تفسیر اهل البیت علیهم السلام جلد 2

مشخصات کتاب

سرشناسه:حسینی بهارانچی، سید محمد، 1323 -

عنوان و نام پديدآور:تفسیر اهل‌البیت علیهم‌السلام/ تالیف سیدمحمد حسینی‌بهارانچی.

مشخصات نشر:قم: انتشارات مطیع، 1393 -

مشخصات ظاهری:9ج.

شابک:280000 ريال: ج.1‌978-600-7107-24-9 : ؛ ج.3‌978-600-7107-56-0 : ؛ ج.4‌978-600-7107-51-5 : ؛ 500000 ریال: ج.5‌978-600-7107-83-6 : ؛ ج.6‌978-600-9900-04-6 : ؛ ج.7‌978-600-9900-08-4 : ؛ 1200000 ﷼: ج.8‌978-600-9900-09-1 : ؛ ج.9‌978-600-990014-5 :

يادداشت:ج. 4 و 6 - 8 (چاپ اول: 1397) (فیپا).

يادداشت:ج.5 (چاپ اول: 1397).

يادداشت:ج.8 (چاپ اول: 1399)

يادداشت:ج.9 (چاپ اول: 1398) (فیپا).

یادداشت:کتابنامه.

مندرجات:ج.1. سوره مبارکه حمد و بقره.- ج.4. سوره‌های مبارکه یونس- هود - یوسف - رعد - ابراهیم - حجر- نحل و اسراء.- ج.5. سوره‌های مبارکه کهف - مریم سلام الله علیها- طه - انبیاء - حج - مومنون و نور.- ج.6. سوره های فرقان - شعراء - نمل - قصص - عنکبوت - روم - لقمان - سجده - احزاب و سبأ.- ج.7. سوره‌های فاطر - یس - صافات - ص - زمر - غافر - فصلت - شوری - زخرف - دخان - جاثیه -احقاف.- ج.8. سوره‌های مبارکه محمد صلی‌الله علیه و آله - فتح - حجرات - ق- ذاریات - طور- نجم - قمر - الرحمن- واقعه - حدید - مجادله - حشر - ممتحنه - صف - جمعه - منافقین - تغابن - طلاق - تحریم

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14

Qur'an -- Shiite hermeneutics -- 20th century

رده بندی کنگره:BP98/ح3ت7 1393

رده بندی دیویی:297/179

شماره کتابشناسی ملی:4922990

خیراندیش دیجیتالی : انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

تفسیر اهل البیت علیهم السلام (جلد 2)

سوره های مبارکه آل عمران ،نساء،مائده

تالیف خادم اهل البیت علیهم السلام

سیّد محمّد حسینی(بهارانچی)

الحمد لله ربّ العالمین وصلواته الدآئمة علی خاتم النّبییّن و علی اله الائمّة المیامین و الاوصیآء المرضیّین، سیّما الامام المنتظر و الحجّة الثّاني‌عشر روحي و ارواح العالمین لتراب مقدمه الفدآء، سميّ المصطفی و کنيّ المرتضی، الّذي یملاء الله به الارض قسطًا وعدلًا، کما ملئت ظلمًا و جورًا، و لعنة الله الدآئمة علی اعدآئهم و مخالفیهم و منکري فضآئلهم و امامتهم اجمعین الی یوم الدّین.

فهرست مطالب

سوره آل‌عمران

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 1 الى 5 17

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیه‌ی 6 20

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیه‌ی 7 22

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 8 الى 9 27

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 10 الى 13 29

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 14 الى 17 31

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیه‌ی 18 35

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 19 الی 20 40

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 21 الی 22 43

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 23 الی 25 46

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 26 الی 27 48

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 28 الی 29 50

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیه‌ی 30 52

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیه‌ی 31 56

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیه‌ی 32 61

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 33 الی 34 65

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 35 الی 44 72

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 45 الی 51 85

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 52 الی 54 92

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 55 الی 58 95

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 59 الی 60 100

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 61 الی 63 103

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 64 الی 66 110

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 67 الی 69 112

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 70 الی 76 116

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیه‌ی 77 119

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 78 الی 79 123

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 80 الی 82 125

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 83 الی 85 130

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 86 الی 91 133

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 92 الی 95 136

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 96 الی 97 142

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 98 الی 101 157

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیه‌ی 102 160

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیه‌ی 103 162

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیه‌ی 104 171

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 105 الی 110 178

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 111 الی 115 185

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 116 الی 119 188

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 120 الی 122 190

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 123 الی 129 196

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 130 الی 136 205

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 137 الی 143 214

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 144 الی 145 222

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 146 الی 148 228

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 149 الی 155 233

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 156 الی 158 238

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 159 الی 161 240

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 162 الی 164 247

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 165 الی 168 250

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 169 الی 175 253

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 176 الی 179 259

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 180 الی 183 261

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 184 الی 186 266

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 187 الی 189 273

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 190 الی 195 275

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 196 الی 200 281

سوره نساء

سوره‌ی نساء [4]، آیه‌ی 1 289

سوره‌ی نساء [4]، آیات 2 الی 4 299

سوره‌ی نساء [4]،آیات 5 الی 6 306

سوره‌ی نساء[4]، آیات 7 الی 8 312

سوره‌ی نساء [4]، آیات 9 الی 10 314

سوره‌ی نساء [4]، آیه‌ی 11 319

سوره‌ی نساء [4]، آیات 11 الی 14 323

سوره‌ی نساء [4]، آیات 15 الی 18 328

سوره‌ی نساء [4]، آیه‌ی 19 334

سوره‌ی نساء [4]، آیات 20 الی 22 337

سوره‌ی نساء [4]، آیات 23 الی 24 339

سوره‌ی نساء [4]، آیات 25 الی 28 346

سوره‌ی نساء [4]، آیات 29 الی 30 348

سوره‌ی نساء [4]، آیه‌ی 31 352

سوره‌ی نساء [4]، آیات 32 الی 33 356

سوره‌ی نساء [4]، آیات 34 الی 35 359

سوره‌ی نساء [4]، آیات 36 الی 39 365

سوره‌ی نساء [4]، آیات 40 الی 42 369

سوره‌ی نساء [4]، آیه‌ی 43 374

سوره‌ی نساء [4]، آیات 44 الی 46 380

سوره‌ی نساء [4]، آیه‌ی 47 383

سوره‌ی نساء [4]، آیه‌ی 48 385

سوره‌ی نساء [4]، آیات 49 الی 50 388

سوره‌ی نساء [4]، آیات 51 الی 57 390

سوره‌ی نساء [4]، آیه‌ی 58 396

سوره‌ی نساء [4]، آیه‌ی 59 398

سوره‌ی نساء [4]، آیات 60 الی 63 408

سوره‌ی نساء [4]، آیات 64 الی 68 411

سوره‌ی نساء [4]، آیات 69 الی 70 416

سوره‌ی نساء [4]، آیات 71 الی 74 420

سوره‌ی نساء [4]، آیات 75 الی 76 423

سوره‌ی نساء [4]، آیات 77 الی 79 426

سوره‌ی نساء [4]، آیات 80 الی 83 431

سوره‌ی نساء [4]، آیات 84 الی 85 436

سوره‌ی نساء [4]، آیه‌ی 86 441

سوره‌ی نساء [4]، آیات 87 الی 91 446

سوره‌ی نساء [4]، آیات 92 الی 93 452

سوره‌ی نساء [4]، آیه‌ی 94 456

سوره‌ی نساء [4]، آیات 95 الی 96 458

سوره‌ی نساء [4]، آیات 97 الی 100 461

سوره‌ی نساء [4]، آیات 101 الی 104 468

سوره‌ی نساء [4]، آیات 105 الی 113 474

سوره‌ی نساء [4]، آیه‌ی 114 479

سوره‌ی نساء [4]، آیات 115 الی 121 481

سوره‌ی نساء [4]، آیات 122 الی 124 487

سوره‌ی نساء [4]، آیات 125 الی 126 490

سوره‌ی نساء [4]، آیات 127 الی 130 495

سوره‌ی نساء [4]، آیات 131 الی 135 502

سوره‌ی نساء [4]، آیات 136 الی 139 507

سوره‌ی نساء [4]، آیات 140 الی 143 509

سوره‌ی نساء [4]، آیات 144 الی 147 517

سوره‌ی نساء [4]، آیات 148 الی 152 521

سوره‌ی نساء [4]، آیات 153 الی 158 524

سوره‌ی نساء [4]، آیات 159 الی 162 529

سوره‌ی نساء [4]، آیات 163 الی 166 534

سوره‌ی نساء [4]، آیات 167 الی 170 539

سوره‌ی نساء [4]، آیات 171 الی 175 540

سوره‌ی نساء [4]، آیه‌ی 176 545

سوره مائده

سوره‌ی مائده [5]، آیه‌ی 1 551

سوره‌ی مائده [5]، آیه‌ی 2 554

سوره‌ی مائده [5]، آیه‌ی 3 557

سوره‌ی مائده [5]، آیات 4 الی 5 570

سوره‌ی مائده [5]، آیات 6 الی 7 575

سوره‌ی مائده [5]، آیات 8 الی 11 583

سوره‌ی مائده [5]، آیات 12 الی 14 587

سوره‌ی مائده [5]، آیات 15 الی 16 589

سوره‌ی مائده [5]، آیات 17 الی 20 594

سوره‌ی مائده [5]، آیات 21 الی 26 599

سوره‌ی مائده [5]، آیات 27 الی 32 606

سوره‌ی مائده [5]، آیات 33 الی 34 613

سوره‌ی مائده [5]، آیات 35 الی 37 617

سوره‌ی مائده [5]، آیات 38 الی 40 622

سوره‌ی مائده [5]، آیات 41 الی 43 627

سوره‌ی مائده [5]، آیات 44 الی 45 632

سوره‌ی مائده [5]، آیات 46 الی 47 637

سوره‌ی مائده [5]، آیات 48 الی 50 639

سوره‌ی مائده [5]، آیات 51 الی 54 642

سوره‌ی مائده [5]، آیات 55 الی 56 648

سوره‌ی مائده [5]، آیات 57 الی 63 657

سوره‌ی مائده [5]، آیات 64 الی 66 661

سوره‌ی مائده [5]، آیه‌ی 67 666

سوره‌ی مائده [5]، آیات 68 الی 71 669

سوره‌ی مائده [5]، آیات 72 الی 77 672

سوره‌ی مائده [5]، آیات 78 الی 81 676

سوره‌ی مائده [5]، آیات 82 الی 86 680

سوره‌ی مائده [5]، آیات 87 الی 89 685

سوره‌ی مائده [5]، آیات 90 الی 92 689

سوره‌ی مائده [5]، آیه‌ی 93 694

سوره‌ی مائده [5]، آیات 94 الی 96 697

سوره‌ی مائده [5]، آیات 97 الی 100 700

سوره‌ی مائده [5]، آیات 101 الی 102 704

سوره‌ی مائده [5]، آیات 103 الی 105 708

سوره‌ی مائده [5]، آیات 106 الی 108 712

سوره‌ی مائده [5]، آیات 109 الی 115 715

سوره‌ی مائده [5]، آیات 116 الی 120 724

منابع

منابع 733

سوره آل‌عمران

اشاره

محلّ نزول: مدینه منوّره -- عدد آیات: 200 آیه

آثار و برکات قرائت

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

کسی که این سوره را قرائت کند، خداوند به هر حرفی از آن امان از دوزخ به او عطا میکند و این سوره را اگر با زعفران بنویسند و بر زنی که باردار نمی‌شود همراه کنند، باردار خواهد شد؛و اگر بر درختی که میوه و یا برگ او می‌ریزد بیاویزند، میوه و برگ خود را نگه می‌دارد .⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

کسی که سوره‌ی بقره و آل‌عمران را بخواند، این دو سوره روز قیامت مانند دو قطعه ابر بر سر او سایه می‌افکنند.⁽²⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 1 الى 5

متن:

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

ال-ٓمٓ اللهُ لا اِلهَ اِلّا هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ نَزَّلَ عَلَیْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَیْنَ یَدَیْهِ وَ اَنْزَلَ التَّوْراةَ وَ اْلاِنْجیلَ مِنْ قَبْلُ هُدًى لِلنّاسِ وَ اَنْزَلَ الْفُرْقانَ اِنَّ الَّذینَ كَفَرُوا بِآیاتِ اللهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدیدٌ وَ اللهُ عَزیزٌ ذُو انْتِقامٍ اِنَّ اللهَ لاٰ یَخْفى عَلَیْهِ شَیْءٌ فِی اْلاَرْضِ وَ لَا فِی السَّمآءِ

لغات:

تاویل «الم» در سوره‌ی بقره گذشت. امام صادق(علیه السلام) فرمود: معنای آن «اَنَا اللهُ الْمَجٖیدُ؛منم خدای مجید» است. روایت‌شده که «حیّ قیّوم» اسم اعظم خداوند؛ و «فرقان»

به معنای آیات محکمه و یا فارق بین حق و باطل و یا نامی از نام‌های قرآن است؛ و «هدی»

به معنای هادی می‌باشد.

ترجمه:

الف، لام، میم (1) معبودی [به حق] جز آن [خدای] حیّ قیّوم [زنده و پاینده] نیست(2) [ای رسول من!] خداوند [به تدریج] این کتاب را به حقّ بر تو نازل نمود و آن مؤیّدو مصدّق کتاب‌های قبل از او است. خداوند تورات و انجیل را (3) نیز که هادی مردم بودند [یک‌باره] قبل از تو فرو فرستاد و فرقان را [که فارق بین حق و باطل است بر تو]فرو فرستاد؛ آنان که به آیات خدا کافر شدند عذاب سختی خواهند داشت و خداوند عزیز [و صاحب قدرت و انتقام]است.(4) به راستی چیزی در آسمان و زمین بر خداوند پوشیده نیست. (5)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

سفیان بن سعید گوید: به امام صادق(علیه السلام) گفتم: معنای «الم» چیست؟ امام(علیه السلام) فرمود:

معنای «الم» اوّل سوره‌ی بقره «اَنَا اللَّهُ الْمَلِكُ» است؛ و معنای «الم» آل‌عمران «اَنَا اللَّهُ الْمَجِیدُ» است.⁽¹⁾

عبد الله بن سنان گوید: از امام صادق(علیه السلام) درباره‌ی معنای آیه‌ی فوق سوال نمودم.

امام(علیه السلام) فرمود:

مقصود از «فرقان» هر امر محکم است؛ و مقصود از کتاب، کل قرآن است که پیامبران گذشته آن را تصدیق کرده‌اند.⁽²⁾

در تفسیر عیّاشی نیز از عبد الله بن سنان نقل شده که گوید: از امام صادق(علیه السلام) درباره‌ی قرآن و فرقان سوال کردم. امام(علیه السلام) فرمود:

قرآن همه‌ی کتاب و اخبار آینده است؛ و فرقان هر آیه‌ی محکمی است که باید به آن عمل شود.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

هر آیه‌ی محکمی که در قرآن است، فرقان محسوب می‌شود؛ و مقصود از «كتاب»قرآنی است که همه‌ی پیامبران قبلی آن را تایید می‌نموده؛ به این کتاب ایمان داشته و آن را تایید کرده‌اند.⁽²⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

قرآن به این سبب«فرقان»نامیده شد که آیات و سوره‌های آن به صورت متفرّق نازل گردید و مانند تورات و انجیل و زبور یکجا در الواح و اوراق نازل نشد.⁽³⁾

امام سجّاد(علیه السلام) هنگام ختم قرآن می‌فرمود:

وَ فُرْقَانًا فَرَقْتَ بِهِ بَیْنَ حَلَالِكَ وَ حَرَامِكَ، وَ قُرْآنًا اَعْرَبْتَ بِهِ عَنْ شَرَائِعِ اَحْكَامِك.⁽⁴⁾

در کتاب کافی از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

تورات در شب ششم ماه رمضان؛ و انجیل در شب دوازدهم و زبور در شب هجدهم و قرآن در شب قدر نازل گردید.⁽¹⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیه‌ی 6

متن:

هُوَ الَّذی یُصَوِّرُكُمْ فِی الْاَرْحامِ كَیْفَ یَشاءُ لا اِلهَ اِلّا هُوَ الْعَزیزُ الْحَكیمُ

ترجمه:

اوست خدایی که شما را آن‌گونه که می‌خواهد در رحم‌ها شکل می‌دهد و معبودی جز او نیست و او عزیز و غالب و حکیم است. (6)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

هنگامی که خداوند بنده‌ای را می‌خواهد خلق نماید، از بین پدران او تا حضرت آدم صورت و شکلی را انتخاب می‌کند و او را به آن صورت خلق می‌نماید؛ بنابراین هیچ پدری نباید بگوید:«برای چه این فرزند شباهت به من و پدران من ندارد؟»⁽²⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

مردی از انصار نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آمد و گفت: «این زن همسر و دختر عموی من است و من جز خوبی از او چیزی نمی‌دانم و اکنون فرزندی برای من به دنیا آورده

که بسیار سیاه‌چهره و دارای بینی بزرگ و موهای کوتاه و پیچیده می‌باشد و هیچ شباهتی به دایی‌های خود و پدران من ندارد؟!»

پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به آن زن فرمود: تو چه می‌گویی؟ آن زن گفت: «سوگند به خدایی که شما را به حق مبعوث به نبوّت نموده،من کسی را تا کنون به خود راه نداده‌ام.»

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) مدّتی سر مبارک خود را پایین انداخت و سپس روی به آسمان کرد و به آن مرد فرمود: «ای مرد! بدان که احدی به دنیا نمی‌آید جز آن که بین او و بین آدم نود و نه رگ ارتباطی قرار دارد؛ و چون نطفه در رحم قرار می‌گیرد، آن رگ‌های ارتباطی اضطرابی پیدا می‌کند و از خداوند درخواست می‌کند تا شکل آن فرزند را تعیین

نماید و آن‌چه تو می‌بینی، از اجداد پیشین این فرزند می‌باشد. سپس به آن زن فرمود:«فرزند خود را بگیر». آن زن گفت: «یا رسول الله! شما مرا از اتهام نجات دادی!»⁽¹⁾

مُنْذُ مَلَکَنِی اَحَدًا غَیْرَهُ قَالَ فَنَکَسَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) بِرَاْسِهِ مَلِیًّا ثُمَّ رَفَعَ بَصَرَهُ اِلَى السَّمَاءِ ثُمَّ اَقْبَلَ عَلَى الرَّجُلِ فَقَالَ یَا هَذَا اِنَّهُ لَیْسَ مِنْ اَحَدٍ اِلَّا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ آدَمَ تِسْعَةٌ وَ تِسْعُونَ عِرْقًا کُلُّهَا تَضْرِبُ فِی النَّسَبِ فَاِذَا وَقَعَتِ النُّطْفَةُ فِی الرَّحِمِ اضْطَرَبَتْ تِلْکَ الْعُرُوقُ تَسْاَلُ اللَّهَ الشُّبْهَةَ لَهَا فَهَذَا مِنْ تِلْکَ الْعُرُوقِ الَّتِی لَمْ یُدْرِکْهَا اَجْدَادُکَ وَ لَااَجْدَادُ اَجْدَادِکَ خُذْ اِلَیْکَ ابْنَکَ فَقَالَتِ الْمَرْاَةُ فَرَّجْتَ عَنِّی یَا رَسُولَ اللَّهِ. [تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 259؛ فروع کافی، ج 5، ص 562]

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

رحم زن چهار روزنه دارد و در هر روزنه‌ای که نطفه‌ی مرد وارد شود، فرزند از آن روزنه

به وجود خواهد آمد.

و در روایت دیگری فرمود:

خداوند برای رحم چهار ظرف قرار داده است؛ و اگر نطفه در ظرف اوّل قرار بگیرد، برای پدر خواهد بود [و آثار و اخلاق و شکل پدر را پیدا می‌کند]؛ و اگر در ظرف دوم قرار بگیرد، برای مادر می‌باشد؛ و اگر در ظرف سوم قرار بگیرد، شباهت به عموها پیدا می‌کند و اگر در ظرف چهارم قرار بگیرد، شباهت به خالوها [و دایی‌ها]پیدا می‌کند.⁽¹⁾

ج 1، ص 260؛ کافی، ج 6، ص 17، بَابُ اَکْثَرِ مَا تَلِدُ الْمَرْاَةُ]

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیه‌ی 7

متن:

هُوَ الَّذی اَنْزَلَ عَلَیْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آیاتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ اُمُّ الْكِتابِ وَ اُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَاَمَّا الَّذینَ فی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَاْویلِهِ وَ ما یَعْلَمُ تَاْویلَهُ اِلّاَ اللهُ وَ الرّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنّا بِهِ كُلُّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ ما یَذَّكَّرُ اِلّا اُولُوا اْلاَلْبابِ

لغات:

«آیات محكمات»یعنی آیاتی که محکم و محفوظ ازاجمال است.«امّ»به معنای اصل است که افراد دیگر به آن باز‌می‌گردند. «متشابهات» آیاتی است که احتمال وجهین و یا وجوهی در آن‌ها می‌رود. «زَیْغ» انحراف از حق به باطل و بدعت است. «فتنه» به معنای آزمایش و به معنای باطل آمده. «ابتغاء الفتنة» طلب واقع‌شدن مردم در باطل است.

«راسخون در علم» الثابتون فیه.

ترجمه:

اوست خدایی که این کتاب را بر تو فرو فرستاد،برخی از آیات آن محکم[و صریح و روشن] است و آن‌ها اساس این کتاب اند و برخی از آیات متشابهات [و تاویل پذیرند] و کسانی که انحراف فکری دارند، برای فتنه‌جویی به دنبال تاویل [دلخواه خود] هستند و از این آیات متشابه پیروی می‌کنند، در حالی که تاویل این آیات را جز خداوند و راسخان در علم [یعنی پیامبر و اوصیای او] کسی نمی‌داند و راسخان در علم می‌گویند: ما به این کتاب ایمان داریم و همه‌ی آیات آن از سوی پروردگارمان نازل شده است. [آری] جز افراد عاقل بیدار و متذکّر نخواهند شد. (7)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

ابوبصیر گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود: «ما راسخان در علم هستیم و ما تاویل قرآن را می‌دانیم.»⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) و یا امام صادق(علیه السلام) در تفسیر «وَ ما یَعْلَمُ تَاْویلَهُ اِلّاَ اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْم»

فرمود:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) افضل راسخین در علم است و خداوند تنزیل و تاویل جمیع آیاتی که بر او نازل نموده را به او تعلیم کرده است و هرگز خداوند پیامبر خود(صلی الله علیه و آله) را بی‌اطّلاع از تاویل آیات نمی‌گذارد و اوصیای بعد از او نیز از تاویل آیات الهی آگاهند و دیگران از خاندان نبوّت اگر عالم به تاویل آیات نباشند، به «راسخون فی العلم» مراجعه می‌کنند و از تاویل آیات آگاه می‌شوند؛ چنان که خداوند درباره‌ی آنان می‌فرماید:«یَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا».

سپس فرمود:

قرآن، آیات خاصّ، عام، محکم، متشابه، ناسخ و منسوخ دارد و تنها راسخون در علم از آن‌ها آگاهند.⁽¹⁾

سلیم بن قیس گوید: امیرالمؤمنین(علیه السلام) در سخنان خود به معاویه فرمود:

قرآن حقّ و نور و هدایت و شفای اهل ایمان است و کسانی که ایمان ندارند «فِی آذانِهِمْ وَقْرٌ وَ هُوَ عَلَیْهِمْ عَمًى» یعنی در گوش‌هایشان سنگینی [و بستگی] وجود دارد و دل‌هاشان از فهم آن کور است.

سپس فرمود:

ای معاویه! خداوند هیچ گروهی از گم‌راهان و دعوت‌کنندگان به باطل و آتش

را از یاد نبرده و به آنان پاسخ داده و مردم را از پیروی آنان منع نموده است؛ و آیاتی از قرآن را در رد آنان نازل نموده و آن آیات را گروهی می‌دانند و گروهی نسبت به آن‌ها جاهل و نادانند.

من از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) شنیدم که می‌فرمود: هیچ آیه‌ای از قرآن نیست مگر آن که ظاهری دارد و باطنی دارد و هیچ حرفی از قرآن نیست مگر آن که حد و حدودی دارد و هر حدّی سرآغازی دارد و قرآن را ظاهری است و تاویلی است و تاویل آن را جز خداوند و راسخون در علم نمی‌دانند.

خداوند ائمّه و پیشوایان را امر نموده تا بگویند: «آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ ما یَذَّكَّرُ اِلَّا اُولُوا الْاَلْبابِ» و مردم باید تسلیم ما باشند وعلم قرآن را از ما بگیرند،همان‌گونه که خداوند فرموده است: «وَ لَوْ رَدُّوهُ اِلَى الرَّسُولِ وَ اِلى اُولِی الْاَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ»؛ یعنی اگر برای فهم آیات قرآن به رسول خدا(صلی الله علیه و آله)و اولی الامر [یعنی جانشینان آن حضرت(صلی الله علیه و آله)]مراجعه کنند،حقیقت آیات و بطون آن‌ها را نزد آنان خواهند یافت.⁽¹⁾

برید بن معاویة بن عجلی گوید: امام باقر(علیه السلام) در تفسیر آیه‌ی «وَ ما یَعْلَمُ تَاْوِیلَهُ اِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْم» فرمود:

تاویل کل آیات قرآن را جز خدا و راسخونِ در علم، کسی نمی‌داند و رسول خدا(صلی الله علیه و آله)افضل راسخون در علم قرآن است و خداوند تنزیل و تاویل همه‌ی قرآن را به او

آموخته است و اوصیا و جانشینان او نیز بعد از او، تنزیل و تاویل همه‌ی آیات قرآن را می‌دانند. از این روی کسانی که عالم به تاویل قرآن نبودند گفتند: «ما چه باید بکنیم که به تاویل و اسرار قرآن آگاهی نداریم؟» و خداوند در پاسخ آنان فرمود که باید بگویند: «یَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا» سپس فرمود: «قرآن دارای خاصّ و عام و ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه است، و تنها راسخون در علم از آن‌ها آگاهند.»⁽¹⁾

در تفسیر عیّاشی و کافی کلینی; در تفسیر آیه‌ی«هُوَ الَّذِی اَنْزَلَ عَلَیْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آیاتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ اُمُّ الْكِتابِ» نقل شده که امام صادق(علیه السلام) فرمود:

«آیاتٌ مُحْكَمات» امیرالمؤمنین(علیه السلام) است و «اُخَرُ مُتَشابِهاتٌ» فلان و فلان و فلان هستند و«فَاَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغ» یاران و اهل ولایت آنانند که خداوند در وصف آنان فرموده است: «فَیَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَاْوِیلِه».

و در حدیث کافی، امام باقر(علیه السلام) فرمود:

آیات منسوخه از متشابهات است و آیات محکمه از ناسخات است.⁽¹⁾

علی بن ابراهیم قمی; در تفسیر خود گوید:

مقصود از «زَیْغ» در آیه‌ی «فَاَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغ»، شکّ است؛ همان‌گونه که خداوند می‌فرماید: «رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ اِذْ هَدَیْتَنا...».⁽²⁾

سماعة بن مهران گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

شما آیه‌ی «رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ اِذْ هَدَیْتَنا» را زیاد تکرار کنید و فکر نکنید که از زَیْغ [یعنی لغزش] در امان هستید.⁽³⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 8 الى 9

متن:

رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ اِذْ هَدَیْتَنا وَ هَبْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً اِنَّكَ اَنْتَ الْوَهّابُ رَبَّنا اِنَّكَ جامِعُ النّاسِ لِیَوْمٍ لا رَیْبَ فیهِ اِنَّ اللهَ لا یُخْلِفُ الْمیعادَ

ترجمه:

[راسخون در علم و افراد عاقل گویند:] پروردگارا! پس از آن که ما را هدایت کردی قلوب

ما را[از ایمان به خود]منحرف مکن و از جانب خود رحمتی بر ما ارزانی کن همانا تو بسیار بخشنده‌ای (8) پروردگارا تو در روزی که شکّی در آن نیست مردم را جمع خواهی نمود، به راستی خداوند در وعده‌ها[ی خود] تخلف نمی‌کند. (9)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

هشام بن حکم گوید: موسی بن جعفر(علیهما السلام) به من فرمود:

ای هشام! خداوند درباره‌ی صالحین و نیکان گوید:آنان[به پرودرگار خود پناه می‌برند و] می‌گویند: «رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ اِذْ هَدَیْتَنا وَ هَبْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً اِنَّكَ اَنْتَ الْوَهّابُ» چرا که آنان دانستند که دل‌ها دچار لغزش می‌شود و به کوری باز می‌گردد.

سپس فرمود:

حقّا کسی که در آیات الهی و نشانه‌های خداوند نیندیشد، از او نمی‌هراسد و قلب او معرفت و ثبات ایمان پیدا نمی‌کند و این حالت برای کسی حاصل نمی‌شود،مگر آن که گفتار او کردارش را تایید کند و باطن او آیینه‌ی ظاهرش باشد، چرا که خداوند راه به دست آوردن عقل باطنی هر کسی را، اعمال ظاهری او قرار داده است؛ [و از حسن عمل هر کسی، حسن باطن و عقل او آشکار می‌گردد.]⁽¹⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 10 الى 13

متن:

اِنَّ الَّذینَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ اَمْوالُهُمْ وَ لا اَوْلادُهُمْ مِنَ اللهِ شَیْئًا وَ اُولئِكَ هُمْ وَقُودُ النّارِ كَدَاْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآیاتِنا فَاَخَذَهُمُ اللهُ بِذُنُوبِهِمْ وَ اللهُ شَدیدُ الْعِقابِ قُلْ لِلَّذینَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَ تُحْشَرُونَ اِلى جَهَنَّمَ وَ بِئْسَ الْمِهادُ قَدْ كانَ لَكُمْ آیَةٌ فی فِئَتَیْنِ الْتَقَتا فِئَةٌ تُقاتِلُ فی سَبیلِ اللهِ وَ اُخْرى كافِرَةٌ یَرَوْنَهُمْ مِثْلَیْهِمْ رَاْیَ الْعَیْنِ وَ اللهُ یُؤَیِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ یَشاءُ اِنَّ فی ذلِكَ لَعِبْرَةً ِلاُولِی اْلاَبْصارِ

لغات:

«وقود النار» یعنی هیزم آتش، و وقود به معنای گیرانه‌ی آتش است. «دَاْب» به معنای شاْن است. «حشر»به معنی جمع با سَوق و با اجبار است.«تُحشرون» یعنی آنان را جمع می‌کنند و به طرف جهنّم سوق می‌دهند، از این رو به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) حاشر گویند چرا

که او آنان را به جهنّم سوق می‌دهد. «جهنّم» نامی از نام‌های آتش است. «مهاد» به معنای قرار است و آن خوابگاه است و معنای «فئة» در تفسیر آیه‌ی «كم من فئة قلیلة» گذشت. «التقاء» و تلاقی و اجتماع به یک معناست. «تایید» به معنای تقویت است.«عِبرة» به معنای آیه و نشانه است، و «عَبرة» به معنای اشک است.

ترجمه:

حقّا کسانی که کافر شدند،اموال و اولادشان نتوانستند در پیشگاه خداوند برای آنان

کارساز باشند و آنان هیزم دوزخ شدند (10) همانند آل فرعون و کسانی که قبل از آنان بودند و آیات ما را تکذیب کردند و خداوند آنان را به سبب گناهان‌شان گرفت و کیفر خداوند [بر آنان] سخت خواهد بود (11) ای رسول من! به کافران بگو: زود است که شما

[نیز] مغلوب شوید و ره‌سپار دوزخ گردید و آن [برای شما] بدجایگاهی خواهد بود (12)

به راستی در برخورد دو گروه [یعنی لشکر اسلام با لشکر قریش در جنگ بدر درس عبرتی

بود و] گروهی در راه خدا می‌جنگیدند و گروه دیگر کافر بودند و آنان [مومنان] را دو برابر

[جمعیّت خود]می‌دیدند و خداوند هر گروهی را بخواهد یاری می‌کند و این عبرتی است

برای صاحبان بینش (13)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

علی بن ابراهیم قمی; در تفسیر خود گوید:

مقصود از «وَ اُولئِكَ هُمْ وَقُودُ النّارِ» علمای یهود هستند [که تورات را تحریف نمودند و نشانه‌های پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) را از مردم دور داشتند] و خداوند آنان را گیرانه و هیزم دوزخ قرار خواهد داد؛و مقصود از«كَدَاْبِ آلِ فِرْعَوْنَ»عمل خاندان و درباریان فرعون است[که فرزندان پسر را برای جلوگیری از آمدن موسی(علیه السلام) می‌کشتند.]سپس گوید:

آیه‌ی «قُلْ لِلَّذینَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَ تُحْشَرُونَ اِلى جَهَنَّمَ وَ بِئْسَ الْمِهادُ» بعد از جنگ بدر نازل شد و هنگامی که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از جنگ بدر بازگشت نزد قبیله‌ی یهود

به نام قینقاع رفت و در آن‌جا بازاری بود به نام بازار نبط و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در آن بازار نزد یهودیان رفت و به آنان فرمود: آیا باخبر شدید که چه بر سر قبیله‌ی قریش آمد در حالی که نفرات و سلاح آنان از شما بیشتر بود؟ پس شما ایمان بیاورید [تا آن‌گونه گرفتار نشوید.]

آنان در پاسخ رسول خدا(صلی الله علیه و آله) گفتند: ای محمّد! تو ما را با قریش مقایسه مکن و جنگیدن با ما را مانند جنگیدن با آنان فکر مکن، به خدا سوگند اگر به جنگ ما بیایی خواهی دید که با مردان شجاعی روبه رو شده‌ای.

پس جبرییل نازل شد و گفت: ای محمّد(صلی الله علیه و آله)! «قُلْ لِلَّذینَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَ تُحْشَرُونَ اِلى جَهَنَّمَ وَ بِئْسَ الْمِهادُ... اِنَّ فی ذلِكَ لَعِبْرَةً ِلاُولِی اْلاَبصٰارِ».⁽¹⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 14 الى 17

متن:

زُیِّنَ لِلنّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَ الْبَنینَ وَ الْقَناطیرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الْخَیْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَ اْلاَنْعامِ وَ الْحَرْثِ ذلِكَ مَتاعُ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ اللهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ قُلْ اَؤُنَبِّئُكُمْ بِخَیْرٍ مِنْ ذلِكُمْ لِلَّذینَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنّاتٌ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا اْلاَنْهارُ خالِدینَ فیها وَ اَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَ رِضْوانٌ مِنَ اللهِ وَ اللهُ بَصیرٌ بِالْعِبادِ الَّذینَ یَقُولُونَ رَبَّنا اِنَّنا آمَنّا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَ قِنا عَذابَ النّارِ الصّابِرینَ وَ الصّادِقینَ وَ الْقانِتینَ وَ الْمُنْفِقینَ وَ الْمُسْتَغْفِرینَ بِاْلاَسْحارِ

لغات:

«شهوات» جمع شهوت به معنی شوق و اشتیاق به خواسته‌ی نفسانی است.«قناطیر» جمع قنطار به معنای مال فراوان است، و اصل آن از قنطرة به معنای پل می‌باشد. «مقنطرة» یعنی محصّله و جمع آوری شده. «خیل مسومة» یعنی معلمّة او المرعیّة. «انعام» یعنی شتر و گوسفند و گاو. «قانتین» یعنی مطیعین.

ترجمه:

علاقه‌ی به زن‌ها و فرزندان و اموال فراوان از زر و سیم [طلا و نقره]و اسب‌های نشان‌دار و چهارپایان و کشت‌زارها برای مردم! زینت داده شده و [لکن] این‌ها بهره‌های دنیایی است و فرجام نیکو [و عاقبت نیک] نزد خداوند [با تحصیل خشنودی او] خواهد بود(14) [ای رسول من!] به آنان بگو: آیا من شما را به بهتر از این‌ها خبر بدهم؟آری[بهتر از نعمت‌های دنیایی] برای کسانی است که تقوا پیشه نموده و نزد پروردگار خود در باغستان‌های بهشتی که‌جویبارها در زیر آن‌ها جاری است همواره متنعّم باشند و با همسران نیکو و پاکیزه و رضوان و خشنودی خدا به سر ببرند و خداوند به [احوال] بندگان خود بیناست. (15) آنان [بندگانی هستند که] می‌گویند: پروردگارا! ما ایمان آوردیم پس تو از گناهانمان بگذر و ما را از عذاب آتش نگهدار (16) اینان بندگان صابر و شکیبا و راست‌گو و فرمان‌بردار و انفاق کننده و اهل استغفار در سحرهایند. (17)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

«زُیِّنَ لِلنّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَ الْبَنینَ وَ الْقَناطیرِ الْمُقَنْطَرَةِ...»

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

هیچ لذّتی در دنیا و آخرت برای مردم! شیرین‌تر و لذّت‌بخش‌تر از زن‌ها نیست همان‌گونه که خداوند می‌فرماید: «زُیِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَ...»سپس فرمود:

اهل بهشت نیز در بهشت لذّتی بهتر از لذّت زناشویی نمی‌برند،حتی لذّت خوردن و آشامیدن برای آنان به اندازه‌ی لذّت زناشویی نیست.⁽¹⁾

مرحوم طبرسی در تفسیر خود از امام باقر(علیه السلام) و امام صادق(علیه السلام) نقل نموده که می‌فرمایند:

«قناطیر»جمع قنطار است و قنطار به معنای پوست گاو نری است که پر از طلا باشد.⁽¹⁾

اهل سنّت از ابن عبّاس نقل کرده‌اند که گفته است:

آیه‌ی «قُلْ اَ اُنَبِّئُكُمْ بِخَیْرٍ مِنْ ذلِكُمْ» تا آخر آیات درباره‌ی امیرالمؤمنین(علیه السلام) و حمزه

و عبیدة بن حارث نازل شده است.⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

هر کس در نماز وتر خود هفتاد مرتبه بگود:«أستغفر الله و أتوب الیه»و یک‌سال به آن ادامه بدهد، خداوند او را در زمره‌ی «مستغفرین بالاسحار» قرار می‌دهد و عفو خداوند و بهشت برای او واجب می شود.⁽³⁾

مفضّل گوید: به امام صادق(علیه السلام) عرض کردم:

فدای شما شوم! بسا نماز شب از من فوت می‌شود آیا بعد از نماز صبح تا خورشید طلوع نکرده است می‌توانم نماز شب بخوانم؟

حضرت فرمود:

آری، ولکن این خبر را به خانواده‌ی خود مده تا آنان این عمل را سنّت قرار ندهند و سخن خداوند که می‌فرماید: «الْمُسْتَغْفِرِینَ بِالْاَسْحارِ» باطل نشود.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

مقصود از«وَ اَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ»زنان بهشتی هستند که نه حیض می‌بینند و نه حدثی و بول و غایتی از آنان خارج می‌شود.⁽²⁾

مرحوم کلینی در کتاب کافی از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل نموده که فرمود:

نخستین چیزی که به سبب آن نافرمانی خدا انجام گرفت، شش چیز بود:

اصبغ بن نباته گوید: امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

فتنه در سه چیز است: 1. حبّ زن‌ها و آن شمشیر شیطان است؛ 2. شرابخواری و آن آلت صید شیطان است؛ 3. حبّ دینار و درهم و آن تیر شیطان است.

