تفسیر اهل البیت علیهم السلام جلد 5

مشخصات کتاب

سرشناسه:حسینی بهارانچی، سید محمد، 1323 -

عنوان و نام پديدآور:تفسیر اهل‌البیت علیهم‌السلام/ تالیف سیدمحمد حسینی‌بهارانچی.

مشخصات نشر:قم: انتشارات مطیع، 1393 -

مشخصات ظاهری:9ج.

شابک:280000 ريال: ج.1‌978-600-7107-24-9 : ؛ ج.3‌978-600-7107-56-0 : ؛ ج.4‌978-600-7107-51-5 : ؛ 500000 ریال: ج.5‌978-600-7107-83-6 : ؛ ج.6‌978-600-9900-04-6 : ؛ ج.7‌978-600-9900-08-4 : ؛ 1200000 ﷼: ج.8‌978-600-9900-09-1 : ؛ ج.9‌978-600-990014-5 :

يادداشت:ج. 4 و 6 - 8 (چاپ اول: 1397) (فیپا).

يادداشت:ج.5 (چاپ اول: 1397).

يادداشت:ج.8 (چاپ اول: 1399)

يادداشت:ج.9 (چاپ اول: 1398) (فیپا).

یادداشت:کتابنامه.

مندرجات:ج.1. سوره مبارکه حمد و بقره.- ج.4. سوره‌های مبارکه یونس- هود - یوسف - رعد - ابراهیم - حجر- نحل و اسراء.- ج.5. سوره‌های مبارکه کهف - مریم سلام الله علیها- طه - انبیاء - حج - مومنون و نور.- ج.6. سوره های فرقان - شعراء - نمل - قصص - عنکبوت - روم - لقمان - سجده - احزاب و سبأ.- ج.7. سوره‌های فاطر - یس - صافات - ص - زمر - غافر - فصلت - شوری - زخرف - دخان - جاثیه -احقاف.- ج.8. سوره‌های مبارکه محمد صلی‌الله علیه و آله - فتح - حجرات - ق- ذاریات - طور- نجم - قمر - الرحمن- واقعه - حدید - مجادله - حشر - ممتحنه - صف - جمعه - منافقین - تغابن - طلاق - تحریم

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14

Qur'an -- Shiite hermeneutics -- 20th century

رده بندی کنگره:BP98/ح3ت7 1393

رده بندی دیویی:297/179

شماره کتابشناسی ملی:4922990

خیراندیش دیجیتالی : انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

تفسیر اهل البیت علیهم السلام

(جلد5)

سوره های مبارکه

کهف ،مریم سلام الله علیها ،طه، انبیاء،حج،مومنون و نُور

تالیف خادم اهل البیت علیهم السلام

سید محمد (سید قاسم)حسینی بهار انچی

الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ العالمین وَ صَلَوَاتُهُ الدآئمة علی خَاتَمِ النبیین وَ علی اله الائمة المیامین وَ الاوصیآء المرضیین ، سیّما الامام الْمُنْتَظَرُ وَ الْحُجَّةُ الثانی‌عشر روحی وَ أَرْوَاحَ العالمین لتراب مُقَدَّمِهِ الفدآء ، سمیّ المصطفی وَ کنیّ المرتضی ، الذی یملاء اللَّهُ بِهِ الارض قِسْطاً وَ عَدْلًا ، کما مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً ، وَ لَعْنَةَ اللَّهِ الدآئمة علی اعدآئهم وَ مخالفیهم وَ منکری فضآئلهم وَ امامتهم اجمعین الی یوم الدین .

فهرست مطالب

سوره‌ی کهف

سوره‌ی کهف، آیات 1 تا 8 14

سوره‌ی کهف، آیات 9 تا 26 18

سوره کهف، آیات 27 تا 31 44

سوره‌ی کهف، آیات 32 تا 49 53

سوره‌ی کهف، آیات 50 تا 59 64

سوره‌ی کهف، آیات 60 تا 82 73

سوره‌ی کهف، آیات 83 تا 101 86

سوره‌ی کهف، آیات 102 تا 110 95

سوره‌ی مریم(علیها السلام)

سوره‌ی مریم، آیات 1 تا 15 107

سوره‌ی مریم، آیات 16 تا 40 123

سوره‌ی مریم، آیات 41 تا 50 145

سوره‌ی مریم، آیات 51 تا 63 151

سوره‌ی مریم، آیات 64 تا 76 165

سوره‌ی مریم، آیات 77 تا 98 177

سوره‌ی طه

سوره‌ی طه، آیات 1 تا 36 197

سوره‌ی طه، آیات 37 تا 76 220

سوره‌ی طه، آیات 77 تا 104 238

سوره‌ی طه، آیات 105 تا 127 256

سوره‌ی طه، آیات 128 تا 135 275

سوره‌ی انبیاء

سوره‌ی انبیاء، آیات 1 تا 18 289

سوره‌ی انبیاء، آیات 19 تا 36 298

سوره‌ی انبیاء، آیات 37 تا 50 322

سوره‌ی انبیاء، آیات 50 تا 73 329

سوره‌ی انبیاء، آیات 74 تا 93 340

سوره‌ی انبیاء، آیات 94 تا 112 369

سوره‌ی حج

سوره‌ی حج، آیات 1 تا 13 393

سوره‌ی حجّ، آیات 14 تا 25 406

سوره‌ی حج، آیات 26 تا 37 426

سوره‌ی حج، آیات 38 تا 55 454

سوره‌ی حج، آیات 56 تا 70 475

سوره‌ی حج، آیات 71 تا 78 482

سوره‌ی مؤمنون

سوره‌ی مؤمنون، آیات 1 تا 11 493

سوره‌ی مؤمنون، آیات 12 تا 22 508

سوره‌ی مؤمنون، آیات 23 تا 44 516

سوره‌ی مؤمنون، آیات 45 تا 74 521

سوره‌ی مؤمنون، آیات 75 تا 92 536

سوره‌ی مؤمنون، آیات 93 تا 118 543

سوره‌ی نور

سوره‌ی نور، آیات 1 تا 10 566

سوره‌ی نور، آیات 11 تا 21 579

سوره‌ی نور، آیات 22 تا 26 588

سوره‌ی نور، آیات 27 تا 31 591

سوره‌ی نور، آیات 32 تا 34 602

سوره‌ی نور، آیات 35 تا 40 608

سوره‌ی نور، آیات 41 تا 54 624

سوره‌ی نور، آیات 55 تا 57 635

سوره‌ی نور، آیات 58 تا 61 640

سوره‌ی نور، آیات 62 تا 64 649

فهرست مطالب ▪

سوره‌ی کهف

اشاره

محلّ نزول: مکّه

به‌جز آیه‌ی 28 و آیات 83 تا 101 که در مدینه نازل شده است.

ترتیب نزول: این سوره بعد از سوره‌ی غاشیه نازل شده است.

عدد آیات: 110 آیه.

مرحوم فیض و طبرسی؟رهم؟ می‌فرمایند: ابن عبّاس گفته است:

این سوره مکیّه است جز آیه «وَاصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُم…» که در مدینه نازل شده و مربوط به قصّه عیینة بن حصین است، و عدد آیات این سوره 111آیه می‌باشد.⁽¹⁾

ثواب قرائت سوره‌ی کهف

در کتاب کافی از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

هر کس آیه آخر کهف را هنگام خواب بخواند در آن ساعتی که می‌خواهد بیدار خواهد شد.⁽²⁾

و نیز فرمود:

هر کس سوره‌ی کهف را در هر شب جمعه‌ای بخواند، کفّاره گناهان او، از این جمعه تا جمعه دیگر خواهد بود.⁽¹⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

هر بنده‌ای که آیه آخر سوره کهف را بخواند، نوری از محل خواب او تا کعبه خواهد داشت و چنین کسی تا بیت المقدس نیز نوری خواهد داشت.⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

هر کس سوره کهف را در هر شب جمعه‌ای بخواند، نخواهد مرد مگر با شهادت،و خداوند او را شهید مبعوث خواهد نمود و در قیامت در کنار شهدا می‌باشد.⁽³⁾

و نیز فرمود:

کسی که این سوره را بنویسد و در ظرف بلور تنگ دهنه‌ای قرار بدهد، او و اهلش ایمن از فقر و دین و آزار مردم خواهند بود، و اگر در انبار حبوبات مانند: گندم و جو و برنج و نخود و امثال آن‌ها قرار بدهد خداوند آن‌ها را از آفت حیوانات موذی دفع می‌نماید.⁽¹⁾

سوره‌ی کهف، آیات 1 تا 8

متن:

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی أَنزَلَ عَلَی عَبْدِهِ الْکِتَابَ وَلَمْ یَجْعَل لَّهُ عِوَجَا 1 قَیِّمًا لِّیُنذِرَ بَأْسًا شَدِیدًا مِن لَّدُنْهُ وَیُبَشِّرَ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْرًا حَسَنًا 2 مَاکِثِینَ فِیهِ أَبَدًا 3 وَیُنذِرَ الَّذِینَ قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا 4 مَّا لَهُم بِهِ مِنْ عِلْمٍ وَلَا لِآبَائِهِمْ کَبُرَتْ کَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ إِن یَقُولُونَ إِلَّا کَذِبًا 5 فَلَعَلَّکَ بَاخِعٌ نَّفْسَکَ عَلَی آثَارِهِمْ إِن لَّمْ یُؤْمِنُوا بِهَذَا الْحَدِیثِ أَسَفًا 6 إِنَّا جَعَلْنَا مَا عَلَی الْأَرْضِ زِینَةً لَّهَا لِنَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا 7 وَإِنَّا لَجَاعِلُونَ مَا عَلَیْهَا صَعِیدًا جُرُزًا 8

لغات:

«عَوَج» بالفتح کجی مشهود است و «عِوَج» با لکسر کجی غیر مشهود است، مانند کجی در دین و سخن، و «قَیِّم» به معنای مستقیم است، و «باخع» به معنای

قاتل و مهلک خویش می‌باشد، و «أسف» مبالغه در حزن و غضب است، و «قَیِّماً» منصوب به حالیّت برای کتاب است، و عامل آن «أَنَزَلَ» می‌باشد، و «ماکثین» منصوب به حالیّت و به معنای «خالدین» است. و جمله «کبرت کلمةً» محل اختلاف است که عامل نصب در «کلمةً» چیست؟ و فاعل کبرت کدام است؟ بعضی گفته‌اند: این جمله مانند «نعم رجلاً زید» می‌باشد و تقدیر آن «کبرت الکلمة کلمةً» است و فاعل حذف شده است به‌خاطر تکرار کلمه، و «صعید» ظاهر زمین است، و بعضی گفته‌اند: «صعید» راهی است که در آن گیاه نباشد، و «جُرُز» زمینی است که گیاه نداشته باشد، و سال بی آبی را نیز «جُرُز» گویند.⁽¹⁾

ترجمه:

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر

حمد مخصوص خدایی است که این کتاب (آسمانی) را بر بنده (برگزیده)اش نازل کرد، وهیچ‌گونه کجی در آن قرار نداد… (1) در حالی که ثابت و مستقیم و نگاهبان کتاب‌های (آسمانی) دیگر است تا (بدکاران را) از عذاب شدید او بترساند و مؤمنانی را که کارهای شایسته انجام می‌دهند، بشارت دهد که پاداش نیکویی برای آن‌هاست… (2) (همان بهشت برین) که جاودانه در آن خواهند ماند! (3) و (نیز) آنان را که گفتند: «خداوند، فرزندی (برای خود) انتخاب کرده است»، انذار کند. (4) نه آن‌ها (هرگز) به این سخن یقین دارند، و نه پدرانشان! سخن بزرگی از دهانشان خارج می‌شود! آن‌ها فقط دروغ می‌گویند! (5) گویی می‌خواهی به‌خاطر اعمال آنان، خود را از غم و اندوه هلاک کنی، اگر به این گفتار ایمان نیاورند! (6) ما آنچه روی زمین است را زینت آن قرار دادیم، تا آن‌ها را بیازماییم که کدامین‌شان

بهتر عمل می‌کنند! (7) (ولی) این زرق و برقها پایدار نیست، و ما (سرانجام) قشر روی زمین را خاک بی گیاهی قرار می‌دهیم! (8)

تفسیر اهل‌بیت(علیهم السلام):

«الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی أَنزَلَ عَلَی عَبْدِهِ الْکِتَابَ وَلَمْ یَجْعَل لَّهُ عِوَجَا * قَیِّمًا لِّیُنذِرَ بَأْسًا شَدِیدًا…»⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

در آیه فوق تقدیم و تأخیر انجام گرفته است، چرا که معنای آیه چنین است «الَّذِی أَنزَلَ عَلَی عَبْدِهِ الْکِتَابَ قَیِّمًا وَلَمْ یَجْعَل لَّهُ عِوَجَا».⁽²⁾

و نیز گوید:

«لِّیُنذِرَ بَأْسًا شَدِیدًا مِن لَّدُنْهُ» یعنی تا این که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از طرف خداوند آنان را از عذاب سخت خداوند بترساند و بر حذر بدارد، و مقصود از «مَاکِثِینَ فِیهِ أَبَدًا» خلود مؤمنین در بهشت است، و مقصود از «قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا» این است که قریش ملائکه را دختران خدا دانستند، و یهودیان عزیر را فرزند خدا دانستند، و مسیحیان، عیسی را فرزند خدا دانستند، و خداوند، در ردّ سخنان آنان فرمود: «مَّا لَهُم بِهِ مِنْ عِلْمٍ وَلَا لِآبَائِهِمْ کَبُرَتْ کَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ إِن یَقُولُونَ إِلَّا کَذِبًا.»⁽³⁾

B

ابوحمزه گوید:

امام باقر(علیه السلام) در تأویل «لِّیُنذِرَ بَأْسًا شَدِیدًا مِن لَّدُنْهُ» فرمود: بأس شدید، علیّ بن ابیطالب (علیه السلام) است چرا که او از طرف رسول خدا(صلی الله علیه و آله) با دشمنان آن حضرت جنگید.⁽¹⁾

«فَلَعَلَّکَ بَاخِعٌ نَّفْسَکَ عَلَی آثَارِهِمْ إِن لَّمْ یُؤْمِنُوا بِهَذَا الْحَدِیثِ أَسَفًا»⁽²⁾

امام باقر(علیه السلام) فرمود:

مقصود از «باخع» هالک است و مقصود از «أَسَفَا» حزن و اندوه می‌باشد.⁽³⁾

مرحوم علی بن ابراهیم سپس گوید:

مقصود از «إِنَّا جَعَلْنَا مَا عَلَی الْأَرْضِ زِینَةً لَّهَا» درخت و گیاه و چیزهایی است که خداوند روی زمین آفریده است. و مقصود از «سعیداً جُرزاً» از بین رفتن گیاهان و خراب شدن زمین است چنان که از امام باقر(علیه السلام) نقل شده است.⁽⁴⁾

B

امام سجّاد(علیه السلام) درباره‌ی زهد در دنیا می‌فرماید:

بدانید که خداوند زیبایی‌های دنیا را برای اولیای خود دوست نمی‌دارد و آنان را به آن ترغیب ننموده است، و او دنیا و اهل آن را آفریده تا مردم را بیازماید که کدام‌شان عمل نیکوتری برای آخرت خود انجام می‌دهند.⁽¹⁾

سوره‌ی کهف، آیات 9 تا 26

متن:

أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحَابَ الْکَهْفِ وَالرَّقِیمِ کَانُوا مِنْ آیَاتِنَا عَجَبًا 9 إِذْ أَوَی الْفِتْیَةُ إِلَی الْکَهْفِ فَقَالُوا رَبَّنَا آتِنَا مِن لَّدُنکَ رَحْمَةً وَهَیِّئْ لَنَا مِنْ أَمْرِنَا رَشَدًا 10 فَضَرَبْنَا عَلَی آذَانِهِمْ فِی الْکَهْفِ سِنِینَ عَدَدًا 11 ثُمَّ بَعَثْنَاهُمْ لِنَعْلَمَ أَیُّ الْحِزْبَیْنِ أَحْصَی لِمَا لَبِثُوا أَمَدًا 12 نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ نَبَأَهُم بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْیَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَزِدْنَاهُمْ هُدًی 13 وَرَبَطْنَا عَلَی قُلُوبِهِمْ إِذْ قَامُوا فَقَالُوا رَبُّنَا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ لَن نَّدْعُوَ مِن دُونِهِ إِلَهًا لَقَدْ قُلْنَا إِذًا شَطَطًا 14 هَؤُلَاء قَوْمُنَا اتَّخَذُوا مِن دُونِهِ آلِهَةً لَّوْلَا یَأْتُونَ عَلَیْهِم بِسُلْطَانٍ بَیِّنٍ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَی عَلَی اللَّهِ کَذِبًا 15 وَإِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَمَا یَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ فَأْوُوا إِلَی الْکَهْفِ یَنشُرْ لَکُمْ رَبُّکُم مِّن رَّحمته ویُهَیِّئْ لَکُم مِّنْ أَمْرِکُم مِّرْفَقًا 16 وَتَرَی الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَت تَّزَاوَرُ عَن کَهْفِهِمْ ذَاتَ الْیَمِینِ وَإِذَا غَرَبَت تَّقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ وَهُمْ فِی فَجْوَةٍ مِّنْهُ ذَلِکَ مِنْ

آیَاتِ اللَّهِ مَن یَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِی وَمَن یُضْلِلْ فَلَن تَجِدَ لَهُ وَلِیًّا مُّرْشِدًا 17 وَتَحْسَبُهُمْ أَیْقَاظًا وَهُمْ رُقُودٌ وَنُقَلِّبُهُمْ ذَاتَ الْیَمِینِ وَذَاتَ الشِّمَالِ وَکَلْبُهُم بَاسِطٌ ذِرَاعَیْهِ بِالْوَصِیدِ لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَیْهِمْ لَوَلَّیْتَ مِنْهُمْ فِرَارًا وَلَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْبًا 18 وَکَذَلِکَ بَعَثْنَاهُمْ لِیَتَسَاءلُوا بَیْنَهُمْ قَالَ قَائِلٌ مِّنْهُمْ کَمْ لَبِثْتُمْ قَالُوا لَبِثْنَا یَوْمًا أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ قَالُوا رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثْتُمْ فَابْعَثُوا أَحَدَکُم بِوَرِقِکُمْ هَذِهِ إِلَی الْمَدِینَةِ فَلْیَنظُرْ أَیُّهَا أَزْکَی طَعَامًا فَلْیَأْتِکُم بِرِزْقٍ مِّنْهُ وَلْیَتَلَطَّفْ وَلَا یُشْعِرَنَّ بِکُمْ أَحَدًا 19 إِنَّهُمْ إِن یَظْهَرُوا عَلَیْکُمْ یَرْجُمُوکُمْ أَوْ یُعِیدُوکُمْ فِی مِلَّتِهِمْ وَلَن تُفْلِحُوا إِذًا أَبَدًا 20 وَکَذَلِکَ أَعْثَرْنَا عَلَیْهِمْ لِیَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَأَنَّ السَّاعَةَ لَا رَیْبَ فِیهَا إِذْ یَتَنَازَعُونَ بَیْنَهُمْ أَمْرَهُمْ فَقَالُوا ابْنُوا عَلَیْهِم بُنْیَانًا رَّبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ قَالَ الَّذِینَ غَلَبُوا عَلَی أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَیْهِم مَّسْجِدًا 21 سَیَقُولُونَ ثَلَاثَةٌ رَّابِعُهُمْ کَلْبُهُمْ وَیَقُولُونَ خَمْسَةٌ سَادِسُهُمْ کَلْبُهُمْ رَجْمًا بِالْغَیْبِ وَیَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثَامِنُهُمْ کَلْبُهُمْ قُل رَّبِّی أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِم مَّا یَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِیلٌ فَلَا تُمَارِ فِیهِمْ إِلَّا مِرَاء ظَاهِرًا وَلَا تَسْتَفْتِ فِیهِم مِّنْهُمْ أَحَدًا 22 وَلَا تَقُولَنَّ لِشَیْءٍ إِنِّی فَاعِلٌ ذَلِکَ غَدًا 23 إِلَّا أَن یَشَاء اللَّهُ وَاذْکُر رَّبَّکَ إِذَا نَسِیتَ وَقُلْ عَسَی أَن یَهْدِیَنِ رَبِّی لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَدًا 24 وَلَبِثُوا فِی کَهْفِهِمْ ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِینَ وَازْدَادُوا تِسْعًا 25 قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا لَهُ غَیْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ مَا لَهُم مِّن دُونِهِ مِن وَلِیٍّ وَلَا یُشْرِکُ فِی حُکْمِهِ أَحَدًا 26»

¬Kj

لغات:

«کهف» به معنای غار کوه است، جز آن که وسیع می‌باشد، و اگر کوچک باشد، به آن غار گویند، و «رقیم» به معنای مرقوم و مکتوب است، مانند جریح و فتیل، و «فِتیَه» جمع فتی است مانند، صبّی و صِبیَة، و غلام و غلمة و قیاس در آن راه ندارد، و «ضَرب» در «فَضَرَبْنَا عَلَی آذَانِهِمْ» یعنی خواب را بر آنان مسلّط نمودیم، مانند «ضربه

الله بالفالج» یعنی خدا او را مبتلای به فلج نمود، و «اَمَد» به معنای غایت و نهایت است، و «شَطَط» خروج از حدّ و غلوّ است، و «اعتزل» و تعزّل به معنای دوری نمودن و کناره گیری کردن است، و «معتزله» گروهی هستند که از حلقه‌ی درس حسن بصری جدا شدند، و «قرض» به معنای قطع است، و در معنای دیگر نیز استعمال شده است، و «فجوة» جای وسیع را گویند، و فجوة الدار، ساحتها، و «أیقاظ» جمع یقظان به معنای انتباه و بیداری است، و «رقود» جمع راقد به معنای خواب است، و «وصید» از أوصد الباب به معنای أغلقته می‌باشد، و جمع آن وصائد است و «أَعْثَرْنَا عَلَیْهِمْ» یعنی اطّلعنا علیهم.⁽¹⁾

ترجمه:

آیا گمان کردی اصحاب کهف و رقیم از آیات عجیب ما بودند؟! (9) زمانی را به‌خاطر بیاور که آن جوانان به غار پناه بردند، و گفتند: «پروردگارا! ما را از سوی خودت رحمتی عطا کن، و راه نجاتی برای ما فراهم ساز!» (10) ما (پرده خواب را) در غار بر گوش‌شان زدیم، و سالها در خواب فرو رفتند. (11) سپس آنان را برانگیختیم تا بدانیم (و این امر آشکار گردد که) کدام یک از آن دو گروه، مدّت خواب خود را بهتر حساب کرده‌اند. (12) ما داستان آنان را به‌حق برای تو بازگو می‌کنیم، آن‌ها جوانانی بودند که به پروردگارشان ایمان آوردند، و ما بر هدایت‌شان افزودیم. (13) و دل‌های‌شان را محکم ساختیم در آن موقع که قیام کردند و گفتند: «پروردگار ما، پروردگار آسمان‌ها و زمین است و ما هرگز غیر او معبودی را نمی‌خوانیم که اگر چنین کنیم، سخنی بگزاف گفته‌ایم. (14) این قوم ما هستند که معبودهایی جز خدا انتخاب کرده‌اند چرا دلیل آشکاری (بر این کار) نمی‌آورند؟! و چه

کسی ظالمتر است از آن کس که بر خدا دروغ ببندد؟!» (15) و (به آن‌ها گفتیم:) هنگامی که از آنان و آنچه جز خدا می‌پرستند کناره‌گیری کردید، به غار پناه برید که پروردگارتان (سایه) رحمتش را بر شما می‌گستراند و در این امر، آرامشی برای شما فراهم می‌سازد! (16) و (اگر در آنجا بودی) خورشید را می‌دیدی که به هنگام طلوع، به سمت راست غارشان متمایل می‌گردد و به هنگام غروب، به سمت چپ و آن‌ها در محل وسیعی از آن (غار) قرار داشتند این از آیات خداست! هر کس را خدا هدایت کند، هدایت یافته واقعی اوست و هر کس را گم‌راه نماید، هرگز ولیّ و راهنمایی برای او نخواهی یافت! (17) و (اگر به آن‌ها نگاه می‌کردی) می‌پنداشتی بیدارند در حالی که در خواب فرو رفته بودند! و ما آن‌ها را به سمت راست و چپ میگرداندیم (تا بدنشان سالم بماند). و سگ آن‌ها دست‌های خود را بر دهانه غار گشوده بود (و نگهبانی می‌کرد). اگر نگاه‌شان می‌کردی، از آنان می‌گریختی و سر تا پای تو از ترس و وحشت پر می‌شد! (18) این گونه آن‌ها را (از خواب) برانگیختیم تا از یکدیگر سؤال کنند یکی از آن ها گفت: «چه مدّت خوابیدید؟!» گفتند: «یک روز، یا بخشی از یک روز!» (و چون نتوانستند مدّت خواب‌شان را دقیقاً بدانند) گفتند: «پروردگارتان از مدّت خواب‌تان آگاه‌تر است! اکنون یک نفر از خودتان را با این سکّه‌ای که دارید به شهر بفرستید، تا بنگرد کدام یک از آن‌ها غذای پاکیزه‌تری دارند، و مقداری از آن برای روزی شما بیاورد. امّا باید دقّت کند، و هیچ کس را از وضع شما آگاه نسازد… (19) چرا که اگر آنان از وضع شما آگاه شوند، سنگسارتان می‌کنند یا شما را به آیین خویش بازمی‌گردانند و در آن صورت، هرگز روی رستگاری را نخواهید دید!» (20) و این‌چنین مردم را متوجّه حال آن‌ها کردیم، تا بدانند که وعده خداوند (در مورد رستاخیز) حقّ است و در پایان جهان و قیام

قیامت شکّی نیست! در آن هنگام که میان خود درباره کار خویش نزاع داشتند، گروهی می‌گفتند: «بنایی بر آنان بسازید (تا برای همیشه از نظر پنهان شوند! و از آن‌ها سخن نگویید که) پروردگارشان از وضع آن‌ها آگاه‌تر است!» ولی آن‌ها که از رازشان آگاهی یافتند (و آن را دلیلی بر رستاخیز دیدند) گفتند: «ما مسجدی در کنار (مدفن) آن‌ها می‌سازیم (تا خاطره آنان فراموش نشود.)» (21) گروهی خواهند گفت: «آن‌هاسه نفر بودند، که چهارمین آن‌ها سگ‌شان بود!» و گروهی می‌گویند: «پنچ نفر بودند، که ششمین آن‌ها سگ‌شان بود.» -- همه این‌ها سخنانی بی‌دلیل است -- و گروهی می‌گویند: «آن‌ها هفت نفر بودند، و هشتمین آن‌ها سگ‌شان بود.» بگو: «پروردگار من از تعدادشان آگاه‌تر است! و جز گروه کمی، تعداد آن‌ها را نمی‌دانند.» پس درباره آنان جز با دلیل سخن مگو و از هیچ کس درباره آن‌ها سؤال مکن! (22) و هرگز در مورد کاری نگو: «من فردا آن را انجام می‌دهم»… (23) مگر این‌که خدا بخواهد! و هر گاه فراموش کردی، (جبران کن) و پروردگارت را به‌خاطر بیاور و بگو: «امیدوارم که پروردگارم مرا به راهی روشن‌تر از این هدایت کند!» (24) آن‌ها در غارشان سی‌صد سال درنگ کردند، و نُه سال (نیز) بر آن افزودند. (25) بگو: «خداوند از مدّت توقّفشان آگاه‌تر است غیب آسمان‌ها و زمین از آن اوست! راستی چه بینا و شنواست! آن‌ها هیچ ولیّ و سرپرستی جز او ندارند! و او هیچ کس را در حکم خود شرکت نمی‌دهد!» (26)

تفسیر اهل‌بیت(علیهم السلام):

«أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحَابَ الْکَهْفِ وَالرَّقِیمِ کَانُوا مِنْ آیَاتِنَا عَجَبًا * إِذْ أَوَی الْفِتْیَةُ إِلَی الْکَهْفِ…» ⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم با سند خود از ابوبصیر از امام صادق(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

سبب نزول سوره کهف این بود که مردم مکّه [یعنی قریش] سه نفر را به نام‌های: نضربن حارث بن کلده، و عقبة بن ابی معیط، و عاص بن وائل سهمی، به نجران فرستادند، تا مسائلی را از یهود و نصارا یاد بگیرند و از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) سؤال نمایند، پس این سه نفر نزد علمای یهود آمدند و سؤال کردند و علمای یهود گفتند: سه مسأله از محمّد(صلی الله علیه و آله) سؤال کنید، اگر او مطابق آنچه ما اعتقاد داریم پاسخ داد، او صادق است.

سپس یک مسأله دیگری را سؤال کنید. و اگر او ادعای دانستن آن را کرد او کاذب و دروغگو خواهد بود. گروه اعزامی گفتند: آن سه مسأله که باید پاسخ بدهد چیست؟ علمای یهود گفتند: از او سؤال کنید، از آن گروه و فتیه‌ای که در زمان پیشین از شهر خود خارج شدند و ناپدید گردیدند و به خواب رفتند چه قدر در خواب بودند، تا بیدار شدند؟ و چند نفر بودند؟ و چه چیزی همراه آنان بود و قصّه آنان چگونه بود؟ و از او نیز درباره‌ی موسی(علیه السلام) هنگامی که خداوند به او فرمود: از آن عالم پیروی کند سؤال کنید و از او سؤال کنید درباره‌ی کسی که مشرق و مغرب خورشید را سیر کرد تا به سدّ یأجوج و مأجوج رسید، او که بود؟ و قصّه او چگونه بود؟ سپس علمای یهود پاسخ این سه مسأله را نوشتند، و گفتند: اگر او این گونه به شما پاسخ داد، صادق خواهد بود، و اگر جز این پاسخ داد، او را تصدیق ننمایید. گروه اعزامی گفتنتد: مسأله چهارمی که نباید از آن آگاه باشد چیست؟ گفتند: از او بپرسید قیامت چه زمانی خواهد بود؟ پس اگر زمانی برای آن تعیین کرد، او

دروغگو خواهد بود، چرا که زمان حدوث قیامت را جز خدا کسی نمی‌داند. پس گروه اعزامی به مکّه بازگشتند و نزد ابوطالب(علیه السلام) آمدند و گفتند:

«فرزند برادر تو ادّعا می‌کند که از آسمان برای او خبر می‌رسد، و ما می‌خواهیم مسائلی را از او سؤال کنیم، اگر پاسخ آن‌ها را بدهد، ما او را صادق می‌دانیم و اگر پاسخ ندهد، ما او را کاذب و دروغگو می‌دانیم». ابوطالب(علیه السلام) فرمود: «از هر چه می‌خواهید از او سؤال کنید» پس آنان آن سه مسئله را از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) سؤال کردند و آن حضرت فرمود: فردا به شما پاسخ می‌دهم و «إن‌شاءالله» نگفت، پس چهل روز وحی از او قطع شد، تا جایی که غمگین گردید، و اصحاب او به شک افتادند، و قریش خشنود شدند و استهزا نمودند و آزار کردند، و ابوطالب نیز غمگین شد، و چون چهل روز گذشت، سوره‌ی کهف بر آن حضرت نازل شد، و به جبرئیل فرمود: برای چه وحی را به تأخیر انداختی؟! جبرئیل گفت: ما بدون اذن خدا نمی‌توانیم فرود آییم. پس خداوند [در پاسخ آنان] فرمود: «أَمْ حَسِبْتُ… یعنی ای محمّد! تو گمان کردی که قصّه اصحاب کهف و رقیم از آیات عجیب ما می‌باشد و سپس قصّه آنان را بیان نمود و فرمود : «إِذْ أَوَی الْفِتْیَةُ إِلَی الْکَهْفِ فَقَالُوا رَبَّنَا آتِنَا مِن لَّدُنکَ رَحْمَةً وَهَیِّئْ لَنَا مِنْ أَمْرِنَا رَشَدًا…».

سپس امام صادق(علیه السلام) فرمود:

اصحاب کهف و رقیم در زمان پادشاه جبّار و سرکشی بودند و آن پادشاه آنان را دعوت به بت پرستی می‌کرد و اگر کسی نمی‌پذیرفت او را می‌کشت، و اصحاب کهف مردم خداپرست و مؤمنی بودند، و آن پادشاه جبّار کسانی را به دروازه‌ی شهر گماشت تا احدی را نگذارند از شهر خارج شود مگر آن

که در مقابل بت‌ها سجده کند، پس این گروه به بهانه صید از شهر خارج شدند و به چوپانی در بین راه برخورد نمودند و او را به خداپرستی دعوت کردند و او نپذیرفت و لکن سگ او پذیرفت و با آنان همراه شد، از این رو امام صادق(علیه السلام) فرمود: از حیوانات چهارپا تنها سه عدد داخل بهشت می‌شوند: الاغ بلعم با عورا، و گرگ یوسف(علیه السلام) و سگ اصحاب کهف.

حاصل این که اصحاب کهف به‌خاطر پادشاه مشرک [یعنی دقیانوس] به بهانه صید از شهر خارج گردیدند و چون شب شد داخل آن غار شدند و سگ آنان نیز با آن‌ها بود، پس خداوند خواب را بر آنان مسلّط نمود، چنان که می‌فرماید: «فَضَرَبْنَا عَلَی آذَانِهِمْ فِی الْکَهْفِ سِنِینَ عَدَدًا» و آنان در خواب بودند و چون خداوند آن پادشاه مشرک و قوم او را هلاک نمود، و مردم دیگری آمدند، اصحاب کهف از خواب بیدار شدند، و از همدیگر سؤال کردند: ما در این‌جا چه قدر خوابیده‌ایم؟ پس به خورشید نگاه کردند که بالا رفته، و گفتند: یک روز و یا برخی از روز را در خواب بوده‌اند، پس پولی را به یکی از همراهان خود دادند و گفتند: ناشناخته وارد شهر شو، و غذایی خریداری کن. چرا که اگر آنان ما را شناسایی کنند، یا ما را می‌کشند و یا به آیین خود وارد می‌کنند، پس آن مرد داخل شهر شد، و شهر و مردم را به گونه دیگری دید و آنان را نشناخت و آن‌ها نیز او را نشناختند و زبان او را نیز نفهمیدند پس به او گفتند: تو از کجا آمده‌ای؟ و چون او قصّه‌ی خود را بیان کرد، پادشاه آن شهر با همراهان او آمدند تا به درب غار [کهف] رسیدند، و خداوند ترسی در دل‌های آنان انداخت و نتوانستند داخل غار شوند، و از بیرون غار گفتند: اینان سه نفرند و چهارمین‌شان سگ آن‌هاست و بعضی گفتند: اینان چهار

نفرند و پنجمین‌شان سگ آن‌هاست، و بعضی گفتند: اینان پنج نفر هستند و ششمین‌شان سگ آن‌هاست، و بعضی گفتند: اینان هفت نفر هستند و هشتمین‌شان سگ آن‌هاست» و احدی از مردم شهر جرأت داخل شدن در غار را پیدا نکرد جز آن یک نفری که از غار خارج شده بود، و او چون داخل غار شد دید همراهان او هراس پیدا کرده‌اند که دقیانوس و همراهان او از آنان اطلاع پیدا کنند، پس آن یک نفری که از غار خارج شده بود به مردم گفت: ما در این مدّت طولانی [309 سال] در خواب بوده‌ایم» و این برای مردم آیه و نشانه ای از قیامت شد. پس همه آنان گریان شدند و از خدای خود خواستند، تا او آنان را به همان خواب باز گرداند. از سویی پادشاه آن زمان گفت: «خوب است ما مسجدی اطراف آنان بنا کنیم و به زیارت آن‌ها بیاییم چرا که اینان مردم مؤمنی بوده‌اند» و آنان در سال شش ماه بر پهلوی راست می‌خوابند، و شش ماه بر پهلوی چپ می‌خوابند، و سگ آنان همواره در کنار کهف بر دست‌های خود تکیه نموده است.⁽¹⁾

مؤلّف گوید:

درباره‌ی «کهف ورقیم» دو گونه روایت در کتب حدیث نقل شده است.

در تفسیر عیّاشی از امام صادق(علیه السلام) نقل شده:

آن حضرت در تفسیر آیه «أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحَابَ الْکَهْفِ وَالرَّقِیمِ کَانُوا مِنْ آیَاتِنَا عَجَبًا» فرمود: اصحاب کهف مردمی بودند که [از آیین بت پرستی] فرار کردند، و پادشاه آن زمان [دقیانوس] نام آنان و نام پدرانشان و نام قبیله‌ی آنان را در کتابی از مس ثبت نمود، از این رو خداوند آنان را «أَصْحَابَ الْکَهْفِ وَ الرَّقِیمِ» نامیده است.⁽¹⁾

در کتاب محاسن از جابر جعفی مرفوعاً از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود:

سه نفر برای عبادت از شهر خود خارج شدند و در غار کوهی مشغول عبادت شدند، ناگهان سنگ بزرگی از بالای کوه فرود آمد و بر درب غار قرار گرفت و آنان محبوس شدند، و به همدیگر گفتند: به خدا سوگند راه چاره‌ای برای ما نیست مگر آن که اگر از روی صداقت عمل خالصی انجام داده‌ایم به خدای خود عرضه کنیم تا او ما را نجات بدهد، چرا که ما تنها به‌خاطر گناهانمان در این‌جا گرفتار شده‌ایم. پس یکی از آنان گفت:

«خدایا تو می‌دانی که من عاشق زن زیبایی شدم و مال فراوانی دادم تا او را به دست آوردم و چون خواستم با او عمل زناشویی انجام بدهم، به یاد آتش دوزخ افتادم و از او جدا شدم چرا که از عذاب تو ترسیدم، پس تو این سنگ را از ما دو کن» [و ما را نجات ده] پس مقداری از آن سنگ از در غار کنار رفت، و دیگری گفت: «خدایا تو می‌دانی که روزی من عدّه‌ای را اجیر کردم برای زراعت خود که به هر کدام نصف درهم بدهم و چون فارغ شدند اجرت آنان را دادم و یکی از آنان گفت: من به اندازه دو نفر کار کردم و به خدا سوگند یک درهم کامل باید به من بدهی و نیم درهم خود را نزد من رها کرد و رفت و من با آن نیم درهم زراعت نمودن و تو روزی فراوانی از آن به من عطا کردی و چون صاحب نصف درهم آمد و مال خود را مطالبه کرد من ده هزار درهم به او دادم، خدایا اگر تو می‌دانی که من این عمل را برای تو انجام داده‌ام، این سنگ را از مقابل ما بردار» پس آن سنگ از درب غار مقداری فاصله گرفت به گونه‌ای که آنان همدیگر را مشاهده نمودند. سپس سوّمی گفت: «خدایا تو می‌دانی که پدر و مادر من در خواب بودند، و من قدحی از

شیر برای آنان آوردم و چون ترسیدم که اگر روی زمین بگذارم حشرات زمین داخل آن بروند، روی دست خود نگهداشتم و پدر و مادر خود را بیدار نکردم، تا این‌که خودشان بیدار شدند و از آن شیر نوشیدند، پس من این کار را برای خشنودی تو انجام داده‌ام، این سنگ را از ما دور کن» [و ما را نجات بده] پس آن سنگ کنار رفت و راه آنان باز شد، و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «کسی که با خدا راست بگوید نجات پیدا می‌کند.»⁽¹⁾

مؤلّف گوید:

روایت اوّل مسنده است و روایت دوّم مرفوعه می‌باشد، بنابراین باید به روایت اوّل اعتماد شود، علاوه بر این که روایت اوّل را روایات دیگری نیز تأیید می‌کند. و الله العالم.

«فَضَرَبْنَا عَلَی آذَانِهِمْ فِی الْکَهْفِ سِنِینَ عَدَدًا»⁽¹⁾

در کتاب طبّ الأئمّة از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل شده که آن حضرت فرموده است:

اگر بچّه شیرخواری زیاد گریه کند، و یا کسی در شب هراس و وحشت پیدا نماید، و یا زنی از بیماری در شب به خواب نرود این آیه سبب بهبودی آنان خواهد شد، «فَضَرَبْنَا عَلَی آذَانِهِمْ فِی الْکَهْفِ سِنِینَ عَدَدًا * ثُمَّ بَعَثْنَاهُمْ لِنَعْلَمَ أَیُّ الْحِزْبَیْنِ أَحْصَی لِمَا لَبِثُوا أَمَدًا.»⁽²⁾

«نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ نَبَأَهُم بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْیَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَزِدْنَاهُمْ هُدًی»⁽³⁾

ابوعمرو زبیری گوید: امام صادق(علیه السلام) «فرمود:

خدای تبارک و تعالی، ایمان را بر اعضا و جوارح فرزند آدم واجب نموده و بین آن‌ها تقسیم کرده است، و هر عضوی از انسان دارای سهمی از ایمان است» پس من به آن حضرت عرضه داشتم: نقصان ایمان و تمامیّت آن را فهمیدم،

زیاد شدن آن چه دلیلی دارد؟ فرمود: قول خداوند عزّوجلّ که می‌فرماید: «وَإِذَا مَا أُنزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُم مَّن یَقُولُ أَیُّکُمْ زَادَتْهُ هَذِهِ إِیمَانًا فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُواْ فَزَادَتْهُمْ إِیمَانًا وَهُمْ یَسْتَبْشِرُونَ * وَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِم مَّرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَی رِجْسِهِمْ.»

و نیز قول خداوند که می‌فرماید:

«نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ نَبَأَهُم بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْیَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَزِدْنَاهُمْ هُدًی.»

سپس فرمود:

اگر در ایمان زیاده و نقصان نبود، کسی بر دیگری فضیلت پیدا نمی‌کرد، و نعمت‌ها مساوی بود، و مردم یکسان می‌بودند، و تفضیلی وجود نداشت، و لکن با تمامیّت و کمال ایمان مؤمنین داخل بهشت می‌شوند، و با زیاد شدن ایمان درجات‌شان نزد خداوند متفاوت می‌شود، و با نقصان ایمان گناهکاران داخل آتش می‌شوند.⁽¹⁾

فقال: قول الله؟عز؟: «وَ إِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ أَیُّکُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِیماناً فَأَمَّا الَّذِینَ

آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِیماناً وَ هُمْ یَسْتَبْشِرُونَ وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ» و قال: نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْیَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَ زِدْناهُمْ هُدیً و لو کان کله واحدا لا زیادة فیه و لا نقصان، لم یکن لأحد منهم فضل علی الآخر، و لاستوت النعم، و لا استوی الناس و بطل التفضیل، و لکن بتمام الایمان دخل المؤمنون الجنة، و بالزیادة فی الایمان تفاضل المؤمنون بالدرجات عند الله و بالنقصان دخل المفرطون النار.[تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 250، ح 33، از اصول کافی]

«إِنَّهُمْ إِن یَظْهَرُوا عَلَیْکُمْ یَرْجُمُوکُمْ أَوْ یُعِیدُوکُمْ فِی مِلَّتِهِمْ وَلَن تُفْلِحُوا إِذًا أَبَدًا»⁽¹⁾

همان گونه که در حدیث علی بن ابراهیم گذشت، در کتاب احتجاج نیز از امام صادق(علیه السلام) ضمن حدیث مفصّلی نقل شده که فرمود:

از بین کسانی که از دنیا رحلت نمودند، عدّه‌ی زیادی به دنیا بازگشتند [تا مسأله معاد روشن شود] مانند اصحاب کهف که خداوند پس از سی‌صد [و نُه] سال آنان را زنده نمود، و در زمان مردمی که منکر بعث و قیامت بودند به دنیا بازگشتند، تا دلیل قاطعی بر علیه منکرین قیامت باشد و خداوند با این عمل قدرت خود را به آنان نشان دهد، تا به حقانیّت قیامت پی ببرند. ⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) در سخن دیگری می‌فرماید:

از پشت کعبه بیست و هفت نفر به حضرت مهدی قائم؟عج؟ می‌پیوندند، پانزده نفر از قوم موسی (علیه السلام) کسانی که «یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ یَعْدِلُونَ» و هفت نفر از اصحاب کهف، و یوشع بن نون، و ابو دجاجه انصاری، و مقداد، و مالک اشتر [و فرد دیگری] و این بیست و هفت نفر از انصار امام زمان(علیه السلام) و کارپردازان او خواهند بود.⁽³⁾

«فَلَا تُمَارِ فِیهِمْ إِلَّا مِرَاء ظَاهِرًا وَلَا تَسْتَفْتِ فِیهِم مِّنْهُمْ أَحَدًا»⁽¹⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

از نزاع و درگیری و دشمنی با همدیگر پرهیز کنید، چرا که نزاع و خصومت قلب‌ها را نسبت به برادران دینی بیمار می‌کند و سبب نفاق خواهد شد.⁽²⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

هر کس با سه چیز خدا را ملاقات کند، از هر دری از بهشت که بخواهد وارد بهشت می‌شود: اخلاق نیک، ترس از خدا در پنهان و آشکار و پرهیز از نزاع، گرچه صاحب حق باشد.⁽³⁾

و نیز فرمود:

من ضامن خانه‌ای در اعلای بهشت، و خانه‌ای در وسط بهشت، و خانه ای در باغستان بهشت هستم، برای کسی که نزاع و خصومت را ترک کند گرچه صاحب حق باشد.⁽⁴⁾

و نیز فرمود:

چهار خصلت قلب را می‌میراند: گناه بر روی گناه [بدون توبه] و فراوان سخن گفتن با زن‌ها، و ممارات و نزاع با احمق، به این که یکی او بگوید و یکی تو بگویی و هرگز به خیری منتهی نشود….⁽¹⁾

«وَلَا تَقُولَنَّ لِشَیْءٍ إِنِّی فَاعِلٌ ذَلِکَ غَدًا»⁽²⁾

امام باقر(علیه السلام) در تفسیر آیه «وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَی آدَمَ مِن قَبْلُ فَنَسِیَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا» فرمود:

خداوند هنگامی که به آدم فرمود: داخل بهشت شو، به او فرمود: «ای آدم نزدیک این شجره مشو» و آن شجره را به او نشان داد پس آدم به پروردگار خود گفت: چگونه ممکن است من به آن نزدیک بشوم در حالی که تو من را و همسرم را از آن نهی نموده‌ای؟ پس خداوند به آنان فرمود: نزدیک آن شجره نشوید یعنی از آن نخورید. و آدم و حوّا گفتند: «آری، ای پروردگار! ما به آن نزدیک نخواهیم شد و از آن نخواهیم خورد» و لکن «إن‌شاءالله» نگفتند، و خداوند آنان را به خودشان واگذار نمود. [و شد آنچه شد!!] و به پیامبر خود(صلی الله علیه و آله) نیز در قرآن فرمود: «وَلَا تَقُولَنَّ لِشَیْءٍ إِنِّی فَاعِلٌ ذَلِکَ غَدًا * إِلَّا أَن یَشَاء اللَّهُ». یعنی هرگز نگو: من فردا چنین خواهم کرد، جز آن که بگویی: اگر خدا خواسته باشد من چنین کاری را انجام بدهم، و مشیّت او این باشد که من نتوانم آن کار را انجام بدهم، در آن صورت من قدرت انجام آن را نخواهم داشت.

سپس فرمود:

«وَاذْکُر رَّبَّکَ إِذَا نَسِیتَ» یعنی اگر فراموش کردی، چون به یاد آوردی بگو: «ان شاء الله.» ⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

«وَاذْکُر رَّبَّکَ إِذَا نَسِیتَ» درباره‌ی سوگند بدون «ان شاء الله» است، که چون به یاد آوردی بگو: «ان شاء الله.»⁽²⁾

و در کتاب بحارالأنوار از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

تا چهل روز کسی که «إن‌شاءالله» را فراموش نموده، می‌تواند «إن‌شاءالله» را بگوید، چرا که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در پاسخ سؤالات مردم یهود فرمود: «فردا

بیایید تا پاسخ شما را بدهم» و چون «إن‌شاءالله» نگفت جبرئیل چهل روز وحی را از او قطع نمود و چون پاسخ یهود را آورد [و سوره‌ی کهف را نازل نمود] به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «وَلَا تَقُولَنَّ لِشَیْءٍ إِنِّی فَاعِلٌ ذَلِکَ غَدًا * إِلَّا أَن یَشَاء اللَّهُ وَاذْکُر رَّبَّکَ إِذَا نَسِیتَ.» ⁽¹⁾

مرازم بن حکیم گوید: امام صادق(علیه السلام) دستور داد نامه‌ای را درباره‌ی کاری بنویسند و چون نوشته شد و آن حضرت دید که در آن «إن‌شاءالله» نوشته نشده، فرمود:

چگونه شما امید دارید که این کار انجام شود، در حالی که مشیّت خدا را در آن یاد نکرده‌اید؟! سپس فرمود: هر کاری را که مکتوب می‌کنید «إن‌شاءالله» به دنبال آن بنویسید.⁽²⁾

«وَلَبِثُوا فِی کَهْفِهِمْ ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِینَ وَازْدَادُوا تِسْعًا»⁽³⁾

جابر گوید: از امام باقر(علیه السلام) شنیدم که می‌فرمود:

«به خدا سوگند مردی از ما اهل‌بیت بعد از رحلت خود از دنیا، سی‌صد و نه سال حکومت خواهد نمود» گفتم: آن در چه زمانی خواهد بود؟ فرمود:

پس از رحلت قائم از دنیا. گفتم: حضرت قائم چه مقدار حکومت خواهد کرد؟ فرمود: «حکومت اونوزده سال از روز قیام تا روز رحلت او از دنیا خواهد بود.» گفتم: آیا بعد از مرگ او هرج و مرج خواهد بود؟ فرمود: آری، پنجاه سال، و پس از آن منصور [یعنی امام حسین(علیه السلام)] به دنیا باز می‌گردد، و انتقام خون خود و خون اصحاب خود را خواهد گرفت، و آن قدر می‌کشد و اسیر می‌کند که گفته می‌شود: «اگر او از ذریّه پیامبران می‌بود، مردم را این قدر نمی‌کشت» پس مردم از سیاه و سفید جمع می‌شوند و او را به حرم خدا باز می‌گردانند، و چون بلا سخت می‌شود، منتصر از دنیا می‌رود، و سفاح [یعنی امیرالمؤمنین(علیه السلام)] به دنیا باز می‌گردد و به‌خاطر منتصر خشمگین می‌شود، و هر دشمن و جائری که با ما دشمن بوده است را می‌کشد، و مالک کلّ روی زمین می‌شود، و خداوند امر حکومت او را اصلاح می‌نماید و سی‌صد و نه سال حکومت می‌نماید. سپس امام باقر(علیه السلام) فرمود: ای جابر! آیا می‌دانی منتصر و سفّاح کیانند؟ فرمود: منتصر حسین(علیه السلام) است و سفّاح امیرالمؤمنین -- صلوات الله علیهم اجمعین -- می‌باشد.⁽¹⁾

B

شهادت اصحاب کهف به ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام)

مرحوم ابن شهر آشوب از جابر و انس نقل نموده که گویند:

گروهی نزد عمر از علیّ(علیه السلام) بدگویی و تنقیص کردند، و سلمان به عمر گفت: ای عمر آیا به یاد داری روزی را که تو و ابوبکر و من و ابوذّر نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بودیم و آن حضرت شمله و عبایی را پهن نمود و ما را بر روی آن نشاند و دست علی(علیه السلام) را گرفت و او را در وسط شمله قرار داد و سپس به ابوبکر فرمود: «ای ابابکر برخیز و بر علی به امامت و خلافت بر مسلمین سلام کن» و به همه ماها نیز چنین فرمود [و همه ما برخاستیم و بر علیّ(علیه السلام) به عنوان امامت و خلافت بر مسلمین سلام کردیم] سپس فرمود: «یا علیّ تو نیز برخیز و بر نور خورشید سلام کن» پس علی(علیه السلام) به خورشید خطاب نمود و گفت: «سلام بر تو ای نور تابان» و خورشید به لرزه آمد و پاسخ داد: «و علیک السّلام یا ولیّ الله و وصیّ رسوله.»

سپس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) دست‌های مبارک خود را به طرف آسمان بالا نمود و فرمود:

«خدایا تو به برادر من سلیمان -- برگزیده خود -- ملکی عطا نمودی و باد را در اختیار او قرار دادی -- که غدوّها شهر و رواحها شهر -- پروردگارا! اکنون آن باد را بفرست تا اینان را نزد اصحاب کهف ببرد» و سپس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به ما دستور داد تا به اصحاب کهف سلام کنیم، پس علی(علیه السلام) به باد فرمود: «یا ریح اِحملینا» یعنی ای باد ما را بالا ببر، پس ما در هوا قرار گرفتیم و باد ما را حرکت می‌داد آن گونه که خدا می‌خواست، سپس علیّ(علیه السلام) فرمود: «ای باد

ما را زمین گذار»پس او ما را نزد اصحاب کهف پایین گذارد، و هر کدام از ما به اصحاب کهف سلام کردیم و جوابی از آنان نشنیدیم، پس علیّ(علیه السلام) برخاست و گفت: «السّلام علیکم یا أصحاب الکهف» و ما شنیدیم که اصحاب کهف گفتند: «و علیک السّلام یا وصیّ محمّد، همانا ما گروهی هستیم که از زمان دقیانوس تا کنون در این‌جا محبوس می‌باشیم» پس علیّ(علیه السلام) به آنان فرمود: «برای چه سلام این قوم را پاسخ ندادید؟» اصحاب کهف گفتند: «ما کسانی هستیم که جز سلام پیامبر و وصیّ پیامبر را پاسخ نمی‌دهیم، و تو وصیّ خاتم پیامبران و خلیفه رسول ربّ العالمین هستی».

سپس علی(علیه السلام) به ما فرمود:

در جای خود بنشینید و ما در جای خود نشستیم، و علیّ(علیه السلام) به باد فرمود: «یا ریح اِحملینا» یعنی ای باد ما را بالا ببر،و ناگهان ما در هوا قرار گرفتیم و به خواست خداوند حرکت کردیم، تا این که علیّ(علیه السلام) فرمود: «ای باد ما را پایین گذار» و سپس آن حضرت پای خود را بر زمین زد و آبی ظاهر شد و او وضو گرفت و ما نیز وضو گرفتیم و سپس فرمود: زود است که به نماز رسول خدا(صلی الله علیه و آله) یا برخی از آن برسید و سپس فرمود: «ای باد ما را سوار کن» و باز فرمود: «ما را پایین بیاور» و ناگهان ما خود را در مسجد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) یافتیم و آن حضرت یک رکعت از نماز صبح را خوانده بود؟

انس بن مالک گوید:

علی(علیه السلام) در کوفه از بالای منبر مسجد کوفه از من درباره‌ی این قصّه گواهی خواست و به من فرمود: شهادت بده و من شهادت ندادم و مداهنه نمودم و او به من فرمود: «اگر با وصیّت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) مداهنه می‌کنی و شهادت

نمی‌دهی، خدا تو را گرفتار پیسی در بدن و بیماری شکم و کوری چشم نماید» و چیزی نگذشت که من پیسی پیدا کردم و کور شدم و نتوانستم روزه بگیرم نه در ماه رمضان و نه در غیر آن.

سپس گوید:

آن بساط [که ما بر آن نشستیم را اهل هربوق به آن حضرت اهدا نموده‌اند، و کهف نیز در بلاد روم در جایی به نام «ارکدی» و ملک با هندق بود و امروز به آن ضیعه می‌گویند.

و در روایت دیگری آمده که آن کسا را خطی بن اشرف برادر کعب بن اشرف هدیه داده بود و چون او معجزات علیّ(علیه السلام) را مشاهده نمود مسلمان شد و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) او را محمّد نامید.⁽¹⁾

B

ثم رفع رسول الله(صلی الله علیه و آله) یده إلی السماء، فقال: «اَللَّهُمَّ إنک أعطیت لأخی سلیمان صفیک منک ملکا و ریحا غدوها شهر و رواحها شهر، اَللَّهُمَّ أرسل تلک لتحملهم إلی أصحاب الکهف و أمرنا أن نسلم علی أصحاب الکهف. فقال علی: «یا ریح، احملینا» فإذا نحن فی الهواء فسرنا ما شاء الله، ثم قال: «یا ریح، ضعینا» فوضعتنا عند الکهف، فقام کل واحد منا و سلم فلم یرد الجواب، فقام علی(علیه السلام) فقال: «السّلام علیکم یا أصحاب الکهف» فسمعنا: و علیک السّلام یا وصی محمّد، إنا قوم محبوسون هاهنا من زمن دقیانوس. فقال لهم: «لم لم تردوا سلام القوم». فقالوا: نحن فتیة لا نرد إلّا علی نبی، أو وصی نبی، و أنت وصی خاتم النّبیین و خلیفة رسول رب العالمین. ثم قال: «خذوا مجالسکم». فأخذنا مجالسنا.

ثم قال: «یا ریح، احملینا». فإذا نحن فی الهواء، فسرنا ما شاء الله، ثم قال: «یا ریح ضعینا»فوضعتنا، ثم رکض برجله الأرض فنبعت عین ماء فتوضأ و توضأنا، ثم قال: «ستدرکون الصلاة مع النّبی أو بعضها، ثم قال: «یا ریح، احملینا»، ثم قال: «ضعینا» فوضعتنا فإذا نحن فی مسجد رسول الله(صلی الله علیه و آله) و قد صلی من الغداة رکعة.

قال أنس: فاستشهدنی علی و هو علی منبر الکوفة فداهنت، فقال: «إن کنت کتمتها مداهنة بعد وصیة رسول الله(صلی الله علیه و آله) إیاک، فرماک الله ببیاض فی جسمک، و لظی فی جوفک، و عمی فی عینیک» فما برحت حتّی برصت و عمیت و کان أنس لا یطیق الصیام فی شهر رمضان و لا غیره.

و البساط أهداه أهل هربوق و الکهف فی بلاد الروم فی موضع یقال له: ارکدی، و کان فی ملک باهندق، و هو الیوم اسم الضیعة.

و فی خبر: أن الکساء أتی به خطی بن الأشرف أخو کعب، فلما رأی شرف معجزات علی(علیه السلام) أسلم و سماه النّبی(صلی الله علیه و آله) محمّدا. [البرهان فی تفسیر القرآن، ج 3، ص 615]

مؤلّف گوید:

مضمون روایت فوق با اختلافاتی در عبارات و مضامین در تفسیر برهان از کتاب فضائل شاذان نقل شده و شما متن آن را در پاورقی مشاهده می‌کنید.⁽¹⁾

B

قال: فعند ذلک قام الناس من حوله، و قصدوه و قالوا: یا أنس، حدثنا ما کان السبب؟ فقال لهم: الهوا عن هذا قالوا له: لا بد أن تخبرنا بذلک. فقال: اجلسوا مواضعکم و اسمعوا منی حدیثا کان هو السبب لدعوة علی(علیه السلام).

اعلموا أن النّبی(صلی الله علیه و آله) قد اهدی له بساط شعر من قریة کذا و کذا من قری المشرق، یقال لها: هندق، فأرسلنی رسول الله(صلی الله علیه و آله) إلی أبی بکر و عمر و عثمان و طلحة و الزبیر و سعد و سعید و عبد الرحمن بن عوف الزهری، فأتیته بهم و عنده ابن عمه علی بن أبی‌طالب(علیه السلام) فقال لی: «یا أنس ابسط البساط و اجلس حتّی تخبرنی بما یکون منهم». ثم قال: «یا علی، قل: یا ریح احملینا». قال: فقال الإمام علی(علیه السلام): «یا ریح، احملینا» فإذا نحن فی الهواء فقال: «سیروا علی برکة الله» قال: فسرنا ما شاء الله، ثم قال: «یا ریح، ضعینا» فوضعتنا، فقال:

«أ تدرون أین أنتم»؟ قلنا: الله و رسوله و علی أعلم، فقال: «هؤلاء أصحاب الکهف و الرقیم الذین کانوا من آیات الله عجبا، قوموا بنا -- یا أصحاب رسول الله -- حتّی نسلم علیهم»، فعند ذلک قام أبو بکر و عمر فقالا: السّلام علیکم یا أصحاب الکهف و الرقیم. قال: فلم یجبهما أحد، قال:فقام طلحة و الزبیر فقالا: السّلام علیکم یا أصحاب الکهف و الرقیم. فلم یجبهما أحد، قال أنس:فقمت أنا و عبد الرحمن بن عوف فقلت: أنا أنس خادم رسول الله(صلی الله علیه و آله)، السّلام علیکم یا أصحاب الکهف و الرقیم، فلم یجبنا أحد.

قال: فعند ذلک قام الإمام علی(علیه السلام) و قال: «السّلام علیکم یا أصحاب الکهف و الرقیم الذین کانوا من آیات الله عجبا». فقالوا: و علیک السّلام و رحمة الله و برکاته یا وصی رسول الله (صلی الله علیه و آله) فقال: «یا أصحاب الکهف لم لا رددتم علی أصحاب رسول الله(صلی الله علیه و آله) السّلام»؟ فقالوا: یا خلیفة رسول الله، إنا فتیة آمنوا بربهم و زادهم الله هدی، و لیس معنا إذن أن نرد السّلام إلّا علی نبی أو وصی نبی، و أنت وصی خاتم النّبیین، و أنت سید الوصیین. ثم قال: «أسمعتم، یا أصحاب رسول الله»؟ قلنا: نعم یا أمیر المؤمنین. قال: «فخذوا مواضعکم و اقعدوا فی مجالسکم». قال: فقعدنا فی مجالسنا.

B

ثم قال: «یا ریح، احملینا» فحملتنا و سرنا ما شاء الله، إلی أن غربت الشمس، ثم قال: «یا ریح، ضعینا»، فإذا نحن فی أرض کالزعفران لیس بها حسیس و لا أنیس، نباتها القیصوم و الشیح و لیس فیها ماء، فقلنا یا أمیر المؤمنین دنت الصلاة و لیس عندنا ماء نتوضأ به؟ ثم قام و جاء إلی موضع من تلک الأرض، فرکض برجله فنبعت عین ماء عذب فقال: «دونکم و ما طلبتم، و لولا طلبتکم لجاءنا جبرئیل(علیه السلام) بماء من الجنة». قال:

فتوضأنا به و صلینا، و وقف(علیه السلام) یصلی إلی أن انتصف اللیل، ثم قال: «فخذوا مواضعکم، ستدرکون الصلاة مع رسول الله(صلی الله علیه و آله) أو بعضها».

ثم قال: «یا ریح، احملینا». فإذا نحن فی الهواء، ثم سرنا ما شاء الله، فإذا نحن بمسجد رسول الله (صلی الله علیه و آله) و قد صلی من صلاة الغداة رکعة واحدة، فقضینا ما کان قد سبقنا بها رسول الله(صلی الله علیه و آله)، ثم التفت إلینا فقال لی:

«یا أنس، تحدثنی أم أحدثک»؟ قلت: بل من فیک أحلی، یا رسول الله. قال: فابتدأ بالحدیث من أوله إلی آخره کأنه کان معنا.

قال(صلی الله علیه و آله): «یا أنس، أ تشهد لابن عمی بها إذا استشهدک»؟ فقلت: نعم یا رسول الله. قال: فلما ولی أبو بکر الخلافة أتی علی(علیه السلام) إلی و کنت حاضرا عند أبی بکر والناس حوله، فقال لی: «یا أنس، أ لست تشهد بفضیلة البساط، و یوم عین الماء و یوم الجب»؟ فقلت له: یا علی، قد نسیت لکبری، فعندها قال لی: «یا أنس، إن کنت کتمتها مداهنة بعد وصیة رسول الله(صلی الله علیه و آله) لک، رماک الله ببیاض فی وجهک، و لظی فی جوفک، و عمی فی عینیک». فما قمت من مقامی حتّی برصت و عمیت، و أنا الآن لا أقدر علی الصیام فی شهر رمضان و لا غیره، لأن الزاد لا یبقی فی جوفی. و لم یزل علی ذلک حتّی مات بالبصرة. [تفسیر برهان، ج 3، ص 616، ح 15]

سوره کهف، آیات 27 تا 31

متن:

«وَاتْلُ مَا أُوحِیَ إِلَیْکَ مِن کِتَابِ رَبِّکَ لَا مُبَدِّلَ لِکَلِمَاتِهِ وَلَن تَجِدَ مِن دُونِهِ مُلْتَحَدًا 27 وَاصْبِرْنَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُم بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَلَا تَعْدُ عَیْنَاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَن ذِکْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَکَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا 28 وَقُلِ الْحَقُّ

مِن رَّبِّکُمْ فَمَن شَاء فَلْیُؤْمِن وَمَن شَاء فَلْیَکْفُرْ إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِینَ نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا وَإِن یَسْتَغِیثُوا یُغَاثُوا بِمَاء کَالْمُهْلِ یَشْوِی الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ وَسَاءتْ مُرْتَفَقًا 29 إِنَّ الَّذِینَ آمَنُواوَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ إِنَّا لَا نُضِیعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا 30 أُوْلَئِکَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِی مِن تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ یُحَلَّوْنَ فِیهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِن ذَهَبٍ وَیَلْبَسُونَ ثِیَابًا خُضْرًا مِّن سُندُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُّتَّکِئِینَ فِیهَا عَلَی الْأَرَائِکِ نِعْمَ الثَّوَابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقًا 31».

¬Kj

لغات:

«فُرُط» به معنای تجاوز از حقّ و خروج از آن است، و أفرط إفراطاً، إذا أسرف و «سُرادق» به معنای خیمه و فسطاط محیط است، و گفته شده: سرادق آن پارچه‌ای است که اطراف خیمه کشیده می‌شود، و «مُهل» مسّ گداخته است، و «مرتفق» متکّا را گویند، و ارتفق یعنی اِتّکأ علی مرفقه.

ترجمه:

آنچه از کتاب پروردگارت به تو وحی شده تلاوت کن! هیچ چیز سخنان پروردگارت را دگرگون نمی‌سازد و هرگز پناهگاهی جز او نمی‌یابی! (27) با کسانی باش که پروردگار خود را صبح و عصر می‌خوانند، و تنها رضای او را می‌طلبند! و هرگز به‌خاطر زیورهای دنیا، چشمان خود را از آن‌ها برمگیر! و از کسانی که قلب‌شان را از یاد خود غافل ساختیم اطاعت مکن! همانها که از هوای نفس پیروی کردند، و کارهای‌شان افراطی است. (28) بگو: «این حقّ است از سوی پروردگارتان! هر کس می‌خواهد ایمان بیاورد (و این حقیقت را پذیرا شود)، و هر کس میخواهد کافر گردد!» ما برای ستمگران آتشی آماده کردیم که سراپرده‌اش آنان را از هر سو احاطه

کرده است! و اگر تقاضای آب کنند، آبی برای آنان میاورند که همچون فلز گداخته صورتها را بریان می‌کند! چه بد نوشیدنی، و چه بد محل اجتماعی است! (29) مسلّماً کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته انجام دادند، ما پاداش نیکوکاران را ضایع نخواهیم کرد! (30) آن‌ها کسانی هستند که بهشت جاودان برای آنان است باغهایی از بهشت که نهرها از زیر درختان و قصرهایش جاری است در آنجا با دستبندهایی از طلا آراسته می‌شوند و لباسهایی (فاخر) به رنگ سبز، از حریر نازک و ضخیم، دربر می‌کنند در حالی که بر تختها تکیه کرده‌اند. چه پاداش خوبی، و چه جمع نیکویی! (31)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَاتْلُ مَا أُوحِیَ إِلَیْکَ مِن کِتَابِ رَبِّکَ لَا مُبَدِّلَ لِکَلِمَاتِهِ وَلَن تَجِدَ مِن دُونِهِ مُلْتَحَدًا»⁽¹⁾

در کتاب طبّ الأئمّة نقل شده که سالم بن محمّد گوید: به امام صادق(علیه السلام) از درد پاهایم شکایت کردم و گفتم: این درد پا، مرا از عبادت خدا و زندگی باز داشته است! امام علیه السلام) فرمود:

پاهای خود را تعویذ کن [و به خدا بسپار]گفتم: ای فرزند رسول خدا به چه چیزی تعویذ نمایم؟ فرمود: «هفت مرتبه آیه فوق را بر آن‌ها بخوان» پس من به دستور آن حضرت عمل کردم و کاملاً بهبودی پیدا کردم.⁽²⁾

«وَاصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُم بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَلَا تَعْدُ عَیْنَاکَ عَنْهُمْ…» ⁽¹⁾

امام باقر و امام صادق(علیه السلام) می‌فرمایند:

مقصود از «یَدْعُونَ رَبَّهُم بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِیِّ» نماز صبح و نماز شام است.⁽²⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

آیه فوق درباره‌ی سلمان نازل شده، او کسایی پشمین پوشیده بود و طعام خود را در آن قرار داده بود و خدمت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نشسته بود، پس عیینة بن حصین وارد شد و دید که سلمان در آن هوای گرم کسایی پوشیده و عرق کرده است! به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) گفت: یا رسول الله! هنگامی که ما بر شما وارد می‌شویم این افراد را از نزد خود دور کنید، و چون ما خارج می‌شویم هر کس را می‌خواهید در کنار خود قرار بدهید! پس آیه «وَاصْبِرْ نَفْسَکَ» تا «وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَن ذِکْرِنَا» نازل شد و مقصود از «مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَن ذِکْرِنَا» عیینة بن حصین بن حذیفة بن بدر فرازی می باشد.⁽³⁾

حصین بن حذیفة بن بدر الفزاری. [تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 257، ح 65]B

و در مجمع البیان از ابن مسعود نقل شده که:

سلمان و خبات می‌گفتند: آیه فوق درباره‌ی ما نازل شده چرا که اقرع بن حابس تمیمی و عیینة بن حصین فرازی و برخی دیگر از «مؤلّفة قلوبهم» نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آمدند و چون دیدند، آن حضرت با بلال و صهیب و خبات و امثال آنان از فقرا نشسته است، آنان را حقیر و ناچیز شمردند و گفتند: «یا رسول الله! اینان را از خود دور کن تا ما با تو خلوت کنیم؟»

عبدالله بن مسعود گوید:

عادت ما با رسول خدا(صلی الله علیه و آله) این بود که ما در کنار او بودیم، تا وقتی که آن حضرت بر می‌خاست، پس این آیه نازل شد: «وَاصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُم بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِیِّ … » و از آن به بعد، رسول خدا(صلی الله علیه و آله) با ما می‌نشست، به گونه‌ای که زانوهای او به ما نزدیک می‌شد و چون ساعت برخاستن آن حضرت فرا می‌رسید، ما بر می خاستیم .⁽¹⁾

«وَقُلِ الْحَقُّ مِن رَّبِّکُمْ فَمَن شَاء فَلْیُؤْمِن وَمَن شَاء فَلْیَکْفُرْ إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِینَ نَارًا…»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

این آیه در مقام وعید عذاب است.⁽²⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

آیه فوق توسّط جبرئیل چنین نازل شد: «وَقُلِ الْحَقُّ مِن رَّبِّکُمْ ولایة علیّ(علیه السلام) فَمَن شَاء فَلْیُؤْمِن وَمَن شَاء فَلْیَکْفُرْ إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِینَ نَارًا….»⁽³⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی نیز گوید آیه فوق همین گونه نازل شده است، و سپس گوید:

«مهل» ته نشین‌های روغن زیتون جوش آمده است، که چون دوزخیان می‌نوشند صورت‌های آنان بریان می‌شود.⁽⁴⁾

«وَ قُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکُمْ یعنی ولایة علی فَمَنْ شاءَ فَلْیُؤْمِنْ وَ مَنْ شاءَ فَلْیَکْفُرْ إِنَّا أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِینَ آل محمّد(علیه السلام) حقهم ناراً أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها وَ إِنْ یَسْتَغِیثُوا یُغاثُوا بِماءٍ کَالْمُهْلِ» قال: المهل الذی یبقی فی أصل الزیت المغلی، «یَشْوِی الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرابُ وَ ساءَتْ مُرْتَفَقاً». [تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 258، ح 71]

زیادبن سلمه گوید: خدمت امام کاظم(علیه السلام) رفتم و آن حضرت به من فرمود:

تو کارمند سلطان ظالم هستی؟ گفتم: آری. فرمود: برای چه؟ گفتم: به‌خاطر این که من اهل انفاق هستم و مخارج عیال، بر عهده من می‌باشد، و در آمد دیگری ندارم. پس امام(علیه السلام) فرمود: ای زیاد! اگر من از بالای کوه سقوط کنم و بدنم پاره پاره شود، برای من بهتر از این است که برای این ستمکاران کاری را انجام بدهم و یا قدم روی فرش آنان بگذارم، جز این که برای نجات مؤمنی از گرفتاری و اندوه و بدهکاری باشد. سپس فرمود: ای زیاد! کم‌ترین عذاب خدا نسبت به کسانی که برای ظلمه کار می‌کنند این است که در قیامت، زیر خیمه‌ای از آتش قرار خواهند داشت، تا خداوند از حساب خلائق فارغ شود.⁽¹⁾

«وَإِن یَسْتَغِیثُوا یُغَاثُوا بِمَاء کَالْمُهْلِ یَشْوِی الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ وَسَاءتْ مُرْتَفَقًا…»⁽²⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در تفسیر آیه «مِن مَّاء صَدِیدٍ»⁽³⁾فرمود:

آب صدید را چون نزد انسان دوزخی می‌آورند [با شدّت عطشی که دارد] از آن کراهت پیدا می‌کند، و چون نزدیک او می‌برند پوست صورت و پوست سر او می‌سوزد و می‌ریزد، و چون می‌نوشد، روده‌های او پاره می‌شود و از عقب

او خارج می‌گردد، چنان که خداوند می‌فرماید: «وَسُقُوا مَاءً حَمِیمًا فَقَطَّعَ أَمْعَاءهُمْ»⁽¹⁾، و می‌فرماید: «وَإِن یَسْتَغِیثُوا یُغَاثُوا بِمَاءٍ کَالْمُهْلِ یَشْوِی الْوُجُوهَ.» ⁽²⁾

زراره گوید: امام صادق(علیه السلام) در تفسیر آیه «یَوْمَ تُبَدَّلُ الأَرْضُ غَیْرَ الأَرْضِ»⁽³⁾، فرمود:

زمین در قیامت تبدیل به نان [سفید] می‌شود و مردم از آن می‌خورند تا از حساب فارغ شوند: پس شخصی به آن حضرت گفت: آیا مردم در قیامت توجّه به خوردن و آشامیدن دارند؟ و امام(علیه السلام) فرمود: فرزند آدم مجوّف آفریده شده است و ناچار از غذا و آب می‌باشد. سپس فرمود: آیا مردم قیامت بیشتر در سختی هستند، یا اهل دوزخ؟ در حالی که اهل دوزخ گرسنه و تشنه می‌شوند و به خدا سوگند فریاد بر می‌آورند و آب و غذا طلب می‌کنند، چنان که خداوند

می‌فرماید: «وَإِن یَسْتَغِیثُوا یُغَاثُوا بِمَاءٍ کَالْمُهْلِ یَشْوِی الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ.»⁽⁴⁾

«وَ إِنْ یَسْتَغِیثُوا یُغاثُوا بِماءٍ کَالْمُهْلِ یَشْوِی الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرابُ». [تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 260، ح 78]

«إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ… أُوْلَئِکَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِی… وَیَلْبَسُونَ ثِیَابًا خُضْرًا مِّن سُندُسٍ»⁽¹⁾

علی بن ابراهیم با سند خود از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل نموده که فرمود:

هنگامی که من در معراج داخل بهشت شدم در بهشت درخت طوبی را دیدم که اصل آن در خانه علیّ(علیه السلام) بود و در هر قصری و منزلی شاخه‌ای از آن قرار داشت و اعلای آن درخت ظرف‌های عطر و حله‌های دیباج بود، و برای هر بنده مؤمنی هزار هزار جامه‌ی عطر و در هر جامه‌ی عطری، یکصد حلّه بود و هر کدام را رنگی بود، و آن‌ها لباس‌های اهل بهشت است….»⁽²⁾

و الحدیث طویل أخذنا منه موضع الحاجة. [تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 261، ح 81]

مؤلّف گوید:

اوصاف اهل بهشت و نعمت‌های بهشتی و درخت طوبی در ذیل آیات گذشت و خواهد آمد و ما در کتاب «راه بهشت» و کتاب «مژده‌های رحمت» و کتاب «بشارت‌های معصومین» و کتاب «کشکول عجایب» نعمت‌های بهشتی و اوصاف اهل بهشت را بیان نموده‌ایم.

