تفسیر اهل البیت علیهم السلام جلد 9

مشخصات کتاب

سرشناسه:حسینی بهارانچی، سید محمد، 1323 -

عنوان و نام پديدآور:تفسیر اهل‌البیت علیهم‌السلام/ تالیف سیدمحمد حسینی‌بهارانچی.

مشخصات نشر:قم: انتشارات مطیع، 1393 -

مشخصات ظاهری:9ج.

شابک:280000 ريال: ج.1‌978-600-7107-24-9 : ؛ ج.3‌978-600-7107-56-0 : ؛ ج.4‌978-600-7107-51-5 : ؛ 500000 ریال: ج.5‌978-600-7107-83-6 : ؛ ج.6‌978-600-9900-04-6 : ؛ ج.7‌978-600-9900-08-4 : ؛ 1200000 ﷼: ج.8‌978-600-9900-09-1 : ؛ ج.9‌978-600-990014-5 :

يادداشت:ج. 4 و 6 - 8 (چاپ اول: 1397) (فیپا).

يادداشت:ج.5 (چاپ اول: 1397).

يادداشت:ج.8 (چاپ اول: 1399)

يادداشت:ج.9 (چاپ اول: 1398) (فیپا).

یادداشت:کتابنامه.

مندرجات:ج.1. سوره مبارکه حمد و بقره.- ج.4. سوره‌های مبارکه یونس- هود - یوسف - رعد - ابراهیم - حجر- نحل و اسراء.- ج.5. سوره‌های مبارکه کهف - مریم سلام الله علیها- طه - انبیاء - حج - مومنون و نور.- ج.6. سوره های فرقان - شعراء - نمل - قصص - عنکبوت - روم - لقمان - سجده - احزاب و سبأ.- ج.7. سوره‌های فاطر - یس - صافات - ص - زمر - غافر - فصلت - شوری - زخرف - دخان - جاثیه -احقاف.- ج.8. سوره‌های مبارکه محمد صلی‌الله علیه و آله - فتح - حجرات - ق- ذاریات - طور- نجم - قمر - الرحمن- واقعه - حدید - مجادله - حشر - ممتحنه - صف - جمعه - منافقین - تغابن - طلاق - تحریم

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14

Qur'an -- Shiite hermeneutics -- 20th century

رده بندی کنگره:BP98/ح3ت7 1393

رده بندی دیویی:297/179

شماره کتابشناسی ملی:4922990

خیراندیش دیجیتالی : انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

تفسیر اهل البیت علیهم السلام

(جلد9)

سوره های مبارکه ملک، قلم، الحاقّه ،معارج ،نوح ،جن ، مُزمّل ، مدثر، قیامت ،انسان مُرسلات ،نبا ،نازعات، عبس ، تکویر، انفطار، مُطفّفین ،انشقاق ، بُروج ،طارق، اعلی غاشیه ،فجر ، بلد ،شمس، لیل ،والضُحی ،انشراح، تین ،علق ، قدر، بیّنه ،زلزال ،عادیات قارعه، تکاثُر ،عصر ،همزه، فیل، قریش ،ماعون ، کوثر،کافرون ،نصر، مسد ،توحید ،فلق ناس

تالیف خادم اهل البیت علیهم السلام

سیّد محمّد (سیّد قاسم) حسینی بهارانچی

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد لله ربّ العالمین وصلواته الدآئمّة علی خاتم النّبییّن و علی اله الائمّة المیامین و الاوصیآء المرضیّین، سیّما الامام المنتظر و الحجّة الثّانی‌عشر روحی و ارواح العالمین لتراب مقدّمه الفدآء، سمیّ المصطفی و کنیّ المرتضی، الّذی یملاء الله به الارض قسطًا وعدلًا، کما ملئت ظلمًا و جورًا، و لعنة الله الدآئمّة علی اعدآئهم و مخالفیهم و منکری فضآئلهم و امامتهم اجمعین الی یوم الدّین.

فهرست مطالب

سوره‌ی مُلک

سوره‌ی ملک، آیات 1 تا 30...17

سوره‌ی قلم

سوره‌ی قلم، آیات 1 تا 33...47

سوره‌ی قلم، آیات 34 تا 52... 65

سوره‌ی الحاقّة

سوره‌ی الحاقّة، آیات 1 تا 52... 79

سوره‌ی معارج

سوره‌ی معارج، آیات 1 تا 44... 107

سوره‌ی نوح

سوره‌ی نوح، آیات 1 تا 28... 127

سوره‌ی جِن

سوره‌ی جنّ، آیات 1 تا 28... 143

سوره‌ی مزمّل

سوره‌ی مزمّل، آیات 1 تا 20... 165

سوره‌ی مدّثر

سوره‌ی مدّثر، آیات 1 تا 56... 179

سوره‌ی قیامت

سوره‌ی قیامت، آیات 1 تا 40... 201

سوره‌ی انسان

سوره‌ی انسان، آیات 1 تا 4... 217

سوره‌ی انسان، آیات 5 تا 13... 229

سوره‌ی انسان، آیات 14 تا 31... 234

سوره‌ی مرسلات

سوره‌ی مرسلات، آیات 1 تا 50... 247

سوره‌ی نبأ

سوره‌ی نبأ، آیات 1 تا 40... 261

سوره‌ی نازعات

سوره‌ی نازعات، آیات 1 تا 46... 283

سوره‌ی عبس

سوره‌ی عَبَس، آیات 1 تا 42... 305

سوره‌ی تکویر

سوره‌ی تکویر، آیات 1 تا 29... 321

سوره‌ی انفطار

سوره‌ی انفطار، آیات 1 تا 19... 339

سوره‌ی مطفّفین

سوره‌ی مطفّفین، آیات 1 تا 36... 349

سوره‌ی انشقاق

سوره‌ی انشقاق، آیات 1 تا 25... 367

سوره‌ی بروج

سوره‌ی بروج، آیات 1 تا 22... 383

سوره‌ی طارق

سوره‌ی طارق، آیات 1 تا 17... 399

سوره‌ی اعلی

سوره‌ی اعلی، آیات 1 تا 19... 411

سوره‌ی غاشیه

سوره‌ی غاشیه، آیات 1 تا 26... 425

سوره‌ی فجر

سوره‌ی فجر، آیات 1 تا 30... 441

سوره‌ی بلد

سوره‌ی بلد، آیات 1 تا 20... 465

سوره‌ی شمس

سوره‌ی شمس، آیات 1 تا 15... 479

سوره‌ی لیل

سوره‌ی لیل، آیات 1 تا 21... 489

سوره‌ی و الضُّحٰی

سوره‌ی ضحی، آیات 1 تا 11... 499

سوره‌ی انشراح

سوره‌ی انشراح، آیات 1 تا 8... 508

سوره‌ی تین

سوره‌ی تین، آیات 1 تا 8... 515

سوره‌ی علق

سوره‌ی علق، آیات 1 تا 19... 521

سوره‌ی قدر

سوره‌ی قدر، آیات 1 تا 5... 531

سوره‌ی بیّنة

سوره‌ی بیّنة، آیات 1 تا 8... 547

سوره‌ی زلزال

سوره‌ی زلزال، آیات 1 تا 8... 557

سوره‌ی عادیات

سوره‌ی عادیات، آیات 1 تا 11... 567

سوره‌ی قارعه

سوره‌ی قارعة، آیات 1 تا 11... 579

سوره‌ی تکاثر

سوره‌ی تکاثر، آیات 1 تا 8... 589

سوره‌ی عصر

سوره‌ی والعصر، آیات 1 تا 3... 599

سوره‌ی هُمَزَه

سوره‌ی همزة، آیات 1 تا 9... 605

سوره‌ی فیل

سوره‌ی فیل، آیات 1 تا 5... 613

سوره‌ی قریش

سوره‌ی قریش، آیات 1 تا 4... 625

سوره‌ی ماعون

سوره‌ی ماعون، آیات 1 تا 7... 631

سوره‌ی کوثر

سوره‌ی کوثر، آیات 1 تا 3... 637

سوره‌ی کافرون

سوره‌ی کافرون، آیات 1 تا 6... 649

سوره‌ی نصر

سوره‌ی نصر، آیات 1 تا 3... 655

سوره‌ی مسد

سوره‌ی مسدّ، آیات 1 تا 5... 665

سوره‌ی توحید

سوره‌ی توحید، آیات 1 تا 5... 677

سوره‌ی فلق

سوره‌ی فلق، آیات 1 تا 5... 685

سوره‌ی ناس

سوره‌ی ناس، آیات 1 تا 6... 699

سوره‌ی مُلک

اشاره

محلّ نزول: مکّه مکرّمه.ترتیب نزول: بعد از سوره‌ی طور نازل شده؛ و مُنجیه و واقیة نامیده شده است؛ چرا که صاحبش را از عذاب قبر نجات می‌دهد.

تعداد آیات: 30 آیه.

ثواب قرائت سوره‌ی مُلک

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

کسی که سوره ملک را در نماز عشا بخواند، تا صبح در امان خدا باشد، و در قیامت نیز در امان خداوند خواهد بود تا داخل بهشت شود.⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) فرمود:

سوره‌ی ملک مانع از عذاب قبر است، و نام آن در تورات سوره‌ی ملک است، و کسی که آن را در شب بخواند، خیر او فراوان و نفس او پاک و از غافلین شمرده نمی‌شود، و من آن را بعد از نماز عشا در حال نشسته می‌خوانم، و پدرم آن را در روز و شب می‌خواند، و کسی که آن را [همواره] بخواند چون ناکر

ونکیر از طرف پایین قبر وارد بر او می‌شوند، پاهای او می‌گوید: راهی برای شما نیست، چرا که این بنده بر روی من می‌ایستاد و هر صبح و شام مرا قرائت می‌نمود، و اگر از ناحیه وسط وارد شوند، جوف او می‌گوید: راهی برای شما نیست چرا که این بنده هر روز و هر شب مرا حفظ می‌نمود، و اگر از ناحیه‌ی زبان وارد شوند، زبان می‌گوید: راهی برای شما نیست، چرا که این بنده در هر روز و در هر شب به وسیله من این سوره را می‌خواند.⁽¹⁾

و از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود:

هر کس این سوره را بخواند، از عذاب قبر نجات یابد، و پاداش احیای شب قدر به او داده خواهد شد، و کسی که آن را حفظ کند، انیس قبر او خواهد بود، و او را از عذاب قبر نجات می‌دهد، تا قیامت بر پا شود، و در قیامت نیز نزد خداوند از او شفاعت می‌کند، و تقرّب به او پیدا می‌نماید، تا در حال امن بدون وحشت داخل بهشت شود.

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

کسی که این سوره را نزد مرده‌ای قرائت کند، خداوند به او تخفیف می‌دهد، و اگر این سوره قرائت شود، و به اموات هدیّه داده شود، به اذن خداوند مانند برق به آنان می‌رسد.⁽¹⁾

-- و فیه: و قال الصّادق(علیه السلام): «من قرأها علی میت خفف الله عنه ما هو فیه، و إذا قرئت و أهدیت إلی الموتی أسرعت إلیهم کالبرق الخاطف بإذن الله تعالی».[تفسیر برهان، ج 5، ص 433]

سوره‌ی ملک، آیات 1 تا 30

متن:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

تَبارَکَ الَّذی بِیَدِهِ الْمُلْکُ وَ هُوَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدیرٌ 1 الَّذی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً وَ هُوَ الْعَزیزُ الْغَفُورُ 2 الَّذی خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً ما تَری فی خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَری مِنْ فُطُورٍ 3 ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ کَرَّتَیْنِ یَنْقَلِبْ إِلَیْکَ الْبَصَرُ خاسِئاً وَ هُوَ حَسیرٌ 4 وَ لَقَدْ زَیَّنَّا السَّماءَ الدُّنْیا بِمَصابیحَ وَ جَعَلْناها رُجُوماً لِلشَّیاطینِ وَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذابَ السَّعیرِ 5 وَ لِلَّذینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ عَذابُ جَهَنَّمَ وَ بِئْسَ الْمَصیرُ 6 إِذا أُلْقُوا فیها سَمِعُوا لَها شَهیقاً وَ هِیَ تَفُورُ 7 تَکادُ تَمَیَّزُ مِنَ الْغَیْظِ کُلَّما أُلْقِیَ فیها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَذیرٌ 8 قالُوا بَلی قَدْ جاءَنا نَذیرٌ فَکَذَّبْنا وَ قُلْنا ما نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَیْ‌ءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ فی ضَلالٍ کَبیرٍ 9 وَ قالُوا لَوْ کُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ ما کُنَّا فی أَصْحابِ السَّعیرِ 10 فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقاً لِأَصْحابِ السَّعیرِ 11 إِنَّ الَّذینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَیْبِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبیرٌ 12 وَ أَسِرُّوا قَوْلَکُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَلیمٌ بِذاتِ

الصُّدُورِ 13 أَ لا یَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَ هُوَ اللَّطیفُ الْخَبیرُ 14 هُوَ الَّذی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ ذَلُولاً فَامْشُوا فی مَناکِبِها وَ کُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَ إِلَیْهِ النُّشُورُ 15 أَ أَمِنْتُمْ مَنْ فِی السَّماءِ أَنْ یَخْسِفَ بِکُمُ الْأَرْضَ فَإِذا هِیَ تَمُورُ 16 أَمْ أَمِنْتُمْ مَنْ فِی السَّماءِ أَنْ یُرْسِلَ عَلَیْکُمْ حاصِباً فَسَتَعْلَمُونَ کَیْفَ نَذیرِ 17 وَ لَقَدْ کَذَّبَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَکَیْفَ کانَ نَکیرِ 18 أَ وَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الطَّیْرِ فَوْقَهُمْ صافَّاتٍ وَ یَقْبِضْنَ ما یُمْسِکُهُنَّ إِلاَّ الرَّحْمنُ إِنَّهُ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ بَصیرٌ 19 أَمَّنْ هذَا الَّذی هُوَ جُنْدٌ لَکُمْ یَنْصُرُکُمْ مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ إِنِ الْکافِرُونَ إِلاَّ فی غُرُورٍ 20 أَمَّنْ هذَا الَّذی یَرْزُقُکُمْ إِنْ أَمْسَکَ رِزْقَهُ بَلْ لَجُّوا فی عُتُوٍّ وَ نُفُورٍ 21 أَ فَمَنْ یَمْشی مُکِبًّا عَلی وَجْهِهِ أَهْدی أَمَّنْ یَمْشی سَوِیًّا عَلی صِراطٍ مُسْتَقیمٍ 22 قُلْ هُوَ الَّذی أَنْشَأَکُمْ وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلیلاً ما تَشْکُرُونَ 23 قُلْ هُوَ الَّذی ذَرَأَکُمْ فِی الْأَرْضِ وَ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ 24 وَ یَقُولُونَ مَتی هذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صادِقینَ 25 قُلْ إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ وَ إِنَّما أَنَا نَذیرٌ مُبینٌ 26 فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً سیئَتْ وُجُوهُ الَّذینَ کَفَرُوا وَ قیلَ هذَا الَّذی کُنْتُمْ بِهِ تَدَّعُونَ 27 قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَهْلَکَنِیَ اللَّهُ وَ مَنْ مَعِیَ أَوْ رَحِمَنا فَمَنْ یُجیرُ الْکافِرینَ مِنْ عَذابٍ أَلیمٍ

28 قُلْ هُوَ الرَّحْمنُ آمَنَّا بِهِ وَ عَلَیْهِ تَوَکَّلْنا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ فی ضَلالٍ مُبینٍ 29

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُکُمْ غَوْراً فَمَنْ یَأْتیکُمْ بِماءٍ مَعینٍ 30

لغات:

«تبارک»اصل آن از برکت به معنای ثبوت خیر و نُمُوّ چیزی است، و «طباق» مصدرطوبقت طباقاً به معنای چیزی بر روی چیز دیگری قرار گرفتن است، و امکان دارد جمع طَبَق باشد، مانند جَمَل و جِمال، و «تفاوت»به معنای اختلاف و اضطراب است، و«فُطور»به معنای شُقوق و صُدوع، از فَطر به معنای شَقّ و جدا شدن و دو نیم شدن است، و «خاسِئ»یعنی ذلیل و صاغر، و یا به معنای بعید و دور از انتظار است، از این رو به

سگ گفته می‌شود: اِخَسأ، و «حسیر»به معنای ناتوان و از کار افتاده است، و«حسیر»شتر از پا در آمده و غیر قابل سیر است، و «سعیر»آتش شعله‌ور را گویند، و «أعتدنا»در اصل أعددنا بوده، و دال تبدیل به تاء شده، و به معنای هَیَّأنا می‌باشد، و «شهیق»صدای نَفَس گیر را گویند، مانند صدای جان دادن، و هنگامی که شعله آتش شدید می‌شود این صدا از آن شنیده می‌شود، کأنّه طالب وقود است، و بعضی گفته‌اند: شهیق در سینه است، و زفیر درحلق است، و «فَور»ارتفاع به غلیان است، و «فارت القِدر و فار التنّور»یعنی ارتفع بالغلیان، و منه الفوّارة، لإرتفاعها بالماء ارتفاع الغلیان، و سحیق»به معنای بعید است، و أسحقهم الله یعنی أبعدهم من الخیر، و «لطیف» درباره‌ی خداوند به معنای رأفت و رحمت و رفق است، و «ذلول»مرکب رام را گویند، و «مناکب زمین»جاهای بلند آن را گویند، و «نشور»حیات بعد از مرگ را گویند، و «أنشره الله»یعنی أحیاه بعد موته، و «حاصب»سنگی است که با آن نشانه می‌گیرند، و حَصَبه بالحِصاة إذا رماه بها، «و کببته فأکبّ إذا القاه علی وجهه»، و «نَزَفتِ البئر» ای ذَهَب ماؤها، و «زُلفة»به معنای قربت و نزدیکی است، و «ساءه الأمر»ای غمّه و أحزنه، و «ماء غور»یعنی ماء غائر و فرو رفته،و «مَعین»مأخوذ از عین است، مانند مبیع که مأخوذ از بیع است، یعنی آب چشمه گوارا.

ترجمه:

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر

پربرکت و زوال‌ناپذیر است کسی که حکومت جهان هستی به دست اوست، و او بر هر چیز تواناست. (1) آن کس که مرگ و حیات را آفرید تا شما را بیازماید که کدام یک از شما بهتر عمل می‌کنید، و او شکست‌ناپذیر و بخشنده است. (2) همان کسی که هفت آسمان را بر فراز یکدیگر آفرید در آفرینش خداوند رحمان هیچ تضادّ و عیبی نمی‌بینی! بار دیگر نگاه کن، آیا هیچ شکاف و خللی مشاهده می‌کنی؟!

(3) بار دیگر (به عالم هستی) نگاه کن، سرانجام چشمانت (در جستجوی خلل و نقصان ناکام مانده) به سوی تو باز می‌گردد در حالی که خسته و ناتوان است! (4) ما آسمان پایین (نزدیک) را با چراغهای فروزانی زینت بخشیدیم، و آنها [شهابها] را تیرهایی برای شیاطین قرار دادیم، و برای آنان عذاب آتش فروزان فراهم ساختیم! (5) و برای کسانی که به پروردگارشان کافر شدند عذاب جهنّم است، و بد فرجامی است! (6) هنگامی که در آن افکنده شوند صدای وحشتناکی از آن می‌شنوند، و این در حالی است که پیوسته می‌جوشد! (7) نزدیک است (دوزخ) از شدّت غضب پاره پاره شود هر زمان که گروهی در آن افکنده می‌شوند، نگهبانان دوزخ از آنها می‌پرسند:«مگر بیم‌دهنده الهی به سراغ شما نیامد؟!»(8) می‌گویند: «آری، بیم‌دهنده به سراغ ما آمد، ولی ما او را تکذیب کردیم و گفتیم:خداوند هرگز چیزی نازل نکرده، و شما در گم‌راهی بزرگی هستید!»(9) و می‌گویند:«اگرما گوش شنوا داشتیم یا تعقّل می‌کردیم، در میان دوزخیان نبودیم!»(10) اینجاست که به گناه خود اعتراف می‌کنند دور باشند دوزخیان از رحمت خدا! (11) (امّا) کسانی که از پروردگارشان در نهان می‌ترسند، مسلّماً آمرزش و پاداش بزرگی دارند! (12) گفتار خود را پنهان کنید یا آشکار(تفاوتی نمی‌کند)، او به آنچه در سینه‌هاست آگاه است! (13) آیا آن کسی که موجودات را آفریده از حال آنها آگاه نیست؟! در حالی که او (از اسرار دقیق) با خبر و آگاه است! (14) او کسی است که زمین را برای شما رام کرد، بر شانه‌های آن راه بروید و از روزیهای خداوند بخورید و بازگشت و اجتماع همه به سوی اوست! (15) آیا خود را از عذاب کسی که حاکم بر آسمان است در امان می‌دانید که دستور دهد زمین بشکافد و شما را فرو برد و به لرزش خود ادامه دهد؟! (16) یا خود را از عذاب خداوند آسمان در امان می‌دانید که تندبادی پر از سنگریزه بر شما فرستد؟! و بزودی خواهید دانست

تهدیدهای من چگونه است! (17) کسانی که پیش از آنان بودند (آیات الهی را) تکذیب کردند، امّا (ببین) مجازات من چگونه بود! (18) آیا به پرندگانی که بالای سرشان است، و گاه بالهای خود را گسترده و گاه جمع می‌کنند، نگاه نکردند؟! جز خداوند رحمان کسی آنها را بر فراز آسمان نگه نمی‌دارد، چرا که او به هر چیز بیناست! (19) آیا این کسی که لشکر شماست می‌تواند شما را در برابر خداوند یاری دهد؟ ولی کافران تنها گرفتار فریبند! (20) یا آن کسی که شما را روزی می‌دهد، اگر روزیش را بازدارد (چه کسی می‌تواند نیاز شما را تأمین کند)؟! ولی آنها در سرکشی و فرار از حقیقت لجاجت می‌ورزند! (21) آیا کسی که به رو افتاده حرکت می‌کند به هدایت نزدیکتر است یا کسی که راست‌قامت در صراط مستقیم گام برمی‌دارد؟! (22) بگو: «او کسی است که شما را آفرید و برای شما گوش و چشم و قلب قرار داد امّا کمتر سپاسگزاری می‌کنید!» (23) بگو: «او کسی است که شما را در زمین آفرید و به سوی او محشور می‌شوید!»(24) آنها می‌گویند: «اگر راست می‌گویید این وعده قیامت چه زمانی است؟!»(25) بگو: «علم آن تنها نزد خداست و من فقط بیم‌دهنده آشکاری هستم!» (26) هنگامی که آن (وعده الهی) را از نزدیک می‌بینند، صورت کافران زشت و سیاه می‌گردد، و به آنها گفته می‌شود: «این همان چیزی است که تقاضای آن را داشتید»! (27) بگو: «به من خبر دهید اگر خداوند مرا و تمام کسانی را که با من هستند هلاک کند، یا مورد ترحّم قرار دهد، چه کسی کافران را از عذاب دردناک پناه می‌دهد؟!» (28) بگو: «او خداوند رحمان است، ما به او ایمان آورده و بر او توکّل کرده‌ایم و بزودی می‌دانید چه کسی در گم‌راهی آشکار است!»(29) بگو: «به من خبر دهید اگر آبهای (سرزمین) شما در زمین فرو رود، چه کسی می‌تواند آب جاری و گوارا در دسترس شما قرار دهد؟!»(30)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«تَبَارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ وَ هُوَ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ * الَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیَاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْغَفُورُ»⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

«خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیَاةَ»یعنی «قدّر الموت و الحیاة، و معناه: قَدَّرَ الْحَیَاةَ ثُمَّ الْمَوْتَ،)لِیَبْلُوَکُمْ) أَیْ یَخْتَبِرُکُمْ بِالْأَمْرِ وَ النَّهْیِ (أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا.)»⁽²⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:حیات و مرگ دو مخلوق خداوند هستند، و چون مرگ بیاید و داخل بدن انسان شود، به هر چه برخورد نماید حیات از آن خارج می‌شود.⁽³⁾

مؤلّف گوید:

از این روایت استفاده می‌شود که حیات و موت دو امر وجودی هستند، و مرگ عدم الحیات نیست.

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

«لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا»به معنای عمل فراوان نیست، بلکه به معنای عمل بهتر و درست‌تر است، و درستی عمل این است که عمل کننده از خدا بترسد، و نیّت صادق و نیکویی داشته باشد. سپس فرمود: «کوشش برای خالص شدن

عمل، سخت‌تر از خود عمل می‌باشد، و شما باید آگاه باشید که عمل خالص آن عملی است که تو نخواهی به خاطر آن کسی تو را ستایش نماید، و هدف تو تنها ستایش خداوند باشد، و نیّت افضل از عمل است، بلکه عمل همان نیّت است.»

سپس امام(علیه السلام) این آیه را قرائت نمود «قُلْ کُلٌّ یَعْمَلُ عَلَی شَاکِلَتِهِ فَرَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدَی سَبِیلاً»⁽¹⁾، و فرمود:

شاکله به معنای نیّت است.⁽²⁾

به امام صادق(علیه السلام) گفته شد: مرگ را برای ما توصیف بفرمایید؟ امام(علیه السلام) فرمود:

«مرگ برای مؤمن مانند بهترین عطری است که به مشام او برسد، و از آن لذّت ببرد، و همه رنج‌ها و دردها از او برطرف شود، و برای کافر مانند نیش زدن افعی‌ها و عقرب‌ها و سخت‌تر از آن می‌باشد».

گفته شد: «مردم می‌گویند: مرگ سخت‌تر از این است که بدن انسان را با ارّه ببرند، و یا با مقراض بچینند، و یا با سنگ بکوبند، و یا زیر سنگ آسیاب لِه کنند؟».

امام(علیه السلام) فرمود:

برای برخی از کفّار و فجّار چنین است، چنان که شما کسانی را این چنین می‌بینید، و عذاب آخرت سخت‌تر از این است.

گفته شد: ما بسا می‌بینیم که کافر در حالی که می‌خندد و سخن می‌گوید، مانند این که چراغی خاموش شود، از دنیا می‌رود، و در بین مؤمنین و کفّار نیز بعضی را چنین می‌بینیم و بعضی را می‌بینیم که به سختی جان می‌دهند؟ امام(علیه السلام) فرمود:

راحتی مؤمن در حال جان دادن به خاطر شروع پاداش اوست، و سختی جان دادن او برای پاک شدن او از گناهان است تا چون وارد بر خدای خود می‌شود نظیف و مستحق ثواب ابد باشد، و راحتی کافر در حال مرگ جبران کارهای نیک اوست، تا در آخرت جز عذاب چیزی برای او نباشد، و سختی جان دادن او شروع عذاب او می‌باشد، چرا که خداوند به احدی ظلم نمی‌کند و او عادلی است که حق کسی را ضایع نمی‌نماید.⁽¹⁾

«الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ طِبَاقًا مَّا تَرَی فِی خَلْقِ الرَّحْمَنِ مِن تَفَاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرَی مِن فُطُورٍ * ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ کَرَّتَیْنِ یَنقَلِبْ إِلَیْکَ الْبَصَرُ خَاسِأً وَ هُوَ حَسِیرٌ * وَ لَقَدْ زَیَّنَّا السَّمَاء الدُّنْیَا بِمَصَابِیحَ وَ جَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِّلشَّیَاطِینِ وَ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابَ السَّعِیرِ…»⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم در تفسیر«طِبَاقًا»گوید:

بعضها طَبَق لبعضٍ، و در تفسیر«مِن تَفَاوُتٍ»گوید: یعنی من فسادٍ، و در تفسیر «فُطُورٍ»گوید: یعنی من عیبٍ، و در تفسیر «خَاسِأً وَ هُوَ حَسِیرٌ»گوید: یعنی یقصر و ینقطع، و در تفسیر «فِی ضَلالٍ کَبِیرٍ»گوید: یعنی فی عذابٍ شدید.⁽²⁾

برخی از مفسّرین گویند:

طبقات آسمان‌ها هر کدام دارای خصوصیّات و محلّ برخی از ملائکه هستند، و در طبقه چهارم بیت المعمور است، و در طبقه هفتم سدرة المنتهی و جنّة المأوی است، و فوق آن‌ها کرسی است که بر جمیع طبقات احاطه دارد، و فوق کرسیّ عرش اعظم است، و فوق عرش را «لا یعلمه أحد إِلَّا اللَّهُ، لَا مَلَکٌ مُقَرَّبٌ، وَ لَا نَبِیٌّ مُرْسَلٌ …».

و در تفسیر آیه پنج این سوره «وَ لَقَدْ زَیَّنَّا السَّمَاء الدُّنْیَا بِمَصَابِیحَ وَ جَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِّلشَّیَاطِینِ…»و آیه «إِنَّا زَیَّنَّا السَّمَاء الدُّنْیَا بِزِینَةٍ الْکَوَاکِبِ * وَ حِفْظًا مِّن کُلِّ شَیْطَانٍ مَّارِدٍ»⁽³⁾، و در روایات -- همان گونه که گذشت -- آمده که شیاطین قبل از حضرت عیسی(علیه السلام)

به آسمان‌ها می‌رفتند، و از ملائکه اموری را می‌گرفتند و به کاهنان -- که اجنّه را احضار می‌کردند -- خبر می‌دادند، و آن‌ها به مردم می‌گفتند، و بهره‌هایی می‌بردند، و چون حضرت عیسی(علیه السلام) متولّد شد، شیاطین از آسمان چهارم و بعد از آن ممنوع گردیدند، و در شب ولادت رسول گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) از همه آسمان‌ها ممنوع گردیدند، و کهانت از بین رفت، و شیاطین نزدیک آسمان دنیا می‌رفتند و استراق سمع می‌کردند، یعنی از ملائکه مطالبی را می‌دزدیدند، و خداوند ستاره‌هایی را مانند تیر شهاب، بر آنان می‌فرستاد، و آنان را می‌سوزانید، چنان که خداوند می‌فرماید:

«وَ لَقَدْ جَعَلْنَا فِی السَّمَاء بُرُوجًا وَ زَیَّنَّاهَا لِلنَّاظِرِینَ * وَ حَفِظْنَاهَا مِن کُلِّ شَیْطَانٍ رَّجِیمٍ * إِلاَّ مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ فَأَتْبَعَهُ شِهَابٌ مُّبِینٌ»⁽¹⁾. و می‌فرماید: «إِنَّا زَیَّنَّا السَّمَاء الدُّنْیَا بِزِینَةٍ الْکَوَاکِبِ * وَ حِفْظًا مِّن کُلِّ شَیْطَانٍ مَّارِدٍ» تا این که می‌فرماید: «إِلَّا مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَةَ فَأَتْبَعَهُ شِهَابٌ ثَاقِبٌ»⁽²⁾، و از قول اجنّه می‌فرماید: «وَ أَنَّا لَمَسْنَا السَّمَاء فَوَجَدْنَاهَا مُلِئَتْ حَرَسًا شَدِیدًا وَ شُهُبًا * وَ أَنَّا کُنَّا نَقْعُدُ مِنْهَا مَقَاعِدَ لِلسَّمْعِ فَمَن یَسْتَمِعِ الْآنَ یَجِدْ لَهُ شِهَابًا رَّصَدًا.»⁽³⁾

«وَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ * إِذَا أُلْقُوا فِیهَا سَمِعُوا لَهَا شَهِیقًا وَ هِیَ تَفُورُ * تَکَادُ تَمَیَّزُ مِنَ الْغَیْظِ کُلَّمَا أُلْقِیَ فِیهَا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهَا أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَذِیرٌ * قَالُوا بَلَی قَدْ جَاءنَا نَذِیرٌ فَکَذَّبْنَا وَ قُلْنَا مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِن شَیْءٍ إِنْ أَنتُمْ إِلَّا فِی ضَلَالٍ کَبِیرٍ»⁽⁴⁾

ابوبصیر گوید: شخصی از امام صادق(علیه السلام) پرسید: برای چه خداوند پیامبران و مرسلین را برای [هدایت] مردم فرستاد؟ امام صادق(علیه السلام) فرمود:

برای این که مردم حجّت و عذری در مقابل خداوند نداشته باشند، و نگویند:

«ما جاءَنا مِنْ بَشِیرٍ وَ لا نَذِیرٍ»بلکه خداوند بر آنان حجّت داشته باشد، و آنان اعتراف کنند که پیامبران خدا را تکذیب کرده‌اند، چنان که خداوند از خازنین و مأمورین جهنّم این معنا را حکایت می‌نماید، و مأمورین جهنّم به اهل جهنّم می‌گویند: «أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَذِیرٌ» و اهل جهنّم می‌گویند: «قَالُوا بَلَی قَدْ جَاءنَا نَذِیرٌ فَکَذَّبْنَا وَ قُلْنَا مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِن شَیْءٍ إِنْ أَنتُمْ إِلَّا فِی ضَلَالٍ کَبِیرٍ.»⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) درخطبه غدیر پس از آن که نام علیّ و اولاد او(علیهم السلام) را بیان کرد فرمود:

آگاه باشید که دشمنان آنان کسانی هستند که در جهنّم صدای شهیق و زفیر و فوران آن را می‌شنوند، و هر گروهی از آنان که وارد جهنّم می‌شوند گروه دیگرشان را لعنت می‌کنند.⁽²⁾

«وَ قَالُوا لَوْ کُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا کُنَّا فِی أَصْحَابِ السَّعِیرِ * فَاعْتَرَفُوا بِذَنبِهِمْ فَسُحْقًا لِّأَصْحَابِ السَّعِیرِ»⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

آنان شنیدند و تعقّل کردند، و لکن اطاعت نکردند، و به وظیفه خود عمل ننمودند، و دلیل بر این که شنیدند و تعقّل کردند و نپذیرفتند این است که خداوند می‌فرماید: «فَاعْتَرَفُوا بِذَنبِهِمْ فَسُحْقًا لِّأَصْحَابِ السَّعِیرِ.»⁽²⁾

امام باقر(علیه السلام) در تفسیر «لَوْ کُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ»می‌فرماید:

آنان می‌گویند: اگر خداوند ما را عذاب کند، هرگز ظلمی به ما نکرده است، از این رو مالک دوزخ در پاسخ آنان گوید: «فَاعْتَرَفُوا بِذَنبِهِمْ فَسُحْقًا لِّأَصْحَابِ السَّعِیرِ.»⁽³⁾

صاحب مجمع البیان از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل نموده که در تفسیر آیه فوق فرمود:

بسا شخصی اهل جهاد و نماز و روزه و امر به معروف و نهی از منکر می‌باشد و لکن پاداش او در قیامت به اندازه عقل اوست.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

کسی که عاقل باشد، دین دارد، و کسی که دین داشته باشد، داخل بهشت می‌شود.⁽²⁾

«إِنَّ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُم بِالْغَیْبِ لَهُم مَّغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ»⁽³⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در خطبه غدیر پس از بردن نام علی و اولاد او(علیهم السلام) فرمود:

دوستانشان کسانی هستند که خداوند درباره‌ی آنان می‌فرماید: «الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُم بِالْغَیْبِ لَهُم مَّغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ.»⁽⁴⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

سلیمان بن داود(علیه السلام) گفت: خداوند چیزهایی که به مردم داده بود به ما داد، و چیزهایی را، به آنان نداده بود، و به ما داد، و دانشی که به مردم داده بود را

به ما داد، و دانشی که به آنان نداده بود را نیز به ما داد، و ما در آن‌ها چیزی بهتر از چهار چیز را نیافتیم،

ترس از خداوند، در پنهانی و آشکار، 2. اقتصاد در حال غنا [و فقر]، 3. سخن حق در حال خشنودی و غضب، 4. تضرّع به درگاه خداوند متعال در همه حالات.⁽¹⁾

«وَ أَسِرُّوا قَوْلَکُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ * أَلَا یَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ»⁽²⁾

حضرت رضا(علیه السلام) می‌فرماید:

خداوند که عالم نامیده می‌شود به معنای حادث بودن علم او، و کمک گرفتن از ابزار علم نیست [چرا که علم او مسبوق به جهل نیست] و او مانند علما و دانشمندان نیست، که قبلاً جاهل بوده‌اند، و سپس عالم شده‌اند، و خداوند را به این معنا عالم می‌گویند که او نسبت به هیچ چیزی جاهل نیست، بنابراین نام عالم گرچه مشترک بین خالق و مخلوق است، امّا معنای آن متفاوت است، «لطیف»نیز به معنای لاغری و کوچکی نیست بلکه لطیف درباره‌ی خداوند به معنای نافذ در اشیاء و غیرقابل ادراک بودن می‌باشد، و خداوند منزّه از این است که با حسّ و تحدید و توصیف درک شود، و این صفت نیز لفظاً مشترک بین خالق و مخلوق است، و در معنا

متفاوت است، و امّا «خبیر»نیز به معنای آگاه و دانایی است که چیزی بر او پوشیده نیست، و به همه چیز احاطه دارد، و به معنای دقّت و ملاحظه و بررسی نیست، چرا که خداوند نیاز به این ابزارها ندارد، وگرنه باید از پیش جاهل بوده باشد، و سپس خبیر و دانا شده باشد، در حالی که خداوند از ازل خبیر بوده است، و این صفت نیز لفظاً مشترک بین خالق و مخلوق است و در معنا متفاوت است.⁽¹⁾

ثُمَّ وَصَفَ نَفْسَهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی بِأَسْمَاءٍ دَعَا الْخَلْقَ إِذْ خَلَقَهُمْ وَ تَعَبَّدَهُمْ وَ ابْتَلَاهُمْ إِلَی أَنْ یَدْعُوهُ بِهَا فَسَمَّی نَفْسَهُ سَمِیعاً بَصِیراً قَادِراً قَائِماً ظَاهِراً بَاطِناً لَطِیفاً خَبِیراً قَوِیّاً عَزِیزاً حَکِیماً عَلِیماً وَ مَا أَشْبَهَ هَذِهِ الْأَسْمَاءَ فَلَمَّا رَأَی ذَلِکَ مِنْ أَسْمَائِهِ الْغَالُونَ الْمُکَذِّبُونَ وَ قَدْ سَمِعُونَا نُحَدِّثُ عَنِ اللَّهِ أَنَّهُ لَا شَیْ‌ءَ مِثْلُهُ وَ لَا شَیْ‌ءَ مِنَ الْخَلْقِ فِی حَالِهِ قَالُوا: «أَخْبِرُونَا إِذْ زَعَمْتُمْ أَنَّهُ لَا مِثْلَ لِلهِ وَ لَا شِبْهَ لَهُ کَیْفَ شَارَکْتُمُوهُ فِی أَسْمَائِهِ الْحُسْنَی فَتَسَمَّیْتُمْ بِجَمِیعِهَا -- فَإِنَّ فِی ذَلِکَ دَلِیلًا عَلَی أَنَّکُمْ مِثْلُهُ فِی حَالاتِهِ کُلِّهَا أَوْ فِی بَعْضِهَا دُونَ بَعْضٍ إِذْ جَمَعَتْکُمُ الْأَسْمَاءُ الطَّیِّبَةُ». قِیلَ لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَلْزَمَ الْعِبَادَ أَسْمَاءً مِنْ أَسْمَائِهِ عَلَی اخْتِلَافِ الْمَعَانِی وَ ذَلِکَ کَمَا یَجْمَعُ الِاسْمُ الْوَاحِدُ مَعْنَیَیْنِ مُخْتَلِفَیْنِ وَ الدَّلِیلُ عَلَی ذَلِکَ قَوْلُ النَّاسِ الْجَائِزُ عِنْدَهُمُ الشَّائِعُ وَ هُوَ الَّذِی خَاطَبَ اللَّهُ بِهِ الْخَلْقَ وَ کَلَّمَهُمْ بِمَا یَعْقِلُونَ لِیَکُونَ عَلَیْهِمْ حُجَّةً فِی تَضْیِیعِ مَا ضَیَّعُوا وَ قَدْ یُقَالُ لِلرَّجُلِ کَلْبٌ وَ حِمَارٌ وَ ثَوْرٌ وَ سُکَّرَةٌ وَ عَلْقَمَةٌ وَ أَسَدٌ وَ کُلُّ ذَلِکَ عَلَی خِلَافِهِ وَ حَالاتِهِ لَمْ تَقَعِ الْأَسَامِی عَلَی مَعَانِیهَا الَّتِی کَانَتْ بُنِیَتْ عَلَیْهَا لِأَنَّ الْإِنْسَانَ لَیْسَ بِأَسَدٍ وَ لَا کَلْبٍ فَافْهَمْ ذَلِکَ رَحِمَکَ اللَّهُ وَ إِنَّمَا نُسَمِّی اللَّهَ بِالْعَالِمِ بِغَیْرِ عِلْمٍ حَادِثٍ عَلِمَ بِهِ الْأَشْیَاءَ وَ اسْتَعَانَ بِهِ عَلَی حِفْظِ مَا یَسْتَقْبِلُ مِنْ أَمْرِهِ وَ الرَّوِیَّةِ فِیمَا یَخْلُقُ مِنْ خَلْقِهِ وَ بِعَیْنِهِ مَا مَضَی مِمَّا أَفْنَی مِنْ خَلْقِهِ مِمَّا لَوْ لَمْ یَحْضُرْهُ ذَلِکَ الْعِلْمُ وَ یُعِنْهُ کَانَ جَاهِلًا ضَعِیفاً کَمَا أَنَّا رَأَیْنَا عُلَمَاءَ الْخَلْقِ إِنَّمَا سُمُّوا بِالْعِلْمِ لِعِلْمٍ حَادِثٍ إِذْ کَانُوا قَبْلَهُ جَهَلَةً وَ رُبَّمَا فَارَقَهُمُ الْعِلْمُ بِالْأَشْیَاءِ فَصَارُوا إِلَی الْجَهْلِ.

وَ إِنَّمَا سُمِّیَ اللَّهُ عَالِماً لِأَنَّهُ لَا یَجْهَلُ شَیْئاً فَقَدْ جَمَعَ الْخَالِقَ وَ الْمَخْلُوقَ اسْمُ الْعِلْمِ وَ اخْتَلَفَ الْمَعْنَی عَلَی مَا رَأَیْتَ وَ سُمِّیَ رَبُّنَا سَمِیعاً لَا بِجُزْءٍ فِیهِ یَسْمَعُ بِهِ الصَّوْتَ وَ لَا یُبْصِرُ بِهِ کَمَا أَنَّ جُزْءَنَا الَّذِی نَسْمَعُ بِهِ لَا نَقْوَی عَلَی النَّظَرِ بِهِ وَ لَکِنَّهُ أَخْبَرَ أَنَّهُ لَا یَخْفَی عَلَیْهِ الْأَصْوَاتُ لَیْسَ عَلَی حَدِّ مَا سُمِّینَا نَحْنُ فَقَدْ جَمَعَنَا الِاسْمُ بِالسَّمِیعِ وَ اخْتَلَفَ الْمَعْنَی وَ هَکَذَا الْبَصَرُ لَا بِجُزْءٍ بِهِ أَبْصَرَ کَمَا أَنَّا نُبْصِرُ بِجُزْءٍ مِنَّا لَا نَنْتَفِعُ بِهِ فِی غَیْرِهِ وَ لَکِنَّ اللَّهَ بَصِیرٌ لَا یَجْهَلُ شَخْصاً مَنْظُوراً إِلَیْهِ فَقَدْ جَمَعَنَا الِاسْمُ وَ اخْتَلَفَ الْمَعْنَی وَ هُوَ قَائِمٌ لَیْسَ عَلَی مَعْنَی انْتِصَابٍ وَ قِیَامٍ عَلَی سَاقٍ فِی کَبَدٍ کَمَا قَامَتِ الْأَشْیَاءُ وَ لَکِنْ أَخْبَرَ أَنَّهُ قَائِمٌ یُخْبِرُ أَنَّهُ حَافِظٌ کَقَوْلِکَ الرَّجُلُ الْقَائِمُ بِأَمْرِنَا فُلَانٌ وَ هُوَ قائِمٌ عَلی کُلِّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ وَ الْقَائِمُ أَیْضاً فِی کَلَامِ النَّاسِ الْبَاقِی وَ الْقَائِمُ أَیْضاً یُخْبِرُ عَنِ الْکِفَایَةِ کَقَوْلِکَ لِلرَّجُلِ قُمْ بِأَمْرِ فُلَانٍ أَیِ اکْفِهِ وَ الْقَائِمُ مِنَّا قَائِمٌ عَلَی سَاقٍ فَقَدْ جَمَعَنَا الِاسْمُ وَ لَمْ یَجْمَعْنَا الْمَعْنَی -- وَ أَمَّا اللَّطِیفُ فَلَیْسَ عَلَی قِلَّةٍ وَ قَضَافَةٍ وَ صِغَرٍ وَ لَکِنْ ذَلِکَ عَلَی النَّفَاذِ فِی الْأَشْیَاءِ وَ الِامْتِنَاعِ مِنْ أَنْ یُدْرَکَ کَقَوْلِکَ لَطُفَ عَنِّی هَذَا الْأَمْرُ وَ لَطُفَ فُلَانٌ فِی مَذْهَبِهِ وَ قَوْلِهِ یُخْبِرُکَ أَنَّهُ غَمَضَ فَبَهَرَ الْعَقْلُ وَ فَاتَ الطَّلَبُ وَ عَادَ مُتَعَمِّقاً مُتَلَطِّفاً لَا یُدْرِکُهُ الْوَهْمُ.

فَهَکَذَا لَطُفَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی عَنْ أَنْ یُدْرَکَ بِحَدٍّ أَوْ یُحَدَّ بِوَصْفٍ وَ اللَّطَافَةُ مِنَّا الصِّغَرُ وَ الْقِلَّةُ فَقَدْ جَمَعَنَا الِاسْمُ وَ اخْتَلَفَ الْمَعْنَی -- وَ أَمَّا الْخَبِیرُ فَالَّذِی لَا یَعْزُبُ عَنْهُ شَیْ‌ءٌ وَ لَا یَفُوتُهُ شَیْ‌ءٌ لَیْسَ لِلتَّجْرِبَةِ وَ لَا لِلِاعْتِبَارِ بِالْأَشْیَاءِ فَیُفِیدَهُ التَّجْرِبَةُ وَ الِاعْتِبَارُ عِلْماً لَوْ لَا هُمَا مَا عُلِمَ لِأَنَّ مَنْ کَانَ کَذَلِکَ کَانَ جَاهِلًا وَ اللَّهُ لَمْ یَزَلْ خَبِیراً بِمَا یَخْلُقُ وَ الْخَبِیرُ مِنَ النَّاسِ الْمُسْتَخْبِرُ عَنْ جَهْلِ الْمُتَعَلِّمِ وَ قَدْ جَمَعَنَا الِاسْمُ وَ اخْتَلَفَ الْمَعْنَی وَ أَمَّا الظَّاهِرُ فَلَیْسَ مِنْ أَجْلِ أَنَّهُ عَلَا الْأَشْیَاءَ بِرُکُوبٍ فَوْقَهَا وَ قُعُودٍ عَلَیْهَا وَ تَسَنُّمٍ لِذُرَاهَا وَ لَکِنْ ذَلِکَ لِقَهْرِهِ وَ لِغَلَبَتِهِ الْأَشْیَاءَ وَ لِقُدْرَتِهِ عَلَیْهَا کَقَوْلِ الرَّجُلِ ظَهَرْتُ عَلَی أَعْدَائِی وَ أَظْهَرَنِیَ اللَّهُ عَلَی خَصْمِی یُخْبِرُ عَنِ الْفَلْجِ وَ الْغَلَبَةِ فَهَکَذَا ظُهُورُ اللَّهِ عَلَی الْأَعْدَاءِ وَ وَجْهٌ آخَرُ أَنَّهُ الظَّاهِرُ لِمَنْ أَرَادَهُ لا یَخْفی عَلَیْهِ شَیْ‌ءٌ وَ أَنَّهُ مُدَبِّرٌ لِکُلِّ مَا بَرَأَ فَأَیُّ ظَاهِرٍ أَظْهَرُ وَ أَوْضَحُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَی وَ إِنَّکَ لَا تَعْدَمُ صُنْعَهُ حَیْثُمَا تَوَجَّهْتَ وَ فِیکَ مِنْ آثَارِهِ مَا یُغْنِیکَ وَ الظَّاهِرُ مِنَّا الْبَارِزُ بِنَفْسِهِ وَ الْمَعْلُومُ بِحَدِّهِ فَقَدْ جَمَعَنَا الِاسْمُ وَ لَمْ یَجْمَعْنَا الْمَعْنَی وَ أَمَّا الْبَاطِنُ فَلَیْسَ عَلَی مَعْنَی الِاسْتِبْطَانِ لِلْأَشْیَاءِ بِأَنْ یَغُورَ فِیهَا وَ لَکِنْ ذَلِکَ مِنْهُ عَلَی اسْتِبْطَانِهِ لِلْأَشْیَاءِ عِلْماً وَ حِفْظاً وَ تَدْبِیراً کَقَوْلِ الْقَائِلِ أَبْطَنْتُهُ یَعْنِی خَبَّرْتُهُ وَ عَلِمْتُ مَکْتُومَ سِرِّهِ وَ الْبَاطِنُ مِنَّا بِمَعْنَی الْغَائِرِ فِی الشَّیْ‌ءِ الْمُسْتَتِرِ بِهِ فَقَدْ جَمَعَنَا الِاسْمُ وَ اخْتَلَفَ الْمَعْنَی.

وَ أَمَّا الْقَاهِرُ فَإِنَّهُ لَیْسَ عَلَی مَعْنَی عِلَاجٍ وَ نَصْبٍ وَ احْتِیَالٍ وَ مُدَارَاةٍ وَ مَکْرٍ کَمَا یَقْهَرُ الْعِبَادُ بَعْضُهُمْ بَعْضاً فَالْمَقْهُورُ مِنْهُمْ یَعُودُ قَاهِراً وَ الْقَاهِرُ یَعُودُ مَقْهُوراً وَ لَکِنْ ذَلِکَ مِنَ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی عَلَی أَنَّ جَمِیعَ مَا خَلَقَ مُلْتَبِسٌ بِهِ الذُّلُّ لِفَاعِلِهِ وَ قِلَّةُ الِامْتِنَاعِ لِمَا أَرَادَ بِهِ لَمْ یَخْرُجْ مِنْهُ طَرْفَةَ عَیْنٍ غَیْرَ أَنَّهُ یَقُولُ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ وَ الْقَاهِرُ مِنَّا عَلَی مَا ذَکَرْتُهُ وَ وَصَفْتُ فَقَدْ جَمَعَنَا الِاسْمُ وَ اخْتَلَفَ الْمَعْنَی وَ هَکَذَا جَمِیعُ الْأَسْمَاءِ وَ إِنْ کُنَّا لَمْ نُسَمِّهَا کُلَّهَا فَقَدْ یُکْتَفَی لِلِاعْتِبَارِ بِمَا أَلْقَیْنَا إِلَیْکَ وَ اللَّهُ عَوْنُنَا وَ عَوْنُکَ فِی إِرْشَادِنَا وَ تَوْفِیقِنَا.[توحید صدوق، ص 186، ح 2]

مؤلّف گوید:

مضمون روایت فوق را مرحوم صدوق در کتاب توحید از حضرت کاظم(علیه السلام) نیزنقل نموده که در پاورقی مشاهده می‌شود.⁽¹⁾

قُلْتُ أَجَلْ جَعَلَنِیَ اللَّهُ فِدَاکَ لَکِنَّکَ قُلْتَ الْأَحَدُ الصَّمَدُ وَ قُلْتَ لَا یُشْبِهُ هُوَ شَیْئاً وَ اللَّهُ وَاحِدٌ

وَ الْإِنْسَانُ وَاحِدٌ لَیْسَ قَدْ تَشَابَهَتِ الْوَحْدَانِیَّةُ قَالَ یَا فَتْحُ أَحَلْتَ ثَبَّتَکَ اللَّهُ إِنَّمَا التَّشْبِیهُ فِی الْمَعَانِی فَأَمَّا فِی الْأَسْمَاءِ فَهِیَ وَاحِدَةٌ وَ هِیَ دَلَالَةٌ عَلَی الْمُسَمَّی وَ ذَلِکَ أَنَّ الْإِنْسَانَ وَ إِنْ قِیلَ وَاحِدٌ فَإِنَّمَا یُخْبَرُ أَنَّهُ جُثَّةٌ وَاحِدَةٌ وَ لَیْسَ بِاثْنَیْنِ فَالْإِنْسَانُ نَفْسُهُ لَیْسَ بِوَاحِدٍ لِأَنَّ أَعْضَاءَهُ مُخْتَلِفَةٌ وَ أَلْوَانَهُ مُخْتَلِفَةٌ غَیْرُ وَاحِدَةٍ وَ هُوَ أَجْزَاءٌ مُجَزَّأَةٌ لَیْسَتْ بِسَوَاءٍ دَمُهُ غَیْرُ لَحْمِهِ وَ لَحْمُهُ غَیْرُ دَمِهِ وَ عَصَبُهُ غَیْرُ عُرُوقِهِ وَ شَعْرُهُ غَیْرُ بَشَرِهِ وَ سَوَادُهُ غَیْرُ بَیَاضِهِ وَ کَذَلِکَ سَائِرُ الْخَلْقِ فَالْإِنْسَانُ وَاحِدٌ فِی الِاسْمِ لَا وَاحِدٌ فِی الْمَعْنَی وَ اللَّهُ؟ج هُوَ وَاحِدٌ فِی الْمَعْنَی لَا وَاحِدَ غَیْرُهُ لَا اخْتِلَافَ فِیهِ وَ لَا تَفَاوُتَ وَ لَا زِیَادَةَ وَ لَا نُقْصَانَ فَأَمَّا الْإِنْسَانُ الْمَخْلُوقُ الْمَصْنُوعُ الْمُؤَلَّفُ مِنْ أَجْزَاءٍ مُخْتَلِفَةٍ وَ جَوَاهِرَ شَتَّی غَیْرُ أَنَّهُ بِالاجْتِمَاعِ شَیْ‌ءٌ وَاحِدٌ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ فَرَّجْتَ عَنِّی فَرَّجَ اللَّهُ عَنْکَ فَقَوْلُکَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ فَسِّرْهُ لِی کَمَا فَسَّرْتَ الْوَاحِدَ فَإِنِّی أَعْلَمُ أَنَّ لُطْفَهُ عَلَی خِلَافِ لُطْفِ خَلْقِهِ لِلْفَصْلِ غَیْرَ أَنِّی أُحِبُّ أَنْ تَشْرَحَ ذَلِکَ لِی.

فَقَالَ یَا فَتْحُ إِنَّمَا قُلْنَا اللَّطِیفُ لِلْخَلْقِ اللَّطِیفِ وَ لِعِلْمِهِ بِالشَّیْ‌ءِ اللَّطِیفِ أَ وَ لَا تَرَی وَفَّقَکَ اللَّهُ وَ ثَبَّتَکَ إِلَی أَثَرِ صُنْعِهِ فِی النَّبَاتِ اللَّطِیفِ وَ غَیْرِ اللَّطِیفِ وَ فِی الْخَلْقِ اللَّطِیفِ مِنَ الْحَیَوَانِ الصِّغَارِ مِنَ الْبَعُوضِ وَ الْجِرْجِسِ وَ مَا هُوَ أَصْغَرُ مِنْهُمَا مِمَّا لَا یَکَادُ تَسْتَبِینُهُ الْعُیُونُ بَلْ لَا یَکَادُ یُسْتَبَانُ لِصِغَرِهِ الذَّکَرُ مِنَ الْأُنْثَی وَ الْحَدَثُ الْمَوْلُودُ مِنَ الْقَدِیمِ فَلَمَّا رَأَیْنَا صِغَرَ ذَلِکَ فِی لُطْفِهِ وَ اهْتِدَاءَهُ لِلسِّفَادِ وَ الْهَرَبِ مِنَ الْمَوْتِ وَ الْجَمْعِ لِمَا یُصْلِحُهُ مِمَّا فِی لُجَجِ الْبِحَارِ وَ مَا فِی لِحَاءِ الْأَشْجَارِ وَ الْمَفَاوِزِ وَ الْقِفَارِ وَ فَهْمَ بَعْضِهَا عَنْ بَعْضٍ مَنْطِقَهَا وَ مَا یَفْهَمُ بِهِ أَوْلَادُهَا عَنْهَا وَ نَقْلَهَا الْغِذَاءَ إِلَیْهَا ثُمَّ تَأْلِیفَ أَلْوَانِهَا حُمْرَةٍ مَعَ صُفْرَةٍ وَ بَیَاضٍ مَعَ حُمْرَةٍ وَ مَا لَا تَکَادُ عُیُونُنَا تَسْتَبِینُهُ بِتَمَامِ خَلْقِهَا وَ لَا تَرَاهُ عُیُونُنَا وَ لَا تَلْمِسُهُ أَیْدِینَا عَلِمْنَا أَنَّ خَالِقَ هَذَا الْخَلْقِ لَطِیفٌ لَطُفَ فِی خَلْقِ مَا سَمَّیْنَاهُ بِلَا عِلَاجٍ وَ لَا أَدَاةٍ وَ لَا آلَةٍ وَ أَنَّ صَانِعَ کُلِّ شَیْ‌ءٍ فَمِنْ شَیْ‌ءٍ صَنَعَ وَ اللَّهُ الْخَالِقُ اللَّطِیفُ الْجَلِیلُ خَلَقَ وَ صَنَعَ لَا مِنْ شَیْ‌ءٍ. [توحید صدوق، ص 185، ح 1]

«هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِی مَنَاکِبِهَا وَ کُلُوا مِن رِّزْقِهِ وَ إِلَیْهِ النُّشُورُ»⁽¹⁾

این آیه راهنمای به توحید و خداشناسی است، و در قرآن از این گونه آیات فراوان است چنان که در سوره «یس»می‌فرماید: «وَ ذَلَّلْنَاهَا لَهُمْ فَمِنْهَا رَکُوبُهُمْ وَ مِنْهَا یَأْکُلُونَ

*وَ لَهُمْ فِیهَا مَنَافِعُ وَ مَشَارِبُ أَ فَلَا یَشْکُرُونَ»⁽¹⁾، و در آیه دیگری می‌فرماید: «خَلَقَ لَکُم مَّا فِی الأَرْضِ جَمِیعاً…»⁽²⁾، و یا می‌فرماید: «سَخَّرَ لَکُم مَّا فِی الْأَرْضِ»⁽³⁾، یعنی او خداوندی است که زمین را برای شما رام و مطابق نیاز شما آفریده تا در اطراف آن سیر کنید و از رزق خداوند بخورید و [بدانید که] به سوی او باز خواهید گشت. و در سوره‌ی یس می‌فرماید: ما چهار پاها را برای آنان رام و ذلیل قرار دادیم تا از برخی سواری بگیرند، و از گوشت برخی بخورند، و از شیر آنان بنوشند، و بهره‌های دیگری نیز برای آنان در این چهارپایان هست، آیا نباید شاکر خدای خود باشند؟! و در آیه دیگری می‌فرماید: ما آنچه در روی زمین است، را برای شما انسان‌ها آفریدیم، و آن‌ها را مسخّر و آماده بهره‌برداری آنان قرار دادیم. توضیح این گونه آیات را امام صادق(علیه السلام) در حدیث مفضّل بیان نموده، و مطالعه آن برای خوانندگان بسیار سودمند است، و ما متن حدیث مفضّل و خلاصه ترجمه آن را در کتاب «راه خداشناسی»بیان نموده‌ایم. علاقه‌مندان می‌توانند به آن کتاب مراجعه فرمایند.

«أَ فَمَن یَمْشِی مُکِبًّا عَلَی وَجْهِهِ أَهْدَی أَمَّن یَمْشِی سَوِیًّا عَلَی صِرَاطٍ مُّسْتَقِیمٍ»⁽⁴⁾

محمّد بن فضیل گوید: حضرت رضا(علیه السلام) در تفسیر آیه فرمود:

خداوند منحرفین از ولایت علی(علیه السلام) را، تشبیه به کسی نموده که بر صورت خود راه می‌رود، و به جایی راه پیدا نمی‌کند، و پیروان او را تشبیه به کسی نموده که بر صراط مستقیم حرکت می‌نمایند، و صراط مستقیم، شخص امیرالمؤمنین(علیه السلام) است.⁽⁵⁾

فضیل بن یسار گوید: امام باقر(علیه السلام) این آیه را تلاوت نمود، و به مردم نگاه کرد، و فرمود:

به خدا سوگند، صراط مستقیم علی و امامان بعد از او(علیهم السلام) هستند.⁽¹⁾

فضیل نیز گوید: با امام باقر(علیه السلام) وارد مسجدالحرام شدیم و آن حضرت در حالی که بر من تکیه نموده بود -- و ما مقابل باب بنی شیبه بودیم -- نگاهی به مردم کرد و فرمود:

«ای فضیل، همین گونه مردم جاهلیّت طواف می‌کردند، و حقّی را نمی‌شناختند، و دینی را اعتقاد نداشتند»سپس فرمود: «ای فضیل بنگر آنان را که چگونه بر صورت‌های خود راه می‌روند، خدا آنان را لعنت کند، آنان مسخ شده‌اند [و مانند حیوانات] با صورت بر زمین راه می‌روند»سپس این آیه را تلاوت نمود: «أَ فَمَن یَمْشِی مُکِبًّا عَلَی وَجْهِهِ…» و فرمود: به خدا سوگند صراط مستقیم علی(علیه السلام) و اوصیای او(علیهم السلام)اند. و سپس این آیه را تلاوت نمود: «فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً سِیئَتْ وُجُوهُ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ قِیلَ هَذَا الَّذِی کُنتُم بِهِ تَدَّعُونَ»⁽²⁾، یعنی امیرالمؤمنین(علیه السلام).

تا این که فرمود:

ای فضیل، مردم تا قیامت کسی را با لقب «امیرالمؤمنین»یاد نمی‌کنند مگر آن که او مفتری و کذّاب خواهد بود. تا این که فرمود: به خدا سوگند جز شما کسی حاجی [و زائر بیت الله] نخواهد بود، و خداوند جز شما را نخواهد آمرزید، و از جز شما عملی را نخواهد پذیرفت، و شمایید اهل این آیه: «إِن

تَجْتَنِبُواْ کَبَآئِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنکُمْ سَیِّئَاتِکُمْ وَ نُدْخِلْکُم مُّدْخَلاً کَرِیمًا»⁽¹⁾، تا این که فرمود: ای فضیل آیا راضی نمی‌شوید، که نماز را بر پا بدارید، و زکات خود را بپردازید، و زبان‌هایتان را حفظ کنید، و داخل بهشت شوید؟ و سپس این آیه را تلاوت نمود: «أَ لَمْ تر إِلَی الَّذِینَ قِیلَ لَهُمْ کُفُّواْ أَیْدِیَکُمْ وَ أَقِیمُواْ الصَّلاَةَ وَ آتُواْ الزَّکَاةَ»⁽²⁾، سپس فرمود: به خدا سوگند شمایید اهل این آیه.⁽³⁾

«فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً سِیئَتْ وُجُوهُ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ قِیلَ هَذَا الَّذِی کُنتُم بِهِ تَدَّعُونَ»⁽⁴⁾

زراره گوید: امام باقر(علیه السلام) فرمود:

این آیه درباره امیرالمؤمنین(علیه السلام) و اصحاب او -- که خیانت کردند -- نازل شد، و آنان در قیامت، امیرالمؤمنین(علیه السلام) را در بهترین وضعیّت می‌بینند،

و صورت‌های آنان سیاه می‌شود، و به آنان گفته خواهد شد: این آقا همان کسی است که شما نام او را بر خود نهادید و خود را امیرالمؤمنین نامیدید.⁽¹⁾

[کافی، ج 1، ص 425، ح 68]

مرحوم طبرسی گوید: ابوالقاسم حسکانی [صاحب کتاب «شواهد التنزیل»]ازاعمش نقل نموده که گوید:

هنگامی که [مخالفین] علی(علیه السلام) را نزد خداوند، در آن منزلت بالا می‌بینند، صورت‌های آنان که کافر به او شدند، سیاه می‌شود [و انگشت به دهن می‌گزند.]⁽²⁾علّامه ابن شهر آشوب از امام باقر و امام صادق علیهما السلام نقل نموده که فرمودند:

آیه فوق درباره‌ی علی(علیه السلام) نازل شد، و کافران چون علی(علیه السلام) را در قیامت می‌بینند -- که منزلت والایی دارد -- صورت‌های‌شان سیاه می‌شود، و انگشتان خود را به دهان می‌گزند، به خاطر این که ولایت او را در دنیا نادیده گرفتند.⁽³⁾

«قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَهْلَکَنِیَ اللَّهُ وَ مَن مَّعِیَ أَوْ رَحِمَنَا فَمَن یُجِیرُ الْکَافِرِینَ مِنْ عَذَابٍ أَلِیمٍ * قُلْ هُوَ الرَّحْمَنُ آمَنَّا بِهِ وَ عَلَیْهِ تَوَکَّلْنَا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ فِی ضَلَالٍ مُّبِینٍ»⁽¹⁾

ابوبصیر گوید: امام صادق(علیه السلام) در تفسیر «فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ فِی ضَلَالٍ مُّبِینٍ» فرمود:

خداوند به رسول خود(صلی الله علیه و آله) می‌فرماید: بگو: ای جماعت منکرین و مکذّبین [ولایت امیرالمؤمنین و ائمّه معصومین(علیهم السلام)] من رسالت خود را نسبت به شما درباره‌ی ولایت علی و امامان بعد از او(علیهم السلام) انجام دادم، و زود است که شما بدانید چه کسی در ضلالت و گم‌راهی می‌باشد.⁽²⁾ابوبصیر گوید: امام صادق(علیه السلام) [در تاویل این آیه] فرمود:

این آیه را تغییر و تحریف نموده‌اند، چرا که خداوند هرگز حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) و مؤمنین اطراف او را -- که بهترین فرزندان آدم(علیه السلام) هستند -- هلاک نخواهد نمود، و آیه‌ای که خداوند نازل نموده این گونه است: «قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَهْلَکَکُم اللَّهُ جَمِیعًا أَوْ رَحِمَنَا فَمَنْ یُجِیرُ الْکَافِرِینَ مِنْ عَذَابٍ أَلِیمٍ.»⁽³⁾

و یؤیده ما روی عن محمّد البرقی یرفعه عن عبد الرّحمن بن سلام الأشل قال قیل لأبی عبد الله(علیه السلام) قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَهْلَکَنِیَ اللَّهُ وَ مَنْ مَعِیَ أَوْ رَحِمَنا قال ما أنزل الله هکذا و ما کان الله لیهلک نبیه(صلی الله علیه و آله) و من معه و لکن أنزلها قل أ رأیتم إن أهلککم الله و من معکم و نجانی و من معی فمن یجیر الکافرین من عذاب ألیم. [تأویل الآیات، ص 682]

«قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَاؤُکُمْ غَوْرًا فَمَن یَأْتِیکُم بِمَاء مَّعِینٍ»⁽¹⁾

عمّار گوید:

در بعضی از جنگ‌ها، من خدمت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بودم، و علی(علیه السلام) اصحاب اَلوِیَة [یعنی گروه‌های مخالف] را به قتل رساند و آنان را متفّرق کرد، و درآن جنگ [یعنی جنگ احزاب] عمرو بن عبدالله جُمَحی و شیبة بن نافع را نیز کشت، پس من گفتم: یا رسول الله! علی در راه خدا به حق جهاد نمود، و حقّ جهاد را ادا کرد. رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: او از من است، و من از او هستم، و او وارث علم من، و قاضی دَین من، و وفاکننده‌ی به وعده‌های من، و خلیفه و جانشین من است، و اگر او نبود مؤمنان خالص، بعد از من شناخته نمی‌شدند، جنگ او جنگ من، و صلح او صلح من است، و صلح من صلح خداست، او پدر دو سبط من، و پدر ائمّه بعد از من است، و مهدیّ این امّت از فرزندان اوست.

پس من گفتم: یا رسول الله پدر و مادرم فدای شما باد، مهدیّ کیست؟ فرمود: ای عمّار خداوند متعال به من وعده داده که از صلب حسین نُه امام خارج کند، و نهمین آنان غایب خواهد شد، چنان که خداوند می‌فرماید:

«قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَاؤُکُمْ غَوْرًا فَمَن یَأْتِیکُم بِمَاء مَّعِینٍ»و او ماء معین است، و غیبت طولانی خواهد داشت، و در زمان غیبت او گروهی بر امامت او باقی می‌مانند، و گروهی باز می‌گردند، و او در آخر الزمان قیام می‌کند، و زمین را پر از عدل و داد می‌نماید، پس از آن که پر از ظلم و جور شده باشد، او با تأویل قرآن می‌جنگد، همان گونه که من با تنزیل قرآن جنگ کردم، او سَمِیّ و همنام من، و از همه مردم به من شبیه‌تر می‌باشد.

سپس فرمود:

ای عمّار زود است که بعد از من فتنه‌ای رخ بدهد، و تو هنگام فتنه از علیّ(علیه السلام) پیروی کن، و از او جدا مشو، چرا که او با حقّ است، و حق با اوست، و زود است که تو در لشگر علی(علیه السلام) با ناکثین و قاسطین جنگ کنی، و تو را آن گروه ستمکار خواهند کشت.

عمّار گفت: یا رسول الله مگر این نیست که جنگ من -- همراه علی(علیه السلام) -- با رضایت خدا و رضایت شماست؟ فرمود: آری، و آخرین توشه تو از دنیا شربت شیری خواهد بود….<a href="#ref-علیه السلام) فنظر إلیه عمار فقال یا أمیر المؤمنین إنه الیوم الذی وصفه لی رسول الله(صلی الله علیه و آله).

فنزل أمیر المؤمنین(علیه السلام) عن بغلته و عانق عمارا و ودعه ثمّ قال یا أبا الیقظان جزاک الله عن الله و عن نبیک خیرا فنعم الأخ کنت و نعم الصاحب کنت ثمّ بکی(علیه السلام) و بکی عمار ثمّ قال و الله یا أمیر المؤمنین ما تبعتک إلّا ببصیرة فإنی سمعت رسول الله(صلی الله علیه و آله) یقول یوم خیبر یا عمار ستکون بعدی فتنة فإذا کان ذلک فاتبع علیا و حزبه فإنه مع الحق و الحق معه و ستقاتل الناکثین و القاسطین فجزاک الله یا أمیر المؤمنین(علیه السلام)ن الإسلام أفضل الجزاء فلقد أدیت و أبلغت و نصحت ثمّ رکب و رکب أمیر المؤمنین(علیه السلام) ثمّ برز إلی القتال ثمّ دعا بشربة من ماء فقیل له ما معنا ماء فقام إلیه رجل من الأنصار فأسقاه شربة من لبن فشربه ثمّ قال هکذا عهد إلی رسول الله(صلی الله علیه و آله) أن یکون آخر زادی من الدّنیا شربة من اللبن ثمّ حمل علی القوم فقتل ثمانیة عشر نفسا فخرج إلیه رجلان من أهل الشام فطعناه فقتل؟ره؟ فلما کان فی اللیل طاف أمیر المؤمنین(علیه السلام) فی القتلی فوجد عمار ملقی بین القتلی فجعل رأسه علی فخذه ثم بکی(علیه السلام) و أنشأ یقول

یا موت کم هذا التفرق عنوة فلست تبقی للخلیل خلیل

أراک نصیرا بالذین أحبهم کأنک تمضی نحوهم بدلیل

[کفایة الأثر، ص 120]](footnote1-page41" id="علیه السلام) فنظر إلیه عمار فقال یا أمیر المؤمنین إنه الیوم الذی وصفه لی رسول الله(صلی الله علیه و آله).