سپس فرمود:

کسی که [بیش از اندازه] زن‌ها را دوست بدارد، از زندگی خود بهره‌ای نمی‌برد؛و کسی که نوشابه های حرام را دوست بدارد، بهشت برای او حرام خواهد بود؛و کسی که درهم و دینار را دوست داشته باشد، بنده‌ی دنیا خواهد بود.⁽¹⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیه‌ی 18

متن:

شَهِدَ اللهُ اَنَّهُ لا اِلهَ اِلّا هُوَ وَ الْمَلائِكَةُ وَ اُولُوا الْعِلْمِ قائِمًا بِالْقِسْطِ لا اِلهَ اِلّا هُوَ الْعَزیزُ الْحَكیمُ

لغات:

«شهادت» اخبار از چیزی است که مشاهده شده باشد، و یا به منزله‌ی‌مشاهده باشد.«قائمًا بالقسط» یعنی مقیمًا للعدل فی امور خلقه. «عزیز» کسی است که شکست‌ناپذیر باشد. «حكیم» کسی است که در عدالت او خلل و شبهه‌ای نیست، و عزیز اگر حکیم نباشد خطرناک خواهد بود. «اولو العلم» به فرموده‌ی امام باقر(علیه السلام) پیامبران و اوصیا(علیهم السلام) هستند.

ترجمه:

خداوند که همواره قائم به قسط و عدل است، گواهی می‌دهد که جز او معبودی نیست، فرشتگان و صاحبان دانش نیز گواهی می‌دهند که جز خدای توانا و حکیم،معبودی نیست.

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

امام کاظم(علیه السلام) فرمود:

واجباتی بر ائمّه است که بر شیعیان آنان نیست و بر شیعیان ما نیز واجباتی است که بر ما نیست؛ بر آنان واجب است که از ما سوال کنند.

سپس فرمود:

مقصود از «اُولُوا الْعِلْمِ قائِمًا بِالْقِسْطِ»، امام است.⁽¹⁾

جابر گوید: امام باقر(علیه السلام) در تفسیر این آیه فرمود:

خداوند در این آیه شهادت به یگانگی خود داده و ملائکه را گرامی داشته و آنان نیز موفق به تسلیم پروردگار خود شده و او را تصدیق و شهادت به یگانگی او داده‌اند.

سپس فرمود:

مقصود از «وَ اُولُوا الْعِلْمِ قائِمًا بِالْقِسْطِ» پیامبران و اوصیا هستند که قیام به قسط و عدالت می‌نمایند و این معنای ظاهر این آیه است و لکن مراد از قسط در ظاهر عدل است و عدل در باطن امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌باشد.⁽²⁾

سعید بن جبیر گوید:

قریش سیصد و شصت بت بر کعبه آویخته بودند و چون این آیه نازل شد همه‌ی آن‌ها از کعبه فروریختند و در پیشگاه خدا سجده نمودند.⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

ما صاحبان ذکر و صاحبان علم هستیم و حلال و حرام خدا نزد ماست.⁽²⁾

مرحوم صدوق با سند خود از محمّد بن عثمان عمری(عجل الله تعالی فرجه الشریف) [از وکلای امام زمان(علیه السلام)]نقل نموده که گوید:

هنگامی که حضرت مهدی(علیه السلام) به دنیا آمد، نور او به آسمان بالا رفت و در پیشگاه

خداوند سجده نمود و سپس سر مبارک بالا نمود و این آیه را تلاوت کرد:«شَهِدَ اللَّهُ اَنَّهُ لا اِلهَ اِلَّا هُوَ وَ الْمَلائِكَةُ وَ اُولُوا الْعِلْمِ قائِمًا بِالْقِسْطِ لا اِلهَ اِلَّا هُوَ الْعَزِیزُ الْحَكِیمُ».⁽³⁾

در کتاب کافی از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

هنگامی که حضرت مهدی(علیه السلام)به دنیا آمد دست‌های مبارک خود را روی زمین قرار داد و سر مبارک به طرف آسمان بالا نمود.

سپس امام صادق(علیه السلام) فرمود:

حضرت مهدی(علیه السلام) هنگامی که دستان خود را روی زمین می‌گذارد همه‌ی علومی

که از آسمان به زمین نازل شده را دریافت می‌کند و چون سر مبارک را به آسمان بالا می‌کند منادی خداوند از عرش الهی و افق اعلی او را با نام و نام پدر صدا می‌زند و می‌گوید: «ای محمّد بن الحسن! پایدار باش تا ثابت باشی، ما تو را برای مسوولیّت بزرگی آفریدیم همانا تو برگزیده و صاحب سرّ و مخزن علم من و امین وحی من و خلیفه‌ی من در روی زمین هستی و من رحمت خود را برای تو و دوستان تو واجب نمودم و بهشت خود را به شما بخشیدم و کنیزان خود را بر شما حلال نمودم، سوگند به عزّت و جلالم که دشمنان تو را به سخت‌ترین عذاب معذّب خواهم نمود گر چه در دنیا رحمت و رزق من واسع است و به همه‌ی مردم می‌رسد.»

چون صدای منادی به پایان رسد حضرت مهدی(علیه السلام) در حالی که دستان مبارکش

روی زمین و سر مبارکش را به آسمان بالا نموده، این آیه را تلاوت می‌نماید: «شَهِدَ اللَّهُ اَنَّهُ لا اِلهَ اِلَّا هُوَ وَ الْمَلائِكَةُ وَ اُولُوا الْعِلْمِ قائِمًا بِالْقِسْطِ لا اِلهَ اِلَّا هُوَ الْعَزِیزُ الْحَكِیمُ»؛ و چون این آیه را تلاوت نمود خداوند علوم اوّل و علوم آخر را به او عطا نماید و او مستحق برکات روحافزون شب قدر باشد.⁽¹⁾

در تفسیر مجمع البیان از امام صادق(علیه السلام) از پدرانش از رسول خدا(صلی الله علیه و آله)نقل شده که فرمود:

هنگامی که خداوند اراده نمود، فاتحة الکتاب و آیة الکرسی و شهد الله...و«قل اللهمّ مالك الملك...» را تا «بغیر حساب» نازل نماید، این آیات به عرش پناهنده شدند و بین آن‌ها و بین خداوند حجابی نبود و به خدای خود گفتند: پروردگارا می‌خواهی ما را بین گناهکاران و به دار ذنوب بفرستی؟ در حالی که ما معلقات به طهور و مقام قدس هستیم؟!

پس خداوند به آنان فرمود: به عزّت و جلالم سوگند، هر بنده‌ای که شما را پس از هر نماز بخواند من او را گرچه گناهکار باشد در حظیرة القدس بهشتی ساکن خواهم نمود و گر نه در هر روزی هفتاد مرتبه به او نظر رحمت می‌کنم و گر نه در هر روزی هفتاد حاجت او را برآورده خواهم نمود که کم‌ترین آن‌ها آمرزش گناهان او باشد و گر نه او را از شرّ هر دشمنی حفظ می‌کنم و بر دشمن او پیروز می‌نمایم و چیزی او را از دخول در بهشت منع نمی‌کند مگر مرگ [و چون بمیرد اهل بهشت خواهد بود].⁽¹⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 19 الی 20

متن:

اِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللهِ اْلاِسْلامُ وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذینَ اُوتُوا الْكِتابَ اِلّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْیًا بَیْنَهُمْ وَ مَنْ یَكْفُرْ بِآیاتِ اللهِ فَاِنَّ اللهَ سَریعُ الْحِسابِ فَاِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ اَسْلَمْتُ وَجْهِیَ لِلَّهِ وَ مَنِ اتَّبَعَنِ وَ قُلْ لِلَّذینَ اُوتُوا الْكِتابَ وَ اْلاُمِّیِّینَ ءَاَسْلَمْتُمْ فَاِنْ اَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا وَ اِنْ تَوَلَّوْا فَاِنَّما عَلَیْكَ الْبَلاغُ وَ اللهُ بَصیرٌ بِالْعِبادِ

لغات:

«دین» در این آیه معنای طاعت است، اصل آن به معنای جزاست، و طاعت را دین گویند به خاطر این که دلیل برای جزاست، و «دَین» نیز مانند جزاست در وجوب قضا.«اسلام» ازسلم و تسلیم است، و دِین دخول در سِلْم و سلامت است، بنابراین اسلام ادای طاعات با سلامت و دور از خیانت است،و اسلام و ایمان نزد ما به یک معناست و در اصطلاح روایات اسلام اقرار به شهادتین است و ایمان اعتقاد به اصول و اقرار به شهادتین است،بنابراین اسلام اعمّ از ایمان است، چرا که معصومین(علیهم السلام) به شیعیان خود مسلمان و مومن گویند و به غیر آنان فقط مسلم و مسلمان می‌گویند.«اختلاف»در ادیان به معنای اختلاف در عقائد است،و اختلاف در چیزهای دیگر به معنای اختلاف ذاتی است. «بغی» طلب علوّ و سلطه است با ظلم. «امّیّین» مشرکین مکّه‌اند و مکّه امّ‌القری می‌باشد، و به آن امّیین گویند چرا که صاحب کتاب نیستند، والله العالم.

ترجمه:

دین [حق] نزد خداوند همان اسلام است و اهل کتاب [در پذیرش اسلام] اختلاف پیدا نکردند مگر بعد از آن که [یقین و] علم به [حقانیّت] اسلام برای آنان حاصل شد و آن به خاطر حسدی بود که بین آنان وجود داشت و هر کس به آیات خداوند کافرشود [باید بداند که] خداوند سریع الحساب است. (11) [ای رسول خدا] اگر [اهل کتاب] با تو لجاجت کردند به آنان بگو: من به خدای خود و پیروانم روی کردم.[و ای رسول من!] به اهل کتاب و امییّن [یعنی اهل مکّه] بگو: آیا اسلام را پذیرفتید؟ پس اگر اسلام را پذیرفتند [و تسلیم امر خدا شدند] هدایت یافته‌اند و گر نه تو وظیفه‌ای جز ابلاغ نداری و خداوند به بندگان [خود] بینا و آگاه است. (20)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

محمّد بن مسلم گوید:امام صادق(علیه السلام)فرمود:«مقصود از اسلام در آیه،ایمان است .»⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) فرمود:

مقصود از اسلام، تسلیم نسبت به ولایت علیّ بن ابی‌طالب(علیهما السلام) است.⁽²⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی در تفسیر خود از امام باقر(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

خداوند ایمان را یک درجه بر اسلام فضیلت داده است؛ همان‌گونه که کعبه را یک درجه بر مسجد الحرام فضیلت داده است.⁽³⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

من اسلام را به گونه‌ای معرّفی خواهم نمودکه احدی پس از من این چنین معرّفی نخواهد نمود.

سپس فرمود:

اسلام به معنای تسلیم؛ و تسلیم به معنای یقین؛ و یقین به معنای تصدیق؛و تصدیق اقرار است و اقرار، اداء است و اداء عمل است؛ و مومن دین خود را از خدا می‌گیرد و ایمان مومن در عمل او شناخته می‌شود و کفر کافر به انکار او شناخته می‌شود.

سپس فرمود:

ای مردم!بسیار مواظب دین[و ایمان]خود باشید؛چرا که گناه با داشتن دین قابل بخشوده شدن هست و لکن عمل نیک با نداشتن دین[و ایمان]پذیرفته نیست.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

اسلام قبل از ایمان است و با اسلام مردم از یک‌دیگر ارث می‌برند و ازدواج می‌نمایند و [لکن]به وسیله‌ی ایمان[در قیامت]به پاداش می‌رسند.⁽²⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

اسلام شریک با ایمان نیست و [لکن] ایمان شریک با اسلام است و اسلام و ایمان در گفتار و عمل جمع می‌شوند و همان‌گونه که کعبه داخل مسجد الحرام است و مسجد الحرام داخل در کعبه نیست؛ اسلام نیز داخل در ایمان است و لکن ایمان داخل در اسلام نیست؛ از این روی خداوند می‌فرماید: «قالَتِ الْاَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لكِنْ قُولُوا اَسْلَمْنا وَ لَمَّا یَدْخُلِ الْاِیمانُ فِی قُلُوبِكُم» و سخن خدا راست‌ترین سخن‌ها است.⁽¹⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 21 الی 22

متن:

اِنَّ الَّذینَ یَكْفُرُونَ بِآیاتِ اللهِ وَ یَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ بِغَیْرِ حَقِّ وَ یَقْتُلُونَ الَّذینَ یَاْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ اَلیمٍ اُولئِكَ الَّذینَ حَبِطَتْ اَعْمالُهُمْ فِی الدُّنْیا وَ اْلآخِرَةِ وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرینَ

ترجمه:

حقّا کسانی که به آیات خدا کافر شدند و پیامبران او و کسانی که امر به [معروف و]

عدالت می‌کردند را به ناحق کشتند، به عذاب دردناکی بشارت ده (21)اعمال آنان در دنیا و آخرت تباه و برای آنان یاورانی نخواهد بود (22)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

مرحوم طبرسی در تفسیر مجمع البیان از ابوعبیده جرّاح نقل نموده که گوید:به رسول خدا (صلی الله علیه و آله) گفتم: «ای رسول خدا! در قیامت عذاب چه کسی سخت‌تر خواهد بود؟»

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آیه‌ی فوق را تلاوت نمود و فرمود:

کسی که پیامبر و یا آمر به معروف و ناهی از منکری را بکشد.

سپس فرمود:

ای ابا عبیده! بنی‌اسراییل در ساعت اوّل روزی چهل و سه پیامبر را کشتند و هنگامی که یکصد و دوازده نفر از عبّاد بنی‌اسراییل نسبت به آنان امر به معروف و نهی از منکر نمودند، در پایان آن روز آنان را نیز کشتند؛ و در این آیه خداوند آنان را یاد نموده است.⁽¹⁾

«رجل قتل نبیا او رجلا امر بمعروف او نهى عن منکر» ثم قرا(علیه السلام): وَ یَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ بِغَیْرِ حَقٍّ وَ یَقْتُلُونَ الَّذِینَ یَاْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ ثم قال(علیه السلام): «یا ابا عبیدة، قتلت بنو اسراییل ثلاثة و اربعین نبیا من اوّل النهار فی ساعة واحدة،فقام مائة رجل و اثنا عشر رجلا من عباد بنی‌اسراییل،فامروا من قتلهم بالمعروف و نهوهم عن المنکر، فقتلوا جمیعا فی آخر النهار فی ذلک الیوم، و هو الذی ذکره الله». [مجمع البیان، ج 2، ص 262]

سلیم بن قیس هلالی گوید: امیرالمؤمنین(علیه السلام) ضمن سخنان خود به معاویه فرمود:

ای معاویه، ما خانواده‌ای هستیم که خداوند آخرت را برای ما انتخاب نموده و راضی نشده که دنیا پاداش ما باشد...

سپس فرمود:

زکریّای پیامبر را قوم او با ارّه بریدند ویحیی بن زکریا که قوم خود را به خدا دعوت می‌کرد را نیز قوم او کشتند و همواره اولیای شیطان با اولیای رحمان در جنگ بوده‌اند،چنان که خداوند می‌فرماید: «اِنَّ الَّذینَ یَكْفُرُونَ بِآیاتِ اللَّهِ وَ یَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ بِغَیْرِ حَقِّ وَ یَقْتُلُونَ الَّذینَ یَاْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ اَلیمٍ».⁽¹⁾

یونس بن ظبیان از امام صادق(علیه السلام) نقل می‌کند که می‌فرمود: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

خداوند می‌فرماید:

وای بر کسانی که دین را ابزار رسیدن به دنیا قرار می‌دهند؛ و وای بر کسانی که آمرین به عدل را می‌کشند، و وای بر کسانی که مومن در بین آنان [ناچار است] با تقیّه زندگی کند. آیا به من افترا و تهمت می‌زنید و یا به من جسور شده‌اید؟!همانا من به ذات خود سوگند یاد نموده‌ام که آنان را به گونهای در امتحان و آزمایش قرار بدهم که حلیمان و حکیمان‌شان در حیرت و تعجّب قرار بگیرند.⁽²⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 23 الی 25

متن:

اَلَمْ تَرَ اِلَى الَّذینَ اُوتُوا نَصیبًا مِنَ الْكِتابِ یُدْعَوْنَ اِلى كِتابِ اللهِ لِیَحْكُمَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ یَتَوَلّى فَریقٌ مِنْهُمْ وَ هُمْ مُعْرِضُونَ ذلِكَ بِاَنَّهُمْ قالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النّارُ اِلّا اَیّامًا مَعْدُوداتٍ وَ غَرَّهُمْ فی دینِهِمْ ما كانُوا یَفْتَرُونَ فَكَیْفَ اِذا جَمَعْناهُمْ لِیَوْمٍ لارَیْبَ فیهِ وَ وُفِّیَتْ كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ

لغات:

«نصیب»به معنای حظّ‌و بهره‌ی از چیزی است،و به معنای سهم معیّنی است برای صاحب آن. «حكم» به معنای دستوری است که حق را از باطل جدا می‌کند و اصل آن از حَکَمة به معنای منع است. «غُرور» به معنای طمع بیجاست، و «غَرور» شیطان است که مردم را مغرور می‌نماید، و «غارّ» غافل است و «غرّارة» دنیاست که فراوان مردم را فریب می‌دهد، و «غَرَر» به معنای خطر است. «افتراء» به معنی کذب است. «كَیفَ» برای سوال است، یعنی «فکیف حالهم اذا جمعناهم».

ترجمه:

[ای رسول من!] آیا ندیدی [علمای] اهل کتاب را که بهره‌ای از کتاب [تورات] به آنان داده شد و هنگامی که دعوت به کتاب خدا شدند تا بین آنان حکم نماید، گروهی از آنان پشت می‌کنند و از حکم خدا اعراض می‌نمایند؟(23)و این به خاطر این است که می‌گویند: هرگز آتش به ما نخواهد رسید، مگر چند روزی، آنان در این افتراهای

خود به دین خویش مغرور شده‌اند (24) چگونه خواهد بود حال آنان زمانی که ما آنان را برای روزی که شکّی در آن نیست جمع خواهیم نمود و در آن روز هر کسی به آن‌چه کرده،

پاداش داده می‌شود و ظلمی به آنان نخواهد شد. (25)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

روایت‌شده:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) داخل مدرس و جلسهی آنان [یهودیان] شد و آنان را دعوت به اسلام نمود، پس برخی از آنان به او گفتند: «شما بر چه آیینی هستی؟» حضرت(صلی الله علیه و آله) فرمود: «من بر آیین و ملّت ابراهیم(علیه السلام) هستم.» پس آنان گفتند: «ابراهیم بر دین یهود بود.» و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به آنان فرمود: «تورات بین من و شما حاکم باشد و آنان نپذیرفتند.»

و روایت‌شده:

نخستین پرچمی که روز قیامت بالا می‌رود، پرچم یهود است و خداوند آنان را مقابل اهل محشر مفتضح و رسوا می‌کند؛ و سپس دستور می‌دهد تا آنان را به دوزخ ببرند.⁽¹⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 26 الی 27

متن:

قُلِ اللّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِی الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ وَ تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِیَدِكَ الْخَیْرُ اِنَّكَ عَلى كُلِّ شَیْءٍ قَدیرٌ تُولِجُ اللَّیْلَ فِی النَّهارِ وَ تُولِجُ النَّهارَ فِی اللَّیْلِ وَ تُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ تُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ وَ تَرْزُقُ مَنْ تَشاءُ بِغَیْرِ حِسابٍ

لغات:

«نَزْع»به معنای جدا کردن چیزی از چیز دیگر است.«ایلاج»به معنای ادخال است.«ولیجة و بطانة» به معنای محل سرّ و ارتباط‌های پنهانی است.

ترجمه:

[ای رسول من!] بگو: خدایا تویی مالک ملک [هستی] به هر کس بخواهی قدرت و ملک می‌دهی و از هر کس بخواهی باز می‌ستانی و به هر کس بخواهی عزّت می‌دهی و هر کس را خواهی ذلّت می‌دهی و خیر به دست توست و تو بر هر چیزی توانایی (26) شب را در روز می‌بری و روز را به شب در می‌آوری و زنده را از مرده خارج می‌کنی و مرده را از زنده خارج می‌کنی و هر کس را بخواهی بدون حساب روزی می‌دهی (27)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

داود بن فرقد گوید: به امام صادق(علیه السلام)گفتم:«آیا خداوند به بنی‌امیّه ملک و سلطنت نداد چنانکه میفرماید: «قُلِ اللّٰهُمَّ مالِکُ الْمُلْکِ...»؟

امام(علیه السلام) فرمود:

این‌گونه نیست که مردم فکر می‌کنند؛ همانا خداوند ملک را به ما داد و بنی‌امیّه از ما گرفتند و این مانند آن است که کسی مالک لباسی باشد و دیگری آن لباس را به زور از او بگیرد و در آن صورت گیرنده‌ی لباس مالک آن نخواهد بود.⁽¹⁾

مرحوم صدوق نقل نموده که از امام حسن عسکری(علیه السلام) سوال شد: «مرگ چیست؟» امام(علیه السلام) فرمود: «مرگ، تصدیق به چیزی است که وجود نداشته باشد.» سپس فرمود:

پدرم از جدم از امام صادق(علیه السلام) نقل نموده که فرمود: «مومن هنگامی که می‌میرد

در حقیقت نمرده؛ و میّت و مرده،کافر است.همانگونه که خداوند می‌فرماید:«تُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ تُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ» یعنی: خداوند مومن را از کافر و کافر را از مومن خارج می‌کند.»⁽²⁾

مرحوم طبرسی در مجمع البیان از امام باقر و امام صادق(علیهما السلام) نقل نموده که فرمودند:معنای این آیه این است که خداوند مومن را از کافر و کافر را از مومن خارج می‌کند.⁽³⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 28 الی 29

متن:

لا یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرینَ اَوْلِیاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنینَ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِكَ فَلَیْسَ مِنَ اللهِ فی شَیْءٍ اِلّا اَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً وَ یُحَذِّرُكُمُ اللهُ نَفْسَهُ وَ اِلَى اللهِ الْمَصیرُ قُلْ اِنْ تُخْفُوا ما فی صُدُورِكُمْ اَوْ تُبْدُوهُ یَعْلَمْهُ اللهُ وَ یَعْلَمُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی اْلاَرْضِ وَ اللهُ عَلى كُلِّ شَیْءٍ قَدیرٌ

لغات:

«اولیاء» می‌تواند به معنای دوست باشد، و می‌تواند به معنای ولایت وحکومت باشد، و به هر معنایی باشد، مومنان نباید کفّار را ولیّ‌خود بدانند،و آیه اشاره دارد که تا مومنان هستند نباید کسی کفّار را ولیّ و سرپرست خود قرار بدهد و گر نه ارزشی نزد خداوند نخواهد داشت،جز آن که تقیّه‌ای وجود داشته باشد و در این آیه کمال ترهیب و اعلان خطر انجام گرفته است، چنان‌که نسبت به اولیای خدا و پیروان آنان پایان آیات اعلان راْفت و دوستی شده است، و چون «بطانة و ولیجة» درونی و در باطن است می‌فرماید «خدا باطن و ظاهر شما را می‌داند».

ترجمه:

مومنان نباید کافران را به جای مومنان و مسلمانان دوست خود بگیرند و هر کس چنین کند در پیشگاه خداوند ارزشی ندارد، مگر آن که از آنان در تقیّه و هراس باشند،همانا خداوند شما را از [عقوبت] خود می‌ترساند و بازگشت همه به سوی او خواهد بود (28)

[ای رسول من به آنان که با کافران و دشمنان اسلام ارتباط دوستی برقرار می‌نمایند]بگو:

اگر باطن خود را بپوشانید و یا آشکار کنید، خداوند [از آن‌چه در باطن‌های شماست] آگاه

است،[بلکه]او از آن‌چه در آسمان‌ها و زمین است آگاه است و بر هر چیزی تواناست. (29)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

آیات فراوانی در قرآن آمده که ارتباط و دوستی با کفّار و یهود و نصاری را ممنوع و حرام و مساوی با عدم ایمان شمرده است و اساسا قانون «الحبّ فی الله والبغض فی الله» اصل مهمّی از اصول ایمان است، از این رو خداوند می‌فرماید:«لا تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصارى اَوْلِیاءَ» و یا می‌فرماید: «لا تَجِدُ قَوْمًا یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ كانُوا آباءَهُمْ اَوْ اَبْناءَهُم...» و اهمیّت این معنا از جمله‌ی «یُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَ اِلَى اللَّهِ الْمَصیرُ» و جمله‌ی «وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِكَ فَلَیْسَ مِنَ اللَّهِ فی شَیْءٍ» ظاهر می‌شود، هم‌چنان که اهمیّت ترک تقیّه نیز از این آیات و روایات ظاهر می‌شود.

امام صادق(علیه السلام)از پدران خود از رسول خدا(صلی الله علیه و آله)نقل نموده که فرمود:

ایمان ندارد کسی که تقیّه ندارد؛ چرا که خداوند می‌فرماید: «اِلّا اَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً» .⁽¹⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) نیز به برخی از اصحاب خود فرمود:

من تو را امر می‌کنم که برای دین خود تقیّه کنی،چرا که خداوند می‌فرماید:«لایَتَّخِذِالْمُؤْمِنُونَ الْكافِرینَ اَوْلِیاءَ».سپس فرمود: و من تو را سخت بر حذر می‌دارم که تقیّه نکنی و خود را به هلاکت اندازی و در آن صورت خون خود و خون برادران خود را ریخته باشی و خود و برادران خود را از نعمت‌های خدا

محروم کنی و آنان را در دست دشمنان‌شان ذلیل نمایی، در حالی که خداوند دستور داده که آنان را عزیز نمایی.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

تقیّه، سپر خداست بین خود و بین مخلوق خود.

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

تقیّه در هر چیزی است که فرزند آدم مضطرّ به آن بشود و خداوند به خاطر تقیّه آن چیز را بر او حلال نموده است.⁽²⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیه‌ی 30

متن:

یَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُحْضَرًا وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ اَنَّ بَیْنَها وَ بَیْنَهُ اَمَدًا بَعیدًا وَ یُحَذِّرُكُمُ اللهُ نَفْسَهُ وَ اللهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ

لغات:

«اَمَد»به معنای غایت بعید و مسافت و فاصله‌ی زیاد است،و اَمَد و غایت و نهایت نظایرند. «و یحذّركم الله نفسه» اعلان خطر بلیغ است نسبت به تولّی و ارتباط دوستی با دشمنان، چنان که دوستی با اولیای خداوند از اسباب مسلم نجات است، و از این آیه روشن می‌شود که اساس دین همان حبّ و بغض و تولّی و تبرّی می‌باشد.

ترجمه:

[ای رسول من به این مردم بگو: قیامت]روزی است که هر کسی عمل خود را از خوب وبد مقابل خود حاضر می‌بیند و [آرزو می‌کند و] دوست می‌دارد که بین او و اعمال بد او فاصلهی زیادی باشد و خدوند شما را از کیفر خود برحذر می‌دارد و او به بندگان خود رئوف و مهربان است.

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

مرحوم کلینی در کتاب کافی با سند خود از سعید بن مسیّب نقل نموده که گوید:همواره حضرت زین‌العابدین(علیه السلام) در هر روز جمعه‌ای در مسجد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) مردم را موعظه می‌نمود و سخنان او را مردم حفظ می‌کردند و می‌نوشتند؛ و چنین می‌فرمود:ای مردم! از خدا بترسید و بدانید که بازگشت شما به او خواهد بود، و هر کس عملی در دنیا انجام داده باشد خوب یا بد،عمل خود را در قیامت خواهد دید و آرزو می‌کند که بین او و عمل بد او فاصله زیادی باشد و خداوند شما را از عقوبت و کیفر خود می‌ترساند.

سپس می فرمود:

وای بر تو ای فرزند آدم که غافل مانده‌ای و خداوند از تو غافل نخواهد بود. ای فرزند

آدم،بدان که اجل تو سریع‌تر از هر چیزی به تو می‌رسد و چیزی نمانده که امر خدا بیاید و اجل تو فرا برسد و ملک الموت روح تو را قبض کند و تو تنها وارد خانه‌ی قبر شوی و باز در قبر روح به بدن تو بازگردد و آن دو ملک برای سوال و امتحان سخت تو یک‌باره به قبر تو هجوم آورند و نخستین سوال آنان از تو سوال از پروردگار تو است که او را می‌پرستیده‌ای.

سپس درباره‌ی پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله) از تو سوال می‌کنند؛ و از دین تو و کتاب تو و امام تو و از عمر تو سوال می‌کنند که در چه راهی تباه نمودی و از مال تو سوال می‌کنند

که از کجا به‌دست آوردی و در چه راهی مصرف نمودی؟

پس خود را آماده کن و در احوال خود فکر کن و قبل از این امتحان و سوال،جواب خود را آماده کن. پس اگر تو مومن و عارف به دین و پیرو صادقین و اولیای خدا(علیهم السلام)

و اهل ولایت آنان باشی، خداوند هنگام مرگ اعتقاد صحیح را به تو تلقین خواهد نمود و زبان تو را به سخن حق و پاسخ درست گویا خواهد کرد و از طرف خداوند به تو بشارت به بهشت و رضوان الهی داده خواهد شد و ملائکه با روح و ریحان به استقبال تو خواهند آمد.

اگر چنین نباشی زبان تو گره خواهد خورد و حجّت تو باطل خواهد شد و از پاسخ صحیح عاجز خواهی ماند و به تو بشارت عذاب داده می‌شود و ملائکه عذاب با آب‌های جوشان و عذاب دوزخ نزد تو خواهند آمد.⁽¹⁾

B

أقول: و المتن هذه قال(علیه السلام): اَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا اَنَّکُمْ اِلَیْهِ تُرْجَعُونَ «تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ» فِی هَذِهِ الدُّنْیَا «مِنْ خَیْرٍ مُحْضَرًا وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ اَنَّ بَیْنَها وَ بَیْنَهُ اَمَدًا بَعِیدًا وَ یُحَذِّرُکُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ». وَیْحَکَ یَا ابْنَ آدَمَ الْغَافِلَ وَ لَیْسَ بِمَغْفُولٍ عَنْهُ [یَا ابْنَ آدَمَ اِنَّ اَجَلَکَ اَسْرَعُ شَیْءٍ اِلَیْکَ قَدْ اَقْبَلَ نَحْوَکَ حَثِیثًا یَطْلُبُکَ وَ یُوشِکُ اَنْ یُدْرِکَکَ وَ کَاَنْ قَدْ اَوْفَیْتَ اَجَلَکَ وَ قَبَضَ الْمَلَکُ رُوحَکَ وَ صِرْتَ اِلَى قَبْرِکَ وَحِیدًا فَرَدَّ اِلَیْکَ فِیهِ رُوحَکَ وَ اقْتَحَمَ عَلَیْکَ فِیهِ مَلَکَانِ] نَاکِرٌ وَ نَکِیرٌ لِمُسَاءَلَتِکَ وَ شَدِیدِ امْتِحَانِکَ.

اَلَا وَ اِنَّ اَوَّلَ مَا یَسْاَلَانِکَ عَنْ رَبِّکَ الَّذِی کُنْتَ تَعْبُدُهُ وَ عَنْ نَبِیِّکَ الَّذِی اُرْسِلَ اِلَیْکَ و عَنْ دِینِکَ الَّذِی کُنْتَ تَدِینُ بِهِ وَ عَنْ کِتَابِکَ الَّذِی کُنْتَ تَتْلُوهُ وَ عَنْ اِمَامِکَ الَّذِی کُنْتَ تَتَوَلَّاهُ ثُمَّ عَنْ عُمُرِکَ فِیمَا کُنْتَ اَفْنَیْتَهُ وَ مَالِکَ مِنْ اَیْنَ اکْتَسَبْتَهُ وَ فِیمَا اَنْتَ اَنْفَقْتَهُ. فَخُذْ حِذْرَکَ وَ انْظُرْ لِنَفْسِکَ وَ اَعِدَّ الْجَوَابَ قَبْلَ الِامْتِحَانِ وَ الْمُسَاءَلَةِ وَ الِاخْتِبَارِ.

فَاِنْ تَکُ مُؤْمِنًا عَارِفًا بِدِینِکَ مُتَّبِعًا لِلصَّادِقِینَ مُوَالِیًا لِاَوْلِیَاءِ اللَّهِ لَقَّاکَ اللَّهُ حُجَّتَکَ وَ اَنْطَقَ لِسَانَکَ بِالصَّوَابِ وَ اَحْسَنْتَ الْجَوَابَ وَ بُشِّرْتَ بِالرِّضْوَانِ وَ الْجَنَّةِ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ اسْتَقْبَلَتْکَ الْمَلَائِکَةُ بِالرَّوْحِ وَ الرَّیْحَانِ؛ وَ اِنْ لَمْ تَکُنْ کَذَلِکَ تَلَجْلَجَ لِسَانُکَ وَ دَحَضَتْ حُجَّتُکَ وَ عَیِیتَ عَنِ الْجَوَابِ وَ بُشِّرْتَ بِالنَّارِ وَ اسْتَقْبَلَتْکَ مَلَائِکَةُ الْعَذَابِ بِنُزُلٍ مِنْ حَمِیمٍ وَ تَصْلِیَةِ جَحِیمٍ.

سپس می فرمود:

ای فرزند آدم! بدان که پس از آن در قیامت مصیبتِ سخت‌تر و وحشتناک‌تری خواهی داشت که قلب‌ها را به درد می‌آورد و قیامت روزی است که همه‌ی مردم برای آن جمع میکند و آن روز مشهود است که خداوند اوّلین و آخرین را درآن روز جمع خواهد نمود و آن روزِ دمیدن در صور و خارج شدن مردم از قبرهاست و آن روز آزفه است که جان‌ها به لب می‌رسد و آن روزی است که از هر لغزشی بازخواست می‌شود و کسی به جای دیگری مواخذه نمی‌شود و معذرتی از کسی پذیرفته نخواهد شد و راهی برای توبه نیست و تنها به اعمال خوب پاداش

خوب و به اعمال بد پاداش بد داده می‌شود و هر کس از مومنین مثقال ذرّه‌ای عمل نیک انجام داده باشد آن را می‌یابد و به پاداش خود می‌رسد...⁽¹⁾

B

وَ اعْلَمْ یَا ابْنَ آدَمَ اَنَّ مِنْ وَرَاءِ هَذَا اَعْظَمَ وَ اَفْظَعَ وَ اَوْجَعَ لِلْقُلُوبِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ «ذلِکَ یَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَ ذلِکَ یَوْمٌ مَشْهُودٌ» یَجْمَعُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِیهِ الْاَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ ذَلِکَ یَوْمٌ «یُنْفَخُ فِی الصُّورِ» وَ تُبَعْثَرُ فِیهِ الْقُبُورُ وَ ذَلِکَ یَوْمُ الْآزِفَةِ - «اِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَناجِرِ کاظِمِینَ» وَ ذَلِکَ یَوْمٌ لَاتُقَالُ فِیهِ عَثْرَةٌ وَ لَایُؤْخَذُ مِنْ اَحَدٍ فِدْیَةٌ وَ لَاتُقْبَلُ مِنْ اَحَدٍ مَعْذِرَةٌ وَ لَالِاَحَدٍ فِیهِ مُسْتَقْبَلُ تَوْبَةٍ لَیْسَ اِلَّا الْجَزَاءَ بِالْحَسَنَاتِ وَ الْجَزَاءَ بِالسَّیِّئَاتِ فَمَنْ کَانَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ عَمِلَ فِی هَذِهِ الدُّنْیَا مِثْقَالَ ذَرَّةٍ مِنْ خَیْرٍ وَجَدَهُ وَ مَنْ کَانَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ عَمِلَ فِی هَذِهِ الدُّنْیَا مِثْقَالَ ذَرَّةٍ مِنْ شَرٍّ وَجَدَهُ...

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیه‌ی 31

متن:

قُلْ اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللهَ فَاتَّبِعُونی یُحْبِبْكُمُ اللهُ وَ یَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَ اللهُ غَفُورٌ رَحیمٌ

لغات:

«محبّت»به معنای اراده‌ی خوبی به مراد و یا متعلّق مراد است، مانند این که می‌گویی: احبّ زیدا و احبّ اکرام زید؛و«محبّة الله»و دوستی خداوند نسبت به بنده،اراده‌ی ثواب است نسبت به او، و «محبّة العبد لله» اراده‌ی طاعت خداوند است به خاطر دوستی با او،و اطاعت از شیطان به خاطر محبّت به او نیست بلکه به خاطر محبّت و شهوت به گناهی است که او به آن امر می‌کند.

ترجمه:

[ای رسول من به مردم] بگو: اگر خدا را دوست می‌دارید از من پیروی کنید تا خدا نیز شما را دوست بدارد و گناهان‌تان را ببخشد و خداوند آمرزنده و مهربان است.

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

خداوند در کتاب محکم خود می‌فرماید: «مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ اَطاعَ اللَّهَ وَ مَنْ تَوَلَّى فَما اَرْسَلْناكَ عَلَیْهِمْ حَفِیظًا»⁽¹⁾در این آیه خداوند اطاعت از پیامبر خود(صلی الله علیه و آله) را همراه اطاعت خود و معصیت او را همراه معصیت خود قرار داده است، و این دلیل بر آن است که خداوند اطاعت مردم را تفویض به او نموده و او را نسبت به کسانی که از خدا اطاعت و یا نافرمانی می‌کنند شاهد قرار داده، و این معنا

را در چند آیه از قرآن بیان نموده است چنان که درترغیب بر اطاعت و تصدیق و قبول دعوت پیامبر خود(صلی الله علیه و آله)می‌فرماید: «قُلْ اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونی یُحْبِبْكُمُ اللَّهُ وَ یَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحیمٌ». بنابراین پیروی از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) محبّت خداست و خشنودی اوسبب آمرزش گناهان وکمال رستگاری و وجوب بهشت است، چنان که اعراض و دشمنی با او سبب دشمنی با خدا و خشم و سخط او خواهد بود و بنده در آن صورت اهل آتش می‌باشد چنان که خداوند می‌فرماید:«وَ مَنْ یَكْفُرْ بِهِ مِنَ الْاَحْزابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ»⁽²⁾و مقصود از کفر در این آیه انکار نبوّت و نافرمانی از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است.⁽³⁾

B

امام صادق(علیه السلام) صحیفه‌ای را به اصحاب خود نشان داد که در آن نوشته شده بود:

بدانید که اگر خداوند به بنده‌ی خود نظر خیری داشته باشد، نسبت به پذیرش اسلام شرح صدر و سینه‌ی بازی به او می‌دهد و در آن هنگام زبان او به حق گویا می‌شود و قلب او با حق پیوند می‌خورد و به دستورات اسلام عمل می‌کند و هنگامی که خداوند چنین چیزهایی را برای او جمع نمود اسلام او کامل می‌شود و چون از دنیا می‌رود نزد خداوند از مسمانان واقعی خواهد بود.

