عزاداری رمز محبت جلد 2

مشخصات کتاب

سرشناسه:صدری، مهدی، 1347 -

عنوان و نام پديدآور:عزاداری رمز محبت/مهدی صدری.

مشخصات نشر:قم: دلیل ما، 1390 -

مشخصات ظاهری:ج.

شابک:160000 ریال: دوره:978-964-397-672-9 ؛ ج.1:978-964-397-673-6 ؛ ج.2:978-964-397-671-2

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

يادداشت:ج.2 (چاپ اول: 1390).

يادداشت:ج.1 (چاپ پنجم: 1400).

یادداشت:کتابنامه.

مندرجات:ج.1. فضیلت عزاداری سیدالشهدا علیه السلام در اخبار و آثار.- ج.2. پاسخ به شبهات و پرسش های عزاداری

موضوع:حسین بن علی (ع)، امام سوم، 4 - 61ق -- سوگواری ها -- فلسفه

موضوع:حسین بن علی (ع)، امام سوم، 4 - 61ق -- سوگواری ها -- احادیث

موضوع:حسین بن علی (ع)، امام سوم، 4 - 61ق -- سوگواری ها -- پرسش ها و پاسخ ها

موضوع:گریه -- جنبه های مذهبی -- اسلام

واقعه کربلا، 61ق. -- پرسش ها و پاسخ ها

رده بندی کنگره:BP260/3/ص4ع4 1390

رده بندی دیویی:297/74

شماره کتابشناسی ملی:2 1 7 6 5 1 5

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

اطلاعات رکورد کتابشناسی:ركورد كامل

اشاره

عزادارى رمز محبت

جلد دوم

پاسخ به شبهات و پرسش هاى عزادارى

مهدى صدرى

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ اَلْرَحیمْ

اللهم صل على محمد و آل محمد

امام صادق عليه السلام فرمود:

امام حسين عليه السلام از جانب راست عرش نظر دارد به كسى كه براى او مى گريد. حضرت براى او طلب آمرزش مى كند و مى فرمايد : اى عزادار ! اگر مى دانستى خدا برايت چه پاداشى مهيا كرده بيش از آنچه محزون هستى، خوشحال و شاد مى شدى.

آن حضرت براى همه گناهان و خطاهاى عزادار از خدا طلب آمرزش مى نمايد.

فهرست

بخش اول : مخالفان عزادارى··· 9

بخش دوم : پرسش ها و پاسخ هاى عزادارى··· 81

بخش سوم : در حاشيه پاسخ به شبهات عزادارى··· 367

بسم اللّه الرحمن الرحيم

در جلد نخست اين نوشتار به اهميت و ارزش گريه و عزادارى پرداختيم. اكنون پرسش هاى مربوط به جوانب مختلف عزادارى و پاره اى از شبهات مخالفين عزادارى را مطرح كرده و با توجه به مدارك معتبر شيعه و سنى به پاسخ آن مى پردازيم. براى ارائه چارچوب بحث يادآور مى شويم :

الف ) نقد و بررسى نظريات افراد، نبايد نقد شخصيت آنها تلقى شود.

ب ) تحقيق و كاوش در هر موضوعى مستلزم بيان ديدگاه هاى مختلف و بيان و بررسى نقاط ضعف و قوت آنهاست . اين روش معهود بين همه انديشمندان است و امتناع از آن - به هر دليلى كه باشد - باعث جمود افكار و جلوگيرى از پيشرفت انديشه هاست.

ج ) نقد و بررسى ديدگاه ها در تمام علوم و رشته ها اعم از فقه، اصول، تفسير، تاريخ و غيره امرى رائج است. اگر به جهت احترام دانشمندان گذشته، لغزش هاى آنها ناديده گرفته شود چه نتيجه اى خواهد داشت؟! آيا پيشرفت علوم و رسيدن به نتائج جديد حاصل كدامين روش است؟

آيا امكان دارد همه نظريات كسى - جز معصومين عليهم السلام - مطابق واقع باشد و صد در صد مورد تأييد قرار بگيرد؟!

امامان عليهم السلام فرموده اند: «برحذر باش از اينكه غير از حجج معصومين عليهم السلام كسى را بر خود حجت قرار دهى كه همه آنچه گويد تصديق نمايى»؟!⁽¹⁾و تذكر داده اند كه : «از لغزش علما برحذر باشيد»؟⁽²⁾

اين خود يكى از امتحان هاى الهى است، كه آيا در موارد علاقه و ارادت به شخصيت ها در برابر اشتباهات آنان چه مى كنيم؟ آنان را بر حق و حقيقت ترجيح مى دهيم يا حق را بر آنها؟ اگر كسى را به جهت خدا دوست داريم، نمى توانيم از حقيقت چشم پوشى كنيم.

د) يكى از نكات مهم در استفاده از مطالب بزرگان، تشخيص تخصص آنهاست. گاهى كسى كه در علمى سرآمد است و اين امر باعث شهرت او شده، در زمينه ديگرى كه تخصص ندارد - هر چند فى الجمله اطلاعاتى داشته باشد - اظهار نظر مى نمايد كه ممكن است براى عموم جالب توجه باشد، ولى

اهل فن آن را نمى پذيرند . مثل آنكه فيلسوفى در تاريخ اظهار نظر نمايد، مورخى در فقه نظريه جديدى داشته باشد و مانند آن .

بر اين اساس جلد دوم كتاب حاضر در سه بخش تنظيم شده است :

بخش اول : شبهات مخالفان عزادارى و پاسخ آنها .

بخش دوم : پرسش هاى مربوط به جوانب گوناگون عزادارى و پاسخ آن .

بخش سوم : يادآورى نكته هايى در حاشيه پاسخ به شبهات عزادارى .

لازم به تذكر است كه آدرس بخشى از مطالب به صورت اسناد آمده، كه آدرس آن در سايت انتشارات موجود است .

اميدواريم كه با تحقيق و بررسى در پاسخ شبهات عزادارى توانسته باشيم روشنگرى و شفاف گويى اعتقادى را به نمايش گذاشته و با تبيين حقائق اتمام حجتى براى حق جويان نموده باشيم.

محرم 1432 ، آذر 1389

قم ، مهدى صدرى

بخش اول :مخالفان عزادارى

اشاره

مخالفان عزادارى گاه از موضع شرعى و گاه از ديدگاه سياسى و گاه به لحاظ مسالك عرفانى به تقبيح گريه و عزادارى پرداخته و يا آن را بدعت شمرده اند .

مى توان گفت - گذشته از عده اى كه اصلاً پايبند به دين نيستند و اعتقادى به آن ندارند و ما را نيز با آنها كارى نيست ! - كسانى كه به گريه و عزادارى اشكال مى كنند به چند گروه تقسيم مى شوند :

1 . مخالفين گريه بر اموات

2 . برخى از عامه مانند وهابى ها كه هم با عزادارى بر اموات مخالف هستند، هم با عزادارى بر سيدالشهدا و اهل بيت عليهم السلام

3 . مخالفان از موضع عرفانى

4 . مخالفان سياسى⁽¹⁾

5 . ادعاى اختصاص ارزش به عزادارى مبارزاتى

6 . روشنفكران ، متجددين و قائلين به اصلاح عزادارى

1

مخالفان گريه بر اموات

اشاره

گرچه اصلِ گريه و عزادارى براى مردگان، مشمول اصل اباحه است و موضوع هيچ يك از نهى هاى شريعت نيست و گذشته از آنچه در سيره نبوى آمده ، شواهد و دلايل روشنى بر تأييد اين نوع از گريستن، در تاريخ اسلام يافت مى شود ولى بعضى با استناد به رواياتى ضعيف آن را ناروا شمرده اند.

تمسك به روايات نهى از گريه و عزادارى

در كتاب صحيح بخارى، رواياتى نقل شده است كه بر اساس آنها، مردگان به جرم گريستن خويشانشان بر آنان، معذّب مى شوند كه : «إنّ الميّت لَيُعذّب بِبُكاءِ اَهلِه عليه».

اين روايت را عمر از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل كرده است. او با نقل اين حديث، عايشه را از گريستن در عزاى پيامبر صلى الله عليه و آله پرهيز مى داد.

روايت ديگرى نيز به پيامبر نسبت داده اند كه در آن نيز مرده، به جرم نوحه بازماندگانش عذاب مى شود: «يُعذّب في قبرهِ بالنّياحهِ عليه».

اين روايت را نيز پسر عمر در ضمن كلامش با عايشه نقل مى كند.⁽¹⁾

پاسخ: رواياتى صريح در جواز گريه داريم.

نووى، از عالمان برجسته شافعى مذهب ، در اين باره مى نويسد: تمام اين روايات از عمر بن خطاب و فرزندش عبداللّه نقل شده است. عايشه سخن آن دو را انكار مى كرد و آنان را به فراموشى و خطا در نقل روايت نبوى منسوب مى كرد و در اين باره به اين آيه استناد مى كرد: «وَلا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى».⁽¹⁾

ابن عبّاس نيز اين روايات را انكار كرده و بر خطاى راويانش حجّت آورده است. تفصيل اين مطلب در صحيح بخارى و صحيح مسلم و شروح آن دو آمده است.

عمر و عايشه در اين موضوع پيوسته مخالف يكديگر بودند. طبرى در نقل حوادث مربوط به سال سيزده هجرى در تاريخ خود، به نقل از سعيد بن مسيّب چنين آورده است: چون ابوبكر وفات يافت، عايشه براى او مجلس سوگوارى و گريه ترتيب داد، عمر بر در خانه او ايستاد و آنان را از گريه و عزادارى براى ابوبكر نهى كرد، زنان سوگوار از اين نهى سرپيچيدند، عمر به هشام بن وليد گفت: وارد خانه شو و خواهر ابوبكر را به نزد من بياور. عايشه، چون اين سخن عمر را شنيد، گفت: اجازه ورود به خانه ام را به تو نمى دهم. عمر به هشام گفت: وارد شو، من به تو اذن مى دهم. هشام وارد خانه شد و امّ فروه خواهر ابوبكر را نزد عمر آورد، عمر او را به ضرباتى فرو كوفت و عزاداران چون چنين ديدند، پراكنده شدند.⁽²⁾

مگر عمر نمى دانست كه پيامبر صلى الله عليه و آله در ماجراى جنگ احد، گريه زنان انصار را شنيد و مخالفتى نكرد و حتّى گفت كه حمزه عمويم گريه كننده اى ندارد!

گويا عمر اين سخن پيامبر صلى الله عليه و آله را نشنيده بود كه فرمود: براى كسى مانند جعفر بايد گريست !

و گويا عمر فراموش كرده بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله او را از زدن زنان گريان در عزاى رقيه دخترش منع فرمود !⁽¹⁾

پس كتب تاريخى و منابع روايى مشحون است از فعل و قول و تقرير پيامبر صلى الله عليه و آله كه در آنها وجهى براى جواز گريه در عزاى اموات هست .⁽²⁾

وعنه : أن أباه يوم أُحد ، قتله المشركون ، ثم مثّلوا به فجدعوا أنفه وأذنيه ، قال جابر : فجعلتُ أنظر إليه والى ما صنعوا به وصِحْتُ ، فجاءت الأنصار فسجوه بثوب ، ثم إني كشفت الثوب فلمّا رأيت ما صُنع به صِحْتُ ... قال: وذلك بعين رسول اللّه صلى اللّه عليه [وآله]وسلم ... فقالوا : يا رسول اللّه ألا ترى ما يصنع جابر ؟! قال : دعوه . المعجم الأوسط طبرانى 2 / 5 .

وفى مجمع الزوائد 3 / 19 : وفى الصحيح بعض هذا ، رواه الطبراني في الكبير، ورجاله ثقات . و رجوع شود به : فصل البكاء المرخص فيه . (كنز العمال 15 / 620 - 625) .

از جمله گريه آن حضرت در روز مرگ عموى بزرگوارش ابوطالب عليه السلام .⁽³⁾

و در شهادت برخى از عزيزان خاندانش يا يارانى چون حمزه سيّدالشهدا و جعفر و زيد بن حارثه و عبداللّه بن رواحه.⁽¹⁾

در منابع درباره شدّت گريه پيامبر صلى الله عليه و آله در عزاى حمزه آمده است كه آن بزرگوار چنان گريست كه حالت غشى در او پيدا شد.⁽²⁾

واقدى گويد: انصار مانع مى شدند كه صفيه نزد پيامبر صلى الله عليه و آله (يعنى كنار جنازه برادرش حمزه) بيايد، حضرت فرمود: او را رها كنيد.

او كنار جنازه حمزه آمد و به عزادارى پرداخت، هرگاه مى گريست پيامبر صلى الله عليه و آله نيز با او مى گريست و هرگاه صدا را به گريه بلند مى كرد، صداى حضرت نيز به گريه بلند مى شد. فاطمه زهرا عليهاالسلام نيز (كنار جنازه آمد و) مشغول گريه شد، پيامبر صلى الله عليه و آله با گريه او نيز مى گريست.⁽³⁾

ابن أبيالحديد 15 / 17 .

همچنين در روز مرگ فرزندش ابراهيم بر جنازه او گريست. در آن حال عبد الرحمن بن عوف گفت: آيا شما نيز گريه مى كنيد ؟

پاسخ پيامبر به او، پاسخ به همه كسانى است كه گريه و عزادارى را ناپسند و بدعت مى شمارند؛ فرمود: قلب اندوهگين مى شود و چشم گريان و ما هنگام عزادارى سخنى نمى گوييم كه خدا را ناخشنود كند.⁽¹⁾

ثم أتبعها بأُخرى فقال صلى اللّه عليه [وآله]وسلم : إن العين تدمع ، والقلب يحزن ، ولا نقول إلاّ ما يرضى ربّنا ، وإنا بفراقك يا إبراهيم لمحزونون. صحيح بخارى 2 / 85.

آرى؛ گريه چشم تابع حزن قلب است و نمى توان قلبى محزون داشت، امّا نگريست .⁽²⁾

قال النبي صلى الله عليه و آله : على مثل جعفر فلتبك البواكي. وفي رواية : الباكية .⁽³⁾

ذخائر العقبى 218 ، إمتاع الأسماع مقريزى 1 / 343 ، الإكمال خطيب تبريزى 37، تهذيب الكمال 5 / 61، كنز العمال 11 / 660 .

وزاد ابن الأثير: ودخله من ذلك همّ شديد .⁽⁴⁾

وقال اليعقوبي : واشتدّ جزعه .⁽⁵⁾

وقال صلى الله عليه و آله : لكنّ حمزة لا بواكي له .⁽¹⁾

(رجوع شود به : مسند احمد 2 / 40 ، المستدرك 3 / 197 ، المعجم الكبير 11 / 310 ، الطبقات الكبرى 2 / 44 ، السيرة النبوية ابن كثير 3 / 95 ، ذخائر العقبى 183) .

قال الواقدي (المتوفى 207): فلم يزلن يبدأن بالندب لحمزة حتى الآن. (أُسد الغابة 2/48).

وقال ابن سعد : فلم تبك امرأة من الأنصار بعد ذلك إلى اليوم على ميّت إلاّ بدأت بالبكاء على حمزة ثم بكت على ميتها . (الطبقات الكبرى 3 / 11) .

اين روايات هم حاكى از حزن و اندوه و بى تابى آن حضرت است و هم تأكيد و ترغيب به گريه بر اشخاصى مانند حضرت جعفر و حضرت حمزه عليهماالسلام و استحباب اقامه عزادارى بر آنان .

و كلمات راويان و بزرگان عامه⁽²⁾بيانگر استمرار سيره انصار - از زمان خود حضرت، صحابه و تابعين تا ساليانى دراز - در عزادارى جناب حمزه عليه السلام است كه اين نيز دليلى است بر رجحان اقامه عزادارى در مصائب گذشته و قديمه براى امثال حضرت حمزه عليه السلام .

شايان ذكر است كه حضرت ، گريه بانوان انصار را در عزاى جناب حمزه عليه السلام نوعى مواسات دانسته ، آنها را بدين عمل ستوده و براى آنها طلب آمرزش نموده است .⁽³⁾

وزاد ابن هشام : قال صلى اللّه عليه[وآله]وسلم : رحم اللّه الأنصار ! فإن المواساة منهم ما علمتُ لقديمة . السيرة النبوية 3 / 614 .

رواياتى نيز درباره گريه پيامبر صلى الله عليه و آله بر سر قبر مادرش آمنه، وارد شده است به اين عبارت كه : زار النبي صلى الله عليه و آله قبر أُمّه فبكى ، وأبكى من حوله .⁽¹⁾

زيارت قبر حضرت آمنه عليهاالسلام و گريه حضرت - آن هم با اين فاصله زمانى طولانى ! - تيرى است در چشم وهابيت كه هم با زيارت مخالف هستند هم با گريه !

حاكم در مستدرك از گريه هر جمعه فاطمه عليهاالسلام بر قبر حمزه خبر مى دهد و مى نويسد: فاطمه رضى اللّه عنها[ عليهاالسلام] در هر روز جمعه به زيارت مزار عمويش حمزه[ عليه السلام] مى رفت، نماز مى گزارد و مى گريست.⁽²⁾

قال الحاكم : هذا حديث صحيح على شرط الشيخين ولم يخرجاه . مستدرك 1 / 377 و 3/28.

كسى از خاندان پيامبر صلى الله عليه و آله از دنيا رفت، بانوان جمع شده و به گريه مشغول شدند، عمر آنها را از گريه باز مى داشت و آنها را دور مى كرد.

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: عمر، بگذار گريه كنند، قلب آنها داغدار و چشم آنها گريان و مصيبت شان تازه است.

موارد ديگرى نيز عمر زنان را از گريه منع و حضرت با او مخالفت فرمود .⁽¹⁾

(مسند احمد 2 / 110 و رجوع شود به : مسند احمد 2 / 273 ، 408 ، سنن ابن ماجة 1/506 ، سنن نسائى 4 / 19 ، سنن بيهقى 4 / 70 ، المصنف ابن ابى شيبة 3 / 170 ، صحيح ابن حبان 7 / 429 ، معرفة السنن والآثار بيهقى 3 / 199 ، مستدرك حاكم 1 / 381 (حاكم گفته : هذا حديث صحيح على شرط الشيخين ولم يخرجاه) ، التمهيد ابن عبدالبر 17 / 285 ، كنزالعمال 15 / 620 ، 728) .

نتيجه آنكه در مصادر شيعه و سنى منعكس شده است كه پيامبر صلى الله عليه و آله در فقدان عزيزان، اصحاب و ... گريسته⁽²⁾و اين سنّت انسانى و دينى در حيات پيامبر صلى الله عليه و آله چنان مرسوم و رايج بود كه كسى در جواز و استحباب آن شك نكرده، بلكه نوشته اند كه پس از ارتحال پيامبر صلى الله عليه و آله نيز مردم مى آمدند و بر سر قبر آن بزرگوار سخت مى گريستند و كسى از ياران و پيروان آن حضرت، مردم را نهى نمى كرد.⁽³⁾

اين روايات فراوان و سيره مسلّم، دست محقّق را براى رويارويى و مقابله با رواياتى كه بر كراهت و مذمّت گريه و عزادارى بر مردگان و شهيدان دلالت مى كنند، باز مى گذارد.

قبلاً در رواياتى از امام سجاد عليه السلام اشاره شد كه حضرت يعقوب عليه السلام براى از دست دادن يوسف عليه السلام ساليانى گريست، اين مطلب كه در آيات قرآن آمده است، سوگوارى بر فقدان عزيزان را تأييد مى نمايد.⁽¹⁾

جالب آن است كه عمر عبدالسلام محقق و نويسنده سنى معاصر در كتابى كه عليه وهابى ها تأليف نموده به همين آيه استدلال كرده ، چنانكه در ابتداى بخش سوم از جلد اول گذشت .

سپس مى نويسد : مناسب است اشاره كنم كه احاديث و روايات در خبر دادن جبرئيل شهادت امام حسين عليه السلام را و گريه پيامبر صلى الله عليه و آله بر او متواتر است ، ما حدود دويست روايت را در مصادر يافته ايم.⁽²⁾

مخالفت وهابيان و ...

تمسك جرجانى به فضائل جعلى عاشورا

شيخ عبدالقادر جرجانى (متوفى 561) مى نويسد:

قد طعن قوم على من صام هذا اليوم العظيم ، وما ورد فيه من التعظيم، وزعموا أنه لا يجوز صيامه لأجل قتل الحسين بن علي - رضي اللّه عنهما[ عليهماالسلام]- فيه ، وقالوا : ينبغي أن تكون المصيبة فيه عامة على جميع الناس لفقده فيه ، وأنتم تتخذونه يوم فرح وسرور ، تأمرون فيه بالتوسعة على العيال ، والنفقة الكثيرة ، والصدقة على الفقراء والضعفاء والمساكين ، وليس هذا من حق الحسين[ عليه السلام]على جماعة المسلمين !

وهذا القائل خاطئ ، ومذهبه قبيح فاسد ؛ لأن اللّه اختار لسبط نبيّه الشهادة في أشرف الأيام وأعظمها وأجلّها وأرفعها عنده ، ليزيده بذلك رفعة في درجاته ، وكرامة مضافة إلى كراماته ، ويبلغه منازل الخلفاء الراشدين الشهداء بالشهادة .

ولو جاز أن يتخذ يوم موته يوم مصيبة ؛ لكان يوم الإثنين أولى بذلك ، إذ قبض اللّه فيه نبيّه[ صلى الله عليه و آله] ... وفقد رسول اللّه صلى اللّه عليه [وآله]وسلّم وفقد أبي بكر الصديق أعظم من فقد غيرهما .

وقد اتفق الناس على شرف يوم الإثنين وفضيلة صومه ، وأنه يعرض فيه وفي يوم الخميس أعمال العباد ؛ وكذلك يوم عاشورا لايُتخذ يوم مصيبة .

ولأن يوم عاشورا أن يتخذ يوم مصيبة ليس بأولى من أن يتخذ يوم عيد وفرح وسرور لِما قدّمنا ذكره وفضله : من أنه يوم نجى اللّه فيه أنبياءه من أعدائهم ، وأهلك فيه أعداءهم الكفار من فرعون وقومه وغيرهم ، وأنه خلق السماوات والْأرض والأشياء الشريفة فيه وآدم وغير ذلك ، وما أعدّ اللّه لمن صامه من الثواب الجزيل ، والعطاء الوافر الكثير وتكفير الذنوب ، وتمحيص السيئات ، فصار عاشورا مثل بقية الأيام الشريفة كالعيدين والجمعة وعرفة وغيرها .

ثم لو جاز أن يتخذ هذا اليوم مصيبة لاتخذته الصحابة والتابعون ؛ لأنهم أقرب إليه منا وأخصّ به .⁽¹⁾

خلاصه مطلب آنكه:

1 . خدا بهترين روز را براى شهادت امام حسين عليه السلام انتخاب كرده.

2 . اگر قرار باشد روز شهادت او روز عزا باشد، بايد روز دوشنبه كه وفات پيامبر صلى الله عليه و آله وسلم است عزا گرفته شود ... در حالى كه همه اتفاق دارند روز دوشنبه روز شريفى است و روزه آن فضيلت دارد.

3 . رواياتى در فضيلت عاشورا و روزه آن وارد شده است.

4 . اگر عزاى عاشورا صحيح بود صحابه وتابعين آن را عزا مى گرفتند.

پاسخ : روايات مزبور جعلى است .

1 . بهترين روز بودن عاشورا دليل معتبرى ندارد، رواياتى كه در اين زمينه نقل شده جعلى و ساختگى است كه عده اى براى تقرب به بنى اميه آن را به

دروغ به پيامبر صلى الله عليه و آله نسبت داده اند.⁽¹⁾

قال أبو الفرج ابن الجوزي المتوفى 597: قد تمذهب قوم من الجهال بمذهب أهل السنة ، فقصدوا غيظ الرافضة ، فوضعوا أحاديث في فضل عاشوراء . (الموضوعات 2/199) .

2 . روز دوشنبه هم نحس است و روزه آن مكروه است⁽²⁾بنابر نقل عامه

روزه آن روزه ابوهريره است.⁽³⁾مگر در ماه شعبان كه روزه دوشنبه و پنج شنبه آن استحباب دارد.⁽⁴⁾

3 . چنانكه در مطلب شماره 1 گذشت اين روايات ساختگى است.

4 . اولاً: عمل صحابه و تابعين حجت شرعى نيست كه به آن استناد شود . ثانيا: در جلد اول كتاب مواردى از عزادارى صحابه نقل شد ، نقل نكردن عده اى از اهل تسنن دليل نيست ؛ زيرا برخى از ترس بنى اميه و حاكمان و بعضى ديگر براى تقرب به آنان از نقل عزادارى صحابه و تابعين خوددارى كرده اند .

كلام ابن تيميه : گريه و عزادارى كفر است !!

ابن تيميه حرّانى (متوفى 728) پس از ذكر پاره اى از اظهارات پيرامون قيام سيدالشهدا عليه السلام چنين مى نويسد:

فليعلم المسلمون انّ البكاء على الحسين[ عليه السلام] بعقيده أنّه قتل مظلوماً وعدواناً لغو بل كفر ويوجب الخروج عن الاسلام .

يعنى : مسلمانان بدانند كه گريه كردن بر حسين عليه السلام به دليل اين كه او مظلوم و از روى دشمنى كشته شد، لغو بلكه كفر و موجب خروج از دين اسلام است !

و باز او مى نويسد :

وصار الشيطان بسبب قتل الحسين رضى الله عنه[ عليه السلام] يحدث للناس بدعتين: بدعة الحزن والنوح يوم عاشوراء ، من اللطم والصراخ والبكاء والعطش وإنشاد المراثي وما يفضي [إلى] ذلك من سبّ السلف ولعنهم، وإدخال من لا ذنب له مع ذوي الذنوب، حتى يسبّ السابقون الأولون، وتقرأ أخبار مصرعه التي كثير منها الكذب .

وكان قصد من سنّ ذلك فتح باب الفتنة والفرقة بين الأُمّة ، وهذا ليس واجبا أو مستحبا باتفاق المسلمين ، بل إحداث الجزع والنياحة للمصائب القديمة من أعظم ما حرّمه اللّه ورسوله ، وكذلك بدعة الفرح والسرور .⁽¹⁾

1 . در عبارات گذشته ابن تيميه بدون هيچ دليلى گريه و عزادارى بر سيدالشهدا عليه السلام را كفر شمرده و آن را بدعت تلقى كرده است .

2 . او گفته: اين كار منجر به سبّ و دشنام گذشتگان (خلفا و صحابه كه سبب اصلى روى كار آمدن يزيد و پدرش معاويه شدند) مى شود.

3 . بسيارى از رواياتى كه در مقتل خوانده مى شود دروغ است.

4 . كسانى كه اساس اين عزادارى را گذاشته اند مى خواهند بين امت اسلامى

تفرقه و اختلاف بيندازند.

5 . بنابر اتفاق مسلمانان عزاى امام حسين عليه السلام نه واجب است نه مستحب .

6 . عزادارى بر مصيبت هاى قديمى و گذشته از گناهان بزرگ است.

محمد بن عبدالوهاب نيز در اين باره به سخن استاد فكرى خود ابن تيميه استناد مى كند و مى گويد:

عزادارى براى حسين[ عليه السلام] از بدعت ها و منكرات و اعمال قبيح و زشت و خلاف شرع است و برگزار كنندگان اين مراسم ها بايد توبه داده شوند و اگر توبه نكنند، بايد كشته شوند.

پاسخ : دليلى بر كفر و بدعت بودن عزادارى نيست.

1 . هيچ دليلى بر كفر و يا بدعت بودن عزادارى وجود ندارد، بلكه سيره قطعى پيامبر صلى الله عليه و آله دليل بر مشروعيت آن است .

تكفير بدون دليل حربه كسى است كه از پاسخ منطقى عاجز است.

2 . لعن و سبّ مربوط به كسانى است كه اساس ظلم و ستم به خاندان پيامبر صلى الله عليه و آله را گذاشتند كه استحقاق سبّ و لعن را دارند نه سلف صالح .

3 . بسيارى از اين روايات در تواريخ معتبر عامه هم وجود دارد.⁽¹⁾

وقال ابن سعد - بعد ذكر أسانيد عديدة - : فكتبتُ جوامع حديثهم في مقتل الحسين عليه السلام.(ترجمة الإمام الحسين عليه السلام من طبقات ابن سعد 53 ، و رجوع شود به : سير أعلام النبلاء 3/293 ، تهذيب الكمال 6/412 ، تاريخ مدينة دمشق 14/205 (ترجمة الإمام الحسين عليه السلام من تاريخ ابن عساكر 288) ، البداية والنهاية 8/174 ، ملحقات احقاق الحق 27/167 - 168.

شايان ذكر است كه كتاب «عبرات المصطفين» در دو مجلد نيز نقل روايات عامه در مقتل است.

4 . اساس اين عزادارى و گريه را خود پيامبر صلى الله عليه و آله و اميرمؤمنان عليه السلام نهاده اند، بنابر نظر ابن تيميه بايستى آنها را - العياذ باللّه - تفرقه افكن دانست .

آيا ذكر وقايع تاريخى با همبستگى و وحدت منافات دارد؟

چرا ذكر ظلم و ستم بنى اميه بر اهل بيت ، باعث فتنه انگيزى است ؟!

آيا ابن تيميه انتظار دارد كه با دشمنان اهل بيت عليهم السلام هم وحدت داشته باشيم ؟! مگر ممكن است با قاتل امام حسين عليه السلام هم دست دوستى داده شود ؟!

مگر مى شود مسلمان از قاتلين فرزند پيامبرش دفاع نمايد ؟ !

5 . شيعيان و بسيارى از اهل تسنن اين گريه وعزا را شرعا مطلوب مى دانند.

6 . از سيره پيامبر صلى الله عليه و آله اقامه دليل بر جواز بلكه رجحان آن گذشت .⁽¹⁾

كلام زرندى حنفى : عزادارى باعث اختلاف مى شود !

قال الزرندي الحنفي (المتوفى 750) : كان قتل الحسين رضى الله عنه[ عليه السلام] في الاسلام خطبا فادحا ، ورزءا كالحا... فينبغي للمؤن إذا ذكر هذه المصيبة أو غيرها من المصائب الاسترجاع ليس إلاّ ، كما أمره اللّه تعالى ليحوز من الأجر

ما وعد اللّه به في قوله : (أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِن رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ)⁽¹⁾... .

ولا يتخذ هذا اليوم للندب والسياحة والمأتم والحزن كما يفعله بعض الجهلة؛ فإنهم يجتمعون لذلك ، وينشدون أشعارا ، ويذكرون أخبارا أكثرها كذب والصدق فيها قليل ، وليس فيها إلاّ الإثارة والشحناء بين أهل الاسلام ، وإدخال الشك والشبهة على العوام ، وهذا من تزيين الشيطان وأعوانه .⁽²⁾

زرندى حنفى - شهادت حضرت را مصيبتى بزرگ مى داند ولى - مى نويسد:

1 . مؤمن در اين مصيبت و بقيه مصائب فقط بايستى (إِنّا للّه ِ وَإِنّا إِلَيْهِ راجِعُونَ)

بگويد. نبايد روز عاشورا به عزادارى پرداخت مانند نادانان!

2 . بسيارى از روايات كه روز عاشورا نقل مى شود دروغ است.

3 . اين كار باعث فتنه انگيزى و ايجاد دشمنى بين مسلمانان است .

4 . اين عزادارى ها باعث مى شود كه مردم عوام به شك و شبهه بيفتند.

پاسخ : پى بردن به حقائق را نبايد اختلاف ناميد !

1 . چرا با توجه به يك دليل از بقيه ادله چشم پوشى مى شود؟! گفتن استرجاع دليل نمى شود كه از وظائف ديگر كه در سنت وارد شده چشم پوشى شود ، پس هم بايستى(إِنّا للّه ِ ...) گفته شود و هم بنابر روايات - كه در جلد اول

كتاب گذشت - به گريه و عزادارى پرداخت .

2 . بسيارى از اين روايات در كتب عامه هم وجود دارد.

3 . پاسخ آن در پاسخ به چهارمين شبهه ابن تيميه گذشت .

4 . چرا مردم به شك و شبهه بيفتند؟! مگر در عزادارى و خواندن مقتل چه چيزى وجود دارد كه باعث ترديد مسلمانان شود ؟!

مگر اينكه بگوييد: آنها دنبال ريشه يابى اين ظلم و ستم باشند و به خلفاى قبل با ديده ترديد بنگرند !

آرى اين شك و ترديد پُلى است براى رسيدن به حقائق .⁽¹⁾

آرى عاشورا باعث بيدارى ملت ها از خواب چندصدساله و روشن شدن نقاط تاريك تاريخ و ريشه يابى همه مشكلات امت است.

عاشورا رمزى است براى پى بردن به جنايات سقيفه .

كلام ابن كثير : شايد اين عزادارى ها ساختگى و ريا باشد !

وقال ابن كثير (المتوفى 774) : فكل مسلم ينبغي له أن يحزنه قتله رضى الله عنه[ عليه السلام]، فإنه من سادات المسلمين ، وعلماء الصحابة ، وابن بنت رسول اللّه صلّى اللّه عليه [وآله]وسلم التي هي أفضل بناته ، وقد كان عابدا وشجاعا وسخيا ، ولكنه لا يحسن ما يفعله الشيعة من إظهار الجزع والحزن الذي لعلّ أكثره تصنّع ورياء، وقد كان أبوه أفضل منه فقُتل ، وهم لا يتخذون مقتله مأتما كيوم مقتل الحسين ... ورسول اللّه صلى اللّه عليه و[وآله وسلم سيد ولد آدم في الدنيا والآخرة ، وقد قبضه اللّه إليه كما مات الأنبياء قبله ، ولم يتخذ أحدٌ

يوم

موتهم مأتما يفعلون فيه ما يفعله هؤاء الجهلة من الرافضة يوم مصرع الحسين] عليه السلام] ... .

وأحسن ما يقال عند ذكر هذه المصائب وأمثالها ما رواه علي بن الحسين[ عليهماالسلام] ، عن جدّه رسول اللّه صلى اللّه عليه و[وآله]سلم أنه قال : ما من مسلم يصاب بمصيبة فيتذكرها - وإن تقادم عهدها - فيحدث لها استرجاعا إلاّ أعطاه اللّه من الأجر مثل يوم أصيب منها .⁽¹⁾

ابن كثير مى نويسد: در شهادت امام حسين عليه السلام بايد محزون بود ولى

1 . عزادارى شيعه - كه شايد بيشتر ساختگى باشد! - اصلاً درست نيست.

2 . پدرش كه از او برتر بود چرا روز كشته شدن على عليه السلام را عزا نمى گيرند؟! و همچنين روز وفات پيامبر صلى الله عليه و آله را .

3 . بهترين چيز همان استرجاع (إِنّا للّه ِ وَإِنّا إِلَيْهِ راجِعُونَ) است كه در روايت

على بن الحسين عليهماالسلام از جدّش وارد شده است.

پاسخ : عزادارى شيعه از روى عقيده است .

1 . اولاً : اين اشكال مانند آن است كه كسى به شما بگويد : شايد نماز جماعت شما، قرائت قرآن شما و بقيه عبادات شما رياكارى و ساختگى باشد ! اين نحوه برخورد از نظر منطق دين اسلام غلط است و وظيفه در برابر فعل مسلمان حمل بر صحت و خوش بينى به آنهاست .

ثانيا : چرا او با ترديد مى گويد : شايد بيشترش ساختگى و ريا باشد؟!

او كه از دل شيعه خبر ندارد كه كارش واقعا با قصد قربت است يا ريا؟ پس او به حرفى كه مى زند اطمينان ندارد .

ولى شيعه با دلى قرص و محكم و نيتى پاك و صاف - براى اظهار محبت به پيامبر صلى الله عليه و آله و خاندانش عليهم السلام و امتثال فرمان آنها - به عزادارى مى پردازد.

2 . شيعه در عزاى اميرمؤمنان عليه السلام و پيامبر صلى الله عليه و آله نيز عزادارى مى كند ولى اهميتى كه براى عزادارى روز عاشورا قائل است به جهت تاكيدى است كه در قول و فعل معصومين عليهم السلام وارد شده است .⁽¹⁾

3 . چنانچه در پاسخ به مطلب اول زرندى گذشت، گفتن استرجاع دليل نمى شود كه از وظائف ديگر مانند گريه و عزادارى چشم پوشى شود .

كلام ابن حجر : روايات گريه قابل توجيه است !

ابن حجر هيثمى (متوفى 973 يا 974) پس از مطالبى كه سابقا گذشت،⁽²⁾پرسشى مطرح كرده و به پاسخ آن پرداخته ، او مى نويسد:

سؤل : در خبر صحيح از گريه نهى شده است ، پس چگونه شاعر امر به گريه نموده است ؟

جواب : مراد از گريه در اينجا لوازم آن از حزن و تأسف بر مصائب دين و اهل دين وهتك حرمت پيامبر صلى الله عليه و آله و خاندان است .

سؤل دوم : چگونه پيغمبر صلى الله عليه و آله وسلم نهى كرده و خود گريسته است ؟!

جواب : نهى از گريه بعد از موت شده ؛ زيرا كه دلالت بر ملال از قضاى الهى دارد و گريه حضرت قبل از موت بوده است .⁽¹⁾

ابن حجر سه پاسخ ديگر از ديگران نقل كرده ولى خودش هيچ يك را نپسنديده :

الف) گريه پيامبر صلى الله عليه و آله بى اختيار بوده است .

ب) مقصود از گريه ، مجرد اشك ريختن است (نه گريه با صدا و ناله) .

ج) اين گريه براى بيان جواز است (پس نهى حمل بر كراهت مى شود نه حرمت) .

پاسخ : توجيه مذكور علمى نيست !

اشكالات سؤال اول و پاسخ آن :

اولاً : روايات نهى از گريه صحيح نيست، چنانكه اول همين بخش گذشت.

ثانيا : روش علماى فريقين در همه مباحث تقديم خاصّ است بر عام، پس اينجا نيز خاصّ بر عام مقدم است ، يعنى - بر فرض كه روايات نهى از گريه صحيح باشد - بايد در خصوص گريه بر سيدالشهدا عليه السلام تخصيص زده شود به خبر جواز .

ثالثا : حمل گريه بر تأسف و حزن خروج از ظاهر است بدون دليل .

اشكالات سؤال دوم و پاسخ آن :

اولاً : گفتيم كه روايات نهى صحيح نيست .

ثانيا : خبر نهى معارض است با روايات كثيرى از طريق خاصه و عامه كه

حضرت حتى پس از فوت يا شهادت بستگان و يارانش بر آنها گريسته يا ديگران در حضور او گريسته اند كه برخى از آن روايات اول اين بخش گذشت.

ثالثا : خود ابن حجر روايتى نقل كرده كه پيغمبر صلى الله عليه و آله بعد از قتل سيدالشهدا عليه السلام براى او گريسته است .⁽¹⁾

اگر ابن حجر بگويد : خواب حجت نيست .

گوييم: پس چرا خودش به همين روايت استناد كرد ؟!

علاوه بر اينكه خودش در همين كتاب و همچنين بقيه علماى ايشان مى گويند : آنچه پيغمبر صلى الله عليه و آله در خواب گويد حجت است ، و در اين زمينه رواياتى نيز نقل كرده اند .⁽²⁾

نگرشى بر موضع وهابيان

البته مخالفت ابن تيميه و امثال او با عزادارى سيدالشهدا عليه السلام و حكم به كفر و قتل عزاداران هيچ بُعدى ندارد ؛ زيرا آن زمان نبودند تا با خود حضرت مبارزه كنند، الآن به مبارزه با عزاداران و دوستانش برخاسته اند !

براى ابن تيميه همين بس كه براى معاويه ويزيد فضيلت تراشى نموده و در اين زمينه تأليف دارد⁽³⁾او به دفاع از يزيد ومدافعان او پرداخته به اين دليل كه:

اولاً: او در زمان صحابه سرپرستى امت را به عهده گرفت و رضايت صحابه به خلافت او دليل مشروعيت آن است .

كارهاى خلاف او مانند قضيه حرّه و امثال آن ناشى از اجتهاد است، هر چند خطا كرده باشد (يعنى باز از يك اجر بهره مند مى شود!) .

ثانيا: اصلاً او دستور به قتل امام حسين عليه السلام نداده و به آن راضى نبوده حتى سر امام حسين عليه السلام نزد او برده نشد بلكه نزد ابن زياد برده شد!

ثالثا: در صحيح بخارى از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل شده كه: «اولين لشكرى كه براى جنگ به قسطنطنيه رود، مورد آمرزش خداست». و امير آنها يزيد بوده است.⁽¹⁾

ملاحظه فرموديد كه:

1 . خلافت يزيد را مشروع مى داند با اينكه سيدالشهدا عليه السلام صريحا آن را نامشروع دانست .

2 . كارهاى او را ناشى از اجتهاد دانست كه البته اجتهاد ابن تيميه و امثال او هم از همين نوع است و بايستى به آنها تبريك گفت .

3 . مسلّمات تاريخ را در كشته شدن امام حسين عليه السلام به دستور يزيد و بردن سر بريده به شام نزد او انكار نمود .⁽²⁾

كه با چوب دستى بر لب و دندان آن حضرت مى زد .

چنانكه در متن گفته شد ابن حجر متعصب آن را مشهور بين اهل تسنن دانسته است ، و سبط ابن الجوزى - در تذكرة الخواص 235 - نوشته : وأمّا المشهور عن يزيد في جميع الروايات : انه لمّا حضر الرأس بين يديه جمع أهل الشام وجعل ينكت عليه بالخيزران ويقول - أبيات ابن الزبعرى - :

ليت أشياخي ببدر شهدوا وقعة الخزرج من وقع الأسلقد قتلنا القرن من ساداتهم و عدلنا قتل بدر فاعتدل

يعنى : يزيد سر امام حسين عليه السلام را در برابر خويش نهاده ، در جمع شاميان با چوب خيزران بر آن مى زد و شعر فوق را مى خواند و آرزو مى كرد اى كاش پدرانش - كه در بدر شكست خوردند - بودند و مى ديدند كه از بزرگان قوم انتقام گرفته شد !

و هيثمى متوفى 807 مى نويسد : فبعث بهم إلى يزيد بن معاوية ... وعلي بن حسين في غلّ ، فوضع رأسه ، فضرب على ثنيتي الحسين ، فقال :

نفلق هاما من رجال أحبة إلينا وهم كانوا أعقّ وأظلما

و در آخر گفته : رواه الطبراني ورجاله ثقات .

(مجمع الزوائد 9/195 ورجوع شود به: معجم كبير طبرانى 3/104 ، تاريخ مدينة دمشق 70/14 ، سير أعلام النبلاء 3/319 ، تاريخ الاسلام ذهبى 5/18) .

يعنى : حضرت على بن الحسين عليهماالسلام در غل و زنجير بود، يزيد سر امام حسين عليه السلام را در برابر خود نهاد و (با چوب) بر دندان هاى حضرت مى زد و شعر فوق را مى خواند (اشاره به كشته شدن امام حسين عليه السلام و اينكه - العياذ باللّه - حضرت به او ستم كرده و استحقاق كشته شدن داشت). سپس ابن حجر نوشته : اين روايت را طبرانى از افراد مورد اطمينان نقل كرده است .

در مورد چوب زدن يزيد رجوع كنيد به : تذهيب التهذيب ذهبى 2/344، 359، 360 ، 361 ، المنتظم 5/342 - 343 ، بغية الطلب في تاريخ الحلب 6/2632 - 2633 ، البدء والتاريخ 6/12 ، انساب الاشراف 3/416 ، البداية والنهاية 8/209 - 210، 215، الانساب سمعانى 8/186، الصواعق المحرقة 119، 131، جواهرالعقدين 2 / 374 - 375 .

همچنين رجوع شود به : عبرات المصطفين 2 / 274 ، 276 ، 290 - 291 ، 293 ، 304 - 316 ، 326 - 327 به نقل از طبقات ابن سعد ، تاريخ طبرى ، مقتل خوارزمى حنفى ، تاريخ مدينة دمشق ابن عساكر ، البداية والنهاية ابن كثير ، المعجم الكبير طبرانى ، انساب الاشراف بلاذرى ، تاريخ يعقوبى ، الجوهرة تلمسانى ، الردّ على المتعصب العنيد ابن جوزى ، تاريخ اسلام ذهبى ، مرآة الزمان سبط ابن الجوزى ، الاتحاف بحبّ الاشراف .

در خطبه حضرت زينب عليهاالسلام - كه خاصه و عامه آن را نقل كرده اند - نيز به اين مطلب اشاره شده ، رجوع شود به : بلاغات النساء 36 ، احتجاج 2/309 ، لهوف 184 ، بحار 45/134 ، 159 ، عوالم 17/435 ، عبرات المصطفين 2 / 295 ، 299 .

4 . و با يك نسبت بى جا و دروغ - به روايتى كه عامه به نقل آن متفرد هستند - يزيد را هم آمرزيده معرفى كرد.

گرچه نيازى نيست كه به كلام ابن تيميه پرداخته شود ولى به ذكر كلامى از سنّى متعصب ابن حجر هيثمى مكى (متوفى 973 يا 974) - صاحب الصواعق المحرقة - اكتفا مى كنيم .

قال ابن حجر : والمشهور أنه - يعني يزيد لعنه اللّه - جعل ينكت الرأس بالخيزران ... يزيد بلغ من قبائح الفسق والانحلال عن التقوى مبلغا لا تستكثر عليه صدور تلك القبائح منه، بل قال أحمد بن حنبل بكفره .⁽¹⁾

يعنى : مشهور است كه : يزيد - كه لعنت خدا بر او باد - با چوب خيزران بر لب مبارك سيدالشهدا عليه السلام زد. او در ارتكاب گناهان قبيح و دورى از تقوى به مرتبه اى رسيد كه انجام اين كارها از او جاى تعجب ندارد بلكه احمد بن حنبل او را كافر مى دانست.

مخالفان از موضع عرفانى

عاشورا روز وصل است ، گريه چرا ؟!