فنزل أمیر المؤمنین(علیه السلام) عن بغلته و عانق عمارا و ودعه ثمّ قال یا أبا الیقظان جزاک الله عن الله و عن نبیک خیرا فنعم الأخ کنت و نعم الصاحب کنت ثمّ بکی(علیه السلام) و بکی عمار ثمّ قال و الله یا أمیر المؤمنین ما تبعتک إلّا ببصیرة فإنی سمعت رسول الله(صلی الله علیه و آله) یقول یوم خیبر یا عمار ستکون بعدی فتنة فإذا کان ذلک فاتبع علیا و حزبه فإنه مع الحق و الحق معه و ستقاتل الناکثین و القاسطین فجزاک الله یا أمیر المؤمنین(علیه السلام)ن الإسلام أفضل الجزاء فلقد أدیت و أبلغت و نصحت ثمّ رکب و رکب أمیر المؤمنین(علیه السلام) ثمّ برز إلی القتال ثمّ دعا بشربة من ماء فقیل له ما معنا ماء فقام إلیه رجل من الأنصار فأسقاه شربة من لبن فشربه ثمّ قال هکذا عهد إلی رسول الله(صلی الله علیه و آله) أن یکون آخر زادی من الدّنیا شربة من اللبن ثمّ حمل علی القوم فقتل ثمانیة عشر نفسا فخرج إلیه رجلان من أهل الشام فطعناه فقتل؟ره؟ فلما کان فی اللیل طاف أمیر المؤمنین(علیه السلام) فی القتلی فوجد عمار ملقی بین القتلی فجعل رأسه علی فخذه ثم بکی(علیه السلام) و أنشأ یقول

یا موت کم هذا التفرق عنوة فلست تبقی للخلیل خلیل

أراک نصیرا بالذین أحبهم کأنک تمضی نحوهم بدلیل

[کفایة الأثر، ص 120]](footnote1-page41" style="display:inline-block">⁽¹⁾

فنزل أمیر المؤمنین(علیه السلام) عن بغلته و عانق عمارا و ودعه ثمّ قال یا أبا الیقظان جزاک الله عن الله و عن نبیک خیرا فنعم الأخ کنت و نعم الصاحب کنت ثمّ بکی(علیه السلام) و بکی عمار ثمّ قال و الله یا أمیر المؤمنین ما تبعتک إلّا ببصیرة فإنی سمعت رسول الله(صلی الله علیه و آله) یقول یوم خیبر یا عمار ستکون بعدی فتنة فإذا کان ذلک فاتبع علیا و حزبه فإنه مع الحق و الحق معه و ستقاتل الناکثین و القاسطین فجزاک الله یا أمیر المؤمنین(علیه السلام)ن الإسلام أفضل الجزاء فلقد أدیت و أبلغت و نصحت ثمّ رکب و رکب أمیر المؤمنین(علیه السلام) ثمّ برز إلی القتال ثمّ دعا بشربة من ماء فقیل له ما معنا ماء فقام إلیه رجل من الأنصار فأسقاه شربة من لبن فشربه ثمّ قال هکذا عهد إلی رسول الله(صلی الله علیه و آله) أن یکون آخر زادی من الدّنیا شربة من اللبن ثمّ حمل علی القوم فقتل ثمانیة عشر نفسا فخرج إلیه رجلان من أهل الشام فطعناه فقتل؟ره؟ فلما کان فی اللیل طاف أمیر المؤمنین(علیه السلام) فی القتلی فوجد عمار ملقی بین القتلی فجعل رأسه علی فخذه ثم بکی(علیه السلام) و أنشأ یقول

یا موت کم هذا التفرق عنوة فلست تبقی للخلیل خلیل

أراک نصیرا بالذین أحبهم کأنک تمضی نحوهم بدلیل

[کفایة الأثر، ص 120]](footnote1-page41" style="color:#3b82f6;" id="ref-علیه السلام) فنظر إلیه عمار فقال یا أمیر المؤمنین إنه الیوم الذی وصفه لی رسول الله(صلی الله علیه و آله).

فنزل أمیر المؤمنین(علیه السلام) عن بغلته و عانق عمارا و ودعه ثمّ قال یا أبا الیقظان جزاک الله عن الله و عن نبیک خیرا فنعم الأخ کنت و نعم الصاحب کنت ثمّ بکی(علیه السلام) و بکی عمار ثمّ قال و الله یا أمیر المؤمنین ما تبعتک إلّا ببصیرة فإنی سمعت رسول الله(صلی الله علیه و آله) یقول یوم خیبر یا عمار ستکون بعدی فتنة فإذا کان ذلک فاتبع علیا و حزبه فإنه مع الحق و الحق معه و ستقاتل الناکثین و القاسطین فجزاک الله یا أمیر المؤمنین(علیه السلام)ن الإسلام أفضل الجزاء فلقد أدیت و أبلغت و نصحت ثمّ رکب و رکب أمیر المؤمنین(علیه السلام) ثمّ برز إلی القتال ثمّ دعا بشربة من ماء فقیل له ما معنا ماء فقام إلیه رجل من الأنصار فأسقاه شربة من لبن فشربه ثمّ قال هکذا عهد إلی رسول الله(صلی الله علیه و آله) أن یکون آخر زادی من الدّنیا شربة من اللبن ثمّ حمل علی القوم فقتل ثمانیة عشر نفسا فخرج إلیه رجلان من أهل الشام فطعناه فقتل؟ره؟ فلما کان فی اللیل طاف أمیر المؤمنین(علیه السلام) فی القتلی فوجد عمار ملقی بین القتلی فجعل رأسه علی فخذه ثم بکی(علیه السلام) و أنشأ یقول

یا موت کم هذا التفرق عنوة فلست تبقی للخلیل خلیل

أراک نصیرا بالذین أحبهم کأنک تمضی نحوهم بدلیل

[کفایة الأثر، ص 120]](footnote1-page41"> 1) 49.. فی کفایة الأثر: أخبرنا محمّد بن عبد الله بن المطلب الشیبانی قال حدثنا محمّد بن الحسین بن حفص الخثعمی الکوفی قال حدثنا عباد بن یعقوب قال حدثنا علی بن هاشم عن محمّد بن عبد الله عن أبی عبیدة بن محمّد بن عمار عن أبیه عن جده عمار قال کنت مع رسول الله(صلی الله علیه و آله) فی بعض غزواته و قتل علی(علیه السلام) أصحاب الألویة و فرق جمعهم و قتل عمرو بن عبد الله الجمحمی و قتل شیبة بن نافع أتیت رسول الله(صلی الله علیه و آله) فقلت له یا رسول الله(صلی الله علیه و آله)لی الله علیک إن علیا قد جاهد فی الله حق جهاده.

فقال لأنه منی و أنا منه وارث علمی و قاضی دینی و منجز وعدی و الخلیفة بعدی و لولاه لم یعرف المؤمن المحض حربه حربی و حربی حرب الله و سلمه سلمی و سلمی سلم الله إلّا أنه أبو سبطی و الأئمة من صلبه یخرج الله تعالی الأئمة الراشدین و منهم مهدی هذه الأمة فقلت بأبی أنت و أمی یا رسول الله ما هذا المهدی قال یا عمار إن الله تبارک و تعالی عهد إلی أنه یخرج من صلب الحسین تسعة و التاسع من ولده یغیب عنهم و ذلک قوله(عزوجل) قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُکُمْ غَوْراً فَمَنْ یَأْتِیکُمْ بِماءٍ مَعِینٍ یکون له غیبة طویلة یرجع عنها قوم و یثبت علیها آخرون فإذا کان فی آخر الزمان یخرج فیملأ الدّنیا قسطا و عدلا و یقاتل علی التأویل کما قاتلت علی التنزیل و هو سمی و أشبه النّاس بی.

یا عمار ستکون بعدی فتنة فإذا کان ذلک فاتبع علیا و حزبه فإنه مع الحق و الحق معه یا عمار إنک ستقاتل بعدی مع علی صنفین الناکثین و القاسطین ثمّ تقتلک الفئة الباغیة قلت یا رسول الله أ لیس ذلک علی رضا الله و رضاک قال نعم علی رضا الله و رضای و یکون آخر زادک من الدّنیا شربة من لبن تشربه فلما کان یوم صفین خرج عمار بن یاسر إلی أمیر المؤمنین(علیه السلام) فقال له یا أخا رسول الله أ تأذن لی فی القتال قال مهلا رحمک الله فلما کان بعد ساعة أعاد علیه الکلام فأجابه بمثله فأعاد علیه ثالثا فبکی أمیر المؤمنین [علیا

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

تأویل آیه فوق این است که «إِذَا فَقَدْتُمْ إِمَامَکُمْ فَلَمْ تَرَوْهُ، فَمَا ذَا تَصْنَعُونَ؟».

یعنی اگر امام خود را نیافتید چه خواهید کرد؟⁽¹⁾

امام کاظم(علیه السلام) می‌فرماید:

«إِذَا غَابَ عَنْکُمْ إِمَامُکُمْ فَمَنْ یَأْتِیکُمْ بِإِمَامٍ جَدِیدٍ.»⁽²⁾

فضّالة بن ایّوب گوید: حضرت رضا(علیه السلام) فرمود:

مقصود از «مَاؤُکُمْ غَوْرًا»ائمّه(علیهم السلام) هستند، و ائمّه أبواب الله اند بین خدا و بین خلق او، و ماء معین علم امام(علیه السلام) است.⁽³⁾

مؤلّف گوید:

مضمون روایات فوق در چندین روایت دیگر وارد شده مراجعه شود.⁽¹⁾

-- و فیه عن محمّد بن العبّاس: عن أحمد بن القاسم، عن أحمد بن محمّد بن سیار، عن محمّد بن خالد، عن النضر بن سوید، عن یحیی الحلبی، عن أبی عبد الله(علیه السلام)، فی قوله(عزوجل): قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُکُمْ غَوْراً فَمَنْ یَأْتِیکُمْ بِماءٍ مَعِینٍ، قال: «إن غاب إمامکم، فمن یأتیکم بإمام جدید؟».

-- و فیه: و عنه: بإسناده، عن علی بن جعفر، عن أخیه موسی بن جعفرعلیهما السلام، قال: قلت له:ما تأویل هذه الآیة قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُکُمْ غَوْراً فَمَنْ یَأْتِیکُمْ بِماءٍ مَعِینٍ؟ فقال: «تأویله:إن فقدتم إمامکم، فمن یأتیکم بإمام جدید».[تفسیر برهان، ج 5، ص 449، ح 8-5]

سوره‌ی قلم

اشاره

محلّ نزول: مکّه مکرّمه، جز آیات 17 تا 33 و 48 تا 50 در مدینه منوّره.

ترتیب نزول: بعد از سوره‌ی علق.

تعداد آیات: 52 آیه.

ثواب قرائت سوره‌ی قلم

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

کسی که سوره «قلم»را در نماز واجب و یا مستحب قرائت کند، خداوند(عزوجل) او را تا ابد از فقر ایمن می‌دارد، و پس از مرگ او را از فشار قبر نجات می‌دهد.⁽¹⁾

و از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود:

کسی که این سوره را قرائت کند، خداوند پاداش صاحبان عقل را به او می‌دهد، و اگر این سوره نوشته شود، و بر دندان مضروب آویزان شود، در همان ساعت درد آن ساکت شود.

امام صادق(علیه السلام) نیز فرمود:

اگر نوشته شود، و بر کسی که دندان او درد دارد آویخته شود، درد آن با اذن الهی ساکت خواهد شد.⁽¹⁾

-- و قال رسول الله(صلی الله علیه و آله): «من کتبها و علقها علیه أو علی من به وجع الضرس سکن من ساعته بإذن الله تعالی».

-- و قال الصّادق(علیه السلام): «إذا کتبت و علقت علی صاحب الضرس سکن بإذن الله تعالی».[تفسیر برهان، ج 5، ص 451، ح 4-2]

سوره‌ی قلم، آیات 1 تا 33

متن:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

ن وَ الْقَلَمِ وَ ما یَسْطُرُونَ 1 ما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِمَجْنُونٍ 2 وَ إِنَّ لَکَ لَأَجْراً غَیْرَ مَمْنُونٍ 3 وَ إِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظیمٍ 4 فَسَتُبْصِرُ وَ یُبْصِرُونَ 5 بِأَیِّکُمُ الْمَفْتُونُ 6 إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبیلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدینَ 7 فَلا تُطِعِ الْمُکَذِّبینَ 8 وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَیُدْهِنُونَ 9 وَ لا تُطِعْ کُلَّ حَلاَّفٍ مَهینٍ 10 هَمَّازٍ مَشَّاءٍ بِنَمیمٍ 11 مَنَّاعٍ لِلْخَیْرِ مُعْتَدٍ أَثیمٍ 12 عُتُلٍّ بَعْدَ ذلِکَ زَنیمٍ 13 أَنْ کانَ ذا مالٍ وَ بَنینَ 14 إِذا تُتْلی عَلَیْهِ آیاتُنا قالَ أَساطیرُ الْأَوَّلینَ 15 سَنَسِمُهُ عَلَی الْخُرْطُومِ 16 إِنَّا بَلَوْناهُمْ کَما بَلَوْنا أَصْحابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّها مُصْبِحینَ 17 وَ لا یَسْتَثْنُونَ 18 فَطافَ عَلَیْها طائِفٌ مِنْ رَبِّکَ وَ هُمْ نائِمُونَ 19 فَأَصْبَحَتْ کَالصَّریمِ 20 فَتَنادَوْا مُصْبِحینَ 21 أَنِ اغْدُوا عَلی حَرْثِکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صارِمینَ 22 فَانْطَلَقُوا وَ هُمْ یَتَخافَتُونَ 23 أَنْ لا یَدْخُلَنَّهَا الْیَوْمَ عَلَیْکُمْ مِسْکینٌ 24 وَ غَدَوْا عَلی حَرْدٍ قادِرینَ 25 فَلَمَّا رَأَوْها قالُوا إِنَّا لَضَالُّونَ 26 بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ 27 قالَ

أَوْسَطُهُمْ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ لَوْ لا تُسَبِّحُونَ 28 قالُوا سُبْحانَ رَبِّنا إِنَّا کُنَّا ظالِمینَ 29 فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلی بَعْضٍ یَتَلاوَمُونَ 30 قالُوا یا وَیْلَنا إِنَّا کُنَّا طاغینَ 31 عَسی رَبُّنا أَنْ یُبْدِلَنا خَیْراً مِنْها إِنَّا إِلی رَبِّنا راغِبُونَ 32 کَذلِکَ الْعَذابُ وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ 33

لغات:

«یَسْطُرُونَ»از سَطْر به معنای کتابت است، و «مَمْنُونٍ»به معنای مقطوع است، و «مَنَّهُ السَیر»إذا قطعه، و «مَنین»به معنای ضعیف است، و «خُلُق»به معنای روش و عادت است، و «خُلُق کریم»به معنای صبر بر حقّ، و تدبیر امور است، بر مقتضای عقل، و «مفتون»مبتلای به تخیّل است، مانند مجنون کما یقال: «فُتِنَ فلان بفلانة» یعنی فلانی مفتون فلان زن شد، و اصل فِتنَة به معنای ابتلا و امتحان است، و «مَهین» به معنای ضعیف و ذلیل است، و مهانت به معنای ذلّت است، و «هَمّاز»کسی را گویند که به ناحق از مردم بدگویی می‌کند، و اصل لغت به معنای دفع با شدّت است، و «نمیم» سخن‌چین است، و «عُتُلّ»جفاکار غلیظ است، و «عَتَلَهُ یَعتِلُه»إذا زَعزَعَه بِغلِظَةٍ و جَفاءٍ، و «زنیم»کسی را گویند که منسوب به قومی است، و لکن از آنان نیست، و «وَسم»علامت گذاردن و داغ کردن است، و «خُرطوم»بینی را گویند، و خرطوم فیل بینی و آلت شامّه اوست، و «صَرْم و جُذاذ»در نخل، به منزله‌ی حصاد در زرع است، و «صَریم»شب تاریک تیره است، و به روز نیز صریم گویند، و از اضداد می‌باشد، و «طائِف»به وارد در شب گویند، و «حَرْد»به معنای منع است، و بعضی گفته‌اند: به معنای قصد است، و یا به معنای غَضَب و حَنَق است.

ترجمه:

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر

ن، سوگند به قلم و آنچه مینویسند، (1) که به نعمت پروردگارت تو مجنون نیستی، (2) و برای تو پاداشی عظیم و همیشگی است! (3) و تو اخلاق عظیم و برجسته‌ای داری! (4) و بزودی تو می‌بینی و آنان نیز می‌بینند، (5) که کدام یک از شما مجنونند! (6) پروردگارت بهتر از هر کس می‌داند چه کسی از راه او گم‌راه شده، و هدایت‌یافتگان را نیز بهتر می‌شناسد! (7) حال که چنین است از تکذیب‌کنندگان اطاعت مکن! (8) آنها دوست دارند نرمش نشان دهی تا آنها (هم) نرمش نشان دهند (نرمشی توأم با انحراف از مسیر حق)! (9) و از کسی که بسیار سوگند یاد می‌کند و پست است اطاعت مکن، (10) کسی که بسیار عیبجوست و به سخن چینی آمد و شد می‌کند، (11) و بسیار مانع کار خیر، و متجاوز و گناهکار است (12) علاوه بر اینها کینه توز و پرخور و خشن و بدنام است! (13) مبادا بخاطر اینکه صاحب مال و فرزندان فراوان است (از او پیروی کنی)! (14) هنگامی که آیات ما بر او خوانده می‌شود می‌گوید: «اینها افسانه‌های خرافی پیشینیان است!»(15) (ولی) ما بزودی بر بینی او علامت و داغ ننگ می‌نهیم! (16) ما آنها را آزمودیم، همان گونه که «صاحبان باغ»را آزمایش کردیم، هنگامی که سوگند یاد کردند که میوه‌های باغ را صبحگاهان (دور از چشم مستمندان) بچینند. (17) و هیچ از آن استثنا نکنند (18) امّا عذابی فراگیر (شب هنگام) بر (تمام) باغ آنها فرود آمد در حالی که همه در خواب بودند، (19) و آن باغ سرسبز همچون شب سیاه و ظلمانی شد! (20) صبحگاهان یکدیگر را صدا زدند، (21) که بسوی کشتزار و باغ خود حرکت کنید اگر قصد چیدن میوه‌ها را دارید! (22) آنها حرکت کردند در حالی که آهسته

با هم می‌گفتند:»(23)«مواظب باشید امروز حتی یک فقیر وارد بر شما نشود!» (24) (آری) آنها صبحگاهان تصمیم داشتند که با قدرت از مستمندان جلوگیری کنند. (25) هنگامی که (وارد باغ شدند و) آن را دیدند گفتند: «حقّاً»ما گم‌راهیم! (26) (آری، همه چیز از دست ما رفته) بلکه ما محرومیم!»(27) یکی از آنها که از همه عاقلتر بود گفت: «آیا به شما نگفتم چرا تسبیح خدا نمی‌گویید؟! (28) گفتند: «منزّه است پروردگار ما، مسلّماً ما ظالم بودیم!»(29) سپس رو به یکدیگر کرده به ملامت هم پرداختند، (30) (و فریادشان بلند شد) گفتند: «وای بر ما که طغیانگر بودیم! (31) امیدواریم پروردگارمان (ما را ببخشد و) بهتر از آن به جای آن به ما بدهد، چرا که ما به او علاقه‌مندیم!»(32) این گونه است عذاب (خداوند در دنیا)، و عذاب آخرت از آن هم بزرگتر است اگر می‌دانستند! (33)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«ن وَ الْقَلَمِ وَ مَا یَسْطُرُونَ * مَا أَنتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِمَجْنُونٍ * وَ إِنَّ لَکَ لَأَجْرًا غَیْرَ مَمْنُونٍ»⁽¹⁾

مرحوم صدوق در کتاب معانی الأخبار از سفیان بن سعید ثوری نقل نموده که گوید: امام صادق(علیه السلام) در تفسیر حروف مقطّعه قرآن فرمود:

و امّا «نون»نهری است در بهشت، و خداوند به او فرمود: جماد باش، و او جماد شد، و سپس به او فرمود: مداد شو و مداد گردید، و به قلم فرمود: بنویس، و قلم حوادث گذشته و آینده را تا قیامت در لوح محفوظ نوشت، و مداد و قلم و لوح از نور بود.

سفیان گوید: عرض کردم: ای فرزند رسول خدا، لوح و قلم و مداد را برای من بیان فرمایید.

امام(علیه السلام) فرمود:

«نون»مَلَکی است که حقایق را تحویل به قلم می‌دهد، و قلم نیز ملکی است، و حقایق را تحویل لوح می‌دهد، و لوح نیز ملکی است، و حقایق را تحویل اسرافیل می‌دهد، و اسرافیل تحویل به میکائیل می‌دهد، و میکائیل تحویل به جبرائیل می‌دهد، و جبرائیل تحویل به پیامبران (صلوات الله علیهم) می‌دهد. سپس فرمود: ای سفیان برخیز که ما تو را در امان نمی‌بینیم.⁽¹⁾

وَ أَمَّا طه فَاسْمٌ مِنْ أَسْمَاءِ النَّبِیِّ(صلی الله علیه و آله) وَ مَعْنَاهُ یَا طَالِبَ الْحَقِّ الْهَادِی إِلَیْهِ ما أَنْزَلْنا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقی بَلْ لِتَسْعَدَ بِهِ وَ أَمَّا طس فَمَعْنَاهُ أَنَا الطَّالِبُ السَّمِیعُ وَ أَمَّا طسم فَمَعْنَاهُ أَنَا الطَّالِبُ السَّمِیعُ الْمُبْدِئُ الْمُعِیدُ وَ أَمَّا یس فَاسْمٌ مِنْ أَسْمَاءِ النَّبِیِّ(صلی الله علیه و آله) وَ مَعْنَاهُ یَا أَیُّهَا السَّامِعُ لِلْوَحْیِ -- وَ الْقُرْآنِ الْحَکِیمِ إِنَّکَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ. عَلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ وَ أَمَّا ص فَعَیْنٌ تَنْبُعُ مِنْ تَحْتِ الْعَرْشِ وَ هِیَ الَّتِی تَوَضَّأَ مِنْهَا النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) لَمَّا عُرِجَ بِهِ وَ یَدْخُلُهَا جَبْرَئِیلُ(علیه السلام) کُلَّ یَوْمٍ دَخْلَةً فَیَغْتَمِسُ فِیهَا ثُمَّ یَخْرُجُ مِنْهَا فَیَنْفُضُ أَجْنِحَتَهُ فَلَیْسَ مِنْ قَطْرَةٍ تَقْطُرُ مِنْ أَجْنِحَتِهِ إِلَّا خَلَقَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی مِنْهَا مَلَکاً یُسَبِّحُ اللَّهَ وَ یُقَدِّسُهُ وَ یُکَبِّرُهُ وَ یُحَمِّدُهُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ أَمَّا حم فَمَعْنَاهُ الْحَمِیدُ الْمَجِیدُ وَ أَمَّا حم عسق فَمَعْنَاهُ الْحَلِیمُ الْمُثِیبُ الْعَالِمُ السَّمِیعُ الْقَادِرُ الْقَوِیُّ وَ أَمَّا ق فَهُوَ الْجَبَلُ الْمُحِیطُ بِالْأَرْضِ وَ خُضْرَةُ السَّمَاءِ مِنْهُ وَ بِهِ یُمْسِکُ اللَّهُ الْأَرْضَ أَنْ تَمِیدَ بِأَهْلِهَا.

وَ أَمَّا ن فَهُوَ نَهَرٌ فِی الْجَنَّةِ قَالَ اللَّهُ(عزوجل) اجْمُدْ فَجَمُدَ فَصَارَ مِدَاداً ثُمَّ قَالَ(عزوجل) لِلْقَلَمِ اکْتُبْ فَسَطَرَ الْقَلَمُ فِی اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ مَا کَانَ وَ مَا هُوَ کَائِنٌ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ فَالْمِدَادُ مِدَادٌ مِنْ نُورٍ وَ الْقَلَمُ قَلَمٌ مِنْ نُورٍ وَ اللَّوْحُ لَوْحٌ مِنْ نُورٍ وَ قَالَ سُفْیَانُ فَقُلْتُ لَهُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ بَیِّنْ لِی أَمْرَ اللَّوْحِ وَ الْقَلَمِ وَ الْمِدَادِ فَضْلَ بَیَانٍ وَ عَلِّمْنِی مِمَّا عَلَّمَکَ اللَّهُ فَقَالَ یَا ابْنَ سَعِیدٍ لَوْ لَا أَنَّکَ أَهْلٌ لِلْجَوَابِ مَا أَجَبْتُکَ فَنُونٌ مَلَکٌ یُؤَدِّی إِلَی الْقَلَمِ وَ هُوَ مَلَکٌ وَ الْقَلَمُ یُؤَدِّی إِلَی اللَّوْحِ وَ هُوَ مَلَکٌ وَ اللَّوْحُ یُؤَدِّی إِلَی إِسْرَافِیلَ وَ إِسْرَافِیلُ یُؤَدِّی إِلَی مِیکَائِیلَ وَ مِیکَائِیلُ یُؤَدِّی إِلَی جَبْرَئِیلَ وَ جَبْرَئِیلُ یُؤَدِّی إِلَی الْأَنْبِیَاءِ وَ الرُّسُلِ، قَالَ ثُمَّ قَالَ لِی قُمْ یَا سُفْیَانُ فَلَا آمَنُ عَلَیْکَ.

[معانی الأخبار، ص 22، ح 1]

مؤلّف گوید:

مضمون روایت فوق در روایات فراوان دیگری آمده است، علاقه‌مندان می‌توانند به تفسیر برهان⁽¹⁾، و تفسیر قمی⁽²⁾مراجعه کنند.

محمّد بن فضیل گوید: امام کاظم(علیه السلام) فرمود:

«ن»نام رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است، و «قلم»نام امیرالمؤمنین(علیه السلام) است.⁽³⁾

و در آخر سوره «طه»از امام صادق(علیه السلام) نقل شد که فرمود:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در قرآن ده اسم دارد.

مؤلّف گوید:

روایت فوق در پاورقی مشاهده می‌شود.⁽¹⁾

ابن عبّاس گوید:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) با خدیجه نماز می‌خواندند که علی(علیه السلام) وارد شد و گفت: ما هذا یا محمّد؟ رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: این دین خداست، و تو باید ایمان بیاوری و آن را تصدیق بکنی پس علی(علیه السلام) ایمان آورد، و با خدیجه همواره به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) اقتدا می‌کردند و نماز می‌خواندند، و چون اهل مکّه نماز آنان را دیدند گفتند: محمّد(صلی الله علیه و آله) جنون پیدا کرده است، و خداوند در پاسخ آنان فرمود: «ن وَ الْقَلَمِ وَ مَا یَسْطُرُونَ * مَا أَنتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِمَجْنُونٍ.»⁽²⁾

«وَ إِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ»⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

«خُلُقٍ عَظِیمٍ»اسلام است، و روایت شده که «خُلُقٍ عَظِیمٍ»دین عظیم است.⁽²⁾

بحر سقّاء گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

حُسن خُلق، برخورد ملایم و آسان است، سپس فرمود: ای بحر می‌خواهی حدیثی که برای یکی از اهل مدینه رخ داد را به تو خبر بدهم؟ گفتم: آری. فرمود: روزی رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در مسجد مدینه نشسته بود، ناگهان زنی از انصار آمد، و لباس آن حضرت را کشید و چیزی نگفت و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نیز چیزی نفرمود، تا این که سه مرتبه این عمل را انجام داد، و آن حضرت در مرتبه چهارم برخاست و آن زن مقداری از لباس او را جدا کرد و بازگشت، پس انصار او را ملامت کردند و گفتند: خدا تو را مؤاخذه کند، تو سه مرتبه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) را محبوس نمودی و چیزی به او نگفتی و او نیز به تو چیزی نفرمود، مگر چه کاری با او داشتی؟! آن زن گفت:ما را مریضی است، و خانواده من مرا فرستاده‌اند تا مقداری از لباس پیامبر(صلی الله علیه و آله) را بگیرم و برای آنان ببرم، و چون من خواستم از لباس او چیزی را بگیرم او برخاست و من حیا کردم که چیزی از لباس او را جدا کنم، و نخواستم به آن حضرت بگویم چیزی از لباس خود را به من بده، و اکنون چیزی از لباس او را جدا کردم و گرفتم.⁽³⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

بهترین شما کسانی هستند که اخلاق آنان نیکوتر، و هم‌نشینی با آن‌ها آسان است، و با مردم اُلفت دارند، و مردم نیز با آنان اُلفت دارند، و مردم را در داخل خانه‌های خود راه می‌دهند.⁽¹⁾

شیخ ورّام رحمه الله علیه روایت نموده:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) با بعضی از اصحاب خود در حرکت بود که مردی از اعراب بادیه‌نشین لباس او را به شدّت کشید، تا حدّی که لباس گردن آن حضرت را فشار داد و سپس گفت: ای محمّد! از مال خدا که نزد خود داری به من ببخش»پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) خندید و دستور داد تا به او احسان کنند! و نیز هنگامی که قریش او را آزار و مضروب نمودند فرمود:

«اَللَّهُمَّ اغْفِرْ لِقَوْمِی فَإِنَّهُمْ لَا یَعْلَمُونَ»یعنی «خدایا از قوم من بگذر، چرا که آنان

نادان هستند.»و با این اخلاق بود که خداوند درباره‌ی او فرمود: «وَ إِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ.»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

خداوند گروهی را برای قضای حوائج مردم آفریده که ستایش و احترام به مردم را افتخار خود می‌دانند، و خداوند اخلاق نیک را دوست می‌دارد، و مقصود خداوند از خطاب: «وَ إِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ»سخاوت و حسن خلق است.⁽²⁾

مؤلّف گوید:

روایت درباره‌ی حسن خلق فراوان است به چند روایت در پاورقی اشاره می‌شود.⁽³⁾

-- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْحَسَنِ جَمِیعاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أُورَمَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ یَسَارٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ یُوسُفَ قَالَ أَخْبَرَنِی عَبْدُ اللَّهِ بْنُ کَیْسَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) قَالَ: قُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ أَنَا مَوْلَاکَ -- عَبْدُ اللَّهِ بْنُ کَیْسَانَ قَالَ أَمَّا النَّسَبُ فَأَعْرِفُهُ وَ أَمَّا أَنْتَ فَلَسْتُ أَعْرِفُکَ قَالَ قُلْتُ لَهُ إِنِّی وُلِدْتُ بِالْجَبَلِ وَ نَشَأْتُ فِی أَرْضِ فَارِسَ وَ إِنَّنِی أُخَالِطُ النَّاسَ فِی التِّجَارَاتِ وَ غَیْرِ ذَلِکَ فَأُخَالِطُ الرَّجُلَ فَأَرَی لَهُ حُسْنَ السَّمْتِ وَ حُسْنَ الْخُلُقِ وَ کَثْرَةَ أَمَانَةٍ ثُمَّ أُفَتِّشُهُ فَأَتَبَیَّنُهُ عَنْ عَدَاوَتِکُمْ وَ أُخَالِطُ الرَّجُلَ فَأَرَی مِنْهُ سُوءَ الْخُلُقِ وَ قِلَّةَ أَمَانَةٍ وَ زَعَارَّةً ثُمَّ أُفَتِّشُهُ فَأَتَبَیَّنُهُ عَنْ وَلَایَتِکُمْ فَکَیْفَ یَکُونُ ذَلِکَ فَقَالَ لِی أَ مَا عَلِمْتَ یَا ابْنَ کَیْسَانَ أَنَّ اللَّهَ(عزوجل) أَخَذَ طِینَةً مِنَ الْجَنَّةِ وَ طِینَةً مِنَ النَّارِ فَخَلَطَهُمَا جَمِیعاً ثُمَّ نَزَعَ هَذِهِ مِنْ هَذِهِ وَ هَذِهِ مِنْ هَذِهِ فَمَا رَأَیْتَ مِنْ أُولَئِکَ مِنَ الْأَمَانَةِ وَ حُسْنِ الْخُلُقِ وَ حُسْنِ السَّمْتِ فَمِمَّا مَسَّتْهُمْ مِنْ طِینَةِ الْجَنَّةِ وَ هُمْ یَعُودُونَ إِلَی مَا خُلِقُوا مِنْهُ وَ مَا رَأَیْتَ مِنْ هَؤُلَاءِ مِنْ قِلَّةِ الْأَمَانَةِ وَ سُوءِ الْخُلُقِ وَ الزَّعَارَّةِ فَمِمَّا مَسَّتْهُمْ مِنْ طِینَةِ النَّارِ وَ هُمْ یَعُودُونَ إِلَی مَا خُلِقُوا مِنْهُ.[کافی، ج 2، ص 4، ح 5]

-- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) قَالَ: إِنَّ اللَّهَ(عزوجل) ارْتَضَی لَکُمُ الْإِسْلَامَ دِیناً فَأَحْسِنُوا صُحْبَتَهُ بِالسَّخَاءِ وَ حُسْنِ الْخُلُقِ. [کافی، ج 2، ص 56، ح 4]

-- الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ رَجُلٍ مِنْ بَنِی هَاشِمٍ قَالَ: أَرْبَعٌ مَنْ کُنَّ فِیهِ کَمَلَ إِسْلَامُهُ وَ لَوْ کَانَ مِنْ قَرْنِهِ إِلَی قَدَمِهِ خَطَایَا لَمْ تَنْقُصْهُ الصِّدْقُ وَ الْحَیَاءُ وَ حُسْنُ الْخُلُقِ وَ الشُّکْرُ. [کافی، ج 2، ص 56، ح 6]

أَهْلِ الْمَدِینَةِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ(علیه السلام) قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) مَا یُوضَعُ فِی مِیزَانِ امْرِئٍ -- یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَفْضَلُ مِنْ حُسْنِ الْخُلُقِ.

[کافی، ج 2، ص 99، ح 9-1]

«فَسَتُبْصِرُ وَ یُبْصِرُونَ * بِأَییِّکُمُ الْمَفْتُونُ * إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبِیلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ * فَلَا تُطِعِ الْمُکَذِّبِینَ * وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَیُدْهِنُونَ * وَ لَا تُطِعْ کُلَّ حَلَّافٍ مَّهِینٍ * هَمَّازٍ مَّشَّاء بِنَمِیمٍ * مَنَّاعٍ لِّلْخَیْرِ مُعْتَدٍ أَثِیمٍ * عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِکَ زَنِیمٍ»⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

هیچ مؤمنی نیست مگر آن که محبّت خالص من در قلب اوست، و هر کس

با محبّت خالص، مرا دوست بدارد، محبّت خالص تو نیز در قلب او خواهد بود، و دروغ می‌گوید کسی که بگوید: مرا دوست می‌دارد و دشمن تو باشد. پس دو نفر از منافقین گفتند: «رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فریفته این جوان شده است»و خداوند آیات «فَسَتُبْصِرُ وَ یُبْصِرُونَ * بِأَییِّکُمُ الْمَفْتُونُ…»را نازل نمود.

چنان که آیات «وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَیُدْهِنُونَ * وَ لَا تُطِعْ کُلَّ حَلَّافٍ مَّهِینٍ…»درباره‌ی آن دو نازل شده است.⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم نیز گوید:

آیات فوق درباره‌ی حَبتَر و زُفَر [یعنی اوّلی و دوّمی نازل شده] است.⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

عمر به امیرالمؤمنین(علیه السلام) گفت: شنیده‌ام شما آیه «فَسَتُبْصِرُ وَ یُبْصِرُونَ * بِأَییِّکُمُ الْمَفْتُونُ»را درباره‌ی من و ابوبکر و عثمان تأویل نموده‌اید؟ امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: می‌خواهی بگویم درباره‌ی بنی‌امیّه چه آیه‌ای نازل شده است؟ سپس فرمود: آیه «وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِی القُرْآنِ»⁽³⁾، درباره‌ی آنان نازل شده است.»

پس عمر گفت: دروغ می‌گویی؛ بنی‌امیّه بهتر از تو هستند و به خویشان خود بیشتر صله می‌کنند.⁽¹⁾

محمّد بن مسلم گوید: به امام صادق(علیه السلام) گفتم: «عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِکَ زَنِیمٍ»چه معنایی دارد؟ فرمود:

«عُتُلٍّ»به معنای: عظیم الفکر است، و «زَنِیمٍ»:«الْمُسْتَهْتِرُ بِکُفْرِهِ»می‌باشد.⁽²⁾

یعنی کسی که در اثر کفر اولیای خدا را استهزاء می‌کند.

مرحوم طبرسی در مجمع البیان از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

زنیم کسی است که اصل و ریشه‌ای ندارد.⁽³⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید: امیرالمؤمنین(علیه السلام) به عمر فرمود:

آیه «فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِن تَوَلَّیْتُمْ أَن تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ»⁽⁴⁾، درباره‌ی بنی‌امیّه نازل شده است»

و عمر گفت: «دروغ می‌گویی بنی‌امیّه بهتر از شمایند و به خویشان خود بیشتر احسان می‌کنند، و لکن تو دست از دشمنی با بنی تیم و بنی عدّی و بنی‌امیّه بر نمی‌داری.»⁽⁵⁾

«عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِکَ زَنِیمٍ * أَن کَانَ ذَا مَالٍ وَ بَنِینَ * إِذَا تُتْلَی عَلَیْهِ آیَاتُنَا قَالَ أَسَاطِیرُ الْأَوَّلِینَ * سَنَسِمُهُ عَلَی الْخُرْطُومِ»⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

«إِذَا تُتْلَی عَلَیْهِ آیَاتُنَا»کنایه از دومی است که آیات خداوند را اکاذیب و اسطوره و بافته‌های پیشینیان می‌دانست، و «سَنَسِمُهُ عَلَی الْخُرْطُومِ»مربوط به رجعت است و چون امیرالمؤمنین(علیه السلام) و دشمنان او به دنیا باز می‌گردند آن حضرت آنان را داغ می‌گذارد، همان گونه که مردم چهارپایان را بر بینی و لب‌های آنان داغ می‌گذارند.⁽²⁾

[تفسیر قمّی، ج 2، ص 381]

«إِنَّا بَلَوْنَاهُمْ کَمَا بَلَوْنَا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِینَ * وَ لَا یَسْتَثْنُونَ * فَطَافَ عَلَیْهَا طَائِفٌ مِّن رَّبِّکَ وَ هُمْ نَائِمُونَ * فَأَصْبَحَتْ کَالصَّرِیمِ * فَتَنَادَوا مُصْبِحِینَ * … کَذَلِکَ الْعَذَابُ وَ لَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کَانُوا یَعْلَمُونَ»⁽³⁾

فضیل گوید: امام باقر(علیه السلام) فرمود:

«بسا مؤمن گناهی می‌کند، و آن گناه جلوی رزق او را می‌گیرد»و سپس آیه فوق را قرائت نمود.⁽⁴⁾

ابوالجارود نیز گوید: امام باقر(علیه السلام) در تفسیر «إِنَّا بَلَوْنَاهُمْ کَمَا بَلَوْنَا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ»فرمود:

اهل مکّه مبتلای به گرسنگی شدند، همانند صاحبان آن باغستان دنیایی که در یمن بود، و به آن رضوان می‌گفتند، و فاصله آن تا صنعاء نُه میل بود.

سپس علیّ بن ابراهیم گوید:

مقصود از «فَطَافَ عَلَیْهَا طَائِفٌ مِّن رَّبِّکَ وَ هُمْ نَائِمُونَ»عذاب الهی است، و مقصود از «إِنَّا لَضَالُّونَ»این است که آنان راه را گم کرده بودند، و مقصود از «لَوْلَا تُسَبِّحُونَ»، «ألا تستغفرون؟»است، یعنی برای چه استغفار نمی‌کنید.⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

به ابن عبّاس گفته شد: برخی گمان می‌کنند که بنده گناه می‌کند و از رزق خود محروم می‌شود؟ ابن عبّاس گفت: سوگند به خدایی که جز او خدایی نیست، این معنا در قرآن از خورشید وسط روز روشن‌تر است، چنان که خداوند در سوره «ن وَ الْقَلَمِ»بیان نموده و قصّه آن این است که پیرمردی باغستانی داشت، و میوه‌ها و ثمرات خود را به خانه نمی‌آورد، تا این که حقوق همه‌ی صاحبان حق را بپردازد، و چون از دنیا رفت فرزندان او که پنج پسر جوان بودند در سال بعد از فوت پدر، میوه‌های فراوانی از آن باغستان به

دست آوردند، و چون چنین دیدند به همدیگر گفتند: «پدر ما پیرمرد بود، و عقل و خرد خود را از دست داده و خرفت شده بود، بیائید تا پیمان ببندیم و چیزی در این سال به فقرا ندهیم تا بی‌نیاز شویم، و اموال ما فراوان شود، و در سال‌های آینده به روش پدر خود عمل کنیم»پس چهار نفر آنان از این کار راضی شدند و یک نفر خشمگین شد، و او همان کسی است که خداوند درباره‌ی او می‌فرماید: «قَالَ أَوْسَطُهُمْ أَ لَمْ أَقُل لَّکُمْ لَوْلَا تُسَبِّحُونَ».

سؤال کننده گفت: آیا مقصود از «أَوْسَطُهُمْ»اوسط در سنّ است؟ ابن عبّاس گفت:

او از جهت سنّ کوچک‌تر از بقیّه بود، و از عقل بزرگ‌تر از دیگران بود، و «أوسط القوم»خیرالقوم است، و دلیل آن این است که امّت محمّد(صلی الله علیه و آله) اصغر امت‌هاست، و بهترین آنان است، چنان که خداوند می‌فرماید: «وَ کَذَلِکَ جَعَلْنَاکُمْ أُمَّةً وَسَطًا»⁽¹⁾، پس عاقل‌ترین آنان به برادران دیگر خود گفت: «از خدا بترسید، و به روش پدر خود پایدار باشید، تا سالم بمانید و بهره‌ی بیشتری ببرید»و برادران دیگر به شدّت او را مضروب نمودند، و چون دانست که می‌خواهند او را بکشند، با کراهت در جلسه مشورتی آنان شرکت نمود، و آنان به منازل خود بازگشتند، و سوگند یاد نمودند، که روز بعد میوه‌های خود را بچینند، و «إن شاء الله»نگفتند، و خداوند به این خاطر از رزقی که در اختیار داشتند، آنان را ممنوع نمود و فرمود:

«إِنَّا بَلَوْنَاهُمْ کَمَا بَلَوْنَا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِینَ * وَ لَا یَسْتَثْنُونَ * فَطَافَ عَلَیْهَا طَائِفٌ مِّن رَّبِّکَ وَ هُمْ نَائِمُونَ * فَأَصْبَحَتْ کَالصَّرِیمِ»و آن میوه‌ها در آن شب درحالی که آنان در خواب بودند آتش گرفت، و چون صبح فرا

رسید، به همدیگر گفتند: «بیائید برویم و میوه‌ها را بچینیم، و آرام باشید تا فقرا وارد نشوند»و نمی‌دانستند که خداوند با آنان چه کرده است؟ و چون عذاب خدا را مشاهده کردند و دیدند که همه آن‌ها سوخته است، به همدیگر گفتند: ما گم‌راه و محروم شدیم، و خداوند به خاطر گناهی که کردند آنان را محروم نمود، و ظلمی به آن‌ها نکرد، و آن برادر دانا گفت: آیا من به شما نگفتم: که از نیّت بد خود استغفار کنید؟ و آنان گفتند: «سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنَّا کُنَّا ظَالِمِینَ»و سپس همدیگر را ملامت نمودند و گفتند: «وای بر ما که طغیان کردیم، و امید داریم که خداوند بهتر از آن را به ما عطا نماید»و خداوند در پاسخ آنان فرمود: «کَذَلِکَ الْعَذَابُ وَ لَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کَانُوا یَعْلَمُونَ.»⁽¹⁾

فقال الرجل: یا ابن عبّاس کان أوسطهم فی السن فقال: لا بل کان أصغر القوم سنا و کان أکبرهم عقلا و أوسط القوم خیر القوم، و الدلیل علیه فی القرآن إنکم یا أمة محمّد أصغر الأمم و خیر الأمم قال الله: «وَ کَذلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّةً وَسَطاً» فقال لهم أوسطهم اتقوا الله و کونوا علی منهاج أبیکم تسلموا و تغنموا، فبطشوا به فضربوه ضربا مبرحا فلما أیقن الأخ أنهم یریدون قتله دخل معهم فی مشورتهم کارها لأمرهم غیر طائع فراحوا إلی منازلهم ثمّ حلفوا بالله أن یصرموه إذا أصبحوا و لم یقولوا إن شاء الله، فابتلاهم الله بذلک الذنب و حال بینهم و بین ذلک الرّزق الذی کانوا أشرفوا علیه فأخبر عنهم فی الکتاب فقال: إِنَّا بَلَوْناهُمْ إلی قوله فَأَصْبَحَتْ کَالصَّرِیمِ قال کالمحترق، فقال الرجل: یا ابن عبّاس ما الصریم قال:

اللیل المظلم ثمّ قال: لا ضوء له و لا نور فلما أصبح القوم فَتَنادَوْا مُصْبِحِینَ أَنِ اغْدُوا عَلی حَرْثِکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صارِمِینَ قال: فَانْطَلَقُوا وَ هُمْ یَتَخافَتُونَ قال الرجل و ما التخافت یا ابن عبّاس قال: یتسارون بعضهم بعضا لکی لا یسمع أحد غیرهم فقالوا لا یَدْخُلَنَّهَا الْیَوْمَ عَلَیْکُمْ مِسْکِینٌ وَ غَدَوْا عَلی حَرْدٍ قادِرِینَ و فی أنفسهم أن یصرموها و لا یعلمون ما قد حل بهم من سطوات الله و نقمته فَلَمَّا رَأَوْها و عاینوا ما قد حل بهم قالُوا إِنَّا لَضَالُّونَ بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ فحرمهم الله ذلک الرّزق بذنب کان منهم و لم یظلمهم شیئا ف قالَ أَوْسَطُهُمْ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ لَوْ لا تُسَبِّحُونَ قالُوا سُبْحانَ رَبِّنا إِنَّا کُنَّا ظالِمِینَ فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلی بَعْضٍ یَتَلاوَمُونَ قال: یلومون أنفسهم فیما عزموا علیه قالُوا یا وَیْلَنا إِنَّا کُنَّا طاغِینَ عَسی رَبُّنا أَنْ یُبْدِلَنا خَیْراً مِنْها إِنَّا إِلی رَبِّنا راغِبُونَ فقال الله: کَذلِکَ الْعَذابُ وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ. [تفسیر قمّی، ج 2، ص 381]

سوره‌ی قلم، آیات 34 تا 52

متن:

إِنَّ لِلْمُتَّقینَ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتِ النَّعیمِ 34 أَ فَنَجْعَلُ الْمُسْلِمینَ کَالْمُجْرِمینَ 35 ما لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ 36أَمْ لَکُمْ کِتابٌ فیهِ تَدْرُسُونَ 37 إِنَّ لَکُمْ فیهِ لَما تَخَیَّرُونَ 38 أَمْ لَکُمْ أَیْمانٌ عَلَیْنا بالِغَةٌ إِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ إِنَّ لَکُمْ لَما تَحْکُمُونَ 39 سَلْهُمْ أَیُّهُمْ بِذلِکَ زَعیمٌ 40 أَمْ لَهُمْ شُرَکاءُ فَلْیَأْتُوا بِشُرَکائِهِمْ إِنْ کانُوا صادِقینَ 41 یَوْمَ یُکْشَفُ عَنْ ساقٍ وَ یُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ فَلا یَسْتَطیعُونَ 42 خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ وَ قَدْ کانُوا یُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ وَ هُمْ سالِمُونَ 43 فَذَرْنی وَ مَنْ یُکَذِّبُ بِهذَا الْحَدیثِ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا

یَعْلَمُونَ 44 وَ أُمْلی لَهُمْ إِنَّ کَیْدی مَتینٌ 45 أَمْ تَسْئَلُهُمْ أَجْراً فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ 46 أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَیْبُ فَهُمْ یَکْتُبُونَ 47 فَاصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ وَ لا تَکُنْ کَصاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نادی وَ هُوَ مَکْظُومٌ 48 لَوْ لا أَنْ تَدارَکَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَراءِ وَ هُوَ مَذْمُومٌ 49 فَاجْتَباهُ رَبُّهُ فَجَعَلَهُ مِنَ الصَّالِحینَ 50 وَ إِنْ یَکادُ الَّذینَ کَفَرُوا لَیُزْلِقُونَکَ بِأَبْصارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّکْرَ وَ یَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ 51 وَ ما هُوَ إِلاَّ ذِکْرٌ لِلْعالَمینَ 52

لغات:

«زعیم و کفیل و ضمین و قبیل» نظائرند، و «ساقْ»مشترک بین ساقِ انسان و ساقِ شجر است و هر گیاه صاحب ساق اگر ساق آن در تابستان و زمستان باقی باشد، به آن شجر گویند، و اگر در زمستان ساقی از آن باقی نماند گیاه است، و «قَامَتِ الْحَرْبُ عَلَی سَاقٍ، و کشفت عن ساق»کنایه است و مقصود شدّت و سختی می‌باشد، و «مُغْرَمَون» یعنی مُلزَمُون به دَیْن و بدهکاری، و اصل لغت به معنای لزوم است، و «إِنَّ عَذَابَهَا کَانَ غَرَامًا»یعنی لازماً ملحّاً، و «مُثْقَلَ»کسی است که بار سنگینی از دَیْن و غیر آن به دوش اوست، مانند مُثْقَل به دَیْن، و مُثْقل به عیال، و مُثْقل به حقوقی که به گردن اوست، و «مکظوم»محبوس از تصرّف در امور است، و «کَظَمَ غَیْظَه»یعنی خشم خود را فرو برد، و«عَراء»زمین عاری از گناه است.

ترجمه:

مسلّماً برای پرهیزگاران نزد پروردگارشان باغهای پر نعمت بهشت است! (34) آیا مؤمنان را همچون مجرمان قرار می‌دهیم؟! (35) شما را چه می‌شود؟! چگونه داوری می‌کنید؟! (36) آیا کتابی دارید که از آن درس می‌خوانید…(37) که آنچه را شما انتخاب

می‌کنید از آن شماست؟! (38) یا اینکه عهد و پیمان مؤکّد و مستمرّی تا روز قیامت بر ما دارید که هر چه را حکم کنید برای شما باشد؟! (39) از آنها بپرس کدام یک از آنان چنین چیزی را تضمین می‌کند؟! (40) یا اینکه معبودانی دارند که آنها را شریک خدا قرار داده‌اند (و برای آنان شفاعت می‌کنند)؟! اگر راست می‌گویند معبودان خود را بیاورند! (41) (به خاطر بیاورید) روزی را که ساق پاها (از وحشت) برهنه می‌گردد و دعوت به سجود می‌شوند، امّا نمی‌توانند (سجود کنند). (42) این در حالی است که چشم‌های‌شان (از شدّت شرمساری) به زیر افتاده، و ذلّت و خواری وجودشان را فراگرفته آنها پیش از این دعوت به سجود می‌شدند در حالی که سالم بودند (ولی امروز دیگر توانایی آن را ندارند)! (43) اکنون مرا با آنها که این سخن را تکذیب می‌کنند واگذار! ما آنان را از آنجا که نمی‌دانند به تدریج به سوی عذاب پیش می‌بریم. (44) و به آنها مهلت (بازگشت) می‌دهم چرا که نقشه‌های من محکم و دقیق است! (45) یا اینکه تو از آنها مُزدی می‌طلبی که پرداختش برای آنها سنگین است؟! (46) یا اسرار غیب نزد آنهاست و آن را می‌نویسند (و به یکدیگر می‌دهند)؟! (47) اکنون که چنین است صبر کن و منتظر فرمان پروردگارت باش، و مانند صاحب ماهی [یونس] مباش (که در تقاضای مجازات قومش عجله کرد و گرفتار مجازات ترک اولی شد) در آن زمان که با نهایت اندوه خدا را خواند. (48) و اگر رحمت خدا به یاریش نیامده بود، (از شکم ماهی) بیرون افکنده می‌شد در حالی که نکوهیده بود! (49) ولی پروردگارش او را برگزید و از صالحان قرار داد! (50) نزدیک است کافران هنگامی که آیات قرآن را می‌شنوند با چشم‌زخم خود تو را از بین ببرند، و می‌گویند: «او دیوانه است!»(51) در حالی که این (قرآن) جز مایه بیداری برای جهانیان نیست! (52)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«أَ فَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِینَ کَالْمُجْرِمِینَ * مَا لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ * أَمْ لَکُمْ کِتَابٌ فِیهِ تَدْرُسُونَ * إِنَّ لَکُمْ فِیهِ لَمَا تَخَیَّرُونَ * أَمْ لَکُمْ أَیْمَانٌ عَلَیْنَا بَالِغَةٌ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ إِنَّ لَکُمْ لَمَا تَحْکُمُونَ * سَلْهُم أَیُّهُم بِذَلِکَ زَعِیمٌ * أَمْ لَهُمْ شُرَکَاء فَلْیَأْتُوا بِشُرَکَائِهِمْ إِن کَانُوا صَادِقِینَ»⁽¹⁾

این آیات در مذمّت از غاصبین خلاقت نازل شده است که می‌گفتند: «اگر آنچه محمّد(صلی الله علیه و آله) و اصحاب او می‌گویند صحیح باشد و ما در قیامت مبعوث بشویم، آنان بر ما فضیلت نخواهند داشت، بلکه حال ما بهتر از آنان خواهد بود، همان گونه که در دنیا حال ما بهتر از آن‌ها می‌باشد» و خداوند در پاسخ آنان می‌فرماید:

«أَ فَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِینَ کَالْمُجْرِمِینَ * مَا لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ….»⁽²⁾

«یَوْمَ یُکْشَفُ عَن سَاقٍ وَ یُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ فَلَا یَسْتَطِیعُونَ * خَاشِعَةً أَبْصَارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ وَ قَدْ کَانُوا یُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ وَ هُمْ سَالِمُونَ»⁽³⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

زعیم به معنای ضامن و کفیل است، و «یَوْمَ یُکْشَفُ عَن سَاقٍ»یعنی «یُکْشَفُ عَنِ الْأُمُورِ الَّتِی خَفِیَتْ -- وَ مَا غَصَبُوا آلَ مُحَمَّدٍ حَقَّهُمْ»«وَ یُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُود»یعنی آنان را امر به سجده می‌کنند، و نمی‌توانند سجده کنند، و مقصود از سجده ضوع در مقابل امیرالمؤمنین(علیه السلام) است، و در آن وقت گردن‌های آنان مانند شاخ‌های گاو وحشی می‌شود و نمی‌توانند سجده و خضوع نمایند، و این عقوبت و کیفر آنان است، چرا که در دنیا درباره‌ی امیرالمؤمنین(علیه السلام)

از خدای خود اطاعت نکردند، در حالی که سالم بودند، و خداوند آنان را به ولایت و طاعت از آن حضرت دعوت نمود، و می‌توانستند از او اطاعت نمایند، و ولایت او را بپذیرند.⁽¹⁾امام صادق(علیه السلام) درتفسیر آیه «یَوْمَ یُکْشَفُ عَن سَاقٍ»فرمود:

«تَبَارَکَ الْجَبَّارُ»سپس اشاره به ساق پای خود نمود و آن را از لباس عریان کرد و فرمود: در آن روز مخالفین ما مغلوب و وحشت‌زده و ذلیل و جان به لب می‌شوند [و چون آنان را امر به سجود و خضوع و اطاعت از ما می‌کنند قدرت خضوع پیدا نمی‌نمایند، چرا که در دنیا دعوت به خضوع و اطاعت از ما شدند، و سالم بودند، و از ما اطاعت نکردند.]⁽²⁾

حمزة بن محمّد طیّار گوید: از امام صادق(علیه السلام) درباره‌ی آیه «وَ قَدْ کَانُوا یُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ وَ هُمْ سَالِمُونَ»سؤال نمودم و آن حضرت فرمود:

«وَ هُمْ سَالِمُونَ»به معنای: «مستطیعون»است، و آنان در دنیا استطاعت و قدرت انجام واجبات و ترک محرّمات را داشته‌اند، و خداوند به همین وسیله آنان را امتحان نموده است، سپس فرمود: هیچ کدام از واجبات و محرّمات نیست مگر آن که خداوند در آن‌ها ابتلا و امتحان و قضای خود را قرار داده است. [از این رو نباید به هیچ واجب و حرامی بی‌اعتنایی شود، چرا که ممکن است همان سبب هلاکت انسان بشود.]⁽¹⁾

مؤلّف گوید:

در برخی از روایات آمده که هیچ عمل نیک و عمل ناپسندی را کوچک نشمارید، چرا که بسا خداوند از عمل نیک بنده‌ی خود خشنود می‌شود، و به او خطاب می‌کند: من تو را بخشیدم، پس از این هر چه می‌خواهی بکن، و یا از عمل زشت و گناه او خشمگین می‌شود، و به او خطاب می‌کند: پس از این هر چه می‌خواهی بکن من تو را نخواهم بخشید.⁽²⁾

«فَذَرْنِی وَ مَن یُکَذِّبُ بِهَذَا الْحَدِیثِ سَنَسْتَدْرِجُهُم مِّنْ حَیْثُ لَا یَعْلَمُونَ * وَ أُمْلِی لَهُمْ إِنَّ کَیْدِی مَتِینٌ * أَمْ تَسْأَلُهُمْ أَجْرًا فَهُم مِّن مَّغْرَمٍ مُّثْقَلُونَ * أَمْ عِندَهُمُ الْغَیْبُ فَهُمْ یَکْتُبُونَ * فَاصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ وَ لَا تَکُن کَصَاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نَادَی وَ هُوَ مَکْظُومٌ»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

خداوند هنگامی که به بنده‌ی خود اراده‌ی خیر و خوبی داشته باشد، اگر آن بنده گناهی را انجام بدهد، برای او نقمت و گرفتاری به وجود می‌آورد تا به یاد توبه و استغفار بیفتد، و اگر به بنده‌ای اراده‌ی خیر نداشته باشد، و گناهی را انجام بدهد، نعمت‌های خود را بر او می‌افزاید تا توبه و استغفار را فراموش کند و به گناه خود ادامه دهد، چنان که می‌فرماید: «سَنَسْتَدْرِجُهُم مِّنْ حَیْثُ لَا یَعْلَمُونَ»یعنی ما به سبب نعمت‌ها آنان را به تدریج از راهی که نمی‌دانند گرفتار عذاب خواهیم نمود.

مؤلّف گوید:

در سوره اعراف روایاتی به این معنا گذشت ملاحظه شود.

مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

آیه «سَنَسْتَدْرِجُهُم مِّنْ حَیْثُ لَا یَعْلَمُونَ»تحذیر و پرهیز دادن از معصیت است، و خداوند سپس به پیامبر خود می‌فرماید: تو باید برای انجام حکم خدا صابر باشی، و مانند صاحب حوت یعنی یونس(علیه السلام) نباشی که بی‌صبری نمود، و خشمگین شد، و به قوم خود نفرین کرد.⁽²⁾

سپس گوید: امام باقر(علیه السلام) فرمود:

«إِذْ نادی وَ هُوَ مَکْظُومٌ یعنیْ مَغْمُوم.»⁽¹⁾

«لَوْلَا أَن تَدَارَکَهُ نِعْمَةٌ مِّن رَّبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَرَاء وَ هُوَ مَذْمُومٌ * فَاجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَجَعَلَهُ مِنَ الصَّالِحِینَ»⁽²⁾

ابوعبیدة حذّاء گوید: امام باقر(علیه السلام) فرمود:

ما در بعضی از نوشته‌های امیرالمؤمنین(علیه السلام) یافتیم که می‌فرماید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از قول جبرئیل فرمود: خداوند یونس را مبعوث به قوم خود نمود و او سی سال داشت و مردی تندخو و کم صبر بود، و نمی‌توانست با قوم خود مدارا کند، و از حمل بار نبوّت ناتوان بود، و سی و سه سال مردم را دعوت به ایمان به خدا و تصدیق به نبوّت و پیروی خود نمود، و جز دو نفر به او ایمان نیاوردند، و نام یکی از آنان روبیل و نام دیگری تنوخا بود، و روبیل از اهل‌بیت علم و نبوّت و حکمت بود، و از قدیم با یونس هم‌نشین بود، و تنوخا مردی مستضعف و عابد و زاهد بود…

مؤلّف گوید:

تمام روایت در سوره‌ی یونس گذشت ملاحظه شود.

«وَ إِن یَکَادُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَیُزْلِقُونَکَ بِأَبْصَارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّکْرَ وَ یَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ * وَ مَا هُوَ إِلَّا ذِکْرٌ لِّلْعَالَمِینَ»⁽³⁾

مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

مقصود از نعمت در آیه قبل از این رحمت است، و «عَراء»جایی است که سقفی ندارد. سپس گوید: هنگامی که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فضائل امیرالمؤمنین(علیه السلام)

را به مردم خبر داد، آنان [یعنی منافقین] گفتند: او دیوانه است، و خداوند فرمود: امیرالمؤمنین جز ذکر برای عالمین نیست.⁽¹⁾

حسّان جمّال گوید: امام صادق(علیه السلام) را از مدینه تا مکّه بردم، و چون به مسجد غدیر رسیدیم، آن حضرت نگاهی به سمت چپ کوه نمود و فرمود:

اینجا محلّ ایستادن رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است که فرمود: «مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌ مَوْلَاهُ اَللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ».سپس به سمت دیگر کوه نگاه نمود و فرمود:

اینجا خیمه ابوبکر و عمر و سالم غلام ابی حذیفه و ابی عبیدة جرّاح بود و هنگامی که آنان دیدند رسول خدا(صلی الله علیه و آله) دست خود را بالا نموده [و علی(علیه السلام) را روی دست خود گرفته، گفتند: «ببینید چگونه چشمان او دور می‌گردد، و مانند چشمان مجنون می‌باشد؟»پس جبرئیل نازل شد و آیات فوق را نازل نمود.

سپس امام صادق(علیه السلام) به حسّان جمّال فرمود:

اگر جز تو کسی دیگر بود، من این حدیث را برای او نمی‌گفتم.⁽²⁾

مؤلّف گوید:

حدیث فوق را صاحب تأویل الآیات نیز با سند خود از حسین جمّال از امام صادق(علیه السلام) نقل نموده است.⁽¹⁾

جابر گوید: امام باقر(علیه السلام) فرمود:

هنگامی که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در غدیر خم دست علی(علیه السلام) را گرفت [و او را به خلافت خود منصوب کرد] ابلیس در بین لشکر خود فریادی زد و فرزندان او از دریا و خشکی جمع شدند و گفتند: مولای ما تو را چه می‌شود؟ ابلیس گفت: این پیامبر کاری کرد که تا ابد کسی معصیت نخواهد نمود، فرزندان او گفتند: تو توانستی آدم را فریب بدهی آنان را نیز فریب بده، و چون منافقین گفتند: «إنّه یَنطِقُ عَنِ الْهَوَی»و یکی از آن دو منافق به دیگری گفت: آیا نمی‌بینی چشمان او مانند دیوانه دور می‌گردد، باز ابلیس فریادی زد و فرزندان او جمع شدند، و او گفت: به یاد دارید که من آدم را فریب دادم؟ گفتند:

آری. ابلیس گفت: آدم تنها نقض عهد نمود و کافر شد، و این‌ها نقض عهد کردند و به پیامبر خود کافر شدند، و از دین خارج گردیدند….⁽¹⁾

مرحوم طبرسی در مجمع البیان گوید:

مفسّرین در معنای «لَیُزْلِقُونَکَ بِأَبْصَارِهِمْ»چیزهایی گفته‌اند که بازگشت همه آن‌ها تأثیر چشم است و همه آنان گفته‌اند: مراد از این آیه تأثیر چشم است. سپس گوید: اسماء بنت عمیس گوید: به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) گفتم: یا رسول الله فرزندان جعفر گرفتار چشم بد هستند، آیا من دعای تعویذ و چشم زخم را برای آنان بنویسم؟ فرمود: آری بنویس. سپس فرمود: اگر چیزی جلوی قَدَر را بگیرد آن چشم بد است.⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید: امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) حسن و حسین علیهما السلام را این گونه تعویذ نمود «أُعِیذُکُمَا بِکَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّاتِ وَ أَسْمَائِهِ الْحُسْنَی کُلِّهَا عَامَّةً مِنْ شَرِّ السَّامَّةِ وَ الْهَامَّةِ وَ مِنْ شَرِّ کُلِّ عَیْنٍ لَامَّةٍ وَ مِنْ شَرِّ حاسِدٍ إِذا حَسَدَ»و سپس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) روی مبارک به ما نمود و فرمود: این گونه نیز ابراهیم(علیه السلام) اسماعیل و اسحاق را تعویذ نمود.⁽¹⁾

سوره‌ی الحاقّة

اشاره

محلّ نزول: مکّه مکرّمه.

ترتیب نزول: بعد از سوره‌ی مُلک.

تعداد آیات: 52 آیه.

ثواب قرائت سوره‌ی الحاقّة

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

فراوان سوره‌ی «الحاقّة»را بخوانید، چرا که قرائت آن در نمازهای واجب و مستحبّ از ایمان به خدا و رسول او(صلی الله علیه و آله) است، و این سوره درباره‌ی امیرالمؤمنین(علیه السلام) و معاویه نازل شده است، و کسی که این سوره را قرائت کند، ایمان او سالم است، تا خدای(عزوجل) را ملاقات نماید.⁽¹⁾

و از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود:

کسی که این سوره را قرائت کند، خداوند حساب او را آسان خواهد نمود، و کسی که آن را بنویسد، و همراه زن بارداری قرار بدهد، فرزند او به اذن الهی

محفوظ خواهد شد، و اگر آن را بنویسند، و بشویند، و آب آن را به بچّه شیرخواری بدهند، آن بچّه دارای حافظه و هوش فراوانی خواهد شد.⁽¹⁾

و از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و امام صادق(علیه السلام) نیز مضمون حدیث فوق نقل شده که در پاورقی مشاهده می‌شود.⁽²⁾

-- و قال الصّادق(علیه السلام): «إذا کتبت و علقت علی حامل حفظت الجنین، و إذا سقی منها الولد ذکاه و سلمه الله تعالی، و نشأ أحسن نشوء بإذن الله تعالی».[تفسیر برهان، ج 5، ص 367، ح 3 و 4]

سوره‌ی الحاقّة، آیات 1 تا 52

متن:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

الْحَاقَّةُ 1 مَا الْحَاقَّةُ 2 وَ ما أَدْراکَ مَا الْحَاقَّةُ 3 کَذَّبَتْ ثَمُودُ وَ عادٌ بِالْقارِعَةِ 4 فَأَمَّا ثَمُودُ فَأُهْلِکُوا بِالطَّاغِیَةِ 5 وَ أَمَّا عادٌ فَأُهْلِکُوا بِریحٍ صَرْصَرٍ عاتِیَةٍ 6 سَخَّرَها عَلَیْهِمْ سَبْعَ لَیالٍ وَ ثَمانِیَةَ أَیَّامٍ حُسُوماً فَتَرَی الْقَوْمَ فیها صَرْعی کَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ خاوِیَةٍ 7 فَهَلْ تَری لَهُمْ مِنْ باقِیَةٍ 8 وَ جاءَ فِرْعَوْنُ وَ مَنْ قَبْلَهُ وَ الْمُؤْتَفِکاتُ بِالْخاطِئَةِ 9 فَعَصَوْا رَسُولَ رَبِّهِمْ فَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رابِیَةً 10 إِنَّا لَمَّا طَغَی الْماءُ حَمَلْناکُمْ فِی الْجارِیَةِ 11 لِنَجْعَلَها لَکُمْ تَذْکِرَةً وَ تَعِیَها أُذُنٌ واعِیَةٌ 12 فَإِذا نُفِخَ فِی الصُّورِ نَفْخَةٌ واحِدَةٌ 13 وَ حُمِلَتِ الْأَرْضُ وَ الْجِبالُ فَدُکَّتا دَکَّةً واحِدَةً 14 فَیَوْمَئِذٍ وَقَعَتِ الْواقِعَةُ 15 وَ انْشَقَّتِ السَّماءُ فَهِیَ یَوْمَئِذٍ واهِیَةٌ 16 وَ الْمَلَکُ عَلی أَرْجائِها وَ یَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّکَ فَوْقَهُمْ یَوْمَئِذٍ ثَمانِیَةٌ 17 یَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ لا تَخْفی مِنْکُمْ خافِیَةٌ 18 فَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِیَمینِهِ فَیَقُولُ هاؤُمُ اقْرَؤُا کِتابِیَهْ 19 إِنِّی ظَنَنْتُ أَنِّی مُلاقٍ حِسابِیَهْ 20 فَهُوَ فی عیشَةٍ راضِیَةٍ 21 فی جَنَّةٍ عالِیَةٍ 22 قُطُوفُها دانِیَةٌ 23 کُلُوا

وَ اشْرَبُوا هَنیئاً بِما أَسْلَفْتُمْ فِی الْأَیَّامِ الْخالِیَةِ 24 وَ أَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِشِمالِهِ فَیَقُولُ یا لَیْتَنی لَمْ أُوتَ کِتابِیَهْ 25 وَ لَمْ أَدْرِ ما حِسابِیَهْ 26 یا لَیْتَها کانَتِ الْقاضِیَةَ 27 ما أَغْنی عَنِّی مالِیَهْ 28 هَلَکَ عَنِّی سُلْطانِیَهْ 29خُذُوهُ فَغُلُّوهُ 30 ثُمَّ الْجَحیمَ صَلُّوهُ 31 ثُمَّ فی سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً فَاسْلُکُوهُ 32 إِنَّهُ کانَ لا یُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظیمِ 33 وَ لا یَحُضُّ عَلی طَعامِ الْمِسْکینِ 34 فَلَیْسَ لَهُ الْیَوْمَ هاهُنا حَمیمٌ 35 وَ لا طَعامٌ إِلاَّ مِنْ غِسْلینٍ 36 لا یَأْکُلُهُ إِلاَّ الْخاطِؤُنَ 37 فَلا أُقْسِمُ بِما تُبْصِرُونَ 38وَ ما لا تُبْصِرُونَ 39 إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَریمٍ 40 وَ ما هُوَ بِقَوْلِ شاعِرٍ قَلیلاً ما تُؤْمِنُونَ 41 وَ لا بِقَوْلِ کاهِنٍ قَلیلاً ما تَذَکَّرُونَ 42 تَنْزیلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمینَ 43 وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَیْنا بَعْضَ الْأَقاویلِ 44 لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْیَمینِ 45ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتینَ 46 فَما مِنْکُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزینَ 47 وَ إِنَّهُ لَتَذْکِرَةٌ لِلْمُتَّقینَ 48 وَ إِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّ مِنْکُمْ مُکَذِّبینَ 49 وَ إِنَّهُ لَحَسْرَةٌ عَلَی الْکافِرینَ 50 وَ إِنَّهُ لَحَقُّ الْیَقینِ 51 فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظیمِ 52

لغات:

«الْحَاقَّةُ»ای الواجبة، من حَقَّ یحقّ حقّاً فهو حاقّ، و «حَقَّة و حاقَّة»به یک معناست، و «حاقّة»از نام‌های قیامت است چرا که وقوع آن حقّ و واجب و مسلّم است، و «وَ مَا أَدْرَاکَ»یعنی و ما أعلمک، و «أدرَیتَهُ»یعنی أعلمته، و «طاغیة»مصدر است مانند عافیة و از طغیان می‌باشد، و «صَرصَر»باد شدید و با صدا می‌باشد، و «حُسُوم» به معنای متوالی و پی در پی بودن است، و بعضی گفته‌اند: «حُسوم»به معنای قطع است، مانند فقطع دابرالقوم، و «خاویة»به معنای خالیة یعنی چیزی که داخل آن تهی است، و «جاریة»به معنای کشتی در جریان است، و به معنای دختر جوان نیز می‌باشد، و «واعیة»به معنای نگهدارنده‌ی علم، و یا چیز دیگر است،

و «اُذُن واعیة»یعنی گوش نگهدارنده علم، و «فَدُکّتا دکّةً»یعنی کُسِرتا کسرةً واحدةً، و «وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ»یعنی قامت القیامة، و «هاؤم»جمع امر است به منزله‌ی هاکم، و واحد آن «هاءَ یا رجل»و تثنیه آن «هاؤما یا رجلان»و جمع آن «هاؤم یا رجال»است، و برای زن گفته می‌شود: «هاءِ، و هاؤما، و هاؤن»و این لغت اهل حجاز است، و معنای آن «خُذْ»می‌باشد یعنی بگیر و تَناوَل، و «راضیة»به معنای مرضیّة است، و «قُطوف»میوه‌ای است که چیده می‌شود، و «قاضیة»به معنای ماضیة و فاصِله‌ی بالإماتة است، و قضی فلان إذا مات، و «تصلیة»ملازم شدن با آتش است، و «اصطلاء» نشستن کنار آتش است، و «جحیم»آتش بزرگ است، و «سِلسِلة»به معنای زنجیر است، و «ذَرع»مقدار ذراع است، و«غِسلین»چرکی است که از بدن دوزخیان خارج می‌شود، و «وَتین»رگ قلب است که اگر قطع شود، انسان از دنیا می‌رود.