سوره‌ی کهف، آیات 32 تا 49

متن:

وَاضْرِبْ لَهُم مَّثَلًا رَّجُلَیْنِ جَعَلْنَا لِأَحَدِهِمَا جَنَّتَیْنِ مِنْ أَعْنَابٍ وَحَفَفْنَاهُمَا بِنَخْلٍ وَجَعَلْنَا بَیْنَهُمَا زَرْعًا 32 کِلْتَا الْجَنَّتَیْنِ آتَتْ أُکُلَهَا وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَیْئًا وَفَجَّرْنَا خِلَالَهُمَا نَهَرًا 33 وَکَانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقَالَ لِصَاحِبِهِ وَهُوَ یُحَاوِرُهُ أَنَا أَکْثَرُ مِنکَ مَالًا وَأَعَزُّ نَفَرًا 34 وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَهُوَ ظَالِمٌ لِّنَفْسِهِ قَالَ مَا أَظُنُّ أَن تَبِیدَ هَذِهِ أَبَدًا 35 وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَلَئِن رُّدِدتُّ إِلَی رَبِّی لَأَجِدَنَّ خَیْرًا مِّنْهَا مُنقَلَبًا 36 قَالَ لَهُ صَاحِبُهُ وَهُوَ یُحَاوِرُهُ أَکَفَرْتَ بِالَّذِی خَلَقَکَ مِن تُرَابٍ ثُمَّ مِن نُّطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاکَ رَجُلًا 37 لَّکِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّی وَلَا أُشْرِکُ بِرَبِّی أَحَدًا 38 وَلَوْلَا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَکَ قُلْتَ مَا شَاء اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ إِن تُرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنکَ مَالًا وَوَلَدًا 39 فَعَسَی رَبِّی أَن یُؤْتِیَنِ خَیْرًا مِّن جَنَّتِکَ وَیُرْسِلَ عَلَیْهَا حُسْبَانًا مِّنَ السَّمَاء فَتُصْبِحَ صَعِیدًا زَلَقًا 40 أَوْ یُصْبِحَ مَاؤُهَا غَوْرًا فَلَن تَسْتَطِیعَ لَهُ طَلَبًا 41 وَأُحِیطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ یُقَلِّبُ کَفَّیْهِ عَلَی مَا أَنفَقَ فِیهَا وَهِیَ خَاوِیَةٌ عَلَی عُرُوشِهَا وَیَقُولُ یَا لَیْتَنِی لَمْ أُشْرِکْ بِرَبِّی أَحَدًا 42 وَلَمْ تَکُن لَّهُ فِئَةٌ یَنصُرُونَهُ مِن دُونِ اللَّهِ وَمَا کَانَ مُنتَصِرًا 43 هُنَالِکَ الْوَلَایَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُوَ خَیْرٌ ثَوَابًا وَخَیْرٌ عُقْبًا 44 وَاضْرِبْ لَهُم مَّثَلَ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا کَمَاء أَنزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاء فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِیمًا تَذْرُوهُ الرِّیَاحُ وَکَانَ اللَّهُ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ مُّقْتَدِرًا 45 الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِینَةُ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَالْبَاقِیَاتُ الصَّالِحَاتُ خَیْرٌ عِندَ رَبِّکَ ثَوَابًا وَخَیْرٌ أَمَلًا 46 وَیَوْمَ نُسَیِّرُ الْجِبَالَ وَتَرَی الْأَرْضَ بَارِزَةً وَحَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا 47 وَعُرِضُوا عَلَی رَبِّکَ صَفًّا لَّقَدْ جِئْتُمُونَا کَمَا خَلَقْنَاکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّن نَّجْعَلَ لَکُم مَّوْعِدًا 48 وَوُضِعَ الْکِتَابُ فَتَرَی الْمُجْرِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمَّا فِیهِ وَیَقُولُونَ یَا وَیْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْکِتَابِ لَا یُغَادِرُ صَغِیرَةً وَلَا کَبِیرَةً إِلَّا أَحْصَاهَا وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا وَلَا یَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَدًا 49»

¬Kj

لغات:

«وَحَفَفْنَاهُمَا بِنَخْلٍ» حفّ القوم بالشیء إذا أطافوا به یعنی درخت خرما، آن دو باغستان را احاطه کرده بود، و «محاورة» گفتگو و بحث و مجادله را گویند، چنان که گفته می‌شود: «کَلَّمْتُه فما رَجَعَ إِلَیّ حَوَاراً»و«حُسبان» تیرهایی است که به یک هدف پرتاب می‌شود، و آن از مادّه‌ی حساب است،ومبالغه به‌خاطر کثرت عدد تیرها می‌باشد، و «صعید» طریقی است که در آن گیاهی نباشد، و «أرض زَلِق» و یا «زَلِقَة» زمین بدون گیاه و صاف است که لغزنده باشد، و «صَعِیدًا زَلَقًا» یعنی زمین بدون گیاه و بدون هیچ پست و بلندی، و «هشیم» چیز شکسته و پایمال شده را گویند، و «ذرّ» و «تذریه» به باد رفتن اشیای خفیفه و ریز را گویند، و «مغادرة» به معنای ترک است، و «فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا» یعنی ما احدی از آنان را رها نمی‌کنیم و از قلم نمی‌اندازیم، و «غدیر» را غدیر گویند به‌خاطر نداشتن آب، و «اشفاق» خوف از وقوع مکروه را گویند که احتمال عدم وقوع آن باشد، و اصل آن به معنای رقّت است، و شفقت انسان بر پدر و مادر، رقّت بر حال آنان است، و «شَفَق» حمره‌ی رقیقه است.⁽¹⁾

ترجمه:

(ای پیامبر!) برای آنان مثالی بزن: آن دو مرد، که برای یکی از آن‌ها دو باغ از انواع انگورها قرار دادیم و گرداگرد آن دو (باغ) را با درختان نخل پوشاندیم و در میانشان زراعت پر برکتی قرار دادیم. (32) هر دو باغ، میوه آورده بود، (میوه‌های فراوان،) و چیزی فروگذار نکرده بود و میان آن دو، نهر بزرگی جاری ساخته بودیم. (33) صاحب این باغ، درآمد فراوانی داشت به همین جهت، به دوستش -- در حالی که با او گفتگو می‌کرد -- چنین گفت: «من از نظر ثروت از تو برتر، و از نظر نفرات

نیرومندترم!» (34) و در حالی که نسبت به خود ستمکار بود، در باغ خویش گام نهاد، وگفت: «من گمان نمی‌کنم هرگز این باغ نابود شود! (35) و باور نمی‌کنم قیامت برپا گردد! و اگر به سوی پروردگارم بازگردانده شوم (و قیامتی در کار باشد)، جایگاهی بهتر از این جا خواهم یافت!» (36) دوست (با ایمان) وی -- در حالی که با او گفتگو می‌کرد -- گفت: «آیا به خدایی که تو را از خاک، و سپس از نطفه آفرید، و پس از آن تو را مرد کاملی قرار داد، کافر شدی؟! (37) ولیّ من کسی هستم که «اللَّه» پروردگار من است و هیچ کس را شریک پروردگارم قرار نمی‌دهم! (38) چرا هنگامی که وارد باغت شدی، نگفتی این نعمتی است که خدا خواسته است؟! قوّت (و نیرویی) جز از ناحیه خدا نیست! و اگر می‌بینی من از نظر مال و فرزند از تو کمترم (مطلب مهمّی نیست)! (39) شاید پروردگارم بهتر از باغ تو به من بدهد و مجازات حساب شده‌ای از آسمان بر باغ تو فروفرستد، بگونه‌ای که آن را به زمین بی‌گیاه لغزنده‌ای مبدّل کند! (40) و یا آب آن در اعمال زمین فرو رود، آن گونه که هرگز نتوانی آن را به دست آوری!» (41) (به هر حال عذاب الهی فرا رسید،) و تمام میوه‌های آن نابود شد و او به‌خاطر هزینه هایی که در آن صرف کرده بود، پیوسته دست‌های خود را به هم می‌مالید -- در حالی که تمام باغ بر داربستهایش فرو ریخته بود -- و می‌گفت: «ای کاش کسی را همتای پروردگارم قرار نداده بودم!» (42) و گروهی نداشت که او را در برابر (عذاب) خداوند یاری دهند و از خودش (نیز) نمی‌توانست یاری گیرد. (43) در آنجا ثابت شد که ولایت (و قدرت) از آن خداوند بر حق است! اوست که برترین ثواب، و بهترین عاقبت را (برای مطیعان) دارد! (44) (ای پیامبر!) زندگی دنیا را برای آنان به آبی تشبیه کن که از آسمان فرو می‌فرستیم و بوسیله آن، گیاهان زمین (سرسبز می‌شود و) در هم فرومیرود. امّا بعد از مدتی می‌خشکد

و بادها آن را به هر سو پراکنده می‌کند و خداوند بر همه چیز تواناست! (45) مال و فرزند، زینت زندگی دنیاست و باقیات صالحات [ارزشهای پایدار و شایسته] ثوابش نزد پروردگارت بهتر و امیدبخش‌تر است! (46) و روزی را به‌خاطر بیاور که کوه‌ها را به حرکت درآوریم و توزمین را آشکار (و مسطح) بینی و همه آنان [انسانها] را برمی‌انگیزیم، و احدی از ایشان را فروگذار نخواهیم کرد! (47) آن‌ها همه در یک صف به (پیشگاه) پروردگارت عرضه می‌شوند (و به آنان گفته می‌شود:) همگی نزد ما آمدید، همان گونه که نخستین بار شما را آفریدیم! اما شما گمان می‌کردید ما هرگز موعدی برایتان قرار نخواهیم داد! (48) و کتاب [کتابی که نامه اعمال همه انسانهاست] در آن جا گذارده می‌شود، پس گنهکاران را می‌بینی که از آنچه در آن است، ترسان و هراسانند و می‌گویند: «ای وای بر ما! این چه کتابی است که هیچ عمل کوچک و بزرگی را فرونگذاشته مگر این‌که آن را به شمار آورده است؟! و (این در حالی است که) همه اعمال خود را حاضر می‌بینند و پروردگارت به هیچ کس ستم نمی‌کند. (49)

تفسیر أهل البیت(علیهم السلام):

«وَاضْرِبْ لَهُم مَّثَلًا رَّجُلَیْنِ جَعَلْنَا لِأَحَدِهِمَا جَنَّتَیْنِ مِنْ أَعْنَابٍ وَحَفَفْنَاهُمَا بِنَخْلٍ…»⁽¹⁾

علی بن ابراهیم قمّی گوید:

این آیات درباره‌ی مردی نازل شد که دارای دو باغ بزرگ، ومیوه‌های فراوان بود و همان گونه که خداوند در این آیات تصریح نموده، آن دو باغ دارای درختان فراوان خرما و انگور و کشت فراوان و آب جاری و نهری از آب بود، و همسایه فقیری در کنار او بود، و صاحب باغ بر همسایه خود فخر و مباهات

نمود و گفت: «أَنَا أَکْثَرُ مِنْکَ مالًا وَ أَعَزُّ نَفَراً» یعنی من دارای مال بیشتر و عشیره و هواداران بیشتری هستم.⁽¹⁾

«وَلَوْلَا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَکَ قُلْتَ مَا شَاء اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ…»⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

هر کس در پایان دعای خود بگوید: «مَا شَاء اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ» حاجت او داده می‌شود.⁽³⁾

علی بن اسباط گوید: حضرت رضا(علیه السلام) به من فرمود:

هنگامی که در سفر و یا وطن از منزل خود خارج می‌شوی بگو:

«بِسْمِ اللَّهِ. آمَنْتُ بِاللَّهِ. تَوَکَّلْتُ عَلَی اللَّهِ، مَا شَاء اللَّهُ، لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّه» و اگر این اذکار را بگوئی ملائکه بر صورت‌های شیاطین می‌زنند و می‌گویند: شما بر او راهی ندارید، چرا که او نام خدا را برد و ایمان به او داشت و بر او توکلّ نمود، و گفت: «مَا شَاء اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ.» ⁽⁴⁾

امام موسی بن جعفر(علیه السلام) می‌فرماید:

هر کس تنها به مسافرت می‌رود باید بگوید: «مَا شَاء اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ اَللَّهُمَّ آنِسْ وَحْشَتِی وَ أَعِنِّی عَلَی وَحْدَتِی وَ أَدِّ غَیْبَتِی.»⁽¹⁾

جابر جعفی گوید: از امام باقر(علیه السلام) درباره‌ی معنای «لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّه» سؤال نمودم؟ فرمود:

معنای آن این است: «لَا حَوْلَ لَنَا عَنْ مَعْصِیَةِ اللَّهِ إِلَّا بِعَوْنِ اللَّهِ وَ لَا قُوَّةَ لَنَا عَلَی طَاعَةِ اللَّهِ إِلَّا بِتَوْفِیقِ اللَّهِ جل جلاله.»⁽²⁾

«هُنَالِکَ الْوَلَایَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُوَ خَیْرٌ ثَوَابًا وَخَیْرٌ عُقْبًا…»⁽³⁾

در کتاب کافی از علی بن حسان و عبدالرحمان بن کثیر از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

مقصود از «الْوَلَایَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ» ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) است.⁽⁴⁾

«الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِینَةُ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَالْبَاقِیَاتُ الصَّالِحَاتُ خَیْرٌ عِندَ رَبِّکَ ثَوَابًا وَخَیْرٌ أَمَلًا»⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به مردی برخورد نمود که در باغ خود درخت غرس می‌کرد، پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) توقّف نمود و فرمود: آیا می‌خواهی من تو را به غرسی راهنمایی کنم که اساس آن محکم‌تر و میوه‌ی آن سریع‌تر و نیکوتر و با دوام‌تر باشد؟ عرض کرد: آری یا رسول الله. فرمود: «هر صبح و شام بگو: «سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ اللَّهُ وَ لَاإِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ» و اگر چنین کنی به هر تسبیحه‌ای برای تو ده درخت در بهشت با انواع میوه‌ها خواهد بود، و این باقیات و صالحات تو می‌باشد.» آن مرد گفت: «یا رسول الله! این باغ من صدقه باشد، برای فقرای مسلمین که نیازمند به زکات و صدقه هستند.» و این آیات درباره‌ی او نازل شد: «فَأَمَّا مَن أَعْطَی وَاتَّقَی * وَصَدَّقَ بِالْحُسْنَی * فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْیُسْرَی.»⁽²⁾

قال: إذا أصبحت و أمسیت فقل: سبحان الله، و الحمد لله، و لا إله إلّا الله، و الله أکبر، فإن لک -- إن قلته -- بکل تسبیحة عشر شجرات فی الجنة من أنواع الفاکهة، و هن من الباقیات الصالحات».

قال: «فقال الرجل: إنّی أشهدک -- یا رسول الله -- أن حائطی هذا صدقة مقبوضة علی فقراء المسلمین من أهل الصدقة، فأنزل الله؟عز؟ الآیات من القرآن: فَأَمَّا مَنْ أَعْطی وَ اتَّقی وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنی فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْیُسْری». [تفسیر برهان، ج 3، ص 693 ح 2]

مؤلّف گوید:

ذیل این آیات در سوره‌ی لیل نیز، جریان سمرة بن جندب شقیّ و ابوالدحداح مؤمن و وعده‌ی رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به ابوالدحداح به باغی در بهشت خواهد آمد، إن‌شاءالله.

امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌فرماید:

مال و فرزند، کشت دنیاست و عمل صالح کشت آخرت است، و بسا خداوند هر دو را برای اقوامی جمع می‌کند.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

اگر خداوند عزّوجلّ درباره‌ی زینت دنیا می‌فرماید: «الْمالُ وَ الْبَنُونَ زِینَةُ الْحَیاةِ الدُّنْیا». زینت آخرت نیز هشت رکعت نماز [و شفع و وتر] در آخر شب است.⁽²⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به اصحاب خود فرمود:

«سپر خود را برگیرید» اصحاب گفتند: آیا دشمنی حاضر شده است؟ فرمود: سپر خود را در مقابل آتش دوزخ برگیرید، و بگویید: «سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ اللَّهُ وَ لَاإِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ». چرا که این‌ها مقدّمات و نجات دهندگان [از دوزخ] و باقیات و صالحات است.⁽³⁾

و نیز فرمود:

اگر از نماز شب و ریاضت آن، و از مقاتله و جهاد با دشمن عاجز ماندید، از گفتن: «سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ اللَّهُ وَ لَاإِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ» ناتوان نباشید چرا که آن‌ها از باقیات و صالحات است.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) روزی به اصحاب خود فرمود:

آیا اگر شما آنچه از متاع و ظروف و ابزار زندگی دارید را روی هم جمع کنید به آسمان می‌رسد؟ گفتند: نه یا رسول الله. فرمود: آیا شما را راهنمایی بکنم به چیزی که اصل آن روی زمین باشد، و فرع آن در آسمان؟ گفتند: آری یا رسول الله. فرمود: هنگامی که از نماز فارغ می‌شوید سی مرتبه بگویید: «سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ اللَّهُ وَ لَاإِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ» چرا که اساس این اذکار در روی زمین است، و فرع آن‌ها در آسمان است، و این اذکار صاحب خود را از آتش سوزی و غرق شدن وزیر دیوار ماندن و سقوط در چاه و مرگ بد، جلوگیری می‌نماید، و از باقیات و صالحات می‌باشد.⁽²⁾

الا أدلکم علی شی‌ء أصله فی الأرض و فرعه فی السماء؟ قالوا: بلی یا رسول الله، قال:یقول أحدکم إذا فرغ من صلوته الفریضة: سبحان الله و الحمد لله و لا اله الا الله و الله أکبر ثلثین مرة، فان أصلهن فی الأرض و فرعهن فی السماء، و هن یدفعن الحرق و الغرق و الهدم و التردی فی البئر، و میتة السوء، و هن الباقیات الصالحات. [تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 263، ح 103] B

«وَیَوْمَ نُسَیِّرُ الْجِبَالَ وَتَرَی الْأَرْضَ بَارِزَةً وَحَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا * وَعُرِضُوا عَلَی رَبِّکَ صَفًّا…»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) ضمن حدیث مفصّلی می‌فرماید:

«مردم در قیامت با کفن‌های خود محشور می‌شوند» راوی گفت: مگر کفن‌های آنان پوسیده و نابود نشده است؟ امام(علیه السلام) فرمود: آن خدایی که بدن‌های آنان را زنده می‌کند، کفن‌های‌شان را نیز تجدید می‌نماید. سؤال شد کسی که بدون کفن مرده باشد چگونه است؟ فرمود: خداوند عورت او را به هر چه بخواهد می‌پوشاند. سؤال شد؟ آیا مردم به صورت صفوفی، محشور می‌شوند؟ فرمود: آری، آنان به صورت یکصد و بیست هزار صف در عرصه‌ی قیامت حاضر خواهند شد.⁽²⁾

ابان احمر گوید:

مردی به امام صادق(علیه السلام) گفت: «پدر و مادرم فدای شما باد، مرا موعظه کنید»

امام(علیه السلام) فرمود: اگر حضور در پیشگاه خداوند حق است، مکر و خدعه برای چیست؟! و ….»⁽¹⁾

مرحوم طبرسی از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل نموده که فرمود:

مردم روز قیامت هنگامی که از قبرها خارج می‌شوند، با پای برهنه و ختنه نشده و عریان هستند! عایشه می‌گوید: من گفتم: یا رسول الله! آیا از همدیگر حیا نمی‌کنند؟ فرمود: آنان از گرفتاری قیامت غافل از این چیزها می‌باشند.⁽²⁾

مؤلّف گوید:

روایت اوّل مربوط به شیعیان است، و این روایت مربوط به بقیّه مردم است، و الله العالم.

و در سوره‌ی انعام ذیل آیه «کَمَا خَلَقْنَاکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ…» روایات این موضوع گذشت.

«یَا وَیْلَتَنَا مَا لِهَذَا الْکِتَابِ لَا یُغَادِرُ صَغِیرَةً وَلَا کَبِیرَةً إِلَّا أَحْصَاهَا وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا وَلَا یَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَدًا»⁽³⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

هنگامی که قیامت بر پا می‌شود، انسان کتاب خود را بر می‌دارد، و به او گفته می‌شود: کتاب خود را بخوان. خالدبن نجیح راوی حدیث گوید: به امام(علیه السلام) گفتم: آیا از کتاب خود آگاه می‌شود؟ فرمود: آری همه چیز را به یاد می‌آورد، و هر لحظه و هر کلمه و هر قدمی که برداشته است را به یاد می‌آورد مانند این که در این ساعت انجام داده است، از این رو خداوند از قول او می‌فرماید:«یا وَیْلَتَنا ما لِهذَا الْکِتابِ لا یُغادِرُ صَغِیرَةً وَ لا کَبِیرَةً إِلَّا أَحْصاها….»⁽¹⁾

الإنسان کتابه ثم قیل له: اقرءه، قلت: فیعرف ما فیه؟ فقال: انه یذکره، فما من لحظة و لا کلمة

و لا نقل قدم الا ذکره کان فعله تلک الساعة، فلذلک قالوا یا وَیْلَتَنا ما لِهذَا الْکِتابِ لا یُغادِرُ صَغِیرَةً وَ لا کَبِیرَةً إِلَّا أَحْصاها. [تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 267، ح 114]

سوره‌ی کهف، آیات 50 تا 59

متن:

وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِیسَ کَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّیَّتَهُ أَوْلِیَاء مِن دُونِی وَهُمْ لَکُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِینَ بَدَلًا 50 مَا أَشْهَدتُّهُمْ خَلْقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَا خَلْقَ أَنفُسِهِمْ وَمَا کُنتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّینَ عَضُدًا 51 وَیَوْمَ یَقُولُ نَادُوا شُرَکَائِیَ الَّذِینَ زَعَمْتُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ یَسْتَجِیبُوا لَهُمْ وَجَعَلْنَا بَیْنَهُم مَّوْبِقًا 52 وَرَأَی الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُم مُّوَاقِعُوهَا وَلَمْ یَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا 53 وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِی هَذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِن کُلِّ مَثَلٍ وَکَانَ الْإِنسَانُ أَکْثَرَ شَیْءٍ جَدَلًا 54 وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَن یُؤْمِنُوا إِذْ جَاءهُمُ الْهُدَی وَیَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلَّا أَن تَأْتِیَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِینَ أَوْ یَأْتِیَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلًا 55

وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِینَ إِلَّا مُبَشِّرِینَ وَمُنذِرِینَ وَیُجَادِلُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِالْبَاطِلِ لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَاتَّخَذُوا آیَاتِی وَمَا أُنذِرُوا هُزُوًا 56 وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّن ذُکِّرَ بِآیَاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْهَا وَنَسِیَ مَا قَدَّمَتْ یَدَاهُ إِنَّا جَعَلْنَا عَلَی قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَن یَفْقَهُوهُ وَفِی آذَانِهِمْ وَقْرًا وَإِن تَدْعُهُمْ إِلَی الْهُدَی فَلَن یَهْتَدُوا إِذًا أَبَدًا 57 وَرَبُّکَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ یُؤَاخِذُهُم بِمَا کَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذَابَ بَل لَّهُم مَّوْعِدٌ لَّن یَجِدُوا مِن دُونِهِ مَوْئِلًا 58 وَتِلْکَ الْقُرَی أَهْلَکْنَاهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجَعَلْنَا لِمَهْلِکِهِم مَّوْعِدًا 59»

¬Kj

لغات:

«فِسق» به معنای خروج از حالی به حال زیان باری است، و فَسَقَتِ الرطبة، إذا خرجت من قشرها. و «عَضُد» ما بین مرفق تا کف دست را گویند، و فلان عضدی و اعتضد به: استعاره‌ی از عضد است به معنای کمک گرفتن، و «موبق» چیزی را گویند که حائل بین دو چیز باشد، و «وَ بَقَ یَبِق وَبُوقاً» یعنی هلک، و «مواقعوها» یعنی ملابسوها بشدّةٍ، و «تصریف» نقل معنا در جهات مختلفه است، و «وَلَمْ یَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا» یعنی راه گریزی برای جابه جایی و نجات برای آنان نیست، و «إدحاض» به معنای اذهاب إلی الهلاک است، و مکان دحض جای لغزنده را گویند، و «أَکِنَّةً» به معنای پنهان و محبوس بودن است مانند «علی قلوبهم قفل» یعنی بر قلوب آنان حجاب و قفل و مهر زده شده است، و «مؤئلاً» یعنی ملجأً.

ترجمه:

به یاد آور زمانی را که ما به فرشتگان گفتیم: «در مقابل آدم (برای خدا) سجده کنید!» آن‌ها همگی سجده کردند جز ابلیس -- که از جن بود -- و از فرمان پروردگارش

بیرون شد آیا (با این حال،) شما او و فرزندانش را به جای من اولیای خود انتخاب می‌کنید، در حالی که آن‌ها دشمن شما هستند؟! (فرمانبرداری از شیطان و فرزندانش به جای اطاعت خدا،) چه جایگزینی بدی است برای ستمکاران! (50) من هرگز آن‌ها [ابلیس و فرزندانش] را به هنگام آفرینش آسمان‌ها و زمین، و نه به هنگام آفرینش خودشان، حاضر نساختم! و من هیچ گاه گم‌راه‌کنندگان را دستیار خود قرار نمی‌دهم! (51) به‌خاطر بیاورید روزی را که (خداوند) می‌گوید: «همتایانی را که برای من می‌پنداشتید، بخوانید (تا به کمک شما بشتابند!)» ولی هر چه آن‌ها را می‌خوانند، جواب‌شان نمی‌دهند و در میان این دو گروه، کانون هلاکتی قرار داده‌ایم! (52)و گنهکاران، آتش (دوزخ) را می‌بینند و یقین می‌کنند که با آن درمی‌آمیزند، و هیچ‌گونه راه گریزی از آن نخواهند یافت. (53) و در این قرآن، از هر گونه مثلی برای مردم بیان کرده‌ایم ولی انسان بیش از هر چیز، به مجادله می‌پردازد! (54) و چیزی مردم را بازنداشت از این‌که -- وقتی هدایت به سراغ‌شان آمد -- ایمان بیاورند و از پروردگارشان طلب آمرزش کنند، جز این‌که (خیره‌سری کردند گویی می‌خواستند) سرنوشت پیشینیان برای آنان بیاید، یا عذاب (الهی) در برابرشان قرار گیرد! (55) ما پیامبران را، جز بعنوان بشارت دهنده و انذار کننده، نمی‌فرستیم اما کافران همواره مجادله به باطل می‌کنند، تا (به گمان خود،) حق را بوسیله آن از میان بردارند! و آیات ما، و مجازاتهایی را که به آنان وعده داده شده است، به باد مسخره گرفتند! (56) چه کسی ستمکارتر است از آن کس که آیات پروردگارش به او تذکّر داده شده، و از آن روی گرداند، و آنچه را با دست‌های خود پیش فرستاد فراموش کرد؟! ما بر دل‌های این‌ها پرده‌هایی افکنده‌ایم تا نفهمند و در گوشهای‌شان سنگینی قرار داده‌ایم (تا صدای حق را نشنوند)! و از این رو اگر آن‌ها را به سوی هدایت بخوانی، هرگز هدایت نمی‌شوند! (57) و پروردگارت،

آمرزنده و صاحب رحمت است اگر می‌خواست آنان را به‌خاطر اعمال‌شان مجازات کند، عذاب را هر چه زودتر برای آن‌ها می‌فرستاد ولی برای آنان موعدی است که هرگز از آن راه فراری نخواهند داشت! (58) این شهرها و آبادیهایی است که ما آن‌ها را هنگامی که ستم کردند هلاک نمودیم و برای هلاکت‌شان موعدی قرار دادیم!(آن‌ها ویرانه‌هایش را با چشم می‌بینند، و عبرت نمی‌گیرند!) (59)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِیسَ کَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ…»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

ملائکه گمان می‌کردند که ابلیس از آن‌هاست، و خداوند می‌دانست که ابلیس از ملائکه نیست، از این رو خداوند باطن ابلیس را -- به سبب حمیّت و تعصّب و خشم [بر آدم] -- آشکار نمود [و ابلیس بر آدم سجده نکرد] و گفت: «خَلَقْتَنِی مِن نَّارٍ وَخَلَقْتَهُ مِن طِینٍ.»⁽²⁾

جمیل بن درّاج گوید:

به امام صادق(علیه السلام) گفتم: آیا ابلیس از ملائکه بوده و آیا امری از امور آسمان به دست

او بوده است؟ فرمود: او از ملائکه نبود و هیچ امری به او واگذار نشده بود، بلکه او از جنس جنّ بود و با ملائکه می‌زیست، و ملائکه او را از خود می‌پنداشتند،

و خداوند می‌دانست که او از ملائکه نیست و چون خداوند به او فرمود تا به آدم سجده کند، باطن او آشکار گردید.⁽¹⁾

«مَا أَشْهَدتُّهُمْ خَلْقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَا خَلْقَ أَنفُسِهِمْ…»⁽²⁾

شیخ طوسی؟ره؟ در امالی روایت نموده:

هنگامی که مردم با امیرالمؤمنین(علیه السلام) بعد از عثمان بیعت نمودند خبر به آن حضرت رسید که معاویه از بیعت امتناع نموده و گفته است: «اگر علی(علیه السلام) مرا بر ولایت شام همانند عثمان ابقاء نماید با او بیعت می‌کنم: پس مغیره نزد امیرالمؤمنین(علیه السلام) آمد و گفت: یا امیرالمؤمنین شما می‌دانید که قبل از شما عمر و عثمان، معاویه را بر ولایت شام ابقا نمودند، شما نیز او را ابقا کنید تا کار اسلام و امور مسلمین به فرجام برسد و سپس شما او را عزل نمایید؟ امیرالمؤمنین(علیه السلام) در پاسخ مغیرة فرمود: آیا تو ضمانت می‌کنی که من بعد از ابقای او زنده باشم و او را عزل نمایم؟ مغیرة گفت: نه. فرمود: «اگر من او را بر دو نفر از مسلمانان در یک شب ظلمانی ولایت بدهم خداوند از من سؤال خواهد نمود، و من نمی‌خواهم هرگز خداوند چنین سؤالی را از من بکند. و سپس فرمود: «وَمَا کُنتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّینَ عَضُدًا.»⁽³⁾

در مقتل ابومخنف آمده که امام حسین(علیه السلام) [در یکی از منازل نزدیک به کربلا] نزد عبیدالله حرّ جعفی آمد، و به خیمه او وارد شد، و بر او سلام کرد، و عبیدالله جعفی مقابل آن حضرت برخاست و امام(علیه السلام) نشست و فرمود:

«ای عبیدالله! به یاری ما بیا» پس عبیدالله گفت: «به خدا سوگند من از کوفه خارج نشدم مگر از ترس آن که شما وارد کوفه شوید، و من به کمک شما نمی‌آیم، چرا که اگر چنین کنم اوّل کسی هستم که کشته می‌شوم، و لکن شمشیر و اسب خود را به شما می‌دهم» پس امام(علیه السلام) روی مبارک خود را از او گرداند و فرمود: «اگر تو از جان خود برای ما بخل ورزیدی، ما را نیازی به مال تو نیست: سپس فرمود: «وَمَا کُنتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّینَ عَضُدًا.»⁽¹⁾

«وَ رَأَی الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُم مُّوَاقِعُوهَا وَلَمْ یَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا»⁽¹⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌فرماید:

مقصود از «فَظَنُّوا أَنَّهُم مُّوَاقِعُوهَا» یقین است یعنی اهل دوزخ در قیامت چون آتش را می‌بینند یقین می‌کنند که در آن واقع خواهند شد.⁽²⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) ضمن سخن مفصّلی می‌فرماید:

برخی از مظنّه‌های کفّار [در قرآن] به معنای یقین است مانند آیه «وَرَأَی الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُم مُّوَاقِعُوهَا»، «أی أیقنوا أنّهم مواقعوها.»⁽³⁾

ابن عبّاس گوید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

هنگام وضو چشم خود را باز گذارید، به امید آن که، به آتش دوزخ نیفتد.⁽⁴⁾

مؤلّف گوید:

از این آیه و آیه «وَجِیءَ یَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ یَوْمَئِذٍ یَتَذَکَّرُ الْإِنسَانُ وَأَنَّی لَهُ الذِّکْرَی»⁽⁵⁾، و آیه «وَبُرِّزَتِ الْجَحِیمُ لِلْغَاوِینَ»⁽⁶⁾، و آیات دیگری همانند این آیات استفاده می‌شود که دیدن دوزخ و عذاب برای اهل آن بسیار سخت و کمرشکن می‌باشد،

و از جمله‌ی «یَوْمَئِذٍ یَتَذَکَّرُ الْإِنسَانُ وَأَنَّی لَهُ الذِّکْرَی» استفاده می‌شود که اهل دوزخ به‌خاطر غفلت‌ها و توجّه نکردن به سخنان پیامبران و اوصیای آنان، از حساب و کیفر اعمال خود غافل مانده و هنگام رؤیت عذاب متذکّر می‌شوند و این تذکّر برای آنان سودی نخواهد داشت، از این رو باید همواره انسان به یاد مرگ و قیامت باشد، و این خود یک عبادت محسوب می‌شود چنان که فرموده‌اند: «ذکر الموت من أفضل العبادة، و أکثروا من ذکر الموت.»⁽¹⁾

و از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

«لَمْ یُکْثِرْ إِنْسَانٌ ذِکْرَ الْمَوْتِ إِلَّا زَهِدَ فِی الدُّنْیَا.»⁽²⁾

یعنی کسی که همواره به یاد مرگ باشد، قطعاً در دنیا اهل زهد خواهد بود. (أعاذنا الله من النار و رزقنا مرافقة الأبرار.)

«وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِی هَذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِن کُلِّ مَثَلٍ وَکَانَ الْإِنسَانُ أَکْثَرَ شَیْءٍ جَدَلًا»⁽³⁾

بسیار روشن است که مثال‌ها و قصّه‌های قرآن و تاریخ اقوام گذشته در قرآن برای تنبّه و بیداری و یاد قیامت است و خداوند هرگز سخن بی فائده‌ای نمی‌گوید، از این رو روش قرآن در بیان قصّه‌ها ذکر قسمت‌های مفید آن‌هاست و از بیان قسمت‌هایی که فایده‌ای ندارد صرف نظر شده است، چرا که قرآن ذکر و هادی و نور و بیان و برهان مبین و موعظه و تذکرة و شفاء قلوب و شفاء صدور و… می‌باشد.

از این رو امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌فرماید:

«وَ اعْلَمُوا أَنَ هَذَا الْقُرْآنَ هُوَ النَّاصِحُ الَّذِی لَا یَغُشُّ وَ الْهَادِی الَّذِی لَا یُضِلُّ وَ الْمُحَدِّثُ الَّذِی لَا یَکْذِبُ وَ مَا جَالَسَ هَذَا الْقُرْآنَ أَحَدٌ إِلَّا قَامَ عَنْهُ بِزِیَادَةٍ أَوْ نُقْصَانٍ زِیَادَةٍ فِی

هُدًی أَوْ نُقْصَانٍ مِنْ عَمًی وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ لَیْسَ عَلَی أَحَدٍ بَعْدَ الْقُرْآنِ مِنْ فَاقَةٍ وَ لَا لِأَحَدٍ قَبْلَ الْقُرْآنِ مِنْ غِنًی فَاسْتَشْفُوهُ مِنْ أَدْوَائِکُمْ وَ اسْتَعِینُوا بِهِ عَلَی لَأْوَائِکُمْ [ای شدائدکم] فَإِنَّ فِیهِ شِفَاءً مِنْ أَکْبَرِ الدَّاءِ وَ هُوَ الْکُفْرُ وَ النِّفَاقُ وَ الْغَیُّ وَ الضَّلَالُ فَاسْأَلُوا اللَّهَ بِهِ وَ تَوَجَّهُوا إِلَیْهِ بِحُبِّهِ وَ لَا تَسْأَلُوا بِهِ خَلْقَهُ إِنَّهُ مَا تَوَجَّهَ الْعِبَادُ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی بِمِثْلِهِ….»⁽¹⁾

«وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَن یُؤْمِنُوا إِذْ جَاءهُمُ الْهُدَی وَیَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ…»⁽²⁾

از این آیه معلوم می‌شود که برخی به‌خاطر گناه زیاد و قساوت قلب، در مقابل آیات الهی و نشانه‌های روشن و معجزات پیامبران، از قبول کردن حقایق امتناع می‌ورزند تا عذاب الهی بر آنان نازل شود، چنان که خداوند می‌فرماید: «کَلَّا بَلْ رَانَ عَلَی قُلُوبِهِم مَّا کَانُوا یَکْسِبُونَ»⁽³⁾. و یا می‌فرماید: «ثُمَّ کَانَ عَاقِبَةَ الَّذِینَ أَسَاؤُوا السُّوأَی أَن کَذَّبُوا بِآیَاتِ اللَّهِ وَکَانُوا بِهَا یَسْتَهْزِؤُون»⁽⁴⁾. بنابراین بازگشت به ایمان و استغفار برای افراد متمرّد و اهل عناد و تکذیب و اصرار کنندگان در گناه امکان پذیر نیست. و چنین کسانی فقط باید منتظر عذاب الهی باشند مانند قوم نوح و عاد و ثمود و قوم لوط و قوم شعیب و چنین کسانی به‌خاطر گم‌راهی بسا عذاب الهی را درخواست می‌کنند، مانند برخی از این امّت که از پذیرفتن ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) امتناع کردند و برای خود درخواست عذاب نمودند و هلاک شدند، چنان که خداوند در پاسخ حارث فهری که بعد از شنیدن سخنان رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در غدیر گفت: «اَللَّهُمَّ إِن کَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِندِکَ فَأَمْطِرْ عَلَیْنَا حِجَارَةً مِّنَ السَّمَاء أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِیمٍ»⁽⁵⁾، و خداوند در پاسخ او فرمود: «سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ * لِّلْکَافِرینَ لَیْسَ لَهُ دَافِعٌ * مِّنَ اللَّهِ ذِی الْمَعَارِجِ.»⁽⁶⁾

از این رو خداوند می‌فرماید:

«وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِینَ إِلَّا مُبَشِّرِینَ وَمُنذِرِینَ وَیُجَادِلُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِالْبَاطِلِ لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَ اتَّخَذُوا آیَاتِی وَمَا أُنذِرُوا هُزُوًا» تا آیه 59 واین آیات در مذمّت از کسانی است که معجزات پیامبران را دیده و حقّ برای آنان روشن شده و به‌خاطر حبّ دنیا و خباثت و آلودگی به گناه، پیامبران را تکذیب نموده و -- با باطل خود -- در مقام مبارزه با حق هستند و آیات الهی و فرستادگان خدا را به مسخره می‌گیرند. روایتی در ذیل این آیات دیده نشد، چرا که این آیات از آیات محکمات‌اند، و الله الموفّق.

سوره‌ی کهف، آیات 60 تا 82

متن:

وَإِذْ قَالَ مُوسَی لِفَتَاهُ لَا أَبْرَحُ حَتَّی أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَیْنِ أَوْ أَمْضِیَ حُقُبًا 60 فَلَمَّا بَلَغَا مَجْمَعَ بَیْنِهِمَا نَسِیَا حُوتَهُمَا فَاتَّخَذَ سَبِیلَهُ فِی الْبَحْرِ سَرَبًا 61 فَلَمَّا جَاوَزَا قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءنَا لَقَدْ لَقِینَا مِن سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا 62 قَالَ أَرَأَیْتَ إِذْ أَوَیْنَا إِلَی الصَّخْرَةِ فَإِنِّی نَسِیتُ الْحُوتَ وَمَا أَنسَانِیهُ إِلَّا الشَّیْطَانُ أَنْ أَذْکُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِیلَهُ فِی الْبَحْرِ عَجَبًا 63 قَالَ ذَلِکَ مَا کُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلَی آثَارِهِمَا قَصَصًا 64 فَوَجَدَا عَبْدًا مِّنْ عِبَادِنَا آتَیْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِندِنَا وَعَلَّمْنَاهُ مِن لَّدُنَّا عِلْمًا 65 قَالَ لَهُ مُوسَی هَلْ أَتَّبِعُکَ عَلَی أَن تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا 66 قَالَ إِنَّکَ لَن تَسْتَطِیعَ مَعِیَ صَبْرًا 67 وَکَیْفَ تَصْبِرُ عَلَی مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا 68 قَالَ سَتَجِدُنِی إِن شَاء اللَّهُ صَابِرًا وَلَا أَعْصِی لَکَ أَمْرًا 69 قَالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِی فَلَا تَسْأَلْنِی عَن شَیْءٍ حَتَّی أُحْدِثَ لَکَ مِنْهُ ذِکْرًا 70 فَانطَلَقَا حَتَّی إِذَا رَکِبَا فِی السَّفِینَةِ خَرَقَهَا قَالَ أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَیْئًا إِمْرًا 71 قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّکَ لَن تَسْتَطِیعَ مَعِیَ صَبْرًا 72 قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِی بِمَا نَسِیتُ وَلَا

تُرْهِقْنِی مِنْ أَمْرِی عُسْرًا 73 فَانطَلَقَا حَتَّی إِذَا لَقِیَا غُلَامًا فَقَتَلَهُ قَالَ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَکِیَّةً بِغَیْرِ نَفْسٍ لَّقَدْ جِئْتَ شَیْئًا نُّکْرًا 74 قَالَ أَلَمْ أَقُل لَّکَ إِنَّکَ لَن تَسْتَطِیعَ مَعِی صَبْرًا 75 قَالَ إِن سَأَلْتُکَ عَن شَیْءٍ بَعْدَهَا فَلَا تُصَاحِبْنِی قَدْ بَلَغْتَ مِن لَّدُنِّی عُذْرًا 76 فَانطَلَقَا حَتَّی إِذَا أَتَیَا أَهْلَ قَرْیَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَن یُضَیِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِیهَا جِدَارًا یُرِیدُ أَنْ یَنقَضَّ فَأَقَامَهُ قَالَ لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَیْهِ أَجْرًا 77 قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَیْنِی وَبَیْنِکَ سَأُنَبِّئُکَ بِتَأْوِیلِ مَا لَمْ تَسْتَطِع عَّلَیْهِ صَبْرًا 78 أَمَّا السَّفِینَةُ فَکَانَتْ لِمَسَاکِینَ یَعْمَلُونَ فِی الْبَحْرِ فَأَرَدتُّ أَنْ أَعِیبَهَا وَکَانَ وَرَاءهُم مَّلِکٌ یَأْخُذُ کُلَّ سَفِینَةٍ غَصْبًا 79 وَأَمَّا الْغُلَامُ فَکَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَیْنِ فَخَشِینَا أَن یُرْهِقَهُمَا طُغْیَانًا وَکُفْرًا 80 فَأَرَدْنَا أَن یُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَیْرًا مِّنْهُ زَکَاةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا 81 وَأَمَّا الْجِدَارُ فَکَانَ لِغُلَامَیْنِ یَتِیمَیْنِ فِی الْمَدِینَةِ وَکَانَ تَحْتَهُ کَنزٌ لَّهُمَا وَکَانَ أَبُوهُمَا صَالِحًا فَأَرَادَ رَبُّکَ أَنْ یَبْلُغَا أَشُدَّهُمَا وَیَسْتَخْرِجَا کَنزَهُمَا رَحْمَةً مِّن رَّبِّکَ وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِی ذَلِکَ تَأْوِیلُ مَا لَمْ تَسْطِع عَّلَیْهِ صَبْرًا 82»

¬Kj

لغات:

«لا أبرح» یعنی لا أزال، به معنای دست بر نمی‌دارم است، نه به معنای «لا أزول» یعنی از جای خود حرکت نمی‌کنم، چرا که این معنا با سیر سازگار نیست، و «حُقُب» به معنای زمان و دهر است و جمع آن أحقاب است و «حُقُب» مدّت هشتاد سال است، و «سَرَب» به معنای مذهب و مسلک است، و سارب به معنای ذاهب فی الارض است، و «شیئاً إمراً» یعنی داهیةً عظیمةً، و «إمراً» به معنای فاسدی است که نیاز به اصلاح دارد، و «رجلا إمراً» إذ کان ضعیف الرأی، و «إرهاق» به معنای رسیدن به چیزی و احاطه کردن آن است، و «رهقه الفارس» ای غشیه و أدرکه، و «غلام مراهق» یعنی جوانی که بلوغ اطراف او را گرفته و نزدیک به بلوغ است، و «أرهقه عسراً» یعنی کلّفه، و

مراهق به معنای معسر نیز آمده و در حدیث نبوّی آمده که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) «کانَ إِذا دَخَلَ مَکَّةَ مُراهِقاً خَرَج إِلی عَرَفَةَ» یعنی چون وقت برای او ضیق بود، به عرفه می رفت.⁽¹⁾

ترجمه:

به‌خاطر بیاور هنگامی را که موسی به دوست خود گفت: دست از جستجو برنمی‌دارم تا به محل تلاقی دو دریا برسم هر چند مدت طولانی به راه خود ادامه دهم! (60) (ولی) هنگامی که به محل تلاقی آن دو دریا رسیدند، ماهی خود را (که برای تغذیه همراه داشتند) فراموش کردند و ماهی راه خود را در دریا پیش گرفت (و روان شد). (61) هنگامی که از آن جا گذشتند، (موسی) به یار همسفرش گفت: «غذای ما را بیاور، که سخت از این سفر خسته شده‌ایم!» (62) گفت: «به‌خاطر داری هنگامی که ما (برای استراحت) به کنار آن صخره پناه بردیم، من (در آن جا) فراموش کردم جریان ماهی را بازگو کنم -- و فقط شیطان بود که آن را از خاطر من برد -- و ماهی بطرز شگفت‌آوری راه خود را در دریا پیش گرفت!» (63) (موسی) گفت: «آن همان بود که ما می‌خواستیم!» سپس از همان راه بازگشتند، در حالی که پی‌جویی می‌کردند. (64)

(در آن جا) بنده‌ای از بندگان ما را یافتند که رحمت (و موهبت عظیمی) از سوی خود به او داده، و علم فراوانی از نزد خود به او آموخته بودیم. (65) موسی به او گفت: «آیا از تو پیروی کنم تا از آنچه به تو تعلیم داده شده و مایه رشد و صلاح است، به من بیاموزی؟» (66) گفت: «تو هرگز نمی‌توانی با من شکیبایی کنی! (67) و چگونه می‌توانی در برابر چیزی که از رموزش آگاه نیستی شکیبا باشی؟! (68) (موسی) گفت: «به خواست خدا مرا شکیبا خواهی یافت و در هیچ کاری مخالفت فرمان تو نخواهم کرد!» (69) (خضر) گفت: «پس اگر می‌خواهی بدنبال من بیایی، از هیچ چیز مپرس تا خودم

(به موقع) آن را برای تو بازگو کنم.» (70) آن دو به راه افتادند تا آن که سوار کشتی شدند، (خضر) کشتی را سوراخ کرد. (موسی) گفت: «آیا آن را سوراخ کردی که اهلش را غرق کنی؟! راستی که چه کار بدی انجام دادی!» (71) گفت: «آیا نگفتم تو هرگز نمی‌توانی با من شکیبایی کنی؟!» (72) (موسی) گفت: «مرا به‌خاطر این فراموشکاریم مؤاخذه مکن و از این کارم بر من سخت مگیر!» (73) باز به راه خود ادامه دادند، تا این‌که نوجوانی را دیدند و او آن نوجوان را کشت. (موسی) گفت: «آیا انسان پاکی را، بی آنکه قتلی کرده باشد، کشتی؟! براستی کار زشتی انجام دادی!» (74) (باز آن مرد عالم) گفت: «آیا به تو نگفتم که تو هرگز نمی‌توانی با من صبر کنی؟!» (75) (موسی) گفت: «بعد از این اگر درباره چیزی از تو سؤال کردم، دیگر با من همراهی نکن (زیرا) از سوی من معذور خواهی بود!» (76) باز به راه خود ادامه دادند تا به مردم قریه‌ای رسیدند از آنان خواستند که به ایشان غذا دهند ولی آنان از مهمان کردنشان خودداری نمودند (با این حال) در آن جا دیواری یافتند که می‌خواست فروریزد و (آن مرد عالم) آن را برپا داشت. (موسی) گفت: «(لا اقل) می‌خواستی در مقابل این کار مزدی

بگیری!» (77) او گفت: «اینک زمان جدایی من و تو فرا رسیده اما بزودی راز آنچه را که نتوانستی در برابر آن صبر کنی، به تو خبر می‌دهم. (78) اما آن کشتی مال گروهی از مستمندان بود که با آن در دریا کار می‌کردند و من خواستم آن را معیوب کنم (چرا که) پشت سرشان پادشاهی (ستمگر) بود که هر کشتی (سالمی) را بزور میگرفت! (79) و اما آن نوجوان، پدر و مادرش با ایمان بودند و بیم داشتیم که آنان را به طغیان و کفر وادارد!(80) از این رو، خواستیم که پروردگارشان به جای او، فرزندی پاکتر و بامحبت‌تر به آن دو بدهد! (81) و اما آن دیوار، از آن دو نوجوان یتیم در آن شهر بود و زیر آن، گنجی متعلق به آن دو وجود داشت و پدرشان مرد صالحی بود و پروردگار تو می‌خواست آن‌ها به

حد بلوغ برسند و گنج‌شان را استخراج کنند این رحمتی از پروردگارت بود و من آن (کارها) را خودسرانه انجام ندادم این بود راز کارهایی که نتوانستی در برابر آن‌ها شکیبایی به خرج دهی!» (82)

تفسیر اهل‌بیت(علیهم السلام):

«وَإِذْ قَالَ مُوسَی لِفَتَاهُ لَا أَبْرَحُ حَتَّی أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَیْنِ أَوْ أَمْضِیَ حُقُبًا…»⁽¹⁾

علی بن ابراهیم گوید:

هنگامی که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) قصّه‌ی اصحاب کهف را به قریش خبر داد، قریش گفتند: بگو بدانیم آن عالمی که خداوند موسی(علیه السلام) را امر نمود تا از او پیروی کند، که بود؟ و قصّه‌ی او چگونه بود؟ پس خداوند فرمود: «وَإِذْ قَالَ مُوسَی لِفَتَاهُ لَا أَبْرَحُ…».

سپس گوید:

علّت این تلمّذ و شاگردی کردن موسی این بود که: خداوند با موسی تکلّم نمود «کَلَّمَ اللَّهُ مُوسی تَکْلِیماً» و الواح را بر او نازل کرد و فرمود: «وَ کَتَبْنا لَهُ فِی الْأَلْواحِ مِنْ کُلِ شَیْ‌ءٍ مَوْعِظَةً وَ تَفْصِیلًا لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ» و موسی(علیه السلام) پس از آن نزد بنی اسرائیل آمد و بالای منبر رفت و گفت: «تورات بر من نازل شده و خداوند با من سخن گفته است» و با خود گفت: «خداوند مخلوقی عالم‌تر از من نیافریده است» پس خداوند به جبرئیل(علیه السلام) وحی نمود: «خود را به موسی برسان که اکنون هلاک می‌شود، و به او بگو: در محلّ تلاقی دو دریا نزد آن صخره، مردی هست که داناتر از تو می‌باشد، و تو باید نزد او بروی و از او تعلیم بگیری» پس جبرئیل(علیه السلام) بر موسی(علیه السلام) نازل شد، و این خبر را به او داد، و

موسی پیش خود شرمسار گردید، و دانست که خطا کرده و هراس پیدا کرد، و به وصیّ خود یوشع بن نون گفت: «خداوند مرا امر نموده تا از مردی که در محلّ تلاقی دو دریا می‌باشد، پیروی کنم و از علم او استفاده نمایم» پس یوشع[وصیّ موسی(علیه السلام)] وسیله سفر را آماده کرد و یک ماهی نمک زده‌ای را برای تغذیه فراهم نمود، و چون با موسی به آن محل رسیدند، مردی را دیدند که به پشت خوابیده و او را نشناختند، پس موسی(علیه السلام) آن ماهی مملوح را بیرون آورد و شست و بر روی آن صخره قرار داد. و از آنجا حرکت کردند و ماهی را فراموش نمودند و آن آب حیوان بود، پس موسی و یوشع خسته شدند و موسی به وصیّ خود گفت: «آتِنا غَداءَنا لَقَدْ لَقِینا مِنْ سَفَرِنا هذا نَصَباً» یعنی غذا را بیاور ما از این سفر خسته شدیم» پس یوشع به یاد آورد که آن ماهی مملوح را از آن صخره بر نداشته [و شیطان او را فراموشی داده است] و به موسی(علیه السلام) گفت:

«إِنِّی نَسِیتُ الْحُوتَ…» من آن ماهی را بر روی آن صخره به جای گذارده‌ام. پس موسی(علیه السلام) به یاد آورد و گفت: «آن مردی که نزد آن صخره بود، همان کسی است که ما به جستجوی او هستیم» پس به طرف آن صخره بازگشتند و آن مرد را در حال نماز یافتند، و او پس از نماز بر موسی و یوشع سلام کرد….⁽¹⁾

فأنزل الله؟عز؟: وَ إِذْ قالَ مُوسی لِفَتاهُ لا أَبْرَحُ حَتَّی أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَیْنِ أَوْ أَمْضِیَ حُقُباً قال: و کان سبب ذلک انه کلم الله موسی تکلیما، و أنزل علیه الألواح و فیها کما قال الله؟عز؟: «وَ کَتَبْنا لَهُ فِی الْأَلْواحِ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ مَوْعِظَةً وَ تَفْصِیلًا لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ» رجع موسی(علیه السلام) الی بنی إسرائیل فصعد المنبر، فأخبرهم ان الله؟عز؟ قد أنزل علیه التوراة و کلمه، و قال فی نفسه ما خلق الله تعالی خلقا أعلم منی، فأوحی الله؟عز؟ الی جبرئیل(علیه السلام): أدرک موسی قد هلک، و أعلمه ان عند ملتقی البحرین عند الصخرة رجل اعلم منک، فصر الیه و تعلم من علمه، فنزل جبرئیل(علیه السلام) علی موسی(علیه السلام) و أخبره فذل موسی فی نفسه و علم انه اخطأ و دخله الرعب، و قال لوصیه یوشع: ان الله؟عز؟ قد أمرنی ان اتبع رجلا عند ملتقی البحرین و أتعلم منه، فتزود یوشع حوتا مملوحا، فلما خرجا و بلغا ذلک المکان وجدا رجلا مستلقیا علی قفاه فلم یعرفاه، فأخرج موسی(علیه السلام) الحوت و غسله الماء و وضعه علی الصخرة و مضیا و نسیا الحوت، و کان ذلک الماء ماء الحیوان، فحیی الحوت و دخل فی الماء، فمضی موسی(علیه السلام) و یوشع معه حتّی عییا، فقال لوصیه: آتِنا غَداءَنا لَقَدْ لَقِینا مِنْ سَفَرِنا هذا نَصَباً ای عناء فذکر وصیه السمکة، فقال لموسی(علیه السلام): انی نسیت الحوت علی الصخرة فقال موسی(علیه السلام): ذلک الرجل الذی رأینا عند الصخرة هو الذی نریده فرجعا عَلی آثارِهِما قَصَصاً، ای عند الرجل و هو فی صلوته، فقعد موسی(علیه السلام) حتّی فرغ من صلوته فسلم علیهما. [تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 270، ح 128]B

علی بن ابراهیم قمّی به دنبال حدیث قبل گوید: علیّ بن بلال از یونس نقل نموده که: یونس و هشام بن ابراهیم -- درباره‌ی عالمی که موسی نزد او رفت تا از علم او بهره‌مند شود -- اختلاف نمودند که کدامیک اعلم بوده است؟ و آیا جایز است که بر موسی(علیه السلام) با مقام پیامبری و أولوالعزمی کسی حجّت باشد؟! قاسم صیقل گوید: آنان این سؤال را خدمت حضرت رضا(علیه السلام) مکتوب نمودند و آن حضرت در پاسخ نوشتند: «موسی در جزیره‌ای نزد آن عالم رفت و بر او سلام کرد و او سلام را نشناخت چرا که در آن سرزمین سلام مرسوم نبود و به موسی

گفت: تو کیستی؟ موسی گفت: «من موسی بن عمران هستم» آن عالم [یعنی خضر] گفت: «تو همان موسی هستی که خدا با او سخن گفت؟» موسی(علیه السلام) گفت: آری. عالم گفت: حاجت تو چیست؟ موسی گفت: «من آمده‌ام تا تو، مرا از علم خود بهره‌مند کنی» عالم گفت: «من مأمور به چیزی هستم که تو طاقت آن را نداری و تو مأمور به چیزی هستی که من طاقت آن را ندارم.»

سپس آن عالم مصائب و بلاهایی که بر آل محمّد (صلوات الله علیهم اجمعین)

وارد می‌شود را بیان نمود، و هر دو گریستند و گریه آنان شدید شد، سپس آن عالم مقام و منزلت آل محمّد (صلوات الله علیهم اجمعین) را بیان نمود، و موسی گفت: ای کاش من از آل محمّد (صلوات الله علیهم اجمعین) می‌بودم؟ تا این که آن عالم مبعث رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و نام فلان و فلان [یعنی غاصب اوّل و غاصب دوّم] را به زبان جاری کرد و مصائبی که از ناحیه آنان از تکذیب و… بر آن حضرت وارد می‌شود را بیان نمود، و آیه‌ی «وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ کَمَا لَمْ یُؤْمِنُواْ بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ» که هنگام اخذ میثاق درباره‌ی آنان نازل شده است را تفسیر نمود. پس موسی(علیه السلام) به آن عالم [یعنی خضر] فرمود: «هَلْ أَتَّبِعُکَ عَلَی أَن تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا؟!» و خضر به او گفت: «إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطِیعَ مَعِیَ صَبْراً…» و موسی(علیه السلام) گفت: «سَتَجِدُنِی إِن شَاء اللَّهُ صَابِرًا وَلَا أَعْصِی لَکَ أَمْرًا….»⁽¹⁾

صلوات الله علیهم حتّی جعل موسی یقول: یا لیتنی کنت من آل محمّد صلوات الله علیهم حتّی ذکر فلانا و فلانا و مبعث رسول الله(صلی الله علیه و آله) الی قومه، و ما یلقی منهم و من تکذیبهم إیاه، و ذکر له تأویل هذه الایة «وَ نُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَ أَبْصارَهُمْ کَما لَمْ یُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ» حین أخذ المیثاق علیهم، فقال لَهُ مُوسی هَلْ أَتَّبِعُکَ عَلی أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً فقال الخضر: إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطِیعَ مَعِیَ صَبْراً وَ کَیْفَ تَصْبِرُ عَلی ما لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً فقال موسی(علیه السلام): سَتَجِدُنِی إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً وَ لا أَعْصِی لَکَ أَمْراً قال الخضر فَإِنِ اتَّبَعْتَنِی فَلا تَسْئَلْنِی عَنْ شَیْ‌ءٍ حَتَّی أُحْدِثَ لَکَ مِنْهُ ذِکْراً یقول: فَلا تَسْئَلْنِی عَنْ شَیْ‌ءٍ أفعله و لا تنکره علی حتّی أخبرک أنا بخبره، قال: نعم. [تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 270، ح 128]B

مؤلّف گوید:

از روایات استفاده می‌شود که نخستین چشمه‌ای که روی زمین جاری شد، چشمه‌ی آب حیات بود که موسی ماهی خود را در آن شست، و از روایت حضرت رضا(علیه السلام) روشن نیست که خضر و موسی کدام اعلم هستند؟ و لکن هشام بن سالم از امام صادق(علیه السلام) نقل نموده که فرمود: «موسی اعلم از خضر بوده است.»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) نیز می‌فرماید:

خضر پیامبر مرسل بود و خداوند تبارک و تعالی او را بر قومی مبعوث نمود و او آنان را به توحید و اقرار به پیامبران خدا و کتاب‌های آسمانی دعوت نمود، و معجزه و نشانه نبوّت خضر این بود که او بر هر چوب خشک و زمین بی گیاهی می‌نشست، سبز و خرّم می‌شد، و به همین علّت او را خضر نامیدند، و نام او، تالیا بن ملکان بن عامربن ارفخشید بن سام بن نوح(علیه السلام) بوده است.⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

مقصود از آیه «آتِنا غَداءَنا» و آیه «رَبِّ إِنِّی لِمَا أَنزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ» طعام و غذا بوده و موسی (علیه السلام) زود گرسنه می‌شده است.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) نیز می‌فرماید:

آن گنجی که برای آن فرزندان یتیم در زیر دیوار نهفته بوده و خضر به‌خاطر آن گنج، آن دیوار را اقامه نموده است، لوحی از طلا بوده که بر آن نوشته شده بود:

«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ لَاإِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) عَجِبْتُ لِمَنْ یَعْلَمُ أَنَ

الْمَوْتَ حَقٌّ کَیْفَ یَفْرَحُ عَجِبْتُ لِمَنْ یُؤْمِنُ بِالْقَدَرِ کَیْفَ یفرق [ای یخاف] و یَحْزَنُ وَ عَجِبْتُ لِمَنْ یَذْکُرُ النَّارَ کَیْفَ یَضْحَکُ عَجِبْتُ لِمَنْ یَرَی الدُّنْیَا وَ تَصَرُّفَ أَهْلِهَا حَالًا بَعْدَ حَالٍ کَیْفَ یَطْمَئِنُّ إِلَیْهَا.»⁽²⁾

در تفسیر عیّاشی و مجمع البیان از امام صادق و امام باقر وامیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل شده که فرموده‌اند:

جمله «یَأْخُذُ کُلَ سَفِینَةٍ غَصْباً»، «کُلَ سَفِینَةٍ صَالِحَةٍ غَصْباً» بوده است.⁽³⁾

B

فی مجمع البیان و روی أصحابنا عن أبی عبد الله(علیه السلام) انه کان یقرأ «کل سفینة صالحة غصبا» و روی ذلک أیضا عن أبی جعفر(علیه السلام) قال: و هی قراءة أمیر المؤمنین علیه السلام). [تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 285، ح 162]

واز امام باقر و یا امام صادق(علیهما السلام) نقل شده که در تفسیر آیه «وَ أَمَّا الْغُلامُ فَکانَ أَبَواهُ مُؤْمِنَیْنِ…» فرمود:

خداوند به جای آن نوجوانی که خضر کشت، به پدر و مادر او دختری داد که از او هفتاد پیامبر به وجود آمدند، [و اگر آن جوان زنده می‌ماند پدر و مادر خود را به کفر وا می‌داشت.⁽¹⁾

مرحوم صدوق در کتاب علل با سند خود از ابی سعید عقیصا نقل نموده که گوید:

من به حسن بن علیّ بن ابی طالب(علیهم السلام) گفتم: ای فرزند رسول خدا برای چه شما با معاویه سازش و صلح کردی؟ با آن که می‌دانستی حق با تو می‌باشد و او گم‌راه و ستمگر است؟! امام حسن(علیه السلام) فرمود: ای ابا سعید! آیا من حجّت خدای متعال و امام بعد از پدرم بر این مردم نیستم؟ گفتم: آری. فرمود: آیا رسول خدا(صلی الله علیه و آله) درباره‌ی من و برادرم حسین نفرمود: «حسن و حسین دو امام هستند چه قیام کننده و چه صلح نمایند؟» گفتم: آری. فرمود: پس من امام هستم، چه قیام کنم و چه صلح نمایم.

سپس فرمود:

ای ابا سعید علّت و دلیل مصالحه‌ی من با معاویه، همان علّت و دلیل مصالحه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) با بنی ضمرة و بنی اشجع و اهل مکّه حین انصراف از حدیبیّه است، در حالی که آنان کافر بالتنزیل بودند و معاویه و اصحاب او کفّار بالتأویل هستند [و در ظاهر مسلمان می‌باشند].

سپس فرمود:

ای ابا سعید اگر من از طرف خدا امام بر مردم هستم، نباید کسی رأی و نظر من را درباره‌ی صلح با معاویه سفیهانه و بی خردانه بداند، گرچه وجه حکمت برای او پوشیده باشد، آیا تو قصّه خضر را نمی‌دانی که چون کشتی را سوراخ نمود، و غلام را کشت و دیوار را اقامه کرد، موسی بر عمل او خشم نمود؟ چرا که حکمت آن اعمال را نمی‌دانست، و چون خضر برای او بیان کرد راضی شد؟ من نیز مانند خضر هستم، و شما به سبب جهل از حکمت کار من، بر من خشم کرده‌اید!و اگر من چنین نمی‌کردم احدی از شیعیان ما زنده نمی‌ماندند، و همه آنان کشته می‌شدند! ⁽¹⁾

و در همان کتاب از عبدالله بن فضل هاشمی نقل شده که گوید: از امام صادق(علیه السلام)

شنیدم که می‌فرمود:

برای صاحب این امر [یعنی حضرت مهدی(علیه السلام)] غیبتی خواهد بود که هر انسان منحرفی درباره‌ی او شک می‌کند! گفتم: فدای شما شوم برای چه درباره‌ی او شک می‌کنند؟ فرمود: «به‌خاطر حکمتی که خداوند اجازه آشکار نمودن آن را نداده است» گفتم: وجه حکمت غیبت او چیست؟ فرمود: همان حکمتی که در غیبت پیامبران پیشین بوده است.

سپس فرمود:

وجه حکمت غیبت او آشکار نخواهد شد، مگر بعد از ظهور او، چنان که وجه حکمت کارهای خضر(علیه السلام) -- از کشتن غلام و سوراخ کردن کشتی و اقامه دیوار -- برای موسی(علیه السلام) آشکار نشد، جز هنگام جدایی.⁽¹⁾

سوره‌ی کهف، آیات 83 تا 101

متن:

وَیَسْأَلُونَکَ عَن ذِی الْقَرْنَیْنِ قُلْ سَأَتْلُو عَلَیْکُم مِّنْهُ ذِکْرًا 83 إِنَّا مَکَّنَّا لَهُ فِی الْأَرْضِ وَآتَیْنَاهُ مِن کُلِّ شَیْءٍ سَبَبًا 84 فَأَتْبَعَ سَبَبًا 85 حَتَّی إِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَغْرُبُ فِی عَیْنٍ حَمِئَةٍ وَوَجَدَ عِندَهَا قَوْمًا قُلْنَا یَا ذَا الْقَرْنَیْنِ إِمَّا أَن تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَن تَتَّخِذَ فِیهِمْ حُسْنًا 86 قَالَ أَمَّا مَن ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ یُرَدُّ إِلَی رَبِّهِ فَیُعَذِّبُهُ عَذَابًا نُّکْرًا 87 وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُ جَزَاء الْحُسْنَی وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنَا یُسْرًا 88 ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا 89 حَتَّی إِذَا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَطْلُعُ عَلَی قَوْمٍ لَّمْ نَجْعَل لَّهُم مِّن دُونِهَا سِتْرًا 90 کَذَلِکَ وَقَدْ أَحَطْنَا بِمَا لَدَیْهِ خُبْرًا 91 ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا 92 حَتَّی إِذَا بَلَغَ بَیْنَ السَّدَّیْنِ وَجَدَ مِن دُونِهِمَا قَوْمًا لَّا یَکَادُونَ یَفْقَهُونَ قَوْلًا 93 قَالُوا یَا ذَا الْقَرْنَیْنِ إِنَّ یَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَکَ خَرْجًا عَلَی أَن تَجْعَلَ بَیْنَنَا وَبَیْنَهُمْ سَدًّا 94 قَالَ مَا مَکَّنِّی فِیهِ رَبِّی خَیْرٌ فَأَعِینُونِی بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَیْنَکُمْ وَبَیْنَهُمْ رَدْمًا 95 آتُونِی زُبَرَ الْحَدِیدِ حَتَّی إِذَا سَاوَی بَیْنَ الصَّدَفَیْنِ قَالَ انفُخُوا حَتَّی إِذَا جَعَلَهُ نَارًا قَالَ آتُونِی أُفْرِغْ عَلَیْهِ قِطْرًا 96 فَمَا اسْطَاعُوا أَن یَظْهَرُوهُ وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نَقْبًا 97 قَالَ هَذَا رَحْمَةٌ مِّن رَّبِّی فَإِذَا جَاء وَعْدُ رَبِّی جَعَلَهُ دَکَّاء وَکَانَ وَعْدُ رَبِّی حَقًّا 98 وَتَرَکْنَا بَعْضَهُمْ یَوْمَئِذٍ یَمُوجُ فِی بَعْضٍ وَنُفِخَ فِی الصُّورِ فَجَمَعْنَاهُمْ جَمْعًا 99 وَعَرَضْنَا جَهَنَّمَ یَوْمَئِذٍ لِّلْکَافِرِینَ عَرْضًا 100 الَّذِینَ کَانَتْ أَعْیُنُهُمْ فِی غِطَاء عَن ذِکْرِی وَکَانُوا لَا یَسْتَطِیعُونَ سَمْعًا 101»

لغات:

«قَرَن» به معنای شاخ است، و «قرون الشَعر» دنباله‌های موی سر را گویند و «قرنین» در این آیه به همین معناست، چرا که آنان موهای خود را بلند می‌گذارده‌اند، و «ذِکر» حضور معنا در نفس است، و اگر حضور، در قلب باشد، به آن تفکّر می‌گویند، و اگر

با زبان چیزی گفته شود، ذکر زبان خواهد بود، و «سَبَب» اتصال چیزی به چیز دیگر است، از این رو، راه رسیدن به چیزی را سبب گویند، و به همین علّت طناب و باب را سبب گویند. و «حَمَأ» گِل سیاه را گویند، «وَ حَمِئَتِ البئرُ» یعنی چاه را گِل گرفته است، و «سَدّ» جلوگیری کردن از خرق و شکاف است، و طریق مسدود، راه بسته شده را گویند، و «رَدم» به معنای سدّ است، و «ترک» به معنای تخلیه و ضدّ أخذ است، و «مَوج» اضطراب آب را گویند، و «نُزُل» اوّلین پذیرایی از میهمان است، و «نَزیل قوم» گرامی‌ترین آنان است، چنان که شاعر می‌گوید:

«نَزِیلُ القومِ أَعظمُهم حُقوقاً،

و حَقُّ اللهِ فی حَقِ النَّزِیل»

ترجمه:

و از تو درباره «ذو القرنین» می‌پرسند بگو: «بزودی بخشی از سرگذشت او را برای شما بازگو خواهم کرد.» (83) ما به او در روی زمین، قدرت و حکومت دادیم و اسباب هر چیز را در اختیارش گذاشتیم. (84) او از این اسباب، (پیروی و استفاده) کرد… (85) تا به غروبگاه آفتاب رسید (در آن جا) احساس کرد (و در نظرش مجسّم شد) که خورشید در چشمه تیره و گل‌آلودی فرو می‌رود و در آن جا قومی را یافت گفتیم: «ای ذو القرنین! آیا می‌خواهی (آنان) را مجازات کنی، و یا روش نیکویی در مورد آن‌ها انتخاب نمایی؟» (86) گفت: «اما کسی را که ستم کرده است، مجازات خواهیم کرد سپس به سوی پروردگارش بازمی‌گردد، و خدا او را مجازات شدیدی خواهد کرد! (87) و اما کسی که ایمان آورد و عمل صالح انجام دهد، پاداشی نیکوتر خواهد داشت و ما دستور آسانی به او خواهیم داد.» (88) سپس (بار دیگر) از اسبابی (که در اختیار داشت) بهره گرفت… (89) تا به خاستگاه خورشید رسید (در آن جا) دید خورشید بر جمعیّتی طلوع می‌کند که در برابر (تابش) آفتاب، پوششی برای

آن‌ها قرار نداده بودیم (و هیچ‌گونه سایبانی نداشتند). (90) (آری) این‌چنین بود (کار ذو القرنین)! و ما بخوبی از امکاناتی که نزد او بود آگاه بودیم! (91) (باز) از اسباب مهمّی (که در اختیار داشت) استفاده کرد… (92) (و هم چنان به راه خود ادامه داد) تا به میان دو کوه رسید و در کنار آن دو (کوه) قومی را یافت که هیچ سخنی را نمی‌فهمیدند (و زبانشان مخصوص خودشان بود)! (93) (آن گروه به او) گفتند: «ای ذو القرنین یأجوج و مأجوج در این سرزمین فساد می‌کنند آیا ممکن است ما هزینه‌ای برای تو قرار دهیم، که میان ما و آن‌ها سدّی ایجاد کنی؟!» (94) (ذو القرنین) گفت: «آنچه پروردگارم در اختیار من گذارده، بهتر است (از آنچه شما پیشنهاد می‌کنید)! مرا با نیرویی یاری دهید، تا میان شما و آن‌ها سدّ محکمی قرار دهم! (95) قطعات بزرگ آهن برایم بیاورید (و آن‌ها را روی هم بچینید)!» تا وقتی که کاملًا میان دو کوه را پوشانید، گفت: «(در اطراف آن آتش بیفروزید، و) در آن بدمید!» (آن‌ها دمیدند) تا قطعات آهن را سرخ و گداخته کرد، و گفت: «(اکنون) مس مذاب برایم بیاورید تا بر روی آن بریزم!» (96) (سرانجام چنان سدّ نیرومندی ساخت) که آن‌ها [طایفه یأجوج و مأجوج] قادر نبودند از آن بالا روند و نمی‌توانستند نقبی در آن ایجاد کنند. (97) (آن گاه) گفت: «این از رحمت پروردگار من است! امّا هنگامی که وعده پروردگارم فرا رسد، آن را در هم می‌کوبد و وعده پروردگارم حق است!» (98) و در آن روز (که جهان پایان می‌گیرد)، ما آنان را چنان رها می‌کنیم که درهم موج می‌زنند و در صور [شیپور] دمیده می‌شود و ما همه را جمع می‌کنیم! (99) در آن روز، جهنّم را بر کافران عرضه می‌داریم! (100) همانها که پرده‌ای چشمانشان را از یاد من پوشانده بود، و قدرت شنوایی نداشتند! (101)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَیَسْأَلُونَکَ عَن ذِی الْقَرْنَیْنِ قُلْ سَأَتْلُو عَلَیْکُم مِّنْهُ ذِکْرًا…»⁽¹⁾

صاحب قرب الإسناد با سند خود، حدیث مفصّلی از امام کاظم(علیه السلام) نقل نموده که آن حضرت ضمن بیان معجزات رسول خدا(صلی الله علیه و آله) می‌فرماید:

«و از معجزات آن حضرت این است که گروهی از یهودیان نزد امیرالمؤمنین(علیه السلام) آمدند و گفتند: برای ما اجازه بگیر تا نزد پسر عم تو برویم و از او سؤال کنیم. و چون امیرالمؤمنین(علیه السلام) سخن آنان را به آن حضرت منتقل نمود، رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «آنان از من چه می‌خواهند؟ من بنده‌ای از بندگان خدا هستم و جز آنچه او به من تعلیم نموده من چیزی نمی‌دانم» سپس فرمود: «به آنان اجازه دخول بده» پس آنان وارد شدند، و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به آنان فرمود: سؤال خود را مطرح می‌کنید، و یا من بگویم برای چه نزد من آمده‌اید؟ گفتند: شما بگوئید. فرمود: شما آمده‌اید درباره‌ی «ذوالقرنین» از من سؤال کنید! گفتند: آری چنین است. فرمود: «او غلامی از اهل روم بود، و سپس پادشاه شد، و به مشرق و مغرب خورشید رفت، و در مطلع خورشید سدّی بنا نمود» یهودیان گفتند: ما شهادت می‌دهیم که چنین بوده است.⁽²⁾

جابربن عبدالله انصاری گوید: از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) شنیدم که می‌فرمود:

«ذوالقرنین» بنده‌ی صالح خدا بود، و خداوند او را حجّت بر بندگان خود قرار داد، او قوم خود را به خدا دعوت نمود و آنان را امر به تقوا کرد، و مردم ضربه‌ای بر پیشانی [راست] او زدند، و او مدّت زمانی غائب بود، و مردم گفتند: او مرده و یا هلاک شده، و یا گفتند: آیا به کجا رفته و ناپدید گردیده؟ سپس او ظاهر شد، و مردم ضربه دیگری به پیشانی چپ او زدند، و در بین شما نیز کسی بر سنّت او خواهد بود، و خداوند، ذوالقرنین را روی زمین قدرت عطا نمود، و برای او از هر چیزی وسیله‌ای قرار داد، و قدرت او از مغرب تا مشرق بود، و خداوند روش و سنّت او را در قائم از فرزندان من قرار خواهد داد، او نیز مالک مشرق تا مغرب عالم می‌شود، به گونه‌ای که به هر کجا ذوالقرنین قدم گذارده، او نیز قدم خواهد گذارد، و خداوند گنج‌های زمین و معادن آن را برای او آشکار می‌سازد، و او را به وسیله رعب و ترس یاری می‌کند، و زمین را به وسیله او پر از عدل و داد می‌نماید، همان گونه که پر از جور و ظلم شده است.⁽¹⁾

ابوالطفیل گوید: از علیّ(علیه السلام) شنیدم که می‌فرمود:

«ذوالقرنین» نه پیامبر بود و نه رسول بلکه او بنده‌ای بود که خدا را دوست می‌داشت و خدا نیز او را دوست می‌داشت، او دین خدا را یاری کرد، و خداوند نیز او را یاری نمود، او قوم خود را به دین خدا دعوت کرد و مردم ضربه‌ای بر پیشانی [راست] او زدند و او را کشتند. سپس خداوند او را مبعوث نمود، و باز مردم ضربه‌ای بر پیشانی چپ او زدند و او را کشتند.⁽¹⁾

و لا رسولا کان عبدا أحب الله فأحبه، و ناصح الله فنصحه، دعا قومه فضربوه علی أحد قرنیه

فقتلوه، ثم بعثه الله فضربوه علی قرنه الآخر فقتلوه. [تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 295]

ابوحمزه ثمالی از امام باقر(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

«خداوند بعد از نوح جز به چهار نفر از پیامبران پادشاهی نداد:

نخستین آنان «ذوالقرنین» بود، و نام او عیّاش بود، داوود، سلیمان، یوسف.