در شرح حال بعضى از عرفا آمده است :

در تمام دهه عزادارى حال حضرت ... [استاد] بسيار منقلب بود، چهره سرخ مى شد و چشمان درخشان و نورانى ؛ ولى حال حزن و اندوه در ايشان ديده نمى شد، سراسر ابتهاج و مسرّت بود. مى فرمود: چقدر مردم غافلند كه براى اين شهيد جان باخته غصه مى خورند و ماتم و اندوه به پا مى دارند! صحنه عاشورا عالى ترين مناظر عشقبازى است ... تحقيقا روز شادى و مسرّت اهل بيت است ؛ زيرا روز كاميابى و ظفر ... است ... روز عبور از جزئيت و دخول در عالم كليت است ... مردم خبر ندارند و چنان محبت دنيا چشم و گوششان را بسته كه بر آن روز تأسف مى خورند و همچون زن فرزند مرده مى نالند ... .

در دهه عاشورا حضرت آقاى ... [استاد] بسيار گريه مى كردند ولى همه اش گريه شوق بود.⁽¹⁾

و سپس اشعار مولوى را در اين زمينه نقل مى كند كه استاد آن را با صوت و آهنگ دلنوازى چند مرتبه برايش خوانده:

روز عاشورا همه اهل حلب *** باب انطاكيه اندر تا به شب ... .⁽¹⁾

و آن اشعارى است در بيان اينكه شاعرى روز عاشورا به حلب رسيد، مردم مشغول عزادارى بودند، به توبيخ آنها پرداخته و عزادارى آنها را به باد استهزا گرفت .

مؤلف پس از نقل اين مطالب به توجيه كار استادش پرداخته كه :

او از عالم كثرات عبور نموده و به فناى مطلق فى اللّه رسيده بود، اما سائر افراد مردم كه در عالم كثرات گرفتارند و از نفس برون نيامده اند، حتما بايد گريه و عزادارى و سينه زنى و نوحه خوانى كنند.⁽²⁾

ملاحظه فرموديد كه مؤلف - در نقطه مقابل كلام استادش كه مردم را ملامت كرده و عزادارى آنها را ناشى از محبت دنيا دانسته! - گريه و عزادارى را براى مردم لازم دانسته آن هم دقيقا به همان دليلى كه استادش آنان مذمّت نموده؛ زيرا كه آنها در عالم كثرات گرفتارند و از نفس برون نيامده اند !

سپس مؤلف باز قدمى به عقب برداشته مى نويسد:

حضرت آقاى ... [استاد] در اواخر عمر ... پس از مقام صرف و تمكن در تجرّد داراى مقام بقاء بوده اند. توأم با همان عشق شديد، در مجالس، گريه و عزادارى ناشى از سوز دل و حرقت قلب از ايشان مشهود بود.⁽³⁾

پاسخ : گريه و عزادارى سيره معصومين عليهم السلام و دستور آنهاست .

بنابر طبقه بندى شما استادتان به مقامى رسيده كه عزاداران سيدالشهدا عليه السلام به آن نرسيده اند و شايسته مقام ايشان - در مقام فناى مطلق فى اللّه - وجد و سرور و شايسته مرتبه ساير مردم حزن و اندوه است .

و باز در مراحل اخير - تمكن در تجرّد - استاد نيز شايسته است كه محزون باشد و با سوز بگريد !

اين در حالى است كه همه پيشوايان معصوم عليهم السلام در روز عاشورا هم خود

محزون و اندوهناك و عزادار بوده اند و هم به عموم شيعيان و دوستان دستور عزا داده اند.

مصيبتى كه در آن فرشتگان، پيامبران، امامان - كه درود خدا بر آنان باد - همه با غم و اندوه اشك ريخته، حضرت آدم و جبرئيل مانند زن جوان مرده در آن گريسته، حضرت ابراهيم خليل بى تابانه گريه سر داده، حضرت زين العابدين عليه السلام عمرى ماتم گرفته و ... چگونه مى توان در آن مسرور بود ؟!

و چگونه مى توان گفت: «مردم خبر ندارند و چنان محبت دنيا چشم و گوششان را بسته كه بر آن روز تأسف مى خورند و همچون زن فرزند مرده مى نالند».

دورى از معارف كتاب و سنت و صرف عمر در تعليم و تعلم مكاتب ديگران نتيجه اى بهتر از اين نخواهد داشت!⁽¹⁾

(الأعراف(7) : 157) فرمود: طيبات ، گرفتن علم ودانش از اهلش (يعنى امامان معصوم عليهم السلام) و

خبائث كلام مخالفين است . (كافى 1 / 429 ، بحار 24/353 - 354) .

در همين زمينه رجوع شود به : عنوان «اعتماد بر روايات عامه» در بخش سوم .

اگر ديگران عزاى عاشورا را به استهزا بگيرند جا دارد ؛⁽¹⁾زيرا

آنها از عزادارى و عاشورا مهم ترين ضربات را ديده اند! ولى اين گونه مطالب از كسانى كه خود را پيرو مكتب اهل بيت مى دانند هيچ سزاوار نيست !

آيا از اهميت و ارزش والاى زيارت عاشورا اطلاع داريم؟!

آيا وقت خويش را صرف قرائت و تدبّر در آن مى نماييم ؟!!

چرا مدّعيان تعقل و تفكر و تحقيق حاضر نيستند به مضامين عالى اين زيارت - كه از احاديث شريف قدسى است - توجه نمايند ؟!

چرا در صورت خواندن زيارت به سادگى از آن مى گذرند، و اهميتى كه به كلام «فلان و بهمان» مى دهند براى «معارف وحيانى» قائل نمى شوند؟!

در اين زيارت ، شهادت سيدالشهدا عليه السلام مصيبتى عظيم براى همه اهل اسلام بلكه همه اهل آسمان ها شمرده شده و خطاب به آن حضرت مى گوييم :

يا أبا عبد اللّه ! لقد عظمت الرزية ، وجلّت المصيبة بك علينا وعلى جميع أهل الإسلام ،

وجلّت وعظمت مصيبتك في السماوات على جميع أهل السماوات ... . بأبي أنت وأُمّي لقد عظم مصابي بك ... .

وأسأل اللّه بحقّكم وبالشأن الذي لكم عنده أن يعطيني بمصابي بكم أفضل ما يعطي مصابا بمصيبته مصيبةً [مصيبته] ما أعظمها وأعظم رزيّتها في الإسلام وفي جميع السماوات والْأرض ... .

اللهم إن هذا يوم تبركت به بنو أمية ... .

اللهم لك الحمد حمد الشاكرين لك على مصابهم ، الحمد للّه على عظيم رزيّتي . . . .⁽¹⁾

بلا، مصيبت و فاجعه (كربلاى) تو بر ما و همه مسلمانان بسيار سخت و ناگوار آمد. مصيبت تو بر همه اهل آسمان سخت و دشوار بود .

پدر و مادرم فدايت! تحمل مصيبت شما بر من بسيار گران است .

از خدا مى خواهم كه در برابر داغدار شدن من در مصيبت شما مهم ترين پاداشى كه به مصيبت زدگان عنايت مى كند، به من عطا فرمايد.

چه مصيبت عظيمى؟! فاجعه اى كه مصيبت آن در اسلام و در تمام آسمان ها و زمين بس عظيم بود .

خدايا! بنى اميه اين روز را مبارك دانسته و به آن تبرّك جستند .

بارالها! تو را سپاس گزاريم سپاس شكرگزاران در مصائبشان. خدا را شكر بر عظمت مصيبتم (و داغدار شدنم در مصيبت امام حسين و خاندانش عليهم السلام).

پس عاشورا روز شادى و سرور نيست، و چنانكه در ساير روايات هم آمده روز حزن و اندوه است .⁽²⁾

آيا سيد ابن طاووس همين مطلب را نگفته ؟

بعضى گفته اند : سيد ابن طاووس قدس سره هم نظير اين مطلب را فرموده .

پاسخ : او گريه و عزادارى را سنت مى داند !

كلام سيد ابن طاووس قدس سره در نقطه مقابل اين مطلب است و صريحا فرموده عزادارى سنّت مسلّم است، به متن عبارت ايشان توجه فرماييد:

ولولا امتثال أمر السنة والكتاب في لبس شعار الجزع والمصاب ، لأجل ما طُمس من أعلام الهداية ، وأُسّس من أركان الغواية ، وتأسفا على ما فاتنا من السعادة ، وتلهّفا على امتثال تلك الشهادة ، وإلاّ كنا قد لبسنا لتلك النعمة الكبرى أثواب المسرّة والبشرى .

وحيث في الجزع رضا لسلطان المعاد وغرض لأبرار العباد ، فها نحن قد لبسنا سربال الجزوع ، وأنسنا بإرسال الدموع . وقلنا للعيون : جودي بتواتر البكاء ، وللقلوب : جدّي جدّ ثواكل النساء ، فإن ودائع الرسول صلى الله عليه و آلهالرؤف أُبيحت يوم الطفوف ، ورسوم وصيته بحرمه وأبنائه طُمست بأيدي أُممه وأعدائه . فياللّه من تلك الفوادح المقرحة للقلوب، والجرائح المصرخة بالكروب ، والمصائب المصغّرة لكل بلوى ، والنوائب المفرّقة شمل التقوى ، والسهام التي أراقت دم الرسالة ، والأيدي التي ساقت سبى الجلالة ، والرزية التي نكست رؤس الأبدال ، والبلية التي سلبت نفوس خير الآل ، والشماتة التي ركست أسود الرجال ، والفجيعة التي بلغ رزؤا إلى جبرائيل ، والفظيعة التي عظمت على الربّ الجليل .

وكيف لا يكون ذلك وقد أصبح لحم رسوله مجرّدا على الرمال ، ودمه الشريف مسفوكا بسيوف أهل الضلال ، ووجوه بناته مبذولة لعين السائق

والشامت ، وسلبهنّ بمنظر من الناطق والصامت ، وتلك الأبدان المعظّمة عارية من الثياب ، والأجساد المكرّمة جاثية على التراب .

مصائب بدّدتْ شمل النبي ففي *** قلب الهدى أسهم يطفن بالتلف

وناعيات إذا ما ملّ من وله *** سرتْ عليه بنار الحزن والأسف

فيا ليت لفاطمة وأبيها عينا تنظر إلى بناتها ، وبنيها ما بين مسلوب وجريح ومسحوب وذبيح، وبنات النبوة مشقّقات الجيوب ، ومفجوعات بفقد المحبوب، وناشرات للشعور ، وبارزات من الخدور ، ولاطمات للخدود ، وعادمات للجدود، ومبديات للنياحة والعويل، وفاقدات للمحامي والكفيل.

فيا أهل البصائر من الأنام ، ويا ذوي النواظر والأفهام ، حدّثوا أنفسكم بمصارع هاتيك العترة ، ونوحوا - باللّه - لتلك الوحدة والكثرة ، وساعدوهم بموالاة الوجد والعبرة ، وتأسّفوا على فوات تلك النصرة ، فإن نفوس أولئك الأقوام ، ودائع سلطان الأنام ، وثمرة فؤد الرسول صلى الله عليه و آله ، وقرّة عين البتول ، ومن كان يرشف بفمه الشريف ثناياهم، ويفضّل على أُمّه أُمّهم وأباهم .

إن كنت في شكّ فسل عن حالهم *** سننَ الرسول ومحكمَ التنزيل

فهناك أعدل شاهد لذوي الحجى *** وبيان فضلهم على التفصيل

ووصية سبقت لأحمد فيهم *** جاءت إليه على يدي جبريل

فكيف طاب للنفوس مع تدانى الأزمان ، مقابلة احسان أبيهم بالكفران، وتكدير عيشه بتعذيب ثمرة فؤده ، وتصغير قدره بإراقة دماء أولاده ؟! وأين موضع القبول لوصاياه بعترته وآله ؟! وما الجواب عند لقائه وسؤله، وقد هدم القوم ما بناه ، ونادى الإسلام وا كرباه !

فياللّه من قلب لاينصدع لتذكار تلك الأمور! ويا عجباه من غفلة أهل الدهور! وما عذر أهل الإسلام والايمان في إضاعة أقسام الأحزان ؟!

ألم يعلموا أن محمدا صلى الله عليه و آله موتور وجيع ، وحبيبه مقهور صريع ، والملائكة يعزّونه على جليل مصابه ، والأنبياء يشاركونه في أحزانه وأوصابه ؟!

فيا أهل الوفاء لخاتم الأنبياء علامَ لا تواسونه في البكاء ؟!

باللّه عليك أيها المحبّ لوالد الزهراء ، نُح معها على المنبوذين بالعراء ، وجُد - ويحك - بالدموع السجام ، وابك على ملوك الإسلام ، لعلّك تحوز ثواب المواسي في المصاب ، وتفوز بالسعادة يوم الحساب .⁽¹⁾

خلاصه آنكه : اگر امتثال دستور كتاب و سنت نبود كه بايد جامه عزا و مصيبت بر تن كنيم - زيرا پرچم هاى هدايت مندرس و نابود و اركان گمراهى محكم گرديده و متأسفيم و مى ناليم كه اين سعادت (بزرگ يعنى يارى آن حضرت و) شهادت از دست ما رفته است - جا داشت كه در مقابل اين نعمت بزرگ لباس شادى و سرور بر تن كنيم . ولى در اظهار جزع و بى تابى ، رضايت و خشنودى حضرت حق و هدفى براى بندگان نيك خدا (اهل بيت) است ، پس جامه ماتم به تن نموده و به اشك ريختن عادت مى كنيم .

به چشمان خود گوييم : اشك پياپى بريز ، به دل خود گوييم : بكوش مانند مادر جوانمرده بنالى ؛ زيرا خون امانات پيامبر مهربان در روز عاشورا مباح و وصيت او در مورد ناموس و فرزندانش به دست امت و دشمنانش نابود گشت.

خدايا چه حوادث دلخراش و فجيعى ! ... چه مصائبى كه تمام بلاها را تحت الشعاع قرار داده ! چه حوادث تلخى كه رشته هاى تقوا را از هم گسسته ! چه تيرهايى كه خون (خاندان) رسالت را ريخته و دستانى كه اسيران جلالت را به كوچه و بازار كشيده ! مصيبت بزرگى كه سرهاى ابدال را از تن جدا و وبليه اى كه بهترين فرزندان رسالت را قربانى نمود ... مصيبتى كه آثارش به جبرئيل رسيده ، و فاجعه سوزناكى كه بر آفريدگار جليل گران آمده !

چرا اين گونه نباشد كه پاره تن پيامبر برهنه روى شنزار و ريگ هاى صحرا رها و خون پاك او با شمشير اهل ضلالت و گمراهى بر زمين ريخته شده ... .

اى كاش فاطمه و پدر بزرگوارش به دختران خويش مى نگريستند ، و فرزندان خود را عريان ، مجروح، سربريده ... دختران خاندان رسالت را در حالى كه يقه هاى خود را پاره كرده ، در فراق عزيزان خود داغدار و مصيبت زده، مو پريشان ، خراشيده رو ... بر صورت هايشان لطمه مى زنند ... نوحه و زارى آغاز كرده و حاميان و ياوران خويش را از دست داده اند، نظاره مى كردند .

اى صاحبان بصيرت ، انديشه ، فهم و نظر ! مقتل اين عترت پاك را با خويش بازگو نماييد و ... نوحه سرايى كنيد ، با ريختن اشك چشم به مساعدت و يارى آنان بشتابيد ، و براى از دست دادن اين نصرت و يارى متأسف شويد ، چون ارواح اين عزيزان ، امانت سلطان مردمان ، ميوه دل پيامبر و نور چشم زهراى بتول است ... .

اسلام فرياد وامصيبتا بلند كرده ! خدايا چگونه قلبى از يادآورى اين امور دردناك نگردد ! شگفتا از غفلت و بى توجهى مردم روزگار !

نمى دانم عذر و بهانه اهل اسلام و ايمان ، در ترك حزن و اندوه چيست ؟! آيا نمى دانند كه پيامبر خدا در اين مصيبت غمگين و داغدار است و انتقام خون عزيزانش گرفته نشده ؟

آيا نمى دانند عزيز او روى زمين افتاده و فرشتگان بر اين مصيبت عظيم او را تسليت مى گويند ، و پيامبران در اندوه و مصائب او مشاركت دارند ؟

پس اى وفاداران به خاتم الانبياء ! چرا با گريه و اشك با پيمبرتان مواسات نمى كنيد (و به يارى او نمى شتابيد) ؟ اى محبّ پدر زهرا! تو را به خدا همراه فاطمه به گريه و زارى و نوحه سرايى بپرداز ... شايد پاداش مواسات كنندگان در مصائب را بيابى و روز جزا به سعادت بزرگ نائل شوى .

ايشان در كتاب اقبال نيز نظير همين مطلب را فرموده :

فصل فيما نذكره من عمل يوم عاشوراء، فمن مهمّات يوم عاشوراء عند الأولياء المشاركة للملائكة والأنبياء والأوصياء في العزاء لأجل ما ذهب من الحرمات الإلهية ، ودَرَسَ من المقامات النبوية ، وما دخل ويدخل على الإسلام بذلك العدوان من الذلّ والهوان ، وظهور دولة إبليس وجنوده على دولة اللّه جلّ جلاله وخواص عبيده ، فيجلس الإنسان في العزاء لقراءة ما جرى على ذرية سيد الأنبياء - صلوات اللّه جلّ جلاله عليه وعليهم - وذكر المصائب التي تجدّدت بسفك دمائهم والإساءة إليهم ، ويقرأ كتابنا الذي سمّيناه ب- : كتاب اللهوف على قتلى الطفوف .⁽¹⁾

خلاصه آنكه: از مهم ترين اعمال اولياء الهى روز عاشورا، شريك بودن با فرشتگان، پيامبران و اوصياء عليهم السلام در عزادارى است. بايستى انسان به خواندن مصائبى كه بر خاندان رسالت پيش آمد، بپردازد و كتاب لهوف ما را بخواند.

و باز در همان كتاب فرموده:

إن أقل مراتب يوم عاشوراء أن تجعل قتل مولانا [مولاك ]الحسين صلوات اللّه عليه وقتل من قتل معه من الأهل والأبناء مجرى والدا و] أو [ولدك أو بعض من يعزّ عليك .

فكن في يوم عاشوراء كما كنت تكون عند فقدان أخصّ أهلك به وأقربهم إليك ، فأنت تعلم أن موت أحد من أعزّتك ما فيه ظلم لك ولا لهم ، ولا كسر حرمة الإسلام ، ولا كسر الأعداء لحرمتك ، وأما الحسين عليه السلام فإن الذي جرى عليه وعلى جماعته ومن يعزّ عليه جرى فيه ما قد شرحنا بعضه من هتك حرمات الإسلام وذلّ مقامات أهل العقول والأفهام ودروس معالم الدين وشماتة أعداء المسلمين .

فاجتهد أن يراك اللّه جلّ جلاله أن كلما يعزّ عليه يعزّ عليك ، وأن يراك رسوله صلى الله عليه و آله أن كلما هو إساءة إليه فهو إساءة إليك ، فكذا يكون من يريد شرف الوفاء للّه جلّ جلاله ولرسول اللّه صلى الله عليه و آله ولخاصّته ، وكذا يكون من يريد أن يكون اللّه جلّ جلاله ورسوله وأولياؤه عليهم السلام معه عند نكبته أو حاجته أو ضرورته ؛ فإنه إذا كان معهم في الغضب والرضا واللذّة ]والكدرة [والسرور، كانوا معه عند مثل تلك الأمور.

أقول : وأمّا إن كنت صاحب معرفة باللّه جلّ جلاله وخواص عباده وتتقي اللّه جلّ جلاله في اتباع مراده فإنك لا تقنع أن يكون حالك يوم عاشوراء مثل حالك عند فقد الآباء والأبناء بل على قدر منزلة الحسين صلوات اللّه عليه

وذرّيته وعترته عند اللّه جلّ جلاله وعند جدّهم صلى الله عليه و آله في المواساة عند تلف ما يقوم مقام مهجته ، وعلى قدر المصيبة في الإسلام وذهاب حرمته .⁽¹⁾

يعنى : كمترين مرتبه عزادارى روز عاشورا آن است كه شهادت آن حضرت و خاندانش را مانند فقدان پدر، فرزند و يا ديگر عزيزان خويش بشمارى. با اينكه در مورد از دست دادن عزيزانت ظلم و ستمى در كار نبوده و بى احترامى به تو يا اسلام نشده است.

سعى كن خدا ببيند كه آنچه گران و سخت مى شمارد، بر تو نيز سخت است و پيامبر صلى الله عليه و آله ببيند كه بدرفتارى كه با او شده، تو اسائه به خويش دانسته اى.

كسى كه مى خواهد وفادار به خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله و خاصان درگاه الهى باشد در خشم و خشنودى و ناراحتى و شادى با آنان همسو خواهد بود.

سپس فرموده: اما اگر اهل معرفت باشى به اين اندازه قانع نمى شوى كه مانند كسى كه پدر و فرزند از دست داده عزادارى كنى بلكه به اندازه اى كه سيدالشهدا عليه السلام و خاندانش نزد خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله منزلت دارند و به اندازه مصيبتى كه بر پيكره اسلام وارد شده، داغدار شده و عزادارى خواهى نمود.

مخالفان سياسى

الف) عزادارى موجب اختلاف است !

اشاره

گروهى از مخالفان گريه و عزادارى براى امام حسين عليه السلام، مخالفت خود را بر اقتضائات و احكام و عقايد شرعى بنا نمى كنند؛ بلكه براى ذكر مصائب آن حضرت ، پيامدهاى سوئى بر مى شمارند كه احتراز از آن را براى حفظ وحدت كيان اسلامى واجب مى دانند. اين گروه معتقدند :

برگزارى مجالس عزا، به ايراد سخنانى مى انجامد كه در آنها طعن و لعن برخى از اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله وجود دارد و همين مايه اختلاف و نزاع بين مسلمين مى شود.

ابن حجر در الصواعق المحرقه از غزالى نقل مى كند كه گفته است:

بر واعظ، و غير واعظ، نقل مقتل امام حسن و امام حسين] عليهماالسلام] و حكايات مربوط به آن و نيز نقل مشاجرات و مخاصمات ميان صحابه پيامبر[ صلى الله عليه و آله]، حرام است؛ چرا كه اين كار موجب گستاخ شدن و كينه توزى بر صحابه و طعن بر ايشان مى شود، در حالى كه آنان از بزرگان دين اند .⁽¹⁾

در روزگار ما نيز اين سخن به گونه هايى گفته مى شود. كسانى از سَرِ دلسوزى يا غفلت، بر اين باورند كه :

براى حفظ وحدت مسلمين و يكپارچگى جهان اسلام، بايد از ذكر و نقل پاره اى از حوادث صدر اسلام، چشم پوشيد و اصلِ «تبرّا» را يكسره به كنارى نهاد.

پاسخ : كتمان حقائق به بهانه اختلاف خيانت است !

آيا مى توان اين سخن را تا آنجا پذيرفت كه حقايق تاريخى و گوهر دين و مسلّمات را از ياد برد؟!⁽¹⁾

امامان عليهم السلام و بزرگان شيعه، در حسّاس ترين سال ها و قرون تاريخ، ذكر مصائب ابا عبداللّه عليه السلام را متوقف نكردند و همواره به تناسب و اقتضاى زمانه و زمينه، به وظيفه عزادارى خود براى امام حسين عليه السلام عمل كردند.

امّا درباره سخن غزالى كه روايت مقتل حسين عليه السلام را بر اهل خطابه تحريم كرده و فتواى خود را به حفظ حرمت صحابه و قوام دين مستند نموده است، سخن بسيار مى توان گفت . از جمله آن كه اگر اين استدلال را بپذيريم، آن گاه بايد در هر مسأله اى كه ميان مسلمين پديدار مى گردد و نزاعى بر مى انگيزد، سكوت كرد و از بيم اختلاف و منازعه، حق را تنها گذاشت.

قصه دردناك كربلا، ثمره همين سكوت ها و مجامله هاست.

اگر مسلمانان مى ايستادند و جبهه حق را از حضور و سلحشورى خود مى آكندند، هرگز كار به عاشورا نمى كشيد .

ديگر آنكه شيعيان به اختيار و اجتهاد خود به اين موضع و عملكرد نيفتادند كه به اختيار و اجتهاد خود از آن دست كشند، بلكه روايت ها و اخبار بسيار در تأكيد و توصيه به ذكر مصائب امام حسين عليه السلام مستند آنان بوده است.

كسانى مانند غزالى، كه چنين نصيحت هاى عامه پسندى را در آثار خود بسيار دارند، آنجا كه به نزاع با فرقه هاى مخالف خود بر مى خيزد، هيچ يك از اين ملاحظات و آسان گيرى ها را روا نمى دارند.

آگاهان به مباحث كلامى و آشنايان با تاريخ تمدّن اسلامى، نيك مى دانند كه غزالى و هم فكرانش، در مبارزه با عقايد شيعى - بويژه فرقه اسماعيليه - از هيچ تلاش و ترفندى دريغ نكردند. اگر نسخه تسامح و مداهنه سودبخش است، او نبايد اين همه در ردّ روافض[ ! ] و قائلان به امامت، كتاب مى نوشت و آنها را به خليفه عبّاسى يا سلطان سلجوقى تقديم مى كرد.

به هر روى ذكر مصائب امام حسين عليه السلام و برپايى مجالس عزادارى موجب هدم وحدت و از هم گسيختگى شيرازه امّت اسلام نيست.

ب) غرض شيعه از عزادارى مخالفت با بنى اميه است !

اشاره

برخى از مخالفان سياسى ، عزادارى را نوعى مخالفت با بنى اميه تلقى كرده اند ، ابن كثير دمشقى مى نويسد :

إنما يريدون بهذا وأشباهه أن يشنّعوا على دولة بني أمية ؛ لأنه قُتل في دولتهم .⁽¹⁾

يعنى : مقصود شيعه از عزادارى و امثال آن تشنيع بر دولت بنى اميه و مبالغه در مفتضح ساختن و رسوا كردن آنهاست ؛ زيرا امام حسين عليه السلام در دولت آنها به قتل رسيده است .

پاسخ : مخالفت اثر قهرى برخى از عزادارى هاست !

شيعه براى امتثال دستور اهل بيت عليهم السلام ، و اظهار علاقه و محبت به پيامبر صلى الله عليه و آلهو خاندانش ، عزادارى مى كند، چنانكه به تفصيل خواهد آمد .

گرچه اين مطلب صحيح است كه گاهى با عزادارى بر مظلوم و بزرگداشت شهيدان راه حق و حقيقت ، قاتلان و ظالمان بر آنها رسوا و مفتضح مى شوند و اقامه مراسم عزا خود نوعى بيزارى از ستمگران و مخالفت با آنهاست .

بازتاب ديدگاه سياسى عزادارى

قال ابن كثير : وقد ذكر ابن جرير وغيره أن موضع قتله عفي أثره حتى لم يطلع أحد على تعيينه بخبر . وقد كان أبو نعيم الفضل بن دكين ، ينكر على من يزعم أنه يعرف قبر الحسين .⁽¹⁾

يعنى : آثار محل شهادت آن حضرت از بين رفته و هيچ كس نمى تواند اثبات كند كه محل قبر دقيقا كجاست . فضل بن دكين - استاد بخارى - بر كسانى كه مى گفتند قبر حضرت را مى دانند انكار نموده (و كلام آنها را ردّ مى كرد) .

در حالى كه بزرگان عامه گفته اند: قبر حضرت مشهور و معلوم است !

قال ابن الأثير : وقُتل يوم الجمعة - وقيل: يوم السبت - وهو يوم عاشوراء من سنة إحدى وستين بكربلا من أرض العراق، وقبره مشهور يزار .⁽²⁾

يعنى : شهادت حضرت روز جمعه ... روز عاشورا سنه 61 هجرى در كربلاى عراق واقع شده، قبر آن حضرت مشهور و زيارتگاه است.⁽³⁾

ناقلين - اعم از شاگردان، نسخه نويسان و ناشران و... - آن را از كتب حذف كردند كه به عنوان نمونه مى توان به تاريخ ابن خلدون اشاره كرد .⁽¹⁾

موضوعيت نداشتن شعائر

ارزش عزادارى به اين است كه مبارزه با دشمن باشد .

بعضى با توجه به مسلّم بودن روايات عزادارى ، آن را غير قابل انكار دانسته و به تأويل و توجيه آن پرداخته ، گفته اند : خود عزادارى موضوعيت ندارد، بلكه از جهت آنكه نوعى جهاد و مبارزه با دشمن به حساب آمده ارزشمند بوده است، و چنين اظهار شده كه :

روايات در ياد سيدالشهدا عليه السلام، گريه، زيارت، مرثيه سرايى، شعر سرودن و ... براى آن حضرت به حدّى زياد است كه به حدّ تواتر مى رسد و جاى هيچ مناقشه در سند و يا اشكال در دلالت آن نيست، ولى آن زمان اين اعمال انكار منكرات، جهاد فى سبيل اللّه و مبارزه با دشمنان به شمار آمده و باعث انهدام اساس خلافت آنها، ايجاد نفرت آنها در دل ها و دورى از سيره و روش آنها بوده ؛ لذا امامان عليهم السلام شيعيان را به اين امور تشويق نموده اند. و در مقابل ، بنى اميه سعى بر اين داشتند كه نام امام حسين عليه السلام به دست فراموشى سپرده شود.

پس گريه و رثا و زيارت و مانند آن فقط حسرت، تأسف، غم و اندوه نبوده بلكه جهادى بوده كه از ناحيه دشمن ممنوع و شيعه را به انواع و اقسام بلا و گرفتارى مبتلا مى كرده ، اما اگر بين اهل بيت عليهم السلام و دشمنان

مبارزه اى در كار نباشد مانند زمان ما ديگر عنوان جهاد بر آن اعمال منطبق نيست، پس وعده بهشت و پاداش نيز در كار نيست .

اين مطلب - متأسفانه - در تعليقه اى از مصحّح بحار الانوار آمده است.⁽¹⁾

پاسخ : آيا بر اشك هاى اوليا عنوان مبارزه منطبق است ؟!

شما اين عناوين را از كجا استنباط كرده ايد ؟! چه دليل و برهانى بر آن وجود دارد ؟! چرا در روايات حتى اشاره اى به آن نشده است ؟! مگر شما از ملاكات احكام اطلاع داريد ؟!

رواياتى كه گويد: اگر يك نفر شعر بگويد و يا براى خودش گريه يا حتى تباكى نمايد پاداش او بهشت است، چگونه گريه اش اساس خلافت بنى اميه را منهدم مى كند؟!

آيا بر گريه پيامبران الهى عليهم السلام و فرشتگان و زيارت آنها عنوان جهاد منطبق

است؟ پيامبران عليهم السلام در زمان خودشان به زيارت كربلا رفته ، در مصائب حضرت اشك ريخته اند⁽²⁾و الان هم برنامه آنها ادامه دارد .

اگر قرآن خواندن، نماز خواندن، ذكر گفتن و امثال آن ثواب دارد، ما بايستى حتما دنبال عنوان ديگرى باشيم كه بر اين اعمال منطبق باشد ؟!

چه اشكال دارد كه خداوندى كه ما را متعبد كرده به قرائت قرآن ، نماز و غير آن يكى از عبادات را خضوع در برابر حجج معصومين عليهم السلام، زيارت آنها و گريه در مصائب آنها قرار داده باشد؟!

آرى اگر كلام معصومين عليهم السلام ارزش واقعى خود را نزد ما داشت، و در آن تأمل مى كرديم، حاضر نمى شديم از پيش خود مطلبى را به آنها نسبت دهيم؛ زيرا خداى تعالى مى فرمايد : (وَلاَ تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ الْسَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُوْلئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْؤُولاً) .⁽¹⁾

البته ترديدى در اين نيست كه در آن زمان گاهى سرودن اشعار و نشر آن و هر چه تبليغ دين و مكتب به حساب مى آمده نوعى مخالفت با ظالمين بوده است، ولى گذشته از آنكه فى نفسه كليت نداشته ، اين مطلب در بقيه موارد گريستن و گرياندن چگونه قابل توجيه است؟

حتى اگر آن موارد مبارزه و مخالفت تلقى شود، آيا از اطلاق و عموم بقيه روايات صرف نظر مى شود ؟!

اين مطلب از مسلّمات علم اصول است كه مورد ، مخصِّص نيست .

مضافا به آنكه معصومين عليهم السلام مى توانستند بفرمايند مبارزه و جهاد با ظالمين و مخالفت با آنان پاداش فراوان دارد، چرا از عناوين بكاء، ابكاء، تباكى، نوحه سرايى، مرثيه سرايى، سرودن اشعار و مانند آن استفاده كرده و بر آن تأكيد فراوان فرموده اند ؟!

آيا فكر نمى كنيد كه تأكيد بر جهاد و مبارزه با الفاظ ياد شده - بكاء و نوحه سرايى و مانند آن - خروج از محاوره متعارف باشد ؟!

خلاصه كلام آنكه:

يكى از ادله تعظيم شعائر حسينى و گريه و عزادارى - تأسى به انبيا و معصومين عليهم السلام است كه در بسيارى از آن موارد عنوان مبارزه بر آن به هيچ وجه منطبق نيست .

آيا گريه پيامبر صلى الله عليه و آله، حضرت زهرا عليهاالسلام و ... مبارزه بوده ؟!

آيا گريه هاى امام زمان عليه السلام جنگ با دشمن است ؟!

مدعيان اصلاح عزادارى !

طرح و برنامه ريزى : از منع اجبارى تا اصلاح عزادارى !

انسان در زندگى فردى و اجتماعى خويش نياز به بررسى، بازنگرى و اصلاح دارد. هيچ جامعه اى بى نياز از دقت در شناخت كاستى ها ، نقائص و معايب و رفع و اصلاح آن نيست. اين مطلب نياز به شرح و توضيح ندارد. ولى مهم آن است كه گاهى طرح «اصلاح» بهانه اى است براى از بين بردن ارزش ها و سوق دادن شخص و اجتماع به سوى بى راهه.

پس از آنكه بيگانگان از توسل به زور در جلوگيرى از مجالس عزاى حسينى و هيئت هاى عزادارى نتيجه اى نگرفتند ، براى رسيدن به اهداف شوم خويش برنامه هاى ديگرى را دنبال كرده و با صرف هزينه هاى فوق العاده، حمله وسيع و همه جانبه خويش را شروع كردند.

از مهم ترين شگردهاى آنان تظاهر به اصلاح عزادارى است. آنها با ايراد گرفتن و اشكال نمودن در انواع و اقسام عزادارى ها و شعائر مذهبى به ترديد در آن پرداخته و با عباراتى آراسته عوام فريبى نمودند. متأسفانه عده اى نادان فريب خورده و تحت تأثير شبهات آنان واقع شدند، و گروهى ديگر كه خود بيماردلانى منحرف بودند به ترويج آن پرداختند.

در صورتى كه به قضايا نظر خوشبينانه داشته باشيم و بخواهيم رفتار بسيارى از مخالفين عزادارى را حمل بر صحت كنيم، بايستى آنان را جاهل و نادان به دين و شريعت بدانيم كه نيازمند به فراگيرى آن از اهلش هستند.

آيا اين درست است كه هر كس از مطلبى اطلاع دقيق و كامل ندارد جهل و ترديد خويش را به عنوان يك نظريه مطرح كند؟!

آيا كهنه پرستى گفتن عزادارى ها و لزوم تجديد نظر در آن به چه منظورى مطرح مى شود ؟!

آيا زير سؤال بردن انواع عزادارى ها به بهانه تكرارى بودن آن رواست ؟!

آيا پيشنهاد چند دقيقه سكوت به جاى گريه و عزادارى نشانه چيست ؟!

آيا لازمه معرفت و شناخت صحيح عاشورا و كربلا ، فراموش كردن و كنار گذاشتن مصائب و عزادارى است ؟ !

آيا اشتغال به عزادارى مانع پى بردن به اصل دين است ؟!

آيا استهزا به عزادارى تحت عنوان طنز مخالفت با عزادارى نيست ؟!

با كمى تأمل روشن مى شود كه غرض كنار گذاشتن روضه، مصيبت، گريه و عزادارى و به فراموشى سپردن شعائر مذهبى است.

مطلب در اين زمينه بسيار است و به ذكر چند مورد اكتفا مى شود.

برخى پرداختن به عزادارى را عوامانه ، كهنه پرستى ، امرى تكرارى ، ضعف و ذلّت دانسته و اظهار داشته اند كه:

اسلام فردا ديگر، اسلام ملا نخواهد بود، اسلام قم و مشهد نيز تغيير خواهد كرد ... اسلام فردا ديگر، اسلام مفاتيح نيست... .

مذهب فردا، ديگر مذهب جهل و جور و تعصّب و عوام و كهنگى و تلقين و عادت و تكرار و گريه و ضعف و ذلّت نيست .⁽¹⁾

و همين نويسنده در جاى ديگر مى نويسد :

كربلا صحنه يك مصيبت ، يك حادثه غم انگيز نيست، ابزار گريه و سينه و نوحه و غش و ضعف هاى تكرارى همه ساله و همه عمر نيست. يك مدرسه است . يك مكتب است .⁽²⁾

بعضى ديگر به بهانه اهميت و لزوم «شناخت عاشورا» ادعا كرده اند كه اگر كسى به شناخت و معرفت كامل برسد، مصائب را فراموش مى كند!

و بر همين اساس نوشته اند:

ذات عاشورا ذات طلوع است: حماسه و رسالت ... و آنان بيشتر از غروب دم زدند: كشته شدن و اسارت و .. اگر كسى عاشورا را با همه ابعاد آن بشناسد، اصل مصيبت امام را فراموش مى كند ... .

پيام شب عاشورا نماز است و پيام روز عاشورا عدالت ، آن سه (تشنگى، شهادت و اسارت) سكوى پرتاب است.⁽³⁾

و گروهى طرحى ارائه داده اند كه به جاى گريه و عزادارى فقط يك يا چند دقيقه سكوت كنيم و در اين زمينه چنين قلم فرسايى شده كه:

ما نبايد عزادارى را به آن حالت درونى افراد منحصر كنيم ... و فقط گريه كه انفعالات درونى است ... حتى (مى توان) با اعلام اينكه يك يا چند دقيقه سكوت بكنند. اين عرف دنياى توى زمين فوتبال است، غير فوتبال (هم) است، سر اداره، سر مدرسه، سر دانشگاه است، 1 تا 2 دقيقه به احترام كسى كه درگذشته است اعلام سكوت مى كنيم ... .

ما نبايد توقع داشته باشيم كل تأثيراتى كه از عزادارى و دستاوردهاى مورد نظر است در گريه خلاصه بشود. و آن حالات عاطفى و احساسى افراد كه فكر مى كنيم هر چه ضجه بزنيم و هر چه افراد بيشتر غش كنند اين تأثير بيشتر دارد و بيشتر مورد قبول است.⁽¹⁾

و عده اى عزاداران را جاهل به اهداف سيدالشهدا عليه السلام دانسته و گويند به جاى عزادارى بايد به مبارزه با دشمن پرداخت و در اين زمينه گفته اند:

امام حسين[ عليه السلام] بعد از قيام مردانه خود در راه آزادى جان خويش و فاميل خود را فدا نمود. ولى مردم بدبختانه از قيام حسين[ عليه السلام] بهره بردارى بسيار بدى مى كنند. هر سال محرم فرياد «واى حسين واى حسين» راه انداخته بدون اينكه بفهمند معنى واقعى و هدف اساسى حسين بن على[ عليهماالسلام] چه بوده است.

اى بى چاره ها (خطاب به مردم) جاى اينكه بر فرق و تن خود زنجير بزنيد، زنجيرها را بر فرق و هيكل هيئت حاكمه پوسيده بزنيد كه باعث بدبختى و بيچارگى شما شده اند ، زنجيرها را بر فرق يزيدها و معاويه ها كه مصدر امور هستند بزنيد نه بر فرق خودتان.⁽¹⁾

اسلام 1/186 - 187 (سخنرانى 24 / 3 / 1341) .

بلكه عزادارى را مانع شناخت دين و رسيدن به آن معرفى كرده و گويند:

امروز مردم را سرگرم سينه زنى و نوحه خوانى مى كنند و نمى گذارند به معناى اصل دين پى ببرند.⁽²⁾

با ملاحظه مطالب گذشته روشن شد كه گرچه هر گروهى مطلبى را عنوان كرده و دستاويز خويش قرار داده اند ولى همه در لزوم كنار گذاشتن گريه و عزادارى مشترك هستند !

گويا تنها چيزى كه مانع ترقّى و پيشرفت و اصلاح جامعه است گريه و عزادارى است كه بايستى با تمام قوا در برابر آن ايستاد!

كار بدانجا كشيده كه تحت عنوان «پژوهش هاى پنهان و پراكنده» بنويسند:

برخى از نويسندگان و نوانديشان [!!] نيز به مناسبت هاى مختلف به تحريفات عاشورا پرداخته اند كه در لابلاى آثارشان ديده مى شود .

افزون بر آنكه بعضى به طنز مثل تركى شيرازى در اثر منظومش «السفرة فى ذمّ الرياء» و برخى از بيرون مثل آقاخان كرمانى در مكتوباتش به اين موضوع نگريسته اند.⁽¹⁾

آيا مطالب آقاخان كرمانى معلوم الحال - با آن همه عقائد انحرافى اش ! - يا اشعار كسانى كه گريه و عزادارى را به باد استهزا و مسخره گرفته اند جا دارد كه تحت عنوان «پژوهش پنهان» قرار گيرد؟!⁽²⁾

قال اللّه تعالى : وَلَئِن سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ قُلْ أَبِاللّه ِ وَآيَاتِهِ وَرَسُولِهِ كُنتُمْ تَسْتَهْزِءُونَ . (التوبة(9) : 65).

واقعا شرم آور است كه «گريه و عزادارى سالار شهيدان» - كه مورد تأكيد پيشوايان معصوم و از ارزش هاى والاى مكتب شيعه است - مورد تمسخر و استهزا واقع شود و ما آن را نقل كنيم و به سادگى از كنار آن بگذريم .

فرض كنيد امثال همين اشعار - مانند شعر مكرم «ولش كن گريه كرده» (رجوع شود به : حماسه حسينى 3/258، مجموعه آثار 17 / 588 - 589) - در مورد سائر ارزش هاى اخلاقى، اجتماعى، ملى، و مانند آن سروده مى شد آيا ما در برابر آن جبهه گيرى نمى كرديم ؟!

پس چرا در مورد «گريه و عزادارى و شعائر مذهبى» آن چنان كه بايد غيور نيستيم ؟!

يا اينكه نزد ما «شعائر مذهبى» جايگاه واقعى خويش را از دست داده است ؟!

استشهاد به اشعار كسى چون «مكرم» سزاوار نيست ، چنانكه از مراجعه به ديوانش معلوم مى شود .

او به صراحت گويد : «سواى شاهدوستى مسلكى ندارم!» مورد توجه و تفقد رضا شاه واقع شده (ديوان مكرم 211) ، درباره او اشعارى سروده (صفحه 255) ، او را به عدالت و صفات نيك ستوده، و حتى در تأييد وحدت لباس ملى و برداشتن عمامه ها شعر گفته (صفحه 234 - 237) .

او بسيارى از طنزهايش را به سبك سينه زنى سروده (كه نوعى استهزا به سينه زنى محسوب مى شود) ، از طريق سؤال، مطالب دينى را زير سؤال مى برد! و مكرر به علما، روحانيت، لباس روحانيت، منبر و ... تمسخر و استهزا دارد .

يا اينكه اصلاً از لفظ «پژوهش» معنا و مفهوم ديگرى اراده شده غير از متفاهم عرفى آن ؟!

كتاب التنزيه

صاحب كتاب «التنزيه» - كه در تأليفات ديگرش نهايت تتبع و بررسى را در زمينه «تراجم و رجال» دارد و نوشتن دائره المعارف او كار هر كسى نيست - در كتاب «التنزيه لأعمال الشبيه» در برخى از فروع فقهى نظرياتى داده و به امورى استدلال كرده كه براى اهل فن قابل قبول نبوده و بسيارى از علماى معاصرش با او موافق نبوده و در حدّ امكان مخالفت خود را اظهار نموده و محققان معاصر وى آثار متعددى در نقد او نگاشته اند.

گذشته از آنكه اين توقع بجا نيست كه همه بر طبق ديدگاه هاى شخصى ايشان در حلّيت و حرمت شعائر حسينى عمل نمايند !

و بر خلاف آنچه تصور شده مراجع ديگر با نظرات ايشان موافق نيستند .

او در مواردى حرمت امرى را ثابت مى داند حال آنكه در آن اختلاف نظر وجود دارد و مشاهير علما برخلاف آن فتوا داده اند. و مطلبى را كه خود دروغ مى داند براى ديگران نقل آن را جايز نمى داند ، با اينكه دروغ بودنش ثابت

نيست و نهايت آن است كه خبر ضعيف باشد، بلكه در برخى موارد ايشان روايات مشهور و معتبر را هم زير سؤال مى برد !

در مجموع مى توان گفت كه عمده مواردى كه ايشان اشكال كرده ، فقهاى معاصرش برخلاف آن نظر داده اند !

چكيده مطالب ايشان كه در رساله «التنزيه لأعمال الشبيه» آمده و سپس با قدرى تغيير و حكّ و اصلاح در كتاب «ثورة التنزيه» و «اعيان الشيعة» نقل شده چنين است :

إن اللّه سبحانه وتعالى أوجب إنكار المنكر بقدر الإمكان .

أدخلوا فيها - أي في شعائر الحزن على الحسين عليه السلام - أمورا أجمع المسلمون على تحريم أكثرها .

1 . الكذب بذكر الأمور المكذوبة المعلوم كذبها .

2 . التلحين بالغناء .

3 . ايذاء النفس وادخال الضرر عليها .