ترجمه:

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر

(روز رستاخیز) روزی است که مسلّماً واقع می‌شود! (1) چه روز واقع شدنی! (2) و تو چه می‌دانی آن روز واقع شدنی چیست؟! (3) قوم «ثمود»و «عاد»عذاب کوبنده الهی را انکار کردند (و نتیجه شومش را دیدند)! (4) امّا قوم «ثمود»با عذابی سرکش هلاک شدند! (5) و امّا قوم «عاد»با تندبادی طغیانگر و سرد و پرصدا به هلاکت رسیدند، (6) (خداوند) این تندباد بنیان‌کن را هفت شب و هشت روز پی در پی بر آنها مسلّط ساخت، (و اگر آنجا بودی) می‌دیدی که آن قوم همچون تنه‌های پوسیده و تو خالی درختان نخل در میان این تند باد روی زمین افتاده و هلاک شده‌اند! (7) آیا کسی از آنها را باقی می‌بینی؟! (8) و فرعون و کسانی که پیش از او بودند و همچنین اهل شهرهای زیر و رو شده [قوم لوط] مرتکب گناهان بزرگ شدند، (9)

و با فرستاده پروردگارشان مخالفت کردند و خداوند (نیز) آنها را به عذاب شدیدی گرفتار ساخت! (10) و هنگامی که آب طغیان کرد، ما شما را سوار بر کشتی کردیم، (11) تا آن را وسیله تذکّری برای شما قرار دهیم و گوشهای شنوا آن را دریابد و بفهمد. (12) به محض اینکه یک بار در «صور»دمیده شود، (13) و زمین و کوه‌ها از جا برداشته شوند و یکباره در هم کوبیده و متلاشی گردند، (14) در آن روز «واقعه عظیم»روی می‌دهد، (15) و آسمان از هم می‌شکافد و سست می‌گردد و فرومی‌ریزد! (16) فرشتگان در اطراف آسمان قرار می‌گیرند (و برای انجام مأموریتها آماده می‌شوند) و آن روز عرش پروردگارت را هشت فرشته بر فراز همه آنها حمل می‌کنند! (17) در آن روز همگی به پیشگاه خدا عرضه می‌شوید و چیزی از کارهای شما پنهان نمی‌ماند! (18) پس کسی که نامه اعمالش را به دست راستش دهند (از شدّت شادی و مباهات) فریاد می‌زند که: «(ای اهل محشر!) نامه اعمال مرا بگیرید و بخوانید! (19) من یقین داشتم که (قیامتی در کار است و) به حساب اعمالم می‌رسم!»(20) او در یک زندگی (کاملًا) رضایتبخش قرار خواهد داشت، (21) در بهشتی عالی، (22) که میوه هایش در دسترس است! (23) (و به آنان گفته می‌شود:) بخورید و بیاشامید گوارا در برابر اعمالی که در ایّام گذشته انجام دادید! (24) امّا کسی که نامه اعمالش را به دست چپش بدهند می‌گوید: «ای کاش هرگز نامه اعمالم را به من نمی‌دادند. (25) و نمی‌دانستم حساب من چیست! (26) ای کاش مرگم فرا می‌رسید! (27) مال و ثروتم هرگز مرا بی‌نیاز نکرد، (28) قدرت من نیز از دست رفت!»(29) او را بگیرید و دربند و زنجیرش کنید! (30) سپس او را در دوزخ بیفکنید! (31) بعد او را به زنجیری که هفتاد ذراع است ببندید (32) چرا که او هرگز به خداوند بزرگ ایمان نمی‌آورد، (33) و هرگز مردم را بر اطعام مستمندان تشویق نمی‌نمود (34) از این رو امروز

هم در اینجا یار مهربانی ندارد، (35) و نه طعامی، جز از چرک و خون! (36) غذایی که جز خطاکاران آن را نمی‌خورند! (37) سوگند به آنچه می‌بینید، (38) و آنچه نمی‌بینید، (39) که این قرآن گفتار رسول بزرگواری است، (40) و گفته شاعری نیست، امّا کمتر ایمان می‌آورید! (41) و نه گفته کاهنی، هر چند کمتر متذکّر می‌شوید! (42) کلامی است که از سوی پروردگار عالمیان نازل شده است! (43) اگر او سخنی دروغ بر ما می‌بست، (44) ما او را با قدرت می‌گرفتیم، (45) سپس رگ قلبش را قطع می‌کردیم، (46) و هیچ کس از شما نمی‌توانست از (مجازات) او مانع شود! (47) و آن مسلّماً تذکری برای پرهیزگاران است! (48) و ما می‌دانیم که بعضی از شما (آن را) تکذیب می‌کنید! (49) و آن مایه حسرت کافران است! (50) و آن یقین خالص است! (51) حال که چنین است به نام پروردگار بزرگت تسبیح گوی! (52)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«الْحَاقَّةُ * مَا الْحَاقَّةُ * وَ مَا أَدْرَاکَ مَا الْحَاقَّةُ * کَذَّبَتْ ثَمُودُ وَ عَادٌ بِالْقَارِعَةِ * فَأَمَّا ثَمُودُ فَأُهْلِکُوا بِالطَّاغِیَةِ * وَ أَمَّا عَادٌ فَأُهْلِکُوا بِرِیحٍ صَرْصَرٍ عَاتِیَةٍ»⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

«الْحَاقَّةُ»یعنی الحذر من العذاب، و دلیل این معنا این است که خداوند درباره‌ی آل فرعون می‌فرماید: «وَ حَاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذَابِ»⁽²⁾، و «کَذَّبَتْ ثَمُودُ وَ عَادٌ بِالْقَارِعَةِ»یعنی «قَرَعَهُمْ بِالْعَذَاب»، و «رِیح صَرْصَر»یعنی ریح باردة، و «عَاتِیَةٍ»یعنی باد سرکش و آن بادی است که از مقدار مأموریّت خود تجاوز می‌کند، تا این که او را مهار می‌کنند.⁽³⁾

امام باقر(علیه السلام) ضمن حدیثی می‌فرماید:

و امّا «رِیح عَقِیم»باد عذاب است و هیچ نخلی و گیاهی را باردار نمی‌کند، و آن بادی است که از زیر هفت زمین خارج می‌شود، و چنین بادی فقط برای عذاب قوم عاد خارج شد. هنگامی که خداوند بر آنان غضب نمود، و به خُزّان و مأمورین دستور داده شد، که به اندازه دهنه انگشتر او را بفرستند، و لکن آن باد طغیان نمود، و از غیظ خود به مقدار سوراخ بینی گاو خارج شد، و خزّان به درگاه خداوند ضجّه زدند و گفتند:

خدایا او از امر ما تمرّد کرد و ما ترس آن داریم که بی‌گناهان و کسانی که بلاد تو را آباد می‌کنند را نیز هلاک کند، و خداوند جبرئیل(علیه السلام) را فرستاد و او با بال خود او را به محل خویش بازگرداند و به او فرمود: «اخْرُجِی عَلَی مَا أُمِرْتِ بِهِ»پس آن باد طبق دستور جبرائیل(علیه السلام) خارج شد، و قوم عاد و کسانی که اطراف آنان بودند را هلاک نمود.⁽¹⁾

«سَخَّرَهَا عَلَیْهِمْ سَبْعَ لَیَالٍ وَ ثَمَانِیَةَ أَیَّامٍ حُسُومًا فَتَرَی الْقَوْمَ فِیهَا صَرْعَی کَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِیَةٍ»⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

برج قمر منحوس به زحل است به خاطر هفت شب و هشت روز قوم عاد که در آن هلاک شدند.⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

روز چهارشنبه روز نحس مستمر است، چرا که اوّل و آخر هفت شب و هشت روز هلاکت قوم عاد روز چهارشنبه بوده است، چنان که خداوند می‌فرماید: «سَخَّرَهَا عَلَیْهِمْ سَبْعَ لَیَالٍ وَ ثَمَانِیَةَ أَیَّامٍ حُسُومًا.»⁽³⁾

«وَ جَاء فِرْعَوْنُ وَ مَن قَبْلَهُ وَ الْمُؤْتَفِکَاتُ بِالْخَاطِئَةِ»⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

مقصود از«مُؤْتَفِکَاتُ»بصره است، و مقصود از «خَاطِئَةِ»فلانه است.⁽²⁾

حمران بن اعین گوید: امام باقر(علیه السلام) در تفسیر آیه فوق فرمود:

مقصود از فرعون در آیه فوق سومی است، و مقصود از«وَ مَن قَبْلَهُ»دو نفر اوّل هستند، و مقصود از «مُؤْتَفِکَاتُ»اهل بصره می‌باشند، و مقصود از «خَاطِئَةِ» حُمَیراء است، و امیرالمؤمنین(علیه السلام) درباره‌ی اهل بصره فرمود: «یَا أَهْلَ الْمُؤْتَفِکَةِ ائْتَفَکَتْ بِأَهْلِهَا ثَلَاثاً وَ عَلَی اللَّهِ تَمَامَ الرَّابِعَة»سپس گوید: «ائْتَفَکَتْ بِأَهْلِهَا»یعنی «خَسَفت بهم.»⁽³⁾

مؤلّف گوید:

در ذیل آیه «وَ الْمُؤْتَفِکَةَ أَهْوَی»⁽¹⁾، روایتی از امیرالمؤمنین(علیه السلام) گذشت. و درسوره‌ی نجم گذشت که «مُؤْتَفِکَاتُ»در معنای دیگر، روستاهای قوم لوط بوده و مراد از «خَاطِئَةِ»عمل زشت قوم لوط بوده است، از این رو خداوند به دنبال آیه «وَ الْمُؤْتَفِکَاتُ بِالْخَاطِئَةِ» می‌فرماید: «فَعَصَوْا رَسُولَ رَبِّهِمْ فَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رَّابِیَةً»یعنی أخذةً زائدةً فی الشدّة لزیادة أعمالهم فی القبح، و عن الباقر(علیه السلام): «وَ الرَّابِیَةُ الَّتِی رْابَتْ عَلَی مَا صَنَعُوا.»⁽²⁾

«إِنَّا لَمَّا طَغَی الْمَاء حَمَلْنَاکُمْ فِی الْجَارِیَةِ * لِنَجْعَلَهَا لَکُمْ تَذْکِرَةً وَ تَعِیَهَا أُذُنٌ وَاعِیَةٌ»⁽³⁾

مقصود از طغیان آب، طغیان آب در طوفان نوح است، و مقصود از «حَمَلْنَاکُمْ فِی الْجَارِیَةِ»حمل پدران شماست که داخل کشتی شدند و شما در اصلاب آنان بودید، و «لِنَجْعَلَهَا لَکُمْ تَذْکِرَةً»یعنی ما نجات مؤمنین به نوح(علیه السلام) و هلاکت کافرین یعنی فرعونیان را برای شما عبرت و تذکّر قرار دادیم، و این عبرت و تذکّر را گوش [های] نگاه دارنده حفظ می‌کند، و هر گوشی عبرت و تذکّر پیدا نمی‌کند، و «أُذُنٌ وَاعِیَةٌ» اختصاص به معصومین(علیهم السلام) دارد، که سهو و اشتباه و جهل در آنان راه ندارد.

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

«أُذُنٌ وَاعِیَةٌ»امیرالمؤمنین(علیه السلام) است، و اوست که آنچه از طرف خدا نازل شد، و حوادث گذشته و آینده را در حافظه خود حفظ نمود.⁽⁴⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

مقصود از«أُذُنٌ وَاعِیَةٌ»اذن تو است یا علی.⁽¹⁾

و نیز فرمود:

من از خداوند خواستم که «أُذُنٌ وَاعِیَةٌ»أذن علی(علیه السلام) باشد، و به من گفته شد: این خواسته انجام پذیرفت.

مکحول راوی حدیث گوید: علی(علیه السلام) می‌فرمود:

من چیزی را از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نشنیدم مگر آن که حفظ کردم و فراموش ننمودم.⁽²⁾

-- و فیه: ما رواه عن محمّد بن سهل القطان عن أحمد بن عمرو الدهقان عن محمّد بن کثیر عن الحارث بن حصیرة عن أبی داود عن أبی بریدة قال قال رسول الله(صلی الله علیه و آله) إنّی سألت الله ربی أن یجعل لعلی أذنا واعیة فقیل لی قد فعل ذلک به

-- و منها ما رواه عن محمّد بن جریر الطبری عن عبد الله بن أحمد المروزی عن یحیی بن صالح عن علی بن الحوشب الفزاری عن مکحول فی قوله(عزوجل) وَ تَعِیَها أُذُنٌ واعِیَةٌ قال قال رسول الله(صلی الله علیه و آله) سألت الله أن یجعلها أذن علی قال و کان علی(علیه السلام) یقول ما سمعت من رسول الله(صلی الله علیه و آله) شیئا إلّا و قد حفظته و لم أنسه. [تأویل الآیات، ص 690]

مؤلّف گوید:

روایات درباره‌ی این که «أُذُنٌ وَاعِیَةٌ»امیرالمؤمنین(علیه السلام) است، از شیعه و سنّی فراوان است و در تفسیر برهان و غیره نقل شده، مراجعه شود.⁽¹⁾

«فَإِذَا نُفِخَ فِی الصُّورِ نَفْخَةٌ وَاحِدَةٌ * وَ حُمِلَتِ الْأَرْضُ وَ الْجِبَالُ فَدُکَّتَا دَکَّةً وَاحِدَةً * فَیَوْمَئِذٍ وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ * وَ انشَقَّتِ السَّمَاء فَهِیَ یَوْمَئِذٍ وَاهِیَةٌ * وَ الْمَلَکُ عَلَی أَرْجَائِهَا وَ یَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّکَ فَوْقَهُمْ یَوْمَئِذٍ ثَمَانِیَةٌ»⁽²⁾

مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

زمین و کوه‌ها بر سر همدیگر می‌ریزد و یک‌باره نابود و باطل می‌گردند.⁽³⁾

مرحوم مفید در ارشاد از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود:

صیحه واحده‌ای بر مردم زده می‌شود، و در اثر آن هر مرده‌ای از قبر خارج می‌شود، و هر زنده‌ای می‌میرد -- مگر آنچه خدا بخواهد -- و سپس [بعد از پانصد سال] صیحه‌ی دیگری زده می‌شود، و هر کس مرده زنده خواهد شد، و همه آنان در صف قرار می‌گیرند، و آسمان شکافته می‌شود، و زمین دگرگون می‌گردد، و کوه‌ها فرو می‌ریزد، و آتش دوزخ مانند کوه‌ها، شعله‌ور می‌گردد و….⁽⁴⁾

مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

حمله عرش هشت نفر هستند، چهار نفر از اوّلین، و چهار نفر از آخرین، و چهار نفر از اوّلین: نوح و ابراهیم و موسی و عیسی(علیهم السلام) هستند، و چهار نفر از آخرین: محمّد و علیّ و حسن و حسین(علیهم السلام)اند.⁽¹⁾

و در تفسیر آیه «الَّذِینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَ مَنْ حَوْلَهُ»⁽²⁾روایاتی در این باره گذشت.

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

عرش به معنای علم است، و حمله عرش هشت نفر هستند، چهار نفر آنان از ما هستند، و چهار نفر دیگر کسانی هستند که خدا می‌داند.⁽³⁾

و در سخن دیگری فرمود:

حمله عرش هشت نفر هستند، و یکی از آنان به صورت فرزندان آدم است، و او برای فرزندان آدم درخواست روزی می‌کند، و دیگری به صورت خروس است، و برای پرندگان درخواست روزی می‌نماید، و سومی به صورت شیر است، و برای درّندگان درخواست روزی می‌کند، و چهارمی به صورت گاو است، و برای چهارپایان درخواست روزی می‌نماید، و گاو از وقتی که

بنی اسرائیل گوساله‌پرست شدند، سر به زیر شده است، و چون قیامت بر پا شود حمله عرش هشت نفر می‌شوند.⁽¹⁾

مرحوم صدوق در کتاب اعتقادات خود گوید:

و امّا عرش به معنای علم است، و حاملین آن چهار نفر از اوّلین و چهار نفر از آخرین می‌باشند، و چهار نفر از اوّلین: نوح و ابراهیم و موسی و عیسی(علیهم السلام)اند، و چهارنفر ازآخرین: محمّد و علیّ و حسن و حسین (صلوات الله علیهم أجمعین) می‌باشند. سپس گوید: این معنا از روایات صحیح روشن می‌باشد، مانند روایت علی بن ابراهیم قمّی و روایات دیگری همانند آن.⁽²⁾

«یَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ لَا تَخْفَی مِنکُمْ خَافِیَةٌ * فَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتَابَهُ بِیَمِینِهِ فَیَقُولُ هَاؤُمُ اقْرَؤُوا کِتَابِیهْ * إِنِّی ظَنَنتُ أَنِّی مُلَاقٍ حِسَابِیهْ * فَهُوَ فِی عِیشَةٍ رَّاضِیَةٍ * فِی جَنَّةٍ عَالِیَةٍ * قُطُوفُهَا دَانِیَةٌ * کُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِیئًا بِمَا أَسْلَفْتُمْ فِی الْأَیَّامِ الْخَالِیَةِ»⁽³⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

آیه «فَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتَابَهُ بِیَمِینِهِ…»درباره‌ی علی(علیه السلام) نازل شد، و درباره‌ی اهل

ایمان نیز جاری خواهد بود.⁽¹⁾

و از طریق مخالفین نیز ابن مردویه با سند خود از ابن عبّاس نقل نموده که گوید:

این آیه درباره‌ی امیرالمؤمنین(علیه السلام) نازل شد.⁽²⁾

عمّار یاسر گوید: از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) شنیدم که می‌فرمود:

دو ملک حافظِ اعمالِ علیّ بن ابی طالب(علیه السلام) بر جمیع حافظین اعمال افتخار می‌کنند، که حافظ اعمال آن حضرت هستند، و از او عملی که موجب خشم خداوند شود، بالا نبرده‌اند.⁽³⁾

ابن مغازلی شافعی نیز با سند خود حدیث فوق را از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل نموده است.⁽⁴⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

روز قیامت همه مردم را با امام‌شان که در عصر او از دنیا رفته‌اند، صدا می‌زنند، و اگر آن امام کسی را تأیید کند، نامه عمل او را به دست راست او می‌دهند، چنان که خداوند می‌فرماید: «یَوْمَ نَدْعُو کُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ فَمَنْ أُوتِیَ کِتَابَهُ بِیَمِینِهِ فَأُوْلَئِکَ یَقْرَؤُونَ کِتَابَهُمْ»⁽¹⁾، و هر کس را امام تأیید نکند، از اصحاب شمال خواهد بود، چنان که خداوند درباره‌ی آنان می‌فرماید: «وَ أَصْحَابُ الشِّمَالِ مَا أَصْحَابُ الشِّمَالِ * فِی سَمُومٍ وَ حَمِیمٍ * وَ ظِلٍّ مِّن یَحْمُومٍ….»⁽²⁾و⁽³⁾

و در سخن دیگری می‌فرماید:

حساب هر امّتی را امام زمان آن امّت می‌نماید، و ائمّه(علیهم السلام) از صورت‌های مردم، دوستان و دشمنان خود را می‌شناسند، چنان که خداوند می‌فرماید: «وَ عَلَی

الأَعْرَافِ رِجَالٌ یَعْرِفُونَ کُلاًّ بِسِیمَاهُمْ»⁽¹⁾، و آنان ائمّه(علیهم السلام)اند که نامه‌های دوستان خود را به دست راست آنان می‌دهند، و آنان بدون حساب به طرف بهشت می‌روند، و نامه‌های دشمنان خود را به دست چپ آنان می‌دهند، و آنان نیز بدون حساب به طرف دوزخ می‌روند، و چون دوستان ائمّه(علیهم السلام) در نامه‌های خود نظر می‌کنند می‌گویند: «هَاؤُمُ اقْرَؤُوا کِتَابِیهْ * إِنِّی ظَنَنتُ أَنِّی مُلَاقٍ حِسَابِیهْ * فَهُوَ فِی عِیشَةٍ رَّاضِیَةٍ».[أَیْ مَرْضِیَّةٍ فَوُضِعَ الْفَاعِلُ مَکَانَ الْمَفْعُولِ.]⁽²⁾مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

«قُطُوفُهَا دَانِیَةٌ»«یعنی مَدْلِیَّةٌ یَنَالُهَا الْقَاعِدُ وَ الْقَائِمُ.»⁽³⁾

و درتفسیر «کُلُوا وَ اشْرَبُوا هَنِیئًا بِمَا أَسْلَفْتُمْ فِی الْأَیَّامِ الْخَالِیَةِ»امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

«الأیّام الخالیة: أیّام الصوم فی الدّنیا.»⁽⁴⁾

«وَ أَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتَابَهُ بِشِمَالِهِ فَیَقُولُ یَا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتَابِیهْ * وَ لَمْ أَدْرِ مَا حِسَابِیهْ * یَا لَیْتَهَا کَانَتِ الْقَاضِیَةَ * مَا أَغْنَی عَنِّی مَالِیهْ * هَلَکَ عَنِّی سُلْطَانِیهْ * خُذُوهُ فَغُلُّوهُ * ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ * ثُمَّ فِی سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعًا فَاسْلُکُوهُ»⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

این آیات درباره‌ی معاویه نازل شده است، و او در قیامت خواهد گفت: «ای کاش این نامه را به من نداده بودند، و من از حساب خود آگاه نمی‌شدم، و بعد از مرگ مبعوث نمی‌گردیدم [و یا این حالت برای من رخ نمی‌داد] چرا که جمع مال برای من سودی نداشت، و حجّت من [و سلطنت من] از دستم رفت! پس گفته می‌شود: او را بگیرید، و با زنجیر و غلّ [آتشین] بکشید و به دوزخ ببرید، و با زنجیری که هفتاد ذراع است او را ببندید. سپس گوید: سلسله هفتاد ذراعی در باطن قرآن، همان جبّاران هفتادگانه‌اند.⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

صاحب سِلسِله در آیه «فِی سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعًا…»معاویه است، و او فرعون این امّت می‌باشد.⁽³⁾

مرحوم ابن طاوس در کتاب «الدروع الواقیة»از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) روایت نموده که فرمود:

اگر ذراعی از آن سلسله که خداوند در کتاب خود فرموده است را بر کوه‌های دنیا قرار بدهند، همه آن‌ها ذوب می‌شود.⁽¹⁾

صاحب تفسیر برهان روایتی را از امام باقر(علیه السلام) درباره‌ی نامه عمل کافر و عذاب او نقل نموده که در پاورقی مشاهده می‌شود.⁽²⁾

قال: فیبتدره لتعظیم قول الله سبعون ألف ملک غلاظ شداد، فمنهم من ینتف لحیته، و منهم من یعض لحمه، و منهم من یحطم عظامه، قال: فیقول: أما ترحمونی؟ قال: فیقولون: یا شقی، کیف نرحمک و لا یرحمک أرحم الراحمین! أ فیؤذیک هذا؟ قال: فیقول: نعم، أشد الأذی. قال: فیقولون: یا شقی، و کیف لو طرحناک فی النار؟ قال: فیدفعه الملک فی صدره دفعة فیهوی سبعین ألف عام، قال: فیقولون: یا لَیْتَنا أَطَعْنَا اللَّهَ وَ أَطَعْنَا الرَّسُولَا «الأحزاب 33: 66»قال: فیقرن معه حجر [عن یمینه]، و شیطان عن یساره، حجر کبریت من نار یشتعل فی وجهه.

و یخلق الله له سبعین جلدا، کل جلد غلظه أربعون ذراعا، [بذراع الملک الذی یعذبه، و] بین الجلد إلی الجلد [أربعون ذراعا، و بین الجلد إلی الجلد] حیات و عقارب من نار، و دیدان من نار، رأسه مثل الجبل العظیم، و فخذاه مثل جبل ورقان -- و هو جبل بالمدینة -- مشفره أطول من مشفر الفیل، فیسحبه سحبا، و أذناه عضوضان بینهما سرادق من نار تشتعل، قد أطلعت النار من دبره علی فؤاده، فلا یبلغ دوین بنیانها حتی یبدل له سبعون سلسلة، للسلسلة سبعون ذراعا، ما بین الذراع إلی الذراع حلق، عدد قطر المطر، لو وضعت حلقة منها علی جبال الأرض لأذابتها».[همان، ح 3]

«إِنَّهُ کَانَ لَا یُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِیمِ * وَ لَا یَحُضُّ عَلَی طَعَامِ الْمِسْکِینِ * فَلَیْسَ لَهُ الْیَوْمَ هَاهُنَا حَمِیمٌ * وَ لَا طَعَامٌ إِلَّا مِنْ غِسْلِینٍ * لَا یَأْکُلُهُ إِلَّا الْخَاطِؤُونَ»⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

مقصود از آیات فوق غاصبین حقوق آل‌محمّد(صلی الله علیه و آله) هستند، و آنان در قیامت حامی ندارند -- که از آنان حمایت کند -- و طعامی برای آنان نیست مگر از غِسلین یعنی عرق کفّار.⁽²⁾

بشیر نبّال گوید: امام باقر(علیه السلام) فرمود:

پدرم بر بغله‌ای سوار بود و من پشت او قرار داشتم و بغله فرار کرد، و من پیرمردی را دیدم که زنجیری به گردن او بود، و مردی همراه او می‌رفت. پس آن پیرمرد به پدرم گفت: «ای علی بن الحسین به من آب بده»و مردی که به دنبال او بود گفت: آب به او مده، خدا او را سیراب نکند، و آن پیرمرد معاویه بود.⁽³⁾

عبدالملک قمّی از برادر خود -- ادریس -- نقل کرده که گوید: از امام صادق(علیه السلام) شنیدم که می‌فرمود:

هنگامی که من با پدرم به طرف مکّه می‌رفتیم و پدرم از جلو حرکت می‌کرد چون به ضَجنان رسیدیم، ناگاه من مردی را دیدم که زنجیر به گردن او انداخته بودند، و او را می‌کشیدند، پس او رو به من کرد و گفت: مرا سیراب کن و پدرم فریاد کرد، و فرمود: آب به او مده، خدا او را سیراب نکند. پس من مردی را دیدم که زنجیر او را کشید، و او را در پایین‌ترین جای دوزخ انداخت.⁽¹⁾علیّ بن مغیره گوید: امام باقر(علیه السلام) در وادی ضَجنان پیاده شد، و سه مرتبه فرمود:خدا تو را نیامرزد. سپس فرمود: آیا می‌دانید برای چه این جمله را گفتم؟ اهل قافله گفتند: برای چه فرمودید، فدای شما شویم؟ فرمود: «معاویه را با زنجیر می‌کشیدند و می‌بردند، و او زبان خود را بیرون آورده بود، و از من درخواست می‌کرد که برای او استغفار نمایم.»سپس فرمود: در اینجا گودالی است از گودال‌های جهنّم.⁽²⁾

[همان، ح 48]

«إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَرِیمٍ * وَ مَا هُوَ بِقَوْلِ شَاعِرٍ قَلِیلًا مَا تُؤْمِنُونَ * وَ لَا بِقَوْلِ کَاهِنٍ قَلِیلًا مَا تَذَکَّرُونَ * تَنزِیلٌ مِّن رَّبِّ الْعَالَمِینَ * وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَیْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِیلِ * لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْیَمِینِ * ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِینَ * فَمَا مِنکُم مِّنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِینَ * وَ إِنَّهُ لَتَذْکِرَةٌ لِّلْمُتَّقِینَ * وَ إِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّ مِنکُم مُّکَذِّبِینَ * وَ إِنَّهُ لَحَسْرَةٌ عَلَی الْکَافِرِینَ * وَ إِنَّهُ لَحَقُّ الْیَقِینِ * فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظِیمِ»⁽¹⁾

محمّد بن فضیل گوید: به امام کاظم(علیه السلام) گفتم: مقصود از «إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَرِیمٍ»کیست؟ فرمود:

مقصود سخن جبرئیل است درباره‌ی ولایت علی(علیه السلام). گفتم: مقصود از «وَ مَا هُوَ بِقَوْلِ شَاعِرٍ قَلِیلًا مَا تُؤْمِنُونَ»چیست؟ فرمود: منافقین می‌گفتند: «محمّد به خدای خود دروغ می‌بندد، و خداوند چنین چیزی را درباره‌ی علی نگفته است».و خداوند در این باره آیاتی نازل نمود، و فرمود: ولایت علی(علیه السلام) «تَنزِیلٌ مِّن رَّبِّ الْعَالَمِینَ» است، و اگر پیامبر(صلی الله علیه و آله) چیزی را از پیش خود به ما نسبت بدهد، ما با دست قدرت خود او را می‌گیریم، و رگ حیات او را قطع می‌کنیم، و ولایت علی(علیه السلام) تذکره و بیدار باشی است برای مؤمنین با تقوی، و ما می‌دانیم که برخی از شما ولایت او را تکذیب می‌کنید، و در نهایت علی(علیه السلام) سبب حسرت کافرین خواهد بود، و ولایت او حق و یقینی مسلّم است، پس ای محمّد خدای بزرگ را تسبیح و شکرگزاری کن که چنین فضیلتی را به تو عطا نموده است.

مؤلّف گوید:

حدیث فوق در پاورقی به طور کامل مشاهده می‌شود⁽²⁾

قَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی سَمَّی مَنْ لَمْ یَتَّبِعْ رَسُولَهُ فِی وَلَایَةِ وَصِیِّهِ مُنَافِقِینَ وَ جَعَلَ مَنْ جَحَدَ وَصِیَّهُ إِمَامَتَهُ کَمَنْ جَحَدَ مُحَمَّداً وَ أَنْزَلَ بِذَلِکَ قُرْآناً فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ إِذا جاءَکَ الْمُنافِقُونَ بِوَلَایَةِ وَصِیِّکَ قالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللَّهِ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللَّهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِینَ بِوَلَایَةِ عَلِیٍّ لَکاذِبُونَ. اتَّخَذُوا أَیْمانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَ السَّبِیلُ هُوَ الْوَصِیُّ إِنَّهُمْ ساءَ ما کانُوا یَعْمَلُونَ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا بِرِسَالَتِکَ وَ کَفَرُوا بِوَلَایَةِ وَصِیِّکَ فَطُبِعَ اللَّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا یَفْقَهُونَ قُلْتُ مَا مَعْنَی لَا یَفْقَهُونَ قَالَ یَقُولُ لَا یَعْقِلُونَ بِنُبُوَّتِکَ قُلْتُ وَ إِذا قِیلَ لَهُمْ تَعالَوْا یَسْتَغْفِرْ لَکُمْ رَسُولُ اللَّهِ قَالَ وَ إِذَا قِیلَ لَهُمُ ارْجِعُوا إِلَی وَلَایَةِ عَلِیٍّ یَسْتَغْفِرْ لَکُمُ النَّبِیُّ مِنْ ذُنُوبِکُمْ لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ قَالَ اللَّهُ -- وَ رَأَیْتَهُمْ یَصُدُّونَ عَنْ وَلَایَةِ عَلِیٍّ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ عَلَیْهِ ثُمَّ عَطَفَ الْقَوْلَ مِنَ اللَّهِ بِمَعْرِفَتِهِ بِهِمْ فَقَالَ سَواءٌ عَلَیْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ یَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْفاسِقِینَ یَقُولُ الظَّالِمِینَ لِوَصِیِّکَ.

قُلْتُ أَ فَمَنْ یَمْشِی مُکِبًّا عَلی وَجْهِهِ أَهْدی أَمَّنْ یَمْشِی سَوِیًّا عَلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ قَالَ إِنَّ اللَّهَ ضَرَبَ مَثَلَ مَنْ حَادَ عَنْ وَلَایَةِ عَلِیٍّ کَمَنْ یَمْشِی عَلَی وَجْهِهِ لَا یَهْتَدِی لِأَمْرِهِ وَ جَعَلَ مَنْ تَبِعَهُ سَوِیّاً عَلَی صِرَاطٍ مُسْتَقِیمٍ وَ الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِیمُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ(علیه السلام) قَالَ قُلْتُ قَوْلُهُ إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَرِیمٍ قَالَ یَعْنِی جَبْرَئِیلَ عَنِ اللَّهِ فِی وَلَایَةِ عَلِیٍّ(علیه السلام) قَالَ قُلْتُ وَ ما هُوَ بِقَوْلِ شاعِرٍ قَلِیلًا ما تُؤْمِنُونَ قَالَ قَالُوا إِنَّ مُحَمَّداً کَذَّابٌ عَلَی رَبِّهِ وَ مَا أَمَرَهُ اللَّهُ بِهَذَا فِی عَلِیٍّ فَأَنْزَلَ اللَّهُ بِذَلِکَ قُرْآناً فَقَالَ إِنَّ وَلَایَةَ عَلِیٍّ تَنْزِیلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِینَ. وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَیْنا مُحَمَّدٌ بَعْضَ الْأَقاوِیلِ. لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْیَمِینِ. ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِینَ ثُمَّ عَطَفَ الْقَوْلَ فَقَالَ -- إِنَّ وَلَایَةَ عَلِیٍّ لَتَذْکِرَةٌ لِلْمُتَّقِینَ لِلْعَالَمِینَ وَ إِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّ مِنْکُمْ مُکَذِّبِینَ. وَ إِنَّ عَلِیّاً لَحَسْرَةٌ عَلَی الْکافِرِینَ. وَ إِنَّ وَلَایَتَهُ لَحَقُّ الْیَقِینِ. فَسَبِّحْ یَا مُحَمَّدُ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظِیمِ یَقُولُ اشْکُرْ رَبَّکَ الْعَظِیمَ الَّذِی أَعْطَاکَ هَذَا الْفَضْلَ قُلْتُ قَوْلُهُ لَمَّا سَمِعْنَا الْهُدی آمَنَّا بِهِ قَالَ الْهُدَی الْوَلَایَةُ آمَنَّا بِمَوْلَانَا فَمَنْ آمَنَ بِوَلَایَةِ مَوْلَاهُ -- فَلا یَخافُ بَخْساً وَ لا رَهَقاً قُلْتُ تَنْزِیلٌ قَالَ لَا تَأْوِیلٌ.

قُلْتُ قَوْلُهُ لا أَمْلِکُ لَکُمْ ضَرًّا وَ لا رَشَداً قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) دَعَا النَّاسَ إِلَی وَلَایَةِ عَلِیٍّ فَاجْتَمَعَتْ إِلَیْهِ قُرَیْشٌ فَقَالُوا یَا مُحَمَّدُ أَعْفِنَا مِنْ هَذَا فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) هَذَا إِلَی اللَّهِ لَیْسَ إِلَیَّ فَاتَّهَمُوهُ وَ خَرَجُوا مِنْ عِنْدِهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ قُلْ إِنِّی لا أَمْلِکُ لَکُمْ ضَرًّا وَ لا رَشَداً. قُلْ إِنِّی لَنْ یُجِیرَنِی مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَیْتُهُ أَحَدٌ وَ لَنْ أَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَداً إِلَّا بَلاغاً مِنَ اللَّهِ وَ رِسالاتِهِ فِی عَلِیٍّ قُلْتُ هَذَا تَنْزِیلٌ قَالَ نَعَمْ ثُمَّ قَالَ تَوْکِیداً -- وَ مَنْ یَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فِی وَلَایَةِ عَلِیٍّ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِینَ فِیها أَبَداً قُلْتُ حَتَّی إِذا رَأَوْا ما یُوعَدُونَ فَسَیَعْلَمُونَ مَنْ أَضْعَفُ ناصِراً وَ أَقَلُّ عَدَداً یَعْنِی بِذَلِکَ الْقَائِمَ وَ أَنْصَارَهُ قُلْتُ وَ اصْبِرْ عَلی ما یَقُولُونَ قَالَ یَقُولُونَ فِیکَ -- وَ اهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمِیلًا. وَ ذَرْنِی یَا مُحَمَّدُ وَ الْمُکَذِّبِینَ بِوَصِیِّکَ أُولِی النَّعْمَةِ وَ مَهِّلْهُمْ قَلِیلًا قُلْتُ إِنَّ هَذَا تَنْزِیلٌ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ لِیَسْتَیْقِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ قَالَ یَسْتَیْقِنُونَ أَنَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ وَصِیَّهُ حَقٌّ قُلْتُ -- وَ یَزْدادَ الَّذِینَ آمَنُوا إِیماناً قَالَ وَ یَزْدَادُونَ بِوَلَایَةِ الْوَصِیِّ إِیمَاناً قُلْتُ وَ لا یَرْتابَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ وَ الْمُؤْمِنُونَ قَالَ بِوَلَایَةِ عَلِیٍّ(علیه السلام) قُلْتُ مَا هَذَا الِارْتِیَابُ قَالَ یَعْنِی بِذَلِکَ أَهْلَ الْکِتَابِ وَ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ ذَکَرَ اللَّهُ فَقَالَ وَ لَا یَرْتَابُونَ فِی الْوَلَایَةِ.

قُلْتُ وَ ما هِیَ إِلَّا ذِکْری لِلْبَشَرِ قَالَ نَعَمْ وَلَایَةُ عَلِیٍّ(علیه السلام) قُلْتُ إِنَّها لَإِحْدَی الْکُبَرِ قَالَ الْوَلَایَةُ قُلْتُ -- لِمَنْ شاءَ مِنْکُمْ أَنْ یَتَقَدَّمَ أَوْ یَتَأَخَّرَ قَالَ مَنْ تَقَدَّمَ إِلَی وَلَایَتِنَا أُخِّرَ عَنْ سَقَرَ وَ مَنْ تَأَخَّرَ عَنَّا تَقَدَّمَ إِلَی سَقَرَ إِلَّا أَصْحابَ الْیَمِینِ قَالَ هُمْ وَ اللَّهِ شِیعَتُنَا قُلْتُ -- لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ قَالَ إِنَّا لَمْ نَتَوَلَّ وَصِیَّ مُحَمَّدٍ وَ الْأَوْصِیَاءَ مِنْ بَعْدِهِ وَ لَا یُصَلُّونَ عَلَیْهِمْ قُلْتُ -- فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْکِرَةِ مُعْرِضِینَ قَالَ عَنِ الْوَلَایَةِ مُعْرِضِینَ قُلْتُ کَلَّا إِنَّها تَذْکِرَةٌ قَالَ الْوَلَایَةُ قُلْتُ قَوْلُهُ یُوفُونَ بِالنَّذْرِ قَالَ یُوفُونَ لِلهِ بِالنَّذْرِ الَّذِی أَخَذَ عَلَیْهِمْ فِی الْمِیثَاقِ مِنْ وَلَایَتِنَا قُلْتُ إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ تَنْزِیلًا قَالَ بِوَلَایَةِ عَلِیٍّ(علیه السلام) تَنْزِیلًا قُلْتُ هَذَا تَنْزِیلٌ قَالَ نَعَمْ ذَا تَأْوِیلٌ قُلْتُ إِنَّ هذِهِ تَذْکِرَةٌ قَالَ الْوَلَایَةُ قُلْتُ یُدْخِلُ مَنْ یَشاءُ فِی رَحْمَتِهِ قَالَ فِی وَلَایَتِنَا قَالَ وَ الظَّالِمِینَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِیماً أَ لَا تَرَی أَنَّ اللَّهَ یَقُولُ وَ ما ظَلَمُونا وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ قَالَ إِنَّ اللَّهَ أَعَزُّ وَ أَمْنَعُ مِنْ أَنْ یَظْلِمَ أَوْ یَنْسُبَ نَفْسَهُ إِلَی ظُلْمٍ وَ لَکِنَّ اللَّهَ خَلَطَنَا بِنَفْسِهِ فَجَعَلَ ظُلْمَنَا ظُلْمَهُ وَ وَلَایَتَنَا وَلَایَتَهُ ثُمَّ أَنْزَلَ بِذَلِکَ قُرْآناً عَلَی نَبِیِّهِ فَقَالَ -- وَ ما ظَلَمْناهُمْ وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ قُلْتُ هَذَا تَنْزِیلٌ قَالَ نَعَمْ.

قُلْتُ وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ قَالَ یَقُولُ وَیْلٌ لِلْمُکَذِّبِینَ یَا مُحَمَّدُ بِمَا أَوْحَیْتُ إِلَیْکَ مِنْ وَلَایَةِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ؟سهما؟ -- أَ لَمْ نُهْلِکِ الْأَوَّلِینَ. ثُمَّ نُتْبِعُهُمُ الْآخِرِینَ قَالَ الْأَوَّلِینَ الَّذِینَ کَذَّبُوا الرُّسُلَ فِی طَاعَةِ الْأَوْصِیَاءِ کَذلِکَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِینَ قَالَ مَنْ أَجْرَمَ إِلَی آلِ مُحَمَّدٍ وَ رَکِبَ مِنْ وَصِیِّهِ مَا رَکِبَ قُلْتُ إِنَّ الْمُتَّقِینَ قَالَ نَحْنُ وَ اللَّهِ وَ شِیعَتُنَا لَیْسَ عَلَی مِلَّةِ إِبْرَاهِیمَ غَیْرُنَا وَ سَائِرُ النَّاسِ مِنْهَا بُرَآءُ قُلْتُ یَوْمَ یَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلائِکَةُ صَفًّا لا یَتَکَلَّمُونَ الْآیَةَ قَالَ نَحْنُ وَ اللَّهِ الْمَأْذُونُ لَهُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ الْقَائِلُونَ صَوَاباً قُلْتُ مَا تَقُولُونَ إِذَا تَکَلَّمْتُمْ قَالَ نُمَجِّدُ رَبَّنَا وَ نُصَلِّی عَلَی نَبِیِّنَا وَ نَشْفَعُ لِشِیعَتِنَا فَلَا یَرُدُّنَا رَبُّنَا قُلْتُ کَلَّا إِنَّ کِتابَ الفُجَّارِ لَفِی سِجِّینٍ قَالَ هُمُ الَّذِینَ فَجَرُوا فِی حَقِّ الْأَئِمَّةِ وَ اعْتَدَوْا عَلَیْهِمْ قُلْتُ ثُمَّ یُقَالُ -- هذَا الَّذِی کُنْتُمْ بِهِ تُکَذِّبُونَ قَالَ یَعْنِی أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قُلْتُ تَنْزِیلٌ قَالَ نَعَمْ. [کافی، ج 1، ص 432، ح 91]

منافقین نیز گذشت.

معاویة بن عمّار گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

هنگامی که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در روز غدیر فرمود: «مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌ مَوْلَاهُ»عَدَویّ یعنی ابوبکر گفت: «نه، به خدا چنین دستوری خداوند به او نداده، و این چیزی است که از پیش خود در آورده است»و خداوند در پاسخ او فرمود: «وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَیْنا بَعْضَ الْأَقاوِیلِ لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْیَمِینِ …تا وَ إِنَّهُ لَحَسْرَةٌ عَلَی الْکافِرِینَ»یعنی پیامبر(صلی الله علیه و آله) و یا علیّ(علیه السلام) حسرت بر کافرین است، و «وَ إِنَّهُ لَحَقُّ الْیَقِینِ»یعنی ولایت علی(علیه السلام) حق و مسلمّ است.⁽¹⁾

زید بن جهم گوید: امام صادق(علیه السلام) به من فرمود:

هنگامی که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) دست علی(علیه السلام) را گرفت و او را به عنوان ولیّ مؤمنین

[و امیرالمؤمنین] معرّفی نمود، آن دو نفر گفتند: «به خدا سوگند این از طرف خدا نیست، بلکه او هدفی جز تشریف و تفضیل پسر عمّ خود را ندارد»از این رو خداوند فرمود: «وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَیْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِیلِ * لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْیَمِینِ…».

سپس فرمود:

مقصود از«وَ إِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّ مِنکُم مُّکَذِّبِینَ»اوّلی و دومی هستند، و مقصود از «وَ إِنَّهُ لَحَقُّ الْیَقِینِ»علی(علیه السلام) می‌باشد.⁽¹⁾

سوره‌ی معارج

اشاره

محلّ نزول: مکّه مکرّمه.

ترتیب نزول: بعد از سوره‌ی الحاقّة.

تعداد آیات: 44 آیه.

ثواب قرائت سوره‌ی معارج

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

فراوان سوره‌ی معارج را بخوانید تا خداوند متعال در قیامت از گناهان شما سؤال نکند، و شما را در بهشت در کنار حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) قرار بدهد إن‌شاء‌الله.⁽¹⁾

از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود:

کسی که این سوره را قرائت کند، از مؤمنانی خواهد بود که دعوت نوح(علیه السلام) را درک کردند، و اگر اسیر و زندانی در قید، این سوره را بخواند، خداوند فرج و گشایشی برای او قرار می‌دهد، و محفوظ خواهد ماند، تا به محلّ خود بازگردد.⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

کسی که در شب، این سوره را بخواند، از جنابت و احتلام در امان خواهد بود و تا صبح از خطر ایمن خواهد شد، به اذن پروردگار.⁽¹⁾

سوره‌ی معارج، آیات 1 تا 44

متن:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ 1 لِلْکافِرینَ لَیْسَ لَهُ دافِعٌ 2 مِنَ اللَّهِ ذِی الْمَعارِجِ 3 تَعْرُجُ الْمَلائِکَةُ وَ الرُّوحُ إِلَیْهِ فی یَوْمٍ کانَ مِقْدارُهُ خَمْسینَ أَلْفَ سَنَةٍ 4 فَاصْبِرْ صَبْراً جَمیلاً 5 إِنَّهُمْ یَرَوْنَهُ بَعیداً 6 وَ نَراهُ قَریباً 7 یَوْمَ تَکُونُ السَّماءُ کَالْمُهْلِ 8 وَ تَکُونُ الْجِبالُ کَالْعِهْنِ 9 وَ لا یَسْئَلُ حَمیمٌ حَمیماً 10 یُبَصَّرُونَهُمْ یَوَدُّ الْمُجْرِمُ لَوْ یَفْتَدی مِنْ عَذابِ یَوْمِئِذٍ بِبَنیهِ 11 وَ صاحِبَتِهِ وَ أَخیهِ 12 وَ فَصیلَتِهِ الَّتی تُؤْویهِ 13 وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ جَمیعاً ثُمَّ یُنْجیهِ 14 کَلاَّ إِنَّها لَظی 15 نَزَّاعَةً لِلشَّوی 16 تَدْعُوا مَنْ أَدْبَرَ وَ تَوَلَّی 17 وَ جَمَعَ فَأَوْعی 18 إِنَّ الْإِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً 19 إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً 20 وَ إِذا مَسَّهُ الْخَیْرُ مَنُوعاً 21 إِلاَّ الْمُصَلِّینَ 22 الَّذینَ هُمْ عَلی صَلاتِهِمْ دائِمُونَ 23 وَ الَّذینَ فی أَمْوالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ 24 لِلسَّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ 25 وَ الَّذینَ یُصَدِّقُونَ بِیَوْمِ الدِّینِ 26 وَ الَّذینَ هُمْ مِنْ عَذابِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ 27 إِنَّ عَذابَ رَبِّهِمْ غَیْرُ مَأْمُونٍ 28 وَ الَّذینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ 29 إِلاَّ عَلی أَزْواجِهِمْ أَوْ ما مَلَکَتْ

أَیْمانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَیْرُ مَلُومینَ 30 فَمَنِ ابْتَغی وَراءَ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ العادُونَ 31 وَ الَّذینَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ راعُونَ 32 وَ الَّذینَ هُمْ بِشَهاداتِهِمْ قائِمُونَ 33 وَ الَّذینَ هُمْ عَلی صَلاتِهِمْ یُحافِظُونَ 34 أُولئِکَ فی جَنَّاتٍ مُکْرَمُونَ 35 فَما لِ الَّذینَ کَفَرُوا قِبَلَکَ مُهْطِعینَ 36 عَنِ الْیَمینِ وَ عَنِ الشِّمالِ عِزینَ 37 أَ یَطْمَعُ کُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ یُدْخَلَ جَنَّةَ نَعیمٍ 38 کَلاَّ إِنَّا خَلَقْناهُمْ مِمَّا یَعْلَمُونَ 39 فَلا أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشارِقِ وَ الْمَغارِبِ إِنَّا لَقادِرُونَ 40 عَلی أَنْ نُبَدِّلَ خَیْراً مِنْهُمْ وَ ما نَحْنُ بِمَسْبُوقینَ 41 فَذَرْهُمْ یَخُوضُوا وَ یَلْعَبُوا حَتَّی یُلاقُوا یَوْمَهُمُ الَّذی یُوعَدُونَ 42 یَوْمَ یَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ سِراعاً کَأَنَّهُمْ إِلی نُصُبٍ یُوفِضُونَ 43 خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ ذلِکَ الْیَوْمُ الَّذی کانُوا یُوعَدُونَ 44

لغات:

«معارج»به معنای مَصاعِد است، و مفرد آن مَصْعَد به معنای آلت صعود و بالا رفتن است، و مقصود درجاتی است که به وسیله آن‌ها کلام طیّب و عمل صالح بالا می‌رود، و مؤمنان در آن‌ها عروج و سلوک می‌کنند، و «مُهْل»رُوی و مِس گداخته را گویند، و «عِهْن»پشم منفوش و زده شده را گویند، و«حمیم»خویش نزدیک را گویند، و «مودّة» شدّة المحبّة، و مرادف تمنّی و محبّت است، چنان که گفته می‌شود: «وَدِدْتُ الشئ» یعنی تمنّیته، و «وَدِدْتَه»یعنی أحببته، و «اِفتدِاء»جبران ضرر است با بدل دادن، و «فصیلة»به معنای جدا شده و منقطعة است مانند جدا شدن از قبیلة و عشیرة و مادر، و «لَظی»یکی از نام‌های جهنّم و به معنای شعله‌ور بودن آتش است، و «نَزّاعة» مبالغه‌ی در نَزْع و قلع است، و آن اقتلاع با شدّت می‌باشد، و «شَوی»پوست سر را گویند، و «هَلوع»شدید الحرص و شدید الجزع را گویند، و «اِشفاق»رقّت قلب است از تحمّل امور خطرناک، و اگر قلب سخت و قَسِیّ شود،

اشفاق پیدا نمی‌کند، و «عادّون»جمع عادی به معنای خارج از حقّ و خارج از حدّ است، و «عَدی فلان»إذا اعتدی و عَدی فی مشیه إذا أسرع، و «عادِی»ظالم مسرع در ظلم است، و «مهطعین»یعنی مسرعین، و «عِزین»جمع عِزّة: یعنی فِرَقاً شتّی، و قال ابوهریرة: خرج النّبیّ(صلی الله علیه و آله) علی أصحابه و هم حَلَقٌ حَلَقٌ متفرّقون، فقال: مالی أراکم عِزین، و «اَجداث»به معنای قبور است، و مفرد آن جَدَث می‌باشد، و جَدَث و جَدَف به یک معناست، و «یوفِضُون»یعنی یُسرعون، و الی الداعی یبادرون، و «نُصُب»صَنَم و بتی بوده که آن را می‌پرستیده‌اند.

ترجمه:

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر

تقاضاکننده‌ای تقاضای عذابی کرد که واقع شد! (1) این عذاب مخصوص کافران است، و هیچ کس نمی‌تواند آن را دفع کند، (2) از سوی خداوند ذی المعارج [خداوندی که فرشتگانش بر آسمانها صعود و عروج می‌کنند]! (3) فرشتگان و روح [فرشته مقرّب خداوند] بسوی او عروج می‌کنند در آن روزی که مقدارش پنجاه هزار سال است! (4) پس صبر جمیل پیشه کن، (5) زیرا آنها آن روز را دور می‌بینند، (6) و ما آن را نزدیک می‌بینیم! (7) همان روز که آسمان همچون فلز گداخته می‌شود، (8) و کوه‌ها مانند پشم رنگین متلاشی خواهد بود، (9) و هیچ دوست صمیمی سراغ دوستش را نمی‌گیرد! (10) آنها را نشانشان می‌دهند (ولی هر کس گرفتار کار خویشتن است)، چنان است که گنهکار دوست می‌دارد فرزندان خود را در برابر عذاب آن روز فدا کند، (11) و همسر و برادرش را، (12) و قبیله‌اش را که همیشه از او حمایت می‌کرد، (13) و همه مردم روی زمین را تا مایه نجاتش گردند (14) امّا هرگز چنین نیست (که با اینها بتوان نجات یافت، آری) شعله‌های سوزان آتش است، (15)

دست و پا و پوست سر را می‌کند و می‌برد! (16) و کسانی را که به فرمان خدا پشت کردند صدا می‌زند، (17) و (همچنین آنها که) اموال را جمع و ذخیره کردند! (18) به یقین انسان حریص و کم‌طاقت آفریده شده است، (19) هنگامی که بدی به او رسد بیتابی می‌کند، (20) و هنگامی که خوبی به او رسد مانع دیگران می‌شود (و بخل می‌ورزد)، (21) مگر نمازگزاران، (22) آنها که نمازها را پیوسته بجا می‌آورند، (23) و آنها که در اموال‌شان حق معلومی است…(24) برای تقاضاکننده و محروم، (25) و آنها که به روز جزا ایمان دارند، (26) و آنها که از عذاب پروردگارشان بیمناکند، (27) چرا که هیچ کس از عذاب پروردگارش در امان نیست، (28) و آنها که دامان خویش را (از بی‌عفّتی) حفظ می‌کنند، (29) جز با همسران و کنیزان (که در حکم همسرند آمیزش ندارند)، چرا که در بهره‌گیری از اینها مورد سرزنش نخواهند بود! (30) و هر کس جز اینها را طلب کند، متجاوز است! (31) و آنها که امانتها و عهد خود را رعایت می‌کنند، (32) و آنها که با ادای شهادت‌شان قیام می‌نمایند، (33) و آنها که بر نماز مواظبت دارند، (34) آنان در باغهای بهشتی (پذیرایی و) گرامی داشته می‌شوند. (35) این کافران را چه می‌شود که با سرعت نزد تو می‌آیند…(36) از راست و چپ، گروه گروه (و آرزوی بهشت دارند)! (37) آیا هر یک از آنها (با این اعمال زشتش) طمع دارد که او را در بهشت پر نعمت الهی وارد کنند؟! (38) هرگز چنین نیست ما آنها را از آنچه خودشان می‌دانند آفریده‌ایم! (39) سوگند به پروردگار مشرقها و مغربها که ما قادریم…(40) که جای آنان را به کسانی بدهیم که از آنها بهترند و ما هرگز مغلوب نخواهیم شد! (41) آنان را به حال خود واگذار تا در باطل خود فروروند و بازی کنند تا زمانی که روز موعود خود را ملاقات نمایند! (42) همان روز که از قبرها بسرعت خارج می‌شوند، گویی به سوی بتها می‌دوند…(43) در حالی که

چشم‌های‌شان از شرم و وحشت به زیر افتاده، و پرده‌ای از ذلّت و خواری آنها را پوشانده است! این همان روزی است که به آنها وعده داده می‌شد! (44)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ * لِّلْکَافِرینَ لَیْسَ لَهُ دَافِعٌ * مِّنَ اللَّهِ ذِی الْمَعَارِجِ»⁽¹⁾

مؤلّف گوید:

از روایات ذیل آیه فوق، ظاهر می‌شود که محلّ نزول این آیه، مخاصمه منافقین با رسول خدا(صلی الله علیه و آله) درباره‌ی ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) و فضائل بی‌شمار آن حضرت بوده است و ما طبق عادت خود روایات وارده را متناً و ترجمةً بیان می‌کنیم، و خواننده خود باید بفهمد و می‌فهمد.

مرحوم علیّ بن ابراهیم قمّی گوید: از امام باقر(علیه السلام) در معنای آیه فوق سؤال شد، و آن حضرت فرمود:

مقصود از «بِعَذَابٍ وَاقِعٍ»آتشی است که، ملکی آن را از مغرب سوق می‌دهد، تا به خانه بنی سعد همّام نزدیک مسجدشان می‌رسد، و همه خانه‌های بنی‌امیّه و اهل آن‌ها را می‌سوزاند، و هر خانه‌ای را که خاندان محمّد (صلوات الله علیهم أجمعین) طالب خونخواهی از اهل آن باشند را نیز می‌سوزاند، و این همان مهدیّ آل‌محمّدعجل الله تعالی فرجه الشریف است [که به دست او از آنان انتقام گرفته خواهد شد.]⁽²⁾

ابوبصیر گوید: [امام صادق(علیه السلام) فرمود:]

روزی امیرالمؤمنین(علیه السلام) خدمت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) رسید، و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به او فرمود: «تو به عیسی بن مریم شباهت داری، و اگر نبود که من می‌ترسم گروهی از امّت من درباره‌ی تو چیزی را بگویند، که نصارا درباره‌ی عیسی بن مریم گفتند [و او را خدا پنداشتند] امروز درباره‌ی تو سخنی را می‌گفتم، که مردم خاک زیر قدم تو را برای برکت برگیرند»پس آن دو اعرابی [یعنی ابوبکر و عمر] و مغیرة بن شعبة و تعدادی از قریش که با آنان بودند گفتند: «او کسی را پیدا نکرد که پسر عم خود را به او تشبیه کند، مگر عیسی بن مریم را؟!»

پس این آیه نازل شد: «وَ لَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْیَمَ مَثَلًا إِذَا قَوْمُکَ مِنْهُ یَصِدُّونَ * وَ قَالُوا أَ آلِهَتُنَا خَیْرٌ أَمْ هُوَ مَا ضَرَبُوهُ لَکَ إِلَّا جَدَلًا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ * إِنْ هُوَ إِلَّا عَبْدٌ أَنْعَمْنَا عَلَیْهِ وَ جَعَلْنَاهُ مَثَلًا لِّبَنِی إِسْرَائِیلَ * وَ لَوْ نَشَاء لَجَعَلْنَا مِنکُم»یَعْنِی مِنْ بَنِی هَاشِمٍ، «مَلائِکَةً فِی الْأَرْضِ یَخْلُفُونَ»⁽¹⁾، و با شنیدن این آیات، حارث بن عمرو فهری گفت:

«اَللَّهُمَّ إِن کَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِندِکَ فَأَمْطِرْ عَلَیْنَا حِجَارَةً مِّنَ السَّمَاء أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِیمٍ»یعنی، «خدایا اگر آنچه محمّد(صلی الله علیه و آله) می‌گوید حقّی است از طرف تو -- و باید بنی هاشم وارث هِرقُل‌ها و پادشاهان باشند -- پس تو یا سنگی از آسمان بر ما ببار، و یا عذاب دردناکی بر ما نازل کن»و خداوند در پاسخ او به پیامبر خود(صلی الله علیه و آله) فرمود:«وَ مَا کَانَ اللّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَ أَنتَ فِیهِمْ وَ مَا کَانَ اللّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ»یعنی، تا تو در بین مردم هستی، و تا آنان استغفار می‌کنند، خداوند عذابی نخواهد فرستاد. پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) این آیه را بر حارث بن عمرو فهری خواند و فرمود:

یا توبه کن و یا از نزد من خارج شو»حارث گفت: «ای محمّد تو باید برای سایر قریش نیز حقّی از سلطنت قرار بدهی، در حالی که بنی هاشم بر عرب و عجم عزّت پیدا کرده‌اند؟»رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «این در اختیار من نیست، و مربوط به خداوند می‌باشد»حارث گفت: ای محمّد قلب من مایل به توبه نیست، و لکن از نزد تو می‌روم. پس مرکب خود را طلب کرد، و سوار بر آن شد، و چون به انتهای مدینه رسید، سنگی از آسمان بر سر او فرود آمد، و این آیه بر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نازل شد: «سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ * لِّلْکَافِرینَ بِوِلایةِ عَلِیٍّ لَیْسَ لَهُ دَافِعٌ * مِّنَ اللَّهِ ذِی الْمَعَارِجِ».⁽¹⁾ابوبصیر گوید:

گفتم: فدای شما شوم ما این آیه را این چنین قرائت نمی‌کنیم؟ فرمود: به خدا سوگند این آیه همین‌گونه توسّط جبرئیل بر حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) نازل شده، و در مصحف فاطمه(علیها السلام) نیز ثبت گردیده است. پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به منافقینی که در اطراف او بودند فرمود: بروید رفیق خود حارث بن عمرو فهری را بنگرید که عذابی بر سر او فرود آمد، چنان که خداوند می‌فرماید: «وَ اسْتَفْتَحُواْ وَ خَابَ کُلُّ جَبَّارٍ عَنِیدٍ.»⁽²⁾و⁽³⁾

فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَیْهِ مَقَالَةَ الْحَارِثِ وَ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ -- وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِیهِمْ وَ ما کانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ ثُمَّ قَالَ لَهُ یَا ابْنَ عَمْرٍو إِمَّا تُبْتَ وَ إِمَّا رَحَلْتَ فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ بَلْ تَجْعَلُ لِسَائِرِ قُرَیْشٍ شَیْئاً مِمَّا فِی یَدَیْکَ فَقَدْ ذَهَبَتْ بَنُو هَاشِمٍ بِمَکْرُمَةِ الْعَرَبِ وَ الْعَجَمِ فَقَالَ لَهُ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) لَیْسَ ذَلِکَ إِلَیَّ ذَلِکَ إِلَی اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ قَلْبِی مَا یُتَابِعُنِی عَلَی التَّوْبَةِ وَ لَکِنْ أَرْحَلُ عَنْکَ فَدَعَا بِرَاحِلَتِهِ فَرَکِبَهَا فَلَمَّا صَارَ بِظَهْرِ الْمَدِینَةِ أَتَتْهُ جَنْدَلَةٌ فَرَضَخَتْ هَامَتَهُ ثُمَّ أَتَی الْوَحْیُ إِلَی النَّبِیِّ(صلی الله علیه و آله) فَقَالَ سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ لِلْکافِرینَ بِوَلَایَةِ عَلِیٍّ لَیْسَ لَهُ دافِعٌ مِنَ اللَّهِ ذِی الْمَعارِجِ قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنَّا لَا نَقْرَؤُهَا هَکَذَا فَقَالَ هَکَذَا وَ اللَّهِ نَزَلَ بِهَا جَبْرَئِیلُ عَلَی مُحَمَّدٍ(صلی الله علیه و آله) وَ هَکَذَا هُوَ وَ اللَّهِ مُثْبَتٌ فِی مُصْحَفِ فَاطِمَةَ(علیه السلام) فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) لِمَنْ حَوْلَهُ مِنَ الْمُنَافِقِینَ انْطَلِقُوا إِلَی صَاحِبِکُمْ فَقَدْ أَتَاهُ مَا اسْتَفْتَحَ بِهِ قَالَ اللَّهُ(عزوجل) -- وَ اسْتَفْتَحُوا وَ خابَ کُلُّ جَبَّارٍ عَنِیدٍ. [کافی، ج 8، ص 57، ح 18]

و درتأویل الآیات و تفسیر ثعلبی از امام صادق(علیه السلام) از پدرانش نقل شده که فرمود:

هنگامی که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در غدیر خم، مردم را جمع نمود، و دست علی(علیه السلام) را گرفت و بالا برد و فرمود: «مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌ مَوْلَاهُ» این سخن در بلاد منتشر شد و به گوش حارث بن نعمان فهری رسید، و او بر شتر خود سوار شد و به ابطح نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آمد، و گفت: ای محمّد تو ما را به یگانگی خدا و رسالت خود و نماز و روزه و حجّ دعوت نمودی و ما پذیرفتیم، تا این که قانع نشدی و دست پسر عمّ خود را گرفتی و بالا بردی و او را بر ما فضیلت دادی و گفتی: «مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌ مَوْلَاهُ»آیا این سخن را از پیش خود گفتی و یا از طرف خدا بود؟

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

«سوگند به خدایی که پروردگاری جز او نیست، این امر خدا بود»پس حارث برگشت و گفت: «خدایا اگر آنچه محمّد می‌گوید حق است، تو سنگی از آسمان بفرست و یا عذاب دردناکی بر ما نازل کن؟»و هنوز به شتر خود نرسیده بود که خداوند سنگی بر سر او زد و از پایین او خارج شد و او را هلاک نمود، و خداوند این آیه را نازل کرد: «سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ….»⁽¹⁾

فشاع ذلک و طار فی البلاد، فبلغ ذلک الحرث بن النعمان القهری فأتی رسول الله(صلی الله علیه و آله) علی ناقة له حتّی أتی الأبطح، فنزل عن ناقته و أناخها و عقلها، ثمّ أتی النّبیّ(صلی الله علیه و آله) و هو فی ملأ من أصحابه فقال: یا محمّد أمرتنا عن الله أن نشهد أن لا إله إلّا الله و أنّک رسول الله فقبلناه منک، و أمرتنا أن نصلّی خمسا فقبلناه منک، و أمرتنا بالزکاة فقبلنا، و أمرتنا بالحجّ فقبلنا، و أمرتنا أن نصوم شهرا فقبلنا، ثمّ لم ترض بهذا حتّی رفعت بضبعی ابن عمّک ففضلته علینا و قلت: من کنت مولاه فعلی مولاه، فهذا شی‌ء منک أم من الله تعالی؟ فقال: «و الّذی لا إله إلّا هو هذا من الله» فولّی الحرث بن النعمان یرید راحلته و هو یقول: اَللَّهُمَّ إن کان ما یقوله حقا فَأَمْطِرْ عَلَیْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ، أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِیمٍ، فما وصل إلیها حتّی رماه الله بحجر فسقط علی هامته و خرج من دبره فقتله، و أنزل الله سبحانه: سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ لِلْکافِرینَ لَیْسَ لَهُ دافِعٌ. [تفسیر ثعلبی، ج 10، ص 35]

مؤلّف گوید:

روایات به این مضامین در ذیل آیات فوق فراوان بود، و ما به همین اندازه بسنده نمودیم، طالبین می‌توانند به تفسیر برهان و نورالثّقلین و غیره مراجعه فرمایند.