امّا عیّاش پادشاه مشرق تا مغرب بود، و امّا داوود، پادشاه شامات تا بلاد اصطخر بود، و سلیمان نیز چنین بود، و امّا یوسف، پادشاه مصر و اطرا آن بود و از آن تجاوز نکرد.⁽²⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

هر أمّتی را صدّیق و فاروقی است، و صدیّق این امّت و فاروق آن علیّ بن

ابیطالب(علیه السلام) است، و علیّ کشتی نجات این امّت، و باب حطّه [یعنی درب بخشودگی] آن است. سپس فرمود: علیّ(علیه السلام) یوشع و شمعون، و ذوالقرنین این امّت است.⁽¹⁾

شخصی از امیرالمؤمنین(علیه السلام) پرسید: چگونه ذوالقرنین توانست که شرق و غرب عالم را مالک شود؟! امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

خداوند ابر را مطیع او نمود، و اسباب را در اختیار او قرار داد، و نور را برای او مبسوط کرد، و شب و روز برای او یکسان بود.⁽²⁾

علی بن ابراهیم قمّی در تفسیر «فَإِذا جاءَ وَعْدُ رَبِّی جَعَلَهُ دَکَّاءَ -- وَ کانَ وَعْدُ رَبِّی حَقًّا»گوید:

در آخرالزمان قبل از قیامت، سدّ «ذوالقرنین» خراب می‌شود، و یأجوج و مأجوج به دنیا می‌آیند و مردم را می‌خورند.⁽³⁾

مؤلّف گوید:

اخبار و نظر مفسّرین درباره‌ی «ذوالقرنین» اختلاف فراوانی دارد و قابل جمع نیست از این رو ما علم آن را به صاحبان علم یعنی ائمّه معصومین(علیهم السلام) واگذار نمودیم، و به همین اندازه اکتفا کردیم، و الله العالم.

«الَّذِینَ کَانَتْ أَعْیُنُهُمْ فِی غِطَاء عَن ذِکْرِی وَکَانُوا لَا یَسْتَطِیعُونَ سَمْعًا…»⁽¹⁾

محمّدبن حکیم گوید:

رقعه‌ای خدمت امام صادق(علیه السلام) دادم و در آن نوشتم: آیا انسان می‌تواند از پیش خود معرفت پیدا کند؟ امام(علیه السلام) فرمود: نه. گفتم: معنای این آیه چیست؟ «الَّذِینَ کَانَتْ أَعْیُنُهُمْ فِی غِطَاء عَن ذِکْرِی وَکَانُوا لَا یَسْتَطِیعُونَ سَمْعًا» فرمود: این آیه مانند آیه «ما کانُوا یَسْتَطِیعُونَ السَّمْعَ وَ ما کانُوا یُبْصِرُونَ» می‌باشد.

گفتم: آیا خداوند آنان را به چیزی که چاره‌ای از آن نداشته‌اند و نمی‌توانسته‌اند انجام بدهند ملامت نموده؟ فرمود: از آنچه قدرت بر ترک آن داشته‌اند و انجام داده‌اند ملامت شده‌اند، و اگر انجام نمی‌دادند ملامتی بر آنان نبود. [و خداوند نسبت به چیزی که خود مانع آنان شده است، ملامت نکرده است.]⁽²⁾

مؤلّف گوید:

معنای حدیث فوق این است که آنان چون از پذیرش حق امتناع ورزیدند،

خداوند آنان را به منزله افراد کور و نابینا و کر دانسته است، چرا که بعد از نپذیرفتن حق، پرده ای مقابل چشم و گوش آنان قرار گرفته و دیگر حق را نمی‌توانند بپذیرند و این از ناحیه خود آنان بوده است.

اباصلت هروی گوید:

مأمون الرشید از حضرت رضا(علیه السلام) نسبت به معنای آیه فوق سؤال نمود، و آن حضرت فرمود: پوشیده بودن چشم کاری به ذکر خدا ندارد و ذکر خدا با چشم دیده نمی‌شود، و لکن خداوند عزّوجلّ منکرین ولایت علی(علیه السلام) را تشبیه به نابیناها نموده است، چرا که آنان سخن رسول خدا(صلی الله علیه و آله) را درباره‌ی علیّ(علیه السلام) [به‌خاطر آن کنیه‌هایی که از او داشتند] نپذیرفتند [از این رو نسبت به ولایت علیّ(علیه السلام) کور و کر محسوب شدند و نتوانستند اعتقاد به ولایت او پیدا کنند] و مأمون با شنیدن سخن امام رضا(علیه السلام) گفت: «فَرَّجْتَ عَنِّی فَرَّجَ اللَّهُ عَنْکَ.»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) نیز در تفسیر آیه فوق فرمود:

«مقصود از «ذکر» در آیه «الَّذِینَ کانَتْ أَعْیُنُهُمْ فِی غِطاءٍ عَنْ ذِکْرِی» ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) است. ابوبصیر گوید: گفتم: معنای «لا یَسْتَطِیعُونَ سَمْعاً»

چیست؟ فرمود: آنان از شدّت بغض و دشمنی که با علیّ (صلوات الله علیه) داشتند، نمی‌توانستند نام آن حضرت و اهل‌بیت او را بشنوند.⁽¹⁾

مؤلّف گوید:

گناه، بسا انسان را از پذیرش حقّ کر و کور می‌نماید و صفای قلب از بین می‌رود، چنان که خداوند می‌فرماید: «وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَیْقَنَتْها انْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَ عُلُوًّا» و یا می‌فرماید: «کَلَّا بَلْ رانَ عَلی قُلُوبِهِمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ.»

سوره‌ی کهف، آیات 102 تا 110

متن:

«أَفَحَسِبَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَن یَتَّخِذُوا عِبَادِی مِن دُونِی أَوْلِیَاء إِنَّا أَعْتَدْنَا جَهَنَّمَ لِلْکَافِرِینَ نُزُلًا 102قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمَالًا 103 الَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَهُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعًا 104 أُولَئِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیَاتِ رَبِّهِمْ وَلِقَائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَلَا نُقِیمُ لَهُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَزْنًا 105 ذَلِکَ جَزَاؤُهُمْ جَهَنَّمُ بِمَا کَفَرُوا وَاتَّخَذُوا آیَاتِی وَرُسُلِی هُزُوًا 106 إِنَّ الَّذِینَ

آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ کَانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا 107 خَالِدِینَ فِیهَا لَا یَبْغُونَ عَنْهَا حِوَلًا 108 قُل لَّوْ کَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِّکَلِمَاتِ رَبِّی لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَن تَنفَدَ کَلِمَاتُ رَبِّی وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا 109 قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِّثْلُکُمْ یُوحَی إِلَیَّ أَنَّمَا إِلَهُکُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَمَن کَانَ یَرْجُو لِقَاء رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا یُشْرِکْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا 110»

¬Kj

لغات:

«فردوس» به معنای بستان و باغی است که در آن درخت‌های خرما و سایر درختان میوه و گل‌ها وجود داشته باشد، و «حِوَل» به معنای تحوّل است چنان که گفته می‌شود: «حال من مکانه حِوَلاً» و بعضی گفته‌اند: «حِوَل» از حیله است، و بعضی گفته‌اند: به معنای تحویل و جابه جا کردن است، چنانکه گفته می‌شود: «حوّلوا عنها تحویلاً و حِوَلاً» و «مَدَد» مصدر است، به معنای آمدن چیزی بعد از چیزی، بعضی گفته‌اند: مراد از «کلمات» علم الهی است که نهایت ندارد و قابل احصا نیست، و نظیر آن در آیه «وَ لَوْ أَنَ ما فِی الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ -- وَ الْبَحْرُ یَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ ما نَفِدَتْ کَلِماتُ اللَّهِ…» می‌باشد.

ترجمه:

آیا کافران پنداشتند می‌توانند بندگانم را به جای من اولیای خود انتخاب کنند؟! ما جهنّم را برای پذیرایی کافران آماده کرده‌ایم! (102) بگو: «آیا به شما خبر دهیم که زیانکارترین (مردم) در کارها، چه کسانی هستند؟ (103) آن‌ها که تلاشهای‌شان در زندگی دنیا گم (و نابود) شده با این حال، می‌پندارند کار نیک انجام می‌دهند!» (104) آن‌ها کسانی هستند که به آیات پروردگارشان و لقای او کافر شدند به همین جهت، اعمال‌شان حبط

و نابود شد! از این رو روز قیامت، میزانی برای آن‌ها برپا نخواهیم کرد! (105) (آری،) این گونه است! کیفرشان دوزخ است، به‌خاطر آنکه کافر شدند، و آیات من و پیامبرانم را به سخریه گرفتند! (106) امّا کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته انجام دادند، باغهای بهشت برین محل پذیرایی آنان خواهد بود. (107) آن‌ها جاودانه در آن خواهند ماند و هرگز تقاضای نقل مکان از آن جا نمی‌کنند! (108) بگو: «اگر دریاها برای (نوشتن) کلمات پروردگارم مرکّب شود، دریاها پایان می‌گیرد. پیش از آنکه کلمات پروردگارم پایان یابد هر چند همانند آن (دریاها) را کمک آن قرار دهیم!» (109) بگو: «من فقط بشری هستم مثل شما (امتیازم این است که) به من وحی می‌شود که تنها معبودتان معبود یگانه است پس هر که به لقای پروردگارش امید دارد، باید کاری شایسته انجام دهد، و هیچ کس را در عبادت پروردگارش شریک نکند! (110)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«أَفَحَسِبَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَن یَتَّخِذُوا عِبَادِی مِن دُونِی أَوْلِیَاء إِنَّا أَعْتَدْنَا جَهَنَّمَ لِلْکَافِرِینَ نُزُلًا»⁽¹⁾

ابوبصیر گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

مقصود از این آیه آن دو نفر و پیروانشان هستند که مردم آنان را بر خلاف دستور خداوند ولیّ خود قرار دادند، و گمان کردند که دوستی با آنان سبب نجات‌شان از عذاب خواهد شد، در حالی که آن‌ها به‌خاطر دوستی با آنان کافر شدند.

ابوبصیر گوید: گفتم: معنای «إِنَّا أَعْتَدْنَا جَهَنَّمَ لِلْکَافِرِینَ نُزُلًا»، چیست؟ فرمود:

نزلاً به معنای منزل می‌باشد، یعنی «ما جهنّم را برای کافران منزل قرار دادیم» و جهنّم برای آن دو و پیروانشان نزد خداوند آماده شده است. گفتم: «نُزُلاً» یعنی چه؟ فرمود: یعنی جایگاه و منزل.⁽²⁾

صاحب مجمع از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل نموده که آن حضرت «أَفَحَسِبَ» را «أَفَحَسْبُ» قرائت نموده است.⁽¹⁾

«قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمَالًا * الَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَهُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعًا»⁽²⁾

حضرت رضا(علیه السلام) در نامه‌ی خود به مأمون درباره‌ی حقایق و شرایع اسلام و بیزاری از طرفداران حکمیّت در تفسیر آیه فوق مکتوب نمود:

«مقصود از «بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمَالًا» ابوموسی اشعری و پیروان اویند، که «ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَهُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعًا» سپس فرمود: مقصود از «الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیَاتِ رَبِّهِمْ» کفر به ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) و امامت اوست، و به همین خاطر خداوند درباره‌ی آنان می‌فرماید: «فَحَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَلَا نُقِیمُ لَهُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَزْنًا» چرا که آنان کلاب دوزخ می‌باشند.⁽³⁾

أمیر المؤمنین(علیه السلام) و لقائه کفروا بأن لقوا الله بغیر إمامته فَحَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَلا نُقِیمُ لَهُمْ یَوْمَ القیمة وزنا فهم کلاب أهل النار. [تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 311، ح 248]

ابن کوّا بزرگ خوارج بین سخنان امیرالمؤمنین(علیه السلام) به پا خاست و گفت: آیه «قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمالًا…» درباره‌ی کیست؟ امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: درباره‌ی اهل کتاب است که به سبب بدعت‌هایی که در دین خدا وارد کردند

کافر شدند و خداوند اعمال آنان را باطل نمود، سپس فرمود: «اهل نهروان نیز از آنان دور نیستند.»⁽¹⁾

فی دینهم، فحبطت أعمالهم و ما أهل النهر منهم ببعید.

فی مجمع البیان و روی العیّاشی باسناده قال: قام ابن الکوا الی أمیر المؤمنین و ذکر الی آخر ما

سبق و زاد بعد قوله ببعید، یعنی الخوارج. [تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 312، ح 251]

«أُولَئِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیَاتِ رَبِّهِمْ وَلِقَائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ…»⁽²⁾

مرحوم طبرسی در تفسیر «فَلَا نُقِیمُ لَهُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَزْنًا»، گوید:

در روایت صحیح وارد شده که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: در روز قیامت مرد سمین

و چاقی می‌آید که به اندازه‌ی بال پشه‌ای ارزش ندارد.⁽³⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) -- در حدیث مفصّلی که احوال مردم را در قیامت بیان می‌نماید --

می‌فرماید:

برخی از آنان، رهبران کفر و پیشوایان ضلالت‌اند، که خداوند برای آنان وزنی در قیامت قرار نداده است، و اعتنایی به آنان نمی‌شود، چرا که آنان به امر و نهی خداوند اعتنا نکردند، و در دوزخ مخلّد خواهند بود، و آتش صورت‌های‌شان را احاطه می‌نماید و صورت‌های زشتی خواهند داشت.⁽⁴⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

آیه فوق درباره‌ی نصارا و قسّیس‌ها و علمای آنان و اهل شبهات و هواپرستان از مسلمانان و خوارج و اهل بدعت می‌باشد.⁽¹⁾

علی بن سوید گوید: به امام کاظم(علیه السلام) گفتم: آن عجبی که عمل را فاسد می‌کند کدام

است؟ فرمود:

عجب درجاتی دارد، یکی از درجات آن این است، که کسی عمل ناپسند خود را نیکو بداند و گمان کند عمل نیکی انجام می‌دهد، و دیگر از درجات آن این است که کسی ایمان بیاورد و بر خدای خود منّت بگذارد، در حالی که خداوند بر او منّت دارد [که او را هدایت نموده است.] ⁽²⁾

عن علی بن سوید عن أبی الحسن(علیه السلام) قال: سألته عن العجب الذی یفسد العمل؟ فقال:

العجب درجات، منها ان یزین للعبد سوء عمله فیراه حسنا، و یحسب انه یحسن صنعا، و منها ان یؤمن العبد بربه فیمنّ علی الله؟عز؟، و لله علیه فیه المنة. [تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 312، ح 249]

«قُل لَّوْ کَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِّکَلِمَاتِ رَبِّی لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَن تَنفَدَ کَلِمَاتُ رَبِّی وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا …»⁽³⁾

ابوبصیر گوید: امام صادق(علیه السلام) در تفسیر «لَا یَبْغُونَ عَنْهَا حِوَلًا» فرمود: یعنی «لَا یُرِیدُونَ

بِهَا بَدَلًا، ْ وَ لَا یَخْرُجُونَ مِنْهَا» و در تفسیر «لَّوْ کَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِّکَلِمَاتِ رَبِّی…» فرمود:

یعنی کلام خدا آخر و نهایت ندارد و منقطع نمی‌شود. ابوبصیر گوید: گفتم: تفسیر آیه «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ کَانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا» چیست؟ فرمود: این آیه درباره‌ی ابوذّر و مقداد و سلمان فارسی و عمّاربن یاسر نازل شد، و خداوند جنّات فردوس را برای آنان منزل و مأوی قرار داد.⁽¹⁾

عبادة بن صامت گوید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: بهشت یکصد درجه دارد، و بین هر درجه تا درجه دیگر به اندازه‌ی زمین تا آسمان است و به آن فردوس گفته می‌شود.⁽²⁾

«قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِّثْلُکُمْ یُوحَی إِلَیَّ أَنَّمَا إِلَهُکُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَمَن کَانَ یَرْجُو لِقَاء رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا یُشْرِکْ…»⁽³⁾

ابوبصیر گوید: امام صادق(علیه السلام) در تفسیر آیه فوق فرمود:

معنای «لَا یُشْرِکْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا» این است که نباید با ولایت آل محمّد (صلوات الله علیهم) دیگران را شریک نمود، چرا که ولایت محمّد و آل محمّد

(صلوات الله علیهم أجمعین) عمل صالح است و شریک کردن دیگران با آن شرک در عبادت پروردگار و کفر به اوست و کسی که چنین کند، ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) و حق او را انکار نموده است.⁽¹⁾

ابوالجارود گوید: امام باقر(علیه السلام) فرمود: از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) درباره‌ی «فَمَن کَانَ یَرْجُو لِقَاء رَبِّهِ» سؤال شد؟ رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

کسی که نماز خود را برای خشنودی مردم بخواند، مشرک است، و کسی که زکات خود را برای خشنودی مردم بدهد مشرک است، و کسی که هر عمل واجب دیگری را برای خشنودی مردم انجام بدهد مشرک است، و خداوند عمل ریاکار را قبول نخواهد کرد.⁽²⁾

[تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 313، ح 259]

امام صادق(علیه السلام) در حدیث مفصّلی می‌فرماید:

خداوند آیه «قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِّثْلُکُمْ…» را بر رسول خود نازل نمود و به آن حضرت

فرمود: به مردم بگو: من در بشریّت همانند شمایم، و لکن پروردگارم، من را مخصوص به نبوّت نموده، نه شما را چنان که بعضی را مخصوص به غنا و ثروت نموده و یا مخصوص به صحّت و جمال نموده، پس شما انکار نکنید که مرا نیز مخصوص به نبوّت و پیامبری نموده باشد….⁽¹⁾

نمشی، فقال رسول الله(صلی الله علیه و آله): اَللَّهُمَّ أنت السامع لکل صوت، و العالم بکل شی‌ء، تعلم ما قاله عبادک، فأنزل الله علیه یا محمّد: «وَ قالُوا ما لِهذَا الرَّسُولِ یَأْکُلُ الطَّعامَ وَ یَمْشِی فِی الْأَسْواقِ» الی قوله: «رَجُلًا مَسْحُوراً» ثم انزل علیه یا محمّد: «قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ» یعنی آکل الطعام «مِثْلُکُمْ یُوحی إِلَیَّ أَنَّما إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ» یعنی قل لهم انا فی البشریة مثلکم، و لکن ربی خصنی

بالنبوة دونکم، کما یخص بعض البشر بالغنی و الصحة و الجمال دون بعض من البشر، فلا تنکروا ان یخصنی أیضا بالنبوة. [تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 314، ح 260]

امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

هیچ بنده‌ای این آیه را قرائت نمی‌کند، جز آن که نوری از بستر او تا کعبه امتداد پیدا می‌کند، و کسی که چنین نوری برای او در بیت الله باشد، تا بیت المقدّس نیز برای او نور خواهد بود. [و ملائکه برای او استغفار می‌کنند تا صبح شود.]⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

هیچ بنده‌ای آیه آخر سوره کهف را هنگام خواب نمی‌خواند مگر آن که در همان ساعتی که اراده می‌کند، بیدار خواهد شد.⁽¹⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) هنگامی که مشغول وضو گرفتن می‌شد، اجازه نمی‌داد کسی آب بر روی دست او بریزد و می‌فرمود:

نمی‌خواهم کسی را در نماز [و عبادت خدا] شریک قرار بدهم.⁽²⁾

سوره‌ی مریم علیها السلام

اشاره

محلّ نزول: مکّه، بالإجماع.

عدد آیات: 98 آیه.

ثواب قرائت سوره‌ی مریم(علیها السلام)

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

کسی که همواره سوره‌ی مریم(علیها السلام) را بخواند، نمی‌میرد تا نسبت به جان و مال

و فرزند خود بی نیاز شود، و در آخرت از اصحاب و هم نشینان عیسی بن مریم(علیهما السلام)

خواهد بود، و پاداشی مانند ملک سلیمان به او داده خواهد شد.⁽¹⁾

و نیز فرمود:

کسی که سوره‌ی مریم(علیها السلام) را بنویسد، و در ظرف شیشه‌ی دهانه تنگی قرار بدهد،

و در منزل خود گذارد، در خواب خیر فراوان می‌بیند، کما این که در منزل خود

خیر فراوان می‌بیند، و اگر آن را بنویسد و در دیوار خانه خود قرار بدهد، از دزد جلوگیری می‌کند و متاع خانه او بر دزد و سارق حرام می‌شود، و اگر آب آن را انسان خائف و ترسایی بنوشد، به اذن خداوند ایمن خواهد شد.⁽¹⁾

سوره‌ی مریم، آیات 1 تا 15

متن

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

کهیعص 1 ذِکْرُ رَحْمَةِ رَبِّکَ عَبْدَهُ زَکَرِیَّا 2 إِذْ نَادَی رَبَّهُ نِدَاء خَفِیًّا 3 قَالَ رَبِّ إِنِّی وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّی وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَیْبًا وَلَمْ أَکُن بِدُعَائِکَ رَبِّ شَقِیًّا 4 وَإِنِّی خِفْتُ الْمَوَالِیَ مِن وَرَائِی وَکَانَتِ امْرَأَتِی عَاقِرًا فَهَبْ لِی مِن لَّدُنکَ وَلِیًّا 5 یَرِثُنِی وَیَرِثُ مِنْ آلِ یَعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِیًّا 6 یَا زَکَرِیَّا إِنَّا نُبَشِّرُکَ بِغُلَامٍ اسْمُهُ یَحْیَی لَمْ نَجْعَل لَّهُ مِن قَبْلُ سَمِیًّا 7 قَالَ رَبِّ أَنَّی یَکُونُ لِی غُلَامٌ وَکَانَتِ امْرَأَتِی عَاقِرًا وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْکِبَرِ عِتِیًّا 8 قَالَ کَذَلِکَ قَالَ رَبُّکَ هُوَ عَلَیَّ هَیِّنٌ وَقَدْ خَلَقْتُکَ مِن قَبْلُ وَلَمْ تَکُ شَیْئًا 9 قَالَ رَبِّ اجْعَل لِّی آیَةً قَالَ آیَتُکَ أَلَّا تُکَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَ لَیَالٍ سَوِیًّا 10 فَخَرَجَ عَلَی قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرَابِ فَأَوْحَی إِلَیْهِمْ أَن سَبِّحُوا بُکْرَةً وَعَشِیًّا 11 یَا یَحْیَی خُذِ الْکِتَابَ بِقُوَّةٍ وَآتَیْنَاهُ الْحُکْمَ صَبِیًّا 12 وَحَنَانًا مِّن لَّدُنَّا وَزَکَاةً وَکَانَ تَقِیًّا 13 وَبَرًّا بِوَالِدَیْهِ وَلَمْ یَکُن جَبَّارًا عَصِیًّا 14 وَسَلَامٌ عَلَیْهِ یَوْمَ وُلِدَ وَیَوْمَ یَمُوتُ وَیَوْمَ یُبْعَثُ حَیًّا 15»

¬Kj

لغات:

«وَهن» به معنای ضعف و نقصان قوّه است و «وَهَنَ یَهِنُ وَهْناً» از باب ضرب یضرب ضرباً می‌باشد و «اشتعال» انتشار شعاع آتش است، و جمله «وَ اشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَیْباً» از زیباترین استعارات است، و معنای اشتعال پیری، و انتشار آن می‌باشد، زجّاج گفته است: هنگامی که پیری زیاد شود عرب می‌گوید: «اشتعل رأس فلانٍ» و «دعاء» درخواست فعل از مدعوّ است و مقابل آن، اجابت است، چنان که مقابل امر، طاعت است، و «مَوالی» جمع مَولا است و «وَلی» به معنای قرب است، و ابن انباری گوید: موالی در لغت هشت معنا دارد، 1. مُنعم، 2. مُعتِق، 3. مُعتَق، 4. ولیّ، 5. أولی یعنی سزاوارتر، 6. ابن العمّ، 7. همسایه، 8. صهر و حلیف، و برای هر کدام شاهدی از اشعار عرب آورده است، و «عاقر» زن نازا را گویند و به مرد عقیم نیز عاقر گویند، و «غلام» پسر نزدیک به بلوغ است، و «اِغتلم الرجل» إذ اشتدّت شهوته للجماع، و به معنای تلمیذ وشاگرد نیز استعمال شده است، و عِتّی و عِسیّی به یک معناست، و «عَتی یعتو و عسا یعسو، عَتواً و عَسواً فهو عاةٍ و عاسٍ» به کسی گویند که طول زمان، او را به فرسودگی و جفاف کشیده باشد. ⁽¹⁾

ترجمه:

به نام خداوند بخشنده‌ی مهربان

کهیعص (1) (این) یادی است از رحمت پروردگار تو نسبت به بنده‌اش زکریّا… (2) در آن هنگام که پروردگارش را در خلوتگاه (عبادت) پنهان خواند… (3) گفت: «پروردگارا! استخوانم سست شده و شعله پیری تمام سرم را فراگرفته و من هرگز در دعای تو، از اجابت محروم نبوده‌ام! (4) و من از بستگانم بعد از خودم بیمناکم (که

حق پاسداری از آیین تو را نگاه ندارند)! و (از طرفی) همسرم نازا و عقیم است تو از نزد خود جانشینی به من ببخش… (5) که وارث من و دودمان یعقوب باشد و او را مورد رضایتت قرار ده!» (6) ای زکریا! ما تو را به فرزندی بشارت می‌دهیم که نامش «یحیی» است و پیش از این، همنامی برای او قرار نداده‌ایم! (7) گفت: «پروردگارا! چگونه برای من فرزندی خواهد بود؟! در حالی که همسرم نازا و عقیم است، و من نیز از شدّت پیری افتاده شده‌ام!» (8) فرمود: «پروردگارت این گونه گفته (و اراده کرده)! این بر من آسان است و قبلًا تو را آفریدم در حالی که چیزی نبودی!» (9) عرض کرد: «پروردگارا! نشانه‌ای برای من قرار ده!» فرمود: «نشانه تو این است که سه شبانه روز قدرت تکلّم (با مردم) نخواهی داشت در حالی که زبانت سالم است!» (10) او از محراب عبادتش به سوی مردم بیرون آمد و با اشاره به آن‌ها گفت: «(بشکرانه این موهبت،) صبح و شام خدا را تسبیح گویید!» (11) ای یحیی! کتاب (خدا) را با قوّت بگیر! و ما فرمان نبوّت (و عقل کافی) در کودکی به او دادیم! (12) و رحمت و محبّتی از ناحیه خود به او بخشیدیم، و پاکی (دل و جان)! و او پرهیزگار بود! (13) او نسبت به پدر و مادرش نیکوکار بود و جبّار (و متکبّر) و عصیانگر نبود! (14) سلام بر او، آن روز که تولّد یافت، و آن روز که می‌میرد، و آن روز که زنده برانگیخته می‌شود! (15)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«کهیعص * ذِکْرُ رَحْمَةِ رَبِّکَ عَبْدَهُ زَکَرِیَّا * إِذْ نَادَی رَبَّهُ نِدَاء خَفِیًّا»⁽¹⁾

مؤلّف گوید:

در ابتدای سوره‌ی بقره و برخی از سور دیگر گذشت که این حروف رموزی است بین خدا و پیامبر او(صلی الله علیه و آله) و ما چیزی از آن‌ها نمی‌فهمیم چرا که این‌ها

از مجملات قرآن است و به فرموده امیرالمؤمنین(علیه السلام) «خداوند قرآن را در سه بخش: محکمات و متشابهات و مجملات نازل نمود تا به وسیله آن پیامبر(صلی الله علیه و آله) و اوصیای او را به مردم معرّفی کند و مردم بدانند که هر کس اطلاع از این اسرار ندارد، او ولیّ و امام و پیشوای مردم از ناحیه خداوند نیست». جز آن که از ناحیه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و اوصیای او چیزی درباره‌ی این حروف آمده باشد، که ما این گونه روایات را در ذیل این حروف نقل می‌کنیم.

سعدبن عبدالله قمّی گوید: به محضر حضرت قائم؟عج؟ عرضه داشتم: ای فرزند رسول خدا!تأویل «کهیعص» چیست؟ فرمود:

این حروف از خبرهای غیبی است، که خداوند به بنده‌ی خود زکریّا یاد داده و سپس قصّه آن را بر حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) بیان نموده است، و آن این است که زکریّا از پروردگار خود خواست که نام‌های خمسه طیّبه [یعنی محمّد، علیّ، فاطمه، حسن و حسین(علیهم السلام)] را به او تعلیم بدهد، و خداوند جبرئیل را مأمور نمود و او این اسماء را به زکریّا تعلیم داد، و زکریّا هنگامی که نام محمّد و علیّ و فاطمه و حسن(علیهم السلام) را به یاد می‌آورد، غم واندوه و خشم او برطرف می‌شد، و هنگامی که نام حسین(علیه السلام) را به یاد می‌آورد، گریه او را مهلت نمی‌داد و گلوگیر او می‌شد، پس روزی به خدای خود گفت: خدایا! چگونه است که من نام چهار نفر آنان را که می‌برم، از غم و اندوه خود تسلّی پیدا می‌کنم و چون نام حسین(علیه السلام) را می‌برم اشکم جاری می‌شود و حزن و اندوه مرا فرا می‌گیرد[و نمی‌توانم خود را کنترل کنم؟!] پس خداوند قصّه مصیبت امام حسین(علیه السلام)را با «کهیعص» برای زکریّا بیان نمود، چرا که «کاف» اشاره‌ی به کربلاست و «ها» اشاره‌ی به هلاک شدن عترت(علیه السلام) است و «یاء»

اشاره به یزید (لعنه الله) قاتل و ظالم به اوست، و «عین» اشاره‌ی به عطش امام حسین(علیه السلام) است، و «صاد» اشاره‌ی به صبر اوست. و چون زکریّا قصّه‌ی شهادت امام حسین(علیه السلام) را شنید، سه روز از مسجد بیرون نیامد، و اجازه نداد که مردم نزد او بروند، و شروع به گریه و ناله کرد و با خدای خود گفت: «خدایا آیا بهترین خلق خود را به سبب فرزندش عزادار می‌کنی؟! و چنین بلایی را بر او نازل می‌نمایی؟! و آیا علیّ و فاطمه(علیهما السلام) را لباس مصیبت می‌پوشانی و چنین مصیبت سختی را بر آنان وارد می‌نمایی؟! و سپس گفت: «خدایا! به من نیز در پیری فرزندی بده که نور چشم من باشد و وارث و وصیّ من باشد و همانند حسین(علیه السلام) او را در قلب من جای بده و مرا مفتون به حبّ و دوستی آن کن و به واسطه او مرا گرفتار مصیبت و بلا کن همان گونه که حبیب خود محمّد(صلی الله علیه و آله)را به خاطر فرزندش گرفتار مصیبت نمودی» پس خداوند یحیی را به زکریّا داد و او را به وسیله فرزندش گرفتار مصیبت نمود، و حمل یحیی شش ماه بود و حمل حسین(علیه السلام) نیز شش ماه بود.⁽¹⁾

B

أ تلبس علیا و فاطمة ثیاب هذه المصیبة؟ الهی أ تحل کربة هذه الفجیعة بساحتهما؟ ثم کان یقول: الهی ارزقنی ولدا تقر به عینی عند الکبر، و اجعله وارثا و وصیا، و اجعل محله منی محل الحسین (علیه السلام) فاذا رزقتنیه فافتنی بحبه و به أفجعنی به کما تفجع محمّدا حبیبک(صلی الله علیه و آله) بولده، فرزقه الله یحیی(علیه السلام)و فجعه به،و کان حمل یحیی ستة أشهر، و حمل الحسین (علیه السلام) کذلک.

فی کتاب المناقب لابن شهر آشوب عن اسحق الأحمری عن الحجة القائم؟عج؟ مثل ما فی کتاب کمال الدین و تمام النعمة سواء. [تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 319، ح 3]

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

معنای «کهیعص» «أَنَا الْکَافِی الْهَادِی الْوَلِیُ الْعَالِمُ الصّادق الْوَعْدِ» است.

و در سخن دیگری فرمود:

««کاف» کاف بشیعتنا و «ها» هادلهم، و «یا» ولیّ لهم، و «عین» عالم بأهل طاعتنا، و «صاد» صادق لهم و وعد حتّی یبلغ بهم المنزلة التی وعدهم إیّاها فی بطن القرآن.»⁽¹⁾

-- و باسناده الی محمّد بن عمّارة قال: حضرت عند جعفر بن محمّد(علیهما السلام) فدخل علیه رجل فسأله عن «کهیعص»! فقال(علیه السلام): «کاف» کاف بشیعتنا، «ها» هاد لهم، «یا» ولی لهم، «عین» عالم بأهل طاعتنا، «صاد» صادق لهم وعد حتّی یبلغ بهم المنزلة التی وعدهم إیاها فی بطن القرآن. [تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 320، ح 4]

و در مجمع البیان از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل شده که در دعای خود فرمود:

«أسألک یا کهیعص.»⁽¹⁾

ابوالجارود گوید:

امام باقر(علیه السلام) «ذِکْرُ رَحْمَةِ رَبِّکَ عَبْدَهُ زَکَرِیَّا» را «ذِکْرُ رَبِّکَ زَکَرِیَّا فرَحْمَةِ» قرائت نمود.⁽²⁾

«رَبِّ إِنِّی وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّی وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَیْبًا…»⁽³⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

مردم [قبل از حضرت ابراهیم(علیه السلام)] پیر نمی‌شدند [و نشانه‌ای از پیری نداشتند] تا این که ابراهیم(علیه السلام) در محاسن خود دانه‌های موی سفید را مشاهده نمود و به خدای خود گفت: پروردگارا! این چیست؟ خطاب شد: «این وقار و بزرگواری است» ابراهیم گفت: «خدایا بر وقار من بیفزا.»⁽⁴⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

ابراهیم(علیه السلام) چون در محاسن خود یک موی سفید دید، گفت: «حمد خدا را که مرا به این مقدار از عمر رساند، و من به اندازه‌ی یک چشم بر هم زدن گناه نکردم.⁽⁵⁾

ابوالطفیل گوید: امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌فرمود:

[در زمان‌های پیش] شخصی پیر می‌شد و می‌مرد و آثاری از پیری در او نبود، و بسا شخصی وارد مجلس می‌شد، که در آن پدر و فرزندان او بودند و او پدر را از فرزند تشخیص نمی‌داد، و می‌گفت: پدر شما کدام است؟ و چون زمان ابراهیم(علیه السلام) رسید، او به خدای خود گفت: «خدایا! نشانه‌ای از پیری در من قرار ده، تا من به آن شناخته شوم» پس موی سر و محاسن او سفید شد، و پیری او ظاهر گردید.⁽¹⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) به اصحاب خود می‌فرمود:

موی سفید را از بین محاسن خود جدا نکنید، چرا که آن نور مسلمان است، و کسی که در اسلام به پیری برسد، آن پیری برای او در روز قیامت نوری خواهد بود.⁽²⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

آثار پیری در جلو سر نشانه یمن و برکت است، و در دو طرف صورت و گونه‌ها شجاعت است، و در پشت سر شوم است.⁽³⁾

B

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

با سه گروه از مردم خداوند در قیامت سخن نمی‌گوید، و نظر رحمت به آنان نمی‌کند، و اعمال شان را نمی‌پذیرد، و عذاب دردناکی برای آنان خواهد بود: 1. کسی که موی سفید را از بین محاسن خود بکند، 2. کسی که جلق بزند، 3. مردی که تن به لواط بدهد.⁽¹⁾

«وَلَمْ أَکُن بِدُعَائِکَ رَبِّ شَقِیًّا * وَإِنِّی خِفْتُ الْمَوَالِیَ مِن وَرَائِی وَکَانَتِ امْرَأَتِی عَاقِرًا فَهَبْ لِی مِن لَّدُنکَ وَلِیًّا»⁽²⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

«وَلَمْ أَکُن بِدُعَائِکَ رَبِّ شَقِیًّا».یعنی «لَمْ یَکُنْ دُعَائِی خَائِباً عِنْدَک» یعنی خدایا من محروم از اجابت دعای خود نبودم.

دارد خادم مسجد باشد، [قانون این بود که] خادم و محرّر برای مسجد، چون به دنیا آمد، و یا داخل مسجد شد تا آخر عمر باید از مسجد خارج نشود، و چون مریم به دنیا آمد، مادر او گفت: خدایا من دختر به دنیا آوردم و پسر و دختر یکسان نیستند، و من او را مریم نامیدم، و او و ذریّه او را از شرّ شیطان رجیم در پناه تو قرار می‌دهم، پس برای تکفّل او [در مسجد] قرعه زدند و قرعه به نام زکریّا درآمد و زکریّا شوهر خواهر مریم بود، و او مریم را تکفّل

نمود و به داخل مسجد برد و چون به حدّ بلوغ زنانه رسید و مشغول عبادت شد، محراب از نور او نورانی می‌گشت، پس روزی زکریّا بر او وارد شد و میوه زمستانی را در تابستان و میوه تابستان را در زمستان نزد او یافت! و به او گفت: ای مریم! این میوه‌ها از کجا برای تو آمده است؟! مریم گفت:

«این‌ها از ناحیه‌ی خداوند است» پس زکریّا دعا کرد و گفت: خدایا من از خویشان خود هراس دارم [که از آیین تو حمایت نکنند] از سویی من پیر شده‌ام و همسرم نیز عقیم است، پس تو وارثی برای من از آل یعقوب قرار ده که پسندیده و مرضیّ تو باشد….⁽¹⁾

علی بن ابراهیم قمّی در تفسیر «وَإِنِّی خِفْتُ الْمَوَالِیَ مِن وَرَائِی وَکَانَتِ امْرَأَتِی عَاقِرًا» گوید:

یعنی زکریّا گفت: «من از ورثه بعد از خود هراس دارم، و همسر من عقیم است» و در آن زمان زکریّا را فرزندی نبود که جایگزین و وارث او باشد، از سویی هدایای بنی اسرائیل و نذورات آنان مخصوص احبار بود، و زکریّا رئیس

احبار بود و همسر او خواهر مریم بنت عمران بن ماثان بود و یعقوب بن ماثان و فرزندان دیگر ماثان در آن زمان رؤسای بنی اسرائیل و فرزندان پادشاهان و ملوک آنان، از فرزندان سلیمان بن داود بودند، از این رو زکریّا گفت: «هَبْ لِی مِن لَّدُنکَ وَلِیًّا * یَرِثُنِی وَیَرِثُ مِنْ آلِ یَعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِیًّا.»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

عیسی بن مریم به قبری برخورد نمود که صاحب آن عذاب می‌شد،و سال بعد،برآن قبر عبور نمود و صاحب آن عذاب نمی‌شد، و چون سرّ آن را از خدای خویش سؤال کرد، خداوند به او وحی نمود: «فرزندی از صاحب آن قبر به بلوغ و رشد رسید، و راهی را اصلاح کرد، و یتیمی را پناه داد و ما به‌خاطر او پدرش را عفو نمودیم» سپس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: میراث خداوند از بنده‌ی مؤمن خود فرزندی است که بعد از او خدا را عبادت کند.

سپس امام صادق(علیه السلام) آیه مربوط به زکریّا(علیه السلام) را تلاوت نمود که می‌فرماید:

«هَبْ لِی مِن لَّدُنکَ وَلِیًّا * یَرِثُنِی وَیَرِثُ مِنْ آلِ یَعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِیًّا.»⁽²⁾

B

یا رب مررت بهذا القبر عام أول فکان یعذب و مررت به العام فاذا هو لیس یعذب‌فأوحی الله؟عز؟ الیه: انه أدرک له ولد صالح فأصلح طریقا و آوی یتیما، فلهذا غفرت بما عمل ابنه، ثم قال رسول الله(صلی الله علیه و آله): میراث الله؟عز؟ من عبده المؤمن ولد یعبده من بعده، ثم تلا أبو عبد الله(علیه السلام) آیة زکریا «فَهَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا یَرِثُنِی وَ یَرِثُ مِنْ آلِ یَعْقُوبَ وَ اجْعَلْهُ رَبِّ رَضِیًّا». [تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 323، ح 25]

«یَا زَکَرِیَّا إِنَّا نُبَشِّرُکَ بِغُلَامٍ اسْمُهُ یَحْیَی لَمْ نَجْعَل لَّهُ مِن قَبْلُ سَمِیًّا»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

برای حسین(علیه السلام) نیز همنام و همتایی از قبل نبود و آسمان تنها برای یحیی و امام حسین (علیه السلام) چهل روز گریه کرد! گفته شد: گریه آسمان چگونه بود؟ امام صادق(علیه السلام) فرمود: خورشید هنگام طلوع و هنگام غروب قرمز بود، و قاتل یحیی(علیه السلام) ولد الزنا بود و قاتل حسین(علیه السلام) نیز ولد الزنا بود.⁽²⁾

و ما کان بکاؤها؟ قال: کانت تطلع حمراء و تغیب حمراء، و کان قاتل یحیی ولد زنا و قاتل الحسین ولد زنا. [تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 324، ح 27]

امام سجّاد(علیه السلام) می‌فرماید:

هنگامی که [با پدرم] حسین به علیّ(علیه السلام) [به طرف کربلا] حرکت می‌نمودیم او به هر منزلی می‌رسید و در آنجا اقامت می‌کرد، یادی از حضرت یحیی و کشته شدن او می‌نمود و می‌فرمود: از پستی دنیا نزد خداوند این است که سر یحیی بن زکریّا را برای زنازاده‌ای از بنی اسرائیل بردند! [و مقصود او این بود که سر او را نیز برای یزید زنازاده می‌برند.]⁽³⁾

B

و فی مجمع البیان مثله الا ان فیه و قال یوما: و من هو ان الدنیا «إلخ». [تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 324، ح 28]

«یَا یَحْیَی خُذِ الْکِتَابَ بِقُوَّةٍ وَآتَیْنَاهُ الْحُکْمَ صَبِیًّا * وَحَنَانًا مِّن لَّدُنَّا وَزَکَاةً وَکَانَ تَقِیًّا…»⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) ضمن سخن مبسوطی فرمود:

«زکریّا از دنیا رفت و فرزند او یحیی در سنّ کودکی وارث کتاب و حکمت الهی شد، چنان که خداوند می‌فرماید: «یَا یَحْیَی خُذِ الْکِتَابَ بِقُوَّةٍ وَآتَیْنَاهُ الْحُکْمَ صَبِیًّا» و عیسی(علیه السلام) [نیز] چون به هفت سال رسید با وحی خداوند دارای نبوّت و رسالت گردید، بنابراین عیسی(علیه السلام) بر یحیی و همه مردم حجّت شد». [چنان که خداوند می‌فرماید: «قَالَ إِنِّی عَبْدُ اللَّهِ آتانِیَ الْکِتابَ وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا….»⁽²⁾

امام حسین(علیه السلام) می‌فرماید:

یکی ازعلمای یهود شام به پدرم امیرالمؤمنین(علیه السلام) گفت: یحیای زکریّا در حال صباوت و کودکی دارای حکم [نبوّت] و حلم و فهم بود، و بدون این که گناهی کرده باشد، از خوف خداوند گریه می‌کرد و همواره روزه‌دار بود؟

[در حالی که پیامبر شما چنین نبود؟] امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: آنچه گفتی صحیح است و لکن حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) فضیلتی بالاتر از آن داشت، چرا که یحیی بن زکریّا در عصری بود که مردم جاهل نبودند و بت نمی‌پرستیدند، و لکن حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) در بین بت پرستان و حزب شیطان به نبوّت رسید و در حال کودکی دارای نبوّت و فهم بود و هرگز رغبت به بت نکرد و به اعیاد بت پرستان علاقه نداشت و هرگز از او دروغ شنیده نشد، و در بین مردم امین و راستگو و بردبار بود و همواره یک هفته و یا بیشتر و یا کم‌تر پیاپی روزه می‌گرفت، و چون از علّت آن سؤال می‌شد می‌فرمود: «من مثل شما نیستم، من در زیر سایه رحمت پروردگارم هستم و او به من آب و غذا می‌دهد»و همواره از خوف خداوند گریه می‌کرد تا جایی که از اشک او مصلّایش خیس می‌شد، بدون این که گناهی کرده باشد….⁽¹⁾

و کان یواصل الصوم؟ قال له علی(علیه السلام) لقد کان کذلک و محمّد(صلی الله علیه و آله) أعطی أفضل من هذا،ان یحیی بن زکریا کان فی عصر لا أوثان فیه و لا جاهلیة، و محمّد(صلی الله علیه و آله) اوتی الحکم و الفهم صبیا بین عبدة الأوثان و حزب الشیطان، فلم یرغب لهم فی صنم قط و لم ینشطلأعیادهم، و لم یر منه کذب قط(صلی الله علیه و آله)، و کان أمینا صدوقا حلیما، و کان یواصل صوم الأسب وعو الأقل و الأکثر فیقال له فی ذلک فیقول: انی لست کأحدکم، انی أظل عند ربی فیطعمنی و یسقین، و کان یبکی(صلی الله علیه و آله) حتّی یبتل مصلاه خشیة من الله؟عز؟ من غیر جرم، و الحدیث طویل أخذنا منه موضع الحاجة. [تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 325، ح 34]

ابوبصیر گوید: به امام صادق(علیه السلام) گفتم: معنای جمله «وَ حَناناً مِنْ لَدُنَّا» درباره‌ی یحیی چیست؟ فرمود:

یحیی هنگامی که در دعای خود می‌گفت: «یا ربّ یا اَلله» خداوند در جواب او می‌فرمود: «لبیّک، یا یحیی سل حاجتک.»⁽¹⁾

«وَبَرًّا بِوَالِدَیْهِ وَلَمْ یَکُن جَبَّارًا عَصِیًّا * وَسَلَامٌ عَلَیْهِ یَوْمَ وُلِدَ وَیَوْمَ یَمُوتُ وَیَوْمَ یُبْعَثُ حَیًّا»⁽²⁾

یاسر خادم گوید: از حضرت رضا(علیه السلام) شنیدم که می‌فرمود:

وحشتناک‌ترین روزها برای این مردم سه روز است، 1. روزی که از شکم مادر خارج می‌شوند و دنیا را می‌بینند، 2. روزی که از دنیا می‌روند و آخرت و اهل آن را مشاهده می‌کنند، 3. روزی که در قیامت محشور می‌شوند، و احکامی را می‌بینند که در دنیا ندیده‌اند، و خداوند یحیی(علیه السلام) را در این سه موطن سالم و ایمن داشته و فرموده است: «وَسَلَامٌ عَلَیْهِ یَوْمَ وُلِدَ وَیَوْمَ یَمُوتُ وَیَوْمَ یُبْعَثُ حَیًّا»،و عیسی(علیه السلام) نیز خود را در این سه موطن سالم دانسته و می‌گوید: «وَالسَلَامُ عَلَیَّ یَوْمَ وُلِدتُ وَیَوْمَ أَمُوتُ وَیَوْمَ أَبْعَثُ حَیًّا.»⁽³⁾

و قد سلم عیسی بن مریم علی نفسه فی هذه الثلاثة المواطن فقال: «وَ السَّلامُ عَلَیَّ یَوْمَ وُلِدْتُ وَ یَوْمَ أَمُوتُ وَ یَوْمَ أُبْعَثُ حَیًّا». [تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 327، ح 38]

مرحوم ابن شهر آشوب با سند خود از محمّد بن اسحاق نقل کرده که گوید:

ابوسفیان به علیّ(علیه السلام) گفت: یا ابالحسن من حاجتی به شما دارم؟ امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: حاجت تو چیست؟ ابوسفیان گفت: به پسر عمّ خود محمّد(صلی الله علیه و آله) بگو: با ما قراردادی مکتوب تعیین کند.

امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

«ای ابوسفیان! رسول خدا(صلی الله علیه و آله) با تو قراردادی تعیین نموده که هرگز از آن باز نمی‌گردد» و در آن زمان حضرت فاطمه(علیها السلام) پشت پرده بود و امام حسن(علیه السلام) که چهارده ماه بیش نداشت مشغول بازی بود، پس ابوسفیان گفت: ای دختر محمّد به این طفل بگو با جدّ خود به‌خاطر من سخن بگوید و با کلام خود بر عرب و عجم سیادت پیدا کند؟ پس امام حسن(علیه السلام) [که چهارده ماه بیش نداشت] به طرف ابوسفیان آمد و با یک دست خود بر بینی ابوسفیان و با دست دیگر بر ریش ابوسفیان زد، و خداوند او را به زبان آورد وگفت: ای ابوسفیان بگو: «لا إله إلّا الله، محمّد رسول الله، تا من برای تو شفاعت کنم» پس ابوسفیان گفت: حمد خدایی را سزاست که از ذریّه محمّد مصطفی فرزندی مانند یحیای زکریّا قرار داد و فرمود: «وَآتَیْنَاهُ الْحُکْمَ صَبِیًّا.»⁽¹⁾

B

تمشی معی الی ابن عمک محمّد فنسأله أن یعقد لنا عقدا، و یکتب لنا کتابا، فقال: یا أبا سفیان لقد عقد لک رسول الله(صلی الله علیه و آله) عقدا لا یرجع عنه أبدا، و کانت فاطمة علیها السّلام من وراء الستر، و الحسن یدرج بین یدیها، و هو طفل من أبناء أربعة عشر شهرا، فقال لها: یا بنت محمّد قولی لهذا الطفل یکلم لی جده فیسود بکلامه العرب و العجم، فأقبل الحسن(علیه السلام) الی أبی سفیان و ضرب احدی یدیه علی أنفه، و الاخری علی لحیته، ثم أنطقه الله؟عز؟ بأن قال: یا أبا سفیان قل: لا اله الا الله محمّد رسول الله حتّی أکون شفیعا فقال(علیه السلام): الحمد لله الذی جعل من ذریة محمّد المصطفی نظیر یحیی بن زکریا «آتَیْناهُ الْحُکْمَ صَبِیًّا». [تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 326، ح 35]

سوره‌ی مریم، آیات 16 تا 40

متن:

وَاذْکُرْ فِی الْکِتَابِ مَرْیَمَ إِذِ انتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا مَکَانًا شَرْقِیًّا 16 فَاتَّخَذَتْ مِن دُونِهِمْ حِجَابًا فَأَرْسَلْنَا إِلَیْهَا رُوحَنَا فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرًا سَوِیًّا 17 قَالَتْ إِنِّی أَعُوذُ بِالرَّحْمَن مِنکَ إِن کُنتَ تَقِیًّا 18 قَالَ إِنَّمَا أَنَا رَسُولُ رَبِّکِ لِأَهَبَ لَکِ غُلَامًا زَکِیًّا 19 قَالَتْ أَنَّی یَکُونُ لِی غُلَامٌ وَلَمْ یَمْسَسْنِی بَشَرٌ وَلَمْ أَکُ بَغِیًّا 20 قَالَ کَذَلِکِ قَالَ رَبُّکِ هُوَ عَلَیَّ هَیِّنٌ وَلِنَجْعَلَهُ آیَةً لِلنَّاسِ وَرَحْمَةً مِّنَّا وَکَانَ أَمْرًا مَّقْضِیًّا 21 فَحَمَلَتْهُ فَانتَبَذَتْ بِهِ مَکَانًا قَصِیًّا 22 فَأَجَاءهَا الْمَخَاضُ إِلَی جِذْعِ النَّخْلَةِ قَالَتْ یَا لَیْتَنِی مِتُّ قَبْلَ هَذَا وَکُنتُ نَسْیًا مَّنسِیًّا 23 فَنَادَاهَا مِن تَحْتِهَا أَلَّا تَحْزَنِی قَدْ جَعَلَ رَبُّکِ تَحْتَکِ سَرِیًّا 24 وَهُزِّی إِلَیْکِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُسَاقِطْ عَلَیْکِ رُطَبًا جَنِیًّا 25 فَکُلِی وَاشْرَبِی وَقَرِّی عَیْنًا فَإِمَّا تَرَیِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَدًا فَقُولِی إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا فَلَنْ أُکَلِّمَ الْیَوْمَ إِنسِیًّا 26 فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَهَا تَحْمِلُهُ قَالُوا یَا مَرْیَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَیْئًا فَرِیًّا 27 یَا أُخْتَ هَارُونَ مَا کَانَ أَبُوکِ امْرَأَ سَوْءٍ وَمَا کَانَتْ أُمُّکِ بَغِیًّا 28 فَأَشَارَتْ إِلَیْهِ قَالُوا کَیْفَ نُکَلِّمُ مَن کَانَ فِی الْمَهْدِ صَبِیًّا 29 قَالَ إِنِّی عَبْدُ اللَّهِ آتَانِیَ الْکِتَابَ وَجَعَلَنِی نَبِیًّا 30 وَجَعَلَنِی مُبَارَکًا أَیْنَ مَا کُنتُ وَأَوْصَانِی بِالصَّلَاةِ وَالزَّکَاةِ مَا دُمْتُ حَیًّا 31 وَبَرًّا بِوَالِدَتِی وَلَمْ یَجْعَلْنِی جَبَّارًا شَقِیًّا 32 وَالسَّلَامُ عَلَیَّ یَوْمَ وُلِدتُّ وَیَوْمَ أَمُوتُ وَیَوْمَ أُبْعَثُ حَیًّا 33 ذَلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِی فِیهِ یَمْتَرُونَ 34 مَا کَانَ لِلَّهِ أَن یَتَّخِذَ مِن وَلَدٍ سُبْحَانَهُ إِذَا قَضَی أَمْرًا فَإِنَّمَا یَقُولُ لَهُ کُن فَیَکُونُ 35 وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّی وَرَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُّسْتَقِیمٌ 36 فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ مِن بَیْنِهِمْ فَوَیْلٌ لِّلَّذِینَ کَفَرُوا مِن مَّشْهَدِ یَوْمٍ عَظِیمٍ 37

أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ یَوْمَ یَأْتُونَنَا لَکِنِ الظَّالِمُونَ الْیَوْمَ فِی ضَلَالٍ مُّبِینٍ 38 وَأَنذِرْهُمْ یَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِیَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِی غَفْلَةٍ وَهُمْ لَا یُؤْمِنُونَ 39 إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَ مَنْ عَلَیْهَا وَ إِلَیْنَا یُرْجَعُونَ 40»

¬Kj

لغات:

اصل «نَبْذ» به معنای طرح است و از آن است «فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ» یعنی ألقوه، و «اِنتَبَذَت» یعنی تنحّی ناحیةً، و «اِنتباذ» به معنای گرفتن چیزی، و رها کردن چیز دیگر است، و «قَصِیّ» به معنای بعید است و قاصی خلاف دانی است، و «مَکَانًا شَرْقِیًّا» یعنی خرجت إلی النخلة الیابسة، و «حجاباً» یعنی ستراً و حاجزاً فی محرابها، و «رُوحَنا» یعنی روح الأمین جبرئیل، و «بشراً سویّاً» یعنی فی صورة شابٍّ سویّ الخلق، و «إن کُنتَ تَقیّاً» یعنی إن کنت تتقّی الله، و ضمیر «مِن تحتها» یا به عیسی بر می‌گردد و یا به جبرئیل، و «هزّی إلیکِ بجذع النخلة» یعنی حرکّی النخلة، و «رطباً جنیّاً» یعنی رطباً طریّاً، و «صوماً» یعنی صَمتاً و سکوتاً، و «شیئاً فرّیاً» فرّی یا از افتراء است و یا عمل بسیار قبیحی را گویند، و «بَغِیّ» به معنای زانی است، و «جبّار» در این‌جا به معنای ظالم و متجاوز از حق است، و «شقیّاً» از شقاوت است خلاف سعیداً، و «یمترون» از مریه است، و مریه یا به معنای مجادله است، چنان که خداوند می‌فرماید: «أفتمارونه علی ما یری» و یا به معنای شکّ است، مانند «فبأیّ آلاء ربّک تتماری» و مانند «فلا تک فی مریةٍ منه» و در این‌جا احتمال هر دو معنا وجود دارد، و «أحزاب و حزب» جمعیّتی را گویند که دارای یک طریقه و مسلک باشند، بر خلاف کفّار که دارای مسالک مختلف هستند، و «مشهد» محلّ شهادت را گویند، و روز قیامت را مشهد گویند، چرا که محلّ شهادت شهود است، و «یوم

عظیم» نیز روز قیامت است، چنان که «یوم الحسرة» نیز روز قیامت است، و «أسمع بهم و أبصر» افعل التعجّب است و شامل شنوایی و بینایی گوش و چشم و قلب می‌شود، چنان که می‌فرماید: «یوم تشخص فیه القلوب و الأبصار.»

ترجمه:

و در این کتاب (آسمانی)، مریم را یاد کن، آن هنگام که از خانواده‌اش جدا شد، و در ناحیه شرقی (بیت المقدس) قرار گرفت (16) و میان خود و آنان حجابی افکند (تا خلوتگاهش از هر نظر برای عبادت آماده باشد). در این هنگام، ما روح خود را بسوی او فرستادیم و او در شکل انسانی بی‌عیب و نقص، بر مریم ظاهر شد! (17) او (سخت ترسید و) گفت: «من از شرّ تو، به خدای رحمان پناه می‌برم اگر پرهیزگاری! (18) گفت: «من فرستاده پروردگار توام (آمده‌ام) تا پسر پاکیزه‌ای به تو ببخشم!» (19) گفت: «چگونه ممکن است فرزندی برای من باشد؟! در حالی که تا کنون انسانی با من تماس نداشته، و زن آلوده‌ای هم نبوده‌ام!» (20) گفت: «مطلب همین است! پروردگارت فرموده: این کار بر من آسان است! (ما او را می‌آفرینیم، تا قدرت خویش را آشکار سازیم) و او را برای مردم نشانه‌ای قرار دهیم و رحمتی باشد از سوی ما! و این امری است پایان یافته (و جای گفتگو ندارد)!» (21) سرانجام (مریم) به او باردار شد و او را به نقطه دور دستی برد (و خلوت گزید) (22) درد زایمان او را به کنار تنه درخت خرمایی کشاند (آن قدر ناراحت شد که) گفت: «ای کاش پیش از این مرده بودم، و بکلّی فراموش می‌شدم!» (23) ناگهان از طرف پایین پایش او را صدا زد که: «غمگین مباش! پروردگارت زیر پای تو چشمه آبی (گوارا) قرار داده است! (24) و این تنه نخل را به طرف خود تکان ده، رطب تازه‌ای بر تو فرو می‌ریزد! (25) (از این غذای لذیذ) بخور و (از آن آب گوارا) بنوش و چشمت را (به این مولود جدید) روشن دار! و

هر گاه کسی از انسانها را دیدی، (با اشاره) بگو: من برای خداوند رحمان روزه‌ای نذر کرده‌ام بنا بر این امروز با هیچ انسانی هیچ سخن نمی‌گویم! (و بدان که این نوزاد، خودش از تو دفاع خواهد کرد!)» (26) (مریم) در حالی که او را در آغوش گرفته بود، نزد قومش آورد گفتند: «ای مریم! کار بسیار عجیب و بدی انجام دادی! (27) ای خواهر هارون! نه پدرت مرد بدی بود، و نه مادرت زن بد کاره‌ای!!» (28) (مریم) به او اشاره کرد گفتند: «چگونه با کودکی که در گاهواره است سخن بگوییم؟!» (29) (ناگهان عیسی زبان به سخن گشود و) گفت: «من بنده خدایم او کتاب (آسمانی) به من داده و مرا پیامبر قرار داده است! (30) و مرا -- هر جا که باشم -- وجودی پربرکت قرار داده و تا زمانی که زنده‌ام، مرا به نماز و زکات توصیه کرده است! (31) و مرا نسبت به مادرم نیکوکار قرار داده و جبّار و شقی قرار نداده است! (32) و سلام (خدا) بر من، در آن روز که متولّد شدم، و در آن روز که می‌میرم، و آن روز که زنده برانگیخته خواهم شد!»(33) این است عیسی پسر مریم گفتار حقّی که در آن تردید می‌کنند! (34) هرگز برای خدا شایسته نبود که فرزندی اختیار کند! منزّه است او! هر گاه چیزی را فرمان دهد،

می‌گوید: «موجود باش!» همان دم موجود می‌شود! (35) و خداوند، پروردگار من و شماست!او را پرستش کنید این است راه راست! (36) ولی (بعد از او) گروه‌هایی از میان پیروانش اختلاف کردند وای به حال کافران از مشاهده روز بزرگ (رستاخیز)! (37) در آن روز که نزد ما می‌آیند، چه گوشهای شنوا و چه چشم‌های بینایی پیدا می‌کنند! ولی این ستمگران امروز در گم‌راهی آشکارند! (38) آنان را از روز حسرت [روز رستاخیز که برای همه مایه تأسف است] بترسان، در آن هنگام که همه چیز پایان می‌یابد! و آن‌ها در غفلتند و ایمان نمی‌آورند! (39) ما، زمین و تمام کسانی را که بر آن هستند، به ارث می‌بریم و همگی بسوی ما بازگردانده می‌شوند! (40)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَاذْکُرْ فِی الْکِتَابِ مَرْیَمَ إِذِ انتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا… فَأَجَاءهَا الْمَخَاضُ إِلَی جِذْعِ النَّخْلَةِ قَالَتْ یَا لَیْتَنِی مِتُّ…»⁽¹⁾

امام موسی بن جعفر(علیه السلام) پس از پاسخ به سؤالات یکی از علمای نصارا، به او فرمود:

آیا تو می‌دانی اسم مریم چیست؟ و در چه روزی از ناحیه خداوند، در او دمیده شد؟ و در چه ساعتی از روز بود؟ و در چه روزی مریم وضع حمل کرد و عیسی را به دنیا آورد؟ مرد نصرانی گفت: نمی‌دانم.

پس امام کاظم(علیه السلام) به او فرمود:

امّا مادر مریم! نام او مرتا بود و به عربی وهیبه می‌باشد، و امّا روزی که مریم در آن باردار شد! روز جمعه، ساعت زوال ظهر بود، و روح الأمین نیز در همین روز و همین ساعت بر او فرود آمد، و برای مسلمانان روزی و عیدی بهتر از آن نیست و خداوند و پیامبر او حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) این روز را تعظیم نموده‌اند، و از ناحیه خداوند به پیامبر ما(صلی الله علیه و آله) دستور داده شده، که این روز را عید قرار بدهد؛ و امّا روزی که مریم در آن به دنیا آمده روز سه شنبه ساعت چهارونیم از روز بوده است، و نهری که مریم در کنار آن به دنیا آمده، فرات است….⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

نخله‌ی خرمای مریم، نخله‌ی خرمای عجوه بوده است [و آن بهترین نخله خرما می‌باشد] و آن از آسمان نازل شده است و هر چه از اصل و نسل آن روییده، به آن عجوه گفته می‌شود، بر خلاف نخله‌های دیگر….⁽¹⁾

در چندین روایت آمده که مدت حمل حضرت عیسی و امام حسین(علیه السلام) شش ماه بوده است، و در برخی از روایات درباره‌ی حضرت یحیی نیز چنین آمده است و در روایت علل از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

«جز عیسی و امام حسین(علیهما السلام) هیچ حمل شش ماهه‌ای زنده نمی‌ماند». و در مجمع البیان از آن حضرت نقل شده که مدّت حمل عیسی نه ساعت بوده است. و الله العالم.⁽¹⁾

فعلقت و حملت بالحسین(علیه السلام)، فحملت ستة أشهر، ثم وضعت و لم یعش ولد قط لستة أشهر غیر الحسین بن علی(علیهما السلام) و عیسی بن مریم(علیه السلام).

-- فی أصول الکافی محمّد بن یحیی عن علی بن اسمعیل عن محمّد بن عمرو الزیات عن رجل من أصحابنا عن أبی عبد الله(علیه السلام) حدیث طویل یقول فیه(علیه السلام): و لم یولد لستة أشهر الا عیسی بن مریم و الحسین بن علی(علیهم السلام).