وذكر أن تحريم ذلك ثابت بالعقل والنقل وبما هو معلوم من سهولة الشريعة وسماحتها الذي تمدح به رسول اللّه صلى الله عليه و آله بقوله : «جئتكم بالشريعة السهلة السمحاء» ، ومن رفع الحرج والمشقة في الدين بقوله تعالى: (مَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ) .⁽¹⁾

4 . استعمال آلات اللهو كالطبل والزمر (الدمام) والصنوج النحاسية وغير ذلك الثابت تحريمها .

5 . تشبّه الرجال بالنساء .

6 . إركاب النساء الهوادج .

7 . صياح النساء بسمع من الرجال الاجانب ، وصوت المرأة عورة .

8 . كل ما يوجب الهتك والشنعة مما لا يدخل تحت الحصر .

والمواكب الحسينية والاجتماعات العزائية لا تستحسن ولا تحلّ إلاّ بتنزيهها عما حرّمه اللّه تعالى وعما يشين ويعيب وينسب فاعله إلى الجهل والهمجية... .

إلى أن ذكر أن الحجامة محرّمة بالأصل ؛ لأنها ضرر وإيذاء للنفس ولا تحلّ إلاّ مع الضرورة لدفع مرض أو ألم أعظم منها .

وقيام النبي صلى الله عليه و آله للصلاة حتى تورّمت قدماه ؛ فإن صحّ فلا بد ان يكون من باب الاتفاق، ولم يكن النبي صلى الله عليه و آله يعلم بترتبه وإلاّ لم يجز القيام المعلوم أو المظنون أنه يؤّي إلى ذلك .

و بكاء علي بن الحسين عليه السلام على أبيه المؤي إلى الاغماء وامتناعه عن الطعام والشراب إن صحّ فهذه أمور قهرية لا يتعلق بها تكليف ، وما كان منها اختياريا فحاله حال ما مرّ .

وأما نفض العباس الماء من يده تأسيا بعطش أخيه فلو صحّ لم يكن حجة لعدم العصمة .

واما تقريح الرضا عليه السلام جفون عينيه من البكاء فإن صحّ فلابدّ أن يكون حصل ذلك قهرا واضطرارا لا قصدا واختيارا وإلاّ لحرم ... لوجوب دفع الضرر بالإجماع وحكم العقل .⁽¹⁾

جلال آل احمد كتاب «التنزيه» را ترجمه⁽¹⁾و به اسم «عزادارى هاى

نامشروع» منتشر نمود، خلاصه اى از آن نيز نقل مى شود ، او مى نويسد :

امور منهيه كه در عزادارى ها فراوان اتفاق مى افتد، از قرار زير است: ....

حرام بودن اين امور عقلاً و نقلاً ثابت است ... .

عزاداراى بر امام حسين عليه السلام و اقامه ماتم آن بزرگواران با وقوع اين همه فجايع، مستحب نخواهد بود، بلكه حرام نيز هست ... .

با طبل و شيپور و بوق و كوس در برابر مردم بيرون آمدن و اين وحشى گرى ها را درآوردن ... حرام و مخالف شرع است ... . اخبار نادرستى را كه بر سر منابر به ائمّه[ عليهم السلام] نسبت مى دهند ... .

يا حديث آمدن زين العابدين عليه السلام در شب سوم عاشورا با قوم بنى اسد براى دفن پدرش ، و حديث آمدن مرغان و غوطه خوردن در خون سيدالشهدا[ عليه السلام] و غير از اين از احاديث ... .

بعضى براى اينكه امر شاخسينى و يا زنجير و سينه زدن را مستحب نشان بدهند، بدون هيچ گونه فكر و تعقل، قضيه فصد و حجامت را براى ما مثال مى زنند ... غافل از اينكه خود حجامت در وقتى مجاز خواهد بود كه دكتر و طبيب دستور صريح بدهد يعنى معلوم شود كه اگر شخص حجامت نكند خواهد مرد. در اين صورت است كه حجامت كردن مجاز است و گرنه در غير اين صورت حجامت كردن هرگز مستحب نبوده و حرام است ... .

هر كار دينى وقتى به درجه عسر و حرج و سختى و مشقت رسيد تكليف از گردن شخص ساقط مى گردد و همان فعل كه قبلاً واجب بود اكنون ترك آن واجب مى گردد.

كسانى در اين مورد اشكال تراشيده قضيه ورم كردن پاهاى حضرت رسول[ صلى الله عليه و آله وسلم] را از اثر طول قيام در نمازها مثال و شاهد مى آورند ولى به اين اشخاص بايد گفت : اين موضوع بر فرض هم كه صحيح باشد[!!! ]بدون شك اتفاقى بوده [نه] اينكه پيغمبر هميشه اين قدر در نماز مى ايستاده كه پايش ورم مى كرده است. چرا كه در صورت عمد و از روى قصد اين كار به راستى براى رسول خدا[ صلى الله عليه و آله وسلم] نيز جايز

نبوده است؛ چه كارى كه منافى عقل و منطق باشد براى هر كس ناشايست و نادرست است ... .

هم چنين كسانى آن گريه هاى بى پايان زين العابدين عليه السلام را در عزاى پدرش كه به بيهوشى و غش كردن منجر مى شد و خوددارى آن حضرت را از طعام دليل اين موضوع مى گيرند و مى خواهند ثابت كنند كه بنابراين زخم زدن بر سر خود براى عزادارى امام جائز است .

ولى نبايد فراموش كرد كه اين اخبار باز اگر صحيح هم باشد (چه در صحت اين اخبار شك است)⁽¹⁾[!!!] در اين باره امام عليه السلام بى اختيار بوده است و در فراق پدر بزرگوار خود بى تاب مى گرديده است.

و باز كسانى زخم شدن چشم هاى حضرت رضا عليه السلام را در اثر گريه بر جدش دليل مى آورند. باز اين نيز اگر درست باشد جوابش همان است ... .

تمام علماى نجف در همين امروز فتاوى صريح در تحريم تمام اين اعمال صادر كرده و اعلاميه هاى دور و دراز بيرون داده اند ، در گذشته نيز هيچ يك از علما و فقها و مجتهدين دستور و فتوايى براى اين امور نداده اند جز آنكه آنها را رسماً حرام كرده اند [!] .

نگاهى اجمالى به روش استدلال در التنزيه

واقعا جاى تعجب است كه ايشان در اين قضيه چنان دچار احساسات شده كه بدون توجه در چند مورد مى گويد: (بر فرض صحت در اين موارد فعل

معصوم بى اختيار و اتفاقى بوده است) . يعنى نمى شود بدان استناد نمود! لذا

تصريح كرده كه در صورت عمد و قصد اين كار براى پيامبر صلى الله عليه و آله جايز نبود.

چون ايشان بر فرض صحت سخنى گفته، سؤال ما اين است كه چگونه ممكن است بر فرض صحت صدور فعلى از معصوم آن را از حجيت اسقاط كرد؟! آيا چنين مطلبى قابل پذيرفتن است ؟!

حجيت فعل معصوم - در غير موارد اختصاصى⁽¹⁾- استثنايى ندارد و اين از مسلّمات به شمار مى رود .

شگفتا كه ايشان - بر خلاف ديگران - گويد : اصل اولى در حجامت حرمت است ؛ زيرا ضرر دارد و خود آزارى است مگر آنكه ضرورت اقتصا كند !

گذشته از آنكه هر ضررى حرام نيست ، استدلال به «لا ضرر» و «لا حرج» در اين مقام وجهى ندارد ؛ زيرا مفاد اين دو قاعده در عالَم تشريع نفى حكم ضررى و حرجى است⁽²⁾و اين نفى اختصاص به احكام الزاميه - وجوب و حرمت - دارد و احكام ترخيصيه و غير الزاميه - مانند استحباب و اباحه - را اصلاً شامل نمى شود.⁽³⁾لذا در مورد غسل و وضوء - كه استحباب نفسى دارد - در موارد ضرر و حرج وجوب برداشته شده و استحباب به حال خود باقى باشد لذا اگر به داعى استحباب نفسى به جا آورده شود صحيح است .⁽⁴⁾

آيا با وجود آيه شريفه: (وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ)،⁽¹⁾و قضيه نزول سوره مباركه : (هل أتى)⁽²⁾و «أفضل الاعمال أحمزها» و مانند آن چگونه

مى توان كلام ايشان را پذيرفت ؟! در صورت پذيرفتن بايد همه اين موارد به جهت مشقت از استحباب ساقط و در مواردى حكم به حرمت آن شود !

آيا براى اثبات حرمت مى شود به «شريعت سهله سمحه» استناد نمود؟! آيا يك مورد پيدا مى كنيد كه فقها در حرمت چيزى به آن استدلال كرده باشند؟!

واكنش علما در برابر كتاب التنزيه

بسيارى از علماى معاصرِ صاحب كتاب «التنزيه في أعمال الشبيه» با افكار او مخالف بوده و در عين رعايت مصالح عمومى در موارد لازم مخالفت خويش را اظهار مى كردند .⁽³⁾

شيخ عبدالحسين حلّى در كتاب «النقد النزيه لرسالة التنزيه في أعمال الشبيه» استدلال هايى مفصل بر ردّ او پيش كشيد.

او با تأكيد بر اين كه قصد اهانت يا تضعيف مؤلف «التنزيه» را ندارد، به نقد دقيق ادّعاهاى او مى پردازد .

وى از منظر فقهى و با استناد به كتب معروف اين حوزه كه گوياى حضور ذهن و دقّت اوست، مى كوشد تا نشان دهد كه اين عزادارى ها بر خلاف نظر امين، مشروع و مباح و حتّى مستحب است. نمونه اى از استدلال هاى وى بر ضدّ سيّد محسن امين، از اين دست است.

صاحب «التنزيه» نوشته بود كه امورى وارد مراسم عزادارى شده است كه مسلمانان بر حرام شمردن بيشتر آنها اجماع دارند.

شيخ حلّى پاسخ مى دهد كه : اعمالى كه او بر شمرده ، چند سالى است كه محلّ بحث و نظر است و مشروعيت آنها همچنان مورد پرسش، در نتيجه از مسائل نظرى به شمار مى رود. حال آيا وى مى تواند نشان دهد كه مسلمانان درباره حرمت كدام يك از آنها اجماع دارند. و چون چنين است، بايد در هر موردى، شخص به مرجع مورد تقليد خود مراجعه كند.

وانگهى برخى از عالمان، انواع عبادات ضررى را صحيح شمرده اند. در نتيجه، به فرض كه سينه زنى و ... ضرر داشته باشند، به صرف اين ضرر نمى توان حكم به حرمت و عدم صحّت آنها داد. سخن كوتاه، هر كس گمان برد كه انجام دادن كارى براى او ضرر جانى دارد، بر او حرام است كه آن را انجام دهد ... و اگر چنين عملى بر او حرام گردد، لازمه اش آن نيست كه بر ديگرى نيز حرام باشد.

نقد ديگر شيخ حلّى بر ابزارهاى موسيقى است كه مؤلف «التنزيه» بر شمرده بود. وى نوشته بود: طبل و زَمْر و دمّام و سنج هاى مسى و ديگر

مواردى كه حرمت شرعى آنها ثابت است.

شيخ حلّى بر اين ادعا چنين خرده مى گيرد: عنوان «آلات لهو» بر كدام يك از اين سه مورد راست مى آيد؟ بوق ]شيپور ] چه ربطى به مزمار دارد؟ هدف از آوردن واژه «زَمْر» در اين جا جز غلط اندازى چيست؟ زمر، در حالت مصدرى، به معناى آوازه خوانى است، نه دميدن. دميدن در بوق كجا و آوازه خوانى با مزمار كجا؟

در اين جا شيخ حلّى با دقّت و محترمانه بر «التنزيه» اشكال مى گيرد كه : يكى گرفتن شيپور عزادارى و مزمارى كه در روايات آمده خطاست و زدن شيپور غير از آوازخوانى همراه با مزمار، كه نوعى نى است، به شمار مى رود.

آنگاه اشكال خود را در مصداق ديگرى كه مؤلف بر شمرده، يعنى سنج ادامه مى دهد : آيا مِسّى بودن در تحريم نقشى دارد واگر آهنى بود، حلال است؟

همين اشكال درباره طبل وجود دارد، چرا به طبلى كه در كاروان ها مورد استفاده قرار مى گرفت و بر جواز آن اتّفاق نظر است، توجه نمى كند؟

اين تعبير «الثابت تحريمها» ناظر به عنوان آلات لهو است يا سه موردى كه سيّد بر شمرده است؟

شايسته فقيه نيست كه در مسأله اى وارد شود و بدون تحقيق، تنها به يك جنبه آن توجّه كند.

سپس خود را ناگزير مى سازد بحثى درباره تفاوت ميان «طبل عزا» و «طبل لهو» پيش بكشد تا نشان دهد كه حكم به حرمت طبلى كه در عزادارى حسينى رايج است، پذيرفتنى نيست. آن گاه براى آن كه كسى در آينده در شناخت ابزارهاى موسيقى به دردسر نيفتد و بداند كه طبل عزا هيچ يك از آنها نيست، «نام هاى آلات لهو را استقصا» مى كند و درباره تلفّظ، اندازه، شكل، جنس، صورت و كاركرد اين ابزارها و حكم شرعى آنها، توضيح قابل توجّهى مى دهد؛ دف، بربط، طنبور، معازف و مِزْهَر. وى بحث را به بوق يا شيپور مى كشاند تا نشان دهد كه با مزمار فرق مى كند و به كار بردن سنج در عزاى حسينى شرعاً اشكالى ندارد و ادّعاى سيّد پذيرفتنى نيست .

مؤلف «التنزيه» ادّعا كرده بود، يكى از محرّمات عزادارى، تشبّه مردان به زنان در نمايش و شبيه خوانى است و اين كار حرام است.

شيخ حلّى جواب مى دهد كه حرمت تشبّه كه در شرع آمده است، به معناى هر نوع تشبّه مردان به زنان يا بر عكس نيست، بلكه به اين معناست كه مردى زيّ مردانه را ترك كرده، رفتاري زنانه در پيش گيرد و يا زنى رفتار مردانه اتّخاذ كند و از رفتار همجنسان خود دورى كند.

امّا اين كه كسى به گونه اى موقّت، تنها لباس جنس مخالف را بر تن كند، دليلى بر حرمت آن وجود ندارد. از نظر شيخ حلّى، اين ادّعا كه «لباس جنس مخالف بر تن كردن حرام است و حرمت آن در شرع ثابت است» خود «خيانت به شرع» است.

وانگهى، وى مى گويد: طيّ پنجاه سال گذشته كه شبيه خوانى در عراق رواج دارد، نه زنى را ديده ام كه لباس مرد بر تن كند و نه مردى كه لباس زنانه بپوشد.

نقد ديگر، متوجّه صداى زنان است. سيّد نوشته بود كه سر و صداى زنان در حضور مردان نامحرم، حرام است؛ زيرا صداى زن عورت است.

در اين جا شيخ حلّى شگفت زده مى پرسد: من كه نمى دانم در كدام كتاب و سنتى آمده است «صوت المرأة عورة» تا آنگاه در پى معنايش برآييم. از نويسنده، چنين به دست مى آيد كه آن را حديثى يا معقد اجماعى يافته كه خود تحصيل كرده يا قاعده اى برگرفته از اخبار مورد عمل باشد، و گرنه تحريم صداى زن به استناد آن، چه وجهى دارد؟⁽¹⁾

اين كتاب، نمونه اى است از نقد روشمندانه فقهى مدافع انواع عزادارى در نقد «التنزيه» و در فهم اين مسائل و ارزيابى شيوه فقيهانه عزادارى مفيد است.

برخى ردّيه هاى ديگر بر كتاب التنزيه عبارت است از :

إرشاد الاُمّة للتمسّك بالأئمّة[ عليهم السلام] از شيخ عبد المهدى آل المظفر نجفى

إرشاد النبيه إلى خرافات التنزيه اثر شيخ محمد على نجفى

إقالة العاثر في إقامة الشعائر نوشته سيد على تقى نقوى نصيرآبادى

تحت راية الحسين عليه السلام تأليف محمّد على شرف الدين عاملى

رنّة الأسى في تعظيم شعائر العزا از شيخ عبداللّه سبيتى عاملى⁽¹⁾

السياسة الدينية لدفع الشبهات على المظاهرات الحسينية به قلم شيخ عبدالمهدى آل مظفّر

الشعائر الحسينية نوشته شيخ محمّد حسين آل مظفّر

الكلمات الجامعة حول المظاهر العزائية تأليف ميرزا محمد على اردوبادى

النظرة الدامعة از شيخ مرتضى آل ياسين الكاظمى

فتواى تاريخى محقق نائينى و ديگر علما در برابر التنزيه

اشاره

از جمله مواردى كه ردّ بر كتاب «التنزيه» به شمار مى آيد فتواى تاريخى و مفصّل آيت اللّه نائينى در سال 1345 هجرى قمرى است كه در پاسخ به مردم بصره صادر شد و در آن انواع عزادارى مباح اعلام گشت و بيشتر فتواهاى بعدى ناظر به آن و تأييد آن است .⁽²⁾

وى طىّ چهار بند، حكم چهار مسأله را معين مى سازد:

نخست آنكه بيرون آمدن هيئت هاى عزادارى در دهه محرّم و جز آن، در معابر عمومى بى گمان جايز و حتّى راجح است و از مصاديق عزادارى بر سيّد

مظلومان به شمار مى رود. هر چند در اين هيئت ها بايد از كارهاى حرام، مانند نظر به اجنبيه پرهيز كرد. امّا اگر همچنين اتّفاقاتى افتاد، حرمت آنها به اصل اين عمل سرايت نمى كند، همان طور كه نظر به اجنبيه در حال نماز، گرچه حرام است، موجب بطلان آن نمى شود.

ديگر آنكه بى شك بر رخساره و سينه كوفتن، گرچه موجب سرخ شدن يا سياه شدن آن قسمت شود، جايز است و حتّى جواز زنجيرزنى بر پشت حتّى اگر به آمدن خون بيانجامد، قوى به نظر مى رسد.

سپس ايشان درباره برخى از انواع عزادارى مى نويسد : اگر بى ضرر باشد كه غالباً بى ضرر است، اقوى جواز آن است. اگر هم خونريزى گاه به حدّى برسد كه موجب ضرر شود، موجب حرمت آن نمى شود، مانند كسى كه فكر مى كند روزه برايش ضررى ندارد، اما پس از آنكه روزه گرفت آسيب مى بيند. با اين حال اولى و احوط آن است كه تنها كار كشتگان و حرفه اى ها به اين كار اقدام كنند و جوانانى كه وارد نيستند و به دليل عشق به اهل بيت عليهم السلام ممكن است اهمّيتى به سلامت خود ندهند، از آن بپرهيزند.

مطلب سوم : آنكه تعزيه و نمايش مصيبت اهل بيت عليهم السلام و حتّى پوشيدن لباس زنانه به وسيله مردان ... جايز است.

چهارم : آنكه استفاده از دمّام،⁽¹⁾كه تاكنون حقيقت آن بر ما روشن نشده است، اگر در عزاى حسينى و هوسه هاى عربى و مانند آن به كار رود و مقصود از آن لهو نباشد، ظاهراً جايز است. واللّه العالم.

اين فتوا كه مورد تأييد عالمان فراوانى واقع شد، تكليف انواع عزادارى هاى رايج در آن زمان را روشن مى كند و سرانجام همه آنها را مباح مى شمارد و بدين ترتيب در تقابل كامل با نظر كسانى چون مؤلف «التنزيه» قرار مى گيرد .⁽¹⁾

تذكر

1 . گرچه برخى در صدد اصلاح عزادارى ها و محافل مذهبى هستند، ولى بسيارند مدعيان تجدّد و روشن فكرى كه به بهانه اصلاح عزادارى مى خواهند افكار غلط خويش را ترويج نمايند .⁽²⁾

آيا واقعا جاى تعجب نيست كه - بنابر نقل علامه محقق مرحوم سيد عبدالعزيز طباطبايى - حزب بعث عراق اقدام به نشر كتابى مانند «التنزيه» نمايد؟!

پس بايستى بر اساس ضوابط و قواعد سخن گفت، و در هر زمينه كسانى كه تخصص ندارند از اظهار نظر خوددارى نمايند تا راه بر فرصت طلبان مسدود گردد.

2 . در بخش «پرسش ها و پاسخ ها» برخى از كلمات و نظريات مدعيان اصلاح عزادارى همراه با پاسخ آنها خواهد آمد .

آخرين سخن با مخالفان

افزون بر همه آنچه گذشت، مسلمانان چگونه و به چه بهانه اى مى توانند در شهادت فرزند پيامبرشان به عزا ننشينند و آن را زنده نگه ندارند، در حالى كه پيامبر صلى الله عليه و آله حتى هنگام ولادت حسين عليه السلام و سال ها پيش از وقوع حادثه عاشورا بر او گريست و بنابر اخبار بسيارى كه در كتب فريقين آمده بارها حالت حزن و اندوه از خود نشان داده است .

آرى ؛ مصيبتى كه در آن پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله بارها گريسته، همه پيامبران الهى عليهم السلام و همه معصومين عليهم السلام همه فرشتگان و حوران بهشتى و ... در آن گريان هستند بلكه دشمنان نيز گريستند و خاندان ابوسفيان در شام و در كاخ خود يزيد مجلس عزا به پا داشتند كه خود عامه نيز آن را نقل كرده اند.⁽¹⁾

آيا مخالفت با اقامه عزا در اين مصيبت چه وجهى مى تواند داشته باشد؟!

اگر ابن تيميه و امثال او در ادعاى محبت آل ابوسفيان هم صادق بودند بايستى به آنان تأسى مى كردند!

پس بايستى به آنان گفت :

در كفر هم راسخ نه اى *** زنّار را رسوا مكن!

بخش دوم :پرسش ها و پاسخ ها

اشاره

در اين بخش به پاسخ پرسش هايى كه در جهات گوناگون عزادارى مطرح شده، مى پردازيم . برخى از موارد سؤالاتى است كه خود به خود به ذهن افراد خطور كرده و براى آنها پيش آمده است ، ولى مواردى ديگر شبهاتى است كه توسط شبهه اندازان - به قصد تضعيف و سست نمودن باورهاى عمومى و اعتقادات مذهبى - مطرح و شايع شده است .⁽¹⁾

سؤال : پرسش از ناحيه كسى است كه در آن زمينه براى خويش مدعائى ندارد ، مانند آنكه سؤال مى كند: به چه دليل براى سيدالشهدا عليه السلام اشك مى ريزيد ؟

مثلاً پاسخ مى دهيم: به جهت رواياتى كه در فضيلت اشك ريختن وارد شده است. رجوع شود به پرسش شماره 2.

شبهه : ممكن است به صورت پرسش مطرح شود يا به صورت ادّعا، و در صورتى كه پرسشى باشد از ناحيه كسى است كه در آن زمينه براى خويش مدعائى دارد ، مانند ادعاى اينكه عزادارى سيدالشهدا عليه السلام مشتمل بر جزع و بى تابى است كه در سنت از آن نهى شده است .

يا به صورت سؤال مطرح شود كه : آيا عزادارى سيدالشهدا عليه السلام كه مشتمل بر جزع و بى تابى است در سنت از آن نهى نشده است ؟

پاسخ مى دهيم: در روايات اين جزع را استثنا كرده اند . (رجوع شود به پرسش 11) .

1 . عاشورا عيد است يا عزا؟

اشاره

آيا اين مطلب صحيح است كه چون شهادت حضرت باعث زنده شدن دين شد، پس عاشورا عيد است نه عزا؟ اگر امام حسين عليه السلام روز عاشورا پيروز شد، چرا آن روز را جشن نمى گيريم؟ چرا گريه مى كنيم؟ آيا اين همه گريه در برابر آن پيروزى بزرگ براى چيست؟⁽¹⁾

روح سلطانى ز زندانى بِجَست *** جامه چون دَرّيم و چون خائيم دست

چون كه ايشان خسرو دين بوده اند *** وقت شادى شد چو بگسستند بند

سوى شادروان دولت تاختند *** كُنده و زنجير را انداختند

روز مُلكست و گه شاهنشهى *** گر تو يك ذرّه ز ايشان آگهى

بر دل و دين خرابت نوحه كن ***چون نمى بيند جز اين خاك كهن

مثنوى دفتر ششم 960 ، نقل از طبع هاى ديگر: 550 ، 570 ميرخانى و ميرزا محمود .

پاسخ : عاشورا نزد خاندان رسالت عليهم السلام روز عزاست .

كشته شدن سالار شهيدان و اهل بيت باوفا و ياران فداكار آن حضرت چون سكّه اى است كه دو رو دارد. براى آنان همه اش قرب، وصال، سرور و شادمانى است. آنان با شهادت و شكسته شدن به خواسته هاى الهى خويش رسيده اند و مقامى يافته اند كه جز با شهادت بدان نمى رسيده اند. ولى براى ما كه آنان را از دست داده ايم و شاهد آن فاجعه سخت و ناگوار بوده ايم، غم و سوگ و عزا و گريه است.

آنچه از سيره و كلام پيشوايان معصوم عليهم السلام به ما رسيده همه دلالت بر عزا دانستن، مصيبت زده بودن و گريه و زارى آنها در اين روز دارد و بلكه آن را از مصائب با عظمت اسلام و مسلمين بلكه همه عالم امكان دانسته اند ،⁽¹⁾و اين دشمنان بودند كه به آن تبرك جسته آن را عيد گرفتند .

و گذشت كه آنچه برخى از ارباب عرفان گفته اند كه :

مراحل سير و سلوك مختلف است ؛ و پس از عبور سالك از عالم كثرات و رسيدن به فناى مطلق فى اللّه براى او عزا نيست .⁽²⁾

با روايات تنافى واضح دارد ، چنانكه در بخش مخالفان گذشت .⁽³⁾

و شبهه اى كه برخى نسبت به كلام سيد ابن طاووس در اين زمينه مطرح كرده اند اصلاً وجهى ندارد ؛ زيرا كلام سيد ابن طاووس دقيقا در نقطه مقابل اين مطلب است ، ايشان مى نويسد:

اگر امتثال و پيروى از كتاب و سنت در پوشيدن جامه عزا بر ما لازم نبود، ما براى اين نعمت بزرگ لباس شادى و خوشحالى به تن مى كرديم، ولى جزع و بى تابى در اين مصيبت باعث جلب خشنودى سلطان آخرت است ... لذا ما هم جامه عزا به تن نموده و به اشك و گريه اُنس گرفته ايم.⁽⁴⁾

پس ايشان اشك ريختن و بى تابى كردن را سنّت مسلم از ناحيه معصومين عليهم السلام دانسته است، و بيانى كه دارد به صورت فرض است نه واقع مانند آيه شريفه : (لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلاَّ اللّه ُ لَفَسَدَتَا) .⁽¹⁾و (لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ) .⁽²⁾

اين مطلب بر اهل بينش و دانش كاملاً واضح و روشن است .

البته چنانكه گذشت دشمنان نيز رواياتى در مبارك بودن عاشورا جعل كرده و فضيلت هايى براى آن تراشيدند . در زيارت عاشورا مى خوانيم كه بنى اميه عاشورا را مبارك مى دانستند ولى خاندان رسالت عليهم السلام به مقابله با آن پرداخته و تصريح نمودند كه عاشورا روز حزن و اندوه است .⁽³⁾

ابوريحان بيرونى (متوفى 440) در اين زمينه مى نويسد :

قتل الحسين بن عليّ عليه السلام ... فتشآءموا به ، فأمّا بنو أُميّة، فقد لبسوا فيه ما تجدّد، و تزيّنوا، و اكتحلوا، و عيّدوا، و أقاموا الولائم والضيافات، وطعموا الحلاوي والطّيّبات؛ وجرى الرسم فى العامّة على ذلك أيّام ملكهم، وبقي فيهم بعد زواله عنهم.⁽⁴⁾

مقدسى از نويسندگان اهل تسنن در قرن چهارم گويد : بهتر از رفتار اهل مكه در حج ديده نشده است ... ايشان روز عاشورا را عيد كرده. (ترجمه احسن التقاسيم 1/142).

و مى نويسد: بدانكه پنج چيز، در پنج جاى كشور اسلام زيبا است: ... عاشورا در مكه . (ترجمه احسن التقاسيم 1 / 258)

يعنى : يعنى: امام حسين عليه السلام به شهادت رسيد ... (اهل ايمان) عاشورا را روزى شوم دانستند ، ولى بنى اميه در آن روز لباس نو به تن كرده، خود را آراسته، سرمه به چشم كشيده، آن را عيد گرفتند، همديگر را مهمان كرده سفره ها انداخته و شيرينى و غذاهاى لذيذ تناول نمودند.

اين امور نزد عامه (و مخالفين) در ايام حكومت آنان به رسميت شناخته شد و پس از آنان نيز باقى ماند .

بنابر نقل مقريزى و ابن حجر ، عيد گرفتن عاشورا بدعتى است كه حجاج در حضور عبدالملك و گروهى از صحابه و تابعين اساس آن را نهاد.⁽¹⁾

نقل دو نكته كه در اين زمينه گفته شده مناسب است :

الف) اگر عاشوراى حسينى با آن حماسه هاى جاويد خود تنها به صورت يادآورى خاطره پيروزمندانه حق بر باطل تلقى شود، بى آنكه همراه با عشق و سوز⁽²⁾مطرح گردد، و قطره اشكى بر مزار شهيدى نريزد ... پس مسلمانان نيز عاشوراى بى سوز و عشق برقرار نمايند (چنانكه در عاشوراى سال 50 در آبادان اتفاق افتاد) و اگر اين روند به صورت نهاد اجتماعى درآمده و به نسل هاى بعدى انتقال يابد، آيا اين خود حماسه عاشورا را به خاموشى و سرانجام به افول نمى كشاند ؟!⁽³⁾

ب) گاهى قطره هاى اشك پيام آور هدفهاست، آنها كه مى خواهند بگويند با مرام امام حسين عليه السلام همراه وبا هدف او هماهنگ وپيرو مكتب او هستيم، ممكن است اين كار را با دادن شعارهاى آتشين، با سرودن اشعار وحماسه ها ابراز دارند، ولى آن كس كه احيانا با شنيدن اين حادثه جانسوز قطره اشكى از درون دل بيرون مى فرستد، صادقانه تر اين حقيقت را بيان مى كند، اين قطره اشك، اعلان وفادارى به اهداف مقدس ياران امام حسين عليه السلام و پيوند دل و جان با آنهاست، اعلان جنگ با بت پرستى وظلم وستم و اعلان بيزارى از آلودگى هاست .

پيروان مكتب عاشورا مى توانند از طريق شعار دادن، سرود خواندن، برگزارى همايش ها و... پيوندشان را با اهداف عاشورا ابراز نمايند، اما عزادارى و سوگوارى صادقانه تر بيانگر اين پيوند است . مجالس عزا بازسازى مصائب كربلا وتجسم افتخارات عاشورائيان است.

فرض كنيم كه همه مردم مى دانند در كربلا چه گذشت، اين دانستن تأثير دارد، اما اگر صحنه هاى عاشورا بازسازى شود، شهر سياه پوش گردد، دسته هاى عزادارى راه بيفتد و... به مراتب تأثير بيشترى دارد.

اين اقدامات اعلام وفادارى به اهداف والاى امام حسين عليه السلام است.

2 . چرا گريه و عزادارى مى كنيم ؟

اشاره

بارها با اين پرسش ها مواجه شده ايم كه :

به چه دليل ما براى امام حسين عليه السلام و عزيزانش گريه مى كنيم؟

چه دليلى دارد كه هر سال مجالس عزا بپا كنيم؟

چرا بر سر و سينه بزنيم؟ و چرا ...

پاسخ : براى اداى حق پيامبر صلى الله عليه و آله و خاندانش و ...

ابتدا معلوم شود كه ما به گروه خاصى پاسخ مى دهيم، و آنها كسانى هستند كه اعتقاد به خداى تعالى، پيامبر صلى الله عليه و آله و امامت اهل بيت عليهم السلام دارند، چون اگر كسى نسبت به امور گذشته شك و ترديد داشته باشد يا آن را انكار نمايد، وجهى ندارد كه ما در زمينه عزادارى جانشينان پيامبر صلى الله عليه و آله با او بحث داشته باشيم !⁽¹⁾

پس از روشن شدن اين مقدمه گوييم:

1 . بدون شك هر مسلمانى بايستى از پيامبر صلى الله عليه و آله تشكر نمايد كه به واسطه وجود آن حضرت از آتش جهنم نجات يافته كه (وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُم مِنْهَا).⁽²⁾و اگر آن بزرگوار و خاندان پاكش نبودند،

همگان حيران و سرگردان بودند و دست يافتن به هدايت امرى محال بود .⁽¹⁾

حال اگر ما سپاسگزار آن حضرت نباشيم شكر خدا را هم بجا نياورده ايم كه: من لم يشكر المخلوق لم يشكر الخالق .

اگر در برابر احسانى ناچيز از همنوعان خود - مانند پرداخت كرايه تاكسى، بليت اتوبوس و امثال آن - شرمنده شده و سعى در جبران نمودن آن داريم، چگونه در برابر برخوردارى از نعمت هاى دنيوى و اخروى - كه همه از پرتو وجود اقدس آن گرامى است - تلاشى نداشته باشيم؟!

چگونه ما مى توانيم از پيامبر تشكر كنيم؟

قرآن مى فرمايد: (قُل لاَ أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى).⁽²⁾محبت به خاندان پيامبر صلى الله عليه و آله واجب و اجرت رسالت است.

تحقق اين محبت به چيست؟

بنابر كلمات گهربار معصومين عليهم السلام زيارت، عزادارى، اشك و تشكيل مجالس، اداى حقوق آنها و محبت به پيامبر صلى الله عليه و آله است، در روايتى گذشت كه:

ما من باك يبكيه إلاّ وقد وصل فاطمة وأسعدها عليه، ووصل رسول اللّه صلى الله عليه و آله وأدّى حقّنا.⁽³⁾

يعنى : هر كس براى سيدالشهدا عليه السلام گريه كند به فاطمه عليهاالسلام نيكى نموده و آن حضرت را در گريه يارى كرده است. به پيامبر صلى الله عليه و آله احسان و نيكى كرده و حق ما را ادا نموده است .

من از شما خواننده عزيز سؤال مى كنم - گذشته از رواياتى كه اشاره شد - آيا شما راه بهترى سراغ داريد؟!

2 . بنابر روايات شيعه و سنى دين چيزى جز حبّ و بغض نيست و بدون شك محبّت پيامبر صلى الله عليه و آله و خاندانش اساس ايمان است .

چگونه ممكن است كسى ادعاى مسلمانى داشته باشد ولى نسبت به شهادت مظلومانه جگرگوشه پيامبرش بى تفاوت باشد؟!

مگر در روايات فريقين نيامده كه آن حضرت بارها از كشته شدن حسين عزيزش خبر مى داد و اشك مى ريخت و شديدا به او اظهار علاقه مى كرد؟!

آيا ممكن است كسى به پيامبرش صلى الله عليه و آله محبت داشته باشد ولى حاضر نباشد در عزاى نورديده اش سوگوارى و عزادارى نمايد؟!

آيا ممكن است مصائب شديدى كه در ظرف كمتر از يك روز بر آن عزيزان وارد آمد - از مظلوميت، عطش، از دست دادن عزيزان و ياران، غربت و تنهايى، شماتت دشمن، گرفتارى در دست دشمن و غير آن - همه ناديده گرفته شود و در برابر آن هيچ واكنشى نشان داده نشود ؟!

پس معلوم شد كه عزا و گريه بر سيدالشهدا عليه السلام در ايمان دخالت دارد .

در روايات ديگر نيز به اين مطلب اشاره شده، مانند كلام پيامبر صلى الله عليه و آله كه :

إن لقتل الحسين حرارة في قلوب المؤنين لا تبرد ابدا .

يعنى : براى شهادت امام حسين عليه السلام سوز و گدازى در دل اهل ايمان است كه هيچ گاه به سردى نگرايد.

اين روايت حاكى از شدّت حزن و اندوه و سوز نهان مؤمن در اين عزاست.

به ويژه كه امام صادق عليه السلام پس از آن فرمود:

بأبي قتيل كل عَبرة .

قيل: وما قتيل كل عَبرة يا بن رسول اللّه ؟!

قال : لا يذكره مؤن إلاّ بكى.⁽¹⁾

شهيد رحمه الله ، جامع احاديث الشيعة 12/556 .

يعنى : پدرم فداى شهيد هر اشكى !

از حضرت پرسيدند: «شهيد اشك» يعنى چه ؟

فرمود: هيچ مؤمنى آن حضرت را ياد نكند مگر آنكه گريان شود .

به طور كلى در هر عزايى كسانى كه به متوفّى علاقه بيشترى داشته اند سوز شديدترى دارند و به گريه و عزادارى بيشتر اهتمام مى ورزند. در مورد اهل بيت عليهم السلام نيز اين مطلب جارى است و حزن و اندوه و اهتمام به گريه و عزادارى هر كسى بستگى به ميزان شناخت، معرفت، محبت و دوستى او به آن عزيزان دارد، بلكه حاكى از صفاى طينت و خمير مايه وجودى اوست.

امام صادق عليه السلام فرمود: شيعتنا جزءٌ منّا ، خُلِقُوا من فضل طينتنا ، يسوؤُهم ما

يسوؤُنا ، ويسرُّهم ما يسرُّنا .⁽¹⁾

يعنى : شيعيان ما جزئى از ما هستند، از زيادى گِل ما آفريده شده اند. آنچه

باعث ناراحتى ما باشد آنها را ناراحت و آنچه ما را مسرور نمايد آنها را شاد مى كند .

و اميرمؤمنان عليه السلام فرمود:

إن اللّه ... واختار لنا شيعة ينصروننا ، ويفرحون لفرحنا ، ويحزنون لحزننا.⁽²⁾

يعنى: خداى تبارك و تعالى براى ما شيعيانى انتخاب كرد كه ما را يارى كنند، به شادى ما شاد و براى حزن و اندوه ما اندوهناك شوند .

وقال أبو بصير لأبي عبد اللّه عليه السلام : جعلت فداك يا ابن رسول اللّه ! إني لاغتمّ وأحزن من غير أن أعرف لذلك سببا ! فقال أبو عبد اللّه عليه السلام : إن ذلك الحزن والفرح يصل إليكم منا ، لأنّا إذا دخل علينا حزن أو سرور كان ذلك داخلا عليكم، ولأنا وإياكم من نوراللّه عزّوجلّ، فجعلنا وطينتنا وطينتكم واحدة .⁽³⁾

ابوبصير گويد: به امام صادق عليه السلام عرض كردم: من گاهى بدون هيچ دليلى غمناك و محزون مى شوم! حضرت فرمود: آن حزن يا شادى از جانب ما به شما مى رسد ؛ زيرا هرگاه ما محزون يا مسرور شويم، حزن و سرور ما به شما سرايت مى نمايد از اين جهت كه ما و شما از نور خداى عزّوجلّ آفريده شده و از يك طينت مى باشيم.

3 . در بخش اول از جلد اول رواياتى نقل شد كه : پيشوايان معصوم عليهم السلام به عزادارى، گريستن، حزن و اندوه، تشكيل مجالس عزا، مرثيه سرايى، نوحه خوانى سفارش نموده و آن را عبادت و تقرّب به پروردگار دانسته اند كه باعث حضور فرشتگان مى شود و براى كسانى كه اين فرمان را امتثال نمايند، طلب رحمت و آمرزش نموده، آنها را تكريم و احترام كرده و آنها را شريك غم خويش دانسته اند.

گريه، شيون، فرياد، بى تابى، جزع، سوز و گداز بى پايان و عزادارى آنها را ستوده و عطيه و كرامت الهى، علامت ايمان و همدردى با مادر حسين عليهماالسلام قلمداد كرده اند .

اهل بيت عليهم السلام براى عزاداران آمرزش، شادى در حال احتضار، سرور قيامت، جاى گرفتن در بهشت و پاداش هاى بى حساب وعده داده و فرموده اند كه آنان هيچ گاه جهنم را نخواهند ديد.

4 . يكى از دلائل عزادارى ما مى تواند بزرگداشت، احترام، تكريم و تجليل از سالار شهيدان و خاندان مظلومش باشد ، در اين زمينه به بيانى از مرحوم شيخ جعفر شوشترى قدس سره اكتفا مى نماييم :

گاهى منشأ درونى گريه پيوند خانوادگى است كه بزرگ ترين و عميق ترين آن ، پيوند پدر و مادر با فرزندان است، به همين دليل خداوند حق آنان را با توحيد و يكتاپرستى در كنار هم قرار داد و فرمود: (وَقَضَى رَبُّكَ أَلاَّ تَعْبُدُوا

إِلاَّ

إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَاناً)⁽¹⁾(و پرودگارت مقرر فرمود كه جز او را نپرستيد و به پدر و مادر نيكى كنيد) . دليل اين تجليل و تكريم هم روشن است، چرا كه آن دو ريشه و علت ظاهرى پيدايش فرزندان خويشند .

درست اينجاست كه بايد گفت: اگر حقِّ علتِ ظاهرىِ پيدايشِ انسان تا اين درجه درخور تجليل و تكريم است، پس تجليل و احترام از علت ظاهرى و معنوى وجود انسان بسى فراتر خواهد بود و براساس رواياتى كه در تفسير آيه آمده است پدر حقيقى امت، پيامبر گرامى و اميرمؤنان و حسن و حسين اند - كه درود خدا بر آنان باد - و خداوند نيكى كردن به آنان را مقرر ساخته است .

و بى ترديد برپايى محافل سوگوارى و گريه بر حسين عليه السلام نيكى به پيامبر و على و فاطمه و امام حسن عليهم السلام است .

دليل آن، اين است كه احسان و نيكى، عبارت از سود رسانى واقعى است و بهترين سود رسانى، تجليل و احترام است و سوگوارى و گريه بر شهيدان پاكباخته و بزرگى كه خون مقدسشان را نثار حق و عدالت نموده اند، بهترين تجليل از آنان و هدف هاى بلند آنان است .

پيامبر هنگامى كه گريه زنان انصار بر برخى از شهداى احد را شنيد با افسردگى خاطر فرمود: «اما قهرمان بزرگ احد، حمزه، سوگوار و گريه كننده

ندارد» آن گاه به زنان انصار فرمود براى حمزه عليه السلام سوگوارى كنند وبر آنان دعا فرمود.

اين در حالى بود كه حمزه عليه السلام گرچه مُثله شده بود، اما امكان مراسم دفن و تشييع جنازه و نماز بر پيكر مقدسش بود و تنها، گريه كننده اى نداشت كه پيامبر در تجليل از شخصيت و فداكارى او دستور سوگوارى بر او داد .

امام حسين عليه السلام هيچ كدام از اين مراسم را - جز گريه و نثار اشك از سوى خاندانش را به هنگامى كه پيكر مطهرش بر روى خاك بود - نداشت . خواهر گرانقدرش با گريه اى جانسوز پيامبر صلى الله عليه و آله وسلم را ندا داد تا شاهد سوگوارى بر حسين عليه السلامباشد؛ اما سپاه پليد اموى آنان را از سوگوارى بر او هم بازداشت، بلكه پا را فراتر نهاده از گريه و نثار اشك نيز جلوگيرى مى كرد .

پس اگر از شيفتگان او هستيم و با او احساس پيوند معنوى و انسانى مى كنيم، بياييد با همه وجود از او تجليل كنيم و بر او سيلاب اشك جارى سازيم، چرا كه اگر كسى بر او نگريد، با او پيوندى ندارد.⁽¹⁾

5 . در بخش دوم و سوم از جلد اول كتاب گذشت كه بنابر روايات بيشمار گريه و عزادارى سيدالشهدا عليه السلام عبادتى است كه پيامبران الهى عليهم السلام و فرشتگان براى تقرب به خدا به آن مى پردازند .

اهل تسنن نيز نقل كرده اند كه پيامبر صلى الله عليه و آله در مجالس متعدد بر سيدالشهدا عليه السلام اشك ريخته و گريسته است.

يكى از دلائل رجحان گريه و عزادارى سيد مظلومان، همين سيره عملى انبيا، اوصيا و فرشتگان است .

ذكر مقتل و روضه خوانىِ پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيت عليهم السلام و حزن و اندوه، گريه و عزادارى، جزع و بى تابى همه خوبان عالم - حتى خود سيدالشهدا عليه السلام - حاكى از اهميت ويژه آن است.

پس عزادارى از بالاترين عبادات است و خودش فى نفسه موضوعيت دارد، چنانكه قرائت قرآن و به جاى آوردن نماز مطلوب شارع است.

حال اگر كسى حوصله گريه وعزادارى و شركت در مجالس عزا را نداشت آيا رواست كه به تشكيك در اين امور بپردازد؟!

يا اينكه مانند آن است كه كسى حال نماز شب و تهجد ندارد با سخنرانى و تأليف و هر وسيله ديگر در استحباب نماز شب اشكال كند كه چرا بايد انسان از خواب ناز بلند شود ، مگر در روز وقت كافى براى عبادت نيست؟!

خلاصه آنكه بهترين راه براى ابراز احساسات نسبت به پيامبر صلى الله عليه و آله و خاندانش گريه و عزادارى است .

در همين زمينه - پاسخ به اين سؤال كه چرا گريه مى كنيم - مطلبى گفته شده است كه نقل آن مناسب است :

گريه تجسّم عينى تاثرات درونى و عاطفى است .

گريه زبان صادق وطبيعى شوق، اندوه، درد و عشق يك انسان است.

گريستن تجلى طبيعى يك احساس و حالتى فطرى از يك رنج، يك شوق يا اندوه مى باشد.

مگر نه اشك زيباترين شعر و بى تاب ترين محبت و پر گدازترين ايمان و تب دارترين احساس و خالص ترين «گفتن» و لطيف ترين «دوست داشتن» است كه همه در كوره يك دل به هم آميخته و ذوب شده و قطره اى گرم شده اند به نام اشك؟

مگر نه قلب، قالب اشك است و اشك در قلب شكل مى گيرد و لذا اشك شبيه قلب است :

اى بسا قلب هاى سوزانى *** كه زبان راز آن نگويد باز

ليك آن ديدگان نورانى *** راز دلداده مى كند ابراز

گريه ترجمه دل است.