«تَعْرُجُ الْمَلَائِکَةُ وَ الرُّوحُ إِلَیْهِ فِی یَوْمٍ کَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِینَ أَلْفَ سَنَةٍ * فَاصْبِرْ صَبْرًا جَمِیلًا * إِنَّهُمْ یَرَوْنَهُ بَعِیدًا * وَ نَرَاهُ قَرِیبًا»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

قیامت پنجاه موقف و ایستگاه دارد، و مقدار هر موقفی هزار سال است. سپس این آیه را تلاوت نمود: «فِی یَوْمٍ کَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِینَ أَلْفَ سَنَةٍ»، [مِمَّا تَعُدُّونَ.]⁽²⁾

قال فان للقیامة خمسین موقفا کل موقف مقداره ألف سنة ثمّ تلا: فِی یَوْمٍ کانَ مِقْدارُهُ خَمْسِینَ أَلْفَ سَنَةٍ مما تعدون. [رواه فی تفسیر نورالثّقلین، ج 5، ص 413، ح 10]

قبل از آنکه در قیامت حساب اعمال شما را بکنند، خود حساب اعمال خود را بکنید، چرا که در قیامت پنجاه موقف هست، و هر موقفی به اندازه‌ی هزار سال شما می‌باشد. و سپس این آیه را تلاوت نمود: «فِی یَوْمٍ کَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِینَ أَلْفَ سَنَةٍ.»⁽³⁾

ابوسعید خُدری گوید:

به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) گفته شد: روز قیامت چه قدر طولانی و زیاد است که خداوند می‌فرماید: «فِی یَوْمٍ کَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِینَ أَلْفَ سَنَةٍ»؟ رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

سوگند به خدایی که جان محمّد در دست اوست، آن روز برای مؤمن کم‌تر از

خواندن یک نماز واجب خواهد بود که در دنیا می‌خواند.⁽¹⁾امام صادق(علیه السلام) فرمود:

اگر جز خداوند کسی ولیّ حساب قیامت می‌بود، پنجاه هزار سال حساب مردم طول می‌کشید، و خداوند سبحان در کمتر از یک ساعت از آن فارغ می‌شود.⁽²⁾«یَوْمَ تَکُونُ السَّمَاء کَالْمُهْلِ * وَ تَکُونُ الْجِبَالُ کَالْعِهْنِ * وَ لَا یَسْأَلُ حَمِیمٌ حَمِیمًا * یُبَصَّرُونَهُمْ یَوَدُّ الْمُجْرِمُ لَوْ یَفْتَدِی مِنْ عَذَابِ یَوْمِئِذٍ بِبَنِیهِ * وَ صَاحِبَتِهِ وَ أَخِیهِ * وَ فَصِیلَتِهِ الَّتِی تُؤْویهِ * وَ مَن فِی الْأَرْضِ جَمِیعًا ثُمَّ یُنجِیهِ * کَلَّا إِنَّهَا لَظَی * نَزَّاعَةً لِّلشَّوَی * تَدْعُو مَنْ أَدْبَرَ وَ تَوَلَّی * وَ جَمَعَ فَأَوْعَی * إِنَّ الْإِنسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا * إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعًا * وَ إِذَا مَسَّهُ الْخَیْرُ مَنُوعًا»⁽³⁾

مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

«یَوْمَ تَکُونُ السَّمَاء کَالْمُهْلِ»یعنی آسمان در روز قیامت مانند مس و روی گداخته ذوب می‌شود، و هیچ حمیم و خویش نزدیکی، به فریاد انسان نمی‌رسد.⁽⁴⁾

سپس گوید: در روایت ابی الجارود آمده که امام باقر(علیه السلام) فرمود:

«یُبَصَّرُونَهُمْ»یعنی خداوند همه چیز را به آنان معرّفی می‌کند، از این رو آنان از همدیگر سؤالی نمی‌کنند، و در آن روز مجرم و گنهکار دوست می‌دارد که

فرزندان و همسر و برادر و مادر او و همه‌ی اهل زمین گرفتار عذاب شوند، و او نجات پیدا کند.⁽¹⁾

و خداوند می‌فرماید:

هرگز کسی به جای دیگری عذاب نخواهد شد، و آتش بر مجرمان و گنهکاران، زبانه می‌کشد و چشم مجرم را بیرون می‌آورد، و صورت او را سیاه می‌کند، و هر کس از حق روی گردانده است را صدا می‌زند، و در خود جای می‌دهد، و مال اندوزان -- که اموال خود را نگهداری کردند، و در راه خدا ندادند -- را به سوی خود می‌خواند، و در دوزخ جای می‌دهد، آری انسان، حریص به دنیاست، اگر فقیر شود ناله می‌کند، و اگر بی‌نیاز شود، چیزی در راه خدا نمی‌دهد، مگر نمازگزاران که بر نمازها[ی واجب] و نوافل و مستحبات خود پایدارند.⁽²⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

خداوند با جمله «إِلَّا الْمُصَلِّین»نمازگزاران را به خاطر نماز که بهترین اعمال آنان است، جدا نموده، و از عذاب و آتش دور دانسته و می‌فرماید: «الَّذِینَ هُمْ عَلَی صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ»یعنی آنان چون چیزی از نوافل و نمازهای مستحبی را بر خود

لازم دانستند، به آن ادامه می‌دهند.⁽¹⁾

فضیل گوید: امام باقر(علیه السلام) فرمود:

مقصود از «وَ الَّذِینَ هُمْ عَلَی صَلَوَاتِهِمْ یُحَافِظُونَ»⁽²⁾، نمازهای واجب است، و مقصود از «الَّذِینَ هُمْ عَلَی صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ»نمازهای مستحبّی و نافله است.⁽³⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید: پدرم از پدرانش از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل نمود که فرمود:

بدون عذر نباید نافله در وقت فریضه خوانده شود، بلکه اگر امکان داشت باید قضای آن انجام بگیرد، چنان که خداوند می‌فرماید: «الَّذِینَ هُمْ عَلَی صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ»یعنی آنان نوافلی که در شب نخوانده‌اند را در روز قضا می‌کنند، و نوافلی که در روز نخوانده‌اند را در شب قضا می‌کنند، سپس فرمود: نباید نافله در وقت فریضه خوانده شود، بلکه باید اوّل نماز واجب خوانده شود و سپس هر چه می‌خواهد نافله بخواند.⁽⁴⁾

«وَ الَّذِینَ فِی أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ مَّعْلُومٌ * لِّلسَّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ»⁽⁵⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

خداوند(عزوجل) در مال اغنیا چیزی مانند زکات را واجب نموده که به خاطر پرداخت

آن ستایش نمی‌شوند، چرا که با پرداخت آن، مسلمان به حساب می‌آیند، و خون آنان مصون می‌شود، و لکن در اموال اغنیا غیر از زکات، خداوند حقوق دیگری واجب نموده و فرموده است: «وَ الَّذِینَ فِی أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ مَّعْلُومٌ»و حق معلوم غیر از زکات است، و آن چیزی است که هر مسلمانی به اندازه‌ی طاقت خود در مال خویش واجب می‌نماید، و آن را روزانه و یا در هر هفته و هر ماهی به فقرا می‌پردازد.⁽¹⁾اسماعیل بن جابر گوید: به امام صادق(علیه السلام) عرض کردم: آیا آیه فوق مربوط به غیر زکات است؟ فرمود:

این آیه مربوط به کسی است که خداوند مال و ثروتی به او داده، و او از مال خود، هزار و دو هزار و سه هزار و کم‌تر و بیشتر در راه خدا می‌دهد، و با مال خود صله رحم می‌کند، و بارِ یک بار افتاده‌ای را به دوش می‌گیرد.⁽²⁾

لِلسَّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ أَ هُوَ سِوَی الزَّکَاةِ فَقَالَ هُوَ الرَّجُلُ یُؤْتِیهِ اللَّهُ الثَّرْوَةَ مِنَ الْمَالِ فَیُخْرِجُ مِنْهُ الْأَلْفَ وَ الْأَلْفَیْنِ وَ الثَّلَاثَةَ الْآلَافِ وَ الْأَقَلَّ وَ الْأَکْثَرَ فَیَصِلُ بِهِ رَحِمَهُ وَ یَحْمِلُ بِهِ الْکَلَّ عَنْ قَوْمِهِ.[کافی، ج 3، ص 499، ح 10]

صفوان جمال گوید: امام صادق(علیه السلام) در تفسیر آیه فوق فرمود:

محروم صاحب شغل و حرفه‌ای است که عقل او عیبی ندارد، و لکن درآمد او برای او کافی نیست.⁽¹⁾

و در سخن دیگری فرمود:

«الْمَحْرُومُ الْمُحَارَفُ الَّذِی قَدْ حُرِمَ کَدَّ یَدِهِ فِی الشِّرَاءِ وَ الْبَیْعِ»⁽²⁾.

عیسی بن داود از امام کاظم از پدرش امام صادق علیهما السلام نقل نموده که فرمود:

شخصی از پدرم امام باقر(علیه السلام) درباره‌ی آیه فوق سؤال نمود، و پدرم به او فرمود:خوب حفظ کن و دقّت کن چگونه نقل می‌کنی؟ همانا سائل و محروم شأن بزرگی دارند، امّا سائل، رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است که حق خود را -- درباره‌ی اهل‌بیت خویش -- از خدای متعال سؤال می‌کند، و محروم کسی است، که از خمس محروم شده است و او امیرالمؤمنین(علیه السلام) و امامان بعد از او (صلوات الله علیهم أجمعین) می‌باشند، آیا خوب دقّت کردی، و آنچه را گفتم فهمیدی؟ سائل و محروم آن گونه که مردم می‌گویند نیست.⁽³⁾

امام باقر(علیه السلام) در تفسیر «وَ الَّذِینَ یُصَدِّقُونَ بِیَوْمِ الدِّینِ»می‌فرماید:

مقصود تصدیق به خروج و قیام قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف می‌باشد.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) در تفسیر «وَ الَّذِینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ»فرمود:

یعنی مُتعَةَ حَلالٍ، اما تو جز با زن عفیفه متعه مکن، و خود را در اختیار کسی که -- برای دراهم خود -- او را امین نمی‌دانی قرار مده.⁽²⁾

«فَمَا لِلَّذِینَ کَفَرُوا قِبَلَکَ مُهْطِعِینَ * عَنِ الْیَمِینِ وَ عَنِ الشِّمَالِ عِزِینَ * أَ یَطْمَعُ کُلُّ امْرِئٍ مِّنْهُمْ أَن یُدْخَلَ جَنَّةَ نَعِیمٍ * کَلَّا إِنَّا خَلَقْنَاهُم مِّمَّا یَعْلَمُونَ * فَلَا أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشَارِقِ

وَ الْمَغَارِبِ إِنَّا لَقَادِرُونَ * عَلَی أَن نُّبَدِّلَ خَیْرًا مِّنْهُمْ وَ مَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِینَ»⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

«مُهْطِعِینَ»یعنی اذلّاء، و «عِزِینَ»یعنی قعود، و «خَلَقْنَاهُم مِّمَّا یَعْلَمُونَ»یعنی نطفه و علقه، و «مَشَارِقِ»مشارق زمستان و مشارق تابستان است، و «مَغَارِبِ»مغارب زمستان و مغارب تابستان است، و «فَلَا أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشَارِقِ وَ الْمَغَارِبِ»سوگند است، و جواب آن «إِنَّا لَقَادِرُونَ * عَلَی أَن نُّبَدِّلَ خَیْرًا مِّنْهُمْ» می‌باشد.⁽²⁾امیرالمؤمنین(علیه السلام) در تفسیر «رَبِّ الْمَشَارِقِ وَ الْمَغَارِبِ»فرمود:

برای خورشید 360 مشرق و 360 مغرب است، و هر روزی یک مشرق و یک مغرب دارد.⁽³⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

مقصود از «مَشَارِقِ»پیامبرانند، و مقصود از «مَغَارِبِ»أوصیااند. (صلوات الله علیهم أجمعین.)⁽⁴⁾

«یَوْمَ یَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدَاثِ سِرَاعًا کَأَنَّهُمْ إِلَی نُصُبٍ یُوفِضُونَ * خَاشِعَةً أَبْصَارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ ذَلِکَ الْیَوْمُ الَّذِی کَانُوا یُوعَدُونَ»⁽¹⁾مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

مقصود از«أَجْدَاثِ»قبور است، و مقصود از «إِلَی نُصُبٍ یُوفِضُونَ»حرکت به طرف منادی قیامت است، و «تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ»یعنی «تصیبهم ذلّة.»⁽²⁾

امام باقر(علیه السلام) فرمود:

«ذَلِکَ الْیَوْمُ الَّذِی کَانُوا یُوعَدُونَ»روز خروج قائم آل‌محمّد(علیهم السلام) است.⁽³⁾

سوره‌ی نوح

اشاره

محلّ نزول: مکّه مکرّمه.

ترتیب نزول: بعد از سوره‌ی نحل.

تعداد آیات: 28 آیه.

ثواب قرائت سوره‌ی نوح

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

کسی که ایمان به خدا دارد و کتاب خدا را قرائت می‌کند، نباید از قرائت سوره‌ی نوح خودداری نماید، و هر بنده‌ای که آن را با صبر و نیّت خالص در نماز واجب، و یا نماز مستحب قرائت کند، خداوند او را در مساکن نیکان و ابرار ساکن خواهد نمود، و از کرامت خود، سه باغستان بهشتی دیگر -- جز باغستان بهشتی خویش -- و دویست حوراء و چهار هزار همسر دیگر به او عطا خواهد کرد، إن‌شاء‌الله.⁽¹⁾

و از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود:

کسی که این سوره را قرائت کند، و حاجتی طلب نماید خداوند قضای حاجت او را آسان خواهد نمود.⁽¹⁾و امام صادق(علیه السلام) فرمود:

کسی که همواره این سوره را در شب و یا در روز بخواند، از دنیا نمی‌رود تا جایگاه خود را در بهشت ببیند، و اگر هنگام درخواست حاجت، این سوره را بخواند، به اذن خداوند حاجت او برآورده خواهد شد.⁽²⁾

سوره‌ی نوح، آیات 1 تا 28

متن:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

إِنَّا أَرْسَلْنا نُوحاً إِلی قَوْمِهِ أَنْ أَنْذِرْ قَوْمَکَ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَهُمْ عَذابٌ أَلیمٌ 1 قالَ یا قَوْمِ إِنِّی لَکُمْ نَذیرٌ مُبینٌ 2 أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اتَّقُوهُ وَ أَطیعُونِ 3 یَغْفِرْ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ وَ یُؤَخِّرْکُمْ إِلی أَجَلٍ مُسَمًّی إِنَّ أَجَلَ اللَّهِ إِذا جاءَ لا یُؤَخَّرُ لَوْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ 4 قالَ رَبِّ إِنِّی دَعَوْتُ قَوْمی لَیْلاً وَ نَهاراً 5 فَلَمْ یَزِدْهُمْ دُعائی إِلاَّ فِراراً 6 وَ إِنِّی کُلَّما دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصابِعَهُمْ فی آذانِهِمْ وَ اسْتَغْشَوْا ثِیابَهُمْ وَ أَصَرُّوا وَ اسْتَکْبَرُوا اسْتِکْباراً 7 ثُمَّ إِنِّی دَعَوْتُهُمْ جِهاراً 8 ثُمَّ إِنِّی أَعْلَنْتُ لَهُمْ وَ أَسْرَرْتُ لَهُمْ إِسْراراً 9 فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کانَ غَفَّاراً 10 یُرْسِلِ السَّماءَ عَلَیْکُمْ مِدْراراً 11 وَ یُمْدِدْکُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنینَ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ جَنَّاتٍ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ أَنْهاراً 12 ما لَکُمْ لا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقاراً 13 وَ قَدْ خَلَقَکُمْ أَطْواراً 14 أَ لَمْ تَرَوْا کَیْفَ خَلَقَ اللَّهُ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً 15 وَ جَعَلَ الْقَمَرَ فیهِنَّ نُوراً وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً 16 وَ اللَّهُ أَنْبَتَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً 17 ثُمَّ یُعیدُکُمْ فیها وَ یُخْرِجُکُمْ إِخْراجاً 18 وَ اللَّهُ جَعَلَ

لَکُمُ الْأَرْضَ بِساطاً 19 لِتَسْلُکُوا مِنْها سُبُلاً فِجاجاً 20 قالَ نُوحٌ رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنی وَ اتَّبَعُوا مَنْ لَمْ یَزِدْهُ مالُهُ وَ وَلَدُهُ إِلاَّ خَساراً 21 وَ مَکَرُوا مَکْراً کُبَّاراً 22 وَ قالُوا لا تَذَرُنَّ آلِهَتَکُمْ وَ لا تَذَرُنَّ وَدًّا وَ لا سُواعاً وَ لا یَغُوثَ وَ یَعُوقَ وَ نَسْراً 23 وَ قَدْ أَضَلُّوا کَثیراً وَ لا تَزِدِ الظَّالِمینَ إِلاَّ ضَلالاً 24 مِمَّا خَطیئاتِهِمْ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا ناراً فَلَمْ یَجِدُوا لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْصاراً 25 وَ قالَ نُوحٌ رَبِّ لا تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکافِرینَ دَیَّاراً 26 إِنَّکَ إِنْ تَذَرْهُمْ یُضِلُّوا عِبادَکَ وَ لا یَلِدُوا إِلاَّ فاجِراً کَفَّاراً 27 رَبِّ اغْفِرْ لی وَ لِوالِدَیَّ وَ لِمَنْ دَخَلَ بَیْتِیَ مُؤْمِناً وَ لِلْمُؤْمِنینَ وَ الْمُؤْمِناتِ وَ لا تَزِدِ الظَّالِمینَ إِلاَّ تَباراً 28

لغات:

«اِستغشاء»به معنای طلب تغشّی یعنی لباس بر سر کشیدن است، و «إصرار»اقامه و پایداری برانجام چیزی را گویند، و «مِدرار»ریزش فراوان باران را گویند، و «اِمداد»کمک پیوسته را گویند، و «اَموال»جمع مال به معنای نعمت است، و«وَقار»به معنای ثابت ماندن و حلم و بردباری است، و «ترجون»از«رَجاء»می‌باشد و در اینجا به معنای خوف است، و «سُبُلاً فِجاجاً»یعنی سُبُلاً متّسعةً متفرّقةً، و مفرد آن «فجّ» است، و یا فجّ راه بین دو کوه است، و «سُواع»نام بت است، مانند وَدّ، و یَغوث، و یَعوق، و نَسر، و «کُبّار»مبالغه در کبیر است، مانند: عجیب و عُجّاب، و حَسَن و حُسّان و روایت شده که مردی از اعراب چون شنید رسول خدا(صلی الله علیه و آله) می‌خواند: «وَ مَکَرُوا مَکْراً کُبَّاراً»گفت: «ما أفصح ربّک یا محمّد!»و «دَیّار»فَیْعال از دَوَران، مانند: قَیّام که اصل آن قَیوام است می‌باشد، و «ما بالدار دَیّار»یعنی ما بها أحد یدور فی الأرض، و «تَبار»به معنای خَسار و زیان است.

ترجمه:

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر

ما نوح را به سوی قومش فرستادیم و گفتیم: «قوم خود را انذار کن پیش از آنکه عذاب دردناک به سراغ‌شان آید!»(1) گفت: «ای قوم! من برای شما بیم‌دهنده آشکاری هستم، (2) که خدا را پرستش کنید و از مخالفت او بپرهیزید و مرا اطاعت نمایید! (3) اگر چنین کنید، خدا گناهانتان را می‌آمرزد و تا زمان معیّنی شما را عمر می‌دهد زیرا هنگامی که اجل الهی فرا رسد، تأخیری نخواهد داشت اگر می‌دانستید!»(4) (نوح) گفت: «پروردگارا! من قوم خود را شب و روز (بسوی تو) دعوت کردم، (5) امّا دعوت من چیزی جز فرار از حقّ بر آنان نیفزود! (6) و من هر زمان آنها را دعوت کردم که (ایمان بیاورند و) تو آنها را بیامرزی، انگشتان خویش را در گوشهای‌شان قرار داده و لباسهای‌شان را بر خود پیچیدند، و در مخالفت اصرار ورزیدند و به شدّت استکبار کردند! (7) سپس من آنها را با صدای بلند (به اطاعت فرمان تو) دعوت کردم، (8) سپس آشکارا و نهان (حقیقت توحید و ایمان را) برای آنان بیان داشتم! (9) به آنها گفتم: «از پروردگار خویش آمرزش بطلبید که او بسیار آمرزنده است…(10) تا بارانهای پربرکت آسمان را پی در پی بر شما فرستد، (11) و شما را با اموال و فرزندان فراوان کمک کند و باغهای سرسبز و نهرهای جاری در اختیارتان قرار دهد! (12) چرا شما برای خدا عظمت قائل نیستید؟! (13) در حالی که شما را در مراحل مختلف آفرید (تا از نطفه به انسان کامل رسیدید)! (14) آیا نمی‌دانید چگونه خداوند هفت آسمان را یکی بالای دیگری آفریده است، (15) و ماه را در میان آسمانها مایه روشنایی، و خورشید را چراغ فروزانی قرار داده است؟! (16) و خداوند شما را همچون گیاهی از زمین رویانید،(17) سپس شما را به همان زمین

بازمی‌گرداند، و بار دیگر شما را خارج می‌سازد! (18) و خداوند زمین را برای شما فرش گسترده‌ای قرار داد…(19) تا از راههای وسیع و دره‌های آن بگذرید (و به هر جا می‌خواهید بروید)!»(20) نوح (بعد از نومیدی از هدایت آنان) گفت: «پروردگارا! آنها نافرمانی من کردند و از کسانی پیروی نمودند که اموال و فرزندانشان چیزی جز زیانکاری بر آنها نیفزوده است! (21) و (این رهبران گم‌راه) مکر عظیمی به کار بردند…(22) و گفتند:دست از خدایان و بتهای خود برندارید (به خصوص) بتهای «وَد»، «سواع»، «یغوث»، «یعوق»و «نسر»را رها نکنید! (23) و آنها گروه بسیاری را گم‌راه کردند! خداوندا، ظالمان را جز ضلالت میفزا!»(24) (آری، سرانجام) همگی بخاطر گناهانشان غرق شدند و در آتش دوزخ وارد گشتند، و جز خدا یاورانی برای خود نیافتند! (25) نوح گفت: «پروردگارا! هیچ یک از کافران را بر روی زمین باقی مگذار! (26) چرا که اگر آنها را باقی بگذاری، بندگانت را گم‌راه می‌کنند و جز نسلی فاجر و کافر به وجود نمی‌آورند! (27) پروردگارا! مرا، و پدر و مادرم و تمام کسانی را که با ایمان وارد خانه من شدند، و جمیع مردان و زنان باایمان را بیامرز و ظالمان را جز هلاکت میفزا!»(28)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«إِنَّا أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَی قَوْمِهِ أَنْ أَنذِرْ قَوْمَکَ مِن قَبْلِ أَن یَأْتِیَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ»⁽¹⁾قصّه حضرت نوح(علیه السلام) با قوم خود، در سوره هود و غیر آن گذشت، ملاحظه شود.

مرحوم علیّ بن ابراهیم گوید:

«اسْتَغْشَوْا ثِیابَهُمْ»،«أی اسْتَتَرُوا بِهَا»یعنی لباس بر سر کشیدند تا سخنان نوح(علیه السلام) را نشنوند، و از او پیروی نکنند، و «وَ أَصَرُّوا وَ اسْتَکْبَرُوا اسْتِکْباراً»یعنیْ

عَزَمُوا عَلَی أَنْ لَا یَسْمَعُوا شَیْئاً من کلام نوح، و «ثُمَّ إِنِّی أَعْلَنْتُ لَهُمْ وَ أَسْرَرْتُ لَهُمْ إِسْراراً»یعنیْ دَعَوْتُهُمْ سِراً وَ عَلَانِیَةً.⁽¹⁾

«فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کَانَ غَفَّارًا * یُرْسِلِ السَّمَاء عَلَیْکُم مِّدْرَارًا * وَ یُمْدِدْکُمْ بِأَمْوَالٍ وَ بَنِینَ وَ یَجْعَل لَّکُمْ جَنَّاتٍ وَ یَجْعَل لَّکُمْ أَنْهَارًا»⁽²⁾ابرش کلبی که فرزندی از او پیدا نمی‌شد گوید: به امام باقر(علیه السلام) عرض کردم: چیزی به من تعلیم کن تا خداوند فرزندی به من عطا کند. امام(علیه السلام) فرمود:

در هر روز و یا در هر شب یکصد مرتبه استغفار کن تا خداوند به تو فرزند عطا کند، چرا که او می‌فرماید: «اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کَانَ غَفَّارًا * یُرْسِلِ السَّمَاء عَلَیْکُم مِّدْرَارًا * وَ یُمْدِدْکُمْ بِأَمْوَالٍ وَ بَنِینَ….»⁽³⁾

سعید بن یسار گوید: به امام صادق(علیه السلام) گفتم: من فرزندی پیدا نمی‌کنم؟ فرمود:

یکصد مرتبه در سحر استغفار کن، و اگر فراموش کردی، آن را جبران کن.⁽⁴⁾

و در روایتی آمده که امام باقر(علیه السلام) به دربان و حاجب هشام بن ملک دستوری داد و او دارای فرزند شد، وبه دیگران نیز تعلیم نمود، و آنان نیز دارای فرزندشدند.⁽¹⁾

«مَّا لَکُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقَارًا * وَ قَدْ خَلَقَکُمْ أَطْوَارًا * أَ لَمْ تَرَوْا کَیْفَ خَلَقَ اللَّهُ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ طِبَاقًا * وَ جَعَلَ الْقَمَرَ فِیهِنَّ نُورًا وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِرَاجًا * وَ اللَّهُ أَنبَتَکُم مِّنَ الْأَرْضِ نَبَاتًا * ثُمَّ یُعِیدُکُمْ فِیهَا وَ یُخْرِجُکُمْ إِخْرَاجًا * وَ اللَّهُ جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ بِسَاطًا * لِتَسْلُکُوا مِنْهَا سُبُلًا فِجَاجًا * قَالَ نُوحٌ رَّبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِی وَ اتَّبَعُوا مَن لَّمْ یَزِدْهُ مَالُهُ وَ وَلَدُهُ إِلَّا خَسَارًا * وَ مَکَرُوا مَکْرًا کُبَّارًا»⁽²⁾

مرحوم علی بن ابراهیم گوید: امام باقر(علیه السلام) در روایت ابی الجارود فرمود:

«لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقَارًا»یعنی «لَا تَخَافُونَ لِلَّهِ عَظَمَة»، یعنی برای چه شما از عظمت خداوند نمی‌ترسید؟⁽³⁾

سپس مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

«وَ قَدْ خَلَقَکُمْ أَطْوَارًا»یعنی «عَلَی اخْتِلَافِ الْأَهْوَاءِ وَ الْإِرَادَاتِ وَ الْمَشِیَّات»، و «وَ اللَّهُ أَنبَتَکُم مِّنَ الْأَرْضِ»یعنی «علی وجه الأرض نَباتاً»، «وَ اتَّبَعُوا مَنْ لَمْ یَزِدْهُ مالُهُ وَ وَلَدُهُ إِلَّا خَساراً»یعنی آنان پیروی از اغنیا و ثروت‌مندان نمودند، و «وَ مَکَرُوا مَکْراً کُبَّاراً» یعنی کبیراً.»⁽¹⁾

ابوالجارود از امام باقر(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

«سَبْعَ سَمَاوَاتٍ طِبَاقًا»یعنی «بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ».

و در نهج البلاغة از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

از نشانه‌عای اقتدار و جبروت و قدرت الهی و ظرافت خلقت و صنع او این است که آب دریای زاخر که بسیار طولانی و دارای صدای شدیدی است را متراکم و خشک و جامد قرار داده و از آن آسمان‌ها را خلق نموده و آن‌ها را هفت طبقه قرار داده است، و به امر خود آن‌ها را برقرار نموده، و هر کدام را از دیگری جدا نگهداشته است!!⁽²⁾

-- فی نهج البلاغة و کان من اقتدار جبروته و بدیع لطائف صنعته ان جعل ماء البحر الزاخر المتراکم المتقاصف یبسا جامدا، ثمّ فطر منه اطباقا، ففتقها سبع سماوات بعد ارتتاقها، فاستمسک بأمره و قامت علی حده. [رواه فی تفسیر نورالثّقلین، ج 5، ص 425]

«وَ قَالُوا لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَکُمْ وَ لَا تَذَرُنَّ وَدًّا وَ لَا سُوَاعًا وَ لَا یَغُوثَ وَ یَعُوقَ وَ نَسْرًا * وَ قَدْ أَضَلُّوا کَثِیرًا وَ لَا تَزِدِ الظَّالِمِینَ إِلَّا ضَلَالًا * مِمَّا خَطِیئَاتِهِمْ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا فَلَمْ یَجِدُوا لَهُم مِّن دُونِ اللَّهِ أَنصَارًا * وَ قَالَ نُوحٌ رَّبِّ لَا تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکَافِرِینَ دَیَّارًا * إِنَّکَ إِن تَذَرْهُمْ یُضِلُّوا عِبَادَکَ وَ لَا یَلِدُوا إِلَّا فَاجِرًا کَفَّارًا»⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

قبل از نوح، مسلمانان مؤمنی در بین مردم می‌زیستند و مردم به آنان علاقه خاصّی داشتند، و چون از دنیا رفتند، مردم به خاطر آنان غمگین شدند، از این رو ابلیس برای آنان مجسّمه‌ها و شبیه‌هایی ساخت، تا با آن‌ها انس بگیرند، و چون انس گرفتند و زمستان رسید آن‌ها را داخل خانه‌های خود بردند، و چون قرنی گذشت، شیطان آمد و به آنان گفت: «پدران شما این‌ها را می‌پرستیدند»از این رو مردم آن‌ها را پرستش کردند، و جمعیّت فراوانی این گونه گم‌راه شدند، و هر چه حضرت نوح(علیه السلام) آنان را از عمل شرک دور باش داد نپذیرفتند، تا در حق آنان نفرین کرد و خداوند آن‌ها را هلاک نمود.⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) در تفسیر «وَ قَالُوا لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَکُمْ وَ لَا تَذَرُنَّ وَدًّا وَ لَا سُوَاعًا وَ لَا یَغُوثَ وَ یَعُوقَ وَ نَسْرًا»فرمود:

آنان مردم خداپرست و مؤمنی بودند، و چون مردند مردم برای آنان شیون کردند و غمگین شدند، و ابلیس ملعون آمد و به آنان گفت: «من برای شما

بت‌هایی به صورت آنان می‌سازم، تا شما با آن‌ها انس بگیرید و خدا را عبادت کنید».

پس برای آنان بت‌هایی به صورت مردگانشان آماده کرد، و آنان به آن صورت‌ها نگاه می‌کردند و خدا را عبادت می‌نمودند، و چون فصل زمستان و سرما و باران رسید، آن مجسّمه‌ها را به اطاق‌های خود بردند، و این گونه بودند تا قرنی گذشت و آن‌ها از دنیا رحلت نمودند، و فرزندانشان به جای آن‌ها قرار گرفتند [و شیطان آنان را فریب داد] و آنان گفتند: «پدران ما این‌ها را می‌پرستیده‌اند»از این رو به جای پرستش خداوند آن بت‌ها را پرستش کردند [و به سخنان نوح(علیه السلام) توجّه نکردند] و گفتند: «وَ قَالُوا لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَکُمْ وَ لَا تَذَرُنَّ وَدًّا وَ لَا سُوَاعًا وَ….»⁽¹⁾

مفضّل گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

نوح(علیه السلام) نهصد و پنجاه سال مردم را به خدا [پرستی] دعوت نمود، و مردم او را مسخره و استهزاء نمودند، و چون چنین دید، به آنان نفرین کرد و گفت: «رَّبِّ لَا تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکَافِرِینَ دَیَّارًا * إِنَّکَ إِن تَذَرْهُمْ یُضِلُّوا عِبَادَکَ

وَ لَا یَلِدُوا إِلَّا فَاجِرًا کَفَّارًا»و خداوند به نوح فرمود: «آن کشتی را به سرعت بسازد و آن را وسیع قرار دهد»و نوح در مسجد کوفه آن کشتی را با دست خود ساخت، و چوب‌های آن را از راه دور آورد.

مفضّل گوید:

دراین وقت امام صادق(علیه السلام) برای نماز ظهر و عصر سخن خویش را قطع نمود و پس از نماز از مسجد خارج گردید و به سمت چپ به بازار عطّارها اشاره نمود و فرمود: دراینجا بت‌های قوم نوح به نام‌های:«یَغوث و یَعوق و نَسر»قرارداشت.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) در سخن دیگری می‌فرماید:

مشرکین قریش، بت‌هایی که اطراف کعبه قرار داده بودند را با مُشک و عَنبَر معطر می‌کردند، و بت «یغوث»را مقابل درب کعبه، و بت «یعوق»را سمت راست کعبه، و بت «نَسر»را سمت چپ کعبه قرار داده بودند، و چون وارد مسجد می‌شدند، درمقابل بت «یغوث»سجده می‌کردند، و خم نمی‌شدند، و سپس به طرف «یعوق»دور می‌زدند تا به «نَسر»می‌رسیدند و در آن محلّ می‌گفتند:

«لَبَّیْکَ اَللَّهُمَّ لَبَّیْکَ لَبَّیْکَ لَاشَرِیکَ لَکَ إِلَّا شَرِیکٌ هُوَ لَکَ تَمْلِکُهُ وَ مَا مَلَکَ»و خداوند مگس سبزی را که دارای چهار بال بود می‌فرستاد و او چیزی از مشک و عنبر را در بت‌ها باقی نمی‌گذارد، از این رو خداوند این آیه را نازل نمود: «یَا أَیُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ لَن یَخْلُقُوا ذُبَابًا وَ لَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَ إِن یَسْلُبْهُمُ الذُّبَابُ شَیْئًا لَّا یَسْتَنقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَ الْمَطْلُوبُ.»⁽¹⁾و⁽²⁾

صالح بن میثم گوید: به امام باقر(علیه السلام) گفتم: نوح از کجا دانست که قوم او ایمان نخواهند آورد، و به آنان نفرین کرد و گفت: «لا یَلِدُوا إِلَّا فاجِراً کَفَّاراً»؟ امام باقر(علیه السلام) فرمود:

مگر نشنیدی که خداوند به او فرمود: «أَنَّهُ لَن یُؤْمِنَ مِن قَوْمِکَ إِلاَّ مَن قَدْ آمَنَ.»⁽³⁾و⁽⁴⁾

«رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ لِوَالِدَیَّ وَ لِمَن دَخَلَ بَیْتِیَ مُؤْمِنًا وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ لَا تَزِدِ الظَّالِمِینَ إِلَّا تَبَارًا»⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) در تفسیر آیه قبل می‌فرماید:

هنگامی که نوح نفرین کرد، و قوم او هلاک شدند، ابلیس نزد او آمد و گفت: «تو بر من حقّی داری، و من می‌خواهم حق تو را جبران کنم»نوح(علیه السلام) گفت: به خدا سوگند من خشم دارم از این که بر تو حقّی داشته باشم، آن حق چیست؟ ابلیس گفت: تو بر امّت خود نفرین نمودی، و خداوند آنان را غرق نمود، و من از گم‌راه کردن آنان آسوده شدم، تا هنگامی که خداوند انسان‌های دیگری را خلق کند، و من آنان را گم‌راه نمایم. نوح گفت: اکنون تو چه پاداشی می‌خواهی به من بدهی؟ ابلیس گفت: در سه جا، به یاد من باش، 1. هنگام غضب، 2. هنگامی که بین دو نفر حکم می‌کنی، 3. هنگامی که در کنار زن نامحرمی باشی و جز تو و او کسی کنار شما نباشد.⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

«مَنْ دَخَلَ بَیْتِی مؤمناً»، یعنی مؤمن اهل ولایت، و کسی که داخل در

ولایت [آل‌محمّد (صلوات الله علیهم أجمعین)] شود، داخل در خانه‌های پیامبران(علیهم السلام) شده است….⁽¹⁾امام باقر(علیه السلام) فرمود:

حضرت ابراهیم(علیه السلام) به مؤمنین و مؤمنات و گنهکاران آنان از زمان خود [تا قیامت] دعا کرد و برای آنان از خداوند رضوان الهی را طلب نمود، و آن مرد دعای او را آمین گفت. سپس امام باقر(علیه السلام) فرمود: از این رو دعای ابراهیم(علیه السلام) برای گنهکاران از شیعیان ما تا قیامت خواهد بود….⁽²⁾

[همان، ح 34]

مؤلّف گوید:

آیه فوق مقاله حضرت نوح(علیه السلام) است، و او از خداوند برای خود و پدر و مادر و مؤمنین و مؤمنات تا قیامت طلب مغفرت و آمرزش نموده است، و شاید «وَ لِمَنْ دَخَلَ بَیْتِیَ مُؤْمِناً»برای استثنای همسر و فرزند او بوده است، و همان گونه که بارها گفته شده، سؤال پیامبران خدا نسبت به آمرزش، منافاتی با عصمت آنان ندارد، چرا که بنده به هر درجه‌ای از ایمان و عمل صالح و عصمت برسد، باید خود را در پیشگاه خداوند که ولیّ نعمت اوست،

و نعمت او قابل شماره نیست، مقصّر بداند، همان گونه که افضل پیامبران می‌فرماید: «مَا عَرَفْنَاکَ حَقَ مَعْرِفَتِک، وَ مَا عَبَدْنَاکَ حَقَ عِبَادَتِکَ».

ازسویی ترک أولی برای آنان گناه محسوب می‌شود، و ترک اولی به معنای ترک اصلح است نه به معنای فعل منکر و مکروه باشد، و ثالثاً گناه پیامبران همان گونه که در اوّل سوره فتح گذشت: «لِیَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِن ذَنبِکَ وَ مَا تَأَخَّرَ»انتظارات و نسبت‌هایی است که مردم به آنان می‌دادند و آنان را مقصّر و یا مجنون و ساحر و کذّاب و مفتری می‌دانستند، و بخشش خداوند این است که این نسبت‌ها -- از نظر مردم -- از آن‌ها برداشته شود، یا با ایمان آوردن مردم و یا با هلاکت آن‌ها، پیامبران آسوده شوند، بنابراین پیامبران بسا از نظر مردم گناه‌کارند، نه از نظر خداوند، چرا که پدران پیامبران تا حضرت آدم یا مؤمن و صالح و یا پیامبران و اوصیای آنان بوده‌اند، و نسب پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) تا آدم(علیه السلام) پنجاه و یک واسطه دارد، و هفده نفر آنان پیامبران، و هفده نفر دیگر آنان اوصیا و هفده نفر دیگر آنان صلحا بوده‌اند.

سوره‌ی جِن

اشاره

محلّ نزول: مکّه مکرّمه.

ترتیب نزول: بعد از سوره‌ی اعراف.

تعداد آیات: 28 آیه.

ثواب قرائت سوره‌ی جِن

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

کسی که فراوان سوره‌ی جنّ را بخواند، در زندگی خود از چشم بد اجنّه و سحر و جادو و مکر و حیله آن‌ها در امان خواهد بود، و در قیامت نیز هم‌نشین پیامبر(صلی الله علیه و آله) می‌باشد، و می‌گوید: خدایا من جز آن حضرت را نمی‌خواهم و از کنار او جای دیگر نمی‌روم.⁽¹⁾و از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود:

کسی که این سوره را قرائت کند خداوند به عدد هر جنّی و شیطانی که حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) را تصدیق و یا تکذیب نموده باشد، پاداش آزاد نمودن بنده به او

می‌دهد، و از شرّ جنّ در امان خواهد بود.⁽¹⁾

و فرمود:

کسی که این سوره را قرائت کند، پاداش بزرگی دارد، و از شرّ جنّ در امان خواهد بود.⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

قرائت سوره‌ی جنّ، اجنّه را فراری می‌دهد، و اگر کسی این سوره را بخواند و نزد سلطان جائری برود، از شرّ او در امان خواهد بود، و اگر در غل و زنجیر باشد، خداوند نجات او را آسان می‌کند، و کسی که همواره آن را بخواند و در تنگنا باشد، با اذن خداوند باب نجات او گشوده می‌شود و خداوند او را از تنگنا نجات می‌دهد.⁽³⁾

سوره‌ی جنّ، آیات 1 تا 28

متن:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

قُلْ أُوحِیَ إِلَیَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ فَقالُوا إِنَّا سَمِعْنا قُرْآناً عَجَباً 1 یَهْدی إِلَی الرُّشْدِ فَآمَنَّا بِهِ وَ لَنْ نُشْرِکَ بِرَبِّنا أَحَداً 2 وَ أَنَّهُ تَعالی جَدُّ رَبِّنا مَا اتَّخَذَ صاحِبَةً وَ لا وَلَداً 3 وَ أَنَّهُ کانَ یَقُولُ سَفیهُنا عَلَی اللَّهِ شَطَطاً 4 وَ أَنَّا ظَنَنَّا أَنْ لَنْ تَقُولَ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلَی اللَّهِ کَذِباً 5 وَ أَنَّهُ کانَ رِجالٌ مِنَ الْإِنْسِ یَعُوذُونَ بِرِجالٍ مِنَ الْجِنِّ فَزادُوهُمْ رَهَقاً 6 وَ أَنَّهُمْ ظَنُّوا کَما ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ یَبْعَثَ اللَّهُ أَحَداً 7 وَ أَنَّا لَمَسْنَا السَّماءَ فَوَجَدْناها مُلِئَتْ حَرَساً شَدیداً وَ شُهُباً 8 وَ أَنَّا کُنَّا نَقْعُدُ مِنْها مَقاعِدَ لِلسَّمْعِ فَمَنْ یَسْتَمِعِ الْآنَ یَجِدْ لَهُ شِهاباً رَصَداً 9 وَ أَنَّا لا نَدْری أَ شَرٌّ أُریدَ بِمَنْ فِی الْأَرْضِ أَمْ أَرادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَداً 10 وَ أَنَّا مِنَّا الصَّالِحُونَ وَ مِنَّا دُونَ ذلِکَ کُنَّا طَرائِقَ قِدَداً 11 وَ أَنَّا ظَنَنَّا أَنْ لَنْ نُعْجِزَ اللَّهَ فِی الْأَرْضِ وَ لَنْ نُعْجِزَهُ هَرَباً 12 وَ أَنَّا لَمَّا سَمِعْنَا الْهُدی آمَنَّا بِهِ فَمَنْ یُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلا یَخافُ بَخْساً وَ لا رَهَقاً 13 وَ أَنَّا مِنَّا الْمُسْلِمُونَ وَ مِنَّا الْقاسِطُونَ فَمَنْ أَسْلَمَ فَأُولئِکَ تَحَرَّوْا رَشَداً 14 وَ أَمَّا الْقاسِطُونَ فَکانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً

15وَ أَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَی الطَّریقَةِ لَأَسْقَیْناهُمْ ماءً غَدَقاً 16 لِنَفْتِنَهُمْ فیهِ وَ مَنْ یُعْرِضْ عَنْ ذِکْرِ رَبِّهِ یَسْلُکْهُ عَذاباً صَعَداً 17 وَ أَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً 18 وَ أَنَّهُ لَمَّا قامَ عَبْدُ اللَّهِ یَدْعُوهُ کادُوا یَکُونُونَ عَلَیْهِ لِبَداً 19 قُلْ إِنَّما أَدْعُوا رَبِّی وَ لا أُشْرِکُ بِهِ أَحَداً 20 قُلْ إِنِّی لا أَمْلِکُ لَکُمْ ضَرًّا وَ لا رَشَداً 21 قُلْ إِنِّی لَنْ یُجیرَنی مِنَ اللَّهِ أَحَدٌ وَ لَنْ أَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَداً 22 إِلاَّ بَلاغاً مِنَ اللَّهِ وَ رِسالاتِهِ وَ مَنْ یَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِدینَ فیها أَبَداً 23 حَتَّی إِذا رَأَوْا ما یُوعَدُونَ فَسَیَعْلَمُونَ مَنْ أَضْعَفُ ناصِراً وَ أَقَلُّ عَدَداً 24 قُلْ إِنْ أَدْری أَ قَریبٌ ما تُوعَدُونَ أَمْ یَجْعَلُ لَهُ رَبِّی أَمَداً 25 عالِمُ الْغَیْبِ فَلا یُظْهِرُ عَلی غَیْبِهِ أَحَداً 26 إِلاَّ مَنِ ارْتَضی مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ یَسْلُکُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصَداً 27 لِیَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ وَ أَحاطَ بِما لَدَیْهِمْ وَ أَحْصی کُلَّ شَیْ‌ءٍ عَدَداً 28

لغات:

«الجَدّ»القطع و العَظَمة العالیة لإنقطاع کلّ عظمةٍ عنها لعلوّها علیه، و یقال لأب الأب الجدّ لعلوّ أبوّته، و قد یکون الجَدّ بمعنی الحظّ، و الجِدّ بالکسر خلاف الهَزل، و«رَهَق» یعنی لحاق و منه لحوق الإثم، و الغلام المراهق و هو الذی لحق حال الرجال، و «صالح»عامل به صلاح خویش است، مانند مصلح که عامل به صلاح دیگران است، از این رو خداوند توصیف به صالح نمی‌شود، و لکن توصیف به مصلح می‌شود، و «طَرائق»جمع طریقة به معنای راه مستمرّ و مرتّب است، و «قِدَد»جمع قِدّة به معنای راه مستمر و مستقیم است، و «رَهَق»اسراف در امور و ظلم است، و «قاسِط»به معنای جائر، و «مُقسِط»به معنای عادل است، و نظیر آن «تَرِب»به معنای فقیر، و «مُترِب»به معنای غنیّ است، و اصل آن از تراب می‌باشد، و تَرِب بدون مال است، به گونه‌ای که به خاک چسبیده است، و مُترِب دارای مال فراوان است، به عدد تراب، و

قاسِط به معنای عادل عن الحق است، و مُقسِط به معنای عادل إلی الحق است، و «تَحَرّی»کوشش در رسیدن به حقّ است، و اصل آن توجّه و طلب چیزی است، و «ماء غَدَق»ماء کثیر را گویند، و «غَدَقَ المکانُ»یعنی کثر الماء فیه، و «صَعَد»به معنای غلیظ و سخت است، و «صَعود»گردنه‌ی سخت و دشوار را گویند، و «کانوا علیه لِبَداً»یعنی یزدحمون علیه حِرصاً منهم علی استماع القرآن، و «مُلتَحداً»یعنی مُتحّرِفاً و مُلتجأً و مَلجأً، و «رَصَد»جمع راصد به معنای حافظ است.

ترجمه:

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر

بگو: به من وحی شده است که جمعی از جنّ به سخنانم گوش فرا داده‌اند، سپس گفته‌اند: «ما قرآن عجیبی شنیده‌ایم…(1) که به راه راست هدایت می‌کند، پس ما به آن ایمان آورده‌ایم و هرگز کسی را شریک پروردگارمان قرار نمی‌دهیم! (2) و اینکه بلند است مقام با عظمت پروردگار ما، و او هرگز برای خود همسر و فرزندی انتخاب نکرده است! (3) و اینکه سفیه ما (ابلیس) درباره خداوند سخنان ناروا می‌گفت! (4) و اینکه ما گمان می‌کردیم که انس و جنّ هرگز بر خدا دروغ نمی‌بندند! (5) و اینکه مردانی از بشر به مردانی از جنّ پناه می‌بردند، و آنها سبب افزایش گم‌راهی و طغیانشان می‌شدند! (6) و اینکه آنها گمان کردند -- همان‌گونه که شما گمان می‌کردید -- که خداوند هرگز کسی را (به نبوّت) مبعوث نمی‌کند! (7) و اینکه ما آسمان را جستجو کردیم و همه را پر از محافظان قویّ و تیرهای شهاب یافتیم! (8) و اینکه ما پیش از این به استراق سمع در آسمانها می‌نشستیم امّا اکنون هر کس بخواهد استراق سمع کند، شهابی را در کمین خود می‌یابد! (9) و اینکه (با این اوضاع) ما نمی‌دانیم آیا اراده شرّی درباره اهل زمین شده یا پروردگارشان خواسته است آنان را هدایت کند؟!

(10) و اینکه در میان ما، افرادی صالح و افرادی غیر صالحند و ما گروه‌های متفاوتی هستیم! (11) و اینکه ما یقین داریم هرگز نمی‌توانیم بر اراده خداوند در زمین غالب شویم و نمی‌توانیم از (پنجه قدرت) او بگریزیم! (12) و اینکه ما هنگامی که هدایت قرآن را شنیدیم به آن ایمان آوردیم و هر کس به پروردگارش ایمان بیاورد، نه از نقصان می‌ترسد و نه از ظلم! (13) و اینکه گروهی از ما مسلمان و گروهی ظالمند هر کس اسلام را اختیار کند راه راست را برگزیده است، (14) و امّا ظالمان آتشگیره و هیزم دوزخند! (15) و اینکه اگر آنها [جنّ و انس] در راه (ایمان) استقامت ورزند، با آب فراوان سیراب‌شان می‌کنیم! (16) هدف این است که ما آنها را با این نعمت فراوان بیازماییم و هر کس از یاد پروردگارش روی گرداند، او را به عذاب شدید و فزاینده‌ای گرفتار می‌سازد! (17) و اینکه مساجد از آن خداست، پس هیچ کس را با خدا نخوانید! (18) و اینکه هنگامی که بنده خدا [محمّد(صلی الله علیه و آله)] به عبادت برمی‌خاست و او را می‌خواند، گروهی پیرامون او بشدّت ازدحام می‌کردند!»(19) بگو: «من تنها پروردگارم را می‌خوانم و هیچ کس را شریک او قرار نمی‌دهم!»(20) بگو: «من مالک زیان و هدایتی برای شما نیستم!»(21) بگو: «(اگر من نیز بر خلاف فرمانش رفتار کنم) هیچ کس مرا در برابر او حمایت نمی‌کند و پناهگاهی جز او نمی‌یابم (22) تنها وظیفه من ابلاغ از سوی خدا و رساندن رسالات اوست و هر کس نافرمانی خدا و رسولش کند، آتش دوزخ از آن اوست و جاودانه در آن می‌مانند! (23) (این کار شکنی کفّار هم چنان ادامه می‌یابد) تا آنچه را به آنها وعده داده شده ببینند آن گاه می‌دانند چه کسی یاورش ضعیفتر و جمعیّتش کمتر است! (24) بگو: «من نمی‌دانم آنچه به شما وعده داده شده نزدیک است یا پروردگارم زمانی برای آن قرار می‌دهد؟! (25) دانای غیب اوست و هیچ کس را بر اسرار غیبش آگاه نمی‌سازد،

(26) مگر رسولانی که آنان را برگزیده و مراقبینی از پیش رو و پشت سر برای آنها قرار می‌دهد…(27) تا بداند پیامبرانش رسالتهای پروردگارشان را ابلاغ کرده‌اند و او به آنچه نزد آنهاست احاطه دارد و همه چیز را احصار کرده است!»(28)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«قُلْ أُوحِیَ إِلَیَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِّنَ الْجِنِّ فَقَالُوا إِنَّا سَمِعْنَا قُرْآنًا عَجَبًا * یَهْدِی إِلَی الرُّشْدِ فَآمَنَّا بِهِ وَ لَن نُّشْرِکَ بِرَبِّنَا أَحَدًا * وَ أَنَّهُ تَعَالَی جَدُّ رَبِّنَا مَا اتَّخَذَ صَاحِبَةً وَ لَا وَلَدًا * وَ أَنَّهُ کَانَ یَقُولُ سَفِیهُنَا عَلَی اللَّهِ شَطَطًا»⁽¹⁾

مؤلّف گوید:

از آیات و روایات معصومین(علیهم السلام) استفاده می‌شود که اجنّه مانند انسان‌ها مخاطب و مکلّف به توحید و تعبّد و انجام وظائف ادیان الهی هستند، و مانند انسان‌ها، کافر و مؤمن و عابد و فاسق می‌باشند و خلقت آنان قبل از خلقت انسان بوده جز آن که دیده نمی‌شوند و به اشکال گوناگونی ظاهر می‌شوند و مانند انسان‌ها زن و مرد و توالد و تناسل دارند و کارهای سختی را انجام می‌دهند که انسان‌ها قادر بر آن‌ها نیستند چنان که از قصّه تسخیر جنّ برای سلیمان و قصّه ملکه سبا ظاهر می‌شود، و از روایات نیز استفاده می‌شود که آنان همان گونه که خدمت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آمدند و ایمان آوردند و آیاتی از قرآن را گرفتند و برای قوم خود بردند، همواره خدمت ائمّه(علیهم السلام) نیز می‌آمده‌اند و کسب علم می‌نموده و احکام و دستورات دینی را از آنان اخذ می‌کرده‌اند و برخی از آنان نماینده امام(علیه السلام) بوده و سؤالات اجنّه را به امام منتقل و پاسخ امام(علیه السلام) را به قوم خود منتقل می‌کرده‌اند، و خداوند در آیاتی

از این سوره و سور دیگر قرآن به مطالب فوق اشاره نموده است، مانند: «وَ الْجَآنَّ خَلَقْنَاهُ مِن قَبْلُ مِن نَّارِ السَّمُومِ»⁽¹⁾، و «أُوْلَئِکَ الَّذِینَ حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ فِی أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِم مِّنَ الْجِنِّ وَ الْإِنسِ»⁽²⁾، و «وَ أَنَّهُ کَانَ رِجَالٌ مِّنَ الْإِنسِ یَعُوذُونَ بِرِجَالٍ مِّنَ الْجِنِّ»⁽³⁾، و «وَ مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ»⁽⁴⁾، و «إِنَّهُ یَرَاکُمْ هُوَ وَ قَبِیلُهُ مِنْ حَیْثُ لاَ تَرَوْنَهُمْ.»⁽⁵⁾

و امّا روایات درباره‌ی اجنّه فراوان است و به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود.

سعد اسکاف گوید:

با امام باقر(علیه السلام) کاری داشتم و هر چه خواستم وارد بر آن حضرت شوم فرمود:

«عجله مکن»، تا این که پشت در ماندم و خورشید بر سر من می‌تابید، و به دنبال سایه دیواری بودم که دیدم گروهی مانند ملخ‌های زرد با لباس‌های مخصوص، در حالی که عبادت آنان را ضعیف نموده بود و بسیار زیبا بودند، داخل بر امام(علیه السلام) شدند و پس از خارج شدنِ آنان من داخل شدم و امام(علیه السلام) فرمود: «من تو را معطّل کردم»پس من گفتم: به خدا سوگند از دیدن این قوم، و زیبایی آنان زحمت خود را فراموش نمودم! امام(علیه السلام) فرمود: آنان که دیدی برادران دینی تو از اجنّه بودند. گفتم: آیا اجنّه نزد شما می‌آیند؟ فرمود: آری آنان همواره نزد ما می‌آیند و از معالم دین و حلال و حرام آن سؤال می‌کنند.⁽⁶⁾

ابن جبل گوید: ما دربِ خانه امام صادق(علیه السلام) بودیم و دیدیم گروهی به شکل هندوانه وارد شدند و امام(علیه السلام) فرمود:

این‌ها برادران دینی شما از اجنّه هستند.⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) فرمود:

ما از اجنّه پیروانی داریم، همانند این که از انسان‌ها پیروانی داریم، و هر گاه اراده کاری را بکنیم آنان را برای انجام آن کار می‌فرستیم.⁽²⁾

جعلت فداک رجل أتانی بکتابک و طینه رطب؟ فقال: یا سدیر ان لنا خدما من الجن فاذا أردنا السرعة بعثناهم. و فی روایة اخری قال: ان لنا أتباعا من الجن کما لنا اتباعا من الانس. فاذا أردنا امرا بعثناهم. [رواه فی تفسیر نورالثّقلین، ج 5، ص 432، ح 9]

حکیمه خاتون دختر موسی بن جعفرعلیهما السلام گوید:

حضرت رضا(علیه السلام) را دیدم که مقابل بیت حَطَب یعنی انبار هیزم ایستاده بود و با کسی سخن می‌گفت و من او را نمی‌دیدم پس گفتم: مولای من، با چه کسی سخن می‌گویی؟ فرمود: «عامر بن زهرانی [از اجنّه] از من سؤالاتی دارد و از برادران خود به من شکوه می‌کند»پس من گفتم: من دوست دارم سخن او را بشنوم. فرمود: «اگر سخن او را بشنوی یک سال تب خواهی کرد»گفتم: ای مولای من! دوست می‌دارم بشنوم، فرمود: بیا بشنو، پس من صدایی مانند صفیر شنیدم و همان وقت تب کردم و تا یک سال تب داشتم.⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

هنگامی که امیرالمؤمنین(علیه السلام) در مسجد کوفه بالای منبر سخن می‌گفت ناگهان اژدهایی از یکی از درهای مسجد وارد شد، و مردم دویدند، تا او را بکشند، امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: «با او کاری نداشته باشید»پس آن اژدها نزد منبر آمد و بر امیرالمؤمنین(علیه السلام) سلام کرد و آن حضرت اشاره نمود که صبر کن تا از خطبه فارغ شوم، و چون از خطبه فارغ شد به او فرمود: تو کیستی؟ او گفت: «من عُمر بن عثمان خلیفه شما بین جنیّان هستم»پس من گفتم:

فدای شما شوم آیا او همواره نزد شما می‌آید، و بر خود واجب می‌داند که نزد شما بیاید؟ فرمود: آری.⁽¹⁾

امام حسین(علیه السلام) می‌فرماید:

امیرالمؤمنین(علیه السلام) به برخی از [علمای] یهود فرمود: شیاطین -- از اجنّه -- کافر بودند و در خدمت سلیمان قرار گرفتند، در حالی که آنان نسبت به پیامبر ما حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) ایمان داشتند و در خدمت او بودند، و نه نفر از اشراف جنّ نزد او آمدند، و یکی از آنان از قبیله نصیبین بود و هشت نفر دیگر از قبیله بنی عمرو بن عامر -- به نام احجّه -- بودند، به نام‌های: شَضات، مَضات، هملکان، مرزبان، مازبان، نضات، هاصب، هاضب، و عمرو بودند، و این‌ها همان کسانی هستند که خداوند درباره‌ی آنان می‌فرماید: «وَ إِذْ صَرَفْنَا إِلَیْکَ نَفَرًا مِّنَ الْجِنِّ یَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ….»⁽²⁾

«وَ أَنَّهُ کَانَ رِجَالٌ مِّنَ الْإِنسِ یَعُوذُونَ بِرِجَالٍ مِّنَ الْجِنِّ فَزَادُوهُمْ رَهَقًا»⁽¹⁾

زراره گوید: امام باقر(علیه السلام) در تفسیر آیه فوق فرمود:

[قبل از ولادت رسول خدا(صلی الله علیه و آله)]»اَجنّه نزد برخی از انسان‌ها [ی کاهن] می‌آمدند و آنان به اجنّه پناه می‌بردند، و اجنّه بر گم‌راهی و خسران آنان می‌افزودند، مانند این که شخصی نزد کاهنی که با اجنّه ارتباط داشت می‌رفت و به او می‌گفت: به شیطان خود بگو: فلانی به تو پناهنده شده است.

[برای حلّ مشکلات خود.]⁽²⁾

مرحوم علیّ بن ابراهیم قمّی نیز مفاد حدیث فوق را در تفسیر این آیه بیان نموده است.

«وَ أَنَّا لَا نَدْرِی أَ شَرٌّ أُرِیدَ بِمَن فِی الْأَرْضِ أَمْ أَرَادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَدًا * وَ أَنَّا مِنَّا الصَّالِحُونَ وَ مِنَّا دُونَ ذَلِکَ کُنَّا طَرَائِقَ قِدَدًا * وَ أَنَّا ظَنَنَّا أَن لَّن نُّعجِزَ اللَّهَ فِی الْأَرْضِ وَ لَن نُّعْجِزَهُ هَرَبًا * وَ أَنَّا لَمَّا سَمِعْنَا الْهُدَی آمَنَّا بِهِ فَمَن یُؤْمِن بِرَبِّهِ فَلَا یَخَافُ بَخْسًا وَ لَا رَهَقًا»⁽³⁾

حسن بن زیاد گوید: از امام صادق(علیه السلام) شنیدم که در تفسیر «وَ أَنَّا لَا نَدْرِی أَ شَرٌّ أُرِیدَ بِمَن فِی الْأَرْضِ أَمْ أَرَادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَدًا»فرمود:

به خدا سوگند، خداوند بر مردمی که با معاویه بیعت کردند و امام حسن(علیه السلام) را رها نمودند، اراده‌ی خیر نخواهد داشت، بلکه به آنان اراده‌ی شرّ و کیفر دارد.

سپس علی بن ابراهیم رحمه الله علیه گوید: مقصود از «بَخس»در آیه «فَمَن یُؤْمِن بِرَبِّهِ فَلَا یَخَافُ بَخْسًا وَ لَا رَهَقًا»نقصان است، و مقصود از «رَهَق»عذاب است.⁽¹⁾

محمّد بن فضیل گوید: امام کاظم(علیه السلام) درتفسیر «وَ أَنَّا لَمَّا سَمِعْنَا الْهُدَی آمَنَّا بِهِ» فرمود:

مقصود از«الهدی»ولایت [امیرالمؤمنین(علیه السلام)] است، و اجنّه می‌گویند: ما ایمان به مولای خود آوردیم و هر کس به ولایت مولای خود ایمان داشته باشد، هراسی از نقصان و عذاب ندارد. سپس فرمود: این تأویل آیه است.

محمّد بن فضیل گوید: گفتم: معنای «لَا أَمْلِکُ لَکُمْ ضَرًّا وَ لَا رَشَدًا»؟ چیست؟ فرمود:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) مردم را دعوت به ولایت علی(علیه السلام) نمود و قریش گرد او جمع شده و گفتند: «ای محمّد! ما را از این کار معاف بدار»، و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «این از ناحیه خداوند است، و از ناحیه من نیست».پس قریش آن حضرت را متّهم نموده و رفتند؛ و خداوند این آیه را نازل کرد: «قُلْ إِنِّی لَا أَمْلِکُ لَکُمْ ضَرًّا وَ لَا رَشَدًا * قُلْ إِنِّی لَن یُجِیرَنِی مِنَ اللَّهِ أَحَدٌ وَ لَنْ أَجِدَ مِن دُونِهِ مُلْتَحَدًا * إِلَّا بَلَاغًا مِّنَ اللَّهِ وَ رِسَالَاتِهِ فی علیِّ» گفتم: آیا این تنزیل است؟ فرمود: آری. پس فرمود: خداوند برای تأکید این مسأله فرمود: «وَ مَنْ یَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فِی وَلَایَةِ عَلِیٍّ؟س؟ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِینَ فِیها أَبَدا»گفتم: مقصود از «حَتَّی إِذَا رَأَوْا مَا یُوعَدُونَ فَسَیَعْلَمُونَ مَنْ أَضْعَفُ نَاصِرًا وَ أَقَلُّ عَدَدًا»چیست؟ حضرت فرمود: مقصود قائم؟عج؟ و یاران او هستند.⁽²⁾

مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

مقصود از«کُنَّا طَرَائِقَ قِدَدًا»مذاهب مختلفه است.⁽¹⁾

«وَ أَنَّا مِنَّا الْمُسْلِمُونَ وَ مِنَّا الْقَاسِطُونَ فَمَنْ أَسْلَمَ فَأُوْلَئِکَ تَحَرَّوْا رَشَدًا * وَ أَمَّا الْقَاسِطُونَ فَکَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَبًا * وَ أَلَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَی الطَّرِیقَةِ لَأَسْقَیْنَاهُم مَّاء غَدَقًا * لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ وَ مَن یُعْرِضْ عَن ذِکْرِ رَبِّهِ یَسْلُکْهُ عَذَابًا صَعَدًا…»⁽²⁾مرحوم کلینی در کافی از امام باقر(علیه السلام) نقل نموده که آن حضرت در تفسیر «وَ أَلَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَی الطَّرِیقَةِ…»فرمود:

یعنی «اگر آنان بر ولایت علیّ بن ابی‌طالب امیرالمؤمنین و اوصیای آن حضرت استقامت می‌کردند، و اطاعت آنان را نسبت به امر و نهی‌شان می‌پذیرفتند، ما قلوب آنان را از ایمان سیراب می‌نمودیم»، و مقصود از طریقت ولایت علیّ بن ابی‌طالب و اوصیای او(علیهم السلام) می‌باشد.⁽³⁾

امام صادق(علیه السلام) در تفسیر آیه فوق می‌فرماید:

یعنی اگر در اظلّه و هنگام اخذ میثاق از ذریّه آدم نسبت به ولایت علیّ بن ابی طالب و اوصیای آن حضرت(علیهم السلام)، آنان استقامت و اعتراف بر آن پیدا کرده بودند [در دنیا نیز ولایت آنان را می‌پذیرفتند و] ما آنان را از آب زلال و گوارای ایمان سیراب می‌نمودیم.⁽¹⁾

و در سخن دیگری فرمود:

«لَأَذَقْنَاهُمْ عِلْماً کَثِیراً یَتَعَلَّمُونَهُ مِنَ الْأَئِمَّةِ(علیهم السلام)، قال الراوی: قُلْتُ: «لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ»؟ قَالَ: إِنَّمَا هَؤُلَاءِ یَفْتِنُهُمْ فِیهِ یَعْنِی الْمُنَافِقِین»⁽²⁾.[یفتنهم الله فی ولایة علیٍّ(علیه السلام)] «وَ أَنَّهُ لَمَّا قَامَ عَبْدُ اللَّهِ یَدْعُوهُ کَادُوا یَکُونُونَ عَلَیْهِ لِبَدًا *…لِیَعْلَمَ أَن قَدْ أَبْلَغُوا رِسَالَاتِ رَبِّهِمْ وَ أَحَاطَ بِمَا لَدَیْهِمْ وَ أَحْصَی کُلَّ شَیْءٍ عَدَدًا»⁽³⁾

مرحوم علی بن ابراهیم با سند خود از امام باقر(علیه السلام) نقل نموده که در تفسیر «فَمَنْ أَسْلَمَ فَأُوْلَئِکَ تَحَرَّوْا رَشَدًا»فرمود:

مقصود کسانی هستند که به ولایت ما اقرار نمودند. و در تفسیر «وَ أَمَّا الْقَاسِطُونَ فَکَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَبًا»فرمود: مقصود معاویه و اصحاب اویند. و در تفسیر «وَ أَلَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَی الطَّرِیقَةِ»فرمود: مقصود از طریقت ولایت علیّ(علیه السلام) است. و در تفسیر «لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ»فرمود: مقصود کشته شدن امام حسین(علیه السلام) است. و درتفسیر «وَ أَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَدًا»فرمود: یعنی احدی را جز آل‌محمّد امام ندانید.

و درتفسیر «وَ أَنَّهُ لَمَّا قَامَ عَبْدُ اللَّهِ یَدْعُوهُ»فرمود: یعنی هنگامی که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به پا خاست و مردم را به ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) دعوت نمود و «کَادُوا یَکُونُونَ عَلَیْهِ لِبَدًا»یعنی نزدیک بود قریش [و منافقین] به دشمنی و جنگ با او برخیزند. و در تفسیر«قُلْ إِنَّمَا أَدْعُو رَبِّی»فرمود: «قُلْ إِنَّما أَدْعُوا أمر رَبِّی»یعنی بگو:

من به دستور پروردگار خود، شما را دعوت به ولایت علی(علیه السلام) می‌کنم، و من مالک پذیرفتن و نپذیرفتن شما نیستم، و اگر امر او را کتمان کنم «لَن یُجِیرَنِی مِنَ اللَّهِ أَحَدٌ وَ لَنْ أَجِدَ مِن دُونِهِ مُلْتَحَدًا»یعنی اگر امر ولایت علی(علیه السلام) را کتمان کنم پناهگاهی ندارم و احدی در مقابل خداوند مرا از عذاب او پناه نمی‌دهد. و در تفسیر «إِلَّا بَلَاغًا مِّنَ اللَّهِ وَ رِسَالَاتِهِ وَ مَن یَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِینَ فِیهَا أَبَدًا» فرمود: یعنی کسی که خدا و رسول او(صلی الله علیه و آله) را، در مورد ولایت علی(علیه السلام) معصیت و نافرمانی کند، تا ابد در آتش دوزخ خواهد ماند.

سپس گوید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

یا علی تو قسیم النار هستی، و تو به آتش دستور می‌دهی و می‌گویی این سهم من است و این سهم تو است. و چون گفتند: تا کی به ما وعده خطر مخالفت با

علی و عذاب جهنّم را می‌دهی؟! خداوند این آیه را نازل نمود «حَتَّی إِذَا رَأَوْا مَا یُوعَدُونَ»، «یَعْنِی الْمَوْتَ وَ الْقِیَامَةِ (فَسَیَعْلَمُونَ) یَعْنِی فُلَاناً وَ فُلَاناً وَ فُلَاناً وَ مُعَاوِیَةَ وَ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ وَ أَصْحَابَ الضَّغَائِنِ مِنْ قُرَیْشٍ….»⁽¹⁾

«وَ مَن یُعْرِضْ عَن ذِکْرِ رَبِّهِ یَسْلُکْهُ عَذَابًا صَعَدًا»⁽²⁾ابن عبّاس گوید:

مقصود از «وَ مَن یُعْرِضْ عَن ذِکْرِ رَبِّهِ»ولایت علیّ بن ابی طالب(علیه السلام) است، و مقصود از «تَحَرَّوْا رَشَدًا»طلب حق است، و مقصود از«قَاسِطُونَ»منحرفین از طریق حق‌اند.⁽³⁾

جابر جفعی گوید: امام باقر(علیه السلام) فرمود:

مقصود از «وَ مَن یُعْرِضْ عَن ذِکْرِ رَبِّهِ…»اعراض از علی(علیه السلام) است، و «یَسْلُکْهُ عَذَابًا صَعَدًا»یعنی «أَشَدِّ الْعَذابِ.»⁽¹⁾

«وَ أَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَدًا»⁽²⁾مؤلّف گوید:

درتعدادی از روایات از امام باقر و امام صادق و امام کاظم و امام رضا(علیهم السلام) آمده که مقصود از مساجد در این آیه ائمّه اهل البیت و اوصیای رسول خدا(صلی الله علیه و آله) هستند.

امام کاظم(علیه السلام) می‌فرماید: از پدرم شنیدم که می‌فرمود:

مساجد همان اوصیا و ائمّه اهل‌بیت(علیهم السلام) هستند که یکی پس از دیگری امام خواهند بود، و شما نباید به طرف دیگران بروید [و رهبری طاغوت‌ها را بپذیرید] و اگر چنین کنید، مانند این است که برای خداوند، شریک قرار داده باشید، و آیه این چنین نازل شده: «فَلا تَدْعُوا إِلَی غَیْرِهِمْ فَتَکُونُوا کَمَنْ دَعَا مَعَ اللَّهِ أَحَداً.»⁽³⁾

حضرت جواد(علیه السلام) در پاسخ معتصم عبّاسی [که سؤال کرده بود: دست دزد را ازکجا باید قطع نمود] فرمود: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

«سجده باید بر هفت عضو بدن باشد: صورت، کف دست‌ها، دو سر زانوها و انگشت‌های پاها، و خداوند فرموده است: «وَ أَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ»و مقصود از مساجد: اعضای هفت‌گانه سجده است. سپس فرمود: آنچه مخصوص به خداوند است در سرقت قطع نخواهد شد، و تنها انگشتان سارق، از بُن قطع می‌شود و کف دست برای سجده باقی می‌ماند.⁽¹⁾

و قال آخرون: بل یجب القطع من المرفق، قال: و ما الدلیل علی ذلک قالوا لأن الله لما قال: «وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ»فی الغسل دل ذلک علی أن حد الید هو المرفق قال: فالتفت إلی محمّد بن علی(علیه السلام) فقال ما تقول فی هذا یا با جعفر فقال قد تکلم القوم فیه یا أمیر المؤمنین، قال دعنی مما تکلموا به أی شی‌ء عندک قال اعفنی عن هذا یا أمیر المؤمنین قال: أقسمت علیک بالله لما أخبرت بما عندک فیه فقال أما إذا أقسمت علی بالله إنّی أقول إنهم أخطئوا فیه السنة فإن القطع یجب أن یکون من مفصل أصول الأصابع فیترک الکف قال: و ما الحجة فی ذلک قال: قول رسول الله(علیه السلام) السجود علی سبعة أعضاء الوجه و الیدین و الرکبتین و الرجلین، فإذا قطعت یده من الکرسوع أو المرفق لم یبق له ید یسجد علیها، و قال الله تبارک و تعالی: «وَ أَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ»یعنی به هذه الأعضاء السبعة التی یسجد علیها «فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً»، و ما کان لله لم یقطع قال: فأعجب المعتصم ذلک و أمر بقطع ید السارق من مفصل الأصابع دون الکف قال ابن أبی داود: قامت قیامتی و تمنیت أنی لم أک حیا قال زرقان: إن ابن أبی داود قال: صرت إلی المعتصم بعد ثالثة، فقلت: إن نصیحة أمیر المؤمنین(علیه السلام)لی واجبة و أنا أکلمه بما أعلم أنی أدخل به النار قال: و ما هو قلت:

إذا جمع أمیر المؤمنین من مجلسه فقهاء رعیته و علماءهم لأمر واقع من أمور الدین، فسألهم عن الحکم فیه فأخبروه بما عندهم من الحکم فی ذلک، و قد حضر المجلس أهل بیته و قواده و وزرائه و کتابه، و قد تسامع النّاس بذلک من وراء بابه، ثمّ یترک أقاویلهم کلهم لقول رجل یقول شطر هذه الأمة بإمامته، و یدعون أنه أولی منه بمقامه، ثمّ یحکم بحکمه دون حکم الفقهاء قال: فتغیر لونه و انتبه لما نبهته له و قال:

جزاک الله عن نصیحتک خیرا، قال: فأمر یوم الرابع فلانا من کتاب وزرائه بأن یدعوه إلی منزله فدعاه فأبی أن یجیبه، و قال: قد علمت أنی لا أحضر مجالسکم، فقال: إنّی إنّما أدعوک إلی الطعام و أحب أن تطأ ثیابی و تدخل منزلی فأتبرک بذلک و قد أحب فلان بن فلان من وزراء الخلیفة لقائک فصار إلیه، فلما أطعم منها أحس السم فدعا بدابته فسأله رب المنزل أن یقیم، قال: خروجی من دارک خیر لک، فلم یزل یومه ذلک و لیلة فی خلفه حتی قبض. [تفسیر عیّاشی، ج 1، ص 319، ح 109]

«عَالِمُ الْغَیْبِ فَلَا یُظْهِرُ عَلَی غَیْبِهِ أَحَدًا * إِلَّا مَنِ ارْتَضَی مِن رَّسُولٍ فَإِنَّهُ یَسْلُکُ مِن بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصَدًا * لِیَعْلَمَ أَن قَدْ أَبْلَغُوا رِسَالَاتِ رَبِّهِمْ وَ أَحَاطَ بِمَا لَدَیْهِمْ وَ أَحْصَی کُلَّ شَیْءٍ عَدَدًا»⁽¹⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) ضمن سخن مفصّلی فرمود:

مقصود از «مَنِ ارْتَضَی مِن رَّسُولٍ»رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و جانشینان او(علیهم السلام) از برگزیدگان خدا هستند و خداوند درباره‌ی آنان فرموده است: «فَأَیْنَمَا تُوَلُّواْ فَثَمَّ وَجْهُ اللّهِ»و آنان کسانی هستند که خداوند نام‌شان را پس از نام خود و نام رسول خود قرار داده و اطاعت از آنان را بر مردم واجب نموده، همانند این که اطاعت از خود را بر آنان واجب کرده است.⁽¹⁾

محمّد بن فضل هاشمی گوید: حضرت رضا(علیه السلام) نگاهی به ابن هذاب نمود و فرمود:

اگر من به تو خبر بدهم که در این روزها تو مبتلای به خون خویشان خود خواهی شد، تصدیق می‌کنی که من عالم به غیب هستم؟ ابن هذاب گفت: «خیر، چرا که جز خداوند کسی عالم به غیب نیست»حضرت رضا(علیه السلام) فرمود: آیا خداوند نمی‌فرماید: «عَالِمُ الْغَیْبِ فَلَا یُظْهِرُ عَلَی غَیْبِهِ أَحَدًا * إِلَّا مَنِ ارْتَضَی مِن رَّسُولٍ»؟ و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نزد خداوند مرتضیو مرضیّ می‌باشد، و ما وارثان او هستیم و خداوند پیامبر خود(صلی الله علیه و آله) را بر آنچه می‌خواسته آگاه نموده و غیب را به او آموخته است، و او نیز ما را به اسرار گذشته و آینده تا قیامت آگاه نموده است….⁽²⁾

و از طریق مخالفین نیز ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه گوید:

روایت شده که برخی از اصحاب ابوجعفر محمّد بن علیّ الباقر(علیه السلام) درباره‌ی آیه فوق از آن حضرت سؤال نمودند و ابوجعفر به آنان فرموده است: خداوند ملائکه را موکّل پیامبران نموده تا اعمال آنان را احصا کنند…

و مَلَک بزرگی را از کودکی بر پیامبر اسلام حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) موکّل نموده تا او را به خیرات و مکارم اخلاق ارشاد کند، و از شرور و مساوی اخلاق باز دارد، و این همان ملکی است که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) را صدا می‌زد و می‌گفت: «السّلام علیکم یا محمّد یا رسول الله»و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در آن وقت جوان بود و هنوز به درجه رسالت نرسیده بود و گمان می‌کرد این صدا از سنگ و از زمین است، و چون تأمّل می‌کرد چیزی را نمی‌دید.⁽¹⁾

[رواه فی تفسیر برهان، ج 5، ص 515، ح 19]

سوره‌ی مزمّل

اشاره

محلّ نزول: مکّه معظّمه، جز آیات 10، 11 و 20 در مدینه منوّره.