-- فی مجمع البیان و روی عن الباقر(علیه السلام) انه تناول جیب مدرعتها فنفخ فیه نفخة فکمل الولد فی الرحم من ساعته، کما یکمل الولد فی أرحام النساء تسعة أشهر، فخرجت من المستحم و هی حامل فحج مثقل، فنظرت إلیها خالتها فأنکرتها و مضت مریم علی وجهها مستحیة من خالتها و من زکریا، و قیل: کانت مدة حملها تسع ساعات، و هذا مروی عن أبی عبد الله(علیه السلام). [تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 328، ح 41]

جابر جعفی گوید:

مردی به امام باقر(علیه السلام) گفت: ای فرزند رسول خدا! به فریاد من برس، امام(علیه السلام) فرمود: چه شده؟ آن مرد گفت: همسر من از درد مخاض مشرف به مرگ است! امام(علیه السلام) فرمود: این آیه را بر او بخوان «فَأَجَاءهَا الْمَخَاضُ إِلَی جِذْعِ النَّخْلَةِ قَالَتْ یَا لَیْتَنِی مِتُّ قَبْلَ هَذَا وَکُنتُ نَسْیًا مَّنسِیًّا * فَنَادَاهَا مِن تَحْتِهَا أَلَّا

تَحْزَنِی قَدْ جَعَلَ رَبُّکِ تَحْتَکِ سَرِیًّا * وَهُزِّی إِلَیْکِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُسَاقِطْ عَلَیْکِ رُطَبًا جَنِیًّا.»⁽¹⁾

در مجمع البیان از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که مریم(علیها السلام) به‌خاطر حیای از مردم، آرزوی مرگ نمود، چرا که در بین قوم خود شخص رشید و با فراستی را سراغ نداشت که او را از این اتّهام منزّه نماید.⁽²⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) -- در حدیث أربعأة -- فرمود:

هیچ غذا و دارویی برای زن باردار بهتر از خرمای تازه نیست، چرا که خداوند به مریم می‌فرماید: «وَهُزِّی إِلَیْکِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُسَاقِطْ عَلَیْکِ رُطَبًا جَنِیًّا * فَکُلِی وَاشْرَبِی وَقَرِّی عَیْنًا.»⁽³⁾

و در سخن دیگری فرمود: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

اوّل چیزی که زن بعد از وضع حمل می‌خورد باید خرمای تازه (رطب) باشد، چرا که خداوند به مریم(علیها السلام) می‌فرماید: «وَهُزِّی إِلَیْکِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُسَاقِطْ عَلَیْکِ رُطَبًا جَنِیًّا» گفته شد: یا رسول الله! اگر فصل رطب نبود چه باید کرد؟ فرمود: هفت دانه از خرمای مدینه را بخورد، وگرنه هفت دانه از خرمای شهرهای دیگر را بخورد، چرا که خداوند می‌فرماید: «به عزّت و جلال و عظمت و ارتفاع مقامم سوگند! هر زنی که پس از وضع حمل خود خرمای تازه بخورد، فرزند او اگر پسر باشد حلیم خواهد بود و اگر دختر باشد حلیمه خواهد بود.⁽¹⁾

-- فان لم یکن إبان الرطب؟ قال: سبع تمرات من تمر المدینة، فان لم یکن فسبع تمرات من تمر أمصارکم، فان الله؟عز؟ یقول: و عزتی و جلالی و عظمتی و ارتفاع مکانی لا تأکل النفساء یوم تلد الرطب فیکون غلاما الا کان حلیما، و ان کانت جاریة کانت حلیمة. [تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 330، ح 51]

عبدالله بن کثیر گوید:

امام باقر(علیه السلام) در بیابانی خیمه خود را بر پا نمود، و سپس به اطراف قدم زد تا به درخت خرمای خشکیده‌ای رسید، و حمد خدا را به جای آورد، و دعایی را خواند که من آن را نشنیدم و سپس فرمود: «ای درخت! ما را اطعام کن از آنچه خداوند در تو قرار داده است» پس [من دیدم که] از آن درخت خرمای

تازه‌ی قرمز و زرد فرو ریخت و آن حضرت از آن خرما خورد، و به ابوامیّه انصاری که با او بود فرمود: «ای ابوامیّه! اگر برای مریم -- از آن درخت خشکیده، خرمای تازه فرو ریخت، بر ما نیز از این درخت، خرمای تازه فرو ریخت.⁽¹⁾

نظیر روایت فوق از بصائر الدرجات از سلیمان بن خالد از امام صادق(علیه السلام) نیز نقل شده است.⁽²⁾

و نظیر روایت فوق درباره‌ی امام حسن(علیه السلام) نیز نقل شده است.⁽³⁾

«إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا فَلَنْ أُکَلِّمَ الْیَوْمَ إِنسِیًّا * فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَهَا تَحْمِلُهُ…»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

روزه گرفتن تنها، خودداری از خوردن و آشامیدن نیست، چرا که حضرت مریم گفت: «إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا» و مقصود از روزه سکوت بوده [و در نسخه‌ای «صمتاً» آمده است]. سپس فرمود:

شما نیز در هنگام روزه‌داری زبان و چشم خود را از گناه حفظ کنید، و با همدیگر نزاع نکنید، و حسد نورزید….⁽²⁾

مؤلّف گوید:

مفسّرین درباره‌ی «یَا أُخْتَ هَارُونَ» سخنانی گفته‌اند که نمی‌توان به آن‌ها تکیه نمود و لکن از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که آن حضرت مغیرة بن شعبه را نزد نصارای نجران فرستاد و آنان به او گفتند: شما در قرآن می‌گویید: «یَا أُخْتَ هَارُونَ» در حالی که بین مریم و هارون فاصله زیادی است؟! پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به مغیره فرمود: چرا به آنان نگفتی: عادت بنی اسرائیل این بوده که خود را منسوب به پیامبران و صالحین می‌نموده اند؟ ⁽³⁾

«قَالَ إِنِّی عَبْدُ اللَّهِ آتَانِیَ الْکِتَابَ وَجَعَلَنِی نَبِیًّا * وَجَعَلَنِی مُبَارَکًا أَیْنَ مَا کُنتُ وَأَوْصَانِی بِالصَّلَاةِ…» ⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

«وَ جَعَلَنِی مُبارَکاً أینما کنت» یعنی نفّاعاً.⁽²⁾

و فی أصول الکافی مثله سواء. [تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 333، ح 64]

در تفسیر «وَ جَعَلَنِی مُبارَکاً» از معصومین(علیهم السلام) روایت شده:

که خداوند به عیسی(علیه السلام) فرمود: «یا عیسی! فَبُورِکْتَ کَبِیراً وَ بُورِکْتَ صَغِیراً حَیْثُ مَا کُنْتَ أَشْهَدُ أَنَّکَ عَبْدِی ابْنُ أَمَتِی» یعنی ای عیسی تو هر کجا باشی در بزرگی و کودکی دارای برکت هستی، و من شهادت می‌دهم که تو بنده‌ی من و فرزند کنیز من [مریم] هستی.⁽³⁾

برید کناسی گوید:

به امام باقر(علیه السلام) گفتم: آیا عیسی هنگامی که در گهواره سخن گفت، پیامبر و حجّت خدا بر مردم زمان خود بود؟ امام(علیه السلام) فرمود: او در آن زمان پیامبر و حجّت خدا بود و لکن وظیفه رسالت نداشت، مگر تو سخن عیسی را

نشنیدی که گفت: «إِنِّی عَبْدُ اللَّهِ… وَجَعَلَنِی نَبِیًّا *… مَا دُمْتُ حَیًّا؟» گفتم: آیا عیسی در آن حال کودکی حجّت خدا بر زکریّا بود؟ فرمود: عیسی در آن حال آیت الهی و رحمت او بر مریم بود. چرا که او سخن گفت و تهمت را از مادر خود برطرف نمود، و در آن حال برای کسانی که سخن او را شنیدند پیامبر خدا و حجّت الهی بود، و سپس تا دو سال سکوت کرد، و زکریّا در زمان سکوت عیسی حجّت خدا بر مردم بود، سپس زکریّا از دنیا رفت و فرزند او یحیی در سنّ هفت سالگی و صباوت وارث کتاب و حکمت شد و به وحی الهی به نبوّت و رسالت زبان گشود، بنابراین [پس از یحیی عیسی، حجّت بر یحیی و بر همه مردم شد. تا این که فرمود: ای ابا خالد [کنیه برید کناسی] زمین حتّی یک روز هم از زمان آدم تا کنون بدون حجّت الهی نبوده است.⁽¹⁾

شخصی در خراسان به امام هشتم(علیه السلام) گفت: مولای من! اگر برای شما پیش آمدی رخ دهد، امام ما، که خواهد بود؟ پس حضرت رضا(علیه السلام) به فرزند خود ابوجعفر جواد اشاره نمود و فرمود:

این فرزندم امام شما خواهد بود، و چون سؤال کننده سنّ امام جواد(علیه السلام) را برای امامت ناچیز دانست، امام(علیه السلام) فرمود: خداوند تبارک و تعالی عیسی(علیه السلام) را در کمتر از این سنّ، پیامبر خود قرار داد.⁽¹⁾

در روایتی آمده که حضرت رضا(علیه السلام) فرمود:

عیسی نیز مانند امام جواد(علیه السلام) سه ساله بود.⁽²⁾

«وَأَوْصَانِی بِالصَّلَاةِ وَالزَّکَاةِ مَا دُمْتُ حَیًّا * وَبَرًّا بِوَالِدَتِی وَلَمْ یَجْعَلْنِی جَبَّارًا شَقِیًّا»⁽³⁾

معاویة بن وهب گوید: به امام صادق(علیه السلام) گفتم:

بهترین چیزی که مردم به وسیله آن به خدا تقرّب پیدا می‌کنند، و محبوب‌ترین عمل نزد خداوند چیست؟ امام(علیه السلام) فرمود: من چیزی را بعد از

معرفت [به امام] بهتر از این نماز نمی‌دانم، مگر تو نمی‌بینی که عبد صالح عیسی بن مریم(علیهما السلام) می‌گوید: «وَأَوْصَانِی بِالصَّلَاةِ وَالزَّکَاةِ مَا دُمْتُ حَیًّا؟!»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

مقصود از زکات در آیه فوق زکات سرانه و فطره است و زکات اموال نیست، چرا که همه مردم صاحب مال نیستند که زکات مال بر آنان واجب شود، و لکن زکات فطره بر فقیر و غنیّ و صغیر و کبیر واجب است.⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) در حدیث مفصّلی درباره‌ی تعداد گناهان کبیره می‌فرماید:

«و از گناهان کبیره است، عقوق والدین، چرا که خداوند عاقّ والدین را جبّار شقّی معرفی نموده، و از قول عیسی(علیه السلام) می‌فرماید: «وَبَرًّا بِوَالِدَتِی وَلَمْ یَجْعَلْنِی جَبَّارًا شَقِیًّا.» ⁽³⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

«چه مانع است که مرد مؤمن، به پدر و مادر خود نیکی کند، خواه زنده باشند و خواه مرده

باشند؟ و برای آنان صدقه بدهد، و نماز بخواند، و حج برود، و روزه بگیرد؟ و اگر چنین کند، آنچه انجام داده برای آنان خواهد بود و برای او نیز خواهد بود، و خداوند اضافه بر آن پاداش زیادی -- به‌خاطر صله و احسان به پدر و مادر -- به او خواهد داد.⁽¹⁾

و در سخن دیگری فرمود:

«به پدرانتان احسان کنید، تا فرزندان شما به شما احسان نمایند، و نسبت به زنان مردم عفیف باشید [و از آنان بهره‌های جنسی نبرید] تا زنان شما عفیف و پاکدامن باشند.»⁽²⁾

«وَالسَّلَامُ عَلَیَّ یَوْمَ وُلِدتُّ وَیَوْمَ أَمُوتُ وَیَوْمَ أُبْعَثُ حَیًّا…»⁽³⁾

یاسر خادم گوید: از حضرت رضا(علیه السلام) شنیدم که فرمود:

سخت‌ترین و وحشتناک‌ترین حالات مردم در سه وقت است: 1. هنگام ولادت و به دنیا آمدن که چشم به دنیا باز می‌کنند، 2. هنگام مرگ و معاینه آخرت، 3. هنگامی که برای قیامت مبعوث می‌شوند، و احکامی را می‌بینند که در دنیا ندیده اند، و خداوند حضرت یحیی را در این مواطن، ایمن نمود و فرمود: «وَالسَّلَامُ عَلَیَّ یَوْمَ وُلِدتُّ وَیَوْمَ أَمُوتُ وَیَوْمَ أُبْعَثُ حَیًّا.»⁽⁴⁾

B

و قد سلم عیسی بن مریم فی هذه الثلاثة المواطن فقال: وَ السَّلامُ عَلَیَّ یَوْمَ وُلِدْتُ وَ یَوْمَ أَمُوتُ وَ یَوْمَ أُبْعَثُ حَیًّا. [تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 335، ح 75]

وهب یمانی گوید:

مردی از [علمای] یهود به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) گفت: ای محمّد! آیا تو در أمّ الکتاب [و لوح محفوظ] قبل از خلقت آدم، پیامبر بوده‌ای؟ رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: آری. او گفت: آیا این اصحاب تو نیز قبل این که خلق شوند [در لوح محفوظ] از اصحاب تو ثبت شده بوده‌اند؟ فرمود: آری. او گفت: پس برای چه تو، همانند عیسی بن مریم -- به گمان تو -- هنگام ولادت سخن نگفتی و حکمت به زبان تو جاری نشد اگر از پیش پیامبر بوده‌ای؟ رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: من مانند عیسی بن مریم نیستم، چرا که خداوند عیسی را از مادر به دنیا آورد و پدری برای او نبود، همانند آدم که نه پدری برای او بود و نه مادری، و اگر عیسی هنگام ولادت سخن نمی‌گفت، برای مادر او عذری نزد مردم نبود، چرا که مادر او بدون شوهر این فرزند را به دنیا آورده بود، و مردم او را متّهم به زنا می‌دانستند، از این رو خداوند فرزند او را به سخن آورد تا برای مادر عذری باشد [و از تهمت مردم خارج شود.] ⁽¹⁾

«فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ مِن بَیْنِهِمْ فَوَیْلٌ لِّلَّذِینَ کَفَرُوا مِن مَّشْهَدِ یَوْمٍ عَظِیمٍ»⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) ضمن حدیث مفصّلی فرمود:

خداوند درباره‌ی کم‌فروشی فرمود: «ویل للمطفّفین» و ویل را برای احدی نام نبرد جز آن که او را کافر نامید، چنان که [پس از مذمّت از اختلاف احزاب] فرمود: «فَوَیْلٌ لِّلَّذِینَ کَفَرُوا مِن مَّشْهَدِ یَوْمٍ عَظِیمٍ.»⁽²⁾

جابر جعفی گوید: امام باقر(علیه السلام) می‌فرمود:

در گوشه‌ای منتظر بنشین و هرگز دست و پا حرکت مده و جولان مکن تا علاماتی که در یک سال ظاهر می‌شود را ببینی، پس ندا کننده‌ای را می‌بینی که در دمشق در قریه‌ای از قریه‌های آن گرفتار خسف می شود و زمین او را می بلعد، و تعدادی از مسجدهای دمشق را می بینی که سقوط نموده‌اند، و چون دیدی ترک ها داخل دمشق شدند و به جزیره رسیدند، و رومیان را دیدی که به رمله وارد شدند، در آن سال در کلیّه‌ی سرزمین مغرب و عرب اختلاف رخ می‌دهد، و اهل شام در آن زمان سه گروه می‌شوند گروه: اَصهب، اَبقع و سُفیانی که با طرفدارانش کشتاری به راه می‌اندازند که هیچ عاملی چنین

کشتاری به راه نیانداخته است، و این گروه از «بنی ذنب الحمار» می‌باشند، و خداوند درباره‌ی آنان می‌فرماید: «فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ مِن بَیْنِهِمْ….»⁽¹⁾

[بحار الأنوار، ج 52، ص 222]

«وَأَنذِرْهُمْ یَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِیَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِی غَفْلَةٍ وَهُمْ لَا یُؤْمِنُونَ»⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

«یَوْمَ الْحَسْرَةِ» روزی است که مرگ را [بین بهشت و دوزخ] ذبح می‌کنند! [و این بزرگ‌ترین حسرت دوزخیان و بزرگ‌ترین شادی بهشتیان است.]

و در روایت دیگری از آن حضرت نقل شده که درباره‌ی «یَوْمَ الْحَسْرَةِ» سؤال شد، و فرمود:

روز قیامت پس از آن که اهل بهشت داخل بهشت می‌شوند، و اهل دوزخ داخل دوزخ می‌شوند، منادی خداوند ندا می‌کند: ای اهل بهشت! و ای اهل دوزخ! آیا شما مرگ را در صورت و شکلی می‌شناسید؟ آنان می‌گویند: نمی‌شناسیم. پس مرگ را به صورت گوسفند املحی می‌آورند، و بین بهشت و دوزخ قرار می‌دهند و می‌گویند: همگی مرگ را ببینید و چون همه آنان او را مشاهده می‌کنند، خداوند امر می‌نماید تا او را ذبح کنند، و سپس گفته می‌شود:

ای اهل بهشت! شما را مرگی نیست و تا ابد در بهشت هستید، و ای اهل دوزخ! شما را نیز مرگی نیست و تا ابد در دوزخ خواهید بود.

سپس فرمود:

و این معنای آیه «وَأَنذِرْهُمْ یَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِیَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِی غَفْلَةٍ» می‌باشد، یعنی حکم می‌شود که اهل بهشت و اهل دوزخ تا ابد در بهشت و دوزخ خواهند ماند!⁽¹⁾

-- فی تفسیر علی بن إبراهیم حدثنی أبی عن الحسن بن محبوب عن أبی ولاد الحناط عن أبی عبد الله(علیه السلام) قال: سئل عن قوله: وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْحَسْرَةِ قال: ینادی مناد من عند الله؟عز؟ و ذلک بعد ما صار أهل الجنة فی الجنة، و أهل النار فی النار:

یا أهل الجنة و یا أهل النار هل تعرفون الموت فی صورة من الصور؟ فیقولون:

لا، فیؤتی بالموت فی صورة کبش أملح فیوقف بین الجنة و النار ثم، ینادون جمیعا أشرفوا و انظروا الی الموت، فیشرفون ثم یأمر الله؟عز؟ به فیذبح، ثم یقال: یا أهل الجنة خلود فلا موت أبدا، و یا أهل النار خلود فلا موت أبدا، و هو قوله؟عز؟«وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ» ای قضی علی أهل الجنة بالخلود فیها، و قضی علی أهل النار بالخلود فیها. [تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 337، ح 80 و 81]

در ذیل روایت فوق در مجمع البیان آمده که فرمود:

اگر مرگی در قیامت می‌بود، در آن ساعت اهل بهشت و دوزخ از شادی و اندوه می مردند.⁽²⁾

«إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَیْهَا وَإِلَیْنَا یُرْجَعُونَ»⁽¹⁾

علی بن ابراهیم قمّی گوید:

خداوند هر چیزی را که خلق نموده، روز قیامت وارث آن خواهد بود.⁽²⁾[یعنی مردم پس از خروج از دنیا چیزی جز اعمال خود را به قیامت نمی‌آورند و مالک چیزی جز آن نخواهند بود!!]

امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌فرماید:

«أَ مَا رَأَیْتُمُ الَّذِینَ یَأْمُلُونَ بَعِیداً وَ یَبْنُونَ مَشِیداً وَ یَجْمَعُونَ کَثِیراً کَیْفَ أَصْبَحَتْ بُیُوتُهُمْ قُبُوراً وَ مَا جَمَعُوا بُوراً وَ صَارَتْ أَمْوَالُهُمْ لِلْوَارِثِینَ وَ أَزْوَاجُهُمْ لِقَوْمٍ آخَرِینَ لَا فِی حَسَنَةٍ یَزِیدُونَ وَ لَا مِنْ سَیِّئَةٍ یَسْتَعْتِبُونَ؟!…»⁽³⁾

یعنی «آیا شما ندیدید کسانی را که آرزوهای درازی داشتند، و ساختمان‌های مجلّل و بلندی را ساختند، و مال‌های فراوانی را جمع کردند، و [در نهایت] خانه‌های آنان مبدّل به قبر شد، و آنچه جمع کردند سبب هلاکت‌آنان گردید، و اموال آنان به وارث منتقل شد، و همسرانشان با دیگران ازدواج نمودند، آنان نه عمل خیری به اعمال خویش افزودند، و نه از گناهی به درگاه خدا توبه کردند؟!…»

امیرالمؤمنین(علیه السلام) در سخن دیگری می‌فرماید:

فرزند آدم هنگامی که آخرین روز دنیا و اوّلین روز آخرت او می‌رسد، مال، و فرزندان و عمل او مقابلش مجسّم می‌شوند، پس او به مال خود توجّه می‌کند و می‌گوید: به خدا سوگند من برای به دست آوردن تو حریص بودم، و نسبت

به انفاق تو [در راه خدا] بسیار بخیل بودم، پس تو برای من چه بهره‌ای داری؟ مال می‌گوید: «کفن خود را از من بگیر» سپس به فرزندان خود توجّه می‌کند و می‌گوید: به خدا سوگند! من شما را دوست می‌داشتم و از شما حمایت می‌کردم، اکنون شما برای من چه می‌کنید؟ و فرزندان او می‌گویند: «ما تو را تا قبر همراهی می‌کنیم و در زیر خاک پنهانت می‌نماییم» سپس به عمل خود توجّه می‌کند و می‌گوید: به خدا سوگند! من از انجام عمل خیر دوری می‌کردم و تو بر من سنگین بودی، اکنون تو برای من چه خواهی کرد؟ پس عمل او می‌گوید: «من در قبر و قیامت در کنار تو هستم، تا بر خداوند عرضه شویم.»

سپس فرمود:

و اگر او ولیّ خدا باشد شخصی با جمال زیبا و بوی معطّر و لباس فاخری نزد او می‌آید، و می‌گوید: من عمل صالح تو هستم، و از دنیا با تو به بهشت منتقل می‌شوم….⁽¹⁾

وَ أَحْسَنَهُمْ مَنْظَراً وَ أَحْسَنَهُمْ رِیَاشاً فَقَالَ أَبْشِرْ بِرَوْحٍ وَ رَیْحَانٍ وَ جَنَّةِ نَعِیمٍ وَ مَقْدَمُکَ خَیْرُ مَقْدَمٍ فَیَقُولُ لَهُ مَنْ أَنْتَ فَیَقُولُ أَنَا عَمَلُکَ الصَّالِحُ ارْتَحِلْ مِنَ الدُّنْیَا إِلَی الْجَنَّةِ وَ إِنَّهُ لَیَعْرِفُ غَاسِلَهُ وَ یُنَاشِدُ حَامِلَهُ أَنْ یُعَجِّلَهُ فَإِذَا أُدْخِلَ قَبْرَهُ أَتَاهُ مَلَکَا الْقَبْرِ یَجُرَّانِ أَشْعَارَهُمَا وَ یَخُدَّانِ الْأَرْضَ بِأَقْدَامِهِمَا أَصْوَاتُهُمَا کَالرَّعْدِ الْقَاصِفِ وَ أَبْصَارُهُمَا کَالْبَرْقِ الْخَاطِفِ فَیَقُولَانِ لَهُ مَنْ رَبُّکَ وَ مَا دِینُکَ وَ مَنْ نَبِیُّکَ فَیَقُولُ اللَّهُ رَبِّی وَ دِینِیَ الْإِسْلَامُ وَ نَبِیِّی مُحَمَّدٌ(صلی الله علیه و آله) فَیَقُولَانِ لَهُ ثَبَّتَکَ اللَّهُ فِیمَا تُحِبُّ وَ تَرْضَی وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ جل جلاله -- یُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ فِی الْآخِرَةِ ثُمَّ یَفْسَحَانِ لَهُ فِی قَبْرِهِ مَدَّ بَصَرِهِ ثُمَّ یَفْتَحَانِ لَهُ بَاباً إِلَی الْجَنَّةِ ثُمَّ یَقُولَانِ لَهُ نَمْ قَرِیرَ الْعَیْنِ نَوْمَ الشَّابِّ النَّاعِمِ فَإِنَّ اللَّهَ جل جلاله یَقُولُ -- أَصْحابُ الْجَنَّةِ یَوْمَئِذٍ خَیْرٌ مُسْتَقَرًّا وَ أَحْسَنُ مَقِیلًا قَالَ وَ إِنْ کَانَ لِرَبِّهِ عَدُوّاً فَإِنَّهُ یَأْتِیهِ أَقْبَحَ مَنْ خَلَقَ اللَّهُ زِیّاً وَ رُؤْیَا وَ أَنْتَنَهُ رِیحاً فَیَقُولُ لَهُ أَبْشِرْ بِنُزُلٍ مِنْ حَمِیمٍ وَ تَصْلِیَةِ جَحِیمٍ وَ إِنَّهُ لَیَعْرِفُ غَاسِلَهُ وَ یُنَاشِدُ حَمَلَتَهُ أَنْ یَحْبِسُوهُ فَإِذَا أُدْخِلَ الْقَبْرَ أَتَاهُ مُمْتَحِنَا الْقَبْرِ فَأَلْقَیَا عَنْهُ أَکْفَانَهُ ثُمَّ یَقُولَانِ لَهُ مَنْ رَبُّکَ وَ مَا دِینُکَ وَ مَنْ نَبِیُّکَ فَیَقُولُ لَا أَدْرِی فَیَقُولَانِ لَا دَرَیْتَ وَ لَا هَدَیْتَ فَیَضْرِبَانِ یَافُوخَهُ بِمِرْزَبَةٍ مَعَهُمَا ضَرْبَةً مَا خَلَقَ اللَّهُ جل جلاله مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا وَ تُذْعَرُ لَهَا مَا خَلَا الثّقلین -- ثُمَّ یَفْتَحَانِ لَهُ بَاباً إِلَی النَّارِ ثُمَّ یَقُولَانِ لَهُ نَمْ بِشَرِّ حَالٍ فِیهِ مِنَ الضَّیْقِ مِثْلُ مَا فِیهِ الْقَنَا مِنَ الزُّجِّ حَتَّی إِنَّ دِمَاغَهُ لَیَخْرُجُ مِنْ بَیْنِ ظُفُرِهِ وَ لَحْمِهِ وَ یُسَلِّطُ اللَّهُ عَلَیْهِ حَیَّاتِ الْأَرْضِ وَ عَقَارِبَهَا وَ هَوَامَّهَا فَتَنْهَشُهُ حَتَّی یَبْعَثَهُ اللَّهُ مِنْ قَبْرِهِ وَ إِنَّهُ لَیَتَمَنَّی قِیَامَ السَّاعَةِ فِیمَا هُوَ فِیهِ مِنَ الشَّرِّ وَ قَالَ جَابِرٌ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ(علیه السلام) قَالَ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) إِنِّی کُنْتُ أَنْظُرُ إِلَی الْإِبِلِ وَ الْغَنَمِ وَ أَنَا أَرْعَاهَا وَ لَیْسَ مِنْ نَبِیٍّ إِلَّا وَ قَدْ رَعَی الْغَنَمَ وَ کُنْتُ أَنْظُرُ إِلَیْهَا قَبْلَ النُّبُوَّةِ وَ هِیَ مُتَمَکِّنَةٌ فِی الْمَکِینَةِ مَا حَوْلَهَا شَیْ‌ءٌ یُهَیِّجُهَا حَتَّی تُذْعَرَ فَتَطِیرُ فَأَقُولُ مَا هَذَا وَ أَعْجَبُ حَتَّی حَدَّثَنِی جَبْرَئِیلُ(علیه السلام) أَنَّ الْکَافِرَ یُضْرَبُ ضَرْبَةً مَا خَلَقَ اللَّهُ شَیْئاً إِلَّا سَمِعَهَا وَ یُذْعَرُ لَهَا إِلَّا الثّقلین فَقُلْتُ ذَلِکَ لِضَرْبَةِ الْکَافِرِ فَنَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ عَذَابِ الْقَبْر. [کافی، ج 3، ص 232]B

سوره‌ی مریم، آیات 41 تا 50

متن:

وَاذْکُرْ فِی الْکِتَابِ إِبْرَاهِیمَ إِنَّهُ کَانَ صِدِّیقًا نَّبِیًّا 41 إِذْ قَالَ لِأَبِیهِ یَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا یَسْمَعُ وَلَا یُبْصِرُ وَلَا یُغْنِی عَنکَ شَیْئًا 42 یَا أَبَتِ إِنِّی قَدْ جَاءنِی مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ یَأْتِکَ فَاتَّبِعْنِی

أَهْدِکَ صِرَاطًا سَوِیًّا 43 یَا أَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّیْطَانَ إِنَّ الشَّیْطَانَ کَانَ لِلرَّحْمَنِ عَصِیًّا 44 یَا أَبَتِ إِنِّی أَخَافُ أَن یَمَسَّکَ عَذَابٌ مِّنَ الرَّحْمَن فَتَکُونَ لِلشَّیْطَانِ وَلِیًّا 45 قَالَ أَرَاغِبٌ أَنتَ عَنْ آلِهَتِی یَا إِبْراهِیمُ لَئِن لَّمْ تَنتَهِ لَأَرْجُمَنَّکَ وَاهْجُرْنِی مَلِیًّا 46 قَالَ سَلَامٌ عَلَیْکَ سَأَسْتَغْفِرُ لَکَ رَبِّی إِنَّهُ کَانَ بِی حَفِیًّا 47 وَأَعْتَزِلُکُمْ وَمَا تَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ وَأَدْعُو رَبِّی عَسَی أَلَّا أَکُونَ بِدُعَاء رَبِّی شَقِیًّا 48 فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَمَا یَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ وَهَبْنَا لَهُ إِسْحَقَ وَیَعْقُوبَ وَکُلًّا جَعَلْنَا نَبِیًّا 49 وَوَهَبْنَا لَهُم مِّن رَّحْمَتِنَا وَجَعَلْنَا لَهُمْ لِسَانَ صِدْقٍ عَلِیًّا 50»

¬Kj

لغات:

«صِدِّیقً» کسی را گویند که فراوان حق را تصدیق می‌کند، تا این که این لقب نام او می‌شود، و «رغبة» اگر با «عن» متعدی شود به معنای اعراض است و اگر با «فی» متعدّی شود به معنای میل به چیزی است، و «ترغیب» دعوت به رغبت است، و «انتهاء» خودداری از انجام کار است، چنان که گفته می‌شود: «نهاه عن الأمر فانتهی» و «نَهی» به معنای زجر و منع است، و «تناهی» بلوغ به نهایت است، و «رجم» به معنای سنگسار کردن است، و به معنای شتم و دشنام نیز می‌باشد، و «مَلی» به معنای روزگار طولانی است، و «حَفّی» اصرار کننده در سؤال را گویند، و به معنای لطیف و صاحب لطف نیز آمده است، و «تحفّیت به» یعنی با لغت فی إکرامه، و «حفوته من کلّ خیر» یعنی با لغت فی منعه، و «أحفیت شاربی» یعنی -- با لغت فی أخذه، و «أحفیت فی السؤال» یعنی با لغت فیه، و «اعتزال» به معنای جدا شدن است، و «لسان صدقٍ علیّاً» یعنی ثناءً حسناً رفیعاً فی جمیع أهل الأدیان، و مقصود از «لسان صدق» نام نیک است، که به زبان مردم جاری می‌شود، و او را همواره به خوبی یاد می‌کنند.

ترجمه:

در این کتاب، ابراهیم را یاد کن، که او بسیار راستگو، و پیامبر (خدا) بود! (41) هنگامی که به پدرش گفت: «ای پدر! چرا چیزی را می‌پرستی که نه می‌شنود، و نه می‌بیند، و نه هیچ مشکلی را از تو حلّ می‌کند؟! (42) ای پدر! دانشی برای من آمده که برای تو نیامده است بنا بر این از من پیروی کن، تا تو را به راه راست هدایت کنم! (43) ای پدر! شیطان را پرستش مکن، که شیطان نسبت به خداوند رحمان، عصیانگر بود! (44) ای پدر! من از این می‌ترسم که از سوی خداوند رحمان عذابی به تو رسد، در نتیجه از دوستان شیطان باشی!» (45) گفت: «ای ابراهیم! آیا تو از معبودهای من روی گردانی؟! اگر (از این کار) دست برنداری، تو را سنگسار می‌کنم! و برای مدّتی طولانی از من دور شو!» (46) (ابراهیم) گفت: «سلام بر تو! من بزودی از پروردگارم برایت تقاضای عفو می‌کنم چرا که او همواره نسبت به من مهربان بوده است! (47) و از شما، و آنچه غیر خدا می‌خوانید، کناره‌گیری می‌کنم و پروردگارم را می‌خوانم و امیدوارم در خواندن پروردگارم بی‌پاسخ نمانم!» (48) هنگامی که از آنان و آنچه غیر خدا می‌پرستیدند کناره‌گیری کرد، ما اسحاق و یعقوب را به او بخشیدیم و هر یک را پیامبری (بزرگ) قرار دادیم! (49) و از رحمت خود به آنان عطا کردیم و برای آن‌ها نام نیک و مقام برجسته‌ای (در میان همه امّتها) قرار دادیم! (50)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«یَا أَبَتِ إِنِّی أَخَافُ أَن یَمَسَّکَ عَذَابٌ مِّنَ الرَّحْمَن فَتَکُونَ لِلشَّیْطَانِ وَلِیًّا»⁽¹⁾

مرحوم شیخ مفید در کتاب اعتقادات گوید:

اصحاب ما [علمای امامیّه] گویند: مقصود ابراهیم از پدر، جدّ مادری

ابراهیم بوده است، و پدر حقیقی او تارخ بوده، چرا که به اتفاق امامیّه پدران پیامبران تا حضرت آدم(علیه السلام) مسلمان و اهل توحید و خداشناس بوده‌اند، چنان که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) می‌فرماید: «لَمْ یَزَلْ یَنْقُلُنِیَ اللَّهُ مِنْ أَصْلَابِ الطَّاهِرِینَ إِلَی أَرْحَامِ الْمُطَهَّرَاتِ حَتَّی أَخْرَجَنِی فِی عَالَمِکُمْ هَذَا.»⁽¹⁾

در حالی که کافر موصوف به طهارت و پاکی نمی‌شود، و خداوند می‌فرماید:

«إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ.»

«وَأَعْتَزِلُکُمْ وَمَا تَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ وَأَدْعُو رَبِّی عَسَی أَلَّا أَکُونَ…»⁽²⁾

عبدالله بن مسعود گوید:

عدّه‌ای در مسجد کوفه به بحث نشستند و گفتند: برای چه امیرالمؤمنین(علیه السلام) با آن سه نفر همانند طلحه و زبیر و عایشه و معاویه نزاع نکرد [و حق خود را از آنان نگرفت]؟ پس سخنان آنان به گوش امیرالمؤمنین(علیه السلام) رسید و آن حضرت دستور داد، منادی مردم را جمع کند، و چون جمع شدند بالای منبر رفت و پس از حمد و ثنای الهی فرمود: ای مردم سخنانی از شما به من رسیده است، که چنین و چنان گفته‌اید؟ مردم گفتند: آری امیرالمؤمنین راست می‌گوید، ما چنین گفته‌ایم. امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

من در این کار به شش نفر از پیامبران اقتدا کردم، و خداوند در قرآن فرموده است: «لَقَدْ کَانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ» گفتند: آن پیامبران کیانند یا امیرالمؤمنین؟ فرمود: اوّل آنان ابراهیم(علیه السلام) است که به قوم خود فرمود: «وَأَعْتَزِلُکُمْ وَمَا تَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ» و اگر شما بگویید: ابراهیم بدون علّت از

قوم خود کناره گیری کرد، کافر شده‌اید، و اگر بگویید: او به‌خاطر خلافی که از آنان دیده بود از آنان کناره گیری کرد؟ وصیّ پیامبر سزاوارتر از اوست در معذور بودن و کناره گیری کردن….⁽¹⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

خدا رحمت کند بنده‌ای را که از خدا حاجتی بخواهد و در خواسته خود اصرار نماید، خواه دعای او مستجاب شود و خواه مستجاب نشود، سپس این آیه را تلاوت فرمود: «وَأَدْعُو رَبِّی عَسَی أَلَّا أَکُونَ بِدُعَاء رَبِّی شَقِیًّا.»⁽²⁾

«وَوَهَبْنَا لَهُم مِّن رَّحْمَتِنَا وَجَعَلْنَا لَهُمْ لِسَانَ صِدْقٍ عَلِیًّا»⁽³⁾

علی بن ابراهیم قمّی از امام عسکری(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

مقصود از (رحمتنا) رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است و مقصود از «لِسَانَ صِدْقٍ عَلِیًّا»، امیرالمؤمنین -- صلوات الله علیه -- است.⁽¹⁾

یعنی لإبراهیم و اسحق و یعقوب من رحمتنا رسول الله(صلی الله علیه و آله) وَ جَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِیًّا یعنی أمیر المؤمنین صلوات الله علیه حدثنی بذلک أبی عن الحسن بن علی العسکری(علیه السلام).[تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 338، ح 87]

امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌فرماید:

نام نیکی که خداوند برای کسی در بین مردم قرار می‌دهد، بهتر از مالی است که از انسان به وارث منتقل شود و او قدردانی از صاحب آن نکند!⁽²⁾

و در سخن دیگری فرمود:

«لسان صدق» و نام نیکی که خداوند برای مؤمن در بین مردم قرار می‌دهد بهتر از مالی است که خداوند به او بدهد، و او از آن بخورد و بقیّه را برای وارث باقی گذارد.⁽³⁾

مؤلّف گوید:

نام نیک برای انسان سبب طلب مغفرت مردم می‌شود و مردم هر گاه اسمی و یا اثری از او ببینند و یا فرزند او را ملاقات کنند گرچه فرزند ناشایسته‌ای

باشد، برای او طلب رحمت می‌کنند، و او را به خوبی یاد می‌نمایند، و لکن مالی که انسان فقط بخورد و یا برای وارث باقی بگذارد، و در راه خدا ندهد، پاداشی ندارد و کسی او را به نیکی یاد نمی‌کند، چنان که خداوند می‌فرماید: «ما عِنْدَکُمْ یَنْفَدُ وَ ما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ»⁽¹⁾و یا می‌فرماید: «الْمالُ وَ الْبَنُونَ زِینَةُ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ الْباقِیاتُ الصَّالِحاتُ خَیْرٌ… »⁽²⁾و یا می‌فرماید: «یَحْسَبُ أَنَ مالَهُ أَخْلَدَهُ»⁽³⁾و یا می‌فرماید: «وَ ما یُغْنِی عَنْهُ مالُهُ إِذا تَرَدَّی.»⁽⁴⁾

سوره‌ی مریم، آیات 51 تا 63

متن:

وَاذْکُرْ فِی الْکِتَابِ مُوسَی إِنَّهُ کَانَ مُخْلَصًا وَکَانَ رَسُولًا نَّبِیًّا 51 وَنَادَیْنَاهُ مِن جَانِبِ الطُّورِ الْأَیْمَنِ وَقَرَّبْنَاهُ نَجِیًّا 52 وَوَهَبْنَا لَهُ مِن رَّحْمَتِنَا أَخَاهُ هَارُونَ نَبِیًّا 53 وَاذْکُرْ فِی الْکِتَابِ إِسْمَاعِیلَ إِنَّهُ کَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ وَکَانَ رَسُولًا نَّبِیًّا 54 وَکَانَ یَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلَاةِ وَالزَّکَاةِ وَکَانَ عِندَ رَبِّهِ مَرْضِیًّا 55 وَاذْکُرْ فِی الْکِتَابِ إِدْرِیسَ إِنَّهُ کَانَ صِدِّیقًا نَّبِیًّا 56 وَرَفَعْنَاهُ مَکَانًا عَلِیًّا 57 أُوْلَئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِم مِّنَ النَّبِیِّینَ مِن ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ وَمِن ذُرِّیَّةِ إِبْرَاهِیمَ وَإِسْرَائِیلَ وَمِمَّنْ هَدَیْنَا وَاجْتَبَیْنَا إِذَا تُتْلَی عَلَیْهِمْ آیَاتُ الرَّحْمَن خَرُّوا سُجَّدًا وَبُکِیًّا 58 فَخَلَفَ مِن بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا 59 إِلَّا مَن تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَأُوْلَئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا یُظْلَمُونَ شَیْئًا 60 جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِی وَعَدَ الرَّحْمَنُ عِبَادَهُ بِالْغَیْبِ إِنَّهُ کَانَ وَعْدُهُ مَأْتِیًّا 61 لَا یَسْمَعُونَ فِیهَا لَغْوًا إِلَّا سَلَامًا وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِیهَا بُکْرَةً وَعَشِیًّا 62 تِلْکَ الْجَنَّةُ الَّتِی نُورِثُ مِنْ عِبَادِنَا مَن کَانَ تَقِیًّا 63»

لغات:

«مناجات و نجوی» اختصاص دادن کسی به کلام سرّی است، و اصل مناجات به معنای ارتفاع از زمین است و نجیّ به معنای مناجی است، مانند جلیس و ضجیع که به معنای جالس و ضاجع است، و بعضی گفته‌اند: «نجّی» مصدر است به معنای ارتفاع، و «قرّبناه» یعنی رفعناه. و احتمال می‌رود که تقدیر آیه «و قرّبناه مکاناً رفیعاً» باشد. و «رفعناه مکاناً علیّاً» «علیّ» به معنای مکان بلند و مرتبه بلند و صاحب عظمت و اقتدار است و «رفیع» فقط به معنای علوّ مکانی است، از این رو خداوند به رفیع توصیف نمی‌شود، و «رفیع الدرجات» توصیف درجات به رفعت است، و «بُکّی» بر وزن فُعول جمع باکی است، و احتمال دارد که مصدر باشد به معنای بکاء، و «خَلَف» با فتح لام به معنای جانشین صالح است، و اگر با سکون لام باشد به معنای جانشین طالح و فاسد است، و گاهی هر کدام در معنای دیگری استعمال می‌شود، و «غَیّ» به معنای شرّ، و یا گم‌راهی [از مسیر بهشت] است و یا وادیی در دوزخ است، و «بکرةً و عشیّاً» یعنی صباحاً و مساءً.

ترجمه:

و در این کتاب (آسمانی) از موسی یاد کن، که او مخلص بود، و رسول و پیامبری والا مقام! (51) ما او را از طرف راست (کوه) طور فراخواندیم و نجواکنان او را (به خود) نزدیک ساختیم (52) و ما از رحمت خود، برادرش هارون را -- که پیامبر بود -- به او بخشیدیم. (53) و در این کتاب (آسمانی) از اسماعیل (نیز) یاد کن، که او در وعده‌هایش صادق، و رسول و پیامبری (بزرگ) بود! (54) او همواره خانواده‌اش را به نماز و زکات فرمان می‌داد و همواره مورد رضایت پروردگارش بود. (55) و در این کتاب، از ادریس (نیز) یاد کن، او بسیار راستگو و پیامبر (بزرگی) بود. (56) و ما او را

به مقام والایی رساندیم. (57) آن‌ها پیامبرانی بودند که خداوند مشمول نعمت‌شان قرار داده بود، از فرزندان آدم، و از کسانی که با نوح بر کشتی سوار کردیم، و از دودمان ابراهیم و یعقوب، و از کسانی که هدایت کردیم و برگزیدیم. آن‌ها کسانی بودند که وقتی آیات خداوند رحمان بر آنان خوانده می‌شد به خاک می‌افتادند، در حالی که سجده می‌کردند و گریان بودند. (58) امّا پس از آنان، فرزندان ناشایسته‌ای روی کار آمدند که نماز را تباه کردند، و از شهوات پیروی نمودند و بزودی (مجازات) گم‌راهی خود را خواهند دید! (59) مگر آنان که توبه کنند، و ایمان بیاورند، و کار شایسته انجام دهند چنین کسانی داخل بهشت می‌شوند، و کمترین ستمی به آنان نخواهد شد. (60) وارد باغهایی جاودانی می‌شوند که خداوند رحمان بندگانش را به آن وعده داده است هر چند آن را ندیده‌اند مسلماً وعده خدا تحقق یافتنی است! (61) در آن جا هرگز گفتار لغو و بیهوده‌ای نمی‌شنوند و جز سلام در آن جا سخنی نیست و هر صبح و شام، روزی آنان در بهشت مقرّر است. (62) این همان بهشتی است که به بندگان پرهیزگار خود، به ارث می‌دهیم. (63)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَاذْکُرْ فِی الْکِتَابِ مُوسَی إِنَّهُ کَانَ مُخْلَصًا وَکَانَ رَسُولًا نَّبِیًّا * وَنَادَیْنَاهُ مِن جَانِبِ الطُّورِ الْأَیْمَنِ» ⁽¹⁾

حفص بن غیاث از امام صادق(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

ابلیس ملعون هنگامی که موسی با خدای خود مناجات می‌کرد نزد او آمد، و ملکی از ملائکه به ابلیس گفت: از موسی در این حال چه می‌خواهی؟! ابلیس گفت: همان چیزی که از پدر او آدم در بهشت می‌خواستم. و سخنان خداوند با

موسی(علیه السلام) این بود که فرمود: «ای موسی! من نماز را قبول نمی‌کنم، جز از کسی که

در مقابل عظمت من تواضع کند، و خوف من در قلب او ثابت باشد، و روزِ خود را با ذکر و یاد من سپری کند، و با اصرار به گناه، شب خود را سپری نکند، و حقّ اولیا و دوستان من را شناخته باشد» موسی گفت: «خدایا آیا اولیا و دوستان تو ابراهیم و اسحاق و یعقوب هستند؟» خطاب شد: آری چنین است، و لکن مراد [اصلی] من آن کسی است که آدم و حوّا و بهشت و دوزخ را به‌خاطر او آفریدم. موسی گفت: پروردگارا آن کیست؟ خطاب شد: «محمّد = احمد که من نام او را از نام خود برگزیدم، چرا که من محمود هستم و او محمّد است» موسی گفت:

«پروردگارا! مرا از امّت او قرار ده» خطاب شد: ای موسی! اگر تو به جایگاه او و جایگاه اهل‌بیت او معرفت پیدا کنی، در زمره‌ی امّت او خواهی بود، همانا مَثَل او و خاندانش در بین مخلوق من، مانند بهشت فردوس در میان بهشت‌های دیگر است که برگ‌هایش پراکنده نمی‌شود و طعمش تغییر نمی‌کند، و هر کس معرفت به آنان و حقّشان پیدا کند، من او را از نادانی نجات می‌دهم، و در تاریکی‌ها نوری به او عطا می‌کنم، و قبل از آن که مرا بخواند، خواسته او را اجابت می‌کنم.

ای موسی! هنگامی که فقر به سوی تو می‌آید، بگو: ای نشانه صالحین خوش آمدی! و هنگامی که مال و ثروت به طرف تو می‌آید بگو: این عقوبت گناهی است که سراغم آمده. ای موسی! دنیا دار مجازات و کیفر است، و من آدم را در این دنیا بعد از ارتکاب خطا، عقوبت نمودم، و دنیا و اهل آن را ملعون قرار دادم، مگر آن که [کسی] دنیا را برای من طلب کند.

ای موسی! بندگان شایسته من به اندازه شناخت و علم‌شان به دنیا، از آن

کناره گیری می‌کنند، و دیگر مخلوقات من به اندازه نادانی‌شان به آن تمایل پیدا می‌کنند، و در بین بندگان من کسی نیست که دنیا را بزرگ بشمارد، و از آن خیری ببیند، و چشمش به آن روشن شود، و هر کس دنیا را به دیده تحقیر بنگرد از آن بهره‌مند می‌گردد.

سپس امام صادق(علیه السلام) در ادامه سخن خود فرمود:

اگر قدرت آن را داشتید که معروف و شناخته نشوید، چنین کنید، چرا که لازم نیست مردم از شما تعریف کنند، و اگر شما نزد خداوند محبوب باشید و مردم شما را دوست نداشته باشند، ملامتی بر شما نیست، چرا که امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌فرمود: «لَا خَیْرَ فِی الدُّنْیَا إِلَّا لِأَحَدِ رَجُلَیْنِ رَجُلٍ أسلف ذنوباً فیتدارکها بالتوبة، و رجلٍ یسارع فی الخیرات» یعنی ماندن در دنیا خیری ندارد، مگر برای دو نفر، 1. کسی که از گناهانی که انجام داده توبه کند [و خود را پاک نماید] 2. کسی که در اعمال خیر سبقت بگیرد و کوشا باشد، امّا این که چگونه توبه‌ی او پذیرفته می‌شود؟ به خدا سوگند اگر آنقدر سجده کند که گردنش بشکند، خداوند بدون ولایت ما توبه او را نمی‌پذیرد.

تا این که فرمود:

بدانید که هر کس به حقّ ما پی ببرد و حقّ ما را بشناسد، و امید ثواب داشته باشد، در شبانه روز به نصف مدّ طعام، و چیزی که عورت او را بپوشاند، و جایی که سر خود را به زمین گذارد، راضی می‌شود، و در این حال باز خائف و ترسان از عذاب خدا خواهد بود.⁽¹⁾

B

و کان مما ناجی الله موسی(علیه السلام): یا موسی، إنّی لا أقبل الصلاة إلّا ممن تواضع لعظمتی، و ألزم قلبه خوفی، و قطع نهاره بذکری، و لم یبت مصرا علی الخطیئة، و عرف حق أولیائی و أحبائی.

فقال موسی(علیه السلام): یا رب، تعنی بأولیائک و أحبائک، إبراهیم و إسحاق و یعقوب؟ قال: هو کذلک، إلّا أنی أردت بذلک من من أجله خلقت آدم و حواء، و من أجله خلقت الجنة و النار.

فقال: و من هو یا رب؟ قال: محمّد، أحمد، شققت أسمه من اسمی، لأنی أنا المحمود، و هو محمّد.

فقال موسی(علیه السلام): یا رب، اجعلنی من أمته. فقال له: یا موسی، أنت من أمته إذا عرفته، و عرفت منزلته، و منزلة أهل بیته، إن مثله و مثل أهل بیته فیمن خلقت کمثل الفردوس فی الجنان، لا ینتثر ورقها، و لا یتغیر طعمها، فمن عرفهم، و عرف حقهم جعلت له عند الجهل علما، و عند الظلمة نورا، أجیبه قبل أن یدعونی، و أعطیه قبل أن یسألنی. یا موسی، إذا رأیت الفقر مقبلا، فقل: مرحبا بشعار الصالحین، و إذا رأیت الغنی مقبلا، فقل: ذنب تعجلت عقوبته. یا موسی، إن الدنیا دار عقوبة، عاقبت فیها آدم، عند خطیئته، و جعلتها ملعونة بمن فیها، إلّا ما کان فیها لی، یا موسی، إن عبادی الصالحین زهدوا فیها بقدر علمهم بها، و سائرهم من خلقی رغبوا فیها بقدر جهلهم، و ما من خلقی أحد عظمها فقرت عینه فیها، و لم یحقرها أحد إلّا تمتع بها».

ثم قال أبو عبد الله(علیه السلام): «إن قدرتم أن لا تعرفوا فافعلوا، و ما علیک إن لم یثن علیک الناس،و ما علیک أن تکون مذموما عند الناس، و کنت عند الله محمودا، إن أمیر المؤمنین(علیه السلام) کان یقول: لا خیر فی الدنیا إلّا لأحد رجلین: رجل یزداد کل یوم إحسانا، و رجل یتدارک منیته بالتوبة، و أنی له بالتوبة؟ و الله لو سجد حتّی ینقطع عنقه، ما قبل الله منه إلّا بولایتنا أهل البیت، ألا و من عرف حقنا و رجا الثواب فینا، رضی بقوته نصف مد کل یوم، و ما یستر عورته و ما أکن رأسه، و هم فی ذلک خائفون وجلون». [تفسیر برهان، ج 3، ص 14، ح 1]

«وَاذْکُرْ فِی الْکِتَابِ إِسْمَاعِیلَ إِنَّهُ کَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ وَکَانَ رَسُولًا نَّبِیًّا»⁽¹⁾

زراره گوید از امام باقر(علیه السلام) سؤال کردم معنای «وَکَانَ رَسُولًا نَّبِیًّا»، چیست و چه فرقی بین رسول و نبیّ می‌باشد؟ فرمود:

نبیّ کسی است که وحی را در خواب می‌بیند و صدای ملک را می‌شنود و او را نمی‌بیند، و رسول کسی است که در خواب [یا بیداری] صدا را می‌شنود و ملک وحی را نیز می‌بیند….⁽²⁾

برید عجلی گوید:

به امام صادق(علیه السلام) گفتم: ای فرزند رسول خدا مقصود از اسماعیل در آیه «وَاذْکُرْ فِی الْکِتَابِ إِسْمَاعِیلَ إِنَّهُ کَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ…» آیا اسماعیل فرزند ابراهیم(علیه السلام) است؟ که مردم گمان می‌کنند؟ فرمود: اسماعیل(علیه السلام) قبل از پدر خود ابراهیم از دنیا رفت و در زمان او ابراهیم حجّت خدا و قائم به دین و صاحب شریعت بود، و در آن صورت اسماعیل بر چه امّتی می‌تواند پیامبر باشد؟ گفتم: فدای شما شوم پس مقصود از اسماعیل در این آیه کیست؟

فرمود:

مقصود اسماعیل بن حزقیل است که خداوند او را به قوم خود مبعوث نمود و مردم او را تکذیب نمودند و به قتل رساندند و پوست صورت او را کندند،

و خداوند بر آنان غضب نمود و ملک عذاب سطاطائیل را نزد او فرستاد و به او گفت: ای اسماعیل من سطاطائیل، ملک عذاب هستم و خداوند مرا نزد تو فرستاده تا اگر بخواهی قوم تو را به انواع عذاب‌ها کیفر کنم؟ پس اسماعیل گفت: «ای سطاطائیل مرا به تو حاجتی نیست» و خداوند به او وحی نمود: ای اسماعیل حاجت تو چیست؟ اسماعیل گفت: «خدایا تو از مردم برای خود پیمان ربوبیّت گرفتی و برای محمّد(صلی الله علیه و آله) پیمان نبوّت گرفتی و برای وصیّ او پیمان ولایت گرفتی و به خلق خود خبر دادی که امّت محمّد(صلی الله علیه و آله) با حسین بن علیّ(علیه السلام) بعد از پیامبر خود چه خواهند کرد؟ و به حسین(علیه السلام) وعده دادی تا او را به دنیا بازگردانی تا انتقام خون خود را از قاتلین خویش بگیرد، و حاجت من این است که مرا نیز به دنیا بازگردانی تا انتقام خود را از این مردم بگیرم همان گونه که حسین(علیه السلام) را باز می‌گردانی». پس خداوند به اسماعیل بن حزقیل وعده رجعت به دنیا را داد و او نیز با امام حسین -- صلوات الله علیه -- به دنیا باز خواهد گشت.⁽¹⁾

فقال(علیه السلام): «إسماعیل مات قبل إبراهیم، و إن إبراهیم کان حجة لله قائما، صاحب شریعة، فإلی من أرسل إسماعیل إذن». فقلت: جعلت فداک، فمن کان؟ فقال(علیه السلام): «ذاک إسماعیل بن حزقیل النّبی بعثه الله إلی قومه، فکذبوه و قتلوه و سلخوا وجهه، فغضب الله علیهم، فوجه إلیه سطاطائیل ملک العذاب، فقال له: یا إسماعیل: أنا سطاطائیل ملک العذاب، وجهنی إلیک رب العزة لأعذب قومک بأنواع العذاب إن شئت. فقال له إسماعیل: لا حاجة لی فی ذلک یا سطاطائیل فأوحی الله إلیه: فما حاجتک یا إسماعیل؟ فقال إسماعیل: یا رب، إنک أخذت المیثاق لنفسک بالربوبیة، و لمحمّد بالنبوة، و لوصیه بالولایة، و أخبرت خیر خلقک بما تفعل أمته بالحسین بن علی(علیهما السلام) بعد نبیها، و إنک وعدت الحسین(علیه السلام) أن تکره إلی الدنیا، حتّی ینتقم بنفسه ممن فعل ذلک به، فحاجتی إلیک -- یا رب -- أن تکرنی إلی الدنیا، حتّی أنتقم ممن فعل ذلک بی کما تکر الحسین(علیه السلام). فوعد الله إسماعیل بن حزقیل ذلک، فهو یکر مع الحسین بن علی (صلوات الله علیهما)». [تفسیر برهان، ج 3، ص 16، ح 7]B

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

«ثَلَاثٌ مَنْ کُنَ فِیهِ. کَانَ مُنَافِقاً -- وَ إِنْ صَامَ وَ صَلّی. وَ زَعَمَ أَنَّهُ مُسْلِمٌ -- : مَنْ إِذَا ائْتُمِنَ خَانَ، وَ إِذَا حَدَّثَ کَذِبَ، وَ إِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ؛ إِنَّ اللَّهَ -- جل جلاله -- قَالَ فِی کِتَابِهِ:

«إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْخائِنِینَ» وَ قَالَ: «إِنَّ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَیْهِ إِنْ کانَ مِنَ الْکاذِبِینَ» وَ قال جل جلاله: «وَ اذْکُرْ فِی الْکِتابِ إِسْماعِیلَ إِنَّهُ کانَ صادِقَ الْوَعْدِ وَ کانَ رَسُولًا نَبِیًّا.»»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

به این علّت اسماعیل [بن حزقیل] صادق الوعد نامیده شد، که با مردی در مکانی وعده کرد و یک سال در آن مکان به انتظار او ماند و خداوند او را «صادق الوعد» نامید و پس از یک سال آن مرد به وعده‌گاه آمد و اسماعیل به او گفت: من تا کنون منتظر تو بودم.⁽²⁾

«وَاذْکُرْ فِی الْکِتَابِ إِدْرِیسَ إِنَّهُ کَانَ صِدِّیقًا نَّبِیًّا * وَرَفَعْنَاهُ مَکَانًا عَلِیًّا»⁽¹⁾

جابر از امام باقر(علیه السلام) از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل کرده که فرمود:

جبرئیل به من خبر داد که ملکی از ملائکه نزد خداوند منزلت بزرگی داشت و مورد خشم خداوند قرار گرفت و خداوند او را از آسمان به زمین فرستاد، پس آن ملک نزد ادریس آمد و گفت: «تو نزد خداوند منزلت والایی داری، برای من نزد او شفاعت کن» و ادریس سه شب پیاپی نماز خواند و روزهایش را روزه گرفت و در هنگام سحر برای آن ملک دعا کرد و دعای او مستجاب گردید، و آن ملک به ادریس گفت:

حال که دعای تو مستجاب شد و من آزاد شدم، اکنون من می‌خواهم تو را پاداش بدهم، پس تو چیزی از من طلب کن؟ ادریس گفت: «آیا می‌توانی ملک الموت را به من نشان بدهی؟ تا با او انس بگیرم، چرا که یاد او همه چیز را برای من ناگوار کرده است» پس آن ملک بال‌های خود را گشود و ادریس را سوار کرد و به آسمان دنیا بالا برد و به جستجوی ملک الموت بود، و به او گفتند: «باید بالاتر بروی» پس او بالا رفت تا ملک الموت را بین آسمان چهارم و پنجم پیدا کرد و او را صدا زد و گفت:

ای ملک الموت! چرا من تو را اندوهگین و با صورت درهم کشیده می‌بینم؟ ملک الموت گفت: «به‌خاطر این که من در زیر سایه عرش دستور گرفتم که روح انسانی را بین آسمان چهارم و پنجم بگیرم» پس ادریس با شنیدن این جملات دگرگون شد و بی هوش گردید، و ملک الموت در همان ساعت او را قبض روح نمود و خداوند درباره‌ی او فرمود: «وَرَفَعْنَاهُ مَکَانًا عَلِیًّا.» ⁽²⁾

مؤلّف گوید:

روایت فوق را علی بن ابراهیم قمّی در تفسیر خود⁽¹⁾با سند صحیح و عبارت دیگری از امام صادق(علیه السلام) نقل نموده است و ما به‌خاطر اختصار از نقل آن صرف نظر کردیم.

و در تفسیر قمّی نیز از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

من در معراج چون به آسمان چهارم رفتم مردی را دیدم و به جبرئیل گفتم: این مرد کیست؟ او گفت: «این ادریس است که خداوند او را به مقام بلند رسانده است» پس من بر او سلام کردم و او نیز بر من سلام کرد و من برای او استغفار کردم و او نیز برای من استغفار نمود.⁽²⁾

«أُوْلَئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِم مِّنَ النَّبِیِّینَ… فَخَلَفَ مِن بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ»⁽¹⁾

امام سجّاد(علیه السلام) فرمود:

مقصود از «وَمِمَّنْ هَدَیْنَا وَاجْتَبَیْنَا» ما هستیم.⁽²⁾

داودبن فرقد گوید: به امام صادق(علیه السلام) گفتم: معنای آیه «إِنَ الصَّلاةَ کانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتاباً مَوْقُوتاً» چیست؟ فرمود:

یعنی واجب و نوشته شده. سپس فرمود: این گونه نیست که اگر نماز خود را مختصری زودتر و یا دیرتر بخوانی زیانی به تو برساند، مادامی که به ضایع کردن نرسد، چرا که خداوند می‌فرماید: «أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا.»⁽³⁾

امام صادق(علیه السلام) در سخن دیگری می‌فرماید:

مقصود از «أَضَاعُوا الصَّلَاةَ» تأخیر انداختن نماز از اوّل وقت است، نه ترک کردن آن.⁽⁴⁾

عبد العزیز و الضّحاک و هو المروی عن أبی عبد الله(علیه السلام). [مجمع البیان، ج 6، ص 802]

امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

مقصود از «وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ» ساختن بناهای محکم [و مجلّل]، و سوار شدن مرکب‌های چشمگیر، و پوشیدن لباس‌های [زیبای] مشهور است.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

هر کس از امّت من از چهار خصلت سالم بماند اهل بهشت خواهد بود، 1. دخول در دنیا، 2. پیروی از هوسرانی، 3. شهوت شکم، 4. شهوت زناشویی.⁽²⁾

«لَا یَسْمَعُونَ فِیهَا لَغْوًا إِلَّا سَلَامًا وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِیهَا بُکْرَةً وَعَشِیًّا»⁽³⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

مقصود از آیه فوق بهشت دنیا [و برزخ] است و دلیل آن این است که در قیامت «بُکْرَةً وَعَشِیًّا»، وجود ندارد و صبح و شام مربوط به جنّات دنیا می‌باشد که ارواح مؤمنین به آن‌ها منتقل می‌شود و خورشید در آن‌ها طلوع و غروب می‌نماید.⁽⁴⁾

شهاب بن عبد ربّه گوید: به امام صادق(علیه السلام) از بیماری [شکم] و تخمه شکایت کردم و آن حضرت فرمود:

اوّل روز و آخر روز غذا بخور و چیزی بین آن مخور که سبب فساد بدن تو خواهد شد، مگر نشنیدی که خداوند می‌فرماید: «وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِیهَا بُکْرَةً وَعَشِیًّا.»⁽¹⁾

«تِلْکَ الْجَنَّةُ الَّتِی نُورِثُ مِنْ عِبَادِنَا مَن کَانَ تَقِیًّا»⁽²⁾

مؤلّف گوید:

آیه فوق بالصراحه تقوا را سبب دخول بهشت معرّفی می‌کند و آیات فراوان دیگری نیز به این معنا دلالت دارد که به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود:

«قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ * الَّذِینَ هُمْ فِی صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ * وَالَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ *… أُوْلَئِکَ هُمُ الْوَارِثُونَ * الَّذِینَ یَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِیهَا خَالِدُونَ.»⁽³⁾

«وَنُودُواْ أَن تِلْکُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ.»⁽⁴⁾

«إِنَّ اللّهَ اشْتَرَی مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُم بِأَنَّ لَهُمُ الجَنَّةَ….»⁽⁵⁾

«إِنَّ الَّذِینَ آمَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ وَأَخْبَتُواْ إِلَی رَبِّهِمْ أُوْلَئِکَ أَصْحَابُ الجَنَّةِ هُمْ فِیهَا خَالِدُونَ.» ⁽⁶⁾

«مَّثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ أُکُلُهَا دَآئِمٌ وِظِلُّهَا تِلْکَ عُقْبَی الَّذِینَ اتَّقَواْ ….»⁽¹⁾

«الَّذِینَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلآئِکَةُ طَیِّبِینَ یَقُولُونَ سَلامٌ عَلَیْکُمُ ادْخُلُواْ الْجَنَّةَ بِمَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ.»⁽²⁾

«یَوْمَ لَا یَنفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ * إِلَّا مَنْ أَتَی اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ * وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِینَ.»⁽³⁾

«وَإِن مِّنکُمْ إِلَّا وَارِدُهَا کَانَ عَلَی رَبِّکَ حَتْمًا مَّقْضِیًّا * ثُمَّ نُنَجِّی الَّذِینَ اتَّقَوا وَّنَذَرُ الظَّالِمِینَ فِیهَا جِثِیًّا.»⁽⁴⁾

سوره‌ی مریم، آیات 64 تا 76

متن:

«وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّکَ لَهُ مَا بَیْنَ أَیْدِینَا وَمَا خَلْفَنَا وَمَا بَیْنَ ذَلِکَ وَمَا کَانَ رَبُّکَ نَسِیًّا 64 رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَیْنَهُمَا فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبَادَتِهِ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِیًّا 65 وَیَقُولُ الْإِنسَانُ أَئِذَا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَیًّا 66 أَوَلَا یَذْکُرُ الْإِنسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِن قَبْلُ وَلَمْ یَکُ شَیْئًا 67 فَوَرَبِّکَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّیَاطِینَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِیًّا 68 ثُمَّ لَنَنزِعَنَّ مِن کُلِّ شِیعَةٍ أَیُّهُمْ أَشَدُّ عَلَی الرَّحْمَنِ عِتِیًّا 69 ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِینَ هُمْ أَوْلَی بِهَا صِلِیًّا 70 وَإِن مِّنکُمْ إِلَّا وَارِدُهَا کَانَ عَلَی رَبِّکَ حَتْمًا مَّقْضِیًّا 71 ثُمَّ نُنَجِّی الَّذِینَ اتَّقَوا وَّنَذَرُ الظَّالِمِینَ فِیهَا جِثِیًّا 72 وَإِذَا تُتْلَی عَلَیْهِمْ آیَاتُنَا بَیِّنَاتٍ قَالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا أَیُّ الْفَرِیقَیْنِ خَیْرٌ مَّقَامًا وَأَحْسَنُ نَدِیًّا 73 وَکَمْ أَهْلَکْنَا قَبْلَهُم مِّن قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثَاثًا وَرِئْیًا 74 قُلْ مَن کَانَ فِی الضَّلَالَةِ فَلْیَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمَنُ مَدًّا حَتَّی إِذَا رَأَوْا مَا یُوعَدُونَ إِمَّا

الْعَذَابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ فَسَیَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَّکَانًا وَأَضْعَفُ جُندًا 75 وَیَزِیدُ اللَّهُ الَّذِینَ اهْتَدَوْا هُدًی وَالْبَاقِیَاتُ الصَّالِحَاتُ خَیْرٌ عِندَ رَبِّکَ ثَوَابًا وَخَیْرٌ مَّرَدًّا 76»

¬Kj

لغات:

«الجثیّ» جمع الجاثی به معنای به زانو در آمدن است چنان که گفته می‌شود: جثی علی رکبتیه و در اوائل این سوره گذشت و «شیعه» به معنای جماعت متعاون به همدیگر است، بر انجام کاری، و «تشایع القوم» إذا تعاونوا و «صلیّا» مصدر صَلی یَصْلی صَلیّاً مانند لقی یلقی لقیّاً است، و صلی یصلی صُلِیّاً مانند مضی یمضی مُضیّاً است و «حتماً مقضیّاً» لفظاً و معنیً مانند قطعاً و جزماً است، و «نَدِیّ و نادی» به معنای مجلس است و «دار الندوة» مجلسی بود که مشرکین و قبائل عرب و ابلیس در آن جمع شدند و متحدّ شدند که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) را چهل نفر از چهل قبیله در یک شب بکشند، و در مکّه به آن دار قصّی می‌گفتند و آنان برای تیمّن، در آن جمع می‌شدند و مشورت می‌کردند، و ندوت القوم أندوهم یعنی جمعتهم فی مجلسٍ، و «أَثاث» به معنای متاع است مانند فرش و لباس و… و «رِئْیاً» اسم مرئیّ است مانند ذبح که اسم مذبوح است، و «مَرَدّ» به معنای عاقبت و بازگشت است.

ترجمه:

(پس از تأخیر وحی، جبرئیل به پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله) عرض کرد:) ما جز بفرمان پروردگار تو، نازل نمی‌شویم آنچه پیش روی ما، و پشت سر ما، و آنچه میان این دو می‌باشد، همه از آنِ اوست و پروردگارت هرگز فراموشکار نبوده (و نیست)! (64) همان پروردگار آسمان‌ها و زمین، و آنچه میان آن دو قرار دارد! او را پرستش کن

و در راه عبادتش شکیبا باش! آیا مثل و مانندی برای او می‌یابی؟! (65) انسان می‌گوید: «آیا پس از مردن، زنده (از قبر) بیرون خواهم آمد؟!» (66) آیا انسان به‌خاطر نمی‌آورد که ما پیش از این او را آفریدیم در حالی که چیزی نبود؟! (67) سوگند به پروردگارت که همه آن‌ها را همراه با شیاطین در قیامت جمع می‌کنیم سپس همه را -- در حالی که به زانو درآمده‌اند -- گرداگرد جهنّم حاضر می‌سازیم. (68) سپس از هر گروه و جمعیّتی، کسانی را که در برابر خداوند رحمان از همه سرکش تر بوده‌اند، جدا می‌کنیم. (69) بعد از آن، ما بخوبی از کسانی که برای سوختن در آتش سزاوارترند، آگاه‌تریم! (70) و همه شما (بدون استثنا) وارد جهنّم می‌شوید این امری است حتمی و قطعی بر پروردگارت! (71) سپس آن‌ها را که تقوا پیشه کردند از آن رهایی می‌بخشیم و ظالمان را -- در حالی که (از ضعف و ذلّت) به زانو درآمده‌اند -- در آن رها می‌سازیم. (72) و هنگامی که آیات روشن ما بر آنان خوانده می‌شود، کافران به مؤمنان می‌گویند: «کدام یک از دو گروه [ما و شما] جایگاهش بهتر، و جلسات انس و مشورتش زیباتر، و بخشش او بیشتر است؟!» (73) چه بسیار اقوامی را پیش از آنان نابود کردیم که هم مال و ثروت‌شان از آن‌ها بهتر بود، و هم ظاهرشان آراسته‌تر! (74) بگو: «کسی که در گم‌راهی است، باید خداوند به او مهلت دهد تا زمانی که وعده الهی را با چشم خود ببینند: یا عذاب (این دنیا)، یا (عذاب) قیامت! (آن روز) خواهند دانست چه کسی جایش بدتر، و لشکرش ناتوان‌تر است!» (75) (امّا) کسانی که در راه هدایت گام نهادند، خداوند بر هدایت‌شان می‌افزاید و آثار شایسته‌ای که (از انسان) باقی می‌ماند، ثوابش در پیشگاه پروردگارت بهتر، و عاقبتش خوب‌تر است! (76)

تفسر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّکَ لَهُ مَا بَیْنَ أَیْدِینَا وَمَا خَلْفَنَا وَمَا بَیْنَ ذَلِکَ وَمَا کَانَ رَبُّکَ نَسِیًّا»⁽¹⁾

ابن عبّاس گوید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به جبرئیل فرمود:

چه مانع است که تو بیش از پیش ما را زیارت کنی؟ و این آیه نازل شد: «وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّکَ….»⁽²⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) در تفسیر آیه «وَمَا کَانَ رَبُّکَ نَسِیًّا»، فرمود:

پروردگار ما منزّه از فراموشی و نسیان است، او هرگز نسیان و غفلتی پیدا نمی‌کند و حفیظ و علیم است.⁽³⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) به دنبال حدیث قبل در تفسیر «هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِیًّا» به سؤال کننده فرمود:

تأویل این آیه این است که آیا جز خداوند، احدی از اسماء الله آگاهی دارد؟ سپس به او فرمود: بپرهیز از این که قرآن را به رأی خود تفسیر نمایی، تا این که تفسیر آن را از علما [ی آل محمّد(صلی الله علیه و آله)] بیاموزی، چرا که بسا تنزیلی شباهت به کلام بشر دارد در حالی که کلام خداست، و تأویل آن شباهت به کلام بشر ندارد و همان گونه که هیچ چیزی شبیه به خدا نیست، کارهای خدا [و سخن او] نیز شبیه به کارهای بشر نیست و هیچ سخنی از سخنان او نیز

شبیه به سخنان بشر نیست چرا که کلام خدای تبارک و تعالی صفت اوست و کلام بشر افعال بشر است، بنابراین، کلام خدا شباهتی به کلام بشر ندارد، و اگر تو قرآن را به رأی خود تفسیر کنی گم‌راه و هلاک خواهی شد.⁽¹⁾

و یقول فیه(علیه السلام) للسائل أیضا: و اما قوله: هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِیًّا فان تأویله: هل یعلم أحد اسمه الله غیر الله تبارک و تعالی، فإیاک ان تفسر القرآن برأیک حتّی تفقه عن العلماء، فانه رب تنزیل یشبه بکلام البشر و هو کلام الله و تأویله لا یشبه کلام البشر، کما لیس شی‌ء من خلقه یشبهه کذلک لا یشبه فعله تبارک و تعالی شیئا من أفعال البشر، و لا یشبه شی‌ء من کلامه بکلام البشر، فکلام الله تبارک و تعالی صفته، و کلام البشر أفعالهم، فلا تشبه کلام الله بکلام البشر فتهلک و تضل. [تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 352، ح 125]

«أَوَلَا یَذْکُرُ الْإِنسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِن قَبْلُ وَلَمْ یَکُ شَیْئًا»⁽²⁾

مؤلّف گوید:

مشابه این آیه، آیه اوّل سوره‌ی انسان است که می‌فرماید: «هَلْ أَتی عَلَی الْإِنْسانِ حِینٌ مِنَ الدَّهْرِ* لَمْ یَکُنْ شَیْئاً مَذْکُوراً» و تفسیر آن خواهد آمد إن‌شاءالله.

امام صادق(علیه السلام) در تفسیر «لَمْ یَکُنْ شَیْئاً» فرمود:

«لا مقدَّراً و لا مکوّناً» یعنی آیا انسان به یاد نمی‌آورد که ما او را آفریدیم و پیش از آن، نه اندازه گیری شده بود و نه وجود داشت؟!

و در سخن دیگری فرمود:

نه نامی از او نوشته شده بود و نه علمی به او تعلّق پیدا کرده بود «لَمْ یَکُنْ شَیْئاً فِی کِتَابٍ وَ لَا عِلْمٍ.»⁽¹⁾

-- فی محاسن البرقی عنه عن أبیه عن اسمعیل بن إبراهیم و محمّد بن أبی عمیر عن عبد الله بن

بکیر عن زرارة عن حمران قال: سألت أبا عبد الله(علیه السلام) عن قوله: «أَ وَ لا یَذْکُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَمْ یَکُ شَیْئاً» قال: لم یکن شیئا فی کتاب و لا علم. [تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 353، ح 126 و 127]

مؤلّف گوید:

این گونه آیات که به صورت سؤال تقریری بیان می‌شود، اشاره دارد که عقل و فطرت انسان اعتراف می‌کند که او مخلوق و مربوب خداوند است و لکن به‌خاطر غفلت‌ها و تمایلات دنیا، خالق خود را نادیده می‌گیرد و به او توجّه نمی‌کند!! از این رو خداوند پس از آیه فوق به صورت تهدید و اعلان خطر می‌فرماید: «فَوَرَبِّکَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّیَاطِینَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِیًّا * ثُمَّ لَنَنزِعَنَّ مِن کُلِّ شِیعَةٍ أَیُّهُمْ أَشَدُّ عَلَی الرَّحْمَنِ عِتِیًّا * ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِینَ هُمْ أَوْلَی بِهَا صِلِیًّا.»

«وَإِن مِّنکُمْ إِلَّا وَارِدُهَا کَانَ عَلَی رَبِّکَ حَتْمًا مَّقْضِیًّا * ثُمَّ نُنَجِّی الَّذِینَ اتَّقَوا وَّنَذَرُ الظَّالِمِینَ فِیهَا جِثِیًّا»⁽²⁾

مؤلّف گوید:

روایات مختلف و نظرات گوناگونی درباره‌ی «ان منکم الّا واردها» وجود

دارد. برخی از روایات صریح در این است که ورود به معنای دخول است، و برخی ورود را از قبیل «فلّما ورد ماء مدین» و «أدلی واردهم دلوه» و «ورد ماء بنی فلان» دانسته اند، و از برخی از روایات درباره‌ی صراط ظاهر می‌شود که ورود به معنای عبور است و عبور برای هر کسی به گونه‌ای است، و در بعضی از روایات آمده که ورود همان دخول است و لکن آتش برای مؤمن سرد و سلامت می‌شود همانند ابراهیم(علیه السلام) و برای کافر و مشرک عذاب الیم است.

و البتّه این روایات برای اهل فنّ ظاهر و قابل توجیه است و آنچه مهمّ است اعلان خطری است که خداوند در آیه فوق نموده و راه نجات را تقوا معرّفی کرده است، و از برخی از روایات استفاده می‌شود که صراط و دوزخ دارای شعور هستند و صراط برای مؤمن باز و گشاده می‌شود و برای کافر و مشرک و برخی از گنهکاران از مو باریک‌تر و از شمشیر برّنده‌تر است و آتش به مؤمن می‌گوید: زود بگذر که سردی تو نزدیک است شعله من را خاموش کند، و الله العالم.اکنون به روایات این بخش توجّه می‌کنیم و از خداوند توفیق تقوا و عصمت می‌طلبیم و می‌گوییم: «لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ.»

علیّ بن ابراهیم قمّی در تفسیر «وَنَذَرُ الظَّالِمِینَ فِیهَا جِثِیًّا»، گوید:

در قیامت دریاها تبدیل به آتش می‌شود و ظالمین هنگام عبور از صراط در آن آتش ریخته می‌شوند.

سپس گوید:

در حدیث دیگری وارد شده که آیه فوق با آیه «إِنَ الَّذِینَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنی -- أُولئِکَ عَنْها مُبْعَدُونَ» نسخ شده است.⁽¹⁾

B

-- و فی حدیث آخر: هی منسوخة بقوله؟عز؟: «إِنَّ الَّذِینَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنی أُولئِکَ عَنْها مُبْعَدُونَ». [تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 353، ح 128 و 129]

امام صادق(علیه السلام) در تفسیر آیه فوق فرمود:

مقصود از ورود دخول نیست، چنان که در جمله «وردنا ماء بنی فلان» [و یا جمله «فلمّا ورد ماء مدین»] مقصود دخول نیست.⁽¹⁾

عبدالله بن مسعود گوید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

مردم وارد آتش می‌شوند و سپس به‌خاطر اعمال‌شان خارج می‌گردند: برخی مانند چشم بر هم زدن، و برخی مانند وزش باد، و برخی مانند دویدن اسب، و برخی مانند اسب سوار، و برخی مانند دویدن انسان، و برخی مانند راه رفتن انسان، [و این به‌خاطر تفاوت اعمال آنان است.]⁽²⁾

ابوسمیّه گوید:

ما درباره‌ی معنای ورود اختلاف پیدا کردیم و بعضی گفتند: مؤمن داخل آتش نمی‌شود، و بعضی گفتند: همه مردم داخل آتش می‌شوند، و سپس خداوند اهل تقوا را نجات می‌دهد. پس من جابربن عبدالله را ملاقات نمودم و این مسأله را از او سؤال کردم، و او با انگشت خود اشاره به گوش‌های خود نمود و گفت: کر شوم اگر از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نشنیده باشم که فرمود: مقصود از ورود دخول است، و هیچ انسان نیکوکار و فاجری نیست مگر آن که داخل دوزخ می‌شود، و دوزخ برای مؤمنین سرد و سلامت است، همان گونه که برای ابراهیم سرد و سلامت شد، تا جایی که دوزخ از سردی مؤمن ناله می‌کند [و می‌گوید: از من دور شو که شعله مرا خاموش می‌کنی] سپس فرمود: خداوند اهل تقوا را نجات می‌دهد و ستمکاران را در آتش رها می‌نماید.⁽¹⁾

و روایت شده که از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) درباره ورود سؤال شد و آن حضرت فرمود:

خداوند متعال آتش را در قیامت مانند روغن جامد قرار می‌دهد و مردم را گرد آن جمع می‌کند، و سپس منادی از ناحیه خداوند می‌فرماید: «اصحاب خود را بگیر و اصحاب من را رها کن» سپس فرمود: سوگند به آن خدایی که

جان من به دست اوست آتش به اصحاب خود داناتر از مادر به فرزند خویش می‌باشد!!⁽¹⁾

مرحوم صدوق در کتاب اعتقادات امامیه گوید:

روایت شده که احدی از اهل توحید هنگامی که داخل آتش می‌شوند رنجی نمی‌بینند، و درد و الم آنان هنگامی است که از آتش خارج می‌شوند، و این رنج و اَلَم به‌خاطر اعمالی است که انجام داده‌اند و خداوند هرگز به بندگان خود ظلم نمی‌کند.⁽²⁾

عبدالله بن سنان گوید: از امام صادق(علیه السلام) شنیدم که می‌فرمود:

تب پیشگام مرگ می باشد و آن زندان مؤمن روی زمین است، و آن بهره و سهم مؤمن است از آتش دوزخ.⁽³⁾

«قُلْ مَن کَانَ فِی الضَّلَالَةِ فَلْیَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمَنُ مَدًّا حَتَّی إِذَا رَأَوْا مَا یُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذَابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ …»⁽⁴⁾

امام صادق(علیه السلام) در تفسیر «إِذا تُتْلی عَلَیْهِمْ آیاتُنا بَیِّناتٍ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا…» فرمود:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) قریش را به ولایت ما دعوت نمود و آنان سخن او را انکار نمودند و فرار کردند. و در تفسیر «قُلْ مَنْ کانَ فِی الضَّلالَةِ فَلْیَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا» فرمود: همه قریش در ضلالت و گم‌راهی ماندند، و به ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) و به ولایت ما ایمان نیاوردند و همواره گم‌راه و گم‌راه کننده بودند و خداوند آنان را در ضلالت و طغیانشان امداد نمود تا مرگ آنان فرا رسید، و مصداق «شَرٌّ مَکاناً وَ أَضْعَفُ جُنْداً» شدند، ابوبصیر گوید: گفتم: مقصود از «حَتَّی اذا رَاوْا ما یُوعَدُونَ» چیست؟ فرمود:

مقصود: خروج قائم؟عج؟ است و آن معنای ساعت می‌باشد، و در آن روز به حقانیّت وعده‌ی خدا و آنچه از طرف او به دست حضرت قائم؟عج؟ بر آنان می‌رسد پی خواهند برد، و آنان در آن روز بدترین وضعیّت و ناتوانی را نزد آن حضرت خواهند داشت.⁽¹⁾

قلت: قوله: قُلْ مَنْ کانَ فِی الضَّلالَةِ فَلْیَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا؟ قال: «کلهم کانوا فی الضلالة لا یؤمنون بولایة أمیر المؤمنین(علیه السلام)، و لا بولایتنا، فکانوا ضالین مضلین، فیمد لهم فی ضلالتهم و طغیانهم حتّی یموتوا، فیصیرهم شرا مکانا و أضعف جندا».