اگر خداوند به بنده‌ای نظر خیر نداشته باشد، او را به خود وا می‌گذارد و سینه‌ی او را از پذیرش حق تنگ خواهد نمود و اگر حقّی بر زبان او جاری شود، قلب او بر آن ثابت نیست از این رو به آن عمل نخواهد نمود و هنگامی که با این حالت بمیرد،نزد خداوند از منافقین خواهد بود و آن‌چه از حقّ بر زبان او جاری شده و اعتقاد به آن نداشته و توفیق انجام آن را پیدا نکرده برای او حجّت خواهد بود».

سپس فرمود:

پس شما از خدا بترسید و از او بخواهید تا سینه‌های شما را برای پذیرش اسلام باز نماید و زبان‌های شما را به حق گویا نماید، تا با این حالت بمیرید و خداوند شما را با صالحان محشور کند و لا قوّة الّا بالله و الحمد لله ربّ العالمین.

تا این که فرمود:

و هر کس دوست بدارد که بداند خداوند او را دوست می‌دارد، باید از خدا اطاعت کند و از ما نیز پیروی نماید، آیا سخن خدا را به پیامبر خود نشنیده است که می‌فرماید: «قُلْ اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْكُمُ اللَّهُ وَ یَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُم»؟

تا این که فرمود:

به خدا سوگند هیچ بنده‌ای از خدا اطاعت نمی‌کند، جز آن که خداوند اطاعت ما را شرط اطاعت او از خود قرار می‌دهد، و به خدا سوگند هیچ بنده‌ای از ما اطاعت نمی‌کند جز آن که خداوند او را دوست می‌دارد، و هیچ بنده‌ای از اطاعت ما سرپیچی نمی‌کند جز آن که او ما را دشمن می‌دارد و نافرمانی خدا را خواهد نمود و کسی که با نافرمانی خدا بمیرد، خداوند او را خوار و ذلیل می‌کند و با صورت او را به آتش می‌افکند؛ و الحمد لله ربّ العالمین.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

آیا دین چیزی جز محبّت است و سپس فرمود:خداوند می‌فرماید:«قُلْ اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْكُمُ اللَّه»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

من بر کسانی از این امّت که حقّ ما را شناخته باشند امید نجات دارم، جز برای سه نفر: 1. کسی که حامی سلطان ستم‌گر باشد. 2. کسی که هواپرست باشد.3. کسی که گناه علنی و آشکار انجام بدهد.

سپس این آیه را تلاوت نمود:

«قُلْ اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْكُمُ اللَّه».⁽²⁾

برید عجلی گوید: خدمت امام باقر(علیه السلام) بودم که مردی از خراسان با پای پیاده وارد

شد و پاهای خود را نشان داد که پاره شده بود و عرض کرد: «به خدا سوگند محبّت شما

خانواده مرا این‌گونه به این‌جا آورده است.»

امام باقر(علیه السلام) به او فرمود:

به خدا سوگند اگر سنگی ما را دوست بدارد، خداوند او را با ما محشور خواهد نمود؛و آیا دین جز محبّت و دوستی است؟ خداوند می‌فرماید: «قُلْ اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْكُمُ اللَّه» و می‌فرماید: «یُحِبُّونَ مَنْ هاجَرَ اِلَیْهِمْ».

سپس فرمود: «آیا دین جز محبّت و دوستی است؟!»⁽¹⁾

به امام صادق(علیه السلام) گفته شد:

فدای شما شوم، ما به نام‌های شما و اجداد شما نام‌گذاری شده‌ایم. آیا این برای ما نفعی دارد؟

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

آری! به خدا سوگند، آیا دین،چیزی جز محبّت است؟ آری خداوند فرموده است: «قُلْ اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْكُمُ اللَّه».⁽²⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیه‌ی 32

متن:

قُلْ اَطیعُوا اللهَ وَ الرَّسُولَ فَاِنْ تَوَلَّوْا فَاِنَّ اللهَ لا یُحِبُّ الْكافِرینَ

لغات:

«اطاعت» پیروی از داعی است نسبت به آن‌چه امر می‌کند و یا ارادهی اوست همراه

با محبّت داعی و آمر، مانند اطاعت از خدا و اولیای او و یا محبّت چیزی که داعی او را به آن امر می‌کند مانند اطاعت از شیطان نسبت به حبّ دنیا و شهوات.

ترجمه:

[ای رسول من!]بگو:خدا و رسول را اطاعت کنید،پس اگر روی‌گردان شدند،قطعا خداوند کافران را دوست نمی‌دارد.

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

در کتاب تحف العقول آمده که عدّه‌ای از اصحاب امیرالمؤمنین(علیه السلام) آن حضرت را در تقسیم غنایم متّهم نمودند و گفتند:او ناعادلانه غنایم را تقسیم نموده است.پس امیر المؤمنین(علیه السلام) خطبه ای خواند و فرمود:

ما پروردگار و ولیّ نعمت خود را می‌ستاییم و نعمت‌های ظاهری و باطنی را تنها از ناحیه‌ی خدا می‌دانیم، او این نعمت‌ها را به ما بخشیده تا بر ما لطف کند و منّتی بر ما گزارد و ما را بیازماید که آیا سپاس گزاریم و یا ناسپاسیم، و هر کس شاکر و سپاس‌گزار باشد خداوند نعمت خود را بر او می‌افزاید و هر کس ناسپاسی کند او را عذاب خواهد نمود.

من شهادت می‌دهم که خدایی جز خداوند یکتا نیست و شریکی برای او نیست و او غنیّ و بی‌نیاز است؛و گواهی می‌دهم که حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله)بنده و فرستاده‌ی اوست و به سبب او به مردم و شهرها و چهارپایان و جانوارن رحمت خدا می‌رسد و خدا به برکت او بر ما منّت و تفضّل می‌نماید.⁽¹⁾

B

وَ اَشْهَدُ اَنْ لَااِلَهَ اِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ اَحَدًا صَمَدًا.وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ بَعَثَهُ رَحْمَةً لِلْعِبَادِ وَ الْبِلَادِ وَ الْبَهَائِمِ وَ الْاَنْعَامِ نِعْمَةً اَنْعَمَ بِهَا وَ مَنًّا وَ فَضْلًا صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ.

سپس فرمود:

بهترین مردم نزد خداوند در عظمت و منزلت مطیع‌ترین و داناترین آنان در اطاعت از خدا و رسول و پیروی از کتاب و سنّت پیامبر(صلی الله علیه و آله) می‌باشند، اکنون این کتاب خدا و این عهد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و سیره‌ی اوست و کسی جاهل به آن نیست،مگر نادان و یا مخالف و یا معاند باشد و خداوند می‌فرماید: «یا اَیُّهَا النَّاسُ اِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ اُنْثى وَ جَعَلْناكُمْ شُعُوبًا وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا اِنَّ اَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ اَتْقاكُم.»⁽¹⁾بنابراین اهل تقوا دارای شرافت و کرامت و مورد محبّت خدا هستند و نیز خداوند درباره‌ی اطاعت‌کنندگان از خدا و رسول خود می‌فرماید: «اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ

فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْكُمُ اللَّهُ وَ یَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِیم»و نیز می‌فرماید:«اَطِیعُوا اللَّهَ وَ الرَّسُولَ فَاِنْ تَوَلَّوْا فَاِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْكافِرِین».⁽²⁾

سپس با صدای بلند فرمود:

ای مهاجرین و ای انصار و ای جمعیّت مسلمانان! آیا شما با اسلام خود بر خدا و رسول او منّت می‌گذرید؟! در حالی که خدا و رسول او بر شما منت دارند، اگر در اسلام خود صادق باشید...؟

تا این که فرمود:

و امّا این غنایم نسبت به همه‌ی مجاهدین یکسان و بالسویّه است و خداوند آن را تقسیم نموده و آن‌ها مال الله است و شما عباد الله و مسلمان هستید و این کتاب خداست که ما به آن اقرار داریم و به حقانیّت آن گواهی می‌دهیم و مسلمان هستیم؛ و این عهد و سیره‌ی پیامبر ماست که می‌دانید، پس شما باید تسلیم دستور خدا و رسول او باشید.

رحمت خدا بر شما باد و هر کس راضی به حکم خدا نیست به هر راهی می‌خواهد برود، چرا که عامل به طاعت خدا و حاکم به حکم خدا از کسی هراسی ندارد.چنان که خداوند می‌فرماید: «لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُون» و می‌فرماید:«اُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» از خدای خود مسالت می‌کنیم که ما و شما را از اهل طاعت خود قرار بدهد و رغبت ما و شما را به وعده‌های خود معطوف نماید، شما شنیدید آن‌چه من گفتم؛ و من برای خود و شما از خداوند درخواست مغفرت و آمرزش می‌نمایم.⁽¹⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 33 الی 34

متن:

اِنَّ اللهَ اصْطَفى آدَمَ وَ نُوحًا وَ آلَ اِبْراهیمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمینَ ذُرّیَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَ اللهُ سَمیعٌ عَلیمٌ

لغات:

«اصطفاء»به معنای انتخاب و اختیار است،و«اصطفاء و اختیار و اجتباء»نظایرند،و اصطفاء، افتعال از صفوة است و صافی نقیّ از کدورت است، و خداوند خلوص باطن اولیای خود را تشبیه به صفای ظاهر نموده یعنی پیامبران از پلیدی دور هستند.معنای «آل» و «ذریّة» در ذیل آیه‌ی «واذ نجّیناكم من آل فرعون» و آیه‌ی «قال ومن ذریّتی» بیان شد.

ترجمه:

به یقین خداوند آدم و نوح و آل ابراهیم و آل‌عمران را برگزید و آنان را بر جهانیان برتری

داد، فرزندانی که برخی از [نسل] بعض دیگرند و خداوند شنوا و داناست.

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

شیخ طوسی در کتاب امالی با سند خود از امام صادق(علیه السلام)نقل نموده که آن حضرت

این آیه را این چنین قرائت می‌نمود: «اِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى آدَمَ وَ نُوحًا وَ آلَ اِبْرَاهِیمَ وَ آلَ عِمْرَانَ

وَ آلَ مُحَمَّدٍ عَلَى الْعَالَمِینَ». سپس فرمود: «مخالفین، «آل‌محمّد(علیهم السلام)» را از این آیه حذف نمودند.»⁽¹⁾

مرحوم طبرسی نیز گوید:

قرائت اهل‌بیت(علیهم السلام)«آل‌محمّد علی العالمین» است.⁽²⁾

مامون الرّشید به حضرت رضا(علیه السلام) عرض کرد: «آیا خدا عترت پیامبر(صلی الله علیه و آله) را بر سایر امّت فضیلت داده است؟» حضرت رضا(علیه السلام) فرمود: «آری، خداوند در کتاب خود آنان را بر سایر امّت فضیلت داده است.» مامون گفت: «در کدام آیه؟»

امام(علیه السلام) فرمود:

در آیه‌ی «اِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَ نُوحًا وَ آلَ اِبْراهیمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمینَ * ذُرّیَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَ اللَّهُ سَمیعٌ عَلیمٌ».⁽³⁾

سپس فرمود:

عترت داخل در آل‌ابراهیم‌اند؛ چرا که رسول خدا(صلی الله علیه و آله)از فرزندان ابراهیم است و به دعای او [که گفت:«وَ اجْنُبْنی وَ بَنِیَّ اَنْ نَعْبُدَ اْلاَصْنامَ»]پیامبر و اهل‌بیت او(علیهم السلام) به دنیا آمدند؛ و از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نیز نقل شده که فرمود: «اَنَا دَعْوَةُ اَبِی اِبْرَاهِیم».

برخی از علمای اهل تسنّن نیز مانند ثعلبی از ابی وائل نقل کرده که گوید:

در قرآن عبد الله بن مسعود چنین قرائت شده:«انّ الله اصطفی آدم و نوحًا و آل ابراهیم وَ آل‌محمّد علی العالمین».⁽¹⁾

محمّد بن قطبی گوید: از امام صادق(علیه السلام) شنیدم که می‌فرمود:

مردم از سخنان رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در غدیر درباره‌ی علی(علیه السلام) غافل شدند، چنان که از قصّه‌ی مشربهی امّ‌ابراهیم غافل شدند. آنان در مشربهی امّ‌ابراهیم به عیادت

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آمدند وچون علی(علیه السلام) وارد شد و خواست به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نزدیک شود، او را جا ندادند و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) چون دید آنان، جا برای علی(علیه السلام) باز نمی‌کنند، صدا زد: ای مردم! برای علی جا باز کنید.

سپس دست علی(علیه السلام) را گرفت و او را بر روی بستر خود نشاند و فرمود: ای مردم!

این‌ها اهل‌بیت من هستند، آیا شما با بودن من به آنان توهین می‌کنید؟!

سپس فرمود:

به خدا سوگند، اگر من از بین شما بروم،خدا از شما غایب نخواهد بود.همانا روح و راحت و رضوان و شادی و بشارت و دوستی و محبّت برای کسی خواهد بود که ولایت علی(علیه السلام) را بپذیرد و به او اقتدا نماید و تسلیم او و اصیای بعد از او باشد.

چنین کسانی را من قطعا در شفاعت خود داخل خواهم نمود؛چرا که آنان پیروان من هستند و کسی که پیرو من باشد از من خواهد بود، همانند این که پیروان ابراهیم از ابراهیم‌اند و ابراهیم(علیه السلام) از من است و دین او دین من است و دین من دین

اوست و سنّت او سنّت من است و فضل او از فضل من است و من افضل از او هستم و فضل من از فضل اوست و فضل او از فضل من است و تصدیق سخن من تصدیق سخن خداوند است که می‌فرماید: «ذُرّیَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَ اللَّهُ سَمیعٌ عَلیمٌ».

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) این سخنان را در مشربه‌ی امّ‌ابراهیم هنگامی که مردم از او عیادت نمودند فرمود.⁽¹⁾

مَکَانًا فَلَمَّا رَاَى رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) اَنَّهُمْ لَایُوَسِّعُونَ لِعَلِیٍّ(علیه السلام) نَادَى یَا مَعْشَرَ النَّاسِ فَرِّجُوا لِعَلِیٍّ. ثُمَّ اَخَذَ بِیَدِهِ فقعده [فَقَعَدَ] مَعَهُ عَلَى فِرَاشِهِ ثُمَّ قَالَ یَا مَعْشَرَ النَّاسِ هَؤُلَاءِ اَهْلُ بَیْتِی تَسْتَخِفُّونَ بِهِمْ وَ اَنَا حَیٌّ بَیْنَ ظَهْرَانَیْکُمْ؟!

اَمَّا وَ اللَّهِ لَئِنْ غِبْتُ عَنْکُمْ فَاِنَّ اللَّهَ لَایَغِیبُ عَنْکُمْ اِنَّ الرَّوْحَ وَ الرَّاحَةَ وَ الرِّضْوَانَ وَ الْبِشْرَ وَ الْبِشَارَةَ وَ الْحُبَّ وَ الْمَحَبَّةَ لِمَنِ ائْتَمَّ بِعَلِیٍّ وَ وَلَایَتِهِ وَ سَلَّمَ لَهُ وَ لِلْاَوْصِیَاءِ مِنْ بَعْدِهِ.

حَقًّا لَاُدْخِلَنَّهُمْ فِی شَفَاعَتِی لِاَنَّهُمْ اَتْبَاعِی وَ مَنْ تَبِعَنِی فَاِنَّهُ مِنِّی مَثَلٌ جَرَى فِی مَنِ اتَّبَعَ اِبْرَاهِیمَ

لِاَنِّی مِنْ اِبْرَاهِیمَ وَ اِبْرَاهِیمُ مِنِّی دِینُهُ دِینِی وَ سُنَّتُهُ سُنَّتِی وَ فَضْلُهُ مِنْ فَضْلِی وَ اَنَا اَفْضَلُ مِنْهُ وَ فَضْلِی لَهُ فَضْلٌ تَصْدِیقُ قَوْلِی قَوْلُهُ تَعَالَى ذُرِّیَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَ اللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ وَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله).

وثبت قَدِمَ فِی مَشْرَبَةِ اُمِّ اِبْرَاهِیمَ حِینَ عَادَهُ النَّاسُ فِی مَرَضِهِ قَالَ هَذَا. [بصائر الدّرجات، ج 1،

ص 65، باب 23؛ تفسیر عیّاشی، ج 1، ص 191]

ابوحمزه ثمالی از امام باقر(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

هنگامی که نبوّت حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) پایان یافت و عمر او به آخر رسید خداوند به او وحی نمود: ای محمّد! تو وظیفه‌ی نبوّت خود را انجام دادی و عمر تو به پایان

رسید، پس ایمان و اسم اعظم و میراث علم و آثار نبوّت را در ذریّه خود قرار ده

و میراث نبوّت را قطع مکن، همان‌گونه که من از زمان آدم تا کنون قطع نکرده‌ام و خانه‌های انبیا و پیامبران از آن قطع نشده است.

سپس فرمود:

و این معنای آیه‌ی «اِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى آدَمَ وَ نُوحًا وَ آلَ اِبْرَاهِیمَ وَ آلَ عِمْرَانَ وَ آلَ مُحَمَّدٍ عَلَى

الْعَالَمِینَ * ذُرّیَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَ اللَّهُ سَمیعٌ عَلیمٌ» است و خداوند تا کنون علم را از بین مردم برنداشته و جهل را به جای آن قرار نداده و امر رسالت را به کسی جز ملک مقرّب و یا نبی مرسل نسپرده و همواره رسولانی از ملائکه را امر نموده و آنان را به آن‌چه دوست می‌داشته امر کرده و از آن‌چه دوست نمی‌داشته نهی نموده است و این‌گونه دانش خود را به پیامبران و برگزیدگان و اعوان و [اوصیای] آنان و ذریّه پیامبران یکی پس از دیگری رسانده است.

چنان که می‌فرماید: «فَقَدْ آتَیْنا آلَ اِبْراهیمَ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ آتَیْناهُمْ مُلْكًا عَظیمًا»و مقصود از «كتاب» نبوّت است و مقصود از «حكمت» حکمای از پیامبران و برگزیدگان است و مقصود از «ملك عظیم» برگزیدگان یعنی ائمّه هداتند و همه این‌ها مراد از «ذُرّیَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ» است و آنان بقیّه و عاقبة و حافظین میثاق نامیده می‌شوند و [تنها] علما و ولاة امر، حقّ استنباط علم و هدایت [مردم] را دارند.⁽¹⁾

B

وَ ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ اِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَ نُوحًا وَ آلَ اِبْراهِیمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِینَ ذُرِّیَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَ اللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ وَ اِنَّ اللَّهَ جَلَّ وَ تَعَالَى لَمْ یَجْعَلِ الْعِلْمَ جَهْلًا وَ لَمْ یَکِلْ اَمْرَهُ اِلَى اَحَدٍ مِنْ خَلْقِهِ لَااِلَى مَلَکٍ مُقَرَّبٍ وَ لَااِلَى نَبِیٍّ مُرْسَلٍ وَ لَکِنَّهُ اَرْسَلَ رُسُلًا مِنْ مَلَائِکَتِهِ فَقَالَ

لَهُ کَذَا وَ کَذَا یَاْمُرُهُمْ بِمَا یَجِبُ وَ یَنْهَاهُمْ عَمَّا یُکْرَهُ فَقَصَّ عَلَیْهِ اَمْرَ خَلْقِهِ بِعِلْمٍ فَعَلِمَ ذَلِکَ

الْعِلْمَ وَ عَلَّمَ اَنْبِیَاءَهُ وَ اَصْفِیَاءَهُ مِنَ الْاَنْبِیَاءِ وَ الْاَعْوَانِ وَ الذُّرِّیَّةِ الَّتِی بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ.

فَذَلِکَ قَوْلُهُ فَقَدْ آتَیْنا آلَ اِبْراهِیمَ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ آتَیْناهُمْ مُلْکًا عَظِیمًا فَاَمَّا الْکِتَابُ فَهُوَ

النُّبُوَّةُ وَ اَمَّا الْحِکْمَةُ فَهُمُ الْحُکَمَاءُ مِنَ الْاَنْبِیَاءِ فِی الصَّفْوَةِ وَ اَمَّا الْمُلْکُ الْعَظِیمُ فَهُمُ الْاَئِمَّةُ

الْهُدَاةُ فِی الصَّفْوَةِ وَ کُلُّ هَؤُلَاءِ مِنَ الذُّرِّیَّةِ الَّتِی بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ الَّتِی جَعَلَ فِیهِمُ الْبَقِیَّةَ وَ فِیهِمُ

الْعَاقِبَةُ وَ حِفْظُ الْمِیثَاقِ حَتَّى یَنْقَضِیَ الدُّنْیَا وَ لِلْعُلَمَاءِ وَ لِوُلَاةِ الْاَمْرِ الِاسْتِنْبَاطُ لِلْعِلْمِ وَ الْهِدَایَة. [تفسیر عیّاشی، ج 1، ص 111؛ بحار الانوار، ج 23، ص 226]

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

روح و راحت و رحمت و شکوفایی و یسیر و یسار و رضا و رضوان و نجات و رستگاری و تقرّب به خدا و محبّت خدا و رسول او، برای کسی است که علی(علیه السلام) را دوست بدارد و به اوصیای او اقتدا کند و بر من واجب است که آنان را داخل در شفاعت خود نمایم و بر پروردگار من حق است که دعای من را درباره‌ی آنان اجابت نماید، چرا که دوستان علی، پیروان من هستند و کسی که از من پیروی کند از من خواهد بود...⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

کسی که گمان کند رشته وحی تمام شده است دروغ گفته،چرا که مشیّت و اراده خداوند [نسبت به هدایت مردم] ادامه دارد و او درباره‌ی مخلوق خود هر چه بخواهد اراده می‌کند، از این رو می‌فرماید: «ذُرِّیَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَ اللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ»

سپس فرمود:

برنامه هدایت خداوند و نبوّت پیامبران تا آخر عالم تغییر نمی‌کند و آخر آن مانند اوّل آن است و اوّل آن مانند آخر آن است،پس اگر به شما خبر داده شود که در آینده رسالت معیّنی خواهد بود، همان‌گونه واقع خواهد شد و شکّی در آن نیست.⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل نموده که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

چه می‌شود برخی از این مردم را که چون آل ابراهیم و آل‌عمران را یاد می‌کنند شاد می‌شوند و اگر آل‌محمّد رایاد کنند حال آنان دگرگون می‌شود و از آن خوش ندارند؟! سوگند به ذات مقدّس خدایی که جان محمّد به دست اوست اگر یکی از آنان عمل هفتاد پیامبر را انجام داده باشد، روز قیامت خداوند از او قبول نخواهد نمود تا ولایت من و ولایت علی بن ابی‌طالب (علیهما السلام) را با خود بیاورد.⁽²⁾

در کتاب معانی الاخبار نقل شده که از امام صادق(علیه السلام)درباره‌ی معنای آل‌محمّد (صلی الله علیه و آله) سوال شد.

امام(علیه السلام) فرمود:

آل‌محمّد صلوات الله علیهم کسانی هستند که خداوند ازدواج آنان را با آن حضرت حرام نموده است.

و نیز فرمود:

آل‌محمّد صلوات الله علیهم ذریّه‌ی اویند؛و آل‌بیت او، ائمّه و جانشینان اویند؛و عترت او، اصحاب کسا هستند؛ و امّت او، مومنانی هستند که رسالت او را تصدیق نموده و به قرآن و عترت او تمسّک کرده‌اند؛ و عترت و اهل‌بیت او، کسانی هستند که خداوند درباره‌ی آنان فرمود: الَّذِینَ اَذْهَبَ اللَّهُ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ طَهَّرَهُمْ تَطْهِیرًا، و قرآن و عترت دو خلیفه‌ی رسول خدا بعد از او هستند.⁽¹⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 35 الی 44

متن:

اِذْ قالَتِ امْرَاَتُ عِمْرانَ رَبِّ اِنّی نَذَرْتُ لَكَ ما فی بَطْنی مُحَرَّرًا فَتَقَبَّلْ مِنّی اِنَّكَ اَنْتَ السَّمیعُ الْعَلیمُ فَلَمّا وَضَعَتْها قالَتْ رَبِّ اِنّی وَضَعْتُها اُنْثى وَ اللهُ اَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ وَ لَیْسَ

الذَّكَرُ كَاْلاُنْثى وَ اِنّی سَمَّیْتُها مَرْیَمَ وَ اِنّی اُعیذُها بِكَ وَ ذُرّیَّتَها مِنَ الشَّیْطانِ الرَّجیمِ فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَ اَنْبَتَها نَباتًا حَسَنًا وَ كَفَّلَها زَكَرِیّا كُلَّما دَخَلَ عَلَیْها زَكَرِیَّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقًا قالَ یا مَرْیَمُ اَنّى لَكِ هذا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللهِ اِنَّ اللهَ یَرْزُقُ مَنْ یَشاءُ بِغَیْرِ حِسابٍ هُنالِكَ دَعا زَكَرِیّا رَبَّهُ قالَ رَبِّ هَبْ لی مِنْ لَدُنْكَ ذُرّیَّةً طَیِّبَةً اِنَّكَ سَمیعُ الدُّعاءِ فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ وَ هُوَ قائِمٌ یُصَلّی فِی الْمِحْرابِ اَنَّ اللهَ یُبَشِّرُكَ بِیَحْیى مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللهِ وَ سَیِّدًا وَ حَصُورًا وَ نَبِیًّا مِنَ الصّالِحینَ قالَ رَبِّ اَنّى یَكُونُ لی غُلامٌ وَ قَدْ بَلَغَنِیَ الْكِبَرُ وَ امْرَاَتی عاقِرٌ قالَ كَذلِكَ اللهُ یَفْعَلُ ما یَشاءُ قالَ رَبِّ اجْعَلْ لی آیَةً قالَ آیَتُكَ اَلاّ تُكَلِّمَ النّاسَ ثَلاثَةَ اَیّامٍ اِلّا رَمْزًا وَ اذْكُرْ رَبَّكَ كَثیرًا وَ سَبِّحْ بِالْعَشِیِّ وَ اْلاِبْكارِ وَ اِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ یا مَرْیَمُ اِنَّ اللهَ اصْطَفاكِ وَ طَهَّرَكِ وَ اصْطَفاكِ عَلى نِساءِ الْعالَمینَ یا مَرْیَمُ اقْنُتی لِرَبِّكِ وَ اسْجُدی وَ ارْكَعی مَعَ الرّاكِعینَ ذلِكَ مِنْ اَنْباءِ الْغَیْبِ نُوحیهِ اِلَیْكَ وَ ما كُنْتَ لَدَیْهِمْ اِذْ یُلْقُونَ اَقْلامَهُمْ اَیُّهُمْ یَكْفُلُ مَرْیَمَ وَ ما كُنْتَ لَدَیْهِمْ اِذْ یَخْتَصِمُونَ

لغات:

«محرّر»در لغت دو معنا دارد: 1. مسلوب الحریّة لخدمة المسجد یعنی او را وقف خدمت به مسجد نمودن. 2. ماخوذ از تحریر کتاب، چنان که گفته می‌شود:حرّرت الکتاب تحریرًا یعنی اصلحته. «تقبّل» گرفتن و پذیرفتن با رضایت است، و اصل تقبّل از مقابله است. «وَضْع» به معنای حطّ و روی زمین قرار دادن است، و «وضع حمل زن» به معنای به دنیا آوردن فرزند است. «كفیل و كافل» کسی را گویند که تربیت و مؤنه کسی را تقبّل می‌کند، و «كفیل» به معنای ضامن شخص نیز آمده است. «محراب» محل نماز امام جماعت است و آن شریف‌ترین محل مسجد می‌باشد، و بعضی گفتهاند: محراب

از حرب گرفته شده، چرا که آن محل حرب و جنگ با شیطان است. «سیّد» یعنی صاحب

سودةٍ وعظمةٍ». «حصور» یعنی ممتنع از جماع و یا من یکتم سرّه. «عاقر» از زن‌ها و مردها

کسی را گویند که فرزند نمی‌آورد.«غلام»به جوانی گویند که طالب نکاح باشد،یعنی سنّ او در حد نیاز به نکاح رسیده باشد. «أوحی الله إلیه» یعنی «أرسل إلیه».

ترجمه:

[ای رسول من بیاد بیاور] زمانی را که همسر عمران [مادر مریم] گفت: پروردگارا! آن چه

من در شکم خود داردم نذر [خانه] تو کردم تا آزاد [از مشاغل دنیا] باشد [و تو را پرستش

کند] پس تو او را از من بپذیر همانا تو شنوا و دانایی (35) و چون فرزندش را به دنیا آورد

گفت: پروردگارا! من دختر زاییدم و خداوند به آن‌چه او زاییده بود داناتر بود و پسر مانند

دختر نیست و من نام او را مریم نهادم و او و فرزندانش را از شرّ شیطان رجیم در پناه تو قرا

دادم (36) پس خدایش مریم را به نیکی قبول نمود و او را نیکو پرورش نمود و زکریّا را

سرپرست او قرار داد. و هر بار زکریّا در محراب بر مریم وارد می‌شد، نزد او طعامی [آماده]

می‌یافت و می‌گفت: ای مریم! این طعام از کجا برای تو بوده؟ او در پاسخ می‌گفت: این از

جانب خداست و خداوند به هر کس بخواهد روزی بی‌شماری می‌دهد (37) از این روی زکریّا پروردگار خویش را خواند و گفت:خدایا فرزند پاک و پسندیده‌ای به من عطا کن، همانا تو شنونده [و اجابت کننده‌ی] دعایی (38) و هنگامی که او در محراب نماز می‌خواند ملائکه به او گفتند: خداوند تو را به یحیی بشارت می‌دهد و او تصدیق کننده‌ی کلمة الله [عیسی(علیه السلام)] و انسانی بززگوار و با تقوا و پیامبری از صالحین و نیکان است. (39) زکریّا گفت: پروردگارا! چگونه مرا فرزندی خواهد بود،در حالی که من پیر شده‌ام و همسرم نازا می‌باشد؟! [آن فرشته] گفت: [کار پروردگار تو] چنین است و خداوند هر کاری را بخواهد می‌کند (40) زکریّا گفت: پروردگارا! برای من نشانه‌ای قرار ده.

فرمود: نشانه این است که سه روز جز با اشاره با مردم سخن نگویی و پروردگار خویش را فراوان یاد کنی و صبح و شب او را تسبیح گویی (41)و بیاد آور زمانی را که فرشتگان به مریم گفتند: ای مریم! خداوند تو را برگزید و پاک نمود و بر زنان جهان فضیلت و برتری

داد (42) ای مریم! اطاعت از فرمان خدای خویش کن و سجده کن و با رکوع کنندگان

رکوع کن (43) [ای رسول من!] آن‌چه گفته شد از اخبار غیبی بود و ما آن‌ها را به تو وحی

نمودیم و گرنه در آن وقتی که آنان برای تکفّل مریم قلم‌های خود را [برای قرعه به آب]

می‌افکندند تا کدام یک از مریم سرپرستی کنند،تو نزد آنان نبودی و نیز هنگامی که کشمکش می‌کردند تو نزد آنان نبودی. (44)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

مقصود از«امراة عمران»همسر عمران بن ماثان مادر مریم بتول جده‌ی عیسی دختر«قافوذا» می‌باشد و نام او «حنّه» بوده همان‌گونه که از امام صادق(علیه السلام) نقل شده است.

در کتاب کافی از امام کاظم(علیه السلام) نقل شده که آن حضرت به مرد نصرانی فرمود:

نام مادر مریم مرثا بوده و به زبان عربی«وَهیبَة»می‌شود.⁽¹⁾

در تفسیر قمّی از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

خداوند به عمران وحی نمود: من به تو پسری خواهم بخشید که سالم و مبارک باشد و ابکم و ابرص را شفا دهد و با اذن خداوند مرده را زنده کند و من او را پیامبری برای بنی‌اسراییل قرار می‌دهم. پس عمران این خبر را به همسر خود حَنَّه مادر مریم داد و چون او باردار شد، پیش خود گفت: او پسر خواهد بود. و چون فرزند خود را به دنیا آورد گفت: خدایا من دختری به دنیا آوردم و فرزند پسر مانند

فرزند دختر نیست و دختر نمی‌تواند پیامبر باشد [او فکر می‌کرد آن فرزند موعود،مریم است، در حالی که چنین نبود] و چون خداوند عیسی(علیه السلام) را به مریم داد [معلوم شد که] او فرزندی بوده که خداوند بشارت او را به عمران داده است.⁽¹⁾

سپس امام صادق(علیه السلام) فرمود:

هرگاه ما درباره‌ی یکی از شما خبری دادیم و آن خبر درباره‌ی فرزند او و یا فرزندِ فرزند او انجام گرفت از ما گلایه و انکاری نکنید [ما دروغ به شما نگفته‌ایم، همان‌گونه که خداوند به عمران دروغ نگفت].⁽²⁾

شبیه در کافی، مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ اَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِیُّ بْنُ اِبْرَاهِیمَ عَنْ اَبِیهِ جَمِیعًا عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ اَبِی بَصِیرٍ عَنْ اَبِی عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) قَالَ: اِنَّ اللَّهَ تَعَالَى اَوْحَى اِلَى عِمْرَانَ اَنِّی وَاهِبٌ لَکَ ذَکَرًا سَوِیًّا مُبَارَکًا یُبْرِئُ الْاَکْمَهَ وَ الْاَبْرَصَ وَ یُحْیِی الْمَوْتَى بِاِذْنِ اللَّهِ وَ جَاعِلُهُ رَسُولًا اِلَى بَنِی اِسْرَائِیلَ فَحَدَّثَ عِمْرَانُ امْرَاَتَهُ حَنَّةَ بِذَلِکَ وَ هِیَ اُمُّ مَرْیَمَ فَلَمَّا حَمَلَتْ کَانَ حَمْلُهَا بِهَا عِنْدَ نَفْسِهَا غُلَامٌ فَلَمَّا وَضَعَتْها قالَتْ رَبِّ اِنِّی وَضَعْتُها اُنْثى... وَ لَیْسَ الذَّکَرُ کَالْاُنْثى اَیْ لَایَکُونُ الْبِنْتُ رَسُولًا یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ وَ اللَّهُ اَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ فَلَمَّا وَهَبَ اللَّهُ تَعَالَى لِمَرْیَمَ عِیسَى کَانَ هُوَ الَّذِی بَشَّرَ بِهِ عِمْرَانَ وَ وَعَدَهُ اِیَّاهُ فَاِذَا قُلْنَا فِی الرَّجُلِ مِنَّا شَیْئًا وَ کَانَ فِی وَلَدِهِ اَوْ وَلَدِ وَلَدِهِ فَلَا تُنْکِرُوا ذَلِکَ.

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

[قانون]فرزند«محرّر»این است که باید در کنیسه و معبد بماند واز آن‌جا خارج نشود و[خادم آن معبد باشد]و مادر مریم هنگامی که مریم را به دنیا آورد به خدای خود گفت: خدایا من دختری به دنیا آوردم و پسر مانند دختر نیست چرا که دختر حیض می‌شود و باید ازمسجد خارج شود و«محرّر»یعنی فرزند پسر از مسجد خارج نمی‌شود.⁽¹⁾

و از امام باقر(علیه السلام) یا امام صادق(علیه السلام) نقل است که فرمودند:

مادر مریم به خدای خود گفت: من فرزندی که در شکم داشتم را نذر کردم خادم مسجد و کنیسه باشد و به مردم خدمت کند و پسر مانند دختر نیست و من متحیّر مانده‌ام که چه باید بکنم. و مریم خادم مسجد بود تا بزرگ شد و زکریّا(علیه السلام) مامور گردید تا حجابی و اتاقی مخصوص برای او آماده کند.⁽²⁾

«وَ اِنّی اُعیذُها بِكَ وَ ذُرّیَّتَها مِنَ الشَّیْطانِ الرَّجیمِ»

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در تفسیر آیه‌ی «وَ اِنّی اُعیذُها بِكَ وَ ذُرّیَّتَها مِنَ الشَّیْطانِ الرَّجیمِ» فرمود:

هیچ مولودی به دنیا نمی‌آید جز آن که شیطانی در حین ولادت با او تماس پیدا می‌کند و به همین علّت آن مولود صدای خود را به گریه بلند می‌کند، جز مریم

و فرزند او [که از پیش در پناه خدا قرار گرفتند].⁽¹⁾

و روایت‌شده که «حنّه» چون مریم را به دنیا آورد، او را در پارچه‌ای پیچید و به مسجد آورد و نزد احبار و بزرگان بنی‌اسراییل گذارد و گفت:

این مولود را بگیرید و در حفظ او بشتابید چرا که او برای مسجد نذر شده است و او فرزند امام شما و صاحب قربان شماست.

این را به این خاطر گفت که فرزندان ماثان، سران بنی‌اسراییل و پادشاهان آنان بودند.

پس زکریا گفت:

من سزاوارتر به اویم چرا که خاله‌ی او نزد من است، پس سخن او را نپذیرفتند و گفتند: باید قرعه بزنیم وآنان بیست و هفت نفر بودند پس همگی نزد نهری رفتند و قلم‌های خود را در آن نهر انداختند و قلم زکریّا روی آب قرار گرفت و بقیّه در زیر آب پنهان شد، از این رو زکریّا متکفّل سرپرستی مریم گردید.⁽²⁾

در روایات اهل‌بیت(علیهم السلام) آمده که همسر زکریّا خواهر مریم بود نه خاله‌ی او چنان که قمّی و عیّاشی از امام باقر(علیه السلام) نقل نموده‌اند.⁽³⁾

امام باقر(علیه السلام) فرمود:

حضرت مریم زیباترین زن [زمان خود] بود و چون به نماز می‌ایستاد از نور او محراب نورانی می‌شد، و حضرت زکریّا بر او وارد شد و دید میوه‌ی زمستان در تابستان و میوه‌ی تابستان در زمستان نزد او آماده است. پس به او گفت: «اَنَّى لَكِ هذا» این میوه‌ها از کجا برای تو آماده می‌شود؟ و مریم گفت: «هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ» این‌ها از ناحیه خداوند می‌آید. و چون زکریّا چنین دید از خدای خود درخواست فرزند نمود.⁽¹⁾

در تفسیر امام عسکری(علیه السلام) آمده که حضرت زکریا(علیه السلام) با خود گفت:

خدایی که می‌تواند میوه‌ی زمستان را در تابستان و میوه‌ی تابستان را در زمستان برای مریم آماده کند، می‌تواند فرزندی به من عطا کند، گر چه من پیرمردی باشم و همسرم نیز نازا باشد.