ترتیب نزول: بعد از سوره‌ی قلم.

تعداد آیات: 20 آیه.

ثواب قرائت سوره‌ی مزمّل

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

کسی که سوره‌ی مزمّل را در نماز عشا و یا در آخر شب قرائت کند، سوره‌ی مزمّل و شب و روز، در قیامت برای او شهادت می‌دهند، و خداوند حیات طیبّه‌ای به او می‌دهد، و مرگ او را نیز مرگ طیّبه‌ای قرار می‌دهد.⁽¹⁾و از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود:

کسی که این سوره را قرائت کند، خداوند به عدد جنّ و شیاطین، پاداش آزاد کردن غلامان را به او می‌دهد که در راه خدا آزاد نموده باشد، و سختی‌های دنیا و آخرت را از او برطرف می‌کند، و کسی که همواره آن را قرائت کند، پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله) را در

خواب می‌بیند و هر چه می‌خواهد از او طلب می‌کند.⁽¹⁾

از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

…کسی که در شب جمعه یکصد مرتبه این سوره را بخواند، خداوند یکصد گناه او را می‌آمرزد، و یکصد حسنه برای او می‌نویسد، و هر حسنه ده پاداش خواهد داشت، چنان که می‌فرماید: «مَن جَاء بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا.»⁽²⁾

سوره‌ی مزمّل، آیات 1 تا 20

متن:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

یا أَیُّهَا الْمُزَّمِّلُ 1 قُمِ اللَّیْلَ إِلاَّ قَلیلاً 2 نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلیلاً 3 أَوْ زِدْ عَلَیْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتیلاً 4 إِنَّا سَنُلْقی عَلَیْکَ قَوْلاً ثَقیلاً 5 إِنَّ ناشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قیلاً 6 إِنَّ لَکَ فِی النَّهارِ سَبْحاً طَویلاً 7 وَ اذْکُرِ اسْمَ رَبِّکَ وَ تَبَتَّلْ إِلَیْهِ تَبْتیلاً 8 رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَکیلاً 9 وَ اصْبِرْ عَلی ما یَقُولُونَ وَ اهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمیلاً 10 وَ ذَرْنی وَ الْمُکَذِّبینَ أُولِی النَّعْمَةِ وَ مَهِّلْهُمْ قَلیلاً 11 إِنَّ لَدَیْنا أَنْکالاً وَ جَحیماً 12 وَ طَعاماً ذا غُصَّةٍ وَ عَذاباً أَلیماً 13 یَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَ الْجِبالُ وَ کانَتِ الْجِبالُ کَثیباً مَهیلاً 14 إِنَّا أَرْسَلْنا إِلَیْکُمْ رَسُولاً شاهِداً عَلَیْکُمْ کَما أَرْسَلْنا إِلی فِرْعَوْنَ رَسُولاً 15 فَعَصی فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ فَأَخَذْناهُ أَخْذاً وَبیلاً 16 فَکَیْفَ تَتَّقُونَ إِنْ کَفَرْتُمْ یَوْماً یَجْعَلُ الْوِلْدانَ شیباً 17 السَّماءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ کانَ وَعْدُهُ مَفْعُولاً 18 إِنَّ هذِهِ تَذْکِرَةٌ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلی رَبِّهِ سَبیلاً 19 إِنَّ رَبَّکَ یَعْلَمُ أَنَّکَ تَقُومُ أَدْنی مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طائِفَةٌ مِنَ الَّذینَ مَعَکَ

وَ اللَّهُ یُقَدِّرُ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتابَ عَلَیْکُمْ فَاقْرَؤُا ما تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَیَکُونُ مِنْکُمْ مَرْضی وَ آخَرُونَ یَضْرِبُونَ فِی الْأَرْضِ یَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَ آخَرُونَ یُقاتِلُونَ فی سَبیلِ اللَّهِ فَاقْرَؤُا ما تَیَسَّرَ مِنْهُ وَ أَقیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ وَ أَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً وَ ما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَیْراً وَ أَعْظَمَ أَجْراً وَ اسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحیمٌ 20

لغات:

«مُزَّمِّل»مُتُزَّمِل بوده و تاء در زاء ادغام شده، چرا که زاء قریبة المخرج با تاء است، و مزمّل به معنای در لباس خود پیچیده است، و هر چیز پیچیده‌ی در چیزی را مزمّل گویند، و «ثُلُث»جزئی از سه می‌باشد، و «رُبُع»جزئی از چهار است، و «ترتیل»ترتیب حروف با تثبّت است، و «حَدْر»سرعت در بیان حروف است، و هر دو نیکوست، و در اینجا ترتیل مورد ترغیب است، و «اَقْوَم»به معنای أخلص استقامة است، و «سَبْح» به معنای تقلّب و رفت و آمد است، و «سَبْخ»به معنای سکون است، از این رو رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «الحُمَّی مِنْ فَیْحِ جَهَنَّمَ فَسَبِّخُوها بِالمَاءِ»ای اَسکِنوها، و «تَبَتُّلْ»انقطاع إلی الله(عزوجل) و اخلاص العبادة است، و «بَتَول»انقطاع به عبادت است، و «یَذَرَ و یَدَعَ»به معنای ترک یترک است، و ماضی ندارد، و «اَنکال»به معنای قیود است، و «غُصّة»ترددّ و ماندن لقمه در حلق است، و «کثیب»رمل مجتمع و فراوان است، و «وَبیل»به معنای ثقیل است، و «وابل»باران فراوان است، و «وَبال»چیزی است که بر نفس سنگین است، و «وَبیل»به معنای غلیظ می‌باشد.

ترجمه:

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر

ای جامه به خود پیچیده! (1) شب را، جز کمی، بپاخیز! (2) نیمی از شب را، یا کمی از آن کم کن، (3) یا بر نصف آن بیفزا، و قرآن را با دقّت و تأمّل بخوان (4) چرا که ما بزودی سخنی سنگین به تو القا خواهیم کرد! (5) مسلّماً نماز و عبادت شبانه پابرجاتر و با استقامت‌تر است! (6) و تو در روز تلاش مستمر و طولانی خواهی داشت! (7) و نام پروردگارت را یاد کن و تنها به او دل ببند! (8) همان پروردگار شرق و غرب که معبودی جز او نیست، او را نگاهبان و وکیل خود انتخاب کن، (9) و در برابر آنچه (دشمنان) می‌گویند شکیبا باش و بطرزی شایسته از آنان دوری گزین! (10) و مرا با تکذیب‌کنندگان صاحب نعمت واگذار، و آنها را کمی مهلت ده، (11) که نزد ما غل و زنجیرها و (آتش) دوزخ است، (12) و غذایی گلوگیر، و عذابی دردناک، (13) در آن روز که زمین و کوه‌ها سخت به لرزه درمی‌آید، و کوه‌ها (چنان درهم کوبیده می‌شود که) به شکل توده‌هایی از شن نرم درمی‌آید! (14) ما پیامبری به سوی شما فرستادیم که گواه بر شماست، همان گونه که به سوی فرعون رسولی فرستادیم! (15) (ولی) فرعون به مخالفت و نافرمانی آن رسول برخاست، و ما او را سخت مجازات کردیم! (16) شما (نیز) اگر کافر شوید، چگونه خود را (از عذاب الهی) بر کنار می‌دارید؟! در آن روز که کودکان را پیر می‌کند، (17) و آسمان از هم شکافته می‌شود، و وعده او شدنی و حتمی است. (18) این هشدار و تذکّری است، پس هر کس بخواهد راهی به سوی پروردگارش برمی‌گزیند! (19) پروردگارت می‌داند که تو و گروهی از آنها که با تو هستند نزدیک دو سوم از شب یا نصف یا ثلث آن را به پا می‌خیزند خداوند شب و روز را اندازه‌گیری می‌کند او می‌داند که شما نمی‌توانید مقدار آن را (به دقّت) اندازه‌گیری کنید (برای عبادت کردن)، پس شما را بخشید اکنون آنچه برای

شما میسّر است قرآن بخوانید او می‌داند بزودی گروهی از شما بیمار می‌شوند، و گروهی دیگر برای به دست آوردن فضل الهی (و کسب روزی) به سفر می‌روند، و گروهی دیگر در راه خدا جهاد می‌کنند (و از تلاوت قرآن بازمی‌مانند)، پس به اندازه‌ای که برای شما ممکن است از آن تلاوت کنید و نماز را بر پا دارید و زکات بپردازید و به خدا «قرض الحسنه»دهید [در راه او انفاق نمایید] و (بدانید) آنچه را از کارهای نیک برای خود از پیش می‌فرستید نزد خدا به بهترین وجه و بزرگترین پاداش خواهید یافت و از خدا آمرزش بطلبید که خداوند آمرزنده و مهربان است! (20)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«یَا أَیُّهَا الْمُزَّمِّلُ * قُمِ اللَّیْلَ إِلَّا قَلِیلًا * نِصْفَهُ أَوِ انقُصْ مِنْهُ قَلِیلًا»⁽¹⁾

درابتدای سوره‌ی «طه»از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که مزمّل یکی از نام‌های رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است.

مرحوم علیّ بن ابراهیم قمّی گوید:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) همواره لباس خود را بر بدن خویش می‌پیچید و می‌خوابید از این رو خداوند به او خطاب کرد: «یَا أَیُّهَا الْمُزَّمِّلُ * قُمِ اللَّیْلَ إِلَّا قَلِیلًا….»⁽²⁾

محمّد بن مسلم گوید: امام باقر(علیه السلام) فرمود:

خداوند پیامبر خود(صلی الله علیه و آله) را امر کرد که در تمام شب برای نماز به پا خیزد، جز برخی از شب‌ها که [به خاطر مشکلی] اصلاً نماز شب نمی‌خواند.⁽³⁾

[تهذیب، ج 2، ص 335، ح 236]

در مجمع البیان نقل شده که نصف، بدل از قلیل است، و مؤیّد آن روایتی است که امام صادق(علیه السلام) فرمود:

مقصود از قلیل نصف است و «أَوِ انقُصْ مِنْهُ قَلِیلًا»یعنی انقص من النصف قلیلاً أو زد علی النصف قلیلاً.⁽¹⁾

«أَوْ زِدْ عَلَیْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلًا * إِنَّا سَنُلْقِی عَلَیْکَ قَوْلًا ثَقِیلًا»⁽²⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

«بَیِّنْهُ تِبْیَاناً وَ لَا تَهُذَّهُ هَذَّ الشِّعْرِ وَ لَا تَنْثُرْهُ نَثْرَ الرَّمْلِ وَ لَکِنْ أَفْزِعُوا قُلُوبَکُمُ الْقَاسِیَةَ، وَ لَا یَکُنْ هَمُ أَحَدِکُمْ آخِرَ السُّورَةِ».یعنی قرآن را با بیان روشن و ملایم بخوان نه مانند شعر با سرعت، و نه مانند نثر که کلمات آن همانند رمل پراکنده باشد، و لکن به گونه‌ای بخوان که دل‌های قساوت‌زده را بیدار کند، و نباید همّت قاری تمام کردن سوره باشد [بلکه باید بکوشید تا از قرآن بهره‌مند شوید.]⁽³⁾

علیّ بن ابی حمزه گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

قرآن نباید با سرعت قرائت شود، بلکه باید با ترتیل خوانده شود، و هنگامی که تو به آیه‌ای رسیدی که ذکر بهشت و نعمت‌های بهشتی در آن آمده، باید توقّف کنی، و از خداوند درخواست بهشت نمایی، و اگر به آیه‌ای برخورد کردی که نام دوزخ و آتش در آن برده شده است باید توقّف کنی و به خدا پناه ببری از آتش دوزخ.⁽¹⁾

«إِنَّا سَنُلْقِی عَلَیْکَ قَوْلًا ثَقِیلًا * إِنَّ نَاشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْءًا وَ أَقْوَمُ قِیلًا * إِنَّ لَکَ فِی اَلنَّهَارِ سَبْحًا طَوِیلًا * وَ اذْکُرِ اسْمَ رَبِّکَ وَ تَبَتَّلْ إِلَیْهِ تَبْتِیلًا * رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ لَاإِلَهَ إِلَّا هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَکِیلًا * وَ اصْبِرْ عَلَی مَا یَقُولُونَ وَ اهْجُرْهُمْ هَجْرًا جَمِیلًا»⁽²⁾

امام باقر و امام صادق علیهما السلام درباره‌ی علّت نزول این سوره می‌فرمایند:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و اصحاب او تمام شب را به عبادت مشغول می‌شدند، تا این که قدم‌های آنان از کثرت قیام متورّم شده بود و این برای آنان سخت بود، و این سوره نازل شد و خداوند به رسول خود و اصحاب او تخفیف داد.⁽³⁾

محمّد بن فضیل گوید:

امام کاظم(علیه السلام) آیه فوق را این گونه قرائت نمود: «وَ اصْبِرْ عَلَی مَا یَقُولُونَ فیک وَ اهْجُرْهُمْ هَجْرًا جَمِیلًا * وَ ذَرْنِی وَ الْمُکَذِّبِینَ بوصیّک أُولِی النَّعْمَةِ وَ مَهِّلْهُمْ قَلِیلًا» گفتم: آیا این تنزیل قرآن است؟ فرمود: آری.⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) درتفسیر «وَ ذَرْنِی وَ الْمُکَذِّبِینَ»فرمود:

این وعید و تهدید خداوند(عزوجل) نسبت به تکذیب کنندگان ولایت علیّ امیرالمؤمنین(علیه السلام) است.⁽²⁾

ابن عبّاس گوید:

مقصود از «وَ طَائِفَةٌ مِّنَ الَّذِینَ مَعَکَ»علی(علیه السلام) و ابوذرّ هستند.⁽³⁾

از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود:

به اهل قرآن در قیامت گفته می‌شود: قرآن بخوان و به درجات عالی خود بالا بُرو، و همان گونه که در دنیا قرآن را با ترتیل می‌خوانده‌ای، قرآن را بخوان، و درجه تو آخرین آیاتی است که قرائت می‌کنی، و در تفسیر «إِنَّا سَنُلْقِی عَلَیْکَ قَوْلًا ثَقِیلًا»فرمود: یعنی نزدیک است ما بر تو و امّت تو سخن سنگینی را القا کنیم.⁽⁴⁾

امام صادق(علیه السلام) در تفسیر «إِنَّ نَاشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْءًا وَ أَقْوَمُ قِیلًا»فرمود:

مقصود قیام لیل و جدا شدن از بستر برای نماز شب، و ایستادن در پیشگاه خداوند است، و باید هدفی جز خداوند در آن نباشد.⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) در تفسیر «إِنَّ لَکَ فِی اَلنَّهَارِ سَبْحًا طَوِیلًا»فرمود:

یعنی «فَرَاغاً طَوِیلًا لِنَوْمِکَ وَ حَاجَتِکَ».

و درتفسیر «وَ تَبَتَّلْ إِلَیْهِ تَبْتِیلًا»فرمود:

یعنی «أَخْلِص النِّیَّةَ إخلاصاً».

و در تفسیر علیّ بن ابراهیم آمده یعنی «رَفْعُ الْیَدَیْنِ وَ تَحْرِیکُ السَّبَّابَتَیْنِ.»⁽²⁾

حفص بن غیاث گوید: امام صادق(علیه السلام) به من فرمود:

ای حفص! در این دنیا هر کس صبر کند، مدّت آن کوتاه است، و هر کس جزع و بی‌صبری کند نیز مدّت آن کوتاه است. سپس فرمود: بر تو باد که در جمیع

امور خود صابر باشی، چرا که خداوند حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) را مبعوث به رسالت نمود، و او را امر به صبر و رفق و مدارا نمود، و فرمود: «وَ اصْبِرْ عَلَی مَا یَقُولُونَ وَ اهْجُرْهُمْ هَجْرًا جَمِیلًا * وَ ذَرْنِی وَ الْمُکَذِّبِینَ أُولِی النَّعْمَةِ»و آن حضرت صبر نمود، تا این که نسبت جنون و سحر و کذّاب بودن و مفتری و…به او دادند….⁽¹⁾

«إِنَّ رَبَّکَ یَعْلَمُ أَنَّکَ تَقُومُ أَدْنَی مِن ثُلُثَیِ اللَّیْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طَائِفَةٌ مِّنَ الَّذِینَ مَعَکَ وَ اللَّهُ یُقَدِّرُ اللَّیْلَ وَ النَّهَارَ عَلِمَ أَن لَّن تُحْصُوهُ فَتَابَ عَلَیْکُمْ فَاقْرَؤُوا مَا تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَن سَیَکُونُ مِنکُم مَّرْضَی …وَ اسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِیمٌ»⁽²⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به آیه فوق عمل نمود و اصحاب خود را نیز به آن بشارت داد و لکن بر آنان سخت آمد، از این رو خداوند فرمود: «عَلِمَ أَن لَّن تُحْصُوهُ فَتَابَ عَلَیْکُمْ»چرا که مردی برای نماز شب به پا می‌خاست و نمی‌دانست نصف شب کی می‌شود؟ و کی دو ثلث از شب تمام می‌شود؟ از این رو تا صبح عبادت می‌کرد، از ترس آن که نتواند مقدار لازم را عبادت کند، پس خداوند فرمود: «إِنَّ رَبَّکَ یَعْلَمُ أَنَّکَ تَقُومُ…»تا «عَلِمَ أَن لَّن تُحْصُوهُ»یعنی «خداوند می‌داند که

شما مقدار نصف و دو ثلث شب را ندانستید و تمام شب را عبادت کردید»، از این رو آیات فوق، با آیه «فَاقْرَؤُوا مَا تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ»نسخ شد.

سپس امام باقر(علیه السلام) فرمود:

بدانید که هیچ پیامبری مبعوث به رسالت نشد، مگر آن که اهل نماز شب بود، و هیچ پیامبری مأمور به نماز شب در اوّل شب نشد.⁽¹⁾

«فَاقْرَؤُوا مَا تَیَسَّرَ مِنْهُ وَ أَقِیمُوا الصَّلَاةَ وَ آتُوا الزَّکَاةَ وَ أَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا»⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

سه چیز در قیامت در پیشگاه خداوند شکوه می‌کنند: مسجدی که همسایگان آن در آن نماز نخوانند، عالمی که در محلّی باشد، و مردم مسائل دین خود را از او سؤال نکنند، و قرآنی که غبار بر آن بنشیند و قرائت نشود.⁽³⁾

سماعه گوید: امام صادق(علیه السلام) در تفسیر «وَ أَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا» فرمود:

مقصود از این آیه زکات نیست.⁽⁴⁾

مرحوم صدوق می‌فرماید: امیرالمؤمنین(علیه السلام) درحدیث أربعماة می‌فرماید:

«أَکْثِرُوا الِاسْتِغْفَارَ تَجْلِبُوا الرِّزْقَ وَ قَدِّمُوا مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ عَمَلِ الْخَیْرِ تَجِدُوهُ غَداً.»⁽¹⁾

یعنی فراوان استغفار کنید، تا رزق شما به دست آید، و هر چه می‌توانید از عمل خیر پیش فرستید، تا در قیامت آن را بیابید.

سوره‌ی مدّثر

اشاره

محلّ نزول: مکّه مکرّمه.

ترتیب نزول: بعد از سوره‌ی مزمّل.

تعداد آیات: 56 آیه.

ثواب قرائت سوره‌ی مدّثر

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

کسی که سوره‌ی مدّثر را در نماز واجب خود قرائت کند، بر خداوند حقّ است که او را در درجه حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) و هم‌نشین او قرار بدهد، و در دنیا هرگز گرفتار شقاوت نشود إن شاء الله تعالی.⁽¹⁾

[ثواب الأعمال، ص 120]

و از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود:

کسی که این سوره را قرائت کند خداوند ده برابر تصدیق کنندگان و تکذیب کنندگان حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) را به او پاداش می‌دهد، و کسی که همواره آن را

قرائت کند، و در پایان، از خداوند بخواهد که حافظ قرآن باشد، از دنیا نخواهد رفت، تا خداوند قلب او را بگشاید، و حافظ قرآن شود.⁽¹⁾

-- و قال رسول الله(صلی الله علیه و آله): «من أدمن قراءتها کان له أجر عظیم، و من طلب من الله حفظ کل سور القرآن، لم یمت حتی حفظه».

-- و قال الصّادق(علیه السلام): «من أدمن فی قراءتها، و سأل الله فی آخرها حفظه، لم یمت حتی یحفظه، و لو سأله أکثر من ذلک قضاه الله تعالی له».[رواها فی تفسیر برهان، ج 5، ص 521، ح 4-2]

سوره‌ی مدّثر، آیات 1 تا 56

متن:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

یا أَیُّهَا الْمُدَّثِّرُ 1 قُمْ فَأَنْذِرْ 2 وَ رَبَّکَ فَکَبِّرْ 3 وَ ثِیابَکَ فَطَهِّرْ 4 وَ الرُّجْزَ فَاهْجُرْ 5 وَ لا تَمْنُنْ تَسْتَکْثِرُ 6 وَ لِرَبِّکَ فَاصْبِرْ 7 فَإِذا نُقِرَ فِی النَّاقُورِ 8 فَذلِکَ یَوْمَئِذٍ یَوْمٌ عَسیرٌ 9 عَلَی الْکافِرینَ غَیْرُ یَسیرٍ 10 ذَرْنی وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحیداً 11 وَ جَعَلْتُ لَهُ مالاً مَمْدُوداً 12 وَ بَنینَ شُهُوداً 13 وَ مَهَّدْتُ لَهُ تَمْهیداً 14 ثُمَّ یَطْمَعُ أَنْ أَزیدَ 15 کَلاَّ إِنَّهُ کانَ لِآیاتِنا عَنیداً 16 سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً 17 إِنَّهُ فَکَّرَ وَ قَدَّرَ 18 فَقُتِلَ کَیْفَ قَدَّرَ 19 ثُمَّ قُتِلَ کَیْفَ قَدَّرَ 20 ثُمَّ نَظَرَ 21 ثُمَّ عَبَسَ وَ بَسَرَ 22 ثُمَّ أَدْبَرَ وَ اسْتَکْبَرَ 23 فَقالَ إِنْ هذا إِلاَّ سِحْرٌ یُؤْثَرُ 24 إِنْ هذا إِلاَّ قَوْلُ الْبَشَرِ 25 سَأُصْلیهِ سَقَرَ 26 وَ ما أَدْراکَ ما سَقَرُ 27 لا تُبْقی وَ لا تَذَرُ 28 لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ 29 عَلَیْها تِسْعَةَ عَشَرَ 30 وَ ما جَعَلْنا أَصْحابَ النَّارِ إِلاَّ مَلائِکَةً وَ ما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ إِلاَّ فِتْنَةً لِلَّذینَ کَفَرُوا لِیَسْتَیْقِنَ الَّذینَ أُوتُوا الْکِتابَ وَ یَزْدادَ الَّذینَ آمَنُوا إیماناً وَ لا یَرْتابَ الَّذینَ أُوتُوا الْکِتابَ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ لِیَقُولَ الَّذینَ فی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْکافِرُونَ ما ذا أَرادَ اللَّهُ

بِهذا مَثَلاً کَذلِکَ یُضِلُّ اللَّهُ مَنْ یَشاءُ وَ یَهْدی مَنْ یَشاءُ وَ ما یَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّکَ إِلاَّ هُوَ وَ ما هِیَ إِلاَّ ذِکْری لِلْبَشَرِ 31 کَلاَّ وَ الْقَمَرِ 32 وَ اللَّیْلِ إِذْ أَدْبَرَ 33 وَ الصُّبْحِ إِذا أَسْفَرَ 34 إِنَّها لَإِحْدَی الْکُبَرِ 35 نَذیراً لِلْبَشَرِ 36 لِمَنْ شاءَ مِنْکُمْ أَنْ یَتَقَدَّمَ أَوْ یَتَأَخَّرَ 37 کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ رَهینَةٌ 38 إِلاَّ أَصْحابَ الْیَمینِ 39 فی جَنَّاتٍ یَتَساءَلُونَ 40 عَنِ الْمُجْرِمینَ 41 ما سَلَکَکُمْ فی سَقَرَ 42 قالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ 43 وَ لَمْ نَکُ نُطْعِمُ الْمِسْکینَ 44 وَ کُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخائِضینَ 45 وَ کُنَّا نُکَذِّبُ بِیَوْمِ الدِّینِ 46 حَتَّی أَتانَا الْیَقینُ 47 فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعینَ 48 فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْکِرَةِ مُعْرِضینَ 49 کَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَةٌ 50 فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ 51 بَلْ یُریدُ کُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ یُؤْتی صُحُفاً مُنَشَّرَةً 52 کَلاَّ بَلْ لا یَخافُونَ الْآخِرَةَ 53 کَلاَّ إِنَّهُ تَذْکِرَةٌ 54 فَمَنْ شاءَ ذَکَرَهُ 55 وَ ما یَذْکُرُونَ إِلاَّ أَنْ یَشاءَ اللَّهُ هُوَ أَهْلُ التَّقْوی وَ أَهْلُ الْمَغْفِرَةِ 56

لغات:

«مُدَّثِّرُ»متدثّر بوده بر وزن متفعّل، مانند «مزّمل»که متزمّل بوده و تاء حذف شده است، و مدّثّر به معنای متغطّی بالثیاب عند النوم است، و «تکبیر»وصف اکبر و نقیض تصغیر است، و «طهارت»به معنای نظافت است، و نظافت عدم نجاست و آلودگی است، و در این آیه به معنای عدم الوَسَخ است، و «ناقور»فاعول از نَقْر است، و آن آلت تصویت و دمیدن است، و «یسیر»به معنای قلیل الکلفة یعنی آسان است، و «یَسار»نیز به همین معناست و کثرت مال را یَسار گویند، به خاطر عدم کلفت در انفاق، و از این قبیل است «تیسیر امور»یعنی آسانی امور، و تمهید و توطئه و تذلیل و تسهیل نظائراند، و «عنید»کسی است که از روی دشمنی جدایی پیدا کرده است، و معاندة به معنای منافرة و مضادّة است، و «اِرهاق»تعجیز با عنف است، و «صَعود»عقبه سخت و کؤود است، و

«عَبَسَ یَعْبَسُ عَبُوساً»درهم کشیدن صورت است، و عبوس و تکلیح و تقطیب نظائراند، و ضدّ آن‌ها طلاقة و بشاشة است، و «بُسْر و بُسور»شروع تکرّه و صورت گرفتگی است، و «اِصلاء»الزام و رساندن به آتش است، چنان که گفته می‌شود: أصلیته فاصطلی، و «سَقَر»یکی از نام‌های جهنّم است، و سقرته الشّمس سَقْراً إذا ألَمَّتْ دِماغَه، و «تلویح»تغییر رنگ است به سرخی، و «لوّاحة للبَشَر»یعنی آتش پوست صورت‌های آنان را زشت می‌کند، و «حُمُر»جمع حمار است، و «قَسْوَرة»شیر را گویند، و برخی «قَسْوَرة»را به معناه رُماة و تیراندازها دانسته‌اند.

ترجمه:

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر

ای جامه خواب به خود پیچیده (و در بستر آرمیده)! (1) برخیز و انذار کن (و عالمیان را بیم ده)، (2) و پروردگارت را بزرگ بشمار، (3) و لباست را پاک کن، (4) و از پلیدی دوری کن، (5) و منّت مگذار و فزونی مطلب، (6) و بخاطر پروردگارت شکیبایی کن! (7) هنگامی که در «صور»دمیده شود، (8) آن روز، روز سختی است، (9) و برای کافران آسان نیست! (10) مرا با کسی که او را خود به تنهایی آفریده‌ام واگذار! (11) همان کسی که برای او مال گسترده‌ای قرار دادم، (12) و فرزندانی که همواره نزد او (و در خدمت او) هستند، (13) و وسایل زندگی را از هر نظر برای وی فراهم ساختم! (14) باز هم طمع دارد که بر او بیفزایم! (15) هرگز چنین نخواهد شد چرا که او نسبت به آیات ما دشمنی می‌ورزد! (16) و بزودی او را مجبور می‌کنم که از قلّه زندگی بالا رود (سپس او را به زیر می‌افکنم)! (17) او (برای مبارزه با قرآن) اندیشه کرد و مطلب را آماده ساخت! (18) مرگ بر او باد! چگونه (برای مبارزه با حق) مطلب را آماده کرد! (19) باز هم مرگ بر او، چگونه مطلب (و نقشه شیطانی خود را) آماده نمود!

(20) سپس نگاهی افکند، (21) بعد چهره درهم کشید و عجولانه دست به کار شد (22) سپس پشت (به حقّ) کرد و تکبّر ورزید، (23) و سرانجام گفت: «این (قرآن) چیزی جز افسون و سحری همچون سحرهای پیشینیان نیست! (24) این فقط سخن انسان است (نه گفتار خدا)!»(25) (امّا) بزودی او را وارد سَقَر [دوزخ] می‌کنم! (26) و تو نمی‌دانی «سقر»چیست! (27) (آتشی است که) نه چیزی را باقی می‌گذارد و نه چیزی را رها می‌سازد! (28) پوست تن را بکلّی دگرگون می‌کند! (29) نوزده نفر (از فرشتگان عذاب) بر آن گمارده شده‌اند! (30) مأموران دوزخ را فقط فرشتگان (عذاب) قرار دادیم، و تعداد آنها را جز برای آزمایش کافران معیّن نکردیم تا اهل کتاب [یهود و نصاری] یقین پیدا کنند و بر ایمان مؤمنان بیفزاید، و اهل کتاب و مؤمنان (در حقّانیّت این کتاب آسمانی) تردید به خود راه ندهند، و بیماردلان و کافران بگویند: «خدا از این توصیف چه منظوری دارد؟!»(آری) این گونه خداوند هر کس را بخواهد گم‌راه می‌سازد و هر کس را بخواهد هدایت می‌کند! و لشکریان پروردگارت را جز او کسی نمی‌داند، و این جز هشدار و تذکّری برای انسانها نیست! (31) اینچنین نیست که آنها تصوّر می‌کنند سوگند به ماه، (32) و به شب، هنگامی که (دامن برچیند و) پشت کند، (33) و به صبح هنگامی که چهره بگشاید، (34) که آن (حوادث هولناک قیامت) از مسائل مهم است! (35) هشدار و انذاری است برای همه انسانها، (36) برای کسانی از شما که می‌خواهند پیش افتند یا عقب بمانند [بسوی هدایت و نیکی پیش روند یا نروند]! (37) (آری) هر کس در گرو اعمال خویش است، (38) مگر «اصحاب یمین»(که نامه اعمال‌شان را به نشانه ایمان و تقوایشان به دست راست‌شان می‌دهند)! (39) آنها در باغهای بهشتند، و سؤال می‌کنند…(40) از مجرمان: (41) چه چیز شما

را به دوزخ وارد ساخت؟!»(42) می‌گویند: «ما از نمازگزاران نبودیم، (43) و اطعام مستمند نمی‌کردیم، (44) و پیوسته با اهل باطل همنشین و همصدا بودیم، (45) و همواره روز جزا را انکار می‌کردیم، (46) تا زمانی که مرگ ما فرا رسید!»(47) از این رو شفاعت شفاعت‌کنندگان به حال آنها سودی نمی‌بخشد. (48) چرا آنها از تذکّر روی گردانند؟! (49) گویی گورخرانی رمیده‌اند، (50) که از (مقابل) شیری فرار کرده‌اند! (51) بلکه هر کدام از آنها انتظار دارد نامه جداگانه‌ای (از سوی خدا) برای او فرستاده شود! (52) چنین نیست که آنان می‌گویند، بلکه آنها از آخرت نمی‌ترسند! (53) چنین نیست که آنها می‌گویند، آن (قرآن) یک تذکّر و یادآوری است! (54) هر کس بخواهد از آن پند می‌گیرد (55) و هیچ کس پند نمی‌گیرد مگر اینکه خدا بخواهد او اهل تقوا و اهل آمرزش است! (56)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«یَا أَیُّهَا الْمُدَّثِّرُ * قُمْ فَأَنذِرْ * وَ رَبَّکَ فَکَبِّرْ * وَ ثِیَابَکَ فَطَهِّرْ * وَ الرُّجْزَ فَاهْجُرْ * وَ لَا تَمْنُن تَسْتَکْثِرُ * وَ لِرَبِّکَ فَاصْبِرْ»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

«مُدَّثِّرُ»از نام‌های ده‌گانه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در قرآن است.⁽²⁾

مؤلّف گوید:

حدیث فوق به طور کامل در ابتدای سوره طه گذشت.

در تعدادی از روایات آمده که مقصود از «قُمْ فَأَنذِرْ»قیام پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله) در رجعت است.

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

مقصود از«قُمْ فَأَنذِرْ»قیام و انذار حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) در رجعت است، و مقصود از«إِنَّهَا لَإِحْدَی الْکُبَرِ * نَذِیرًا لِّلْبَشَرِ»نیز حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) و نذیر بودن او در رجعت برای کلّ بشر است، مانند این که آیه «إِنّا أَرْسَلْنَاکَ کَافَّةً لِّلنَّاسِ»مربوط به رجعت است.⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید: امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌فرمود:

«مُدَّثِّر»مربوط به هنگام رجعت است. پس مردی گفت: آیا آنان قبل از قیامت زنده خواهند شد، و سپس خواهند مرد؟ امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: آری به خدا سوگند کفر مردم بعد از رجعت، بیشتر و سخت‌تر از کفر آنان قبل از رجعت است.⁽²⁾

مرحوم علی بن ابراهیم در معنای آیه فوق گوید:

«مُدَّثِّرُ»متدثّر بِثوبه می‌باشد، و مقصود از«قُمْ فَأَنذِرْ»قیام رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و انذار او در رجعت است، و مقصود از «وَ ثِیَابَکَ فَطَهِّرْ»تطهیر به معنای تشمیر و کوتاه کردن، و به خود پیچیدن [و پاکیزه کردن] است. سپس گوید: امام(علیه السلام) فرمود: شیعیان ما اهل پاکی و تطهیر هستند.⁽¹⁾

مرحوم کلینی در کافی از امام صادق(علیه السلام) درباره‌ی لباس امیرالمؤمنین(علیه السلام)، روایتی را نقل نموده که امام صادق(علیه السلام) در پایان آن می‌فرماید:

اگر امروز کسی این گونه لباس بپوشد، مردم می‌گویند: او مرائی و یا دیوانه است، و لکن لباس قائم ما این چنین خواهد بود.⁽²⁾

امام باقر(علیه السلام) در روایتی به فرزند خود امام صادق(علیه السلام) فرمود:

«یا بنیّ، ألا تطهّر قمیصک»؟ و اصحاب گفتند: «مگر قمیص او چه آلودگی داشت» امام باقر(علیه السلام) فرمود: قمیص او بلند بود، و من او را امر کردم که قمیص خود را کوتاه کند، چرا که خداوند می‌فرماید: «وَ ثِیَابَکَ فَطَهِّرْ.»⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

«وَ الرُّجْزَ فَاهْجُرْ»رُجز به معنای خبیث است.⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) در تفسیر «وَ لَا تَمْنُن تَسْتَکْثِرُ»فرمود:

«لَا تَسْتَکْثِرْ مَا عَمِلْتَ مِنْ خَیْرٍ لِلَّهِ.»⁽³⁾

و در روایت ابی الجارود از امام باقر(علیه السلام) آمده:

«لَا تُعْطِی الْعَطِیَّةَ تَلْتَمِسُ أَکْثَرَ مِنْهَا»⁽⁴⁾.یعنی احسان و هدیه‌ای نکن که بخواهی بیش ازآن را به دست آوری.

«فَإِذَا نُقِرَ فِی النَّاقُورِ * فَذَلِکَ یَوْمَئِذٍ یَوْمٌ عَسِیرٌ * عَلَی الْکَافِرِینَ غَیْرُ یَسِیرٍ»⁽¹⁾

نَقْر در ناقور یعنی دمیدن در صور، مانند «فَإِذا نُفِخَ فِی الصُّورِ فَلا أَنْسابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ وَ لا یَتَساءَلُونَ».

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

از ما اهل‌بیت امامی خواهد بود «مُظَفَّر و مستتر»یعنی پیروز و پنهان، و چون خداوند بخواهد امر او را آشکار نماید، در قلب او نکته و اثری قرار می‌دهد و او به امر خدای متعال قیام خواهد نمود.⁽²⁾

امام باقر(علیه السلام) فرمود:

ناقور ندای آسمانی است و نداکننده می‌گوید: «أَلَا إِنَّ وَلِیَّکُمْ فُلَانَ بْنَ فُلَانٍ الْقَائِمَ بِالْحَقِّ»، و نداکننده جبرئیل(علیه السلام) است، و او در سه ساعت از آن روز این ندا را می‌کند، و آن روز بر کافران روز سختی خواهد بود، و مقصود از کافران در این آیه مرجئه و اهل جبر و منکر ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) هستند، که به نعمت خدا و ولایت علیّ بن ابی طالب(علیه السلام) کافر شدند.⁽³⁾

«ذَرْنِی وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحِیدًا * وَ جَعَلْتُ لَهُ مَالًا مَّمْدُودًا * وَ بَنِینَ شُهُودًا * وَ مَهَّدتُّ لَهُ تَمْهِیدًا * ثُمَّ یَطْمَعُ أَنْ أَزِیدَ * کَلَّا إِنَّهُ کَانَ لِآیَاتِنَا عَنِیدًا * سَأُرْهِقُهُ صَعُودًا *إِنَّهُ فَکَّرَ وَ قَدَّرَ * فَقُتِلَ کَیْفَ قَدَّرَ *… فَقَالَ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ یُؤْثَرُ * إِنْ هَذَا إِلَّا قَوْلُ الْبَشَرِ …»⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

این آیات درباره‌ی ولید بن مغیره نازل شد، و او پیرمردی کبیر و مجرّب و از دُهات و سیاستمداران عرب، و استهزا کنندگان رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بود، و هنگامی که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) قرآن می‌خواند، قریش جمع می‌شدند و به ولید بن مغیره می‌گفتند:آنچه محمّد می‌خواند چیست؟ آیا شعر است، و یا کهانت است، و یا خطبه است؟ و ولید گفت: «مرا رها کنید تا سخن او را بشنوم»پس نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آمد و گفت: «ای محمّد مقداری از شعر خود را برای من بخوان».

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

«این‌ها کلام خداست و شعر نیست و خداوند سخنانی که برای ملائکه و پیامبران و مرسلین خود دوست می‌داشته، برای من فرستاده است»ولید گفت: مقداری از آن‌ها را برای من بخوان، پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) سوره‌ی سجده را برای او خواند، تا رسید به آیه «فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنذَرْتُکُمْ صَاعِقَةً مِّثْلَ صَاعِقَةِ عَادٍ وَ ثَمُودَ»پس بدن ولید لرزید، و موهای او سیخ شد و به خانه خود بازگشت و نزدیک قریش نرفت، و قریش نزد ابوجهل رفتند، و گفتند: ولید دین محمّد را پذیرفته است، مگر نمی‌بینی نزد ما نمی‌آید؟ پس ابوجهل نزد ولید رفت و گفت: «ای عمو تو ما را رسوا و سر به زیر کردی، و ما دشمن به شاد شدیم از این که تو آیین محمّد را پذیرفتی!»

ولید گفت: «من آیین او را نپذیرفته‌ام، ولکن سخن سختی از او شنیدم که انسان را به لرزه در می‌آورد»ابوجهل گفت: آیا سخنان او خطابه است؟ گفت: خیر، چرا که خطابه کلام پیوسته است، و کلام او پراکنده است و با همدیگر شباهت ندارد! ابوجهل گفت: آیا شعر است؟ ولید گفت: من اشعار عرب را از کوتاه و بلند آن دیده‌ام و کلام او شعر نیست. ابوجهل گفت: پس کلام او چیست؟ ولید گفت: مرا رها کن تا درباره‌ی آن فکر کنم.

و چون روز بعد فرا رسید به او گفتند: نظر تو چیست؟ ولید گفت: «بگویید: سحر است، چرا که قلوب مردم را تسخیر نموده است»و آیات فوق نازل شد: «ذَرْنِی وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحِیدًا»و خداوند ولید را به این خاطر «وحید»نامیده که می‌گفت: «پرده کعبه باید یک سال به دست من باشد، و یک سال به دست بقیّه مردم»از سویی او مال فراوان و باغستان‌های زیادی داشت، و دارای ده فرزند و ده غلام بود، و نزد هر غلامی هزار دینار قرار داده بود، تا با آن‌ها تجارت نماید، و او تنها کسی بود که در آن زمان دارای قنطار بود، و گفته شده که قنطار پوست گاو است که پر از طلا باشد…

سپس مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

و امّا صَعود در آیه «سَأُرْهِقُهُ صَعُودًا»کوهی است در وسط جهنّم از مسّ گداخته.⁽¹⁾

یا أبا الحکم أن أبا عبد الشّمس صبا إلی دین محمّد أ ما تراه لم یرجع إلینا، فغدا أبو جهل فقال له: یا عم نکست رءوسنا و فضحتنا و أشمت بنا عدونا و صبوت إلی دین محمّد، فقال ما صبوت إلی دینه و لکنی سمعت منه کلاما صعبا تقشعر منه الجلود، فقال له أبو جهل:

أ خطب هو قال: لا أن الخطب کلام متصل و هذا کلام منثور و لا یشبه بعضه بعضا قال أ فشعر هو قال لا، أما إنّی قد سمعت أشعار العرب بسیطها و مدیدها و رملها و رجزها و ما هو بشعر قال فما هو قال دعنی أفکر فیه فلما کان من الغد قالوا یا أبا عبد شمس ما تقول فیما قلناه قال: قولوا هو سحر فإنه أخذ بقلوب النّاس، فأنزل الله علی رسوله فی ذلک «ذَرْنِی وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحِیداً»و إنّما سمی وحیدا لأنه قال لقریش أنا أتوحد بکسوة البیت سنة و علیکم فی جماعتکم سنة، و کان له مال کثیر و حدائق و کان له عشر بنین بمکة و کان له عشرة عبید عند کل عبد ألف دینار یتجر بها و تلک القنطار فی ذلک الزمان و یقال إن القنطار جلد ثور مملو ذهبا، فأنزل الله ذَرْنِی وَ مَنْ خَلَقْتُ إلی قوله صَعُوداً قال: جبل یسمی صعودا.[تفسیر قمّی، ج 2، ص 393]

مرحوم علی بن ابراهیم سپس آیات فوق را تا آیه 31 توضیح می‌دهد، و در توضیح «عَلَیْهَا تِسْعَةَ عَشَرَ»گوید:

مقصود این است که مأمورین عذاب جهنّم نوزده نفر از ملائکه هستند و مردم را عذاب و شکنجه می‌دهند تا این که گوید: هر یک از دوزخیان را نوزده ملک مأمور به عذاب اویند.⁽¹⁾

سپس مرحوم علی بن ابراهیم از امام صادق(علیه السلام) در تفسیر «ذَرْنِی وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحِیدًا»نقل نموده که می‌فرماید:

وحید ولد الزّنا می‌باشد و او زُفَر است، و «مَالًا مَّمْدُودًا»یعنی «أجلاً ممدوداً إلی مدةٍ، «وَ بَنِینَ شُهُوداً»یاران اویند که شهادت دادند: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرموده: «ما پیامبران ارثی به جای نمی‌گذاریم و هر چه از ما بماند صدقه و مربوط به همه مسلمانان می‌باشد»تا این که گوید: مقصود از«إِنَّهُ کَانَ لِآیَاتِنَا عَنِیدًا»ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) است که آنان سخن پیامبر(صلی الله علیه و آله) را درباره‌ی او انکار کردند، و مقصود از «إِنَّهُ فَکَّرَ وَ قَدَّرَ»فکر او درباره‌ی دستور پیامبر(صلی الله علیه و آله) نسبت به ولایت است، و «قَدَّر»به معنای تصمیم این است که اگر پیامبر(صلی الله علیه و آله) از دنیا برود، آنان بیعت خود را درباره‌ی امیرالمؤمنین(علیه السلام) بر هم بزنند و هرگز نگذارند خلافت به دست ایشان برسد.

سپس گوید:

و «فَقُتِلَ کَیْفَ قَدَّرَ ثُمَ قُتِلَ کَیْفَ قَدَّرَ»نفرین و وعده‌ی عذاب بعد از عذاب است، و عذاب اوّل به دست مهدی؟عج؟ خواهد بود، و عذاب دوم در قیامت می‌باشد، و «ثمّ نظر و عَبَسَ و بَسَر»نگاه او به پیامبر(صلی الله علیه و آله) و امیرالمؤمنین(علیه السلام) است با روی گرفته و عبوس به خاطر دستوری که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) درباره‌ی بیعت با علی به آنان داد، و مقصود از «ثُمَ أَدْبَرَ وَ اسْتَکْبَرَ فَقالَ إِنْ هذا إِلَّا سِحْرٌ یُؤْثَرُ» این است که زُفَر گفت: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) مردم را درباره‌ی علی سحر نمود، و سخنان او از طرف خداوند نیست، بلکه سخن بشر می‌باشد و «سأصلیه سَقَر» تا انتهای آیه درباره‌ی زُفَر نازل شده است….⁽¹⁾

«کَلَّا وَ الْقَمَرِ * وَ اللَّیْلِ إِذْ أَدْبَرَ * وَ الصُّبْحِ إِذَا أَسْفَرَ * إِنَّهَا لَإِحْدَی الْکُبَرِ * نَذِیرًا لِّلْبَشَرِ * لِمَن شَاء مِنکُمْ أَن یَتَقَدَّمَ أَوْ یَتَأَخَّرَ»⁽¹⁾

امام کاظم(علیه السلام) در روایت محمّد بن فضیل می‌فرماید:

مقصود از «وَ ما هِیَ إِلَّا ذِکْری لِلْبَشَرِ»ولایت علیّ(علیه السلام) است، و مقصود از «إِنَّها لَإِحْدَی الْکُبَرِ»نیز ولایت آن حضرت است.⁽²⁾

یستیقنون ان الله و رسوله و وصیه حق، قلت: «وَ یَزْدادَ الَّذِینَ آمَنُوا إِیماناً»قال: یزدادون لولایة الوصی ایمانا، قلت: «وَ لا یَرْتابَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ وَ الْمُؤْمِنُونَ»قال: بولایة علی قلت ما هذا الارتیاب؟ قال: یعنی بذلک أهل الکتاب و المؤمنین الذین ذکر الله فقال له:

و لا یرتابون فی الولایة قلت: «وَ ما هِیَ إِلَّا ذِکْری لِلْبَشَرِ»قال: نعم ولایة علی، قلت: إِنَّها لَإِحْدَی الْکُبَرِ قال: الولایة. [تفسیر نورالثّقلین، ج 5، ص 457، ح 21]

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

مقصود از «إِنَّهَا لَإِحْدَی الْکُبَرِ * نَذِیرًا لِّلْبَشَرِ»فاطمه(علیها السلام) است.⁽¹⁾مؤلّف گوید:

خداوند در آیات فوق سخنان قریش و منافقین را درباره‌ی رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به شدّت ردّ نموده و با سوگند، به ماه و شب و صبح می‌فرماید: آنچه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) درباره‌ی علی(علیه السلام) می‌فرماید، حق و مسلّم است و او مجنون و کاهن و شاعر و کذّاب و ساحر نیست.

در ذیل روایت محمّد بن فضیل یاد شده آمده که او به امام کاظم(علیه السلام) می‌گوید:

معنای «لِمَن شَاء مِنکُمْ أَن یَتَقَدَّمَ أَوْ یَتَأَخَّرَ»چیست؟ و امام(علیه السلام) می‌فرماید: «مَنْ تَقَدَّمَ إِلَی وَلَایَتِنَا أُخِّرَ عَنْ سَقَرَ وَ مَنْ تَأَخَّرَ عَنَّا تَقَدَّمَ إِلَی سَقَرَ»یعنی کسی که ولایت ما را بپذیرد، از عذاب سقر دور می‌شود، و کسی که از ولایت ما اعراض کند، به طرف عذاب سقر می‌رود.⁽²⁾

«إِلَّا أَصْحَابَ الْیَمِینِ * فِی جَنَّاتٍ یَتَسَاءلُونَ * عَنِ الْمُجْرِمِینَ * مَا سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ * قَالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ * وَ لَمْ نَکُ نُطْعِمُ الْمِسْکِینَ * وَ کُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخَائِضِینَ * وَ کُنَّا نُکَذِّبُ بِیَوْمِ الدِّینِ * حَتَّی أَتَانَا الْیَقِینُ»⁽³⁾

در ذیل روایت محمّد بن فضیل از امام کاظم(علیه السلام) گذشت که فرمود:

به خدا سوگند مقصود از «أَصْحَابَ الْیَمِینِ»شیعیان ما هستند.

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

مقصود از«یمین»امیرالمؤمنین(علیه السلام) است، و اصحاب یمین شیعیان آن حضرت می‌باشند، و امیرالمؤمنین(علیه السلام) در قیامت به دشمنان آل‌محمّد می‌گوید: «مَا سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ؟»و آنان می‌گویند: «لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ»«أی لَمْ نَکُنْ مِنْ أَتْبَاعِ الْأَئِمَّةِ.»⁽¹⁾

محمّد بن فضیل گوید: به امام کاظم(علیه السلام) گفتم: مقصود از «لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ» چیست؟ فرمود:

یعنی ما ولایت وصیّ محمّد و اوصیای بعد از او را نپذیرفتیم، و درود و صلوات بر آنان نفرستادیم.⁽²⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌فرماید:

همواره از نماز مراقبت کنید، و فراوان نماز بخوانید، و با نماز به خدای خود تقرّب بجویید، چرا که خداوند نماز را بر مؤمنین واجب نموده است، آیا شما پاسخ دوزخیان را نشنیده‌اید که چون به آنان گفته می‌شود: چه چیز شما را در عذاب سَقَر قرار داد؟ می‌گویند: ما اهل نماز نبودیم؟!⁽³⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

«مقصود از «وَ لَمْ نَکُ نُطْعِمُ الْمِسْکِینَ»مربوط به حقوق آل‌محمّد(صلی الله علیه و آله) است نسبت به خمس ذوی القربی و یتامی و مساکین و ابن السبیل آنان»و در تفسیر «فَمَا تَنفَعُهُمْ شَفَاعَةُ الشَّافِعِینَ»گوید: اگر جمیع پیامبران مرسل و ملائکه مقرّب خدا درباره‌ی ناصبی و دشمنی آل‌محمّد (صلوات الله علیهم أجمعین)، شفاعت نمایند، شفاعت آنان پذیرفته نخواهد شد.⁽¹⁾

«فَمَا تَنفَعُهُمْ شَفَاعَةُ الشَّافِعِینَ * فَمَا لَهُمْ عَنِ التَّذْکِرَةِ مُعْرِضِینَ * کَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مُّسْتَنفِرَةٌ * فَرَّتْ مِن قَسْوَرَةٍ * بَلْ یُرِیدُ کُلُّ امْرِئٍ مِّنْهُمْ أَن یُؤْتَی صُحُفًا مُّنَشَّرَةً»⁽²⁾

از امام حسن(علیه السلام) نقل شده که می‌فرماید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

روز قیامت یکی از اهل بهشت گوید: «خدایا بنده تو فلانی، در دنیا شربت آبی به من نوشاند، پس تو مرا شفیع او قرار ده»و خداوند می‌فرماید: «او را از آتش نجات ده» پس آن مؤمن -- در دوزخ -- او را پیدا می‌کند، و از آتش نجاتش می‌دهد.⁽³⁾

و نیز فرمود:

خداوند به خاطر شفاعت یکی از امّت من، بیش از جمعیّت قبیله‌ی مُضَر را داخل بهشت می‌نماید.⁽¹⁾

محمّد بن فضیل گوید: به امام کاظم(علیه السلام) گفتم: مقصود از «فَمَا لَهُمْ عَنِ التَّذْکِرَةِ مُعْرِضِینَ»چیست؟ فرمود:

مقصود اعراض از ولایت [امیرالمؤمنین(علیه السلام)] است.⁽²⁾

-- فی تفسیر علی بن إبراهیم ثمّ قال: فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْکِرَةِ مُعْرِضِینَ قال: عما یذکر لهم من موالاة أمیر المؤمنین(علیه السلام). [همان، ح 32 و 33]

مرحوم شیخ مفید در کتاب ارشاد از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

ای مردم [کوفه] من شما را امر به جهاد و جنگ [با معاویه و یاران او] نمودم و شما آماده جنگ نشدید، و شما را صدا زدم و پاسخ مرا ندادید، و از شما خیرخواهی کردم، و شما از من نپذیرفتید، بنابراین، بودن شما برای من، نبود است، چرا که به شما درس حکمت می‌دهم، و شما از من روی می‌گردانید، و شما را موعظه بالغه می‌کنم و شما از من فرار می‌کنید، مانند این که اُلاغ‌ها از شیر فرار می‌کنند.⁽³⁾

امام باقر(علیه السلام) در تفسیر «بَلْ یُرِیدُ کُلُّ امْرِئٍ مِّنْهُمْ أَن یُؤْتَی صُحُفًا مُّنَشَّرَةً» می‌فرماید:

هنگامی که قریش و منافقین به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) گفتند: «ما شنیده‌ایم که اگر یکی از بنی اسرائیل گناهی می‌کرده، چون از خواب بیدار می‌شده آن گناه و کفّاره‌ی آن بر روی کاغذی کنار سر او دیده می‌شده است».پس جبرئیل بر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نازل شد و گفت: «آیا قوم تو می‌خواهند سنّت بنی اسرائیل درباره‌ی آنان جاری شود؟ اگر چنین چیزی را مایل هستید ما درباره‌ی آنان انجام می‌دهیم، و عقوبت بنی اسرائیل را بر آن‌ها وارد می‌کنیم؟»پس مردم فهمیدند که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از چنین چیزی برای قوم خود کراهت دارد.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) در تفسیر «هُوَ أَهْلُ التَّقْوَی وَ أَهْلُ الْمَغْفِرَةِ»فرمود: خداوند می‌فرماید:

من اهل و شایسته آنم که از من هراس شود، و بنده‌ی من شریک برای من قرار ندهد، و اگر او شریک برای من قرار ندهد او را داخل بهشت می‌نمایم.»⁽²⁾

-- و قال(علیه السلام): ان الله تبارک و تعالی اقسم بعزته و جلاله ان لا یعذب أهل توحیده بالنار. [رواه فی تفسیر نورالثّقلین، ج 5، ص 460، ح 38 و 39]

سوره‌ی قیامت

اشاره

محلّ نزول: مکّه مکرّمه.

ترتیب نزول: بعد از سوره‌ی قارعه.

تعداد آیات: 40 آیه.

ثواب قرائت سوره‌ی قیامت

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

کسی که همواره سوره‌ی قیامت را بخواند و به آن عمل کند، خداوند او را در زیباترین صورت از قبر خارج می‌کند، و با رسول خدا(صلی الله علیه و آله) خواهد بود و آن حضرت به او بشارت می‌دهد، و در صورت او می‌خندد، تا از میزان و صراط بگذرد.⁽¹⁾

و از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود:

کسی که این سوره را قرائت کند، من و جبرئیل در روز قیامت شهادت می‌دهیم که او یقین به قیامت داشته است، و هنگامی که از قبر خارج می‌شود صورت او در مقابل خلایق سفید و نورانی است، و نور او مقابلش در حرکت است، و کسی که

همواره آن را قرائت نماید، وسعت رزق و صیانت نفس پیدا می‌کند، و محبوب مردم می‌شود.⁽¹⁾

و فرمود:

کسی که همواره این سوره را بخواند، من و جبرئیل در قیامت شهادت می‌دهیم که او مؤمن به قیامت بوده است.⁽²⁾امام صادق(علیه السلام) فرمود:

قرائت این سوره سبب خشوع و عفاف و صیانت [در دین] می‌شود، و کسی که آن را قرائت کند، از هیچ سلطانی هراس پیدا نمی‌کند، و در شب و در روز، با اذن خداوند محفوظ خواهد ماند.⁽³⁾

سوره‌ی قیامت، آیات 1 تا 40

متن:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

لا أُقْسِمُ بِیَوْمِ الْقِیامَةِ 1 وَ لا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ 2 أَ یَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ 3 بَلی قادِرینَ عَلی أَنْ نُسَوِّیَ بَنانَهُ 4 بَلْ یُریدُ الْإِنْسانُ لِیَفْجُرَ أَمامَهُ 5 یَسْئَلُ أَیَّانَ یَوْمُ الْقِیامَةِ 6 فَإِذا بَرِقَ الْبَصَرُ 7 وَ خَسَفَ الْقَمَرُ 8 وَ جُمِعَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ 9 یَقُولُ الْإِنْسانُ یَوْمَئِذٍ أَیْنَ الْمَفَرُّ 10 کَلاَّ لا وَزَرَ 11 إِلی رَبِّکَ یَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ 12 یُنَبَّؤُا الْإِنْسانُ یَوْمَئِذٍ بِما قَدَّمَ وَ أَخَّرَ 13 بَلِ الْإِنْسانُ عَلی نَفْسِهِ بَصیرَةٌ 14 وَ لَوْ أَلْقی مَعاذیرَهُ 15 لا تُحَرِّکْ بِهِ لِسانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ 16 إِنَّ عَلَیْنا جَمْعَهُ وَ قُرْآنَهُ 17 فَإِذا قَرَأْناهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ 18 ثُمَّ إِنَّ عَلَیْنا بَیانَهُ 19 کَلاَّ بَلْ تُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ 20 وَ تَذَرُونَ الْآخِرَةَ 21 وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ 22 إِلی رَبِّها ناظِرَةٌ 23 وَ وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ باسِرَةٌ 24 تَظُنُّ أَنْ یُفْعَلَ بِها فاقِرَةٌ 25 کَلاَّ إِذا بَلَغَتِ التَّراقِیَ 26 وَ قیلَ مَنْ راقٍ 27 وَ ظَنَّ أَنَّهُ الْفِراقُ 28 وَ الْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ 29 إِلی رَبِّکَ یَوْمَئِذٍ الْمَساقُ 30 فَلا صَدَّقَ وَ لا صَلَّی 31 وَ لکِنْ کَذَّبَ وَ تَوَلَّی 32 ثُمَّ ذَهَبَ إِلی أَهْلِهِ یَتَمَطَّی 33 أَوْلی

لَکَ فَأَوْلی 34 ثُمَّ أَوْلی لَکَ فَأَوْلی 35 أَ یَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَنْ یُتْرَکَ سُدیً 36 أَ لَمْ یَکُ نُطْفَةً مِنْ مَنِیٍّ یُمْنی 37 ثُمَّ کانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّی 38 فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَیْنِ الذَّکَرَ وَ الْأُنْثی 39 أَ لَیْسَ ذلِکَ بِقادِرٍ عَلی أَنْ یُحْیِیَ الْمَوْتی 40

لغات:

«لَا أُقْسِمُ بِیَوْمِ الْقِیَامَةِ»لا زائدة أو انکار لمن أنکر البعث، و «اللَّوَّامَة»أی کثیرة اللُؤم التی تلوم الإنسان و إن اجتهدت فی الطاعة، و «بَرِقَ البَصَر»ای تحیّر فَزَعاً، و «وَ خَسَفَ الْقَمَرُ»ای ذَهَبَ ضَوئه، و «المَفَرُّ»محل الفرار، و «لَا وَزَرَ»ای لا ملجأ، و «المستقرّ»محل القرار، و «العَجَلة»طلب عمل الشئ قبل وقته، و نقیضه الإبطاء، و «السُرعَة»عمل الشیئ فی أوّل وقته و ضدّه الأناة، و «قرآن»به معنای ضمّ و جمع، و مصدر است مانند رُجحان، و «بیان»اظهار معنا برای نفس است، و نقیض آن اخفاء و اغماض است، و «نَضرة»به معنای بهجت و شادی و خرّمی است، و «طلاقة»ضدّ عبوس است، و «باسِرَة»جمع بُسور به معنای طلاقت وجه و خرّمی است، و «نَظَر» به معنای نگاه است و به معنای انتظار نیز آمده است، و «ناظرة»ای منتظرة، و به معنای فکر نیز آمده، مانند نظرت فی هذه المسألة ای تفکّرت فیها و «مناظرة»به معنای مقابله است، و «فاقِرَة»به معنای کاسرة است، و در فارسی گفته می‌شود پشت من شکست، و «تراقی»جمع ترقوة به معنای مقدّم حَلق از بالای سینه است، و «راقی» طالب شفا است، و «تمطّی»تمدّد بدن از کسالت است، و «أَوْلَی لَکَ»کلمه‌ی وعید و تهدید است، و «سُدی»به معنای مهمل است، و «عَلَقَة»قطعه‌ی خون است.

ترجمه:

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر

سوگند به روز قیامت، (1) و سوگند به (نفس لوّامه و) و جدان بیدار و ملامتگر (که رستاخیز حقّ است)! (2) آیا انسان می‌پندارد که هرگز استخوانهای او را جمع نخواهیم کرد؟! (3) آری قادریم که (حتّی خطوط سر) انگشتان او را موزون و مرتّب کنیم! (4) (انسان شک در معاد ندارد) بلکه او می‌خواهد (آزاد باشد و بدون ترس از دادگاه قیامت) درتمام عمر گناه کند! (5) (از این رو) می‌پرسد: «قیامت کی خواهد بود»!(6)(بگو:) در آن هنگام که چشم‌ها از شدّت وحشت به گردش درآید، (7) و ماه بی‌نور گردد، (8) و خورشید و ماه یک جا جمع شوند، (9) آن روز انسان می‌گوید: «راه فرار کجاست؟!» (10) هرگز چنین نیست، راه فرار و پناهگاهی وجود ندارد! (11) آن روز قرارگاه نهایی تنها بسوی پروردگار تو است (12) و در آن روز انسان را از تمام کارهایی که از پیش یا پس فرستاده آگاه می‌کنند! (13) بلکه انسان خودش از وضع خود آگاه است، (14) هر چند (در ظاهر) برای خود عذرهایی بتراشد! (15) زبانت را بخاطر عجله برای خواندن آن [قرآن] حرکت مده، (16) چرا که جمع کردن و خواندن آن بر عهده ماست! (17) پس هر گاه آن را خواندیم، از خواندن آن پیروی کن! (18) سپس بیان و (توضیح) آن (نیز) بر عهده ماست! (19) چنین نیست که شما می‌پندارید (و دلایل معاد را کافی نمی‌دانید) بلکه شما دنیای زودگذر را دوست دارید (و هوسرانی بی‌قید و شرط را)! (20) و آخرت را رها می‌کنید! (21) (آری) در آن روز صورتهایی شاداب و مسرور است، (22) و به پروردگارش می‌نگرد! (23) و در آن روز صورتهایی عبوس و در هم کشیده است، (24) زیرا می‌داند عذابی در پیش دارد که پشت را در هم می‌شکند! (25) چنین نیست (که انسان می‌پندارد!

او ایمان نمی‌آورد) تا موقعی که جان به گلوگاهش رسد، (26) و گفته شود: «آیا کسی هست که (این بیمار را از مرگ) نجات دهد؟!»(27) و به جدایی از دنیا یقین پیدا کند، (28) و ساق پاها (از سختی جان‌دادن) به هم بپیچد! (29) (آری) در آن روز مسیر همه بسوی (دادگاه) پروردگارت خواهد بود! (30) (در آن روز گفته می‌شود:) او هرگز ایمان نیاورد و نماز نخواند، (31) بلکه تکذیب کرد و روی‌گردان شد، (32) سپس بسوی خانواده خود بازگشت در حالی که متکبّرانه قدم برمی‌داشت! (33) (با این اعمال) عذاب الهی برای تو شایسته‌تر است، شایسته‌تر! (34) سپس عذاب الهی برای تو شایسته‌تر است، شایسته‌تر! (35) آیا انسان گمان می‌کند بی‌هدف رها می‌شود؟! (36) آیا او نطفه‌ای از منی که در رحم ریخته می‌شود نبود؟! (37) سپس بصورت خون بسته در آمد، و خداوند او را آفرید و موزون ساخت، (38) و از او دو زوج مرد و زن آفرید! (39) آیا چنین کسی قادر نیست که مردگان را زنده کند؟! (40)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«لَا أُقْسِمُ بِیَوْمِ الْقِیَامَةِ * وَ لَا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ * أَ یَحْسَبُ الْإِنسَانُ أَلَّن نَجْمَعَ عِظَامَهُ * بَلَی قَادِرِینَ عَلَی أَن نُّسَوِّیَ بَنَانَهُ * بَلْ یُرِیدُ الْإِنسَانُ لِیَفْجُرَ أَمَامَهُ»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) می فرماید:

«لِیَفْجُرَ أَمَامَهُ»ای یکذّبه.⁽²⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

«لِیَفْجُرَ أَمَامَهُ»یعنی «یُقَدِّمُ الذَّنْبَ وَ یُؤَخِّرُ التَّوْبَةَ وَ یَقُولُ سَوْفَ أَتُوبُ».یعنی

گناه را انجام می‌دهد، و توبه را به تأخیر می‌اندازد، و می‌گوید: درآینده، توبه خواهم نمود.⁽¹⁾

برخی از اصحاب، از ائمّه(علیهم السلام) نقل کرده‌اند که می‌فرماید:

«بل یرید أن یفجر و یکید أمیر المؤمنین(علیه السلام)»، یعنی بلکه اراده کرده تا فجور کند و با امیرالمؤمنین(علیه السلام) مکر و حیله نماید.⁽²⁾

«یَسْأَلُ أَیَّانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ * فَإِذَا بَرِقَ الْبَصَرُ * وَ خَسَفَ الْقَمَرُ * وَ جُمِعَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ * یَقُولُ الْإِنسَانُ یَوْمَئِذٍ أَیْنَ الْمَفَرُّ * کَلَّا لَا وَزَرَ * إِلَی رَبِّکَ یَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ * یُنَبَّأُ الْإِنسَانُ یَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَ أَخَّرَ * بَلِ الْإِنسَانُ عَلَی نَفْسِهِ بَصِیرَةٌ * وَ لَوْ أَلْقَی مَعَاذِیرَهُ»⁽³⁾

در کتاب غیبت شیخ طوسی رحمه الله علیه از علیّ بن مهزیار نقل شده که ضمن حدیث مفصّلی راجع به ملاقات او با حضرت بقیّة الله(علیه السلام) گوید:

از آن حضرت سؤال کردم: مولای من فرج شما کی خواهد بود؟ فرمود: «هنگامی که بین شما و بین کعبه مانع شوند، و خورشید و ماه جمع شود، و ستارگان در اطراف خورشید و ماه بگردند.»گفتم: ای فرزند رسول خدا آن در چه زمانی است؟ فرمود: در سال فلان و فلان «دَابَّةُ الْأَرْضِ»[یعنی امیرالمؤمنین(علیه السلام)] از بین صفا و مروه خارج می‌شود، و با او عصای موسی و خاتم سلیمان است، و مردم را به طرف محشر سوق می‌دهد.⁽⁴⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید: امام باقر(علیه السلام) فرمود:

«کَلَّا لَا وَزَرَ»یعنی لا ملجأ، و «یُنَبَّأُ الْإِنسَانُ یَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَ أَخَّرَ»یعنی «بِمَا قَدَّمَ مِنْ خَیْرٍ وَ شَرٍّ -- وَ مَا أَخَّرَ…»یعنی در روز قیامت انسان ملجأ و پناهگاهی ندارد، و از خیر و یا شرّی که پیش فرستاده آگاه خواهد شد، و سنّت‌ها و روش‌هایی که در دنیا برقرار نموده، اگر گناه و شرّ باشد، همانند کیفر کسانی که به آن‌ها عمل می‌کنند، او را کیفر خواهند نمود، و از کیفر گناه کنندگان چیزی کاسته نمی‌شود، و اگر سنّت‌هایی که پایه‌گذاری کرده نیکو باشد، پاداش عمل کنندگان به آن‌ها را دارد، و چیزی از پاداش عمل کنندگان کم نمی‌شود.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) درتفسیر «بَلِ الْإِنسَانُ عَلَی نَفْسِهِ بَصِیرَةٌ * وَ لَوْ أَلْقَی مَعَاذِیرَهُ» فرمود:

چگونه انسان می‌تواند با عملی به خداوند تقرّب بجوید در حالی که خداوند حقیقت آن را در وجود او نمی‌بیند؟! سپس فرمود: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) می‌فرمود: هر کس چیزی را در باطن خود نهفته باشد، خداوند، ردا و لباس آن را بر اندام

او می‌پوشاند، و اگر باطن او نیکو باشد، لباس نیکی به او پوشانده می‌شود، و اگر باطن او پلید و شرّ باشد لباس پلیدی و شرّ به او پوشانده می‌شود.⁽¹⁾

مرحوم کلینی در کافی پس از نقل روایت فوق دو روایت دیگر به همین مضمون نقل نموده که امام صادق(علیه السلام) در آن‌ها همین معنا را با تمسّک به آیه فوق بیان نموده است.⁽²⁾

-- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ قَالَ إِنِّی لَأَتَعَشَّی مَعَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) إِذْ تَلَا هَذِهِ الْآیَةَ -- بَلِ الْإِنْسانُ عَلی نَفْسِهِ بَصِیرَةٌ وَ لَوْ أَلْقی مَعاذِیرَهُ یَا أَبَا حَفْصٍ مَا یَصْنَعُ الْإِنْسَانُ أَنْ یَعْتَذِرَ إِلَی النَّاسِ بِخِلَافِ مَا یَعْلَمُ اللَّهُ مِنْهُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) کَانَ یَقُولُ مَنْ أَسَرَّ سَرِیرَةً أَلْبَسَهُ اللَّهُ رِدَاءَهَا إِنْ خَیْراً فَخَیْرٌ وَ إِنْ شَرّاً فَشَرٌّ. [کافی، ج 2، ص 295، ح 11 و 15]

مؤلّف گوید:

در روایات به آیه فوق درباره‌ی کسی که مال یتیم را برای مصلحت یتیم می‌خورد، و بیماری که تکلیف روزه ندارد، و خوابی که سبب بطلان وضو می‌شود نیز تمسّک شده است.⁽³⁾

-- و فیه: مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ وَ مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) عَنِ الْخَفْقَةِ وَ الْخَفْقَتَیْنِ فَقَالَ مَا أَدْرِی مَا الْخَفْقَةُ وَ الْخَفْقَتَانِ إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ -- بَلِ الْإِنْسانُ عَلی نَفْسِهِ بَصِیرَةٌ إِنَّ عَلِیّاً(علیه السلام) کَانَ یَقُولُ مَنْ وَجَدَ طَعْمَ النَّوْمِ قَائِماً أَوْ قَاعِداً فَقَدْ وَجَبَ عَلَیْهِ الْوُضُوءُ.[کافی، ج 3، ص 37، ح 15]

«إِنَّ عَلَیْنَا جَمْعَهُ وَ قُرْآنَهُ * فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ * ثُمَّ إِنَّ عَلَیْنَا بَیَانَهُ * کَلَّا بَلْ تُحِبُّونَ الْعَاجِلَةَ * وَ تَذَرُونَ الْآخِرَةَ * وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ نَّاضِرَةٌ * إِلَی رَبِّهَا نَاظِرَةٌ»⁽¹⁾

عبدالله بن عبّاس در تفسیر «لا تُحَرِّکْ بِهِ لِسانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ»گوید:

هنگامی که بر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) قرآن و وحی نازل می‌شد، آن حضرت قبل از تمام کردن جبرئیل به خاطر علاقه‌ای که به وحی و قرآن داشت زبان خود را به خواندن وحی حرکت می‌داد، از ترس آن که فراموش نماید، و خداوند او را از این عمل نهی نمود.⁽²⁾

و در روایت سعید بن جبیر آمده که گوید:

نزول وحی و حفظ آن بر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) سخت بود، از این رو قبل از فراغ جبرئیل از القای وحی، رسول خدا(صلی الله علیه و آله) زبان خود را به قرائت آیات حرکت می‌داد، و خداوند به او فرمود: «لا تُحَرِّکْ بِهِ لِسانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ»یعنی لا تعجّل بالوحی أو بالقرآن و لا تقرأه قبل قراءة جبرئیل.⁽³⁾

هاشم صیداوی گوید: امام صادق(علیه السلام) [در تفسیر«وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ نَّاضِرَةٌ * إِلَی رَبِّهَا نَاظِرَةٌ»]به من فرمود:

ای هاشم پدرم -- که افضل از من بود -- از جدّم رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل نمود که فرمود: «بر هیچ کدام از فقرای مؤمن تبعه‌ای نخواهد بود»گفتم: فدای شما شوم تبعه چیست؟ فرمود: پنجاه و یک رکعت نماز در شبانه روز، و سه روز، روزه گرفتن در هرماه»سپس فرمود: هنگامی که فقرای شیعه با صورت‌های نورانی -- مانند ماه شب چهارده -- در قیامت حاضر می‌شوند، به هر کدام آنان گفته می‌شود: درخواست کن تا به تو عطا شود، و او می‌گوید: «از خدای خود مسئلت دارم که به چهره‌ی حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) نگاه کنم»پس خداوند به اهل بهشت اجازه می‌دهد تا آن حضرت را زیارت کنند، و برای رسول خدا(صلی الله علیه و آله) منبری از نور نصب می‌شود که دارای هزار پله است، و فاصله بین پله‌ها به اندازه‌ی یک جهش اسب است، و حضرت محمّد و امیرالمؤمنین (علیهما الصلاة و السّلام) بر بالای آن می‌روند، و اطراف آن منبر شیعیان آل‌محمّد (صلوات الله علیهم أجمعین) قرار می‌گیرند، و خداوند به آنان نظر رحمت می‌فرماید چنان که خداوند در آیه «وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ نَّاضِرَةٌ * إِلَی رَبِّهَا نَاظِرَةٌ» به این معنا اشاره می‌فرماید.