قلت: قوله: حَتَّی إِذا رَأَوْا ما یُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذابَ وَ إِمَّا السَّاعَةَ فَسَیَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَکاناً وَ أَضْعَفُ جُنْداً؟ قال: «أما قوله حَتَّی إِذا رَأَوْا ما یُوعَدُونَ فهو خروج القائم؟عج؟، و الساعة،

فسیعلمون ذلک الیوم، و ما نزل بهم من الله علی یدی ولیه، فذلک قوله: مَنْ هُوَ شَرٌّ مَکاناً یعنی عند القائم؟عج؟ وَ أَضْعَفُ جُنْداً». [البرهان فی تفسیر القرآن، ج 3، ص 727]

«وَیَزِیدُ اللَّهُ الَّذِینَ اهْتَدَوْا هُدًی وَالْبَاقِیَاتُ الصَّالِحَاتُ خَیْرٌ عِندَ رَبِّکَ ثَوَابًا وَخَیْرٌ مَّرَدًّا»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) در ادامه حدیث فوق در تفسیر «وَیَزِیدُ اللَّهُ الَّذِینَ اهْتَدَوْا هُدًی…» می‌فرماید:

در آن روز خداوند مؤمنان هدایت یافته را به‌خاطر اطاعت از حضرت مهدی(علیه السلام) بر ایمانشان می‌افزاید چرا که آنان امامت او را می‌پذیرند و انکار نمی‌کنند.⁽²⁾

علی بن ابراهیم قمّی گوید:

مقصود از «وَالْبَاقِیَاتُ الصَّالِحَاتُ…» گفتن مؤمن: «سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ اللَّهُ وَ لَاإِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ» است.⁽³⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

هنگامی که مرا به معراج بردند و داخل بهشت شدم، زمین سفیدی را دیدم که ملائکه بر روی آن با خشتی از طلا و خشتی از نقره ساختمان می‌کردند و بسا دست از کار بر می‌داشتند، پس من به آنان گفتم: برای چه مقداری مشغول ساختن می‌شوید و مقداری دست باز می‌دارید؟ گفتند: «ما منتظر آمدن نفقه و مصالح ساختمان می‌مانیم» گفتم: نفقه و مصالح شما چیست؟ گفتند: ما منتظریم که مؤمن در دنیا بگوید: «سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ

وَ لَاإِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ» و چون شروع می‌کند ما نیز شروع می‌کنیم و چون رها می‌کند ما نیز رها می‌کنیم.⁽¹⁾

قال رسول الله(صلی الله علیه و آله) لما أسری بی إلی السماء دخلت الجنة فرأیتها قیعان یقق و رأیت فیها ملائکة یبنون لبنة من ذهب و لبنة من فضة و ربما أمسکوا فقلت لهم ما لکم ربما بنیتم و ربما أمسکتم فقالوا: حتّی تجیئنا النفقة قلت لهم و ما نفقتکم فقالوا قول المؤمن فی الدنیا: (سبحان الله و الحمد لله و لا إله إلّا الله و الله أکبر) فإذا قال بنینا و إذا أمسک أمسکنا. [تفسیر القمّی، ج 2، ص 53]

مؤلّف گوید:

در سوره‌ی کهف در تفسیر «وَالْبَاقِیَاتُ الصَّالِحَاتُ»⁽²⁾روایات مفصّلی در این معنا گذشت.

سوره‌ی مریم، آیات 77 تا 98

متن:

أَفَرَأَیْتَ الَّذِی کَفَرَ بِآیَاتِنَا وَقَالَ لَأُوتَیَنَّ مَالًا وَوَلَدًا 77 أَاطَّلَعَ الْغَیْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِندَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا 78 کَلَّا سَنَکْتُبُ مَا یَقُولُ وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذَابِ مَدًّا 79 وَنَرِثُهُ مَا یَقُولُ وَیَأْتِینَا فَرْدًا 80 وَاتَّخَذُوا مِن دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِّیَکُونُوا لَهُمْ عِزًّا 81 کَلَّا سَیَکْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَیَکُونُونَ عَلَیْهِمْ ضِدًّا 82 أَلَمْ‌تر أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّیَاطِینَ عَلَی الْکَافِرِینَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا 83 فَلَا تَعْجَلْ عَلَیْهِمْ إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا 84 یَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِینَ إِلَی الرَّحْمَنِ وَفْدًا 85 وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِینَ إِلَی جَهَنَّمَ وِرْدًا 86 لَا یَمْلِکُونَ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِندَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا 87 وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا 88 لَقَدْ جِئْتُمْ شَیْئًا إِدًّا 89 تَکَادُ السَّمَاوَاتُ یَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا 90

أَن دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا 91 وَمَا یَنبَغِی لِلرَّحْمَنِ أَن یَتَّخِذَ وَلَدًا 92 إِن کُلُّ مَن فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِی الرَّحْمَنِ عَبْدًا 93 لَقَدْ أَحْصَاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا 94 وَکُلُّهُمْ آتِیهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَرْدًا 95 إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا 96 فَإِنَّمَا یَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِکَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِینَ وَتُنذِرَ بِهِ قَوْمًا لُّدًّا 97 وَکَمْ أَهْلَکْنَا قَبْلَهُم مِّن قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُم مِّنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِکْزًا 98»

¬Kj

لغات:

«الأَزّ» «أَزَّه یَأَزّه أَزّاً و أزیزاً» به معنای وادار کردن بر کاری می‌باشد، و أزّتِ القدر إذ غَلَت، و در حدیث آمده که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) «کان یصلّی و أزیز جوفه کأزیز الرجل من البکاء» و «وَفْد» و وُفُود جمع وافد است، و «وفد یَفدِ وَفداً و أوفد علی الشیء» یعنی أشرف علیه، و «سَوق» وادار کردن به سیر است، و ساق قدم نیز باعتبار استمرار سیر است، و سُوق را نیز به این جهت سوق گویند که به وسیله آن مردم به دنبال بیع و شرا می‌روند، و «وِرْد» جماعتی را گویند که وارد بر آب می‌شوند، و «أَدّ» امر بزرگی را گویند، و «لَدّ» شدّت خصومت را گویند، و «أَلَدَ» و ألدّ الخصام یعنی أشدّ الخصام خصومةً، و جمع أَلَدَّ، لُدّ است، و «رِکْز» صوت خفیف را گویند.

ترجمه:

آیا دیدی کسی را که به آیات ما کافر شد، و گفت: «اموال و فرزندان فراوانی به من داده خواهد شد»؟! (77) آیا او از غیب آگاه گشته، یا نزد خدا عهد و پیمانی گرفته است؟! (78) هرگز چنین نیست! ما بزودی آنچه را می‌گوید می‌نویسیم و عذاب را بر او مستمرّ خواهیم داشت! (79) آنچه را او می‌گوید (از اموال و فرزندان)، از او به

ارث می‌بریم، و به صورت تنها نزد ما خواهد آمد! (80) و آنان غیر از خدا، معبودانی را برای خود برگزیدند تا مایه عزّت‌شان باشد! (چه پندار خامی!) (81) هرگز چنین نیست! به زودی (معبودها) منکر عبادت آنان خواهند شد (بلکه) بر ضدّشان قیام می‌کنند! (82) آیا ندیدی که ما شیاطین را بسوی کافران فرستادیم تا آنان را شدیداً تحریک کنند؟! (83) پس درباره آنان شتاب مکن ما آن‌ها (و اعمالشان) را به دقت شماره میکنیم! (84) در آن روز که پرهیزگاران را دسته جمعی بسوی خداوند رحمان (و پاداشهای او) محشور می‌کنیم… (85) و مجرمان را (همچون شتران تشنه‌کامی که به سوی آبگاه می‌روند) به جهنّم می‌رانیم… (86) آنان هرگز مالک شفاعت نیستند مگر کسی که نزد خداوند رحمان، عهد و پیمانی دارد. (87) و گفتند: «خداوند رحمان فرزندی برای خود برگزیده است». (88) راستی مطلب زشت و زننده‌ای گفتید! (89) نزدیک است به‌خاطر این سخن آسمان‌ها از هم متلاشی گردد، و زمین شکافته شود، و کوه‌ها بشدّت فرو ریزد… (90) از این رو که برای خداوند رحمان فرزندی قائل شدند! (91) در حالی که هرگز برای خداوند رحمان سزاوار نیست که فرزندی برگزیند! (92) تمام کسانی که در آسمان‌ها و زمین هستند، بنده اویند! (93) خداوند همه آن‌ها را احصا کرده، و به دقّت شمرده است! (94) و همگی روز رستاخیز، تک و تنها نزد او حاضر می‌شوند! (95) مسلّماً کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند، خداوند رحمان محبّتی برای آنان در دل‌ها قرار می‌دهد! (96) و ما فقط آن [قرآن] را بر زبان تو آسان ساختیم تا پرهیزگاران را بوسیله آن بشارت دهی، و دشمنان سرسخت را با آنان انذار کنی. (97) چه بسیار اقوام (بی‌ایمان و گنهکاری) را که پیش از آنان هلاک کردیم آیا احدی از آن‌ها را احساس می‌کنی؟! یا کمترین صدایی از آنان می‌شنوی؟! (98)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«أَفَرَأَیْتَ الَّذِی کَفَرَ بِآیَاتِنَا وَقَالَ لَأُوتَیَنَّ مَالًا وَوَلَدًا * أَاطَّلَعَ الْغَیْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِندَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا…» ⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) در شأن نزول آیات فوق می‌فرماید:

عاص بن وائل قرشی سهمی که یکی از مستهزئین رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بود به خَبَاب بن اَرَت بدهکار بود و چون خَباب مال خود را از او طلب کرد، عاص بن وائل گفت: «مگر شما نمی‌گوئید در بهشت طلا و نقره و حریر وجود دارد؟ خَباب گفت: آری. عاص گفت: پس وعده‌گاه ما در بهشت باشد، و به خدا سوگند در بهشت بیش از تو به من چیزهایی [از مال و طلا و نقره] داده می‌شود که به تو داده نخواهد شد» و خداوند در پاسخ او فرمود: «أَطَّلَعَ الْغَیْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً کَلَّا سَنَکْتُبُ ما یَقُولُ وَ نَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذابِ مَدًّا وَ نَرِثُهُ ما یَقُولُ وَ یَأْتِینا فَرْداً….»⁽²⁾

أَطَّلَعَ الْغَیْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً کَلَّا سَنَکْتُبُ ما یَقُولُ وَ نَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذابِ مَدًّا وَ نَرِثُهُ ما یَقُولُ وَ یَأْتِینا فَرْداً وَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِیَکُونُوا لَهُمْ عِزًّا کَلَّا سَیَکْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ وَ یَکُونُونَ عَلَیْهِمْ ضِدًّا و الضد القرین الذی یقرن به. [تفسیر نورالثّقلین، ج3، ص 356، ح 145]

«وَاتَّخَذُوا مِن دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِّیَکُونُوا لَهُمْ عِزًّا * کَلَّا سَیَکْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَیَکُونُونَ عَلَیْهِمْ ضِدًّا»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) در تفسیر آیه فوق می‌فرماید:

معنای «وَیَکُونُونَ عَلَیْهِمْ ضِدًّا»، این است که در قیامت بت‌ها از آنان بیزاری می‌جویند.

سپس فرمود:

مقصود از عبادت در این آیه سجود و رکوع نیست، بلکه مقصود اطاعت از مخلوق است، و هر کس به‌خاطر اطاعت از مخلوق از خالق خود نافرمانی کند، عبادت مخلوق را کرده است. ⁽²⁾

یوم القیامة ای یکون هؤلاء الذین اتخذوهم آلهة من دون الله ضدا یوم القیمة و یتبرءون منهم و من عبادتهم الی یوم القیمة، ثم قال: لیس العبادة هی السجود و لا الرکوع و انما هی طاعة الرجال، من أطاع مخلوقا فی معصیة الخالق فقد عبده. [تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 356، ح 145]

ودر تفسیر «أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّیَاطِینَ عَلَی الْکَافِرِینَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا» فرمود:

هنگامی که آنان در دنیا طغیان کردند و در فتنه دنیا از مخلوق اطاعت نمودند خداوند در دنیا آنان را به حال خود واگذارد، و شیاطین جنّ و انس را بر آنان گماشت تا آنان را بر اطاعت و عبادت مخلوق ترغیب نمایند، و سپس به پیامبر خود فرمود: «فَلَا تَعْجَلْ عَلَیْهِمْ إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا» یعنی ای

رسول من! تو بر آنان شتاب و هراس مکن، ما مسیر کفر و طغیان و فتنه را برای آنان فراهم نموده‌ایم.⁽¹⁾

یوم القیامة ای یکون هؤلاء الذین اتخذوهم آلهة من دون الله ضدا یوم القیمة و یتبرءون منهم و من عبادتهم الی یوم القیمة، ثم قال: لیس العبادة هی السجود و لا الرکوع و انما هی طاعة الرجال، من أطاع مخلوقا فی معصیة الخالق فقد عبده، و قوله؟عز؟: أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّیاطِینَ عَلَی الْکافِرِینَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا قال: لما طغوا فیها و فی فتنتها و فی طاعتهم و مد لهم فی طغیانهم و ضلالتهم أرسل علیهم شیاطین الانس و الجن «تَؤُزُّهُمْ أَزًّا» ای تنخسهم نخسا، و تحضهم علی طاعتهم و عبادتهم، فقال الله؟عز؟: فَلا تَعْجَلْ عَلَیْهِمْ إِنَّما نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا ای فی طغیانهم و فتنتهم و کفرهم. [تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 357، ح 146]

علی بن ابراهیم قمّی گوید:

آیات فوق درباره‌ی مانع زکات و مانع معروف و عمل خیر نازل شده است، و خداوند سلطان ظالم و یا شیاطین را بر آنان می‌گمارد تا به جای پرداخت نکردن زکات، مال خود را در غیر طاعت خدا صرف کنند و گرفتار عذاب خدا شوند.⁽²⁾

و در کافی از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

مقصود از «إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا» عدد ایّام نیست بلکه مقصود عدد انفاس است.⁽³⁾

و از امیرالمؤمنین(علیه السلام) در نهج البلاغة نقل شده که فرمود:

«نَفَسُ المَرْء خُطَاهُ إلی أجَلِه» یعنی نفس کشیدن انسان گام‌های اوست به طرف مرگ.⁽¹⁾

و فرمود:

هر چیز معدودی رو به نقص و کم شدن است و هر چیزی که انتظار آن کشیده می‌شود خواهد آمد.

«یَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِینَ إِلَی الرَّحْمَنِ وَفْدًا * وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِینَ إِلَی جَهَنَّمَ وِرْدًا»⁽²⁾

مرحوم صدوق با سند خود از محمّد بن عبدالله حکمی -- حاکم نوقان -- نقل نموده که گوید:

دو نفر از ری [یعنی تهران] بر من وارد شدند و نامه‌ای از سلطان ری برای نضربن احمد امیر بخارا آورده بودند، و یکی از آنان اهل ری و شیعه بود و دیگری اهل قم و ناصبی بود و چون به نیشابور رسیدند، آن مردی که اهل ری بود به مرد قمّی گفت: آیا بهتر نیست ما اوّل به زیارت حضرت رضا(علیه السلام) برویم و سپس به بخارا برویم؟ پس مرد قمّی ناصبی گفت: «سلطان، ما را به بخارا فرستاده و ما نباید به راه دیگری برویم تا از رسالت خود فارغ شویم» پس به بخارا رفتند و چون در بازگشت، به طوس رسیدند مرد شیعی به مرد قمّی ناصبی گفت: آیا به زیارت حضرت رضا(علیه السلام) نرویم؟ ناصبی گفت: من هنگامی که از قم خارج شدم مرجئی و خارجی بودم و نمی‌خواهم هنگام بازگشت به قم، رافضی باشم»

پس مرد رازی وسائل خود را نزد ناصبی گذارد و سوار بر الاغی شد و به زیارت امام رضا(علیه السلام) رفت و به خدّام آن حضرت گفت: «امشب اجازه بدهید من در حرم بمانم و کلید حرم را به من بسپارید» تا این که گوید: داخل حرم شدم و درها را بستم و مشغول زیارت شدم و سپس در بالای سر مبارک آن حضرت هر چه توانستم نماز خواندم و شروع کردم از اوّل قرآن بخوانم و هر چه می‌خواندم صدای قرائت دیگری را نیز می‌شنیدم، پس قرائت خود را متوقّف کردم و اطراف حرم را جستجو نمودم و کسی را نیافتم، پس به جای خود بازگشتم و قرآن را از اوّل شروع نمودم و باز شنیدم که کسی همواره مانند من قرآن را تلاوت می‌کند، تا رسیدم به آخر سوره مریم و چون گفتم:

«یَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِینَ إِلَی الرَّحْمَنِ وَفْدًا» از قبر مطّهر این چنین شنیدم: «یَوْمَ یُحشَرُ الْمُتَّقِینَ إِلَی الرَّحْمَنِ وَفْدًا * وَیُساقُ الْمُجْرِمِینَ إِلَی جَهَنَّمَ وِرْدًا»، و بقیّه قرآن را ختم نمودم و صاحب صوت نیز ختم نمود و چون صبح شد به نوقان بازگشتم و از هر کدام از قرّاء سؤال کردم گفتند: «این قرائت از جهت لفظ و معنا مستقیم است و لکن کسی این گونه این آیه را تا کنون قرائت نکرده است» تا این که به نیشابور بازگشتم و از هر کس سؤال کردم کسی از این قرائت اطلاعی نداشت تا به ری بازگشتم و چون از برخی از قرّاء سؤال کردم گفتند: تو این قرائت را از کجا آورده‌ای؟ گفتم: «حادثه‌ای برای من رخ داد و به این قرائت پی بردم» پس آن قاری گفت: این قرائت رسول خداست به روایت اهل البیت(علیهم السلام) سپس از من پرسید برای چه تو درباره‌ی این آیه سؤال کردی؟ پس من قصّه خود را برای او گفتم و این قرائت صحیح به نظر من آمد.⁽¹⁾

B

حدثنا أبو عمر محمّد بن عبد الله الحکمی الحاکم بنوقان، قال: خرج علینا رجلان من الری برسالة بعض السلاطین بها الی الأمر نصر بن أحمد ببخارا و کان أحدهما من أهل الری و الاخر من أهل قم، و کان القمّی علی المذهب الذی کان قدیما بقم فی النصب و کان الرازی متشیعا، فلما بلغا نیسابور قال الرازی للقمی: ألا نبدأ بزیارة الرّضا(علیه السلام) ثم نتوجه الی بخارا؟ فقال القمّی: قد بعثنا سلطاننا برسالة الی الحضرة ببخارا فلا یجوز لنا أن نشتغل بغیرها حتّی نفرغ منها، فقصدا بخارا و أدیا و رجعا حتّی حاذیا طوی، فقال الرازی للقمی: الا نزور الرّضا(علیه السلام)؟ فقال: خرجت من قم مرجئا و لا أرجع إلیها رافضیا،قال: فسلم الرازی أمتعته و دوابه الیه و رکب حمارا و قصد مشهد الرّضا(علیه السلام) و قال لخدام المشهد: خلوا الی المشهد هذه اللیلة، و ادفعوا الی مفتاحه ففعلوا ذلک، قال:فدخلت المشهد و غلقت الباب و زرت الرّضا(علیه السلام) ثم قمت عند رأسه و صلیت ما شاء الله تعالی، و ابتدأت فی قراءة القرآن من أوله قال: فکنت أسمع صوتا بالقرآن کما أقرأ، فقطعت صلوتی و درت المشهد کله و طلبت نواحیه فلم أر أحدا، فعدت الی مکانی و أخذت فی القرائة من أول القرآن فکنت أسمع مثل ما اقرأ حتّی بلغت آخر مریم فقرأت: یَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِینَ إِلَی الرَّحْمنِ وَفْداً» فسمعت الصوت من القبر: «یوم یحشر المتقون الی الرحمن وفدا و یساق المجرمون الی جهنّم وردا» حتّی ختمت القرآن و ختم، فلما أصبحت رجعت الی نوقان فسألت من بها من المقرئین عن هذه القرائة، فقالوا هذا فی اللفظ و المعنی مستقیم لکنا لا نعرف فی قراءة أحد قال فرجعت الی نیسابور فسئلت من المقرئین عن هذه القرائة فلم یعرفها أحد منهم حتّی رجعت الی الری فسئلت بعض المقرئین عن هذه القرائة فقلت: من قرء «یوم یحشر المتقون الی الرحمن وفدا و یساق المجرمون الی جهنّم وردا»؟ فقالوا لی: این جئت بهذا؟ فقلت: وقع لی احتیاج الی معرفتها فی أمر حدث، فقال: هذه قراءة رسول الله(صلی الله علیه و آله) من روایة أهل البیت(علیهم السلام) ثم استحکانی السبب الذی من أجله سألت عن هذه القرائة فقصیت علیه القصة و صحت لی القرائة. [تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 358، ح 151]

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

من نخستین کسی هستم که در قیامت بر خدای عزیز جبّار وارد می‌شوم و

سپس کتاب او و اهل‌بیت من و پس از آن امّت من وارد می‌شوند و سپس من از امّت خود، درباره‌ی کتاب خدا و اهل‌بیت خویش سؤال خواهم نمود.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

علیّ(علیه السلام) از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) درباره‌ی «یَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِینَ إِلَی الرَّحْمَنِ وَفْدًا» سؤال نمود، و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: یا علی! وَفد اشخاص سوار بر مرکب را گویند، و آنان مردانی هستند که تقوای خدا را رعایت نموده‌اند، از این رو خداوند آنان را دوست داشته و مخصوص به کرامت خود قرار داده و از اعمال آنان راضی شده و آنان را متقیّن نامیده است.

سپس فرمود:

یا علی! سوگند به خدایی که دانه را شکافت و انسان را آفرید، آنان از قبور خود در قیامت خارج می‌شوند، در حالی که صورت‌های آنان مانند برف، و لباس‌های آنان مانند شیر، سفید است و کفش‌های آنان از طلا، و شراک کفش‌های‌شان از لؤلؤ است و می‌درخشد.⁽²⁾

مؤلّف گوید:

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی پس از نقل روایت فوق روایت مفصّلی را نقل نموده است⁽¹⁾که در پاورقی مشاهده می شود.

«لَا یَمْلِکُونَ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِندَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا»⁽²⁾

مؤلّف گوید:

برای «مَنِ اتَّخَذَ عِندَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا»، سه معنا در روایات ذکر شده است، 1. ولایت امیرالمؤمنین و امامان بعد از آن حضرت، 2. وصیّت هنگام مرگ، 3. دعائی که هر صبح و شام باید خوانده شود.

ابوبصیر گوید: امام صادق(علیه السلام) در تفسیر این آیه فرمود:

«کسانی که ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) و ائمّه بعد از آن حضرت را [که عهد الهی است] نپذیرفته باشند، حق شفاعت ندارند و کسی نمی‌تواند برای آنان شفاعت کند، و شفاعت کنندگان تنها برای کسی شفاعت می‌کنند که «اتَّخَذَ عِندَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا»، و مقصود از عهد، ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) و امامان بعد از او است.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) از پدران خود از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل نموده که فرمود:

کسی که وصیّت او هنگام مرگ نیکو نباشد در مروّت و جوانمردی او نقصی خواهد بود، راوی گوید: گفتم: یا رسول الله! چگونه باید هنگام مرگ وصیّت کند؟ فرمود: چون مرگ او فرا می‌رسد و مردم گرد او جمع می‌شوند بگوید:

«اَللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ -- عالِمَ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ الرَّحْمَنَ الرَّحِیمَ -- إِنِّی أَعْهَدُ إِلَیْکَ فِی دَارِ الدُّنْیَا أَنِّی أَشْهَدُ أَنْ لَاإِلَهَ إِلَّا أَنْتَ -- وَحْدَکَ لَاشَرِیکَ لَکَ -- وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُکَ وَرَسُولُکَ -- وَ أَنَّ الْجَنَّةَ حَقٌّ وَ أَنَّ النَّارَ حَقٌّ -- وَ أَنَّ الْبَعْثَ

حَقٌّ وَ الْحِسَابَ حَقٌّ -- وَ الْقَدَرَ وَ الْمِیزَانَ حَقٌّ -- وَ أَنَّ الدِّینَ کَمَا وَصَفْتَ -- وَ أَنَّ الْإِسْلَامَ کَمَاشَرَعْتَ -- وَ أَنَّ الْقَوْلَ کَمَا حَدَّثْتَ وَ أَنَّ الْقُرْآنَ کَمَا أَنْزَلْتَ -- وَ أَنَّکَ أَنْتَ اللَّهُ الْمَلِکُ الْحَقُّ الْمُبِینُ -- جَزَی اللَّهُ مُحَمَّداً خَیْرَ الْجَزَاءِ وَ حیّ [حَیَّا] اللَّهُ مُحَمَّداً وَ آلَهُ بِالسَّلَامِ -- اَللَّهُمَّ یَا عُدَّتِی عِنْدَ کُرْبَتِی -- وَ یَا صَاحِبِی عِنْدَ شِدَّتِی وَ یَا وَلِیِّی فِی نِعْمَتِی یَا إِلَهِی وَ إِلَهَ آبَائِی -- لَا تَکِلْنِی إِلَی نَفْسِی طَرْفَةَ عَیْنٍ -- فَإِنَّکَ إِنْ تَکِلْنِی إِلَی نَفْسِی -- کُنْتُ أَقْرَبَ مِنَ الشَّرِّ وَ أَبْعَدَ مِنَ الْخَیْرِ -- وَ أَسْرَی فِی الْفِتَنِ وَحْدِی -- فَآنِسْ فِی الْقَبْرِ وَحْشَتِی -- وَ اجْعَلْ لِی عَهْداً یَوْمَ أَلْقَاکَ مَنْشُوراً».

و سپس نیازهای خود را می‌گوید، و دلیل این وصیّت در سوره‌ی مریم(علیه السلام) است که خداوند می‌فرماید: «لَا یَمْلِکُونَ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِندَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا»، و این وصیّت و عهد میّت است و بر هر مسلمانی واجب است که این وصیّت را حفظ نماید و یاد بگیرد، وامیر المؤمنین (علیه السلام) فرمود: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آن را به من تعلیم نمود و فرمود: جبرئیل آن را به من یاد داد.⁽¹⁾

B

«لا یَمْلِکُونَ الشَّفاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً» فهذا عهد المیت و الوصیة حق علی کل مسلم أن یحفظ هذه الوصیة و یتعلمها، و قال علی(علیه السلام): علمنیها رسول الله(صلی الله علیه و آله)، و قال: علمنیها جبرئیل(علیه السلام). [تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 361، ح 157]

مرحوم طبرسی در تفسیر جوامع الجامع از ابن مسعود نقل نموده که گوید:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) روزی به اصحاب خود فرمود: آیا یکی از شما عاجز است که هر صبح و شامی با خدای خود عهد و پیمانی قرار بدهد؟! اصحاب گفتند: عهد و پیمان با خداچگونه است؟ فرمود: هر صبح و شام بگوید: «اَللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ -- عالِمَ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ الرَّحْمَنَ الرَّحِیمَ -- إِنِّی أَعْهَدُ إِلَیْکَ فِی دَارِ الدُّنْیَا أَنِّی أَشْهَدُ أَنْ لَاإِلَهَ إِلَّا أَنْتَ -- وَحْدَکَ لَاشَرِیکَ لَکَ -- وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُکَ وَ رَسُولُکَ -- إن تکلنی إلی نفسی تقرّبنی من الشرّ و تباعدنی من الخیر، و إنّی لا أثق إلّا برحمتک فاجعل لی عندک عهدا توفینیه یوم القیمة، إنّک لا تخلف المیعاد ». و چون این عهدنامه را هر صبح و شام بخواند مُهری بر آن زده می‌شود و در زیر عرش قرار می‌گیرد و روز قیامت منادی صدا می‌زند: کجایند کسانی که نزد خداوند عهدی سپرده‌اند؟ و داخل بهشت می‌شوند.⁽¹⁾

اَللَّهُمَّ فاطر السموات و الأرض عالم الغیب و الشهادة انی أعهد إلیک بأنی اشهد أن لا اله الا أنت وحدک لا شریک لک، و أن محمّدا عبدک و رسولک، و انک ان تکلنی الی نفسی تقربنی من الشر و تباعدنی من الخیر، و انی لا أثق الا برحمتک فاجعل لی عندک عهدا توفینیه یوم القیمة، انک لا تخلف المیعاد، فاذا قال ذلک طبع علیه بطابع و وضع تحت العرش، فاذا کان یوم القیامة نادی مناد: این الذین لهم عند الله عهد؟فیدخلون الجنة. [تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 362، ح 158]

«وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا * لَقَدْ جِئْتُمْ شَیْئًا إِدًّا * تَکَادُ السَّمَاوَاتُ یَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنشَقُّ الْأَرْضُ وَ تَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا * أَن دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

این آیات هنگامی نازل شد که قریش گفتند: «برای خدا فرزندی است، و ملائکه دختران خدایند » و خداوند در پاسخ آنان فرمود: «لَقَدْ جِئْتُمْ شَیْئًا إِدًّا» یعنی سخن بزرگ و خطرناکی را گفتید که نزدیک است آسمان‌ها به سبب آن دگرگون و زمین شکافته و کوه‌ها فرو ریزد! از چنین نسبتی که به خدای رحمان دادند و برای او فرزندی ادّعا کردند، در حالی که او منزّه از چنین نسبتی است، و شایسته نیست درباره‌ی او چنین چیزی گفته شود.⁽²⁾

اصبغ بن نباته گوید: امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

درختان از اوّل خلقت همواره بدون شوک و تیغ بودند تا هنگامی که مشرکین برای خداوندادّعای فرزند کردند، در حالی که خداوند منزّه از چنین نسبتی بود، و نزدیک بود آسمان‌ها و زمین از این سخن شکافته و پاره شوند و کوه‌ها

فرو ریزند! و از آن به بعد درختان دارای تیغ و شوک شدند از ترس آن که با سخن مشرکین عذاب نازل شود….⁽¹⁾

«إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا…»⁽²⁾

ابوبصیر گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

مقصود از «سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا» ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) است. و «ودّاً» ولایت آن حضرت می‌باشد.⁽³⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:رسول خدا(صلی الله علیه و آله) با صدای بلند در آخرین نماز خود برای امیرالمؤمنین(علیه السلام) دعا نمود و فرمود:

«اَللَّهُمَّ هَبْ لِعَلِیٍ الْمَوَدَّةَ فِی صُدُورِ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْهَیْبَةَ وَ الْعَظَمَةَ فِی صُدُورِ الْمُنَافِقِینَ» و این آیه نازل شد: «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا * فَإِنَّمَا یَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِکَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِینَ وَتُنذِرَ بِهِ قَوْمًا لُّدًّا» و مقصود از «قَوْمًا لُّدًّا» بنوامیّه هستند، پس «رکع» [یعنی یکی از آن دو منافق] گفت: «به خدا سوگند! یک صاع از خرما در یک پوست کهنه نزد من بهتر از چیزی است که محمّد(صلی الله علیه و آله) از پروردگار خود خواسته است، آیا بهتر نبود که او از خداوند مَلکی [یا مُلکی] را طلب می‌کرد که از او حمایت کند، و یا گنجی

را طلب می‌کرد که از فقر نجات یابد؟ پس ده آیه از سوره هود در این باره نازل شد که اوّل آن‌ها این است، «فَلَعَلَّکَ تارِکٌ بَعْضَ ما یُوحی إِلَیْکَ و….»⁽¹⁾

مرحوم طبرسی در مجمع البیان گوید:

«در تفسیر آیه «سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا» اقوال [و روایاتی] گفته شده است:

این آیه اختصاص به علیّ(علیه السلام) دارد، و هیچ مؤمنی نیست مگر آن که در قلب او محبّت علیّ(علیه السلام) جا دارد، و این نظر ابن عبّاس است.

ابوحمزه ثمالی در تفسیر خود از امام باقر(علیه السلام) نقل نموده که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به علیّ(علیه السلام) فرمود:

بگو: «اَللَّهُمَّ اجعل عندک عهداً، و اجعل لی فی قلوب المؤمنین وُدّاً» و چون علیّ(علیه السلام) این دو جمله را گفت این آیه نازل شد.»⁽²⁾

و مؤیّد روایت اوّل روایت صحیحی است که از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل شده که فرمود:من اگر با شمشیر خود به بینی مؤمن بزنم تا مرا دشمن بدارد دشمن نخواهد داشت، و اگر همه دنیا را به منافق بدهم که مرا دوست بدارد، دوست نخواهد داشت، چرا که این چیزی است که بر آن حکم شده و بر زبان رسول امّی(صلی الله علیه و آله) جاری شده است که فرمود: «یَا عَلِیُ لَا یُبْغِضُکَ مُؤْمِنٌ وَ لَا یُحِبُّکَ مُنَافِق.»⁽¹⁾

«وَکَمْ أَهْلَکْنَا قَبْلَهُم مِّن قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُم مِّنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِکْزًا»⁽²⁾

ابوبصیر گوید: امام صادق(علیه السلام) در تفسیر این آیه فرمود:

خداوند امّت‌های بی شماری را تا کنون هلاک نموده است و به پیامبر خود(صلی الله علیه و آله)

می‌فرماید: ای محمّد! «هَلْ تُحِسُّ مِنْهُم مِّنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِکْزًا» یعنی ذکراً و الحمد لله.⁽³⁾

و از معصومین(علیهم السلام) روایت شده که خداوند عیسی(علیه السلام) را موعظه نمود و فرمود:

قدم در منازل و آثار پیشینیان بگذار و آنان را صدا بزن و با آنان سخن بگو و ببین احدی از آنان را می‌یابی و موعظه خود را از آنان بگیر و بدان که تو نیز به آنان ملحق خواهی شد.⁽⁴⁾

سوره‌ی طه

اشاره

محل نزول: مکّه جز آیه 130 و 131 که در مدینه نازل شده است.

عدد آیات: 135 آیه [به اعتقاد قرّاء کوفّی و 140 آیه شامّی و 134 آیه حجازی].

ترتیب نزول: بعد از سوره‌ی مریم نازل شده است.⁽¹⁾

ثواب قرائت سوره‌ی طه

اسحاق بن عمّار از امام صادق(علیه السلام) نقل نموده که فرمود: قرائت سوره‌ی طه را ترک نکنید، چرا که خداوند این سوره را دوست می‌دارد، و هر کس آن را قرائت کند را نیز دوست می‌دارد، و کسی که همیشه آن را قرائت کند، خداوند در قیامت نامه عمل او را به دست راستش می‌دهد، و آنچه را در حال اسلام انجام داده حساب نمی‌کند،و آنقدر به او پاداش می‌دهد تا راضی شود.⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

کسی که این سوره را در پارچه حریر سبزی بنویسد و برای خواستگاری برود به خواسته خود می‌رسد، و اگر برای اصلاح بین گروهی برود نیز موفّق خواهد شد و کسی با او مخالفت نمی‌کند، و اگر بین دو لشگر متخاصم برود، جنگ از بین آنان برداشته می‌شود، و اگر آب آن را مظلومی بنوشد با قدرت خدا ظلم از او برداشته می‌شود، و مسرور خواهد شد، و اگر دختری با آب آن غسل کند، ازدواج او فراهم خواهد شد با اذن خداوند.⁽¹⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

اهل بهشت از قرآن جز یس و طه را قرائت نمی‌کنند. [و فرمود: خداوند سوره طه و یس را دو هزار سال قبل از خلقت آدم قرائت نمود و چون ملائکه آن‌ها را شنیدند گفتند: خوشا به حال امّتی که این سوره‌ها بر آنان نازل می‌شود، و خوشا به حال قلب‌هایی که این سوره‌ها را در بر می‌گیرد، و خوشا به حال زبان‌هایی که این سوره‌ها را تکلّم می‌کند.⁽²⁾

سوره‌ی طه، آیات 1 تا 36

متن:

«بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

طه 1 مَا أَنزَلْنَا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقَی 2 إِلَّا تَذْکِرَةً لِّمَن یَخْشَی 3 تَنزِیلًا مِّمَّنْ خَلَقَ الْأَرْضَ وَالسَّمَاوَاتِ الْعُلَی 4 الرَّحْمَنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوَی 5 لَهُ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ وَمَا بَیْنَهُمَا وَمَا تَحْتَ الثَّرَی 6 وَإِن تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ فَإِنَّهُ یَعْلَمُ السِّرَّ وَأَخْفَی 7 اللَّهُ لَاإِلَهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْأَسْمَاء الْحُسْنَی 8 وَهَلْ أَتَاکَ حَدِیثُ مُوسَی 9 إِذْ رَأَی نَارًا فَقَالَ لِأَهْلِهِ امْکُثُوا إِنِّی آنَسْتُ نَارًا لَّعَلِّی آتِیکُم مِّنْهَا بِقَبَسٍ أَوْ أَجِدُ عَلَی النَّارِ هُدًی 10 فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِی یَا مُوسَی 11 إِنِّی أَنَا رَبُّکَ فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ إِنَّکَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًی 12 وَأَنَا اخْتَرْتُکَ فَاسْتَمِعْ لِمَا یُوحَی 13 إِنَّنِی أَنَا اللَّهُ لَاإِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِی وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِکْرِی 14 إِنَّ السَّاعَةَ ءاَتِیَةٌ أَکَادُ أُخْفِیهَا لِتُجْزَی کُلُّ نَفْسٍ بِمَا تَسْعَی 15 فَلاَ یَصُدَّنَّکَ عَنْهَا مَنْ لاَ یُؤْمِنُ بِهَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ فَتَرْدَی 16 وَمَا تِلْکَ بِیَمِینِکَ یَا مُوسَی 17 قَالَ هِیَ عَصَایَ أَتَوَکَّأُ عَلَیْهَا وَأَهُشُّ بِهَا عَلَی غَنَمِی وَلِیَ فِیهَا مَآرِبُ أُخْرَی 18 قَالَ أَلْقِهَا یَا مُوسَی 19 فَأَلْقَاهَا فَإِذَا هِیَ حَیَّةٌ تَسْعَی 20

قَالَ خُذْهَا وَلَا تَخَفْ سَنُعِیدُهَا سِیرَتَهَا الْأُولَی 21 وَاضْمُمْ یَدَکَ إِلَی جَنَاحِکَ تَخْرُجْ بَیْضَاء مِنْ غَیْرِ سُوءٍ آیَةً أُخْرَی 22 لِنُرِیَکَ مِنْ آیَاتِنَا الْکُبْرَی 23 اذْهَبْ إِلَی فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَی 24 قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی 25 وَیَسِّرْ لِی أَمْرِی 26 وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِّن لِّسَانِی 27 یَفْقَهُوا قَوْلِی 28 وَاجْعَل لِّی وَزِیرًا مِّنْ أَهْلِی 29 هَارُونَ أَخِی 30 اشْدُدْ بِهِ أَزْرِی 31 وَأَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی 32 کَیْ نُسَبِّحَکَ کَثِیرًا 33وَنَذْکُرَکَ کَثِیرًا 34 إِنَّکَ کُنتَ بِنَا بَصِیرًا 35 قَالَ قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ یَا مُوسَی 36»

¬Kj

لغات:

«لِتَشْقی» از مشقّت و تعب است، نه از شقاوت و سخت دلی، و «تَحْتَ الثَری» یعنی تحت التراب و تحت أرض البحار من طبقات الأرض من المعادن و غیرها، «و أخفی» یعنی آنچه به‌خاطر برسد و یا به‌خاطر نرسد، و در حدیث آمده که «سرّ» چیزی است که تو آن را در باطن خود پنهان می‌کنی، و «أخفی» چیزی است که به‌خاطر می‌آید و فراموش می‌شود، و «قَبَس» شعله‌ای از آتش است که با چوب و یا وسیله دیگر از آتش گرفته می‌شود، و «طُوی» به معنای پاکی است و آن مصدر و تأکید و یا عطف بیان «وادی» می‌باشد، و «توکّأ علی کذا» یعنی اعتمد علیه، و «أحشّ بها علی غنمی» یعنی، با عصای خود درخت‌ها را تکان می‌دهم تا از برگ آن‌ها گوسفندانم بخورند ، و «مآرب» جمع مأربة به معنای حوائج است، و «عقدة اللسان» روان نبودن سخن است و این به‌خاطر این است که موسی در کودکی ریش فرعون را کشید و دو نیم کرد و فرعون خواست او را بکشد و آسیه گفت: او بچّه است و فرعون او را آزمایش نمود و مقابل او ظرفی از درّ و ظرفی از دانه‌های آتش قرار دادند و جبرئیل او را واداشت تا دانه آتش را برداشت و به دهان گذارد و زبانش آسیب دید.

ترجمه:

به نام خداوند بخشنده‌ی مهربان

طه (1) ما قرآن را بر تو نازل نکردیم که خود را به زحمت بیفکنی! (2) آن را فقط برای یادآوری کسانی که (از خدا) می‌ترسند نازل ساختیم. (3) (این قرآن) از سوی کسی نازل شده که زمین و آسمان‌های بلند را آفریده است. (4) همان بخشنده‌ای که بر عرش مسلّط است. (5) از آن اوست آنچه در آسمان‌ها، و آنچه در زمین، و آنچه میان آن دو، و آنچه در زیر خاک (پنهان) است! (6) اگر سخن آشکارا بگویی (یا مخفی کنی)، او اسرار -- و حتّی پنهان‌تر از آن -- را نیز می‌داند! (7) او خداوندی است که معبودی جز او نیست و نامهای نیکوتر از آن اوست! (8) و آیا خبر موسی به تو رسیده است؟ (9) هنگامی که (از دور) آتشی مشاهده کرد، و به خانواده خود گفت: «(اندکی) درنگ کنید که من آتشی دیدم! شاید شعله‌ای از آن برای شما بیاورم یا بوسیله این آتش راه را پیدا کنم!» (10) هنگامی که نزد آتش آمد، ندا داده شد که: «ای موسی! (11) من پروردگار توام! کفشهایت را بیرون آر، که تو در سرزمین مقدّس «طوی» هستی!(12) و من تو را (برای مقام رسالت) برگزیدم اکنون به آنچه بر تو وحی می‌شود، گوش فرا ده! (13) من «اللَّه» هستم معبودی جز من نیست! مرا بپرست، و نماز را برای یاد من بپادار! (14) بطور قطع رستاخیز خواهد آمد! می‌خواهم آن را پنهان کنم، تا هر کس در برابر سعی و کوشش خود، جزا داده شود! (15) پس مبادا کسی که به آن ایمان ندارد و از هوسهای خویش پیروی می‌کند، تو را از آن بازدارد که هلاک خواهی شد! (16) و آن چیست در دست راست تو، ای موسی؟!(17) گفت: «این عصای من است بر آن تکیه می‌کنم، برگ درختان را با آن برای گوسفندانم فرومی‌ریزم و مرا با آن کارها و نیازهای دیگری است. (18) گفت: «ای

موسی! آن را بیفکن.»(19) پس موسی آن (عصا) را افکند، که ناگهان اژدهایی شد که به هر سو می‌شتافت. (20) گفت: «آن را بگیر و نترس، ما آن را به صورت اولش بازمی‌گردانیم. (21) و دستت را به گریبانت ببر، تا سفید و بی‌عیب بیرون آید این نشانه دیگری (از سوی خداوند) است. (22) تا از نشانه‌های بزرگ خویش به تو نشان دهیم. (23) اینک به سوی فرعون برو، که او طغیان کرده است.» (24) (موسی) گفت: «پروردگارا! سینه‌ام را گشاده کن (25) و کارم را برایم آسان گردان! (26) و گره از زبانم بگشای؛ (27) تا سخنان مرا بفهمند! (28) و وزیری از خاندانم برای من قرار ده… (29) برادرم هارون را! (30) با او پشتم را محکم کن؛ (31) و او را در کارم شریک ساز؛ (32) تا تو را بسیار تسبیح گوییم؛ (33) و تو را بسیار یاد کنیم؛ (34) چرا که تو همیشه از حال ما آگاه بوده‌ای!» (35) فرمود: «ای موسی! آنچه را خواستی به تو داده شد! (36)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«طه * مَا أَنزَلْنَا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقَی * إِلَّا تَذْکِرَةً لِّمَن یَخْشَی…»⁽¹⁾

امام باقر و امام صادق(علیهما السلام) می‌فرمایند: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) همواره [به مدّت ده سال] هنگام نماز بر سر انگشتان خود می‌ایستاد، تا این که [پاهای او] ورم کرد و خداوند این آیه را نازل نمود: «طه * مَا أَنزَلْنَا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقَی * إِلَّا تَذْکِرَةً لِّمَن یَخْشَی»، و «طه» به لغت قبیله طی به معنای «یا محمّد» است.⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) ضمن سخنان مفصّلی به سفیان بن سعید ثوری می‌فرماید:

و اما «طه» یکی از نام‌های رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است، و معنای آن: «یَا طَالِبَ الْحَقِ الْهَادِی إِلَیْهِ» می‌باشد.⁽¹⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌فرماید:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) ده سال در حال نماز بر سر انگشتان خود می‌ایستاد تا پاهای او ورم کرد و رنگ صورتش زرد شد، و تمام شب را به عبادت می‌ایستاد تا خداوند به او فرمود: «طه * مَا أَنزَلْنَا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقَی» بل لتسعد به….⁽²⁾

مرحوم شیخ طوسی در کتاب امالی از ابن عبّاس نقل نموده که گوید:

ما نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نشسته بودیم، ناگهان جبرئیل(علیه السلام) نازل شد، و با او جامی از بلور احمر مملوّ از مشک و عنبر بود، و در آن هنگام علیّ و حسن و حسین(علیهم السلام) نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بودند، پس جبرئیل بر رسول خدا سلام کرد و گفت: «خداوند بر تو سلام و تحیّت می‌فرستد، و تو را امر نموده که بر علی و فرزندان او تحیّت بفرستی.» ابن عبّاس گوید:

هنگامی که آن جام بلور در دست رسول خدا(صلی الله علیه و آله) قرار گرفت، با زبان فصیح سه مرتبه گفت: «لَاإِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» و سه مرتبه گفت: «ألله أکبر» و سپس این آیات را تلاوت نمود: «بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ* طه * مَا أَنزَلْنَا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقَی….»⁽³⁾

B

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَلَمَّا صَارَتْ فِی کَفِّ رَسُولِ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) هَلَّلَ ثَلَاثاً، وَ کَبَّرَ ثَلَاثاً، ثُمَّ قَالَتْ بِلِسَانٍ ذَرِبٍ طَلْقٍ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ «طه ما أَنْزَلْنا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقی». [امالی شیخ طوسی، ص 356]

ابن عبّاس به دنبال حدیث فوق گوید:

و چون آن جام در دست علی(علیه السلام) قرار گرفت، باز به سخن آمد و گفت: «بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ* إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ». پس علی(علیه السلام) آن بلور را بوئید و سپس به امام حسن(علیه السلام) اهدا نمود، و آن بلور در دست امام حسن(علیه السلام) گفت: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ عَمَّ یَتَساءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ الْعَظیمِ الَّذی هُمْ فیهِ مُخْتَلِفُونَ» پس امام حسن(علیه السلام) آن را بوئید و به امام حسین (علیه السلام) اهدا نمود و چون در دست امام حسین(علیه السلام) قرار گرفت گفت: «بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ* قُل لَّا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی وَمَن یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَّزِدْ لَهُ فِیهَا حُسْنًا إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَکُورٌ» و سپس به دست رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بازگشت و گفت: «بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ* الله نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ». ابن عبّاس گوید: سپس من ندانستم که -- به قدرت خدا -- به آسمان رفت و یا در زمین پنهان شد.⁽¹⁾

B

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَلَا أَدْرِی إِلَی السَّمَاءِ صَعِدَتْ، أَمْ فِی الْأَرْضِ تَوَارَتْ بِقُدْرَةِ اللَّهِ جل جلاله.[امالی طوسی، ص 356]

«الرَّحْمَنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوَی * لَهُ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ وَمَا بَیْنَهُمَا وَمَا تَحْتَ الثَّرَی» ⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

خداوند در این آیه خود را توصیف نموده که مسلّط و مستولی بر عرش قدرت است، و او با خلق خود مباینت دارد، و هرگز عرش حامل او نیست و عرش او را در بر ندارد و عرش او را مقیّد به چیزی نمی‌کند، [و سخن کسانی که می‌گویند عرش حامل خداوند است و او بر عرش تکیه زده و… صحیح نیست چرا که این سخنان مستلزم تشبیه خداوند به مخلوق است]. و لکن ما می‌گوییم: خداوند حامل عرش و ممسک و نگهدارنده آن است، همان گونه که خود فرموده است: «وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ» بنابراین ما درباره‌ی عرش و کرسیّ چیزی را می‌گوییم که خداوند فرموده، و هرگز نمی‌گوییم: عرش و کرسیّ در برگیرنده خدایند، و نمی‌گوییم: خداوند؟عز؟ نیاز به مکان و یا به چیزی از مخلوق خود دارد، بلکه می‌گوییم: خلق او محتاج به اویند.⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) در سخن دیگری در تفسیر آیه فوق فرمود:

«اسْتَوَی مِنْ کُلِ شَیْ‌ءٍ فَلَیْسَ شَیْ‌ءٌ أَقْرَبَ إِلَیْهِ مِنْ شَیْ‌ء» یعنی [قدرت خداوند و علم و احاطه او] نسبت به همه‌ی چیزها یکسان و مساوی است، و هیچ چیزی به او نزدیک‌تر و یا دورتر از چیز دیگر نیست.⁽¹⁾

و در سخن دیگری فرمود: «کَذبَ مَنْ زَعَمَ أَنَ اللَّهَ جل جلاله فِی شَیْ‌ءٍ أَوْ مِنْ شَیْ‌ءٍ أَوْ عَلَی شَیْ ءٍ.»⁽²⁾

یعنی دروغ گفته کسی که گمان کرده: خداوند عزوّجلّ از چیزی به وجود آمده، و یا در چیزی قرار گرفته، و یا بر چیزی قرار دارد!!

و در اصول کافی و بصائر الدرجات از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که پس از ذکر ائمه(علیهم السلام) فرمود:

خداوند آنان را ارکان زمین قرار داد، تا زمین اهل خود را فرو نبرد، و آنان را حجّت بالغه بر اهل زمین و بر کسانی که در زیر زمین و «تحت الثری» هستند قرار داد.⁽³⁾

مؤلّف گوید:

روایات فراوان دیگری ذیل آیه فوق آمده که برخی مناسب با آیات دیگر است و برخی نیز از متشابهات می‌باشد.

«وَإِن تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ فَإِنَّهُ یَعْلَمُ السِّرَّ وَأَخْفَی»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

سرّ چیزی است که تو در باطن خود پنهان می‌کنی و پنهان‌تر از سرّ چیزی است که به‌خاطر تو می‌آید و تو آن را فراموش می‌نمایی.⁽²⁾

و فی المجمع، روی عن السیدین الباقر و الصّادق(علیهما السلام): «السِّرَّ» ما أخفیته فی نفسک

و «أَخْفی» ما خطر ببالک -- ثم أنسیته. [المیزان، ج 14، ص 134]

این روایت را صاحب مجمع نیز از امام باقر و امام صادق(علیهما السلام) نقل نموده است.«وَهَلْ أَتَاکَ حَدِیثُ مُوسَی * إِذْ رَأَی نَارًا فَقَالَ لِأَهْلِهِ امْکُثُوا إِنِّی آنَسْتُ نَارًا لَّعَلِّی آتِیکُم مِّنْهَا بِقَبَسٍ أَوْ أَجِدُ عَلَی النَّارِ هُدًی…»⁽³⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

حضرت موسی(علیه السلام) [پس از بازگشت از نزد شعیب] در بین راه گرفتار سرما شد، و راه را گم کرد و چون آتشی را از دور دید به خانواده‌ی خود گفت: شما این‌جا بمانید تا من شعله‌ای از این آتش را بیاورم و شما گرم شوید و راه را نیز

پیدا کنم. و چون نزدیک آتش آمد، به او خطاب شد: ای موسی من پروردگار توام.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

«اخْلَعْ نَعْلَیْکَ إِنَّکَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًی» یعنی ارفع خوفیک چرا که موسی(علیه السلام) در آن حال از دو چیز هراس داشت، 1. همسر خود را در حال مخاض و زایمان رها کرده بود، 2. از فرعون نیز هراس داشت، و خداوند فرمود: این دو خوف و هراس را از خود دور کن [چرا که تو اکنون در وادی مقدس و پاکی هستی.⁽²⁾

در کتاب کمال الدین روایت شده که سعدبن عبدالله قمّی ضمن روایت مفصّلی که سؤالات خود را از حضرت بقیّة الله(علیه السلام) می‌نماید می‌گوید:

به آن حضرت گفتم: ای فرزند رسول خدا! معنای «فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ إِنَّکَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًی»چیست؟ همانا فقهای شیعه و اهل سنّت می‌گویند: کفش‌های موسی از پوست الاغ مرده‌ای بوده است و به این خاطر خداوند به او فرموده: کفش‌های خود را بیرون کن؟ پس امام -- صلوات الله علیه -- فرموده: هر کس چنین سخنی را بگوید به موسی(علیه السلام) تهمت زده و او را نادان دانسته است، چرا که یا نماز موسی با پوشیدن آن‌ها جایز بوده و یا جایز نبوده، و اگر جایز بوده باید در آن بقعه اگر مقدّس نمی‌بود جایز می‌بود، و اگر آن بقعه مقدّس و مطهّر

بوده، مقدس‌تر و مطهرتر از نماز نبوده است، و اگر نماز در آن کفش‌ها حرام بوده لازم می‌آید که موسی(علیه السلام) اطلاع از حلال و حرام و شرائط نماز نداشته باشد، و این کفر خواهد بود.

سعدبن عبدالله گوید:

گفتم: ای مولای من تأویل این آیه چیست؟ فرمود: موسی با پروردگار خود در وادی مقدّس مناجات نمود و به خدای خود گفت: «پروردگارا من محبّت خود را برای تو خالص نمودم و قلب خود را از غیر تو شستشو دادم» در حالی که او علاقه شدیدی به خانواده خود داشت و خداوند به او فرمود: «اخْلَعْ نَعْلَیْکَ» یعنی اگر محبّت تو به من خالص است، محبّت خانواده‌ی خود را از قلبت بیرون کن و قلب خود را از میل به غیر از من شست‌وشو بده.⁽¹⁾

مؤلّف گوید:

با توجّه به روایت فوق، روایتی که از امام صادق(علیه السلام) در کتاب فقیه نقل شده که فرموده باشد: کفش‌های موسی(علیه السلام) از پوست الاغ مرده بوده است صحیح نخواهد بود.⁽¹⁾

«اللَّهُ لَاإِلَهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْأَسْمَاء الْحُسْنَی»⁽²⁾

از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود:

خداوند نود و نه اسم دارد و هر کس آن‌ها را جمع آوری کند داخل بهشت می‌شود.⁽³⁾

مؤلّف گوید:

ما «أَسْمَاء الْحُسْنَی»، را در کتاب «پیام‌های قرآنی» جمع آوری نمودیم طالبین به آن کتاب مراجعه نمایند.

«إِنَّنِی أَنَا اللَّهُ لَاإِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِی وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِکْرِی…»⁽¹⁾

مؤلّف گوید:

خداوند در این آیه پس از امر موسی(علیه السلام) به عبادت او را امر به اقامه نماز نموده و نماز را وسیله یاد خود معرّفی کرده است و معلوم است که بهترین حالات بنده در دنیا حالت ذکر و یاد خداوند است که خود می‌فرماید: «وَ لَذِکْرُ اللَّهِ أکبر» و در تفسیر آیه «وَ اذْکُرُوا اللَّهَ ذِکْراً کَثِیراً». روایتی از معصومین(علیهم السلام) نقل شده که می‌فرمایند: خداوند برای هر چیزی [و هر عبادتی] حدّی معین نموده و به آن حدّ راضی شده است و لکن برای ذکر و یاد خود حدّی قرار نداده و فرموده است: فراوان خدای خود را یاد کنید و ذاکر او باشید.⁽²⁾

از آیه‌ی فوق نیز استفاده می‌شود که سه چیز نزد خداوند از همه چیزها مهم‌ترو ارزشمندتر است:

اقرار به توحید و گفتن: «لا إله إلّا الله»،

پرستش خداوند که هدف از خلقت است،

اقامه نماز که وسیله ذکر خداوند است، و ذکر خداوند بهترین حالات انسان است.

«قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی * وَیَسِّرْ لِی أَمْرِی * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِّن لِّسَانِی * یَفْقَهُوا قَوْلِی * وَاجْعَل لِّی وَزِیرًا مِّنْ أَهْلِی * هَارُونَ أَخِی»⁽¹⁾

ابوذر غفّاری گوید:

روزی با رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نماز ظهر را خواندیم و سائلی در مسجد اظهار نیاز نمود و کسی چیزی به او نداد پس دست خود را بالا کرد و گفت: «خدایا! من در مسجد رسول تو اظهار نیاز نمودم و احدی به من چیزی نداد» پس علیّ(علیه السلام) که در حال رکوع بود، با انگشت کوچک خود که دارای انگشتر بود به سائل اشاره کرد و سائل آمد و انگشتر را از انگشت او گرفت و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) مشاهده می‌کرد و چون رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از نماز فارغ گردید سر به آسمان نمود و فرمود: خدایا! برادرم موسی به تو گفت: «رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی * وَیَسِّرْ لِی أَمْرِی * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِّن لِّسَانِی * یَفْقَهُوا قَوْلِی * وَاجْعَل لِّی وَزِیرًا مِّنْ أَهْلِی * هَارُونَ أَخِی * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِی * وَأَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی». پس تو این آیه را بر او نازل نمودی: «سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخِیکَ وَ نَجْعَلُ لَکُما سُلْطاناً فَلا یَصِلُونَ إِلَیْکُما». خدایا من

نیز نبیّ تو و صفیّ تو محمّد هستم پس تو به من نیز شرح صدر ده، و کار را بر من آسان کن، و علی را وزیر من قرار ده و پشتم را به او محکم کن»

ابوذرّ گوید:

به خدا سوگند سخن رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به پایان نرسیده بود که جبرئیل از طرف خداوند بر او نازل شد و گفت: «ای محمّد بخوان. فرمود: چه بخوانم؟ جبرئیل گفت: بخوان: «إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُواْ الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاَةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُمْ رَاکِعُونَ.»⁽¹⁾

هشام بن سالم گوید:

به امام صادق(علیه السلام) گفتم: کدامیک از امام حسن و امام حسین(علیهما السلام) افضل بوده‌اند؟ فرمود: امام حسن افضل بوده است» گفتم: پس چگونه امامت در صلب حسین قرار گرفته است؟ فرمود: خداوند می‌خواسته سنّت موسی و هارون را در حسن و حسین جاری نماید، و همان گونه که موسی و هارون در نبوّت شریک بوده‌اند، حسن و حسین نیز در امامت شریک بوده‌اند، و خداوند نبوّت را در صلب هارون قرار داد و در صلب موسی قرار نداد گرچه موسی افضل از هارون بود.⁽¹⁾

تبارک و تعالی أحب أن یجعل سنة موسی و هارون جاریة فی الحسن و الحسین(علیه السلام) ألا

تری أنهما کانا شریکین فی النبوة کما کان الحسن و الحسین شریکین فی الإمامة و إن الله؟عز؟

جعل النبوة فی ولد هارون و لم یجعلها فی ولد موسی و إن کان موسی أفضل من هارون(علیه السلام).[کمال الدین، ص 416]

و در تفسیر قمّی از محمّدبن مسلم از امام باقر(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

فرعون همواره فرزندان «پسر» بنی اسرائیل را می‌کشت در حالی که موسی(علیه السلام) را تربیت و اکرام می‌نمود و نمی‌دانست که هلاکت او به دست موسی می‌باشد، و چون موسی به راه افتاد روزی نزد فرعون عطسه نمود و گفت: «الْحَمْدُ للّهِ رَبِّ

الْعَالَمِینَ» و فرعون ناراحت شد و گفت: این چه سخنی است که می‌گویی؟! پس موسی پرید و ریش فرعون را که بلند بود گرفت و کند و فرعون سخت آزار دید و خواست که او را بکشد و لکن همسر او آسیه گفت: این بچه کودک است و نمی‌داند چه می‌گوید: و تو نباید او را بزنی» فرعون گفت: او می‌داند که چه می‌گوید» آسیه گفت: او را آزمایش کن و مقابل او خرما و دانه‌های آتش را قرار بده پس اگر بین آن‌ها تمیز داد حرف تو صحیح است، پس فرعون ظرفی از خرما و ظرفی از آتش را مقابل موسی گذارد و به او گفت: بخور، پس موسی خواست که خرما را

بردارد، که جبرئیل دست او را به طرف آتش برد و موسی آتش را به دهان گذارد و زبان او سوخت و گریه و شیون نمود، و آسیه گفت: آیا من نگفتم: او نمی‌فهمد؟ و فرعون از او گذشت.

محمّد بن مسلم راوی حدیث گوید:

به امام باقر(علیه السلام) گفتم: آیا هارون برادر، پدر و مادری موسی بوده است؟ فرمود: آری،

مگر سخن خدا را نشنیده‌ای که می‌فرماید: «یَا بْنَ أُمَّ لا تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی وَ لابِرَأْسِی»

گفتم: کدام یک بزرگ‌تر بوده‌اند؟ فرمود: هارون؛ گفتم آیا وحی بر هر دو نازل می‌شده است؟ فرمود: وحی بر موسی نازل می‌شده و موسی به هارون یاد می‌داده است؛ گفتم: آیا احکام و قضایا و امر و نهی را هر دو انجام می‌داده‌اند؟ فرمود: موسی با پروردگار خود مناجات می‌نموده و علم را می‌نوشته و بین بنی اسرائیل قضاوت می‌کرده است، و هارون در نبودن موسی و رفتن او به مناجات، جایگزین موسی بوده است….⁽¹⁾

B

فقلت فأیهما کان أکبر سنا قال: هارون قلت: فکان الوحی ینزل علیهما جمیعا قال: الوحی ینزل علی موسی و موسی یوحیه إلی هارون فقلت له: أخبرنی عن الأحکام و القضاء و الأمر و النهی أ کان ذلک إلیهما قال کان موسی الذی یناجی ربه و یکتب [هارون] العلم و یقضی بین بنی إسرائیل، و هارون یخلفه إذا غاب من قومه للمناجاة… [تفسیر قمّی، ج 2، ص 136]

و در تفسیر قمّی از محمّدبن مسلم از امام باقر(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

هنگامی که مادر موسی به موسی باردار شد حمل او آشکار نبود تا هنگام ولادت، و فرعون زنان قبطی را بر زنان بنی اسرائیل گماشته بود، چرا که شنیده بود بنی اسرائیل می‌گویند: «مردی از بین ما به نام موسی به دنیا می‌آید و سبب هلاکت فرعون و قوم او خواهد شد» و فرعون با شنیدن این سخن گفت: «من فرزندان پسر آنان را می‌کشم که چنین چیزی رخ ندهد» از این رو بین زن و مرد بنی اسرائیل جدایی انداخت و مردان آنان را زندانی کرد، و چون مادر موسی فرزند خود را به دنیا آورد، نگاهی به او کرد و غمگین و محزون شد و گریه کرد و گفت: «الساعه او را می‌کشند» پس خداوند محبّت موسی را در دل آن زن قبطیّه‌ای که مأمور اطلاعاتی فرعون بود انداخت و آن زن به مادر موسی گفت: برای چه ترسیده‌ای و رنگ صورت تو زرد

شده است؟ مادر موسی گفت: می‌ترسم فرزندم را بکشند» آن زن گفت: «هراس مکن» و این به‌خاطر آن بود که هر کس موسی را می‌دید، او را دوست می‌داشت چنان که خداوند می‌فرماید: «وَ أَلْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّةً مِنِّی.»⁽¹⁾

امام حسین(علیه السلام) می‌فرماید:

یکی از علمای یهود شام به امیرالمؤمنین(علیه السلام) گفت: خداوند به موسی می‌فرماید: «وَ أَلْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّةً مِنِّی»؟ امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: آری خداوند محبّت موسی را در دل‌ها انداخت، و لکن بهتر از آن را به حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) داد چرا که مردم بعد از شهادت به یگانگی خدا، شهادت به رسالت او می‌دهند و این را بر سر منابر [و مأذنه‌ها] با صدای بلند می‌گویند، و هر کجا صدای ذکر خدا [و شهادت به وحدانیّت او] بلند شود، نام محمّد [و شهادت به رسالت او] نیز بلند می‌شود.⁽²⁾

«وَمَا تِلْکَ بِیَمِینِکَ یَا مُوسَی * قَالَ هِیَ عَصَایَ أَتَوَکَّأُ عَلَیْهَا وَأَهُشُّ بِهَا عَلَی غَنَمِی وَلِیَ فِیهَا مَآرِبُ أُخْرَی»⁽¹⁾

محمّدبن فیض گوید: امام باقر(علیه السلام) فرمود:

عصای موسی اوّل عصای آدم بود و سپس به دست شعیب آمد و پس از او به دست موسی رسید، و آن اکنون نزد ما می‌باشد و من هم اکنون آن را دیدم که سبز و تازه بود مانند همان روزی که از درخت جدا شده بود، و این عصا قدرت سخن گفتن دارد و اگر با او سخن بگوییم به ما پاسخ می‌دهد، و برای قائم ما؟عج؟ آماده می‌باشد و او با این عصا کاری که موسی(علیه السلام) انجام داد را انجام می‌دهد و این عصا قدرت بنیان براندازی دارد و باطل‌ها را می‌بلعد و هر چه به او دستور داده شود را انجام می‌دهد و آن را دو شاخه و شعبه است یکی از آن‌ها روی زمین است و دیگری در سقف است و بین دو شعبه آن بیست متر است و با زبان خود باطل‌ها را می بلعد.⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

عصای موسی از درختان بهشتی جدا شد، و جبرئیل آن را به موسی داد، هنگامی که موسی به طرف مدین [و ملاقات با شعیب] حرکت می‌کرد، و این عصا، و تابوت آدم، در بحیره‌ی طبریّه می‌باشد، و هرگز هیچ کدام کهنه نمی‌شوند و تغییر نمی‌کنند، تا حضرت قائم؟عج؟ آن‌ها را هنگام قیام خارج نمایند.⁽¹⁾

أبا عبد الله(علیه السلام) یقول عصا موسی قضیب آس من غرس الجنة أتاه بها جبرئیل(علیه السلام) لما توجهتلقاء مدین و هی و تابوت آدم فی بحیرة طبریة و لن یبلیا و لن یتغیرا حتّی یخرجهما القائم؟عج؟ إذا قام آیاته و فعله. [غیبت نعمانی، ص 238]

و در سخن دیگری فرمود:

الواح تورات و عصای موسی(علیه السلام) نزد ما می‌باشد و ما وارث پیامبرانیم.⁽²⁾

جابر گوید: امام باقر(علیه السلام) به من فرمود:

آیا سخن رسول خدا(صلی الله علیه و آله) را نشنیدید که فرمود: به خدا سوگند! خاتم سلیمان و عصای موسی به شما داده خواهد شد.⁽³⁾

عمربن ابراهیم اوسی گوید از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) روایت شده که فرمود:

در آن شبی که مرا به آسمان بردند جبرئیل در مقام خود توقّف نمود و من از تحیّت ملائکه جدا شدم و به مقامی رسیدم که صدایی در آنجا نبود و زنده‌ها و مرده‌ها برای من یکسان بودند و قلب من مضطرب و سختی بر من دو چندان شد، پس صدای منادی را شنیدم که با زبان علیّ(علیه السلام) مرا صدا زد و گفت: ای محمّد بایست که پروردگار بر تو درود می‌فرستد. گفتم: او چگونه بر من درود و صلوات می‌فرستد در حالی که بی نیاز از درود و صلوات است؟ و چگونه علیّ(علیه السلام) به این مقام رسیده است؟ پس خداوند متعال فرمود: ای محمّد بخوان: «هُوَ

الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَ مَلائِکَتُهُ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ» و درود من برای تو و امّت تو رحمت بر شما خواهد بود، و امّا این که صدای علیّ(علیه السلام) را شنیدی، به این خاطر بود که برادر تو موسی بن عمران چون به کوه طور آمد و آن امور با عظمت را دید، از شنیدن وحی غافل شد و من او را با سخن گفتن

-- که نزد او شیرین‌تر از همه چیز بود -- از آن هیبت جدا نمودم و به او گفتم: «وَ ما تِلْکَ بِیَمِینِکَ یا مُوسی»؟ و چون علیّ(علیه السلام) نیز از همه مردم نزد تو محبوب‌تر بود، من با لغت علیّ با تو سخن گفتم تا قلب تو آرامش پیدا کند، و وحی خدا را دریابی». و در تفسیر «ولی فیها مآرب أخری» فرمود: در آن عصا هزار معجزه بود.⁽¹⁾

قلت: کیف یصلی، و هو غنی عن الصلاة لأحد؟ و کیف بلغ علی هذا المقام؟

B

فقال الله تعالی: اقرأ یا محمّد: هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَ مَلائِکَتُهُ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ و صلاتی رحمة لک و لامتک، فأما سماعک صوت علی، فإن أخاک موسی بن عمران لما جاء جبل الطور و عاین ما عاین من عظم الأمور، أذهله ما رآه عما یلقی إلیه، فشغلته عن الهیبة بذکر الله أحب الأشیاء إلیه و هی العصا، إذ قلت له: وَ ما تِلْکَ بِیَمِینِکَ یا مُوسی -- و لما کان علی أحب الناس إلیک، نادیناک بلغته و کلامه، لیسکن ما بقلبک من الرعب، و لتفهم ما یلقی إلیک -- قال: وَ لِیَ فِیها مَآرِبُ أُخْری بها ألف معجزة».[تفسیر برهان، ج 3، ص 35، ح 7]

امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

به آنچه امید نداری بیشتر امیدوار باش، تا به آنچه امیدوار هستی، چرا که موسی(علیه السلام) [در آن حالی که گرفتار سرما و گم کردن راه شده بود] رفت تا برای خانواده‌ی خود آتش بیاورد [تا از سرما نجات یابند] و خداوند در آن حال با او سخن گفت و چون بازگشت پیامبر خدا بود، و ملکه‌ی سبا نزد سلیمان رفت و مسلمان شد [و با او ازدواج نمود] و ساحران فرعون برای عزّت و غلبه فرعون خارج شدند و مؤمن بازگشتند!⁽¹⁾

سوره‌ی طه، آیات 37 تا 76

متن:

«وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَیْکَ مَرَّةً أُخْرَی 37 إِذْ أَوْحَیْنَا إِلَی أُمِّکَ مَا یُوحَی 38 أَنِ اقْذِفِیهِ فِی التَّابُوتِ فَاقْذِفِیهِ فِی الْیَمِّ فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالسَّاحِلِ یَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِّی وَعَدُوٌّ لَّهُ وَأَلْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّةً مِّنِّی وَلِتُصْنَعَ عَلَی عَیْنِی 39 إِذْ تَمْشِی أُخْتُکَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلَی مَن یَکْفُلُهُ فَرَجَعْنَاکَ إِلَی أُمِّکَ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهَا وَلَا تَحْزَنَ وَقَتَلْتَ نَفْسًا فَنَجَّیْنَاکَ مِنَ الْغَمِّ وَفَتَنَّاکَ فُتُونًا فَلَبِثْتَ سِنِینَ فِی أَهْلِ مَدْیَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلَی قَدَرٍ یَا مُوسَی 40 وَاصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِی 41 اذْهَبْ أَنتَ وَأَخُوکَ بِآیَاتِی وَلَا تَنِیَا فِی ذِکْرِی 42 اذْهَبَا إِلَی فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَی 43 فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَّیِّنًا لَّعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشَی 44 قَالَا رَبَّنَا إِنَّنَا نَخَافُ أَن یَفْرُطَ عَلَیْنَا أَوْ أَن یَطْغَی 45 قَالَ لَا تَخَافَا إِنَّنِی مَعَکُمَا أَسْمَعُ وَأَرَی 46 فَأْتِیَاهُ فَقُولَا إِنَّا رَسُولَا رَبِّکَ فَأَرْسِلْ مَعَنَا بَنِی إِسْرَائِیلَ وَلَا تُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْنَاکَ بِآیَةٍ مِّن رَّبِّکَ وَالسَّلَامُ عَلَی مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَی 47 إِنَّا قَدْ أُوحِیَ إِلَیْنَا أَنَّ الْعَذَابَ عَلَی مَن کَذَّبَ وَتَوَلَّی 48 قَالَ فَمَن رَّبُّکُمَا یَا مُوسَی 49 قَالَ رَبُّنَا الَّذِی أَعْطَی کُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَی 50 قَالَ فَمَا بَالُ الْقُرُونِ الْأُولَی 51 قَالَ عِلْمُهَا عِندَ رَبِّی فِی کِتَابٍ لَّا یَضِلُّ رَبِّی وَلَا یَنسَی 52 الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا وَسَلَکَ لَکُمْ فِیهَا سُبُلًا وَأَنزَلَ مِنَ السَّمَاء مَاء فَأَخْرَجْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِّن نَّبَاتٍ شَتَّی 53 کُلُوا وَارْعَوْا أَنْعَامَکُمْ إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَاتٍ لِّأُوْلِی النُّهَی 54 مِنْهَا خَلَقْنَاکُمْ وَفِیهَا نُعِیدُکُمْ وَمِنْهَا نُخْرِجُکُمْ تَارَةً أُخْرَی 55 وَلَقَدْ أَرَیْنَاهُ آیَاتِنَا کُلَّهَا فَکَذَّبَ وَأَبَی 56 قَالَ أَجِئْتَنَا لِتُخْرِجَنَا مِنْ أَرْضِنَا بِسِحْرِکَ یَا مُوسَی 57 فَلَنَأْتِیَنَّکَ بِسِحْرٍ مِّثْلِهِ فَاجْعَلْ بَیْنَنَا وَبَیْنَکَ مَوْعِدًا لَّا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَلَا أَنتَ مَکَانًا سُوًی 58 قَالَ مَوْعِدُکُمْ یَوْمُ الزِّینَةِ وَأَن یُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًی 59 فَتَوَلَّی فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ کَیْدَهُ ثُمَّ أَتَی 60 قَالَ لَهُم مُّوسَی وَیْلَکُمْ لَا تَفْتَرُوا عَلَی اللَّهِ کَذِبًا فَیُسْحِتَکُمْ بِعَذَابٍ وَقَدْ خَابَ مَنِ افْتَرَی 61

فَتَنَازَعُوا أَمْرَهُم بَیْنَهُمْ وَأَسَرُّوا النَّجْوَی 62 قَالُوا إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ یُرِیدَانِ أَن یُخْرِجَاکُم مِّنْ أَرْضِکُم بِسِحْرِهِمَا وَیَذْهَبَا بِطَرِیقَتِکُمُ الْمُثْلَی 63 فَأَجْمِعُوا کَیْدَکُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا وَقَدْ أَفْلَحَ الْیَوْمَ مَنِ اسْتَعْلَی 64 قَالُوا یَا مُوسَی إِمَّا أَن تُلْقِیَ وَإِمَّا أَن نَّکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقَی 65 قَالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِیُّهُمْ یُخَیَّلُ إِلَیْهِ مِن سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَی 66 فَأَوْجَسَ فِی نَفْسِهِ خِیفَةً مُّوسَی 67 قُلْنَا لَا تَخَفْ إِنَّکَ أَنتَ الْأَعْلَی 68 وَأَلْقِ مَا فِی یَمِینِکَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا إِنَّمَا صَنَعُوا کَیْدُ سَاحِرٍ وَلَا یُفْلِحُ السَّاحِرُ حَیْثُ أَتَی 69 فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سُجَّدًا قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ هَارُونَ وَمُوسَی 70 قَالَ آمَنتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ الَّذِی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَأَرْجُلَکُم مِّنْ خِلَافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّکُمْ فِی جُذُوعِ النَّخْلِ وَلَتَعْلَمُنَّ أَیُّنَا أَشَدُّ عَذَابًا وَأَبْقَی 71 قَالُوا لَن نُّؤْثِرَکَ عَلَی مَا جَاءنَا مِنَ الْبَیِّنَاتِ وَالَّذِی فَطَرَنَا فَاقْضِ مَا أَنتَ قَاضٍ إِنَّمَا تَقْضِی هَذِهِ الْحَیَاةَ الدُّنْیَا 72 إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنَا لِیَغْفِرَ لَنَا خَطَایَانَا وَمَا أَکْرَهْتَنَا عَلَیْهِ مِنَ السِّحْرِ وَاللَّهُ خَیْرٌ وَأَبْقَی 73 إِنَّهُ مَن یَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِمًا فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا یَمُوتُ فِیهَا وَلَا یَحْیی 74 وَمَنْ یَأْتِهِ مُؤْمِنًا قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ فَأُوْلَئِکَ لَهُمُ الدَّرَجَاتُ الْعُلَی 75جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا وَذَلِکَ جَزَاء مَن تَزَکَّی 76»

¬Kj

لغات:

«وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَیْکَ»، «مَنّ» به معنای قطع است و «أَجْرٌ غَیْرُ مَمْنُونٍ» یعنی غیر مقطوع و «منّ» نعمتی است که از دیگران قطع می‌شود و به صاحب نعمت می‌رسد، و «مرّةً» به معنای کرّةً واحدة است، و «قَذْفْ» به معنای طرح و انداختن است، و «یَمّ» به معنای دریاست، و «إصطناع» به معنای صنع است و صنع اختصاص دادن خیر است به کسی، و «لا تَنیا» از وَنی یَنی وَنْیاً به معنای سستی کردن است، و «فَرط و فارط» به کسی گویند که زودتر از دیگران وارد آب شود، کما یقال: «قد فرط العجل

علینا» و «افراط» به معنای اسراف است، و مفرط کسی است که از حقّ جلو افتاده است، و «تفریط» به معنای تقصیر است، چرا که مقصّر از حقّ عقب مانده است، و «قَرْن» اهل هر عصری را گویند که در بین آنان پیامبر و یا امامی و یا عالم و پیشوای مطاعی بوده باشد، و گرنه به آن «قرْن» گفته نمی‌شود، و «ذوی النهی» صاحبان عقل را گویند، چرا که آنان مردم را از کارهای قبیح نهی می‌کنند، و «لَقْف» اخذ با سرعت است، و «کبیر» به معنای رئیس است، و «اِیثار» به معنای اختیار است، و «تَزکّی» طلب زکاء و نماء در خیر است، و زکات به همین معناست، چرا که مال به سبب زکات رشد و برکت پیدا می‌کند.