كسى كه عزادار است و مرگ عزيزى قلبش را مى سوزاند، بايد گريه كند. وقتى كه دلش ياد از او مى كند و زبانش سخن از او مى گويد، چشمش نيز با او همدردى مى كند .

مگر چشم از زبان صادقانه تر سخن نمى گويد؟!

از من مپرس كآتش دل در چه غايت است *** از آب ديده پرس كه او ترجمان ماست

اشك چشم نشانه رقّت قلب است. كسى كه از صحنه دلخراش منقلب نمى شود تا اشك تأثر بريزد و نيز از حقيقت و جلوه زيبائى لذت نمى برد، تا اشك شوق جارى گرداند، از قلب سليم و روح متعادل برخوردار نيست.

و انسانى كه نمى گريد وگريستن را نمى داند، احساس انسانى را فاقد است.

3 . از قرآن و سيره پيامبر صلى الله عليه و آله دليلى بر گريه و عزادارى سيدالشهدا عليه السلام داريم ؟

پاسخ: قرآن و روايات فريقين بر آن دلالت دارد .

اما اثبات مطلب از قرآن، قبلاً گذشت كه امام سجاد عليه السلام به گريه حضرت

يعقوب در فقدان حضرت يوسف عليهماالسلام استناد نمود.⁽¹⁾

برخى از نويسندگان اهل تسنن نيز به دليل همين آيات گريه بر فقدان عزيزان را تجويز نموده اند.⁽²⁾

و استدلال به آيه شريفه : (قُل لاَ أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى).⁽³⁾در نكته اول از پاسخ هاى پرسش قبل و آيه شريفه : (وَمَن يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللّه ِ فَإِنَّهَا مِن تَقْوَى

الْقُلُوبِ).⁽⁴⁾تحت عنوان «تعظيم شعائر الهى» در جلد اول گذشت .

اما سيره پيامبر صلى الله عليه و آله، در روايات شيعه و سنى گريه پيامبر صلى الله عليه و آله بر اموات و گذشتگان و شهدا نقل شده است، چنانكه قبلاً به تفصيل گذشت .⁽⁵⁾

و روايات بسيار - از فريقين - بر گريه پيامبر صلى الله عليه و آله بر امام حسين عليه السلام از هنگام ولادت آن حضرت تا آخرين لحظات عمر پيامبر صلى الله عليه و آله و همچنين پس از وقوع حادثه جانسوز عاشورا دلالت دارد .⁽⁶⁾

4 . آيا اين همه ثواب و پاداش براى گريه بعيد نيست ؟!

اشاره

آيا اين همه ثواب ها و پاداش هايى كه براى گريه و عزادارى گفته مى شود بعيد نيست ؟!

آيا مى شود براى يك قطره اشك اين همه ارزش قائل شد ؟!

پاسخ : استبعاد دليل نيست .

1 . استبعاد دليل نيست، در برابر اين استبعاد كه «مگر مى شود؟» پاسخ مى دهيم: «آرى ، قطعاً مى شود». پس استبعاد دليل نيست تا نيازمند جواب باشد.

2 . انسانى كه به راهنمايى عقل خويش به خداى يگانه ايمان دارد و با دليل قطعى - نص و معجزه - حجت بودن امامان معصوم عليهم السلام براى او معلوم شده، عقل او حكم مى كند كه بدون چون و چرا كلام فرستاده خدا و حجت پروردگار را بپذيرد . كسى كه در برابر سخن آنان تسليم نباشد و چون و چرا كرده «سلّمنا و لا نسلّم» بگويد، برخلاف حكم عقل خود مشى كرده است .

3 . اين استبعاد منحصر به ثواب گريه بر امام حسين عليه السلام و عزادارى بر آن سرور شهيدان نيست. بسيارى از عمل هاى به ظاهر كوچك در دين ثواب هاى بزرگى را به خود اختصاص داده اند. هر جوابى كه در آن موارد داده شد، ما هم در مورد ثواب گريه و عزادارى مى دهيم.

4 . ثواب هايى كه خداوند بر عمل بندگان مى دهد، همه از روى تفضّل است؛ مانند جايزه هايى كه گاه براى يك عمل مختصر مى دهند. بنابر اين نبايد استبعاد كرد كه يك عمل ساده، ثواب بزرگى داشته باشد.

5 . در ادعيه مأثوره از اهل بيت عليهم السلام آمده است: «يا من يُعطي الكثير بالقليل»⁽¹⁾يعنى اى خدايى كه در برابر عمل اندك پاداش بسيار عنايت مى كنى. پاداشى كه خدا در برابر طاعات بشر تفضّل مى كند به لحاظ جود و كرم خويش است نه به لحاظ ارزش عمل بندگان. اگر كسى براى شخصيت بزرگى گُلى هديه ببرد، آيا او قيمت يك گل را در بازار روز حساب مى كند و در برابر آن به او پاداش مى دهد يا به لحاظ مقام خويش - حاكم، والى، استاندار، پادشاه و غيره - به او صله مى دهد؟ مگر امام معصوم عليه السلام در برابر يك گل برده اى را آزاد نكرد؟⁽²⁾

مگر در برابر يك گوسفند به صاحب آن هر يك از امام حسن و امام حسين عليهماالسلام و عبداللّه بن جعفر رحمه الله هزار گوسفند و هزار درهم - جمعا سه هزار گوسفند و سه هزار درهم - عطا نفرمودند؟⁽³⁾

6 . كسى مپندارد كه يك قطره چيزى نيست. گاه كارى از نظر حجم فيزيكى كم است ولى ارزش بالايى دارد. همين نماز كه در واجبات مهم ترين واجب محسوب مى شود، مگر چند قيام و قعود و چند ذكر و دعا و سوره بيشتر است؟! يا گناه ابليس مگر تنها يك سجده نكردن بيشتر بود ؟!

بنابر اين تنها حجم فيزيكى عمل مورد نظر نيست. ملاك ارزش روح و حقيقتى است كه در آن عمل وجود دارد و اثرى كه بر آن مترتّب مى گردد.

7 . اگر كسى درباره همين يك قطره اشك كه از سر اخلاص و محبّت در سوگ سالار شهيدان ريخته مى شود، بحث و بررسى كند ، آن را موضوع تحقيق خويش سازد ، از جهات گوناگون به آن بپردازد و در ابعاد و جهات اين قطره اشك عميق شود، خواهد فهميد كه اين يك قطره چيز كمى نيست. يك دنيا ارادت قلبى پشت اين يك قطره خوابيده كه يك دنيا سخن گاه در پديد آوردن اين يك قطره عاجز مى ماند .

يك دنيا فهم و درك پشت اين يك قطره نهفته است و اين يك قطره از آن اقيانوس برگرفته شده و گاه همه مردم از پديد آوردن اين يك قطره عاجز مى مانند .

يك دنيا اثر و بركت بر اين يك قطره مترتّب است كه گاه هيچ چيز ديگر جايگزين اين يك قطره در پديد آوردن آن آثار و بركات نيست !

يك قطره است ولى تو را به انبيا، اوليا، پاكان و نيكان پيوند مى زند.

يك قطره است ولى نتيجه تلاش هاى پيامبران، پاكان و نيكان است .

يك قطره است ولى از عمق فهم و درك وارادت و دلدادگى حكايت دارد.⁽¹⁾

تذكر : نياز به توضيح نيست كه پاداش هايى كه در روايات «گريه و عزادارى» وارد شده - مانند بقيه عبادات - براى همه يكسان نيست، بلكه نسبت به افراد مختلف - به جهات گوناگون - درجاتى متفاوت دارد .

5 . آيا يك قطره اشك باعث آمرزش است ؟!

اشاره

آيا ممكن است مقدارى اشك ريختن باعث آمرزش گناه انسان شود؟ آيا گريه كردن باعث مى شود كه شفاعت شامل حال ما شود؟

آيا اين جرى كردن مردم نيست؟⁽¹⁾

پاسخ : آرى ، نظير توبه كه در آيات و روايات وارد شده .

با توجه به اينكه مخاطب ما كسانى هستند كه به قرآن و روايات اعتقاد دارند، ما از آنها سؤال مى كنيم:

آيات و رواياتى كه در مورد عفو و رحمت خدا و آمرزش گناهان به صورت مطلق وارد شده مانند آيات : (قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنفُسِهِمْ لاَ تَقْنَطُوا مِن رَحْمَةِ اللّه ِ إِنَّ اللّه َ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيم)⁽²⁾و (إِنَّ اللّه َ لاَ يَغْفِرُ أَن يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَن يَشَاءُ)⁽³⁾و امثال آن چه توجيهى دارد؟!

آيات و رواياتى كه به گنهكار گويد در صورت توبه و استغفار و بازگشت به سوى خدا، گذشته تاريك او ناديده انگاشته مى شود و با بى گناه برابر مى شود ، چگونه قابل قبول است؟

بسيارى از اعمال كه سبب مغفرت و آمرزش دانسته شده، بلكه عموم:

(إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ)⁽¹⁾را چگونه تحليل مى كنيد؟

آيا نادانان اين آيات را نوعى اغراء به جهل تلقى مى كنند كه: اى بندگان هر چه مى خواهيد گناه كنيد ، خداوند شما را مى بخشد؟

يا هر چه مى خواهيد گناه كنيد خداوند در صورت توبه شما را مى بخشد؟

يا هر كاى مى خواهيد بكنيد ؛ زيرا مى شود با اعمال صالح آن را جبران كرد ؟

هيچ انسان فهميده و عاقلى از آيات و روايات چنين برداشتى را ندارد، بلكه مى داند كه خداوند عزّوجلّ از باب رحمت واسعه اى كه دارد براى جلوگيرى از يأس و قنوط و به جهت ايجاد رجاء و اميد در قلوب بندگان، آنها را به رحمت و مغفرت خويش وعده داده و اميدوار مى سازد، پس در صورت صدور گناه نبايد نااميد شد، بلكه بايد با آب توبه آلودگى گناه را شست .

از ابواب رحمت الهى - بلكه وسيع ترين آنها - حضرت سيدالشهدا عليه السلام است.

يكى از حسناتى كه گناه را محو مى كند و مشمول عموم: (إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ) است، اشك در عزاى آن حضرت است.

گذشته از اينكه عمومات شامل آن مى شود ، روايات بسيارى در خصوص آن از پيامبر صلى الله عليه و آله و ديگر معصومان عليهم السلام به ما رسيده است كه از جهت حجيت و دلالت تمام است.

چگونه ممكن است ما بر كلام آنها خُرده بگيريم و اعتراض نماييم، مگر ما آنها را معصوم و حجت پروردگار نمى دانيم؟!

چرا در بقيه اعمالى كه باعث مغفرت و آمرزش است هيچگاه اشكالى نمى شود؟ آيا تا به حال شنيده ايد كسى در مورد پاداش صدقه، صله رحم، نماز شب و اينكه اين اعمال باعث آمرزش گناهان است اشكال كند؟

آرى همان گونه كه شيطان بسيارى از مردم را با اغواى از اصل ولايت به هلاكت مى كشاند،⁽¹⁾به همان كيفيت عده اى را با تشكيك در ديگر امور مربوط به معصومان عليهم السلام و ولايت آنها - مانند تعظيم شعائر - گمراه مى سازد!

لازم به تذكر است كه : شفاعتِ عزاداران اختصاص به آمرزش گناهان آنها ندارد، بلكه در مورد ترفيع درجات آنها نيز مؤثر است .

6 . آيا گريه گنهكاران هم ارزشمند است ؟!

اشاره

برخى براى روايات گريه و عزادارى عموم و اطلاقى قائل نيستند و گويند : اگر انسان مؤمن با تقوا بر حضرت گريه كند ارزش دارد ولى گريه گنهكاران مشمول اين روايات نيست.

و به عبارت بعضى ديگر فقط در صورتى گريه مطلوب است كه در ما تأثيرگذار باشد .

تحت عنوان «فلسفؤ دستور ائمؤ اطهار عليهم السلام» گفته شده:

توصيه كردند كه بايد عزاى حسين بن على زنده بماند، چون او يك مكتب به وجود آورد، مى خواستند مكتبش زنده بماند... [دستور آنها] براى اين است كه بلكه پرتوى از روح حسين بن على در روح ما و شما بتابد. اگراشكى كه ما براى او مى ريزيم درمسيرهماهنگى روح ما باشد، روح ما پرواز كوچكى با روح حسينى بكند، ذره اى از همت او، ذره اى از غيرت او، ذره اى از حريّت او، ذره اى از ايمان او، ذره اى از تقواى او، ذره اى از توحيد او در ما بتابد و چنين اشكى از چشم ما جارى شود، آن اشك هرچه دلتان بخواهد قيمت دارد. اگر گفتند به اندازؤ يك بال مگسش هم يك دنيا ارزش دارد، باور كنيد. اما نه اشكى كه براى نفله شدن حسين باشد، بلكه اشكى كه براى عظمت حسين باشد، براى شخصيت حسين باشد.

اشكى كه نشانه اى از هماهنگى كردن و پيروى كردن از حسين بن على باشد، بله يك بال مگسش هم يك دنيا ارزش دارد. خواستند كه هميشه مردم اين مكتب عملى را ببينند.⁽¹⁾

و پس از بيان مطالبى درباره فلسفه عزادارى آمده است :

اين فلسفؤ عاشوراست، نه گناه كردن و بعد به نام حسين بن على بخشيده شدن! گناه كنيم، بعد در مجلسى شركت كنيم و بگوييم خوب ديگر گناهانمان بخشيده شد.

گناه آن وقت بخشيده مى شود كه روح ما پيوندى با روح حسين بن على بخورد؛ اگر پيوند بخورد، گناهان ما قطعاً بخشيده مى شود ولى علامت بخشيده شدنش اين است كه دومرتبه ديگر دنبال آن گناه نمى رويم. اما اينكه از مجلس حسين بن على بيرون برويم و دومرتبه دنبال آن گناهان برويم، نشانؤ اين است كه روح ما با روح حسين بن على پيوند نخورده است.⁽¹⁾

حسين مكتب عملى در اسلام تأسيس كرد. حسين عليه السلام نمونؤ عملى قيامهاى اصلاحى است. خواستند مكتب حسين زنده بماند ... فلسفه اش خيلى روشن است. گفتند نگذاريد اين حادثه فراموش بشود. حيات و زندگى شما... انسانيت و شرف شما بستگى به اين حادثه دارد، اسلام را با اين وسيله مى توانيد خوب زنده نگه داريد .

عزادارى حسين بن على واقعاً فلسفؤ بسيار بسيار عالى هم دارد ... به شرط اينكه هدف اين كار را تشخيص بدهيم بجاست. اما متأسفانه عده اى اين را نشناختند، خيال كردند كه بدون اينكه مردم را به مكتب حسين عليه السلام آشنا كنيم، به فلسفؤ قيام حسينى آشنا كنيم، عارف به مقامات حسينى كنيم، همين قدر كه مردمى آمدند و نشستند و يك گريه اى را نفهميده و ندانسته كردند، ديگر كفارؤ گناهان است!⁽²⁾

خلاصه مطالب گذشته :

1 . خواستند مكتب حسين عليه السلام زنده بماند.

2 . گريه نفهميده و بدون آشنايى به مكتب حسين عليه السلام كفاره گناهان

نيست .

3 . اشكى ارزش دارد كه همراه آن روح ما پرواز كوچكى با روح حسينى بكند .

4 . اشكى كه براى نفله شدن حضرت باشد ارزش ندارد .

5 . گناه كنيم، بعد در مجلسى شركت كنيم و بگوييم گناهانمان بخشيده شد. علامت بخشيده شدنش اين است كه دو مرتبه ديگر دنبال آن گناه نمى رويم.

6 . حسين عليه السلام مكتب عملى در اسلام تأسيس كرد.

پاسخ اجمالى :

1 . در زمان هاى سخت، گاه بسيارى از اهل تقوى هم جا مى زنند و عقب مى كشند. آيا اين دليل مى شود كه گريه آنان هم بى ارزش است؟

2 . در زمان هاى سخت، گاه برخى از همان فسّاق به اصطلاح شما ممكن است پايدار بمانند و دست از عزاى امام حسين عليه السلام برندارند و حتّى در اين راه كشته شوند.

آيا آن روايات را در حقّ اينان جارى مى دانيد يا چون مرتكب فسق شده اند ديگر مشمول آن روايات نيستند.

3 . اگر كسى به راستى بر سيّدالشهدا عليه السلام بگريد چرا كه به آن امام خوبان ستم رفته است و مظلوميت او را فرياد كند ولى در كنار گريه ، آلوده به گناه باشد آن گونه كه اكثر ما هستيم، چرا براى گريه اش مشكلى پديد آيد؟!

4 . خداوند باب توبه را باز كرده و يا شفاعت را باعث دستگيرى مؤنان در قيامت قرار داده، اين هم موجب جسارت و جرأت گنهكاران مى شود . پس بهتر است كه شما راه بازگشت به سوى خدا را ببنديد تا كسى از راه خدا بر نگردد ! !

و به تعبير ديگر از هر آموزه دينى مى توان برداشت بدى داشت ولى معنايش اين نيست كه آن آموزه غلط است. گريه بر امام حسين عليه السلام، توبه، شفاعت و گريه از خوف خدا همه همين طور است، انسان آلوده اى كه به حق گريه كند و به حق توبه كند، به آثار والاى آن دست مى يابد.⁽¹⁾

5 . اگر در اعمال و رفتار كسى مشكلاتى هم باشد، نمى شود به او گفت : عزادارى شما بى ارزش است زيرا در عمل از سيدالشهدا پيروى نكرده ايد .

نظير نماز كه خدا درباره آن مى فرمايد : (إِنَّ الصَّلاَةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنكَرِ وَلَذِكْرُ اللّه ِ أَكْبَرُ)⁽²⁾يا (وَأَقِمِ الصَّلاَةَ لِذِكْرِي)⁽³⁾حال اگر نماز در مورد شخصى مانع از منكرات نشد و او را از صفات رذيله پاك نكرد، يا بنده اى از آثار و بركات

حضور قلب و ياد خدا در نماز محروم بود، نمى توان به او گفت: اصلاً نماز تو فايده اى ندارد، تو تكليف خويش را ادا نكرده اى .

آيا مى شود با توجه به منتفى بودن آثار نماز آن را بهانه اى براى ترك نماز دانست. بلكه اين مطلب در روزه، حج، و ساير عبادات نيز جارى است.

شما را به وجدان پاكتان قسم در عموم مردم - بلكه خواص! - تا چه اندازه وجود حكمت ها و آثار دستورات شرعى را مى توان احساس نمود؟! در عين حال يقين داريم كه امتثال فرمان خداوند - در واجبات و مستحبات - از همه آنها مطلوب و لازم است.

6 . گنهكارى كه يك كار مثبت انجام دهد به همين اندازه داراى ارزش است و نبايد ناديده گرفته شود .

مثل قضيه اى كه در حماسه حسينى آمده : آوازه خوان متوكل به زيارت امام حسين عليه السلام رفت و سپس نزد متوكل بازگشت، استاد مى نويسد:

خود متوكل يك سر مغنّيه دارد. يك وقتى با او كار داشت و سراغ او را گرفت. گفتند نيست. گفت كجاست؟ گفتند به مسافرت رفته است. بعد از مدتى كه آمد، متوكل از او سؤل كرد: كجا رفته بودى؟ جواب داد: براى زيارت به مكه رفته بودم. متوكل گفت: الآن كه وقت زيارت مكه نيست؛ نه ماه ذى الحجّه است كه وقت حج باشد و نه ماه رجب است كه وقت عمره باشد، و اصرار كرد كه بايد بگويى كجا رفته بودى .

بالأخره معلوم شد اين زن به زيارت حسين بن على رفته بود، كه متوكل آتش گرفت، فهميد نام حسين را نمى شود فراموشاند.⁽¹⁾

پس در مجموع كار او را مثبت دانسته اند، و گر نه ذكر اين قضيه و ذكر آتش گرفتن متوكل از زيارت او وجهى نداشت .

پاسخ تفصيلى :

پاسخ مطلب اول :

اما اينكه گفته شده: خواستند مكتب حسين عليه السلام زنده بماند.

گرچه اين مطلب فى الجمله صحيح است ولى بيان دو نكته اساسى در فهم صحيح و برداشت درست از جمله مذكور لازم است:

الف) در خود روايات گريستن و گرياندن «احياء امرنا» ضميمه شده ولى آيا احياء مكتب فقط توجه به جنبه حماسى آن است؟

بدون شك احياء امر اهل بيت عليهم السلام - چنانكه در روايت آمده - يادگيرى و آموزش مجموعه علوم و معارف آن بزرگواران است،⁽¹⁾

عيون أخبارالرضا عليه السلام 1 / 307، معانيالأخبار 180، وسائل 27 / 92، 141، بحار 2 / 30 .

در آن راه به لحاظ شرائط متفاوت است ، نمى شود فقط جهاد و حماسه مورد توجه قرار گيرد و از وظيفه در سائر شرائط چشم پوشى نمود.

ب) عزادارى، گريستن و گرياندن، جايگاه ويژه خود را دارد و ذاتا مطلوب است، پس نمى توان از كلام فوق چنين اراده كرد كه اگر در مجلسى فقط

گريستن و گرياندن بود و ساير احكام و معارف بيان نشد، مطلوب شارع نيست . شاهد اين مطلب روايات حاكى از مرثيه سرايى در محضر اهل بيت عليهم السلام است بدون اينكه غير از جنبه «عزادارى، گريستن و گرياندن» جهات ديگر را متذكر شوند .

پس اگر عزادارى ما صرفا جنبه تعظيم شعائر داشت، يعنى فرض كنيم هيچ تعليم و تعلّمى هم در كنار آن نبود باز خود آن فى نفسه موضوعيت دارد مانند نماز ، قرائت قرآن و مانند آن .

علاوه بر آن ، هدف «زنده ماندن مكتب» هيچ منافاتى با موضوعيت گريه، عزادارى، و همدردى ما با معصومين عليهم السلام - كه در پرسش و پاسخ شماره 8 خواهد آمد - ندارد ، بلكه اين خود بخشى از مكتب است .

پاسخ مطلب دوم:

رجوع شود به نكته شماره 5 از پاسخ اجمالى .

پاسخ مطلب سوم:

اما اينكه ارزش اشك مقيد شده به اينكه :

روح ما پرواز كوچكى با روح حسينى بكند، ذره اى از همت او، ذره اى از غيرت او، ذره اى از حريّت او، ذره اى از ايمان او، ذره اى از تقواى او .

خلاصه آنكه اشكى كه در روحيه انسان تأثير بگذارد و در او تحوّل ايجاد كند، ارزشمند است.

از مطالب گذشته پاسخ آن روشن مى شود . ارزشمند بودن چنين اشكى مستلزم ارزش نداشتن گريه هاى ديگر نيست.

گرچه اين امور از ارزش فوق العاده اى برخوردار است و درجات انسان را بالا مى برد و با وجود آن ارزش اشك هم بيشتر مى شود ولى به چه دليل اشكى كه همراه اين ارزش ها نباشد فاقد ارزش است؟!

چرا در هيچ روايتى به چنين شرائط اشاره اى نشده ؟! مگر خود اهل بيت عليهم السلام نمى توانستند اين قيود و شرايط را ذكر كنند؟!

پاسخ مطلب چهارم:

غرض از «نفله شدن» چيست ؟ ظاهرا مراد نفى «رثا و مصيبت» بدون جنبه حماسى است، چنانكه از برخى كلمات آينده ايشان ظاهر مى شود، و تقييد به «اشكى كه براى عظمت حسين باشد، براى شخصيت حسين باشد» نيز بر آن دلالت دارد ، يعنى اشك براى ترحم و دلسوزى براى حضرت بى ارزش است.

جوابش آن است كه : موضوعيت داشتن «حزن و تأثر» از روايات بسيار فهميده مى شود،⁽¹⁾و در پاسخ از پرسش شماره 26 نيز خواهد آمد كه گريه از

روى ترحم و دلسوزى هم مطلوب است .

پاسخ مطلب پنجم:

اميد به مغفرت و رحمت الهى و كوشش در بجا آوردن اعمال صالحه براى محو گناه امرى است مطلوب، از جمله آن اعمال نيك گريه، عزادارى و زيارت است كه باعث محو سيئات مى شود و گذشته از روايات بسيار ، عموم (إِنَّ

الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ)⁽¹⁾شامل آن مى شود.

يكى از آثار مهم شركت در مجالس عزا و گريه بر سيدالشهدا عليه السلام و زيارت آن حضرت و بقيه معصومين عليهم السلام آمرزش گناهان است ، و شركت در مجالس به چنين نيتى هيچ اشكالى ندارد و شواهد متعدد در روايات و زيارات دارد .

از امام صادق عليه السلام نقل شده است كه در زيارت سيدالشهدا عليه السلام گويى :

بأبي أنت وأُمّي يا أبا عبد اللّه ، إليك كانت رحلتي مع بعد شقّتي ، ولك فاضت عَبرتي ، وعليك كان أسفي ونحيبي وصراخي ، وزفرتي وشهقي، وإليك كان مجيئي ، وبك أستتر من عظيم جرمي .

أتيتك زائرا وافدا قد أوقرتُ ظهري ... .⁽²⁾

إليك يا ربّ صمدتُ من أرضي ، وإلى ابن نبيّك قطعتُ البلاد رجاءً للمغفرة .

فكن لي يا سيدي سكنا وشفيعا ، وكن بي رحيما ، وكن لي منجا يوم لا تنفع الشفاعة عنده إلاّ لمن ارتضى ، يوم لا تنفع شفاعة الشافعين ، ويوم يقول أهل الضلالة : مالنا من شافعين ولا صديق حميم ، فكن يومئذ في مقامي بين يدي ربّي لي منقذا ، فقد عظم جرمي إذا ارتعدت فرائصي ، وأخذ بسمعي وأنا منكّس رأسي بما قدّمت من سوء عملي ، و أنا عارٍ كما ولّدتني أُمّي ، وربّي يسألني ، فكن لي يومئذ شافعا ومنقذا ، فقد أعددتُك ليوم حاجتي ويوم فقري وفاقتي ... .⁽¹⁾

بأبي أنت وأمي أتيتك زائرا وافدا عائذا مما جنيت على نفسي ، واحتطبت على ظهري ، وأسأل وليك ووليي أن يجعل حظي من زيارتك عتق رقبتي من النار .⁽²⁾

سپس روى قبر افتاده و گويى :

يا سيدي أتيتك زائرا ، موقّرا من الذنوب، أتقرّب إلى ربّي بوفودي إليك ، وبكائي عليك ، وعويلي وحسرتي وأسفي وبكائي ، وما أخاف على نفسي رجاء أن تكون لي حجابا وسندا وكهفا وحرزا وشافعا ووقاية من النار غدا، وأنا من مواليكم الذين أُعادي عدوّكم وأوالي وليكم ، على ذلك أحيا وعليه أموت ، وعليه أُبعث إن شاء اللّه ، وقد أشخصتُ بدني وودّعت أهلي ، وبعدتْ شقّتي ، وأُؤّل في قربكم النجاة ، وأرجو في إتيانكم الكرّة ، وأطمع في النظر إليكم وإلى مكانكم غدا في جنان ربّي مع آبائكم الماضين .⁽³⁾

خلاصه آنكه : پدر و مادرم فدايت اى اباعبداللّه! از راه دور به سوى تو سفر كردم، براى تو اشكم جارى است. افسوسم، شيونم، افغان و زاريم، فرياد و سوز و آهم براى توست. براى تو آمدم ، به واسطه تو جُرم سنگين و عظيم خويش را مى پوشانم ، به زيارت تو آمدم ، به ساحت كرم تو وارد (و مهمان)

گرديدم ، پشت خويش را (از بار گناه) سنگين نموده ام ... .

خدايا من به اميد آمرزش و مغفرت تن به اين سفر دادم.

سپس خطاب به سيدالشهدا عليه السلام عرض مى كنيم :

روزى كه شفاعت هيچ كس سودى ندهد جز كسى كه خداوند بپسندد، شما شفيع من، آرامش من، سبب نجات من و با من مهربان باش .

هنگامى كه شانه هايم به لرزه درآيد، به جهت اعمال ناشايست سرافكنده شده، عريان در برابر خداوند ايستاده ام و از من پرس و جو مى نمايد، دستم را بگير كه جُرمى بس عظيم دارم.

من براى روز مبادا، روز نياز و بيچارگى تو را ذخيره كرده ام ... .

پدر و مادرم فدايت ، به زيارت تو آمدم و به تو پناه آوردم از جنايتى كه بر نفس خويش نموده ام و بار گناهى كه بر دوش دارم.

از خدا مى خواهم كه بهره مرا از اين زيارت آزادى از آتش قرار دهد.⁽¹⁾

سرورم! با بار سنگين گناهم نزد تو آمدم، بدان اميد كه مانع از عذابم باشى، تكيه گاهم، حرز و پناهم، شفيعم باشى وفرداى قيامت مرا از عذاب حفظ كنى .

و نظير آن در زيارات بسيار است ، مانند : «إن بيني وبين اللّه عز وجلّ ذنوبا لا يأتي عليها إلاّ رضاكم فبحقّ من ائتمنكم على سرّه ... لمّا استوهبتم ذنوبي» در زيارت جامعه.

امام صادق عليه السلام - در ضمن تعليم زيارت اميرمؤمنان عليه السلام - فرمود : بگو : أتيتُك

مُتقرّباً إلى الله عزّ وجلّ بزيارتك ، راغباً إليك في الشفاعة ، أبتغي بشفاعتك خلاص رقبتي من النّار ، مُتعوّذاً بك من النار ، هارباً من ذنوبي الّتي احْتَطَبْتُها على ظهري ، فزعا إليك ، رجاء رحمة ربّي ، أتيتُك أستشفع بك يا مولاي .⁽¹⁾

امام هادى عليه السلام - در ضمن زيارت سيدالشهدا عليه السلام - فرمود : گونه راستت را بر قبر آن حضرت گذاشته و بگو : أَشهد أَنّك على بيّنة من ربّك ، جئتُ مُقرّاً بالذنوب لتشفع لي عنْد ربّك يا ابن رسول الله .⁽²⁾

در زيارت جامعه ائمه مؤمنين - كه از معصومين عليهم السلام روايت شده - آمده :

اللهم إني زرتُ هذا الإمام مُقِرّاً بإمامته ... فقصدتُ مشهده بذنوبي وعيوبي وموبقاتِ آثامي وكثرة سيّئاتي وخطاياي وما تعرفه منّي مُستجيراً بعفوك ، مُستعيذاً بحلمك ، راجياً

رحمتك ، لاجياً إلى رُكنك ، عائذاً برأفتك ، مُستشفعاً بوليّك وابن اوليائك ... الذين

جعلتَهم الوسيلة إلى رحمتك ورضوانك، والذريعة إلى رافتك وغفرانك.⁽³⁾

، مصباح الزائر 4 - 4 ، بحارالأنوار 99 / 169 .

شيخ مفيد قدس سره فرموده : مستحب است بعد از زيارت هر يك از امامان عليهم السلام گفته شود : يا وليّ الله ، إنّ بيني وبين الله عزّ وجلّ ذنوباً لا يأتي عليها إلاّ رِضَاك .⁽⁴⁾

نتيجه آنكه يكى از امورى كه در اين روايت داعى براى حركت زوار ذكر شده، اميد به شفاعت اهل بيت عليهم السلام در قيامت است . اما اينكه انسان نبايد با تكيه به رحمت واسعه الهى، محبت اهل بيت عليهم السلام و اعمال نيك جرأت بر گناه پيدا كند و خوف و هراس او زائل گردد، اين مطلب صحيح است ولى اختصاص به عزادارى و زيارت ندارد، بلكه قانون كلى الهى است كه مؤمن بايد بين خوف و رجاء باشد.⁽¹⁾

پس اصرار بر گناه نداشتن و بقيه شرائط و قيود ، اختصاص به گريه ندارد - كه در كلام ايشان آمده : اينكه از مجلس حسين بن على بيرون برويم و دومرتبه دنبال آن گناهان برويم، نشانؤ اين است كه روح ما با روح حسين بن على پيوند نخورده است - بلكه در مورد توبه هم دقيقا جارى است . ولى باز آن هم بدان معنا نيست كه اگر انسان لغزيد و به گناه آلوده شد ديگر راه بازگشت ندارد ، لذا در روايت صحيحه آمده كه ابوبصير به امام صادق عليه السلامعرض كرد : كدام يك از ماست كه بتواند ديگر گناه نكند، حضرت فرمود : «إن اللّه يحبّ من عباده المفتّن التوّاب» .⁽²⁾يعنى : خدا دوست دارد بنده اى را كه هر چه به فتنه دچار شود و از او گناهى سر زند ، دائما توبه مى كند و بر مى گردد.

پاسخ مطلب ششم:

در پاسخ پرسش شماره 32 (از قضيه عاشورا چه درسى مى گيريم؟) خواهد آمد كه امام حسين عليه السلام مكتب جديدى تأسيس نفرمود ، مكتب حضرت همان

مكتب اسلام است .

7 . مقصود از تباكى چيست ؟

اشاره

در روايات متعدد «تباكى» بر سيدالشهدا عليه السلام مطلوب دانسته شده است، و كلام در اين واقع شده است كه مقصود از تباكى چيست ؟

پاسخ : حالت گريه و حزن به خود گرفتن تباكى است .

به نظر مى رسد تباكى در دو معنا استعمال مى شود:

الف) آنكه انسان به زحمت خودش را به گريه وادار كند، اهل لغت گفته اند :

تباكى : تكلّف البكاء .⁽¹⁾

والتباكي : تكلّفه .⁽²⁾

وتباكى الرجل : تكلّف البكاء . ومنه : (إن لم تجدوا البكاء فتباكوا).⁽³⁾

و برخى از روايات نيز اين معنا را تأييد مى كند ، امام صادق عليه السلام - در مورد آداب دعا - فرمود: پس از تمجيد و ثناى الهى و صلوات ، حاجت خويش را بگو «وتباك ولو مثل رأس الذباب» ، يعنى : تباكى كن گرچه به اندازه سر پشه اى.⁽⁴⁾

تعبير «مثل رأس الذباب» يعنى اندازه سر پشه براى اشك به كار رفته ، پس «تباكى» در وادار كردن و به زحمت گريه كردن استعمال شده است .

ب) معناى دوم تباكى حالت گريه به خود گرفتن است، گرچه اشك از چشم انسان خارج نشود.⁽¹⁾

به خود بگيرد مثل برخوردى كه انسان با صاحبان عزا در مجالس فاتحه و ... دارد.

طريحى در معناى: «ان لم تجدوا البكاء فتباكوا» قولى نقل كرده كه: معناه

لا تكلّفوا البكاء. يعنى : نمى خواهد به زحمت خود را به گريه اندازيد (همان تباكى كافى است).⁽²⁾

در منتهى الارب آمده است: تباكى: گريه دروغ نمود.⁽³⁾

منجدالطلاب مى نويسد: تَباكى: حالت حزن و اندوه و گريه به خود گرفت.

در كتب ادبى يكى از معانى باب تفاعل را اظهار چيزى كه موجود نيست ذكر كرده اند. در شرح شافيه در معانى باب تفاعل گويد :

وليدلّ على أن الفاعل أظهر أن أصله حاصل له وهو منتفٍ عنه نحو: تجاهلت و تغافلت .⁽⁴⁾

يعنى : يكى از معانى باب تفاعل آن است كه فاعل، چيزى را كه منتفى است اظهار كند كه موجود است (و او داراى آن چيز و آن حالت يا صفت است) مانند «تجاهل» (كه با وجود آنكه جهل ندارد اظهار جهل نمايد)، و «تغافل» (كه با آنكه غفلت ندارد اظهار كند غافل است) .

شواهد بر اين معنا در اشعار عرب نيز موجود است ، مانند شعر ذيل كه در بيت اول آن اختلاف است ولى همه بر بيت دوم اتفاق دارند.

إذا انسكبت دموع في خدود *** تبيّن من بكى ممن تباكى⁽¹⁾

يعنى : هنگامى كه اشك بر رخسارها جارى گردد ، معلوم شود چه كسى مى گريست و چه كسى تباكى مى نمود .

روشن است كه اينجا تباكى جز به معناى دوم - يعنى حالت گريه به خود گرفتن - نمى تواند باشد.

تذكر :

شايد بتوان گفت : «تكلّف البكاء» - كه معناى اول تباكى بود - نيز شامل مواردى است كه كسى خود را گريان بنماياند گرچه براى گريستن خود را به زحمت نينداخته باشد . به اين دليل كه در كلام اهل لغت «تكلف» را اظهار چيزى كه موجود نيست دانسته اند كه به چند مورد آن اشاره مى شود .

تجانّ : أرى من نفسه الجنون . . . أي وليس بذلك ؛ لأنه من صيغ التكلف .⁽²⁾

التشبع : أن يري أنه شبعان و ليس كذلك ؛ لأنه من صيغ التكلف .⁽³⁾

تحلّى فلان بما ليس فيه : تكلف .⁽⁴⁾

تشجع الرجل : تكلف الشجاعة وأظهرها من نفسه وليس به .⁽¹⁾

و نظائر آن در كتب لغت بسيار است ، مانند :

تحامق فلان : إذا تكلف الحماقة ،⁽²⁾وتعقّل : تكلّف العقل ،⁽³⁾وتبلّد : تكلف البلادة .⁽⁴⁾

بسيارى از علما معتقدند كه در روايات عزاى سيدالشهدا عليه السلام «تباكى» در

معناى دوم استعمال شده ، علاوه بر آنچه گذشت ، ممكن است بر اين مطلب چنين استدلال شود كه: در اين روايات تباكى قسيم بكاء و گريه قرار گرفته، و نمى شود حقيقتا قسيم شى ء قسمى از همان شى ء باشد ؛ چون به زحمت گريه كردن نوعى از بكاء به شمار مى رود نه اينكه قسيم او باشد.

مرحوم مازندرانى در شرح كافى اين معنا را متعين دانسته و فرموده:

والتباكي إظهار البكاء مع عدمه ، وفيه تشبه بالباكي ، وهو مطلوب . مع أنه قد يفضي إلى البكاء ولو قليلاً .⁽⁵⁾

تباكى يعنى با آنكه اشك ندارد اظهار گريه كند، و با اين كار تشبّه به اهل گريه نمايد. اين كار مطلوبى است ، گذشته از آنكه گاهى منجر به گريه مى شود گرچه گريه كمى باشد.

علامه مجلسى رحمه الله ابتدا معناى اول را ذكر كرده و پس از نقل قول دوم مى فرمايد: اين معنا هم نيك است ؛ زيرا هر كس خود را شبيه گروهى نمايد، از آنان محسوب مى شود، گرچه معناى اول ظاهرتر است .⁽¹⁾

مرحوم مقرم مى فرمايد : تباكى تشبّه به باكى است بدون اينكه از چشم اشك خارج شود . معلوم است كه تباكى درباره كسى است كه از مصيبتى متأثر شده ولى اشك ريختن براى او سخت باشد .

ايشان پس از نقل چند حديث نتيجه مى گيرد كه : تباكى مثل گريه ناشى از اندوه قلبى و تأثر نفسانى است .

و در آخر فرموده : باكى و متباكى در سوز و گداز و تأثر قلبى به جهت يادآورى مصائب اهل بيت عليهم السلام مشترك هستند .⁽²⁾

خلاصه كلام آنكه :

1 . گرچه تباكى در معناى اول هم استعمال شده است، ولى اثبات شى ء نفى ماعدا نمى كند و قطعا در معناى دوم هم به كار مى رود .

2 . كسى كه واقعا عزادارى را دوست دارد، مى خواهد به نوعى در اقامه عزا سهيم باشد، دوست دارد گريه كند ولى نمى تواند با همين تباكى حزن درونى خويش را اظهار كرده ، و مشمول رواياتى است كه دلالت دارد بر آنكه :

كسى كه بخواهد كار نيكى را انجام دهد و ممكن نشود همان پاداش براى او ثابت است. نيت مؤمن از كار او برتر است، چون (آن قدر) كارهاى خير را نيت مى كند كه نمى تواند انجام دهد. پيامبر صلى الله عليه و آله وسلم به ابوذر فرمود: اگر موفق به انجام كار نيك نشدى، (دست كم) تصميم انجام آن را داشته باش.⁽¹⁾

3 . چنان كه در كلام علامه مجلسى رحمه الله و شيخ مازندرانى قدس سره گذشت، تباكى

تشبيه به اهل گريه است، و بنابر روايات متعدد: هر كس خود را شبيه گروهى كند از آنان است.

4 . در آداب روز عاشورا آمده است كه: حالتى مثل صاحبان عزا (كه عزيزى را از دست داده اند) به خود بگير ... حزن و اندوه و افسردگى و دلشكستگى بر تو (واز چهره ات ظاهر) باشد.⁽²⁾

تذكر :

بايد توجه داشت كه آنچه در تباكى گفته شد ، ربطى به خودنمايى ندارد .

محدث قمى قدس سره فرموده : تباكى يعنى گريه بر خود بستن و به صورت و شكل باكى درآمدن ، نه آنكه مراد رياى در گريه باشد ؛ چه بكاء بر حضرت سيدالشهدا عليه السلام عبادت است و رياء در عبادت مثل قياس در ادله و ربا در معامله جايز نيست ... .

سبحان اللّه ! تحمل آن حضرت تمام اين مصائب را به جهت اِحكام اساس توحيد ذات مقدس بارى تعالى و اعلاء كلمه حق و اتقان مبانى دين مبين و حفظ آن از تطرق بدعت هاى ملحدين بوده ، چگونه ذى شعورى احتمال دهد كه آن حضرت سبب شود براى جواز اعظم معاصى و اكبر موبقات كه آن ريا و شرك اصغر است ؟ ! إِنْ هذَا إِلاَّ اخْتِلاَقٌ . ⁽¹⁾

به چند روايت درباره تباكى⁽²⁾توجه كنيد:

في حديث مناجاة موسى عليه السلام : قال : يا ربّ ! لِمَ فضّلت أُمة محمد صلى الله عليه و آله على سائر الأمم ؟ فقال اللّه تعالى : فضّلتُهم لعشر خصال .

قال موسى عليه السلام : وما تلك الخصال التي يعملونها حتى آمر بني إسرائيل يعملونها ؟ قال اللّه تعالى : الصلاة والزكاة والصوم والحج والجهاد والجمعة والجماعة والقرآن والعلم والعاشوراء .

قال موسى عليه السلام : يا ربّ ! وما العاشوراء ؟ قال : البكاء والتباكي على سبط محمد صلى الله عليه و آله والمرثية والعزاء على مصيبة ولد المصطفى .

يا موسى ! ما من عبد من عبيدي في ذلك الزمان بكى أو تباكى وتعزّى على ولد المصطفى إلاّ وكانت له الجنة ثابتا فيها... .⁽³⁾

در مناجات حضرت موسى عليه السلام با خداى تعالى آمده است: خدايا دليل امتياز امت حضرت محمد صلى الله عليه و آله بر ديگران چيست؟

خداوند ده مطلب فرمود كه آخرين آن مطالب «عاشورا» بود.

حضرت موسى عليه السلام پرسيد: عاشورا ديگر چيست؟ خداوند فرمود: گريه، تباكى، مرثيه سرايى و عزادارى در مصيبت سبط پيامبر صلى الله عليه و آله.

اى موسى! هر بنده اى كه در آن زمان گريه كند يا حالت گريه به خود گيرد و بر فرزند پيامبر صلى الله عليه و آله عزادارى كند ، پاداش او بهشت است.

وقال اللّه تعالى : يا موسى ... واعلم أنه من بكى عليه أو أبكى أو تباكى حرّمتُ جسده على النار.⁽¹⁾

و در روايت ديگر خدا فرمود: اى موسى! بدان هر كس بر او بگريد يا ديگران را بگرياند يا حالت گريه به خود بگيرد بدنش را بر آتش جهنم حرام گردانم .

قال رسول اللّه صلى الله عليه و آله : من بكى على الحسين أو تباكى وجبت له الجنة .⁽²⁾

پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله فرمود : هر كس براى حسينم بگريد يا خود را شبيه گريه كنندگان در بياورد بهشت بر او واجب است .

قال سيد ابن طاووس : روي عن آل الرسول صلى الله عليه و آله أنهم قالوا : ... ومن بكى وأبكى واحدا فله الجنة ، ومن تباكى فله الجنة .⁽³⁾

از اهل بيت عليهم السلام روايت شده كه: هر كس بگريد و يك نفر را بگرياند پاداش او بهشت است. هر كس حالت گريه به خود بگيرد نيز پاداشش بهشت است.

عن أبي عمارة المنشد ، عن أبي عبد اللّه عليه السلام، قال : ... من أنشد في الحسين عليه السلام

شعرا فأبكى واحدا فله الجنة ، ومن أنشد في الحسين عليه السلام شعرا فبكى فله الجنة ، ومن أنشد في الحسين شعرا فتباكى فله الجنة .⁽¹⁾

ابوعماره گويد: امام صادق عليه السلام فرمود: هر كس شعرى براى امام حسين عليه السلام بخواند و حتى يك نفر را بگرياند پاداش او بهشت است. هر كس شعرى براى آن حضرت بخواند و گريه كند پاداش او بهشت است. (بلكه) هر كس شعرى بخواند و حالت گريه و عزا به خود بگيرد پاداش او بهشت است.

8 . آيا عزادارى اظهار همدردى و تسليت به اهل بيت عليهم السلام است ؟

اشاره

بعضى تصور كرده اند كه اگر گفته شود: «عزادارى اظهار همدردى و تسليت به اهل بيت عليهم السلام است» اشتباه بلكه توهين و تحقير خاندان عصمت و طهارت است ، چنانكه گفته شده :

منظور اين نبوده كه همدردى و تسليتى باشد براى خاندان پيغمبر، به قول روضه خوان ها زهرا را خوشحال بكنيم. خيال مى كنيم هر اندازه ما گريه بكنيم، تسلى خاطر بيشترى براى حضرت رسول و حضرت زهرا هست.