تا این که می‌فرماید:

سپس از ناحیه‌ی خداوند نوری بر آنان می‌تابد، و چون یکی از آنان باز می‌گردند، حورالعین قدرت نگاه به چهره او را ندارند. سپس امام صادق(علیه السلام)

به هاشم صیداوی فرمود: ای هاشم! «لِمِثْلِ هَذَا فَلْیَعْمَلْ الْعَامِلُونَ»⁽¹⁾، یعنی برای رسیدن به چنین جایی، باید عمل کنندگان بکوشند.⁽²⁾

ابوبصیر گوید: به امام صادق(علیه السلام) گفتم: آیا مؤمنان در قیامت خدای خود را می‌بینند؟ فرمود:

«آری، بلکه قبل از قیامت نیز او را می‌بینند»گفتم: در کجا او را می‌بینند؟ فرمود:

هنگامی که خداوند به آنان می‌گوید: «أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلی»سپس امام(علیه السلام) ساکت شد، و باز فرمود: مؤمنین در دنیا قبل از قیامت او را خواهند دید، مگر تو اَلان او را نمی‌بینی؟ گفتم: فدای شما شوم آیا این حدیث را از قول شما به مردم بگویم؟ فرمود: نه، چرا که اگر این حدیث را بگویی، مردم نادان آن را انکار می‌کنند و می‌گویند «این تشبیه و کفر است»در حالی که این رؤیت با قلب است و

رؤیت با قلب مانند رؤیت و دیدن با چشم نیست، و خداوند منزّه از چیزی است که اهل تشبیه می‌گویند «تَعَالَی اللَّهُ عَمَّا یَصِفُهُ الْمُشَبِّهُونَ وَ الْمُلْحِدُونَ.»⁽¹⁾

«وَ وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ بَاسِرَةٌ * تَظُنُّ أَن یُفْعَلَ بِهَا فَاقِرَةٌ * کَلَّا إِذَا بَلَغَتْ التَّرَاقِیَ * وَ قِیلَ مَنْ رَاقٍ * وَ ظَنَّ أَنَّهُ الْفِرَاقُ * وَ الْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ * إِلَی رَبِّکَ یَوْمَئِذٍ الْمَسَاقُ»⁽²⁾

مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

«وَ وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ بَاسِرَةٌ»ای ذلیلة، و «تَظُنُّ أَن یُفْعَلَ بِهَا فَاقِرَةٌ»، [أی داهیة تکسر الفِقَارَ] و«کَلَّا إِذَا بَلَغَتْ التَّرَاقِیَ»یعنی هنگامی که نفس به گلو می‌رسد، به او گفته می‌شود:

«من یرقیک؟»یعنی چه کسی تو را شفا می‌دهد، و«وَ ظَنَّ أَنَّهُ الْفِرَاقُ»یعنی در آن وقت یقین پیدا می‌کند که از دنیا خارج خواهد شد، و «وَ الْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ»یعنی التفّت الدّنیا بالأخرة. «إِلَی رَبِّکَ یَوْمَئِذٍ الْمَسَاقُ»یعنی «یُسَاقُونَ إِلَی اللَّه.»⁽³⁾

مؤلّف گوید:

آنچه مرحوم علی بن ابراهیم بیان نموده در روایت جابر و محمّد بن مسلم از امام باقر(علیه السلام) نقل شده است.⁽¹⁾

-- الأمالی للصدوق: حَدَّثَنَا الشَّیْخُ الْفَقِیهُ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُوسَی بْنِ بَابَوَیْهِ الْقُمِّیُّ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا أَبِی رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ حَدَّثَنَا الْهَیْثَمُ بْنُ أَبِی مَسْرُوقٍ النَّهْدِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مَحْبُوبٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْبَاقِرِ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ(عزوجل) وَ قِیلَ مَنْ راقٍ قَالَ ذَاکَ قَوْلُ ابْنِ آدَمَ إِذَا حَضَرَهُ الْمَوْتُ قَالَ هَلْ مِنْ طَبِیبٍ هَلْ مِنْ رَاقٍ قَالَ وَ ظَنَّ أَنَّهُ الْفِراقُ یَعْنِی فِرَاقَ الْأَهْلِ وَ الْأَحِبَّةِ عِنْدَ ذَلِکَ قَالَ وَ الْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ قَالَ الْتَفَّتِ الدُّنْیَا بِالْآخِرَةِ قَالَ إِلی رَبِّکَ یَوْمَئِذٍ الْمَساقُ إِلَی رَبِّ الْعَالَمِینَ یَوْمَئِذٍ الْمَصِیرُ.

[أمالی الصدوق، ص 307، ح 1]

مرحوم طبرسی از براء بن عازب نقل کرده که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) هنگام نزول «أَ لَیْسَ ذلِکَ بِقادِرٍ عَلی أَنْ یُحْیِیَ الْمَوْتی»فرمود:

«سُبْحَانَکَ اَللَّهُمَّ وَ بَلَی»سپس گوید: «وَ هُوَ الْمَرْوِیُ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ؟سهما؟.»⁽²⁾

«فَلَا صَدَّقَ وَ لَا صَلَّی * وَ لَکِن کَذَّبَ وَ تَوَلَّی * ثُمَّ ذَهَبَ إِلَی أَهْلِهِ یَتَمَطَّی * أَوْلَی لَکَ فَأَوْلَی * ثُمَّ أَوْلَی لَکَ فَأَوْلَی * أَ یَحْسَبُ الْإِنسَانُ أَن یُتْرَکَ سُدًی * أَ لَمْ یَکُ نُطْفَةً مِّن مَّنِیٍّ یُمْنَی * ثُمَّ کَانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّی * فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَیْنِ الذَّکَرَ وَ الْأُنثَی * أَ لَیْسَ ذَلِکَ بِقَادِرٍ عَلَی أَن یُحْیِیَ الْمَوْتَی»⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

سبب نزول آیات فوق این بوده که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) مردم را در غدیر خم دعوت نمود تا با علی(علیه السلام) بیعت نمایند و چون برخی از منافقین فهمیدند که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) می‌خواهد چنین کاری را انجام بدهد، از غدیر بازگشتند، و معاویه بر مغیرة بن شعبة و ابوموسی اشعری تکیه نمود و به طرف خانواده خود بازگشت و گفت: «به خدا سوگند ما هرگز ولایت علی(علیه السلام) را نمی‌پذیریم، و سخن محمّد(صلی الله علیه و آله) را تصدیق نخواهیم کرد».

و آیات فوق نازل شد، و چون رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بالای منبر رفت و خواست که از آنان برائت بجوید خداوند این آیات را نازل نمود: «لَا تُحَرِّکْ بِهِ لِسَانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ»⁽²⁾، و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) سکوت کرد، و نامی از آنان نبرد.⁽³⁾

حضرت جواد(علیه السلام) در تفسیر «أَوْلَی لَکَ فَأَوْلَی * ثُمَّ أَوْلَی لَکَ فَأَوْلَی»فرمود:

«یقول الله تبارک و تعالی: بعداً لک من خیر الدّنیا، بعداً لک من خیر الآخرة.»⁽¹⁾

مرحوم قمّی در تفسیر «أَ یَحْسَبُ الْإِنسَانُ أَن یُتْرَکَ سُدًی»گوید:

یعنی، «لَا یُحَاسَبَ وَ لَا یُعَذَّبَ وَ لَا یُسْأَلَ عَنْ شَیْ‌ءٍ».سپس گوید: «أَ لَمْ یَکُ نُطْفَةً مِّن مَّنِیٍّ یُمْنَی * ثُمَّ کَانَ عَلَقَةً…»ردّ کسانی است که منکر قیامت و بازگشت به عالم حساب هستند.⁽²⁾

سوره‌ی انسان

اشاره

به این سوره «دهر»و «هَلْ أَتَی عَلَی الْإِنسَانِ»نیز گفته می‌شود.

محلّ نزول: مدینه منوّره، جز آیه 24«فَاصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ وَ لَا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِمًا أَوْ کَفُورًا» و بعضی گفته‌اند: «کلّاً مکّی می‌باشد»؛ و این با نزول سوره درباره‌ی حسن(علیه السلام) و حسین(علیه السلام) که در مدینه به دنیا آمده‌اند، سازگار نیست.

ترتیب نزول: بعد از سوره‌ی الرّحمن.

تعداد آیات: 31 آیه.

ثواب قرائت سوره‌ی انسان

مرحوم صدوق در کتاب ثواب الأعمال از امام باقر(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

کسی که سوره‌ی «هَلْ أَتَی عَلَی الْإِنسَانِ»را در هر صبح پنجشنبه بخواند، خداوند هشتصد نفر از حورالعین باکره و چهار هزار غیر باکره را به او تزویج می‌نماید، و در قیامت هم‌نشین رسول خدا(صلی الله علیه و آله) خواهد بود.⁽¹⁾

و از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود:

کسی که این سوره را قرائت کند، پاداش او بر خداوند بهشت و حریر است، و کسی که همواره آن را قرائت کند، نَفْس او قویّ می‌شود، و کسی که آن را بنویسد و آب آن را بنوشد، دل و بدن او از بیماری دور می‌شود.⁽¹⁾

و از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که می‌فرماید:

قرائت سوره‌ی «انسان»نفس را قویّ و عَصَب را محکم می‌نماید، [و قدرت اعصاب را افزون می‌کند] و نگرانی را از بین می‌برد، و اگر درخواندن آن ضعیف باشد، آن را بنویسد و بشوید و آب آن را بنوشد، تا ضعف نفس او به اذن الهی برطرف گردد.⁽²⁾

سوره‌ی انسان، آیات 1 تا 4

متن:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

هَلْ أَتی عَلَی الْإِنْسانِ حینٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ یَکُنْ شَیْئاً مَذْکُوراً 1 إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشاجٍ نَبْتَلیهِ فَجَعَلْناهُ سَمیعاً بَصیراً 2 إِنَّا هَدَیْناهُ السَّبیلَ إِمَّا شاکِراً وَ إِمَّا کَفُوراً 3 إِنَّا أَعْتَدْنا لِلْکافِرینَ سَلاسِلَ وَ أَغْلالاً وَ سَعیراً 4

لغات:

«دَهر»حرکت شب و روز است، و جمع آن «اَدهُر و دُهور»می‌باشد، و اصل «نطفة»به معنای آب قلیل است، و به معنای آب کثیر نیز استعمال می‌شود، امیرالمؤمنین(علیه السلام) درباره‌ی خوارج می‌فرماید: «مصارعهم دون النُطفَة»و مقصود آن حضرت نهروان است، و جمع آن نِطاف و نُطُف می‌باشد و «مَشّجتَ هذا بهذا»ای خَلَّطته فهو ممشوج و مشیج و الجمع أمشاج، و «أبرار»جمع بارّ و بَرّ است، مانند انصار و ناصر، و «کَأس»به معنای اِناء و ظرفی است که در آن شراب باشد.

ترجمه:

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر

آیا زمانی طولانی بر انسان گذشت که چیز قابل ذکری نبود؟! (1) ما انسان را از نطفه مختلطی آفریدیم، و او را می‌آزماییم (بدین جهت) او را شنوا و بینا قرار دادیم! (2) ما راه را به او نشان دادیم، خواه شاکر باشد (و پذیرا گردد) یا ناسپاس! (3) ما برای کافران، زنجیرها و غلها و شعله‌های سوزان آتش آماده کرده‌ایم! (4)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«هَلْ أَتَی عَلَی الْإِنسَانِ حِینٌ مِّنَ الدَّهْرِ لَمْ یَکُن شَیْئًا مَّذْکُورًا»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) در تفسیر «لَمْ یَکُن شَیْئًا مَّذْکُورًا»فرمود:

«کَانَ مُقَدَّراً غَیْرَ مَذْکُورٍ».و در تفسیر آیه «أَ وَ لَمْ یَرَ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَمْ یَکُ شَیْئاً»فرمود: «لَا مُقَدَّراً وَ لَا مُکَوَّناً.»⁽²⁾

امام باقر(علیه السلام) در تفسیر آیه فوق فرمود:

«کَانَ شَیْئاً وَ لَمْ یَکُنْ مَذْکُوراً»، راوی گوید: گفتم: خداوند در آیه «أَ وَ لَا یَذْکُرُ الْإِنسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِن قَبْلُ وَ لَمْ یَکُ شَیْئًا»⁽³⁾؟ فرمود: «[کان] و لم یکن شیئاً فی کتابٍ و لا علمٍ.»⁽⁴⁾

و در سخن دیگری فرمود:

«کَانَ شَیْئاً وَ لَمْ یَکُنْ مَذْکُوراً.»⁽¹⁾

و در سخن دیگری فرمود:

«کان شیئاً مقدوراً و لم یکن مکوّناً.»⁽²⁾

مرحوم ابن شهر آشوب گوید:

در تفسیر اهل البیت(علیهم السلام) آمده که مقصود از انسان در آیه فوق علی(علیه السلام) است، سپس گوید: دلیل بر این معنا این است که آدم از نطفه خلق نشده است.⁽³⁾

ابن ابی عمیر گوید: امام باقر(علیه السلام) در تفسیر «إِنَّا هَدَیْنَاهُ السَّبِیلَ إِمَّا شَاکِرًا وَ إِمَّا کَفُورًا»فرمود:

«إِمَّا آخِذٌ فَشَاکِرٌ وَ إِمَّا تَارِکٌ فَکَافِرٌ.»⁽⁴⁾

و در سخن دیگری فرمود:

«أَمْشاجٍ نَبْتَلِیهِ»یعنی آب مرد و زن که به همدیگر مخلوط می‌شوند.⁽¹⁾

شأن نزول سوره‌ی (هَلْ أَتَی)

مؤلّف گوید:

قصّه نذر امیرالمؤمنین(علیه السلام) و نزول سوره‌ی «هَلْ أَتَی»معروف است، و در کتب شیعه و اهل تسنّن با اسناد معتبر و مختلفی نقل شده، و شکّی نیست که این سوره درباره‌ی علیّ(علیه السلام) و اهل‌بیت او(علیهم السلام) نازل شده است، از این رو نیازی به نقل همه روایات این قصّه نیست، و تنها به برخی از آن‌ها اکتفا می‌شود.

در کتاب امالی صدوق و کتاب تأویل الآیات، و تفسیر مجمع البیان و ثعلبی و واحدی و قشیری و…از امام باقر(علیه السلام) و ابن عبّاس و ابن مسعود و ابن جبیر و اصبغ بن نباته نقل شده:

امام حسن و امام حسین علیهما السلام که کودکان صغیری بودند مریض شدند، و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) با دو نفر از اصحاب خود به عیادت آنان آمدند و یکی از آنان به علیّ(علیه السلام) گفت: ای کاش شما برای شفای این‌ها نذری می‌کردید؟

پس علیّ و فاطمه [و فضّه و حسن و حسین](علیهم السلام) نذر کردند که اگر حسن و حسین علیهما السلام بهبود یافتند سه روز به شکرانه آن روزه بگیرند، و چون بهبود یافتند، آنان به نذر خود وفا نمودند، و شروع به روزه کردند، در حالی که طعام و غذایی نداشتند، پس علیّ(علیه السلام) نزد همسایه خود شمعون یهودی که کار

او پشم بافی بود رفت و فرمود: آیا مقداری از پشم به من می‌دهی که دختر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آن‌ها را ریسندگی کند و در عوض سه صاع جو به ما بدهی؟ شمعون گفت: آری. پس علیّ(علیه السلام) پشم‌ها و سه صاع جو را نزد فاطمه(علیها السلام) آورد و او پذیرفت و یک ثلث از پشم‌ها را ریسندگی کرد، و سپس یک صاع از جو را برداشت و آسیاب نمود و خمیر کرد و پنج قرص نان از آن طبخ کرد، و علیّ(علیه السلام) نماز مغرب را با رسول خدا(صلی الله علیه و آله) خواند و به منزل آمد و سفره‌ی غذا آماده شد، و اوّلین لقمه‌ای که علیّ(علیه السلام) برداشت تا در دهان بگذارد، ناگهان مسکینی به درب خانه آمد و گفت: «السَّلَامُ عَلَیْکُمْ یَا أَهْلَ بَیْتِ مُحَمَّدٍ أَنَا مِسْکِینٌ مِنْ مَسَاکِینِ الْمُسْلِمِینَ أَطْعِمُونِی أَطْعَمَکُمُ اللَّهُ مِنْ مَوَائِدِ الْجَنَّةِ»پس علیّ(علیه السلام) لقمه را زمین گذارد و به فاطمه(علیها السلام) فرمود:

فَاطِمُ ذَاتَ الْوُدِّ وَ الْیَقِینِ*** یَا بِنْتَ خَیْرِ النَّاسِ أَجْمَعِینَ

أَ مَا تَرَیْنَ الْبَائِسَ الْمِسْکِینَ*** قَدْ جَاءَ بِالْبَابِ لَهُ حَنِینٌ

یَشْکُو إِلَی اللَّهِ وَ یَسْتَکِینُ *** یَشْکُو إِلَیْنَا جَائِعٌ حَزِینٌ

کُلُّ امْرِئٍ بِکَسْبِهِ رَهِینٌ *** مَنْ یَفْعَلِ الْخَیْرَ یَقِفْ سَمِین

پس حضرت فاطمه(علیها السلام) در پاسخ علیّ(علیه السلام) فرمود:

أَمْرُکَ سمع یَا ابْنَ الْعَمِّ و طَاعَةٌ *** مَا بِیَ مِنْ لُؤْمٍ وَ لَا وضَاعَة…

و سپس قرصه‌های نان را از سفره برداشت و به مسکین داد و آن شب را گرسنه گذراندند و چیزی جز آب نخوردند، و روز بعد را روزه گرفتند، و باز حضرت فاطمه(علیها السلام) یک سوّم دیگر از پشم‌ها را رسیندگی نمود، و یک صاع دیگر از جو را آسیاب نمود، و خمیر کرد، و پنج قرصه‌ی نان طبخ نمود و امیرالمؤمنین(علیه السلام) نماز مغرب را با رسول خدا(صلی الله علیه و آله) خواند، و به منزل بازگشت، و چون سفره

گسترده شد و آن پنج نفر نشستند و اوّلین لقمه را امیرالمؤمنین(علیه السلام) برداشت، ناگهان یتیمی از یتیمان مدینه دَقّ الباب نمود و گفت: «السَّلَامُ عَلَیْکُمْ یَا أَهْلَ بَیْتِ مُحَمَّدٍ أَنَا یَتِیمٌ مِنْ یَتَامَی الْمُسْلِمِینَ أَطْعِمُونِی ممّا تأکلون أَطْعَمَکُمُ اللَّهُ مِنْ مَوَائِدِ الْجَنَّةِ»پس علیّ(علیه السلام) لقمه را زمین گذارد و فرمود:

فَاطِمُ بِنْتَ السَّیِّدِ الْکَرِیمِ*** بِنْتَ نَبِیٍّ لَیْسَ بِالزَّنِیم…

و فاطمه(علیها السلام) در پاسخ امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

فَسَوْفَ أُعْطِیهِ وَ لَا أُبَالِی **** وَ أُوثِرُ اللَّهَ عَلَی عِیَالِی…

و سپس قرصه‌های نان را برگرفت و همگی گرسنه خوابیدند و با آب افطار کردند و روز سوّم را روزه گرفتند، و حضرت فاطمه(علیها السلام) ثلث باقی‌مانده‌ی پشم‌ها را ریسندگی نمود، و ثلث باقی مانده‌ی جو را آسیاب و خمیر نمود و پنج قرص نان طبخ و هنگام افطار آماده کرد، و علی(علیه السلام) پس از نماز مغرب به خانه آمد و سفره طعام گسترده شد، و اوّلین لقمه‌ای که علی(علیه السلام) برداشت، تا به دهان گذارد، ناگهان اسیری از اسرای مشرکین دقّ الباب کرد و گفت: «السَّلَامُ عَلَیْکُمْ یَا أَهْلَ بَیْتِ مُحَمَّدٍ …» یعنی سلام بر شما ای اهل‌بیت محمّد آیا ما را اسیر می‌کنید و در بند قرار می‌دهید و به ما غذا نمی‌دهید؟!»پس علیّ(علیه السلام) لقمه را از زمین گذارد و فرمود:

فَاطِمُ یا بِنْتَ النَّبِیِّ الْأَحْمَدِ *** بِنْتَ نَبِیٍّ سَیِّدٍ مُسَدَّد…

و فاطمه(علیها السلام) در پاسخ فرمود:

لَمْ یَبْقَ مِمَّا کَانَ غَیْرُ صَاعٍ*** قَدْ دَبِرَتْ کَفِّی مَعَ الذِّرَاع…

و سپس هر چه در سفره بود را به اسیر دادند و گرسنه خوابیدند و چون صبح شد غذایی برای خوردن نداشتند، و علیّ(علیه السلام) حسن و حسین علیهما السلام

را نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آورد و آنان مانند جوجه از گرسنگی می‌لرزیدند و چون چشم رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به آنان افتاد، فرمود: یا اباالحسن برای من سخت است آنچه به شما می‌بینم، باید برویم نزد فاطمه(علیها السلام) پس با رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نزد فاطمه(علیها السلام) آمدند و فاطمه در محراب عبادت بود و شکم او از گرسنگی به پشت چسبیده بود، و چشم‌های او در حدقه فرو رفته بود، و چون رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فاطمه(علیها السلام) را مشاهده نمود، او را در آغوش گرفت و فرمود: «وا غوثاه آیا شما سه روز گرسنه بوده‌اید؟!»پس جبرئیل نازل شد و گفت: بگیر این سوره را و گوارا باشد این سوره درباره‌ی اهل‌بیت تو.

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: این سوره چیست؟ جبرئیل گفت: «هَلْ أَتَی عَلَی الْإِنسَانِ حِینٌ مِّنَ الدَّهْرِ لَمْ یَکُن شَیْئًا مَّذْکُورًا…»إلی قوله: «إِنَّ هَذَا کَانَ لَکُمْ جَزَاء وَکَانَ سَعْیُکُم مَّشْکُورًا.»⁽¹⁾

راوی حدیث حسن بن مهران گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) وارد خانه فاطمه(علیها السلام) شد، و چون حال آنان را دید، خود را بر روی آنان انداخت و گریان شد، و فرمود: «آیا شما سه روز گرسنه بوده‌اید، و من از شما غافل بوداه‌ام؟»پس جبرئیل(علیه السلام) این آیات را آورد: «إِنَّ الْأَبْرَارَ یَشْرَبُونَ مِن کَأْسٍ کَانَ مِزَاجُهَا کَافُورًا * عَیْنًا یَشْرَبُ بِهَا عِبَادُ اللَّهِ یُفَجِّرُونَهَا تَفْجِیرًا»

سپس فرمود:

این چشمه در خانه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است و از آن به خانه‌های پیامبران و مؤمنین جاری می‌شود. «یُوفُونَ بِالنَّذْرِ»یعنی علیّ و فاطمه و حسن و حسین و فضّه خادمه‌ی آنان، و «وَ یَخَافُونَ یَوْمًا کَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیرًا»یعنی عابساً کلوحاً،

و«وَ یُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَی حُبِّهِ»یعنی علی حبّهم و شهوتهم للطعام و إیثارهم له، و درباره‌ی «إِنَّمَا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِیدُ مِنکُمْ جَزَاء وَ لَا شُکُورًا»

فرمود:

به خدا سوگند آنان چنین سخنی را به زبان نیاوردند، بلکه در باطن خود چنین گفتند، و خداوند از باطن آنان خبر داده است، و «لَا نُرِیدُ مِنکُمْ جَزَاء»یعنی ما اراده‌ی پاداش از شما نداریم، و «وَ لَا شُکُورًا»یعنی ما از شما تشکر و ثناگوئی نمی‌خواهیم، و لکن برای خدا و طلب ثواب به شما اطعام نمودیم «فَوَقَاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذَلِکَ الْیَوْمِ وَ لَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَ سُرُورًا»یعنی [آنان گفتند: ما از روز سخت قیامت می‌ترسیم] و خداوند آنان را از شرّ آن روز حفظ نمود، و با شادی و قلوب مسرور خدای خود را ملاقات نمودند، «لَا یَرَوْنَ فِیهَا شَمْسًا وَ لَا زَمْهَرِیرًا»یعنی اهل بهشت دربهشت گرمی خورشید و زمهریر و سرمای سخت را نمی‌بینند.

ابن عبّاس گوید:

اهل بهشت ناگهان می‌بینند نوری مانند خورشید بهشت را روشن نمود از این رو می‌گویند: پروردگارا تو در کتاب خود فرمودی: «لَا یَرَوْنَ فِیهَا شَمْسًا وَ لَا زَمْهَرِیرًا»؟! پس خداوند جبرئیل را می‌فرستد و او می‌گوید: این نور خورشید نیست، و لکن علی و فاطمه علیهما السلام خندیدند، و از خنده‌ی آنان بهشت نورانی شد.⁽¹⁾

فَاطِمُ ذَاتَ الْمَجْدِ وَ الْیَقِینِ یَا بِنْتَ خَیْرِ النَّاسِ أَجْمَعِینَ

أَ مَا تَرَیْنَ الْبَائِسَ الْمِسْکِینَ جَاءَ إِلَی الْبَابِ لَهُ حَنِینٌ

یَشْکُو إِلَی اللَّهِ وَ یَسْتَکِینُ یَشْکُو إِلَیْنَا جَائِعاً حَزِینٌ

کُلُّ امْرِئٍ بِکَسْبِهِ رَهِینٌ مَنْ یَفْعَلِ الْخَیْرَ یَقِفْ سَمِینٌ

مَوْعِدُهُ فِی جَنَّةٍ رَهِینٌ حَرَّمَهَا اللَّهُ عَلَی الضَّنِینِ

وَ صَاحِبُ الْبُخْلِ یَقِفُ حَزِینٌ تَهْوِی بِهِ النَّارُ إِلَی سِجِّینٍ

شَرَابُهُ الْحَمِیمُ وَ الْغِسْلِینُ

فَأَقْبَلَتْ فَاطِمَةُ(علیه السلام) تَقُولُ-

أَمْرُکَ سَمْعٌ یَا ابْنَ عَمِّ وَ طَاعَةٌ مَا بِیَ مِنْ لُؤْمٍ وَ لَا وَضَاعَةٌ [وَ لَا ضَرَاعَةٌ]

غُذِّیتُ بِاللُّبِّ وَ بِالْبَرَاعَةِ أَرْجُو إِذَا أُشْبِعْتُ مِنْ مَجَاعَةٍ

أَنْ أَلْحَقَ الْأَخْیَارَ وَ الْجَمَاعَةَ وَ أَدْخُلَ الْجَنَّةَ فِی شَفَاعَةٍ

وَ عَمَدَتْ إِلَی مَا کَانَ عَلَی الْخِوَانِ فَدَفَعَتْهُ إِلَی الْمِسْکِینِ وَ بَاتُوا جِیَاعاً وَ أَصْبَحُوا صِیَاماً لَمْ یَذُوقُوا إِلَّا الْمَاءَ الْقَرَاحَ ثُمَّ عَمَدَتْ إِلَی الثُّلُثِ الثَّانِی مِنَ الصُّوفِ فَغَزَلَتْهُ ثُمَّ أَخَذَتْ صَاعاً مِنَ الشَّعِیرِ فَطَحَنَتْهُ وَ عَجَنَتْهُ وَ خَبَزَتْ مِنْهُ خَمْسَةَ أَقْرِصَةٍ لِکُلِّ وَاحِدٍ قُرْصاً وَ صَلَّی عَلِیٌّ(علیه السلام) الْمَغْرِبَ مَعَ النَّبِیِّ(صلی الله علیه و آله) ثُمَّ أَتَی مَنْزِلَهُ فَلَمَّا وُضِعَ الْخِوَانُ بَیْنَ یَدَیْهِ وَ جَلَسُوا خَمْسَتُهُمْ فَأَوَّلُ لُقْمَةٍ کَسَرَهَا عَلِیٌّ(علیه السلام) إِذَا یَتِیمٌ مِنْ یَتَامَی الْمُسْلِمِینَ قَدْ وَقَفَ بِالْبَابِ فَقَالَ السَّلَامُ عَلَیْکُمْ یَا أَهْلَ بَیْتِ مُحَمَّدٍ أَنَا یَتِیمٌ مِنْ یَتَامَی الْمُسْلِمِینَ أَطْعِمُونِی مِمَّا تَأْکُلُونَ أَطْعَمَکُمُ اللَّهُ عَلَی مَوَائِدِ الْجَنَّةِ فَوَضَعَ عَلِیٌّ(علیه السلام) اللُّقْمَةَ مِنْ یَدِهِ ثُمَّ قَالَ-

فَاطِمُ بِنْتَ السَّیِّدِ الْکَرِیمِ بِنْتَ نَبِیٍّ لَیْسَ بِالزَّنِیمِ

قَدْ جَاءَنَا اللَّهُ بِذَا الْیَتِیمِ مَنْ یَرْحَمِ الْیَوْمَ فَهُوَ رَحِیمٌ

مَوْعِدُهُ فِی جَنَّةِ النَّعِیمِ حَرَّمَهَا اللَّهُ عَلَی اللَّئِیمِ

وَ صَاحِبُ الْبُخْلِ یَقِفُ ذَمِیمٌ تَهْوِی بِهِ النَّارُ إِلَی الْجَحِیمِ

شَرَابُهَا الصَّدِیدُ وَ الْحَمِیمُ

فَأَقْبَلَتْ فَاطِمَةُ(علیه السلام) وَ هِیَ تَقُولُ-

فَسَوْفَ أُعْطِیهِ وَ لَا أُبَالِی وَ أُوثِرُ اللَّهَ عَلَی عِیَالِی

أَمْسَوْا جِیَاعاً وَ هُمْ أَشْبَالِی أَصْغَرُهُمَا یُقْتَلُ فِی الْقِتَالِ

بِکَرْبَلَاءَ یُقْتَلُ بِاغْتِیالٍ لِقَاتِلِیهِ الْوَیْلُ مَعَ وَبَالٍ

یَهْوِی فِی النَّارِ إِلَی سَفَالٍ کُبُولُهُ زَادَتْ عَلَی الْأَکْبَال

ثُمَّ عَمَدَتْ فَأَعْطَتْهُ جَمِیعَ مَا عَلَی الْخِوَانِ وَ بَاتُوا جِیَاعاً لَمْ یَذُوقُوا إِلَّا الْمَاءَ الْقَرَاحَ وَ أَصْبَحُوا صِیَاماً وَ عَمَدَتْ فَاطِمَةُ(علیه السلام) فَغَزَلَتِ الثُّلُثَ الْبَاقِیَ مِنَ الصُّوفِ وَ طَحَنَتِ الصَّاعَ الْبَاقِیَ وَ عَجَنَتْهُ وَ خَبَزَتْ مِنْهُ خَمْسَةَ أَقْرَاصٍ لِکُلِّ وَاحِدٍ قُرْصاً وَ صَلَّی عَلِیٌّ(علیه السلام) الْمَغْرِبَ مَعَ النَّبِیِّ(صلی الله علیه و آله) ثُمَّ أَتَی مَنْزِلَهُ فَقَرَّبَ إِلَیْهِ الْخِوَانَ وَ جَلَسُوا خَمْسَتُهُمْ فَأَوَّلُ لُقْمَةٍ کَسَرَهَا عَلِیٌّ(علیه السلام) إِذَا أَسِیرٌ مِنْ أُسَرَاءِ الْمُشْرِکِینَ قَدْ وَقَفَ بِالْبَابِ فَقَالَ السَّلَامُ عَلَیْکُمْ یَا أَهْلَ بَیْتِ مُحَمَّدٍ تَأْسِرُونَنَا وَ تَشُدُّونَنَا وَ لَا تُطْعِمُونَنَا فَوَضَعَ عَلِیٌّ(علیه السلام) اللُّقْمَةَ مِنْ یَدِهِ ثُمَّ قَالَ-

فَاطِمُ یَا بِنْتَ النَّبِیِّ أَحْمَدَ بِنْتَ النَّبِیِّ سَیِّدٍ مُسَوَّدٍ

قَدْ جَاءَکِ الْأَسِیرُ لَیْسَ یَهْتَدِی مُکَبَّلًا فِی غُلِّهِ مُقَیَّدٌ

یَشْکُو إِلَیْنَا الْجُوعَ قَدْ تَقَدَّدَ مَنْ یُطْعِمِ الْیَوْمَ یَجِدْهُ فِی غَدٍ

عِنْدَ الْعَلِیِّ الْوَاحِدِ الْمُوَحَّدِ مَا یَزْرَعُ الزَّارِعُ سَوْفَ یَحْصُدُ

فَأَعْطِی [فأعطنه] وَ لَا تَجْعَلِیهِ یَنْکَدُ

فَأَقْبَلَتْ فَاطِمَةُ(علیه السلام) وَ هِیَ تَقُولُ-

لَمْ یَبْقَ مِمَّا کَانَ غَیْرُ صَاعٍ قَدْ دَبِرَتْ کَفِّی مَعَ الذِّرَاعِ شِبْلَایَ

وَ اللَّهِ هُمَا جِیَاعٌ یَا رَبِّ لَا تَتْرُکْهُمَا ضَیَاعٌ

أَبُوهُمَا لِلْخَیْرِ ذُو اصْطِنَاعٍ عَبْلُ الذِّرَاعَیْنِ طَوِیلُ الْبَاعِ

وَ مَا عَلَی رَأْسِیَ مِنْ قِنَاعٍ إِلَّا عَبَا نَسَجْتُهَا بِصَاعٍ وَ عَمَدُوا إِلَی مَا کَانَ عَلَی الْخِوَانِ فَأَتَوْهُ وَ بَاتُوا جِیَاعاً وَ أَصْبَحُوا مُفْطِرِینَ وَ لَیْسَ عِنْدَهُمْ شَیْ‌ءٌ قَالَ شُعَیْبٌ فِی حَدِیثِهِ وَ أَقْبَلَ عَلِیٌّ بِالْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ(علیه السلام) نَحْوَ رَسُولِ اللَّهِ وَ هُمَا یَرْتَعِشَانِ کَالْفِرَاخِ مِنْ شِدَّةِ الْجُوعِ فَلَمَّا بَصُرَ بِهِمُ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) قَالَ یَا أَبَا الْحَسَنِ شَدَّ مَا یَسُوؤُنِی مَا أَرَی بِکُمْ انْطَلِقْ إِلَی ابْنَتِی فَاطِمَةَ فَانْطَلَقُوا إِلَیْهَا وَ هِیَ فِی مِحْرَابِهَا قَدْ لَصِقَ بَطْنُهَا بِظَهْرِهَا مِنْ شِدَّةِ الْجُوعِ وَ غَارَتْ عَیْنَاهَا فَلَمَّا رَآهَا رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) ضَمَّهَا إِلَیْهِ وَ قَالَ وَا غَوْثَاهْ بِاللَّهِ أَنْتُمْ مُنْذُ ثَلَاثٍ فِیمَا أَرَی فَهَبَطَ جَبْرَئِیلُ فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ خُذْ مَا هَیَّأَ اللَّهُ لَکَ فِی أَهْلِ بَیْتِکَ قَالَ وَ مَا آخُذُ یَا جَبْرَئِیلُ قَالَ هَلْ أَتی عَلَی الْإِنْسانِ حِینٌ مِنَ الدَّهْرِ حَتَّی إِذَا بَلَغَ -- إِنَّ هذا کانَ لَکُمْ جَزاءً وَ کانَ سَعْیُکُمْ مَشْکُوراً وَ قَالَ الْحَسَنُ بْنُ مِهْرَانَ فِی حَدِیثِهِ فَوَثَبَ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) حَتَّی دَخَلَ مَنْزِلَ فَاطِمَةَ(علیه السلام) فَرَأَی مَا بِهِمْ فَجَمَعَهُمْ ثُمَّ انْکَبَ عَلَیْهِمْ یَبْکِی وَ یَقُولُ أَنْتُمْ مُنْذُ ثَلَاثِ أَیَّامٍ فِیمَا أَرَی وَ أَنَا غَافِلٌ عَنْکُمْ فَهَبَطَ عَلَیْهِ جَبْرَئِیلُ بِهَذِهِ الْآیَاتِ -- إِنَّ الْأَبْرارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کانَ مِزاجُها کافُوراً. عَیْناً یَشْرَبُ بِها عِبادُ اللَّهِ یُفَجِّرُونَها تَفْجِیراً قَالَ:هِیَ عَیْنٌ فِی دَارِ النَّبِیِّ(صلی الله علیه و آله) یُفَجَّرُ إِلَی دُورِ الْأَنْبِیَاءِ وَ الْمُؤْمِنِینَ -- یُوفُونَ بِالنَّذْرِ یَعْنِی عَلِیّاً وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ وَ جَارِیَتَهُمْ -- وَ یَخافُونَ یَوْماً کانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً یَقُولُونَ عَابِساً کَلُوحاً -- وَ یُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلی حُبِّهِ یَقُولُ عَلَی شَهْوَتِهِمْ لِلطَّعَامِ وَ إِیثَارِهِمْ لَهُ مِسْکِیناً مِنْ مَسَاکِینِ الْمُسْلِمِینَ وَ یَتِیماً مِنْ یَتَامَی الْمُسْلِمِینَ وَ أَسِیراً مِنْ أُسَارَی الْمُشْرِکِینَ وَ یَقُولُ إِذَا أَطْعَمُوهُمْ -- إِنَّما نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لا نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزاءً وَ لا شُکُوراً قَالَ وَ اللَّهِ مَا قَالُوا هَذَا لَهُمْ وَ لَکِنَّهُمْ أَضْمَرُوهُ فِی أَنْفُسِهِمْ فَأَخْبَرَ اللَّهُ بِإِضْمَارِهِمْ یَقُولُونَ لَا نُرِیدُ جَزَاءً تُکَافُونَنَا بِهِ وَ لَا شُکُوراً تُثْنُونَ عَلَیْنَا بِهِ وَ لَکِنَّا إِنَّمَا أَطْعَمْنَاکُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ وَ طَلَبِ ثَوَابِهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی ذِکْرُهُ -- فَوَقاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذلِکَ الْیَوْمِ وَ لَقَّاهُمْ نَضْرَةً فِی الْوُجُوهِ وَ سُرُوراً فِی الْقُلُوبِ -- وَ جَزاهُمْ بِما صَبَرُوا جَنَّةً یَسْکُنُونَهَا -- وَ حَرِیراً یَفْتَرِشُونَهُ وَ یَلْبَسُونَهُ -- مُتَّکِئِینَ فِیها عَلَی الْأَرائِکِ وَ الْأَرِیکَةُ السَّرِیرُ عَلَیْهِ الْحَجَلَةُ -- لا یَرَوْنَ فِیها شَمْساً وَ لا زَمْهَرِیراً قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَبَیْنَا أَهْلُ الْجَنَّةِ فِی الْجَنَّةِ إِذْ رَأَوْا مِثْلَ الشَّمْسِ قَدْ أَشْرَقَتْ لَهَا الْجِنَانُ فَیَقُولُ أَهْلُ الْجَنَّةِ یَا رَبِّ إِنَّکَ قُلْتَ فِی کِتَابِکَ لا یَرَوْنَ فِیها شَمْساً فَیُرْسِلُ اللَّهُ جَلَّ اسْمُهُ إِلَیْهِمْ جَبْرَئِیلَ فَیَقُولُ لَیْسَ هَذِهِ بِشَمْسٍ وَ لَکِنَّ عَلِیّاً وَ فَاطِمَةَ ضَحِکَا فَأَشْرَقَتِ الْجِنَانُ مِنْ نُورِ ضَحِکِهِمَا وَ نَزَلَتْ هَلْ أَتی فِیهِمْ إِلَی قَوْلِهِ تَعَالَی وَ کانَ سَعْیُکُمْ مَشْکُوراً [امالی صدوق، ص 256، ح 11]

مؤلّف گوید:

روایت فوق را محمّد بن عبّاس رحمه الله علیه نیز در تأویل الآیات با مختصر اختلاف نقل نموده است.⁽¹⁾

سوره‌ی انسان، آیات 5 تا 13

متن:

إِنَّ الْأَبْرارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کانَ مِزاجُها کافُوراً 5 عَیْناً یَشْرَبُ بِها عِبادُ اللَّهِ یُفَجِّرُونَها تَفْجیراً 6 یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخافُونَ یَوْماً کانَ شَرُّهُ مُسْتَطیراً 7 وَ یُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلی حُبِّهِ مِسْکیناً وَ یَتیماً وَ أَسیراً 8 إِنَّما نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لا نُریدُ مِنْکُمْ جَزاءً

وَ لا شُکُوراً 9 إِنَّا نَخافُ مِنْ رَبِّنا یَوْماً عَبُوساً قَمْطَریراً 10 فَوَقاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذلِکَ الْیَوْمِ وَ لَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَ سُرُوراً 11 وَ جَزاهُمْ بِما صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَریراً 12 مُتَّکِئینَ فیها عَلَی الْأَرائِکِ لا یَرَوْنَ فیها شَمْساً وَ لا زَمْهَریراً 13

لغات:

«أوفی بالعَقد»و «وَفی به»به یک معناست، و «نَذر»قرار داد کار خیری را گویند که انسان بر خود لازم می‌نماید، و «قَمطَریر»به معنای شدید در شرّ است، و «یوم قمطریر»روز سخت را گویند، و «مُستَطیر»به معنای منتشر است، و «وقایة»به معنای حفظ و منع از اذیّت است، و «نَضرة»رنگ‌های زیباست، و «نَبت ناضر و نضیر»گیاه زیبا و خُرّم است، و «سرور»اعتقاد به وصول به منافع آینده است، و «أرائک»جمع أریکة به معنای حجله، و به معنای متکّائی است که به آن تکیه می‌شود، و «زَمهَریر»سرمای سخت است، و «زنجبیل»گیاه طیّب الطعم است، و اگر با عسل مخلوط شود سبب قوّت و رشد انسان است و آفات را از بدن دور می‌کند، و «سَلسَبیل»نوشابه لذیذ و سهل است، و «وِلدان»جمع ولید به معنای غلمان است، و «سُندُس»دیباج رقیق و فاخر است، و «استبرق»دیباج غلیظ است که برق می‌زند.

ترجمه:

به یقین ابرار (و نیکان) از جامی می‌نوشند که با عطر خوشی آمیخته است، (5) از چشمه‌ای که بندگان خاص خدا از آن می‌نوشند، و از هر جا بخواهند آن را جاری می‌سازند! (6) آنها به نذر خود وفا می‌کنند، و از روزی که شرّ و عذابش گسترده است می‌ترسند، (7) و غذای (خود) را با اینکه به آن علاقه (و نیاز) دارند، به «مسکین» و «یتیم»و «اسیر»می‌دهند! (8) (و می‌گویند:) ما شما را بخاطر خدا اطعام می‌کنیم، و هیچ پاداش

و سپاسی از شما نمی‌خواهیم! (9) ما از پروردگارمان خائفیم در آن روزی که عبوس و سخت است! (10) (بخاطر این عقیده و عمل) خداوند آنان را از شرّ آن روز نگه می‌دارد و آنها را می‌پذیرد در حالی که غرق شادی و سرورند! (11) و در برابر صبرشان، بهشت و لباسهای حریر بهشتی را به آنها پاداش می‌دهد! (12) این در حالی است که در بهشت بر تختهای زیبا تکیه کرده‌اند، نه آفتاب را در آنجا می‌بینند و نه سرما را! (13)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخَافُونَ یَوْمًا کَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیرًا * وَ یُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَی حُبِّهِ مِسْکِینًا وَ یَتِیمًا وَ أَسِیرًا * إِنَّمَا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِیدُ مِنکُمْ جَزَاء وَ لَا شُکُورًا * إِنَّا نَخَافُ مِن رَّبِّنَا یَوْمًا عَبُوسًا قَمْطَرِیرًا…»⁽¹⁾امیرالمؤمنین(علیه السلام) در احتجات خود با ابوبکر فرمود:

من تو را به خدا سوگند می‌دهم، آیا من صاحب آیه «یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخَافُونَ یَوْمًا کَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیرًا»بودم یا تو بودی؟ ابوبکر گفت: بلکه تو بودی.⁽²⁾

در کتاب کافی از محمّد بن فضیل از امام کاظم(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

«یُوفُونَ بِالنَّذْرِ الَّذِی أَخَذَ عَلَیْهِمُ الْمِیثَاقَ مِنْ وَلَایَتِنَا»یعنی آنان به نذری وفا کردند که در میثاق از آنان پیمان گرفته شده بود، و آن پیمان ولایت ما بود.⁽³⁾

امام کاظم(علیه السلام) می‌فرماید:

سزاوار است انسان بر اهل و عیال خود توسعه بدهد تا آنان آرزوی مرگ او را نکنند و سپس این آیه را تلاوت نمود «وَ یُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَی حُبِّهِ مِسْکِینًا وَ یَتِیمًا وَ أَسِیرًا» سپس فرمود: عیال اسیر انسان است، و سزاوار است هنگامی که خداوند نعمت بیشتری به انسان می‌دهد، به عیالات خود توسعه بدهد، تا این که فرمود: «خداوند به فلانی نعمت عطا نمود، و او به عیالات خود توسعه نداد، و نزد فلان شخص گذارد، و او بُرد و باز نگرداند»راوی حدیث معمّر بن خلّاد گوید: آن شخص در مجلس حاضر بود.⁽¹⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

«خَیْرُکُمْ مَنْ أَطْعَمَ الطَّعَامَ وَ أَفْشَی السَّلَامَ وَ صَلَّی وَ النَّاسُ نِیَامٌ»یعنی بهترین شما کسانی هستند که به مردم اطعام نمایند، و با صدای بلند سلام کنند، و هنگامی که مردم در خوابند نماز بخوانند.⁽²⁾

معمّر بن خلّاد گوید: به حضرت رضا(علیه السلام) گفتم: معنای «عَلَی حُبِّهِ» حب الله است و یا حبّ الطعام است؟ فرمود:

حبّ الطعام است.⁽¹⁾

ابوبصیر گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

مقصود از «وَ یُطْعِمُونَ الطَّعَامَ…»زکات نیست.⁽²⁾

[رواه فی الکافی، ج 3، ص 499، ح 9]

سوره‌ی انسان، آیات 14 تا 31

متن:

وَ دانِیَةً عَلَیْهِمْ ظِلالُها وَ ذُلِّلَتْ قُطُوفُها تَذْلیلاً 14 وَ یُطافُ عَلَیْهِمْ بِآنِیَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَ أَکْوابٍ کانَتْ قَواریرَا 15 قَواریرَا مِنْ فِضَّةٍ قَدَّرُوها تَقْدیراً 16 وَ یُسْقَوْنَ فیها کَأْساً کانَ مِزاجُها زَنْجَبیلاً 17 عَیْناً فیها تُسَمَّی سَلْسَبیلاً 18 وَ یَطُوفُ عَلَیْهِمْ وِلْدانٌ مُخَلَّدُونَ إِذا رَأَیْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤاً مَنْثُوراً 19 وَ إِذا رَأَیْتَ ثَمَّ رَأَیْتَ نَعیماً وَ مُلْکاً کَبیراً 20 عالِیَهُمْ ثِیابُ سُندُسٍ خُضْرٌ وَ إِسْتَبْرَقٌ وَ حُلُّوا أَساوِرَ مِنْ فِضَّةٍ وَ سَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً 21 إِنَّ هذا کانَ لَکُمْ جَزاءً وَ کانَ سَعْیُکُمْ مَشْکُوراً 22 إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ تَنْزیلاً 23 فَاصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ وَ لا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ کَفُوراً 24 وَ اذْکُرِ اسْمَ رَبِّکَ بُکْرَةً وَ أَصیلاً 25 وَ مِنَ اللَّیْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَ سَبِّحْهُ لَیْلاً طَویلاً 26 إِنَّ هؤُلاءِ یُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ وَ یَذَرُونَ وَراءَهُمْ یَوْماً ثَقیلاً 27 نَحْنُ خَلَقْناهُمْ وَ شَدَدْنا أَسْرَهُمْ وَ إِذا شِئْنا بَدَّلْنا أَمْثالَهُمْ تَبْدیلاً 28 إِنَّ هذِهِ تَذْکِرَةٌ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلی رَبِّهِ سَبیلاً 29 وَ ما تَشاؤُنَ إِلاَّ أَنْ یَشاءَ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلیماً حَکیماً 30 یُدْخِلُ مَنْ یَشاءُ فی رَحْمَتِهِ وَ الظَّالِمینَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً أَلیماً 31

لغات:

«دانیةً»یعنی قریبةً، و «ذُلِّلت قُطوفها»یعنی سُخّرت ثمارها و قُرّبت منهم، و «أکواب» ظرف‌های بزرگ است که دسته‌ای ندارد، و «قَواریرَ من فِضَّةٍ»یعنی ظرف‌هایی که در شفّافی مانند شیشه و در نرمی مانند نقره می‌باشد، و «قَدّروها تقدیراً»یعنی صُنعت لهم علی قدر مرادهم و اشتهائهم، و «مزاجها زنجبیلاً»یعنی شرابهم مخلوط بزنجبیل للذّة کما هو عادة العرب، و «سَلْسَبیل»شراب سهل لذیذ معروف است، و «ولدان»جمع ولید به

معنی الغلمان است، و «سندس»الدیباج الرقیق الفاخر، و «استبرق»دیباج غلیظ درخشنده است، و «اَسْر»به معنای شدّ است، و قَتَبٌ مأسور: یعنی مشدود، و منه الأسیر لأنّه یؤخذ و یُشدّ، و خُذْ بأسره ای بشدّه قبل أن یحلّ، ثمّ صار بکثرة الاستعمال بمعنی جمیعه.

ترجمه:

و در حالی است که سایه‌های درختان بهشتی بر آنها فرو افتاده و چیدن میوه‌هایش بسیار آسان است! (14) و در گرداگرد آنها ظرفهایی سیمین و قدحهایی بلورین می‌گردانند (پر از بهترین غذاها و نوشیدنی‌ها)، (15) ظرفهای بلورینی از نقره، که آنها را به اندازه مناسب آماده کرده‌اند! (16) و در آنجا از جامهایی سیراب می‌شوند که لبریز از شراب طهوری آمیخته با زنجبیل است، (17) از چشمه‌ای در بهشت که نامش سلسبیل است! (18) و بر گردشان (برای پذیرایی) نوجوانانی جاودانی می‌گردند که هر گاه آنها را ببینی گمان می‌کنی مروارید پراکنده‌اند! (19) و هنگامی که آنجا را ببینی نعمتها و ملک عظیمی را می‌بینی! (20) بر اندام آنها [بهشتیان] لباسهایی است از حریر نازک سبز رنگ، و از دیبای ضخیم، و با دستبندهایی از نقره آراسته‌اند، و پروردگارشان شراب طهور به آنان می‌نوشاند! (21) این پاداش شماست، و سعی و تلاش شما مورد قدردانی است! (22) مسلّماً ما قرآن را بر تو نازل کردیم! (23) پس در (تبلیغ و اجرای) حکم پروردگارت شکیبا (و با استقامت) باش، و از هیچ گنهکار یا کافری از آنان اطاعت مکن! (24) و نام پروردگارت را هر صبح و شام به یاد آور! (25) و در شبانگاه برای او سجده کن، و مقداری طولانی از شب، او را تسبیح گوی! (26) آنها زندگی زودگذر دنیا را دوست دارند، در حالی که روز سختی را پشت سر خود رها می‌کنند! (27) ما آنها را آفریدیم و پیوندهای وجودشان را محکم کردیم، و هر زمان بخواهیم جای آنان را به گروه دیگری می‌دهیم! (28) این یک تذکر و یادآوری است، و هر کس بخواهد (با استفاده از

آن) راهی به سوی پروردگارش برمی‌گزیند! (29) و شما هیچ چیز را نمی‌خواهید مگر اینکه خدا بخواهد، خداوند دانا و حکیم بوده و هست! (30) و هر کس را بخواهد (و شایسته بداند) در رحمت (وسیع) خود وارد می‌کند، و برای ظالمان عذاب دردناکی آماده ساخته است! (31)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَ دَانِیَةً عَلَیْهِمْ ظِلَالُهَا وَ ذُلِّلَتْ قُطُوفُهَا تَذْلِیلًا»⁽¹⁾امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در معنای آیه فوق فرمود:

تذلیل به معنای نزدیک بودن میوه‌ها به آنان است، و مؤمن از هر نوع میوه‌ی بهشتی مایل باشد، نزدیک دهان اوست، و او بر سریر و متکّای خود تکیه نموده است، و انواع میوه‌ها به او می‌گویند: ای ولیّ خدا از من بخور قبل از آن که از میوه‌های دیگر بخوری.⁽²⁾

«وَ یُطَافُ عَلَیْهِم بِآنِیَةٍ مِّن فِضَّةٍ وَ أَکْوَابٍ کَانَتْ قَوَارِیرَا * قَوَارِیرَ مِن فِضَّةٍ قَدَّرُوهَا تَقْدِیرًا»⁽³⁾

مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

اکواب کوزه‌های بزرگی است که دسته ندارد.

و در تفسیر قمّی و مجمع البیان از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

نقره‌ی بهشتی مانند بلور و شیشه است.⁽¹⁾

«وَ یُسْقَوْنَ فِیهَا کَأْسًا کَانَ مِزَاجُهَا زَنجَبِیلًا * عَیْنًا فِیهَا تُسَمَّی سَلْسَبِیلًا»⁽²⁾

در کتاب خصال از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود:

خداوند به من پنج چیز عطا نمود، و به علی(علیه السلام) نیز پنج چیز عطا کرد: به من کوثر عطا نمود و به علی سلسبیل عطا کرد….⁽³⁾

مرحوم صدوق در کتاب علل نقل نموده که مردی از یهود به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) گفت: نخستین چیزی که اهل بهشت می‌خورند چیست؟ رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

اوّل چیزی که می‌خورند جگر حوت یعنی ماهی بزرگ است. مرد یهودی گفت: پس از آن چه نوشابه‌ای خواهند نوشید؟ فرمود: نوشابه سلسبیل. مرد یهودی گفت: راست گفتی.⁽⁴⁾

فما أول ما یأکل أهل الجنّة إذا دخلوها؟ قال: کبد الحوت قال: فما شرابهم علی أثر ذلک؟ قال: السلسبیل قال: صدقت. [رواه فی تفسیر نورالثّقلین، ج 5، ص 481، ح 50]

«وَ یَطُوفُ عَلَیْهِمْ وِلْدَانٌ مُّخَلَّدُونَ إِذَا رَأَیْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤًا مَّنثُورًا * وَ إِذَا رَأَیْتَ ثَمَّ رَأَیْتَ نَعِیمًا وَ مُلْکًا کَبِیرًا»⁽¹⁾

عبّاس بن یزید گوید: به امام صادق(علیه السلام) گفتم: مقصود از«مُلْک کَبِیر»چیست که خداوند آن را بزرگ دانسته است؟ فرمود:

هنگامی که خداوند اهل بهشت را داخل بهشت می‌کند، ملکی را نزد ولیّی از اولیای خود می‌فرستد، و حاجبین و دربانان به او می‌گویند: «باید توقّف کنی تا برای تو اجازه بگیریم»از این رو فرستاده خداوند، بدون اذن و اجازه نمی‌تواند وارد بر ولیّ خدا شود، و این معنای ملک کبیر است.⁽²⁾

و در کافی و تفسیر قمّی از امام باقر(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

هنگامی که مؤمن داخل باغستان‌های بهشتی و غرفه‌های آن می‌شود -- چنان که خداوند می‌فرماید: «وَ إِذَا رَأَیْتَ ثَمَّ رَأَیْتَ نَعِیمًا وَ مُلْکًا کَبِیرًا»-- از ناحیه خداوند کرامت و نعمت و ملک عظیمی خواهد داشت، و ملائکه از ناحیه خداوند، بر او وارد می‌شوند، و باید با اذن و اجازه‌ی او وارد شوند و این معنای ملک عظیم است. و تمام حدیث در سوره رعد و فاطر و زمر گذشت.⁽³⁾

«عَالِیَهُمْ ثِیَابُ سُندُسٍ خُضْرٌ وَ إِسْتَبْرَقٌ وَ حُلُّوا أَسَاوِرَ مِن فِضَّةٍ وَ سَقَاهُمْ رَبُّهُمْ شَرَابًا طَهُورًا»⁽¹⁾

ابوالدرداء گوید:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) همواره مردم را متذکّر می‌نمود، تا این که روزی نام بهشت و نعمت‌های بهشتی را یادآور شد و یادی از بهشت و حوریان بهشتی کرد، و در آن روز یکی از اعراب بادیه‌نشین آنجا بود، و چون سخنان آن حضرت را شنید برآشفت و گفت: یا رسول الله آیا در بهشت شنیدنی‌های لذّت‌بخش نیز وجود دارد؟ رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: آری در بهشت نهری وجود دارد، که در دو طرف آن دخترانِ بکر و سفیدرویی قرار دارند، و با صداهای زیبا که احدی نشنیده آوازه‌خوانی می‌کنند، و این افضل نعمت‌های بهشتی می‌باشد.⁽²⁾درتفسیر قمّی از ابوبصیر نقل شده که گوید: به امام صادق(علیه السلام) گفتم: فدای شما شوم، ای فرزند رسول خدا، مرا تشویق و امیدوار کنید؟ امام صادق(علیه السلام) فرمود:

ای ابامحمّد! کم‌ترین درجه نعمت‌های بهشتی این است که بوی بهشت از فاصله مسافت هزار سال دنیا به اهل بهشت می‌رسد…

مؤلّف گوید:

حدیث فوق مفصّل است و در پاورقی مشاهده می‌شود.⁽³⁾

افتحوا له باب الجنّة و یقال له ارفع رأسک فإذا قد فتح له باب من الخلد و یری أضعاف ما کان فیما قبل فیقول عند تضاعف مسراته رب لک الحمد الذی لا یحصی إذ مننت علی بالجنان و نجیتنی من النّیران قال أبو بصیر فبکیت قلت له جعلت فداک زدنی قال یا أبا محمّد إن فی الجنّة نهرا فی حافته جوار نابتات إذا مر المؤمن بجاریة أعجبته قلعها و أنبت الله مکانها أخری قلت جعلت فداک زدنی قال المؤمن یزوج ثمانمائة عذراء و أربعة آلاف ثیب و زوجتین من الحور العین قلت جعلت فداک ثمانمائة عذراء قال: نعم ما یفرش [یفترش یفترس] فیهن شیئا إلّا وجدها کذلک قلت جعلت فداک من أی شی‌ء خلقن الحور العین قال: من تربة الجنّة النورانیة و یری مخ ساقیها من وراء سبعین حلة کبدها مرآته و کبده مرآتها، قلت جعلت فداک أ لهن کلام یکلمن به أهل الجنّة قال نعم کلام یتکلمن به لم یسمع الخلائق بمثله، قلت ما هو قال یقلن نحن الخالدات فلا نموت و نحن الناعمات فلا نبؤس و نحن المقیمات فلا نظعن و نحن الراضیات فلا نسخط طوبی لمن خلق لنا و طوبی لمن خلقنا له نحن اللواتی لو أن قرن إحدانا علق فی جو السماء لأغشی نوره الأبصار. [تفسیر القمّی، ج 2، ص 81]

ابو امامۀ باهلی گوید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

هیچ بنده‌ای داخل بهشت نمی‌شود مگر آنکه دو نفر از حورالعین بالای سر او و دو نفر دیگر پایین پای او می‌نشینند، و با زیباترین صوت که تاکنون جنّ

و انس نشنیده‌اند برای او آوازه‌خوانی می‌کنند، و سخن آنان حمد و ستایش و تقدیس خداوند است و با مزمار شیطانی نیست.⁽¹⁾امام صادق(علیه السلام) ضمن حدیث مفصّلی در پاسخ کسی که گفت: چگونه نعمت‌های بهشتی برای اهل بهشت گوارا خواهد بود، در حالی که می‌بینند نزدیکان آنان به بهشت نیامده‌اند، و به دوزخ رفته‌اند، و در آن معذّب می‌باشند؟! امام(علیه السلام) فرمود:

اهل علم [یعنی پیامبر خدا و اهل‌بیت او(علیهم السلام)] گفته‌اند: «آنان فراموش می‌کنند» و برخی فرموده‌اند: انتظار آمدن آنان را به بهشت دارند، و امیدوارند که در اعراف بین بهشت و دوزخ باشند.⁽²⁾

فکیف یتنعم أهل الجنّة بما فیها من النعیم و ما منهم أحد الا و قد افتقد ابنه أو أباه أو حمیمه أو امه، فاذا افتقدوهم فی الجنّة لم یشکوا فی مصیرهم الی النار فیما یصنع بالنعیم من یعلم أن حمیمه فی النار یعذب؟ قال(علیه السلام): ان أهل العلم قالوا: انهم ینسون ذکرهم و قال بعضهم انتظروا قدومهم و رجوا أن یکونوا بین الجنّة و النار فی أصحاب الأعراف. [همان، ح 58]

امام صادق(علیه السلام) درتفسیر «عَالِیَهُمْ ثِیَابُ سُندُسٍ خُضْرٌ»فرمود:

«تَعْلُوهُمُ الثِّیَابُ فَیَلْبَسُونَهَا»یعنی لباس سندس سبز بالای سر آنان قرار می‌گیرد و می‌پوشند.⁽³⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید: رسول خدا به امیرالمؤمنین (صلوات الله علیهما) فرمود:

بر درب بهشت درختی است که هر برگی از آن بر سر هزار نفر سایه می‌افکند،

و در سمت راست آن درخت، چشمه «مُطّهِرة و مُزکیّة»است و چون اهل بهشت شربتی از آن می‌نوشند، خداوند قلوب آنان را از حسد پاک می‌کند، و موهای بدن‌های‌شان برطرف می‌شود، و این معنای «وَ سَقَاهُمْ رَبُّهُمْ شَرَابًا طَهُورًا»می‌باشد، و سپس در چشمه‌ی سمت چپ آن درخت غسل می‌کنند و آن چشمه‌ی حیات است که پس از آن مرگی برای آنان نخواهد بود….⁽¹⁾

فیسقون منها شربة فیطهر الله بها قلوبهم من الحسد، و یسقط عن أبشارهم الشعر و ذلک قول الله(عزوجل): وَ سَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً من تلک العین المطهرة قال: ثمّ یصرفون الی عین اخری عن یسار الشجرة فیغتسلون فیها و هی عین الحیاة فلا یموتون أبدا. [تفسیر نورالثّقلین، ج 5، ص 485، ح 60]

«إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ تَنزِیلًا»⁽²⁾

امام کاظم(علیه السلام) می‌فرماید:

مقصود از تنزیل در این آیه ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) است. راوی حدیث محمّد بن فضیل گوید: گفتم: آیا این تنزیل است؟ فرمود: نه این تأویل است.⁽³⁾

مرحوم فیض گوید:

تنزیل نزول تدریجی و به صورت متفرّق است مانند این آیه و آیات دیگر و اِنزال، نزول دفعی است مانند «إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ»و «إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةٍ مُّبَارَکَةٍ».

«إِنَّ هَذِهِ تَذْکِرَةٌ فَمَن شَاء اتَّخَذَ إِلَی رَبِّهِ سَبِیلًا * وَ مَا تَشَاؤُونَ إِلَّا أَن یَشَاء اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ کَانَ عَلِیمًا حَکِیمًا * یُدْخِلُ مَن یَشَاء فِی رَحْمَتِهِ وَ الظَّالِمِینَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِیمًا»⁽¹⁾

مرحوم کلینی با سند خود از محمّد بن فضیل از امام کاظم(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

مقصود از«إِنَّ هَذِهِ تَذْکِرَةٌ»ولایت [امیرالمؤمنین و ائمّه(علیهم السلام)] است. گفتم: مقصود از «یُدْخِلُ مَن یَشَاء فِی رَحْمَتِهِ»چیست؟ فرمود: خداوند هر کس را بخواهد داخل رحمت خود [یعنی ولایت ما] می‌نماید.⁽²⁾

حضرت هادی(علیه السلام) در تفسیر «وَ مَا تَشَاؤُونَ إِلَّا أَن یَشَاء اللَّهُ»فرمود:

خداوند تبارک و تعالی قلوب ائمّه(علیهم السلام) را محلّ اراده‌ی خود قرار داده است، از این رو هر چه را خدا بخواهد، آنان می‌خواهند.⁽³⁾

محمّد بن فضیل گوید: امام کاظم(علیه السلام) در تفسیر «وَ الظَّالِمِینَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِیمًا»فرمود:

آیا نمی‌بینی که خداوند می‌فرماید: «وَ مَا ظَلَمُونَا وَ لَکِن کَانُواْ أَنفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ»⁽⁴⁾، سپس فرمود: خداوند منزّه از آن است که به کسی ظلم کند، و یا

به خود، نسبت مظلومیّت بدهد، و لکن او ما را در کلام خود داخل نموده، و ظلم به ما را ظلم به خود دانسته و ولایت ما را نیز ولایت خود دانسته است، از این رو فرموده است: «وَ مَا ظَلَمْنَاهُمْ وَ لَکِن کَانُواْ أَنفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ»⁽¹⁾، گفتم: آیا این تنزیل است؟ فرمود: آری.⁽²⁾

امام باقر(علیه السلام) در تفسیر «یُدْخِلُ مَن یَشَاء فِی رَحْمَتِهِ»فرمود:

«الرَّحْمَةُ عَلِیُ بْنُ أَبِی طَالِبٍ(علیه السلام).»⁽³⁾

سوره‌ی مرسلات

اشاره

محلّ نزول: مکّه مکرّمه، جز آیه 48 در مدینه منوّره.

ترتیب نزول: بعد از سوره‌ی هُمَزَه.

تعداد آیات: 50 آیه.