ترجمه:

و ما بار دیگر تو را مشمول نعمت خود ساختیم… (37) آن زمان که به مادرت آنچه لازم بود الهام کردیم… (38) که: «او را در صندوقی بیفکن، و آن صندوق را به دریا بینداز، تا دریا آن را به ساحل افکند و دشمن من و دشمن او، آن را برگیرد!» و من محبّتی از خودم بر تو افکندم، تا در برابر دیدگان [علم] من، ساخته شوی (و پرورش یابی)! (39) در آن هنگام که خواهرت (در نزدیکی کاخ فرعون) راه می‌رفت و می‌گفت: «آیا کسی را به شما نشان دهم که این نوزاد را کفالت می‌کند (و دایه خوبی برای او خواهد بود)!» پس تو را به مادرت بازگرداندیم، تا چشمش به تو روشن شود و غمگین نگردد! و تو یکی (از فرعونیان) را کشتی اما ما تو را از اندوه نجات دادیم! و بارها تو را آزمودیم! پس از آن، سالیانی در میان مردم «مدین» توقّف نمودی سپس در زمان مقدّر (برای فرمان رسالت) به این جا آمدی، ای موسی! (40) و من تو را برای خودم ساختم (و پرورش دادم)! (41) (اکنون) تو و برادرت با آیات من بروید، و در یاد من کوتاهی نکنید! (42) بسوی فرعون بروید که طغیان کرده است! (43)

اما بنرمی با او سخن بگویید شاید متذکّر شود، یا (از خدا) بترسد! (44) (موسی و هارون) گفتند: «پروردگارا! از این می‌ترسیم که بر ما پیشی گیرد (و قبل از بیان حق، ما را آزار دهد) یا طغیان کند (و نپذیرد)!» (45) فرمود: «نترسید! من با شما هستم (همه چیز را) می‌شنوم و می‌بینم! (46) به سراغ او بروید و بگویید: «ما فرستادگان پروردگار توایم! بنی اسرائیل را با ما بفرست و آنان را شکنجه و آزار مکن! ما نشانه روشنی از سوی پروردگارت برای تو آورده‌ایم! و درود بر آن کس باد که از هدایت پیروی می‌کند! (47) به ما وحی شده که عذاب بر کسی است که (آیات الهی را) تکذیب کند و سرپیچی نماید!» (48) (فرعون) گفت: «پروردگار شما کیست، ای موسی؟!» (49) گفت: «پروردگار ما همان کسی است که به هر موجودی، آنچه را لازمه آفرینش او بوده داده سپس هدایت کرده است!» (50) گفت: «پس تکلیف نسلهای گذشته (که به این‌ها ایمان نداشتند) چه خواهد شد؟!» (51) گفت: «آگاهی مربوط به آن‌ها، نزد پروردگارم در کتابی ثبت است پروردگارم هرگز گم‌راه نمی‌شود، و فراموش نمی‌کند (و آنچه شایسته آن‌هاست به ایشان می‌دهد)! (52) همان خداوندی که زمین را برای شما محل آسایش قرار داد و راه‌هایی در آن ایجاد کرد و از آسمان، آبی فرستاد!» که با آن، انواع گوناگون گیاهان را (از خاک تیره) برآوردیم. (53) هم خودتان بخورید و هم چهارپایانتان را در آن به چرا برید! مسلّماً در این‌ها نشانه‌های روشنی برای خردمندان است! (54) ما شما را از آن [زمین] آفریدیم و در آن بازمی‌گردانیم و بار دیگر (در قیامت) شما را از آن بیرون می‌آوریم! (55) ما همه آیات خود را به او نشان دادیم اما او تکذیب کرد و سرباز زد! (56) گفت: «ای موسی! آیا آمده‌ای که با سحر خود، ما را از سرزمینمان بیرون کنی؟! (57) قطعاً ما هم سحری همانند آن برای تو خواهیم آورد! هم اکنون (تاریخش را تعیین کن، و) موعدی میان ما و

خودت قرار ده که نه ما و نه تو، از آن تخلّف نکنیم آن هم در مکانی که نسبت به همه یکسان باشد!» (58) گفت: «میعاد ما و شما روز زینت [روز عید] است به شرط این‌که همه مردم، هنگامی که روز، بالا می‌آید، جمع شوند!» (59) فرعون آن مجلس را ترک گفت و تمام مکر و فریب خود را جمع کرد و سپس همه را (در روز موعود) آورد. (60) موسی به آنان گفت: «وای بر شما! دروغ بر خدا نبندید، که شما را با عذابی نابود می‌سازد! و هر کس که (بر خدا) دروغ ببندد، نومید (و شکست خورده) می‌شود!» (61) آن‌ها در میان خود، در مورد ادامه راه‌شان به نزاع برخاستند و مخفیانه و درگوشی با هم سخن گفتند. (62) گفتند: «این دو (نفر) مسلّماً ساحرند! می‌خواهند با سحرشان شما را از سرزمینتان بیرون کنند و راه و رسم نمونه شما را از بین ببرند! (63) اکنون که چنین است، تمام نیرو و نقشه خود را جمع کنید، و در یک صف (به میدان مبارزه) بیایید امروز رستگاری از آن کسی است که برتری خود را اثبات کند! (64) (ساحران) گفتند: «ای موسی! آیا تو اول (عصای خود را) می‌افکنی، یا ما کسانی باشیم که اول بیفکنیم؟!» (65) گفت: «شما اول بیفکنید!» در این هنگام طنابها و عصاهای آنان بر اثر سحرشان چنان به نظر می‌رسید که حرکت می‌کند! (66) موسی ترس خفیفی در دل احساس کرد (مبادا مردم گم‌راه شوند)! (67) گفتیم: «نترس! تو مسلّماً (پیروز و) برتری! (68) و آنچه را در دست راست داری بیفکن، تمام آنچه را ساخته‌اند می‌بلعد! آنچه ساخته‌اند تنها مکر ساحر است و ساحر هر جا رود رستگار نخواهد شد!» (69) (موسی عصای خود را افکند، و آنچه را که آن‌ها ساخته بودند بلعید.) ساحران همگی به سجده افتادند و گفتند: «ما به پروردگار هارون و موسی ایمان آوردیم!» (70) (فرعون) گفت: «آیا پیش از آنکه به شما اذن دهم به او ایمان آوردید؟! مسلّماً او بزرگ شماست که به

شما سحر آموخته است! به یقین دست‌ها و پاهایتان را بطور مخالف قطع می‌کنم و شما را از تنه‌های نخل به دار می‌آویزم و خواهید دانست مجازات کدام یک از ما دردناکتر و پایدارتر است!» (71) گفتند: «سوگند به آن کسی که ما را آفریده، هرگز تو را بر دلایل روشنی که برای ما آمده، مقدّم نخواهیم داشت! هر حکمی می‌خواهی بکن تو تنها در این زندگی دنیا می‌توانی حکم کنی! (72) ما به پروردگارمان ایمان آوردیم تا گناهانمان و آنچه را از سحر بر ما تحمیل کردی ببخشاید و خدا بهتر و پایدارتر است!» (73) هر کس در محضر پروردگارش خطاکار حاضر شود، آتش دوزخ برای اوست در آن جا، نه می‌میرد و نه زندگی می‌کند! (74) و هر کس با ایمان نزد او آید، و اعمال صالح انجام داده باشد، چنین کسانی درجات عالی دارند… (75) باغهای جاویدان بهشت، که نهرها از زیر درختانش جاری است، در حالی که همیشه در آن خواهند بود این است پاداش کسی که خود را پاک نماید! (76)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«إِذْ أَوْحَیْنَا إِلَی أُمِّکَ مَا یُوحَی * أَنِ اقْذِفِیهِ فِی التَّابُوتِ فَاقْذِفِیهِ فِی الْیَمِّ فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ…»⁽¹⁾

در تفسیر قمّی از امام باقر(علیه السلام) به دنبال سخنان قبل آمده که فرمود:

خداوند برای مادر موسی تابوتی را فرستاد و به او گفته شد: «فرزند خود را در تابوت [و صندوق] گذار و به دریا انداز و خوف و هراسی پیدا مکن، ما او را به تو باز خواهیم گرداند، و از پیامبرانش قرار خواهیم داد» پس مادر موسی فرزند خود را در آن تابوت [و صندوق] گذارد، و سر آن را پوشاند و به رود نیل انداخت، و فرعون در کنار نیل قصرهایی برای تفریح ساخته بود، و در حالی که با آسیه نشسته بود، نگاهش به آن تابوت افتاد که امواج آب دریا و باد آن را بالا و پایین

می‌اندازد تا رسید نزدیک قصر فرعون و فرعون دستور داد تا ملّاحان آن را گرفتند و نزد او بردند، و چون فرعون تابوت را باز کرد و بچّه‌ای را در آن مشاهده نمود گفت: این از بنی اسرائیل است [و باید کشته شود] و لکن خداوند محبّت شدیدی را از آن بچّه در دل فرعون و آسیه انداخت و چون خواست او را بکشد آسیه گفت: «او را مکش امید است برای ما سودمند باشد و یا او را به فرزندی برگزینیم» و آنان نمی‌دانستند که او همان موسی می‌باشد، از سویی فرعون را فرزندی نبود، پس گفت: او را به زنی بدهید تا از او مراقبت نماید، پس هر زنی را آوردند موسی پستان او را نگرفت و فرعون غمگین شد، پس خواهر موسی که به جستجوی برادر خود بود به آنان گفت: آیا می‌خواهید من خانواده‌ای را برای شما معرّفی کنم که این بچه را به خوبی نگهداری نمایند؟ فرعون گفت: آری. پس مادر موسی را آوردند و چون او فرزند خود را به دامن گرفت و پستان به دهان او گذارد موسی پستان مادر خود را گرفت و شیر او را نوشید و فرعون و اهل او خشنود شدند و به مادر موسی اکرام کردند و گفتند: تو این بچّه را برای ما تربیت کن و هر چه بخواهی ما به تو می‌دهیم…

راوی حدیث محمّدبن مسلم گوید:

پس من به امام باقر(علیه السلام) گفتم: چه مقدار موسی از مادر خود جدا شد تا این که خداوند او را به مادر بازگرداند؟ امام باقر(علیه السلام) فرمود: سه روز.⁽¹⁾

«وَقَتَلْتَ نَفْسًا فَنَجَّیْنَاکَ مِنَ الْغَمِّ وَفَتَنَّاکَ فُتُونًا فَلَبِثْتَ سِنِینَ فِی أَهْلِ مَدْیَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلَی قَدَرٍ یَا مُوسَی»⁽¹⁾

ابن عبّاس گوید:

موسی(علیه السلام) یک مرد قبطی کافری را کشته بود.

و از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل است که فرمود: خدا رحمت کند برادرم موسی را که در سنّ دوازده سالگی مردی را از روی خطا به قتل رساند.⁽²⁾

مؤلّف گوید:

در این سوره⁽³⁾، قصّه کشتن قبطی بیان شده و خداوند می‌فرماید: «وَدَخَلَ الْمَدِینَةَ عَلَی حِینِ غَفْلَةٍ مِّنْ أَهْلِهَا فَوَجَدَ فِیهَا رَجُلَیْنِ یَقْتَتِلَانِ هَذَا مِن شِیعَتِهِ وَهَذَا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِی مِن شِیعَتِهِ عَلَی الَّذِی مِنْ عَدُوِّهِ فَوَکَزَهُ مُوسَی فَقَضَی عَلَیْهِ…» و از روایات -- همان گونه که خواهد آمد -- استفاده می‌شود که موسی(علیه السلام) قصد کشتن آن قبطی را نداشت واو در سنّ دوازده سالگی بود و لکن قوّی و شجاع و غیور بود و با یک مشت که بر قبطی زد کار او را تمام کرد. و هدف او این بود که شرّ او را برطرف کند و چون خبر به فرعون رسید که موسی یک نفر از قبطیان را کشته است، فرعون تصمیم گرفت که او را بکشد و موسی ترسید و هراسان شد و به طرف مدین و شهر شعیب فرار کرد و در بین راه غذایی نداشت که خود را تأمین کند از این رو تا مدین که هشت منزل و مرحله بود از علف بیابان خورد و چون به مدین رسید شدیداً گرسنه بود و دید که مردم گوسفندان خود را از مشربه [و چشمه‌ای] آب می‌دهند،

پس کنار دیواری ایستاد و دید که مردم از همدیگر سبقت می‌گیرند و دختران شعیب را راه نمی‌دهند که گوسفندان خود را آب بدهند، پس جلو رفت و نوبت آب را گرفت و گوسفندان شعیب را آب داد گرچه نمی‌دانست آنان دختران شعیب هستند و پس از آب دادن گوسفندان، کنار دیوار رفت و گفت: «رَبِّ إِنِّی لِمَا أَنزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ» یعنی خدایا اگر غذایی برای من بفرستی من نیازمند به آن هستم. پس دختران شعیب کمک موسی را به پدر خود گزارش دادند و شعیب یکی از آنان را -- که بعداً همسر موسی قرار گرفت -- فرستاد و او به موسی گفت: پدرمان تو را می‌طلبد تا اجرت کار تو را بدهد «إنّ أبانا یدعوک لیجزیک أجرما سقیت» و از آن پس موسی نجات پیدا کرد…

«اذْهَبَا إِلَی فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَی * فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَّیِّنًا لَّعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشَی…»⁽¹⁾

محمّدبن ابی عمیر گوید:

به امام کاظم(علیه السلام) گفتم: معنای آیه فوق چیست؟ فرمود: مقصود از «قَوْلًا لَّیِّنًا» گفتن کنیه فرعون است یعنی «ای موسی و ای هارون! فرعون را با کنیه‌ی او صدا بزنید و بگویید: یا ابا مصعب» چرا که کنیه‌ی فرعون ابا مصعب ولیدبن مصعب بوده است.

و امّا قول خداوند که می‌فرماید:

«لَّعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشَی» خداوند را شکّی در عدم هدایت فرعون نبود، و «لَّعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ» را به این خاطر فرمود که موسی حریص بر هدایت فرعون باشد و به طرف او برود به امید آن که هدایت شود، وگرنه خداوند می‌دانست که فرعون متذکّر نمی‌شود و نمی‌ترسد مگر هنگام رؤیت عذاب، مگر نشنیدی که

خداوند می‌فرماید: «حَتَّی إِذَا أَدْرَکَهُ الْغَرَقُ قَالَ آمَنتُ أَنَّهُ لا إِلِهَ إِلاَّ الَّذِی آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِیلَ وَأَنَاْ مِنَ الْمُسْلِمِینَ» و خداوند ایمان او را نپذیرفت و فرمود: «آلآنَ وَقَدْ عَصَیْتَ قَبْلُ وَکُنتَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ؟»⁽¹⁾

«فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَیِّناً» ای کنیاه و قولا له یا با مصعب، و کان کنیة فرعون أبا مصعب الولید بن مصعب، اما قوله: «لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشی» فانما قال لیکون أحرص لموسی علی الذهاب و قد علم الله؟عز؟ ان فرعون لا یتذکر و لا یخشی الا عند رؤیة البأس، أ لا تسمع الله؟عز؟ یقول: «حَتَّی إِذا أَدْرَکَهُ الْغَرَقُ قالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا الَّذِی آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِیلَ وَ أَنَا مِنَ الْمُسْلِمِینَ» فلم یقبل الله ایمانه و قال: «آلْآنَ وَ قَدْ عَصَیْتَ قَبْلُ وَ کُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ». [تفسیر نورالثّقلین، ج 3، ص 380]

عدیّ بن حاتم -- که در برخی از جنگ‌های امیرالمؤمنین(علیه السلام) شرکت نموده -- گوید:

علیّ(علیه السلام) در لیلة الهریر صفیّن، چون با لشکر معاویه ملاقات نمود با صدای بلند فرمود: «به خدا سوگند من حتماً معاویه و اصحاب او را خواهم کشت» و در پایان آهسته فرمود: «إن‌شاءالله» پس من به او گفتم: یا امیرالمؤمنین شما اوّل سوگند یاد کردید و سپس «إن‌شاءالله» گفتید؟! فرمود: در جنگ خدعه مشروع است و اصحاب من مرا راستگو می‌دانند و من خواستم اصحاب خود را امیدوار کنم تا سست نشوند و فرار نکنند، پس تو این معنا را بفهم که بعد از این برای تو نافع خواهد بود، إن‌شاءالله تعالی.⁽²⁾

«قَالَ رَبُّنَا الَّذِی أَعْطَی کُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَی *… إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَاتٍ لِّأُوْلِی النُّهَی»⁽¹⁾

محمّدبن مسلم گوید:از امام صادق(علیه السلام) از معنای «أَعْطَی کُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَی» سؤال کردم فرمود:

هیچ مخلوقی از مخلوقات [حیوانی و انسانی] نیست مگر آن که با سجیّه خود -- مرد و زن -- جنس خویش را می‌شناسد. گفتم: معنای «ثُمَّ هَدَی» چیست؟ فرمود: با سجیّه‌ی خود نکاح و ازدواج قانونی را از عمل سفاح و زنا می‌شناسد.⁽²⁾

مؤلّف گوید:

تفصیل قصّه فرعون و موسی و هارون در سخن امام باقر و امام صادق(علیهما السلام) در سوره‌ی قصص و شعرا خواهد آمد إن‌شاءالله.

امام صادق(علیه السلام) در تفسیر «إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَاتٍ لِّأُوْلِی النُّهَی»، فرمود:

به خدا سوگند ما صاحبان عقل و أولی النهی هستیم. راوی گوید: گفتم: فدای شما شوم معنای «لِّأُوْلِی النُّهَی»، چیست؟ فرمود: مقصود خبرهای نهانی است که خداوند در اختیار پیامبر خود(صلی الله علیه و آله) قرار داده که بعد از او ابوبکر ادعای خلافت خواهد نمود و امر امّت را به دست خواهد گرفت و پس از او آن دیگری یعنی عمر چنین خواهد کرد و بعد از آن دو سومی یعنی عثمان و بنی‌امیّه ادعای خلافت خواهند نمود و امر امت را به دست خواهند گرفت و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) این خبرها را [به مردم] داد و همان گونه که خدا به پیامبر خود خبر داده بود و آن حضرت به علیّ(علیه السلام) خبر داد، واقع گردید، چنان که علی(علیه السلام) نیز خبر حکومت بنی امیه را بعداز خود به ما داد، و همان گونه که فرموده بود واقع شد و این معنای آیاتی است که خداوند در قرآن یاد نموده و می‌فرماید: «إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَاتٍ لِّأُوْلِی النُّهَی»، یعنی علم همه این آیات نزد ما می‌باشد و ما به امر خداوند صبر کردیم، بنابراین ماییم «قُوَّامُ اللَّهِ عَلَی خَلْقِهِ -- وَ خُزَّانُهُ عَلَی دِینِهِ» و ماییم که این اسرار را حفظ و نگهداری می‌کنیم و از دشمنان خود پنهان می‌نماییم چنان که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نیز [در مکه] اسرار خود را پنهان نمود تا خداوند به او اجازه‌ی هجرت داد و با مشرکین به جنگ برخاست، ما نیز همان روش رسول خدا(صلی الله علیه و آله) را خواهیم داشت تا وقتی که خداوند اجازه بدهد که با شمشیر، دین او را آشکار سازیم و مردم را به آن دعوت نماییم و پس از مهجوریّت آیین خدا، باز ما مردم را به آن وا بداریم همان گونه که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در اوّل مردم را به دین خدا واداشت. ⁽¹⁾

إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِأُولِی النُّهی الذی انتهی إلینا علم هذا کله فصبرنا لأمر الله فنحن قوام الله

علی خلقه و خزانه علی دینه نخزنه و نسره و نکتتم به من عدونا کما اکتتم رسول الله(صلی الله علیه و آله) حتّی أذن الله له فی الهجرة و جاهد المشرکین فنحن علی منهاج رسول الله(صلی الله علیه و آله) حتّی یأذن الله لنا فی إظهار دینه بالسیف و ندعو الناس إلیه فنضربهم علیه عودا کما ضربهم رسول الله(صلی الله علیه و آله) بدءا. [تفسیر قمّی، ج 2، ص 61]B

مؤلّف گوید:

روایت فوق با سندهای دیگری نیز نقل شده است به تفسیر برهان و تفسیر قمّی و… مراجعه شود.

«مِنْهَا خَلَقْنَاکُمْ وَفِیهَا نُعِیدُکُمْ وَمِنْهَا نُخْرِجُکُمْ تَارَةً أُخْرَی»⁽¹⁾

عبدالرحمان بن حمّاد گوید: از امام عسکری(علیه السلام) سؤال کردم: برای چه میّت را غسل جنابت می‌دهند؟ فرمود:

خداوند تبارک و تعالی اعلی و اخلص از آن است که کارها را به دست قدرت خود انجام بدهد، او دو ملک خلّاق دارد، و هنگامی که می‌خواهد مخلوقی را بیافریند، به آن دو ملک دستور می‌دهد و آنان از آن خاکی که خداوند می‌فرماید: «مِنْهَا خَلَقْنَاکُمْ وَفِیهَا نُعِیدُکُمْ وَمِنْهَا نُخْرِجُکُمْ تَارَةً أُخْرَی»، مقداری بر می‌دارند و با آن نطفه‌ای که در رحم ریخته می‌شود، مخلوط می‌کنند و سپس می‌گویند: خدایا چگونه خلق کنیم؟ پس خداوند به آنچه اراده کرده دستور می‌دهد: مرد یا زن، مؤمن یا کافر، سیاه یا سفید، شقیّ یا سعید، و هنگامی که او می‌میرد آن نطفه از او جدا می‌شود، و به این خاطر میّت را غسل جنابت می‌دهند.⁽²⁾

روایت فوق با اختلاف مختصری در کافی نیز نقل شده است.⁽¹⁾

و در کافی از محمّد بن مسلم از امام باقر و یا امام صادق(علیهما السلام) نقل شده که فرمودند:

هر کس از هر خاکی خلق شده باشد در آن خاک دفن خواهد شد.⁽¹⁾

مردی به امیرالمؤمنین(علیه السلام) گفت: معنای سجده‌ی اوّل چیست؟ فرمود:

تأویل آن این است که خدایا تو ما را از زمین آفریدی، و چون سر از سجده‌ی اوّل بلند می‌کند می‌گوید: خدایا تو ما را از زمین بیرون آوردی، و چون به سجده‌ی دوّم می‌رود می‌گوید: خدایا تو ما را به زمین باز می‌گردانی، و چون سر از سجده‌ی دوّم بلند می‌کند می‌گوید: خدایا تو باز ما را از زمین خارج خواهی نمود.

[و در قیامت حاضر خواهیم شد.]⁽²⁾

«فَأَوْجَسَ فِی نَفْسِهِ خِیفَةً مُّوسَی * قُلْنَا لَا تَخَفْ إِنَّکَ أَنتَ الْأَعْلَی…»⁽¹⁾

اسماعیل بن فضل هاشمی گوید: به امام صادق(علیه السلام) گفتم: برای چه موسی(علیه السلام) از سحر ساحران ترسید و ابراهیم(علیه السلام) هنگامی که او را در منجنیق گذاردند تا به آتش بیندازند نترسید؟

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

ابراهیم(علیه السلام) هنگامی که در منجنیق قرار گرفت به انواری که در صلب او بود [یعنی محمّد و آل محمّد صلوات الله علیهم] توسّل پیدا کرد، و موسی(علیه السلام) چنین نکرد از این رو ابراهیم نترسید و موسی ترسید.⁽²⁾

معمّربن راشد گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

مردی از یهود نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آمد و مقابل آن حضرت ایستاد و به او خیره

شد و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به او فرمود: ای یهودی حاجت تو چیست؟ مرد یهودی گفت: آیا تو افضلی یا موسی بن عمران که خداوند با او تکلّم نمود، و تورات را بر او نازل کرد، و عصا را به او داد، و دریا را برای او شکافت، و ابر را بر سر او سایه افکند؟ رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: بنده را خوش نیاید که از خود تعریف و ستایش کند، و لکن من می‌گویم: آدم(علیه السلام) هنگامی که گرفتار آن خطا شد،برای قبولی توبه خود گفت: «اَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِحَقِ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ لَمَّا غَفَرْتَ لِی» و خداوند توبه او را قبول نمود، و نوح(علیه السلام) چون داخل کشتی شد و از غرق شدن ترسید گفت: «اَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِحَقِ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ لَمَّا أَنْجَیْتَنِی مِنَ الْغَرَقِ» و خداوند او را از غرق شدن نجات داد، و ابراهیم(علیه السلام) هنگامی که در آتش افکنده شد گفت: «اَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِحَقِ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ لَمَّا أَنْجَیْتَنِی مِنها» و خداوند آتش را برای او سرد و سلامت نمود، و موسی(علیه السلام) هنگامی که عصای خود را رها کرد و ترسید، گفت: «اَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِحَقِ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ لَمَّا آمَنْتَنِی» وخداوند به او فرمود: «لا تَخَفْ إِنَّکَ أَنْتَ الْأَعْلی» سپس فرمود: ای یهودی! اگر موسی(علیه السلام) مرا درک کند و به من و نبوّت من ایمان نیاورد، خداوند چیزی را از او قبول نمی‌کند، و نبوّت او برای او سودی نخواهد داشت، تا این که فرمود: ای یهودی هنگامی که مهدی(علیه السلام)،از ذریّه‌ی من قیام می کند، عیسی بن مریم از آسمان برای یاری او فرود خواهد آمد، و او را مقدّم خواهد کرد و به نماز او اقتدا خواهد نمود.⁽¹⁾

«وَمَنْ یَأْتِهِ مُؤْمِنًا قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ فَأُوْلَئِکَ لَهُمُ الدَّرَجَاتُ الْعُلَی…»⁽¹⁾

عمّار ساباطی گوید: امام صادق(علیه السلام) در تفسیر آیه‌ی «أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللّهِ کَمَن بَاء بِسَخْطٍ مِّنَ اللّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِیرُ * هُمْ دَرَجَاتٌ عِندَ اللّهِ» فرمود:

مقصود از درجات ائمّه هستند و به خدا سوگند آنان درجات مؤمنین‌اند، و با ولایت و معرفت‌شان به ما، خداوند پاداش اعمال‌شان را مضاعف می‌کند و آنان را به درجات عالی بالا می برد.⁽²⁾

سوره‌ی طه، آیات 77 تا 104

متن:

وَلَقَدْ أَوْحَیْنَا إِلَی مُوسَی أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِی فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِیقًا فِی الْبَحْرِ یَبَسًا لَّا تَخَافُ دَرَکًا وَلَا تَخْشَی

77 فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ فَغَشِیَهُم مِّنَ الْیَمِّ مَا غَشِیَهُمْ 78 وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَمَا هَدَی 79 یَا بَنِی إِسْرَائِیلَ قَدْ أَنجَیْنَاکُم مِّنْ عَدُوِّکُمْ وَوَاعَدْنَاکُمْ جَانِبَ الطُّورِ الْأَیْمَنَ وَنَزَّلْنَا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْوَی 80 کُلُوا مِن طَیِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاکُمْ وَلَا تَطْغَوْا فِیهِ فَیَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبِی وَمَن یَحْلِلْ عَلَیْهِ غَضَبِی فَقَدْ هَوَی 81 وَإِنِّی لَغَفَّارٌ لِّمَن تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا ثُمَّ اهْتَدَی 82 وَمَا أَعْجَلَکَ عَن قَوْمِکَ یَا مُوسَی 83 قَالَ هُمْ أُولَاء عَلَی أَثَرِی وَعَجِلْتُ إِلَیْکَ رَبِّ لِتَرْضَی 84 قَالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَکَ مِن بَعْدِکَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِیُّ 85 فَرَجَعَ مُوسَی إِلَی قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا قَالَ یَا قَوْمِ أَلَمْ یَعِدْکُمْ رَبُّکُمْ وَعْدًا حَسَنًا أَفَطَالَ عَلَیْکُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدتُّمْ أَن یَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبٌ مِّن رَّبِّکُمْ فَأَخْلَفْتُم مَّوْعِدِی 86 قَالُوا مَا أَخْلَفْنَا مَوْعِدَکَ بِمَلْکِنَا وَلَکِنَّا حُمِّلْنَا أَوْزَارًا مِّن زِینَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْنَاهَا فَکَذَلِکَ أَلْقَی السَّامِرِیُّ 87 فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ فَقَالُوا هَذَا إِلَهُکُمْ وَإِلَهُ مُوسَی فَنَسِیَ 88 أَفَلَا یَرَوْنَ أَلَّا یَرْجِعُ إِلَیْهِمْ قَوْلًا وَلَا یَمْلِکُ لَهُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا 89 وَلَقَدْ قَالَ لَهُمْ هَارُونُ مِن قَبْلُ یَا قَوْمِ إِنَّمَا فُتِنتُم بِهِ وَإِنَّ رَبَّکُمُ الرَّحْمَنُ فَاتَّبِعُونِی وَأَطِیعُوا أَمْرِی 90 قَالُوا لَن نَّبْرَحَ عَلَیْهِ عَاکِفِینَ حَتَّی یَرْجِعَ إِلَیْنَا مُوسَی 91 قَالَ یَا هَارُونُ مَا مَنَعَکَ إِذْ رَأَیْتَهُمْ ضَلُّوا 92 أَلَّا تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَیْتَ أَمْرِی 93 قَالَ یَا ابْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی وَلَا بِرَأْسِی إِنِّی خَشِیتُ أَن تَقُولَ فَرَّقْتَ بَیْنَ بَنِی إِسْرَائِیلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِی 94 قَالَ فَمَا خَطْبُکَ یَا سَامِرِیُّ 95 قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ یَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِّنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُهَا وَکَذَلِکَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی 96 قَالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَکَ فِی الْحَیَاةِ أَن تَقُولَ لَا مِسَاسَ وَإِنَّ لَکَ مَوْعِدًا لَّنْ تُخْلَفَهُ وَانظُرْ إِلَی إِلَهِکَ الَّذِی ظَلْتَ عَلَیْهِ عَاکِفًا لَّنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنسِفَنَّهُ فِی الْیَمِّ نَسْفًا 97 إِنَّمَا إِلَهُکُمُ اللَّهُ الَّذِی لَاإِلَهَ إِلَّا هُوَ وَسِعَ کُلَّ شَیْءٍ عِلْمًا 98 کَذَلِکَ نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنبَاء مَا قَدْ سَبَقَ وَقَدْ آتَیْنَاکَ مِن لَّدُنَّا ذِکْرًا 99 مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ یَحْمِلُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وِزْرًا 100 خَالِدِینَ فِیهِ وَسَاء لَهُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ حِمْلًا 101 یَوْمَ یُنفَخُ فِی الصُّورِ وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِینَ یَوْمَئِذٍ زُرْقًا 102 یَتَخَافَتُونَ بَیْنَهُمْ إِن لَّبِثْتُمْ إِلَّا عَشْرًا 103 نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا یَقُولُونَ إِذْ یَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِیقَةً إِن لَّبِثْتُمْ إِلَّا یَوْمًا 104»

لغات:

«فِی الْبَحْرِ یَبَسًا» یَبَس به معنای یابس و جمع آن أیباس است و جمع یُبس -- با سکون باء -- یُبوس است، و «أسف» به معنای غضب شدید است، و به معنای حزن و اندوه نیز می‌باشد، و «وِزر» به معنای ثقل و به معنای حمل است و «أوزار» به معنای احمال و اثقال است، و سلاح را وزر گویند، به‌خاطر سنگینی آن بر صاحبش، و «خُوار» صدای ناهنجار شدید است، مانند صدای گاو و امثال آن، و «عکوف» به معنای اقامه و ملازم بودن با چیزی است، و از این قبیل است اعتکاف در مسجد، و «رقب یرقب رقباناً» به معنای انتظار است، و «بصر بالشیء» إذا صار علیماً به، و «أبصر یُبصِر» به معنای رؤیت و دیدن است، و «ظَلتَ علیه عاکفاً» اصل آن ظللتَ بوده یعنی وقفتَ، و «لننسفنّه» به معنای کوبیدن چیزی است که پوست آن جدا شود، و مقصود از آن در این آیه پرتاب کردن ذرّات آن گوساله سامری است به دریا.

ترجمه:

ما به موسی وحی فرستادیم که: «شبانه بندگانم را (از مصر) با خود ببر و برای آن‌ها راهی خشک در دریا بگشا که نه از تعقیب (فرعونیان) خواهی ترسید، و نه از غرق شدن در دریا!» (77) (به این ترتیب) فرعون با لشکریانش آن‌ها را دنبال کردند و دریا آنان را (در میان امواج خروشان خود) بطور کامل پوشانید! (78) فرعون قوم خود را گم‌راه ساخت و هرگز هدایت نکرد! (79) ای بنی اسرائیل! ما شما را از چنگال دشمنتان نجات دادیم و در طرف راست کوه طور، با شما وعده گذاردیم و «منّ» و «سلوی» بر شما نازل کردیم! (80) بخورید از روزیهای پاکیزه‌ای که به شما داده‌ایم و در آن طغیان نکنید، که غضب من بر شما وارد شود و هر کس غضبم بر او وارد شود، سقوب می‌کند! (81) و من هر که را توبه کند، و ایمان آورد، و عمل صالح انجام

دهد، سپس هدایت شود، می‌آمرزم! (82) ای موسی! چه چیز سبب شد که از قومت پیشی گیری، و (برای آمدن به کوه طور) عجله کنی؟! (83) عرض کرد: «پروردگارا! آنان در پی منند و من به سوی تو شتاب کردم، تا از من خشنود شوی!» (84) فرمود: «ما قوم تو را بعد از تو، آزمودیم و سامری آن‌ها را گم‌راه ساخت!» (85) موسی خشمگین و اندوهناک به سوی قوم خود بازگشت و گفت: «ای قوم من! مگر پروردگارتان وعده نیکویی به شما نداد؟! آیا مدّت جدایی من از شما به طول انجامید، یا می‌خواستید غضب پروردگارتان بر شما نازل شود که با وعده من مخالفت کردید؟!» (86) گفتند: «ما به میل و اراده خود از وعده تو تخلّف نکردیم بلکه مقداری از زیورهای قوم را که با خود داشتیم افکندیم!» و سامری این‌چنین القا کرد… (87) و برای آنان مجسّمه گوساله‌ای که صدایی همچون صدای گوساله (واقعی) داشت پدید آورد

و (به یکدیگر) گفتند: «این خدای شما، و خدای موسی است!» و او فراموش کرد (پیمانی را که با خدا بسته بود)! (88) آیا نمی‌بینند که (این گوساله) هیچ پاسخی به آنان نمی‌دهد، و مالک هیچ‌گونه سود و زیانی برای آن‌ها نیست؟! (89) و پیش از آن، هارون به آن‌ها گفته بود: «ای قوم من! شما به این وسیله مورد آزمایش قرار گرفته‌اید! پروردگار شما خداوند رحمان است! پس، از من پیروی کنید، و فرمانم را اطاعت نمایید!» (90) ولی آن‌ها گفتند: «ما هم چنان گرد آن می‌گردیم (و به پرستش گوساله ادامه می‌دهیم) تا موسی به سوی ما بازگردد!» (91) (موسی) گفت: «ای هارون! چرا هنگامی که دیدی آن‌ها گم‌راه شدند… (92) از من پیروی نکردی؟! آیا فرمان مرا عصیان نمودی؟!» (93) (هارون) گفت: «ای فرزند مادرم! [ای برادر!] ریش و سر مرا مگیر! من ترسیدم بگویی تو میان بنی اسرائیل تفرقه انداختی، و سفارش مرا به کار نبستی!» (94) (موسی رو به سامری کرد و) گفت: «تو چرا این کار را کردی، ای سامری؟!» (95) گفت: «من چیزی دیدم که آن‌ها

ندیدند من قسمتی از آثار رسول (و فرستاده خدا) را گرفتم، سپس آن را افکندم، و این‌چنین (هوای) نفس من این کار را در نظرم جلوه داد!» (96) (موسی) گفت: «برو، که بهره تو در زندگی دنیا این است که (هر کس با تو نزدیک شود) بگویی «با من تماس نگیر!» و تو میعادی (از عذاب خدا) داری، که هرگز تخلّف نخواهد شد! (اکنون) بنگر به این معبودت که پیوسته آن را پرستش می‌کردی! و ببین ما آن را نخست می‌سوزانیم سپس ذرّات آن را به دریا می‌پاشیم! (97) معبود شما تنها خداوندی است که جز او معبودی نیست و علم او همه چیز را فرا گرفته است!» (98) این گونه بخشی از اخبار پیشین را برای تو بازگو می‌کنیم و ما از نزد خود، ذکر (و قرآنی) به تو دادیم! (99) هر کس از آن روی گردان شود، روز قیامت بار سنگینی (از گناه و مسئولیّت) بر دوش خواهد داشت! (100) در حالی که جاودانه در آن خواهند ماند و بد باری است برای آن‌ها در روز قیامت! (101) همان روزی که در «صور» دمیده می‌شود و مجرمان را با بدنهای کبود، در آن روز جمع می‌کنیم! (102) آن‌ها آهسته با هم گفتگو می‌کنند (بعضی می‌گویند:) شما فقط ده (شبانه روز در عالم برزخ) توقّف کردید! (و نمی‌دانند چقدر طولانی بوده است!) (103) ما به آنچه آن‌ها می‌گویند آگاه‌تریم، هنگامی که نیکوروش‌ترین آن‌ها می‌گوید: «شما تنها یک روز درنگ کردید!» (104)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام)

«وَلَقَدْ أَوْحَیْنَا إِلَی مُوسَی أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِی فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِیقًا فِی الْبَحْرِ یَبَسًا لَّا تَخَافُ دَرَکًا وَلَا تَخْشَی»⁽¹⁾

امام حسین(علیه السلام) می‌فرماید:

یکی از علمای یهود شام -- در اثنای کلام مفصّل امیرالمؤمنین(علیه السلام) -- گفت: برای

موسی دریا شکافته شد و برای او راه عبور از دریا باز شد، آیا برای محمّد(صلی الله علیه و آله) نیز چنین چیزی انجام گرفت؟ امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: آنچه گفتی صحیح است، و لکن به محمّد(صلی الله علیه و آله) بهتر از این داده شد، و آن این بود که ما با او به طرف حنین حرکت می‌کردیم ناگهان به منطقه سیلی رسیدیم که آب آن زیاد بود و چون بررسی کردیم به اندازه چهارده قامت عمق آن بود و اصحاب گفتند: «یا رسول الله! دشمن پشت سر ما می‌باشد، و این وادی [آب] جلوی ما قرار دارد!» همان سخنی که اصحاب موسی به موسی گفتند «إِنَّا لَمُدْرَکُونَ» پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از مرکب خود پایین آمد و فرمود: «خدایا تو برای هر پیامبر مرسلی نشانه و دلالتی قرار دادی پس اکنون قدرت خود را به من نشان ده و سپس آن حضرت -- صلوات الله علیه وآله -- بر اسب خود سوار شد و اسب او از آب عبور نمود بدون آن که پاهای او تر شود، ودیگران نیز عبور کردند، بدون آن که پاهای شترانشان‌تر شود و ما با پیروزی از آن جنگ بازگشتیم.⁽¹⁾

داود رقّی گوید: موسی بن جعفر(علیه السلام) فرمود:

کسی که در سفر، از دزدها و درّنده‌ها هراس داشته باشد، آیه «لَّا تَخَافُ دَرَکًا وَلَا تَخْشَی» را بنویسد و به گردن چهارپای خود بیاویزد، و اگر چنین کند به اذن خداوند ایمن خواهد بود.

داوود رقّی گوید:

من به این دستور عمل کردم و به حج رفتم و در بیابان گروهی از اعراب قافله‌ای را که من بین آنان بودم گرفتند و لکن سوگند به آن خدایی که محمّد(صلی الله علیه و آله) را مبعوث به نبوّت و مخصوص به رسالت نمود و امیرالمؤمنین(علیه السلام) را به امامت شرافت داد، احدی از آنان با من درگیر نشدند و خداوند آنان را نسبت به من کور گردانیده بود!⁽¹⁾

«وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَمَا هَدَی»⁽²⁾

در کتاب سعد السعود سیّد بن طاوس از ابن عبّاس نقل شده که گوید:

جبرئیل به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) گفت:… فرعون به قوم خود گفت: «أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلی» و هنگامی که دید دریا برای اصحاب موسی(علیه السلام) خشک شده و راهی در آن باز شده است، به قوم خود گفت: «این دریا که می‌بینید خشک شده از ترس من است» و چون مردم او را تصدیق نمودند و غرق شدند، خداوند فرمود: «وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَمَا هَدَی.»⁽³⁾

«وَمَن یَحْلِلْ عَلَیْهِ غَضَبِی فَقَدْ هَوَی»⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به اصحاب خود فرمود:

دامن این انزع یعنی علیّ(علیه السلام) را بگیرید [تا نجات پیدا کنید] چرا که او صدیّق اکبر و فاروق بین حق و باطل است [او اوّل کسی است که ایمان به خدا و رسول او(صلی الله علیه و آله) آورده و معیار حق و باطل اوست] و کسی که او را دوست بدارد، خداوند او را هدایت می‌کند، و کسی که او را دشمن بدارد، خداوند او را گم‌راه می‌نماید، و کسی که از فرمان او تخلّف کند و از او جدا شود، خداوند او را نابود می‌کند.

سپس فرمود:

دو سبط من -- حسن و حسین -- از اویند و آنان فرزندان من هستند، و از نسل حسین امامان دیگری به وجود خواهند آمد، و خداوند فهم و علم من را به آنان عطا نموده، پس شما آنان را دوست بدارید، و ولایت شان را بپذیرید، و با دشمنانشان رابطه دوستی برقرار نکنید، که خشم و غضب خداوند بر شما فرود خواهد آمد، و بر هرکس خشم و غضب خداوند فرود آید، در دوزخ سقوط نموده است، و دنیا بهره‌ی کوتاه فریبنده‌ای بیش نیست.⁽²⁾

در کتاب احتجاج نقل شده که: عمروبن عبید [فقیه اهل تسنّن در بصره] برای امتحان نزد امام باقر(علیه السلام) آمد و گفت: فدای شما بشوم! مقصود از غضب خدا در آیه «وَمَن یَحْلل عَلَیْهِ غَضَبِی فَقَدْ هَوَی»، چیست؟ امام(علیه السلام) فرمود:

ای عمرو! غضب خدا عقاب اوست [و در ذات الهی تغییری حاصل نمی‌شود] و هر کس گمان کند که چیزی ذات مقدّس الهی را تغییر می‌دهد، کافر شده است.⁽¹⁾

«وَإِنِّی لَغَفَّارٌ لِّمَن تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا ثُمَّ اهْتَدَی»⁽²⁾

مؤلّف گوید:

از روایات فراوانی استفاده می‌شود که مقصود از «ثُمَّ اهْتَدَی» پذیرفتن ولایت آل محمّد(صلی الله علیه و آله) است، ودر تفسیر مجمع البیان از امام باقر(علیه السلام) نقل شده که فرمود: «ثُمَ اهْتَدی إِلَی وَلَایَتِنَا أَهْلَ الْبَیْتِ»، سپس فرمود: به خدا سوگند اگر بنده‌ای در تمام عمر خود بین رکن و مقام عبادت کند و سپس بمیرد و ولایت ما را نپذیرفته باشد، قطعاً خداوند او را با صورت به آتش خواهد افکند.⁽³⁾

صاحب مجمع سپس گوید:

این روایت را ابوالقاسم حسکانی در شواهد التنزیل و عیّاشی در تفسیر خود نقل کرده‌اند.

مرحوم صدوق در کتاب امالی با سند خود از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل نموده که به امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

به راستی هر کس تو را نشناخته [و ولایت تو را نپذیرفته] گم‌راه شده است، و هرگز خدا را نشناخته است. و کسی که تو را نشناخته باشد و ولایت تو را نپذیرفته باشد، خدا را نشناخته است، و این معنای سخن پروردگار من است که می‌فرماید: «وَإِنِّی لَغَفَّارٌ لِّمَن تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا ثُمَّ اهْتَدَی.»⁽¹⁾

در تفسیر قمّی از حارث بن عمر از امام باقر(علیه السلام) نقل شده که آن حضرت در تفسیر آیه فوق فرمود:

ای حارث ببین چگونه خداوند توبه و ایمان و عمل صالح را مشروط به هدایت و ولایت ما نموده است؟ به خدا سوگند اگر منکر ولایت ما در عمل به وظائف دین خود کوشا باشد، چیزی را خداوند از او قبول نمی‌کند تا هدایت پیدا کند؛ حارث گوید: گفتم: فدای شما شوم هدایت به چه کسی پیدا کند؟ فرمود: هدایت به ما پیدا کند و ولایت ما را بپذیرد.⁽²⁾

«وَعَجِلْتُ إِلَیْکَ رَبِّ لِتَرْضَی»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

انسان مشتاق [و عاشق لقای خداوند به‌خاطر علاقه‌ای که به معشوق خود دارد] میل به غذا و آشامیدن ندارد و خواب شیرین نمی‌رود و با دوست و رفیق خود انس نمی‌گیرد و انس به خانه و آرامش در آن پیدا نمی‌کند، و لباس زیبا نمی‌پوشد و آرام نمی‌گیرد و شب و روز عبادت می‌کند تا به معشوق خود برسد و با زبان شوق با او مناجات کند و آنچه در باطن دارد را با او در میان گذارد، چنان که خداوند این معنا را از موسی بن عمران خبر داده که او در میعاد پروردگار خود گوید: «وَعَجِلْتُ إِلَیْکَ رَبِّ لِتَرْضَی»، و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در تفسیر حال موسی فرمود: او در مدّت رفت و آمد خود برای مناجات با خداوند چهل روز از شوق ملاقات پروردگار خود میل به آب و غذا و خواب و امیال دیگر زندگی نداشت.⁽²⁾

امام باقر(علیه السلام) فرمود:

موسی در مناجات خود با خداوند گفت: خدایا! سامری آن گوساله را ساخت [و به مردم گفت: این خدای شما و خدای موسی است] آیا صدای خُوار از کجا در او به وجود آمد؟! پس خداوند به او وحی نمود: این فتنه و امتحان من بود نسبت به آنان [چرا که آنان مرا رها کردند و سراغ گوساله رفتند] پس تو از این مسأله ریشه یابی مکن.⁽¹⁾

«قَالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَکَ مِن بَعْدِکَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِیُّ…»⁽²⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

علّت گرفتاری و امتحان آنان به فته سامری و عبادت گوساله این بود: که موسی(علیه السلام) طبق وعده‌ی خداوند، به بنی اسرائیل وعده داده بود که تورات را تا سی روز دیگر برای آنان بیاورد و موسی برادر خود هارون را به جای خود گماشت و به میقات پروردگار خود رفت و چون سی روز گذشت و بازنگشت بنی اسرائیل عصیان کردند و از هارون اطاعت ننمودند و خواستند او را بکشند و گفتند: «موسی دروغ گفته و از ما فرار کرده است» پس ابلیس به صورت مردی نزد آنان آمد و گفت:

«موسی از شما فرار کرده و هرگز باز نمی‌گردد، پس شما طلاها و زیورهای خود را بیاورید تا من برای شما خدایی بسازم و شما او را عبادت کنید» از سویی

سامری -- در آن روزی که خداوند فرعونیان را غرق نمود -- در مقدّمه قوم موسی(علیه السلام)

بود و جبرئیل را دید که بر اسبی سوار است و هر کجا اسب او پای خود را بر زمین می‌گذارد آن محل حرکت می‌کند، سامری که از خوبان اصحاب موسی بود با دیدن آن منظره مقداری از خاک زیر قدم مرکب جبرئیل را برداشت و در کیسه‌ای ریخت و همواره به خا طر آن بر بنی اسرائیل افتخار می‌کرد، و چون ابلیس برای بنی اسرائیل گوساله را ساخت، به سامری گفت: آن خاک را بیاور، و ابلیس آن خاک را در جوف گوساله ریخت و گوساله حرکت نمود و صدای خُوار پیدا کرد و بر او مو و کرک روئید و بنی اسرائیل در مقابل آن سجده کردند و عدد سجده کنندگان به هفتاد هزار نفر رسید و هارون به آنان گفت: «یَا قَوْمِ إِنَّمَا فُتِنتُم بِهِ وَإِنَّ رَبَّکُمُ الرَّحْمَنُ فَاتَّبِعُونِی وَأَطِیعُوا أَمْرِی» پس آنان قصد کشتن هارون را کردند و گفتند: «لَن نَّبْرَحَ عَلَیْهِ عَاکِفِینَ حَتَّی یَرْجِعَ إِلَیْنَا مُوسَی» و هارون از آنان گریخت، و به این حال بودند تا مدّت چهل شب مناجات موسی گذشت و روز دهم ذی حجّه رسید و خداوند الواح تورات را -- که در آن‌ها احکام مورد نیاز و تاریخ و قصص وجود داشت را نازل نمود و به موسی وحی فرمود: «إنّا قد فتنّا قومک من بعدک و أضلهّم السامریّ» یعنی ای موسی ما، در نبودن تو مردم را در فتنه و آزمایش قرار دادیم و سامری آنان را گم‌راه نمود ومردم گوساله‌ای را پرستیدند که دارای خوار بود! موسی گفت: گوساله را سامری درست کرد، خوار از ناحیه چه کسی بود؟ خطاب شد: «از ناحیه من بود. سپس فرمود: ای موسی، من دیدم آنان از من رو گرداندند و به گوساله توجّه کردند، پس من بر فتنه آنان افزودم»!!

سپس فرمود:

موسی با شنیدن این خبر با خشم و غضب به قوم خود بازگشت و به آنان

فرمود: «أَلَمْ یَعِدْکُمْ رَبُّکُمْ وَعْدًا حَسَنًا أَفَطَالَ عَلَیْکُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدتُّمْ أَن یَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبٌ مِّن رَّبِّکُمْ فَأَخْلَفْتُم مَّوْعِدِی»، و سپس الواح را رها کرد و سر و ریش برادر خود را گرفت و کشید و گفت: «برای چه هنگامی که دیدی گم‌راه شدند، از آنان جدا نشدی و از من پیروی نکردی آیا از دستور من تخلّف نمودی؟!» هارون گفت: «یَا ابْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی وَلَا بِرَأْسِی إِنِّی خَشِیتُ أَن تَقُولَ فَرَّقْتَ بَیْنَ بَنِی إِسْرَائِیلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِی»، و بنی اسرائیل به موسی گفتند: «ما از وعده‌ای که با تو کردیم مخالفت ننمودیم و لکن شیطان برای ما از زینت‌های فرعونیان [و طلاهای آنان] گوساله‌ای ساخت و سامری خاک زیر قدم مرکب جبرئیل را در آن ریخت و گوساله خواری پیدا کرد»!!

سپس موسی(علیه السلام) به سامری فرمود:

ای سامری برای چه چنین کردی؟! سامری گفت: «من خاک زیر قدم مرکب جبرئیل را گرفتم و نگهداشتم تا در آن گوساله ریختم و این گونه نفس من مرا فریب داد» پس موسی گوساله سامری را آتش زد و خاکستر آن را به دریا ریخت و به سامری فرمود: «دور شو و تا آخر عمر تو و دودمان تو باید از مردم جدا باشید و بگویید: کسی نزدیک ما نیاید، تا مردم بدانند شما از نسل سامری هستید و فریب شما را نخورند».

[واز عجایب این است که آنان هم اکنون نیز در مصر و شام معروف به «لامساس» هستند] پس موسی خواست که سامری را بکشد و خداوند به او وحی نمود: او را نکش چرا که او مرد با سخاوتی می‌باشد.⁽¹⁾

B

فقال له بنو إسرائیل: ما أَخْلَفْنا مَوْعِدَکَ بِمَلْکِنا قال ما خالفناک وَ لکِنَّا حُمِّلْنا أَوْزاراً مِنْ زِینَةِ الْقَوْمِ یعنی من حلیتهم فَقَذَفْناها قال: یعنی التراب الذی جاء به السامری طرحناه فی جوفه ثم أخرج السامری العجل و لَهُ خُوارٌ فقال له موسی فَما خَطْبُکَ یا سامِرِیُّ قالَ السامری بَصُرْتُ بِما لَمْ یَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُها یعنی من تحت حافر رمکة جبرئیل فی البحر فنبذتها أی أمسکتها وَ کَذلِکَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی أی زینت، فأخرج موسی العجل فأحرقه بالنار و ألقاه فی البحر ثم قال موسی للسامری فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَکَ فِی الْحَیاةِ أَنْ تَقُولَ لا مِساسَ یعنی ما دمت حیا و عقبک هذه العلامة فیکم قائمة أن تقول لا مساس یعنی حتّی تعرفوا أنکم سامریة فلا یغتر بکم الناس فهم إلی الساعة بمصر و الشام معروفون ب «لا مساس» ثم هم موسی بقتل السامری فأوحی الله إلیه لا تقتله یا موسی فإنه سخی. [تفسیر قمّی، ج 2، ص 61]B

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

هیچ پیامبری را خداوند مبعوث نکرد مگر آن که در زمان او دو شیطان او را آزار نمودند و پس از او نیز مردم را گم‌راه کردند، و از برای پنج پیامبر اولوالعزم -- نوح و ابراهیم و موسی و عیسی و محمّد(صلی الله علیه و آله)-دو شیطان وجود داشت و دو شیطان نوح(علیه السلام)، فقنطیفوس و خوام بودند، و دو شیطان ابراهیم(علیه السلام)، فکمیل و ردام بودند، و دو شیطان موسی(علیه السلام) سامری و مرعقیبا بودند، و دو شیطان عیسی(علیه السلام)، بولس و مربسون بودند، و دو شیطان محمّد(صلی الله علیه و آله) جستر و زریق بودند.⁽¹⁾

ابوذرّ گوید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

بدترین اوّلین و آخرین دوازده نفر هستند: شش نفر از اوّلین و شش نفر از آخرین، و شش نفر از اوّلین: فرزند آدم [قابیل] بود که برادر خود [هابیل] را کشت و فرعون

و هامان و قارون و سامریّ و دجّال بودند و نام دجال در اوّلین است و خروج او در آخرین می‌باشد، و امّا آن شش نفر از آخرین: عِجل یعنی نعثل و فرعون [یعنی اوّلی و یا معاویه] و هامان این امّت: زیاد، و قارون این امّت یعنی سعید، و سامریّ [این امّت] یعنی ابوموسی عبدالله بن قیس است، چرا که او نیز همانند سامری قوم موسی گفت: «لامساس» یعنی لا قتال، وابتر یعنی عمروبن العاص.⁽¹⁾

یکی از اصحاب امام صادق(علیه السلام) گوید: به آن حضرت گفتم: برای چه موسی(علیه السلام) سر و ریش هارون را گرفت در حالی که او گناهی نداشت؟ پس امام(علیه السلام)فرمود:

به این خاطر سر و ریش او را گرفت که هارون چون دید بنی اسرائیل گوساله پرست شدند، از آنان جدا نشد و خود را به موسی ملحق نکرد و اگر چنین کرده بود عذاب بر آنان نازل می‌شد! چنان که موسی گفت: «ما منعک إذ رأیتهم ضلّوا ألّا تتبعّن أفعصیت أمری» و هارون در پاسخ موسی گفت: «اگر چنین کرده بودم بنی اسرائیل اختلاف پیدا می‌کردند و تو می‌گفتی: اختلاف بین بنی اسرائیل ایجاد کردی و به گفته من عمل نکردی» و خداوند سخن هارون را نقل کرده

که گفت: «خَشِیتُ أَن تَقُولَ فَرَّقْتَ بَیْنَ بَنِی إِسْرَائِیلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِی.»⁽²⁾

«وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِینَ یَوْمَئِذٍ زُرْقًا * یَتَخَافَتُونَ بَیْنَهُمْ إِن لَّبِثْتُمْ إِلَّا عَشْرًا…»⁽¹⁾

علیّ بن ابراهیم گوید:

«زُرقاً» یعنی أعینهم مزرقه لا یقدرون أین یطرفوها، و «یَتَخَافَتُونَ بَیْنَهُمْ» یعنی یُسِرُّ بعضهم إلی بعضٍ. و «أَمْثَلُهُمْ طَرِیقَةً» یعنی أعلمهم و أصلحهم.⁽²⁾

سوره‌ی طه، آیات 105 تا 127

متن:

«وَیَسْأَلُونَکَ عَنِ الْجِبَالِ فَقُلْ یَنسِفُهَا رَبِّی نَسْفًا 105 فَیَذَرُهَا قَاعًا صَفْصَفًا 106 لَا تَرَی فِیهَا عِوَجًا وَلَا أَمْتًا 107 یَوْمَئِذٍ یَتَّبِعُونَ الدَّاعِیَ لَا عِوَجَ لَهُ وَخَشَعَت الْأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا 108 یَوْمَئِذٍ لَّا تَنفَعُ الشَّفَاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَرَضِیَ لَهُ قَوْلًا 109 یَعْلَمُ مَا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا یُحِیطُونَ بِهِ عِلْمًا 110 وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَیِّ الْقَیُّومِ وَقَدْ خَابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْمًا 111 وَمَن یَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَا یَخَافُ ظُلْمًا وَلَا هَضْمًا 112 وَکَذَلِکَ أَنزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِیًّا وَصَرَّفْنَا فِیهِ مِنَ الْوَعِیدِ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ أَوْ یُحْدِثُ لَهُمْ ذِکْرًا 113 فَتَعَالَی اللَّهُ الْمَلِکُ الْحَقُّ وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِن قَبْلِ أَن یُقْضَی إِلَیْکَ وَحْیُهُ وَقُل رَّبِّ زِدْنِی عِلْمًا 114 وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَی آدَمَ مِن قَبْلُ فَنَسِیَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا 115 وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِیسَ أَبَی 116 فَقُلْنَا یَا آدَمُ إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَّکَ وَلِزَوْجِکَ فَلَا یُخْرِجَنَّکُمَا مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقَی 117 إِنَّ لَکَ أَلَّا تَجُوعَ فِیهَا وَلَا تَعْرَی 118 وَأَنَّکَ لَا تَظْمَأُ فِیهَا وَلَا تَضْحَی 119 فَوَسْوَسَ إِلَیْهِ الشَّیْطَانُ قَالَ یَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّکَ عَلَی شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْکٍ لَّا یَبْلَی 120 فَأَکَلَا مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا یَخْصِفَانِ عَلَیْهِمَا مِن وَرَقِ الْجَنَّةِ وَعَصَی آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَی 121 ثُمَّ اجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَتَابَ عَلَیْهِ وَهَدَی 122 قَالَ اهْبِطَا مِنْهَا جَمِیعًا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا یَأْتِیَنَّکُم مِّنِّی هُدًی فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَایَ فَلَا یَضِلُّ وَلَا یَشْقَی 123 وَمَنْ أَعْرَضَ عَن ذِکْرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَةً ضَنکًا وَنَحْشُرُهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَعْمَی 124 قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِی أَعْمَی وَقَدْ کُنتُ بَصِیرًا 125 قَالَ کَذَلِکَ أَتَتْکَ آیَاتُنَا فَنَسِیتَهَا وَکَذَلِکَ الْیَوْمَ تُنسَی 126 وَکَذَلِکَ نَجْزِی مَنْ أَسْرَفَ وَلَمْ یُؤْمِن بِآیَاتِ رَبِّهِ وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقَی 127»

¬Kj

لغات:

«یَنسِفُهَا رَبِّی نَسْفًا»، نَسَفَ فلان الطعام بالمنسف: إذا ذرّه و ذرأه لیطیر قشوره، و «صَفصَف» زمین صافی را گویند که درخت و گیاهی در آن نباشد، و «قاعاً صفصفاً» زمین مستوی و ملساء را گویند، و «أمت» به معنای برآمدگی است، یقال: مدّحبله حتّی ما ترک فیه أمتاً، و «هَمس» صوت خفیف و صدای ضعیف را گویند: «و عَنَتِ الوجوه» یعنی خضعت و ذلّت، و «عانی» به معنای اسیر است، و أخذت الشیء عنوةً یعنی چیزی را با غلبه بر صاحب آن گرفتم، و «هَضْم» به معنای نقص است، و «هَضَمتِ المعدة» یعنی نقصت، و «عَزْم» به معنای اراده قبلی برای انجام کاری است، و «ضحیً» هنگام ظاهر شدن خورشید را گویند، و «ضنک» به معنای ضیق و تنگنایی است، و منزل ضنک و عیش ضنک به معنای مضیقه جسمی و معنوی است، و «آناء اللیل» یعنی ساعات لیل.

ترجمه:

و از تو درباره کوه‌ها سؤال می‌کنند بگو: «پروردگارم آن‌ها را (متلاشی کرده) بر باد می‌دهد! (105) سپس زمین را صاف و هموار و بی‌آب و گیاه رها می‌سازد… (106) به گونه‌ای که در آن، هیچ پستی و بلندی نمی‌بینی!» (107) در آن روز، همه از دعوت کننده الهی پیروی نموده، و قدرت بر مخالفت او نخواهند داشت (و همگی از قبرها برمی‌خیزند) و همه صداها در برابر (عظمت) خداوند رحمان، خاضع می‌شود و جز صدای آهسته چیزی نمی‌شنوی! (108) در آن روز، شفاعت هیچ کس سودی نمی‌بخشد، جز کسی که خداوند رحمان به او اجازه داده، و به گفتار او راضی است. (109) آنچه را پیش رو دارند، و آنچه را (در دنیا) پشت سرگذاشته‌اند می‌داند ولی آن‌ها به (علم) او احاطه ندارند! (110) و (در آن روز) همه چهره‌ها در برابر خداوند

حیّ قیوم، خاضع می‌شود و مأیوس (و زیانکار) است آن که بار ستمی بر دوش دارد! (111) (امّا) آن کس که کارهای شایسته انجام دهد، در حالی که مؤمن باشد، نه از ظلمی می‌ترسد، و نه از نقصان حقش. (112) و این گونه آن را قرآنی عربی [فصیح و گویا] نازل کردیم، و انواع وعیدها (و انذارها) را در آن بازگو نمودیم، شاید تقوا پیشه کنند یا برای آنان تذکّری پدید آورد! (113) پس بلندمرتبه است خداوندی که سلطان حقّ است! پس نسبت به (تلاوت) قرآن عجله مکن، پیش از آنکه وحی آن بر تو تمام شود و بگو: «پروردگارا! علم مرا افزون کن!» (114) پیش از این، از آدم پیمان گرفته بودیم امّا او فراموش کرد و عزم استواری برای او نیافتیم! (115) و به یاد آور هنگامی را که به فرشتگان گفتیم: «برای آدم سجده کنید!» همگی سجده کردند جز ابلیس که سرباز زد (و سجده نکرد)! (116) پس گفتیم: «ای آدم! این (ابلیس) دشمن تو و (دشمن) همسر توست! مبادا شما را از بهشت بیرون کند که به زحمت و رنج خواهی افتاد! (117) (امّا تو در بهشت راحت هستی! و مزیّتش) برای تو این است که در آن گرسنه و برهنه نخواهی شد (118) و در آن تشنه نمی‌شوی، و حرارت آفتاب آزارت نمی‌دهد!» (119) ولی شیطان او را وسوسه کرد و گفت: «ای آدم! آیا می‌خواهی تو را به درخت زندگی جاوید، و ملکی بی‌زوال راهنمایی کنم؟!» (120) سرانجام هر دو از آن خوردند، (و لباس بهشتیشان فرو ریخت،) و عورت‌شان آشکار گشت و برای پوشاندن خود، از برگهای (درختان) بهشتی جامه دوختند! (آری) آدم پروردگارش را نافرمانی کرد، و از پاداش او محروم شد! (121) سپس پروردگارش او را برگزید، و توبه‌اش را پذیرفت، و هدایتش نمود. (122) (خداوند) فرمود: «هر دو از آن (بهشت) فرود آیید، در حالی که دشمن یکدیگر خواهید بود! ولی هر گاه هدایت من به سراغ شما آید، هر کس از هدایت من پیروی کند، نه گم‌راه می‌شود، و نه

در رنج خواهد بود! (123) و هر کس از یاد من روی گردان شود، زندگی (سخت و) تنگی خواهد داشت و روز قیامت، او را نابینا محشور می‌کنیم!» (124) می‌گوید: «پروردگارا! چرا نابینا محشورم کردی؟! من که بینا بودم!» (125) می‌فرماید: «آن گونه که آیات من برای تو آمد، و تو آن‌ها را فراموش کردی امروز نیز تو فراموش خواهی شد!» (126) و این گونه جزا می‌دهیم کسی را که اسراف کند، و به آیات پروردگارش ایمان نیاورد! و عذاب آخرت، شدیدتر و پایدارتر است! (127)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَیَسْأَلُونَکَ عَنِ الْجِبَالِ فَقُلْ یَنسِفُهَا رَبِّی نَسْفًا *… وَخَشَعَت الْأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا»⁽¹⁾

مردی از قبیله ثقیف به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) گفت: روز قیامت کوه‌ها با آن عظمت چه خواهند شد؟ رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

خداوند به وسیله بادها آن‌ها را مانند رمل‌ها متفّرق می‌نماید.⁽²⁾

علی بن ابراهیم قمّی گوید:

«قاعاً صَفْصَفاً» یعنی زمین بدون خاشاک، و زمینی که گیاهی ندارد.⁽³⁾

امام باقر(علیه السلام) در تفسیر «وَخَشَعَت الْأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا»، فرمود:

هنگامی که روز قیامت فرا می رسد، خداوند همه مردم را روی زمین جمع

می‌کند، در حالی که عریان و پا برهنه‌اند، پس آنقدر می‌مانند که شدیداً عرق می‌کنند، و تنفّس آنان سخت می‌شود و پنجاه سال به این حالت خواهند ماند، تا این که منادی از ناحیه عرش ندا می‌کند: «أَیْنَ النَّبِیُ الْأُمِّیُ»؟ پس مردم می‌گویند: سخن تو را شنیدیم، نام او چیست؟ پس ندا می‌شود؟ «أَیْنَ نَبِیُّ الرَّحْمَةِ أَیْنَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْأُمِّیُّ»؟ پس حضرت محمّد، رسول خدا(صلی الله علیه و آله) جلو می‌آید، تا به حوض کوثر می‌رسد، و طول کوثر از ایله تا صنعا [یعنی از ینبع حجاز تا صنعای یمن] می‌باشد، پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بر کوثر می‌ایستد، و سپس منادی، امیرالمؤمنین(علیه السلام) را صدا می‌زند و او نیز جلوی مردم در کنار رسول خدا(صلی الله علیه و آله) می‌ایستد، سپس اجازه داده می‌شود که مردم حرکت کنند، و در آن روز برخی وارد بر حوض می‌شوند [و سیراب می‌گردند] و برخی ممنوع می‌شوند، و چون رسول خدا(صلی الله علیه و آله) می‌بیند که گروهی از دوستان ما از کوثر ممنوع می‌شوند، گریان می‌گردد، و می‌گوید: «یَا رَبِ شِیعَةُ عَلِیٍ أَرَاهُمْ قَدْ صُرِفُوا تِلْقَاءَ أَصْحَابِ النَّارِ وَ مُنِعُوا عَنِ الْحَوْضِ»؟! یعنی پروردگارا! شیعه علیّ را می‌بینم که به طرف آتش برده می‌شوند و از حوض من ممنوع شده‌اند؟! پس خداوند ملکی را نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) می‌فرستد و به آن حضرت می‌گوید: ای محمّد! برای چه گریه می‌کنی؟ و آن حضرت می‌فرماید: «برای گروهی از شیعیان علیّ گریه می‌کنم» پس آن ملک می‌گوید: ای محمّد خداوند می‌فرماید: من شیعیان علیّ را به تو بخشیدم و گناه‌شان را به‌خاطر محبّتی که به تو و عترت تو دارند آمرزیدم، و آنان را به تو و به امامانی که اعتقاد به آنان دارند محلق نمودم و آنان را در زمره‌ی تو قرار دادم، پس تو آن‌ها را وارد حوض خود گردان.