چقدر در اين صورت ما حضرت رسول و حضرت زهرا و حضرت امير را كه هميشه آرزوى شهادت مى كشيدند و فخر خود مى دانستد كوچك كرديم و خيال مى كنيم هنوز بعد از هزار و سيصد و بيست سال در حال جزع و فزع مى باشند، بلكه مقصود اين است كه داستان كربلا به صورت يك مكتب تعليمى و تربيتى هميشه زنده بماند.⁽¹⁾

خيال مى كنيم حسين بن على در آن دنيا منتظر است كه مردم برايش دلسوزى كنند يا - العياذ باللّه - حضرت زهرا عليهاالسلام بعد از هزار و سيصد سال، آنهم در جوار رحمت الهى منتظر است كه چهار تا آدم فكسنى براى او گريه كنند تا تسلّى خاطر پيدا كند!⁽²⁾

ممكن است كسى بگويد: اين براى اين است كه تسلى خاطرى براى حضرت زهرا باشد.

آيا اين حرف مسخره نيست كه بعد از هزار و چهار صد سال، هنوز حضرت زهرا احتياج به تسليت داشته باشد؟ در صورتى كه به نصّ خود امام حسين و به حكم ضرورت دين، بعد از شهادت امام حسين ديگر امام حسين و حضرت زهرا نزد يكديگر هستند. اين چه حرفى است؟! مگر حضرت زهرا بچه است كه بعد از هزار و چهار صد سال هنوز هم دائماً به سر خودش بزند، گريه كند، بعد ما برويم به ايشان سرسلامتى بدهيم! اين حرفها دين را خراب مى كند.⁽¹⁾

با اينكه امام حسين ملحق به مادرش هست، مع ذلك حضرت زهرا در بهشت نشسته دائماً بى تابى مى كند و ما مردم بى سر و پا بايد بياييم يك مقدار گريه كنيم كه حضرت زهرا تسلى خاطر پيدا كند.

آيا شما توهينى بالاتر از اين براى حضرت زهرا پيدا مى كنيد؟⁽²⁾

تحريف ديگر، در موضوع دستورها دربارؤ فلسفؤ عزادارى است. در اينجا گاهى گفتيم براى تسلّى خاطر حضرت زهراست چون ايشان در بهشت هميشه بيتابى مى كنند و هزار و چهارصد سال است آرام ندارند، با گريه هاى ما ايشان آرامش پيدا مى كنند! پس آن را يك خدمت خصوصى به حضرت زهرا تلقى كرديم.⁽³⁾

خلاصه مطالب گذشته :

1 . غرض از عزادارى همدردى و تسليت براى خاندان پيغمبر صلى الله عليه و آله وسلم نيست .

2 . آنها هميشه آرزوى شهادت كشيده و آن را فخر خود مى دانسته اند .

3 . ما با اين حرف آنها را كوچك كرده ايم، توهينى بالاتر از اين براى حضرت زهرا پيدا نمى شود ، اين حرفها دين را خراب مى كند.

4 . اينكه هنوز بعد از هزار و سيصد و بيست سال آنها در حال جزع و فزع باشند، و نياز به تسليت داشته باشند، توهم است ؛ زيرا آنها نزد يكديگر هستند.

پاسخ مطلب اول :

اين كلام ناشى از عدم رجوع به روايات اهل بيت عليهم السلام است كه فرموده اند :

ما من باك يبكيه إلاّ وقد وصل فاطمة وأسعدها عليه .⁽¹⁾

يعنى : هر كس براى سيدالشهدا عليه السلام گريه كند به فاطمه عليهاالسلام نيكى نموده و آن حضرت را در گريه يارى كرده است.

فقد واللّه شركونا في المصيبة بطول الحزن والحسرة .⁽²⁾

به خدا قسم شيعيان با حزن و حسرت هميشگى در مصائب ما شريك بوده اند.

يا أبا بصير أما تحبّ أن تكون فيمن يسعد فاطمة ؟⁽³⁾

اى ابوبصير نمى خواهى از كسانى باشى كه فاطمه عليهاالسلام را در گريه يارى مى كنند؟

يعزّ على رسول اللّه صلى الله عليه و آله مصرعهم، ولو كان في الدنيا يومئذ حيّا لكان صلوات اللّه عليه وآله هو المعزّى بهم .⁽¹⁾

اگر پيامبر صلى الله عليه و آله زنده بود بايستى به آن حضرت تسليت گفته مى شد .

هم چنين رجوع شود به روايت مشتمل بر تسليت به معصومين عليهم السلام در روز عاشورا كه پس از زيارت پيامبر صلى الله عليه و آله، اميرمؤمنان، حضرت زهرا و امام حسن عليهم السلام براى عرض تسليت به هر يك گوييم: «أحسن اللّه لك العزاء» ، يعنى خداوند به شما صبر وبردبارى نيكو عنايت كند .⁽²⁾

اين همان اظهار همدردى است ، و با وجود نصّ صريح در اين زمينه، نظرات ديگر اجتهاد در برابر نص به شمار مى رود.

پاسخ مطلب دوم :

افتخار به شهادت و آرزوى آن منافاتى با عزادارى و جزع آنها و تسليت و اظهار همدردى ما ندارد ، شاهد مطلب عزا و جزع امام سجاد عليه السلام و بقيه معصومين عليهم السلام است .

در زيارت ناحيه مقدسه - كه مورد استناد استاد مطهرى⁽³⁾و ديگران است - مى خوانيم :

فقام ناعيك عند قبر جدّك الرسول صلى الله عليه و آله ، فنعاك إليه بالدمع الهطول ، قائلا : يا رسول اللّه ! قُتل سبطك وفتاك ، واستبيح أهلك وحماك ، وسبيتْ بعدك ذراريك ، ووقع المحذور بعترتك وذويك ، فانزعج الرسول ، وبكى قلبُه المهول ، وعزّاه بك الملائكة والأنبياء ، وفجعتْ بك أُمّك الزهراء ، واختلف جنود الملائكة المقرّبين تُعزّي أباك أمير المؤنين .⁽¹⁾

از روايت فوق استفاده مى شود كه خبر شهادت سيدالشهدا عليه السلام را به پيامبر صلى الله عليه و آله رساندند و حضرت به گريه و عزادارى پرداخت ، فرشتگان و پيامبران عليهم السلام آن حضرت را تسليت گفتند . و سيل فرشتگان مقرّب نيز براى تعزيت و تسليت به اميرمؤمنان عليه السلام به راه افتاد.

پاسخ مطلب سوم :

اين اجتهاد در برابر نصّ بلكه دعواى بدون دليل است !

با وجود رواياتى كه در پاسخ مطلب اول گذشت چگونه ممكن است آن را توهين بناميم و مخرّب دين بدانيم؟!

دين آن چيزى است كه اهل بيت عليهم السلام بگويند !

در نيايش امام صادق عليه السلام در عيد غدير آمده است :

اللَّهُمَّ إِنَّا نُشْهِدُكَ أَنَّا نَدِينُ بِمَا دَانَ بِهِ مُحَمَّدٌ وَآلُ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللّه ُعَلَيْهِ وَعَلَيْهِمْ وَقَوْلُنَا مَا قَالُوا ، وَدِينُنَا مَا دَانُوا بِهِ ، مَا قَالُوا بِهِ قُلْنَا ، وَمَا دَانُوا بِهِ دِنَّا .⁽²⁾

يعنى : بارالها! ما تو را شاهد مى گيريم كه دين ما همان دينى است كه محمد و آل محمد - كه درود خدا بر آنها باد - بدان اعتقاد داشته باشند. نظريه ما نظريه آنها، و اعتقاد ما اعتقاد آنهاست. آنچه بگويند مى گوييم، آنچه را دين بدانند بدان معتقديم و دين مى دانيم .

پاسخ مطلب چهارم :

در روايت تصريح شده كه حضرت زهرا عليهاالسلام هم الان گريه مى كند⁽¹⁾

وعنه عليه السلام : يا أبا بصير إن فاطمة لتبكيه وتشهق ، فتزفر جهنم زفرة . (كامل الزيارات 82 - 83 ، بحار 45 / 208 - 209 ، عوالم 17 / 463 - 464) .

عباراتى كه به كار برده شده ، مناسب نيست .

9 . آيا گريه شيعه اشك ندامت است ؟

اشاره

بعضى گفته اند: گريه و عزاى شيعه براى آن است كه خود ، حضرت را شهيد كرده اند و اين گريه آنها گريه ندامت است!

پاسخ : عزادارى شيعه پيروى از كتاب و سنت است .

گريه و عزادارى شيعه به جهت امتثال دستور اهل بيت عليهم السلام و تأسى به آنهاست كه روايات آن در جلد اول گذشت .

شناخت قاتلين امام حسين عليه السلام

پس قطعا آنها شيعه و پيرو بنى اميه بوده اند نه شيعه اهل بيت .

قال عليه السلام : يا ويلكم ! على مَ تقاتلوني ، على حق تركته ، أم على سنّة غيّرتها ، أم على شريعة بدّلتها ؟ ! فقالوا : بل نقاتلك بغضا منّا لأبيك ، وما فعل بأشياخنا يوم بدر وحنين ! فلما سمع كلامهم بكى .⁽²⁾

كوفيان را ناشى از كينه اى قديمى دانسته، و آنها را سرزنش نموده كه: ريختن خون ما باعث روشنى چشمتان و شادى دلهايتان گرديده ... چرا از برادر پيامبر صلى الله عليه و آله- على عليه السلام - كينه و دشمنى به دل داريد و به زبان آن را اظهار مى كنيد ؟!

قالت : ... أمّا بعد ؛ يا أهل الكوفة ... قتلتم جدّنا بالأمس ، وسيوفكم تقطر من دمائنا أهل البيت، لحقد متقدم ، قرّت لذلك عيونكم، وفرحت قلوبكم ... تبّا لكم يا أهل الكوفة ! أيّ ترات لرسول اللّه قِبَلَكم ، وذحول له لديكم ؟! بما عَنِدْتُم بأخيه علي بن أبي طالب عليه السلام جدّي وبنيه عترة النبي الطاهرين الأخيار ؟ ! وافتخر بذلك مفتخر[كم فقال] :

نحن قتلنا عليا وبني علي *** بسيوف هندية ورماح

وسبينا نساءهم سبي ترك *** ونطحناهم فأيّ نطاح⁽¹⁾

تقتله الفئة الباغية من بني أمية .⁽²⁾

يعنى : گروه تجاوزگر بنى اميه او را خواهند كشت.

يا أبا عبد اللّه ... فوالذي نفسي بيده ليسفكنّ بنو أمية دمك ... .⁽³⁾

يعنى : سوگند به خدايى كه جانم در دست اوست بنى اميه خونت را بريزند.

واللّه ليجتمعنّ على قتلي طغاة بنيأُمية ويقدمهم عمر بن سعد .⁽¹⁾

والذينفس حسين بيده لايهنئ بنيأُمية ملكهم حتى يقتلوني، وهم قاتلي.⁽²⁾

يعنى : به خدا سوگند طاغيان بنى اميه بر كشتن من جمع شوند، عمر بن سعد سرلشكر آنها باشد.

براى بنى اميه سلطنت گوارا نشود مگر با كشتن من ، آنها قاتل من هستند .

هم الشيعة ، قال اللّه سبحانه لنبيه: (فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ) ، يعني أنك تسلم منهم ، لا يقتلون ولدك .⁽³⁾

يعنى : اين آيه مربوط به شيعه است ، خداوند به پيامبر صلى الله عليه و آله مى فرمايد : از ناحيه شيعه در امان هستى كه آنها فرزندان تو را به قتل نمى رسانند .

ابن ابى الحديد به نقل از استادش ابوجعفر نقيب گويد:

وأهل العراق الذين هم جنده وبطانته وأنصاره ... كانوا يعتقدون إمامة الشيخين إلاّ القليل الشاذّ من خواصّ الشيعة .⁽⁴⁾

يعنى : اهل عراق كه لشكريان اميرمؤمنان عليه السلام بودند و از خواصّ و يارانش به حساب مى آمدند - جز عدّه اى بسيار كم - همه اعتقاد به امامت و پيشوايى ابوبكر و عمر داشتند.

لمّا قدم أمير المؤمنين عليه السلام الكوفة أمر : ... لا صلاة في شهر رمضان في المساجد جماعةً ... فلمّا سمع الناس صاحوا : وا عمراه ! وا عمراه !

وعن أميرالمؤمنين عليه السلام قال: ولقد خفتُ أن يثوروا فيناحية جانب عسكري، ما لقيتُ من هذه الأمة من الفرقة وطاعة أئمة الضلالة والدعاة إلى النار .⁽¹⁾

يعنى : هنگامى كه اميرمؤمنان عليه السلام به كوفه آمد، فرمان داد كه نماز تراويح - يعنى نماز نافله شب هاى ماه مبارك كه به جماعت برگزار مى شد - ترك شود. وقتى مردم اين مطلب را شنيدند فريادشان بلند شد: واعمراه! واعمراه!

در روايت ديگر آمده كه حضرت فرمود: ترسيدم كه بعضى از لشكريان عليه من شورش كنند.

سپس حضرت از آنها شكوه نمود كه: چه بر سرم آمد از تفرقه اين امت و پيروى آنان از پيشوايان ضلالت و دعوت كنندگان به جهنم !

برئت الذمّة ممّن روى شيئا من فضل أبى تراب وأهل بيته ... وكان أشدّ الناس بلاءً حينئذ أهل الكوفة لكثرة من بها من شيعة علي عليه السلام ، فاستعمل عليهم زياد بن سمية ، وضمّ إليه البصرة ، فكان يتتبع الشيعة - وهو بهم عارف ؛ لأنه كان منهم أيام علي عليه السلام - فقتلهم تحت كل حجر ومدر ، وأخافهم ، وقطع الأيدي والأرجل ، وسمل العيون، وصلبهم على جذوع النخل ، وطرفهم وشرّدهم عن العراق ، فلم يبق بها معروف منهم . شرح ابن ابى الحديد 11 / 44 .

2) . رجوع شود به : مقاله «مردم شناسى كوفه» در مجموعه مقالات دومين كنگره بين المللى امام خمينى و فرهنگ عاشورا 2 / 381 - 410 .

لئن كان مع رسول اللّه صلى الله عليه و آله منافقون فإن معي منافقين ، أما واللّه يا شبث ويا ابن حريث لتقاتلان ابني الحسين ، هكذا أخبرني رسول اللّه صلى الله عليه و آله .⁽¹⁾

يعنى : اگر برخى از همراهان پيامبر صلى الله عليه و آله منافق بودند، با من نيز عده اى از منافقين هستند، اى شبث، اى پسر حريث به خدا سوگند شما با فرزندم حسين خواهيد جنگيد.

معاويه به يزيد گفت :

أرجو أن يكفيكه اللّه بمن قتل أباه وخذل أخاه [وجرح أخاه] .⁽³⁾

اگر حسين عليه تو قيام كند، خدا مشكل تو را به دست كسانى كه پدرش را كشتند و برادرش را مجروح نمودند - و بنابر نقلى : برادرش را تنها گذاشتند - كفايت مى كند.

لذا گفته شده : عده اى از كسانى كه به حضرت نامه نوشتند تا به كوفه بيايد غرضشان آن بود كه حضرت را به شهادت برسانند،⁽¹⁾

سنائى غزنوى درباره يزيد ملعون مى گويد:

شرم و آزرم جملگى بگذاشت *** جمعى از دشمنان بر او بگماشت

تا مر او را به نامه و به حيل *** از مدينه كشند در منهل

كربلا چون مقام و منزل ساخت *** ناگه آل زياد بر وى تاخت

(انقلاب كربلا 399 - 400 به نقل از ديوان سنائى 450 ، 470 و تاريخ ادبيات در ايران 2 / 560) .

شايد عبارتى كه بلاذرى از آن حضرت نقل كرده اشاره به همين باشد كه : وما كانت كتب من كتب إليّ - فيما أظن - إلاّ مكيدة لي ، وتقرّبا إلى ابن معاوية بي . (انساب الاشراف 3/185).

و فرمود : إن آل امية لعنهم اللّه و من أعانهم على قتل الحسين عليه السلام من أهل الشام.⁽⁴⁾

و از جدّش عليه السلام نقل فرمود : وأقبل سنان ... و شمر ... فى رجال من اهل الشام .⁽⁵⁾.

ابن اعثم كوفى(متوفاى 314) - پس از خطبه ابن زياد در مسجد كوفه - مى نويسد: ووضع لأهل الشام العطاء فأعطاهم، ونادى فيهم بالخروج إلى عمر بن سعد.⁽¹⁾

و باز او درباره حضرت على اكبر عليه السلام مى نويسد: فلم يزل يقاتل حتى ضجّ أهل الشام من يده ومن كثرة من قَتَل منهم .⁽²⁾

بلكه بعضى معتقدند چندين هزار نفر از شاميان در كربلا حضور داشته، و انكار آن را ناشى از عدم اطلاع دانسته اند !⁽³⁾

به عنوان مثال : شبث بن ربعى با شش نفر ديگر از جمله عمر بن حجاج زبيدى به امام حسين عليه السلام نامه نوشتند تا به كوفه بيايد .

با ورود ابن زياد به كوفه به يارى او شتافته، براى سركوب قيام حسينى وارد عمل شده و مردم را از اطراف حضرت مسلم عليه السلام پراكنده مى سازد. .

پس از آن از فرماندهان لشكر ابن سعد در كربلا مى گردد! سپس به شكرانه شهادت حضرت مسجدى در كوفه [بنا يا [تجديد بنا مى كند!⁽¹⁾

براى اطلاع از دگرگونى حالات او رجوع شود به سفينة البحار و مستدرك سفينه مادّه (شبث) .

بنابر نقل طبرى ، نافع بن هلال در ميدان نبرد مى گفت: «أنا على دين علي». شخصى از لشكر ابن زياد - به نام مزاحم بن حريث - به جنگ او آمده و مى گفت: «أنا على دين عثمان».⁽³⁾

و باز بنابر نقل طبرى ، برير بن خضير - از ياران سيدالشهدا عليه السلام - با يزيد بن معقل - از سپاه ابن زياد - گفت وگويى دارد كه در بحث ما مفيد است .

يزيد: تو دروغگويى، هميشه دروغگو بوده اى! ياد دارى كه به من مى گفتى: عثمان به خويش ستم نمود، معاويه گمراه و گمراه كننده باشد و امام حق و هدايت على است؟!

برير: (آرى) گواهى مى دهم كه نظر و اعتقاد من همين است.

يزيد: ولى من گواهى مى دهم كه تو از گمراهانى و اين نظر تو باطل است. .

سپس هر دو مباهله كرده و از خدا خواستند كه كسى كه بر باطل است به دست ديگرى كشته شود و يزيد به دست برير كشته شد !⁽¹⁾

تذكر:

در روايتى نسبت خذلان - يعنى دست برداشتن از يارى (نه كشتن !) - به شيعه داده شده است و چنين نقل شده كه سيدالشهدا عليه السلام فرمود:

بسم اللّه الرحمن الرحيم ، أمّا بعد ؛ فإنّه قد أتانا خبر فظيع قتل مسلم بن عقيل وهانئ بن عروة و عبد اللّه بن يقطر ، وقد خذلنا [خذلتنا] شيعتنا فمن أحبّ منكم الانصراف فلينصرف من غير حرج ، ليس عليه ذمام .⁽²⁾

در اين روايت دو وجه محتمل است:

توضيح مطلب آنكه «شيعه» به معناى خاص يعنى قائل به امامت بلافصل دوازده امام معصوم عليهم السلام و به معناى عام به همه كسانى كه ادعاى طرفدارى و پيروى اميرمؤمنان و بقيه اهل بيت عليهم السلام را دارند اطلاق مى شود. در اينجا شيعيان واقعى مقصود نبوده اند.

داد ، پس اين استعمال از باب «استعمال لفظ فيما انقضى عنه التلبس» است.

به لحاظ يكى از دو وجه گذشته است كه به لشكريان ابن سعد مسلمان و امت اسلام و مانند آن اطلاق شده است .

و به بيان ديگر: چنانكه پس از بازگشت جناب حرّ و برخى ديگر از لشكر دشمن ، آنها شيعه واقعى محسوب مى شوند، ديگران هم پس از انحراف و بازگشت از صراط مستقيم ديگر شيعه به حساب نمى آيند .

طبرى و ديگران در ضمن وقايع كربلا مى نويسند :

قال عزرة : يا زهير ما كنتَ عندنا من شيعة أهل هذا البيت إنما كنتَ عثمانيا .

قال زهير : أفلستَ تستدلّ بموقفي هذا أني منهم ؟!

أما واللّه ما كتبتُ إليه كتابا قطّ ، ولا أرسلتُ إليه رسولا قطّ ، ولا وعدتُه نصرتي قطّ ، ولكن الطريق جمع بيني وبينه ، فلمّا رأيتُه ذكرتُ به رسول اللّه صلى اللّه عليه[وآله]وسلم ومكانه .⁽¹⁾

يعنى : يكى از لشكريان ابن سعد به جناب زهير بن قين گفت: تو كه از شيعيان اهل بيت نبودى؟!

زهير پاسخ داد: آيا الان در صف آنها نيستم؟! همين براى اثبات تشيع من كافى نيست؟!

قرينه براى دو وجه ياد شده - گذشته از مطالب پيشين - آن است كه همان زمان صدور روايت «خذلنا شيعتنا» - يا لحظاتى پس از آن - حضرت به شيعيان .

خويش دعا نمود و هنگام شنيدن خبر شهادت عبداللّه بن يقطر به گريه افتاد و به درگاه الهى عرضه داشت :

اللَّهُمَّ اجْعَلْ لَنَا وَلِشِيعَتِنَا مَنْزِلاً كَرِيماً ، وَاجْمَعْ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ فِي مُسْتَقَرٍّ مِنْ رَحْمَتِكَ ، إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِير .⁽¹⁾

بلكه تا آخرين لحظات مدح شيعه نموده مى فرمود:

وشيعتنا فى الناس أكرم شيعة *** ومبغضنا يوم القيامة يخسر⁽²⁾

و بنابر نقل قندوزى حنفى فرمود:

شيعة المختار قرّوا أعينا *** في غدٍ تُسقون من كفّ الحسين⁽³⁾.

10 آيا عزادارى جنيان واقعيت دارد ؟

اشاره

مى پرسند: آيا گريه جنيان در عزاى سيدالشهدا عليه السلام صحيح است ؟

پاسخ : شيعه و سنى بر نقل آن اتفاق دارند .

گرچه براى بعضى پذيرفتن امورى كه براى خودشان محسوس و قابل لمس نباشد، دشوار است ولى در مورد اصل وجود جنيان، سوره مباركه جنّ در قرآن ، آيات ديگر و رواياتى كه درباره آنها آمده كافى است.

گريه، نوحه و عزادارى جنيان در روايات شيعه و سنى از معصومين عليهم السلام صحابه و تابعين نقل شده ، چنانكه در بخش دوم از جلد اول تحت عنوان «عزادارى جنيان» گذشت .⁽¹⁾

بلكه بنابر نقل برخى از عامه - حتى متعصبين آنها ! - اين امر در آن زمان شايع و محسوس بوده كه همگان از آن اطلاع داشته اند .⁽²⁾

11. درباره روايات نهى از نوحه سرايى و جزع چه مى گوييد ؟

اشاره

برخى از طرفداران نظريه اصلاح عزادارى و عده اى از مخالفين عزادارى - از روى جهل يا تجاهل! - با تمسك به روايات نهى از نياحت و جزع ، عمده عزادارى ها را زير سؤال برده و آن را نامشروع مى دانند.

يعنى روايات نهى از نوحه سرايى بر اموات و نهى از جزع و بى تابى را شامل عزادارى در مصائب خاندان عصمت و طهارت دانسته و آن را خلاف شمرده اند .⁽¹⁾

پاسخ : اين مورد استثنا شده است .

نوحه سرايى بر عموم اموات جايز است و نهى از نياحت مربوط به مواردى است كه مطلب باطلى بر زبان جارى شود.⁽²⁾

قال السيد اليزدى : يجوز النوح على الميت ، بالنظم و النثر . (العروة الوثقى 2/131).

اما بى تابى و جزع در عزاى عموم اموات مذموم است ولى در عزاى سيدالشهدا عليه السلام استثنا شده و حرمت يا كراهتى ندارد .

قبلاً گذشت كه :

إن البكاء والجزع مكروه للعبد في كل ما جزع ما خلا البكاء [والجزع[ على الحسين بن علي عليهماالسلام ، فإنه فيه مأجور .⁽¹⁾

يعنى : گريه و بى تابى امرى ناپسند است مگر آنكه بر سيدالشهدا عليه السلام باشد كه داراى اجر هم خواهد بود.

قانون حمل مطلق بر مقيد و عام بر خاص قاعده اى است كه همه پذيرفته اند،⁽²⁾پس با وجود تجويز جزع بر سيدالشهدا عليه السلام و استحباب آن تمسك به عمومات و مطلقات وجهى ندارد.

قال صاحب الجواهر : على أنه قد يستثنى من ذلك الأنبياء والأئمة عليهم السلام أو خصوص سيدي و مولاي الحسين بن علي عليهماالسلام كما يشعر به الخبر المتقدّم، وكذا غيره من الأخبار التي منها حسن معاوية السابق عن الصادق عليه السلام : «كل الجزع و البكاء مكروه ما خلا الجزع و البكاء لقتل الحسين عليه السلام » المراد به فعل ما يقع من الجازع من لطم الوجه والصدر والصراخ ونحوها، ولو بقرينة ما رواه جابر عن الباقر عليه السلام «أشدّ الجزع الصراخ بالويل والعويل ولطم الوجه والصدر وجزّ الشعر» .⁽³⁾

مرحوم صاحب جواهر رحمه الله در ضمن كلامى مى فرمايد:

علاوه كه از آن (يعنى از جزع مذموم) استثنا شده جزعى كه براى پيامبران و .

امامان عليهم السلام باشد ، يا خصوص سرور و مولايم حسين بن على عليهماالسلام كه از خبر گذشته⁽¹⁾فهميده مى شود .

و همچنين روايات ديگر بر آن دلالت دارد مانند حسنه معاويه كه امام صادق عليه السلام فرمود: «گريه و بى تابى امرى ناپسند است مگر آنكه بر سيدالشهدا عليه السلام باشد» مراد از اين روايت آن است كه كارهايى كه از شخص بى تاب سر مى زند مانند لطمه به صورت زدن، به سينه زدن، فرياد كشيدن و مانند آن (در مورد سيدالشهدا عليه السلام استثنا شده است) گرچه (استفاده مصاديق جزع) به قرينه روايت جابر از امام باقر عليه السلام باشد كه فرمود: شديدترين جزع، فرياد كشيدن همراه با اظهار حزن و اندوه، شيون نمودن، لطمه زدن به صورت، به سينه زدن و كندن مو است .

نگارنده گويد : بايد توجه داشت كه حقيقت اين «جزع و بى تابى» با بقيه موارد تفاوتى واضح و روشن دارد ، همچنانكه گريه براى اهل بيت عليهم السلام با بقيه گريه ها فرق مى كند. اين گريه عبادت است، مطلوب خداست، آثار مهم دينى، دنيوى و اخروى بر آن مترتب است ، ولى گريه هاى ديگر گاهى مباح است و بى ارزش و گاهى مذموم و قبيح و آن در جايى است كه حاكى از عدم رضا به قضاى الهى و نوعى اعتراض به مقدرات به شمار رود .

پس در هر صورت جزع و بى تابى در فقدان بستگان به نوعى امرى دنيوى شمرده مى شود و هر اندازه علاقه دنيوى بيشتر باشد بى تابى شديدتر..

ولى جزع و بى تابى در مصائب اهل بيت عليهم السلام به جهت بلاهايى است كه بر عزيزان درگاه خداوند پيش آمده، بدون اينكه اعتراض به مقدّرات و يا اظهار نارضايتى به قضاى الهى باشد، بلكه ناشى است از عشق و علاقه و محبت به پيامبر صلى الله عليه و آله و خاندانش ؛ لذا امرى دينى محسوب مى گردد، و آثار و احكام خاص خودش را دارد كه به يك مورد آن اشاره مى شود .

باطل نشدن نماز به گريه بر سيدالشهدا عليه السلام

تفاوت اساسى گذشته باعث شده كه جمعى از فقها تصريح كنند كه : گريه براى سيدالشهدا عليه السلام و اهل بيت عليهم السلام در نماز - كه بازگشت آن به محبت آنان و امر اخروى است - نماز را باطل نمى كند بر خلاف گريه براى بقيه اموات و گذشتگان .⁽¹⁾

أجاب السيد الخوئي قدس سره : هو راجح ، ولا ينافي الصلاة ، واللّه العالم .

وأجاب الشيخ التبريزي رحمه الله : لا فرق بين الإمام الحسين وباقي الأئمة عليهم السلام إذا كان البكاء للمودّة لهم الراجع إلى أمر الآخرة . (صراط النجاة 3 / 64 (سؤال 174) .

و رجوع شود به : العروة الوثقى، مسألة 43 من مبطلات الصلاة 1 / 721 (چاپ ديگر 3 / 35) ، مصباح الفقيه 2 / ق 2 / 413، مستمسك العروة 6 / 595، كلمة التقوى 1 / 493 .

12. نهى سيدالشهدا عليه السلام از گريبان چاك زدن و ... براى چيست ؟

اشاره

در روايتى نقل شده كه سيدالشهدا عليه السلام ، حضرت زينب عليهاالسلام و برخى از بانوان حرم را از گريبان چاك زدن، صورت خراشيدن، و... نهى فرموده، در تواريخ و مقاتل آمده است :

وبكى النسوة ، ولطمن الخدود ، وشققن الجيوب ، وجعلت أُمّ كلثوم تنادي : وامحمداه! واعليّاه! واأُمّاه! واأخاه! واحسيناه! وا ضيعتنا بعدك ياأباعبداللّه !

قيل : فعزّاها الحسين عليه السلام وقال لها : يا أُختاه تعزّي بعزاء اللّه ؛ فإن سكّان السماوات يفنون ، وأهل الاْءرض كلّهم يموتون ، وجميع البرية يهلكون .

ثم قال : يا أُختاه يا أُمّ كلثوم ! وأنت يا زينب ! وأنت يا فاطمة ! وأنت يا رباب ! انظرن إذا أنا قُتلتُ فلا تشققن عليّ جيبا ، ولا تخمشن عليّ وجها ، ولا تقلن هجرا .⁽¹⁾

و در بعضى از مصادر آمده : يا أختاه إني أقسمتُ عليك فأبرّي قسمي : لا تشقّي عليّ جيبا ، ولا تخمشي عليّ وجها ، ولا تدعي عليّ بالويل والثبور إذا أنا هلكتُ . (ارشاد 2/94 ، اعلام الورى 1/457 ، بحار 45/1 ، 3 ، عوالم 17 / 246 ، تاريخ يعقوبى 2/244 ، تاريخ طبرى 4/319 ، كامل ابن اثير 4/ 59) .

پاسخ : از اين نهى حرمت استفاده نمى شود .

ممكن است نهى در اينجا براى يكى از سه نكته ذيل باشد :

الف) اجتناب از شماتت دشمنان (كه اختصاص به همان زمان خاص داشته)، چنانكه هنگام گريه و شيون و لطمه زدن خواهرش فرمود : مهلا لا تشمتي القوم بنا . ⁽¹⁾

ب) شفقت و دلسوزى بر حضرت زينب عليهاالسلام و ديگر بانوان .

ج) ترحم بر كودكان و اطفال و رعايت حال آنها⁽²⁾

وقد شققن الجيوب ، ولطمن الخدود الفاطميات على الحسين بن علي عليهماالسلام ، وعلى مثله تلطم الخدود وتشقّ الجيوب .⁽¹⁾دختران فاطمه عليهاالسلام در عزاى سيدالشهدا عليه السلام گريبان چاك زده و لطمه به صورت زدند، در عزاى كسى چون او بايستى به صورت ها لطمه زده وگريبان ها چاك شود.

فقيه متتبع سيد جواد عاملى رحمه الله مى فرمايد : رفتار فاطميات به تواتر نقل شده و به ضميمه تقرير حضرت زين العابدين عليه السلام مى توان به آن استدلال نمود .⁽²⁾

ميرزا ابوالفضل طهرانى قدس سره فرموده : از اين حديث شرف وجلالت خاندان عصمت معلوم مى شود كه امام عليه السلام به فعل دختران على و فاطمه[ عليهماالسلام ] در روز عاشورا احتجاج مى كند تا دلالت كند بر اينكه در آن حال هم كارى كه از قانون شرع بيرون باشد نكرده اند ، و فعل ايشان دليل جواز است، چه در منزل وحى تربيت شده و در خانه نبوت نشو و نما كرده[اند] .⁽³⁾

برزن من الخدور ... وللخدود لاطمات [على الخدود لاطمات] ...⁽⁴⁾

أفاطم لو خلتِ الحسين مجدّلاً *** وقد مات عطشانا بشط فرات

إذاً للطمتِ الخدّ فاطم عنده *** وأجريتِ دمع العين في الوجنات⁽¹⁾

حضرت نفرمود چرا چنين گفتى؟! حضرت زهرا عليهاالسلام كه لطمه به صورت نمى زند، اين كار حرام است. پس تقرير حضرت نيز دليل جواز است.⁽²⁾

از آيت اللّه تبريزى قدس سره سؤال شده كه: برخى در حال عزادارى صورت خود را خراش انداخته و ... متن كامل پاسخ ايشان چنين است:

عزادارى براى ائمه عليهم السلام و سيدالشهدا عليه السلام اگر عنوان جزع [بر آن [صدق كند مستحب است و اگر از عنوان جزع خارج شود استحباب ندارد.⁽³⁾

تذكر

لطمه زنى در عزادارى در روايات صحيح عامه نيز آمده، عايشه گويد :

ثم وضعتُ رأسه على وسادة ، وقمتُ ألتدمُ مع النساء ، وأضرب وجهي .⁽⁴⁾

در مورد صحت سندش رجوع شود به المسانيد 2/137، معجم الرجال والحديث انصارى 1/199 .

سر حضرت را بر بالش نهاده وبلند شده با زنان با دست به صورت مى زديم. .

13. چرا لباس سياه مى پوشيم؟

اشاره

يكى از موضوعاتى كه مورد بحث و گفتگو و سؤال واقع شده سياه پوشى در عزاى سيدالشهدا و اهل بيت عليهم السلام است، آيا اين كار كراهت ندارد ؟

پاسخ : سياه پوشى تعظيم شعائر مذهبى است .

بدون شك پوشيدن لباس سياه امرى جايز و مباح است گرچه رواياتى در كراهت آن وارد شده است ولى در برخى كتب حديثى عنوان باب چنين مطرح شده : «استحباب لبس البياض وكراهة السواد عدا ما استثني».⁽¹⁾يعنى پوشيدن لباس سفيد مستحب است و رنگ سياه در غير موارد استثنا كراهت دارد .

جمعى از ارباب نظر بر آن هستند كه اين كراهت اختصاص به زمان بنى العباس داشته كه رنگ سياه شعار آن ستمگران بوده و با انقراض آنان اين مطلب نيز جايگاه سابق خود را از دست داده است.⁽²⁾

پر واضح است كه بسيارى از مردم دنيا در مصيبت عزيزانشان جامه سياه بر تن نموده و يا براى ابراز همدردى با صاحبان عزا بدين وسيله حزن و اندوه خويش را اعلام مى نمايند. اين نكته اختصاص به زمان ما ندارد لذا در كتب لغت جامه سياه را رخت عزاى زن در مصيبت شوهرش گفته اند.⁽³⁾

بلكه يكى از علل عمده ترجيح اين رنگ توسط بنى العباس همين بود كه به قصد سوء استفاده آن را به عنوان جامه عزاى شهداى كربلا و جناب زيد انتخاب كردند.⁽¹⁾

هنگامى كه كسى در عزاى اهل بيت عليهم السلام و به خصوص سيد مظلومان جامه عزا مى پوشد در حقيقت به تعظيم شعائر الهى پرداخته است.

قال المحقق البحراني: لايبعد استثناء لبس السواد في مأتم الحسين عليه السلام من هذه الأخبار لما استفاضت به الأخبار من الأمر بإظهار شعائرالأحزان.⁽²⁾

صاحب حدائق رحمه الله فرموده: بعيد نيست كه سياه پوشى در عزادارى امام حسين عليه السلام از كراهت مستفاد از روايات استثنا شود ؛ زيرا در روايات مستفيضه (و فراوان) دستور داده شده كه شعائر عزادارى علنى و ظاهر باشد.

محدث نورى رحمه الله نيز از بعضى روايات و قضاياى تاريخى استفاده مى كند كه سياه پوشى در عزاى سيدالشهدا عليه السلام مكروه نيست يا اينكه رجحان دارد و مطلوب است.⁽³⁾.

جمعى از علماى معاصر نيز با ايشان موافقند .⁽¹⁾

و در روايتى گذشت كه زنان بنى هاشم در عزاى سيدالشهدا عليه السلام - در حضور حضرت سجاد عليه السلام - جامه سياه مى پوشيدند.⁽²⁾

و بنابر روايتى سياه پوشى زنان بنى هاشم و قريش از شام شروع شد.⁽³⁾

بنابر نقل عامه ، ام سلمه پس از شنيدن خبر شهادت سيدالشهدا عليه السلام جامه سياه به تن كرده و خيمه سياهى در مسجدالنبى صلى الله عليه و آله برپا كرد (و در آن به عزادارى پرداخت).⁽⁴⁾

مناسب است اشاره شود كه بنابر نقل عامه جمعى از بانوان در عزاى پيامبر خدا صلى الله عليه و آله نيز جامه سياه به تن نموده اند،⁽⁵⁾امام حسن مجتبى عليه السلام پس از شهادت اميرمؤمنان عليه السلام با لباس و عمامه سياه براى مردم خطبه خوانده،⁽⁶⁾

وفي رواية أُخرى : خطبنا الحسن بن علي[ عليهماالسلام ] وعليه ثياب سود وعمامة سوداء . (سير اعلام النبلاء 3/267 ، 272 ، ترجمة الإمام الحسن عليه السلام من طبقات ابن سعد 71).

محقق طباطبايى در حاشيه آن مى نويسد : وخطبة الحسن عليه السلام هذه هي التي بعد مقتل أبيه ولهذا كان عليه ثياب سود حدادا على أبيه .

و زنان بنى هاشم در وفات امام مجتبى عليه السلام نيز تا يك سال سياه پوشيده اند .⁽¹⁾

درباره سياه پوشى تأليفات متعددى به رشته تحرير درآمده كه از آن جمله به دو كتاب اشاره مى شود:

«إرشاد العباد إلى استحباب لبس السواد على سيد الشهداء والأئمة الأمجاد عليهم السلام » تأليف سيد ميرزا جعفر طباطبائي حائرى (به زبان عربى) .

«سياه پوشى در سوگ ائمه نور» از على ابوالحسنى (به زبان فارسى).⁽²⁾.

14. سينه زدن براى چيست؟ آيا برهنه شدن در سينه زنى جايز است ؟

اشاره

پرسيده مى شود : چرا در عزادارى با دست به سينه خود مى زنيم ؟

پاسخ : سينه زنى جزع و بى تابى است .

سينه زدن نوعى «بى تابى و جزع» است كه از شخص داغديده و مصيبت زده سر مى زند ، چنانكه در كتب لغت به اين معنا اشاره شده است.

قال الخليل الفراهيدي : اللدم: ضرب المرأة صدرها و عضديها في النياحة.⁽¹⁾

خليل فراهيدي (متوفى 170) كه از قدماى اهل ادب است در لغت «لدم» مى نويسد: زدن زن به سينه و بازويش هنگام نوحه گرى را «اللدم» گويند .

وقال ابن منظور : الْتِدامُ النساء: ضَرْبهُنّ صُدورَهنّ و وجوهَهن في النِّياحة.⁽²⁾

ابن منظور مصرى (متوفى 711) كه از بزرگان اهل لغت است ، نيز قريب به عبارت گذشته را در توضيح لغت «التدام» آورده است .

و از اين جهت كه بى تابى براى اموات روا نيست ، در روايت آمده كه پيامبر صلى الله عليه و آله به اسماء توصيه كردند كه در عزاى شوهرش به سينه نزند.⁽³⁾

ولى چنانكه مكرر گذشت از روايات استفاده مى شود كه «بى تابى» در عزاى سيدالشهدا عليه السلام مطلوب خداست، و پاداش اخروى بر آن مترتب مى شود، پس سينه زدن از مصاديق اين عنوان مستحب است .⁽¹⁾

هنگامى كه مصيبت زده بى تاب مى شود گاهى به سر و صورت مى زند، گريبان چاك مى كند و ... و گاهى نيز با دست به سينه خويش مى زند.

شايان ذكر است كه بر بقيه اقسام عزادارى نيز غالبا عنوان «جزع و بى تابى» صدق مى كند و روايات استحباب شامل آن هم مى شود .

آيا برهنه شدن مردان در سينه زنى جايز است ؟

پاسخ : آرى جايز است .

جمعى از فقها تصريح كرده اند كه اشكالى ندارد، گرچه - بنابر فتواى بعضى و احتياط برخى ديگر - زن ها نبايد به آنها نگاه كنند.⁽²⁾

وفي صراط النجاة 2 / 443 : سوءال 1393 : هل يجوز خلع الثياب للعزاء ؟

أجاب السيد الخوئي : نعم لا بأس فيه ، واللّه العالم .

15. آيا عزادارى بر مصيبت هايى كه سال ها از آن گذشته رواست ؟!

اشاره

در ضمن اشعار مولوى، كلام مخالفين شيعه و كلام بعضى از متجدّدين اشاره شده كه :

با گذشت چندين قرن از شهادت عزيزان خاندان رسالت، پرداختن به مراسم سوگوارى و عزادارى و اهتمام به آن وجهى ندارد.

و به بيان بعضى : بايستى اهتمام انسان به مسائل روز باشد نه وقايع گذشته .

پاسخ: عزادارى ما پيروى از سنّت است .

از مطالب گذشته پاسخ اين شبهه نيز كاملاً روشن مى شود ؛ زيرا اولاً : مصيبت چنان عظيم است كه هيچ گاه با گذشت زمان كهنه نمى شود. از اين رو امام صادق عليه السلام در ضمن روايت مفصلى فرمود كه پس از شهادت سيدالشهدا عليه السلام ما هميشه گريانيم.⁽¹⁾

و فرمود : فاطمه زهرا عليهاالسلام هنوز داغدار و عزادار حسين عليه السلام است .⁽²⁾

و روايت 131 به نقل از كامل الزيارات 177 - 178 ، بحار 45/224 - 225 ، عوالم 17/503. و همچنين زيارت ناحيه مقدسه روايات شماره 179 - 180 .

و در زيارت ناحيه مقدسه مى خوانيم كه امام زمان عليه السلام هر صبح و شام براى جدّش گريان است .⁽³⁾

معصومين عليهم السلام در رجعت هم براى سيدالشهدا عليه السلام اشك مى ريزند.⁽¹⁾بلكه فاطمه زهرا عليهاالسلام در صحراى محشر هم گريان و نالان حسين عليه السلام است.⁽²⁾

امام رضا عليه السلام فرمود:

ان يوم الحسين عليه السلام أقرح جفوننا وأسبل دموعنا وأذلّ عزيزنا بأرض كرب وبلاء ، وأورثتنا الكرب والبلاء إلى يوم الانقضاء .⁽³⁾

يعنى: مصيبت امام حسين عليه السلام پلك چشم ما را زخم كرد، اشك ما را جارى ساخت، عزيزان ما در سرزمين كرب و بلا (گرفتارى و بلا) خوار نمود و براى ما گرفتارى و مصيبت ابدى تا انقراض عالم به جاى گذاشت .

و ثانيا : شيعه از پيش خود به اين عزا و سوگوارى نپرداخته بلكه به جهت امتثال دستور مسلّم پيشوايان معصوم عليهم السلام است كه روايات آن گذشت .⁽⁴⁾

اما اينكه گويند: بايستى اهتمام انسان به مسائل روز باشد نه وقايع گذشته .

پاسخش آن است كه : اهتمام به تكاليف و وظائف شرعى نسبت به مسائل روز منافاتى با اهميت دادن به عزادارى ندارد. .

16. افسردگى جامعه در اثر عزادارى چگونه قابل توجيه است ؟!

اشاره

گويند : گريه، عزادارى، سياهپوشى و ... باعث ايجاد افسردگى در جامعه مى شود .

پاسخ : حزن و افسردگى هميشه مذموم نيست .

افسردگى، حزن و اندوه گاهى شايسته و مطلوب است و گاه ناشايست و مذموم. اين تصور كه انسان بايد هميشه شاداب و خوشحال باشد و هيچ غم و غصه اى نداشته باشد، صحيح نيست.⁽¹⁾

آيا افسردگى كسى كه عزيزش را از دست داده قابل خدشه و اشكال است؟! آيا امكان دارد كسى كه از سلامت روح برخوردار است هنگام فقدان عزيزان شاداب و با نشاط باشد و واكنشى از خويش نشان ندهد؟! آرى، اين امرى واضح و روشن است و نياز به شرح و تطويل ندارد.

افسردگى مطلوب و مذموم از جهت منشأ پيدايش و از جهت آثار و تبعات كاملاً متفاوت است و هيچ كدام قابل مقايسه با ديگرى نيست. افسردگى مذموم گذشته از آنكه ناشى از عواملى است كه توجيه صحيح و عقلائى ندارد ، داراى تبعات نامطلوبى است و عامل مهمى براى ركود و عقب ماندگى به شمار مى رود ؛ ولى حزن و افسردگى كه براى سيدالشهدا عليه السلام و خاندان عصمت و طهارت باشد داراى منشأ صحيح و منطقى است، خدا آن

را دوست دارد، حاكى از ايمان و معرفت و بيانگر مهر و علاقه او به خاندان پيامبر صلى الله عليه و آله و نوعى تشكر و قدردانى از زحمات آن حضرت و ابراز همدردى با حضرت فاطمه عليهاالسلام است.