ثواب قرائت سوره‌ی مرسلات

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

کسی که سوره‌ی «مرسلات»را قرائت کند، خداوند او را با حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) آشنا خواهد نمود.⁽¹⁾

و از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود:

کسی که این سوره را بخواند، شرک به خدا پیدا نمی‌کند، و اگر این سوره را بخواند و در محکمه‌ای نزد قاضی برود، خداوند او را بر دشمن خود پیروز خواهد نمود.⁽²⁾

و از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

کسی که این سوره را در محکمه‌ای بخواند، بر قاضی غالب خواهد شد، و اگر این سوره نوشته شود، و با آب پیاز شسته شود، و کسی آن را بنوشد، بیماری شکم او -- با اذن خداوند -- برطرف خواهد شد.⁽¹⁾

سوره‌ی مرسلات، آیات 1 تا 50

متن:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

وَ الْمُرْسَلاتِ عُرْفاً 1 فَالْعاصِفاتِ عَصْفاً 2 وَ النَّاشِراتِ نَشْراً 3 فَالْفارِقاتِ فَرْقاً 4 فَالْمُلْقِیاتِ ذِکْراً 5 عُذْراً أَوْ نُذْراً 6 إِنَّما تُوعَدُونَ لَواقِعٌ 7 فَإِذَا النُّجُومُ طُمِسَتْ 8 وَ إِذَا السَّماءُ فُرِجَتْ 9 وَ إِذَا الْجِبالُ نُسِفَتْ 10 وَ إِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ 11 لِأَیِّ یَوْمٍ أُجِّلَتْ 12 لِیَوْمِ الْفَصْلِ 13 وَ ما أَدْراکَ ما یَوْمُ الْفَصْلِ 14 وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبینَ 15 أَ لَمْ نُهْلِکِ الْأَوَّلینَ 16 ثُمَّ نُتْبِعُهُمُ الْآخِرینَ 17 کَذلِکَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمینَ 18 وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبینَ 19 أَ لَمْ نَخْلُقْکُمْ مِنْ ماءٍ مَهینٍ 20 فَجَعَلْناهُ فی قَرارٍ مَکینٍ 21 إِلی قَدَرٍ مَعْلُومٍ 22 فَقَدَرْنا فَنِعْمَ الْقادِرُونَ 23 وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبینَ 24 أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ کِفاتاً 25 أَحْیاءً وَ أَمْواتاً 26 وَ جَعَلْنا فیها رَواسِیَ شامِخاتٍ وَ أَسْقَیْناکُمْ ماءً فُراتاً 27 وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبینَ 28 انْطَلِقُوا إِلی ما کُنْتُمْ بِهِ تُکَذِّبُونَ 29 انْطَلِقُوا إِلی ظِلٍّ ذی ثَلاثِ شُعَبٍ 30 لا ظَلیلٍ وَ لا یُغْنی مِنَ اللَّهَبِ 31 إِنَّها تَرْمی بِشَرَرٍ کَالْقَصْرِ 32 کَأَنَّهُ جِمالَتٌ صُفْرٌ 33 وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبینَ 34

هذا یَوْمُ لا یَنْطِقُونَ 35 وَ لا یُؤْذَنُ لَهُمْ فَیَعْتَذِرُونَ 36 وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبینَ 37 هذا یَوْمُ الْفَصْلِ جَمَعْناکُمْ وَ الْأَوَّلینَ 38 فَإِنْ کانَ لَکُمْ کَیْدٌ فَکیدُونِ 39 وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبینَ 40 إِنَّ الْمُتَّقینَ فی ظِلالٍ وَ عُیُونٍ 41 وَ فَواکِهَ مِمَّا یَشْتَهُونَ 42 کُلُوا وَ اشْرَبُوا هَنیئاً بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ 43 إِنَّا کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنینَ 44 وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبینَ 45 کُلُوا وَ تَمَتَّعُوا قَلیلاً إِنَّکُمْ مُجْرِمُونَ 46 وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبینَ 47 وَ إِذا قیلَ لَهُمُ ارْکَعُوا لا یَرْکَعُونَ 48 وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبینَ 49 فَبِأَیِّ حَدیثٍ بَعْدَهُ یُؤْمِنُونَ 50

لغات:

«قرار مکین»مکانی را گویند که برای مدّت طولانی می‌توان در آن اقامت نمود، و «قَدَرِ معلوم»مدّت زمانی است که زیاده و نقصان در آن پیدا نمی‌شود، و «قَدَرْ»مصدر قَدَرَ یَقدِرُ قدْراً و قَدَراً می‌باشد، و «کِفاة»از «کَفَتِ الشئ یکفته کَفتاً و کِفاتاً»ای ضمّه، و منه الحدیث اِکفتوا صبیانکم ای ضمّوهم إلی أنفسکم، و قیل کفاتاً ای أوعیةً، و «الرّواسی»الجبال الثوابت، و «الشامخات»العالیات، و «شَمَخَ بأَنفِه»إذا رفعه کبراً، و «ماء فرات، و زلال، و عَذب، و نمیر»کلّه من العُذوبة و الطیّب، ابن عبّاس گوید: نهرهای اصلی و شیرین دنیا چهار نهر است: «جِیْحان»که از آن دجله جدا می‌شود و «سِیْحان»یعنی نهر بلخ و «فرات»یعنی نهر کوفه، و «نیل»یعنی نهر مصر.

ترجمه:

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر

سوگند به فرشتگانی که پی در پی فرستاده می‌شوند، (1) و آنها که همچون تند باد حرکت می‌کنند، (2) و سوگند به آنها که (ابرها را) می‌گسترانند، (3) و آنها که جدا

می‌کنند، (4) و سوگند به آنها که آیات بیدارگر (الهی) را (به انبیا) القا می‌نمایند، (5) برای اتمام حجّت یا برای انذار، (6) که آنچه به شما (درباره قیامت) وعده داده می‌شود، یقیناً واقع‌شدنی است! (7) در آن هنگام که ستارگان محو و تاریک شوند، (8) و (کرات) آسمان از هم بشکافند، (9) و در آن زمان که کوه‌ها از جا کنده شوند، (10) و در آن هنگام که برای پیامبران (بمنظور ادای شهادت) تعیین وقت شود! (11) (این امر) برای چه روزی به تأخیر افتاده؟ (12) برای روز جدایی (حق از باطل)! (13) تو چه می‌دانی روز جدایی چیست! (14) وای در آن روز بر تکذیب‌کنندگان! (15) آیا ما اقوام (مجرم) نخستین را هلاک نکردیم؟! (16) سپس دیگر (مجرمان) را به دنبال آنها می‌فرستیم! (17) (آری) این گونه با مجرمان رفتار می‌کنیم! (18) وای در آن روز بر تکذیب‌کنندگان! (19) آیا شما را از آبی پست و ناچیز نیافریدیم، (20) سپس آن را در قرارگاهی محفوظ و آماده قرار دادیم، (21) تا مدّتی معیّن؟! (22) ما قدرت بر این کار داشتیم، پس ما قدرتمند خوبی هستیم (و امر معاد برای ما آسان است)! (23) وای در آن روز بر تکذیب‌کنندگان! (24) آیا زمین را مرکز اجتماع انسانها قرار ندادیم، (25) هم در حال حیات‌شان و هم مرگشان؟! (26) و در آن کوه‌های استوار و بلندی قرار دادیم، و آبی گوارا به شما نوشاندیم! (27) وای در آن روز بر تکذیب‌کنندگان! (28) (در آن روز به آنها گفته می‌شود:) بی‌درنگ، به سوی همان چیزی که پیوسته آن را تکذیب می‌کردید بروید! (29) بروید به سوی سایه سه شاخه (دودهای خفقان‌بار و آتش‌زا)! (30) سایه‌ای که نه آرامبخش است و نه از شعله‌های آتش جلوگیری می‌کند! (31) شراره‌هایی از خود پرتاب می‌کند مانند یک کاخ! (32) گویی (در سرعت و کثرت) همچون شتران زردرنگی هستند (که به هر سو پراکنده می‌شوند)! (33) وای در آن روز بر تکذیب‌کنندگان! (34) امروز روزی است

که سخن نمی‌گویند (و قادر بر دفاع از خویشتن نیستند)، (35) و به آنها اجازه داده نمی‌شود که عذرخواهی کنند! (36) وای در آن روز بر تکذیب‌کنندگان! (37) (و به آنها گفته می‌شود:) امروز همان روز جدایی (حق از باطل) است که شما و پیشینیان را در آن جمع کرده‌ایم! (38) اگر چاره‌ای در برابر من (برای فرار از چنگال مجازات) دارید انجام دهید! (39) وای در آن روز بر تکذیب‌کنندگان! (40) (در آن روز) پرهیزگاران در سایه‌های (درختان بهشتی) و در میان چشمه‌ها قرار دارند، (41) و میوه‌هایی از آنچه مایل باشند! (42) بخورید و بنوشید گوارا، اینها در برابر اعمالی است که انجام می‌دادید! (43) ما این گونه نیکوکاران را پاداش می‌دهیم! (44) وای در آن روز بر تکذیب‌کنندگان! (45) (و به مجرمان بگو:) بخورید و بهره گیرید در این مدت کم (از زندگی دنیا، ولی بدانید عذاب الهی در انتظار شماست) چرا که شما مجرمید! (46) وای در آن روز بر تکذیب‌کنندگان! (47) و هنگامی که به آنها گفته شود رکوع کنید رکوع نمی‌کنند! (48) وای در آن روز بر تکذیب‌کنندگان! (49) (و اگر آنها به این قرآن ایمان نمی‌آورند) پس به کدام سخن بعد از آن ایمان می‌آورند؟! (50)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَ الْمُرْسَلَاتِ عُرْفًا * فَالْعَاصِفَاتِ عَصْفًا * وَ النَّاشِرَاتِ نَشْرًا * فَالْفَارِقَاتِ فَرْقًا * فَالْمُلْقِیَاتِ ذِکْرًا * عُذْرًا أَوْ نُذْرًا * إِنَّمَا تُوعَدُونَ لَوَاقِعٌ»⁽¹⁾

خداوند در این آیات برای حقانیّت قیامت، به پنج چیز سوگند یاد نموده است، و در جواب سوگندها با کلمه «إنّما»و لام تأکید فرموده است:

«إِنَّمَا تُوعَدُونَ لَوَاقِعٌ».یعنی حقّاً آنچه به شما وعده داده شده واقع خواهد شد.

مرحوم علّامه طبرسی در مجمع البیان گوید:

مقصود از «مرسلات»بادهای پیاپی مانند یال اسب می‌باشد و عرفاً منصوب به حالیّت است، مانند: جاؤ إلیه عرفاً ای متتابعین، و ممکن است مقصود، ملائکه‌ای باشند که حامل دستورات معروف و امر و نهی -- از ناحیه‌ی خداوند -- باشند و در این صورت «عرفاً»مفعول له خواهد بود، و ممکن است مقصود پیامبران باشند، که حامل دستورات معروف از طرف خداوند هستند.

و مقصود از «فَالْعَاصِفَاتِ عَصْفًا»شاید بادهای شدید باشد، و مقصود از«وَ النَّاشِرَاتِ نَشْرًا»بادهایی باشد که ابرها را منتشر می‌کند، و به دنبال آن باران می‌بارد، و ممکن است مراد ملائکه‌ای باشند، که کتاب‌های آسمانی را منتشر می‌نمایند، و به پیامبران می‌رسانند، و یا بادهایی باشد که خداوند برای نزول رحمت خود -- قبل از باران -- می‌فرستد، و مقصود از «فَالْفَارِقَاتِ فَرْقًا»یعنی ملائکه‌ای که بین حق و باطل، و حلال و حرام فرق می‌گذارند، و یا آیاتی که فارق بین حق و باطل است، و مقصود از «فَالْمُلْقِیَاتِ ذِکْرًا»ملائکه‌ای باشند که ذکر خدا یعنی آیات الهی را به پیامبران می‌رسانند، و آنان به امّت‌های خود القا می‌کنند، و «عُذْرًا أَوْ نُذْرًا»یعنی إعذاراً من الله و إنذاراً إلی خلقه.

مؤلّف گوید:

تفاسیر فوق از مفسّرین است، و مستند روایی صریح ندارد و الله العالم.

«فَإِذَا النُّجُومُ طُمِسَتْ * وَ إِذَا السَّمَاء فُرِجَتْ * وَ إِذَا الْجِبَالُ نُسِفَتْ * وَ إِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ * لِأَیِّ یَوْمٍ أُجِّلَتْ * لِیَوْمِ الْفَصْلِ * وَ مَا أَدْرَاکَ مَا یَوْمُ الْفَصْلِ * وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِّلْمُکَذِّبِینَ …»⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

«فَإِذَا النُّجُومُ طُمِسَتْ»یعنی هنگامی که ستاره‌ها ساقط می‌شوند و نور آن‌ها

از بین می‌رود. سپس گوید: در روایت ابی الجارود از امام باقر(علیه السلام) نقل شده که فرمود: «طَمْسِ نُجوم»، از بین رفتن نور ستارگان است، و مقصود از «إِلَی قَدَرٍ مَّعْلُومٍ»منتهای عمر آن‌هاست.

سپس گوید:

مقصود از «وَ إِذَا السَّمَاء فُرِجَتْ»شکافته شدن آسمان است، و مقصود از «وَ إِذَا الْجِبَالُ نُسِفَتْ»کنده شدن کوه‌هاست، و مقصود از «وَ إِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ»این است که پیامبران در زمان‌های مختلفی مبعوث به رسالت و پیامبری شدند.⁽¹⁾

«أَ لَمْ نَخْلُقکُّم مِّن مَّاء مَّهِینٍ … أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ کِفَاتًا * أَحْیَاء وَ أَمْوَاتًا»⁽²⁾

مرحوم قمّی سپس در تفسیر «وَ إِذَا السَّمَاء فُرِجَتْ»گوید:

یعنی هنگامی که آسمان شکاف بردارد، و دو نیم شود، «وَ إِذَا الْجِبَالُ نُسِفَتْ»یعنی هنگامی که کوه‌ها از جا کنده شود، «وَ إِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ»یعنی هنگامی که پیامبران در اوقات مختلف مبعوث شوند.⁽³⁾

مرحوم علیّ بن ابراهیم سپس گوید:

«لِأَیِّ یَوْمٍ أُجِّلَتْ»یعنی أخّرت، «أَ لَمْ نَخْلُقکُّم مِّن مَّاء مَّهِینٍ»، یعنی من ماءٍ مُنِتنٍ، «فَجَعَلْنَاهُ فِی قَرَارٍ مَّکِینٍ»یعنی فی الرحم، و در تفسیر «أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ کِفَاتًا * أَحْیَاءً وَ أَمْوَاتًا»گوید: «کِفات به معنای مساکن است»سپس گوید: امیرالمؤمنین(علیه السلام) هنگام بازگشت از جنگ صفّین نزد قبرستان آمد و فرمود:

این قبرها کفات و مساکن اموات است، و سپس به خانه‌های کوفه نگاه کرد و فرمود: و این‌ها کفات زنده‌هاست، و سپس آیه فوق را قرائت نمود.⁽¹⁾

حمّاد بن عیسی گوید: امام صادق(علیه السلام) نگاهی به قبرها کرد و فرمود:

«ای حمّاد این‌ها کفات اموات است»و سپس نگاهی به خانه‌های مردم نمود و فرمود: این‌ها کفات زنده‌هاست و این آیه را تلاوت نمود:

«أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ کِفَاتًا * أَحْیَاءً وَ أَمْوَاتًا.»⁽²⁾

«وَ جَعَلْنَا فِیهَا رَوَاسِیَ شَامِخَاتٍ وَ أَسْقَیْنَاکُم مَّاء فُرَاتًا * وَیْلٌ یوْمَئِذٍ لِّلْمُکَذِّبِینَ * انطَلِقُوا إِلَی مَا کُنتُم بِهِ تُکَذِّبُونَ * انطَلِقُوا إِلَی ظِلٍّ ذِی ثَلَاثِ شُعَبٍ * لَا ظَلِیلٍ وَ لَا یُغْنِی مِنَ اللَّهَبِ *إِنَّهَا تَرْمِی بِشَرَرٍ کَالْقَصْرِ * کَأَنَّهُ جِمَالَتٌ صُفْرٌ * وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِّلْمُکَذِّبِینَ»⁽³⁾

مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

مقصود از «رَوَاسِیَ شَامِخَاتٍ»کوه‌های بلند و مرتفع است، و «مَّاءً فُرَاتًا»یعنی آب شیرین، و هر آب شیرینی را فرات گویند، و مقصود از «انطَلِقُوا إِلَی ظِلٍّ ذِی ثَلَاثِ شُعَبٍ»سه شعبه از آتش است، و مقصود از «إِنَّهَا تَرْمِی بِشَرَرٍ کَالْقَصْرِ»

شرر بلند آتش است که مانند قصر و کوه زبانه می‌کشد، و «کَأَنَّهُ جِمَالَتٌ صُفْرٌ» ای سود، یعنی شعله‌های آتش دوزخ مانند شترهای صُفر -- یعنی سیاه -- است. [چرا که شترهای سیاه مایل به زرد می‌باشند.]⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

به ما رسیده -- و خدا داناتر است -- که چون اهل دوزخ به دوزخ رهسپار می‌شوند، به آنان گفته می‌شود: «داخل شوید در سایه‌ای که دارای سه شعبه از دخان آتش است» و آنان گمان می‌کنند که مقصود بهشت است، سپس فوج فوج در وسط روز داخل آتش می‌شوند، و اهل بهشت نیز در وسط روز به طرف بهشت، و لذّت‌ها و تحف بهشتی می‌روند، و به منازل خود در بهشت می‌رسند.⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

هنگامی که مردم از شدّت عطش، به مأمورین دوزخ پناه می‌برند، به آنان گفته می‌شود: «بروید نزد کسی که او را تکذیب می‌کردید»یعنی امیرالمؤمنین(علیه السلام)،

و چون نزد او می‌روند، او به آنان می‌گوید: «انطَلِقُوا إِلَی ظِلٍّ ذِی ثَلَاثِ شُعَبٍ * لَا ظَلِیلٍ وَ لَا یُغْنِی مِنَ اللَّهَبِ»و یعنی من اللهب، العطش.⁽¹⁾

«هَذَا یَوْمُ لَا یَنطِقُونَ * وَ لَا یُؤْذَنُ لَهُمْ فَیَعْتَذِرُونَ»⁽²⁾

حمّاد بن عثمان گوید: از امام صادق(علیه السلام) شنیدم که در تفسیر «وَ لَا یُؤْذَنُ لَهُمْ فَیَعْتَذِرُونَ»فرمود:

خداوند اَجلّ و اَعدل و اَعظم از این است که بنده‌ی او عذری داشته باشد، و خداوند مانع از بیان عذر او شود بلکه بنده در آن وقت زمین‌گیر شده است و عذری برای گفتن ندارد.⁽³⁾

مؤلّف گوید:

در بعضی از آیات نیز آمده که اهل دوزخ در قیامت و دوزخ سخن می‌گویند و قبلاً گذشت که امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: علّت این اختلاف، اختلاف [افراد و] مواقف قیامت است، که در برخی از مواقف اجازه سخن دارند و در برخی دیگر ندارند.

«إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی ظِلَالٍ وَ عُیُونٍ * وَ فَوَاکِهَ مِمَّا یَشْتَهُونَ * کُلُوا وَ اشْرَبُوا هَنِیئًا بِمَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ * إِنَّا کَذَلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنینَ * وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِّلْمُکَذِّبِینَ * کُلُوا وَ تَمَتَّعُوا قَلِیلًا إِنَّکُم مُّجْرِمُونَ»⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

مقصود از «ظِلَالٍ»نوری است که از نور خورشید نورانی‌تر است، و در تفسیر «وَ إِذَا قِیلَ لَهُمُ ارْکَعُوا لَا یَرْکَعُونَ»گوید: هنگامی که به آنان [یعنی منافقین] گفته می‌شود: ولایت امام را بپذیرید نمی‌پذیرند، از این رو خداوند به پیامبر خود(صلی الله علیه و آله) می‌فرماید: «فَبِأَیِّ حَدِیثٍ بَعْدَهُ یُؤْمِنُونَ»یعنی بعد از نپذیرفتن ولایت امام، به چه چیزی ایمان می‌آورند؟ [که از آنان پذیرفته شود؟.]⁽²⁾

ابوحمزه‌ی ثمالی گوید: امام باقر(علیه السلام) در تفسیر «وَ إِذَا قِیلَ لَهُمُ ارْکَعُوا لَا یَرْکَعُونَ»فرمود:

این آیه در بطن قرآن چنین است: «وَ إِذَا قِیلَ لِلنُّصَّابِ تَوَلَّوْا عَلِیّاً لَا یَفْعَلُونَ»یعنی هنگامی که به ناصبی‌ها و دشمنان امیرالمؤمنین(علیه السلام) گفته می‌شود: ولایت علی(علیه السلام) را بپذیرید، نمی‌پذیرند.⁽³⁾

ابن شهر آشوب از مجاهد و ابن عبّاس نقل کرده که گویند:

مقصود از متّقین و پرهیزکنندگان از ذنوب در آیه فوق، علیّ بن ابی طالب و

حسن و حسین(علیهم السلام) هستند، و آنان در سایه‌ی درختی و خیامی از لؤلؤ خواهند بود، و طول هر خیمه‌ای مسیر یک فرسخ در یک فرسخ است…و در تفسیر «إِنَّا کَذَلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنینَ»گوید: مقصود، اطاعت کنندگان از خداوند، یعنی اهل‌بیت محمّد(صلی الله علیه و آله) می‌باشند، و آنان در بهشت خواهند بود.⁽¹⁾

سوره‌ی نبأ

اشاره

به این سوره «عَمَّ یَتَسَاءلُونَ»نیز می‌گویند.

محلّ نزول: مکّه مکرّمه.

ترتیب نزول: بعد از سوره‌ی معارج.

تعداد آیات: 40 یا 41 آیه.

ثواب قرائت سوره‌ی نبأ

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

کسی که سوره‌ی «عَمَّ یَتَسَاءلُونَ»را هر روز قرائت کند، سال بر او نمی‌گذرد تا خانه خدا، و بیت الله الحرام را زیارت نماید، إن شاء الله تعالی.⁽¹⁾

[ثواب الأعمال، ص 121]

و از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود:

کسی که این سوره را قرائت کند و حفظ نماید، حسابی در قیامت برای او نخواهد بود، مگر به مقدار سوره‌ی مکتوبة تا داخل بهشت شود، و کسی که

آن را بنویسد و با خود داشته باشد، شپش به او نزدیک نمی‌شود، و نیرو و قوّت بزرگی بر او افزوده می‌شود.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

کسی که این سوره را، برای شب بیداری بخواند، بیدار خواهد شد، و اگر مسافری که در شب می‌خواهد مسافرت کند بخواند، با اذن خداوند از هر راهزنی محفوظ می‌ماند.⁽²⁾

سوره‌ی نبأ، آیات 1 تا 40

متن:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

عَمَّ یَتَساءَلُونَ 1 عَنِ النَّبَإِ الْعَظیمِ 2 الَّذی هُمْ فیهِ مُخْتَلِفُونَ 3 کَلاَّ سَیَعْلَمُونَ 4 ثُمَّ کَلاَّ سَیَعْلَمُونَ 5 أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهاداً 6 وَ الْجِبالَ أَوْتاداً 7 وَ خَلَقْناکُمْ أَزْواجاً 8 وَ جَعَلْنا نَوْمَکُمْ سُباتاً 9 وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ لِباساً 10 وَ جَعَلْنَا النَّهارَ مَعاشاً 11 وَ بَنَیْنا فَوْقَکُمْ سَبْعاً شِداداً 12 وَ جَعَلْنا سِراجاً وَهَّاجاً 13 وَ أَنْزَلْنا مِنَ الْمُعْصِراتِ ماءً ثَجَّاجاً 14 لِنُخْرِجَ بِهِ حَبًّا وَ نَباتاً 15 وَ جَنَّاتٍ أَلْفافاً 16 إِنَّ یَوْمَ الْفَصْلِ کانَ میقاتاً 17 یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْواجاً 18 وَ فُتِحَتِ السَّماءُ فَکانَتْ أَبْواباً 19 وَ سُیِّرَتِ الْجِبالُ فَکانَتْ سَراباً 20 إِنَّ جَهَنَّمَ کانَتْ مِرْصاداً 21 لِلطَّاغینَ مَآباً 22 لابِثینَ فیها أَحْقاباً 23 لا یَذُوقُونَ فیها بَرْداً وَ لا شَراباً 24 إِلاَّ حَمیماً وَ غَسَّاقاً 25 جَزاءً وِفاقاً 26 إِنَّهُمْ کانُوا لا یَرْجُونَ حِساباً 27 وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا کِذَّاباً 28 وَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ أَحْصَیْناهُ کِتاباً 29 فَذُوقُوا فَلَنْ نَزیدَکُمْ إِلاَّ عَذاباً 30 إِنَّ لِلْمُتَّقینَ مَفازاً 31 حَدائِقَ وَ أَعْناباً 32 وَ کَواعِبَ أَتْراباً 33 وَ کَأْساً دِهاقاً

34لا یَسْمَعُونَ فیها لَغْواً وَ لا کِذَّاباً 35 جَزاءً مِنْ رَبِّکَ عَطاءً حِساباً 36 رَبِّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَیْنَهُمَا الرَّحْمنِ لا یَمْلِکُونَ مِنْهُ خِطاباً 37 یَوْمَ یَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلائِکَةُ صَفًّا لا یَتَکَلَّمُونَ إِلاَّ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَ قالَ صَواباً 38 ذلِکَ الْیَوْمُ الْحَقُّ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلی رَبِّهِ مَآباً 39 إِنَّا أَنْذَرْناکُمْ عَذاباً قَریباً یَوْمَ یَنْظُرُ الْمَرْءُ ما قَدَّمَتْ یَداهُ وَ یَقُولُ الْکافِرُ یا لَیْتَنی کُنْتُ تُراباً 40

لغات:

«نَبَأ»به معنای خبر از چیز عظیم الشأن است، مانند رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و امیر المؤمنین(علیه السلام) و قیامت، و «مِهاد»به معنای وِطاء است، و مَهَّدَ الشئ تمهیداً ای وَطّأه توطیةً، و «وَتَد»به معنای مسمار و میخ است، جز آن که اغلظ از آن است، و «سُبات»قطع عمل برای استراحت است، و سَبَتَ أنفه إذا قطعه، و «یوم السبت»یوم قطع عمل بوده است در شریعت موسی(علیه السلام)، و «وهّاج»به معنای وقّاد است و آن به معنای چیزی است که مشتمل بر نور عظیم باشد، و «معصرات»ابرهای باردار به باران است، کأنّه یحمل الماء و تعصره الریاح و ترسله، کإرسال الماء بعصر الثوب، و «ثَجّاج»بارش شدید باران است کما یقال: ثَجَّ الدمُ یثجّ ثَجوجاً، و فی الحدیث: «أَفْضَلُ الْحَجِ الْعَجُ وَ الثَّجُ»و عجّ، رفع صوت با گفتن لبیّک است، و ثجّ ریختن خون قربانی است، و «ألفاف»به معنای اخلاط است که یدور بعضها علی بعض، و مفرد آن لَفّ و لفیف است، و «جنّات ألفاف»باغستان‌های دارای درخت‌های در هم پیچیده است، و «میقات»انتهای زمان تعیین شده است، و اصل آن از وقت است، مانند میعاد که از وعد، و مقدار که از قدر است، و «مرصاد»کمین‌گاه است، و هو المکان الذی یُرصَد فیه العدّو، و «اَحقاب»جمع حَقْب به معنای دهر طویل است، و بعضی گفته‌اند: مفرد آن حَقَب با فتح قاف است، و مفرد

حَقَبْ حَقْبة است، و «حدائق»جمع حدیقة باغستانی است که اطراف آن دیوار باشد، و أحدق القوم بفلان ای طافوا و أحاطوا به، و «اَعناب»جمع عِنَب به معنای انگور قبل ازخشکیدن است و پس از خشکیدن، به آن زبیب گویند، و «کواعب»جمع کاعب جاریه و دختر جوان را گویند، و «اَتْراب»جمع تَرْب به معنای صاحبان لذّت است، و هُنَّ لِداتٌ علی سِنٍّ واحدٍ و «دِهاق»کاسه پر از آب و غیره را گویند، و «عَطاءً حِساباً»ای کثیراً کافیاً.

ترجمه:

به نام خداوند بخشنده مهربان

آنها از چه چیز از یکدیگر سؤال می‌کنند؟! (1) از خبر بزرگ و پراهمیّت (رستاخیز)! (2) همان خبری که پیوسته در آن اختلاف دارند! (3) چنین نیست که آنها فکر می‌کنند، و بزودی می‌فهمند! (4) باز هم چنین نیست که آنها می‌پندارند، و بزودی می‌فهمند (که قیامت حق است)! (5) آیا زمین را محل آرامش (شما) قرار ندادیم؟! (6) و کوه‌ها را میخهای زمین؟! (7) و شما را بصورت زوجها آفریدیم! (8) و خواب شما را مایه آرامشتان قرار دادیم، (9) و شب را پوششی (برای شما)، (10) و روز را وسیله‌ای برای زندگی و معاش! (11) و بر فراز شما هفت (آسمان) محکم بنا کردیم! (12) و چراغی روشن و حرارت‌بخش آفریدیم! (13) و از ابرهای باران‌زا آبی فراوان نازل کردیم، (14) تا بوسیله آن دانه و گیاه بسیار برویانیم، (15) و باغهایی پردرخت! (16) (آری) روز جدایی، میعاد همگان است! (17) روزی که در «صور» دمیده می‌شود و شما فوج فوج (به محشر) می‌آیید! (18) و آسمان گشوده می‌شود و بصورت درهای متعددی درمی‌آید! (19) و کوه‌ها به حرکت درمی‌آید و بصورت سرابی می‌شود! (20) مسلّماً (در آن روز) جهنّم کمینگاهی است بزرگ، (21) و محل بازگشتی برای طغیانگران! (22) مدّتهای طولانی در آن می‌مانند! (23) در آنجا نه چیز خنکی می‌چشند و نه نوشیدنی گوارایی، (24) جز

آبی سوزان و مایعی از چرک و خون! (25) این مجازاتی است موافق و مناسب (اعمالشان)! (26) چرا که آنها هیچ امیدی به حساب نداشتند، (27) و آیات ما را بکلی تکذیب کردند! (28) و ما همه چیز را شمارش و ثبت کرده‌ایم! (29) پس بچشید که چیزی جز عذاب بر شما نمی‌افزاییم! (30) مسلّماً برای پرهیزگاران نجات و پیروزی بزرگی است: (31) باغهایی سرسبز، و انواع انگورها، (32) و حوریانی بسیار جوان و هم‌سن و سال، (33) و جامهایی لبریز و پیاپی (از شراب طهور)! (34) در آنجا نه سخن لغو و بیهوده‌ای می‌شنوند و نه دروغی! (35) این کیفری است از سوی پروردگارت و عطیه‌ای است کافی! (36) همان پروردگار آسمانها و زمین و آنچه در میان آن دو است، پروردگار رحمان! و (در آن روز) هیچ کس حق ندارد بی اجازه او سخنی بگوید (یا شفاعتی کند)! (37) روزی که «روح»و «ملائکه»در یک صف می‌ایستند و هیچ یک، جز به اذن خداوند رحمان، سخن نمی‌گویند، و (آن گاه که می‌گویند) درست می‌گویند! (38) آن روز حق است هر کس بخواهد راهی به سوی پروردگارش برمی‌گزیند! (39) و ما شما را از عذاب نزدیکی بیم دادیم! این عذاب در روزی خواهد بود که انسان آنچه را از قبل با دستهای خود فرستاده می‌بیند، و کافر می‌گوید: «ای کاش خاک بودم (و گرفتار عذاب نمی‌شدم)!»(40)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«عَمَّ یَتَسَاءلُونَ * عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ * الَّذِی هُمْ فِیهِ مُخْتَلِفُونَ * کَلَّا سَیَعْلَمُونَ * ثُمَّ کَلَّا سَیَعْلَمُونَ»⁽¹⁾

ابوحمزه ثمالی گوید: به امام باقر(علیه السلام) گفتم: فدای شما شوم شیعیان از تفسیر این آیه سؤال می‌کنند؟ فرمود:

این در اختیار من است اگر بخواهم به آنان خبر می‌دهم و اگر نخواهم خبر نمی‌دهم.

سپس فرمود: لکن تو را از تفسیر این آیه خبر می‌دهم. گفتم: مقصود از «عَمَّ یَتَسَاءلُونَ» چیست؟ فرمود: این آیه مربوط به امیرالمؤمنین(علیه السلام) است و او می‌فرمود: «خداوند(عزوجل) آیه‌ای بزرگتر از من ندارد، و نبأ و خبر بزرگی، اعظم از من نیست.»⁽¹⁾

و در ذیل روایت دیگری فرمود:

ولایت من بر امّت‌های پیشین واجب شد و آنان نپذیرفتند.⁽²⁾

عبدالله بن کثیر گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

«النَّبَإِ الْعَظِیمِ»ولایت است، گفتم: مقصود از «هُنالِکَ الْوَلایَةُ لِلَّهِ الْحَقِ»چیست؟

فرمود: مقصود ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) است.⁽³⁾

امام حسین(علیه السلام) می‌فرماید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به علی(علیه السلام) فرمود:

یا علیّ! تو حجت خدا، و باب الله، و طریق إلی الله، و نبأ عظیم، و صراط مستقیم، و مَثَل أعلی هستی. و فرمود: یا علی! تو امام مسلمین، و امیرالمؤمنین، و خیرالوصیّین، و سیّدالصدّیقین، و فاروق أعظم، و صدّیق أکبر هستی. و فرمود: یا علی! تو خلیفه و قاضی دین من، و انجام دهنده‌ی وعده‌های من هستی. و فرمود: یا علی! تو پس از من مظلوم خواهی شد، و مردم از تو دوری خواهند کرد، و تو را کنار خواهند گذارد، و من خدا را و شاهدان از امّت خویش را گواه می‌گیرم که حزب تو حزب من است، و حزب من حزب خداست، و حزب دشمنان تو حزب شیطان است.⁽¹⁾

و از طریق مخالفین نیز محمّد بن مؤمن شیرازی در کتاب «المستخرج من تفاسیر الإثنی عشر»در تفسیر «عَمَّ یَتَسَاءلُونَ * عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ * الَّذِی هُمْ فِیهِ مُخْتَلِفُونَ»از سدیّ نقل نموده که گوید:

صخر بن حرب نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آمد و گفت: ای محمّد! خلافت بعد از شما برای ما می‌باشد و یا برای دیگران؟ رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: ای صخر خلافت بعد از من برای کسی خواهد بود که برای من به منزله‌ی هارون است نسبت به موسی. و خداوند فرمود: «عَمَّ یَتَسَاءلُونَ * عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ»و کسانی که از این نبإ بزرگ صحبت می‌کنند، برخی ولایت و خلافت او را تصدیق نموده‌اند، و برخی آن را تکذیب کرده‌اند، و خداوند در ردّ آنان می‌فرماید: «کَلَّا سَیَعْلَمُونَ»یعنی زود است هنگامی که در قبر از ولایت او سؤال می‌شوند به آن اقرار نمایند، و احدی در شرق و غرب عالم نیست، جز آنکه هنگام مرگ، منکر و نکیر از او نسبت به ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) سؤال خواهند نمود، چرا که منکر و نکیر به میّت می‌گویند: «مَنْ رَبُّکَ؟ وَ مَا دِینُکَ؟ وَ مَنْ نَبِیُّکَ؟ وَ مَنْ إِمَامُکَ؟»⁽¹⁾

صاحب مناقب آل ابی طالب از «صاحب النَخَب»از علقمه نقل نموده که گوید:

در جنگ صفّین مردی از لشکر شام بیرون آمد، و در حالی که مسلح بود و قرآنی بالای سلاح خود قرار داده بود، این آیه را تلاوت می‌کرد «عَمَّ یَتَسَاءلُونَ * عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ» پس من خواستم به جنگ او بروم و علی(علیه السلام) فرمود: جای خود باش، و خود به جنگ او رفت، و به او فرمود: آیا تو معنای «عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ * الَّذِی هُمْ فِیهِ مُخْتَلِفُونَ» را می‌دانی؟ او گفت: نمی‌دانم. پس علی(علیه السلام) به او فرمود:

به خدا سوگند من همان نبأ عظیمی هستم که شما درباره‌ی او اختلاف کرده‌اید، و در ولایت او نزاع می‌کنید، و پس از بیعت و قبول ولایت من بیعت شکنی کردید، و از ولایت من روگردان شدید، و به این خاطر خود را هلاک نمودید، پس از آن که به وسیله شمشیر من نجات یافتید، و شما در روز غدیر به ولایت من آگاه شدید، و روز قیامت باز از آن آگاه خواهید شد. و سپس شمشیر خود را بالا برد و سر و دست او را جدا نمود.⁽¹⁾

اصبغ بن نباته گوید: علیّ(علیه السلام) فرمود:

«به خدا سوگند آن نبأ عظیمی که مردم در آن اختلاف دارند من هستم،و

زود است بدانند و خواهند دانست که من بین بهشت و دوزخ می‌ایستم و به آتش می‌گویم: این از من است و این از تو است. [یعنی این ولیّ من و اهل نجات است و این دشمن من و اهل دوزخ است.]⁽¹⁾

«أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهَادًا * وَ الْجِبَالَ أَوْتَادًا * وَ خَلَقْنَاکُمْ أَزْوَاجًا * وَ جَعَلْنَا نَوْمَکُمْ سُبَاتًا * وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ لِبَاسًا»⁽²⁾

مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

خداوند زمین را گهواره زندگی انسان قرار داده، و کوه‌ها را برای برقراری زمین به منزله‌ی میخ‌هایی قرار داده تا زمین اضطراب پیدا نکند، و شب را همانند لباس قرار داده که بر روز پوشیده می‌شود [و مردم آرامش و استراحت پیدا می‌کنند.]⁽³⁾

از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) سؤال شد: لیل را برای چه لیل گویند؟ فرمود:

به خاطر این که شب مردها را در کنار زن‌ها قرار می‌دهد، و شب سبب الفت زن با مرد و لباسی برای آنان خواهد بود، چنان که می‌فرماید: «وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ لِباساً * وَ جَعَلْنَا النَّهارَ مَعاشاً»و سؤال کننده -- یزید بن سلام -- گفت: راست گفتید.⁽⁴⁾

صَدَقْتَ یَا مُحَمَّدُ فَأَخْبِرْنِی لِمَ سُمِّیَ اللَّیْلُ لَیْلًا قَالَ لِأَنَّهُ یُلَایِلُ الرِّجَالَ مِنَ النِّسَاءِ جَعَلَهُ اللَّهُ(عزوجل) أُلْفَةً وَ لِبَاساً وَ ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَی وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ لِباساً وَ جَعَلْنَا النَّهارَ مَعاشاً قَالَ صَدَقْتَ یَا مُحَمَّدُ فَمَا بَالُ النُّجُومِ تَسْتَبِینُ صِغَاراً وَ کِبَاراً وَ مِقْدَارُهَا سَوَاءٌ قَالَ لِأَنَّ بَیْنَهَا وَ بَیْنَ السَّمَاءِ الدُّنْیَا بَحْراً یَضْرِبُ الرِّیحُ أَمْوَاجَهَا فَلِذَلِکَ تَسْتَبِینُ صِغَاراً وَ کِبَاراً وَ مِقْدَارُ النُّجُومِ کُلُّهَا سَوَاءٌ قَالَ فَأَخْبِرْنِی عَنِ الدُّنْیَا لِمَ سُمِّیَتِ الدُّنْیَا قَالَ الدُّنْیَا دَنِیَّةٌ خُلِقَتْ مِنْ دُونِ الْآخِرَةِ وَ لَوْ خُلِقَتْ مَعَ الْآخِرَةِ لَمْ یَفْنَ أَهْلُهَا کَمَا لَا یَفْنَی أَهْلُ الْآخِرَةِ قَالَ فَأَخْبِرْنِی عَنِ الْقِیَامَةِ لِمَ سُمِّیَتِ الْقِیَامَةَ قَالَ لِأَنَّ فِیهَا قِیَامَ الْخَلْقِ لِلْحِسَابِ قَالَ فَأَخْبِرْنِی لِمَ سُمِّیَتِ الْآخِرَةُ آخِرَةً قَالَ لِأَنَّهَا مُتَأَخِّرَةٌ تَجِی‌ءُ مِنْ بَعْدِ الدُّنْیَا لَا تُوصَفُ سنیها [سِنِینُهَا] وَ لَا تُحْصَی أَیَّامُهَا وَ لَا یَمُوتُ سُکَّانُهَا قَالَ صَدَقْتَ یَا مُحَمَّدُ أَخْبِرْنِی عَنْ أَوَّلِ یَوْمٍ خَلَقَ اللَّهُ(عزوجل) قَالَ یَوْمُ الْأَحَدِ قَالَ وَ لِمَ سُمِّیَ یَوْمَ الْأَحَدِ قَالَ لِأَنَّهُ وَاحِدٌ مَحْدُودٌ قَالَ فَالْإِثْنَیْنِ قَالَ هُوَ الْیَوْمُ الثَّانِی مِنَ الدُّنْیَا قَالَ وَ الثَّلَاثَاءُ قَالَ الثَّالِثُ مِنَ الدُّنْیَا قَالَ فَالْأَرْبِعَاءُ قَالَ الْیَوْمُ الرَّابِعُ مِنَ الدُّنْیَا قَالَ فَالْخَمِیسُ قَالَ هُوَ یَوْمٌ خَامِسٌ مِنَ الدُّنْیَا وَ هُوَ یَوْمٌ أَنِیسٌ لُعِنَ فِیهِ إِبْلِیسُ وَ رُفِعَ فِیهِ إِدْرِیسُ قَالَ فَالْجُمُعَةُ وَ هُوَ یَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَ ذلِکَ یَوْمٌ مَشْهُودٌ وَ هُوَ شَاهِدٌ وَ مَشْهُودٌ قَالَ فَالسَّبْتُ قَالَ یَوْمٌ مَسْبُوتٌ وَ ذَلِکَ قَوْلُهُ(عزوجل) فِی الْقُرْآنِ وَ لَقَدْ خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ فَمِنَ الْأَحَدِ إِلَی یَوْمِ الْجُمُعَةِ سِتَّةُ أَیَّامٍ وَ السَّبْتُ مُعَطَّلٌ قَالَ صَدَقْتَ یَا رَسُولَ اللَّهِ فَأَخْبِرْنِی عَنْ آدَمَ لِمَ سُمِّیَ آدَمَ قَالَ لِأَنَّهُ خُلِقَ مِنْ طِینِ الْأَرْضِ وَ أَدِیمِهَا قَالَ فَآدَمُ خُلِقَ مِنْ طِینٍ کُلِّهِ أَوْ طِینٍ وَاحِدٍ قَالَ بَلْ مِنَ الطِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ خُلِقَ مِنْ طِینٍ وَاحِدٍ لَمَا عَرَفَ النَّاسُ بَعْضُهُمْ بَعْضاً وَ کَانُوا عَلَی صُورَةٍ وَاحِدَةٍ قَالَ:فَلَهُمْ فِی الدُّنْیَا مَثَلٌ قَالَ التُّرَابُ فِیهِ أَبْیَضُ وَ فِیهِ أَخْضَرُ وَ فِیهِ أَشْقَرُ وَ فِیهِ أَغْبَرُ وَ فِیهِ أَحْمَرُ وَ فِیهِ أَزْرَقُ وَ فِیهِ عَذْبٌ وَ فِیهِ مِلْحٌ وَ فِیهِ خَشِنٌ وَ فِیهِ لَیِّنٌ وَ فِیهِ أَصْهَبُ فَلِذَلِکَ صَارَ النَّاسُ فِیهِمْ لَیِّنٌ وَ فِیهِمْ خَشِنٌ وَ فِیهِمْ أَبْیَضُ وَ فِیهِمْ أَصْفَرُ وَ أَحْمَرُ وَ أَصْهَبُ وَ أَسْوَدُ عَلَی أَلْوَانِ التُّرَابِ قَالَ فَأَخْبِرْنِی عَنْ آدَمَ خُلِقَ مِنْ حَوَّاءَ أَمْ خُلِقَتْ حَوَّاءُ مِنْ آدَمَ قَالَ بَلْ حَوَّاءُ خُلِقَتْ مِنْ آدَمَ وَ لَوْ کَانَ آدَمُ خُلِقَ مِنْ حَوَّاءَ لَکَانَ الطَّلَاقُ بِیَدِ النِّسَاءِ وَ لَمْ یَکُنْ بِیَدِ الرِّجَالِ قَالَ فَمِنْ کُلِّهِ خُلِقَتْ أَمْ مِنْ بَعْضِهِ قَالَ بَلْ مِنْ بَعْضِهِ وَ لَوْ خُلِقَتْ مِنْ کُلِّهِ لَجَازَ الْقِصَاصُ فِی النِّسَاءِ کَمَا یَجُوزُ فِی الرِّجَالِ قَالَ فَمِنْ ظَاهِرِهِ أَوْ بَاطِنِهِ قَالَ بَلْ مِنْ بَاطِنِهِ وَ لَوْ خُلِقَتْ مِنْ ظَاهِرِهِ لَانْکَشَفْنَ النِّسَاءُ کَمَا یَنْکَشِفُ الرِّجَالُ فَلِذَلِکَ صَارَتِ النِّسَاءُ مُسْتَتِرَاتٍ قَالَ فَمِنْ یَمِینِهِ أَوْ شِمَالِهِ قَالَ بَلْ مِنْ شِمَالِهِ وَ لَوْ خُلِقَتْ مِنْ یَمِینِهِ لَکَانَ لِلْأُنْثَی کَحَظِّ الذَّکَرِ مِنَ الْمِیرَاثِ فَلِذَلِکَ صَارَ لِلْأُنْثَی سَهْمٌ وَ لِلذَّکَرِ سَهْمَانِ وَ شَهَادَةُ امْرَأَتَیْنِ مِثْلَ شَهَادَةِ رَجُلٍ وَاحِدَةٍ قَالَ فَمِنْ أَیْنَ خُلِقَتْ قَالَ مِنَ الطِّینَةِ الَّتِی فَضَلَتْ مِنْ ضِلْعِهِ الْأَیْسَرِ قَالَ صَدَقْتَ یَا مُحَمَّدُ فَأَخْبِرْنِی عَنِ الْوَادِی الْمُقَدَّسِ لِمَ سُمِّیَ الْمُقَدَّسَ قَالَ لِأَنَّهُ قُدِّسَتْ فِیهِ الْأَرْوَاحُ وَ اصْطُفِیَتْ فِیهِ الْمَلَائِکَةُ وَ کَلَّمَ اللَّهُ(عزوجل) مُوسی تَکْلِیماً قَالَ فَلِمَ سُمِّیَتِ الْجَنَّةُ جَنَّةً قَالَ لِأَنَّهَا جَنِینَةٌ خِیَرَةٌ نَقِیَّةٌ وَ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَی ذِکْرُهُ مَرْضِیَّةٌ. [علل الشّرایع، ج 2، ص 470، ح 33]

أقول: لایله ملایلةً: استأجره للیلةٍ.

«وَ جَعَلْنَا سِرَاجًا وَهَّاجًا * وَ أَنزَلْنَا مِنَ الْمُعْصِرَاتِ مَاء ثَجَّاجًا * لِنُخْرِجَ بِهِ حَبًّا وَ نَبَاتًا * وَ جَنَّاتٍ أَلْفَافًا»⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

مقصود از «سِرَاجًا وَهَّاجًا»خورشید نوردهنده است.⁽²⁾

عاصم بن حُمید گوید: من با امام صادق(علیه السلام) درباره‌ی روایتی که در موضوع رؤیت خداوند نقل کرده‌اند، مذاکره نمودم و آن حضرت فرمود:

خورشید یک جزئی از هفتاد جزء نور کرسیّ می‌باشد، و کرسیّ جزئی از هفتاد

جزء نور عرش می‌باشد، و عرش جزئی از هفتاد جزء نور حجاب می‌باشد، و حجاب جزئی از هفتاد جزء نور سَتْر می‌باشد، و اگر راست می‌گویند هنگامی که ابر وجود ندارد چشمان خود را از نور خورشید پر کنند؟⁽¹⁾مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

مقصود از«وَ أَنزَلْنَا مِنَ الْمُعْصِرَاتِ»ابرها می‌باشد [که آب‌ها را در خود جمع می‌کنند] و «ثجّاجاً»یعنی ریزش پیاپی باران، و «وَ جَنَّاتٍ أَلْفَافًا»یعنی باغستان‌های دارای درختان درهم پیچیده.⁽²⁾و از امیرالمؤمنین و امام صادق علیهما السلام نقل شده که در آیه «ثُمَّ یَأْتِی مِن بَعْدِ ذَلِکَ عَامٌ فِیهِ یُغَاثُ النَّاسُ وَ فِیهِ یَعْصِرُونَ»فرموده‌اند:

باید «یُعْصَرُونَ»خوانده شده با ضمّ یاء و فتح صاد، چنان که خداوند می‌فرماید:

«وَ أَنزَلْنَا مِنَ الْمُعْصِرَاتِ مَاء ثَجَّاجًا»و معنای «فِیهِ یُعْصَرُونَ»یُمطَرون است. یعنی بعد از سال‌های مجاعة و قحطی خداوند باران برای آنان فرستاد.⁽³⁾

«یَوْمَ یُنفَخُ فِی الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْوَاجًا»⁽¹⁾مرحوم صدوق در جامع الأخبار از عبدالله بن مسعود نقل نموده که گوید: امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

در قیامت پنجاه موقف و ایستگاه هست، و هر موقفی هزار سال خواهد بود، و نخستین موقف هنگامی است که انسان از قبر خارج می‌شود، و مردم هزار سال پا برهنه و عریان و گرسنه و تشنه می‌مانند، و کسی که مؤمن به پروردگار خود باشد، و ایمان به بهشت و دوزخ و قیامت و حساب داشته باشد، و پیامبر خدا و آنچه از طرف او آورده است را تصدیق نموده باشد، از گرسنگی و تشنگی نجات خواهد یافت، و خداوند به این معنا اشاره نموده و می‌فرماید: «فَتَأْتُونَ أَفْوَاجًا»یعنی مردم فوج فوج از قبرها خارج می‌شوند، و هر امتی با امام خود در موقف قیامت حاضر می‌گردد.⁽²⁾

مرحوم صدوق در کتاب جامع الأخبار از معاذ بن جبل نقل نموده که گوید:

از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) درباره‌ی قیامت سؤال نمودم، و آن حضرت فرمود: «ای معاذ سؤال از چیز بزرگی کردی»سپس فرمود: ده گروه از امّت من هنگامی که در قیامت

محشور می‌شوند، برخی به صورت بوزینه‌اند، و برخی به صورت خوک، و برخی به صورت‌های خود می‌باشند و پاهای آنان به طرف بالا می‌باشد، و با صورت راه می‌روند، و برخی کورند، و برخی کر و گنگ‌اند، و برخی زبان‌های خود را می‌جوند، و زبان‌های‌شان روی سینه‌ها قرار دارد، و از آن‌ها چرک خارج می‌شود، و اهل محشر آنان را قَذِر و نجس می‌دانند، و برخی دست‌ها و پاهای‌شان قطع شده، و برخی بر شاخه‌های آتشین به دار آویخته شده‌اند، و برخی از مردار بدبوتر هستند، و برخی جُبّه‌هایی از آتش گداخته بر تن دارند.

سپس فرمود:

آنان که به صورت میمون و بوزینه هستند، [سخن‌چین‌ها و] سرکشان و مستکبران از مردم‌اند، و آنان که به صورت خوک‌ها هستند، اهل مال حرام‌اند، و آنان که وارونه و بر صورت‌های‌شان قرار دارند، رباخوارها هستند، و آنان که کورند، کسانی هستند که به ناحق حکم می‌کنند، و آنان که کر و گنگ می‌باشند، کسانی‌اند که اهل عجب و خودپسندی می‌باشند، و آنان که زبان‌های خود را می‌جوند، علما و قضاتی هستند که اعمال‌شان مخالف با گفتار آنان است، و آنان که دست و پاهای‌شان قطع شده کسانی می‌باشند که به همسایگان خود آزارمی‌رسانند، و آنان که بر دارهایی از آتش قرار گرفته‌اند کسانی هستند که برای مردم نزد سلطان جور سعایت می‌نمایند، و آنان که بدبوتر از مردار هستند کسانی‌اند که به دنبال شهوت‌رانی می‌روند، و حق خدا را از مال‌شان نمی‌پردازند، و آنان که جبّه‌هایی از آتش می‌پوشند، اهل تکبّر و فخر می‌باشند.⁽¹⁾

«وَ فُتِحَتِ السَّمَاء فَکَانَتْ أَبْوَابًا * وَ سُیِّرَتِ الْجِبَالُ فَکَانَتْ سَرَابًا * إِنَّ جَهَنَّمَ کَانَتْ مِرْصَادًا * لِلْطَّاغِینَ مَآبًا * لَابِثِینَ فِیهَا أَحْقَابًا»⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

مقصود از «وَ فُتِحَتِ السَّمَاء…»گشوده شدن درهای بهشت است، و مقصود از«وَ سُیِّرَتِ الْجِبَالُ فَکَانَتْ سَرَابًا»این است که کوه‌ها حرکت خواهند نمود [و ریز ریز خواهند شد] و زمین مانند سرابی که در بیابان دیده می‌شود -- و به آن آب‌نما می‌گویند -- صاف خواهد بود، سپس گوید: احقاب جمع حُقب به معنای سال است و حقب هشتاد سال است و سال 360 روز است، و هر روز آن به اندازه‌ی هزار سال دنیای شماست.⁽²⁾

حُمران بن اعین گوید: امام صادق(علیه السلام) درتفسیر «لَابِثِینَ فِیهَا أَحْقَابًا…» فرمود:

این آیه درباره‌ی کسانی است که از آتش دوزخ خارج نخواهند شد.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) در سخن دیگری می‌فرماید:

اَحقاب هشت حُقب است، و حُقب هشتاد سال است، و سال 360 روز است، و هر روز آن مانند هزار سال دنیاست.⁽²⁾

«لَّا یَذُوقُونَ فِیهَا بَرْدًا وَ لَا شَرَابًا * إِلَّا حَمِیمًا وَ غَسَّاقًا * جَزَاء وِفَاقًا * إِنَّهُمْ کَانُوا لَا یَرْجُونَ حِسَابًا * وَ کَذَّبُوا بِآیَاتِنَا کِذَّابًا * وَ کُلَّ شَیْءٍ أَحْصَیْنَاهُ کِتَابًا * فَذُوقُوا فَلَن نَّزِیدَکُمْ إِلَّا عَذَابًا»⁽³⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

مقصود از «بَرْدًا»خواب است [یعنی اهل دوزخ خوابی نخواهند داشت و نوشیدنی آنان جز آب جوشان و چرک و کثافاتی که از اهل دوزخ خارج می‌شود نخواهد بود، و خداوند درآیه 19 و 20 سوره حج می‌فرماید: «یُصَبُّ مِن فَوْقِ رُؤُوسِهِمُ الْحَمِیمُ * یُصْهَرُ بِهِ مَا فِی بُطُونِهِمْ وَ الْجُلُودُ» و در آیه 57 و 58 سوره ص می‌فرماید: «هَذَا فَلْیَذُوقُوهُ حَمِیمٌ وَ غَسَّاقٌ * وَ آخَرُ مِن شَکْلِهِ أَزْوَاجٌ».

آری در جهنّم مشروبی جز حمیم و غسّاق وجود ندارد، و حرارت جهنّم به قدری شدید است که اگر لباسی از اهل دوزخ را در میان زمین و آسمان دنیا نگاه دارند، همه اهل زمین هلاک خواهند شد، و خوراک آنان زقّوم است، چنان که خداوند می‌فرماید:

«إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ * طَعَامُ الْأَثِیمِ * کَالْمُهْلِ یَغْلِی فِی الْبُطُونِ * کَغَلْیِ الْحَمِیمِ.»⁽¹⁾

«إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ مَفَازًا * حَدَائِقَ وَ أَعْنَابًا * وَ کَوَاعِبَ أَتْرَابًا * وَ کَأْسًا دِهَاقًا * لَّا یَسْمَعُونَ فِیهَا لَغْوًا وَ لَا کِذَّابًا * جَزَاء مِّن رَّبِّکَ عَطَاء حِسَابًا * رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مَا بَیْنَهُمَا الرحْمَنِ لَا یَمْلِکُونَ مِنْهُ خِطَابًا»⁽²⁾

مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

«مَفَازًا»از فوز و رستگاری و رسیدن به کرامت‌های الهی است یعنی إنّهم یفوزون، «وَ کَوَاعِبَ أَتْرَابًا»ای الفتیات النواهِد، یعنی دختران نار پستان، «ای النسنوة اللاتی کعب ثدیهنّ و أشرف.»⁽³⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) ضمن حدیث مفصلی در تفسیر «جَزَاء مِّن رَّبِّکَ عَطَاءً حِسَابًا»فرمود:

…هنگامی که قیامت بر پا می‌شود، حسنات متّقین محاسبه می‌شود، و خداوند به خاطر هر حسنه‌ای هفتصد برابر به آنان پاداش می‌دهد. سپس فرمود: این است معنای آیه «فَأُوْلَئِکَ لَهُمْ جَزَاء الضِّعْفِ بِمَا عَمِلُوا وَ هُمْ فِی الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ.»⁽⁴⁾

حتی إذا کان یوم القیامة حسب لهم ثمّ أعطاهم بکل واحدة عشر أمثالها الی سبعمائة ضعف، قال الله(عزوجل): «جَزاءً مِنْ رَبِّکَ عَطاءً حِساباً»و قال: «فَأُولئِکَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا وَ هُمْ فِی الْغُرُفاتِ آمِنُونَ».[رواه فی تفسیر نورالثّقلین، ج 5، ص 495، ح 30]

مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

«وَ کَأْسًا دِهَاقًا»یعنی ظرف‌های سرریز [از شراب بهشتی.]⁽¹⁾

«یَوْمَ یَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلَائِکَةُ صَفًّا لَّا یَتَکَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرحْمَنُ وَ قَالَ صَوَابًا»⁽²⁾

محمّد بن فضیل گوید: امام کاظم(علیه السلام) در تفسیر آیه فوق فرمود:

«به خدا سوگند ما در قیامت مأذون به سخن هستیم، و ما هستیم، قائلون به صواب» گفتم: در آن وقت چه سخنی می‌گویید؟ فرمود: حمد و ستایش خدا را می‌کنیم، و بر پیامبران صلوات و درود می‌فرستیم، و از شیعیان خود شفاعت می‌کنیم، و خداوند سخن ما را ردّ نمی‌کند.⁽³⁾مرحوم علیّ بن ابراهیم گوید:

روح ملکی است اعظم از جبرئیل و میکائیل، و او همواره با رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و ائمّه(علیهم السلام) بوده و خواهد بود.⁽⁴⁾

امام باقر(علیه السلام) فرمود:

هنگامی که قیامت برقرار می‌شود، و خداوند اوّلین و آخرین را جمع می‌کند،

«لَاإِلَهَ إِلَّا اللَّهُ»را از یاد همه خلایق می‌برد، جز آنان که به ولایت علیّ بن ابی طالب(علیه السلام) اقرار نموده باشند، و این معنای آیه «یَوْمَ یَقُومُ الرُّوحُ…»می‌باشد.⁽¹⁾

مؤلّف گوید:

معنای «روح»در آیه «وَ یَسْأَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّی»⁽²⁾، و در آیه «وَ کَذَلِکَ أَوْحَیْنَا إِلَیْکَ رُوحًا مِّنْ أَمْرِنَا»⁽³⁾، گذشت.

«إِنَّا أَنذَرْنَاکُمْ عَذَابًا قَرِیبًا یَوْمَ یَنظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ یَدَاهُ وَ یَقُولُ الْکَافِرُ یَا لَیْتَنِی کُنتُ تُرَابًا»⁽⁴⁾

مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

«یَا لَیْتَنِی کُنتُ تُرَابًا»یعنی ترابیّاً علویّاً. سپس گوید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) امیرالمؤمنین(علیه السلام) را ابوتراب نامید.⁽⁵⁾

عبایة بن ربعی گوید:

به عبدالله بن عبّاس گفتم: برای چه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) علی(علیه السلام) را ابوتراب نامید؟ ابن عبّاس گفت: به خاطر این که علیّ(علیه السلام) صاحب زمین، و حجّت خدا بر اهل زمین بود، و به واسطه او زمین باقی خواهد ماند، و آرامش زمین نیز به خاطر او می‌باشد، و من از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) شنیدم که می‌فرمود: چون

قیامت بر پا شود و کافر ببیند، خداوند تبارک و تعالی برای شیعیان علی(علیه السلام) ثواب‌ها و منزلت‌ها و کرامت‌هایی قرار داده، خواهد گفت: «یَا لَیْتَنِی کُنتُ تُرَابًا» یعنی «ای کاش من از شیعیان علی(علیه السلام) می‌بودم»و این معنای قول خداوند است که می‌فرماید: «وَ یَقُولُ الْکَافِرُ یَا لَیْتَنِی کُنتُ تُرَابًا.»⁽¹⁾

سوره‌ی نازعات

اشاره

محلّ نزول: مکّه مکرّمه.

ترتیب نزول: بعد از سوره‌ی نبأ.

تعداد آیات: 46 آیه به نظر قرّاء کوفه، و 45 آیه به نظر بقیّه‌ی قرّاء.

ثواب قرائت سوره‌ی نازعات

مرحوم صدوق در کتاب ثواب الأعمال از امام صادق(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

کسی که سوره‌ی نازعات را قرائت کند، نمی‌میرد مگر آن که سیراب خواهد بود، و در قیامت مبعوث نمی‌گردد مگر آن که سیراب خواهد بود، و داخل بهشت نمی‌شود مگر آن که سیراب خواهد بود.⁽¹⁾

از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود:

کسی که این سوره را بخواند، از عذاب الهی ایمن خواهد شد، و خداوند او را از نوشابه‌های بهشتی سیراب خواهد نمود، و کسی که این سوره را

هنگام مواجه شدن با دشمنان بخواند، دشمن‌ها از او دور می‌شوند، و سالم می‌ماند، و به او آسیبی نمی‌رسانند.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

کسی که این سوره را هنگام مواجه شدن با دشمن‌ها بخواند، دشمنان او را نمی‌بینند، و از او دور می‌شوند، و کسی که این سوره را هنگام داخل شدن بر کسی که از او می‌ترسد بخواند، با اذن خداوند نجات می‌یابد و ایمن خواهد بود.⁽²⁾

سوره‌ی نازعات، آیات 1 تا 46

متن:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

وَ النَّازِعاتِ غَرْقاً 1 وَ النَّاشِطاتِ نَشْطاً 2 وَ السَّابِحاتِ سَبْحاً 3 فَالسَّابِقاتِ سَبْقاً 4 فَالْمُدَبِّراتِ أَمْراً 5 یَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ 6 تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ 7 قُلُوبٌ یَوْمَئِذٍ واجِفَةٌ 8 أَبْصارُها خاشِعَةٌ 9 یَقُولُونَ أَ إِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِی الْحافِرَةِ 10 أَ إِذا کُنَّا عِظاماً نَخِرَةً 11 قالُوا تِلْکَ إِذاً کَرَّةٌ خاسِرَةٌ 12 فَإِنَّما هِیَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ 13 فَإِذا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ 14 هَلْ أَتاکَ حَدیثُ مُوسی 15 إِذْ ناداهُ رَبُّهُ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُویً 16 اذْهَبْ إِلی فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغی 17 فَقُلْ هَلْ لَکَ إِلی أَنْ تَزَکَّی 18 وَ أَهْدِیَکَ إِلی رَبِّکَ فَتَخْشی 19 فَأَراهُ الْآیَةَ الْکُبْری 20 فَکَذَّبَ وَ عَصی 21 ثُمَّ أَدْبَرَ یَسْعی 22 فَحَشَرَ فَنادی 23 فَقالَ أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلی 24 فَأَخَذَهُ اللَّهُ نَکالَ الْآخِرَةِ وَ الْأُولی 25 إِنَّ فی ذلِکَ لَعِبْرَةً لِمَنْ یَخْشی 26 أَ أَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ بَناها 27 رَفَعَ سَمْکَها فَسَوَّاها 28 وَ أَغْطَشَ لَیْلَها وَ أَخْرَجَ ضُحاها 29 وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذلِکَ دَحاها 30 أَخْرَجَ مِنْها ماءَها وَ مَرْعاها 31 وَ الْجِبالَ أَرْساها 32 مَتاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعامِکُمْ 33 فَإِذا جاءَتِ الطَّامَّةُ الْکُبْری 34 یَوْمَ یَتَذَکَّرُ الْإِنْسانُ

ما سَعی 35 وَ بُرِّزَتِ الْجَحیمُ لِمَنْ یَری 36 فَأَمَّا مَنْ طَغی 37 وَ آثَرَ الْحَیاةَ الدُّنْیا 38 فَإِنَّ الْجَحیمَ هِیَ الْمَأْوی 39 وَ أَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوی 40 فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْوی 41 یَسْئَلُونَکَ عَنِ السَّاعَةِ أَیَّانَ مُرْساها 42 فیمَ أَنْتَ مِنْ ذِکْراها 43 إِلی رَبِّکَ مُنْتَهاها 44 إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ یَخْشاها 45 کَأَنَّهُمْ یَوْمَ یَرَوْنَها لَمْ یَلْبَثُوا إِلاَّ عَشِیَّةً أَوْ ضُحاها 46

لغات:

«غَرْق»به معنای اغراق و شدّت در نَزْع روح کافر است، و غَرْق اسم است و به جای مصدر قرار گرفته است، و أغرق فی النزع أی بالغ فیه، و «نَشْط»نیز به معنای نزع روح مؤمن است با نشاط و راحتی، چرا که ملائکه ارواح کفّار را با شدّت و سختی می‌گیرند، و ارواح مؤمنین را با راحتی و نشاط قبض می‌کنند، یعنی تسلّونها سَلّاً رفیقاً ثمّ یَدَعونها حتّی یستریح، و نَشَطَ الوحش من بلد إلی بلد إذا خرج بنشاط، و «رَجْف» حرکت چیزی است، از زیر چیز دیگر با اضطراب، و «رَجْفة»به معنای زَلزَلَة عظیمه است، و «اَرجفوا النّاس»ای اَزْعَجوهم بإضطراب، و کلّ شئٍ تبع شیئاً فقد رَدِفه، و «قلب واجف»یعنی قلب مضطرب، و «أَوجَفَ فی السیر»یعنی أَسرع فیه، و «حافرة» به معنای محفورة است، مانند ماء دافق که به معنای مدفوق است، و یا حافرة به معنای زمین محفوره است، و «ساهرة»سطح زمین است، و عرب زمین فلاة را أرض ساهرة گوید، و «سَمْک»مقابل عمق است و به معنای ارتفاع می‌باشد، و «مسموکات» سماوات است، به خاطر علوّ و ارتفاع آن‌ها، و امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: یا داعم المسموکات، و «تسویة» جعل أحد الشیئین علی مقدار الآخر است، و «غَطْش» به معنای ظلمت است، و «أَغْطَشَه الله أی أظلمه»، و «دَحْو»به معنای بسط است، و یوم دحو الأرض یعنی یوم بسطها، و «طامّة»یعنی عالیة غالبة، و هذا أطمّ من هذا ای أعلی منه، و تُسمّی الداهیة التی لا یستطاع دفعها طامّة.

ترجمه:

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر

سوگند به فرشتگانی که (جان مجرمان را بشدّت از بدنهایشان) برمی‌کشند، (1) و فرشتگانی که (روح مؤمنان) را با مدارا و نشاط جدا می‌سازند، (2) و سوگند به فرشتگانی که (در اجرای فرمان الهی) با سرعت حرکت می‌کنند، (3) و سپس بر یکدیگر سبقت می‌گیرند، (4) و آنها که امور را تدبیر می‌کنند! (5) آن روز که زلزله‌های وحشتناک همه چیز را به لرزه درمی‌آورد، (6) و بدنبال آن، حادثه دومین [صیحه عظیم محشر] رخ می‌دهد، (7) دلهایی در آن روز سخت مضطرب است، (8) و چشم‌های آنان از شدّت ترس فروافتاده است! (9) (ولی امروز) می‌گویند: «آیا ما به زندگی مجدّد بازمی‌گردیم؟! (10) آیا هنگامی که استخوانهای پوسیده‌ای شدیم (ممکن است زنده شویم)؟!»(11) می‌گویند: «اگر قیامتی در کار باشد، بازگشتی است زیانبار!» (12) ولی (بدانید) این بازگشت تنها با یک صیحه عظیم است! (13) ناگهان همگی بر عرصه زمین ظاهر می‌گردند! (14) آیا داستان موسی به تو رسیده است؟! (15) در آن هنگام که پروردگارش او را در سرزمین مقدّس «طوی»ندا داد (و گفت): (16) به سوی فرعون برو که طغیان کرده است! (17) و به او بگو: «آیا می‌خواهی پاکیزه شوی؟! (18) و من تو را به سوی پروردگارت هدایت کنم تا از او بترسی (و گناه نکنی)؟!»(19) سپس موسی بزرگترین معجزه را به او نشان داد! (20) امّا او تکذیب و عصیان کرد! (21) سپس پشت کرد و پیوسته (برای محو آیین حق) تلاش نمود! (22) و ساحران را جمع کرد و مردم را دعوت نمود، (23) و گفت: «من پروردگار برتر شما هستم!»(24) از این رو خداوند او را به عذاب آخرت و دنیا گرفتار ساخت! (25) در این عبرتی است برای کسی که (از خدا) بترسد! (26) آیا آفرینش شما (بعد از مرگ) مشکل‌تر است یا آفرینش آسمان که خداوند

آن را بنا نهاد؟! (27) سقف آن را برافراشت و آن را منظّم ساخت، (28) و شبش را تاریک و روزش را آشکار نمود! (29) و زمین را بعد از آن گسترش داد، (30) از آن آب و چراگاهش را بیرون آورد، (31) و کوه‌ها را ثابت و محکم نمود! (32) همه اینها برای بهره‌گیری شما و چهارپایانتان است! (33) هنگامی که آن حادثه بزرگ رخ دهد، (34) در آن روز انسان به یاد کوششهایش می‌افتد، (35) و جهنّم برای هر بیننده‌ای آشکار می‌گردد، (36) امّا آن کسی که طغیان کرده، (37) و زندگی دنیا را مقدّم داشته، (38) مسلّماً دوزخ جایگاه اوست! (39) و آن کس که از مقام پروردگارش ترسان باشد و نفس را از هوی بازدارد، (40) قطعاً بهشت جایگاه اوست! (41) و از تو درباره قیامت می‌پرسند که در چه زمانی واقع می‌شود؟! (42) تو را با یادآوری این سخن چه کار؟! (43) نهایت آن به سوی پروردگار تو است (و هیچ کس جز خدا از زمانش آگاه نیست)! (44) کار تو فقط بیم‌دادن کسانی است که از آن می‌ترسند! (45) آنها در آن روز که قیام قیامت را می‌بینند چنین احساس می‌کنند که گویی توقّفشان (در دنیا و برزخ) جز شامگاهی یا صبح آن بیشتر نبوده است! (46)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَ النَّازِعَاتِ غَرْقًا * وَ النَّاشِطَاتِ نَشْطًا * وَ السَّابِحَاتِ سَبْحًا * فَالسَّابِقَاتِ سَبْقًا * فَالْمُدَبِّرَاتِ أَمْرًا * یَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ * تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ»⁽¹⁾

مرحوم طبرسی از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل نموده که در تفسیر «وَ النَّازِعَاتِ غَرْقًا * وَ النَّاشِطَاتِ نَشْطًا»فرمود:

مقصود از نازعات ملائکه‌ای هستند که ارواح کفّار را با شدّت تمام -- همانند تیری که با شدّت از کمان خارج می‌شود -- از بدن‌های آنان خارج می‌کنند.