امام باقر(علیه السلام) سپس فرمود:

در آن روز چه بسیارند کسانی که گریه می‌کنند و صدا می‌زنند:

یا محمّد!! و در آن روز احدی از دوستان و اهل ولایت ما نیست که دوست ما و دشمن دشمنان ما باشد و از آنان برائت جسته باشد، جز آن که با ما و در حزب ما و وارد به حوض ما خواهد شد.⁽¹⁾

«یَعْلَمُ مَا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا یُحِیطُونَ بِهِ عِلْمًا…»⁽¹⁾

مرحوم صدوق در کتاب توحید از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل نموده که آن حضرت در پاسخ شخصی که آیاتی از قرآن بر او مشتبه شده بود فرمود:

… مقصود از «وَلَا یُحِیطُونَ بِهِ عِلْمًا» این است که خلایق نمی‌توانند احاطه علمی به خدا پیدا کنند، چرا که خداوند تبارک و تعالی بر دیده‌های قلوب آنان پرده انداخته و فهم آنان قادر بر علم به کیفیت او نیست و قلب آنان قادر بر اثبات حدّی برای او نیست، بنابراین نباید تو او را توصیف کنی، جز همانگونه که او خود را توصیف نموده است، از این رو خداوند می‌فرماید: «لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیر» الأوّل و الآخر و الظاهر و الباطن الخالق البارئ المصوّر» سپس فرمود: بنابراین هیچ موجودی از موجودات عالم مثل اوست.⁽²⁾

صفوان بن یحیی گوید:

ابوقَرَّه محدّث از علمای اهل سنّت از من خواست تا من او را خدمت حضرت رضا(علیه السلام) ببرم، پس من از امام(علیه السلام) اجازه گرفتم و ابوقرّه خدمت آن حضرت آمد و از احکام حلال و حرام سؤال کرد تا سؤال او به توحید رسید

و ابوقرّه گفت: برای ما روایت شده که خداوند رؤیت و کلام را مخصوص به دو پیامبر قرار داده است، کلام و سخن گفتن را مخصوص به موسی و رؤیت را مخصوص به محمّد(صلی الله علیه و آله) قرار داده است؟ پس امام هشتم(علیه السلام) به او فرمود: تو فکر می‌کنی چه کسانی از طرف خدا احکام الهی را باید به مردم ابلاغ نمایند؟ در حالی که خداوند می‌فرماید: «وَ لَا تُدْرِکُهُ الْأَبْصَارُ» و می‌فرماید: «وَ لا یُحِیطُونَ بِهِ عِلْماً» و می‌فرماید: «لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ»؟ آیا محمّد(صلی الله علیه و آله) از این آیات مستثنی می‌باشد و آیا این آیات شامل او نمی‌شود؟ ابوقرّه گفت: آری شامل او نیز می‌شود. امام(علیه السلام) فرمود: چگونه ممکن است کسی از طرف خداوند برای همه مردم مبعوث به نبوّت شود و بگوید: خدا را عبادت کنید، و درباره‌ی خداوند بگوید: «لَا تُدْرِکُهُ الْأَبْصَارُ»، «وَ لا یُحِیطُونَ بِهِ عِلْماً» و «لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ» و سپس بگوید: «من با چشم خود خدا را دیدم و به او احاطه علمی پیدا کردم» در حالی که او بشری مانند دیگران است؟ آیا شما حیا نمی‌کنید و چنین چیزی را می‌گویید؟! سپس فرمود: آیا زنادقه چنین چیزی را می‌توانند بگویند؟! ابوقرّه گفت: مگر خداوند نمی‌فرماید:

«وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْری»؟ حضرت رضا(علیه السلام) فرمود: بعد از این آیه خداوند مقصود از رؤیت را بیان نموده و فرموده است: «لَقَدْ رَأی مِنْ آیاتِ رَبِّهِ الْکُبْری» و آیات خدا چیزی غیر از خداست و خداوند می‌فرماید: «وَ لا یُحِیطُونَ بِهِ عِلْماً» در حالی که اگر چشم‌ها خدا را ببیند احاطه علمی به او پیدا نموده است!! ابوقرّه گفت: پس شما روایات را تکذیب می‌کنی؟! حضرت رضا(علیه السلام) فرمود: آری اگر روایات مخالف با قرآن باشد، ما آن‌ها را تکذیب می‌کنیم، از

سویی مسلمانان اجماع و اتفّاق دارند که احدی احاطه علمی به خدا پیدا نمی‌کند، و چشم‌ها او را نمی‌بیند و مثل و مانندی برای او نیست.⁽¹⁾

«وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَیِّ الْقَیُّومِ *… وَمَن یَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَا یَخَافُ ظُلْمًا وَلَا هَضْمًا»⁽²⁾

موسی بن جعفر از پدر خود از جدّ خود(علیهم السلام) نقل نموده که شخصی درباره‌ی آیه‌ی «یَوْمَئِذٍ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَ رَضِیَ لَهُ قَوْلًا» از امام باقر(علیه السلام) سؤال نمود و آن حضرت به او فرمود:

در قیامت کسی به شفاعت حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) نمی‌رسد، مگر آن که

اطاعت از آل محمّد(علیه السلام) کرده باشد، و خداوند از قول و عمل او راضی باشد و زندگی و حیات و ممات او با دوستی آل محمّد انجام شده باشد و خداوند از سخن و رفتار او درباره‌ی آنان خشنود باشد.

سپس فرمود:

مقصود از «وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَیِّ الْقَیُّومِ وَقَدْ خَابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْمًا» ظلم به آل محمّد(علیهم السلام) می‌باشد و آیه این چنین نازل شده است: «وَ قَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْما لآلِ محمّد» تا این که فرمود: مقصود از «وَمَن یَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَا یَخَافُ ظُلْمًا وَلَا هَضْمًا» مؤمنی است که دارای محبّت آل محمّد(صلی الله علیه و آله) و دشمنی با دشمنان آنان باشد.⁽¹⁾

«وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِن قَبْلِ أَن یُقْضَی إِلَیْکَ وَحْیُهُ وَقُل رَّبِّ زِدْنِی عِلْمًا»⁽²⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) هنگامی که قرآن بر او نازل می‌شد، قبل از آن که جبرئیل آیه و معنای آن را کامل کند، آن حضرت زودتر شروع به خواندن آن می‌نمود، از این رو خداوند به او فرمود: «وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِن قَبْلِ أَن یُقْضَی إِلَیْکَ وَحْیُهُ» یعنی

قبل از آن که جبرئیل از قرائت آن فارغ شود، شتاب به خواندن قرآن مکن و بگو: «رَّبِّ زِدْنِی عِلْمًا.»⁽¹⁾

ابو یحیای صنعانی گوید: امام صادق(علیه السلام) به من فرمود:

«ای یحیی برای ما در شب‌های جمعه مقام و شأن بزرگی است!» گفتم: فدای شما شوم! آن مقام و شأن چیست؟ فرمود: از ناحیه‌ی خداوند به ارواح پیامبران گذشته و اوصیای آنان اجازه داده می‌شود، تا با روح وصیّی که بین شماست [و امام زمان شما می‌باشد به عرش بروند و هفت دور طواف کنند، و نزد هر کدام از پایه‌های عرش دو رکعت نماز بخوانند و سپس به ابدان خود در روی زمین بازگردند، و با این عمل ارواح پیامبران و اوصیا کاملاً مسرور می‌شوند، و بر علم آن وصیّ [و امام زمان شما] بسیار افزوده خواهد شد.⁽²⁾

در کافی از مفضّل نقل شده که گوید: امام صادق(علیه السلام) به من فرمود:

«برای ما در هر شب جمعه سرور و شادی خواهد بود» پس من گفتم: خداوند

سرور شما را فراوان نماید، آن سرور چیست؟ فرمود: چون شب جمعه می‌شود، روح رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و ائمّه(علیهم السلام) نزد عرش می‌آیند و ما نیز با آنان هستیم، و چون ارواح ما به بدن‌هایمان باز می‌گردد بر علوم ما افزوده می‌شود و اگر چنین نبود علم و دانش ما تمام می‌شد.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

چهار گروه از چهار چیز سیر نمی‌شوند: 1. زمین از باران، 2. چشم از نگاه کردن، 3. زن از مرد، 4. عالم از علم.⁽²⁾

امام باقر(علیه السلام) فرمود:

مردی نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آمد و گفت: یا رسول الله. حق علم چیست؟ فرمود: «سکوت» او گفت: سپس چیست؟ فرمود: «استماع و گوش دادن» او گفت: سپس چیست؟ فرمود: «حفظ کردن» او گفت: سپس چیست؟ فرمود: «عمل کردن به علم» او گفت: سپس چیست؟ فرمود: انتشار دادن و تعلیم نمودن به دیگران.⁽³⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

دنیا کلاًّ محلّ جهل است، جز مواضع علم، و علم کلاًّ حجّت است جز مقداری که به آن عمل شود، و عمل کلاًّ ریاست جز مقداری که خالص باشد، و اخلاص مواجه با خطر است تا وقتی که بنده عاقبت خود را ببیند و مشاهده کند.⁽¹⁾

«وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَی آدَمَ مِن قَبْلُ فَنَسِیَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا»⁽²⁾

امام باقر(علیه السلام) فرمود:

مقصود از «عَهِدْنَا إِلَی آدَمَ…» یعنی عهدنا إلیه فی محمّد و الأئمّة من بعده» یعنی «ما از آدم درباره‌ی محمّد و امامان بعد از او پیمان گرفتیم،و او پیمان را ترک کرد و ما از او عزمی درباره‌ی مقام آنان نیافتیم» سپس فرمود: «أولوالعزم به این خاطر اولوالعزم نامیده شدند که خداوند با آنان درباره‌ی حضرت محمّد و اوصیای بعد از او و حضرت مهدی و سیره‌ی او پیمان بست و آنان به مقام محمّد و آل محمّد اعتراف نمودند.⁽³⁾

مؤلّف گوید:

روایت فوق را علی بن ابراهیم قمّی همانند کلینی نقل نموده، و صدوق نیز با سند خود از جابر بن یزید جعفی از امام باقر(علیه السلام) نقل نموده است.⁽¹⁾

ابوحمزه گوید: امام باقر(علیه السلام) فرمود:

خداوند تبارک و تعالی با آدم(علیه السلام) پیمان بست که نزدیک آن شجره نرود و چون زمانی که در علم خدا گذشته بود که او از آن شجره بخورد، فرا رسید، آدم فراموش کرد و از آن شجره خورد چنان که خداوند می‌فرماید: «وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَی آدَمَ مِن قَبْلُ فَنَسِیَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا.» ⁽²⁾

عبدالله بن سنان گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

به خدا سوگند آیه فوق بر حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) این چنین نازل شد: «وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَی آدَمَ مِن قَبْلُ من کلماتٍ فی محمّد و علیّ و الحسن و الحسین و الأئمّة من ذریّتهم(علیهم السلام) فَنَسِیَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا.»⁽³⁾

ابوحمزه گوید: امام باقر(علیه السلام) در تفسیر آیه فوق فرمود:

خداوند از پیامبران میثاق و پیمان گرفت و فرمود: «ألست بربّکم قالوا بلی» فرمود: «این محمّد نیز رسول من است و علی امیرالمؤمنین است» و برای پیامبران نبوّت ثابت شد، و خداوند از «أولوالعزم» میثاق گرفت و فرمود: «من پروردگار شمایم، و محمّد رسول من است و علی امیرالمؤمنین است و اوصیای بعد از او ولاة امر و خزّان علم من هستند، و من به وسیله مهدیّ(علیه السلام) دین خود را یاری می‌کنم، و دولت خود را آشکار می‌سازم و از دشمنانم انتقام می‌گیرم و مردم طوعاً و کرهاً مرا خواهند پرستید» پس پیامبران گفتند: «خدایا ما اقرار کردیم و گواه هستیم» و لکن آدم نه انکار کرد و نه اقرار نمود، از این رو «أولوالعزم» -- درباره‌ی حضرت مهدی -- مخصوص به آن پنج نفر شد، و آدم را عزیمت و پیمانی حاصل نشد، چنان که خداوند می‌فرماید: «وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَی آدَمَ مِن قَبْلُ فَنَسِیَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا.»⁽¹⁾

«وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ… وَعَصَی آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَی»⁽¹⁾

مؤلّف گوید:

قصّه سجده‌ی ملائکه بر آدم -- احتراماً و اعزازاً به خلقت او و آنچه از انوار مقدّسه محمّد و آل محمّد صلوات الله علیهم أجمعین در صلب او وجود داشت -- گذشت، و نیز ترک سجده‌ی ابلیس و مطرود گردیدن او از درگاه خداوند، و سوگند او برای گم‌راه کردن بنی آدم، و وسوسه او نسبت به آدم و حوّا در بهشت دنیایی و خوردن آنان از آن شجره‌ی منهیّه و توبه آدم با توسّل به محمّد و آل او(علیهم السلام) نیز گذشت از این رو در این‌جا به اختصار به برخی از موضوعات گذشته اشاره می‌شود.

در کتاب عیون الأخبار از ابوالصلت هروی نقل شده که گوید:

هنگامی که مأمون برای مناظره‌ی با حضرت رضا(علیه السلام) علمای اسلام و یهود و نصارا و مجوس و صابئین و سایر فرقه‌های انحرافی را جمع نمود و احدی از آنان از آن مجلس خارج نشد جز آن که حضرت رضا(علیه السلام) سخن او را ابطال نمود و او اعتراف به حقانیّت سخن امام(علیه السلام) کرد، علیّ بن جهم برخاست و گفت: ای فرزند رسول خدا آیا شما اعتقاد به عصمت پیامبران دارید؟ فرمود: آری. علیّ بن جهم گفت: پس با آیه «وَعَصَی آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَی»، چه می‌کنی؟!

امام(علیه السلام) فرمود:

خداوند عزوّجلّ آدم را روی زمین خلق نمود تا حجّت و خلیفه او در بین مردم باشد و برای بهشت دنیایی او را خلق نفرمود، و معصیت آدم در آن بهشت بود نه در روی زمین، و این به‌خاطر انجام گرفتن مقدرّات الهی بود، و چون آدم به زمین هبوط نمود و حجّت و خلیفه خدا در روی زمین شد، معصوم بود، همان گونه که خداوند می‌فرماید: «إِنَ اللَّهَ اصْطَفی آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِیمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَی الْعالَمِینَ.»⁽¹⁾

المأمون لعلی بن موسی الرّضا(علیه السلام) أهل المقالات من أهل الإسلام و الدیانات من الیهود و النصاری و المجوس و الصابئین و سائر أهل المقالات فلم یقم أحد إلّا و قد ألزمه حجته کأنه ألقم حجرا قام إلیه علی بن محمّد بن الجهم فقال له یا ابن رسول الله أ تقول بعصمة الأنبیاء قال نعم قال فما تعمل فی قول الله؟عز؟ وَ عَصی آدَمُ رَبَّهُ فَغَوی…

فقال الرّضا(علیه السلام) ویحک یا علی اتق الله و لا تنسب إلی أنبیاء الله الفواحش و لا تتأول کتاب الله برأیک فإن الله؟عز؟ قد قال وَ ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ و أما قوله؟عز؟ فی آدم وَ عَصی آدَمُ رَبَّهُ فَغَوی فإن الله؟عز؟ خلق آدم حجة فی أرضه و خلیفة فی بلاده لم یخلقه للجنة و کانت المعصیة من آدم فی الجنة لا فی الأرض و عصمته تجب أن یکون فی الأرض لیتم مقادیر أمر الله فلما أهبط إلی الأرض و جعل حجة و خلیفة عصم بقوله؟عز؟ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفی آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِیمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَی الْعالَمِینَ. [عیون‌أخبارالرّضا(علیه السلام)، ج 1، ص 191]

امیرالمؤمنین(علیه السلام) نیزدر پاسخ یکی از گم‌راهانی که می‌گفت:

خداوند آشکارا لغزش‌های پیامبران خود را بیان نموده و می‌فرماید: «وَعَصَی

آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَی»، فرمود: آنچه خداوند از لغزش‌های پیامبران در کتاب خود بیان نموده از ادّل دلائل بر حکمت باهره و قدرت قاهره و عزّت ظاهره‌ی اوست، چرا که او می‌دانسته که براهین و معجزات پیامبران(علیه السلام) آنان را در مقابل امتّ‌ها بزرگ می‌نماید و آنان گرفتار غلوّ و انحراف می‌شوند و بسا پیامبران را خدای خود می‌پندارند، چنان که نصارا عیسی(علیه السلام) را خدای خود دانستند، بنابراین ذکر تخلّفات پیامبران برای این است که مردم بدانند آنان به مرتبه اُلوهیّت نرسیده‌اند و الوهیّت مخصوص به خداوند است.⁽¹⁾

«وَمَنْ أَعْرَضَ عَن ذِکْرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَةً ضَنکًا وَنَحْشُرُهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَعْمَی…»⁽²⁾

معاویة بن عمّار گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

به خدا سوگند «مَعِیشَةً ضَنکًا» مربوط به نصّاب و دشمنان اهل‌بیت(علیهم السلام) است. گفتم: فدای شما شوم، شما می‌بینید که آنان تا آخر عمر در زندگی شاد و وسعت به سر می‌برند؟!فرمود: به خدا سوگند این در زمان رجعت خواهد بود که آنان از بیچارگی ناچار به خوردن نجاست خود می‌شوند؟!⁽³⁾

ابوبصیر گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

مقصود از «عَن ذِکْرِی» ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) است گفتم: معنای «وَنَحْشُرُهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَعْمَی» چیست؟ فرمود: کوری چشم در آخرت و کوری قلب در دنیا، نسبت به ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام)است.

سپس فرمود:

منکر ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) روز قیامت متحیّر است و می‌گوید: «خدایا! برای چه مرا کور محشور نمودی در حالی که من در دنیا چشم داشتم؟» و خداوند به او می‌گوید: «آیات ما یعنی ائمّه(علیهم السلام) نزد تو آمدند، و تو آنان را نادیده گرفتی و فراموش‌شان کردی، امروز نیز تو فراموش می‌شوی، یعنی تو آنان را ترک کردی در دنیا و به سخن آنان گوش نکردی و از آنان اطاعت ننمودی، امروز نیز خداوند تو را در آتش رها می‌کند و به سخن تو گوش نمی‌دهد!⁽¹⁾

ابوبصیر گوید: از امام صادق(علیه السلام) شنیدم که فرمود:

… هر کس از دنیا برود و دارای صحّت بدن و مال بوده باشد و به حج نرفته باشد از کسانی خواهد بود که خداوند درباره‌ی آنان می‌فرماید: «وَنَحْشُرُهُ یَوْمَ

الْقِیَامَةِ أَعْمَی» گفتم: سبحان الله او اعمی و نابینا خواهد بود؟! فرمود: خداوند او را از مسیر بهشت کور کرده است.⁽¹⁾

«وَکَذَلِکَ نَجْزِی مَنْ أَسْرَفَ وَلَمْ یُؤْمِن بِآیَاتِ رَبِّهِ وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقَی»⁽²⁾

ابوبصیر گوید: به امام صادق(علیه السلام) [به دنبال حدیث پیشین] گفتم: مقصود از این آیه چیست؟ فرمود:

یعنی کسی که غیر امیرالمؤمنین(علیه السلام) را در ولایت آن حضرت شریک بداند، و به آیات پروردگار خود یعنی امامان بعد از امیرالمؤمنین(علیه السلام) ایمان نیاورده باشد، و از روی عناد از آنان پیروی نکند و ولایت آنان را نپذیرد، عذاب آخرت برای او سخت‌تر [از دیگران] و دائم خواهد بود….⁽³⁾

سوره‌ی طه، آیات 128 تا 135

متن:

أَفَلَمْ یَهْدِ لَهُمْ کَمْ أَهْلَکْنَا قَبْلَهُم مِّنَ الْقُرُونِ یَمْشُونَ فِی مَسَاکِنِهِمْ إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَاتٍ لِّأُوْلِی النُّهَی

128 وَلَوْلَا کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِن رَّبِّکَ لَکَانَ لِزَامًا وَأَجَلٌ مُسَمًّی 129 فَاصْبِرْ عَلَی مَا یَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ

رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا وَمِنْ آنَاء اللَّیْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرَافَ النَّهَارِ لَعَلَّکَ تَرْضَی 130 وَلَا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلَی مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِّنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیَاةِ الدُّنیَا لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ وَرِزْقُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَأَبْقَی 131 وَأْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَیْهَا لَا نَسْأَلُکَ رِزْقًا نَّحْنُ نَرْزُقُکَ وَالْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَی 132 وَقَالُوا لَوْلَا یَأْتِینَا بِآیَةٍ مِّن رَّبِّهِ أَوَلَمْ تَأْتِهِم بَیِّنَةُ مَا فِی الصُّحُفِ الْأُولَی 133 وَلَوْ أَنَّا أَهْلَکْنَاهُم بِعَذَابٍ مِّن قَبْلِهِ لَقَالُوا رَبَّنَا لَوْلَا أَرْسَلْتَ إِلَیْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آیَاتِکَ مِن قَبْلِ أَن نَّذِلَّ وَنَخْزَی 134 قُلْ کُلٌّ مُّتَرَبِّصٌ

فَتَرَبَّصُوا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحَابُ الصِّرَاطِ السَّوِیِّ وَمَنِ اهْتَدَی 135»

¬Kj

لغات:

«أُوْلِی النُّهَی» یعنی اصحاب العقول، «لَکَانَ لِزَامًا» یعنی یلزمهم العذاب، و «وَأَجَلٌ مُسَمًّی» یعنی اگر اجل و مدّتی برای آنان تعیین نشده بود، عذاب آنان را می‌گرفت، و «وَأَجَلٌ مُسَمًّی» عطف بر کلمة است یعنی اگر وعده‌ی تأخیر عذاب و تعیین مدّت نشده بود، عذاب فوراً آنان را می‌گرفت، و «آنَاء اللَّیْلِ» یعنی ساعات اللیل، و «زَهْرَةَ الْحَیَاةِ الدُّنیَا» یعنی زیبایی دنیا، و هر چیز نورانی را، زاهر گویند، و در اوصاف رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آمده که آن حضرت «أزهر اللون» یعنی نیّر اللون بوده‌اند.

ترجمه:

آیا برای هدایت آنان کافی نیست که بسیاری از نسلهای پیشین را (که طغیان و فساد کردند) هلاک نمودیم، و این‌ها در مسکنهای (ویران شده) آنان راه می‌روند! مسلّماً در این امر، نشانه‌های روشنی برای خردمندان است. (128) و اگر سنّت و تقدیر پروردگارت و ملاحظه زمان مقرّر نبود، عذاب الهی بزودی دامان آنان را می‌گرفت! (129) پس در برابر آنچه می‌گویند، صبر کن! و پیش از طلوع آفتاب، و قبل از غروب آن تسبیح و حمد

پروردگارت را بجا آور و همچنین (برخی) از ساعات شب و اطراف روز (پروردگارت را)تسبیح گوی باشد که (از الطاف الهی) خشنود شوی! (130) و هرگز چشمان خود را به نعمتهای مادّی، که به گروه‌هایی از آنان داده‌ایم، میفکن! این‌ها شکوفه‌های زندگی دنیاست تا آنان را در آن بیازماییم و روزی پروردگارت بهتر و پایدارتر است! (131) خانواده خود را به نماز فرمان ده و بر انجام آن شکیبا باش! از تو روزی نمی‌خواهیم (بلکه) ما به تو روزی می‌دهیم و عاقبت نیک برای تقواست! (132) گفتند: «چرا (پیامبر) معجزه و نشانه‌ای از سوی پروردگارش برای ما نمی‌آورد؟! (بگو:) آیا خبرهای روشنی که در کتاب‌های (آسمانی) نخستین بوده، برای آن‌ها نیامد؟! (133) اگر ما آنان را پیش از آن (که قرآن نازل شود) با عذابی هلاک می‌کردیم، (در قیامت) می‌گفتند: «پروردگارا! چرا پیامبری برای ما نفرستادی تا از آیات تو پیروی کنیم، پیش از آنکه ذلیل و رسوا شویم!» (134) بگو: «همه (ما و شما) در انتظاریم! (ما در انتظار وعده پیروزی، و شما در انتظار شکست ما!) حال که چنین است، انتظار بکشید! امّا بزودی می‌دانید چه کسی از اصحاب صراط مستقیم، و چه کسی هدایت یافته است! (135)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَاتٍ لِّأُوْلِی النُّهَی وَلَوْلَا کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِن رَّبِّکَ لَکَانَ لِزَامًا وَأَجَلٌ مُسَمًّی * فَاصْبِرْ عَلَی مَا یَقُولُونَ وَسَبِّحْ…»⁽¹⁾

امام کاظم(علیه السلام) می‌فرماید:

مقصود از «لِّأُوْلِی النُّهَی» امامان از آل محمّد(علیه السلام) هستند و هر کجا در قرآن «أُوْلِی النُّهَی» باشد، مقصود، آنان هستند.⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

مقصود از «إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَاتٍ لِّأُوْلِی النُّهَی» ما هستیم.⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

مقصود از «وَلَوْلَا کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِن رَّبِّکَ» کلمه‌ی تأخیر عذاب است و اگر چنین نبود عذاب بر آنان [یعنی کفّار و یا مشرکین در بدر] نازل می‌شد، و مقصود از «لَکَانَ لِزَامًا» هلاکت و عذاب است.⁽²⁾

«فَاصْبِرْ عَلَی مَا یَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا وَمِنْ آنَاء اللَّیْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرَافَ النَّهَارِ»⁽³⁾

اسماعیل بن فضل گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

بر هر مسلمانی واجب است، قبل از طلوع خورشید و قبل از غروب آن، ده مرتبه بگوید: «لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لا شَرِیکَ لَهُ لَهُ الْمُلْکُ وَ لَهُ الْحُکم، یُحْیِی وَ یُمِیتُ وَ هُوَ حَیٌّ لَا یَمُوتُ بِیَدِهِ الْخَیْرُ وَ هُوَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ»؛ راوی گوید: من بعد از «وَ لَهُ الْحُکم وَ لَهُ الْحَمْدُ یُحْیِی وَ یُمِیتُ»، «وَ یُمِیتُ وَ یُحْیِی» را اضافه نمودم و امام(علیه السلام) فرمود: همان گونه که من گفتم بخوان.⁽⁴⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در پاسخ بعضی از یهود فرمود:

نماز صبح، به‌خاطر این است که خورشید بر دو شاخ شیطان طلوع می‌کند، از این رو خداوند مرا امر نموده که قبل از سجده کردن کافر در مقابل خورشید، امّت من نماز بخوانند و در مقابل خداوند سجده کنند. [از این رو قبل از غروب نیز که خورشید پرستان در مقابل خورشید سجده می‌کنند، نماز عصر خوانده می‌شود.]⁽¹⁾

زراره گوید: به امام باقر(علیه السلام) گفتم: مقصود از «آناءَ اللَّیْلِ ساجِداً وَ قائِماً یَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَ یَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ» چیست؟ فرمود:

مقصود نماز شب است. گفتم: «وَ أَطْرافَ النَّهارِ لَعَلَّکَ تَرْضی» به چه معناست؟

فرمود: نافله‌های روزانه است. گفتم: «وَ إِدْبارَ النُّجُومِ» فرمود: دو رکعت نافله صبح است.گفتم: «وَ أَدْبارَ السُّجُودِ»؟ فرمود: دو رکعت نافله مغرب است.⁽²⁾

«وَلَا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلَی مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِّنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیَاةِ الدُّنیَا لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ…»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) به عمروبن سعدبن هلال فرمود:

هرگز به کسانی که [از نظر مادّی] فوق تو هستند نگاه نکن و همین برای تو بس که خداوند به رسول خود(صلی الله علیه و آله) می‌فرماید: «فَلا تُعْجِبْکَ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ» و نیز می‌فرماید: «وَلَا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلَی مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِّنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیَاةِ الدُّنیَا….»⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

هنگامی که آیه فوق نازل شد، رسول خدا(صلی الله علیه و آله) مستقیم نشست و فرمود: کسی که تسلیم امر الهی و تقدیر او نباشد، باید از حسرت خود را هلاک کند، و کسی که چشم خود را به سوی متاع دنیایی که در دست مردم است بدوزد، اندوه او طولانی و غیظ او شفا پیدا نخواهد کرد، و کسی که معرفت به

نعمت‌های مادّی خدا نداشته باشد، عمر او کوتاه و عذاب او نزدیک خواهد بود!⁽¹⁾

[تفسیر قمّی، ج 2، ص 66]

«وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلَاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهَا لَا نَسْأَلُکَ رِزْقًا نَّحْنُ نَرْزُقُکَ وَ الْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَی»⁽²⁾

امام سجّاد(علیه السلام) فرمود:

آیه فوق درباره‌ی علی و فاطمه و حسن و حسین(علیهم السلام) نازل شد، و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) [مدّت‌ها] قبل از اذان صبح در سحرها به درب خانه فاطمه(علیها السلام) می‌آمد و می‌فرمود: «السَّلَامُ عَلَیْکُمْ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ. وَ بَرَکَاتُهُ الصَّلَاةَ یَرْحَمُکُمُ اللَّه: إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً.»⁽³⁾

ودرروایت علی بن ابراهیم آمده که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) پس نزول آیه فوق هر روز به درب خانه‌ی علی(علیه السلام) می‌آمد و می‌فرمود:

«السَّلَامُ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ. وَ بَرَکَاتُهُ» و علی و فاطمه و حسن و حسین(علیهم السلام) می‌فرمودند: «وَ عَلَیْکَ السَّلَامُ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ» سپس رسول

خدا(صلی الله علیه و آله) دست‌های مبارک به دو طرف درب خانه‌ی آنان می‌گذارد و می‌فرمود: «الصَّلَاةَ الصَّلَاةَ یَرْحَمُکُمُ اللَّهُ إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً». و تا آخر عمر در مدینه این عمل ادامه داشت، و ابوالحمراء، خادم آن حضرت گوید: من شاهد آن بودم.⁽¹⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

«لَا یَشْغَلْکَ رِزْقٌ مَضْمُونٌ عَنْ عَمَلٍ مَفْرُوضٍ» یعنی نباید رزقی که از ناحیه خداوند ضمانت شده است، شما را از عمل واجب باز دارد.⁽²⁾

در آیه فوق خداوند اوّل امر به نماز نموده و به پیامبر خود(صلی الله علیه و آله) می‌فرماید:

خانواده خود را به نماز امر کن و بر آن پایدار و صابر باش، و به‌خاطر معاش و روزی، از نماز غافل مشو، چرا که ما نسبت به معاش و روزی، تو را مؤاخذه نمی‌کنیم بلکه ما روزی دهنده شما هستیم و عاقبت نیک برای اهل تقوا می‌باشد.

مؤلّف گوید:

آیه فوق از باب «ایّاک عنّی و اسمعی یا جاره» می‌باشد، چرا که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) هرگز در امر نماز سستی و کوتاهی نمی‌کرد و به‌خاطر رزق و روزی نماز را از یاد نمی برد، بنابراین بر همه مسلمانان واجب و لازم است که خانواده و فرزندان

خود را امر به نماز بکنند و در این راه صابر و کوشا باشند، وگرنه نماز بین خانواده مورد بی اعتنایی و تضییع قرار می‌گیرد و این خطرناک‌ترین مشکل خانواده‌ها خواهد بود، چرا که خداوند می‌فرماید: «فَوَیْلٌ لِّلْمُصَلِّینَ * الَّذِینَ هُمْ عَن صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ * الَّذِینَ هُمْ یُرَاؤُونَ * وَیَمْنَعُونَ الْمَاعُونَ».و ظاهر این آیه اعلان خطر و عذاب است برای ضایع کردن نماز،و به دنبال آن ریاکاری و جلوگیری از ماعون و اعمال خیر و احسان به مردم خواهد بود!! «أعاذنا الله من ذلک کله و لا حول و لا قوّة إلّا بالله.»

امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

خداوند تبارک و تعالی به موسی(علیه السلام) فرمود: ای موسی! وصیّت مرا در چهار چیز حفظ کن… تا وقتی که نبینی کنوز و گنج‌های من تمام شده، برای روزی خود غمگین مباش.⁽¹⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

نخستین چیزی که امّت مرا به آتش می‌فرستد، شهوت فرج و شهوت شکم است و بیشتر چیزی که سبب بهشت می‌شود، تقوا و حسن خلق است.⁽²⁾

و در روایتی نقل شده که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به ابی ذّر فرمود:

«و لو أنّ ابن آدم فرّ من رزقه کما یفرّ من الموت لیدرکه».یعنی اگر فرزند آدم از رزق خود فرار کند، همان گونه که از مرگ خود فرار می‌کند، رزق او به او خواهد رسید.⁽¹⁾

«قُلْ کُلٌّ مُّتَرَبِّصٌ فَتَرَبَّصُوا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحَابُ الصِّرَاطِ السَّوِیِّ وَمَنِ اهْتَدَی»⁽²⁾

امام کاظم(علیه السلام) می‌فرماید: پدرم فرمود:

مقصود از «الصِّرَاطِ السَّوِیِّ» حضرت قائم [آل محمّد] -- صلوات الله علیه -- است، و مقصود از «وَمَنِ اهْتَدَی» نیزآن حضرت است، و کسی هدایت می‌یابد که با اطاعت از او هدایت شود، و این آیه مانند آیه «وَ إِنِّی لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ. وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدی» می‌باشد، و مقصود: اهتدای به ولایت ماست.⁽³⁾

رَزین بن حبیش گوید: از امیرالمؤمنین -- صلوات الله علیه -- شنیدم که می‌فرمود:

هنگامی که میّت را داخل قبر می‌نمایند دو ملک به نام‌های: منکر و نکیر نزد او می‌آیند، و نخست از پروردگار او و سپس از پیامبر و از امام او سؤال می‌کنند، و اگر پاسخ صحیح بدهد نجات پیدا می‌کند، و اگر متحیّر شود

و نتواند پاسخ بدهد، او را عذاب می‌کنند؛ پس مردی گفت: اگر کسی خدا و پیامبر خود را شناخته باشد حال او چگونه خواهد بود؟ فرمود: او مُذَبذَب است، نه داخل گروه اهل نجات است و نه داخل گروه اهل عذاب است او گم‌راه خواهد بود؛ سپس این آیه را تلاوت فرمود: «مَنْ یُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلًا» و این شخص نیز راه نجاتی ندارد.»

همان گونه که به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) گفته شد:

ولیّ ما در این کیست؟ و آن حضرت فرمود: ولیّ شما در این زمان علیّ(علیه السلام) است و بعد از او نیز برای هر زمانی حجّتی و عالمی است که خداوند به وسیله او حجّت را بر مردم تمام می‌کند، و این صحیح نیست که برخی از افراد گم‌راه همانند گم‌راهان پیشین که چون پیامبرانشان از دنیا می‌رفتند می‌گفتند: «رَبَّنَا لَوْلَا أَرْسَلْتَ إِلَیْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آیَاتِکَ مِن قَبْلِ أَن نَّذِلَّ وَنَخْزَی». و این از ضلالت و گم‌راهی آنان و جهالت شان به آیات الهی یعنی اوصیای پیامبران بود و خداوند در پاسخ آنان فرمود: «قُلْ تَرَبَّصُوا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحَابُ الصِّرَاطِ السَّوِیِّ وَمَنِ اهْتَدَی»، و تربّص و انتظار آنان این بود که می‌گفتند: «ما از معرفت به اوصیا معذور هستیم، تا امام خود را بشناسیم» و خداوند آنان را ملامت نموده، چرا که اوصیاء همان اصحاب صراط هستند که نزد صراط می‌ایستند، و احدی داخل بهشت نمی‌شود مگر آن که آنان را هنگام میثاق شناخته باشند، و خداوند در کتاب خود آنان را معرّفی نموده و می‌فرماید: «وَ عَلَی الْأَعْرافِ رِجالٌ یَعْرِفُونَ کُلًّا بِسِیماهُمْ» و آنان گواهان بر اولیای خود هستند، و پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله) شهید و شاهد بر آنان است، همان گونه که در میثاق از آنان

پیمان گرفته شده و خداوند می‌فرماید: «فَکَیْفَ إِذا جِئْنا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ وَ جِئْنا بِکَ عَلی هؤُلاءِ شَهِیداً….»⁽¹⁾

سوره‌ی انبیاء

اشاره

محل نزول: مکّه.

تعداد آیات: 112 آیه به قرائت اهل کوفه و 111 آیه به قرائت دیگران، و آیه مورد اختلاف «ما لا یَنْفَعُکُمْ شَیْئاً وَ لا یَضُرُّکُمْ» می‌باشد. ⁽¹⁾

ثواب قرائت سوره‌ی انبیاء

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

کسی که از روی محبّت سوره‌ی انبیاء را قرائت کند، او همراه با جمیع پیامبران در بهشت خواهد بود، و در تمام عمر در چشم مردم عزیز می‌باشد.⁽²⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

کسی که سوره‌ی انبیاء را قرائت کند، خداوند حساب او را آسان و هر پیامبری که

نام او در این سوره برده شده، به او سلام می‌کند و با او مصافحه می‌نماید، و هر کس آن را روی پوست آهو [و غیر آن] بنویسد و بخوابد از خواب خود بیدار نمی‌شود مگر آن که به اذن الهی در خواب عجایب شیرین و با مسرّتی را خواهد دید.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

کسی که این سوره را روی پوست آهویی بنویسد و به کمر خود ببندد و بخوابد، از خواب بیدار نخواهد شد، مگر آن که آن نوشته از کمر او برداشته می‌شود [و مشکلات او اصلاح می‌گردد]. و خواندن این سوره برای بیماران و کسانی که به خواب نمی‌روند مؤثّر خواهد بود، و به اذن خداوند شفا خواهند یافت.⁽²⁾

سوره‌ی انبیاء، آیات 1 تا 18

متن:

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ وَهُمْ فِی غَفْلَةٍ مَّعْرِضُونَ 1 مَا یَأْتِیهِم مِّن ذِکْرٍ مَّن رَّبِّهِم مُّحْدَثٍ إِلَّا اسْتَمَعُوهُ وَهُمْ یَلْعَبُونَ 2 لَاهِیَةً قُلُوبُهُمْ وَأَسَرُّواْ النَّجْوَی الَّذِینَ ظَلَمُواْ هَلْ هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِّثْلُکُمْ أَفَتَأْتُونَ السِّحْرَ وَأَنتُمْ تُبْصِرُونَ 3 قَالَ رَبِّی یَعْلَمُ الْقَوْلَ فِی السَّمَاء وَالأَرْضِ وَهُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ 4 بَلْ قَالُواْ أَضْغَاثُ أَحْلاَمٍ بَلِ افْتَرَاهُ بَلْ هُوَ شَاعِرٌ فَلْیَأْتِنَا بِآیَةٍ کَمَا أُرْسِلَ الأَوَّلُونَ 5 مَا آمَنَتْ قَبْلَهُم مِّن قَرْیَةٍ أَهْلَکْنَاهَا أَفَهُمْ یُؤْمِنُونَ 6 وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَکَ إِلاَّ رِجَالاً نُّوحِی إِلَیْهِمْ فَاسْأَلُواْ أَهْلَ الذِّکْرِ إِن کُنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ 7 وَمَا جَعَلْنَاهُمْ جَسَدًا لَّا یَأْکُلُونَ الطَّعَامَ وَمَا کَانُوا خَالِدِینَ 8 ثُمَّ صَدَقْنَاهُمُ الْوَعْدَ فَأَنجَیْنَاهُمْ وَمَن نَّشَاء وَأَهْلَکْنَا الْمُسْرِفِینَ 9 لَقَدْ أَنزَلْنَا إِلَیْکُمْ کِتَابًا فِیهِ ذِکْرُکُمْ أَفَلَا تَعْقِلُونَ 10 وَکَمْ قَصَمْنَا مِن قَرْیَةٍ کَانَتْ ظَالِمَةً وَأَنشَأْنَا بَعْدَهَا قَوْمًا آخَرِینَ 11 فَلَمَّا أَحَسُّوا بَأْسَنَا إِذَا هُم مِّنْهَا یَرْکُضُونَ 12 لَا تَرْکُضُوا وَارْجِعُوا إِلَی مَا أُتْرِفْتُمْ فِیهِ وَمَسَاکِنِکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْأَلُونَ 13 قَالُوا یَا وَیْلَنَا إِنَّا کُنَّا ظَالِمِینَ 14

فَمَا زَالَت تِّلْکَ دَعْوَاهُمْ حَتَّی جَعَلْنَاهُمْ حَصِیدًا خَامِدِینَ 15 وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاء وَالْأَرْضَ وَمَا بَیْنَهُمَا لَاعِبِینَ 16 لَوْ أَرَدْنَا أَن نَّتَّخِذَ لَهْوًا لَّاتَّخَذْنَاهُ مِن لَّدُنَّا إِن کُنَّا فَاعِلِینَ 17 بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَی الْبَاطِلِ فَیَدْمَغُهُ فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ وَلَکُمُ الْوَیْلُ مِمَّا تَصِفُونَ 18

¬Kj

لغات:

«قَصم» به معنای شکستن است، و «قاصم الجبابرة» یعنی درهم شکننده‌ی جبّاران، و «إنشاء» به معنای ایجاد است، و اختراع و ابداع نیز به همین معناست، و «رَکض» دویدن با شدّت است، و «رَکَضَ دابّته» یعنی ضربها حتّی تعدو، و «ارتکاض الصبّی» اضطرا به فی الرحم، و «ترفه» به معنای نعمت است، و «مُترَف» به معنای متنعّم است، و «زاهق» به معنای هالک است و به معنای سمین نیز می‌آید، و «یَدمغه» از «دمغ» به معنای شکستن سر تا دماغ است، و «دَمَغَهَ یَدمَغُهُ» إذا أصاب دماغه.

ترجمه:

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر

حساب مردم به آنان نزدیک شده، در حالی که در غفلتند و روی گردانند! (1) هیچ یادآوری تازه‌ای از طرف پروردگارشان برای آن‌ها نمی‌آید، مگر آنکه با بازی (و شوخی) به آن گوش می‌دهند! (2) این در حالی است که دل‌های‌شان در لهو و بی‌خبری فرو رفته است! و ستمگران پنهانی نجوا کردند (و گفتند): «آیا جز این است که او بشری همانند شماست؟! آیا به سراغ سحر می‌روید، با این‌که (چشم دارید و) می‌بینید؟! (3) (پیامبر) گفت: «پروردگارم همه سخنان را، چه در آسمان باشد و چه در زمین، می‌داند و او شنوا و داناست!» (4) آن‌ها گفتند: «(آنچه محمّد(صلی الله علیه و آله)

آورده وحی نیست) بلکه خوابهایی آشفته است! اصلًا آن را بدروغ به خدا بسته نه، بلکه او یک شاعر است! (اگر راست می‌گوید) باید معجزه‌ای برای ما بیاورد همان گونه که پیامبران پیشین (با معجزات) فرستاده شدند!» (5) تمام آبادیهایی که پیش از این‌ها هلاک کردیم (تقاضای معجزات گوناگون کردند، و خواسته آنان عملی شد، ولی) هرگز ایمان نیاوردند آیا این‌ها ایمان می‌آورند؟! (6) ما پیش از تو، جز مردانی که به آنان وحی می‌کردیم، نفرستادیم! (همه انسان بودند، و از جنس بشر!) اگر نمی‌دانید، از آگاهان بپرسید. (7) آنان را پیکرهایی که غذا نخورند قرار ندادیم! عمر جاویدان هم نداشتند! (8) سپس وعده‌ای را که به آنان داده بودیم، وفا کردیم! آن‌ها و هر کس را که می‌خواستیم (از چنگ دشمنانشان)نجات دادیم و مسرفان را هلاک نمودیم! (9) ما بر شما کتابی نازل کردیم که وسیله تذکّر (و بیداری) شما در آن است! آیا نمی‌فهمید؟! (10) چه بسیار آبادیهای ستمگری را در هم شکستیم و بعد از آن‌ها، قوم دیگری روی کار آوردیم! (11) هنگامی که عذاب ما را احساس کردند، ناگهان پا به فرار گذاشتند! (12) (گفتیم:) فرار نکنید و به زندگی پر ناز و نعمت، و به مسکنهای پر زرق و برقتان بازگردید! شاید (سائلان بیایند و) از شما تقاضا کنند (شما هم آنان را محروم بازگردانید)! (13) گفتند: «ای وای بر ما! به یقین ما ستمگر بودیم!» (14) و هم چنان این سخن را تکرار می‌کردند، تا آن‌ها را درو کرده و خاموش ساختیم! (15) ما آسمان و زمین، و آنچه را در میان آن‌هاست از روی بازی نیافریدیم! (16) (بفرض محال) اگر می‌خواستیم سرگرمی انتخاب کنیم، چیزی متناسب خود انتخاب می‌کردیم! (17) بلکه ما حق را بر سر باطل می‌کوبیم تا آن را هلاک سازد و این گونه، باطل محو و نابود می‌شود! امّا وای بر شما از توصیفی که (درباره خدا و هدف آفرینش) می‌کنید! (18)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ وَهُمْ فِی غَفْلَةٍ مَّعْرِضُونَ * لَاهِیَةً قُلُوبُهُمْ وَأَسَرُّواْ النَّجْوَی الَّذِینَ ظَلَمُواْ هَلْ هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِّثْلُکُمْ أَفَتَأْتُونَ السِّحْرَ»⁽¹⁾

علی بن ابراهیم در تفسیر «اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ…» می‌فرماید:

یعنی قیامت و ساعت و حساب نزدیک است.

و صاحب مجمع البیان می‌فرماید:

قیامت به این خاطر قریب و نزدیک شمرده شده که یکی از اشراط ساعت، مبعث رسول خدا(صلی الله علیه و آله) می‌باشد و آن انجام گرفته و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: مبعوث شدن من و قیامت مانند این دو انگشت من است [که در کنار همدیگر قرار دارند.]⁽²⁾

از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

«إِنَ الدُّنْیَا قَدْ وَلَّتْ حَذَّاءَ [سریعة] فَلَمْ یَبْقَ مِنْهَا إِلَّا صُبَابَةٌ کَصُبَابَةِ الْإِنَاءِ». یعنی، دنیا با سرعت رو از شما گردانده و چیزی از آن باقی نمانده مگر به اندازه‌ی آبی که تَهِ ظرف می‌ماند.⁽³⁾

امام باقر(علیه السلام) در تفسیر آیه «إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ» فرمود:

مقصود، دشمنی آنان با اهل‌بیت و ظلم به آنان بعد از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است،

چنان که خداوند می‌فرماید: «وَأَسَرُّواْ النَّجْوَی الَّذِینَ ظَلَمُواْ هَلْ هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِّثْلُکُمْ أَفَتَأْتُونَ السِّحْرَ وَأَنتُمْ تُبْصِرُونَ.»⁽¹⁾

«فَاسْأَلُواْ أَهْلَ الذِّکْرِ إِن کُنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ»⁽²⁾

زراره گوید: امام باقر(علیه السلام) در تفسیر آیه فوق فرمود:

به خدا سوگند مائیم اهل ذکر. گفتم: شما مسئول هستید؟ فرمود: آری. گفتم: سؤال کنندگان ما هستیم؟ فرمود: آری. گفتم: پس بر ما واجب است که از شما سؤال کنیم؟ فرمود: آری. گفتم: و بر شما واجب است که جواب بدهید؟ فرمود: این به اختیار ماست، اگر بخواهیم جواب می‌دهیم و اگر نخواهیم جواب نمی‌دهیم. سپس این آیه را تلاوت نمود: «هذا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِکْ بِغَیْرِ حِسابٍ.»⁽³⁾

محمّدبن مسلم گوید: به امام باقر(علیه السلام) گفتم: گروهی بین ما هستند که گمان می‌کنند: «أَهْلَ الذِّکْرِ» در آیه «فَاسْأَلُواْ أَهْلَ الذِّکْرِ إِن کُنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ» یهود و نصارا هستند؟

امام(علیه السلام) فرمود:

«اگر این گونه باشد آنان شما را به دین خود دعوت می‌کنند» سپس با دست خود به سینه خویش اشاره نمود و فرمود: اهل ذکر ماییم و ماییم مسئولون، و ذکر، دو معنا دارد، 1. رسول خدا(صلی الله علیه و آله) چنان که خداوند می‌فرماید: «ذکراً رسولاً»، 2. قرآن، چنان که می‌فرماید: «إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ». (بنابراین آنان اهل قرآن و اهل پیامبرند، و در سوره نحل تفصیل این معنا گذشت.)⁽¹⁾

و قوله تعالی لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَیْکُمْ کِتاباً فِیهِ ذِکْرُکُمْ أَ فَلا تَعْقِلُونَ. تأویله. [تأویل الآیات،ص 319، ح 3]

«لَقَدْ أَنزَلْنَا إِلَیْکُمْ کِتَابًا فِیهِ ذِکْرُکُمْ أَفَلَا تَعْقِلُونَ»⁽²⁾

امام کاظم(علیه السلام) فرمود:

مقصود از «فِیهِ ذِکْرُکُمْ» اطاعت شما [شیعیان] از امام و پیشوای بعد از پیامبر(صلی الله علیه و آله) است که سبب عزّت شما می‌باشد.⁽³⁾

برخی از بزرگان گفته‌اند:

«معنای این آیه این است که اطاعت از امام حقّ، بعد از پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله) سبب

ذکر و شرافت شما است.»⁽¹⁾

«وَکَمْ قَصَمْنَا مِن قَرْیَةٍ کَانَتْ ظَالِمَةً وَأَنشَأْنَا بَعْدَهَا قَوْمًا آخَرِینَ *… یَا وَیْلَنَا إِنَّا کُنَّا ظَالِمِینَ…»⁽²⁾

حضرت زین العابدین(علیه السلام) درباره‌ی زهد در دنیا می‌فرماید:

خداوند در کتاب خود به گوش شما رسانده است که او با ستمکاران از اقوام پیشین چه کرده! چنان که می‌فرماید: «وَکَمْ قَصَمْنَا مِن قَرْیَةٍ کَانَتْ ظَالِمَةً» و مقصود اهل قریه است، تا این که می‌فرماید: «فَلَمَّا أَحَسُّوا بَأْسَنَا إِذَا هُم مِّنْهَا یَرْکُضُونَ» یعنی چون عذاب ما را احساس کردند ناگهان فرار نمودند، و خداوند به آنان می‌فرماید: «لَا تَرْکُضُوا وَارْجِعُوا إِلَی مَا أُتْرِفْتُمْ فِیهِ وَمَسَاکِنِکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْأَلُونَ» [و این نوعی تحقیر است نسبت به آنان] و چون عذاب بر آنان فرود آمد، گفتند: «یَا وَیْلَنَا إِنَّا کُنَّا ظَالِمِینَ» و این گونه بود سخن آنان، تا ما با عذاب خود آنان را درو کردیم وهلاک شدند «فَمَا زَالَت تِّلْکَ دَعْوَاهُمْ حَتَّی جَعَلْنَاهُمْ حَصِیدًا خَامِدِینَ» سپس فرمود: به خدا سوگند این آیات موعظه و اعلان خطر است، اگر شما پند بگیرید و بترسید؟!⁽³⁾

بدر بن خلیل گوید: از امام باقر(علیه السلام) شنیدم که در تفسیر «فَلَمَّا أَحَسُّوا بَأْسَنا إِذا هُمْ مِنْها یَرْکُضُون…» فرمود:

هنگامی که قائم ما؟عج؟ قیام می‌کند، به سراغ بنی‌امیّه -- در شام -- می‌فرستد، و آنان به روم فرار می‌کنند و رومیان به آنان می‌گویند: ما شما را راه نمی‌دهیم تا به نصرانیّت در آیید» پس آنان صلیب به گردن می‌آویزند و نصرانی می‌شوند، و چون اصحاب مهدی قائم؟عج؟ رومیان را می‌یابند،آنان در خواست امان و صلح می‌کنند، و اصحاب قائم؟عج؟ به آنان می‌گویند: به شما امان نمی‌دهیم تا کسانی که از ما نزد شما هستند را به ما باز گردانید و چون چنین می‌کنند، به

آنان می‌گویند: «باید گنج‌هایی را که از آن‌ها اطلاع دارید معرّفی کنید» و آنان در این هنگام می‌گویند: «یَا وَیْلَنَا إِنَّا کُنَّا ظَالِمِینَ…» و این سخن را همواره می‌گویند تا با شمشیر به دست اصحاب مهدی کشته می‌شوند…⁽¹⁾

فَما زالَتْ تِلْکَ دَعْواهُمْ حَتَّی جَعَلْناهُمْ حَصِیداً خامِدِینَ بِالسَّیْفِ. [بحار الأنوار، ج 52،ص 377؛ کافی، ج 8، ص 51]B

«وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاء وَالْأَرْضَ وَمَا بَیْنَهُمَا لَاعِبِینَ * لَوْ أَرَدْنَا أَن نَّتَّخِذَ لَهْوًا…»⁽¹⁾

عبد الأعلی گوید:

از امام صادق(علیه السلام) درباره‌ی غنا سؤال کردم و گفتم: مخالفین [یعنی اهل سنّت] گمان کرده‌اند که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) اجازه داده که گفته شود:

«جئناکم، جئناکم -- حیّونا حیّونا نحیّکم»؟ فرمود: دروغ می‌گویند، چرا که خداوند می‌فرماید: «وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاء وَالْأَرْضَ وَمَا بَیْنَهُمَا لَاعِبِینَ * لَوْ أَرَدْنَا أَن نَّتَّخِذَ لَهْوًا لَّاتَّخَذْنَاهُ مِن لَّدُنَّا إِن کُنَّا فَاعِلِینَ * بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَی الْبَاطِلِ فَیَدْمَغُهُ فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ وَلَکُمُ الْوَیْلُ مِمَّا تَصِفُونَ» سپس فرمود: «وای بر فلانی از این سخنانی که می‌گوید». عبد الأعلی گوید: آن شخص در مجلس حاضر نبود.⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

هرگز باطلی مقابل حق قرار نمی‌گیرد، جز آن که حق بر باطل غالب خواهد بود، چرا که خداوند می‌فرماید: «بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِ عَلَی الْباطِلِ فَیَدْمَغُهُ فَإِذا هُوَ زاهِقٌ.»⁽³⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

«مَنْ صَارَعَ الْحَقَ صَرَعَه» یعنی کسی که با حق کشتی بگیرد، حق او را زمین می‌زند.⁽¹⁾

و در روایتی از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

«مَا تَدَارَأَ اثْنَانِ فِی أَمْرٍ قَطُّ، فَأَعْطی أَحَدُهُمَا النَّصَفَ من صَاحِبه فَلَمْ یَقْبَلْ مِنْهُ، إِلَّا أُدِیلَ مِنْهُ». یعنی هرگز دو نفر با همدیگر نزاع نمی‌کنند که یکی از آنان به رفیق خود انصاف بدهد [و به حق راضی باشد] و آن دیگری سخن او را نپذیرد، مگر آن که مغلوب خواهد شد.⁽²⁾

سوره‌ی انبیاء، آیات 19 تا 36

متن:

وَلَهُ مَن فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَنْ عِندَهُ لَا یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِهِ وَلَا یَسْتَحْسِرُونَ 19 یُسَبِّحُونَ اللَّیْلَ وَالنَّهَارَ لَا یَفْتُرُونَ 20 أَمِ اتَّخَذُوا آلِهَةً مِّنَ الْأَرْضِ هُمْ یُنشِرُونَ 21 لَوْ کَانَ فِیهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا فَسُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا یَصِفُونَ 22 لَا یُسْأَلُ عَمَّا یَفْعَلُ وَهُمْ یُسْأَلُونَ 23 أَمِ اتَّخَذُوا مِن دُونِهِ آلِهَةً قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَکُمْ هَذَا ذِکْرُ مَن مَّعِیَ وَذِکْرُ مَن قَبْلِی بَلْ أَکْثَرُهُمْ لَا یَعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُم مُّعْرِضُونَ 24 وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِکَ مِن رَّسُولٍ إِلَّا نُوحِی إِلَیْهِ أَنَّهُ لَاإِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ 25 وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بَلْ عِبَادٌ مُّکْرَمُونَ 26 لَا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُم بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ 27 یَعْلَمُ مَا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا یَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَی وَهُم مِّنْ خَشْیَتِهِ مُشْفِقُونَ 28 وَمَن یَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّی إِلَهٌ مِّن دُونِهِ فَذَلِکَ نَجْزِیهِ جَهَنَّمَ کَذَلِکَ نَجْزِی الظَّالِمِینَ 29 أَوَلَمْ یَرَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ کَانَتَا

رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاء کُلَّ شَیْءٍ حَیٍّ أَفَلَا یُؤْمِنُونَ 30 وَجَعَلْنَا فِی الْأَرْضِ رَوَاسِیَ أَن تَمِیدَ بِهِمْ وَجَعَلْنَا فِیهَا فِجَاجًا سُبُلًا لَعَلَّهُمْ یَهْتَدُونَ 31 وَجَعَلْنَا السَّمَاء سَقْفًا مَّحْفُوظًا وَهُمْ عَنْ آیَاتِهَا مُعْرِضُونَ 32 وَهُوَ الَّذِی خَلَقَ اللَّیْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ کُلٌّ فِی فَلَکٍ یَسْبَحُونَ 33 وَمَا جَعَلْنَا لِبَشَرٍ مِّن قَبْلِکَ الْخُلْدَ أَفَإِن مِّتَّ فَهُمُ الْخَالِدُونَ 34 کُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ وَنَبْلُوکُم بِالشَّرِّ وَالْخَیْرِ فِتْنَةً وَإِلَیْنَا تُرْجَعُونَ 35 وَإِذَا رَآکَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِن یَتَّخِذُونَکَ إِلَّا هُزُوًا أَهَذَا الَّذِی یَذْکُرُ آلِهَتَکُمْ

وَهُم بِذِکْرِ الرَّحْمَنِ هُمْ کَافِرُونَ 36»

¬Kj

لغات:

«استحسار» به معنای ناتوانی و از پای در آمدن است، و «رواسی» به معنای کوه‌هاست، و «راسیه» به معنای ثابته است، و «مَید» به معنای اضطراب در جهات است، و «فَجّ» به معنای طریق وسیع بین دو کوه است، و «فلک» در اصل به معنای هر چیز مدوّر است، و «فلکة المغزل» به‌خاطر دائره بودن آن است، و سباحه و عوم و سبح و جری به معنای شناور بودن است، و «هَزْو» و سخریّه به یک معناست.

ترجمه:

از آن اوست آنان که در آسمان‌ها و زمینند! و آن‌ها که نزد اویند [فرشتگان] هیچ گاه از عبادتش استکبار نمی‌ورزند، و هرگز خسته نمی‌شوند. (19) (تمام) شب و روز را تسبیح می‌گویند و سست نمی‌گردند. (20) آیا آن‌ها خدایانی از زمین برگزیدند که (خلق می‌کنند و) منتشر می‌سازند؟! (21) اگر در آسمان و زمین، جز «اللَّه» خدایان

دیگری بود، فاسد می‌شدند (و نظام جهان به هم می‌خورد)! منزه است خداوند پروردگار عرش، از توصیفی که آن‌ها می‌کنند! (22) هیچ کس نمی‌تواند بر کار او خرده بگیرد ولی در کارهای آن‌ها، جای سؤال و ایراد است! (23) آیا آن‌ها معبودانی جز خدا برگزیدند؟! بگو: «دلیلتان را بیاورید! این سخن کسانی است که با من هستند، و سخن کسانی [پیامبرانی] است که پیش از من بودند!» امّا بیشتر آن‌ها حق را نمی‌دانند و به همین دلیل (از آن) روی گردانند. (24) ما پیش از تو هیچ پیامبری را نفرستادیم مگر این‌که به او وحی کردیم که: «معبودی جز من نیست پس تنها مرا پرستش کنید.» (25) آن‌ها گفتند: «خداوند رحمان فرزندی برای خود انتخاب کرده است»! او منزه است (از این عیب و نقص) آن‌ها [فرشتگان] بندگان شایسته اویند. (26) هرگز در سخن بر او پیشی نمی‌گیرند و (پیوسته) به فرمان او عمل می‌کنند. (27) او اعمال امروز و آینده و اعمال گذشته آن‌ها را می‌داند و آن‌ها جز برای کسی که خدا راضی (به شفاعت برای او) است شفاعت نمی‌کنند و از ترس او بیمناکند. (28) و هر کس از آن‌ها بگوید: «من جز خدا، معبودی دیگرم»، کیفر او را جهنّم می‌دهیم! و ستمگران را این گونه کیفر خواهیم داد. (29) آیا کافران ندیدند که آسمان‌ها و زمین به هم پیوسته بودند، و ما آن‌ها را از یکدیگر باز کردیم و هر چیز زنده‌ای را از آب قرار دادیم؟! آیا ایمان نمی‌آورند؟! (30) و در زمین، کوه‌های ثابت و پابرجایی قرار دادیم، مبادا آن‌ها را بلرزاند! و در آن، درّه‌ها و راه‌هایی قرار دادیم تا هدایت شوند! (31) و آسمان را سقف محفوظی قرار دادیم ولی آن‌ها از آیات آن روی‌گردانند. (32) او کسی است که شب و روز و خورشید و ماه را آفرید هر یک در مداری در حرکتند! (33) پیش از تو (نیز) برای هیچ انسانی جاودانگی قرار ندادیم (وانگهی آن‌ها که انتظار مرگ تو را می‌کشند،) آیا اگر تو بمیری، آنان جاوید خواهند

بود؟! (34) هر انسانی طعم مرگ را می‌چشد! و شما را با بدیها و خوبیها آزمایش می‌کنیم و سرانجام بسوی ما بازگردانده می‌شوید! (35) هنگامی که کافران تو را می‌بینند، کاری جزاستهزا کردن تو ندارند (و می‌گویند:) آیا این همان کسی است که سخن از خدایان شما می‌گوید؟! در حالی که خودشان ذکر خداوند رحمان را انکار می‌کنند. (36)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَلَهُ مَن فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَنْ عِندَهُ لَا یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِهِ…»⁽¹⁾

حضرت رضا(علیه السلام) می‌فرماید:

ملائکه معصوم و محفوظ از کفر و کارهای زشت هستند، و این به‌خاطر الطاف الهی به آنان است و خداوند درباره‌ی آنان می‌فرماید: «لا یَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ. وَ یَفْعَلُونَ ما یُؤْمَرُونَ» و نیز درباره‌ی آنان می‌فرماید: «وَلَهُ مَن فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَنْ عِندَهُ [یعنی ملائکة] لَا یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِهِ وَلَا یَسْتَحْسِرُونَ* یُسَبِّحُونَ اللَّیْلَ وَالنَّهَارَ لَا یَفْتُرُونَ.»⁽²⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

خداوند تبارک و تعالی را ملائکه‌ای است که هر قسمت از بدن آنان خدای؟عز؟ را با صداهای گوناگون، تسبیح و حمد می‌گوید، و آنان [از خشوعی که دارند]

سرهای خود را به آسمان بالا نمی‌کنند، و نیز سرهای خود را به طرف پاهای خود پایین نمی‌اندازند، به‌خاطر گریه و ترس از خداوند؟عز؟.⁽¹⁾

امام سجّاد(علیه السلام) ضمن حدیث طولانی درباره‌ی خلقت عرش می‌فرماید:

عرش را هشت پایه است و بر هر پایه و رکنی از آن، ملائکه مأمورند که عدد آنان را جز خداوند نمی‌داند، و آنان شب و روز خدا را تسبیح می‌کنند و خسته نمی‌شوند!⁽²⁾

از امام صادق(علیه السلام) سؤال شد: آیا ملائکه می‌خوابند؟ فرمود:

جز خداوند هر موجود زنده‌ای می‌خوابد، ملائکه نیز می‌خوابند.گفتم: خداوند می‌فرماید: «یُسَبِّحُونَ اللَّیْلَ وَالنَّهَارَ لَا یَفْتُرُونَ»؟ فرمود: می‌خوابند و لکن نفس‌های آنان تسبیح است.⁽³⁾

B

وَحْدَهُ جل جلاله وَ الْمَلَائِکَةُ یَنَامُونَ فَقُلْتُ یَقُولُ اللَّهُ جل جلاله یُسَبِّحُونَ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ لا یَفْتُرُونَ فَقَالَ أَنْفَاسُهُمْ تَسْبِیحٌ. [کمال الدین و تمام النعمة، ج 2، ص 666]

و در حدیث معراج آمده که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

سپس با جبرئیل به ملائکه‌ای برخورد کردیم که خداوند هر گونه می‌خواسته آنان را آفریده، و صورت‌های‌شان را هر گونه می‌خواسته قرار داده است، و هیچ بخشی از بدن‌های آنان نبود مگر آن که تسبیح و حمد خدا را با صداهای بلند و لغات گوناگون با گریه و خوف از خدا انجام می‌داد، و من از جبرئیل از احوال آنان سؤال نمودم و او گفت: «همین گونه که می‌بینی آن‌ها خلق شده‌اند، و هرگز یکی از آنان تا کنون با ملکی که در کنار اوست سخن نگفته است، و هرگز از خوف خداوند سرهای خود را بالا و یا پایین نبرده‌اند» پس من بر آنان سلام کردم و آنان با اشاره‌ی سر به من جواب دادند و از خشوعی که داشتند به من نگاه نکردند، پس جبرئیل به آنان گفت: این محمّد پیامبر رحمت است و خداوند او را به رسالت و نبوّت بر بندگان خود مبعوث نموده و او خاتم پیامبران و آقای آنان است، آیا با او سخن نمی‌گوئید؟ و چون این سخن را از جبرئیل شنیدند روی خود را به من کردند و سلام نمودند و مرا گرامی داشتند و به من و امّت من

بشارت به خیر و سعادت دادند.⁽¹⁾

«لَوْ کَانَ فِیهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا فَسُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا یَصِفُونَ»⁽¹⁾

هشام بن حکم گوید: امام صادق(علیه السلام) در پاسخ یکی از منکرین توحید فرمود:

اگر بگویی خداوند متعدد است [و دو خدا عالم را تدبیر می‌نمایند] جز این نیست که یا هر دو را قدیم و قویّ بدانی و یا هر دو را ضعیف بدانی و یا یکی از آنان را قوی و دیگری را ضعیف بدانی، پس اگر هر دو قوی باشند برای چه یکی از آنان دیگری را از بین نمی‌برد تا خود تدبیر عالم را به دست بگیرد؟ و اگر بگویی یکی از آنان قویّ و دیگری ضعیف است ثابت می‌شود که آن قوی حاکم و صاحب تدبیر است، چرا که به اعتقاد تو دیگری ضعیف می‌باشد، از سویی اگر بگویی آنان دو خدایند، باید یا بگویی: از هر جهت متفّق هستند و یا متفّرق و مختلف اند؟ و چون ما عالم را منظّم می‌بینیم و در جریان و حرکت شب و روز و خورشید و ماه اختلالی نمی‌یابیم،معلوم می‌شود که مدبّر یکی است، و اگر تو ادعای خلاف توحید بکنی باید دلیلی برای عدم نظم بیاوری تا بتوانی دو خدا و دو مدبّر را تصوّر کنی و در آن صورت مواضع عدم نظم چیز سوّمی خواهد بود و اگر مدّعی سه خدا شوی باز این معنا تکرار می‌شود و باید معتقد به پنج خدا و… باشی و آن بی نهایت خواهد بود.⁽²⁾

هشام بن حکم گوید: به امام صادق(علیه السلام) گفتم: دلیل بر توحید و یگانگی خدا چیست؟ فرمود:

اتصّال تدبیر و تمامیّت و کمال صنع، و تدبیر [صحیح]، چنان که خداوند می‌فرماید: «لَوْ کَانَ فِیهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا.»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) در حدیث اهلیلجه می‌فرماید:

اگر خدای دیگری جز خدای واحد می‌بود، هر کدام آنان هر چه را می‌خواست خلق می‌کرد «لَذَهَبَ کُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ» و یکی بر دیگری سلطه و قدرت پیدا می‌کرد و او را از بین می‌برد «وَ لَعَلا بَعْضُهُمْ عَلی بَعْضٍ» و هر کدام کار دیگری را فاسد و دگرگون می‌نمود «و لأفسد کُلُ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَلَی صَاحِبِهِ.»⁽²⁾

«لَا یُسْأَلُ عَمَّا یَفْعَلُ وَهُمْ یُسْأَلُونَ * أَمِ اتَّخَذُوا مِن دُونِهِ آلِهَةً قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَکُمْ…»⁽¹⁾

ابن اذینه گوید: به امام صادق(علیه السلام) گفتم: فدای شما شوم درباره‌ی قضا و قدر چه می‌فرمایید؟ فرمود:

می‌گویم: خدای تبارک و تعالی هنگامی که در قیامت مردم را جمع می‌کند، از آنچه به آنان دستور داده سؤال می‌کند و از چیزهایی که بر آنان قضا و تقدیر نموده سؤال نمی‌کند.⁽²⁾

جابر جعفی گوید: به امام باقر(علیه السلام) گفتم: ای فرزند رسول خدا! ما مشاهده می‌کنیم که برخی از فرزندان، مرده به دنیا می‌آیند، و برخی با خلقت ناقص، و برخی نابینا و گنگ و کر، و برخی چون به دنیا می‌آیند می‌میرند، و برخی تا نزدیک بلوغ زنده می‌مانند، و برخی به پیری می‌رسند، علّت آن چیست؟! امام(علیه السلام) فرمود:

خداوند به تدبیر و خلقت، اولی و سزاوارتر از مردم است، چرا که او خالق و مالک آنان است، بنابراین او هر کس را از عمر [و یا ادامه عمر] منع کند، حقّی از او ضایع ننموده، چرا که طلبی نداشته است، و کسی را که به او عمر داده، او نیز طلبی از خداوند نداشته است و خداوند به او تفضّل و احسان

نموده است و اگر به کسی تفضّل نکند خلاف عدل او نخواهد بود، «وَلَا یُسْأَلُ عَمَّا یَفْعَلُ وَهُمْ یُسْأَلُونَ.»

جابر گوید: به امام باقر(علیه السلام) گفتم: ای فرزند رسول خدا! چگونه است که خداوند از کار خود سؤال نمی‌شود؟ فرمود:

به‌خاطر این که او کار خلاف حکمت و صواب انجام نمی‌دهد، و اوست: متکبّر و جبّار و واحد قهّار، پس کسی که در خود از قضای الهی سختی وحرجی احساس می‌کند، کافر شده است، و کسی که چیزی از افعال و تقدیرات خداوند را انکار کند و ناپسند بداند [حکمت] خدا را انکار کرده است.⁽¹⁾

حضرت رضا(علیه السلام) می‌فرماید: خداوند تبارک و تعالی می‌فرماید:

ای فرزند آدم! تو با مشیّت من، آنچه می‌خواهی را اراده می‌کنی، و با نیروی من واجبات مرا انجام می‌دهی، و با نعمت من قدرت بر معصیت من پیدا

می‌کنی، و من تو را شنوا و بینا و توانا قرار دادم، و آنچه از خوبی به تو برسد از خداوند است، و آنچه بدی به تو برسد و گناه بکنی، از ناحیه تو خواهد بود، چرا که من به حسنات تو سزاوارتر از تو هستم و تو به گناهان خود سزاوارتر از من هستی و به این خاطر است که احدی حق ندارد از کار من سؤال کند [و مرا مؤاخذه کند] و لکن مردم مورد سؤال و مؤاخذه می‌شوند. «لَا أُسْأَلُ عَمَّا أفْعَلُ وَهُمْ یُسْأَلُونَ.»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) در تفسیر «هَذَا ذِکْرُ مَنْ مَعِیَ وَ ذِکْرُ مَنْ قَبْلِی» می‌فرماید:

مقصود از «مَنْ مَعِیَ» موجودین هستند و مقصود از «ذِکْرُ مَنْ قَبْلِی» گذشتگان می باشند.⁽²⁾

«وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بَلْ عِبَادٌ مُّکْرَمُونَ…»⁽³⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

مقصود از آیه فوق نصارا هستند که گفتند: «إِنَ الْمَسِیحَ ابْنُ اللَّهِ» و یهود هستند که گفتند: «عُزَیْرٌ ابْنُ اللَّهِ» و نیز کسانی هستند که درباره‌ی ائمّه(علیهم السلام) غلوّ نمودند، [و نیز گروهی مانند مشرکین ملائکه را دختران خدا نامیدند] و خداوند خود را تنزیه نموده و می‌فرماید: «سُبْحانَهُ بَلْ عِبادٌ مُکْرَمُونَ» یعنی

خداوند منزّه است از این که فرزندی داشته باشد وکسانی را که گمان کردند فرزندان خدا هستند آنان بندگان مکرّم خداوندند، و در سوره زمر نیز خداوند پاسخ آنان را داده و می‌فرماید: «لَوْ أَرادَ اللَّهُ أَنْ یَتَّخِذَ وَلَداً -- لَاصْطَفی مِمَّا یَخْلُقُ ما یَشاءُ.»⁽¹⁾

اصبغ بن نباته گوید:

ما پشت سر امیرالمؤمنین(علیه السلام) حرکت می‌کردیم و مردی از قریش با ما بود و گفت: یا امیرالمؤمنین! شما گروهی از مردم را کشتید، و اطفالی را یتیم کردید، و کردید آنچه کردید؟! پس امیرالمؤمنین(علیه السلام) به او توجّه نمود و فرمود: «إِخْسَأ».

و ناگهان آن مرد سگ سیاهی شد و به آن حضرت پناهنده شد و دم خود را تکان می‌داد، پس امیر المؤمنین(علیه السلام) او را دید و به او ترحّم نمود و لب‌های مبارک خود را حرکت داد و آن مرد به حال اوّل بازگشت، پس دیگری به آن حضرت گفت: یا امیرالمؤمنین شما چنین قدرتی دارید و معاویه با شما دشمنی می‌کند؟! امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: «نَحْنُ عِبَادُ اللَّهِ مُکْرَمُونَ لَا نَسْبِقُهُ بِالْقَوْلِ وَ نَحْنُ بِأَمْرِهِ عَامِلُونَ» یعنی ما بندگان گرامی خدا هستیم و بر کار خدا پیشی نمی‌گیریم و سخنی خلاف او نمی‌گوییم و به دستور او عمل می‌نماییم.⁽²⁾

مؤلّف گوید:

به همین مضمون روایت دیگری نیز قبل از این روایت در خرائج نقل شده است.⁽¹⁾

«لَا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُم بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ * یَعْلَمُ مَا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَایَشْفَعُونَ…» ⁽²⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) در یکی از خطبه‌های خود می‌فرماید:

خداوند پس از مقام پیامبر(صلی الله علیه و آله) عده‌ای از بندگان خود را مخصوص به کرامت و علوّ مقام و مرتبه رسول خود نموده و آنان را دعوت کنندگان مردم به سوی خود و راهنمایان آنان در هر قرن و زمانی قرار داده است، و خلقت آنان را قبل از عالم ذرّ، به صورت انوار آفریده و ناطق به تمجید و تحمید و شکر خود نموده است و آنان را حجّت‌های خویش بر همه اهل توحید و اهل عبودیّت معرّفی کرده و موجودات عالم [جز انسان] را با لغات گوناگون ناطق به فضائل آنان و ربوبیّت خود و خضوع در پیشگاه «فاطر الأرضین و السماوات» وا داشته است و اولیای خود را شاهد بر خلّاقیّت خویش نموده

و آنان را بر هر چه می‌خواسته ولایت داده و نیز آنان بندگانی [مطیع و] بیان کننده و تراجم مشیّت و اراده‌ی خود قرار داده که «لَا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُم بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ * یَعْلَمُ مَا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا یَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَی وَهُم مِّنْ خَشْیَتِهِ مُشْفِقُونَ.»⁽¹⁾

حضرت هادی(علیه السلام) در زیارت امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌فرماید:

[زائر آن حضرت باید بگوید:] «یَا وَلِیَ اللَّهِ إِنَ لِی ذُنُوباً کَثِیرَةً فَاشْفَعْ لِی إِلَی رَبِّکَ عزّوجلّ، فَإِنَ لَکَ عِنْدَ اللَّهِ مَقَاماً مَحْمُوداً، وَ إِنَّ لَکَ عِنْدَ اللَّهِ جَاهاً وَ شَفَاعَةً، وَ قَالَ الله تَعَالَی: «وَ لا یَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضی.»⁽²⁾

«وَلَا یَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَی وَهُم مِّنْ خَشْیَتِهِ مُشْفِقُونَ»⁽¹⁾

حضرت رضا(علیه السلام) از پدران خود از امیرالمؤمنین(علیه السلام) از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل نموده که فرمود:

«هر کس ایمان به حوض من نداشته باشد، خدا او را وارد بر حوض من نکند، و هر کس ایمان به شفاعت من نداشته باشد، خداوند او را به شفاعت من نرساند» سپس فرمود: «شفاعت من تنها برای اهل کبائر از امّت من است، و امّا نیکوکاران، نیازی به شفاعت من نخواهند داشت.»