به لحاظ آثار و فوائد مترتب بر آن نيز قابل وصف نيست، چنانكه گذشت .

اين حزن و افسردگى هيچ گاه مانع پيشرفت نيست، بلكه عامل رشد و موجب ترقى است، و به لحاظ قرب به درگاه خداوند و طهارت حاصل از آن و رفع حجب، باعث نشاط واقعى و حقيقى است !

لذا امام صادق عليه السلام فرمود: سيدالشهدا عليه السلام از جانب راست عرش خدا به عزادار خويش خطاب مى نمايد :

«أيها الباكي ! لو علمتَ ما أعدّ اللّه لك لفرحتَ أكثر مما حزنتَ» .

وإنه ليستغفر له من كل ذنب وخطيئة .⁽¹⁾

يعنى : اى گريه كن! اگر مى دانستى خدا چه پاداشى برايت مهيا كرده بيش از آنچه محزون هستى، خوشحال و شاد مى شدى .

سپس فرمود : سيدالشهدا عليه السلام براى همه گناهان و خطاهاى عزادار طلب آمرزش مى نمايد .

چه بسيار كسانى كه به واسطه همين عزادارى ها از اشتباهات و كجروى خويش دست برداشته اند . .

بسيارند افرادى كه به طفيل شركت در همين عزادارى ها به اصول و فروع، معارف دينى، محاسن اخلاقى، كيفيت معاشرت صحيح و ... آشنا شده اند .

چه اطعام هايى كه در اين عزادارى ها شده و محرومان و نيازمندان واقعى در كنار عزاداران از بركات مادى و معنوى مجالس بهره مند گشته اند.

چه الطاف و عنايات الهى كه به بركت همين عزادارى ها شامل حال فرد و اجتماع شده كه با هيچ عمل ديگرى تحصيل آن ممكن نيست .

آرى در حقيقت يكى از امورى كه سرنوشت اجتماع را تعيين مى كند - از امنيت ، نشاط ، سرافرازى، و ... - اهتمام به عزادارى سيدالشهدا عليه السلام است .⁽¹⁾

آنها (توده اى ها) در نامه اى به علماى قم نوشتند : اين دست هايى كه الآن مردم آن را مى بوسند به زودى بالاى دار خواهيم فرستاد !

در منزل ما (منزل آيت اللّه ميرزا مهدى بروجردى) مجلس توسلى منعقد شد كه علماى قم در آن شركت كردند و حال عجيبى پيدا شد . همان شب در عالم رؤيا ديدم ايران را آب گرفته و قزاق هاى روسى (سربازان روسى) مى خواهند به ايران حمله كنند. يك كشتى بر روى آب ظاهر شد كه در حدود خراسان و سناباد در حال حركت بود، حضرت ثامن الحجج على بن موسى الرضا - عليه آلالف التحية والثناء - بر عرصه كشتى تشريف فرما شده ، با دست مبارك به طرف روس ها اشاره كردند كه برگرديد.

سپس فرمود: من از اين كشور حمايت مى كنم تا زمانى كه عزاى جدّم سيدالشهدا عليه السلام را بپادارند.

17.چرا برخى از عزادارى ها غير متعارف است ؟

اشاره

عده اى با تعابير زشت و ركيك - كه از ذكر آن معذوريم - بعضى از انواع عزادارى را به باد استهزا گرفته وآن را غير متعارف دانسته اند.⁽¹⁾

و بعضى ديگر گفته اند : «داد بكشيد» يعنى چه ؟! چرا داد بكشيد ؟!⁽²⁾

و گروه سوم : جيغ و فرياد بلند زنان را - كه در مجالس عزا اتفاق مى افتد - امرى شنيع و گناه دانسته و گفته اند : «صوت المرأة عورة» ، پس لازم است نامحرم صداى زن را نشنود .⁽³⁾

پاسخ : اگر عادى باشد كه بى تابى نيست !

غير متعارف بودن در تحقق «بى تابى و جزع» دخيل است، اگر رفتار عادى باشد كه داغدار و مصيبت زده را «بى تاب» نمى گويند.

هنگامى كه به حكم شارع «جزع» در عزاى سيدالشهدا عليه السلام مشروع بلكه مستحب دانسته شود، اشكال در اقسام آن بى وجه است .

عن أبي جعفر عليه السلام قال : قلت له : ما الجزع ؟ قال : أشدّ الجزع الصراخ بالويل والعويل ، ولطم الوجه والصدر ، وجزّ الشعر ... .⁽⁴⁾

از امام باقر عليه السلام پرسيدند: جزع و بى تابى چيست (و بر چه صدق مى كند) ؟ فرمود: شديدترين نوع جزع، فرياد كشيدن و واى گفتن، همراه با اظهار حزن و اندوه، شيون نمودن، لطمه به صورت زدن ، به سينه زدن و مو كندن است.

آرى ؛ در اين بى تابى نبايستى از محدوده اى كه شرع تجويز كرده پا را فراتر نهاد. در اين مورد هم هر كسى به فقيه و مرجعى كه صلاحيت تبعيت دارد رجوع نموده و وظيفه خويش را تشخيص مى دهد .

پس اينكه كسى بخواهد نظرش را بر ديگران تحميل كند، و اعمال و رفتار آنها را - كه مبتنى بر استدلال منطقى و پيروى از فقهاست - به استهزا بگيرد ، دور از شأن يك مسلمان ، عالم، نويسنده، و ... است.

در روايات متعدد وارد شده كه امام حسن عسكرى عليه السلام در مصيبت پدر بزرگوار و برادر عزيزش جناب سيد محمد عليهماالسلام جامه خويش را دريد و در پاسخ اعتراض برخى از كسان - با لحن تند و شديد - به فعل حضرت موسى عليه السلام در مصيبت برادرش هارون استناد فرمود .⁽¹⁾

اما درباره اعتراضى كه به داد زدن شده - گذشته از روايت امام باقر عليه السلام كه ابتداى همين پاسخ گذشت - رجوع شود به صحيحه معاوية بن وهب كه گويد: امام صادق عليه السلام براى زوار سيدالشهدا عليه السلام در حال سجده چنين دعا مى نمود : .

اللهم ... فارحم تلك الوجوه التي غيّرتها الشمس ، وارحم تلك الخدود التي تقلّب على قبر أبي عبد اللّه عليه السلام ، وارحم تلك الأعين التي جرت دموعها رحمة لنا ، وارحم تلك القلوب التي جزعت واحترقت لنا ، وارحم تلك الصرخة التي كانت لنا . اللهم إني أستودعك تلك الأنفس وتلك الأبدان حتى ترويهم من الحوض يوم العطش .⁽¹⁾

بار الها! ... ترحم نما بر اين صورت هايى كه بر قبر امام حسين عليه السلام نهاده شده، بر آن ديدگانى كه اشكش - به جهت (محبت و) مهربانى كه به ما دارند - جارى شده، بر آن دل هايى كه بى تاب شده و براى ما سوخته و گداخته و بر آن فرياد (و شيون هايى) كه براى ما بپا شده است.

خدايا من آن جان ها و آن بدن ها را به تو مى سپارم تا آنكه در (قيامت كه) روز تشنگى (است) آنها را از حوض كوثر سيراب نمايى.

و اما پاسخ گروه سوم در صيحه بانوان ؛

اولاً : محققان شيعه و سنى «صوت المرأة عورة» را انكار كرده اند .⁽²⁾

و ثانيا : در روايات متعدد وارد شده كه صيحه و شيون بانوان مورد تأييد معصومين عليهم السلام قرار گرفته است .⁽³⁾.

18. آيا شعر خواندن كراهت ندارد ؟

اشاره

با توجه به اينكه شعر خواندن در شب ها، شب و روز جمعه و همه ماه مبارك رمضان كراهت دارد، آيا در مجالس روضه اى كه در اين اوقات برگزار مى شود، شعر چه حكمى دارد؟

پاسخ : مرثيه سرايى اهل بيت عليهم السلام مكروه نيست .

از كلمات نورانى اهل بيت عليهم السلام و سيره عملى آن بزرگواران معلوم مى شود كه كراهت ياد شده در مواردى استثنا شده است . از اميرمؤمنان عليه السلام نقل شده كه در شب نوزدهم ماه مبارك اشعارى قرائت فرمود،⁽¹⁾

اشدد حيازيمك للموت *** فإن الموت لاقيكا ...

قبلاً گذشت كه خلف بن حماد از امام رضا عليه السلام پرسيد: شيعيان از پدران شما عليهم السلام روايت مى كنند كه شب و روز جمعه، ماه مبارك رمضان، و شب ها (مطلقا) شعر خواندن كراهت دارد، و من تصميم گرفته ام كه براى امام كاظم عليه السلام مرثيه سرايى كنم با اينكه [شب جمعه و] ماه رمضان است.

حضرت فرمود: مرثيه سرايى كن براى آن حضرت در شب جمعه ، در ماه مبارك رمضان و بقيه ايام كه خدا تو را پاداش خواهد داد.⁽³⁾

19. آيا براى هدف مقدس استفاده از هر وسيله اى جايز است ؟

اشاره

گفته شده: بايد گريست. بسيار خوب، بايد گريست. به چه وسيله بگريانيم؟ ... همين قدر كه اشك جارى مى شود، هر كارى كرديد كرديد. شيپور بزنيم، طبل بزنيم، معصيت كارى كنيم، به بدن مرد لباس زن بپوشانيم، عروسى قاسم درست كنيم، جعل و تحريف كنيم. گفتند: در دستگاه امام حسين اين حرفها مانعى ندارد. دستگاه امام حسين عليه السلام از دستگاه ديگران جداست. اگر اينجا دروغ گفتى، بخشيده است؛ جعل كردى، بخشيده است؛ تحريف كردى، بخشيده است؛ شبيه سازى كردى، بخشيده است؛ به تن مرد لباس زن كردى، بخشيده است؛ هر گناهى كه اينجا كردى، بخشيده است.⁽¹⁾

سال هاى اول مرجعيت مرحوم آيت اللّه بروجردى رضوان اللّه عليه بود كه قدرت فوق العاده داشتند. قبل از محرم بود. به ايشان گفتند وضع شبيه خوانى ما اين جور است. دعوت كردند، تمام روءساى هيئتها به منزل ايشان آمدند. از آنها پرسيدند: شما مقلّد چه كسى هستيد؟ همه گفتند: ما مقلّد شما هستيم. فرمودند: اگر مقلّد من هستيد، فتواى من اين است كه اين شبيه هايى كه شما به اين شكل درمى آوريد حرام است. با كمال صراحت به آقا عرض كردند كه آقا ما در تمام سال مقلّد شما هستيم الاّ اين سه چهار روز كه ابداً از شما تقليد نمى كنيم!! گفتند و رفتند و به حرف مرجع تقليدشان اعتنا نكردند.

اين نشان مى دهد كه هدفْ امام حسين نيست، هدفْ اسلام نيست، نمايشى است كه از آن استفاده هاى ديگرى و لااقل لذتى مى برند .⁽²⁾

و باز تكرار شده : آقاى بروجردى هرچه خواستند سردسته هاى قمى را از بعضى كارها منع كنند قبول نكردند، گفتند ما همۀ سال جز يك روز مقلد شما هستيم.⁽¹⁾

پاسخ : عزادارى بر طبق حجت شرعى بلامانع است .

الف) طبل و شيپور اگر براى عزا باشد استعمال لهوى نيست تا حرام باشد.⁽²⁾

وفي صراط النجاة 2 / 443 : سوءال 1394 : في المواكب الحسينية يدرج استعمال الطبل، فهل هو من آلات اللهو؟ وما رأيكم ؟

السيدالخوئي: الطبل المعمول في المواكب ليس من آلات اللهو فلابأس به في نفسه إذا لم يصاحب محرّما، واللّه العالم. (وقريب منه صراط النجاة 1/376، منية السائل 163).

در توضيح المسائل آيت اللّه اراكى ص 598 آمده است : سؤال: استفاده از طبل و سنج در دسته هاى سينه زنى و زنجير زنى و عزادارى خامس آل عبا شرعا جايز است يا نه ؟ جواب : استعمال آلات مشتركه در جهت محلّله مانعى ندارد .

ب) در كلمات برخى از فقهاء چنين آمده كه پوشيدن لباس زنانه براى مرد در مثل مراسم تعزيه اشكال ندارد .⁽³⁾

جواب السيد الخوئي : لا إشكال فيما ذكر في مفروض السوال .

بلكه در رساله هاى فارسى هم گفته اند كه : اگر مرد لباس زنانه و زن لباس مردانه بپوشد، [فقط] در صورتى كه آن را زىّ خود قرار دهد اشكال دارد .

(رجوع شود به : توضيح المسائل آيت اللّه سيستانى ص 186 مسأله 854 آيت اللّه وحيد خراسانى ص 353 - 354 مسأله 852).

ج) در مورد تحريف ، جعل و دروغ در پاسخ به پرسش 33 «آيا بحث تحريفات عاشورا از تحريف مصون مانده ؟» به تفصيل صحبت خواهيم كرد .

اما مطلبى كه در برخورد هيئت هاى عزادار با آيت اللّه بروجردى نقل شده؛ يكى از علماى معاصر تصريح مى كند كه از شخص موثق و مورد اطمينانى كه در مجلس آيت اللّه بروجردى حضور داشته شنيدم كه هيئت هاى عزادارى گفتند: ما موارد احتياط وجوبى شما را به ديگران رجوع مى كنيم نه اينكه بگويند : فتواى شما را قبول نداريم !!⁽¹⁾

پس به نظر مى رسد در نقل مطلب دقت نشده و براى غرض مورد نظر از شيوه صحيح استفاده نشده است.

در جاى ديگر قضيه مفصلى نقل شده، خلاصه اش آنكه :

شخص يزدى در سفر خراسان به مسجدى رفت، آقايى پس از نماز رفت منبر، فراش مسجد يك دامن سنگ آورد تحويل او داد. تا رسيد به روضه و گريز، چراغها را خاموش كردند و شروع كرد به سنگ .

پراندن ، فرياد آخ سرم، آخ دستم، آخ سينه ام بلند شد، بعد چراغها را روشن كردند، ديدم سرها مجروح ... مردم اشكشان مى ريزد و بيرون مى روند. گفتم : آقا اين چه كارى بود ؟!

گفت: اينها با هيچ روضه اى گريه نمى كنند. گريه بر امام حسين عليه السلام ثواب زيادى دارد و راهش منحصر به اين است كه با سنگ به سر اينها بزنم، ؛ چون هدف وسيله را مباح مى كند !⁽¹⁾

به نظر مى رسد تصديق بدون تصور شده ! شايد ناقل قضيه مزاح كرده يا ... وگرنه هيچ كس زير بار چنين چيزى نمى رود!

د) بعضى توهم كرده اند كه عَلَم شبيه صليب است و نبايد از آن استفاده كرد !

در پاسخ آنان گوييم : كجاى عَلَم شبيه صليب است؟! اصلاً شكل و شمائل آن هيچ شباهتى به صليب ندارد. گرچه ما مى توانيم با خيالبافى از اجزاء آن در ذهن خود يك صليب ترسيم نماييم. اين اختصاصى به عَلَم ندارد، هر كس خيالاتى باشد مى تواند اشياء مختلف را به صورت هاى گوناگون تصور نمايد ولى حقيقت قضيه چيست؟

واقعا جاى تعجب است كه آداب و رسوم بيگانگان در سرتاسر زندگى ما منعكس شده و شعارها و نمادهاى فاسد آنها نيز به جوامع به اصطلاح اسلامى سرايت كرده و كوچك ترين واكنشى در برابر آن نشان نمى دهند، ولى مطلب بى اساسى - مانند صليب بودن عَلَم - اين چنين محكم و استوار تلقى شود ! .

20. آيا عزادارى هنگام نماز اول وقت درست است ؟

اشاره

آيا اشتغال به عزادارى و ادامه دادن آن در وقت فضيلت نماز اشكال ندارد؟

پاسخ: امر به معروف در مستحبات لازم نيست !

در اين زمينه توجه به چند مطلب ضرورى است :

21. آيا برپا نمودن اين همه مجالس عزا سزاوار است ؟!

اشاره

الف) برخى از زيادى مجالس عزا و روضه مى نالند كه : دو ماه محرم و صفر پى درپى و بعضى در طول سال با روضه هاى هفتگى يا ماهيانه مجالسشان ادامه دارد، اين كار باعث خستگى و ملال خاطر است .⁽¹⁾

به اشكال او در مورد كثرت مجالس عزا در متن پاسخ داده شد، اما در مورد كلام او نسبت به زيارت كربلا گوييم: اين كلام ناشى از عدم شناخت ارزش واقعى زيارت كربلاست . رجوع شود به «زيارت امام حسين عليه السلام از ديدگاه معصومين عليهم السلام » در بخش سوم كتاب .

لازم به تذكر است كه نويسنده كتاب مذكور از لغزش هاى عده اى از نويسندگان - در سرتاسر كتاب - كاملاً سوء استفاده نموده و با تمجيد از آنها، تأكيد بر لزوم تدبر در كلامشان مى كند !

پاسخ: شركت در همه مجالس لازم نيست .

از مطالب گذشته پاسخ اين اشكال نيز واضح و روشن شد، چون گرچه اصل عزادارى لازمه مسلمانى و اداى حقوق پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيت عليهم السلام است، و فتوا به وجوب آن در كلمات فقها نيز آمده، ولى چنين نيست كه بر همه لازم باشد هميشه و در همه مجالس شركت نمايند، چنانكه قرائت قرآن و ادعيه ، و نمازهاى مستحبى هميشه مطلوب است، ولى هر كس به اقتضاى شرائط خود به قدر امكان به آن مى پردازد، در عزادارى نيز همين امر جارى است .

گرچه حزن و اندوه و عزادارى دائمى نيز مطلوب خداى تعالى است چنانكه در برخى از روايات به آن اشاره يا تصريح شده است.⁽²⁾

البته شايان ذكر است كه در عمل به مستحبات نشاط و سرحال بودن انسان اهميت فراوان دارد ، از كلمات اهل بيت عليهم السلام استفاده مى شود كه هنگام بى حوصلگى و عدم تمايل قلبى، مناسب است بر انجام واجبات اكتفا و از پرداختن به مستحبات خوددارى شود .⁽¹⁾

ب) بعضى اين مشكل را از ناحيه ديگرى مورد توجه قرار داده گويند:

آيا بهتر نيست به جاى برپا كردن اين همه مجالس و اهتمام به عزادارى و زيارت و... به امور فقرا و ازدواج جوانان رسيدگى شود ؟!

پاسخ : هر چيزى به جاى خويش نيكوست !

آيا فقط سير شدن شكم گرسنگان مطلوب است ؟! آيا نسبت به نيازهاى معنوى نبايد احساس مسئوليت شود ؟! چرا از ارزش واقعى عزادارى و تعظيم شعائر آن قدر غافليم كه تحت الشعاع بقيه امور قرار گرفته است ؟!

گرچه رسيدگى به امور فقرا امر مهمى است ، ولى منافات با انعقاد مجالس ندارد. چه لزومى دارد كه از شعائر مذهبى و مجالس عزادارى كم گذاشته شود و كاستى هاى بقيه امور جبران و تلافى گردد ؟!

آيا معصومين عليهم السلام نمى توانستند به جاى تكرار حجّ و عمره ، هزينه آن را به فقرا اختصاص دهند؟! اين سيره مسلّم آنهاست كه در كنار كمك به نيازمندان به حج و عمره - كه تعظيم شعائر الهى است - نيز پرداخته اند.

در اين روايت اهميت اختصاص بودجه براى عزادارى را به ما فهمانده اند و به شيعيان - براى اختصاص بودجه جهت عزادارى و هزينه كردن در اين راه بسيار مهم - الگو داده اند.

آرى حضرت مى توانست اين مال را وقف فقرا كند ، ولى با اين وصيت ارزش اهتمام به عزادارى را به ما فهماند.

چه بسيارند نيازمندان و مستمندانى كه از بركات مجالس عزا و اطعام هايش بهره مى برند . چه بسا برنامه ريزى هايى كه براى رسيدگى به امور مستمندان از .

همين مجالس شروع شده و به بركت همين عزادارى ها ادامه يافته است .

مردم ، اهميت كمك به فقرا، عقوبت بى اعتنايى به نيازهاى ضرورى نيازمندان، لزوم پرداخت زكات و كفارات - كه نقش مهم و بسزايى در رفع نياز بيچارگان دارد - و امثال آن را در همين مجالس ياد مى گيرند .

آيا مى شود از هزينه هاى سنگينى كه در مراسم عروسى، جشن تولد و غيره دارند ، كم كنند و به ازدواج جوانان اهتمام ورزند ؟!

چرا تا به حال ديده و شنيده نشده كه احدى اين اشكال را نسبت به هزينه هاى ميلياردى امور ورزشى نمايد ؟!

اصل ورزش براى سلامتى مفيد است نه اين همه تبليغات، مجلات، فيلم هاى ورزشى و رقابت هايى كه هزينه هاى سنگين را به دنبال دارد .⁽¹⁾.

22. آيا تكرارى بودن برخى از روضه ها باعث ملال نيست ؟!

اشاره

از جمله امورى كه دستاويز برخى شده تا بر مجالس روضه ايراد بگيرند، تكرارى بودن روضه ها و ذكر مصيبت هاست، كه آن را براى مستمعين ملال آور و خسته كننده دانسته اند.

پاسخ : گاهى تكرار مطلوب است .

با توجه به آنچه گذشت، معلوم شد كه شركت در مجالس عزا، بازگو كردن و شنيدن مصائبى كه بر خاندان پيامبر صلى الله عليه و آله رفته ، از عبادات است، مانند نماز خواندن و قرائت قرآن و ادعيه .

مؤمن در تمام عمر خويش هر روز نماز مى خواند و هيچ گاه از آن خسته نمى شود، و به بهانه تكرارى بودن آن را رها نمى كند، بلكه به اندازه ايمان و معرفتش از نماز، قرآن، دعا، مناجات با خدا لذت مى برد، و از اينكه توفيق عبادت و بندگى يافته خوشحال است.

اين مطلب دقيقا در مورد عزادارى، خواندن و شنيدن روضه و اشك ريختن نيز جارى است.

تذكر:

مناسب است كه در ذكر مصيبت از شيوه هاى متنوع استفاده شود تا براى مستمعين جذّاب باشد، مانند: نقل قضايا و حكايات قبل از روضه، مقدمه چينى به تناسب روضه اى كه خوانده مى شود، گويا بودن روضه، مجسّم كردن مصيبت و انتخاب اشعار روان و قابل فهم عموم .

23. آيا تمايل مؤسسين به اجتماع مردم اشكال ندارد ؟!

اشاره

آيا تمايل بانيان مجالس به ازدحام مردم صحيح است؟

گفته شده : يكى از نقاط ضعف اين است كه معمولاً، هم صاحبان مجالس يعنى موءسسين مجالس - چه آنهايى كه در مساجد تأسيس يك مجلس مى كنند و چه آنهايى كه در منازلشان، بالخصوص كسانى كه در منازلشان - و هم مستعمين [خواهان زيادى جمعيت هستند] و اين در حدودى كه من تجربه دارم استثنا ندارد ... .

مى توانم بگويم براى اين امر استثنا نديدم كه هم موءسّسين و هم حتى مستمعين آن چيزى را كه مى خواهند ازدحام جمعيت است. اگر جمعيت ازدحام بكند راضى است، اگر جمعيت ازدحام نكند راضى نيست.

اين نقطۀ ضعف است. اين جلسات كه براى اين نيست كه جمعيت ازدحام بكند يا نه! مگر ما مى خواهيم سان ببينيم؟ مگر ما مى خواهيم رژه برويم؟⁽¹⁾

پاسخ: تمايل به ازدحام اشكالى ندارد .

مراد از اين كلام چيست؟

الف) اگر مقصود آن است كه تشكيل مجالس حسينى براى تقرب به خداست و خلوت يا شلوغ بودن آن مهم نيست پس اينكه مؤسسين از ازدحام جمعيت شاد مى شوند، مذموم است و نقطه ضعف آنهاست .

در پاسخ گوييم : چه اشكال دارد كه بانيان و مؤسسين از رونق مجالس اهل بيت عليهم السلام ، ترويج دين و نتيجه گرفتن از زحمات خويش شاد شوند؟! اين امرى است كاملاً طبيعى ، همه دوست دارند از كار مثبت و صحيحى كه انجام داده اند استقبال شود .

آيا شما وقتى سخنرانى مى كنيد دوست داريد هيچ كس در مجلس شما حاضر نباشد يا جمعيت كم باشد؟! آيا از كمى جمعيت لذّت مى بريد؟!

ب ) و اگر غرض آن است كه بدون استثنا همه رياكارند .

اين ادعاى صحيحى نيست؛ زيرا اخلاص و ريا از افعال قلبى است كه خدا از آن اطلاع دارد .

گذشته از آن وظيفه ما در مورد افعال ديگران حمل به صحت است و سوء ظنّ به عزاداران و اظهار آن روا نيست.

و بر فرض كه قطع ويقين به ريائى بودن برخى از مجالس حاصل شود - فمع قطع النظر عن أن الجزئي لا يكون كاسبا و لا مكتسبا ، فلا يوجب الحكم بذلك على جميع المجالس! - از عنوان كردن اين مطلب - به خصوص در آن جمع - چه نتيجه اى گرفته مى شود؟!

صاحبان مجالس كه در جمع دانشجويان و مخاطبان نبودند تا اين كلام در آنها تأثير بگذارد، تنها أثر آن بدبينى جوانان به مجالس مذهبى است .

24. آيا تمايل به گرم بودن و شور داشتن مجلس مذموم نيست ؟!

اشاره

گويند : بدون توجه به هدف گريستنها و گرياندنها، خود گريستن موضوع شده است، بلكه هنر مخصوص شده است. گريز زدن ، خود يك هنرى است در ميان اهل منبر و روضه خوانها.⁽¹⁾

و جاى ديگر گفته شده : دو مسوءوليت بزرگ، مردم دارند ... و ديگر از بين بردن تمايلى است كه صاحب مجلسها و مستمعين به گرم بودن مجلس دارند و به اصطلاح مجلس بايد بگيرد ، بايد كربلا شود .⁽²⁾

نقطه ضعف دومى كه در مجالس عزادارى هست و بيشتر از ناحيه عوام الناس است - و خوشبختانه كمتر شده است - مسأله «شور و واويلا» به پا شدن است. منبرى در آخر منبرش حتما بايد ذكر مصيبت كند و در اين ذكر مصيبت هم نه تنها اشك بريزند كه تنها اشك ريختن قبول نيست، بايد مجالس از جا كنده شود و شور و واويلا به پا شود.

من نمى گويم مجالس از جا كنده نشود من مى گويم اين نبايد هدف باشد. اگر در آن مسير صحيح با بيان حقائق و واقعيات ... «شور و واويلا» هم به پا شد ، مجلس كربلا هم شد ، بسيار خوب است .⁽³⁾

و گويند : معمولاً اهل منبر وقتى كه مى خواهند قضيۀ كربلا را بزرگ كنند جنبۀ فاجعه بودن و ظلم و ستم ها را بزرگ مى كنند، در جستجوى پيدا كردن و حتى جعل كردن فاجعه هايى هستند؛ با بيانهاى مختلف و تشبيهات و مجسّم ساختن ها جنبۀ فاجعه بودن را تقويت مى كنند ... .⁽⁴⁾

خلاصه مطالب گذشته :

(1) گريستن خودش موضوع شده است .

(2) گريز زدن يك هنرى است در ميان اهل منبر .

(3) تمايل به گرم بودن مجالس بايد از بين برود .

(4) شور و واويلا نبايد هدف باشد .

(5) منبرى در آخر منبرش حتما بايد ذكر مصيبت كند .

(6) اهل منبر با روش هاى مختلف جنبۀ فاجعه بودن را تقويت مى كنند .

پاسخ مطلب اول :

آرى ؛ گريه خودش موضوعيت دارد مثل نماز شب، قرائت قرآن و ... گر چه اين گريه ناشى از اسبابى است - مانند معرفت و محبت شديد به معصومين عليهم السلام - و آثارى هم بر آن مترتب مى شود مانند زياد شدن معرفت و محبت .

مردم در طول سال فرصت كافى براى شنيدن مطالب گوناگون دارند ولى ايام عزادارى - محرم و صفر و به خصوص دهه اول محرم - براى اقامه عزا و اشك ريختن در مجالس شركت مى كنند.

پاسخ مطلب دوم:

همانگونه كه سخنرانى هنرى است ، روضه خوانى و گريز زدن هم هنرى است، چه اشكالى دارد ؟!

پاسخ مطلب سوم و چهارم :

آيا اين صحيح است كه از مردم بخواهيم مجالس عزا از حالت عزادارى خارج شود؟! چه اشكال دارد كه «شور و واويلا» هدف باشد ، از اين جهت كه از اسباب تقرّب به خداست ؟!

آرى مسلّم است كه براى نيل به اين هدف بايد از راه صحيح اقدام شود.

پاسخ مطلب پنجم:

مگر مقيد بودن به روضه - به خصوص در زمانى كه عده اى به بهانه هاى مختلف مى خواهند اصل گريه و عزادارى به دست فراموشى سپرده شود - اشكال دارد ؟!⁽¹⁾

در سخنرانى آيت اللّه گلپايگانى آمده است :

روضه خواندن بر شما [روحانيون] واجب است نه مستحب.

و اگر كسى منبر رفت و روضه نخواند نهى از منكرش كنيد و بگوييد: چرا روضه نخواندى؟!⁽²⁾

در همين زمينه رجوع شود به نظريه آيت اللّه ميرزا حسن بجنوردى قدس سره و آيت اللّه سيد محمود شاهرودى رحمه الله .⁽¹⁾

پاسخ مطلب ششم:

بدون شك تحصيل رقّت قلب، تجسّم مظلوميت خاندان رسالت و صحنه هاى جانسوز كربلا، تأثير فوق العاده در گريستن و اشك ريختن دارد.

ساختار اوليه مجالس عزا - به ويژه در ايام خاص مانند دهه محرم - براى «اشك و عزادارى» است ؛ زيرا در روايات بدان اهميت بسيار داده شده است .

برخى از اهل منبر دانش و توانايى لازم را براى مجسّم كردن آن صحنه هاى جانسوز داشته و باعث رونق مجالس عزادارى مى شوند ؛ عده اى هم در پى مطرح كردن مطالب ديگرى هستند كه حتى اگر مفيد و ارزشمند باشد تناسبى با ايام عزا ندارد.

25. آيا فرق گذاشتن بين عزادارى عالمانه و نوحه گرانه درست است ؟!

اشاره

برخى گفته اند: عزادارى بايستى عالمانه باشد نه نوحه گرانه .⁽¹⁾

پاسخ : عزادارى علمى معنا ندارد .

عزادارى عالمانه يعنى چه؟

بنابر فرض اول گوييم: گرچه اين امر - اگر برطبق ميزان صحيح باشد! - از ارزش والايى برخوردار است، ولى اين عزادارى نيست !

دستورى كه در روايات به اشك ريختن، شعر خواندن و عزادارى كردن آمده با تشكيل جلسات علمى امتثال نمى شود و تعظيم شعائر جايگاه ويژه خود را دارد .

ما عزادارى مى كنيم ؛ زيرا عزيزانى را از دست داده ايم، مصيبت هايى جانكاه و دلخراش بر عزيزان ما وارد شده، و عواطف ما جريحه دار گرديده و غمبار و مصيبت زده شده ايم .

تفكر و انديشه و بحث و بررسى كه اشك را جارى نمى كند . اين احساس و عاطفه است كه دل را مى سوزاند و اشك را جارى مى نمايد.

و اما پاسخ بر فرض دوم : ارزش همه اعمال و عبادات به قدر معرفت انسان است، و معرفت درجات بسيارى دارد، اما آيا مى شود به بهانه اينكه ما كه معرفت كامل نداريم خود را از پاداش گريه و آثار و بركات آن محروم كنيم؟

مگر عبادات از انسان هاى كم معرفت مطلوب نيست و از آنها پذيرفته نمى شود ؟!

بدون شك اين وسوسه ها موجب محروميت انسان از ارتقاى به سوى كمالات است !

گفته مى شود: آيا مى فهمى چرا گريه مى كنى؟!

ما مى پرسيم: آيا شما مى فهميد چرا نماز مى خوانيد؟

آيا واقعا مى فهميد در نماز چه مى گوييد؟

پس با وجود ... !! تكليف از شما ساقط نيست، نمازهاى واجب و مستحب را بجا مى آوريد .

همچنين در مورد عزادارى و گريه و زيارت گوييم: دستور خدا و اولياى خدا به اين امور تعلق گرفته و نوعى عبادت دانسته شده است.

گرچه شكى در اين نيست كه بايستى سعى كنيم - با يادگيرى معارف قرآن و روايات - معرفت خويش را هم بالا ببريم.

26. آيا گريه از روى ترحم و دلسوزى مطلوب است ؟

اشاره

مطلب ديگرى كه به صورت پراكنده شنيده مى شود و بعضى - به خيال خويش - آن را به صورت منظم تدوين كرده اند آن است كه:

گريه مطلوب آن است كه ناشى از شوق به خاطر فداكارى ها، شجاعت ها، رشادت ها و ... باشد. براى وجد حاصل از سخنان آتشين مردان و زنان به ظاهر اسير كه چه تأثير بسزايى داشت .

گريه اى سودمند است كه براى پيوند هدف باشد، اعلان وفادارى به اهداف مقدس ياران حضرت و پيوند دل و جان با آنها باشد كه اين نوع گريه بدون آشنايى به اهداف پاك او ممكن نيست .

و گريه منفى و مذموم گريه اى است كه مانند گريه بر اموات باشد، ناشى از رحم و رأفت، گريه هاى عاطفى، مانند تأثر در برابر اشك يتيم، گريه اى كه ناشى از غم و اندوه از دست دادن عزيزان ، يا ناشى از گرفتارى، جدايى و فراق و امثال آن باشد .⁽¹⁾

شايان ذكر است كه ابن تيميه حرّانى نيز با اين مطلب اخير موافق است و اندوه بر از دست دادن عزيزان را بى فائده مى داند حتى حزن بر فقدان پيامبر صلى الله عليه و آله را ! و در راستاى همين تفكر ، غلط عزادارى حضرت فاطمه عليهاالسلام را در بيت الاحزان ، مذمّت آن حضرت مى داند !!⁽²⁾.

پاسخ : آرى مطلوب است !

بدون شك گريه اى كه مطلوب دانسته ايد گريه مطلوب و مفيدى است. ولى تذكر چند مطلب لازم است:

سيره خود پيامبران و معصومين عليهم السلام نيز گريه و عزادارى و نوحه سرايى از روى رأفت و دلسوزى و تأثر هنگام دست دادن عزيزان بوده كه در روايات گذشته آمده است.⁽²⁾

جزع و بى تابى : 9، 13، 18، 41، 42، 46، 47، 73، 82، 85، 92، 104، 105، 110، 156، 157 ، 179، 180، 185، 189، 194، 196 ، 228 .

حزن و اندوه در مصائب اهل بيت عليهم السلام : 2، 3، 4، 5، 12 ، 13، 19، 35، 43، 47، 49، 51، 52، 56، 57، 59، 76، 79، 81، 82، 85، 87، 88، 101، 106، 117، 136، 162، 169، 175، 179، 180، 197 ، 204، 206، 209، 228، 236 .

داغدار بودن : 43، 62، 64،65، 66، 85، 98، 179، 180 .

سوز و گداز : 6 ، 9، 69 ، 81، 197 .

زيارت با سوز و گداز : 46، 52 ، 54 تا 60 .

در زيارت ناحيه مقدسه - كه استاد مطهرى⁽¹⁾و ديگران به آن استناد نموده اند - مى خوانيم :

السلام عليك ... سلام من قلبه بمصابك مقروح ، ودمعه عند ذكرك مسفوح ، سلام المفجوع الحزين الواله ... فلأندبنّك صباحا ومساءً ، ولأبكين عليك بدل الدموع دما ، حسرة عليك ، وتأسفا [وتحسرا [على ما دهاك وتلهّفا حتى أموت بلوعة المصاب وغصة الاكتياب .⁽²⁾

سلام و درود بر تو سلام كسى كه قلبش در مصيبت تو دردناك و اشكش جارى است ، سلام داغدارِ اندوهناكِ واله ... براى تو هر صبح و شام گريه مى كنم و به جاى اشك برايت خون خواهم گريست از حسرت تو و تأسف و غصه بر مصائبى كه برايت پيش آمد تا آنكه از بى قرارى و بى تابى در مصيبت تو و اندوه و غصه جانكاه جان سپارم .

عالم بزرگ شيعه مقدس اردبيلى قدس سره در ضمن استدلالى تصريح مى كند كه : در روايات آمده كه گريه كردن بر اهل بيت عليهم السلام اگر صرفا به جهت فقدان آنها باشد و از روى دلسوزى و شفقت، بر آن پاداش مترتب است .⁽³⁾.

و براى دفع توهم بيجاى عده اى ذكر اين نكته لازم است كه : ترحم و دلسوزى ما در مصائب خاندان رسالت عليهم السلام ، مستلزم ضعف و ناتوانى و ... آنان نيست، بسان قهرمانى كه در دست ستمگرانى نامرد گرفتار شود، هيچ گاه گرفتارى او دليل ناتوانى او نيست .

روايت مظلوميت اباعبداللّه عليه السلام و خاندانش ؛ به معناى تحليل ظلم هاى مستندى كه بر حضرت و ياران او رفت، هيچ منافاتى با عزّتمندى آن شخصيت عظيم ندارد.⁽¹⁾

در همين زمينه - ارزش گريه از روى ترحم و دلسوزى - مطلبى گفته شده است كه نقل آن مناسب است :

انسان با عاطفه زنده است، آنچه در درون سينه انسان جاى دارد، قلب است نه سنگ! واين قلب كه ترسيم كننده امواج عواطف انسانى است به هنگام مشاهده برخى منظره ها به لرزه در مى آيد و با سرازير كردن سيلاب اشك، خطوط اين امواج را در صفحه صورت ترسيم مى كند و نشان مى دهد قلبى زنده وسرشار از عواطف است .

اگر قلبى با تصور مناظر تكان دهنده كربلا به درد آيد،احساسش جريحه دار گردد، با شنيدن حادثه جان سپردن طفلى شيرخوار در آغوش پدر، و دست وپا زدن در ميان سيلاب خون در حادثه كربلا، قلبى بتپد، و شراره هاى آتشين خود را به صورت قطره هاى اشك به خارج پرتاب كند، نشانه ضعف .

وناتوانى است يا دليل است بر بيدارى آن قلب پر احساس و نشان قوت و سلامت دل؟!

در مجالس عزادارى، صحراى رنگين كربلا، بدن هاى قطعه قطعه شهيدان، سرهاى عزيزان پيامبر خدا بر نيزه ها ، خيمه هاى سوخته، گوش هاى پاره، بدن هاى تازيانه خورده، خرابه شام، تازيانه و لب هاى مبارك امام حسين عليه السلام ، هلهله و شادمانى مردم شام، جسارت به خاندان عصمت و طهارت، موهاى سفيد و قد خميده زينب و مصائب امام سجاد عليه السلام ... باز سازى و يادآورى مى گردد.

امكان ندارد انسانى از شنيدن اين مصائب به شور و هيجان نيايد و بر يزيديان نفرين نكند و عملكرد آنان را مورد اعتراض قرار ندهد. به اين ترتيب، گريه بر امام حسين عليه السلام و يارانش در نهايت تبديل به گريه و اعتراض و پرخاش مى گردد. گريه اى كه تجسم اهداف كربلا بر گونه هاست ، تأثير اين گريه ها به مراتب بيشتر از حرف و ساز و كارهاى امروزى است.

بيان اشكال به عبارتى ديگر :

برخى اشكال گذشته را با تعبيرى ديگر بيان كرده و گفته اند :

گفتند ... امام حسين بى تقصير در كربلا به دست يك عده مردم تجاوزكار كشته شد، پس اين تأثرآور است، بايد متأثر بود... اما همين؟ ... روزى هزار نفر آدم بى تقصير به دست آدمهاى باتقصير كشته مى شوند ... به اصطلاح نفله مى شوند. تأثرآور هم هست، اما آيا اين

نفله شدنها ارزش دارد كه قرنهاى زياد، ده قرن، بيست قرن، سى قرن ادامه پيدا كند؟ دائماً ما بنشينيم و اظهار تأثر كنيم كه حيف! حسين بن على نفله شد! خونش هدر رفت! بى تقصير كشته شد! به دست يك عده افراد متجاوز كشته شد!... .

اما چه كسى گفته حسين بن على نفله شده است؟ چه كسى گفته خون حسين بن على هدر رفت؟ اگر در دنيا انسانى شما پيدا كنيد كه نگذاشت يك قطرۀ خونش هدر برود حسين بن على است.⁽¹⁾

پاسخ :

آرى ؛ همين اندازه كه «حضرت بى تقصير در كربلا به دست يك عده مردم تجاوزكار كشته شد» براى محزون بودن كافى است و بايد متأثر بود !

اما اينكه: روزى هزار نفر آدم بى تقصير ... .

گوييم: آن هزار نفر در مقايسه با حضرت، هيچ در برابر بى نهايت هستند.⁽²⁾

حزن و تأثر براى هر كسى به اندازه قدر و منزلت اوست، چنانكه قبلاً گفته شد: گريه ناشى از معرفت و محبت است. پس هر كسى كه در ادعاى دوستى سيدالشهدا عليه السلام صادق باشد ، در حزن و تأثر و گريه و عزادارى او همين اندازه كافى است كه آن حضرت مظلومانه به دست دشمن شهيد شده باشد .

گرچه حركت و تلاش او در جهت هماهنگى با راه و هدف آن حضرت و شناخت دقيق وظيفه و عمل به آن نيز ارزش جداگانه دارد.

اما اينكه : حضرت نفله شد و خونش هدر رفت ... .

چه تلازمى بين «بى جرم و تقصير كشته شدن» و «نفله شدن و هدر رفتن خون» وجود دارد؟

خود حض-رت روز عاش-ورا مى فرمايد: به چه جرمى م-را مى كشي-د؟!⁽¹⁾پس اينكه فرزند پيامبر صلى الله عليه و آله بى جرم و تقصير به دست مدعيان اسلام كشته شود حزن آور است و گريه دارد ولى مستلزم نفله شدن نيست.

چنانكه در پاسخ مطلب چهارم از پرسش 6 گذشت، غرض ايشان از ذكر «نفله شدن» ، نفى «رثا و مصيبت» بدون جنبه حماسى است، يعنى اشك به جهت ترحم و دلسوزى براى حضرت بى ارزش است.

پاسخ ايشان آن است كه : موضوعيت «حزن و تأثر» و مطلوب بودن گريه به جهت حزن از روايات بسيار فهميده مى شود ،⁽²⁾مانند روايت امام صادق عليه السلام كه - خود ايشان هم به قسمتى از آن استدلال كرده⁽³⁾- در ابتداى آن آمده: .

او (سيدالشهدا عليه السلام ) غريب است، و در سرزمين غربت (مدفون) است. هر كس به زيارت حضرت برود براى او اشك مى ريزد. كسانى هم كه به زيارت نروند براى آن حضرت محزون هستند و مى سوزند . هر كس چشم بر قبر فرزندش - پايين پاى آن حضرت - اندازد، در آن بيابان كه هيچ خويشاوندى كنار آنها نيست، بر آن حضرت ترحم نمايد (و دلش مى سوزد) .⁽¹⁾

آيا ممكن است قسمتى از روايت ضعيف باشد و قسمت ديگر صحيح و معتبر ؟!ت.

27. برداشت صحيح از واقعه عاشورا حماسه است يا تراژدى ؟

اشاره

تكيه بعضى بر نگريستن به حادثه كربلا از ديدگاه حماسى است. و مطالعه كربلا از ديدگاه هاى ديگر را - در صورتى كه توجه به حماسى بودن آن نشود - فاقد ارزش بلكه داراى ضرر و مفسده مى دانند.

مى توان گفت: ركن اساسى نظريات برخى از مشاهير همين ديدگاه حماسى داشتن به قضيه عاشوراست و عمده مطالب ديگر متفرع و مترتب بر آن است.

ايشان بر اين باور است كه :

حسين يك شخصيت حماسى، و حادثۀ كربلا يك داستان حماسى، و شعارهاى حسينى شعارهاى حماسى است.⁽¹⁾

آيا ما بايد با وجود حسين و سرگذشت او يك احساس حماسى داشته باشيم يا يك احساس تراژدى، مصيبت، رثا و نفله شدن؟⁽²⁾

روانشناسها ... مى گويند : شخصيت هركس يك كليد معيّن دارد؛ اگر آن را پيدا كنيد سراسر زندگى او را مى توانيد توجيه كنيد ... .

مى توانم ادعا كنم كه در حدودى كه من حسين را شناخته و تاريخچۀ زندگى او را خوانده ام و سخنان او را - كه متأسفانه بسيار كم به دست ما رسيده است - به دست آورده ام، و در حدودى كه تاريخ عاشورا را - كه خوشبختانه اين تاريخ مضبوط است - مطالعه كرده و خطابه ها و نصايح و شعارهاى حسين را به دست آورده ام، مى توانم اين طور

بگويم كه از نظر من كليد شخصيت حسين حماسه است، شور است، عظمت است، صلابت است، شدت است، ايستادگى است .⁽¹⁾

حادثۀ عاشورا و تاريخچۀ كربلا دو صفحه دارد: يك صفحۀ سفيد و نورانى، و يك صفحۀ تاريك، سياه وظلمانى كه هر دو صفحه اش يا بى نظيراست و يا كم نظير.