و درباره‌ی «وَ النَّاشِطَاتِ نَشْطًا»فرمود:

«ناشطات»، ملائکه‌ای هستند که ارواح کفّار را از بین پوست و ناخن، با سختی خارج می‌کنند».سپس مرحوم طبرسی گوید: نَشْط به معنای جَذْب است و نَشَطُّ الدلوَ: نَزَعْتُها.⁽¹⁾

در کتاب عدّة الداعی نقل شده که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به مُعاذ بن جبل فرمود:

«مردم را [با گفتار و زبان و غیبت و آزار] پاره پاره مکن، و اگر چنین کنی سگ‌های دوزخ تو را پاره می‌کنند».

سپس فرمود:

آیا می‌دانی «وَ النَّاشِطَاتِ نَشْطًا»یعنی چه؟ آری آنان سگ‌های آتش هستند که گوشت و استخوان اهل دوزخ را پاره می‌کنند.⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

مقصود از«وَ النَّاشِطَاتِ نَشْطًا»کفّار هستند که دردنیا اهل نشاط هستند، و مقصود از «وَ السَّابِحَاتِ سَبْحًا»مؤمنانی هستند که خدا را تسبیح می‌کنند.⁽²⁾

ابوالجارود گوید: امام باقر(علیه السلام) درتفسیر«فَالسَّابِقَاتِ سَبْقًا»فرمود:

ارواح مؤمنین هستند که به بهشت سبقت می‌گیرند، و ارواح کفّار هستند که همانند دنیا به طرف آتش سبقت می‌گیرند.⁽³⁾

مرحوم صدوق در عیون از موسی بن جعفرعلیهما السلام نقل نموده که فرمود:

گروهی از اصحاب امام صادق(علیه السلام) در شب مهتابی به آن حضرت گفتند: «ای فرزند رسول خدا چقدر رنگ آسمان و نور این ستارگان زیباست؟»

امام صادق(علیه السلام) به آنان فرمود: شما این گونه سخن می‌گویید در حالی که

مدبّرات چهارگانه: جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و ملک الموت(علیهم السلام) چون به زمین نگاه می‌کنند، و شما را می‌بینند که نورتان در روی زمین زیباتر از انوار کواکب است می‌گویند: چه زیباست انوار این مؤمنان؟!⁽¹⁾

سلیمان بن خالد گوید: امام صادق(علیه السلام) در تفسیر «یَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ * تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ»فرمود:

مقصود از«راجفه»حسین بن علی (صلوات الله علیهما) می باشد، و مقصود از «رادفه»علیّ بن ابی طالب(علیه السلام) است، و نخستین کسی که در رجعت سر از خاک بیرون می‌آورد حضرت حسین بن علیّ علیهما السلام با هفتاد و پنج هزار نفر از یاران اوست، و این معنای سخن خداوند است که می‌فرماید: «إِنَّا لَنَنصُرُ رُسُلَنَا وَ الَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَ یَوْمَ یَقُومُ الْأَشْهَادُ * یَوْمَ لَا یَنفَعُ الظَّالِمِینَ مَعْذِرَتُهُمْ وَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدَّارِ.»⁽²⁾و⁽³⁾

مرحوم علّامه ابن شهر آشوب از حضرت رضا(علیه السلام) نقل نموده که در تفسیر «تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ»فرمود:

هنگامی که زمین به لرزه در می‌آید به دنبال آن «دَابَّةُ الْأَرْضِ»[یعنی امیرالمؤمنین(علیه السلام)] از قبر خارج می‌شود [و رجعت شروع می‌گردد] و در تفسیر «أَخْرَجْنَا لَهُمْ دَابَّةً مِّنَ الْأَرْضِ»⁽¹⁾، نیز فرمود: «دَابَّةُ الْأَرْضِ»امیرالمؤمنین علیّ بن ابی طالب(علیه السلام) است.⁽²⁾

مؤلّف گوید:

روایات درباره‌ی رجعت در سوره‌ی نمل⁽³⁾و … گذشت.

«قُلُوبٌ یَوْمَئِذٍ وَاجِفَةٌ * أَبْصَارُهَا خَاشِعَةٌ * یَقُولُونَ أَئِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِی الْحَافِرَةِ * أَئِذَا کُنَّا عِظَامًا نَّخِرَةً * قَالُوا تِلْکَ إِذًا کَرَّةٌ خَاسِرَةٌ * فَإِنَّمَا هِیَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ * فَإِذَا هُم بِالسَّاهِرَةِ»⁽⁴⁾

مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

آیات فوق پاسخ کفّار قریش است که می‌گفتند: «آیا ما پس از مردن باز زنده می‌شویم [و از قبرها خارج خواهیم شد؟] و از روی استهزا می‌گفتند: «تِلْکَ إِذًا کَرَّةٌ خَاسِرَةٌ» یعنی «آیا پس از پوسیده شدن استخوان‌ها ما باز زنده می‌شویم؟ اگر چنین چیزی باشد ما بازگشت زیانباری خواهیم داشت؟!»و خداوند در پاسخ آنان می‌فرماید: «فَإِنَّمَا هِیَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ * فَإِذَا هُم بِالسَّاهِرَةِ»یعنی بازگشت شما جز با یک صیحه نخواهد بود، و ناگهان در قیامت حاضر می‌شوید.

سپس مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

مقصود از «زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ»نفخه دوم صور اسرافیل است که مردم به وسیله آن یک باره در صحرای قیامت سر از قبرها بیرون می‌آورند [و می‌گویند: «مَن بَعَثَنَا مِن مَّرْقَدِنَا» و به آنان گفته می‌شود: «هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ»و «سَّاهِرَةِ» موضعی است در شام نزدیک بیت المقدس.⁽¹⁾جابر جعفی از امام باقر از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل نموده که فرمود:

بازگشت مبارک و نافع -- در قیامت -- تنها برای ولایت‌پذیران، و پیروان من، و پیروان علیّ و اوصیای بعد از او(علیهم السلام) می‌باشد، و خداوند با ولایت ما آنان را داخل بهشت خواهد نمود و آنان هم‌نشین من و علیّ و اوصیای بعد از او خواهند بود، و «کَرَّةٌ خَاسِرَةٌ» و بازگشت زیانبار، برای دشمنان من، و متخلّفین از امر من، و دشمنان علی و اوصیای بعد از او می‌باشد و خداوند به همین علّت آنان را داخل آتش می‌کند، و در اسفل سافلین دوزخ جای می‌دهد.⁽²⁾

امام باقر(علیه السلام) در تفسیر «أَئِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِی الْحَافِرَةِ»می‌فرماید:

مقصود: بازگشت و خلقت مجدّد برای قیامت است، و«ساهرة»زمین [قیامت] است، و آنان هنگامی که در قبرها صدای زَجرة و نفخه را می‌شنوند یک باره بر روی زمین قرار می‌گیرند.⁽¹⁾

«هَلْ أتَاکَ حَدِیثُ مُوسَی * إِذْ نَادَاهُ رَبُّهُ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًی * اذْهَبْ إِلَی فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَی * فَقُلْ هَل لَّکَ إِلَی أَن تَزَکَّی * وَ أَهْدِیَکَ إِلَی رَبِّکَ فَتَخْشَی * فَأَرَاهُ الْآیَةَ الْکُبْرَی *…»⁽²⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

فرعون اوّل به مردم گفت: «ما عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرِی»و سپس گفت: «أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلی»و خداوند عقوبت و نکال سخن اوّل و سخن دوم را بر او وارد نمود و او را هلاک کرد و فرمود: «فَأَخَذَهُ اللَّهُ نَکَالَ الْآخِرَةِ وَالْأُولَی»و نکال، عقوبت و کیفر است.⁽³⁾مرحوم صدوق در کتاب خصال از زرارة از امام باقر(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

خداوند پس از گفتن فرعون: «ما عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرِی»چهل سال به

او مهلت داد، و چون گفت: «أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلی»عقوبت و کیفر سخن اوّل و سخن دوم را بر او وارد نمود، و بین وعده خداوند به موسی و هارون علیهما السلام که فرمود: «قَدْ أُجِیبَت دَّعْوَتُکُمَا»تا هلاکت فرعون، چهل سال به طول انجامید.

سپس فرمود:

جبرئیل(علیه السلام) با خدای خود درباره‌ی فرعون مجادله‌ی سختی نمود و گفت: خدایا او را مهلت می‌دهی تا بگوید: «أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلی»؟ پس خداوند فرمود: این سخن تو و امثال تو است [که ترس از فوت دارید، و لکن من ترسی ندارم که نتوانم عقوبت کنم.]⁽¹⁾

-- عن رجل من أصحاب أبی عبد الله(علیه السلام) قال: سمعته یقول: ان أشد النّاس عذابا یوم القیامة سبعة نفر أولهم ابن آدم الذی قتل أخاه الی قوله: و فرعون الذی قال: «أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلی»الحدیث. [همان، ح 21 و 22]

مرحوم سیّد بن طاووس در کتاب سعدالسعود از ابن عبّاس نقل کرده که جبرئیل به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) گفت:

ای محمّد! ای کاش مرا می‌دیدی در آن هنگام که فرعون اقرار به توحید کرد و گفت: «آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ الَّذِی آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِیلَ وَ أَنَا مِنَ الْمُسْلِمِینَ»و من به خاطر خشمی که بر او داشتم او را در آب و گل فرو بردم تا نتواند توبه کند، و توبه او پذیرفته شود؟!»رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: ای جبرئیل برای چه

خشم تو بر او شدید شد؟ جبرئیل گفت: به خاطر سخن او که گفت: «أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلی» و سپس به مردم گفت: «این که می‌بینید دریا خشکیده به خاطر ترس از من خشکیده است»و مردم او را تصدیق کردند، از این رو خداوند می‌فرماید: «وَ أَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَ مَا هَدَی»و سخن اوّل او این بود که گفت: «ما عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرِی» و بین این دو سخن چهل سال فاصله شد.⁽¹⁾

«أَ أَنتُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمِ السَّمَاء بَنَاهَا * رَفَعَ سَمْکَهَا فَسَوَّاهَا * وَ أَغْطَشَ لَیْلَهَا وَ أَخْرَجَ ضُحَاهَا * وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِکَ دَحَاهَا * أَخْرَجَ مِنْهَا مَاءهَا وَ مَرْعَاهَا * وَ الْجِبَالَ أَرْسَاهَا * مَتَاعًا لَّکُمْ وَ لِأَنْعَامِکُمْ»⁽²⁾

محمّد بن عطیّة گوید: امام باقر(علیه السلام) در تفسیر آیات فوق به مردی از اهل شام فرمود:

خالق قبل از مخلوق وجود داشته …بنابراین خداوند قبل آن که چیزی را خلق کند، وجود داشته، و اگر وجود او از اوّل همراه با خلق چیز دیگری می‌بود، تقدّم بر مخلوق نمی‌داشت، «وَ لَکِنَّهُ کَانَ إِذْ لَا شَیْ‌ءَ غَیْرُهُ …»تا این که فرمود: خداوند نَسَب و اصل هر چیزی را آب قرار داد، و آب را منسوب به چیز دیگری نکرد، و سپس

باد را از آب خلق نمود و او را بر آب مسلّط کرد، و باد آب را شکافت و از آن کف تولید شد، و از کف زمین تولید شد، و سپس آتش را از آب آفرید، و آتش آب را شکافت و از آن دود و دخان -- به اندازه‌ای که خدا می‌خواست -- پراکنده شد، و خداوند از دخان آسمانی صاف و بدون روزنه آفرید چنان که می‌فرماید: «السَّمَاء بَنَاهَا * رَفَعَ سَمْکَهَا فَسَوَّاهَا * وَ أَغْطَشَ لَیْلَهَا وَ أَخْرَجَ ضُحَاهَا»و این در حالی بود که هنوز خورشید و ماه و ستاره و ابری وجود نداشت، و سپس خداوند آسمان را بالای زمین قرار داد و خلقت آسمان و زمین را برقرار نمود، و آسمان را قبل از پهناور شدن زمین بالای زمین قرار داد و سپس زمین را پهناور نمود چنان که می‌فرماید:

«وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِکَ دَحَاهَا»یعنی بَسَطها….⁽¹⁾

در نهج‌البلاغة نیز از امیرالمؤمنین(علیه السلام) کلامی درباره‌ی خلقت آسمان‌های هفت‌گانه نقل شده و آن حضرت می‌فرماید:

«جَعَلَ سُفْلَاهُنَ مَوْجاً مَکْفُوفاً وَ عُلْیَاهُنَّ سَقْفاً مَحْفُوظاً وَ سَمْکاً مَرْفُوعاً».

ابوحمزه‌ی ثمالی گوید: امام باقر(علیه السلام) فرمود:

…خداوند بیت عتیق -- یعنی کعبه -- را قبل از خلقت زمین آفرید، و سپس زمین را از زیر کعبه پهناور نمود.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

خداوند متعال زمین را زیر کعبه تا منا منبسط نمود، و سپس از منا تا عرفات گسترش داد، بنابراین زمین از عرفات است، و عرفات از منا می‌باشد، و منا از کعبه است.⁽²⁾

مؤلّف گوید:

روایات زیادی درباره‌ی خلقت زمین و آسمان و کعبه و …وارد شده، و باید به مصادر فوق مراجعه شود.

«فَإِذَا جَاءتِ الطَّامَّةُ الْکُبْرَی * یَوْمَ یَتَذَکَّرُ الْإِنسَانُ مَا سَعَی * وَ بُرِّزَتِ الْجَحِیمُ لِمَن یَرَی»⁽³⁾

«طَّامَّةُ الْکُبْرَی»از اسماء قیامت است، و طامّة به معنای داهیة و حادثه مصیبت‌باری است که فوق همه حوادث مصیبت‌بار است. [التی تطمّ و تعلو علی سائر الدّواهی].

و دراحادیث آمده که «طَّامَّةُ الْکُبْرَی»هنگام خروج «دَابَّةُ الْأَرْضِ»یعنی امیرمومنان(علیه السلام)

در رجعت است، و این تأویل آیه است، و ظاهر آن مربوط به قیامت است، و هنگامی که قیامت بر پا می‌شود، هر انسانی متذکر اعمال خود می‌گردد، و اعمال خود را -- که فراموش کرده بوده -- در نامه و صحیفه خویش مشاهده می‌نماید.

مرحوم علیّ بن ابراهیم گوید:

«یَوْمَ یَتَذَکَّرُ الْإِنسَانُ مَا سَعَی»یعنی انسان در روز قیامت همه اعمالی که در دنیا انجام داده است را به یاد می‌آورد، و «وَ بُرِّزَتِ الْجَحِیمُ لِمَن یَرَی»یعنی دوزخ برای اهل خود حاضر و ظاهر می‌شود. [و در آن روز راه نجات و فراری نخواهد بود.]⁽¹⁾

«فَأَمَّا مَن طَغَی * وَ آثَرَ الْحَیَاةَ الدُّنْیَا *فَإِنَّ الْجَحِیمَ هِیَ الْمَأْوَی * وَ أَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوَی * فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْوَی»⁽²⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) در تفسیر «فَأَمَّا مَن طَغَی * وَ آثَرَ الْحَیَاةَ الدُّنْیَا»فرمود:

«أی ضَلَ عَلَی عَمْدٍ بِلَا حُجَّةٍ»یعنی کسی که از روی عمد بدون حجّت و دلیل، به گم‌راهی روی آورد، و دنیا را بر آخرت مقدّم بدارد، دوزخ جایگاه او خواهد بود.⁽³⁾

عَلَی الْکِبْرِ وَ الْفَخْرِ وَ الْحَمِیَّةِ وَ الْعَصَبِیَّةِ فَمَنِ اسْتَکْبَرَ أَدْبَرَ عَنِ الْحَقِّ وَ مَنْ فَخَرَ فَجَرَ وَ مَنْ حَمِیَ أَصَرَّ عَلَی الذُّنُوبِ وَ مَنْ أَخَذَتْهُ الْعَصَبِیَّةُ جَارَ فَبِئْسَ الْأَمْرُ أَمْرٌ بَیْنَ إِدْبَارٍ وَ فُجُورٍ وَ إِصْرَارٍ وَ جَوْرٍ عَلَی الصِّرَاطِ وَ الطَّمَعُ عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ الْفَرَحِ وَ الْمَرَحِ وَ اللَّجَاجَةِ وَ التَّکَاثُرِ فَالْفَرَحُ مَکْرُوهٌ عِنْدَ اللَّهِ وَ الْمَرَحُ خُیَلَاءُ وَ اللَّجَاجَةُ بَلَاءٌ لِمَنِ اضْطَرَّتْهُ إِلَی حَمْلِ الْآثَامِ وَ التَّکَاثُرُ لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ شُغُلٌ وَ اسْتِبْدَالُ الَّذِی هُوَ أَدْنی بِالَّذِی هُوَ خَیْرٌ -- فَذَلِکَ النِّفَاقُ وَ دَعَائِمُهُ وَ شُعَبُهُ وَ اللَّهُ قَاهِرٌ فَوْقَ عِبادِهِ * تَعَالَی ذِکْرُهُ وَ جَلَّ وَجْهُهُ وَ أَحْسَنَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ خَلَقَهُ وَ انْبَسَطَتْ یَدَاهُ وَ وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ‌ءٍ رَحْمَتُهُ وَ ظَهَرَ أَمْرُهُ وَ أَشْرَقَ نُورُهُ وَ فَاضَتْ بَرَکَتُهُ وَ اسْتَضَاءَتْ حِکْمَتُهُ وَ هَیْمَنَ کِتَابُهُ وَ فَلَجَتْ حُجَّتُهُ وَ خَلَصَ دِینُهُ وَ اسْتَظْهَرَ سُلْطَانُهُ وَ حَقَّتْ کَلِمَتُهُ وَ أَقْسَطَتْ مَوَازِینُهُ وَ بَلَّغَتْ رُسُلُهُ فَجَعَلَ السَّیِّئَةَ ذَنْباً وَ الذَّنْبَ فِتْنَةً وَ الْفِتْنَةَ دَنَساً وَ جَعَلَ الْحُسْنَی عُتْبَی وَ الْعُتْبَی تَوْبَةً وَ التَّوْبَةَ طَهُوراً فَمَنْ تَابَ اهْتَدَی وَ مَنِ افْتُتِنَ غَوَی مَا لَمْ یَتُبْ إِلَی اللَّهِ وَ یَعْتَرِفْ بِذَنْبِهِ وَ لَا یَهْلِکُ عَلَی اللَّهِ إِلَّا هَالِکٌ اللَّهَ اللَّهَ فَمَا أَوْسَعَ مَا لَدَیْهِ مِنَ التَّوْبَةِ وَ الرَّحْمَةِ وَ الْبُشْرَی وَ الْحِلْمِ الْعَظِیمِ وَ مَا أَنْکَلَ مَا عِنْدَهُ مِنَ الْأَنْکَالِ وَ الْجَحِیمِ وَ الْبَطْشِ الشَّدِیدِ فَمَنْ ظَفِرَ بِطَاعَتِهِ اجْتَلَبَ کَرَامَتَهُ وَ مَنْ دَخَلَ فِی مَعْصِیَتِهِ ذَاقَ وَبَالَ نَقِمَتِهِ وَ عَمَّا قَلِیلٍ لَیُصْبِحُنَّ نادِمِینَ. [کافی، ج 2، ص 393]

مؤلّف گوید:

مقدّم کردن دنیا بر آخرت به این است که در مطامع دنیا فرو رود، و آماده برای آخرت نشود، و اهل عبادت و تهذیب و اصلاح اخلاق و ادای حقوق واجب نباشد.

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی در تفسیر «وَ أَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ…»گوید:

خوف از مقام [و عظمت] پروردگار اینست که بنده قدرت معصیت خدا را داشته باشد، و معصیت برای او آماده شده باشد، و از ترس عقوبت خداوند، معصیت را ترک کند، و نفس خود را سرکوب نماید، و خداوند جایگاه چنین بنده‌ای را بهشت قرار خواهد داد.⁽¹⁾

هوی العبد إذا وقف علی معصیة الله و قدر علیها ثمّ ترکها مخافة الله و نهی النفس عنها فمکافاته الجنّة. [تفسیر قمّی، ج 2، ص 403]

امام صادق(علیه السلام) در تفسیر «وَ لِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ»⁽¹⁾، فرمود:

هر کس بداند که در محضرخداست و خداوند او را می‌بیند، و سخن او را می‌شنود، و عمل نیک و بد او را می‌بیند، و به این خاطر از اعمال زشت و گناه دوری کند، او از کسانی خواهد بود که «خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوَی.»⁽²⁾

ابوحمزه‌ی ثمالی از امام سجّاد(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

مردی با اهل خود سوار کشتی شد و کشتی شکست و همه آنان غرق شدند، جز همسر او که بر تخته‌ای قرار گرفت و نجات یافت، و داخل جزیره‌ای شد، و در آن جزیره مرد راهزنی بود که حرمت‌های خدا را حفظ نمی‌کرد، و چون آن زن را دید گفت: تو جنّی هستی یا انسی؟ و چون گفت: انسی هستم، او را مهلت نداد، و خواست تا به او تجاوز کند، و آن زن به خود لرزید، و به آسمان اشاره کرد و گفت: «من از خدا می‌ترسم».

مرد راهزن گفت: «به خدا سوگند، من سزاوارترم که از خدا بترسم»پس برخاست، و به خانه خود رفت و تائب شد، و در مراجعت به راهبی برخورد نمود، و چون هوا بسیار گرم بود، راهب به او گفت: «ای جوان دعا کن تا خداوند ابری را امر کند بر سر ما سایه افکند؟»جوان راهزن گفت: «من در خود خیری نمی‌بینم که بتوانم سؤالی از خدای خود نمایم»راهب گفت: پس من دعا می‌کنم و تو آمین بگو؟

جوان گفت: مانعی نیست. پس راهب دعا کرد و آن جوان آمین گفت، و چیزی نگذشت که ابری بر سر آنان سایه افکند، و این بود تا راه آنان جدا شد، و چون راهب دید ابر بالای سر آن جوان راهزن حرکت می‌کند گفت: تو بهتر از من هستی، چرا که دعای تو مستجاب شده، و دعای من مستجاب نشده است، اکنون بگو قصّه تو چیست؟ و چون جوان راهزن قصّه خود را بیان کرد، راهب گفت: خداوند به خاطر خوفی که از خدا پیدا کرده‌ای، گذشته‌های تو را بخشیده است، پس مواظب آینده خود باش.⁽¹⁾

فَقَامَ وَ لَمْ یُحْدِثْ شَیْئاً وَ رَجَعَ إِلَی أَهْلِهِ وَ لَیْسَتْ لَهُ هِمَّةٌ إِلَّا التَّوْبَةُ وَ الْمُرَاجَعَةُ فَبَیْنَا هُوَ یَمْشِی إِذْ صَادَفَهُ رَاهِبٌ یَمْشِی فِی الطَّرِیقِ فَحَمِیَتْ عَلَیْهِمَا الشَّمْسُ فَقَالَ الرَّاهِبُ لِلشَّابِّ ادْعُ اللَّهَ یُظِلَّنَا بِغَمَامَةٍ فَقَدْ حَمِیَتْ عَلَیْنَا الشَّمْسُ فَقَالَ الشَّابُّ مَا أَعْلَمُ أَنَّ لِی عِنْدَ رَبِّی حَسَنَةً فَأَتَجَاسَرَ عَلَی أَنْ أَسْأَلَهُ شَیْئاً قَالَ فَأَدْعُو أَنَا وَ تُؤَمِّنُ أَنْتَ قَالَ نَعَمْ فَأَقْبَلَ الرَّاهِبُ یَدْعُو وَ الشَّابُّ یُؤَمِّنُ فَمَا کَانَ بِأَسْرَعَ مِنْ أَنْ أَظَلَّتْهُمَا غَمَامَةٌ فَمَشَیَا تَحْتَهَا مَلِیّاً مِنَ النَّهَارِ ثُمَّ تَفَرَّقَتِ الْجَادَّةُ جَادَّتَیْنِ فَأَخَذَ الشَّابُّ فِی وَاحِدَةٍ وَ أَخَذَ الرَّاهِبُ فِی وَاحِدَةٍ فَإِذَا السَّحَابَةُ مَعَ الشَّابِّ فَقَالَ الرَّاهِبُ أَنْتَ خَیْرٌ مِنِّی لَکَ اسْتُجِیبَ وَ لَمْ یُسْتَجَبْ لِی فَأَخْبِرْنِی مَا قِصَّتُکَ فَأَخْبَرَهُ بِخَبَرِ الْمَرْأَةِ فَقَالَ غُفِرَ لَکَ مَا مَضَی حَیْثُ دَخَلَکَ الْخَوْفُ فَانْظُرْ کَیْفَ تَکُونُ فِیمَا تَسْتَقْبِلُ. [کافی، ج 2، ص 69، ح 8]

ابن عبّاس گوید:

مقصود از «فَأَمَّا مَن طَغَی * وَ آثَرَ الْحَیَاةَ الدُّنْیَا»علقمة بن حارث بن عبدالدار است، و مقصود از «وَ أَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوَی»علیّ(علیه السلام) و پیروان او عموماً می‌باشد.⁽¹⁾

«یَسْأَلُونَکَ عَنِ السَّاعَةِ أَیَّانَ مُرْسَاهَا * فِیمَ أَنتَ مِن ذِکْرَاهَا * إِلَی رَبِّکَ مُنتَهَاهَا * إِنَّمَا أَنتَ مُنذِرُ مَن یَخْشَاهَا * کَأَنَّهُمْ یَوْمَ یَرَوْنَهَا لَمْ یَلْبَثُوا إِلَّا عَشِیَّةً أَوْ ضُحَاهَا»⁽²⁾

مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

«أَیَّانَ مُرْسَاهَا»یعنی متی تقوم؟ و خداوند در پاسخ آنان می‌فرماید: «إِلَی رَبِّکَ مُنتَهَاهَا»یعنی علمها عندالله، و «إِلَّا عَشِیَّةً أَوْ ضُحَاهَا»یعنی عشیّة یوم أو بعض یومٍ، و هذا کقوله تعالی: «إِلَّا سَاعَةً مِّن نَّهَارٍ.»⁽³⁾

در عدّه‌ای از روایات از طریق اهل تسنّن آمده که ابن عبّاس گوید:

مشرکین مکّه از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به صورت استهزاء سؤال می‌کردند: آیا قیامت در چه تاریخی بر پا می‌شود؟ و این آیه نازل شد.

و عایشه گوید: همواره از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) درباره‌ی قیامت سؤال می‌کردند، تا این که خداوند فرمود: «فِیمَ أَنتَ مِن ذِکْرَاهَا * إِلَی رَبِّکَ مُنتَهَاهَا»و از آن پس سؤال نکردند.⁽¹⁾

إن مشرکی مکة سألوا النّبی(صلی الله علیه و آله) فقالوا: متی تقوم الساعة استهزاء منهم -- فنزلت «یَسْئَلُونَکَ عَنِ السَّاعَةِ أَیَّانَ مُرْساها»الآیات. [تفسیر المیزان، ج 20، ص 198]

در برخی از روایات اهل سنّت آمده که اعراب چون نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) می‌آمدند، از آن حضرت درباره‌ی قیامت سؤال می‌کردند، و آن بزرگوار نگاهی به جوان‌ترین اهل مجلس خود می‌کرد، و می‌فرمود: اگر این جوان به اندازه‌ی قرنی زنده باشد، قیامت بر پا می‌شود».این روایت را صاحب درّالمنثور از عایشه نقل کرده است، در حالی که علم ساعت و قیامت مخصوص خداوند است، و جز او کسی از آن آگاه نیست و در آیاتی از قرآن بالصراحة آمده که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) مأمور است بگوید: من دانشی نسبت به آن ندارم.⁽²⁾

سوره‌ی عبس

اشاره

به این سوره «سَفَره»نیز گفته شده است.

محلّ نزول: مکّه مکرّمه.

ترتیب نزول: بعد از سوره‌ی نجم.

تعداد آیات: 40 یا 41 و یا 42 آیه به نظر حجازی و بصری و شامی.

ثواب قرائت سوره‌ی عبس

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

کسی که سوره‌ی «عَبَسَ وَ تَوَلَّی»و سوره‌ی «إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ»را قرائت نماید، در تحت جناح الله بهشت، و سایه رحمت و کرامت الهی در بهشت خواهد بود، و این عطاها، بر خداوند بزرگ نیست إن شاء الله.⁽¹⁾

و در کتاب خواصّ القرآن از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود:

کسی که این سوره را بخواند، هنگامی که برای قیامت از قبر خارج می‌شود، شاد و خندان خواهد بود، و کسی که آن را روی پوست آهویی بنویسد و با خود داشته باشد، به هر سو رود، جز خیر و خوبی نمی‌بیند.

و در همان کتاب از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

اگر مسافری این سوره را در بین راه بخواند، در آن سفر آسیبی نمی‌بیند.⁽¹⁾

-- و من (خواصّ القرآن): روی عن النّبی(صلی الله علیه و آله)، أنه قال: «من قرأ هذه السورة خرج من قبره یوم القیامة ضاحکا مستبشرا، و من کتبها فی رق غزال و علقها لم یر إلّا خیرا أینما توجه».

-- و قال الصّادق(علیه السلام): «إذا قرأها المسافر فی طریقه یکفی ما یلیه فی طریقه فی ذلک السفر».[رواها فی تفسیر برهان، ج 5، ص 581، ح 1 و 2 و 4]

سوره‌ی عَبَس، آیات 1 تا 42

متن:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ عَبَسَ وَ تَوَلَّی 1 أَنْ جاءَهُ الْأَعْمی 2 وَ ما یُدْریکَ لَعَلَّهُ یَزَّکَّی 3 أَوْ یَذَّکَّرُ فَتَنْفَعَهُ الذِّکْری 4 أَمَّا مَنِ اسْتَغْنی 5 فَأَنْتَ لَهُ تَصَدَّی 6 وَ ما عَلَیْکَ أَلاَّ یَزَّکَّی 7 وَ أَمَّا مَنْ جاءَکَ یَسْعی 8 وَ هُوَ یَخْشی 9 فَأَنْتَ عَنْهُ تَلَهَّی 10 کَلاَّ إِنَّها تَذْکِرَةٌ 11 فَمَنْ شاءَ ذَکَرَهُ 12 فی صُحُفٍ مُکَرَّمَةٍ 13 مَرْفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ 14 بِأَیْدی سَفَرَةٍ 15 کِرامٍ بَرَرَةٍ 16 قُتِلَ الْإِنْسانُ ما أَکْفَرَهُ 17 مِنْ أَیِّ شَیْ‌ءٍ خَلَقَهُ 18 مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ 19 ثُمَّ السَّبیلَ یَسَّرَهُ 20 ثُمَّ أَماتَهُ فَأَقْبَرَهُ 21 ثُمَّ إِذا شاءَ أَنْشَرَهُ 22 کَلاَّ لَمَّا یَقْضِ ما أَمَرَهُ 23 فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلی طَعامِهِ 24 أَنَّا صَبَبْنَا الْماءَ صَبًّا 25 ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا 26 فَأَنْبَتْنا فیها حَبًّا 27 وَ عِنَباً وَ قَضْباً 28 وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً 29 وَ حَدائِقَ غُلْباً 30 وَ فاکِهَةً وَ أَبًّا 31 مَتاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعامِکُمْ 32 فَإِذا جاءَتِ الصَّاخَّةُ 33 یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخیهِ 34 وَ أُمِّهِ وَ أَبیهِ 35 وَ صاحِبَتِهِ وَ بَنیهِ 36 لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ یَوْمَئِذٍ شَأْنٌ یُغْنیهِ 37 وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ 38

ضاحِکَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ 39 وَ وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ عَلَیْها غَبَرَةٌ 40 تَرْهَقُها قَتَرَةٌ 41 أُولئِکَ هُمُ الْکَفَرَةُ الْفَجَرَةُ 42

لغات:

«تَصَدّی»از تَصَدِّی، تَعَرّض و توجّه به چیزی را گویند، و «صُحُف»جمع صحیفه به معنای کتاب است، و عرب هر مکتوبی را کتاب و رَقّْ و صحیفه گوید، و «سَفَرة» کاتبین اسفار حکمت را گویند، و مفرد آن سافر است، و مفرد اَسفار سِفْر است، واصل لغتِ «سَفَر»به معنای کشف است، و سَفَرتِ المرأة إذا کَشَفَتْ عن وجهها، و «بَرَرَة»جمع بارّ، فاعل از بِرّ است، و «بِرّ»کار مفید را گویند که جلب محبّت می‌کند، و«بُرّ»که به معنای گندم است، به خاطر نفع فراوان آن است، و «أَقْبَرَه»یعنی جعل له قبراً للدفن، و «قابر»کسی را گویند که با دست خود میّت را دفن می‌کند، و «إنشار»به معنای احیای بعد از موت است، و «قَضْب»به معنای رَطْب، و به معنای چیدن بعد از چیدن است، و «حَدائق غُلباً»یعنی باغستان‌های پر از درخت، و «فاکهةً و أبّاً»اَبّ به معنای مرتع و چراگاه و علفزار است، و مرحوم قمّی گوید: «أبّ»گیاهی است برای چهارپایان، از این رو خداوند می‌فرماید: «مَتَاعًا لَّکُمْ وَ لِأَنْعَامِکُمْ»و «صاخَّة»همان نفخه دوّمِ در صور است، و به این علّت به آن صاخّة گویند که مردم به خاطر آن ضجّه و فریاد می‌کنند.

ترجمه:

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر چهره در هم کشید و روی برتافت…(1) از اینکه نابینایی به سراغ او آمده بود! (2)

تو چه می‌دانی شاید او پاکی و تقوا پیشه کند، (3) یا متذکّر گردد و این تذکّر به حال او مفید باشد! (4) امّا آن کس که توانگر است، (5) تو به او روی می‌آوری، (6) در حالی که اگر او خود را پاک نسازد، چیزی بر تو نیست! (7) امّا کسی که به سراغ تو می‌آید و کوشش می‌کند، (8) و از خدا ترسان است، (9) تو از او غافل می‌شوی! (10) هرگز چنین نیست که آنها می‌پندارند این (قرآن) تذکّر و یادآوری است، (11) و هر کس بخواهد از آن پند می‌گیرد! (12) در الواح پرارزشی ثبت است، (13) الواحی والا قدر و پاکیزه، (14) به دست سفیرانی است (15) والا مقام و فرمانبردار و نیکوکار! (16) مرگ بر این انسان، چقدر کافر و ناسپاس است! (17) (خداوند) او را از چه چیز آفریده است؟! (18) او را از نطفه ناچیزی آفرید، سپس اندازه‌گیری کرد و موزون ساخت، (19) سپس راه را برای او آسان کرد، (20) بعد او را میراند و در قبر پنهان نمود، (21) سپس هر گاه بخواهد او را زنده می‌کند! (22) چنین نیست که او می‌پندارد او هنوز آنچه را (خدا) فرمان داده، اطاعت نکرده است! (23) انسان باید به غذای خویش (و آفرینش آن) بنگرد! (24) ما آب فراوان از آسمان فرو ریختیم، (25) سپس زمین را از هم شکافتیم، (26) و در آن دانه‌های فراوانی رویاندیم، (27) و انگور و سبزی بسیار، (28) و زیتون و نخل فراوان، (29) و باغهای پردرخت، (30) و میوه و چراگاه، (31) تا وسیله‌ای برای بهره‌گیری شما و چهارپایانتان باشد! (32) هنگامی که آن صدای مهیب [صیحه رستاخیز] بیاید، (کافران در اندوه عمیقی فرومی‌روند)! (33) در آن روز که انسان از برادر خود می‌گریزد، (34) و از مادر و پدرش، (35) و زن و فرزندانش (36) در آن روز هر کدام از آنها وضعی دارد که او را کاملًا به خود مشغول می‌سازد! (37) چهره‌هایی در آن روز گشاده و نورانی است، (38) خندان و مسرور است (39) و صورتهایی در آن روز غبارآلود است، (40) و دود تاریکی آنها را پوشانده است، (41) آنان همان کافران فاجرند! (42)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«عَبَسَ وَ تَوَلَّی * أَن جَاءهُ الْأَعْمَی * وَ مَا یُدْرِیکَ لَعَلَّهُ یَزَّکَّی * أَوْ یَذَّکَّرُ فَتَنفَعَهُ الذِّکْرَی * أَمَّا مَنِ اسْتَغْنَی * فَأَنتَ لَهُ تَصَدَّی * وَ مَا عَلَیْکَ أَلَّا یَزَّکَّی * وَ أَمَّا مَن جَاءکَ یَسْعَی * وَ هُوَ یَخْشَی * فَأَنتَ عَنْهُ تَلَهَّی»⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

این آیات درباره‌ی عثمان و عبدالله بن أمّ مکتوم نازل شده و عبدالله ابن امّ مکتوم مؤذّن رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و نابینا بود، و چون نزد رسول خدا آمد آن حضرت به او احترام نمود، و او را بر اصحاب خود -- که عثمان بین آنان بود -- مقدّم کرد و عثمان رو ترش نمود و از او رو گرداند، و خداوند آیات فوق را نازل نمود و فرمود: «ابن امّ مکتوم طاهر و پاک و نیکو سیرت است، و از تذکّرات پیامبر(صلی الله علیه و آله) پند می‌گیرد»و سپس خداوند به عثمان خطاب و طعنه زده و می‌فرماید: «أَمَّا مَنِ اسْتَغْنَی * فَأَنتَ لَهُ تَصَدَّی»یعنی ای رسول من! هنگامی که غنیّ و ثروت‌مندی نزد تو می‌آید تو -- به خاطر هدایت او -- از آن نابینای نیکو سیرت غافل می‌مانی؟! و باکی نداری که آن غنیّ و ثروت‌مند پاک‌سیرت و یا بدسیرت باشد!⁽²⁾

مرحوم طبرسی نیز از امام صادق(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

این آیات درباره‌ی مردی از بنی‌امیّه [یعنی عثمان] نازل شد، او نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نشسته بود، و چون عبدالله بن امّ مکتوم نابینا وارد شد از او اظهار تنفّر کرد، و روی خود را گرداند، و صورت درهم کشید، و لباس خویش را جمع کرد، و خداوند این قصّه را در آیات فوق بیان نموده و رفتار عثمان را ناپسند و زشت دانسته است.⁽¹⁾

مرحوم طبرسی سپس از امام صادق(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بعد از قصّه فوق هر گاه عبدالله بن امّ مکتوم را می‌دید می‌فرمود: «مرحباً مرحباً، به خدا سوگند از این پس هرگز خداوند مرا درباره‌ی تو عتاب نخواهد نمود»و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) پس از آن فراوان به او لطف می‌نمود، تا جایی که او شرمنده می‌شد و از پذیرفتن لطف آن حضرت امتناع می‌کرد.⁽²⁾

قصّه فوق در مجمع البیان به شکل دیگری نیز نقل شده و در این نقل مخاطبین رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از سران مشرکین بوده‌اند مانند: عتبة بن ربیعه، و ابوجهل بن هشام، و عبّاس بن عبدالمطلب، و ابیّ و امیّة فرزندان خلف و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آنان را دعوت به اسلام می‌نمود و امید داشت که مسلمان شوند و دراین هنگام عبدالله بن امّ مکتوم

نابینا آمد و گفت: «یَا رَسُولَ اللَّهِ أقربنی وعَلِّمْنِی مِمَّا عَلَّمَکَ اللَّهُ»و سخن خود را تکرار کرد و نمی‌دانست که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) با سران قریش سخن می‌گوید….⁽¹⁾

فرأیته یوم القادسیة و علیه درع و معه رایة سوداء. و روی عن الصّادق(علیه السلام) قال: کان رسول الله(صلی الله علیه و آله) إذا رای أم مکتوم قال: مرحبا لا و الله لا یعاتبنی الله فیک أبدا و کان یصنع من اللطف حتی کان یکف عن النّبی؟صل؟ مما یفعل به، قال المرتضی علم الهدی قدس سره: لیس فی ظاهر الایة دلالة علی توجهها الی النّبی(صلی الله علیه و آله) بل هی خبر محض لم یصرح به المخبر عنه، و فیها ما یدل علی ان المعنی بها غیره، لان العبوس لیس من صفات النّبی(صلی الله علیه و آله) مع الأعداء المتبائنین فضلا عن المؤمنین المسترشدین ثمّ الوصف بأنه یتصدی للأغنیاء و یتلهی عن الفقراء لا یشبه أخلاقه الکریمة، و یؤید هذا القول قوله سبحانه فی وصفه(علیه السلام): «وَ إِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ»و قوله: «وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ»و الظاهر أن قوله: عبس و تولی المراد به غیره و روی عن الصّادق(علیه السلام) انها نزلت فی رجل من بنی امیة کان عند النّبی(صلی الله علیه و آله)، فجائه ابن أم مکتوم فلما رآه تقذر منه و عبس و جمع نفسه و أعرض بوجهه عنه، فحکی الله سبحانه ذلک و أنکره علیه. [رواه فی تفسیر نورالثّقلین، ج 5، ص 509، ح 4]

مؤلّف گوید:

نقل مرحوم طبرسی با اخلاق رسول خدا(صلی الله علیه و آله) سازگار نیست و سخن مرحوم سید مرتضی علم الهدی رضوان الله علیه متین به نظر می‌رسد.

«کَلَّا إِنَّهَا تَذْکِرَةٌ * فَمَن شَاء ذَکَرَهُ * فِی صُحُفٍ مُّکَرَّمَةٍ * مَّرْفُوعَةٍ مُّطَهَّرَةٍ * بِأَیْدِی سَفَرَةٍ * کِرَامٍ بَرَرَةٍ»⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

مقصود از «تَذْکِرَةٌ»قرآن است، و مقصود از«مَّرْفُوعَةٍ مُّطَهَّرَةٍ»عندالله است، و مقصود از«بِأَیْدِی سَفَرَةٍ * کِرَامٍ بَرَرَةٍ»ائمه(علیهم السلام) هستند.⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

«بِأَیْدِی سَفَرَةٍ * کِرَامٍ بَرَرَةٍ»ائمه اهل البیت(علیهم السلام)اند.⁽³⁾برید عجلی گوید: امام باقر(علیه السلام) در تفسیر «صُحُفًا مُّطَهَّرَةً * فِیهَا کُتُبٌ قَیِّمَةٌ»⁽⁴⁾، فرمود:

مقصود حدیث [های] ما می‌باشد که در صحف مطهّرة از کذب است.⁽⁵⁾«قُتِلَ الْإِنسَانُ مَا أَکْفَرَهُ * مِنْ أَیِّ شَیْءٍ خَلَقَهُ * مِن نُّطْفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ * ثُمَّ السَّبِیلَ یَسَّرَهُ * ثُمَّ أَمَاتَهُ فَأَقْبَرَهُ * ثُمَّ إِذَا شَاء أَنشَرَهُ * کَلَّا لَمَّا یَقْضِ مَا أَمَرَهُ»⁽⁶⁾

مرحوم علی بن ابراهیم از ابواسامه نقل کرده که گوید: امام باقر(علیه السلام) در تفسیر

«قُتِلَ الْإِنسَانُ مَا أَکْفَرَهُ»فرمود:

این آیه درباره‌ی امیرالمؤمنین(علیه السلام) نازل شد و خداوند می‌فرماید: چه چیز سبب کفر او بود که شما او را کشتید، و سپس خداوند خلقت با عظمت او را یاد نموده و او را ازطینت پیامبران آفریده و خلقت او را از خیر مقدّر نموده است، «ثُمَّ السَّبِیلَ یَسَّرَهُ» یعنی سپس راه هدایت را برای او میّسر نموده، «ثُمَّ أَمَاتَهُ فَأَقْبَرَهُ»و پس از آن او را از دنیا خارج نموده، «ثُمَّ إِذَا شَاء أَنشَرَهُ»یعنی و سپس آن گونه که می‌خواهد او را برای رجعت زنده می‌کند، «کَلَّا لَمَّا یَقْضِ مَا أَمَرَهُ»یعنی در رجعت او به آنچه خداوند امر می‌کند عمل خواهد نمود [و انتقام خون خود و خون فرزندان خود را خواهد گرفت.]⁽¹⁾

روایت فوق با مختصر اختلاف عبارت، در تأویل الآیات نیز نقل شده که در پاورقی مشاهده می‌شود.⁽²⁾

و فی هذا التأویل صرح بالرجعة و قال علی بن إبراهیم فی تفسیره قوله(عزوجل) قُتِلَ الْإِنْسانُ یعنی به أمیر المؤمنین(علیه السلام) ما أَکْفَرَهُ یعنی قاتله حتی قتله و معنی قوله قُتِلَ أنه قد سبق فی علمه تعالی بأنه یقتل و إخباره بالفعل الماضی عن المستقبل یدل علی صحة وقوعه و أنه قد وقع کما أخبر عن أهل الجنّة و النار بقوله وَ نادی أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ و لله الحمد و المنة. [تأویل الآیات، ص 740]

مؤلّف گوید:

آنچه گفته شد باطن و تأویل آیات فوق است و ظاهر آن‌ها همان چیزی است که در ترجمه گذشت و مفسّرین نیز همان ظاهر آیات را توضیح داده‌اند و عجیب این است که نوعاً اشاره‌ای به باطن و تأویل آیات فوق نشده است.

«فَلْیَنظُرِ الْإِنسَانُ إِلَی طَعَامِهِ * أَنَّا صَبَبْنَا الْمَاء صَبًّا * ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا * فَأَنبَتْنَا فِیهَا حَبًّا * وَ عِنَبًا وَ قَضْبًا * وَ زَیْتُونًا وَ نَخْلًا * وَ حَدَائِقَ غُلْبًا * وَ فَاکِهَةً وَ أَبًّا * مَّتَاعًا لَّکُمْ وَ لِأَنْعَامِکُمْ»⁽¹⁾

مرحوم کلینی از زید شحّام نقل نموده که گوید: به امام صادق(علیه السلام) گفتم: مقصود از طعام در آیه «فَلْیَنظُرِ الْإِنسَانُ إِلَی طَعَامِهِ»چیست؟ فرمود:

مقصود این است که بنگرد علم و دانش خود را از چه کسی می‌گیرد.⁽²⁾

مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

مقصود از«قَضْبًا»در آیه «وَ عِنَبًا وَ قَضْبًا»قَتّْ است و آن علف تازه‌ای است که خداوند برای چهارپایان خلق نموده است، و «وَ فَاکِهَةً وَ أَبًّا»، «اَبّ»به معنای علف خشکیده برای چهارپایان است، و «وَ حَدَائِقَ غُلْبًا»یعنی باغستان‌های پر از درخت‌های درهم پیچیده.⁽¹⁾

مرحوم شیخ مفید در کتاب ارشاد گوید:

روایت شده که از ابابکر درباره‌ی آیه «وَ فَاکِهَةً وَ أَبًّا»سؤال شد و او اطلاعی از معنای «أبّاً»نداشت و گفت: «أَیُ سَمَاءٍ تُظِلُّنِی وَ أَیُّ أَرْضٍ تُقِلُّنِی أَمْ کَیْفَ أَصْنَعُ إِنْ قُلْتُ فِی کِتَابِ اللَّهِ تَعَالَی بِمَا لَا أَعْلَمُ أَمَّا الْفَاکِهَةُ فَنَعْرِفُهَا وَ أَمَّا الأَبُّ فَاللَّهُ أَعْلَمُ بِهِ»و چون این خبر به امیرالمؤمنین(علیه السلام) رسید فرمود: «یَا سُبْحَانَ اللَّهِ أَ مَا عَلِمَ أَنَّ الْأَبَّ هُوَ الْکَلَاءُ وَ الْمَرْعَی وَ إِنَّ قَوْلَهُ عَزَّ اسْمُهُ وَ فاکِهَةً وَ أَبًّا اعْتِدَادٌ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بِإِنْعَامِهِ عَلَی خَلْقِهِ فِیمَا غَذَّاهُمْ بِهِ وَخَلَقَهُ لَهُمْ وَ لِأَنْعَامِهِمْ مِمَّا تَحْیَا بِهِ أَنْفُسُهُمْ وَتَقُومُ بِهِ أَجْسَادُهُم.»⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

فاکهة یکصد و بیست نوع است، و آقای همه آن‌ها انار است.⁽³⁾

«فَإِذَا جَاءتِ الصَّاخَّةُ * یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ * وَ أُمِّهِ وَ أَبِیهِ * وَ صَاحِبَتِهِ وَ بَنِیهِ * لِکُلِّ امْرِئٍ مِّنْهُمْ یَوْمَئِذٍ شَأْنٌ یُغْنِیهِ»⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

«صاخّة»نیز همانند «طامّة»از نام‌های قیامت است.⁽²⁾

ظاهر آیات فوق همان گونه که در برخی از روایات آمده این است که در قیامت انسان‌های مجرم از برادر و مادر و پدر و همسر و فرزندان فرار می‌کنند، و فرار آنان به این خاطر است که می‌ترسند یکی از افراد یاد شده بیاید، و از خداوند درخواست حکومت کند و بگوید خدایا حق مرا از این کسی که به من ظلم نموده بگیر. و در روایت صحیحی مرحوم صدوق در عیون الأخبار از امام حسین(علیه السلام) نقل کرده که فرمود: مردی از اهل شام در مسجد جامع کوفه به امیرالمؤمنین(علیه السلام) گفت: معنای آیه فوق چیست؟ امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

در قیامت قابیل از هابیل فرار می‌کند، و موسی از مادر خود فرار می‌کند، و ابراهیم از پدر خود فرار می‌کند، و لوط از همسر خود فرار می‌کند، و نوح از فرزند خود کنعان فرار می‌کند.⁽³⁾روشن است که در روایت اوّل مجرمین هستند که از ترس عقوبت فرار می‌کنند

و در روایت دوم خوبان هستند که به خاطر تنفّر، از برادر، و مادر و پدر، و همسر و فرزندان خود فرار می‌کنند.

مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

«شَأْنٌ یُغْنِیهِ»یعنی شغل یشغله عن غیره.⁽¹⁾

مرحوم صاحب برهان از کتاب «بستان الواعظین»نقل نموده که برخی از خانواده‌ی رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از آن حضرت سؤال کردند: آیا در قیامت انسان دوست و حمیم خود را یاد می‌کند؟ فرمود:

در سه موطن احدی دیگری را یاد نمی‌کند:

هنگام میزان اعمال، تا ببیند میزان او سبک است یا سنگین است، هنگام رسیدن به صراط تا ببیند آیا می‌تواند عبور کند یا نمی‌تواند، هنگام گرفتن نامه اعمال، تا ببیند نامه او را به دست راستش می‌دهند یا به دست چپش می‌دهند.

و در این سه موقف احدی از دوست و خویش و قریب و صدیق و فرزند و پدر و مادر خود یاد نمی‌کند، چنان که خداوند می‌فرماید: «لِکُلِّ امْرِئٍ مِّنْهُمْ یَوْمَئِذٍ شَأْنٌ یُغْنِیهِ»چرا که او از شدّت آنچه از وحشت‌های بزرگ قیامت می‌بیند به خود مشغول می‌باشد، و از دیگران غافل خواهد بود.

از خداوند می‌خواهیم که با رحمت و لطف و مهربانی، سختی‌های قیامت را بر ما آسان قرار بدهد.⁽²⁾

«وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ مُّسْفِرَةٌ * ضَاحِکَةٌ مُّسْتَبْشِرَةٌ * وَ وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ عَلَیْهَا غَبَرَةٌ * تَرْهَقُهَا قَتَرَةٌ * أُوْلَئِکَ هُمُ الْکَفَرَةُ الْفَجَرَةُ»⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

خداوند -- پس ازآیات گذشته -- در این آیات کسانی را یاد نموده که ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) را پذیرفته‌اند و از دشمنان او بیزار می‌باشند، و در روز قیامت با صورت‌های نورانی و شاد و خندان وارد محشر می‌شوند، و می‌فرماید: «وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ مُّسْفِرَةٌ * ضَاحِکَةٌ مُّسْتَبْشِرَةٌ»و سپس دشمنان آل پیامبر(صلی الله علیه و آله) را یاد نموده و می‌فرماید: «وَ وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ عَلَیْهَا غَبَرَةٌ * تَرْهَقُهَا قَتَرَةٌ»و «قترة»یعنی در قیامت صورت‌هایی غبارآلود و سیاه و تاریک است، و آنان کسانی هستند که اهل کفر و فجور بوده‌اند و در آن روز فقیر و از خیر و ثواب بی‌بهره‌اند.⁽²⁾

سپس مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

مقصود از «وَ وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ عَلَیْهَا غَبَرَةٌ * تَرْهَقُهَا قَتَرَةٌ»این است که صورت‌ها [ی

منکرین ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام)] سیاه است و غبار جهنّم بر آن‌ها نشسته است، و آنان کافران فاجر و منکر [ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام)] هستند.⁽¹⁾

مؤلّف گوید:

فرق بین فاسق و فاجر این است که فاسق اهل گناهان کبیره و یا اصرار بر صغائر است، و مقابل آن عادل است که از این دو چیز پرهیز می‌نماید، و فاجر کسی است که در گناه بی‌پروا است، و پرده‌ی شریعت و دیانت را پاره کرده، و متجاهر به فسق و گناه است، بنابراین فاجر پست‌تر از فاسق است.

سوره‌ی تکویر

اشاره

محلّ نزول: مکّه مکرّمه.

ترتیب نزول: بعد از سوره‌ی مسد.

تعداد آیات: 29 آیه.

ثواب قرائت سوره‌ی تکویر

برخی از روایاتِ فضیلتِ این سوره در ابتدای سوره‌ی «عَبَس»گذشت.

از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود:

کسی که این سوره را قرائت کند، خداوند او را از رسوایی قیامت حفظ خواهد نمود، و چون در قیامت نامه‌ی او گشوده می‌شود، خداوند بر گناهان او پرده می‌افکند، و با امن و امان به پیامبر نگاه می‌کند، و کسی که این سوره را بر مبتلای به چشم‌درد و آسیب‌دیده از ناحیه چشم بخواند، با اذن الهی چشم او بهبود خواهد یافت.⁽¹⁾

و از آن حضرت نیز نقل شده که فرمود:

کسی که این سوره را برای شخصی که مبتلای به چشم درد است بنویسد [و همراه او قرار دهد] با اذن خداوند بیماری او شفا خواهد یافت.⁽¹⁾

سوره‌ی تکویر، آیات 1 تا 29

متن:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ 1 وَ إِذَا النُّجُومُ انْکَدَرَتْ 2 وَ إِذَا الْجِبالُ سُیِّرَتْ 3 وَ إِذَا الْعِشارُ عُطِّلَتْ 4 وَ إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ 5 وَ إِذَا الْبِحارُ سُجِّرَتْ 6 وَ إِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ 7 وَ إِذَا الْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ 8 بِأَیِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ 9 وَ إِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ 10 وَ إِذَا السَّماءُ کُشِطَتْ 11 وَ إِذَا الْجَحیمُ سُعِّرَتْ 12 وَ إِذَا الْجَنَّةُ أُزْلِفَتْ 13 عَلِمَتْ نَفْسٌ ما أَحْضَرَتْ 14 فَلا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ 15 الْجَوارِ الْکُنَّسِ 16 وَ اللَّیْلِ إِذا عَسْعَسَ 17 وَ الصُّبْحِ إِذا تَنَفَّسَ 18 إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَریمٍ 19 ذی قُوَّةٍ عِنْدَ ذِی الْعَرْشِ مَکینٍ 20 مُطاعٍ ثَمَّ أَمینٍ 21 وَ ما صاحِبُکُمْ بِمَجْنُونٍ 22 وَ لَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبینِ 23 وَ ما هُوَ عَلَی الْغَیْبِ بِضَنینٍ 24 وَ ما هُوَ بِقَوْلِ شَیْطانٍ رَجیمٍ 25 فَأَیْنَ تَذْهَبُونَ 26 إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِکْرٌ لِلْعالَمینَ 27 لِمَنْ شاءَ مِنْکُمْ أَنْ یَسْتَقیمَ 28 وَ ما تَشاؤُنَ إِلاَّ أَنْ یَشاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمینَ 29

لغات:

«تکویر»به معنای پیچیدن چیزی به صورت استداره است، مانند پیچیدن عمّامه، و «نعوذ بالله من الحور بعد الکور»یعنی من النقصان بعد الزیادة، و «اِنکِدار»به معنای وارونه کردن چیزی است، و «عِشار»جمع عَشْراء، شتر ماده حامله به حمل ده ماهه را گویند، و مدّت حمل شتر دوازده ماه است، و «وَإِذَا الْبِحَارُ سُجِّرَتْ»یعنی صارت البحار مملوّةً من النار، و «تَنُّور مَسْجور»تنّور مملوّ از آتش را گویند، و «مَوْؤدة»از وَأَدَ یَئِدُ وَأْداً می‌باشد، و عرب گیاهان را از خوف گرسنگی زیر خاک پنهان می‌کرده، چنان که دختران خود را از خوف فقر و تنگدستی زیر خاک زنده به گور می‌کرده، و قیس بن عاصم تمیمی نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آمد و گفت: «إنّی وَ أَدْتُ ثمانی بناتٍ فی الجاهلیّة»یعنی من در جاهلیّت هشت دختر را زیر خاک زنده به گور کردم، و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به او فرمود: باید به جای هر کدام یک بنده در راه خدا آزاد کنی، و «کَشْط»کندن چیزی با شدّت است، و «تَسْعیر»شعله‌ور کردن آتش است، و «خُنَّس»جمع خانِس به معنای مستور و پنهان بودن است، و کُنَّس نیز به همین معناست و مقصود، ستاره‌هایی است که در شب ظاهر می‌شوند، و در روز پنهان هستند، و «عَسْعَسَ اللیل»یعنی هنگامی که شب فرا می‌رسد، و عالم را تاریک می‌کند، و به معنای اِدبار نیز آمده است، بنابراین از اضداد خواهد بود، چرا که به معنای اقبال و ادبار آمده است.

ترجمه:

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر

در آن هنگام که خورشید در هم پیچیده شود، (1) و در آن هنگام که ستارگان بی‌فروغ شوند، (2) و در آن هنگام که کوه‌ها به حرکت درآیند، (3) و در آن هنگام که با ارزش‌ترین اموال به دست فراموشی سپرده شود، (4) و در آن هنگام که وحوش جمع شوند، (5)

و در آن هنگام که دریاها برافروخته شوند، (6) و در آن هنگام که هر کس با همسان خود قرین گردد، (7) و در آن هنگام که از دختران زنده به گور شده سؤال شود: (8) به کدامین گناه کشته شدند؟! (9) و در آن هنگام که نامه‌های اعمال گشوده شود، (10) و در آن هنگام که پرده از روی آسمان برگرفته شود، (11) و در آن هنگام که دوزخ شعله‌ور گردد، (12) و در آن هنگام که بهشت نزدیک شود، (13) (آری در آن هنگام) هر کس می‌داند چه چیزی را آماده کرده است! (14) سوگند به ستارگانی که بازمی‌گردند، (15) حرکت می‌کنند و از دیده‌ها پنهان می‌شوند، (16) و قسم به شب، هنگامی که پشت کند و به آخر رسد، (17) و به صبح، هنگامی که تنفّس کند، (18) که این (قرآن) کلام فرستاده بزرگواری است [جبرئیل امین] (19) که صاحب قدرت است و نزد (خداوند) صاحب عرش، مقام والایی دارد! (20) در آسمانها مورد اطاعت (فرشتگان) و امین است! (21) و مصاحب شما [پیامبر] دیوانه نیست! (22) او (جبرئیل) را در افق روشن دیده است! (23) و او نسبت به آنچه از طریق وحی دریافت داشته بخل ندارد! (24) این (قرآن) گفته شیطان رجیم نیست! (25) پس به کجا می‌روید؟! (26) این قرآن چیزی جز تذکّری برای جهانیان نیست، (27) برای کسی از شما که بخواهد راه مستقیم در پیش گیرد! (28) و شما اراده نمی‌کنید مگر اینکه خداوند -- پروردگار جهانیان -- اراده کند و بخواهد! (29)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ * وَ إِذَا النُّجُومُ انکَدَرَتْ * وَ إِذَا الْجِبَالُ سُیِّرَتْ * وَ إِذَا الْعِشَارُ عُطِّلَتْ * وَ إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ * وَ إِذَا الْبِحَارُ سُجِّرَتْ * وَ إِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ»⁽¹⁾

در مجمع البیان نقل شده که به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) گفته شد: یا رسول الله «أَسْرَعَ إِلَیْکَ الشَّیْبُ»؟ و آن حضرت فرمود:

سوره هود و واقعه و مرسلات و عمّ یتساءلون و إذا الشّمس کوّرت، مرا پیر کردند.⁽¹⁾

ابوذرّ غفاری رحمه الله علیه گوید: من دست رسول خدا(صلی الله علیه و آله) را گرفته بودم، و با همدیگر راه می‌رفتیم و به خورشید نگاه می‌کردیم تا غروب نمود، پس من گفتم: یا رسول الله خورشید بعد از غروب کجا می‌رود؟ فرمود:

هر روز به آسمان می‌رود، تا به آسمان هفتم می‌رسد، و در زیر عرش در پیشگاه خداوند سجده می‌کند و ملائکه موکّل به او نیز سجده می‌کنند، سپس خورشید می‌گوید: پروردگارا آیا امر می‌کنی، از مغرب طلوع کنم و یا از مشرق طلوع نمایم؟ از این رو خداوند می‌فرماید: «وَ الشَّمْسُ تَجْرِی لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا ذَلِکَ تَقْدِیرُ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ»⁽²⁾، و مقصود این است که نظم موجود، صنع پروردگار عزیز، و علیم می‌باشد.

تا این که فرمود:

سپس جبرئیل(علیه السلام) حُلّه‌ای از نور عرش به اندازه‌ی ساعات روز -- در تابستان و زمستان و بین آن دو از بهار و پائیز -- بر خورشید می‌پوشاند، همانند این که شما لباس خود را می‌پوشید و سپس او را می‌آورد، و در مطلع و محلّ طلوعش قرار می‌دهد، و من می‌بینم [که در پایان] سه شب خورشید محبوس می‌گردد، و لباسی بر او پوشیده نمی‌شود، و مأمور می‌گردد تا از مغرب طلوع کند، چنان که خداوند می‌فرماید: «إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ * وَ إِذَا النُّجُومُ انکَدَرَتْ».

تا این که فرمود:

و ماه نیز در هر شبانه‌روز همین گونه خواهد بود، و در آسمان هفتم زیر عرش سجده می‌کند و جبرئیل با حُلّه‌ای از نور کرسی او را می‌پوشاند، چنان که

خداوند می‌فرماید: «هُوَ الَّذِی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیَاء وَ الْقَمَرَ نُورًا»⁽¹⁾، ابوذرّرحمه الله علیه گوید: سپس با رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نماز مغرب راخواندیم.⁽²⁾

قَالَ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) فَکَأَنِّی بِهَا قَدْ حُبِسَتْ مِقْدَارَ ثَلَاثِ لَیَالٍ ثُمَّ لَا تُکْسَی ضَوْءاً وَ تُؤْمَرُ أَنْ تَطْلُعَ مِنْ مَغْرِبِهَا فَذَلِکَ قَوْلُهُ(عزوجل) إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ. وَ إِذَا النُّجُومُ انْکَدَرَتْ وَ الْقَمَرُ کَذَلِکَ مِنْ مَطْلِعِهِ وَ مَجْرَاهُ فِی أُفُقِ السَّمَاءِ وَ مَغْرِبِهِ وَ ارْتِفَاعِهِ إِلَی السَّمَاءِ السَّابِعَةِ وَ یَسْجُدُ تَحْتَ الْعَرْشِ ثُمَّ یَأْتِیهِ جَبْرَئِیلُ بِالْحُلَّةِ مِنْ نُورِ الْکُرْسِیِّ فَذَلِکَ قَوْلُهُ(عزوجل) -- جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیاءً وَ الْقَمَرَ نُوراً قَالَ أَبُو ذَرٍّ رَحِمَهُ اللَّهُ ثُمَّ اعْتَزَلْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) فَصَلَّیْنَا الْمَغْرِبَ. [توحید صدوق، ص 280، ح 7]

مرحوم علیّ بن ابراهیم گوید:

«إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ»یعنی هنگامی که خورشید سیاه و تاریک شود، «وَ إِذَا النُّجُومُ انکَدَرَتْ»یعنی هنگامی که ستاره‌ها کَدِر و بدون نور شوند، «وَ إِذَا الْجِبَالُ سُیِّرَتْ» یعنی هنگامی که کوه‌ها سیر کنند و حرکت نمایند، «وَ إِذَا الْعِشَارُ عُطِّلَتْ»یعنی هنگامی که شترها معطّل بمانند و کسی نباشد شیر آن‌ها را

بدوشد، چرا که مردم بمیرند و کسی نیست آن‌ها را بدوشد، «وَ إِذَا الْبِحَارُ سُجِّرَتْ»یعنی هنگامی که دریاهای اطراف زمین تبدیل به آتش شوند، «وَ إِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ»یعنی هنگامی که نفوس مؤمنه با حورالعین تزویج نمایند.⁽¹⁾

و در روایت ابوالجارود از امام باقر(علیه السلام) نقل شده که در تفسیر «وَ إِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ»فرمود:امّا اهل بهشت با خیرات حسان [یعنی حوریان بهشتی] تزویج می‌کنند، و امّا اهل دوزخ با شیاطین مقرون می‌شوند، چرا که کافران و منافقان همتای شیاطین می‌باشند.⁽²⁾

ابن عبّاس گوید:

خداوند هر مؤمنی را هنگام گذشتن از صراط و رسیدن به درب بهشت، به چهار زن دنیایی و هفتاد زن از حورالعین بهشتی تزویج می‌نماید، جز علیّ بن ابی طالب(علیه السلام) که همسر او تنها فاطمه(علیها السلام) است، و همسر دیگری از زنان دنیایی در بهشت ندارد، آری برای او از حوریان بهشتی هفتاد هزار حوری خواهد بود و برای هر حوری هفتاد هزار خادم می‌باشد.⁽³⁾

«وَ إِذَا الْمَوْؤُودَةُ سُئِلَتْ * بِأَیِّ ذَنبٍ قُتِلَتْ»⁽¹⁾مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

اعراب جاهلی به خاطر غیرت جاهلانه، دختران خود را زنده به گور می‌کردند، و چون روز قیامت فرا رسد، آن دختر سؤال می‌کند، به چه گناهی کشته شده است؟!⁽²⁾

مرحوم طبرسی از امام باقر و امام صادق علیهما السلام نقل نموده که در تفسیر آیه فوق می‌فرمایند:

«مَوَدَّة»صحیح است، و مَوؤدة صحیح نیست، و آیه، «وَ إِذَا الْمَوَدَّةُ سُئِلَتْ * بِأَیِّ ذَنبٍ قُتِلَتْ»نازل شده است، و مَوَدّة با فتح میم و واو و دال است.

ابن عبّاس نیز گوید:

مقصود، سؤال از مودّت ذی القربی می‌باشد، و قاطع مودّت ذی القربی مورد سؤال واقع می‌شود، و به او گفته خواهد شد: به چه گناهی با ذی‌القربی قطع مودّت کردی؟!⁽³⁾

امام صادق(علیه السلام) ضمن حدیثی فرمود:

مقصود از آیه «قُل لَّا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی»⁽¹⁾، و آیه «وَ إِذَا الْمَوَدَّةُ سُئِلَتْ * بِأَیِّ ذَنبٍ قُتِلَتْ»این است که از مودّتی که نسبت به ذی القربی و خویشان پیامبر(صلی الله علیه و آله) بر شما واجب شد، و شما منزلت و مقام آنان را دانستید، سؤال خواهد شد که به چه گناهی شما آنان را کشتید؟ در حالی که مودّت و محبّت آنان بر شما واجب بود؟!⁽²⁾

مرحوم علی بن ابراهیم گوید: جابر از امام باقر(علیه السلام) در تفسیر «وَ إِذَا الْمَوْؤُودَةُ سُئِلَتْ * بِأَیِّ ذَنبٍ قُتِلَتْ»سؤال نموده، و آن حضرت فرموده است:

مقصود کسانی هستند که به خاطر محبّت ما کشته می‌شوند، و دلیل آن آیه مودّت می‌باشد که خداوند می‌فرماید: «قُل لَّا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی.»⁽³⁾

مؤلّف گوید:

درروایات فراوانی «مَوْؤُودَةُ»مَوَدَّة قرائت شده، و مقصود مودّت اهل‌بیت(علیهم السلام) است؛ و در برخی آمده که مقصود کسانی از شیعیان ما هستند که به خاطر محبّت ما کشته شده‌اند؛ و در برخی آمده که از شهادت حسین(علیه السلام) سؤال می‌شود.⁽⁴⁾

-- و فیه: و عنه، عن محمّد بن همام، عن عبد الله بن جعفر، عن محمّد بن عبد الحمید، عن أبی جمیلة، عن جابر، عن أبی جعفر(علیه السلام)، أنه قال: وَ إِذَا الْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ بِأَیِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ، قال: «من قتل فی مودتنا».

-- البرهان: و عنه: عن علی بن عبد الله، عن إبراهیم بن محمّد الثقفی، عن الحسن بن الحسین الأنصاری، عن عمرو بن ثابت، عن علی بن القاسم، قال: سألت أبا جعفر(علیه السلام)، عن قوله تعالی: وَ إِذَا الْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ بِأَیِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ، قال: «شیعة آل‌محمّد تسأل: بأی ذنب قتلت؟».

-- و عن محمّد بن جمهور، عن محمّد بن سنان، عن إسماعیل بن جابر، عن أبی عبد الله(علیه السلام)، قال: قلت: قوله(عزوجل): وَ إِذَا الْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ بِأَیِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ، قال: «[یعنی] الحسین(علیه السلام)».[تفسیر برهان، ج 5، ص 593، ح 10-7]

و از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

آیه این چنین است: «و إذا الْمَوَدَةُ سألَتْ * بِأَیِّ ذَنبٍ قُتِلَتْ»با فتح سین و لام.⁽¹⁾

«وَ إِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ * وَ إِذَا السَّمَاء کُشِطَتْ * وَ إِذَا الْجَحِیمُ سُعِّرَتْ * وَ إِذَا الْجَنَّةُ أُزْلِفَتْ»⁽²⁾

مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

یعنی هنگامی که در قیامت نامه اعمال باز و منتشر شود، و هنگامی که آسمان باطل و نابود شود…«عَلِمَتْ نَفْسٌ….»⁽³⁾

سپس مرحوم علیّ بن ابراهیم از ابن عبّاس نقل نموده که گوید:

مقصود از«وَ إِذَا الْجَحِیمُ سُعِّرَتْ»شعله‌ور شدن دوزخ برای کافران است، و «جحیم» درکلام عرب آتش بزرگ و فراوان را گویند، به دلیل آیه «قَالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْیَانًا فَأَلْقُوهُ فِی الْجَحِیمِ»⁽¹⁾، و مقصود آنان آتش عظیمه بوده است. و «وَ إِذَا الْجَنَّةُ أُزْلِفَتْ»یعنی «قرّبت الأولیاء الله من المتّقین.»⁽²⁾