در این جا بود که زکریّا از پروردگار خود درخواست فرزند نمود و گفت:

«رَبِّ هَبْ لِی مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّیَّةً طَیِّبَةً اِنَّكَ سَمِیعُ الدُّعاءِ».⁽²⁾

«كُلَّما دَخَلَ عَلَیْها زَكَرِیَّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقًا قالَ یا مَرْیَمُ اَنَّى لَكِ هذا»

در تفسیر صافی از تفسیر عیّاشی نقل شده که امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

حضرت فاطمه(علیها السلام) برای علی(علیه السلام) کارِ خانه و طبخ نان و نظافت و... را ضمانت نمود و علی(علیه السلام) نیز برای فاطمه(علیها السلام) کارهای خارج خانه، مانند آوردن هیزم و تهیّه‌ی غذا و... را ضمانت کرد تا این که روزی امیرالمؤمنین(علیه السلام) [به خانه آمد و] به فاطمه(علیها السلام) فرمود: آیا طعامی داری که برای من بیاوری؟ حضرت زهرا(علیها السلام) عرض کرد: سوگند به خدایی که حقّ تو را بزرگ نموده، سه روز است ما طعامی نداشته‌ایم و گر نه از شما پذیرایی می‌کردم. امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: برای چه مرا با خبر نکردی؟! فاطمه(علیها السلام) فرمود: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) مرا نهی نمود که از شما چیزی را طلب کنم و به من فرمود: «از پسر عمّت چیزی طلب مکن اگر چیزی آورد بگیر و گرنه از او درخواستی مکن.»⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) سپس می‌فرماید:

پس از آن امیرالمؤمنین(علیه السلام) از خانه خارج شد و از مردی یک دینار قرض گرفت [تا برای اهل‌بیت خود غذایی تهیّه نماید]پس مقداد را دید و به او فرمود: برای چه در این ساعت روز [و شدّت گرما] از خانه خارج شده‌ای؟ مقداد گفت: سوگند به خدایی که حقّ تو را یا امیرالمؤمنین بزرگ دانسته من به خاطر گرسنگی از خانه بیرون آمدم.امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: من نیز به همین علّت از

خانه خارج شده‌ام و دیناری را به قرض گرفته‌ام و تو را بر خود مقدّم می‌نمایم. پس دینار را به مقداد داد.

چون به خانه آمد دید رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نشسته و فاطمه(علیها السلام) مشغول نماز است و ظرف غذای سرپوشیده‌ای بین آنان است و چون فاطمه(علیها السلام) از نماز فارغ شد و سرپوش را از غذا برداشت. امیرالمؤمنین(علیه السلام) دید آن ظرف پر از نان و گوشت است پس به فاطمه(علیها السلام) فرمود: «اَنَّى لَكِ هذا» این غذا از کجا برای تو آماده شده است؟!

فاطمه(علیها السلام) فرمود: «هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ اِنَّ اللَّهَ یَرْزُقُ مَنْ یَشاءُ بِغَیْرِ حِسابٍ».

پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله)به امیرالمؤمنین(علیه السلام)فرمود:آیا می‌خواهی قصّه‌ای همانند قصّه تو و فاطمه(علیها السلام) را برای تو بگویم؟ امیرالمؤمنین(علیه السلام) عرض کرد: آری، رسول خدا(صلی الله علیه و آله). فرمود: زکریّا و مریم هنگامی که زکریّا وارد بر مریم شد و در کنار محراب غذایی را مشاهده نمود و گفت: «یا مَرْیَمُ اَنَّى لَكِ هذا»؟! مریم گفت:

«هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ اِنَّ اللَّهَ یَرْزُقُ مَنْ یَشاءُ بِغَیْرِ حِسابٍ».⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

از آن ظرف غذا امیرالمؤمنین(علیه السلام) و خانواده‌ی او یک ماه خوردند و تمام نشد

و اکنون آن نزد ما می‌باشد و حضرت قائم [صلوات الله علیه]نیز از آن خواهد خورد.⁽¹⁾

این روایت در کتاب کافی به صورت دیگری نقل شده و اهل سنّت نیز آن را به صورت سومی نقل نموده‌اند و زمخشری و بیضاوی و غیر این دو نیز این روایت را در تفاسیر خود آورده‌اند.

«وَ اسْتَشْهِدُوا شَهیدَیْنِ مِنْ رِجالِكُم»⁽²⁾

امام عسکری(علیه السلام) در ذیل آیه «وَ اسْتَشْهِدُوا شَهیدَیْنِ مِنْ رِجالِكُم» می‌فرماید:

خداوند هیچ بچّه‌ای را در ردیف مردان کامل العقول قرار نداده، جز چهار بچّه را: 1. عیسی بن مریم 2. یحیی بن زکریا 3. امام حسن مجتبی 4. امام حسین سیّد الشهداء علیهم الصلاة و السّلام.

سپس امام عسکری(علیه السلام) قصّه‌ی آنان را ذکر نموده و می‌فرماید:

نخستین تصدیق یحیی نسبت به عیسی این بود که حضرت زکریّا که متکفّل مریم بود و او را در صومعه‌ای قرار داده بود و جز او کسی از مریم سرکشی نمی‌کرد، و فقط زکریّا نرد بانی می‌گذارد و به صومعه‌ی مریم سر می‌زد و چون پایین می‌آمد قفلی بر صومعه می‌زد و روزنه‌ای کوچک برای تنفّس از بالای صومعه او باز گذارده بود. و هنگامی که دید مریم باردار شده است بسیار ناراحت و غمگین شد و پیش خود گفت:جز من احدی با مریم تماسّ نداشته است و اکنون من در بین بنی‌اسراییل مفتضح خواهم شد و آنان شک نمی‌کنند که من او را

باردار نموده‌ام.

از این رو نزد همسر خود آمد و قصّه را به او گفت و همسر زکریّا گفت: هراس مکن چرا که خداوند جز خیر و نیکی درباره‌ی تو نخواهد نمود. سپس گفت: مریم را نزد من بیاور تا از احوال او جویا شوم. و چون زکریّا، مریم را نزد او آورد خداوند پاسخ صحیح را برای مریم آسان نمود.

چون مریم وارد بر خواهر بزرگ خود که همسر زکریّا بود شد، همسر زکریّا در مقابل او به‌پا نخواست و به او احترام نکرد. پس خداوند به یحیی که در شکم او بود اجازه‌ی سخن داد و یحیی در شکم مادر با دست خود مادر را فشار داد و گفت: ای مادر! در مقابل مریم که سیّده‌ی زن‌های عالم است و فرزند او که سیّد مردان عالم است به‌پا نمی‌خیزی؟

پس همسر زکریّا در مقابل مریم به‌پا خواست و یحیی نیز که در شکم او بود در مقابل عیسی سجده نمود و این نخستین تصدیق یحیی نسبت به عیسی بود از این رو رسول خدا(صلی الله علیه و آله)می‌فرماید:«اِنَّهُمَا سَیِّدا شَبَابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ اِلَّا مَا کَانَ مِنِ ابْنَیِ الْخَالَةِ عیسی ویحیی». یعنی حسن و حسین دو آقای جوانان بهشتی هستند جز دو پسر خاله عیسی و یحیی [که آنان نیز دو آقای جوانان اهل بهشت هستند.]⁽¹⁾

B

وَ قَالَ: وَ کَانَ اَوَّلُ تَصْدِیقِ یَحْیَى بِعِیسَى(علیه السلام) اَنَّ زَکَرِیَّا کَانَ لَایَصْعَدُ اِلَى مَرْیَمَ فِی تِلْکَ الصَّوْمَعَةِ غَیْرُهُ، یَصْعَدُ اِلَیْهَا یُسَلِّمُ، فَاِذَا نَزَلَ اَقْفَلَ عَلَیْهَا، ثُمَّ فَتَحَ لَهَا مِنْ فَوْقِ الْبَابِ کُوَّةً صَغِیرَةً یَدْخُلُ عَلَیْهَا مِنْهَا الرِّیحُ. فَلَمَّا وَجَدَ مَرْیَمَ قَدْ حَبِلَتْ سَاءَهُ ذَلِکَ، وَ قَالَ فِی نَفْسِهِ: مَا کَانَ یَصْعَدُ اِلَى هَذِهِ اَحَدٌ غَیْرِی وَ قَدْ حَبِلَتْ، الْآنَ اَفْتَضِحُ فِی بَنِی اِسْرَائِیلَ، لَایَشُکُّونَ اَنِّی اَحْبَلْتُهَا.

فَجَاءَ اِلَى امْرَاَتِهِ، فَقَالَ لَهَا ذَلِکَ، فَقَالَتْ: یَا زَکَرِیَّا لَاتَخَفْ فَاِنَّ اللَّهَ لَایَصْنَعُ بِکَ اِلَّا خَیْرًا، وَ ائْتِنِی بِمَرْیَمَ اَنْظُرْ اِلَیْهَا، وَ اَسْاَلْهَا عَنْ حَالِهَا. فَجَاءَ بِهَا زَکَرِیَّا اِلَى امْرَاَتِهِ، فَکَفَى اللَّهُ مَرْیَمَ مَئُونَةَ الْجَوَابِ عَنِ السُّؤَالِ.

وَ لَمَّا دَخَلَتْ اِلَى اُخْتِهَا وَ هِیَ الْکُبْرَى وَ مَرْیَمُ الصُّغْرَى لَمْ تَقُمْ اِلَیْهَا امْرَاَةُ زَکَرِیَّا فَاَذِنَ اللَّهُ لِیَحْیَى وَ هُوَ فِی بَطْنِ اُمِّهِ فَنَخَسَ بِیَدِهِ فِی بَطْنِهَا وَ اَزْعَجَهَا وَ نَادَى اُمَّهُ: تَدْخُلُ اِلَیْکِ سَیِّدَةُ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ، مُشْتَمِلَةً عَلَى سَیِّدِ رِجَالِ الْعَالَمِینَ.

فَلَا تَقُومِینَ اِلَیْهَا! فَانْزَعَجَتْ، وَ قَامَتْ اِلَیْهَا، وَ سَجَدَ یَحْیَى وَ هُوَ فِی بَطْنِ اُمِّهِ لِعِیسَى ابْنِ مَرْیَمَ.

فَذَلِکَ اَوَّلُ تَصْدِیقِهِ لَهُ، فَذَلِکَ قَوْلُ رَسُولِ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) فِی الْحَسَنِ وَ فِی الْحُسَیْنِ (علیه السلام) اِنَّهُمَا سَیِّدا شَبَابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ اِلَّا مَا کَانَ مِنِ ابْنَیِ الْخَالَةِ «عِیسَى وَ یَحْیَى». [تفسیر صافی، ج 1، ص 260]

«قالَ رَبِّ اجْعَلْ لی آیَةً قالَ قالَ آیَتُكَ اَلاَّ تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلاثَةَ اَیَّامٍ اِلّاَ رَمْزًا»

امام صادق(علیه السلام) در تفسیر آیه‌ی «قالَ رَبِّ اجْعَلْ لی آیَةً قالَ آیَتُكَ اَلاّ تُكَلِّمَ النّاسَ ثَلاثَةَ اَیّامٍ اِلّا رَمْزًا» فرمود:

هنگامی که زکریّا از خدای خود خواست که فرزندی به او عطا کند و ملائکه بشارت آن فرزند را به او دادند. زکریّا دوست داشت که بداند آیا این صوت از ناحیه‌ی خداوند است؟! پس خداوند به او وحی نمود: نشانهی آن این است که تو سه روز نمی‌توانی سخن بگویی و چون چنین دید دانست که جز خداوند قادر بر آن نخواهد بود. از این رو خداوند از قول او می‌فرماید: «رَبِّ اجْعَلْ لِی آیَةً»

و زکریّا در آن سه روز به جای سخن با سر اشاره می‌نمود.⁽¹⁾

فاوحى الیه انّ آیة ذلک ان یمسک لسانه عن الکلام ثلاثة ایام فلمّا امسک لسانه و لم یتکلم

علم انّه لا یقدر على ذلک الا اللَّه و ذلک قول اللَّه رَبِّ اجْعَلْ لِی آیَةً.[تفسیر الصافی،ج 1، ص 335] و عن احدهما(علیهما السلام): فَکَانَ یُومِئُ بِرَاْسِه. [تفسیر صافی، ج 1، ص 261]

علی بن ابراهیم قمّی در تفسیر آیه‌ی «یا مَرْیَمُ اقْنُتی لِرَبِّكِ وَ اسْجُدی وَ ارْكَعی مَعَ الرّاكِعینَ» گوید:

نزول آیه «اركعی واسجدی» بوده و در آن تقدیم و تاخیر واقع شده است.

و در علل الشرائع از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

حضرت فاطمه(علیها السلام) را به این خاطر محدَّثَه گویند که ملائکه همانند مریم از آسمان براوفرود می‌آمدند وهمانند مریم به اوخطاب می‌کردند:«یَا فَاطِمَةُ، انَّ اللَّهَ اصْطَفاكِ وَ طَهَّرَكِ وَ اصْطَفاكِ عَلى نِساءِ الْعالَمِینَ یَا فَاطِمَةُ اقْنُتِی لِرَبِّكِ وَ اسْجُدِی وَ ارْكَعِی مَعَ الرَّاكِعِینَ»

فاطمه(علیها السلام) نیز با آنان سخن می‌گفت و شبی به آنان فرمود: مگر مریم بنت عمران سیّده‌ی زنان عالمین نیست؟ پس ملائکه گفتند: مریم سیّده‌ی زنان عالم خود بود و خداوند تو را سیّده‌ی زنان عالم خود و عالم او و سیّده‌ی زنان اوّلین و آخرین قرار داده است.⁽¹⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 45 الی 51

متن:

اِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ یا مَرْیَمُ اِنَّ اللهَ یُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسیحُ عیسَى ابْنُ مَرْیَمَ

وَجیهًا فِی الدُّنْیا وَ اْلآخِرَةِ وَ مِنَ الْمُقَرَّبینَ وَ یُكَلِّمُ النّاسَ فِی الْمَهْدِ وَ كَهْلًا وَ مِنَ الصّالِحینَ قالَتْ رَبِّ اَنّى یَكُونُ لی وَلَدٌ وَ لَمْ یَمْسَسْنی بَشَرٌ قالَ كَذلِكِ اللهُ یَخْلُقُ ما یَشاءُ اِذا قَضى اَمْرًا فَاِنَّما یَقُولُ لَهُ كُنْ فَیَكُونُ وَ یُعَلِّمُهُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ التَّوْراةَ وَ اْلاِنْجیلَ وَ رَسُولًا اِلى بَنی اِسْرائیلَ اَنّی قَدْ جِئْتُكُمْ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ اَنّی اَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّینِ كَهَیْئَةِ الطَّیْرِ فَاَنْفُخُ فیهِ فَیَكُونُ طَیْرًا بِاِذْنِ اللهِ وَ اُبْرِىُ اْلاَكْمَهَ وَ اْلاَبْرَصَ وَ اُحْیِ الْمَوْتى بِاِذْنِ اللهِ وَ اُنَبِّئُكُمْ بِما تَاْكُلُونَ وَ ما تَدَّخِرُونَ فی بُیُوتِكُمْ اِنَّ فی ذلِكَ َلآیَةً لَكُمْ اِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنینَ وَ مُصَدِّقًا لِما بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ التَّوْراةِ وَ ِلاُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذی حُرِّمَ عَلَیْكُمْ وَ جِئْتُكُمْ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَاتَّقُوا اللهَ وَ اَطیعُونِ اِنَّ اللهَ رَبّی وَ رَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هذا صِراطٌ مُسْتَقیمٌ

لغات:

«مسیح» فعیل به معنای مفعول است و معنای آن ممسوح از اقذار و پلیدی‌هاست، و بعضی گفته‌اند:مسیح به معنای صِدّیق و «مِسّیح» باکسر میم و تشدید سین بر وزن شرّیر به معنای دجّال است.«وجیه»به معنای کریم به سائل است.«جاه»به معنای منزلت عالی است.«كهل» به کسی گویند که سنّ او بین پیر و جوان باشد.«حكمت و حكم»به یک معناست.«اكمه وكَمَه»به معنای کوری است.«ادّخار»از باب افتعال به معنای ذخیره نمودن است.«تصدیق» در چیزی گفته می‌شود که نزد تصدیق کننده مبرهن و مستدلّ باشد، به خلاف تقلید که پذیرفتن بدون دلیل است، از این رو ما مصدِّق پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله)هستیم و لکن مقلّد او نیستیم. «احلال» به معنای اطلاق است، خلاف تحریم که به معنای منع از فعل است. «استقامة» خلاف اعوجاج است.

ترجمه:

یعنی:[ای رسول من!]بیاد بیاور زمانی را که فرشتگان به مریم گفتند:خداوند تو را به کلمه‌ای از جانب خود بشارت می‌دهد و نام او مسیح فرزند مریم است و او در دنیا و آخرت آبرومند و از مقرّبین [درگاه خداوند] است. (45) او در گهواره و بزرگسالی با مردم سخن می‌گوید و از صالحان و نیکان است.(46)مریم گفت:پروردگارا چگونه من فرزندی خواهم داشت در حالی که هیچ انسانی با من تماس نداشته است؟ خداوند فرمود: چنین است [کار] خدا او آن‌چه می‌خواهد را خلق می‌کند وهنگامی که اراده انجام چیزی را بکند تنها می‌گوید: «کن» و آن چیز وجود پیدا می‌کند (47) و خداوند به او کتاب و حکمت و تورات و انجیل را تعلیم می‌نماید (48) و او را به پیامبری به سوی بنی‌اسراییل می‌فرستد و او به بنی‌اسراییل خواهد گفت: من از جانب پروردگارتان برای شما معجزه‌ای آوردهام، من از گِل برای شما (چیزی) به شکل پرنده می‌سازم و سپس در آن می‌دمم و آن به اذن خدا پرنده‌ای می‌شود و من به اذن خدا نابینای مادرزاد و انسان دارای پیسی را شفا می‌دهم و به اذن خدا مردگان را زنده می‌نمایم و شما را از آن‌چه می‌خوریدو در خانه‌هایتان ذخیریه می‌کنید خبر می‌دهم و حقّا برای شما در این معجزات اگرمومن باشید عبرتی خواهد بود(49)و نیز[عیسی(علیه السلام)] گوید: من آمده‌ام تا تورات را که قبل از من آمده تصدیق نمایم و برخی از چیزهایی که برای شما حرام شده است را حلال نمایم و من از جانب پروردگارتان برای شما نشانه و معجزه‌ای آورده ام،پس از خدا بترسید و از من اطاعت نمایید(50)همانا خداوند پروردگار من و شماست پس او را بپرستید و این است صراط مستقیم. (51)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

«اِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ یا مَرْیَمُ اِنَّ اللَّهَ یُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسیحُ عیسَى ابْنُ مَرْیَمَ وَجیهًا

فِی الدُّنْیا وَ اْلآخِرَةِ وَ مِنَ الْمُقَرَّبینَ»⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

عیسی(علیه السلام)فقط پیامبربنی‌اسراییل ومرکزومحل پیامبری او بیت المقدّس بود.⁽²⁾

امام باقر(علیه السلام) در تفسیر آیه‌ی‌فوق می‌فرماید: عیسی(علیه السلام) به بنی‌اسراییل می‌فرمود:

من رسول خدایم و برای هدایت شما آمده‌ام[و معجزه من این است که]من با گِل برای شما شکل پرنده‌ای درست می‌کنم و با اذن خدا در آن می‌دمم و او زنده می‌شود؛ و من کور و ابرص را شفا می‌دهم.

بنی‌اسراییل به او گفتند: ما کار تو را جز سحر نمی‌دانیم و تو باید معجزه‌ای به ما نشان بدهی که بدانیم تو راست می‌گویی. عیسی(علیه السلام) به آنان فرمود: آیا اگر من به شما خبر دهم به آن‌چه خورده‌اید و آن‌چه در خانه‌های خود پنهان نموده‌اید، باور می‌کنید که من راست‌گو هستم؟ گفتند: آری. سپس عیسی(علیه السلام) به آنان فرمود: تو فلان چیز و فلان چیز را خورده‌ای و یا آشامیده‌ای، و یا فلان چیز را برداشته‌ای.پس برخی از بنی‌اسراییل او را صادق دانسته و به او ایمان آوردند و برخی او را تکذیب نمودند و کافر شدند، و هر کس به او ایمان می‌آورد نشانه‌ای در او دیده می‌شد.⁽³⁾

B

قَالُوا: مَا نَرَى الَّذِی تَصْنَعُ اِلَّا سِحْرًا فَاَرِنَا آیَةً نَعْلَمُ اَنَّکَ صَادِقٌ قَالَ اَ رَاَیْتُمْ اِنْ اَخْبَرْتُکُمْ «بِما تَاْکُلُونَ وَ ما تَدَّخِرُونَ» یَقُولُ مَا اَکَلْتُمْ فِی بُیُوتِکُمْ قَبْلَ اَنْ تَخْرُجُوا وَ مَا ذَخَرْتُمُ اللَّیْلَ، تَعْلَمُونَ

اَنِّی صَادِقٌ قَالُوا نَعَمْ فَکَانَ یَقُولُ لِلرَّجُلِ اَکَلْتَ کَذَا وَ کَذَا وَ شَرِبْتَ کَذَا وَ کَذَا وَ رَفَعْتَ کَذَا وَ کَذَا فَمِنْهُمْ مَنْ یَقْبَلُ مِنْهُ فَیُؤْمِنُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یُنْکِرُ فَیَکْفُرُ، وَ کَانَ لَهُمْ فِی ذَلِکَ آیَةٌ اِنْ کَانُوا مُؤْمِنِینَ. [تفسیر صافی، ج 1، ص 263؛ تفسیر قمّی، ج 1، ص 102]

در کتاب کافی و تفسیر عیّاشی از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که از ایشان سوال شد:

آیا عیسی بن مریم کسی را بعد از مرگ زنده نموده است که در دنیا سال‌هایی زندگی کند و روزی بخورد؟!

حضرت(علیه السلام) فرمود:

آری،حضرت عیسی(علیه السلام) دوستی داشت که با صداقت بود و برای خدا با او دوستی می‌نمود و عیسی(علیه السلام) همواره نزد او می‌رفت تا این که مدّتی او را ندید و چون به دیدن او رفت،مادر او گفت:ای رسول خدا،فرزندم از دنیا رفت.حضرت عیسی(علیه السلام) فرمود: آیا دوست می‌داری او را ببینی؟ او گفت: آری. حضرت عیسی(علیه السلام) فرمود: پس من فردا نزد تو می‌آیم تا او را با اذن خدا، برای تو زنده کنم.

حضرت عیسی(علیه السلام)روز بعد نزد او آمد و گفت:بیا تا نزد قبر او برویم.پس عیسی(علیه السلام)نزد قبر او ایستاد ودعایی کرد و آن مرد از قبر خارج شد و چون مادر فرزند خود را زنده دید، گریه کرد و آن فرزند نیز گریه نمود و عیسی(علیه السلام) به حال آنان ترحّم نمود و به آن دوست خود فرمود: آیا دوست می‌داری با مادرت در دنیا زنده باشی؟ او گفت: یا نبیّ الله آیا زندگی همراه با رزق و روزی و ماندن در دنیا را می‌فرمایی؟و یا زنده ماندن بدون رزق و روزی و عمر را می‌فرمایی؟ حضرت عیسی(علیه السلام) فرمود: زندگی با رزق و روزی، و بیست سال عمر و ازدواج و پیدا

کردن فرزند را می‌گویم. پس عیسی(علیه السلام) آن دوست خود را تحویل مادر نمود؛ و او

بیست سال در دنیا زنده بود، ازدواج کرد و فرزندی از او به دنیا آمد.⁽¹⁾

فَلَمَّا کَانَ مِنَ الْغَدِ اَتَاهَا فَقَالَ لَهَا انْطَلِقِی مَعِی اِلَى قَبْرِهِ فَانْطَلَقَا حَتَّى اَتَیَا قَبْرَهُ فَوَقَفَ عَلَیْهِ عِیسَى (علیه السلام) ثُمَّ دَعَا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَانْفَرَجَ الْقَبْرُ وَ خَرَجَ ابْنُهَا حَیًّا فَلَمَّا رَاَتْهُ اُمُّهُ وَ رَآهَا بَکَیَا فَرَحِمَهُمَا عِیسَى(علیه السلام)فَقَالَ لَهُ عِیسَى اَ تُحِبُّ اَنْ تَبْقَى مَعَ اُمِّکَ فِی الدُّنْیَا فَقَالَ یَا نَبِیَّ اللَّهِ بِاَکْلٍ وَ رِزْقٍ وَ مُدَّةٍ اَمْ بِغَیْرِ اَکْلٍ وَ لَارِزْقٍ وَ لَامُدَّةٍ فَقَالَ لَهُ عِیسَى(علیه السلام) بِاَکْلٍ وَ رِزْقٍ وَ مُدَّةٍ وَ تُعَمَّرُعِشْرِینَ سَنَةً وَ تَزَوَّجُ وَ یُولَدُ لَکَ قَالَ نَعَمْ اِذًا قَالَ فَدَفَعَهُ عِیسَى اِلَى اُمِّهِ فَعَاشَ عِشْرِینَ سَنَةً وَ تَزَوَّجَ وَ وُلِدَ لَهُ. [تفسیر صافی، ج 1، ص 263؛ تفسیر عیّاشی، ج 1، ص 198؛ فروع کافی، ج 8، ص 337]

مرحوم فیض پس از نقل این روایت می‌گوید: این‌گونه معجزات از پیامبر ما(صلی الله علیه و آله) نیز بیشتر و عجیب‌تر صادر شده است همان‌گونه که در کتاب احتجاج از امام حسین(علیه السلام) و در کتاب توحید از حضرت رضا(علیه السلام) ضمن حدیث مفصّلی نقل شده که می‌فرمایند:

مردم قریش نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله)جمع شدند و از او خواستندکه برای آنان مرده‌ها را زنده نماید. پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) امیرالمؤمنین(علیه السلام) را فرمود تا با آنان به قبرستان برود و به اموات آنان با صدای بلند بگوید: ای فلان و ای فلان و نام یکایک آن اموات را ببرد و به آن‌ها بگوید: «محمّد(صلی الله علیه و آله) به شما می‌گوید: به اذن خدا به‌پا خیزید.»

پس امیرالمؤمنین(علیه السلام) اموات را این‌گونه خطاب نمود و آنان به‌پا خواستند در حالی که خاک از سر وصورت خود برطرف می‌کردند و مردم قریش نزد آنان آمدند و سوالات خود را از آنان کردند و گفتند: حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) به پیامبری مبعوث شده است و آنان گفتند: ما دوست می‌داشتیم که او را درک می‌کردیم و به او ایمان می‌آوردیم.

سپس حضرت رضا(علیه السلام) فرمود:

حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله)افراد نابینا وابرص ودیوانگان را نیز شفا می‌داد و چهار پایان و حیوانات و پرندگان و جنّیان و شیاطین با او سخن می‌گفتند.⁽¹⁾

فَقَامُوا یَنْفُضُونَ التُّرَابَ عَنْ رُءُوسِهِمْ فَاَقْبَلَتْ قُرَیْشٌ تَسْاَلُهُمْ عَنْ اُمُورِهِمْ ثُمَّ اَخْبَرُوهُمْ اَنَّ مُحَمَّدًا قَدْ بُعِثَ نَبِیًّا وَ قَالُوا وَدِدْنَا اَنَّا اَدْرَکْنَاهُ فَنُؤْمِنُ بِهِ وَ لَقَدْ اَبْرَاَ الْاَکْمَهَ وَ الْاَبْرَصَ وَ الْمَجَانِینَ وَ کَلَّمَهُ الْبَهَائِمُ وَ الطَّیْرُ وَ الْجِنُّ وَ الشَّیَاطِین... [تفسیر صافی، ج 1، ص 264؛ توحید شیخ صدوق، ص423؛ احتجاج، ج 2، ص 419]

در تفسیر عیّاشی از امام صادق(علیه السلام)نقل شده که آن حضرت درتفسیر آیه‌ی«وَ مُصَدِّقًا لِما بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ التَّوْراةِ وَ ِلاُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذی حُرِّمَ عَلَیْكُمْ» فرمود:

بین داودوعیسی بن مریم(علیهم السلام)چهار صدسال فاصله بودوحضرت عیسی(علیه السلام )مبعوث به شریعت توحید و اخلاص و آن‌چه نوح و ابراهیم و موسی(علیهم السلام)به آن وصیّت نموده بودند، بود؛ و بر عیسی(علیه السلام) انجیل نازل شد و میثاقی که از پیامبران گرفته شده بود [درباره‌ی محمّد(صلی الله علیه و آله) و آل‌محمّد(علیهم السلام)] از او نیز گرفته شده

بود و در کتاب او [انجیل] اقامه نماز و امر به معروف و نهی از منکر و حرام شمردن حرام‌ها و حلال شمردن حلال‌ها واجب شده بود.

در انجیل نیز مواعظ وعبرت‌ها واجب شده بود و[لکن]قصاص و احکام حدود و قانون ارث در آن نبود و برخی از احکامی که بر امّت موسی(علیه السلام) در تورات واجب و یا حرام شده بود [مانند شحوم و ثروب یعنی پی‌های رقیق و ماهی و گوشت شترو صید ماهی در روز شنبه] بر امّت عیسی(علیه السلام) تخفیف داده شده بود، چنان که خداوند از قول عیسی(علیه السلام) در قرآن ما می‌فرماید: «وَ لِاُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِی حُرِّمَ عَلَیْكُمْ»و عیسی(علیه السلام) امّت خود را امر نموده بود تا به تورات و انجیل مومن باشند.⁽¹⁾

وَ اُنْزِلَ عَلَیْهِ فِی الْاِنْجِیلِ مَوَاعِظُ وَ اَمْثَالٌ وَ لَیْسَ فِیهَا قِصَاصٌ وَلَااَحْکَامُ حُدُودٍ وَلَافَرْضُ مَوَارِیثَ وَ اُنْزِلَ عَلَیْهِ تَخْفِیفُ مَا کَانَ نَزَلَ عَلَى مُوسَى(علیه السلام) فِی التَّوْرَاةِ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ فِی الَّذِی

قَالَ عِیسَى ابْنُ مَرْیَمَ لِبَنِی اِسْرَائِیلَ وَ لِاُحِلَّ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی حُرِّمَ عَلَیْکُمْ وَ اَمَرَ عِیسَى مَنْ مَعَهُ مِمَّنِ اتَّبَعَهُ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اَنْ یُؤْمِنُوا بِشَرِیعَةِ التَّوْرَاةِ وَ الْاِنْجِیل. [تفسیر صافی، ج 1، ص 264؛ تفسیر عیّاشی، ج 1، ص 198]

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 52 الی 54

متن:

فَلَمّا اَحَسَّ عیسى مِنْهُمُ الْكُفْرَ قالَ مَنْ اَنْصاری اِلَى اللهِ قالَ الْحَوارِیُّونَ نَحْنُ اَنْصارُاللهِ آمَنّا بِاللهِ وَ اشْهَدْ بِاَنّا مُسْلِمُونَ رَبَّنا آمَنّا بِما اَنْزَلْتَ وَ اتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنا مَعَ الشّاهِدینَ وَ مَكَرُوا وَ مَكَرَ اللهُ وَ اللهُ خَیْرُ الْماكِرینَ

لغات:

«اِحساس» به معنای ادراک با قوّه‌ی حس است، و «حسّ» به معنای قتل نیز آمده است، و به معنای عطف و لطف و رقّت نیز آمده است. «انصار» جمیع نصیر است مانند اَشراف که جمع شریف است. «حواری» از حور به معنای شدّت بیاض است. «شاهد» به معنای خبردهنده از چیزی است از روی مشاهدة. «مكر» به معنای التفاف و پیچیده بودن است، و شجر ملتفّ یعنی درخت پرشاخ و برگ، و فرق بین مکر و حیله این است که حیله با ظرافت بدون اضرار است و مکر ظرافت با اضرار به غیر است.

ترجمه:

و چون عیسی از بنی‌اسراییل احساس کفر نمود،گفت: یاران من در راه خدا کیانند؟ حواریّین گفتند: ما یاران [دین] خداییم و به خدا ایمان آورده‌ایم و تو گواه باش که ما مسلمان هستیم (52) پروردگارا به آن‌چه تو نازل نمودی ما ایمان آوردیم و از پیامبر تو پیروی کردیم، پس تو ما را در زمره‌ی گواهان بنویس (53) و [دشمنان] مکر و حیله کردند و خداوند بهترین مکر کنندگان است. (54)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

حضرت رضا(علیه السلام) فرمود:

خداوند مکر و حیله نمی‌کند؛ ولی حیله و فریب مردم را با حیله و فریب پاسخ می‌دهد.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

مقصود از«فَلَمَّا اَحَسَّ عِیسى مِنْهُمُ الْكُفْرَ»این است که عیسی(علیه السلام)دید و شنیدکه آنان کافر شدند.⁽¹⁾

فضّال گوید به امام رضا(علیه السلام) گفتم:

برای چه حواریّون، حواریّون نامیده شدند؟

حضرت فرمود:

به نظر این مردم به خاطر این‌که آنان شوینده‌ی لباس‌ها بودندوآن‌ها را از چرک وپلیدی پاکیزه و خالص می‌کردند و از نظر ما، به این خاطر حواریّون نامیده شدند که درون خود و دیگران را با پند و اندرز،از آلودگی گناه پاک می‌کردند.⁽²⁾

امام کاظم(علیه السلام) فرمود:

مقصود از«شاهدین»در«فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِینَ»ما هسیتم،که برای پیامبران نسبت به امّت هایشان شهادت می‌دهیم.⁽³⁾

و در کتاب توحید صدوق از حضرت رضا(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

«حواریّون» دوازده نفر از یاران حضرت عیسی(علیه السلام) بودند و افضل و اعلم آنان

«الوقا» بود.⁽¹⁾[و حواری، از حوراست و آن در لغت به معنای سفیدی خالص است و در این آیه مقصود مرد خالص و پاک است.]

حضرت رضا(علیه السلام) می‌فرماید:

مردم آنان را به این علّت حواریّون می‌گفتند که شغل آنان شستن لباس و برطرف نمودن چرک آن بود.⁽²⁾

مرحوم قمّی در تفسیر خود از آن حضرت(علیه السلام) نقل نموده که عیسی(علیه السلام) به یاران خود فرمود:

«یهود می‌خواهند مرا بکشند؛کدام یک از شما حاضرید که به شکل من درآیید و کشته شوید و در بهشت با من باشید؟»پس جوانی پذیرفت و مردم یهوداو را به گمان عیسی(علیه السلام) کشتند و به دار آویختند.⁽³⁾

این قصّه شبیه خوابیدن امیرالمؤمنین(علیه السلام) به جای پیامبر(صلی الله علیه و آله) در لیلة المبیت است.

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 55 الی 58

متن:

اِذْ قالَ اللهُ یا عیسى اِنّی مُتَوَفِّیكَ وَ رافِعُكَ اِلَیَّ وَ مُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذینَ كَفَرُوا وَ جاعِلُ الَّذینَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذینَ كَفَرُوا اِلى یَوْمِ الْقِیامَةِ ثُمَّ اِلَیَّ مَرْجِعُكُمْ فَاَحْكُمُ بَیْنَكُمْ

فیما كُنْتُمْ فیهِ تَخْتَلِفُونَ فَاَمَّا الَّذینَ كَفَرُوا فَاُعَذِّبُهُمْ عَذابًا شَدیدًا فِی الدُّنْیا وَ اْلآخِرَةِ وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرینَ وَ اَمَّا الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ فَیُوَفِّیهِمْ اُجُورَهُمْ وَ اللهُ لا یُحِبُّ الظّالِمینَ ذلِكَ نَتْلُوهُ عَلَیْكَ مِنَ اْلآیاتِ وَ الذِّكْرِ الْحَكیمِ

لغات:

«انّی متوفّیك»یعنی مستوفی اجلک وعاصمک من قتلهم الی اجلک المسمّی،اومتسلّمک من الارض، او قابضک الی غیر موتٍ. «رافعك الیّ» یعنی الی سمائی و مقرّ ملائکتی. «مطهّرك من الذین كفروا» یعنی من سوء جوارهم.

ترجمه:

[ای رسول من!]به یاد بیاور هنگامی را که خداوند به عیسی(علیه السلام)فرمود:ای عیسی!

من جان تو را دریافت می‌کنم و به سوی خود بالا می‌برم و تو را از[آلایش و آزار]کسانی که کفر ورزیدند پاک می‌نمایم و پیروان تو را تا قیامت فوق کافران قرارمی‌دهم وسپس بازگشت همه‌ی شما به سوی من خواهد بود و من نسبت به آن‌چه در آن اختلاف کرده‌ایدحکم خواهم نمود (55) پس کافران را در دنیا و آخرت سخت عذاب خواهم کرد و برای آنان یاوری نخواهد بود (56) و امّا به کسانی که ایمان آوردند و عمل شایسته انجام دادند پاداش کامل می‌دهم و خدا ستم‌کاران را دوست نمی‌دارد (57) [ای رسول من!] آن‌چه برای تو تلاوت نمودیم، آیات و ذکر محکم [و حکیمانه] ماست. (58)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

حضرت عیسی(علیه السلام) در شبی که خداوند او را به آسمان برد یاران خود را که دوازده

نفر بودند در خانه‌ای جمع نمود و سپس از چشمه‌ای در گوشه‌ی آن خانه بر آنها وارد شد و چون سر از آب درآورد، فرمود: خدا به من وحی نمود که در این ساعت مرا به سوی خود ببرد و از[شرّ]یهود پاکم کند، پس کدام یک از شما مایل است که به شکل من درآید و او را بکشند و به دار بیاویزند؟ و در بهشت در درجه من و هم‌نشین من باشد؟ پس جوانی گفت: یا روح الله، من آماده هستم. حضرت عیسی(علیه السلام) فرمود: پس تو همان هستی.

سپس به آنان فرمود: یک نفر از شما قبل از این که این شب صبح شود دوازده مرتبه به من کافر خواهد شد. پس مردی از آنان گفت: یا نبی الله، او من می‌باشم.حضرت عیسی(علیه السلام) فرمود: آیا در خود چنین چیزی را احساس می‌کنی؟ اگر چنین است تو او خواهی بود.

سپس فرمود: شما بعد از من سه گروه خواهید شد، دو گروه از شما گم‌راه و اهل افترای بر خدا و اهل آتش خواهند بود و یک گروه که پیرو شمعون هستند، صادق در دین خدا و در بهشت خواهند بود. سپس خداوند عیسی را به آسمان برد و مردم به او نگاه می‌کردند.

امام باقر(علیه السلام) سپس فرمود:

در همان شب یهودیان به جستجوی عیسی(علیه السلام) آمدند و آن مردی که عیسی(علیه السلام)فرموده بود: «او تا صبح دوازده مرتبه به من کافر می‌شود»را گرفتند و نیز آن جوانی

که شباهت به عیسی(علیه السلام) داشت را کشتند و به دار آویختند و آن مرد نیز دوازده

مرتبه به عیسی(علیه السلام) کافر شد.⁽¹⁾

B

فَقَالَ لَهُمْ عِیسَى(علیه السلام): اَمَا اِنَّ مِنْکُمْ لَمَنْ یَکْفُرُ بِی قَبْلَ اَنْ یُصْبِحَ اثْنَتَیْ عَشْرَةَ کَفْرَةً، فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنْهُمْ اَنَا هُوَ یَا نَبِیَّ اللَّهِ فَقَالَ عِیسَى اِنْ تُحِسَّ بِذَلِکَ فِی نَفْسِکَ فَلْتَکُنْ هُوَ.