اما صفحۀ سياه و تاريكش از آن نظر سياه و تاريك است كه در آن فقط جنايتِ بى نظير و يا كم نظير مى بينيم ... به هرحال من جرأت نمى كنم بگويم جنايتى مثل جنايت كربلا در دنيا وجود نداشته است، ولى مى توانم بگويم در مشرق زمين وجود نداشته است.

از اين نظر حادثۀ كربلا يك جنايت و يك تراژدى است، يك مصيبت است، يك رثاء است. اين صفحه را كه نگاه مى كنيم، در آن كشتن بيگناه مى بينيم، كشتن جوان مى بينيم، كشتن شيرخوار مى بينيم، اسب بر بدن مرده تاختن مى بينيم، آب ندادن به يك انسان مى بينيم، زن و بچه را شلاق زدن مى بينيم، اسير را بر شتر بى جهاز سوار كردن مى بينيم.

از اين نظر قهرمان حادثه كيست؟ واضح است، وقتى كه حادثه را از جنبۀ جنايى نگاه كنيم، آن كه مى خورد قهرمان نيست، آن بيچاره مظلوم است. قهرمان حادثه در اين نگاه يزيد بن معاويه است، عبيداللّه بن زياد است، عمر سعد است، شمربن ذى الجوشن است، خولى است و يك عدۀ ديگر. لذا وقتى كه صفحۀ سياه اين تاريخ را مطالعه مى كنيم، فقط جنايت و رثاء بشريت را مى بينيم.

پس اگر بخواهيم شعر بگوييم چه بايد بگوييم؟ بايد مرثيه بگوييم .

و غير از مرثيه چيز ديگرى نيست كه بگوييم. بايد بگوييم:

زان تشنگان هنوز به عيّوق مى رسد *** فرياد العطش ز بيابان كربلا

اما آيا تاريخچۀ عاشورا فقط همين يك صفحه است؟ آيا فقط رثاء است؟ فقط مصيبت است و چيز ديگرى نيست؟ اشتباه ما همين است . اين تاريخچه يك صفحۀ ديگر هم دارد كه قهرمان آن صفحه، ديگر پسر معاويه نيست، پسر زياد نيست، پسر سعد نيست، شمر نيست. در آنجا قهرمان حسين است.

در آن صفحه، ديگر جنايت نيست، تراژدى نيست، بلكه حماسه است، افتخار و نورانيت است، تجلى حقيقت و انسانيت است، تجلى حق پرستى است.

آن صفحه را كه نگاه كنيم، مى گوييم بشريت حق دارد به خودش ببالد.

اما وقتى صفحۀ سياهش را مطالعه مى كنيم ... بشريت سرافكنده است ... صفحه اى است كه ملك اعتراض مى كند ... .

چرا بايد حادثۀ كربلا را هميشه از نظر صفحۀ سياهش مطالعه كنيم و چرا بايد هميشه جنايتهاى كربلا گفته شود؟ چرا هميشه بايد حسين بن على از آن جنبه اى كه مورد جنايت جانيان است مورد مطالعۀ ما قرار بگيرد؟ چرا شعارهايى كه به نام حسين بن على مى دهيم و مى نويسيم، از صفحۀ تاريك عاشورا گرفته شود؟ چرا ما صفحۀ نورانى اين داستان را كمتر مطالعه مى كنيم، درحالى كه جنبۀ حماسى اين داستان صد برابر بر جنبۀ جنايى آن مى چربد و نورانيت اين حادثه بر تاريكى آن خيلى مى چربد.

پس بايد اعتراف كنيم كه يكى از جانيهاى بر حسين بن على ما هستيم كه از اين تاريخچه فقط يك صفحه اش را مى خوانيم و صفحۀ ديگرش را نمى خوانيم.

جانيهاى بر امام حسين آنهايى هستند كه اين تاريخچه را از نظر هدف منحرف كرده و مى كنند.⁽¹⁾

از لحاظ اول، اين داستان ارزش آن را ندارد كه بعد از هزار و سيصد و بيست واند سال، با اين عظمت، خاطره و ذِكْرايش تجديد بشود، وقتها و پولها و اشكها و تأثرها و احساسات صرف آن بشود ... بلكه از آن نظر جنبۀ جنايى قضيه ارزش اينهمه بزرگداشت ندارد كه داستان جنايى در هر شكل و قيافه زياد است .⁽²⁾

معمولاً اهل منبر وقتى كه مى خواهند قضیۀ

كربلا را بزرگ كنند جنبۀ فاجعه بودن و ظلم و ستم ها را بزرگ مى كنند، در جستجوى پيدا كردن و حتى جعل كردن فاجعه هايى هستند؛ با بيانهاى مختلف و تشبيهات و مجسّم ساختن ها جنبۀ فاجعه بودن را تقويت مى كنند .

و حال آنكه ما بايد از خود بپرسيم: بزرگى حادثۀ كربلا از چه نظر است؟ آيا از نظر فجيع بودن است؟ قطعاً اين فاجعه، فاجعۀ كم نظيرى است ... ولى فاجعۀ عظيم و شايد عظيم تر از اين در دنيا زياد بوده. خود فاجعۀ مدينه كمتر از فاجعۀ كربلا نبوده. عظمت مطلب از لحاظ سيدالشهداء و ياران آن حضرت است، نه از لحاظ ابن زياد و ابن سعد و اتباع و اشياع آنها؛ عظمتِ سعادت است نه عظمتِ شقاوت. .

كربلا بيش از آن اندازه كه نمايشگاه شقاوت و بدى و ظهور پليدى بشر باشد، نمايشگاه روحانيت و معنويت و اخلاق عالى و انسانيت است ولى اهل منبر كمتر به آن جنبه توجه دارند . و به عبارت ديگر در اين قضيه از آن جنبه بايد نگاه كرد كه اباعبداللّه و اباالفضل و زينب قهرمان داستانند نه از آن جهت كه شمر و سنان قهرمان داستانند.

خلاصه مطالب گذشته :

(1) احساس تراژدى، مصيبت و رثا يعنى احساس نفله شدن !

(2) كليد شخصيت حسين عليه السلام حماسه است .

(3) حادثۀ عاشورا دو صفحه دارد: يك صفحۀ سفيد و نورانى، و يك صفحۀ تاريك، سياه و ظلمانى .

شايد عظيم تر از اين [اشاره به صفحۀ تاريك و سياه عاشورا] در دنيا زياد بوده، خود فاجعۀ مدينه [واقعه حرّه] كمتر از فاجعۀ كربلا نبوده.

(4) يكى از جانيهاى بر حسين بن على ما هستيم كه از اين تاريخچه فقط يك صفحه اش را مى خوانيم [اشاره به صفحۀ تاريك و سياه عاشورا].

(5) جنبۀ جنايى قضيه [اشاره به صفحۀ تاريك و سياه] ارزش اين همه بزرگداشت ندارد كه وقت، پول، اشك، تأثر و احساس صرف آن شود.

(6) در صفحۀ تاريك و سياه ، قهرمان يزيد، ابن زياد و شمر هستند .

(7) اهل منبر جنبۀ فاجعه بودن و ظلم و ستم ها را بزرگ مى كنند .

(8) نورانيت اين حادثه بر تاريكى آن خيلى مى چربد. كربلا نمايشگاه روحانيت و معنويت و اخلاق عالى و انسانيت است .

پاسخ مطلب اول :

چه تلازمى بين «رثا و مصيبت» و «نفله شدن» وجود دارد؟ اين ارتباط را استاد بين اين دو مطلب مى بينند و چنين برداشتى صحيح نيست كه توضيح مفصل آن در قسمت اخير پاسخ پرسش قبل گذشت .

خلاصه مطلب در اين زمينه آنكه محزون بودن در عزاى سيدالشهدا عليه السلام و اهل بيت عليهم السلام و به دنبال آن اشتغال به «رثا و مصيبت» قطعا مطلوب شرع مقدس است، چنين نيست كه حزن و اندوه - و به تعبير شما احساس تراژدى - هميشه مذموم باشد،⁽¹⁾بلكه بستگى به منشأ و مبدأ پيدايش آن دارد ؛ زيرا : «اندوه حالتى است غير ارادى كه عارض قلب انسان مى شود، لكن با انتساب آن به مقدماتش ارادى مى شود».⁽²⁾

حزن و اندوهى كه زمينه ساز كمال و سعادت انسان باشد، توصيه شده است و اندوهى كه انسان را از شكوفا ساختن استعدادهايش در راه خوشبختى واقعى باز دارد مذموم است .⁽³⁾

ملا احمد نراقى مى نويسد: حزن عبارت از حسرت بردن و متألم بودن به سبب از دست رفتن مطلوبى يا فقدان محبوبى است و اگر آن مطلوب و محبوب از مبدأ اخروى باشد و فوت مرتبه اى از مراتب آخرت، حزن و اندوه

بر آن از صفات حسنه و موجب اجر و ثواب است.

و آنچه از صفات ذميمه است، آن است كه به جهت فوت مطالب دنيويه باشد.⁽¹⁾

پاسخ مطلب دوم:

الف) اثبات شى ء نفى ماعدا نمى كند! اگر شخصيتى از جهات متعدد ممتاز باشد، و در ستايش او جهات حُسن متعدد بيان شود مانند: شخصيت علمى، روحيات اخلاقى، خدمات اجتماعى، موقعيت مردمى و غيره آيا صحيح است كه يك جهت كه نزد ما اهميت بيشترى دارد مطرح كرده و بقيه را انكار كنيم؟⁽²⁾

او مى خواست با اين كلام متوفّى را مدح كند ، غافل از آنكه شخصيت علمى ، مذهبى و اخلاقى او را زير سؤال برده يا مسكوتٌ عنه گذاشته بود.

مانند كسانى كه چنان مبهوت عظمت و شجاعت بى نظير اميرمؤمنان عليه السلام شده اند كه از مقام عبوديت و بندگى و تسليم آن حضرت در برابر فرمان خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله - كه: (بَلْ عِبَادٌ مُّكْرَمُونَ * لاَ يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُم بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ)⁽³⁾- غافل شده و مظلوميت آن حضرت را در سقيفه انكار كرده و يا با ديده ترديد به آن مى نگرند. .

اگر مطلبى از جهات متعدد قابل بررسى و تحقيق باشد، و آثار گوناگون بر آن مترتب شود، آيا سزاوار است ما فقط آنچه را كه نزد خودمان مهم است داراى ارزش دانسته و بقيه جهات را از حيّز اهميت ساقط كنيم؟!

بدون شك عاشورا حماسه اى بى نظير در تاريخ بشريت است ولى آيا حماسه بودن آن باعث مى شود كه ما از بقيه جهات آن غفلت كنيم؟

شجاعت، استقامت، پايدارى، پيكار و مبارزه گروهى اندك در برابر جمعيتى بسيار، ايثار و از خودگذشتگى، صبر و تحمّل شدائد در سخت ترين شرائط كه هيچ بيان، زبان و قلمى توان وصف آن را ندارد و تنها فرمايش اميرمؤمنان عليه السلام بيانگر عظمت آن حماسه آفرينان است كه: كسى از پشينيان بر آنها سبقت نگرفته و هيچ كس از آيندگان نيز به مقام و رتبه آنها نخواهد رسيد (و در تمام عالم هستى نظير ندارند) .⁽¹⁾

ولى اين يك جهت قضيه است و از سوى ديگر روز عاشورا تنها سبط باقيمانده پيامبر صلى الله عليه و آله ، يادگار على و فاطمه عليهماالسلام ، همراه با عزيزانى كه در تمام عالم نظيرى براى آنها يافت نمى شد⁽²⁾مظلومانه، غريبانه، گرسنه، تشنه - در كنار فرات! - در برابر چشم كودكانى گريان ، در كنار ناموس خدا با فجيع ترين وضع به شهادت رسيدند، چنان مصيبت عظيم بود كه بارها خدا آن را براى .

پيامبرانش بيان كرده و آنها گريسته بودند. پيامبر، على، فاطمه، امام مجتبى - صلوات اللّه عليهم - بارها با بيان آن اشك ريخته و بى تابى كرده بودند، و پس از آن واقعه نيز همه پيشوايان معصوم عليهم السلام داغدار آن مصيبت بوده بر آن گريسته و به ديگران نيز دستور گريه، عزادارى، حزن و اندوه، ماتم و نوحه سرايى داده اند .

پس عاشورا مصيبتى بس عظيم بود كه حماسه بودن آن منافاتى با غمناك و اندوهناك بودن بر آن ندارد .

ب) با توجه به «مبانى امام شناسى» و آشنايى با مباحث امامت معلوم مى شود كه اصلاً جاى توهم اين مطلب نيست كه بقيه معصومين عليهم السلام - مانند امام چهارم تا يازدهم عليهم السلام - فاقد اينگونه صفات ارزشمند باشند يا اينكه اين ويژگى به كيفيتى كه در سيدالشهدا عليه السلام وجود داشته در آنها نباشد.

بدون شك در هر زمانى حجت خداوند در تمام فضائل - و از جمله شهامت و شجاعت - سرآمد و كامل ترين است، چنانكه امام باقر عليه السلام در ضمن كلامى به آن اشاره فرموده كه: «إنا نتوارث الكمال و التمام» .⁽¹⁾

پس گرچه موقعيت هايى كه براى هر يك آنها پيش آمده متفاوت بوده ولى اين بدان معنا نيست كه سيدالشهدا عليه السلام در اين جهت - جنبه حماسى - امتيازى بر بقيه امامان معصوم عليهم السلام داشته است. .

برنامه هاى مختلف معصومين عليهم السلام حاكى از اختلاف نظر آنها و يا تفاوت ويژگى هاى اخلاقى آنها نيست بلكه «كلّهم نورٌ واحد» و روحيه ظلم ستيزى در همه آنها به صورت يكسان وجود دارد . مبارزه كردن يا نكردن آنها به دليل وظيفه خاصى است كه از جانب خداوند براى آنها تعيين شده است .

به عنوان مثال : اميرمؤمنان عليه السلام در مورد خلفاى ثلاثه مأمور به مبارزه نبود،⁽¹⁾ولى در مورد دوران پس از آن به صراحت فرمود: «اُمرت بقتال الناكثين والقاسطين والمارقين».⁽²⁾هنگام هجوم به خانه اش مأمور به صبر بود⁽³⁾ولى وقتى دنبال قبر حضرت زهرا عليهاالسلام مى گشتند و تصميم به نبش قبر گرفتند با آنها اعلام جنگ فرمود،⁽⁴⁾يعنى الآن من مأمور به صبر نيستم.

سيدالشهدا عليه السلام هم تسليم امر پروردگار است لذا ده سال تمام ابتداى امامتش سكوت اختيار كرد و هيچ مبارزه اى با معاويه نكرد. كسى كه روحش و كليد شخصيتش حماسه است - طبق بيان شما - بايستى از همان اول شروع به جنگ و قتال كند ! .

پاسخ مطلب سوم :

اينكه «شايد عظيم تر از اين در دنيا زياد بوده» نياز به اثبات دارد.

آنچه براى شيعه مهم است آنكه چنين وقايع فجيع - آن هم به دست مدعيان اسلام ! - بر خاندان پيامبر صلى الله عليه و آله هيچ گاه پيش نيامده .⁽¹⁾

«ولا يوم كيوم الحسين» . (امالى شيخ صدوق قدس سره 462 ، بحار 22/274 و 44/298).

اما اينكه «خود فاجعۀ مدينه [واقعه حرّه] كمتر از فاجعۀ كربلا نبوده».

گوييم: هيچ كس قابل مقايسه با سيدالشهدا عليه السلام و اهل بيت آن بزرگوار نيست،⁽²⁾

مصادر اهل تسنن : ذخائر العقبى طبرى 17 ، كنز العمال 12 / 104 ، سبل الهدى والرشاد 11 / 7 ، ينابيع المودة 1 /83 ، 459 و 2/68 ، 83 ، 114 117 ، 297 .

حزن و تأثر براى هر كسى به اندازه قدر و منزلت اوست،⁽³⁾چنانكه قبلاً گفته شد : گريه ناشى از معرفت و محبت است. پس هر كسى كه در ادعاى دوستى.

سيدالشهدا عليه السلام صادق باشد در حزن ، تأثر ، گريه و عزادارى او همين كه آن حضرت مظلومانه به دست دشمن شهيد شده باشد، كافى است .

جالب آن است كه شيخ طوسى قدس سره - قبل از روايت : «كل الجزع و البكاء مكروه ما خلا الجزع و البكاء لقتل الحسين عليه السلام » كه : هر بى تابى و گريه اى مكروه است جز جزع و گريه براى امام حسين عليه السلام - از امام صادق عليه السلام مطلبى را نقل مى كند كه دقيقا در نقطه مقابل مدعاى ايشان قرار دارد !

روي عن مولانا الصادق عليه السلام أنه قال - في ضمن رواية - : ذاك دمٌ يطلب اللّه تعالى به ، ما أُصيب ولد فاطمة ولا يصابون بمثل الحسين ، ولقد قتل عليه السلام في سبعة عشر من أهل بيته نصحوا للّه وصبروا في جنب اللّه ، فجزاهم اللّه ، أحسن جزاء الصابرين إنه إذا كان يوم القيامة أقبل رسول اللّه صلى الله عليه و آله وسلم ومعه الحسين ويده على رأسه يقطر دماً فيقول : يا ربّ سل أمّتي فيم قتلوا ابني ؟!

وقال : كل الجزع و البكاء مكروه ما خلا الجزع و البكاء لقتل الحسين عليه السلام .⁽¹⁾

امام صادق عليه السلام فرمود: خون امام حسين عليه السلام خونى است كه خدا آن را مطالبه و پى گيرى خواهد كرد.

نه در گذشته و نه در آينده فرزندان فاطمه عليهاالسلام مصيبتى چون مصيبت حسين نديده و نخواهند ديد.

امام حسين عليه السلام با هفده نفر از اهل بيت خود در راه خدا و به خاطر خدا صبر نموده و شهيد شدند ، خدا هم بهترين پاداش صابران را به آنان عطا نمود . .

هنگامى كه قيامت فرا رسد پيامبر صلى الله عليه و آله با امام حسين عليه السلام مى آيد، او دست بر سر دارد و خون از آن مى چكد. حضرت گويد: پروردگارا از امت من جويا شو چرا فرزندم را كشتند ؟

و فرمود: هر جزع و گريه اى مكروه است جز جزع و گريه بر امام حسين عليه السلام .

نتيجه آنكه مصيبت عاشورا بس عظيم و بى مانند بوده و بايد بر آن غمناك ، اندوهناك ، بى تاب و گريان بود .

ابوريحان بيرونى (متوفى 440) در اين زمينه مى نويسد :

قتل الحسين بن عليّ بن ابى طالب بالطفّ، مع أهل بيت رسول اللّه ، من آل ابى طالب عليهم السلام اجمعين ؛ وفعل به وبهم، ما لم يفعل فى جميع الأُمم بأشرار الخلق، من القتل بالعطش والسيف والإحراق بالنّار، وصلب الروءوس، وإجراء الخيول على الاجساد الموءرّبة، وهتك الستر بسبي النساء والأطفال، وحملهم مشهّرين على الجمال، فتشآءموا به .⁽¹⁾

يعنى: امام حسين عليه السلام در كربلا همراه با خاندان رسالت - كه درود خدا بر همه آنان باد - به شهادت رسيدند ، بدرفتارى كه با آنها شد در هيچ يك از امت هاى گذشته با شرورترين مردم هم نشده بود : از كشتار با شمشير و تشنگى ، سوزاندن با آتش، به دار آويزان كردن سرهاى شهدا، اسب تازاندن بر اجساد قطعه قطعه، بى احترامى و اسارت زنان و كودكان و سوار بر شتر كردن و گرداندن آنها (در شهرها) لذا عاشورا را روزى شوم دانستند . .

شمس الدين ابوالبركات دمشقى باعونى شافعى (متوفى 871) مى نويسد:

فما وقع في الإسلام قضية أفظع منها ، وهي ما ينبو [تنبو [الأسماع عنها ، وتتفطر القلوب عند ذكرها حزنا وأسا وتأسفا ، وتنهل لها المدامع كالسحب الهوامع ... .⁽¹⁾

يعنى : در تاريخ اسلام قضيه اى فظيع تر و شنيع تر از اين واقع نشده، حكايتى كه انسان از شنيدن آن از جا كنده و قلب ها - از حزن و تأسف و اندوه - شكافته و اشك ها مانند ابر (بهار) ببارد.

دانشمند معاصر ميرزا جواد ملكى تبريزى - كه از مشايخ اساتيد ايشان است - مى نويسد :

لا يغفل أنّه عليه الصّلاة والسّلام وإن كان يصيبه فى الظّاهر من الصّدمات ما لم يُسمع أن يصيب مثله أحدا من الأنبياء و الأوصياء، بل أحدا من العالمين - لاسيما عطشه الّذي ورد فيه ما لا يحتمله العقول من ألفاظ الأحاديث القدسية و غيرها، ومصيبته من جهة المستشهدين من أهله، والمأسورات من حرمه، فكأنّه عاهد مع الحبيب أن يتحمّل في رضاه القتل بكلّ ما يُقتل به سائر المقتولين، من الذّبح والنّحر والصّبر والجوع والعطش والأحزان وغيرها .⁽²⁾

يعنى : از اين مطلب نبايد غافل شد كه صدمات ظاهرى كه بر آن حضرت عليه السلام وارد شد، در مورد هيچ كدام از پيامبران و جانشينان آنان و حتى در مورد .

هيچ يك از جهانيان شنيده نشده است، به خصوص تشنگى حضرت عليه السلام كه در احاديث قدسى و غير قدسى چيزهايى درباره آن آمده است كه انسان توان تصور آن را نيز ندارد.

همچنين مصيبتهايى مانند شهيد شدن اهل بيت و اسارت حرمش، گويا او با محبوبش پيمان بسته بود به خاطر خوشنودى او كشته شدن را با انواع آن از قبيل سر بريدن، كشتن از زير گلو، كشتن با شكنجه و با گرسنگى و تشنگى و اندوه و غير اينها، تحمّل كند .⁽¹⁾

پاسخ مطلب چهارم:

چنانكه قبلاً اشاره شد ساختار اوليه مجالس عزا براى «اشك و عزادارى» است كه در روايات بدان اهميت بسيار داده شده است .

مردم ايام عزادارى ، به خصوص دهه اول محرم ، براى اقامه عزا و اشك ريختن در مجالس شركت مى كنند.

چرا با خواندن رثاء و به تعبير شما «صفحۀ تاريك و سياه عاشورا» و اكتفا به آن ما جانى باشيم ؟!⁽²⁾).

آيا اهل بيت در هر مجلسى كه عزادارى مى شد و شعرا مرثيه سرايى مى كردند در كنار آن شيعيان را ملزم به ذكر شجاعت ها و فداكارى ها و حماسه ها مى كردند ؟! چرا در روايات گذشته - بخش هاى اول، دوم و سوم از جلد اول كتاب - چنين شرطى ديده نمى شود؟!

پاسخ مطلب پنجم:

قطعا اين جنبه قضيه ارزش آن را دارد كه هر سال تجديد خاطره شود، ذكر شود و بر آن اشك ريخته شود كه خود عبادتى است نظير قرائت قرآن، ادعيه، زيارات و نماز شب بلكه از برترين عبادت هاى فرشتگان و انبياست .

پاسخ مطلب ششم :

اولاً : قهرمان واقعى كسى است كه فرمان خدا را امتثال نمايد و شكست خورده، سرافكنده، خوار و زبون كسى است كه نافرمانى او كند.

در روايات مى خوانيم:

ليس القوي من يصرع الفرسان، إنما القوي من يغلب غيظه ويكظمه .⁽¹⁾إن الشديد ليس من غلب الناس ، ولكن الشديد من غلب نفسه .⁽²⁾

خلاصه آنكه : نيرومند، شجاع و قهرمان كسى نيست كه بر ديگران چيره و غالب شود و شجاعان را بر زمين بزند، بلكه قهرمان كسى است كه غيظ و خشم خويش را فرو برد و بر هواى نفس خويش غالب باشد . .

ثانيا : بر خلاف نظر ايشان در همان صفحه سياه هم قهرمان سيدالشهدا عليه السلام و ياران فداكار او هستند ؛ لذا گويند : عاشورا پيروزى خون بر شمشير است .

در ضمن روايتى از امام صادق عليه السلام آمده است كه : ابراهيم فرزند طلحه (به عنوان شماتت) از امام سجاد عليه السلام پرسيد : «من غلب ؟!» يعنى : چه كسى پيروز و غالب شد ؟! حضرت به او فرمود : هنگام نماز اذان و اقامه بگو تا بفهمى چه كسى غالب و پيروز است .⁽¹⁾

پاسخ مطلب هفتم :

تحقق مرثيه سرايى، بكاء و ابكاء - كه در روايات سفارش شده و بر آن تأكيد شده - به ذكر مصائب و بيان عظمت فاجعه اى است كه در روايات و زيارات آن را بزرگ شمرده و فرموده اند: «مصيبةً ما أعظمها».

پس بزرگ نمايى نيست، بلكه بيان واقعيت است ، واقعا ظلم و ستم و مصيبت و فاجعه كربلا بسيار عظيم بوده است .

پاسخ مطلب هشتم :

قبلاً گفته شد كه توجه به جهات ديگر قضيه كربلا و يا شخصيت حضرت و يارانش منافاتى با توجه و تأكيد بر «رثاء و نوحه سرايى» كه در روايات آمده ، ندارد. .

28. آيا مرثيه حتما بايد آميخته با حماسه باشد ؟

گرچه بعضى گفته اند كه : «مخالف مرثيه نيستند» ولى از كلمات شان استفاده مى شود كه رثايى را مى پسندند كه آميخته با حماسه باشد و غير آن را تلويحا و تصريحا نفى نموده و گويند :

اعتراف كنيم كه ما در گذشته اين اشتباه را مرتكب شده ايم كه اين داستان را فقط از يك طرف آن مطالعه كرده ايم و غالباً آن طرف ديگر داستان را مسكوتٌ عنه گذاشته ايم؛ يعنى ما نمايشگر قهرمانيهاى جنايتكارانۀ پسر معاويه و پسر زياد و پسر سعد بوده و هستيم.⁽¹⁾

من براى اين دسته ها حقيقتاً احترام قائل هستم چون ابراز احساسات است، احساساتى صد در صد طبيعىِ ناشى از عقيده و ايمان. آنهايى كه مى دانند اگر در يك ملت احساسات طبيعى ناشى از عقيده و ايمان دربارۀ قهرمانان بزرگ آن ملت وجود داشته باشد چقدر ارزش دارد، مى دانند كه من چه مى گويم.

نبايد اينها را نسخ كرد، نبايد با اينها مبارزه كرد، بايد اينها را اصلاح كرد. بايد اين احساسات بسيار بسيار عظيم را كه فقط ناشى از قدرت عقيده و ايمان است، اصلاح كرد. آيا اگر شما ميلياردها دلار خرج كنيد، مى توانيد يك چنين احساساتى در ملت به وجود بياوريد؟!

اينكه آن بابا از جيب خودش پول خرج مى كند، خودش را بيكار مى كند، زنجير برمى دارد پشت خودش را سياه مى كند و اشك او هم متصل جارى است، ارزش دارد و نبايد با آن مبارزه كرد و گفت اين كارها

وحشيگرى است. ابراز احساسات براى قهرمانان بزرگ تاريخ وحشيگرى نيست.⁽¹⁾فقط اشتباه او در اين است كه وقتى مى خواهد ابراز احساسات كند، به شكلى ابراز احساسات مى كند كه نمايشگر قهرمانى جنايتكارانۀ جنايتكاران و نمايشگر مظلوميت آن كسى است كه به او عشق مى ورزد و علاقه دارد. او نمى داند حالا كه مى خواهد نمايشگرى بكند بايد طورى نمايشگرى بكند كه نمايشگر حماسۀ حسينى باشد، نمايشگر آن جنبۀ نورانى و روشن تاريخ عاشورا باشد، نمايشگر روح حسين بن على باشد .⁽²⁾

مردم بى خبر از زمان خود، بى خبر از اوضاعى كه در بطن يا سطح روزگار مى گذرد، هميشه در اشتباهند، يعنى هميشه عوضى كار مى كنند، به جاى اينكه دشمن را بكوبند خودشان را مى كوبند، به جاى اينكه سينۀ دشمن را سياه كنند سينه و پشت خودشان را سياه مى كنند، سالها بايد در تيه بمانند. اين هم كارنامۀ ما.⁽³⁾

من مخالف رثاء و مرثيه نيستم، ولى مى گويم اين رثاء و مرثيه بايد به شكلى باشدكه ... آن حس قهرمانى حسينى را در وجود ما تحريك و احيا كند... .⁽⁴⁾

من نمى گويم آن صفحۀ تاريك را نبايد ديد بلكه بايد آن را ديد و خواند، اما اين مرثيه هميشه بايد مخلوط با حماسه باشد... در رثاى قهرمان بگرييد براى اينكه احساسات قهرمانى پيدا كنيد، براى اينكه پرتوى از .

روح قهرمان در روح شما پيدا شود و شما هم تا اندازه اى نسبت به حق و حقيقت غيرت پيدا كنيد، شما هم عدالتخواه بشويد، شما هم با ظلم و ظالم نبرد كنيد، شما هم آزاديخواه باشيد، براى آزادى احترام قائل باشيد، شما هم سرتان بشود كه عزت نفس يعنى چه، شرف و انسانيت يعنى چه، كرامت يعنى چه.

اگر ما صفحۀ نورانى تاريخ حسينى را خوانديم، آن وقت از جنبۀ رثائى اش مى توانيم استفاده كنيم و گرنه بيهوده است .⁽¹⁾

خلاصه مطالب گذشته :

پاسخ مطلب اول:

اين چه اصرارى است كه حتما مرثيه بايد مخلوط با حماسه باشد و گرنه بيهوده است و بايد رثاء حسّ قهرمانى را تحريك كند؟!

گرچه به جاى خود ، حماسى بودن اشعار مطلوب است، ولى چنين شرطى براى مرثيه ها گذاشتن چه دليلى دارد؟! .

چرا اهل بيت عليهم السلام چنين شرطى را ذكر نكرده اند؟!

چرا مرثيه هايى كه اصلاً حماسه در آن وجود ندارد در حضور معصومين عليهم السلام خوانده شده و هيچ اعتراضى نكرده اند ؟!

بسيارى از اشعار همان شاعران - مانند دعبل، كميت - كه در محضر معصومين عليهم السلام خوانده شده فقط جنبه مرثيه سرايى داشته و اصلاً حالت حماسى هم نداشته است .⁽¹⁾

آرى با كمى توجه به روايات معلوم مى شود كه همان جهت ديگرى كه شما از آن به «صحنه سياه» تعبير كرده ايد به دستور پيشوايان معصوم عليهم السلام بايد مورد توجه قرار گيرد.

همان رثاهايى كه شما با حالت اعتراض گوييد : غير از مرثيه چيز ديگرى نيست كه بگوييم. بايد بگوييم :

زان تشنگان هنوز به عيوق مى رسد *** فرياد العطش ز بيابان كربلا

همان مطلوب شرع مقدس است.

پاسخ مطلب دوم:

آيا مى توان اظهار جزع در مصائب اهل بيت عليهم السلام را كار عوضى دانست؟!

قبلاً گذشت كه بى تابى بر سيدالشهدا عليه السلام داراى اجر است .⁽²⁾.

و امام باقر عليه السلام فرمود: شديدترين جزع، فرياد كشيدن همراه با اظهار حزن و اندوه، شيون نمودن، لطمه زدن به صورت، به سينه زدن و كندن مو است.⁽¹⁾

در موارد مختلف گريه، عزادارى، جزع و بى تابى حضرت سجاد عليه السلام آيا امكان دارد كه برداشت حماسى داشته باشيم يا آن را آميخته با حماسه بدانيم؟!

اين نحوه عزادارى را استاد مطهرى از مراجع بزرگ تقليد نقل كرده است، ايشان ذيل «شهادت قاسم بن الحسن عليهماالسلام » مى نويسد :

مرحوم اشراقى واعظ معروف قم گفت: يك بار من در حضور مرحوم آيت اللّه حاج شيخ عبدالكريم حائرى اين روضه را - كه متن تاريخ است، عين مقتل است و يك كلمه كم و زياد در آن نيست - خواندم. به قدرى مرحوم حاج شيخ گريه كرد كه بى تاب شد - و جاى ديگر نقل كرده : گريه كرد و خودش را زد كه بيحال شد⁽²⁾- بعد به من گفت: فلانى! خواهش مى كنم بعد از اين در هر مجلسى كه من هستم اين قسمت را نخوان كه من تاب شنيدنش را ندارم.⁽³⁾

آرى مخالفت با دشمن هميشه با مبارزه عملى با او نيست ، بلكه گاهى انسان خشم و غضب بر ديگران را با جزع و خود زدن اظهار مى كند كه آن نيز به جاى خودش مطلوب است .⁽⁴⁾

چرا حضرت موسى عليه السلام هنگام خشم و غضب بايستى سر و ريش برادرش جناب هارون عليه السلام را بگيرد؟! مگر غضب او بر گوساله پرستان نبود؟! از برادرش كه نافرمانى صادر نشده بود ! در پاسخ اين سؤال چند وجه گفته شده ، يكى از جواب ها آن است كه : اين واكنش حضرت موسى عليه السلام از غايت خشم و اندوه و غضب بر امت بود، ولى چنانكه انسان هنگام غضب و اندوه گاه لب خود را مى گزد و گاه ريش خود را مى كند، چون حضرت هارون عليه السلام به منزله نفس و جان موسى عليه السلام بود ، لذا اين حركات را نسبت به او واقع ساخت. (رجوع شود به فرمايش علامه مجلسى قدس سره حيات القلوب 1 / 704 چاپ انتشارات سرور) .

اما اگر غرض توبيخ آنهاست كه چرا در مبارزه با دشمن كوتاهى مى كنند.

پاسخ آن است كه اين نحوه بيان صحيح نيست ؛ زيرا به تعبير اميرمؤمنان عليه السلام : «ان لكل موقف عملاً»⁽¹⁾

حضرت در جواب فرمود : چرا از لعن و نفرين من فرارى هستيد ؟ ! «فإن لكلّ موقفٍ عملاً» هر جايى واكنش ويژه خودش را مى طلبد ، و هر برهه اى اقتضاى نوعى از برخورد را دارد ( يعنى در ميدان جنگ با شمشير و الان با لعن و نفرين با شما مبارزه كرده و دشمنى خود را اظهار مى كنم ) . (كافى 1 / 343 - 345 ، بحار 32 / 128 - 130) .

پاسخ مطلب سوم :

پاسخ آن در جواب از مطلب چهارم و پنجم پرسش قبل گذشت. .

نمونه اى از روضه هاى غير حماسى استاد مطهرى

در تأييد آنچه گذشت - كه لازم نيست حتما مرثيه آميخته با حماسه باشد - به مواردى از روضه هاى غير حماسى استاد مطهرى اشاره مى شود :

اين مرد او را غافلگير كرد و با نيزۀ محكمى آنچنان به على اكبر زد كه ديگر توان از او گرفته شد به طورى كه دستهايش را به گردن اسب انداخت، چون خودش نمى توانست تعادل خود را حفظ كند. در اينجا فرياد كشيد: «يا ابَتاه! هذا جَدّى رَسولُ اللّه» پدر جان! الآن دارم جدّ خودم را به چشم دل مى بينم و شربت آب مى نوشم. اسب، جناب على اكبر را در ميان لشكر دشمن برد، اسبى كه درواقع ديگر اسب سوار نداشت. رفت در ميان مردم. اينجاست كه جملۀ عجيبى نوشته اند: «فَاحْتَمَلَهُ الْفَرَسُ الى عَسْكَرِ الْأعْداءِ فَقَطَّعوهُ بِسُيوفِهِمْ إرْباً إرْباً» .⁽¹⁾

10 تكرار مطلب قبل به نقل از زيارت ناحيه امام زمان عليه السلام : وأسرع فرسك شاردا [...] محمحما باكيا ، فلمّا رأين النساء جوادك مخزيا ، وأبصرن [ونظرن] سرجك [عليه] ملويا ، خرجن [برزن] من الخدور ، ناشرات الشعور ، على الخدود لاطمات .⁽⁵⁾.

امام حسين عليه السلام يكى از همسرهايشان⁽¹⁾«رباب» نام دارد و فقط او در كربلا بود. او مادر حضرت سكينه است . حضرت نسبت به اين زن بسيار اظهار وفادارى مى كردند و حتى يك رباعى از ايشان نقل شده :

لَعَمْرُك انَّنى لأُحِبُّ داراً *** تَكونُ بِهَا السَّكينَةُ وَالربابُ

أُحِبُّهُما وَ أبْذُلُ جُلَّ مالي *** وَلَيْسَ لِعاتِبٍ عِنْدي عِتابُ

يعنى به جان دوست قسم كه من آن خانه اى را كه در آن رباب همسرم و سكينه دخترم باشد دوست مى دارم. من اين دو نفر را دوست دارم و دلم مى خواهد مال و ثروتم را خرج اينها كنم و كسى مانع و مزاحم من نشود.

ببينيد اين اولياى حق روابطشان چگونه است! اين گونه زنها هستند كه در مورد آنها [و همسرانشان] گفته مى شود: (ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنتُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ تُحْبَرُونَ).⁽²⁾

اين زن (رباب) تا ساليان دراز در زير سقف نمى رفت، غذاى مطبوع نمى خورد و دائماً مى گريست. مى گفتند چرا در زير آفتاب مى نشينى؟ مى گفت بعد از اينكه بدن حسين من در زير آفتاب بود ... (گريه استاد) اين عُلقه شديدى بود كه ميان اين زن و اباعبداللّه عليه السلام وجود داشت و اين زن يك زن صالحه اى بود كه مصداق همين آيه بود: (ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنتُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ تُحْبَرُونَ).

نسبت به فرزند عزيزشان هم همان طور كه اين شعر نشان مى دهد بسيار مهربان بودند و اين مهربانى دوجانبه بوده است. اين طفل به قدرى به اباعبداللّه .

علاقه مند بود و پدر بزرگوارش را دوست داشت كه اظهار علاقه هاى او در تاريخ به شدت منعكس شده است.

براى اباعبداللّه از نظر الهى يك امتحان بسيار بزرگى بود وقتى كه احساس مى كرد كه بايد از طفلى كه اينقدر براى او عزيز است و اينقدر آن طفل او را دوست مى دارد جدا بشود. در يكى از وداعها اباعبداللّه آمدند و اين طفل گريه مى كرد، اشعارى به حضرت نسبت داده اند:

سَيَطولُ بَعْدي يا سَكينَةُ فَاعْلَمي *** مِنْكِ الْبُكاءُ إذِ الْحَمامُ دَعاني

لاتُحْرِقي قَلْبي بِدَمْعِك حَسْرَةً *** مادامَ مِنِّي الرّوحُ فى جُثْماني

فَإذا قُتِلْتُ فَأنْتِ أوْلى بِالَّذي *** تَأْتينَهُ يا خيرَةَ النِّسْوانِ

فرمود: دختركم! فعلا گريه نكن، تو بعدها گريه هاى طولانى دارى، فرصتهاى زيادى براى گريه دارى. تا من زنده هستم تو گريه نكن، گريه ات را بگذار براى بعد از رفتن من.

بعد فرمود: «لاتُحْرِقي قَلْبي بِدَمْعِك حَسْرَةً» مگر نمى دانى كه اين دانه هاى اشك تو آتش به دل پدرت مى زند. مادامى كه روح در بدن من هست مرا با اين اشك ها آتش نزن. وقتى من كشته شدم آن وقت اختيار با توست، هرچه دلت مى خواهد گريه كن.⁽¹⁾

ايام محرم نزديك است و ايام ، ايام مصيبت است ... ديروز صبح بعد از نماز ... خواب ديدم ... مرحوم آقاى بروجردى ... چشمها را هم روى همديگر گذاشته اند، يك حالى ... مثل يك عارفى در حال استغراق كه از دنيا و مافيها غافل است، حال .

گريه اى و اين قلب مثل اينكه همين جور تپش مى كند و ناله مى كند و اسم مبارك حضرت امام حسين را مى آورند : اى حسين، اى حسين فرزند على، اى حسين فرزند زهرا ؛ همين جور ناله مى كند و ناله مى كند، براى خودش؛ يعنى خودش براى خودش دارد روضه مى خواند و خودش هم دارد همين جور گريه مى كند، آن هم چه جور گريه اى ... اين طور غرق شده در امام حسين !⁽¹⁾.

29.بعضى شعرهاى رثايى را فاقد ارزش دانسته و گفته اند :

اشاره

ارزش بيشتر نهضت حسينى از ناحيۀ اين عنصر است [يعنى امر به معروف و نهى از منكر] پس از آنكه دانستيم نهضت حسينى كه تا پاى گذشت از جان و عزيزان و ياران و همه چيز در راه امر به معروف و نهى از منكر بود، به اين اصل ارزش و اعتبار و آبروى شايسته داد ، يعنى در حالى كه ديگران آن را در مرز ضرر شخصى متوقف مى كنند و ارزش آن را پايين مى آورند، نهضت حسينى مرزى براى آن نمى شناسد... نتيجه :

ما چه كنيم كه ارزش پيدا كنيم... چه كنيم كه ارزش عزادارى حسين را بالا ببريم؟ ... شعارهاى زنده و حسينى انتخاب كنيم نه «نوجوان اكبر من» كه يك شعار پيرزنى است، يا: «زينب مضطرّم الوداع الوداع».⁽¹⁾

ما بايد در اوضاع مذهبى خودمان رفرم ايجاد كنيم؛ البته نه در مذهب بلكه در كار خودمان. اشتباهات ما كه به مذهب مربوط نيست . مگر محتشم كاشانى هم يكى از اركان مذهب است؟! بايد اين شعارهاى مفت ... .⁽²⁾

بسيار تفاوت است ميان مرثيه هايى كه كُميت يا خُزاعى مى گفت و مرثيه هايى كه در زمانهاى اخير امثال جوهرى و حتى محتشم مى گويند. مضامين، از زمين تاآسمان تفاوت دارند. آنها خيلى آموزنده است و اينها آموزنده نيست، و بعضى از اينها اصلاً مضرند.⁽³⁾.

برداشت كُمَيت اسدى ... با برداشت محتشم كاشانى يا سامانى و يا صفى عليشاه متفاوت است ... امثال دعبل خزاعى از نهضت اباعبداللّه ، به تناسب زمان فقط جنبه هاى پرخاشگرى آن است. برداشت محتشم كاشانى جنبه هاى تأثّرآميز، رقّت آور و گريه آور آن است.⁽¹⁾

نام امام حسين شعار انقلاب عليه ظلم گشت. يك عده شاعر انقلابى به وجود آمد؛ كميت اسدى به وجود آمد، دِعبِل خُزاعى به وجود آمد. دعبل خزاعى مى دانيد كيست؟ كميت اسدى مى دانيد كيست؟ اينها دو نفر روضه خوان اند اما نه مثل روضه خوانى من. دو نفر شاعرند مرثيه گو اما نه مثل مرثيه گويى هاى محتشم و غيره.

دلم مى خواهد شما اشعار كميت اسدى، اشعار دعبل خزاعى و اشعار ابن الرومى و اشعار ابوفراس حَمْدانى كه به عربى است با همين اشعار محتشم كه هزارتا خواب برايش نقل مى كنند، مقايسه كنيد و ببينيد آنها كجا و اينها كجا!

آنها دارند مكتب حسين را نشان مى دهند. كميت اسدى با همان اشعارش از يك سپاه بيشتر براى بنى اميه ضرر داشت. اين مرد كى بود؟ يك روضه خوان بود اما چه روضه خوانى؟ آيا روضه خوانى بود كه بيايد چهارتا شعر مفت بخواند و پول بگيرد و برود؟ شعر مى گفت كه تكان مى داد دنيا را، تكان مى داد دستگاه خلافت وقت را.⁽²⁾

در آن وقت مرثيه گوها مثل مرثيه گوهاى حالا نبودند. كُمَيت مرثيه گو بود، دعبل خزاعى مرثيه گو بود؛ همان دعبل خزاعى كه گفت: پنجاه .

سال است كه من دار خودم را به دوش كشيده ام. او طورى مرثيه مى گفت كه تخت خلفاى اموى و عباسى را متزلزل مى كرد. او كه محتشم نبود. شعراى ما چرخ و فلك را مسؤول شهادت حسين دانسته اند. كميت كه اين جور نبوده؛ يك قصيده مى گفت دنيا را متزلزل مى كرد، ولى با تاريخچۀ حسين، با نام حسين، با مرثيۀ حسين.⁽¹⁾

عظمت اباعبداللّه چيز ديگرى است. او چيزى است، ما چيز ديگرى. شعارهايى كه در سينه زنى ها و نوحه سرايى ها مى دهيد، شعارهاى حسينى باشد. نوحه، بسياربسيار خوب است. ائمّۀ اطهار دستور مى دادند افرادى كه شاعر بودند، نوحه خوان بودند، نوحه سرا بودند، بيايند براى آنها ذكر مصيبت بكنند. آنها شعر مى خواندند و ائمّۀ اطهار گريه مى كردند. نوحه سرايى و سينه زنى و زنجيرزنى، من با همۀ اينها موافقم ولى به شرط اينكه شعارها شعارهاى حسينى باشد، نه شعارهاى من درآوردى: «نوجوان اكبر من، نوجوان اكبر من» شعار حسينى نيست.

شعارهاى حسينى شعارهايى است كه از اين تيپ باشد؛ فرياد مى كند: ألا تَرَوْنَ أنَّ الْحَقَّ لا يُعْمَلُ بِهِ وَ أنَّ الْباطِلَ لا يُتَناهى عَنْهُ؟ لِيَرْغَبَ الْمُوءْمِنُ في لِقاءِ اللّهِ مُحِقّاً. مردم! نمى بينيد كه به حق عمل نمى شود و كسى از باطل رويگردان نيست؟ در چنين شرايطى، موءمن (نگفت حسين يا امام) بايد لقاء پروردگارش را بر چنين زندگى اى ترجيح بدهد.