حسین بن خالد راوی حدیث گوید: به حضرت رضا(علیه السلام) گفتم: ای فرزند رسول خدا! معنای آیه «وَلَا یَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَی» چیست؟ فرمود:

«لَا یَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَی دِینَه». یعنی شفاعت نمی‌کنند مگر برای کسانی که دین‌شان مورد قبول و رضایت باشد. [و شیعه دوازده امامی باشند.]⁽²⁾

محمّدبن ابی عمیر گوید: از حضرت موسی بن جعفر(علیه السلام) شنیدم که می‌فرمود:

مخلّد در آتش دوزخ نخواهند بود، مگر اهل کفر و انکار حق و اهل ضلالت و شرک، و از مؤمنین هر کس از گناهان کبیره پرهیز کند، صغائر از او سؤال نمی‌شود، چنان که

خداوند می‌فرماید: «إِنْ تَجْتَنِبُوا کَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئاتِکُمْ وَ نُدْخِلْکُمْ مُدْخَلًا کَرِیماً». گفتم: ای فرزند رسول خدا! شفاعت برای چه کسانی از مؤمنین خواهد بود؟ فرمود: پدرم از پدران خود از علیّ(علیه السلام) نقل نمود که فرمود: از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) شنیدم که می‌فرمود: شفاعت من مخصوص به اهل کبائر از امّتم می‌باشد، و امّا نیکوکاران و محسنین را نیازی به شفاعت من نیست.

ابن ابی عمیر گوید: به امام کاظم(علیه السلام) گفتم: چگونه شفاعت اختصاص به اهل کبائر دارد، در حالی که خداوند متعال می‌فرماید: «وَلَا یَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَی» و کسی که اهل کبائر باشد، مورد رضایت خدا نیست؟! فرمود:

ای ابا احمد! هیچ مؤمنی نیست که مرتکب گناهی شود، مگر آن که پشیمان خواهد شد، و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرموده است: «کَفی بِالنَّدَمِ تَوْبَةً» یعنی برای توبه، پشیمانی کافیست و نیز فرموده است: «مَنْ سَرَّتْهُ حَسَنَةٌ وَ سَاءَتْهُ سَیِّئَةٌ فَهُوَ مُؤْمِنٌ» یعنی «هر کس از کار نیک خشنود شود و از کار بد پشیمان گردد مؤمن خواهد بود» و کسی که از گناه خود پشیمان نباشد مؤمن نخواهد بود، و شفاعت برای او واجب نخواهد شد، و او ظالم محسوب می‌شود و خداوند می‌فرماید: «ما لِلظَّالِمِینَ مِنْ حَمِیمٍ وَ لا شَفِیعٍ یُطاعُ» گفتم: ای فرزند رسول خدا! چگونه کسی که از گناه خود نادم نباشد مؤمن نیست؟ فرمود: ای ابا احمد! کسی که مرتکب گناه کبیره شود و بداند کیفر خواهد شد، قطعاً پشیمان خواهد بود و چون پشیمان می‌شود تائب و مستحقّ شفاعت می‌گردد، و اگر از گناه خود پشیمان نشود و اصرار به گناه داشته باشد، بخشوده نمی‌شود، چرا که او مؤمن به عقوبت و کیفر گناه خود نیست و اگر مؤمن به عقوبت می‌بود، پشیمان می‌شد، و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «لَا کَبِیرَةَ مَعَ الِاسْتِغْفَارِ وَ

لَا صَغِیرَةَ مَعَ الْإِصْرَارِ» و امّا این که خداوند می‌فرماید: «وَلَا یَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَی» یعنی «لَا یَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَی دِینَه» و دین اقرار به جزا، نسبت به حسنات و سیّئات است، پس کسی که دین او مورد رضایت خداوند است قطعاً پس از گناه پشیمان می‌شود، چرا که به قیامت و عقاب معرفت دارد.⁽¹⁾

«أَوَلَمْ یَرَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ کَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاء کُلَّ شَیْءٍ حَیٍّ»⁽¹⁾

مرحوم شیخ مفید در کتاب ارشاد نقل نموده که عمروبن عبید [عالم و فقیه اهل تسنّن] نزد امام باقر(علیه السلام) آمد تا با سؤالات خود آن حضرت را بیازماید، پس گفت: فدای شما شوم معنای آیه «أَوَلَمْ یَرَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ…» چیست؟ ورتق و فتق چه معنایی دارد؟ امام باقر(علیه السلام) فرمود:

آسمان نخست بسته بود و بارانی نمی‌بارید، و زمین نیز بسته بود و گیاهی در آن نمی‌رویید. پس عمروبن عبید ناتوان شد و چیزی نگفت، و باز سؤال کرد و گفت: فدای شما شوم! مقصود از غضب الهی در آیه «وَ مَنْ یَحْلِلْ عَلَیْهِ غَضَبِی فَقَدْ هَوی» چیست؟ امام باقر(علیه السلام) فرمود: غضب خداوند عقاب اوست، و اگر کسی گمان کند که چیزی خدا را تغییر می‌دهد، کافر شده است.⁽²⁾

شیخ مفید؟ره؟ در کتاب اختصاص با سند خود از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

مردی از یهود نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آمد و گفت: «ای محمّد! تو گمان کرده‌ای

که رسول خدا هستی و همانند موسی به تو وحی می‌شود؟» رسول خدا(صلی الله علیه و آله)فرمود: «آری، من آقای فرزندان آدم هستم و فخری نمی‌کنم و من خاتم پیامبران و پیشوای متقیّن و رسول ربّ العالمین هستم.» مرد یهودی گفت: آیا فرستاده‌ی خدا به عرب هستی و یا به عجم و یا به ما؟ رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:من فرستاده خداوند به همه مردم هستم.

سپس مرد یهودی سؤالاتی کرد و پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله) به او پاسخ داد و پس از شنیدن هر پاسخی، مرد یهودی می‌گفت: «صدّقت یا محمّد» سپس گفت: به من بگویید: فضل شما بر پیامبران چیست؟ و فضل عشیره و اهل‌بیت شما بر مردم دیگر چیست؟ رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «امّا فضل من بر پیامبران این است که همه پیامبران بر قوم خود نفرین کردند و خداوند دعای آنان را مستجاب کرد و من دعای خود را ذخیره نموده‌ام برای شفاعت امّت خود در قیامت، و امّا فضل عشیره و اهل‌بیت و ذریّه من بر مردم، مانند فضل آب بر چیزهای دیگر است، چنان که خداوند می‌فرماید: «وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاء کُلَّ شَیْءٍ حَیٍّ أَفَلَا یُؤْمِنُونَ» و محبّت اهل‌بیت و عشیره و ذریّه من سبب کامل شدن دین است»، پس مرد یهودی گفت: صدقت یا محمّد.⁽¹⁾

ابوالربیع گوید:

در سالی که هشام بن عبدالملک به حجّ رفته بود من و عدّه‌ای همراه امام باقر(علیه السلام) به حجّ رفتیم و در آن سال نافع غلام عمربن خطّاب نیز همراه هشام بود، و چون نافع دید که مردم در کنار رکن حجرالأسود گرد امام باقر(علیه السلام) جمع شده‌اند به هشام گفت: یا امیر المؤمنین این مرد کیست که مردم این گونه گرد او جمع شده‌اند؟ هشام گفت: «او پیامبر اهل کوفه محمّدبن علیّ بن الحسین(علیهم السلام) است» نافع گفت: «ای هشام تو شاهد باش که من نزد او خواهم رفت و سؤالاتی از او خواهم نمود که جز پیامبر و یا پیامبرزاده و یا وصیّ پیامبر نمی‌تواند پاسخ آن‌ها را بدهد» هشام گفت:

«سؤالات خود را بکن شاید بتوانی او را خجل و شرمسار نمایی» پس نافع آمد و مردم برای او راه باز کردند تا خود را به امام باقر(علیه السلام) نزدیک کرد و گفت: «ای محمّدبن علی من تورات و انجیل و زبور و قرآن را خوانده‌ام و حلال و حرام آن‌ها را دانسته‌ام و آمده‌ام سؤالاتی را از شما بکنم که جز پیامبر و وصیّ پیامبر و فرزند پیامبر، قادر بر پاسخ آن‌ها نیستند.» امام باقر(علیه السلام) سر مبارک خود را بالا نمود و فرمود: «از هر چه می‌خواهی سؤال کن» پس نافع مسائل خود را مطرح نمود و امام(علیه السلام) پاسخ آن ها را داد و یکی از سؤالات او این بود که گفت: «مقصود از آیه «أَوَلَمْ یَرَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ کَانَتَا رَتْقًا

فَفَتَقْنَاهُمَا» چیست؟ امام باقر(علیه السلام) فرمود: هنگامی که خداوند آدم را به زمین هبوط داد آسمان‌ها بسته بود و باران نمی‌بارید و زمین نیز گیاهی نمی‌رویاند، و چون خداوند توبه آدم را پذیرفت آسمان بارید و ابرها را خداوند دستور داد تا ببارند و زمین را امر نمود تا اشجار و میوه‌ها را برویاند و نهرها پر از آب شود و این معنای رتق و فتق آسمان‌ها و زمین است» نافع گفت: راست گفتی ای فرزند رسول خدا(صلی الله علیه و آله).⁽¹⁾

[کافی، ج 8، ص 120، ح 93]B

مؤلّف گوید:

حدیث فوق در تفسیر آیه «وَ نادی أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ…» آیه 46 اعراف گذشت.

«وَمَا جَعَلْنَا لِبَشَرٍ مِّن قَبْلِکَ الْخُلْدَ أَفَإِن مِّتَّ فَهُمُ الْخَالِدُونَ * کُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ وَنَبْلُوکُم بِالشَّرِّ وَالْخَیْرِ فِتْنَةً وَإِلَیْنَا تُرْجَعُونَ»⁽¹⁾

علی بن ابراهیم قمّی گوید:

هنگامی که خداوند به پیامبر خود(صلی الله علیه و آله) خبر داد که بعد از او اهل‌بیت او گرفتار می‌شوند و دیگران خلافت را غاصبانه از آنان می‌گیرند او غمگین شد، و خداوند [برای تسلیت به او] فرمود: «وَمَا جَعَلْنَا لِبَشَرٍ مِّن قَبْلِکَ الْخُلْدَ…» تا این که فرمود: «کُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ وَ نَبْلُوکُم بِالشَّرِّ وَالْخَیْرِ فِتْنَةً» یعنی ما شما را با خیر یعنی با مال و سلامت، و با شرّ، یعنی با بیماری و فقر آزمایش می‌کنیم و شما به سوی ما باز خواهید گشت و با این سخن خداوند به رسول خود (صلی الله علیه و آله) اعلام نمود که هر انسان و هر موجود زنده‌ای خواهد مرد.

امیرالمؤمنین(علیه السلام) روزی به دنبال جنازه‌ای حرکت می‌نمود وچون شنید که مردی می‌خندد، به او فرمود:

تو فکر می‌کنی که مرگ برای غیر ما نوشته شده؟ و وعده‌ی حقّ خداوند بر غیر ما واجب شده؟ و امواتی که تشییع می‌کنیم مسافرانی هستند که به زودی به ما باز می‌گردند؟! آیا ما بدن‌های آنان را در قبرهای‌شان نمی‌گذاریم، و میراث آنان را نمی‌خوریم و باز گمان می‌کنیم که پس از آنان در دنیا جاوید خواهیم ماند؟! به راستی ما پندها را فراموش کردیم و آفات را از خود بروز دادیم.

سپس فرمود:

ای مردم خوشا به حال کسی که عیبش او را از گفتن عیوب دیگران باز دارد، و بدون احساس نقصی، تواضع کند، و با اهل فقه و رحمت هم‌نشین باشد، و با ناتوان‌ها و مساکین رفت و آمد کند، و مال خود را که جمع نموده در غیر معصیت [و در راه خیر] مصرف کند.

تا این که فرمود:

ای مردم! خوشا به حال کسی که نفس او ذلیل باشد، و کسب و درآمدش پاکیزه باشد، و باطن او صالح و پاک باشد، و اخلاق او نیکو باشد، و اضافه مال خود را انفاق کند، و اضافه‌ی سخن خود را نگهدارد، و شرّ خود را از مردم دور نماید، و به سنّت و روش دین راضی باشد و به طرف بدعت نرود، ای مردم: خوشا به حال کسی که ملازم خانه خود باشد، و پاره نان خود را بخورد، و بر خطاهای خود بگرید، و خود را به زحمت بیندازد، و مردم از او راحت باشند.⁽¹⁾

B

و قال أمیر المؤمنین(علیه السلام) یوما و قد تبع جنازة فسمع رجلا یضحک فقال کأن الموت فیها علی غیرنا کتب، و کأن الحق علی غیرنا وجب، و کأن الذین نشیع من الأموات سفر عما قلیل إلینا راجعون ننزلهم أجداثهم و نأکل تراثهم کأنا مخلدون بعدهم، قد نسینا کل واعظة و رمینا بکل حائجة أیها الناس طوبی لمن شغله عیبه عن عیوب الناس و تواضع من غیر منقصة و جالس أهل الفقه و الرحمة و خالط أهل الذل و المسکنة و أنفق مالا جمعه فی غیر معصیة، أیها الناس طوبی لمن ذلت نفسه و طاب کسبه و صلحت سریرته و حسنت خلیقته و أنفق الفضل من ماله و أمسک الفضل من کلامه و عدل عن الناس شره و وسعته السنة و لم یتعد إلی البدعة، أیها الناس طوبی لمن لزم بیته و أکل کسرته و بکی علی خطیئته و کان من نفسه فی شغل و الناس منه فی راحة. [تفسیر قمّی، ج 2، ص 45]

زراره گوید:

به امام باقر(علیه السلام) گفتم: آیا کسی که کشته می‌شود مرده است؟ فرمود: موت، موت است ، و قتل، قتل است. گفتم: مگر این نیست که هر کس کشته شود مرده است؟! فرمود: «سخن خدا صادق‌تر از سخن تو است، او در قرآن بین کشته شدن و مردن فرق گذارده و می‌فرماید: «أَفَإِن مَّاتَ أَوْ قُتِلَ» و می‌فرماید: «وَ لَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَی اللَّهِ تُحْشَرُونَ» بنابراین موت، موت است و قتل، قتل است و چنین نیست که تو می‌گویی» گفتم: خداوند می‌فرماید: «کُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ»؟ فرمود: کسی که کشته می‌شود طعم مرگ را نچشیده است، و ناچار باید به دنیا بازگردد تا مرگ را بچشد.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

امیرالمؤمنین(علیه السلام) بیمار شد، و برخی به عیادت او رفتند و گفتند: چگونه است حال شما یا امیرالمؤمنین؟ فرمود: شرّ است؛ گفتند: این سخن، سخن مثل شما نیست؟! فرمود: خداوند می‌فرماید: «وَنَبْلُوکُم بِالشَّرِّ وَالْخَیْرِ فِتْنَةً» و خیر صحّت و بی نیازی است و شرّ بیماری و فقر است.⁽¹⁾

سوره‌ی انبیاء، آیات 37 تا 50

متن:

خُلِقَ الْإِنسَانُ مِنْ عَجَلٍ سَأُرِیکُمْ آیَاتِی فَلَا تَسْتَعْجِلُونِ 37 وَیَقُولُونَ مَتَی هَذَا الْوَعْدُ إِن کُنتُمْ صَادِقِینَ 38 لَوْ یَعْلَمُ الَّذِینَ کَفَرُوا حِینَ لَا یَکُفُّونَ عَن وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلَا عَن ظُهُورِهِمْ وَلَا هُمْ یُنصَرُونَ 39 بَلْ تَأْتِیهِم بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ فَلَا یَسْتَطِیعُونَ رَدَّهَا وَلَا هُمْ یُنظَرُونَ 40 وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِّن قَبْلِکَ فَحَاقَ بِالَّذِینَ سَخِرُوا مِنْهُم مَّا کَانُوا بِهِ

یَسْتَهْزِؤُون 41 قُلْ مَن یَکْلَؤُکُم بِاللَّیْلِ وَالنَّهَارِ مِنَ الرَّحْمَنِ بَلْ هُمْ عَن ذِکْرِ رَبِّهِم مُّعْرِضُونَ 42 أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُم مِّن دُونِنَا لَا یَسْتَطِیعُونَ نَصْرَ أَنفُسِهِمْ وَلَا هُم مِّنَّا یُصْحَبُونَ 43 بَلْ مَتَّعْنَا هَؤُلَاء وَآبَاءهُمْ حَتَّی طَالَ عَلَیْهِمُ الْعُمُرُ أَفَلَا یَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِی الْأَرْضَ نَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا أَفَهُمُ الْغَالِبُونَ 44 قُلْ إِنَّمَا أُنذِرُکُم بِالْوَحْیِ وَلَا یَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعَاء إِذَا مَا یُنذَرُونَ 45 وَلَئِن مَّسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِّنْ عَذَابِ رَبِّکَ لَیَقُولُنَّ یَا وَیْلَنَا إِنَّا کُنَّا ظَالِمِینَ 46 وَنَضَعُ الْمَوَازِینَ الْقِسْطَ لِیَوْمِ الْقِیَامَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئًا وَإِن کَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِّنْ خَرْدَلٍ أَتَیْنَا بِهَا وَکَفَی بِنَا حَاسِبِینَ 47 وَلَقَدْ آتَیْنَا مُوسَی وَهَارُونَ الْفُرْقَانَ وَضِیَاء وَ ذِکْرًا لِّلْمُتَّقِینَ 48 الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُم بِالْغَیْبِ وَهُم مِّنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ 49 وَهَذَا ذِکْرٌ مُّبَارَکٌ أَنزَلْنَاهُ أَفَأَنتُمْ لَهُ مُنکِرُونَ 50»

¬Kj

لغات:

«مَن یَکْلَؤُکُم» کلائه به معنای حفظ است، و «نفخه» به معنای وقعه، عذاب سبک و یسیر است و «نفحة طیّبة» ضدّ آن است، و «مَوَازِینَ الْقِسْطَ» یعنی موازین عدل، و تقدیر آن «نضع الموازین ذوات القسط» است، و مراد از «ساعة» قیامت است، و «اشفاق» هراس از کیفر اعمال است وگرنه خشیت از ذات مقدّس پروردگار کریم و رحیم و ارحم الراحمین معنا ندارد، و «ذکر» در این‌جا به معنای قرآن است، و به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نیز «ذکر» گفته شده همان گونه که گذشت، و «ذِکْراً رَسُولًا» به همین معناست.

ترجمه:

(آری،) انسان از عجله آفریده شده ولی عجله نکنید بزودی آیاتم را به شما نشان

خواهم داد! (37) آن‌ها می‌گویند: «اگر راست میگویید، این وعده (قیامت) کی فرا می‌رسد؟!» (38) ولی اگر کافران می‌دانستند زمانی که (فرا می‌رسد) نمی‌توانند شعله‌های آتش را از صورت و از پشتهای خود دور کنند، و هیچ کس آنان را یاری نمی‌کند (این قدر درباره قیامت شتاب نمی‌کردند)! (39) (آری، این مجازات الهی) بطور ناگهانی به سراغ‌شان می‌آید و مبهوت‌شان می‌کند آن چنان که توانایی دفع آن را ندارند، و به آن‌ها مهلت داده نمی‌شود! (40) (اگر تو را استهزا کنند نگران نباش،) پیامبران پیش از تو را (نیز) استهزا کردند امّا سرانجام، آنچه را استهزا می‌کردند دامان مسخره‌کنندگان را گرفت (و مجازات الهی آن‌ها را در هم کوبید)! (41) بگو: «چه کسی شما را در شب و روز از (مجازات) خداوند بخشنده نگاه می‌دارد؟!» ولی آنان از یاد پروردگارشان روی‌گردانند! (42) آیا آن‌ها خدایانی دارند که می‌توانند در برابر ما از آنان دفاع کنند؟! (این خدایان ساختگی، حتّی) نمی‌توانند خودشان را یاری دهند (تا چه رسد به دیگران) و نه از ناحیه ما با نیرویی یاری می‌شوند! (43) ما آن‌ها و پدرانشان را (از نعمتها) بهره‌مند ساختیم، تا آنجا که عمر طولانی پیدا کردند (و مایه غرور و طغیانشان شد) آیا نمی‌بینند که ما پیوسته به سراغ زمین آمده، و از آن (و اهلش) می‌کاهیم؟! آیا آن‌ها غالبند (یا ما)؟! (44) بگو: «من تنها بوسیله وحی شما را انذار می‌کنم!» ولی آن‌ها که گوشهای‌شان کر است، هنگامی که انذار می‌شوند، سخنان را نمی‌شنوند! (45) اگر کمترین عذاب پروردگارت به آنان برسد، فریادشان بلند می‌شود که: «ای وای بر ما! ما همگی ستمگر بودیم!» (46) ما ترازوهای عدل را در روز قیامت برپا می‌کنیم پس به هیچ کس کمترین ستمی نمی‌شود و اگر بمقدار سنگینی یک دانه خردل (کار نیک و بدی) باشد، ما آن را حاضر می‌کنیم و کافی است که ما حساب‌کننده باشیم! (47) ما به موسی

و هارون، «فرقان»[وسیله جدا کردن حق از باطل] و نور، و آنچه مایه یادآوری برای پرهیزگاران است، دادیم. (48) همانان که از پروردگارشان در نهان می‌ترسند، و از قیامت بیم دارند! (49) و این (قرآن) ذکر مبارکی است که (بر شما) نازل کردیم آیا شما آن را انکار می‌کنید؟! (50)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«خُلِقَ الْإِنسَانُ مِنْ عَجَلٍ سَأُرِیکُمْ آیَاتِی فَلَا تَسْتَعْجِلُونِ»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

هنگامی که خداوند آدم را خلق نمود و در بیشتر بدن او روح داخل شد [و به زانوهای او رسید] آدم از جای خود به طرف میوه‌های بهشت پرید!⁽²⁾

علیّ بن ابراهیم قمّی گوید:

هنگامی که روح در آدم دمیده شد و به زانوهای او رسید، خواست حرکت کند، نتوانست، از این رو خداوند فرمود: «خُلِقَ الْإِنسَانُ مِنْ عَجَلٍ.»⁽³⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

از عجله و شتاب در امور، قبل رسیدن وقت مناسب هر امری، پرهیز کن، و هنگام امکان و وقت مناسب کوتاهی مکن، و چون کاری قابل انجام نیست

لجاجت مکن، و چون وقت انجام آن رسید سستی مکن، و هر کاری را در وقت خود انجام بده.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

سلامت در امور نیاز به دقّت کامل دارد، و عجله سبب ندامت و پشیمانی می‌شود، و کسی که عملی را در غیر وقت خود شروع کند، نتیجه آن در زمان مناسب به دست نخواهد آمد.⁽²⁾

«أَفَلَا یَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِی الْأَرْضَ نَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا»⁽³⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

«نُقْصَانُهَا ذَهَابُ عَالِمِهَا» یعنی کم شدن اطراف زمین به معنای رحلت عالِم از دنیاست.⁽⁴⁾

مؤلّف گوید:

روایات در معنای این آیه در سوره‌ی رعد گذشت.

«وَلَئِن مَّسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِّنْ عَذَابِ رَبِّکَ لَیَقُولُنَّ یَا وَیْلَنَا إِنَّا کُنَّا ظَالِمِینَ»⁽⁵⁾

سعیدبن مسیّب گوید: حضرت زین العابدین(علیه السلام) در سخنان خود که مردم را موعظه می‌نمود در تفسیر آیه فوق فرمود:

خداوند پس از آیه «وَ کَمْ قَصَمْنا مِنْ قَرْیَةٍ…» باز سخن از اهل گناه و معاصی به میان آورده و می‌فرماید: «وَلَئِن مَّسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِّنْ عَذَابِ رَبِّکَ لَیَقُولُنَّ یَا وَیْلَنَا إِنَّا کُنَّا ظَالِمِینَ» سپس فرمود: اگر شما مردم بگویید: مقصود از آیات فوق اهل شرک است من می‌گویم: خداوند به دنبال این آیات می‌فرماید: «وَنَضَعُ الْمَوَازِینَ الْقِسْطَ لِیَوْمِ الْقِیَامَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئًا وَإِن کَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِّنْ خَرْدَلٍ أَتَیْنَا بِهَا وَکَفَی بِنَا حَاسِبِینَ»؟! و شما بدانید که برای اهل شرک، موازین نصب نمی‌شود و نامه‌هایی تنظیم نمی‌گردد، بلکه آنان یکباره به دوزخ برده می‌شوند و نصب موازین و باز کردن نامه‌ها، برای [گنهکاران] اهل اسلام است، پس ای بندگان خدا! تقوای خدا را از یاد نبرید!⁽¹⁾

«وَنَضَعُ الْمَوَازِینَ الْقِسْطَ لِیَوْمِ الْقِیَامَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئًا…»⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

مقصود از «مَوَازِینَ الْقِسْطَ» پیامبران و اوصیا هستند.⁽³⁾

و در سخن دیگری فرمود:

«مقصود: پیامبران و أئمّه آل بیت محمّد(صلی الله علیه و آله) هستند.⁽¹⁾

و در احتجاج از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل شده که آن حضرت در پاسخ زندیقی که مسائلی را سؤال کرده بود فرمود:

«مقصود از «مَوَازِینَ الْقِسْطَ» میزان عدل است که در قیامت دین خلایق به وسیله آن وزن می‌شود، و خداوند آنان را نسبت به حقوقی که بر همدیگر داشته‌اند پاداش می‌دهد و حق مظلوم را از ظالم می‌گیرد.

سپس فرمود:

معنای قول خداوند «فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِینُهُ» و «وَ مَنْ خَفَّتْ مَوازِینُهُ» قلّت حساب و کثرت حساب است، و مردم در قیامت دارای طبقات و منازلی هستند، برخی حساب آسانی دارند و با شادی به اهل خود باز می‌گردند و برخی بدون حساب داخل بهشت می‌شوند، چرا که از دنیا چیزی برای خود بر نداشته‌اند، و حساب قیامت بر اساس بهره‌مندی از دنیاست، و برخی را مانند أئمّه کفر و پیشوایان ضلالت بر نقیر [یعنی نخ وسط هسته خرما] و قطمیر [یعنی پوست روی هسته خرما] مؤاخذه می‌کنند، و برای آنان وزنی نیست و اعتنایی به آنان نمی‌شود، چرا که آنان در دنیا اعتنایی به امر و نهی خدا نداشته‌اند، از این رو خالدِ در دوزخ می‌باشند و آتش صورت‌های آنان را احاطه نموده و صورت‌های‌شان زشت می‌باشد.⁽²⁾

و نیز در احتجاج از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که آن حضرت در جواب سائلی که گفت: آیا اعمال وزن می‌شود؟ فرمود:

اعمال جسم نیست که وزن شود، بلکه اوصاف اعمال وزن می‌شود و کسی نیاز به وزن دارد که از عدد اشیا جاهل باشد و سنگینی و سبکی آن‌ها را نداند. در حالی که چیزی بر خداوند پوشیده نیست. سائل گفت: پس معنای میزان چیست؟ فرمود: میزان به معنای عدل است. سائل گفت: معنای «فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِینُهُ» چیست؟ فرمود: یعنی کسی که عمل او رجحان پیدا کند.⁽¹⁾

سوره‌ی انبیاء، آیات 50 تا 73

متن:

وَلَقَدْ آتَیْنَا إِبْرَاهِیمَ رُشْدَهُ مِن قَبْلُ وَکُنَّا بِه عَالِمِینَ 51 إِذْ قَالَ لِأَبِیهِ وَقَوْمِهِ مَا هَذِهِ التَّمَاثِیلُ

الَّتِی أَنتُمْ لَهَا عَاکِفُونَ 52 قَالُوا وَجَدْنَا آبَاءنَا لَهَا عَابِدِینَ 53 قَالَ لَقَدْ کُنتُمْ أَنتُمْ وَآبَاؤُکُمْ فِی ضَلَالٍ مُّبِینٍ 54 قَالُوا أَجِئْتَنَا بِالْحَقِّ أَمْ أَنتَ مِنَ اللَّاعِبِینَ 55 قَالَ بَل رَّبُّکُمْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الَّذِی فَطَرَهُنَّ وَأَنَا عَلَی ذَلِکُم مِّنَ الشَّاهِدِینَ 56 وَتَاللَّهِ لَأَکِیدَنَّ أَصْنَامَکُم بَعْدَ أَن تُوَلُّوا مُدْبِرِینَ 57 فَجَعَلَهُمْ جُذَاذًا إِلَّا کَبِیرًا لَّهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَیْهِ یَرْجِعُونَ 58 قَالُوا مَن فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنَا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِینَ 59 قَالُوا سَمِعْنَا فَتًی یَذْکُرُهُمْ یُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِیمُ 60 قَالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلَی أَعْیُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَشْهَدُونَ 61 قَالُوا أَأَنتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنَا یَا إِبْرَاهِیمُ 62 قَالَ بَلْ فَعَلَهُ کَبِیرُهُمْ هَذَا فَاسْأَلُوهُمْ إِن کَانُوا یَنطِقُونَ 63 فَرَجَعُوا إِلَی أَنفُسِهِمْ فَقَالُوا إِنَّکُمْ أَنتُمُ الظَّالِمُونَ 64 ثُمَّ نُکِسُوا عَلَی رُؤُوسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلَاء یَنطِقُونَ 65 قَالَ أَفَتَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ مَا لَا یَنفَعُکُمْ شَیْئًا وَلَا یَضُرُّکُمْ 66 أُفٍّ لَّکُمْ وَلِمَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ 67 قَالُوا حَرِّقُوهُ وَانصُرُوا آلِهَتَکُمْ إِن کُنتُمْ فَاعِلِینَ 68 قُلْنَا یَا نَارُ کُونِی بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَی إِبْرَاهِیمَ 69 وَأَرَادُوا بِهِ کَیْدًا فَجَعَلْنَاهُمُ الْأَخْسَرِینَ 70 وَنَجَّیْنَاهُ وَلُوطًا إِلَی الْأَرْضِ الَّتِی بَارَکْنَا فِیهَا لِلْعَالَمِینَ 71 وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَقَ وَیَعْقُوبَ نَافِلَةً وَکُلًّا جَعَلْنَا صَالِحِینَ 72 وَ جَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَأَوْحَیْنَا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرَاتِ وَإِقَامَ الصَّلَاةِ وَإِیتَاء الزَّکَاةِ وَکَانُوا لَنَا عَابِدِینَ 73»

¬Kj

لغات:

«نافله» به معنای عطیّه‌ی خاصّ است، و «نفل» به معنای نفعی است که زائد بر واجب باشد و مورد ستایش قرار بگیرد و از این قبیل است نافله نماز و آن زائد بر واجب است، و بعضی گفته‌اند: نافله به معنای غنیمت است، و «عاکفون» به معنای مقیمون است، و «جُذاذاً» یعنی قِطاعاً و قِطَعاً، و «أفٍّ لکم» یعنی قُبْحاً لکم و آن صدای آدم متضجّر است، و «الْأَرْضِ الَّتِی بارَکْنا فِیها لِلْعالَمِینَ» شام است که

بیشتر پیامبران در آن مبعوث شده‌اند، و خداوند اسحاق و یعقوب را عطیّه و یا زیاده از خواسته ابراهیم به او عطا نمود.⁽¹⁾

ترجمه:

و این (قرآن) ذکر مبارکی است که (بر شما) نازل کردیم آیا شما آن را انکار می‌کنید؟! (50) ما وسیله رشد ابراهیم را از قبل به او دادیم و از (شایستگی) او آگاه بودیم… (51) آن هنگام که به پدرش (آزر) و قوم او گفت: «این مجسمه‌های بی‌روح چیست که شما همواره آن‌ها را پرستش می‌کنید؟!» (52) گفتند: «ما پدران خود را دیدیم که آن‌ها را عبادت می‌کنند.» (53) گفت: «مسلّماً هم شما و هم پدرانتان، در گم‌راهی آشکاری بوده‌اید!» (54) گفتند: «آیا مطلب حقّی برای ما آورده‌ای، یا شوخی می‌کنی؟!» (55) گفت: «(کاملًا حقّ آورده‌ام) پروردگار شما همان پروردگار آسمان‌ها و زمین است که آن‌ها را ایجاد کرده و من بر این امر، از گواهانم! (56) و به خدا سوگند، در غیاب شما، نقشه‌ای برای نابودی بتهایتان می‌کشم!» (57) سرانجام (با استفاده از یک فرصت مناسب)، همه آن‌ها -- جز بت بزرگشان -- را قطعه قطعه کرد شاید سراغ او بیایند (و او حقایق را بازگو کند)! (58) (هنگامی که منظره بتها را دیدند،) گفتند: «هر کس با خدایان ما چنین کرده، قطعاً از ستمگران است (و باید کیفر سخت ببیند)!» (59) (گروهی) گفتند: «شنیدیم نوجوانی از (مخالفت با) بتها سخن می‌گفت که او را ابراهیم می‌گویند.» (60) (جمعیّت) گفتند: «او را در برابر دیدگان مردم بیاورید، تا گواهی دهند!» (61) (هنگامی که ابراهیم را حاضر کردند،) گفتند: «تو این کار را با خدایان ما کرده‌ای، ای ابراهیم؟!» (62) گفت: «بلکه این کار را بزرگ‌شان کرده است! از آن‌ها بپرسید اگر سخن می‌گویند!» (63)

آن‌ها به و جدان خویش بازگشتند و (به خود) گفتند: «حقّا که شما ستمگرید!» (64) سپس بر سرهای‌شان واژگونه شدند (و حکم و جدان را بکلّی فراموش کردند و گفتند:) تو می‌دانی که این‌ها سخن نمی‌گویند! (65) (ابراهیم) گفت: «آیا جز خدا چیزی را می‌پرستید که نه کمترین سودی برای شما دارد، و نه زیانی به شما می‌رساند! (نه امیدی به سودشان دارید، و نه ترسی از زیانشان!) (66) اف بر شما و بر آنچه جز خدا می‌پرستید! آیا اندیشه نمی‌کنید (و عقل ندارید)؟! (67) گفتند: «او را بسوزانید و خدایان خود را یاری کنید، اگر کاری از شما ساخته است!» (68) (سرانجام او را به آتش افکندند ولی ما) گفتیم: «ای آتش! بر ابراهیم سرد و سالم باش!» (69) آن‌ها می‌خواستند ابراهیم را با این نقشه نابود کنند ولی ما آن‌ها را زیانکارترین مردم قرار دادیم! (70) و او و لوط را به سرزمین (شام) -- که آن را برای همه جهانیان پربرکت ساختیم -- نجات دادیم! (71) و اسحاق، و علاوه بر او، یعقوب را به وی بخشیدیم و همه آنان را مردانی صالح قرار دادیم! (72) و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما، (مردم را) هدایت می‌کردند و انجام کارهای نیک و برپاداشتن نماز و ادای زکات را به آن‌ها وحی کردیم و تنها ما را عبادت می‌کردند. (73)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَلَقَدْ آتَیْنَا إِبْرَاهِیمَ رُشْدَهُ مِن قَبْلُ وَکُنَّا بِه عَالِمِینَ *… بَعْدَ أَن تُوَلُّوا مُدْبِرِینَ»⁽¹⁾

علی بن ابراهیم قمّی گوید:

ابراهیم(علیه السلام) مردم را از بت پرستی نهی نمود و آنان به سخن او گوش فرا ندادند و چون عید آنان فرا رسید و نمرود و اهل مملکت او از شهر خارج شدند و ابراهیم اظهار کراهت نمود و از شهر خارج نشد و نمرود او را مسئول

بت خانه قرار داد، وابراهیم طعامی فراهم کرد و داخل بت خانه برد و مقابل هر کدام از بت‌ها قرار داد و گفت: بخور و چون بت دعوت ابراهیم را اجابت نمی‌کرد، دست و پای او را می‌شکست و این عمل را با همه بت‌ها انجام داد و سپس تبر را به گردن بت بزرگ انداخت، و چون نمرود و اهل مملکت او از عید بازگشتند و وضع بت‌ها را دیدند، گفتند:

«هر کس این عمل را با خدایان ما انجام داده، از ستمکاران خواهد بود» پس برخی گفتند: «در این‌جا جوانی بود که از بت‌ها بدگویی می‌کرد و او ابراهیم فرزند آذر است» پس او را نزد نمرود آوردند و نمرود به پدر ابراهیم گفت: آیا تو به من خیانت کردی و اعتقاد این فرزند را کتمان نمودی؟ آذر گفت: این کار را مادر او کرده است پس نمرود مادر ابراهیم را خواست و به او گفت: برای چه تو اعتقاد این جوان را کتمان کردی و او با خدایان ما چنین کرد؟! مادر ابراهیم گفت: «ای پادشاه! من به‌خاطر رعیّت تو چنین کردم» نمرود گفت: برای چه؟ مادر ابراهیم گفت: من دیدم که تو فرزندان پسر مردم را می‌کشی، و نسل آنان قطع خواهد شد، پس با خود گفتم: «اگر من این فرزند را به مأمورین بدهم و او را بکشند و دست از کشتن بقیّه مردم بردارند باکی نیست و اگر دست از کشتن بقیّه مردم بر نمی‌دارند، من این فرزند را نگه می‌دارم تا نسل مردم قطع نشود و اکنون تو او را یافته‌ای اگر می‌خواهی، او را بکش و دست از کشتن بقیّه فرزندان مردم بردار» پس نمرود حرف او را پسندید و به ابراهیم گفت: ای ابراهیم چه کسی با خدایان ما چنین کرده است؟! ابراهیم(علیه السلام) فرمود: آن بت بزرگ چنین کاری را انجام داده است، اگر سخن می‌گویند شما از آنان سؤال کنید.

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

به خدا سوگند بت بزرگ چنین نکرده بود و ابراهیم(علیه السلام) نیز دروغ نگفت، چرا که عمل بت بزرگ را معلّق بر سخن گفتن او نمود، یعنی اگر سخن می‌گوید، چنین کاری را انجام داده است -- پس نمرود درباره‌ی ابراهیم با قوم خود مشورت نمود و آنان گفتند: «او را آتش بزنید و خدایان خود را یاری کنید»

در این‌جا امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

«قوم نمرود چون ناپاک [و زنازاده] بودند به نمرود گفتند: «ابراهیم را آتش بزنید و خدایان خود را یاری کنید» و قوم فرعون چون زنازاده و ناپاک نبودند به فرعون گفتند: موسی و برادرش را نگهدار و ساحران را خبر کن تا امر او روشن شود» پس نمرود ابراهیم را حبس نمود تا هیزم جمع کردند و در روز موعود، نمرود و لشکر او آماده شدند، تا ببینند چگونه ابراهیم در آتش افکنده می‌شود، پس ابلیس آمد و برای آنان منجنیق ساخت تا بتوانند ابراهیم را در وسط آتش قرار بدهند، و آتش به قدری زیاد بود که پرندگان هنگام عبور از آن می‌سوختند، پس ابراهیم را در منجنیق گذاردند، و پدر ابراهیم آمد و مشتی بر ابراهیم زد و گفت: «دست از اعتقاد خود بردار».

از سویی خداوند ملائکه را به آسمان دنیا فرستاد و همه موجودات از خداو ند درخواست نجات ابراهیم را کردند، و زمین گفت: خدایا احدی جز ابراهیم در روی زمین، تو را نمی‌پرستد و اکنون او را آتش می‌زنند؟! و ملائکه گفتند: خدایا خلیل تو ابراهیم در آتش انداخته می‌شود؟! خطاب شد: «اگر او مرا بخواند نجاتش می‌دهم».

جبرئیل گفت: خدایا او خلیل توست و جز او کسی تو را روی زمین پرستش

نمی‌کند و تو دشمن خود را بر او مسلّط نموده‌ای و او می‌خواهد ابراهیم را آتش بزند؟! خطاب شد: «ای جبرئیل ساکت باش این سخن کسی است که راه چاره را بسته بداند در حالی که او بنده‌ی من است و من هر گاه بخواهم نجاتش می‌دهم و اگر او مرا بخواند او را اجابت می‌کنم» پس ابراهیم(علیه السلام) پروردگار خود را با سوره‌ی اخلاص خواند و گفت: «یَا اللَّهُ یَا وَاحِدُ یَا أَحَدُ یَا صَمَدُ -- یَا مَنْ لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ -- وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ» خدایا با رحمت خود مرا از آتش نجات ده. پس جبرئیل در هوا ابراهیم را که در منجنیق بود ملاقات نمود و گفت:

ای ابراهیم! آیا به من نیازی نداری؟! ابراهیم(علیه السلام) فرمود: احتیاج دارم و لکن به تواحتیاج ندارم و به پروردگار عالم نیاز دارم» پس جبرئیل به او انگشتری داد که بر آن نوشته شده بود: «لَاإِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ -- أَلْجَأْتُ ظَهْرِی إِلَی اللَّهِ أَسْنَدْتُ أَمْرِی إِلَی [قُوَّةِ] اللَّهِ وَ فَوَّضْتُ أَمْرِی إِلَی اللَّهِ» پس خداوند به آتش وحی نمود: «ای آتش برای ابراهیم سرد باش» و ابراهیم(علیه السلام) از سرما دندان‌هایش لرزید، تا این که خداوند فرمود: «وَ سَلاماً عَلی إِبْراهِیمَ» پس جبرئیل وارد آتش شد و کنار ابراهیم نشست و با او سخن گفت و این منظره را نمرود دید و گفت:

هر کس می‌خواهد خدایی برگزیند باید خدایی مثل خدای ابراهیم برگزیند!» پس یکی از بزرگان قوم نمرود گفت: «من آتش را سوگند دادم، که او را نمی‌سوزا ند» پس شعله‌ای از آتش آمد و او را گرفت و هلاک شد، سپس امام صادق(علیه السلام) فرمود: پس از این قصّه لوط به ابراهیم ایمان آورد و به طرف شام مهاجرت نمود و چون نمرود دید ابراهیم(علیه السلام) در باغستان سبزی بین

آتش نشسته و پیرمردی با او سخن می‌گوید، به آزر گفت: چه قدر فرزند تو نزد خدایش عزیز و گرامی است؟! امام صادق(علیه السلام) سپس فرمود: «وزغ [یعنی مارمولک] همواره در آتش ابراهیم می‌دمید تا شعله‌ور شود و ضفدع [یعنی قورباغه] آب می‌آرود تا آتش را خاموش کند، و چون خداوند به آتش فرمود: «کُونِی بَرْداً وَ سَلاماً» سه روز در دنیا آتش نسوزاند.⁽¹⁾

فقال الصّادق(علیه السلام) و الله ما فعله کبیرهم و ما کذب إبراهیم فقیل و کیف ذلک قال إنّما قال فعله کبیرهم هذا إن نطق و إن لم ینطق فلم یفعل کبیرهم هذا شیئا، فاستشار نمرود قومه فی إبراهیم ف قالُوا حَرِّقُوهُ وَ انْصُرُوا آلِهَتَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ فاعِلِینَ

فقال الصّادق(علیه السلام) کان فرعون إبراهیم لغیر رشد و أصحابه لغیر رشد [فرعون إبراهیم لغیر رشده و أصحابه لغیر رشدهم] فإنهم قالوا لنمرود: حَرِّقُوهُ وَ انْصُرُوا آلِهَتَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ فاعِلِینَ و کان موسی و أصحابه رشدة فإنه لما استشار أصحابه فی موسی قالوا أَرْجِهْ وَ أَخاهُ وَ أَرْسِلْ فِی الْمَدائِنِ حاشِرِینَ یَأْتُوکَ بِکُلِّ ساحِرٍ عَلِیمٍ. فحبس إبراهیم و جمع له الحطب حتّی إذا کان الیوم الذی ألقی فیه نمرود إبراهیم فی النار، برز نمرود و جنوده و قد کان بنی لنمرود بناء لینظر منه إلی إبراهیم کیف تأخذه النار فجاء إبلیس و اتخذ لهم المنجنیق لأنه لم یقدر واحد أن یقرب من تلک النار عن غلوه سهم و کل الطائر من مسیرة فرسخ یرجع عنها أن یتقارب من النار و کان الطائر إذا مر فی الهواء یحترق فوضع إبراهیم(علیه السلام) فی المنجنیق و جاء أبوه فلطمه لطمة و قال له ارجع عما أنت علیه.

B

و أنزل الرب ملائکته إلی السماء الدنیا و لم یبق شی‌ء إلّا طلب إلی ربه و قالت الأرض یا رب لیس علی ظهری أحد یعبدک غیره فیحرق و قالت الملائکة یا رب خلیلک إبراهیم یحرق، فقال الله؟عز؟: أما أنه إن دعانی کفیته و قال جبرئیل: یا رب خلیلک إبراهیم لیس فی الأرض أحد یعبدک غیره سلطت علیه عدوه یحرقه بالنار فقال اسکت إنّما یقول هذا عبد مثلک یخاف الفوت هو عبدی آخذه إذا شئت فإن دعانی أجبته فدعا إبراهیم(علیه السلام) ربه بسورة الإخلاص «یا الله یا واحد یا أحد یا صمد یا من لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ نجنی من النار برحمتک فالتقی معه جبرئیل فی الهواء و قد وضع فی المنجنیق فقال: یا إبراهیم هل لک إلی من حاجة فقال إبراهیم: أما إلیک فلا و أما إلی رب العالمین فنعم فدفع إلیه خاتما علیه مکتوب لا إله إلّا الله محمّد رسول الله ألجأت ظهری إلی الله أسندت أمری إلی [قوة] الله و فوضت أمری إلی الله، فأوحی الله إلی النار کُونِی بَرْداً فاضطربت أسنان إبراهیم من البرد حتّی قال وَ سَلاماً عَلی إِبْراهِیمَ و انحط جبرئیل و جلس معه یحدثه فی النار و نظر إلیه نمرود فقال من اتخذ إلها فلیتخذ مثل إله إبراهیم فقال عظیم من عظماء أصحاب نمرود إنّی عزمت علی النار أن لا تحرقه فخرج عمود من النار نحو الرجل فأحرقته فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ و خرج مهاجرا إلی الشام و نظر نمرود إلی إبراهیم فی روضة خضراء فی النار و معه شیخ یحدثه فقال لآزر ما أکرم ابنک علی ربه قال و کان الوزغ ینفخ فی نار إبراهیم و کان الضفدع یذهب بالماء لیطفئ به النار قال و لما قال الله للنار کُونِی بَرْداً وَ سَلاماً لم تعمل النار فی الدنیا ثلاثة أیام. [تفسیر قمّی، ج 2، ص 46]

مؤلّف گوید:

روایت فوق به طور خلاصه در کافی و امالی صدوق از امام صادق و امام باقر(علیهما السلام) نقل شده است.⁽¹⁾

اصبغ بن نباته گوید:

امیرالمؤمنین(علیه السلام) به گروهی برخورد نمود که با شطرنج بازی می‌کردند و به آنان فرمود: «ما هذِهِ التَّماثِیلُ الَّتِی أَنْتُمْ لَها عاکِفُونَ؟»⁽²⁾

امام کاظم(علیه السلام) از پدران خود از امام حسین(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

یکی از علمای یهود شام نزد امیرالمؤمنین(علیه السلام) آمد و گفت: ابراهیم(علیه السلام) برای خدا بت‌های قوم خود را شکست [آیا پیامبر شما چنین کاری را کرد؟] امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: آری حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) نیز سی‌صد و شصت بت را از کعبه فرو ریخت و از جزیرة العرب دور نمود و با بت پرستان جنگید و آنان را ذلیل نمود….⁽³⁾

ابراهیم بن ابی زیاد کرخی گوید: از امام صادق(علیه السلام) شنیدم که می‌فرمود:

هنگامی که ابراهیم(علیه السلام) بت‌های نمرود را شکست، نمرود دستور داد تا او را بستند و محبوس نمودند و حوضی از آتش آماده کردند و ابراهیم(علیه السلام) را در

آن انداختند و از او دور شدند تا آتش‌ها سرد و خاموش شد و چون بازگشتند ابراهیم را سالم و آزاد دیدند، پس نمرود دستور داد او را از بلاد خود بیرون کنند و مرکب و مالی را در اختیار او نگذارند، پس ابراهیم(علیه السلام) با آنان محاجّه نمود و گفت: «اگر مرکب و مال مرا بگیرید باید آنچه از عمر من در بلاد شما گذشته است را به من باز گردانید» و قاضی نمرود نظر ابراهیم(علیه السلام) را تأیید نمود، پس نمرود گفت: مال و حیوانات او را به او بدهید و او را از بلاد من بیرون کنید، چرا که اگر او در بلاد من بماند دین شما و خدایانتان را تباه می‌کند!…⁽¹⁾

«وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَقَ وَیَعْقُوبَ نَافِلَةً وَکُلًّا جَعَلْنَا صَالِحِینَ * وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً…»⁽²⁾

در عیون الأخبار و کافی حدیث مفصّلی از حضرت رضا(علیه السلام) درباره‌ی مقام امام وامامت نقل شده که آن حضرت در بخشی از آن می‌فرماید:

سپس خداوند امامت را در پاکان از ذریّه ابراهیم(علیه السلام) قرار داد و فرمود: «وَوَهَبْنَا لَهُ

إِسْحَقَ وَیَعْقُوبَ… * وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَأَوْحَیْنَا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرَاتِ وَإِقَامَ

الصَّلَاةِ وَإِیتَاء الزَّکَاةِ وَکَانُوا لَنَا عَابِدِینَ» سپس فرمود: و همواره امامت در ذریّه‌ی ابراهیم(علیه السلام) قرناً بعد قرنٍ به ارث رسیده تا به پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) منتقل شده است از این رو خداوند می‌فرماید: «إِنَ أَوْلَی النَّاسِ بِإِبْراهِیمَ لَلَّذِینَ اتَّبَعُوهُ وَ هذَا النَّبِیُّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ اللَّهُ وَلِیُّ الْمُؤْمِنِینَ» بنابراین، در نهایت امامت مخصوص آن حضرت شده و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به امر الهی به گردن امیرالمؤمنین(علیه السلام) انداخت و سپس به امر الهی در ذریّه‌ی او که اصفیا و مخصوصین به ایمان و علم الهی بودند قرار گرفت و خداوند درباره‌ی آنان فرمود: «قالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَ الْإِیمانَ * لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِی کِتابِ اللَّهِ إِلی یَوْمِ الْبَعْثِ» و تا قیامت مخصوص آنان خواهد بود، چرا که بعد از حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) پیامبری نخواهد آمد.⁽¹⁾

سوره‌ی انبیاء، آیات 74 تا 93

متن:

وَلُوطًا آتَیْنَاهُ حُکْمًا وَعِلْمًا وَنَجَّیْنَاهُ مِنَ الْقَرْیَةِ الَّتِی کَانَت تَّعْمَلُ الْخَبَائِثَ إِنَّهُمْ کَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَاسِقِینَ 74 وَأَدْخَلْنَاهُ فِی رَحْمَتِنَا إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِینَ 75 وَنُوحًا إِذْ نَادَی مِن قَبْلُ

فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَنَجَّیْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ 76 وَنَصَرْنَاهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیَاتِنَا إِنَّهُمْ کَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِینَ 77 وَدَاوُودَ وَسُلَیْمَانَ إِذْ یَحْکُمَانِ فِی الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِیهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَکُنَّا لِحُکْمِهِمْ شَاهِدِینَ 78 فَفَهَّمْنَاهَا سُلَیْمَانَ وَکُلًّا آتَیْنَا حُکْمًا وَعِلْمًا وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُودَ الْجِبَالَ یُسَبِّحْنَ وَالطَّیْرَ وَکُنَّا فَاعِلِینَ 79 وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَّکُمْ لِتُحْصِنَکُم مِّن بَأْسِکُمْ فَهَلْ أَنتُمْ شَاکِرُونَ 80 وَلِسُلَیْمَانَ الرِّیحَ عَاصِفَةً تَجْرِی بِأَمْرِهِ إِلَی الْأَرْضِ الَّتِی بَارَکْنَا فِیهَا وَکُنَّا بِکُلِّ شَیْءٍ عَالِمِینَ 81 وَمِنَ الشَّیَاطِینِ مَن یَغُوصُونَ لَهُ وَیَعْمَلُونَ عَمَلًا دُونَ ذَلِکَ وَکُنَّا لَهُمْ حَافِظِینَ 82 وَأَیُّوبَ إِذْ نَادَی رَبَّهُ أَنِّی مَسَّنِیَ الضُّرُّ وَأَنتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ 83 فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَکَشَفْنَا مَا بِهِ مِن ضُرٍّ وَآتَیْنَاهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُم مَّعَهُمْ رَحْمَةً مِّنْ عِندِنَا وَذِکْرَی لِلْعَابِدِینَ 84 وَإِسْمَاعِیلَ وَإِدْرِیسَ وَذَا الْکِفْلِ کُلٌّ مِّنَ الصَّابِرِینَ 85 وَأَدْخَلْنَاهُمْ فِی رَحْمَتِنَا إِنَّهُم مِّنَ الصَّالِحِینَ 86 وَذَا النُّونِ إِذ ذَّهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ أَن لَّن نَّقْدِرَ عَلَیْهِ فَنَادَی فِی الظُّلُمَاتِ أَن لَّا إِلَهَ إِلَّا أَنتَ سُبْحَانَکَ إِنِّی کُنتُ مِنَ الظَّالِمِینَ 87 فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّیْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ وَکَذَلِکَ نُنجِی الْمُؤْمِنِینَ 88 وَزَکَرِیَّا إِذْ نَادَی رَبَّهُ رَبِّ لَا تَذَرْنِی فَرْدًا وَأَنتَ خَیْرُ الْوَارِثِینَ 89 فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَوَهَبْنَا لَهُ یَحْیَی وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ کَانُوا یُسَارِعُونَ فِی الْخَیْرَاتِ وَیَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا وَکَانُوا لَنَا خَاشِعِینَ 90 وَالَّتِی أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِیهَا مِن رُّوحِنَا وَجَعَلْنَاهَا وَابْنَهَا آیَةً لِّلْعَالَمِینَ 91 إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّکُمْ فَاعْبُدُونِ 92 وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُم بَیْنَهُمْ کُلٌّ إِلَیْنَا رَاجِعُونَ 93»

¬Kj

لغات:

«إِذْ نَفَشَتْ فِیهِ غَنَمُ الْقَوْمِ»، نَفْش و نَفَش: رها شدن شتر و گوسفند است در شب،و «لَبوس» لباس زره است و خداوند صنعت آن را به داود یاد داده است، و «وَأَرَادُوا بِهِ کَیْدًا» یعنی شرّاٌ و تدبیراً فی إهلاکه، و ابن عبّاس در باره‌ی «فجعلناهم الأخسرین»

گوید: خداوند پشّه را بر نمرود و اسب‌های او مسلّط کرد و پشّه گوشت‌های آنان را خورد، و خون‌های آنان را مکید و یکی از پشّه‌ها در دماغ نمرود رفت و او را هلاک نمود و معنای آیه این است که آنان برای ابراهیم کید و حیله کردند و کید آنان به خودشان بازگشت!!و «رِیحَاً عَاصِفَةً» یعنی شدیدة الهبوب طیّبة فی نفسها کما قال «رُخاءً، وَ آتَیْناهُ أَهْلَهُ وَ مِثْلَهُمْ مَعَهُمْ» یا به معنای این است که «وُلد له ضعف ما هلک» و یا «أحیاهم و ولد له مثلهم» و «أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا» یعنی خود را از حرام پاک نمود، و «فَنَفَخْنا فِیها مِنْ رُوحِنا» یعنی ما به وسیله روح الأمین در او دمیدیم و او به عیسی باردار شد، و «إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُکُمْ» یعنی ملّت اسلام، ملّت شما خواهد بود، و «أُمَّةً وَاحِدَةً» یعنی مجتمعةً غیر متفرّقة.

ترجمه:

و لوط را (به یاد آور) که به او حکومت و علم دادیم و از شهری که اعمال زشت و کثیف انجام می‌دادند، رهایی بخشیدیم چرا که آن‌ها مردم بد و فاسقی بودند! (74) و او را در رحمت خود داخل کردیم و او از صالحان بود. (75) و نوح را (به یاد آور) هنگامی که پیش از آن (زمان، پروردگار خود را) خواند! ما دعای او را مستجاب کردیم و او و خاندانش را از اندوه بزرگ نجات دادیم (76) و او را در برابر جمعیّتی که آیات ما را تکذیب کرده بودند یاری دادیم چرا که قوم بدی بودند از این رو همه آن‌ها را غرق کردیم! (77) و داوود و سلیمان را (به‌خاطر بیاور) هنگامی که درباره کشتزاری که گوسفندان بی شبان قوم، شبانگاه در آن چریده (و آن را تباه کرده) بودند، داوری می‌کردند و ما بر حکم آنان شاهد بودیم. (78) ما (حکم واقعی) آن را به سلیمان فهماندیم و به هر یک از آنان (شایستگی) داوری، و علم فراوانی دادیم و کوه‌ها و پرندگان را با داوود مسخّر ساختیم، که (همراه او) تسبیح (خدا) می‌گفتند و ما این

کار را انجام دادیم! (79) و ساختن زره را به‌خاطر شما به او تعلیم دادیم، تا شما را در جنگهایتان حفظ کند آیا شکرگزار (این نعمتهای خدا) هستید؟ (80) و تندباد را مسخّر سلیمان ساختیم، که بفرمان او بسوی سرزمینی که آن را پربرکت کرده بودیم جریان می‌یافت و ما از همه چیز آگاه بوده‌ایم. (81) و گروهی از شیاطین (را نیز مسخّر او قرار دادیم، که در دریا) برایش غوّاصی می‌کردند و کارهایی غیر از این (نیز) برای او انجام می‌دادند و ما آن‌ها را (از سرکشی) حفظ می‌کردیم! (82) و ایّوب را (به یاد آور) هنگامی که پروردگارش را خواند (و عرضه داشت): «بد حالی و مشکلات به من روی آورده و تو مهربانترین مهربانانی!» (83) ما دعای او را مستجاب کردیم و ناراحتیهایی را که داشت برطرف ساختیم و خاندانش را به او بازگرداندیم و همانندشان را بر آن‌ها افزودیم تا رحمتی از سوی ما و تذکّری برای عبادت‌کنندگان باشد.(84) و اسماعیل و ادریس و ذا الکفل را (به یاد آور) که همه از صابران بودند. (85)و ما آنان را در رحمت خود وارد ساختیم چرا که آن‌ها از صالحان بودند. (86) و ذا النون [یونس] را (به یاد آور) در آن هنگام که خشمگین (از میان قوم خود) رفت و چنین می‌پنداشت که ما بر او تنگ نخواهیم گرفت (امّا موقعی که در کام نهنگ فرو رفت،) در آن ظلمتها (ی متراکم) صدا زد: «(خداوندا!) جز تو معبودی نیست! منزّهی تو! من از ستمکاران بودم!» (87) ما دعای او را به اجابت رساندیم و از آن اندوه نجاتش بخشیدیم و این گونه مؤمنان را نجات می‌دهیم! (88) و زکریا را (به یاد آور) در آن هنگام که پروردگارش را خواند (و عرض کرد): «پروردگار من! مرا تنها مگذار (و فرزند برومندی به من عطا کن) و تو بهترین وارثانی!» (89) ما هم دعای او را پذیرفتیم، و یحیی را به او بخشیدیم و همسرش را (که نازا بود) برایش آماده (بارداری)کردیم چرا که آنان (خاندانی بودند که) همواره در کارهای خیر بسرعت اقدام می‌کردند و در

حال بیم و امید ما را می‌خواندند و پیوسته برای ما (خاضع و) خاشع بودند. (90) و به یاد آور زنی را که دامان خود را پاک نگه داشت و ما از روح خود در او دمیدیم و او و فرزندش [مسیح] را نشانه بزرگی برای جهانیان قرار دادیم! (91) این (پیامبران بزرگ و پیروانشان) همه امّت واحدی بودند (و پیرو یک هدف) و من پروردگار شما هستم پس مرا پرستش کنید! (92) (گروهی از پیروان ناآگاه آن‌ها) کار خود را به تفرقه در میان خود کشاندند (ولی سرانجام) همگی بسوی ما بازمی‌گردند! (93)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَدَاوُودَ وَسُلَیْمَانَ إِذْ یَحْکُمَانِ فِی الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِیهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَکُنَّا لِحُکْمِهِمْ شَاهِدِینَ * فَفَهَّمْنَاهَا سُلَیْمَانَ وَکُلًّا آتَیْنَا حُکْمًا وَعِلْمًا»⁽¹⁾

ابوبصیر گوید: امام صادق(علیه السلام) در تفسیر این آیه فرمود:

«نَفْش» چریدن حیوان در شب را گویند، و بر صاحب کشت لازم است که کشت خود را در روز حفاظت کند، و بر صاحب گله واجب نیست که گله خود را در روز حفظ نماید، و او باید آن‌ها را در روز بچراند و ارزاق آن‌ها در روز است بنابراین اگر گله [و ماشیه] در روز مزرعه‌ای را خراب کردند بر صاحب ماشیه ضمانتی نیست، امّا اگر در شب مزرعه‌ای را خراب کنند ضامن خواهند بود و این معنای نَفش است و داود نیز همین گونه حکم نمود و گفت: صاحب زرع باید خسارت خود را از گوسفندان دریافت کند و آن‌ها را بگیرد، و لکن سلیمان(علیه السلام) گفت: باید از شیر و پشم آن‌ها در آن سال دریافت نماید.⁽²⁾

و در حدیث دیگری ابوبصیر گوید: به امام صادق(علیه السلام) گفتم: آیا داود و سلیمان در یک قضیّه واحده حکم کردند؟ امام(علیه السلام) فرمود:

خداوند به پیامبران قبل از داود وحی نموده بود: «هر گوسفندی که شبانه به کشت مردم وارد شود، ملک صاحب کشت خواهد بود و در روز صاحب زرع باید زرع خویش را محافظت کند و در شب صاحب غنم و گوسفند باید گوسفند خود را حفظ نماید» و داود به همان حکم پیامبران پیشین حکم نموده بود و لکن خداوند به سیلمان وحی نمود: هر گوسفندی که در زرعی وارد شود صاحب زرع تنها می‌تواند از آنچه در شکم گوسفندان است حق خود را بگیرد و این سنّت بعد از سلیمان جاری شد چنان که خداوند می‌فرماید: «وَکُلًّا آتَیْنَا حُکْمًا وَعِلْمًا»، بنابراین هر کدام از داود و سلیمان، به حکم الهی حکم نمودند [و خلافی انجام ندادند].⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی با سند خود از ابوبصیر از امام صادق(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

در بنی اسرائیل مردی دارای باغ انگور بود و در آخر شب گوسفندان دیگری وارد باغ او شدند و درختان انگور او را تباه کردند و صاحب باغ نزد داود آمد و از صاحب گوسفندان شکایت کرد و داود(علیه السلام) به او گفت: نزد سلیمان بروید تا او برای شما حکم نماید، پس نزد سلیمان(علیه السلام) آمدند و سلیمان(علیه السلام) فرمود: «اگر گوسفندان اصل و فرع را خورده‌اند باید صاحب گوسفندان، گوسفندان و آنچه در شکم آنان است را به صاحب باغ بدهد، و اگر گوسفندان اصل درختان انگور را از بین نبرده‌اند و میوه‌ی آن‌ها را فاسد کرده‌اند باید فرزندان گوسفندان را به صاحب باغ انگور بدهد» و حکم داود نیز همین بود و مقصود این بود که بنی اسرائیل بدانند سلیمان وصیّ داود است وگرنه آنان اختلافی در این حکم نداشتند و اگر اختلافی می‌داشتند باید خداوند می‌فرمود: «وَکُنَّا لِحُکْمِها شَاهِدِینَ.»⁽¹⁾

مؤلّف گوید:

از روایات فوق استفاده می‌شود که حضرت داود و حضرت سلیمان مخالف حکم خدا حکم نکردند بلکه حکم آنان مخالف با دیگری نیز نبوده است گرچه برخی چنین گمان کرده‌اند و حاصل مجموع روایات چنان که برخی از اعلام فرموده‌اند، این است که صاحب مزرعه انگور با صاحب گوسفندان منازعه داشته‌اند و گوسفندان شبانه به مزرعه انگور مردم حمله بردند و کشت مردم را فاسد نمودند و طبق شرایع قبل از اسلام حفظ زراعت در روز به عهده صاحب زرع بوده و حفظ اغنام و گوسفندان در شب به عهده صاحب آنان بوده و به قرینه «نَفَشَتْ غَنَمُ الْقَوْمِ» در شب این قصّه واقع شده و صاحب اغنام ضامن بوده است و اگر زرع به کلّی از بین رفته بود اغنام را باید تا یکسال به صاحب زرع بدهند چنان که داود حکم نمود و مسأله را به سلیمان ارجاع داد تا مردم بدانند او نیز دارای مقام نبوّت و وصایت است و گفته شده: که سلیمان قبل از بلوغ به مقام رسالت رسیده بود چنان که عیسی و یحیی و حضرت جواد و حضرت هادی و حضرت بقیّة الله(علیهم السلام) نیز قبل از بلوغ به نبوّت و امامت نائل شدند و حضرت سلیمان مخالف حضرت داود حکم نکرد بلکه حکم پدر خود را توضیح داد و حکم اوتقیید بعد از اطلاق بود که اگر زرع به کلّی از بین رفته و دیگر نمی‌روید باید اغنام را به صاحب زرع بدهند و اگر اغنام، فقط شاخه و برگ آن را خورده‌اند، باید آنچه در شکم اغنام است از بچه و شیر را به صاحب زرع بدهند.

گرچه در شریعت اسلام باید تفاوت بین قیمت حال صحّت و حال فساد را

به صاحب زرع بدهند و اگر به کلّی از بین رفته کلّ قیمت را به صاحب زرع بدهند [و این گونه دقیق‌تر خسارت جبران می‌شود.]⁽¹⁾

مؤلّف گوید:

توضیح کامل قصّه در روایت معاویة بن عمّار از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود: امامت، عهد معهودی است از ناحیه خداوند برای افراد معیّنی به گونه‌ای که امام حق ندارد آن را جز به امام بعد از خود واگذار نماید و خداوند به داود(علیه السلام) وحی نمود: «از اهل خود وصیّ برای خویش انتخاب کن، چرا که در علم من گذشته است که هیچ پیامبری را مبعوث نکنم جز آن که وصیّ برای او از خانواده‌اش تعیین نمایم».

و داود را فرزندانی بود و در بین آنان جوانی بود که داود مادر او را دوست می‌داشت و داود پس از دریافت وحی نزد او آمد و گفت: «خداوند به من امر نموده که از فرزندان خود وصیّ انتخاب کنم» همسر او گفت: «باید فرزند مرا انتخاب کنی» داود گفت: «چنین خواهم نمود» از سویی در علم خدا گذشته بود که وصیّ داود سلیمان خواهد بود، و خداوند به او وحی نمود: «بدون دستور من کسی را انتخاب مکن» پس دو نفر برای فصل خصومت نزد داود آمدند که گوسفندان یکی از آنان [شبانه] به انگورستان دیگری آسیب رسانده بود، پس خداوند به داود وحی نمود که فرزندان خود را جمع کن و هر کدام در این قضیّه حکم صحیح نمود او وصیّ تو خواهد بود، از این رو داود فرزندان خود را جمع کرد، و صاحب گوسفندان و صاحب انگورستان نزاع خود را مطرح کردند و سلیمان به صاحب انگورستان گفت: گوسفندان

این مرد در چه وقتی وارد انگورستان تو شدند؟ او گفت: «شبانه وارد شدند» سلیمان(علیه السلام) فرمود: «ای صاحب اغنام! تو باید فرزندان گوسفندان و پشم آن‌ها را تا یک سال در اختیار صاحب انگورستان قرار بدهی» داود فرمود: ای سلیمان چرا خود گوسفندان را نگفتی در اختیار او باشند -- همان گونه که علمای بنی اسرائیل می‌گویند -- تا قیمت گوسفندان به جای قیمت انگورستان باشد؟ سلیمان گفت: «درختان انگور از بین نرفته است بلکه شاخ و برگ و میوه آن‌ها از بین رفته است و در سال آینده به جای خود باز می‌گردد».

پس خداوند به داود(علیه السلام) وحی نمود: «قضاوت صحیح همین است که سلیمان گفت، و تو چیزی را اراده کردی و ما چیز دیگری را اراده نمودیم» پس داود نزد همسر خود رفت و گفت: ما چیزی را اراده کردیم و خداوند چیز دیگری را اراده نمود و آنچه خدا اراده نموده انجام خواهد شد و ما به امر الهی راضی هستیم و تسلیم او می‌باشیم.

سپس امام صادق(علیه السلام) فرمود:

اوصیا نیز حق ندارند از امر الهی تخلّف کنند بلکه باید امامت و وصایت را به صاحب آن [که از طرف خداوند تعیین شده] بسپارند.⁽¹⁾

«وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُودَ الْجِبَالَ یُسَبِّحْنَ وَالطَّیْرَ وَکُنَّا فَاعِلِینَ * وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَّکُمْ لِتُحْصِنَکُم مِّن بَأْسِکُمْ…»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

هنگامی که داود(علیه السلام) از منزل خود خارج می‌شد و شروع به خواندن کتاب الهی زبور می‌نمود، هر کوه و سنگ و پرنده‌ای با او هم صدا می‌شد.⁽²⁾

امام حسین(علیه السلام) می‌فرماید:

یکی از علمای یهود شام به امیرالمؤمنین(علیه السلام) گفت: «داود بر خطای خود

آنقدر گریه کرد که کوه‌ها به‌خاطر خوف او از خداوند، با او همراه شدند؟!» پس امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: چنین است که می‌گویی و لکن حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) مقامی بالاتر از این را دارا بود، او هنگامی که به نماز می‌ایستاد به‌خاطر گریه‌ای که می‌کرد از درون سینه او مانند ظرف آبی که روی آتش جوش بخورد صدایی شنیده می‌شد، در حالی که خداوند او را از عذاب ایمن داشته بود، و او می‌خواست در مقابل پروردگار خود خشوع نماید و امام و پیشوای پیروان خود باشد، و اگر با داود کوه‌ها حرکت می‌کردند و تسبیح می‌گفتند، برای حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) نیز بالاتر از این را انجام دادند، چرا که ما در کنار او بالای کوه حرا بودیم و دیدیم که کوه به احترام او حرکت نمود و آن حضرت به کوه فرمود:

قرار بگیر که بر روی تو جز پیامبر و صدیق و شهید قرار ندارد، پس کوه امر آن حضرت را اطاعت نمود و قرار گرفت و مطیع او شد، و روزی با آن حضرت از کنار کوهی می‌گذشتیم که آن کوه گریه می‌کرد و اشک او جاری بود و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به او فرمود: برای چه گریه می‌کنی؟ او گفت: یا رسول الله! مسیح از من عبور نمود و مردم را از آتش دوزخ می‌ترساند و می‌گفت: «گیرانه آتش دوزخ سنگ‌ها و مردم می‌باشند» و من می‌ترسم که از آن سنگ‌ها باشم؟! و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به او فرمود: «هراس مکن، مقصود از سنگ‌ها، سنگ‌های کبریت است» و با سخن آن حضرت کوه آرام گرفت و سخن او را پذیرفت.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید: امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

خداوند به داود(علیه السلام) وحی نمود: تو خوب بنده‌ای هستی، جز آن که معاش تو از بیت المال است و با دست خود کار نمی‌کنی! پس داود(علیه السلام) چهل روز گریه کرد و خداوند به آهن وحی نمود: برای بنده من داود نرم شو، و خداوند آهن را برای او نرم قرار داد و داود در هر روزی یک زره می‌بافت و هزار درهم می‌فروخت، و با دست خود سی‌صد و شصت زره بافت و به سی‌صد و شصت هزار درهم فروخت و از بیت المال بی نیاز شد.⁽¹⁾

«وَلِسُلَیْمَانَ الرِّیحَ عَاصِفَةً تَجْرِی بِأَمْرِهِ إِلَی الْأَرْضِ الَّتِی بَارَکْنَا فِیهَا…»⁽¹⁾

مرحوم علیّ بن ابراهیم گوید:

معنای «الرِّیحَ عَاصِفَةً» این است که آن باد به امر سلیمان از هر سو که او امر می‌کرد حرکت می‌نمود، و مقصود از «الْأَرْضِ الَّتِی بَارَکْنَا فِیهَا» بیت المقدس و شام بوده است.⁽²⁾

«وَأَیُّوبَ إِذْ نَادَی رَبَّهُ أَنِّی مَسَّنِیَ الضُّرُّ وَأَنتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ…»⁽³⁾

مؤلّف گوید:

مصائبی که از ناحیه خداوند بر ایّوب وارد شد برای آزمایش و ترفیع مقام ایّوب بود و هرگز خداوند او را مورد نفرت مردم و سبب ذلّت او قرار نداد، و هرگز عقل و زیبایی صورت را از او نگرفت و او را گرفتار سرزنش و ملامت و خفّت قرار نداد، و صبر و شکر ایّوب در تمام این مصائب برقرار بود بنابراین مصائب ایّوب به‌خاطر خطا و گناه نبوده و اگر کسی جز این گفته باشد صحیح نخواهد بود. اکنون به روایات ذیل آیه فوق توجّه می‌کنیم.

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

مردی در مسجد جامع کوفه به امیرالمؤمنین(علیه السلام) گفت: یا امیرالمؤمنین درباره‌ی روز چهارشنبه و بدنامی [و شومی] آن به من خبر دهید و بفرمایید آن کدام چهارشنبه است؟ امیر المؤمنین(علیه السلام) فرمود: آن چهارشنبه هفته آخر ماه است که به آن محاق گفته می‌شود و در آن روز قابیل برادر خود هابیل را

کشت، و ابراهیم(علیه السلام) در آتش انداخته شد، و ایّوب(علیه السلام) مبتلای به از دست دادن مال و فرزندان خویش گردید و [بدون هیچ گناهی] هفت سال مورد امتحان قرار گرفت.⁽¹⁾