ثُمَّ قَالَ لَهُمْ عِیسَى(علیه السلام) اَمَا اِنَّکُمْ سَتَفْتَرِقُونَ بَعْدِی عَلَى ثَلَاثِ فِرَقٍ فِرْقَتَیْنِ مُفْتَرِیَتَیْنِ عَلَى اللَّهِ فِی النَّارِ وَ فِرْقَةٍ تَتْبَعُ شَمْعُونَ صَادِقَةً عَلَى اللَّهِ فِی الْجَنَّةِ ثُمَّ رَفَعَ اللَّهُ عِیسَى اِلَیْهِ مِنْ زَاوِیَةِ الْبَیْتِ وَ هُمْ یَنْظُرُونَ اِلَیْهِ.

ثُمَّ قَالَ اَبُو جَعْفَرٍ(علیه السلام)اِنَّ الْیَهُودَ جَاءَتْ فِی طَلَبِ عِیسَى(علیه السلام)مِنْ لَیْلَتِهِمْ فَاَخَذُوا الرَّجُلَ الَّذِی قَالَ لَهُ عِیسَى(علیه السلام) اِنَّ مِنْکُمْ لَمَنْ یَکْفُرُ بِی مِنْ قَبْلِ اَنْ یُصْبِحَ اثْنَتَیْ عَشْرَةَ کَفْرَةً وَ اَخَذُوا الشَّابَّ الَّذِی اُلْقِیَ عَلَیْهِ شَبَحُ عِیسَى فَقُتِلَ وَ صُلِبَ وَ کَفَرَ الَّذِی قَالَ لَهُ عِیسَى(علیه السلام) تَکْفُرُ قَبْلَ اَنْ تُصْبِحَ اثْنَتَیْ عَشْرَةَ کَفْرَة. [تفسیر قمّی، ج 1، ص 111]

در کتاب کمال الدین از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که در حدیثی فرمود:

خداوند عیسی بن مریم(علیهما السلام) را به نبوّت مبعوث نمود و نور و علم و حکمت و همه‌ی علوم پیامبران قبل از او را به او داد و انجیل را بر او افزود و رسالت او را مخصوص

به بنی‌اسراییل[ساکن]بیت المقدّس نمود وعیسی(علیه السلام)آنان را به کتاب خدا و حکمت و ایمان به خدا و رسول اودعوت کرد و بیشتر آنان به علّت طغیان و کفری که داشتند دعوت او را اجابت نکردند، از این رو عیسی(علیه السلام) خدای خود را سوگند داد و در حقّ آنان نفرین نمود.

پس گروهی از آنان به صورت شیاطین مسخ شدند تا برای دیگران عبرتی باشد و این نیز سبب طغیان وکفر آنان شد؛تا این که عیسی(علیه السلام)به بیت‌المقدّس آمد و سی و سه سال آنان را دعوت نمود و ترغیب به وعده‌های خدا کرد تا این که مردم یهود به جستجوی او آمدند تا او را بکشند و گفتند: ما او را شکنجه می‌کنیم و زنده به گور می‌نماییم.

برخی ادعا کردند که او را کشته‌اند وبه دار آویخته‌اند؛در حالی که خداوند از آنان جلوگیری نمود و فکر کردند عیسی(علیه السلام) را کشته‌اند در حالی که نتوانستند کاری از پیش ببرند. چرا که اگر توانسته بودند سخن خدا که می‌فرماید: «بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ اِلَیْهِ» تکذیب می‌شد.⁽¹⁾

وَ ادَّعَى بَعْضُهُمْ اَنَّهُمْ قَتَلُوهُ وَ صَلَبُوهُ وَ مَا کَانَ اللَّهُ لِیَجْعَلَ لَهُمْ سُلْطَانًا عَلَیْهِ وَ اِنَّمَا شُبِّهَ لَهُمْ وَ مَا قَدَرُوا عَلَى عَذَابِهِ وَ دَفْنِهِ وَ لَاعَلَى قَتْلِهِ وَ صَلْبِهِ لِقَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَ اِنِّی مُتَوَفِّیکَ وَ رافِعُکَ اِلَیَّ وَ مُطَهِّرُکَ مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا فَلَمْ یَقْدِرُوا عَلَى قَتْلِهِ وَ صَلْبِهِ لِاَنَّهُمْ لَوْ قَدَرُوا عَلَى ذَلِکَ کَانَ تَکْذِیبًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ اِلَیْهِ بَعْدَ اَنْ تَوَفَّاه. [تفسیر صافی، ج 1، ص 266؛ کمال الدین صدوق، ج 1، ص 225]

حضرت رضا(علیه السلام) می‌فرماید:

امر[مرگ]هیچ پیامبری از پیامبران و حجّت‌های الهی بر مردم مشتبه نشد مگر امر عیسی(علیه السلام)چرا که عیسی(علیه السلام)زنده از زمین بالا رفت و بین آسمان و زمین قبض روح شد و سپس به آسمان برده شد و روح او به او بازگشت، همان‌گونه که خداوند می‌فرماید: «اِذْ قالَ اللَّهُ یا عِیسى اِنِّی مُتَوَفِّیكَ وَ رافِعُكَ اِلَیَ وَ مُطَهِّرُكَ».

خداوند از قول عیسی(علیه السلام) در روز قیامت حکایت می‌کند که می‌گوید: «وَ كُنْتُ عَلَیْهِمْ شَهِیدًا ما دُمْتُ فِیهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّیْتَنِی كُنْتَ اَنْتَ الرَّقِیبَ عَلَیْهِمْ وَ اَنْتَ عَلى كُلِّ شَیْءٍ شَهِید »⁽²⁾

B

وَ قَالَ عَزَّ وَ جَلَّ حِکَایَةً لِقَوْلِ عِیسَى(علیه السلام) یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ کُنْتُ عَلَیْهِمْ شَهِیدًا ما دُمْتُ فِیهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّیْتَنِی کُنْتَ اَنْتَ الرَّقِیبَ عَلَیْهِمْ وَ اَنْتَ عَلى کُلِّ شَیْءٍ شَهِید. [سوره‌ی مائده، آیه‌ی 117؛عیون، ج 2، ص 193]

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

حضرت عیسی(علیه السلام) هنگامی که به آسمان برده شد لباس پشمینی در بدن او بود که رشته و بافته و دوخته‌ی مادر او مریم بود و چون به آسمان رفت ندا شد: ای عیسی! زینت دنیا را از خود دور کن.⁽¹⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 59 الی 60

متن:

اِنَّ مَثَلَ عیسى عِنْدَ اللهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَیَكُونُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرینَ

لغات:

«خلقه من تراب»یعنی من غیر اب ولا امٍّ،و این تشبیه غریب به اغرب است تا جای سوال باقی نماند. «كن فیكون» امر تکوینی است و آن ملازم با وجود است. «الحقّ من ربّك»یعنی «هذا الحق من ربّک»، و یا الحق مبتدا و خبر آن من ربّک است. «لاتكن من الممترین» از باب «ایّاك اعنی واسمعی یا جاره» است.

ترجمه:

حقّا مَثَل عیسی(علیه السلام) نزد خداوند[در خلقت]مَثَل آدم است که خداوند او را از خاک آفرید و سپس به او گفت: باش و او وجود یافت (59) آن‌چه گذشت حقیقتی بود از ناحیه‌ی

پرودرگار تو، پس مبادا تو از تردیدکنندگان باشی (60)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

هنگامی که گروهی از نصارای نجران خدمت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آمدند، علمای بزرگ‌شان مانند اهتم و عاقب و سیّد بین آنان بودند و چون وقت نماز آنان رسید ناقوس‌شان به صدا درآمد و نماز خود را در مسجد رسول خدا(صلی الله علیه و آله)شروع کردند. پس اصحاب رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به آن حضرت(صلی الله علیه و آله) عرض کردند: یا رسول الله! در مسجد شما ناقوس می‌زنند؟ رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: با آنان کاری نداشته باشید.

پس نصاری بعد از انجام نماز خود، خدمت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آمدند و گفتند: شما ما را به چه چیز دعوت می‌کنید؟ رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «به این که به یگانگی خدا و رسالت من شهادت بدهید و بدانید که عیسی(علیه السلام) بنده و مخلوق خداست و همانند انسان‌های دیگر سخن می‌گوید و می‌خورد و می‌آشامد.»

چون نصاری گفتند: پدر عیسی(علیه السلام) کیست؟ وحی بر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نازل شد و خداوند فرمود: به آنان بگو: شما درباره‌ی آدم چه می‌گویید؟ آیا او بنده‌ی خدا و مخلوق او نبود؟و آیا او غذا نمی‌خورد و نمی‌آشامید وحدث و ازدواج نداشت؟نصاری گفتند: آری. پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: پدر آدم که بود؟ و آنان مبهوت و محکوم شدند و این آیه نازل شد: «اِنَّ مَثَلَ عِیسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَیَكُونُ»

[و چون نصاری باز لجات نمودند]رسول خدا(صلی الله علیه و آله)[همان‌گونه که قرآن می‌فرماید] فرمود: «فَمَنْ حَاجَّكَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ» اِلَى قَوْلِهِ «فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذِبِینَ» یعنی بیایید با من مباهله کنید[یعنی همگی به درگاه خدا بنالیم] و بگوییم: «خدایا دروغ‌گوی از ما را هلاک کن»پس اگر من صادق بودم لعنت [و عذاب] بر شما نازل شود و اگر من کاذب و دروغ‌گو بودم،لعنت [و عذاب] بر من نازل شود.

پس نصاری گفتند:با انصاف با ما سخن گفتی؛و با رسول خدا(صلی الله علیه و آله)قرار مباهله

گذاردند و چون به خانه‌های خود رفتند عاقب و سیّد و اهتم که علما و رؤسای آنان بودند گفتند: اگر او با اصحاب خود با ما مباهله کند او پیامبر نیست و ما با او مباهله می‌کنیم، و اگر با اهل‌بیت و خواصّ خود با ما مباهله کند، ما با او مباهله نمی‌کنیم، چون او اهل‌بیت خود را در خطر قرار نمی‌دهد، مگر آن که صادق باشد.پس نصاری آماده‌ی مباهله شدند و صبحگاه در محل موعود جمع گردیدند و دیدند رسول خدا(صلی الله علیه و آله)با امیر المؤمنین و فاطمه زهرا و حسن و حسین(علیهم السلام) آمده است از این رو سوال کردند: این‌ها کیانند؟ و به آنان گفته شد: این جوان وصیّ و داماد و پسر عمّ او علیّ بن ابی‌طالب(علیهما السلام) است و این زن دختر او فاطمه است و این دو کودک حسن و حسین(علیهما السلام) فرزندان اویند و چون چنین شنیدند متفرّق شدند و به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) گفتند: ما را از مباهله معاف کن ما به تو مالیات و جزیه می‌دهیم.پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله)با پرداخت جزیه و مالیات با آنان مصالحه نمود؛و این آیه نازل شد:«اِنَّ مَثَلَ عِیسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَیَكُونُ».⁽¹⁾

B

فَلَمَّا فَرَغُوا دَنَوْا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) فَقَالُوا اِلَى مَا تَدْعُونَ. فَقَالَ اِلَى شَهَادَةِ «اَنْ لَااِلَهَ اِلَّا اللَّهُ وَ اَنِّی رَسُولُ اللَّهِ وَ اَنَّ عِیسَى عَبْدٌ مَخْلُوقٌ یَاْکُلُ وَ یَشْرَبُ وَ یُحْدِثُ»

قَالُوا فَمَنْ اَبُوهُ فَنَزَلَ الْوَحْیُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) فَقَالَ قُلْ لَهُمْ مَا تَقُولُونَ فِی آدَمَ(علیه السلام) اَ کَانَ عَبْدًا مَخْلُوقًا یَاْکُلُ وَ یَشْرَبُ وَ یَنْکِحُ فَسَاَلَهُمُ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) فَقَالُوا نَعَمْ، فَقَالَ فَمَنْ اَبُوهُ فَبُهِتُوا فَبَقُوا سَاکِتِینَ فَاَنْزَلَ اللَّهُ اِنَّ مَثَلَ عِیسى عِنْدَ اللَّهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ الْآیَةَ.

وَ اَمَّا قَوْلُهُ فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ اِلَى قَوْلِهِ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى

الْکاذِبِینَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) فَبَاهِلُونِی فَاِنْ کُنْتُ صَادِقًا اُنْزِلَتِ اللَّعْنَةُ عَلَیْکُمْ وَ اِنْ کُنْتُ کَاذِبًا نَزَلَتْ عَلَیَّ.

فَقَالُوا اَنْصَفْتَ فَتَوَاعَدُوا لِلْمُبَاهَلَةِ،فَلَمَّا رَجَعُوا اِلَى مَنَازِلِهِمْ قَالَ رُؤَسَاؤُهُمْ السَّیِّدُ وَ الْعَاقِبُ وَ الْاَهْتَمُ اِنْ بَاهَلَنَا بِقَوْمِهِ بَاهَلْنَاهُ، فَاِنَّهُ لَیْسَ بِنَبِیٍّ وَ اِنْ بَاهَلَنَا بِاَهْلِ بَیْتِهِ خَاصَّةً فَلَا نُبَاهِلُهُ فَاِنَّهُ لَایُقْدِمُ عَلَى اَهْلِ بَیْتِهِ اِلَّا وَ هُوَ صَادِقٌ.

فَلَمَّا اَصْبَحُوا جَاءُوا اِلَى رَسُولِ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) وَ مَعَهُ اَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ وَ فَاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ(علیهم السلام)،فَقَالَ النَّصَارَى مَنْ هَؤُلَاءِ فَقِیلَ لَهُمْ هَذَا ابْنُ عَمِّهِ وَ وَصِیُّهُ وَ خَتَنُهُ عَلِیُّ بْنُ اَبِی طَالِبٍ وَ هَذِهِ بِنْتُهُ فَاطِمَةُ وَ هَذَانِ ابْنَاهُ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ(علیهم السلام)، فَعَرَفُوا وَ قَالُوا لِرَسُولِ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) نُعْطِیکَ الرِّضَى فَاعْفُنَا مِنَ الْمُبَاهَلَةِ.

فَصَالَحَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) عَلَى الْجِزْیَةِ وَ انْصَرَفُوا.[تفسیر قمّی، ج 1، ص 104]

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 61 الی 63

متن:

فَمَنْ حَاجَّكَ فیهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ اَبْناءَنا وَاَبْناءَكُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَكُمْ وَ اَنْفُسَنا وَ اَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللهِ عَلَى الْكاذِبینَ اِنَّ هذا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَ ما مِنْ اِلهٍ اِلّاَ اللهُ وَ اِنَّ اللهَ لَهُوَ الْعَزیزُ الْحَكیمُ فَاِنْ تَوَلَّوْا فَاِنَّ اللهَ عَلیمٌ بِالْمُفْسِدینَ

لغات:

«تعالوا»یعنی جیئوا و هلمّوا.«ابتهال»یا به معنای لعنت کردن است،یعنی بیایید تا به دروغ‌گو لعنت کنیم، چرا که بَهَلَه الله، یعنی لعنه الله، و علیه بهلة الله، یعنی علیه لعنة الله، و یا به معنای نفرین کردن ودرخواست هلاکت برای دیگری است و لعنت به معنای دوری از رحمت خداوند است، به خاطر معصیت او، از این رو نباید به کسی که گناهی نکرده است لعنت شود، مانند لعنت به طفل و حیوان و امثال این‌ها.

ترجمه:

هر کس درباره‌ی حقانیت اسلام پس از دانشی که برای تو حاصل شد با تو جدال کند،بگو: بیایید تا ما و ما فرزندان و زنان و کسانی که به منزله‌ی جان ما هستند را خبر کنیم و سپس به درگاه خدا مباهله و تضرّع نماییم و لعنت خدا را بر دروغ‌گویان قرار بدهیم(61)این همان سرگذشت حقیقی [عیسی(علیه السلام)] است و هیچ معبودی جز خدای یگانه نیست

و تنها خدا، توانا و حکیم است.(62)و اگر[آنان]از پذیرش حقّ روی گرداندند،خداونداز [اعمال] مفسدین آگاه است. (63)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

عامر بن سعید گوید: پدرم می‌گفت:

من از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) درباره‌ی علی(علیه السلام) سه فضیلت شنیدم که اگر یکی از آن‌ها برای من می‌بود، بهتر از هر مال نفیسی بود تا این که گوید: من از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) هنگامی که در برخی از جنگ‌ها علی(علیه السلام) را در مدینه به جای خود گماشت و علی(علیه السلام)عرضه داشت:یا رسول الله! شما مرا در کنار زن‌ها و بچّه‌ها [و معذورین از جهاد] قرار دادی؟ شنیدم که به علی(علیه السلام) فرمود: آیا راضی

نمی‌شوی که برای من همانند هارون باشی نسبت به موسی، جز آن که بعد از من پیامبری نخواهد بود؟!

فضیلت دوم این که: در جنگ خیبر[که برخی فرماندهی جنگ را گرفتند وبا شکست بازگشتند] رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: فردا پرچم را به دست کسی خواهم داد

که خدا و رسول، او را دوست می‌دارند [و او نیز خدا و رسول را دوست می‌دارد]و چون همه‌ی ما انتظار می‌کشیدیم که این افتخار نصیب ما شود، فرمود: علی(علیه السلام) را بگویید نزد من بیاید.

پس علی(علیه السلام) در حالی که چشم او بیمار بود نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آمد و آن حضرت آب دهان مبارک خود را به چشم او مالید و پرچم اسلام را به دست او داد و چشم او بهبود یافت [و با پیروزی کامل و شکست دشمن بازگشت].

فضیلت سوم این که چون این آیه نازل شد:«فَمَنْ حَاجَّكَ فیهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ» رسول خدا(صلی الله علیه و آله)، علی و فاطمه و حسن و حسین((علیهم السلام)) را طلب نمود [تا با نصارای نجران مباهله نماید] و فرمود: خدایا این‌ها اهل‌بیت من هستند.⁽¹⁾

وَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ یَوْمَ خَیْبَرَ: لَاُعْطِیَنَّ الرَّایَةَ رَجُلًا یُحِبُّ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ، وَ یُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ. قَالَ: فَتَطَاوَلْنَا لَهَا، قَالَ: ادْعُوا لِی عَلِیًّا، فَاَتَى عَلِیٌّ اَرْمَدَ الْعَیْنَیْنِ. فَبَصَقَ فِی عَیْنَیْهِ، وَ دَفَعَ اِلَیْهِ الرَّایَةَ فَفُتِحَ عَلَیْهِ.

وَ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ «نَدْعُ اَبْناءَنا وَ اَبْناءَکُمْ» دَعَا رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) عَلِیًّا وَ فَاطِمَةَ وَ حَسَنًا وَ حُسَیْنًا(علیهم السلام) وَ قَالَ: اللَّهُمَّ هَؤُلَاءِ اَهْلِی. [امالی شیخ طوسی، ج 1، ص 313؛ صحیح مسلم،ج 4، ص 1871؛ مسند احمد بن حنبل، ج 1، ص 185 ؛ رواه الخوارزمی فی المناقب، ص 59]

امام کاظم(علیه السلام) می‌فرماید:

همه‌ی امّت خوب یا بد اتّفاق دارند که در قصّه‌ی نصارای نجران هنگامی که رسول خدا(صلی الله علیه و آله)آنان را به مباهله دعوت نمود، در زیر کسای یمانی، جز رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و علی(علیه السلام) و فاطمه(علیها السلام) و حسن(علیه السلام) و حسین(علیه السلام) کسی نبود و خداوند این آیه را نازل نمود: «فَمَنْ حَاجَّكَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ اَبْناءَنا وَ اَبْناءَكُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَكُمْ وَ اَنْفُسَنا وَ اَنْفُسَكُمْ» و مقصود از «اَبْناءَنا» حسن و حسین8 است و مقصود از «نِساءَنا» فاطمه(علیها السلام) است و مقصود از «اَنْفُسَنا»علی(علیه السلام) است.⁽¹⁾

ابوذر گوید:

عمر دستور داد [بعد از خود] علی(علیه السلام) و عثمان و طلحه و زبیر و عبد الرحمان بن عوف و سعد بن ابی وقّاص در خانه‌ای جمع شوند و در بر روی خود ببندند و درباره‌ی تعیین خلیفه با هم مشورت کنند و سه روز به آنان مهلت داد و گفت:«اگر پنج نفر آنان درباره‌ی شخصی اتّفاق نمودند و یک نفر مخالفت نمود او را بکشند، و اگر چهار نفر آنان درباره‌ی شخصی اتّفاق نمودند و دو نفر دیگر مخالفت کردند آن دو نفر را بکشند.»

چون همه‌ی آنان[به ناچار]بر یک نفر اتّفاق کردند، علی بن ابی‌طالب(علیهما السلام) به آنان فرمود: من دوست می‌دارم سخنی را از من بشنوید و اگر حق بود آن را بپذیرید و اگر باطل بود نپذیرید. آنان گفتند: سخن خود را بگو. پس علی(علیه السلام) یکایک فضایل خود را بیان نمود و آنان اعتراف کردند و یکی از سخنان او این بود که فرمود:آیا در بین شما جز من کسی هست که آیه‌ی مباهله درباره‌ی او و همسر و فرزندان او نازل شده باشد؟! و خداوند او را نفس رسول خود قرار داده باشد؟! گفتند: خیر.⁽¹⁾

فَلَمَّا تَوَافَقُوا جَمِیعًا عَلَى رَاْیٍ وَاحِدٍ، قَالَ لَهُمْ عَلِیُّ بْنُ اَبِی طَالِبٍ (علیه السلام): اِنِّی اُحِبُّ اَنْ تَسْمَعُوا مِنِّی مَا اَقُولُ، فَاِنْ یَکُنْ حَقًّا فَاقْبَلُوهُ، وَ اِنْ یَکُنْ بَاطِلًا فَاَنْکِرُوهُ. قَالُوا: قُلْ... قَالَ: فَهَلْ فِیکُمْ اَحَدٌ اَنْزَلَ اللَّهُ (عَزَّ وَ جَلَّ) فِیهِ وَ فِی زَوْجَتِهِ وَ وَلَدَیْهِ آیَةَ الْمُبَاهَلَةِ، وَ جَعَلَ اللَّهُ (عَزَّ وَ جَلَّ) نَفْسَهُ نَفْسَ رَسُولِهِ، غَیْرِی قَالُوا: لَا. [امالی شیخ طوسی، ج 2، ص 163؛ تفسیر برهان، ج 3، ص 286]

علی بن ابراهیم قمّی با سند خود از موسی بن جعفر(علیهما السلام) نقل نموده که هارون الرّشید گفت:

چگونه شما می‌گویید:ما ذریّه‌ی رسول خداییم؟!در حالی که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرزند پسری به جای نگذارد و تنها دختری از او باقی ماند و شما فرزندان دختر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) هستید و فرزند دختر فرزند محسوب نمی‌شود؟

پس موسی بن جعفر(علیهما السلام) به او فرمود:

من تو را سوگند می‌دهم به آن خویشی که با ما داری و به حقّ صاحب این قبر، مرا از این سوال معاف بداری.

هارون الرّشید گفت:

باید برای من دلیل این مساله را بیان کنی چرا که شما فرزندان علی(علیه السلام)هستید و همان‌گونه که به من رسیده است؛ تو امام و پیشوای شیعیان خود هستی و من دست از تو بر نمی‌دارم تا هر چه را از تو سوال می‌کنم دلیل آن را از کتاب خدا برای من بگویی چرا که شما فرزندان علی ادعا می‌کنید که علوم قرآن کلّا نزد شما موجود است و تاویل هر «الف» و «واو» آن را می‌دانید.

موسی بن جعفر(علیهما السلام) می‌فرماید: به او گفتم: «اجازه می‌دهی پاسخ تو را بگویم؟» هارون گفت: «بگو»؛ امام(علیه السلام) فرمود:

اَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ؛ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ؛ «وَ وَهَبْنا لَهُ اِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ كُلًّا هَدَیْنا وَ نُوحًا هَدَیْنا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ داوُدَ وَ سُلَیْمانَ وَ اَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسى وَ هارُونَ وَ كَذلِكَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ وَ زَكَرِیَّا وَ یَحْیى وَ عِیسى»

سپس گفت:«ٖای امیر المؤمنین!پدر عیسی کیست؟»هارون گفت:«او پدر نداشته است.»امام(علیه السلام) فرمود:

خدا عیسی را از ناحیه‌ی مادر او مریم ملحق به پیامبران و از ذریّه‌ی آنان دانسته؛ و خداوند ما را نیز از ناحیه‌ی مادرمان فاطمه(علیها السلام) از ذریّه‌ی پیامبر خود(صلی الله علیه و آله)

قرار داده است.

سپس فرمود:«آیا بیش از این برای تو بگویم ای امیر المؤمنین؟»هارون گفت:«بگو»؛ امام (علیه السلام) فرمود:

خداوند [در آیه‌ی مباهله] می‌فرماید: «فَمَنْ حَاجَّكَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ اَبْناءَنا وَاَبْناءَكُمْ وَنِساءَنا وَنِساءَكُمْ وَاَنْفُسَنا وَاَنْفُسَكُمْ» و احدی در این مساله اختلاف ندارد که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) هنگام مباهله با نصاری، تنها علی

بن ابی‌طالب و فاطمه و حسن و حسین(علیهم السلام) را در زیر کسا جا داد و شکی نیست که مقصود از «ابناءنا» حسن و حسین(علیهما السلام)اند و مقصود از «نساءنا»، فاطمه(علیها السلام)است و مقصود از «انفسنا» علی بن ابی‌طالب(علیهما السلام) است.⁽¹⁾

فَقُلْتُ: اِنْ رَاَى اَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ! اَنْ یُعْفِیَنِی مِنْ هَذِهِ الْمَسْاَلَةِ فَعَلَ.

فَقَالَ: لَسْتُ اَفْعَلُ اَوْ اَجَبْتَ.

فَقُلْتُ: فَاَنَا فِی اَمَانِکَ اَلَّا تصیبنی [یُصِیبَنِی] مِنْ آفَةِ السُّلْطَانِ شیئا [شَیْءٌ].

فَقَالَ: لَکَ الْاَمَانُ.

قُلْتُ اَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ، بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ، وَ وَهَبْنا لَهُ اِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلًّا هَدَیْنا وَ نُوحًا هَدَیْنا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ داوُدَ وَ سُلَیْمانَ وَاَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسى وَ هارُونَ وَ کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ وَ زَکَرِیَّا وَ یَحْیى وَ عِیسى.

فَمَنْ اَبُو عِیسَى؟ فَقَالَ: لَیْسَ لَهُ اَبٌ اِنَّمَا خُلِقَ مِنْ کَلَامِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ رُوحِ الْقُدُسِ. فَقُلْتُ: اِنَّمَا اُلْحِقَ عِیسَى بِذَرَارِیِّ الْاَنْبِیَاءِ(علیه السلام)مِنْ قِبَلِ مَرْیَمَ وَ اُلْحِقْنَا بِذَرَارِیِّ الْاَنْبِیَاءِ مِنْ قِبَلِ فَاطِمَةَ (علیه السلام) لَامِنْ قِبَلِ عَلِیٍّ(علیه السلام).

فَقَالَ: اَحْسَنْتَ یَا مُوسَى. زِدْنِی مِنْ مِثْلِهِ.

فَقُلْتُ:اجْتَمَعَتِ الْاُمَّةُ بِرُّهَا وَ فَاجِرُهَا اَنَّ حَدِیثَ النَّجْرَانِیِّ حِینَ دَعَاهُ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) اِلَى الْمُبَاهَلَةِ لَمْ یَکُنْ فِی الْکِسَاءِ اِلَّا النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله)وَ عَلِیٌّ وَ فَاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ(علیه السلام) فَقَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ اَبْناءَنا وَ اَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ اَنْفُسَنا وَ اَنْفُسَکُمْ فَکَانَ تَاْوِیلُ اَبْنَائِنَا الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ وَ نِسَائِنَا فَاطِمَةَ وَ اَنْفُسِنَا عَلِیَّ بْنَ اَبِی طَالِبٍ(علیه السلام).

فَقَالَ: اَحْسَنْتَ. [عیون اخبار الرضا(علیه السلام)، ج 1، ص 78]

در روایات فریقین آمده که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

سوگند به خدایی که جان من به دست اوست، عذاب، بالای سر نصارای نجران

بود و اگر با من مباهله می‌کردند به شکل میمون و خوک مسخ می‌شدند و بیابان برای آنان آتش می‌شد وهمه‌ی آنان حتی پرندگان روی درختان می‌سوختند و سال بر نصاری نمی‌گذشت تا همه‌ی آنان هلاک می‌شدند.

از این روی خداوند پس از اݥݥین آیه می‌فرماید: «اِنَّ هذا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُ وَ ما مِنْ اِلهٍ اِلَّا اللَّهُ وَ اِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الْحَكِیمُ فَاِنْ تَوَلَّوْا فَاِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ بِالْمُفْسِدِین».⁽¹⁾

وَ فِی رِوَایَةِ الثَّعْلَبِیِّ زِیَادَةٌ فِی آخِرِ حَدِیثِهِ وَ هِیَ:قَالَ وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ اِنَّ الْعَذَابَ قَدْ تَدَلَّى عَلَى اَهْلِ نَجْرَانَ وَ لَوْ لَاعَنُوا لَمُسِخُوا قِرَدَةً وَ خَنَازِیرَ وَ لَاضْطَرَمَ عَلَیْهِمُ الْوَادِی نَارًا وَ لَاسْتَاْصَلَ اللَّهُ نَجْرَانَ وَ اَهْلَهُ حَتَّى الطَّیْرَ عَلَى الشَّجَرِ وَ لَمَا حَالَ الْحَوْلُ عَلَى النَّصَارَى کُلِّهِمْ حَتَّى هَلَکُوا فَاَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى اِنَّ هذا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُ وَ ما مِنْ اِلهٍ اِلَّا اللَّهُ وَ اِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ فَاِنْ تَوَلَّوْا فَاِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ بِالْمُفْسِدِین. [بحار الانوار، ج 35، ص 262؛ تفسیر برهان، ج 3، ص 290]

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 64 الی 66

متن:

قُلْ یا اَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا اِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَیْنَنا وَ بَیْنَكُمْ اَلاّ نَعْبُدَ اِلّاَ اللهَ وَ لا نُشْرِكَ بِهِ شَیْئًا وَ لا یَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضًا اَرْبابًا مِنْ دُونِ اللهِ فَاِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِاَنّا مُسْلِمُونَ یا اَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فی اِبْراهیمَ وَ ما اُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَ اْلاِنْجیلُ اِلّا مِنْ بَعْدِهِ اَفَلا تَعْقِلُونَ ها اَنْتُمْ هؤُلاءِ حاجَجْتُمْ فیما لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فیما لَیْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَ اللهُ یَعْلَمُ وَ اَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ

لغات:

«كلمة» به معنای کلامی است که در آن شرح قصّه‌ای باشد گر چه طولانی باشد، از این روی عرب به قصیده کلمه گوید.«سواء»به معنای عدل است، و بعضی گفتهاند: «سواء» به معنای مستوی است و مصدر به جای اسم فاعل قرار گرفته است. «ارباب» جمع ربّ به معنای مالک و یا به معنای صاحب اختیار است،چنان که ربّ‌البیت و«ربّنا الرحمان الرحیم»گفته می‌شود. «حِجاج» متضمّن حجّت و شبه آن است. «جدال» به معنای پیچاندن خصم و کشاندن او به مذهب خود می‌باشد،و ممکن است با استدلال صحیح همراه نباشد،و«حجّت» به معنای بیان صحیح برای صحّت مقال است، و دلیل نیز به همین معناست.

ترجمه:

ای رسول من، به اهل کتاب بگو: بیایید تا در آن‌چه با هم‌دیگر مشترک هستیم با هم باشیم و جز خدا را نپرستیم و چیزی را شریک او ندانیم وبرخی ازما برخی دیگر را به خدایی انتخاب نکنیم و تنها «الله» را خدای خود بدانیم. پس اگر[از این پیشنهاد]روی‌گردان شدند، بگویید: شما شاهد باشید که ما مسلمانیم [نه شما]. (64) ای اهل کتاب برای چه درباره‌ی ابراهیم محاجّه و جدال می‌کنید، در حالی که تورات و انجیل پس از او نازل شده است؟ آیا تعقّل نمی‌کنید؟(65)گیرم جدال شما در آن‌چه آگاهی به آن دارید درست باشد،برای چه در چیزی که آگاهی به آن ندارید [و زمان آن را درک نکرده‌اید] جدال می‌کنید؟! در حالی که خداوند [به اسرار و حقایق امور] آگاه است و شما آگاه نیستید. (66)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

مقصود از«كلمه»در این آیه شهادت به یگانگی خدا وگفتن:لا اله الاّ الله و محمّد رسول الله (صلی الله علیه و آله)و اعتقاد به این که عیسی(علیه السلام)بنده خداست وهمانند آدم

مخلوق خدا می‌باشد، است.⁽¹⁾

در تفسیر مجمع البیان نقل شده:

چون آیه‌ی «اتَّخَذُوا اَحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ اَرْبابًا مِنْ دُونِ اللَّه»⁽²⁾نازل شد عدّی بن حاتم به رسول خدا(صلی الله علیه و آله)گفت:یا رسول الله!ما رهبان و احبار را نمی‌پرستیم. رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: آیا آنان برای شما چیزهایی را حلال و یا حرام نمی‌کردند و شما به گفته‌ی آنان عمل کردید؟ عدّی بن حاتم گفت: آری. رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:این همان پرستش غیر خداست.⁽³⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 67 الی 69

متن:

ما كانَ اِبْراهیمُ یَهُودِیًّا وَ لا نَصْرانِیًّا وَ لكِنْ كانَ حَنیفًا مُسْلِمًا وَ ما كانَ مِنَ الْمُشْرِكینَ اِنَّ اَوْلَى النّاسِ بِاِبْراهیمَ لَلَّذینَ اتَّبَعُوهُ وَ هذَا النَّبِیُّ وَ الَّذینَ آمَنُوا وَ اللهُ وَلِیُّ الْمُؤْمِنینَ وَدَّتْ طائِفَةٌ مِنْ اَهْلِ الْكِتابِ لَوْ یُضِلُّونَكُمْ وَ ما یُضِلُّونَ اِلّا اَنْفُسَهُمْ وَ ما یَشْعُرُونَ

لغات:

«اولی» افعل تفضیل است،به معنای سزاوارتر به خوبی و حقّانیّت و تقدّم بر دیگری.

«اتّباع»به معنای پیروی از عمل و اعتقاد دیگری است، و اتّباع ماموم از امام پیروی از امام است در افعال نماز.و«وَدَّت»یعنی تمنّت و در ماضی و حال و استقبال استعمال می‌شود، در حالی که محبّت و اراده فقط برای استقبال است. و «لَوْ» در گذشته استعمال می شود به خلاف «إنْ» که برای استقبال است.

ترجمه:

ابراهیم(علیه السلام)نه یهودی بود و نه نصرانی[نه یهودی بودکه به طرف مغرب نماز بخواند

و نه نصرانی بود که به طرف مشرق نماز بخواند] بلکه او [پیامبری خالص بود و] از مشرکان نبود (67) به راستی نزدیک‌ترین مردم به ابراهیم،کسانی بوده‌اند که از او پیروی می‌کرده‌اند و این پیامبر و کسانی که [به او] ایمان آورده‌اند نیز نزدیک‌تر و سزاوارتر به ابراهیم هستند و خداوند ولیّ مومنان است.(68)گروهی از اهل کتاب دوست می‌دارند تا شما را گم‌راه کنند و جز خود را گم‌راه نمی‌کنند و نمی‌فهمند. (69)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

روایت‌شده که:

مردم یهود ونصاری درباره‌ی ابراهیم(علیه السلام)اختلاف داشتند وهرکدام می‌گفتند:ابراهیم از ماست.پس نزاع خود را نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله)بردند واین آیه نازل شد:«یا اَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فی اِبْراهیمَ وَ ما اُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَ الْاِنْجیلُ اِلّاَ مِنْ بَعْدِهِ اَفَلا تَعْقِلُون» یعنی: یهودیّت و نصرانیّت با نزول تورات و انجیل بر موسی و عیسی(علیهما السلام) به وجود آمد و ابراهیم هزار سال قبل از موسی بود و عیسی دو هزار سال بعد از ابراهیم

بود. [پس چگونه شما ابراهیم(علیه السلام) را از خود می‌دانید؟ آیا تعقّل نمی‌کنید و ادعای

محال می‌نمایید؟!]⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

«حنیف» یعنی کسی که خالص است و بت نمی‌پرستد و تنها خدا را می‌پرستد.⁽²⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌فرماید:

ابراهیم نه یهودی است که به طرف مغرب نماز بخواند و نه نصرانی است که به طرف مشرق نماز بخواند، بلکه او حنیف و مسلمان و بر دین محمّد(صلی الله علیه و آله)بود و به طرف کعبه نماز می‌خواند.⁽³⁾

امام صادق(علیه السلام)به برخی از اصحاب خود فرمود:«به خدا سوگند،شما از آل‌محمّد(علیهم السلام)هستید.» راوی گوید: «عرض کردم: فدای شما شوم، آیا راستی از آنان هستیم؟» حضرت(علیه السلام) فرمود: «آری. به خدا سوگند از آنان هستید و این جمله را سه‌مرتبه تکرار نمود.» پس نگاهی به من نمود و من نیز به او نگاه کردم، سپس فرمود:

ای عمر بن یزید! خدا در کتاب خود می‌فرماید: «اِنَ اَوْلَى النَّاسِ بِاِبْراهِیمَ لَلَّذِینَ

اتَّبَعُوهُ وَ هذَا النَّبِیُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ اللَّهُ وَلِیُ الْمُؤْمِنِین».⁽¹⁾

عبد الله بن سلیمان صیرفی گوید: از امام باقر(علیه السلام) شنیدم که در تفسیر آیه‌ی «اِنَ اَوْلَى النَّاسِ بِاِبْراهِیمَ لَلَّذِینَ اتَّبَعُوهُ -- وَ هذَا النَّبِیُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ اللَّهُ وَلِیُ الْمُؤْمِنِین» فرمود:

به خدا سوگند، شما بر دین ابراهیم و منهاج او هستید، و شما از همه‌ی‌مردم به اوسزاوارتر و نزدیک‌تر هستید.⁽²⁾

و در سخن دیگری فرمود: «ائمّه و پیروان آنان از ابراهیم(علیه السلام) هستند.»⁽³⁾

زمخشری در کتاب ربیع الابرار از امیرالمؤمنین(علیه السلام)نقل نموده که فرمود:«سزاوارتر

و نزدیک‌تر به پیامبران کسانی هستندکه به آیین آنان داناترند.»سپس این آیه را تلاوت نمود: «اِنَّ اَوْلَى النَّاسِ بِاِبْراهِیمَ لَلَّذِینَ اتَّبَعُوهُ وَ هذَا النَّبِیُّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا»

سپس فرمود:

ولیّ محمّد(صلی الله علیه و آله) کسی است که از خدا اطاعت کند؛ گر چه نسبت او از آن حضرت دور باشد و دشمن محمّد(صلی الله علیه و آله) کسی است که نافرمانی خدا را بکند گر چه قرابت او به پیامبرخدا(صلی الله علیه و آله)نزدیک باشد.⁽⁴⁾

لُحْمَتُهُ وَ اِنَّ عَدُوَّ مُحَمَّدٍ مَنْ عَصَى اللَّهَ وَ اِنْ قَرُبَتْ قَرَابَتُه. [ربیع الابرار، ج 3، ص 560]

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 70 الی 76

متن:

یا اَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآیاتِ اللهِ وَ اَنْتُمْ تَشْهَدُونَ یا اَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَ تَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَ اَنْتُمْ تَعْلَمُونَ وَ قالَتْ طائِفَةٌ مِنْ اَهْلِ الْكِتابِ آمِنُوا بِالَّذی اُنْزِلَ عَلَى الَّذینَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَ اكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ وَ لا تُؤْمِنُوا اِلّا لِمَنْ تَبِعَ دینَكُمْ قُلْ اِنَّ الْهُدى هُدَى اللهِ اَنْ یُؤْتى اَحَدٌ مِثْلَ ما اُوتیتُمْ اَوْ یُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ قُلْ اِنَّ الْفَضْلَ بِیَدِ اللهِ یُؤْتیهِ مَنْ یَشاءُ وَ اللهُ واسِعٌ عَلیمٌ یَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ یَشاءُ وَ اللهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظیمِ وَ مِنْ اَهْلِ الْكِتابِ مَنْ اِنْ تَاْمَنْهُ بِقِنْطارٍ یُؤَدِّهِ اِلَیْكَ وَ مِنْهُمْ مَنْ اِنْ تَاْمَنْهُ بِدینارٍ لا یُؤَدِّهِ اِلَیْكَ اِلّا ما دُمْتَ عَلَیْهِ قائِمًا ذلِكَ بِاَنَّهُمْ قالُوا لَیْسَ عَلَیْنا فِی اْلاُمِّیِّینَ سَبیلٌ وَ یَقُولُونَ عَلَى اللهِ الْكَذِبَ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ بَلى مَنْ اَوْفى بِعَهْدِهِ وَ اتَّقى فَاِنَّ اللهَ یُحِبُّ الْمُتَّقینَ

لغات:

«طائفة»به معنای جماعت است،و اصل آن یا مانند«رُفقة»است که شان آن سیرو طواف در بلاد به صورت اجتماع می‌باشد، و یا مانند جماعت است که به صورت حلقه جمع باشند و دور آنان طواف شود.«وجه النهار»اوّل روز را گویندکه مردم با آن مواجه می‌شوند، و اوّل هر چیزی را وجه آن می‌نامند.«قنطار» در اوّل همین سوره بیان شد.«دینار»دنّار بوده و یکی از نون‌ها تبدیل به یا شده است به خاطر کثرت استعمال، و جمع آن «دنانیر» است. «اوفی» لغت اهل حجاز است، و «وَفّی» لغت اهل نجد است. «دُمتَ و دِمتَ» نیز دو لغت است مانند «مُتّ و مِتّ».