و يا: لا أرَى الْمَوْتَ إلاّ سَعادَةً وَالْحَيوةَ مَعَ الظّالِمينَ إلاّ بَرَماً.

(هر جمله اش سزاوار است كه با آب طلا نوشته شود و در همۀ دنيا پخش گردد، و اين باز هم كم است) من مرگ را جز خوشبختى .

نمى بينم، من زندگى با ستمكاران را جز ملالت و خستگى نمى بينم.

مرا عار آيد از اين زندگى *** كه سالار باشم كنم بندگى

شعارهاى حسين عليه السلام شعارهاى مُحيى بود (يا أيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اسْتَجيبوا للّهِ وَ لِلرَّسولِ إذا دَعاكُمْ لِما يُحْييكُمْ) .⁽¹⁾

اگر مى خواهيم به خودمان ارزش بدهيم، اگر مى خواهيم به عزادارى حسين بن على ارزش بدهيم، بايد فكر كنيم كه اگر حسين بن على امروز بود و خودش مى گفت براى من عزادارى كنيد، مى گفت چه شعارى بدهيد؟ آيا مى گفت بخوانيد: «نوجوان اكبر من» يا مى گفت بگوييد: «زينب مضطرّم الوداع، الوداع»؟! چيزهايى كه من (امام حسين) در عمرم هرگز به اين جور شعارهاى پست كثيف ذلّت آور تن ندادم و يك كلمه از اين حرفها را نگفتم.

اگر حسين بن على بود مى گفت: اگر مى خواهى براى من عزادارى كنى، براى من سينه و زنجير بزنى، شعار امروز تو بايد فلسطين باشد. شمرِ امروز موشه دايان است. شمرِ هزار و سيصد سال پيش مُرد، شمرِ امروز را بشناس.

امروز بايد در و ديوار اين شهر با شعار فلسطين تكان مى خورد .⁽²⁾

يا مظلوم، واى غريب، واى بى پدر! بايد حذف شود.⁽³⁾

بايد شعارهاى منحط و مباين با شعارهاى حسينى و روح حسينى حذف شود از قبيل: يا مظلوم، يا غريب، اى بى مادر، اى بى پدر ! .

اى خاك كربلا تو به من ياورى نما *** چون نيست مادرى تو به من مادرى نما

افسوس كه مادرى ندارم *** فرزند و برادرى ندارم

از تشنگى فتاده به جانم شراره اى *** اى قوم بى حقوق به حالم نظاره اى⁽¹⁾

و اشعارى از اين قبيل: ليلى ز غم اكبر ... .

خيز اى بابا از اين صحرا رويم نَك به سوى خيمۀ ليلا رويم⁽²⁾

خلاصه مطالب گذشته :

(1) ارزش بيشتر نهضت حسينى از ناحيۀ عنصر «امر به معروف» است.

(2) براى بالا بردن ارزش عزادارى بايد شعارهاى زنده انتخاب كنيم .

(3) «نوجوان اكبر من» و «زينب مضطرّم الوداع الوداع» شعار پيرزنى، پست ، كثيف و ذلّت آور است ، يا مظلوم، اى غريب، اى بى پدر! اى بى مادر بايد حذف شود .

(4) تعبير «اشتباهات» و «شعارهاى مفت» درباره اشعار محتشم .

(5) مقايسه بين اشعار محتشم كه هزار خواب برايش نقل شده و اشعار ديگران.

(6) برداشت كُمَيت و دعبل از عاشورا فقط جنبه پرخاشگرى و برداشت محتشم جنبه تأثّرآميز، رقّت آور و گريه آور آن است .

(7) شعرا چرخ و فلك را مسئول شهادت حضرت دانسته اند .

(8) تعبير : روضه خوانى كه بيايد چهار تا شعر مفت بخواند و پول بگيرد.

(9) نوحه سرايى و سينه زنى و زنجيرزنى شرطش اين است كه شعارها حسينى باشد، نه «نوجوان اكبر من» .

(10) شعار امروز بايد فلسطين باشد، شمرِ هزار و سيصد سال پيش مُرد، شمرِ امروز را بشناس.

پاسخ مطلب اول :

در پاسخ پرسش شماره 36 خواهد آمد كه «امر به معروف» عامل نهضت نبوده است .

پاسخ مطلب دوم :

تكرار مطلب شماره 1 پرسش قبل است كه همراه با پاسخ آن گذشت.

پاسخ مطلب سوم :

به كار بردن لفظ «غريب» و «مظلوم» اشكالى ندارد، و از اين عبارات درباره معصومين عليهم السلام در روايات بسيار استفاده شده است ، و در زيارات مأثوره و غير مأثوره به همين عبارات آنها را مخاطب قرار مى دهيم.⁽¹⁾

زيارت ناحيه مقدسه - كه استاد مطهرى و ديگران به آن استناد نموده اند⁽²⁾سرتاسر بيان غربت و مظلوميت خاندان رسالت و سيدالشهدا عليه السلام است ..

در ابتداى روايتى كه خود ايشان به قسمتى از آن استدلال كرده⁽¹⁾از امام صادق عليه السلام آمده: «فإنه غريب بأرض غربة»⁽²⁾يعنى : او غريب است، و در سرزمين غربت (مدفون) است.

و در روايتى ديگر حضرت فرمود : «بأبي المستضعف الغريب» .⁽³⁾

يعنى : پدرم فداى غريبى كه او را ضعيف شمردند.

اما تا به حال جايى ديده و شنيده نشده كه كسى تعبير «بى پدر» به كار ببرد ، اين عبارت بسيار ركيك و زننده است !

اما درباره تعبير «بى مادر» ؛

اين مطلب روشن است كه اقامه عزا براى ميت نوعى اظهار محبت به او و اظهار عظمت و شخصيت اوست.⁽⁴⁾

بر من بگرييد و مرثيه گوييد كه قبل از مرگ بشنوم.

پس شش تن دختران او هر يك قصيده اى در مرثيه پدر بگفتند و بخواندند، عبدالمطلب عليه السلام اين جمله شنيد و از جهان بگذشت. (منتهى الآمال 1 / 48)

و قبلاً گذشت كه امام رضا عليه السلام - چون مى دانست در غربت به شهادت مى رسد - هنگام خروج از مدينه فرمود كه برايش عزادارى كنند . (رجوع شود به جلد اول، بخش دوم، روايت شماره 75).

و نداشتن عزادار نوعى غربت و بى كسى به حساب مى آيد.

در فقدان عزيزان هيچ كس مانند مادر نمى سوزد و عزادارى نمى كند.

در روايتى آمده : هنگامى كه حضرت زهرا عليهاالسلام از پدر بزرگوارش شنيد حسين عزيزش زمانى به شهادت مى رسد كه هيچ يك از پنج وجود مقدس در قيد حيات نيستند، نگران شد كه حسين او عزادار ندارد.⁽¹⁾

در نوحه و مرثيه سرايى ، مجموع اين مطالب در يك كلمه «بى مادر» خلاصه و اظهار مى شود .

همچنين اگر كسى عبارت «عليكنّ منّى السلام»⁽²⁾را به : «زينب مضطرّم الوداع»؟! و «على الدنيا بعدك العفا» .⁽³⁾را به «نوجوان اكبر من» برگردانده و در مقام نوحه و مرثيه سرايى ترجمه آزاد كند چه اشكال دارد؟!

تشخيص «پست ، كثيف و ذلّت آور» بودن شعارها يا از طريق روايات و زيارات و كلمات معصومين عليهم السلام است يا از طريق محاورات متعارف بين مردم؛ و در هر دو صورت برداشت استاد صحيح نيست .7.

پاسخ مطلب چهارم :

واقعا جاى بسى تعجب است با تصريح به اينكه : «مخالف رثاء و مرثيه نيستم»⁽¹⁾و «شعرايى نظير محتشم را نفى كلى نمى كنم».⁽²⁾

چرا به محتشم استخفاف شده و عبارت هاى زننده براى او به كار برده مى شود؟!

پاسخ مطلب پنجم :

پاسخ استناد به رؤيا در جواب از پرسش شماره 31 خواهد آمد .

اما مقايسه بين اشعار محتشم و ديگران ؛ بدون شك اشعار محتشم از بهترين سوگ سروده هاى حسينى است كه همگان بدان اذعان دارند. در حُسن آن همين بس كه از بين همه اشعارى كه سروده شده، تنها شعرى است كه پس از گذشت چندين قرن هنوز طراوت و تازگى خويش را حفظ كرده و بر كتيبه هاى عاشورايى مى درخشد. آرى تا عزاى حسينى برپاست، اشعار محتشم با جذّابيت خاص خودش جلوه گر است.

گذشته از آنكه دعبل و امثال او نيز نظير همين اشعار را سروده اند بدون اينكه «رثاء» را با «حماسه» آميخته باشند، مانند شعر معروف دعبل: «أفاطم لو خلت الحسين مجدّلاً» .⁽³⁾.

علاوه بر آن مقايسه بين شعر حماسى و شعر رثايى وجهى ندارد، چون هر كدام جايگاه ويژه خويش را داراست، و اين بسان آن است كه خوشنويسى كسى را با نقاشى ديگرى مقايسه كنيم!

پاسخ مطلب ششم :

كُمَيت و دعبل هم به جنبه هاى تأثّرآميز و رقّت آور توجه داشته اند كه از مراجعه به اشعارشان - حداقل مقدارى كه در اين كتاب آمده⁽¹⁾- معلوم مى شود !

و مرثيه سرايى هاى محتشم و ديگران دليل آن نيست كه آنها جنبه حماسى كربلا را ناديده گرفته اند ولى «هر سخن جايى و هر نكته مقامى دارد».

پاسخ مطلب هفتم :

اين يكى از ظرافت هاى ادبى است كه در نظم و نثر به كار مى رود و حتى در كلمات معصومين عليهم السلام هم بسيار به كار رفته است مانند: كلام اميرمؤمنان عليه السلام : «الدهر أنزلنى» كلام سيدالشهدا عليه السلام : «يا دهر اُف لك من خليل» .

گاهى لفظ «روزگار» و مانند آن به جاى نام افراد آن زمان برده مى شود .

پاسخ مطلب هشتم :

اين تعبير در شأن نويسنده محترم نيست. اگر مردم به كسى كه روضه مى خواند، وجهى دهند، چه اشكال دارد؟! راوى از امام صادق عليه السلام پرسيد: .

بعضى علوم شما را ياد گرفته و به نشر آن در ميان شيعيان مى پردازند، آنها (مستمعين) هم از برّ و نيكى، صله و اكرام به اين گونه افراد دريغ نمى دارند.

حضرت فرمود: اينها از كسانى نيستند كه مستأكل به ما باشند (و علوم ما را وسيله اى براى درآمد خويش قرار داده باشند) .⁽¹⁾

پاسخ مطلب نهم :

تكرار مطلب دوم و مطلبى است كه در پرسش قبل - مطلب شماره 1 - همراه با پاسخ آن گذشت .

پاسخ مطلب دهم :

گرچه شمر آن روز مرد و همچنين ظالمين قبل از او ولى شناخت آنها بر ما لازم است و اين مطلبى است كه در روايات و زيارات بر آن تأكيد شده است. آرى شناخت آنها ضرورت دارد تا امر مشتبه نگردد و تصور نشود كه امام حسين عليه السلام به دست شيعيان كشته شد !

اهميت دشمن شناسى

در زيارات معصومين عليهم السلام گوييم: «مُسْتَبْصِرا بِضَلالَةِ مَنْ خَالَفَكَ» و «عَارِفا بِضَلالَةِ مَنْ خَالَفَكَ».⁽²⁾

يعنى : من به گمراهى دشمنان و مخالفان شما بصيرت و شناخت دارم .

امام صادق عليه السلام مى فرمايد: «ثلاث من علامات المؤمن: علمه باللّه ، ومن يحبّ، ومن يبغض».⁽¹⁾

يعنى : سه ويژگى از علامات مؤمن به شمار مى رود: علم و معرفت او به خداى تعالى، شناخت كسانى كه بايستى به آنها محبت نمود، و شناخت كسانى كه بايستى بغض و كينه آنها را به دل داشت.

از حديث مفصلى كه امام صادق عليه السلام از اميرمؤمنان عليه السلام روايت مى فرمايد استفاده مى شود كه درباره صادقين عليهم السلام و دشمنان آنان آياتى نازل شده كه بايد امت بداند آن آيات درباره كيست و بدانند كه خدا بر چه افرادى غضب كرده تا آنان را به نام بشناسند و از آنها بيزار باشند مانند : (وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَمَا يَزِيدُهُمْ إِلاَّ طُغْيَانا كَبِيرا).⁽²⁾پس خدا دستور به پيروى از اصفيا و برگزيدگان و بيزارى از مخالفان آنها داده است.⁽³⁾.

30. آيا در برابر روضه هايى كه خوانده مى شود، وظيفه اى داريم ؟!

اشاره

چنين اظهار نظر شده است كه :

شما مردمى كه اينجا نشسته ايد، هيچ خيال نمى كنيد كه در اين قضيه مسوءول هستيد و خيال مى كنيد كه مسوءول فقط گويندگان هستند.

دو مسوءوليت بزرگ، مردم دارند. يك مسوءوليت اين است كه نهى از منكر بر همه واجب است. وقتى كه مى فهميد و مى دانيد - و مردم اغلب هم مى دانند - كه دروغ است، نبايد در آن مجلس بنشينيد، كه حرام است، بايد مبارزه كنيد .⁽¹⁾

وظيفۀ علماست كه حقايق را بدون پرده به مردم بگويند ولو مردم خوششان نمى آيد. وظيفۀ علماست كه با اكاذيب مبارزه كنند و مشت دروغگويان را باز كنند.⁽²⁾

پاسخ : احراز موضوع لازم است !

كجا دروغ بودن قضاياى تاريخى براى مردم محرز است؟

مگر هر چه سندش ضعيف بود دروغ است؟!

مگر به مجرد استبعاد مى شود هر مطلبى را دروغ شمرد؟!

شما مواردى را دروغ وتحريف مى دانيد ولى بزرگان آن را دروغ نمى دانند.

در شرايط امر به معروف و نهى از منكر فرموده اند: در صورتى كه احتمال داده شود عمل مكلف نزد خودش جايز است، انكار بر او واجب نيست، و به

تعبير برخى ديگر جايز هم نيست!⁽¹⁾

مسألة 2 . لو كانت المسألة مختلف فيها واحتمل أن الفاعل أو التارك رأيه أو تقليده مخالف له ويكون ما فعله جائزا عنده لا يجب ، بل لا يجوز إنكاره فضلاً عما لو علم ذلك . (تحرير الوسيلة 1/466) .

الرابع : أن يكون المعروف والمنكر منجّزا في حق الفاعل ، فإن كان معذورا في فعله المنكر ، أو تركه المعروف ، لاعتقاد أن ما فعله مباح وليس بحرام ، أو أن ما تركه ليس بواجب ، وكان معذورا في ذلك للاشتباه في الموضوع أو الحكم اجتهادا أو تقليدا لم يجب شيء . (منهاج الصالحين 1/351) .

متأسفانه شيوع مطالب فوق باعث شده كه به مجرّد استبعاد ، مسلّمات تاريخ و مقتل زير سؤال رود و بى اطلاع ترين افراد در اين زمينه اظهار نظر نمايند، بلكه مفاسد ديگرى بر آن مترتب شود كه براى استاد و ديگران قابل پيش بينى نبوده است : شما - مطابق ديدگاه هاى خويش - قسمتى از مطالب مقاتل را انكار كرده و تحريف و دروغ دانستيد و بخش ديگرى را پذيرفتيد و در سخنرانى ها و نوشته هايتان نقل كرديد. پس از شما عده اى با ذوق و سليقه خاصّ خود آنچه را كه شما قبول داشتيد نيز دروغ و تحريف دانستند، و بنابر فرمايش خود شما وظيفه دانستند كه به انكار آن بپردازند!

اگر امر به همين منوال بگذرد از روضه و مقتل چه باقى خواهد ماند ؟!

مناسب است كه به عنوان شاهد چند مورد از روضه هايى كه استاد مطهرى نقل كرده و بدان استناد نموده ولى كسانى كه در همان مسير حركت كرده اند به استبعاد و انكار آن پرداخته و يا آن را تحريف و خرافه دانسته اند، ذكر شود: .

اول: گفته شده: احتمال اينكه «هل من ناصر ينصرنى» شعارى بيش نباشد، بعيد نيست.

بلكه قدم را از آن فراتر نهاده گفته اند:

ما هر چه گشته ايم مستند و مأخذ آن را نيافته و آن را در كتابى كه قابل استناد باشد هرگز نديده ايم.⁽¹⁾

با اينكه اين روايت يا مضامين مشابه آن در مصادر شيعه و سنى نقل شده .⁽²⁾

دوم: اينكه گفته مى شود: «اسرا درخواست كردند از قتلگاه عبور كنند» مدرك معتبرى ندارد.⁽³⁾

سوم: بستن پاهاى امام سجاد عليه السلام زير شكم مركب .⁽⁴⁾

چهارم: اينكه اسرا خود را از مركب ها به روى زمين انداختند .⁽⁵⁾

پنجم: صدقه دادن مردم كوفه به اسراى اهل بيت عليهم السلام ،⁽⁶⁾و گرفتن نان و خرما از كودكان و پرتاب كردن آن توسط حضرت امّ كلثوم يا حضرت زينب عليهماالسلام .⁽⁷⁾.

ششم: قضيه جناب جون كه گفت: رنگ بدنم سياه و نژادم پست و بوى بدنم گنديده است. نسيم بهشت را بر من بدَم تا رويم سفيد و نژادم پاك و بدنم خوشبو گردد.⁽¹⁾

هفتم: اينكه امام حسين به حضرت قاسم عليهماالسلام فرمود: مرگ در ذائقه تو چه طعمى دارد؟ قاسم فورا گفت: شيرين تر از عسل.⁽²⁾

هشتم: امام در شب عاشورا با اصحابش اتمام حجت كرد كه هدف دشمن كشتن من است.⁽³⁾

نهم: اينكه امام زمان عليه السلام فرمود: اگر روزگار مرا در تأخير زمانى قرار داد و از يارى تو باز داشت و ... پس اكنون صبح و شام به ياد تو ندبه مى كنم و در مصيبت تو به جاى اشك خون مى گريم.⁽⁴⁾

دهم: آب ننوشيدن حضرت عباس عليه السلام هنگام ورود به شريعه فرات .⁽⁵⁾

اين در حالى است كه موارد گذشته مورد تأييد و استناد استاد مطهرى قرار گرفته است .

مورد اول : كه حضرت «هَلْ مِنْ ناصِرٍ يَنْصُرُني» مى فرمود.⁽⁶⁾.

موارد دوم ، سوم و چهارم : استاد مى گويد: عصر روز يازدهم اسرا را آوردند و بر مركبهايى (شتر يا قاطر يا هر دو) كه پالانهاى چوبين داشتند سوار كردند و مقيد بودند كه اسرا پارچه اى روى پالانها نگذارند، براى اينكه زجر بكشند. بعد اهل بيت خواهشى كردند كه پذيرفته شد. آن خواهش اين بود: «قُلْنَ بِحَقِّ اللّهِ اِلاّ ما مَرَرْتُمْ بِنا عَلى مَصْرَعِ الْحُسَيْنِ». گفتند: شما را به خدا حالا كه ما را از اينجا مى بريد، ما را از قتلگاه حسين عبور بدهيد براى اينكه مى خواهيم براى آخرين بار با عزيزان خودمان خداحافظى كرده باشيم. در ميان اسرا تنها امام زين العابدين بودند كه به علت بيمارى، پاهاى مباركشان را زير شكم مركب بسته بودند؛ ديگران روى مركب آزاد بودند. وقتى كه به قتلگاه رسيدند، همه بى اختيار خودشان را از روى مركبها به روى زمين انداختند. زينب سلام اللّه عليها خودش را به بدن مقدس اباعبداللّه مى رساند، آن را به يك وضعى مى بيند كه تا آن وقت نديده بود: بدنى مى بيند بى سر و بى لباس؛ با اين بدن معاشقه مى كند و سخن مى گويد: «بِأبِي الْمَهْمومِ حَتّى قَضى، بِأبِى الْعَطْشانِ حَتّى مَضى» . آنچنان دلسوز ناله كرد كه «فَأَبْكَتْ وَاللّهِ كُلَّ عَدُوٍّ وَ صَديقٍ» يعنى كارى كرد كه اشك دشمن جارى شد، دوست و دشمن به گريه درآمدند .⁽¹⁾

مورد پنجم : وقتى در كوفه مردم به رسم صدقه به اطفال گرسنۀ اسرا نان مى دادند، زينب نمى گذاشت قبول كنند.⁽²⁾

مورد ششم : افتاد به پاى اباعبداللّه و شروع كرد به بوسيدن كه آقا! مرا محروم نفرماييد، و بعد جمله اى گفت كه اباعبداللّه جايز ندانست .

كه به او اجازه ندهد. عرض كرد: آقا! فهميدم كه چرا به من اجازه نمى دهيد؛ من كجا و چنين سعادتى كجا! من با اين رنگ سياه و با اين خون كثيف و با اين بدن متعفّن شايستۀ چنين مقامى نيستم. فرمود: نه، به خاطر اين نيست، برو. مى رود و رجز مى خواند، كشته مى شود. اباعبداللّه به بالين اين مرد رفت. در آنجا دعا كرد، گفت: خدايا در آن جهان چهرۀ او را سفيد و بوى او را خوش گردان، خدايا او را با ابرار محشور كن .⁽¹⁾

مورد هفتم : وقتى كه اباعبداللّه اين مژده را مى دهد كه فردا همه شهيد مى شوند، او با خود فكر مى كند كه شايد مقصود، مردان بزرگ باشد و ما بچه ها مشمول نباشيم. يك بچۀ سيزده ساله حق دارد چنين فكر كند. نگران است، مضطرب است. يكمرتبه سر را جلو آورد و عرض كرد: «يا عَمّا! وَ انَا فيمَنْ يُقْتَلُ؟» آيا من هم فردا كشته خواهم شد يا كشته نمى شوم؟ حسين بن على نگاه رقّت آلودى كرد. فرمود: پسر برادر! من اول از تو سوءالى مى كنم. سوءال مرا جواب بده، بعد به سوءال تو پاسخ مى دهم. عرض كرد: عمو جان بفرماييد! فرمود: مرگ در ذائقۀ تو چه طعمى دارد؟ فوراً گفت: عمو جان! «أحْلى مِنَ الْعَسَلِ» چنين مرگى در كام من از عسل شيرين تر است (يعنى من كه مى پرسم، براى اين است كه مى ترسم فردا اين موهبت شامل حال من نشود). فرمود: بله فرزند برادر! تو هم فردا شهيد خواهى شد. ⁽²⁾.

مورد هشتم : براى آخرين بار اتمام حجّت نمود ... فرمود: همۀ شما مى دانيد كه اينها جز شخص من به كس ديگرى كارى ندارند، هدف اينها فقط من هستم. اينها اگر به من دست بيابند به هيچيك از شما كارى ندارند. شما مى توانيد از تاريكى شب استفاده كنيد و همه تان برويد. بعد هم فرمود: هر كدام مى توانيد دست يكى از اين بچه ها و خاندان مرا بگيريد و ببريد .⁽¹⁾

مورد نهم : زيارت ناحيه مقدسه مكرر مورد استناد استاد واقع شده.⁽²⁾

مورد دهم : استاد مطهرى بيش از يك صفحه به مدح و ستايش ايثار قمر بنى هاشم عليه السلام پرداخته در آب ننوشيدن و بيرون آمدن از شريعه فرات با لب تشنه .⁽³⁾

اما آخرين مطلب ايشان كه :

وظيفه علماست كه با اكاذيب مبارزه و مشت دروغگويان را بازكنند .

گرچه اين مطلب به جاى خودش صحيح است ولى چنين نيست كه به مجرد اختلاف نظر يا حتى سهو و اشتباه، كسى را به دروغ نسبت دهيم.

به عنوان مثال ايشان در خطبه حضرت زينب عليهاالسلام و چوب زدن يزيد دچار اشتباه شده - كه ناشى از عدم رجوع به مصادر يا عدم دقت است - آيا صحيح است كه به ايشان نسبت دروغ داده شود ؟!⁽⁴⁾.

31. آيا به خواب و رؤيا مى توان استناد كرد ؟

اشاره

آيا استناد به خواب و رؤيا در زمينه گريه، عزادارى، شعرهاى عاشورايى و غير آن صحيح است ؟

پاسخ :

بدون شك رؤيا حجّت شرعى نيست، و نمى توان امرى از امور دينى را با آن اثبات نمود، اعتقادات ما مبتنى بر دليل و برهان است و هيچگاه در مباحث علمى بر رؤيا اعتماد نمى كنيم، ولى در برخى موارد با ضميمه قرائن خارجى به رؤيا، قطع به صدق آن براى صاحب رؤيا و يا ديگران پيدا مى شود . رؤياهاى صادقه كه با موازين شرعى منافاتى نداشته باشد در تشويق و ترغيب به كارهاى نيك و يا اجتناب و دورى از كارهاى زشت تأثير بسزايى دارد ، و چنين نيست كه اين قسم از رؤياها مطلقا از ارزش ساقط باشد .

در قرآن مجيد به رؤياهاى متعدداشاره شده ، مانند رؤياهاى حضرت رسول اكرم صلى الله عليه و آله در مورد فتح مكه،⁽¹⁾درباره شجره ملعونه - يعنى بنى اميه - و بالا رفتن غاصبين خلافت از منبر آن حضرت،⁽²⁾نشان دادن دشمنان به صورت عده قليل،⁽³⁾رؤياى حضرت ابراهيم عليه السلام در ذبح حضرت اسماعيل عليه السلام ،⁽⁴⁾رؤياى حضرت يوسف عليه السلام ، رؤياى زندانيان همراه ايشان و رؤياى عزيز مصر .⁽⁵⁾

اگر رؤياهاى صادقه به نقل معتبر از عالمان و صالحان به ما رسيده باشد و كاملاً با موازين شرعى مطابقت داشته باشد، نقل آن در كتاب و منبر و مجالس مناسب است و تأثير بسزايى در نتيجه گرفتن از مباحث قرآنى و روايى دارد.

برخى از رؤياها و حكاياتى كه مورد اشكال واقع شده و يا از موارد تحريف به شمار آمده، محدث نورى - كه در كتاب حماسه حسينى فوق العاده ستايش و از علماى برجسته معرفى شده⁽¹⁾- بدان اعتماد نموده و با سندى كه آن را ستوده نقل كرده است. در مجموع نمى توان عنايات اهل بيت عليهم السلام نسبت به زوار، عزاداران، مدفونين در عتبات مقدسه و امثال آن را كه در رؤياهاى صادقه از علما و ثقات نقل شده ناديده گرفت، چنانكه محدث نورى در اين زمينه تأليف مستقلى دارد با نام «دارالسلام فيما يتعلق بالرؤيا و المنام».⁽²⁾

زيارت سيدالشهدا عليه السلام : 1 / 245 و 2 / 137 - 138 ، 144 - 147 ، 279 ، 292 ، 331 .

فضيلت دفن در كربلا و ... : 2 / 148 - 149 ، 337 .

خلاصه مطلب آنكه نمى شود به كلى رؤيا را فاقد ارزش دانست .⁽³⁾

و پس از نقل رؤياهاى همسرش مى نويسد : بايد قبول كنيم كه علم منحصر به آنچه كه انسان از طريق حسّ و فكر و فشار آوردن روى مغز (كسب مى كند) نيست و احيانا از افق ديگرى هم القائاتى مى شود. (مجموعه آثار استاد مطهرى 4 / 135 - 137) .

32. از قضيه عاشورا چه درسى مى گيريم؟

اشاره

آيا اين صحيح است كه درسى كه امام حسين عليه السلام و اصحابش به ما دادند، مبارزه با ظلم و ستم، زير بار ستمگران نرفتن، شجاعت و شهامت، از خود گذشتگى و بذل جان و مال در راه هدف است ؟⁽¹⁾

پاسخ :

اين مطلب صحيحى است كه به صورت ناقص بيان شده و نياز به تكميل و توضيح دارد. اگر مبارزه با ظلم و ستم به تنهايى كافى بود، چرا مبارزات با خلفاى جور و قيام هايى كه در زمان معصومين عليهم السلام - پس از سال 60 هجرى تا زمان غيبت صغرى - اتفاق افتاد مورد تأييد معصومين عليهم السلام واقع نشد ؟!⁽²⁾

اگر از عاشورا چنين درسى بايد آموخت چرا خود حضرت سجاد عليه السلام و امامان پس از ايشان چنين روشى را دنبال نكردند؟!

پس عدم قيام اهل بيت عليهم السلام از يك سو ؛ و تأييد نكردن قيام هاى ديگران از سوى ديگر دليل روشنى بر ناقص بودن بيان فوق است.

بلكه در روايات متعدد به صراحت از يارى آنها نهى شده،⁽³⁾و در برخى از روايات اشاره شده كه آنها نتوانستند عدل و داد را در جامعه بپا كنند تا جايى كه همان لحظات اول مبارزه رفتارشان مطابق دستور خدا و قرآن نبوده است.⁽⁴⁾

از كلمات نورانى اهل بيت عليهم السلام - در باب هاى مختلف - استفاده مى شود كه مبارزه با ظلم به همراه كسانى كه - حتى اگر در كارشان موفق شوند - نتوانند عدالت را رعايت كنند و يا خود تبديل به ظالمان و ستمگران ديگرى شوند ارزشى ندارد.⁽¹⁾

و بر همين اساس زيد فرزند امام سجاد عليه السلام را - با جلالت قدرش - از قيام منع كرده، و يا به نحوى عدم صحت قيامش را اظهار نموده اند.⁽²⁾

بنابر درسى كه گفته شده ، چه امتيازى بين شيعه اماميه و زيديه وجود دارد؟!

چرا فقط سيره سيدالشهدا عليه السلام در كربلا بايستى الگو باشد و سيره آن حضرت در ده سال قبل از آن، و سيره بقيه امامان عليهم السلام ناديده گرفته شود ؟!

بهترين نكته اى كه در دريافت اين مطلب مؤثر است، سكوت خود آن حضرت در ده سال ابتداى امامت است كه از مبارزه با معاويه خوددارى نمود. اگر مبارزه با ظالم همه جا و هميشه صحيح بود چرا خود حضرت در برابر معاويه سكوت نمود ؟! .

حقيقت آن است كه شرايط زمان و مكان مى تواند بستر مناسبى براى كيفيت برداشت انسان از آيات، روايات، اخبار، آثار، تاريخ و سيره باشد . گاهى كمك به فهم صحيح و رسيدن به واقع مى كند و گاهى موجب برداشت نادرست و دور شدن از وقايع و حقايق مى شود . همچنان كه حبّ و بغض انسان ، وابستگى و علاقه و تنفر او نيز همين تأثير را دارد.

در زمان گذشته - به جهت ظلم و ستم، خفقان حاكم بر اجتماع و علنى شدن فحشا و منكرات - بسيارى از نويسندگان، گويندگان، روشنفكران با شناخت اجمالى از كربلا و عاشورا و با اكتفا به مسموعات خويش به نتايجى رسيده بودند كه با واقعيات و آنچه از روايات استفاده مى شود فاصله بسيار داشت.

مثلاً جمله : «أنا قتيل العَبرة» - در كلام سالار شهيدان عليه السلام - حمل شده بر آنكه: چون من اشك مظلوم و ستمديده را ديدم ، براى احقاق حقوق آنان قيام كرده و شهيد مى شوم.⁽¹⁾با اينكه دنباله روايت از خود حضرت مطلبى آمده كه با اين برداشت تنافى واضح دارد ؛ زيرا فرمود : لا يذكرني مؤمن إلاّ استعبر .⁽²⁾يعنى : هيچ مؤنى مرا ياد نكند جز آنكه گريان شود . .

بدون شك مبارزه با ظالم و زير بار ستم نرفتن هنگامى كه وظيفه شرعى اقتضا كند و تقيه اى در كار نباشد مطلوب است، ولى آيا صحيح است كه بدون هيچ قيد و شرطى گفته شود: درسى كه از كربلا و عاشورا مى گيريم مبارزه با ظالم است؟!

پس از قضيه مشروطه و همچنين پس از خرداد 42 برداشت سياسى از عاشورا رائج شد،⁽¹⁾و بسيارى از نويسندگان و سخنرانان - بدون دقت در مطالب و اطمينان از صحت انتساب كلمات به معصومين عليهم السلام - به تحليل سياسى قضيه كربلا پرداختند.

عباراتى چون «كلّ يوم عاشورا وكلّ أرض كربلا» ، «إن الحياة عقيدة وجهاد» و «إن كان دين محمد لم يستقم إلاّ بقتلي يا سيوف خذيني» به صورت شعار رائج مطرح شد.⁽²⁾

تصور اينكه «درسى كه از عاشورا مى آموزيم مبارزه با ظلم است» به صورت مطلق و بدون هيچ قيد و شرط باعث شد كه عده اى بدون توجه به شرايط ، با فقدان دانش كافى ، بدون رجوع به كارشناسان واقعى دين با تشكيل گروه ها و سازمان هاى مختلف - كه مشحون و مملو از افكار و عقائد انحرافى و التقاطى بود - به مبارزه با حكومت وقت بپردازند، مانند توده اى ها، سازمان مجاهدين خلق و امثال آنها كه در گفتار و نوشتار خويش به صراحت گفتند : ما به پيروى از سيدالشهدا عليه السلام دست به قيام زده ايم ! .

به عنوان نمونه خسرو گلسرخى (معدوم 1352) كه كمونيست رسمى بود در دفاعيه خويش چنين گويد: «ان الحياة عقيدة وجهاد» ؛ سخنم را با گفته اى از مولا حسين، شهيد بزرگ خلق هاى خاورميانه[!!] آغاز مى كنم.

من كه يك ماركسيست لنينيست هستم ، براى نخستين بار عدالت اجتماعى را در مكتب اسلام جستم و آنگاه به سوسياليسم رسيدم ... .

زندگى مولا حسين نمودار زندگى اكنون ماست كه جان بر كف براى خلق هاى محروم ميهن در اين دادگاه محاكمه مى شويم.

او در اقليت بود و يزيد بارگاه، قشون، حكومت و قدرت داشت. او ايستاد و شهيد شد ... و ما نيز چنين اسلامى را، اسلام حسينى را تأييد مى كنيم .⁽¹⁾

حزب توده در سرمقاله نشريه «نامه رهبر» تاريخ 13 / 9 / 1325 نوشت: آنچه كه به نظر ما در مطالعه احوال حسينى جالب توجه است، فقط آن نيست كه در سرزمين كربلا عمال يزيد بن معاويه عليه اللعنة تيغ در سلاله مصطفى[ صلى الله عليه و آله [ انداختند ؛ بلكه شهادت حسين عليه السلام حاوى فلسفه اى است كه يكى از عالى ترين فلسفه هاى حيات بشرى است .⁽²⁾

بيانى كه بعضى از نويسندگان در انگيزه قيام سيدالشهدا عليه السلام و انكار دستور خصوصى در حادثه كربلا دارند ، حاكى از آن است كه درس عاشورا را مبارزه با ستم مى دانند كه تفصيل مطلب با پاسخ آن در پرسش شماره 35 خواهد آمد . .

درس عاشورا با بيانى ديگر (فلسفه عزادارى)

در مورد فلسفۀ عزادارى گفته شده است :

همه مى دانيم كه فلسفۀ عزادارى و تذكر امام حسين عليه السلام كه به توصيۀ ائمّۀ اطهار سال به سال بايد تجديد شود، آموزندگى آن است.⁽¹⁾

چرا ائمّۀ اطهار اين همه دستور اكيد داده اند كه عاشورا بايد زنده بماند و چرا اين همه اجر و پاداش و ثواب براى عزادارى اباعبداللّه منظور شده ... از اين جهت گفتند عاشورا زنده بماند كه اين مكتب زنده بماند؛ براى اينكه اگر چه شخص حسين بن على نيست ولى حسين بن على بايد به قول امروز يك سمبل باشد، به صورت يك نيرو زنده باشد؛ حسين اگر خودش نيست، هر سال محرم كه طلوع مى كند، يكمرتبه مردم از تمام فضا بشنوند: ألا تَرَوْنَ أنَّ الْحَقَّ لا يُعْمَلُ بِهِ وَ أنَّ الْباطِلَ لا يُتَناهى عَنْهُ؟ لِيَرْغَبَ الْمُوءْمِنُ في لِقاءِ اللّهِ مُحِقّاً.

براى اينكه از راستى و حقيقت، شور حيات، شور امر به معروف، شور نهى از منكر، شور اصلاح مفاسد امور مسلمين، در ميان مردم شيعه پيدا بشود.⁽²⁾

بايد بگوييم عاشورا روز تجديد حيات ماست ... ما نمى خواهيم حس امر به معروف و نهى از منكر، احساس شهادت، احساس جهاد، احساس فداكارى در راه حق، در ما فراموش بشود؛ نمى خواهيم روح فداكارى در راه حق در ما بميرد.⁽³⁾

بايد بدانيم ماترياليسم چه فعاليتها دارد، صهيونيزم چه فعاليتها دارد. اطلاع و آگاهى از اينها و گفتن و بازگو كردن اينها واجب است . كرسى حسين بن على عليه السلام اگر اين طور باشد مى تواند حافظ اسلام باشد.

فلسفه عزادارى حسين بن على اينهاست، و الا چه فايده اى به حال حسين بن على كه برايش گريه بكنيم؟ او چه احتياجى دارد به گريۀ ما و شما؟

حسين بن على مى خواهد نام او، مكتب او زنده باشد، در مكتب او با هر باطلى بجنگيم، با كمونيزم بجنگيم؛ با ظلم، با بى عدالتى، با فساد، با فحشا، با قمار، با مُسكِرات مبارزه كنيم .

سپس در بيان «يا ليتنا كنا معكم» مى نويسد :

آرزوى شركت در حادثه اى كه 1320 [سال از آن] گذشته معنا ندارد. اينها براى اين است كه هميشه به خودمان تلقين كنيم و حسين عليه السلام را به صورت يك مكتب زنده حفظ كنيم ... در زير لواى حسينى مبارزه كنيم.⁽¹⁾

و باز در حاشيه اين مطلب كه : (حبّ و بغض بايد با هم توأم باشد تا روح مبارزه در شخص پيدا بشود) آمده :

مكتب عزاى حسينى مكتب تأثّر محض نيست، مكتب ثوره و انقلاب است. در طول تاريخ اسلامى اين حادثه منشأ انقلابها شده و كاخهاى ظلم را در اثر برانگيختن تأثر و بغض منطقى و اجتماعى واژگون كرده است و در آينده نيز خواهد كرد.⁽²⁾.

ايشان در جاى ديگر مى نويسد :

چرا ائمّۀ دين دستور دادند كه عزاى امام حسين هميشه اقامه شود و درنتيجه ما وقتها و عمرها و پولها و نيروها و انرژيها هرسال در دو ماه محرم و صفر و بلكه در غير اين دو ماه صرف كنيم ... مقصود اين است كه داستان كربلا به صورت يك مكتب تعليمى و تربيتى هميشه زنده بماند .

سپس ايشان از لوءلوء و مرجان از كامل الزيارات نقل مى كند كه :

حضرت صادق عليه السلام به عبداللّه بن حماد بصرى فرمود: بَلَغَني أنَّ قَوْماً يأْتونَهُ (يعنى الْحُسَيْنَ عليه السلام ) مِنْ نَواحِي الْكوفَةِ وَناساً مِنْ غَيْرِهِمْ وَنِساءً يَنْدُبْنَهُ وَ ذلِكَ فِى النِّصْفِ مِنْ شَعْبانَ، فَمِنْ بَيْنِ قارِئٍ يَقْرَأُ وَقاصٍّ يَقُصُّ وَنادِبٍ يَنْدُبُ وَقائِلٍ يَقولُ الْمَراثي. فَقُلْتُ لَهُ: نَعَمْ، جُعِلْتُ فِداكَ قَدْ شَهِدْتُ بَعْضَ ماتَصِفُ.

فَقالَ: الْحَمْدُ للّه ِ الَّذي جَعَلَ فِى النّاسِ مَنْ يَفِدُ إلَيْنا وَيَمْدَحُنا وَ يَرْثي عَلَيْنا وَجَعَلَ عَدُوَّنا مَنْ يَطْعَنُ عَلَيْهِمْ مِنْ قَرابَتِنا أوْمِنْ غَيْرِهِمْ يُهَدِّدونَهُمْ وَ يُقَبِّحونَ ما يَصْنَعونَ .

و باز از لوءلوء و مرجان نقل مى كند كه: إنَّ لِقَتْلِ الْحُسَيْنِ حَرارَةً فى قُلوبِ الْمُوءْمِنينَ لا يَبْرُدُ أبَداً. و نتيجه مى گيرد كه :

پس معلوم مى شود فلسفه اين كار تهديد دشمن و تقبيح كارهاى آنهاست، تحسين اين دسته وتشويق به اين نوع كار و تقبيح آن دسته و ايجاد نفرت [نسبت به ] آن نوع كار است.⁽¹⁾.

خلاصه مطالب گذشته :

(1) فلسفۀ عزادارى آموزندگى آن است .

(2) پاداشى كه براى عزادارى منظور شده، براى زنده ماندن مكتب است.

(3) حسين مى خواهد ازمكتب هاى باطل آگاهى پيدا نماييم و با آنها مبازه كنيم.

(4) مكتب عزاى حسينى مكتب تأثّر محض نيست، مكتب انقلاب است.

(5) بدون توجه به فلسفه مزبور فايده اى ندارد كه براى حضرت گريه كنيم؟

(6) اين حادثه منشأ انقلابها شده و كاخهاى ظلم را واژگون كرده و خواهد كرد.

(7) فلسفه زيارت و عزادارى تهديد دشمن و تقبيح كارهاى آنهاست .

پاسخ مطلب اول و دوم :

قبلاً گذشت كه عزادارى خودش موضوعيت دارد ،⁽¹⁾و لازم نيست ما براى واجبات و مستحبات فلسفه اى بيابيم گرچه هيچ كدام بدون حكمت نيست .

پاسخ مطلب سوم :

گرچه اين مطلب به جاى خودش صحيح است ، ولى چنين شرطى براى عزادارى ها گذاشتن هيچ دليلى ندارد .

پاسخ مطلب چهارم :

اخيرا گذشت كه مكتب حسينى همان اسلام است، قيام و سكوت هم در اين مكتب وابسته به وظيفه است .

و بخشى از اين مكتب عزادارى است كه خودش موضوعيت دارد .

پاسخ مطلب پنجم :

حضرت نه نيازى به گريه ما دارد و نه نيازى به شناخت و مبارزه ما ، چنانكه خداوند نيازى به نماز ما ندارد، ولى اين وظيفه ماست كه به نمازهاى واجب و مستحب اهميت بدهيم چونكه بندگى خداوند است، همچنين بايد به عزاى حسينى بپردازيم چون اظهار علاقه به پيامبر صلى الله عليه و آله و خاندانش بوده و عبادتى است كه خداوند آن را دوست دارد .

اگر اين عزادارى همراه با شناخت صحيح و پيروى از آن حضرت و انجام وظائف شرعى باشد ، قطعا ارزش بيشترى دارد ولى اگر در جهات ديگر قصور ياتقصيرى بود سبب فائده نداشتن آن عزادارى نيست.

آيا نماز بدون شناخت و معرفت باطل است ؟!

آيا عدم شناخت ، دليل سقوط تكليف است ؟!

پاسخ مطلب ششم :

در پيوست شماره 3 عامل امر به معروف و نهى از منكر و در بخش سوم خواهد آمد⁽¹⁾كه آن قيامها مورد تأييد نبوده است . .

پاسخ مطلب هفتم :

به نظر مى رسد روايت درست ترجمه نشده و معناى روايت چنين باشد : و دشمن ما را - از نزديكان ما و ديگران - چنين قرار داد كه بر آنها (يعنى زائرين و مدح كنندگان و مرثيه سرايان) طعن نموده و آنها را تهديد نمايند و رفتار آنها را ناپسند دانند .⁽¹⁾

و مرحوم استاد ذهنى تهرانى در ترجمه روايت نوشته : و در مقابل، دشمن ما را كسانى قرار داده كه از اقرباء ما بوده و آن گروه اوّل را مورد طعن قرار مى دهند ولى ديگران ايشان را هلاك كرده و كار و عملشان را تقبيح مى نمايند. (ترجمه كامل الزيارات 980) .

خود محدّث نورى قدس سره نيز روايت را چنين ترجمه كرده : و قرار داد دشمن ما را كسانى كه طعنه مى زنند بر ايشان - از خويشان ما يا غير ايشان - و تهديد مى نمايند ايشان را و زشت شمارند كارهاى ايشان را . (لؤلؤ و مرجان 4) .

يعنى مرجع ضمير فاعلى در «يهدّدونهم» لفظ : «عدونا» و مرجع ضمير مفعولى «من يفد إلينا» است.

قرينه مطلب آنكه گرچه ذكر مطاعن دشمن به صورت مخفيانه و با مراعات تقيه ممكن بوده، ولى قطعا در زمان امام صادق عليه السلام با وجود تقيه شديد «تهديد دشمن» - كه استاد گفته - اصلاً امكان نداشته است .⁽²⁾.

33. آيا بحث «تحريفات عاشورا» از تحريف مصون مانده است ؟

اشاره

درباره تحريفات عاشورا سخنان بسيارى گفته شده و در كتاب ها، مجلات و مقاله ها نيز قلم فرسايى بسيار نموده اند ولى آيا همه آنچه كه در تحريفات عاشورا ذكر شده - چه در حوزه معرفتى خود عاشورا و چه در حوزه بزرگداشت آن - مى توان تحريف ناميد ؟!

به نقل از كتاب لؤلؤ و مرجان گفته شده است :

دو چيز است كه سبب تجرّى ... شده در نقل اخبار و حكايات بى اصل و مأخذ، بلكه در بافتن دروغ و جعل اخبار و حكايات :