ترجمه:

ای اهل کتاب،برای چه شما به آیات خداوند کفر می‌ورزید،در حالی که[حقّانیّت آن‌ها را ] مشاهده می‌کنید؟(70)ای اهل کتاب برای چه حق را آمیخته به باطل می‌کنید وحق را کتمان می‌نمایید، در حالی که می‌دانید؟ (71) جماعتی از اهل کتاب [به هم کیشان خود] گفتند: در اوّل روز به آن‌چه بر مومنان [و پیروان محمّد] نازل شده است،ایمان بیاورید و در پایان روز انکار کنید تا آنان [از اسلام] بازگردند (72) [و نیز گفتند:] و جز به کسی که از دین شما پیروی کند ایمان نیاورید. [ای رسول من!] به آنان بگو:هدایت، هدایت خداست [و از ناحیه‌ی او خواهد بود و علمای یهود به مردم می‌گفتند:دین محمّد(صلی الله علیه و آله) را تضعیف کنید و به آن اعتراف نکنید] مبادا [ثابت شود که] همانند آن‌چه به شما داده شده از آیین موسی(علیه السلام) به آنان نیز داده شده است و یا مسلمانان بتوانند در پیشگاه خداوند حقانیّت اسلام را بر شما ثابت نمایند. به آنان بگو: تفضّل به دست خداوند است او فضل خود را به هر کس بخواهد عنایت می‌کند و اوست صاحب فضل و رحمت بزرگ (74) برخی از اهل کتاب را اگر مال فراوانی نزد او امانت‌گذاری او آن مال را به تو بازخواهد گرداند و برخی را اگر دیناری نزد او امانت گذاری، آن دینار را به تو باز نخواهد گرداند، جز آن که بر سر او به‌پا ایستاده باشی و این به این خاطر است که آنان [به گمان خود] گفتند: [آقایی مخصوص ماست و] مسلمانان بر ما سلطه و قدرتی نخواهند داشت در حالی که بر خدا دروغ می‌بندند و خود می‌دانند (75) آری هر کس به عهد خود وفا کند و تقوا پیشه نماید، خداوند متّقین را دوست می‌دارد. (76)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

علی بن ابراهیم قمّی در تفسیر آیه‌ی «یا اَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَ بِالْباطِلِ» گوید:

مقصود این است که اهل کتاب اوصاف و نشانه‌های پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) را در تورات دیده بودند و می‌دانستند که او همان پیامبر موعود است و لکن کتمان می‌کردند.⁽¹⁾

و در تفسیر آیه‌ی«وَ قالَتْ طائِفَةٌ مِنْ اَهْلِ الْكِتابِ آمِنُوا بِالَّذِی اُنْزِلَ عَلَى الَّذِینَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ -- وَ اكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ» گوید، امام باقر(علیه السلام) فرمود:

هنگامی که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به مدینه آمد نخست به طرف بیت المقدّس نماز می‌خواند و مردم یهود درشگفت بودند و هنگامی که خداوند قبله پیامبر خود را هنگام نماز ظهر به طرف کعبه قرار داد، آنان خشمگین شدند و به مردم یهود گفتند: «محمّد(صلی الله علیه و آله) نماز صبح را به طرف قبله ما خوانده است»وشما باید به دستوری که او اوّل روز داشته و به طرف قبله ما نماز خوانده ایمان بیاورید و به آن‌چه در آخر روز به آن عمل نموده و نماز خود را به طرف کعبه خوانده است کافر شوید، تا بلکه او از قبله‌ی خود دست بردارد و به قبله‌ی ما توجّه نماید.⁽²⁾

علی بن ابراهیم در تفسیر آیه‌ی«وَ مِنْ اَهْلِ الْكِتابِ مَنْ اِنْ تَاْمَنْهُ بِقِنْطارٍ یُؤَدِّهِ اِلَیْك...»گوید که یهودیان می‌گفتند:

برای ما مانعی نیست و حلال است که اموال امیّین[و مسلمانان]را بگیریم[چرا که در تورات برای آنان حرمتی نیست]. از این رو خداوند در ردّ آنان می‌فرماید: «یَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ».⁽¹⁾

در تفسیر مجمع البیان از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که آن حضرت(صلی الله علیه و آله) هنگام قرائت آیه‌ی «لَیْسَ عَلَیْنا فِی اْلاُمِّیِّینَ سَبیلٌ» فرمود:

دروغ گفتند دشمنان خدا،چرا که همه‌ی احکام جاهلیّت زیر قدم‌های من است،مگر[قانون] امانت که نسبت به نیک و بد باید رعایت شود.⁽²⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیه‌ی 77

متن:

اِنَّ الَّذینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللهِ وَ اَیْمانِهِمْ ثَمَنًا قَلیلًا اُولئِكَ لا خَلاقَ لَهُمْ فِی اْلآخِرَةِ وَ لا یُكَلِّمُهُمُ اللهُ وَ لا یَنْظُرُ اِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ لا یُزَكِّیهِمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ اَلیمٌ

لغات:

«یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ» یعنی یبیعون الایمان بالنّبی(صلی الله علیه و آله) و یاخذون مکانه ثمنًا قلیلًا و هو عرض الدنیا و متاعها. «ایمانهم» یعنی بما خلفوا به من قولهم: والله لنؤمننّ به ولننصرنّه.«لاخلاق لهم: یعنی لانصیب لهم فی الاخرة. «لایزكّیهم» یعنی لایثنی علیهم و لایخلّصهم.

ترجمه:

کسانی که پیمان خدا و سوگندهای خود را به بهای ناچیزی می‌فروشند،در آخرت برای آنان بهره‌ای نیست و خداوند در روز قیامت با آنان سخن نمی‌گوید و نظر رحمت به آنان نمی‌کند و پاک‌شان نمی‌گرداند و عذاب دردناکی برای آنان خواهد بود. (77)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

کسی که با سوگند خود مال برادر دینی خویش را تصاحب کند، چون از دنیا می‌رود خداوند بر او خشمگین خواهد بود. و سپس فرمود: خداوند این معنا را در آیه‌ی «اِنَّ الَّذِینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَ اَیْمانِهِمْ ثَمَنًا قَلِیلًا» بیان نموده است.

راوی گوید: پس از این سخنان یک‌باره اشعث بن قیس گفت:

این آیه درباره‌ی من نازل شد؛چرا که من با کسی درباره‌ی مالی نزاع داشتم [و اوشاهدی نداشت] و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به من فرمود: تو باید سوگند بخوری و من سوگند

[دروغ] خوردم و مال را گرفتم.⁽¹⁾

عدیّ بن حاتم گوید:

امرا القیس با مردی از حضرموت درباره‌ی زمینی نزاع داشت ونزاع خود را نزد رسول خدا (صلی الله علیه و آله) آوردند و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به مدّعی فرمود: شاهد داری؟ او گفت: ندارم. رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: پس او که منکر است با قسم خود مال را می‌گیرد. پس مدّعی گفت: در آن صورت به خدا سوگند زمین من را [به ناحق] می‌گیرد!

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: اگر او [به دروغ سوگند بخورد و] مال تو را بگیرد، خداوند در قیامت نظر رحمت به او نمی‌کند و او را پاک نمی‌نماید و عذاب دردناکی خواهد

داشت.پس آن مرد با شنیدن این آیه زمین را به مدّعی بازگرداند.⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) فرمود:

این آیه درباره‌ی یهود و نصاری نازل شده است که با عمل‌نکردن به عهد وپیمان خود[نسبت به حقانیّت رسول خدا(صلی الله علیه و آله)] و سوگندهای دروغی که خوردند [و گفتند: این آن پیامبر موعود نیست] بهره‌ی ناچیز دنیا را به دست آوردند و [لکن] در آخرت نصیبی نخواهند داشت و خداوند به آنان نظر رحمت نمی‌کند و آنان را [از گناه] پاک نخواهد نمود و عذاب دردناکی خواهند داشت.

سپس فرمود:

مقصود از«خلاق»نصیب است و کسی که در آخرت نصیب و بهره‌ای ندارد چگونه می‌تواند داخل بهشت شود؟!⁽²⁾

عبد الله بن ابی یعفور گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

خداوند به سه گروه از این مردم درقیامت نظر رحمت نمی‌کند وآنان را ازگناه پاک نمی‌نماید و عذاب دردناکی برای آنان خواهد بود: 1. کسی که به دروغ خود را امام «من عند الله» بداند. 2. کسی که امامت امام «من عند الله» را انکار نماید. 3. کسی که بگوید: فلانی و فلانی بهره و نصیبی از اسلام داشته‌اند.⁽¹⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) به اصحاب خود فرمود: «آیا می‌خواهید بدانید بزرگ‌ترین زنا کدام

است؟» گفتند: «آری.» حضرت(علیه السلام) فرمود:

این که زنی با مردی زنا کند و از او فرزندی بیاورد و به عهده‌ی شوهر خود قرار دهد.به چنین زنی خداوند در قیامت نظر رحمت نمی‌کند و او را از گناه پاک نمی‌نماید و برای او عذاب دردناکی خواهد بود.⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

خداوند به سه گروه در قیامت نظر رحمت نمی‌کند و آنان را از گناه پاک نمی‌کند و عذاب سختی بر آنان خواهد بود. 1. مرد دیّوث. 2. کسی که فحّاش باشد و به او فحش بدهند [و باکی نداشته باشد.] 3. کسی که با بی‌نیازی، گدایی کند.⁽³⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 78 الی 79

متن:

وَ اِنَّ مِنْهُمْ لَفَریقًا یَلْوُونَ اَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتابِ وَ ما هُوَ مِنَ الْكِتابِ وَ یَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللهِ وَ ما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللهِ وَ یَقُولُونَ عَلَى اللهِ الْكَذِبَ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ ما كانَ لِبَشَرٍ اَنْ یُؤْتِیَهُ اللهُ الْكِتابَ وَ الْحُكْمَ وَ النُّبُوَّةَ ثُمَّ یَقُولَ لِلنّاسِ كُونُوا عِبادًا لی مِنْ دُونِ اللهِ وَ لكِنْ كُونُوا رَبّانِیِّینَ بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتابَ وَ بِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ

لغات:

«لَیْ»در«یَلْوُونَ اَلْسِنَتَهُمْ» به معنای پیچاندن است،ولویت یده، اذافتلتها،ولویّت الغریم، اذا مطلته حقّه،و در حدیث آمده:«لیّ الواجد ظلم».«اَلْسِنة» جمع لسان است.فرق بین «حسبتُ و زعمتُ» این است که زعمت در یقین و مظنّه استعمال می‌شود،و «حسبت» فقط در مظنّه استعمال می‌شود و به معنای یقین استعمال نمی‌شود. «بَشَر» بر قلیل و کثیر استعمال می‌شود و به منزله‌ی مصدر است مانند خَلْق. «ربّانی» منسوب به ربّ است، و ربّ، مدبّر امور مردم و مصلح امور آنان است، و «عالم ربّانیّ» کسی است که با علم خود امور مردم را اصلاح می‌نماید.

ترجمه:

همانا از میان آنان [یعنی یهود] گروهی هستند که زبان‌های خود را به [خواندن] کتاب

[تحریف شده تورات]می‌پیچانند تا تو گمان کنی که آن‌ها از کتاب[آسمانی]است درحالی که از کتاب آسمانی نیست و آنان می‌گویند: «این‌ها از ناحیه‌ی خداست» در حالی که از ناحیه‌ی خدا نیست و بر خدا دروغ می‌بندند و خود می‌دانند. (78)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

مرحوم علی بن ابراهیم در تفسیر آیه‌ی اوّل گوید:

علمای یهود همواره به مردم چیزی را می‌گفتند که در تورات نبود از این رو خداوند آنان را تکذیب نمود.

و در تفسیر آیه‌ی دوم گوید:

عیسی(علیه السلام)هرگز به مردم نگفت:من شما را خلق نمودم پس شما باید بنده‌ی من باشید [و بنده‌ی خدا نباشید].و لکن به آنان گفت: شما باید ربّانی و الهی باشید.[یعنی علمای ربّانی به شما گفته شود].⁽¹⁾

مرحوم صدوق در کتاب عیون از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل نموده که فرمود:

مرا بالاتر از مرتبه ای که دارم بالا نبرید،چرا که خداوند مرا قبل از آن که پیامبر قراربدهد، عبد خود قرار داده است.

سپس این آیه را تلاوت نمود:

«ما كانَ لِبَشَرٍ اَنْ یُؤْتِیَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَ الْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَ یَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبادًا لِی مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ لكِنْ كُونُوا رَبَّانِیِّینَ بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتابَ وَ بِما كُنْتُمْ تَدْرُسُون»⁽²⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

دو گروه درباره‌ی من هلاک شدند،در حالی که من گناه و تقصیری نداشتم،یکی دوست افراط‌گرا[که مرا خدا می‌پندارد]و دیگری دشمن مبغض و افراطگرا[که مقام مرا انکار می‌کند]و من از او بی‌زاری می‌جویم و به خدا پناه می‌برم از کسانی که درباره‌ی ما غلوّ می‌کنند و ما را از حد عبودیّت بالاتر می‌برند، همانند عیسی(علیه السلام)که از نصاری برائت می‌جست.⁽¹⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 80 الی 82

متن:

وَ لا یَاْمُرَكُمْ اَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَ النَّبِیِّینَ اَرْبابًا اَیَاْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ اِذْ اَنْتُمْ مُسْلِمُونَ وَ اِذْ اَخَذَ اللهُ میثاقَ النَّبِیِّینَ لَما آتَیْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَ حِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ قالَ ءَاَقْرَرْتُمْ وَ اَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ اِصْری قالُوا اَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا وَ اَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشّاهِدینَ فَمَنْ تَوَلّى بَعْدَ ذلِكَ فَاُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ

لغات:

«اَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَ النَّبِیِّینَ اَرْبابًا» یعنی تعتقدون بانّ الملائکة والنّبییّن اربابًا وآلهةً. «اِذْ اَخَذَ اللَّهُ میثاقَ النَّبِیِّینَ» معنای «میثاق» قبلًا گفته شد، و میثاق خداوند

از پیامبران پیشین این بوده که به امّت‌های خود بشارت آمدن این پیامبر را بدهند و آنان را امر به تصدیق و یاری او نمایند و از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود: «از امّت‌های پیشین پیمان گرفته شد که به دستورات دین و آیین پیامبر بعد از خود عمل کنند و آنان به این پیمان وفا نکردند.»

ترجمه:

و هرگز او [یعنی عیسی(علیه السلام)] به شما امر نمی‌کند که ملائکه و پیامبران را به خدایی

بگیرید، آیا او شما را به کفر امر می‌کند پس از آن که سر به فرمان خدا نهاده‌اید؟!(80)و به یاد بیاور هنگامی را که خداوند از [امّت‌های] پیامبران پیمان گرفت که هرگاه به شما کتاب و حکمت دادم و سپس پیامبری آمد و نبوّت و دین شما را تصدیق کرد، به او ایمان بیاورید و در یاری او بکوشید، سپس فرمود: آیا اقرار کردید و پیمان من را پذیرفتید؟ گفتند: آری، اقرار کردیم. فرمود: پس گواه باشید و من نیز گواه خواهم بود (81) پس کسانی که از آن [پیمان] باز تابیدند حقّا فاسقان خواهند بود (82).

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

[پیش از اسلام در بین بنی‌اسراییل]گروهی ملائکه را می‌پرستیدند وگروهی ازنصاری گمان کرده بودند که عیسی(علیه السلام) خدای آنان است و مردم یهود می‌گفتند:عزیر فرزند خداست و خداوند در ردّ سخن آنان فرمود: «وَ لا یَاْمُرَكُمْ اَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَ النَّبِیِّینَ اَرْبابًا اَیَاْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ اِذْ اَنْتُمْ مُسْلِمُونَ».⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

خداوند از همه‌ی امّت‌های پیامبران پیمان گرفت که پیامبر خود[محمّد(صلی الله علیه و آله)] را تصدیق کنند و به آیین او عمل نمایند و[لکن]آنان به پیمان خود وفا نکردندو زیادی از شرایع و دستورات دین خود را ترک و زیادی از آن‌ها را تحریف و تغییر دادند.⁽¹⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌فرماید:

خداوند از پیامبران گذشته پیمان گرفت که به امّت‌های خود خبر آمدن پیامبرما حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) را بدهند و اوصاف و نشانه‌های او را برای آنان بیان کنند و بشارت آمدن او را به آنان بدهند و آنان را به تصدیق و ایمان به او امر نمایند.⁽²⁾

و نیز فرمود:

خداوند از زمان آدم تا نبوّت حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) هیچ پیامبری را مبعوث به

رسالت نکرد مگر آن که از او پیمان گرفت که اگر در زمان او حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) مبعوث به رسالت گردید به او ایمان بیاورد و او را یاری نماید و از امّت خویش نیز

برای او پیمان بگیرد.⁽³⁾

در تفسیر قمّی و عیّاشی از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

خداوند هیچ پیامبری را از زمان آدم و بعد از او به پیامبری مبعوث ننموده جز آن که او [در زمان رجعت]به دنیا باز خواهد گشت و امیرالمؤمنین(علیه السلام)را یاری خواهد نمود، چنان که خداوند می‌فرماید «لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ» یعنی به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) ایمان خواهد آورد «و لَتَنْصُرُنَّ» یعنی امیرالمؤمنین(علیه السلام) را یاری خواهد نمود.⁽¹⁾

[ُ وَ یَنْصُرُ رَسُولَ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) و] اَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ(علیه السلام). وَ هُوَ قَوْلُهُ «لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ» یَعْنِی بِرَسُولِ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) وَ«لَتَنْصُرُنَّ» اَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ(علیه السلام). [همان. تفسیر قمّی، ج 1، ص 106 و ص247؛ برهان، ج 2، ص 609، ذیل سوره اعراف، آیه‌ی 172]

امیرالمؤمنین(علیه السلام) ضمن کلام مفصّلی می‌فرماید:

خداوند از حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) و از من پیمان گرفت که ما هم‌دیگر را یاری کنیم و من محمّد(صلی الله علیه و آله) را یاری نمودم و در رکاب او با دشمنان جنگ کردم و دشمنان او را کشتم و به عهد و پیمان خود با خداوند وفا نمودم و پیامبرِ او را یاری کردم

و هیچکدام از پیامبران و مرسلین مرا یاری نکردند و از دنیا رفتند و زود است که[در رجعت] مرا یاری کنند و من مالک مشرق و مغرب عالم شوم و خداوند پیامبران خود را [در رجعت] از آدم تا حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) زنده خواهد نمود.

آنان در رکاب من،شمشیر‌های خود را بر سر مخالفین من از جنّ و انس خواهندزد و چه شگفت انگیز خواهد بود که خداوند مرده‌ها را زنده می‌کند وگروهگروه لبّیک گویان می‌گویند:«لبیّك یا داعی الله» و در کوفه با شمشیرهای خود بر سرکفّار و جبّاران و پیروان آنان از اوّلین و آخرین می‌زنند تا خداوند وعده‌ی خود را محقّق نماید، چنان که می‌فرماید: «وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْاَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضى لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ اَمْنًا یَعْبُدُونَنِی لا یُشْرِكُونَ بِی شَیْئًا.»⁽²⁾

سپس فرمود:

در آن هنگام مردم تنها خدا را خواهند پرستید و تقیّه‌ای نخواهد بود، و برای من رجعت‌هایی خواهد بود و من صاحب الرجعات و الکرّات و الصولات و النقمات هستم و برای من دولت‌های عجیبی خواهد بود...⁽¹⁾

اَخَذَ عَلَیَّ مِنَ الْمِیثَاقِ وَ الْعَهْدِ وَ النُّصْرَةِ لِمُحَمَّدٍ(صلی الله علیه و آله)، وَ لَمْ یَنْصُرْنِی اَحَدٌ مِنْ اَنْبِیَاءِ اللَّهِ وَ رُسُلِهِ، وَ ذَلِکَ لِمَا قَبَضَهُمُ اللَّهُ اِلَیْهِ، وَ سَوْفَ یَنْصُرُونَنِی وَ یَکُونُ لِی مَا بَیْنَ مَشْرِقِهَا اِلَى مَغْرِبِهَا، وَ لَیَبْعَثَنَّهُمُ اللَّهُ اَحْیَاءً مِنْ آدَمَ اِلَى مُحَمَّدٍ(صلی الله علیه و آله)، کُلِّ نَبِیٍّ مُرْسَلٍ، یَضْرِبُونَ بَیْنَ یَدَیَ بِالسَّیْفِ هَامَ الْاَمْوَاتِ وَ الْاَحْیَاءِ وَ الثَّقَلَیْنِ جَمِیعًا.

فَیَا عَجَبَاهْ وَکَیْفَ لَااَعْجَبُ مِنْ اَمْوَاتٍ یَبْعَثُهُمُ اللَّهُ اَحْیَاءً یُلَبُّونَ زُمْرَةً زُمْرَةً بِالتَّلْبِیَةِ:لَبَّیْکَ لَبَّیْکَ یَا دَاعِیَ اللَّهِ، قَدِ انْطَلَقُوا بِسِکَکِ الْکُوفَةِ، قَدْ شَهَرُوا سُیُوفَهُمْ عَلَى عَوَاتِقِهِمْ لَیَضْرِبُونَ بِهَا هَامَ الْکَفَرَةِ، وَ جَبَابِرَتِهِمْ وَ اَتْبَاعِهِمْ مِنْ جَبَابِرَةِ الْاَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ حَتَّى یُنْجِزَ اللَّهُ مَا وَعَدَهُمْ فِی قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَ:(وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْاَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضى لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ اَمْنًا یَعْبُدُونَنِی لا یُشْرِکُونَ بِی شَیْئًا) اَیْ یَعْبُدُونَنِی آمِنِینَ، لَایَخَافُونَ اَحَدًا فِی عِبَادَتِی، لَیْسَ عِنْدَهُمْ تَقِیَّةٌ. وَ اِنَّ لِیَ الْکَرَّةَ بَعْدَ الْکَرَّةِ، وَ الرَّجْعَةَ بَعْدَ الرَّجْعَةِ، وَ اَنَا صَاحِبُ الرَّجَعَاتِ وَ الْکَرَّاتِ، وَ صَاحِبُ الصَّوْلَاتِ وَ النَّقِمَاتِ، وَ الدُّولَاتِ الْعَجِیبَات...[تفسیر صافی، ج 1، ص 274؛ مختصر البصائر، ص131]

و در تفسیر قمّی از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که در تفسیر آیه‌ی «اَ اَقْرَرْتُمْ وَ اَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ اِصْرِی» فرمود:

خداوند در عالم ذرّ به آنان فرمود:آیا اقرار کردید وعهد مرا پذیرفتید؟پس آنان[یعنی پیامبران و امّت‌های آنان]گفتند:ما اقرار کردیم و خداوند به ملائکه فرمود:شما شاهد باشید.⁽²⁾

و در مجمع از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

خداوند به پیامبران گذشته و امّت‌های آنان[در عالم ذرّ] فرمود: آیا اقرار [به مقام محمّد و آل او(علیهم السلام) ] کردید وعهد مرا پذیرفتید؟ آنان یعنی پیامبران و امّت‌ها گفتند: ما اقرار کردیم به آن‌چه مامور به آن شدیم. پس خداوند به پیامبران فرمود: شما باید بر امّت‌های خود شاهد باشید، من نیز بر شما و امّت‌ها شاهد هستم.⁽¹⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 83 الی 85

متن:

اَفَغَیْرَ دینِ اللهِ یَبْغُونَ وَ لَهُ اَسْلَمَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ اْلاَرْضِ طَوْعًا وَ كَرْهًا وَ اِلَیْهِ یُرْجَعُونَ قُلْ آمَنّا بِاللهِ وَ ما اُنْزِلَ عَلَیْنا وَ ما اُنْزِلَ عَلى اِبْراهیمَ وَ اِسْماعیلَ وَ اِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ اْلاَسْباطِ وَ ما اُوتِیَ مُوسى وَ عیسى وَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لا نُفَرِّقُ بَیْنَ اَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ اْلاِسْلامِ دینًا فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِی اْلآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرینَ

لغات:

«اَفَغَیْرَ دینِ اللَّهِ یَبْغُونَ» تبغون نیز قرائت شده، و تقدیم مفعول برای تاکید بر انکار عمل

آنان است.«طَوْعًا وَ كَرْهًا»یعنی طائین بالنظر الی الحجج وکارهین بالسیف.«غیرالاسلام» یعنی غیر الانقیاد لله و توحیده.

ترجمه:

آیا آنان[دینی]جز دین خدا را می‌جویند؟در حالی که اهل آسمان‌ها و زمین،خواسته یا ناخواسته تسلیم اویند و به سوی او بازخواهند گشت (83) بگو: ما به خدا و آن‌چه بر ما نازل شده و آن‌چه بر ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط نازل گردیده و آن‌چه بر موسی و عیسی و پیامبران[دیگر]از جانب پروردگارشان نازل شده است ایمان آورده‌ایم و بین هیچ کدام آنان فرقی نمی‌گذاریم و ما تسلیم خداوند هستیم (84) و هر کس جز اسلام دین دیگری را بپذیرد از او پذیرفته نخواهد شد و در آخرت از زیانکاران خواهد بود. (85)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

امام صادق(علیه السلام) در تفسیر آیه‌ی «وَ لَهُ اَسْلَمَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ اْلاَرْضِ» فرمود:

مقصود توحید آنان نسبت به خدای می‌باشد.⁽¹⁾

و در روایت دیگری فرمود:

این آیه مربوط به زمان قیام حضرت مهدی(علیه السلام) است که در همه‌ی نقاط روی زمین

شهادت به یگانگی خداوند و رسالت حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله)داده خواهد شد. ⁽²⁾

ابن بکیر گوید:از موسی بن جعفر(علیهما السلام)درباره‌ی آیه‌ی«وَ لَهُ اَسْلَمَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ اْلاَرْضِ طَوْعًا وَ كَرْهًا» سوال نمودم، فرمود:

این آیه درباره‌ی حضرت مهدی(علیه السلام)نازل شده و آن حضرت چون قیام می‌کند اسلام را بر یهود و نصاری و صابئین و کفّار و اهل ارتداد در شرق و غرب زمین عرضه می‌نماید و کسانی که از روی میل مسلمان شوند آنان را امر به نماز و زکات و وظائف دیگر مسلمانان می‌نماید و کسانی که مسلمان نشوند گردن آنان را می‌زند تا در شرق و غرب عالم کسی جز گوینده‌ی «لا اله الّا الله» نماند.

پس من گفتم:

فدای شما شوم، جمعیّت دنیا زیاد است، چگونه همه‌ی آنان را می‌کشد؟فرمود:

خدا اگر بخواهد زیاد را کم و کم را زیاد می‌نماید.⁽¹⁾

علی بن ابراهیم قمّی گوید:

«اَفَغَیْرَ دینِ اللَّهِ یَبْغُونَ» یعنی آیا جز این دین خدا را طلب می‌کنید؟ همانا من از شما خواستم که به نبوّت محمّد و امامت وصیّ او علی(علیه السلام) اقرار کنید. سپس می‌فرماید: «وَ لَهُ اَسْلَمَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ اْلاَرْضِ طَوْعًا وَ كَرْهًا» یعنی در مقابل این آیین اهل آسمان و زمین خواسته یا ناخواسته تسلیم خواهند بود. [یعنی در رجعت از ترس شمشیر]

سپس خداوند پیامبر خود را امر به اقرار به پیامبران و کتب آسمانی نموده و می‌فرماید: ای محمّد بگو:«قُلْ آمَنّا بِاللَّهِ وَ ما اُنْزِلَ عَلَیْنا وَ ما اُنْزِلَ عَلى اِبْراهیمَ... وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ»⁽¹⁾

النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لا نُفَرِّقُ بَیْنَ اَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُون» [تفسیر قمّی، ج 1، ص 115؛

تفسیر برهان، ج 1، ص 297]

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 86 الی 91

متن:

كَیْفَ یَهْدِی اللهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ ایمانِهِمْ وَ شَهِدُوا اَنَّ الرَّسُولَ حَقُّ وَ جاءَهُمُ الْبَیِّناتُ وَ اللهُ لایَهْدِی الْقَوْمَ الظّالِمینَ اُولئِكَ جَزاؤُهُمْ اَنَّ عَلَیْهِمْ لَعْنَةَ اللهِ وَ الْمَلائِكَةِ وَ النّاسِ اَجْمَعینَ خالِدینَ فیها لا یُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ یُنْظَرُونَ اِلّاَ الَّذینَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَ اَصْلَحُوا فَاِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحیمٌ اِنَّ الَّذینَ كَفَرُوا بَعْدَ ایمانِهِمْ ثُمَّ ازْدادُوا كُفْرًا لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَ اُولئِكَ هُمُ الضّالُّونَ اِنَّ الَّذینَ كَفَرُوا وَ ماتُوا وَ هُمْ كُفّارٌ فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْ اَحَدِهِمْ مِلْ‌ءُ اْلاَرْضِ ذَهَبًا وَ لَوِ افْتَدى بِهِ اُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ اَلیمٌ وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرینَ

لغات:

«خلود» در لغت طول مکث است چنان‌که گفته می‌شود: خُلِّدَ فلان فی السجن،

و فرق بین خُلود و دَوام این است که خلود مقتضی طول مکث است و دوام به معنای دائم و ابد است و به همین علّت خداوند موصوف به دوام است و لکن خلود کفّار دردوزخ به معنای دوام است و خلافی در آن نیست.«انظار»به معنای تاخیر و مهلت دادن است، تا بنده در کار خود اندیشه کند، و فرق بین انظار و «امهال» این است که امهال مهلت دادن برای این است که بنده بتواند اعمال خود را به آسانی انجام بدهد.«ملیء الارض» از «مَلأ» به معنای پر بودن ظرف است. «رجل ملیءٌ بالامر و هو رجل املا به من غیره» به همین معناست، بنابراین ملئ اسم مقدار است برای ظرف که پر شده است؛ و «مَلَؤ» به معنای جمعیّت است. «فِدیة» به معنای بدل است، برای آزاد شدن چیزی و یا کسی که مجرم بوده و می‌خواهند او را آزاد کنند، و «افتداء» افتعال از فدیه است، و فِداء بالکسر با مدّ است و فَدا با فتح با قصر است.

ترجمه:

چگونه خداوند گروهی را هدایت می‌کند که بعد از ایمان وگواهی به حقّانیت پیامبرو آمدن نشان‌ها [و معجزات و علامات حقبانیّت او] کافر شدند؟! همانا خداوند مردم ستم‌کار را هدایت نخواهد نمود (86) پاداش چنین کسانی لعنت خدا و جمیع ملائکه و مردم خواهد بود (87) این گروه همواره مورد لعنت [و عذاب] هستند و عذاب آنان تخفیف پیدا نمی‌کند و خداوند نظر رحمت به آنان نخواهد نمود (88) مگر کسانی که توبه کنند و [گذشته‌های خود را] اصلاح نمایند و خداوند آمرزنده و مهربان است. (89) کسانی که بعد از ایمان [به خدا] کافر شدند و سپس بر کفر خود افزودند هرگز توبه‌ی آنان پذیرفته نخواهد شد و حقّا گم‌راه شده‌اند (90) به راستی کسانی که کافر شدند و به حال کفر مردند [هرگز آمرزیده نخواهند شد]و اگر یکی از آنان زمین را پر از طلا داشته باشد و برای نجات خود بدهد هرگز از او پذیرفته نمی‌شود و برای آنان عذاب دردناکی خواهد بود و در قیامت حامی و یاوری نخواهند داشت. (91)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی در تفسیر آیه‌ی«وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الْاِسْلامِ دِینًا فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ...»گوید:

این آیه از محکمات است و خداوند سپس فرموده است: «الَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ»⁽¹⁾و این آیه درباره‌ی امیرالمؤمنین(علیه السلام) است که بعد از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) مردم نسبت به ولایت او کافر شدند و خداوند درباره‌ی آنان فرمود: «كَیْفَ یَهْدِی اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ اِیمانِهِمْ وَ شَهِدُوا اَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَ جاءَهُمُ الْبَیِّناتُ وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ» و باز خداوند درباره‌ی آنان فرمود: «اُولئِكَ جَزاؤُهُمْ اَنَّ عَلَیْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ وَ الْمَلائِكَةِ وَ النَّاسِ اَجْمَعِینَ * خالِدِینَ فِیها لا یُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ یُنْظَرُونَ» تا آیه‌ی «اُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ اَلِیمٌ وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرِینَ» و همه‌ی این آیات درباره‌ی

دشمنان آل‌محمّد(علیهم السلام) است.⁽²⁾

مرحوم طبرسی در مجمع البیان در تفسیر آیه‌ی «كَیْفَ یَهْدِی اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ اِیمانِهِمْ»

تا «اِلَّا الَّذِینَ تابُوا» گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

این آیات درباره‌ی مردی از انصار نازل شد که به او حرث بن سوید بن صامت می‌گفتند. او شخصی به نام مخدر بن زیاد بلوی را غافل‌گیر کرده و کشته و فرار کرده و مرتد شده بود؛ و چون به مکّه رسیده بود پشیمان گردیده و از خویشان خود در مدینه خواسته بود که از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) سوال کنند: آیا توبه‌ای برای او هست؟!

چون آنان از آن حضرت سوال کردند، این آیات تا «اِلَّا الَّذِینَ تابُوا» نازل شد.پس مردی از قوم او این آیات را نزد او برد و گفت: من می‌دانم تو راست می‌گویی و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از تو راست‌گوتر است و خداوند از همه راست‌گوتر است. سپس به مدینه بازگشت و توبه نمود و اسلام او نیکو بود.⁽¹⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 92 الی 95

متن:

لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتّى تُنْفِقُوا مِمّا تُحِبُّونَ وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ شَیْءٍ فَاِنَّ اللهَ بِهِ عَلیمٌ كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلاًّ لِبَنی اِسْرائیلَ اِلّا ما حَرَّمَ اِسْرائیلُ عَلى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ اَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراةُ

قُلْ فَاْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها اِنْ كُنْتُمْ صادِقینَ فَمَنِ افْتَرى عَلَى اللهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَاُولئِكَ هُمُ الظّالِمُونَ قُلْ صَدَقَ اللهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ اِبْراهیمَ حَنیفًا وَ ما كانَ مِنَ الْمُشْرِكینَ

لغات:

«بِرّ»به معنای وسعت[نظر و احسان به دیگران]است،و«بَرّ»خلاف بحر است،و فرق بین «بِرّ» و «خَیر» این است که برّ نفع و اصل به غیر است با قصد و نیّت، و خیر، خیر است گر چه از روی سهو واقع شود، و ضدّ بِرّ، عقوق است و ضدّ خیر، شرّ است. «اِفتراء» نسبت کذب است، و آن از «فَری» به معنای قطع است، و مقصود در این آیه نسبت دروغ دادن به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است به این بیان که آن حضرت به چیزی که خدا امر نکرده امر نموده،و چیزی را که خدا واجب نکرده واجب نموده است! در حالی که او را خداوند توصیف نموده و فرموده است: «ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوى * اِنْ هُوَ اِلّا وَحْیٌ یُوحى».

ترجمه:

هرگز به نیکوکاری نمی‌رسید تا از آن‌چه دوست می‌دارید انفاق کنید و آن چه را انفاق کنید خداوند به آن آگاه است. (92) همه‌ی خوراکی‌ها برای فرزندان اسراییل حلال بود جز آن‌چه اسراییل [یعنی یعقوب] قبل از نزول تورات بر خود حرام نموده بود، بگو: اگر [جز این است و] شما راست می‌گویید تورات را بیاورید و تلاوت کنید(93)پس هر کس پس از آن بر خدا دروغ ببندد به راستی ستم‌کار خواهد بود (94) بگو: خداوند به راستی سخن گفت و شما باید از آیین حق ابراهیمی پیروی کنید [چرا که] او از مشرکان نبود. (95)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

یونس بن ظبیان گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

آیه‌ی «لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّون» را «حتی تنفقوا ما تحبّون» قرائت کنید.⁽¹⁾

ابو ولّاد حنّاط گوید: به امام صادق(علیه السلام) گفتم:

معنای «احسان» در آیه‌ی «وَ بِالْوالِدَیْنِ اِحْسانًا» چیست؟

حضرت(علیه السلام) فرمود:

احسان به آنان این است که نیکو با آنان معاشرت کنید و آنان را ناچار نکنید که نیاز خود را به شما بگویند، گر چه از نظر مالی بی‌نیاز باشند. سپس فرمود: مگر این نیست که خداوند می‌فرماید: «لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ».⁽²⁾

مفضّل گوید:روزی خدمت امام صادق(علیه السلام)رسیدم ومالی که همراه داشتم نزد ایشان گذاردم. امام(علیه السلام) فرمود: «این چیست؟» گفتم: «این هدیه‌ی دوستان و بردگان شماست.»حضرت فرمود:

«ای مفضّل! این چیزها را من به خاطر نیاز نمی‌پذیرم و نیازی به آن‌ها ندارم و اگر می‌پذیرم به خاطر این است که می‌خواهم آنان پاک شوند.»

سپس فرمود:

از پدرم شنیدم که می‌فرمود: کسی که یک سال بر او بگذرد و از مال خود چیزی کم یا زیاد به ما صله نکرده باشد، خداوند در قیامت نظر رحمت به او نخواهد نمود، جز آن که او را عفو نماید.

سپس فرمود:

ای مفضّل!صله و احسان به ما از واجباتی است که خداوند در کتاب خود بر شیعیان ما واجب نموده است، همان‌گونه که می‌فرماید: «لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ» و ماییم برّ و تقوا و راه هدایت و باب تقوا و هرگز دعای ما از خداوند محجوب و ممنوع نخواهد شد.

شما باید بر دستورات حلال و حرام خود[که از ناحیه‌ی ما به شما رسیده است]اکتفا کنید چرا که نسبت به آن‌ها مورد سوال خواهید شد و هرگز از احدی از فقها[ی عامّه]سوالی نکنید که بی‌فایده خواهد بود و بسا علم آن از شما پنهان شده باشد.⁽¹⁾

قَالَ فَقَالَ لِی یَا مُفَضَّلُ اِنِّی لَاَقْبَلُ ذَلِکَ وَ مَا اَقْبَلَ مِنْ حَاجَةٍ بِی اِلَیْهِ وَ مَا اَقْبَلُهُ اِلَّا لِیَزْکُوا بِهِ.

ثُمَّ قَالَ سَمِعْتُ اَبِی(علیه السلام) یَقُولُ مَنْ مَضَتْ لَهُ سَنَةٌ لَمْ یَصِلْنَا مِنْ مَالِهِ قَلَّ اَوْ کَثُرَ لَمْ یَنْظُرِ اللَّهُ اِلَیْهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ اِلَّا اَنْ یَعْفُوَ اللَّهُ عَنْهُ.

ثُمَّ قَالَ یَا مُفَضَّلُ اِنَّهَا فَرِیضَةٌ فَرَضَهَا اللَّهُ عَلَى شِیعَتِنَا فِی کِتَابِهِ اِذْ یَقُولُ(لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ) فَنَحْنُ الْبِرُّ وَ التَّقْوَى وَ سَبِیلُ الْهُدَى وَ بَابُ التَّقْوَى.

لَایُحْجَبُ دُعَاؤُنَا عَنِ اللَّهِ اقْتَصِرُوا عَلَى حَلَالِکُمْ وَ حَرَامِکُمْ فَسَلُوا عَنْهُ وَ اِیَّاکُمْ اَنْ تَسْاَلُوا اَحَدًا مِنَ الْفُقَهَاءِ عَمَّا لَایعینکم [یَعْنِیکُمْ] وَ عَمَّا سَتَرَ اللَّهُ عَنْکُمْ. [تفسیر عیّاشی، ج 1، ص 207؛

تفسیر برهان، ج 1، ص 289]

علی بن ابراهیم قمی; در تفسیر آیه‌ی «لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّون» گوید:

یعنی هرگز به ثواب و پاداش خداوند نمی‌رسید تا حقّ آل‌محمّد(علیهم السلام) را از خمس

و انفاق و غنایم جنگی به آنان رد نمایید.⁽¹⁾

مرحوم طبرسی در تفسیر آیه‌ی فوق از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل نموده که فرمود:

مقصود این است که انسان بخیل و اهل دنیا و جمع ثروت[با علاقه‌ای که به مال دنیا دارد] مال خود را در راه خدا [به مستمندان و...] بدهد.⁽²⁾

از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که ایشان همواره شیرینی در راه خدا می‌داد و می‌فرمود:

چون چیزی نزد من محبوب‌تر از آن نیست آن را در راه خدا می‌دهم.⁽³⁾

امام صادق(علیه السلام) در تفسیر آیه‌ی «كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلًّا لِبَنِی اِسْرائِیلَ اِلَّا ما حَرَّمَ اِسْرائِیلُ عَلى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ اَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراة» فرمود:

اسراییل[یعقوب]هنگامی که گوشت شتر می‌خورد درد مفاصل پیدا می‌کرد [وجع الخاضرة] از این رو گوشت شتر را بر خود حرام نمود و این قبل از نزول تورات بود و چون تورات نازل شد،حضرت یعقوب گوشت شتر را بر خود حرام نکرد و لکن نمی‌خورد.⁽⁴⁾

عبد الله بن ابی یعفور گوید: از امام صادق(علیه السلام)نسبت به آیه‌ی«كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلًّا

لِبَنِی اِسْرائِیلَ اِلَّا ما حَرَّمَ اِسْرائِیلُ عَلى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ اَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراة» سوال کردم، فرمود:

یعقوب هنگامی که گوشت شتر می‌خورد بیماری مفاصل پیدا می‌کرد، از این رو گوشت شتر را بر خود حرام نموده بود و این قبل از نزول تورات بود و چون تورات نازل شد، یعقوب(علیه السلام) گوشت شتر را حرام ننمود و نخورد.⁽¹⁾

علی بن ابراهیم; گوید:

حضرت یعقوب بیماری مفاصل داشت و گوشت شتر را بر خود حرام نموده بود، پس مردم یهود گفتند: گوشت شتر در تورات حرام است و خداوند در پاسخ آنان فرمود: «فَاْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها اِنْ كُنْتُمْ صادِقِینَ»چرا که یعقوب گوشت شتر را بر خود حرام نموده بود،نه بر مردم .⁽²⁾

هذا اسراییل على نفسه و لم یحرّمه على الناس و هذا حکایة عن الیهود و لفظه لفظ الخبر.

[تفسیر قمّی، ج 1، ص 115]

و در تفسیر آیه‌ی«قُلْ صَدَقَ اللَّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ اِبْراهِیمَ حَنِیفًا وَ ما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِین»امام حسین (علیه السلام) می‌فرماید:

من احدی را نمی‌دانم که بر ملت و آیین ابراهیم باشد، جز ما و شیعیان ما.⁽³⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 96 الی 97

متن:

اِنَّ اَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنّاسِ لَلَّذی بِبَكَّةَ مُبارَكًا وَ هُدًى لِلْعالَمینَ فیهِ آیاتٌ بَیِّناتٌ مَقامُ اِبْراهیمَ وَ مَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِنًا وَ للَّهِِ عَلَى النّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ اِلَیْهِ سَبیلًا وَ مَنْ كَفَرَ فَاِنَّ اللهَ غَنِیُّ عَنِ الْعالَمینَ

لغات:

«اِنَّ اَوَّلَ بَیْتٍ»اوّل هر چیزی ابتدای آن است و مبتدا ممکن است برای آن آخری نباشد، چرا که واحد اوّل ابتدای عدد است و آخری برای آن نیست، و نیز نعمت‌های بهشتی اوّلی دارد و نهایتی برای آن‌ها نیست، و ممکن است ابتدا و مبتدا برای آن آخری باشد. «بكّة» به معنای ازدحام است، و بکّة و کعبه محل ازدحام است به خاطر طواف حول کعبه، و بعضی گفته‌اند: کعبه را بکّه گویند به خاطر این که گردون جبّاران را اگر اراده سویی به آن بکنند می‌شکند، و بکّ به معنای دقّ العنق است، و امّا مکّه ممکن است بکّه بوده و باء تبدیل به میم شده باشد و اصل «بركت» به معنای ثبوت است،و برکت ثبوت خیر است به سبب نموّ و زیادی خیر، و «تبارك الله» نیز به خاطر ثبوت ذات الهی است که لم یزل و لا یزال است و این صفت مخصوص به اوست.

ترجمه:

تردیدی نیست که نخستین خانه‌ای که [برای مرکزیّت توحید] در روی زمین قرار داده شد، کعبه بود و آن برای همه‌ی مردم عالم وسیله‌ی برکت و هدایت می‌باشد (96) و در آن نشانه‌های روشن [حقانیّت] همانند مقام ابراهیم(علیه السلام) وجود دارد و کسی که داخل

آن شود در امان خواهد بود و بر کسانی که استطاعت دارند واجب است برای خدا حج به‌جا

آورند و هر کس کافر شود خداوند [از او و] از همه‌ی اهل عالم بی‌نیاز خواهد بود. (97)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

هنگامی که خداوند خواست زمین را خلق کند بادها را امر نمود تا بر روی آب بوزند و موجی ایجاد شود و بر روی آب کفی جمع شود. سپس خداوند آن کف را در محل بیت خود جمع نمود و آن را کوهی از کف قرار داد و سپس زمین را از زیرآن گسترش داد. از این رو خداوند می‌فرماید: «اِنَّ اَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَكَّةَ مُبارَكًا»⁽¹⁾

عبد الله بن سنان گوید: به امام صادق(علیه السلام) گفتم:

مقصود از «آیات» در آیه‌ی «فِیهِ آیاتٌ بَیِّناتٌ» چیست؟

حضرت(علیه السلام) فرمود:

مقصود مقام ابراهیم(علیه السلام) است که اثر قدم او در سنگ مانده، و حجر الاسود، و منزل اسماعیل[یعنی حجر اسماعیل(علیه السلام)]از آیات است.⁽²⁾

معاویه‌ی بن عمار گوید: به امام صادق(علیه السلام) گفتم:

من در مکّه [و مسجد الحرام] می‌خواهم نماز بخوانم و می‌بینم که مقابل من زن قرار دارد و یا زن حرکت می‌کند.

حضرت فرمود:

مانعی نیست؛و به همین علّت«مکه»را «بکّه»می‌گویند که زن و مرد در آن‌جا ازدحام می‌کنند. ⁽¹⁾

عبد الله بن سنان گوید: به امام صادق(علیه السلام) گفتم:

مقصود از«آمنًا»در آیه‌ی«وَ مَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِنًا»امنیّت بیت الله است و یا امنیّت حرم است؟

حضرت(علیه السلام) فرمود:

هر کس از مردم و حیوانات وحشی پناه به حرم ببرد، او از سخط خداوند در امان است تا زمانی که ناچار به خروج از حرم شود. [و چون خارج می‌شود حدّ الهی بر او جاری می‌شود و یا او را صید می‌کنند.]⁽²⁾

و در حدیث دیگری فرمود:

هنگامی که بنده‌ای در غیر حرم جنایتی انجام بدهد و فرار کند و داخل حرم شود،کسی حق ندراد او را دنبال کند؛ جز آن که باید او را از بازار خرید و فروش

منع کنند و آب و غذا به او ندهند و با او سخن نگویند تا از حرم خارج شود و او را مواخذه کنند و اگر در حرم جنایتی را انجام بدهد، در حرم حد خدا را بر او جاری می‌کنند، چرا که حرمت حرم را نگاه نداشته است.⁽¹⁾

عبد الخالق صیقل گوید: به امام صادق(علیه السلام) گفتم:

معنای آیه‌ی «وَ مَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِنًا» چیست؟

حضرت(علیه السلام) فرمود:

سوالی از من کردی که تا کنون کسی چنین سوالی را از من نکرده بود؛الّا ما شاء الله.سپس فرمود:

کسی که به زیارت این خانه [کعبه] بیاید و بداند که آن خانه‌ی خداست و خداوند به مردم امر کرده که به زیارت آن بروند، اگر به خوبی حقّ ما را شناخته باشد، در دنیا و آخرت [از عذاب و کیفر الهی]ایمن خواهد بود.⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) در سخن دیگری فرمود:

آیه‌ی«وَ مَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِنًا»درباره‌ی قائم ما اهلالبیت است؛و کسی که با او بیعت کند و از یاران او باشد، ایمن خواهد بود.⁽³⁾

عبد الله بن سنان گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

کعبه را به این خاطر«بكّة»گویند که مردم در اطراف آن و داخل آن گریه می‌کنند.⁽¹⁾

و در حدیث دیگری فرمود:

مکّه را به این خاطر «بکّه» می‌گویند، که مردم هم‌دیگر را گرد آن فشار می‌دهند.⁽²⁾

زراره گوید: از امام باقر(علیه السلام) سوال شد:

آیا قبل از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) مردم به حجّ می‌رفتند؟

حضرت(علیه السلام) فرمود:

آری، این مردم نمی‌دانند که از زمان آدم(علیه السلام) و نوح(علیه السلام) و سلیمان(علیه السلام)، جنّ و انس و پرندگان به زیارت این خانه می‌آمده‌اند.

سپس فرمود:

موسی(علیه السلام) بر شتر سرخی سوار شد و به حج آمد و لبیّک لبیّک گفت؛ همان‌گونه

که خداوند می‌فرماید:«اِنَّ اَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَكَّةَ مُبارَكًا وَ هُدىً لِلْعالَمِین».⁽³⁾

معنای کعبه و حرم و مکّه و بکّه

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

مکّه کل شهر را می‌گویند و بکّه حجر الاسود را می‌گویند که مردم گرد آن هم‌دیگررا فشار می‌دهند.⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

بکّه محل بیت است و مکّه حرم است که خداوند درباره‌ی آن می‌فرماید: «وَ مَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِنًا».⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

در زیر بنای کعبه دو سنگ یافت شد که در روی یکی از آن دو نوشته شده بود:«اِنِّی اَنَا اللَّهُ ذُو بَكَّةَ خَلَقْتُهَا یَوْمَ خَلَقْتُ السَّمَوَاتِ وَ الْاَرْضَ- وَ یَوْمَ خَلَقْتُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ خَلَقْتُ الجَبَلَیْنِ وَ حَفَفْتُهُمَا بِسَبْعَةِ اَمْلَاكٍ حَفِیفًا»و در روی دیگری نوشته شده بود: «هَذَا بَیْتُ اللَّهِ الْحَرَامُ بِبَكَّةَ تَكَفَّلَ اللَّهُ بِرِزْقِ اَهْلِهِ مِنْ ثَلَاثَةِ سُبُلٍ مُبَارَكٌ لَهُمْ فِی اللَّحْمِ وَ الْمَاءِ اَوَّلُ مَنْ نَحَلَهُ اِبْرَاهِیمُ».⁽³⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

کسی که داخل مکّه و مسجد الحرام شود و حقّ و حرمت ما را همانند حرمت و حقّ کعبه و حرم شناخته باشد خداوند گناهان او را می‌آمرزد و امر دنیا و آخرت او را اصلاح می‌نماید همان‌گونه که می‌فرماید:«و هر کس داخل آن بشود در امان خواهد بود.»⁽¹⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) به شخصی که درباره‌ی آیه‌ی «اِنَّ اَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَكَّةَ

مُبارَكًا وَ هُدىً لِلْعالَمِین» سوال کرد و گفت: آیا کعبه اوّلین بیت روی زمین است؟ فرمود:

قبل از آن نیز بیوتی روی زمین بوده است و لکن اوّلین بیتی که برای مردم! محل برکت و هدایت و رحمت بوده کعبه است.

سپس فرمود:

اوّل کسی که کعبه را بنا نمود ابراهیم(علیه السلام)بود وسپس قبیله‌ی جُرهم ازعرب آن را بنا نمودند و باز خراب شد و عمالقه آن را بنا کرند و باز خراب شد و قریش آن را بنانمودند.⁽²⁾

در تفسیر عیّاشی نقل شده که منصور دوانیقی می‌خواست منازل اطراف مسجدالحرام را داخل مسجد نماید و صاحبان آن‌ها راضی نمی‌شدند؛ و از امام صادق(علیه السلام)سوال نمود.

آن حضرت(علیه السلام) فرمود:

خداوند می‌فرماید:«اِنَّ اَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَكَّةَ مُبارَكًا»چون کعبه اوّل ساخته شده اطراف آن مربوط به او خواهد بود.⁽¹⁾

در کتاب خصال از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

مکّه پنج اسم دارد: 1. امّ‌القری 2. مکّه 3. بکّه 4. بسّاسه؛ یعنی هلاک‌کننده؛ چرا که هر کس در آن ظلم و طغیان کند خداوند او را اخراج و هلاک می‌نماید.

این حدیث را صدو ق در کتاب فقیه نیز مرسلا نقل نموده؛ و در آن کتاب از امام صادق(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

خداوند حجر الاسود را برای آدم از بهشت نازل نمود و آن به صورت درّ سفیدی بود و خداوند آن را به آسمان برد و آن مقابل این بیت قرار دارد و هر روز هفتاد هزار ملک داخل آن می‌شوند و چون خارج می‌شوند هرگز به آن باز نمی‌گردند و خداوند ابراهیم و اسماعیل را امر نمود تا کعبه را بر بنیان اولیّه‌ی آن بنا کنند.⁽³⁾

و در کتاب کافی از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

موضع و محل کعبه محل نورانی بود ونور آن مانند نور خورشید و ماه بود و چون قابیل برادر خود هابیل را کشت آن محل سیاه شد وچون آدم به زمین آمد خداوند زمین را بالا برد تا آدم (علیه السلام) همه‌ی روی زمین را مشاهده نمود و خداوند به او فرمود: همه‌ی زمین برای تو می‌باشد. پس آدم عرض کرد: پروردگارا این محل نورانی چیست؟ خطاب شد: این حرم من است در روی زمین و بر تو لازم است که هر روز هفتصد بار گرد آن طواف بکنی.⁽¹⁾

سپس مرحوم فیض; در تفسیر آیه‌ی «فِیهِ آیاتٌ بَیِّنات» گوید:

از آیات و نشانه‌های حقانیّت کعبه این است که هر جبّاری قصد سویی به آن نموده خداوند او را هلاک کرده است، مانند اصحاب فیل و غیره...

تا این که گوید:

مقام ابراهیم(علیه السلام)نیز از آیات بیّنات است چرا که اثر قدم ابراهیم(علیه السلام) بر آن دیده می‌شود وامّا آیه بودن حجر الاسود این است که پیامبران واوصیا از آن عجایبی دیده‌اند و حجر الاسود هنگامی که از بهشت برای آدم فرستاده شد [او ملکی از ملائکه مقرّب خدا بود و] به صورت سنگی سفید و نورانی بود و خداوند

میثاق و پیمان خود را از مردم به او سپرده بودواو روز قیامت خواهد آمد و برای او زبان و دو چشم می‌باشد و مردم او را می‌شناسند و او برای کسانی که به حج رفته‌اند و به میثاق خود عمل کرده‌اند شهادت خواهد داد و بر انکار منکرین نیز گواهی خواهد داد و این معنا در روایاتی نقل شده است.

در عدّه‌ای از روایات آمده که حجر الاسود برای بعضی از معصومین(علیهم السلام)مانند امام سجّاد(علیه السلام)هنگامی که با عموی خود محمّد بن حنفیّه در مساله‌ی امامت نزاع داشت، شهادت داد؛و در روایاتی نیز آمده که حجر الاسود هنگام نصب تسلیم غیر معصوم نمی‌شد و این قصّه بارها مشاهده شده است،

و امّا آیه و نشانه بودن حِجر اسماعیل به این خاطر است که در این نقطه برای هاجر پس از بیچارگی و اضطرار و جستجوی آب، آب از زمین جوشید و اسماعیل و هاجر سیراب شدند [و آن آب تا کنون مورد استفاده حجّاج است].

وامّا آیه و بیّنه بودن مقام ابراهیم به این خاطر است که قدم ابراهیم در آن اثرگذارده و ابراهیم (علیه السلام) بر روی آن ایستاده و کعبه را بنا نموده و طول آن از کوه‌ها بالاتر بوده است چنان که در سوره‌ی حج خواهد آمد.

و امّا آیه و بیّنه بودن حجر اسماعیل که به آن منزل اسماعیل(علیه السلام) نیز گفته می‌شود به این خاطر است که گفته شد آب زمزم به سبب او پیدا شد و علّت این که خداوند تنها نام مقام ابراهیم(علیه السلام) را برده است این است که آن تا کنون روشن‌ترین آیه و نشانه بوده و هست.

و در کتاب کافی از امام باقر(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

مقام ابراهیم(علیه السلام) نخست در کنار کعبه بوده است و مردم در زمان جاهلیّت آن را در محل فعلی آوردند و چون رسول خدا(صلی الله علیه و آله) مکّه را فتح نمود آن را به جای اوّل

خود باز گرداندوهمواره در جای اصلی خود بود؛ تا این که عمر بن خطّاب در زمان حکومت خود ازمردم سوال کرد:چه کسی جای مقام ابراهیم(علیه السلام)را در زمان جاهلیّت می‌داند؟ پس مردی طنابی را آورد و گفت: «من فاصله مقام را در آن زمان تا کعبه با این طناب اندازه گیری کرده‌ام»؛ و عمر مقام را باز به محلی که در زمان جاهلیّت قرار داشته بوده بازگرداند و هنوز در همان محل قرار دارد.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام)به ابوحنیفه فرمود:«معنای «وَ مَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِنًا»چیست؟» ابوحنیفه گفت:«مقصود، امنیّت کعبه است.»امام(علیه السلام)فرمود:«آیا هنگامی که حجّاج با منجنیق عبد الله بن زبیر را از کعبه خارج نمود و کشت، او ایمن بود؟» پس ابو حنیفه ساکت ماند؛ و گفت: «شما چه می‌فرمایید؟» امام(علیه السلام) فرمود: «کسی که با قائم ما بیعت کند و از اصحاب و یاوران او باشد، ایمن خواهد بود.»⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود: «کسی که در یکی از دو حرم بمیرد از فزع اکبر قیامت ایمن خواهد بود [خواه صالح باشد و خواه فاجر]»⁽¹⁾و فرمود: «کسی که در یکی از دو حرم مدینه و مکّه از دنیا برود، روز قیامت از آمنین خواهد بود و کسی که بین دو حرم از دنیا برود نامه عمل او باز نمی‌شود و حسابی نخواهد داشت و کسی که درحرم دفن شود ایمن از فزع اکبر خواهد بود.»⁽²⁾

«وَ للَّهِ عَلَى النّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ اِلَیْهِ سَبیلًا وَ مَنْ كَفَرَ فَاِنَّ اللَّهَ غَنِیُّ عَنِ الْعالَمینَ (97)»

از این آیه و آیه «وَ اَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ للَّهِ» و روایات فراوان و فتاوای فقهای فریقین و اتّفاق آنان وجوب حج استفاده می‌شود. بلکه اصل وجوب حج از ضروریّات دین است؛ عمره نیز همانند حج برای کسانی که استطاعت آن را داشته باشند واجب می‌باشد و چون اصل وجوب حج و عمره از ضروریّات دین است،نیازی به بیان ادلّه‌ی وجوب نیست علاوه بر این که بنای نویسنده در این تفسیر ورود در مباحث فقهی نیست از این رو در این موضوع فقط روایات مربوط به استطاعت حجّ و خطر ترک آن و روایاتی که حجّ را بر متمکّنین همه ساله واجب می‌داند و ثواب و پاداش تکرار حجّ و عمره و حجّ مقبول و غیر مقبول و عرفان حجّ و امثال این‌ها بیان می‌شود و از تکرار روایات نیز پرهیز خواهد شد، انشاء الله.

علی بن جعفر از برادر خود موسی بن جعفر(علیهما السلام)نقل نموده که فرمود:«خداوند عزّ و جلّ حج را همه ساله بر متمکّنین و اهل ثروت واجب نموده است چنان که می‌فرماید:«وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ اِلَیْهِ سَبِیلًا وَ مَنْ كَفَرَ فَاِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعالَمِینَ».

علی بن جعفر گوید:گفتم:«آیا اگر ما حج به جا نیاوریم کافر خواهیم بود؟» حضرت فرمود: «این‌گونه نیست و لکن اگر کسی بگوید: این حکمْ، حکمِ خدا نیست، کافر خواهد بود. »⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام)در تفسیر آیه‌ی فوق فرمود: «مقصود حج و عمره است چرا که حج و عمره واجب می‌باشند.»⁽²⁾حلبی گوید:به امام صادق(علیه السلام)گفتم:«مقصود از«سبیل»چیست؟»حضرت (علیه السلام)فرمود:«مالی داشته باشد که بتواند حج برود.»گفتم:«اگر هزینه‌ی حج را کسی تقبّل کند و انسان از قبول آن حیا کند و حج نرود،چگونه است؟»حضرت فرمود:«برای چه حیا کند؟ او باید قبول کند، گر چه بر الاغ دم بریده ای سوار شود و اگر بتواند مقداری از راه را پیاده و مقداری را سواره برود،حج بر او واجب خواهد بود.»⁽³⁾

محمّد بن یحیی خثعمی گوید: حفص کناسی به امام صادق(علیه السلام) گفت: «معنای «استطاعت» چیست؟» امام(علیه السلام) فرمود: «استطاعت این است که بدن او

سالم باشد و راه باز باشد و زاد و توشه‌ای نیز داشته باشد،چنین کسی مشمول آیه‌ی «وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ اِلَیْهِ سَبِیلا» می‌باشد.»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام)در سخن دیگری فرمود:«مردم [یعنی اهل تسنّن]درباره‌ی استطاعت چه می‌گویند؟»گفته شد:«آنان می‌گویند:«استطاعت»با داشتن زاد و راحله حاصل می‌شود.» امام صادق(علیه السلام) فرمود: پدرم امام باقر(علیه السلام) با شنیدن این سخن فرمود: «اگر چنین باشد و تنها زاد و راحله سبب استطاعت بشود، مردم هلاک خواهند شد، چرا که اگر صاحب زاد و راحله به حج برود باید در بازگشت برای خود و خانواده‌اش گدایی بکند.» گفته شد: «پس استطاعت چگونه حاصل می‌شود؟» حضرت فرمود: «باید مالی داشته باشد که با مقداری از آن به حجّ برود و بقیّه‌ی آن را برای نفقه‌ی خانواده‌ی خود بگذارد.»

سپس فرمود:«آیا نمی‌بینید که خداوند زکات را برکسی واجب نموده که مالک دویست درهم باشد[و یک چهلم آن را برای زکات بپردازد].»⁽²⁾

زراره می‌گوید:امام صادق(علیه السلام)فرمود:«اسلام بر پنج چیز پایهگذاری شده است؟1. نماز 2. زکات 3. حج 4. روزه 5. ولایت.»

گفتم: «کدام یک افضل است؟» حضرت فرمود: «ولایت[امام] افضل است؛چرا که آن کلید آن هاست و والی [امام معصوم] راهنمای آن‌هاست.»

گفتم: «پس از ولایت کدام افضل است؟» حضرت فرمود: «نماز؛ چرا که رسول خدا(صلی الله علیه و آله)فرمود: نماز عمود دین شماست.»

گفتم:«پس از آن کدام افضل است؟»حضرت فرمود:«زکات؛چرا که خداوند آن رابعد از نماز ذکر کرده است و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: زکات گناهان را پاک می‌کند.»

گفتم:«پس از آن کدام افضل است؟»حضرت فرمود:«حج،چرا که خداوند می‌فرماید:«وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ اِلَیْهِ سَبِیلًا وَ مَنْ كَفَرَ فَاِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعالَمِینَ»

و رسول خدا(صلی الله علیه و آله)فرمود:یک حجّ مقبول بهتر از بیست نماز نافله است و کسی که یک طواف بکند و شماره‌ی آن را حفظ نماید و نماز آن را نیکو انجام بدهد، آمرزیده می‌شود.»گفتم:«پس از حج افضل کدام است؟»حضرت(علیه السلام) فرمود: «روزه» گفتم: «برای چه روزه آخر قرار گرفته است؟»حضرت فرمود:«رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «روزه [برای مومن] سپری است در مقابل آتش دوزخ...»⁽¹⁾

B

قَالَ زُرَارَةُ فَقُلْتُ:وَ اَیُّ شَیْءٍ مِنْ ذَلِکَ اَفْضَلُ؟ قَالَ: الْوَلَایَةُ اَفْضَلُ، لِاَنَّهَا مِفْتَاحُهُنَّ وَ الْوَالِی هُوَ الدَّلِیلُ عَلَیْهِنَّ.

قُلْتُ:ثُمَّ الَّذِی یَلِی ذَلِکَ فِی الْفَضْلِ؟فَقَالَ:الصَّلَاةُ،اِنَّ رَسُولَ اللَّهِ(علیه السلام) قَالَ: الصَّلَاةُ عَمُودُ دِینِکُمْ.

قَالَ قُلْتُ:ثُمَّ الَّذِی یَلِیهَا فِی الْفَضْلِ؟قَالَ:الزَّکَاةُ،لِاَنَّهَا قَرَنَهَا بِهَا وَ بَدَاَ بِالصَّلَاةِ قَبْلَهَا؛وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) الزَّکَاةُ تُذْهِبُ الذُّنُوبَ.

قُلْتُ وَ الَّذِی یَلِیهَا فِی الْفَضْلِ؟ قَالَ: الْحَجُّ. قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ: وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ

مَنِ اسْتَطاعَ اِلَیْهِ سَبِیلًا وَ مَنْ کَفَرَ فَاِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعالَمِینَ؛وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(علیه السلام) لَحَجَّةٌ مَقْبُولَةٌ خَیْرٌ مِنْ عِشْرِینَ صَلَاةً نَافِلَةً وَ مَنْ طَافَ بِهَذَا الْبَیْتِ طَوَافًا اَحْصَى فِیهِ اُسْبُوعَهُ وَ اَحْسَنَ رَکْعَتَیْهِ غُفِرَ لَهُ وَ قَالَ فِی یَوْمِ عَرَفَةَ وَ یَوْمِ الْمُزْدَلِفَةِ.

مَا قَالَ قُلْتُ: فَمَا ذَا یَتْبَعُهُ؟ قَالَ: الصَّوْمُ.قُلْتُ: وَ مَا بَالُ الصَّوْمِ صَارَ آخِرَ ذَلِکَ اَجْمَعَ؟ قَالَ: قَالَ

رَسُولُ اللَّهُ(علیه السلام):الصَّوْمُ جُنَّةٌ مِنَ النَّارِ...[تفسیر عیّاشی،ج 1، ص 214؛تفسیر برهان، ج 1، ص 303]

در کافی و تهذیب از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

هر کس بدون حج بیمرد ومانعی از حج مانند گرفتاری و بیماری و ممنوعیّت نداشته است، باید یا یهودی بمیرد و یا نصرانی.رسول خدا(صلی الله علیه و آله)نیز در وصیّت خود به امیر المؤمنین(علیه السلام) چنین فرمود.⁽¹⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 98 الی 101

متن:

قُلْ یا اَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآیاتِ اللهِ وَ اللهُ شَهیدٌ عَلى ما تَعْمَلُونَ قُلْ یا اَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبیلِ اللهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَها عِوَجًا وَ اَنْتُمْ شُهَداءُ وَ مَا اللهُ بِغافِلٍ عَمّا تَعْمَلُونَ یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اِنْ تُطیعُوا فَریقًا مِنَ الَّذینَ اُوتُوا الْكِتابَ یَرُدُّوكُمْ بَعْدَ ایمانِكُمْ كافِرینَ وَ كَیْفَ تَكْفُرُونَ وَ اَنْتُمْ تُتْلى عَلَیْكُمْ آیاتُ اللهِ وَ فیكُمْ رَسُولُهُ وَ مَنْ یَعْتَصِمْ بِاللهِ فَقَدْ هُدِیَ اِلى صِراطٍ مُسْتَقیمٍ

لغات:

«بغیة»به معنای طلب است،و«بغاك» یعنی طلبک.«عَوَج»با فتح واو و عین به معنای میل و انحراف هر چیزی است که در جایی قرار گرفته باشد و «عِوَج» میل و انحراف از راه مستقیم دین است در سخن و یا میل و انحراف از راه مستقیم است در روی زمین و به این معناست قول خداوند که می‌فرماید: «لا تَرى فیها عِوَجًا وَ لا اَمْتًا» یعنی زمین پس از زلزله‌ی قیامت چنان صاف و مسطح می‌شود که تو در آن هیچ پست و بلندی نمی‌بینی. «طاعت» موافقت با اراده‌ی دیگری است در عمل. «اجابت» موافقت با خواسته‌ی دیگری است. «اعتصام» به معنای امتناع است و «لاعاصم الیوم» یعنی لا مانع و عصام به معنای حبل و ریسمان است، چرا که به وسیله‌ی آن عصمت حاصل می‌شود.

ترجمه:

بگو:ای اهل کتاب برای چه به آیات الهی کفر می‌ورزید؟ در حالی که خداوند شاهد و گواه بر اعمال شماست؟(98) بگو:ای اهل کتاب برای چه از راه خدا [و دین او] جلوگیری می‌کنید؟ و راه اهل ایمان را انحراف از حق می‌پندارید؟ در حالی که خود شاهد بر حقّانیّت آن هستید و خداوند غافل از اعمال شما نیست؟ (99) ای کسانی که ایمان آورده‌اید [بدانید که] اگر از گروهی از اهل کتاب پیروی بکنید آنان شما را پس از ایمان، به کفر خواهند برگرداند (100) و چگونه کافر می‌شوید در حالی که آیات خدا بر شما خوانده می‌شود و رسول او بین شما حضور دارد؟ [آری] هر کس به خدا [و دین او] تمسّک کند [و به او پناه ببرد] حقّا به صراط مستقیم هدایت شده است. (101)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

در شان نزول این آیات گفته شده که: این آیات درباره‌ی گروهی از مسلمانان دو قبیلهی اوس و خزرج نازل شده که با هم‌دیگر سخن می‌گفتند و ساش بن قیس یهودی به آنان برخورد نمود و نسبت به برادری و الفت آنان حسد برد و خشمگین شد از این رو جوانی از یهود را نزد آنان فرستاد و آن جوان یهودی آنان را به یاد اختلافات گذشته آنان انداخت و گفت: آیا شما روز بغاث را به یاد دارید؟ و آنان را به نزاع و درگیری مشغول نمود تا این که شروع به مفاخره و دشمنی نمودند و شمشیرهای خود را آماده کردند و جمعیّت زیادی جمع شدند [و نزدیک بود که خون هم‌دیگر را بریزند.]

پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و اصحاب او به آنان برخوردند و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: آیا همانند زمان جاهلیّت با هم‌دیگر سخن می‌گویید در حالی که من بین شما هستم و خداوند به برکت اسلام، شما را گرامی داشت و مسایل زمان جاهلیّت را از شما قطع نمود و دل‌های شما را با هم‌دیگر مهربان نمود؟! پس آنان دانستند که این تحریک و وسوسه شیطان و کید دشمن بوده است.

از این رو سلاح را انداختند واستغفار کردند و با هم‌دیگر معانقه نمودند و همراه رسول خدا (صلی الله علیه و آله) رفتند؛ [و خداوند در این آیات به قصّه آنان اشاره نموده و با لطف خود و به برکت رسول خویش آنان را از اختلاف و بازگشت به جاهلیّت نجات داده است.]⁽¹⁾

در کتاب معانی الاخبار از حسین اشقر نقل شده که گوید از هشام بن حکم پرسیدم: «معنای سخن شما که می‌گویید: امام باید حتما معصوم باشد چیست؟»

هشام بن حکم گوید: من سوال او را ازامام صادق(علیه السلام) پرسیدم و امام(علیه السلام) فرمود:

معصوم کسی است که با عنایت خداوند از همه‌ی محرّمات پرهیز می‌کند، چنان که خداوند می‌فرماید:«وَ مَنْ یَعْتَصِمْ بِاللّٰهِ فَقَدْ هُدِیَ اِلى صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ.»⁽¹⁾

وَ قَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى وَ مَنْ یَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِیَ اِلى صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ.[معانی الاخبار، ص 132]

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیه‌ی 102

متن:

یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لاٰتَمُوتُنَّ اِلّٰا وَ اَنْتُمْ مُسْلِمُونَ

لغات:

«تقاة» از«وقیت» است و «وقایة و وقاة» به معنای نگهداری خود و دیگری از خطر است و «وقاهم الله» یعنی خداوند آنان را از خطر گناه حفظ نمود؛ و «حقّ تقوا» بازنگشتن به گناه اوّل است، تا با تقوا و پرهیز از محرّمات و انجام واجبات دین مومن حفظ شود، و مسلمان از دنیا برود، چرا که گناه اگر ادامه پیدا کند کدورت‌ها باطن را آلوده می‌کند و کار آدم بی‌تقوا به جایی می‌رسدکه«لاٰیرجع إلی خیر أَبدًا»چنان خداوند در آیه‌ی مبارکه‌ی دیگری می‌فرماید : «ثُمَّ كانَ عاقِبَةَ الَّذینَ اَساؤُا السُّواى اَنْ كَذَّبُوا بِآیاتِ اللَّهِ وَ كانُوا بِها یَسْتَهْزِؤُن»⁽²⁾

ترجمه:

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از خدا بترسید، حق ترسیدن و بکوشید که جز مسلمان از دنیا نروید [و بکوشید که همواره تسلیم رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و اوصیای او(علیهم السلام) باشید.]

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

امام صادق(علیه السلام) در تفسیر این آیه فرمود:

یعنی از خدا اطاعت کنید و نافرمانی او را نکنید و خدا را فراموش ننمایید و شکر او را انجام بدهید و نعمت‌های او را کفران نکنید [و آن‌ها را در راه صحیح و طبق دستور او مصرف نمایید.]⁽¹⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام)در تفسیر این آیه فرمود: «به خدا سوگند جز اهل‌بیت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) هیچ کس به این آیه عمل نکرده است.» سپس فرمود: «ماییم که خدا را یاد می‌کنیم و او را فراموش نمی‌نماییم و ما شاکر او هستیم و هرگز به او کفر نمی‌ورزیم و ما از او اطاعت می‌کنیم و نافرمانی او را نمی‌نماییم.» سپس فرمود: «هنگامی که این آیه نازل شد، اصحاب پیامبر(صلی الله علیه و آله)گفتند:ما طاقت عمل‌کردن به این آیه را نداریم. پس این آیه نازل شد: «فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ» یعنی تا می‌توانید تقوای خدا را رعایت کنید «وَ اسْمَعُوا وَ اَطیعُوا» یعنی گوش کنید و تسلیم امامان خود باشید.»⁽²⁾

حسین بن خالد گوید: به امام کاظم(علیه السلام) گفتم: «آیه‌ی «یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ

حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ اِلّا وَ اَنْتُمْ مُسْلِمُونَ»چگونه خوانده می‌شود؟»حضرت فرمود:«کدام کلمه ؟» گفتم :کلمه‌ی «مسلمون». حضرت فرمود: «خدا منزّه است که آنان را به ایمان خطاب کند و سپس اسلام را از آنان مطالبه کند، در حالی که درجه ایمان فوق اسلام است!» گفتم: «در قرائت زید چنین است؟» حضرت فرمود: «امّا در قرائت علی(علیه السلام) که قرائت جبرییل بر محمّد(صلی الله علیه و آله) است«الّا و انتم مُسَلِّمُونَ»است،یعنی شما باید تسلیم رسول خدا(صلی الله علیه و آله)و سپس تسلیم امامان بعد از او باشید.»⁽¹⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیه‌ی 103

متن:

وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمیعًا وَ لا تَفَرَّقُوا وَ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللهِ عَلَیْكُمْ اِذْ كُنْتُمْ اَعْداءً فَاَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِكُمْ فَاَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ اِخْوانًا وَ كُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النّارِ فَاَنْقَذَكُمْ مِنْها كَذلِكَ یُبَیِّنُ اللهُ لَكُمْ آیاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ

لغات:

«حَبْل»به معنای طناب و ریسمانی است که به وسیله‌ی‌آن انسان به نجات و یا خواسته‌ی خود می‌رسد مانند نجات از چاه و امثال آن، و «حَبل الله» اولیای خداوند هستند که به وسیله‌ی آنان می‌توان به نجات و مقصد عالی و سعادت رسید.

ترجمه:

همگی به ریسمان خدا چنگ بزنید و پراکنده نشوید و نعمت خدا را به یاد آورید آن گاه که دشمن هم‌دیگر بودید و خداوند به قلب‌های شما الفت و مهربانی داد و شما با نعمت او برادر شدید و شما در لب پرتگاه آتش بودید و خداوند شما را نجات داد، این‌گونه خداوند آیات خود را برای شما بیان می‌کند، تا شاید هدایت شوید (103).

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

حضرت زین العابدین(علیه السلام) می‌فرماید:

روزی رسول خدا(صلی الله علیه و آله)با اصحاب خود در مسجد نشسته بود ناگهان به اصحاب خود فرمود: اکنون مردی از این در وارد می‌شود که اهل بهشت است و سوال او متین می‌باشد، و از چیز بی‌فایده سوال نمی‌کند.

پس مردی بلند قامت شبیه به مردان مصری وارد شد و سلام کرد و نشست و گفت:یا رسول الله!من از خدای خود شنیده‌ام که در یکی از آیات قرآن می‌فرماید:«وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمیعًا وَ لا تَفَرَّقُوا» آیا این «حبل الله» که ما باید به آن اعتصام بجوییم و از گرد آن متفرّق نشویم چیست؟

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) اندکی سر به زیر انداخت و سپس با دست مبارک خود به علیّ بن ابی‌طالب(علیهما السلام) اشاره نمود و فرمود: این همان «حبل الله» است که هر کس به آن تمسّک جوید،در دنیا و آخرت در دین خود عصمت خواهد یافت؛و گم‌راه نخواهد شد.

پس آن مرد پرید و امیرالمؤمنین(علیه السلام) را در بغل گرفت و گفت: «اعتصمت بحبل الله

و حبل رسوله» و سپس از خدمت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) مرخّص شد.

پس یکی از اصحاب عرض کرد: یا رسول الله! آیا من خود را به او برسانم و از او

بخواهم تا در حقّ من دعا کند؟ رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: اگر چنین [کاری] کنی خوب است.

پس آن مرد صحابی خود را به او رساند و از او خواست که برای او استغفار نماید و آن مرد به او گفت: آیا تو آن‌چه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود و آن‌چه من گفتم را فهمیدی؟

مرد صحابی گفت: آری. آن مرد گفت: اگر تو متمسّک به آن باشی، خدا تو را ببخشد و اگر متمسّک به آن نمی‌شوی خدا تو را نبخشد و نیامرزد.⁽¹⁾

محمّد بن ابراهیم نعمانی در کتاب غیبت خود با سند خویش از جابر بن عبد الله انصاری نقل نموده که گوید:

گروهی از اهل یمن نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آمدند و آن حضرت قبلا به اصحاب خود فرموده بودند: اهل یمن به طرف شما آمده‌اند و با صدای بِس‌بِس شتران‌شان را به سوی شما می‌رانند.

جابر می‌گوید: هنگامی که آنان بر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) وارد شدند، ایشان فرمود:

این‌ها مردمی هستند دارای قلب‌های لطیف و ایمان راسخ و یکی از آنان به نام منصور با هفتاد هزار نفر قیام خواهد نمود و به کمک جانشین من و جانشین وصیّ من خواهد آمد و نیام شمشیرهای آنان پوست است.

اصحاب عرض کردند:«یا رسول الله!وصیّ تو کیست؟»حضرت فرمود:«همان کسی که خداوند در قرآن به شما دستور داده است که به او بپیوندید [و از او جدا نشوید] «وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمیعًا وَ لا تَفَرَّقُوا».

گفتند:«یا رسول الله!برای ما روشن بفرمایید این ریسمان خدا«حبل الله»چیست؟»حضرت فرمود:«این همان ریسمانی است که خداوند می‌فرماید:«اِلّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النّاسِ» ⁽¹⁾همانا ریسمان خدا کتاب او قرآن است و ریسمان از جانب مردم جانشین من است.»

گفتند: «ای رسول خدا! جانشین شما کیست؟» حضرت فرمود: «همان کسی که خداوند درباره‌ی او فرموده است: «اَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یا حَسْرَتى عَلى مَا فَرَّطْتُ فی جَنْبِ اللَّهِ».⁽²⁾

گفتند: «ای رسول خدا منظور از «جنب الله» کیست؟» حضرت فرمود: «همان کسی که خداوند درباره‌ی او می‌فرماید:«وَ یَوْمَ یَعَضُّ الظّالِمُ عَلى یَدَیْهِ یَقُولُ یا لَیْتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبیلًا»⁽³⁾یعنی روزی که ظالم دست‌های خود را می‌گزد و می‌گوید: ای کاش من همراه پیامبر، راهی را انتخاب کرده بودم [و از وصیّ او پیروی نموده بودم.»پس آنان گفتند: «یا رسول الله! ما شما را سوگند می‌دهیم به حق خدایی که شما را به پیامبری مبعوث نموده به ما بگویید وصیّ شما کیست همانا ما مشتاق دیدار او هستیم.»

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

او کسی است که خداوند او را نشانه قرار داده برای کسانی که به دنبال علامت و نشانه باشند،و اگر شما از روی حقیقت به او بنگرید او را خواهید شناخت که او جانشین من است، هم چنان که دانستید من پیامبر شمایم. پس داخل جمعیّت شوید و به چهره‌ها نگاه کنید و قلب‌های شما به هر کس مایل شد،او همان وصیّ و جانشین من است،زیرا خداوند می‌فرماید:

«فَاجْعَلْ اَفْئِدَةً مِنَ النّاسِ تَهْوی اِلَیْهِمْ»⁽¹⁾

پس ابو عامر اشعری از بین اشعری‌ها و ابو غرّه خولانی از میان خولانی‌ها و ظبیان و عثمان بن قیس از بین بنی القیس و عرفه دوسی از بین دوسی‌ها و لاحق بن علاقه برخاستند و داخل جمعیّت شدند و چهره‌ها را براندازی کردند و دست امیرالمؤمنین(علیه السلام) را گرفتند و گفتند: «قلب‌های ما مشتاق این آقا می‌باشد.»

آن گاه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به آنان فرمود: «شما نخبگان خدایید که جانشین رسول خدا(صلی الله علیه و آله) را قبل از آن که معرّفی شود شناختید.»

سپس فرمود: «شما از کجا دانستید که او همان جانشین من است؟»

پس صدای آنان به گریه بلند شد و گفتند:

یا رسول الله! ما چون به این جمعیّت نگاه کردیم، قلوب ما به هیچ کدام آن‌ها اشتیاق پیدا نکرد و لکن چون این آقا را دیدیدم قلب‌هایمان لرزید و دل‌هایمان مطمئن شد و جگرهایمان جوشید و چشمان‌مان اشک‌بار گردید و سینه‌هایمان شکافت و چنان محبّت او در قلوب ما وارد شد که گویی او پدر ماست و ما فرزندان او هستیم.

آن گاه رسول خدا(صلی الله علیه و آله)فرمود:«وَ ما یَعْلَمُ تَاْویلَهُ اِلّاَ اللَّهُ وَ الرّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ »⁽¹⁾سپس فرمود:«جایگاه شما جایگاه کسی است که در نیکی سبقت گرفته است و شما از آتش دوزخ دور هستید.»

جابر گوید:

این چند نفر که نام‌شان برده شد بر ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام)ثابت ماندند و دررکاب آن حضرت(علیه السلام)در صفّین به شهادت رسیدند.خدا آنان را رحمت نماید،چراکه پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله)از قبل آنان را به بهشت بشارت داده بود و فرموده بود:شما در رکاب علی(علیه السلام) به شهادت خواهید رسید.⁽²⁾

سیّد رضی در کتاب «خصائص امیرالمؤمنین(علیه السلام)» از حضرت کاظم(علیه السلام) نقل کرده که فرمود: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در بیماری آخر عمر شریف خود خطبه‌ای خواند و فرمود:«عمویم عبّاس را خبر کنید.»پس عبّاس و امیرالمؤمنین(علیه السلام ) آمدند و او را به مسجد آوردند و او نشسته نماز خواند. و سپس او را بالای منبر بردند و جمیع اهل مدینه از مهاجرین و انصار جمع شدند، حتی دختران جوان به مسجد آمدند و در آن حال بعضی گریه می‌کردند و بعضی فریاد می‌زدند. رسول خدا(صلی الله علیه و آله) ساعتی خطبه می‌خواند و ساعتی سکوت می‌نمود و در بین سخنان خود فرمود:

ای جماعت مهاجرین و انصار و ای کسانی که در این ساعت از جنّ و انس در این‌جا حاضر شده‌اید، سخنان من را حاضرین به غایبین برسانند و همه‌ی شما آگاه باشید که من به جای خود در بین شما کتاب خدا که در آن نور و هدایت و بیان کننده‌ی واجبات خدا و حجّت خداست بر شما و حجّت من و حجّت ولیّ من است را قرار دادم، و نیز در بین شما به جای خود آن نشانه بزرگ و عَلَم دین و نور هدایت و روشنایی حقّ: علیّ بن ابی‌طالب(علیهما السلام)را نیز قرار دادم.

او حبل الله و ریسمان الهی است که خداوند می‌فرماید:«وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمیعًا وَ لا تَفَرَّقُوا وَ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْكُمْ اِذْ كُنْتُمْ اَعْداءً فَاَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِكُمْ فَاَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ اِخْوانًا وَ كُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النّارِ فَاَنْقَذَكُمْ مِنْها كَذلِكَ یُبَیِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آیاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ».

سپس فرمود:

ای مردم!این علی بن ابی‌طالب(علیهما السلام)است،هر کس او را دوست داشته باشد و امروز و فردا ولایت او را پذیرا باشد، حقّا به آن عهد و پیمانی که خدا از او گرفته است وفا نموده و هر کس با او عداوت و دشمنی داشته باشد و امروز و فردا او را به خشم آورد روز قیامت هنگامی که [در محضر خدا] حاضر می‌شود کر و کور خواهد بود و حجّتی برای [نجات]خود نزد خداوند نخواهد داشت.⁽¹⁾

جابر از امام باقر(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

خاندان محمّد صلوات الله علیهم اجمعین ریسمان خداوند هستند و خداوند امر نموده تا مردم به آن چنگ بزنند و فرموه است: «وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمیعًا وَ لاتَفَرَّقُوا».⁽¹⁾

علی ابن ابراهیم قمّی از امام باقر(علیه السلام) نقل نموده که در تفسیر «وَ لا تَفَرَّقُوا» فرمود:

خداوند تبارک و تعالی می‌دانست که آنان پس از پیامبر او(صلی الله علیه و آله)متفرّق می‌شوند و اختلاف پیدا می‌کنند، از این رو آنان را از اختلاف بر حذر داشت، همان‌گونه که امّت‌های گذشته را از اختلاف و تفرّق درباره‌ی ولایت محمّد و آل‌محمّد(علیهم السلام) نهی نمود و فرمود: همگی ولایت آنان را بپذیرید و متفرّق نشوید.⁽²⁾

مرحوم کلینی با سند خود از محمّد بن سلیمان از پدرش از امام صادق(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

به خدا سوگند، جبرییل این آیه را این‌گونه خواند و بر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نازل نمود: «وَ كُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَاَنْقَذَكُمْ مِنْها بِمُحَمَّدٍ».

امام صادق(علیه السلام)نیز این‌گونه آن را قرائت نمود.⁽³⁾

ابن هارون می‌گوید: هر گاه امام صادق(علیه السلام) نام پیامبر(صلی الله علیه و آله) را به زبان جاری می‌نمود، می‌فرمود: «پدر و مادرم و جانم و خانواده‌ام فدای رسول خدا(صلی الله علیه و آله) باد.»

سپس می‌فرمود:

«من تعجّب می‌کنم که چگونه عرب‌ها ما را روی سر خود قرار نمی‌دهند؟ [و احترام بالایی به ما نمی‌کنند؟] در حالی که خداوند در قرآن فرموده است: «وَ كُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَاَنْقَذَكُمْ مِنْها».

سپس فرمود:

به خدا سوگند آنان به وسیله‌ی رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نجات پیدا کردند.⁽¹⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیه‌ی 104

متن:

وَ لْتَكُنْ مِنْكُمْ اُمَّةٌ یَدْعُونَ اِلَى الْخَیْرِ وَ یَاْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ اُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

لغات:

«امّت»در لغت از«امّ»به معنای قصد گرفته شده و دارای هشت معنا میباشد:1. جماعت 2. پیروان پیامبران 3. قدوة و پیشتازان که جماعت از آنان پیروی می‌کنند4. دین و ملت به دلیل آیه‌ی انا وجدنا آباءنا علی امّة 5. به معنای حین و زمان،

به دلیل آیه‌ی وادکر بعد امّة وآیه‌ی الی امّةٍ معدودةٍ 6. به معنای قامت به دلیل استعمال«رجل حسن الامّة» یعنی حسن القامة 7. به معنای نعمت 8. به معنای امّ‌یعنی قصد.

ترجمه:

باید گروهی از شما [مسلمانان] مردم را دعوت به خیر و خوبی بکنند و امر به معروف و نهی از منکر نمایند و آنان به راستی رستگار خواهند بود.

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

امام باقر(علیه السلام) در تفسیر این آیه می‌فرماید:

این آیه مخصوص به حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) و پیروان اوست و آنان باید مردم را به خیر دعوت کنند و امر به معروف و نهی از منکر نمایند.⁽¹⁾

در کتاب کافی از مسعدة بن صدقة نقل شده که گوید: از امام صادق(علیه السلام) شنیدم که در پاسخ شخصی که گفت: «آیا امر به معروف و نهی از منکر بر جمیع این امّت واجب است؟» فرمود: «چنین نیست.» گفته شد: «برای چه؟» فرمود:

تنها امر به معروف و نهی از منکر بر کسی واجب است که قوی و مطاع و عالم به معروف و منکر باشد، نه بر ضعیف و ناتوانی که منکر و معروف را نمی‌شناسد و می‌خواهد از حق دفاع کند و در باطل واقع می‌شود، از این رو خداوند در کتاب خود می‌فرماید: «وَ لْتَكُنْ مِنْكُمْ اُمَّةٌ یَدْعُونَ اِلَى الْخَیْرِ وَ یَاْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ اُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» و این حکم مخصوص به گروه خاصّی است و عمومیّت ندارد، چنان که خداوند در آیه‌ی دیگری نیز می‌فرماید: «وَ مِنْ قَوْمِ

مُوسى اُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ یَعْدِلُونَ» یعنی از بین قوم موسی تنها گروهی هستند که مردم را به حق راهنمایی می‌کنند و به حق داوری می‌نمایند. و خداوند در این آیه نفرموده: بر تمام قوم موسی(علیه السلام) چنین وظیفه‌ای هست...⁽¹⁾

مرحوم طبرسی در تفسیر خود از امام صادق(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

مقصود از كُنْتُمْ خَیْرَ اُمَّةٍ اُخْرِجَتْ لِلنّاسِ تَاْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ» ائمّه(علیهم السلام) می‌باشند و خداوند می‌فرماید: شما بهترین امامانی هستید که برای مردم تعیین شدید.⁽²⁾

از امام صادق(علیه السلام) سوال شد:

آیا حدیثی که از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود: «بهترین جهاد کلمه عدلی است که در مقابل پیشوای ستم‌گر گفته شود»صحیح است و معنای آن چیست؟امام صادق(علیه السلام) فرمود:

این در صورتی است که آن آمر و ناهی اهل معرفت باشد و آن پیشوای ستم‌گر از او بپذیرد و الّا نباید امر و نهی کند.⁽³⁾

و فرمود:

امر به معروف و نهی از منکر را یا به مومن می‌کنند که پند پذیر باشد و یا به جاهلی که پذیرای دانش باشد و امّا صاحب شمشیر و تازیانه را نباید امر و نهی نمود.⁽¹⁾

و در تفسیر قمّی از امام باقر(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

این آیه مربوط به آل‌محمّد صلوات الله علیهم اجمعین و پیروان آنان است و آنان مردم را دعوت به راه خیر و امر به معروف و نهی از منکر می‌نمایند.⁽²⁾

و در نهج البلاغه از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

شما باید از حرام و منکر نهی کنید و خود نیز از آن پرهیز نمایید.⁽³⁾

سپس فرمود:

نهی از منکر کردن شما مشروط به این است که خود از منکر پرهیز کرده باشید و خدا لعنت کند آمرین به معروف را که خود معروف را ترک می‌کنند و ناهین از منکر را که خود منکر را انجام می‌دهند.⁽⁴⁾

وَ اُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

دراین بخش از آیه خداوند آمرین به معروف وناهین از منکر را مخصوص به فلاح و رستگاری دانسته است و معلوم است که آن منزلت بزرگی است، از اینرو در روایات گذشته فرمودند: این وظیفه امامان معصوم: و پیروان آنان است، اکنون پاداش و ثواب این دو واجب الهی و کیفر ترک آن را از سخنان ائمّه معصومین صلوات الله علیهم اجمعین می‌شنویم:

در کتاب کافی از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

امر به معروف و نهی از منکر دو مخلوق خدا هستند و هر کس آنان را یاری کند خداوند او را عزیز خواهد نمود و هر کس آن‌ها را خوار و سبک بشمارد خداوند او را خوار و ذلیل خواهد نمود.⁽¹⁾

در کتاب تهذیب از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود:

همواره مردم [مسلمان] در خیر و خوبی به سر می‌برند اگر امر به معروف و نهی از منکر و تعاون به خیر داشته باشند و اگر چنین نکنند برکات از آنان قطع می‌شود و خداوند بعضی از آنان را بر بعضی دیگر مسلّط می‌کند و برای آنان در روی زمین و در آسمان یاوری نخواهد بود.⁽²⁾

و در کافی و تهذیب از امام باقر(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

در آخر الزمان مردمی خواهند آمد که پیشوایان آنان اهل ریای در عبادت

و ناپخته و نادان‌اند و هیچ امر به معروف ونهی از منکری را بر خود واجب نمی‌دانند جز آن که ضرری برای آنان نداشته باشد و همواره خود را از انجام این وظیفه معذور می‌دانند و به دنبال لغزش‌های علما و فساد علم آنان هستند.و به نماز و روزه وعبادات دیگر عمل می‌کنند تا زمانی که ضرر مالی و جانی نداشته باشند واگر نماز آسیبی به اموال و امور دیگر دنیای آنان وارد کند آن را رها می‌کنند،همان‌گونه که بزرگترین و بهترین واجب خدا،امر به معروف و نهی از منکر را رها می‌کنند.

سپس فرمود:

امر به معروف و نهی از منکر دو واجب بزرگ خداوند هستند و به سبب آن‌ها واجبات دیگر برقرار می‌ماند.

تا این که فرمود:

در چنین زمانی غضب و خشم خداوند بر مردم کامل می‌شود و عقاب و کیفر او همه را فرا می گیر و خوبان در خانه‌های فجّار و صغار در خانه‌های کبار هلاک می‌شوند.

سپس فرمود:

امر به معروف و نهی از منکر راه پیامبران و روش صالحان است و دو واجب بزرگ خداوند است و با انجام آن‌ها واجبات دیگر برقرار می‌می ماند وامنیّت حاکم می‌شود و درآمدها حلال می‌گردد و مظالم به صاحبانش باز می‌گردد و زمین آباد می‌شود و حق مظلوم گرفته می‌شود و امور مردم پایدار و مستقیم می‌ماند.

سپس فرمود:

شما [باید نخست] با قلوب خود انکار منکر بکنید و سپس با زبان خود نهی

از منکر بکنید و با سخن خود اهل منکر را زمین بزنید و در راه خدا از ملامت هیچ ملامت کننده‌ای نهراسید. پس اگر آنان نصیحت پذیر بودند و به حق بازگشتند کسی بر آنان حقّ تعرّض ندارد و حقّ انکار و تعرّض نسبت به کسانی است که به مردم ظلم می‌کنند و در روی زمین به ناحق فساد می‌نمایند و برای چنین کسانی عذاب دردناکی خواهد بود...⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) در سخن دیگری می‌فرماید:

خداوند به پیامبر خود شعیب(علیه السلام) وحی نمود: من می‌خواهم یکصد هزار نفر از امّت تو را عذاب کنم چهل هزار از اشرار و شصت هزار از اخیار.

شعیب عرضه داشت: خدایا! اشرار را به خاطر گناهان‌شان عذاب می‌کنی، اخیار و خوبان را برای چه عذاب می‌نمایی؟ خداوند به او حی نمود: من خوبان

را به خاطر این که با معصیت کاران سازش نموده‌اند وبرای خشم من خشم نکرده‌اند، عذاب می‌کنم.⁽¹⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 105 الی 110

متن:

وَ لا تَكُونُوا كَالَّذینَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَیِّناتُ وَ اُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ عَظیمٌ یَوْمَ تَبْیَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَاَمَّا الَّذینَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ اَكَفَرْتُمْ بَعْدَ ایمانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ وَ اَمَّا الَّذینَ ابْیَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفی رَحْمَةِ اللهِ هُمْ فیها خالِدُونَ تِلْكَ آیاتُ اللهِ نَتْلُوها عَلَیْكَ بِالْحَقِّ وَ مَا اللهُ یُریدُ ظُلْمًا لِلْعالَمینَ وَ للَّهِِ ما فِی السَّماواتِ وَ مَا فِی اْلاَرْضِ وَ اِلَى اللهِ تُرْجَعُ اْلاُمُورُ كُنْتُمْ خَیْرَ اُمَّةٍ اُخْرِجَتْ لِلنّاسِ تَاْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللهِ وَ لَوْ آمَنَ اَهْلُ الْكِتابِ لَكانَ خَیْرًا لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَ اَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ

لغات:

«بیّنات» دلالت و نشانه‌های روشن را گویند. «تبیّض و تسوّد» به معنای سفید شدن صورت و سیاه شدن آن به واسطه‌ی نور [ایمان] و ظلمت [کفر و عصیان] است [و به وسیله‌ی آن نور و یا ظلمت، نامه‌ی عمل و مقابل رو و طرف راست و چپ روشن و یا تاریک میشود. «ارادة» درباره‌ی خداوند به معنای عمل است یعنی خداوند به

احدی از اهل عالم ظلم نمی‌کند.«رجوع امر به خداوند»به معنای قدرت خداوند بر مجازات مردم بر عمل خوب و بد آنان است.«خیر امّة»و یا خیر ائمّة در تفسیر علی بن ابراهیم نشانه‌ی این است که امر به معروف و نهی از منکر بهترین فرائض الهی است،و در روایت آمده: «هما أَسْمَی الفرائض و اشرفها و بها تقام الفرائض».

ترجمه:

شما مانند کسانی نباشید که پس از آمدن دلایل روشن[و روشن شدن حق برای آنان] پراکنده شدند و با هم اختلاف پیدا کردند و برای آنان عذاب بزرگی خواهد بود(105)روزی که صورت‌هایی سفید و صورت‌هایی سیاه است و به سیاه رویان گفته می‌شود: آیا بعد از ایمان کافر شدید؟ پس بچشید عذاب موعود را به خاطر کافر بودنتان (106) و امّا سفیدرویان در رحمت خداوند [و بهشت موعود] جاوید خواهند بود (107) این‌ها آیات خدا بود که ما به حق بر تو تلاوت نمودیم و خداوند به احدی از اهل عالم اراده‌ی ظلم ندارد (108) آن چه در آسمان‌ها و زمین است ملک خداوند است و همه‌ی امور به خدا باز می‌گردد(109)شما بهترین امّتی هستید که برای هدایت مردم خارج شدید [چرا که] شما امر به معروف و نهی از منکر می‌کنید و به خداوند ایمان آورده‌اید و اگر اهل کتاب ایمان می‌آوردند برای آنان بهتر بود [و لکن] برخی از آنان ایمان آورده‌اند و بیشترشان فاسق‌اند. (110)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

مرحوم طبرسی در کتاب احتجاج با سند خود از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل نموده که آن حضرت در یکی از سخنان خود پس از خلافت فرمود:

هنگامی که ابوبکر روز جمعه اوّلین روز ماه رمضان برای اوّلین بار مشغول خواندن

خطبه شد، ابیّ بن کعب انصاری برخاست و گفت: به خدا سوگند خدا شما را به حال خود وانگذارده، بلکه برای شما علامت حق وراهنمایی نصب نموده، تا حلال خود را بر شما حلال نماید و حرام خود را بر شما حرام نماید و اگر شما از او پیروی کنید اختلافی نخواهید داشت و به هم دیگر پشت نخواهید نمود و با هم جنگ نمی‌کنید و از یک‌دیگر بی‌زاری نمی‌جویید.

سپس گفت:

به خدا سوگند،شما پس از رسول خدا(صلی الله علیه و آله)پیمان او را شکستید و درباره‌ی عترت او اختلاف پیدا کردید و اگر این مساله از کسی که آگاه نیست سوال شود او خواهد گفت که شما از حقیقت دور شده‌اید و خود را به نشنیدن زده‌اید و فکر کرده‌اید که اختلاف رحمت است، چه خیال خامی کرده‌اید!! در حالی که کتاب خدا شما را از این عمل برحذر داشته است همان‌گونه که می‌فرماید: «وَ لا تَكُونُوا كَالَّذینَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَیِّناتُ وَ اُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ عَظیمٌ»از سویی قرآن ما را از اختلاف شما خبر داده و می‌فرماید: «وَ لَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النّاسَ اُمَّةً واحِدَةً وَ لا یَزالُونَ مُخْتَلِفینَ*اِلّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَ لِذلِكَ خَلَقَهُمْ»⁽¹⁾یعنی«همواره در اختلافند مگر کسانی که مورد رحمت خدا باشند و برای همین [رحمت] خداوند آنان را آفریده است» و مقصود از این آیه خاندان محمّد صلوات الله علیهم اجمعین می‌باشند.

سپس گفت:

من از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) شنیدم که به علی(علیه السلام) می‌فرمود: یا علی تو و پیروانت به فطرت [توحید] پایدار خواهید بود و دیگران از آن بی‌بهره خواهند بود.

سپس گفت:

ای مردم! چرا سخن پیامبر خود را گوش نکردید؟ مگر او به شما خبر نداده بودکه شما از جانشین و امین و وزیر و برادر و دوست او که از همه‌ی شما برتر است جدا خواهید شد و پیمان او را خواهید شکست؟!

همانا علی(علیه السلام) قلبًا از همه‌ی شما پاک‌تر و در اسلام از همه‌ی شما جلوتر و دانش او که از رسول خدا(صلی الله علیه و آله)آموخته از همه‌ی شما بیش‌تر است،چرا که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) میراث خود را به او داد و درباره‌ی دشمنانش به او سفارش نمود و او را جانشین خود در بین امّت قرار داد و اسرار خود را نزد او سپرد. پس علی(علیه السلام) تنها جانشین او و از همه‌ی شما سزاوارتر به اوست. او پیشوای اوصیا و جانشین خاتم الانبیاست. او از همه‌ی اهل تقوا برتر و مطیع‌ترین بنده‌ی خدای ربّ العالمین است، شما در زمان رسول خدا(صلی الله علیه و آله) ولایت علی(علیه السلام) را بر مومنان پذیرفتنید.

سپس گفت:

من شما را از خطر بزرگی بیم دادم و حجّت را بر شما تمام نمودم و نصیحت خود را به شما کردم...⁽¹⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

مقصود از«فَاَمَّا الَّذینَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ اَكَفَرْتُمْ بَعْدَ ایمانِكُمْ»کسانی از این امّت هستند که [بعد از رسول خدا(صلی الله علیه و آله)]اهل بدعت‌ها و هواپرستی‌ها وآرای باطل شدند.⁽²⁾

و از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود:

سوگند به خدایی که جان من به دست اوست، گروهی از اصحاب من نزد کوثر بر من وارد می‌شوند و چون من آنان را می‌بینم از من جدا می‌شوند [و به دوزخ می‌روند] و من به خدای خود می‌گویم: این‌ها اصحاب من بوده‌اند!! و به من گفته می‌شود: تو نمی‌دانی که آنان بعد تو چه بدعت‌هایی ایجاد کردند و مرتدّ شدند و به جاهلیّت بازگشتند.

این حدیث را ثعلبی نیز در تفسیر خود نقل کرده است.⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی در تفسیر خود از ابوذر نقل نموده که گوید:

هنگامی که آیه‌ی «یَوْمَ تَبْیَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ» نازل شد، رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

روز قیامت... و مضمون همان حدیث قبل را بیان فرمود.⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام)در تفسیر آیه‌ی«كُنْتُمْ خَیْرَ اُمَّةٍ اُخْرِجَتْ لِلنّاسِ تَاْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ»[پس از آن که شخصی این آیه را قرائت نمود]فرمود:آیا تو فکر می‌کنی بهترین امّت کسانی هستند که امیر المؤمنین و حسن و حسین و فرزندان او(علیهم السلام) را کشتند؟!

پس قرائت‌کننده گفت: «فدای شما شوم مگر چگونه نازل شده است؟»

حضرت فرمود:«این‌گونه نازل‌شده:«كُنْتُمْ خَیْرَ اَئِمَّةٍ اُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ»سپس فرمود:مگرنمی بینی خداوند آنان را ستوده و می‌فرماید: «تَاْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ»؟!⁽¹⁾

و در تفسیر عیّاشی نیز از آن حضرت نقل شده که فرود:

در قرائت علی(علیه السلام) «كُنْتُمْ خَیْرَ اَئِمَّةٍ اُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ» آمده و مقصود آل‌محمّد(علیهم السلام) هستند.⁽¹⁾

و در سخن دیگری فرمود:

این آیه فقط درباره‌ی حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله)و اوصیای او، نازل شده است.و خداوند می‌فرماید:«انْتُمْ خَیْرَ اَئِمَّةٍ اُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَاْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ»سپس فرمود: «به خدا سوگند، جبرییل این آیه را این‌گونه نازل نموده است و مقصود از آن فقط محمّد(صلی الله علیه و آله) و اوصیای اویند.»⁽²⁾

و در سخن دیگری فرمود:

مقصود از امّت کسانی هستند که با دعای ابراهیم(علیه السلام)به دنیا آمدند و آنان«امّت وسطی»و«خیر امّة اخرجت للناس» هستند.⁽³⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 111 الی 115

متن:

لَنْ یَضُرُّوكُمْ اِلّا اَذًى وَ اِنْ یُقاتِلُوكُمْ یُوَلُّوكُمُ اْلاَدْبارَ ثُمَّ لا یُنْصَرُونَ ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ اَیْنَ ما ثُقِفُوا اِلّا بِحَبْلٍ مِنَ اللهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النّاسِ وَ باؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللهِ وَ ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ذلِكَ بِاَنَّهُمْ كانُوا یَكْفُرُونَ بِآیاتِ اللهِ وَ یَقْتُلُونَ اْلاَنْبِیاءَ بِغَیْرِ حَقِّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَ كانُوا یَعْتَدُونَ لَیْسُوا سَواءً مِنْ اَهْلِ الْكِتابِ اُمَّةٌ قائِمَةٌ یَتْلُونَ آیاتِ اللهِ آناءَ اللَّیْلِ وَ هُمْ یَسْجُدُونَ یُؤْمِنُونَ بِاللهِ وَ الْیَوْمِ اْلآخِرِ وَ یَاْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ یُسارِعُونَ فِی الْخَیْراتِ وَ اُولئِكَ مِنَ الصّالِحینَ وَ ما یَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَلَنْ یُكْفَرُوهُ وَ اللهُ عَلیمٌ بِالْمُتَّقینَ

لغات:

«آناء‌اللیل»اشاره‌ی به تهجّد آنان در شب به تلاوت قرآن و سجود و رکوع است،«آناء و آنات» به معنای ساعات شب است مانند «و اطراف النهار» که به معنای اوّل و آخر روز است چرا که اوّل و آخر روز نوعًا وقت عبادت و نماز است. «مسارعة» به معنای مبادره و سرعت است، و فرق بین سرعت و عجله این است که سرعت شتاب و تقدّم جایز و پسندیده است، و ضدّ آن «ابطاء» و کندی است و آن مذموم است. «عجله» تقدّم و سبقت غیر ستوده و مذموم است و ضدّ آنان «اناة» است و آن پسندیده و محمود است.

ترجمه:

هرگز اهل کتاب[با کارشکنی‌های خود]زیانی جز آزار[اندکی]به شما نخواهند رساند و اگر با شما جنگ کنند[از ترس جان خود]پشت به شما می‌کنند و کسی آنان را یاری نخواهد نمود (111) هرکجا باشند ذلّت بر آنان ثبت شده است، جز آن که در پناه خدا [و کتاب او] و یا در پناه ولیّ خدا[امیرالمؤمنین(علیه السلام)]باشند،آنان به خشم خدا بازگشتند و بیچارگی و بینوایی برای آنان به خاطر کفر به آیات خدا و کشتن پیامبران به ناحق و عصیان و تجاوز به حق دیگران ثبت شده است. (112) [ولکن] همه‌ی آنان یکسان نیستند، چرا که برخی از آنان درستکارند و آیات خدا را در نیمه‌های شب تلاوت می‌کنند و سجده می‌نمایند (113) این گروه ایمان به خدا و قیامت دارند و امر به معروف و نهی از منکر می‌نمایند و در کارهای خیر سبقت می‌گیرند و از صالحان و نیکانند (114) آنان هر کار نیکی انجام بدهند درباره‌ی آنان ناسپاسی نمی‌شود و خداوند به اهل تقوا عالم می‌باشد. (115)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

امام صادق(علیه السلام) در تفسیر «ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ اَیْنَ ما ثُقِفُوا اِلّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النّاسِ» فرمود:

مقصود از«حبل من الله»کتاب خدا قرآن است و مقصود از«وحبل من الناس»علی بن ابی‌طالب صلوات الله علیهما است.⁽¹⁾

علی بن ابراهیم قمی; در تفسیر خود گوید:

مقصود از آیه‌ی فوق عهد و پیمان از ناحیه‌ی خدا و عهد و پیمان از ناحیه‌ی رسول خداست هم چنان که در تفسیر «وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا»گذشت و معنای«ریسمان خدا» قرآن است و معنای ریسمان از جانب مردم،جانشین رسول خدا(صلی الله علیه و آله)است و مقصود از«وَ ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الْمَسْكَنَةُ»گرسنگی آنان است.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) در تفسیر «وَ یَقْتُلُونَ اْلاَنْبِیاءَ بِغَیْرِ حَقِّ» فرمود:

به خدا سوگند، آنان را با شمشیر نکشند، بلکه راز آنان را فاش کردند و آنان کشته شدند.⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) در تفسیر «فَلَنْ یُكْفَرُوهُ» فرمود:

عمل نیک مومن مورد سپاس مردم قرار نمی‌گیرد و مردم نسبت به اوناسپاس‌اند از این رو عمل خیر او به آسمان می‌رود و لکن بین مردم منتشر نمی‌شود ولکن کافر مشکور است یعنی کار خیر او بین مردم منتشر می‌شود و لکن به آسمان نمی‌رود و پذیرفته نمی‌شود.⁽³⁾[و در این آیه مقصود این است که عمل مومن پیش خدا ضایع نمی‌شود.]

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 116 الی 119

متن:

اِنَّ الَّذینَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ اَمْوالُهُمْ وَ لا اَوْلادُهُمْ مِنَ اللهِ شَیْئًا وَ اُولئِكَ اَصْحابُ النّارِ هُمْ فیها خالِدُونَ مَثَلُ ما یُنْفِقُونَ فی هذِهِ الْحَیاةِ الدُّنْیا كَمَثَلِ ریحٍ فیها صِرُّ اَصابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا اَنْفُسَهُمْ فَاَهْلَكَتْهُ وَ ما ظَلَمَهُمُ اللهُ وَ لكِنْ اَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ لا یَاْلُونَكُمْ خَبالًا وَدُّوا ما عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ اَفْواهِهِمْ وَ ما تُخْفی صُدُورُهُمْ اَكْبَرُ قَدْ بَیَّنّا لَكُمُ اْلآیاتِ اِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ ها اَنْتُمْ اُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَ لا یُحِبُّونَكُمْ وَ تُؤْمِنُونَ بِالْكِتابِ كُلِّهِ وَ اِذا لَقُوكُمْ قالُوا آمَنّا وَ اِذا خَلَوْا عَضُّوا عَلَیْكُمُ اْلاَنامِلَ مِنَ الْغَیْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَیْظِكُمْ اِنَّ اللهَ

عَلیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ

لغات:

«اغنی عنه» یعنی ضرری را از او دفع نمود که اگر چنین نمی‌کرد ضرر به او می‌رسید، و «و اغنی عنه بكذا» یعنی او را به این وسیله بی‌نیاز نمود، و «غنا» به معنای داشتن چیزی است که نیاز را برطرف کند،و غنای خداند به معنای قدرت و عدم حاجت اوست.«اصحاب النار» به خاطر ملازم نار بودن آنان است،و مصاحبه به معنای ملازمه است،و اصل«نار»از نور است، و آن جسم لطیف دارای نور و حرارت است. «بطانة» خواصّ کسی را گویند که اسرار او نزد آنان است، و آن از بطانة الثوب که لباس زیرین است گرفته شده و نقیض آن «ظِهارة» است، و مفرد و جمع و مذکّر و مؤنّث آن یکسان است «خَبال» به معنای شرّ و فساد است، و «خبل» که به معنای مجنون

است به خاطر فساد عقل اوست.«عَنَت»به معنای مشقّت است و آیه‌ی«وَ لَو شاءَ اللهُ لاَعنَتَكُم» به همین معناست. «عضّ» به معنای چیزی را به دندان گرفتن است.«انامل» جمع «أنملة»، بندهای سر انگشتان را گویند.

ترجمه:

[از اهل کتاب]کسانی که کفر ورزیدند هرگز اموال و اولاد آنان نمی‌توانند چیزی از عذاب خدا را از آنان دفع کنند و آنان اهل آتشند و در آن جاوید خواهند ماند(116)مَثَل آن‌چه آنان در این دنیا انفاق می‌کنند[و می‌خواهند دین خدا و پیامبر او را تضعیف کنند]همانند بادی است که در آن سرمای سختی باشد و به کشتزار قومی برسد و آن را نابود کند و[در آن صورت] خدا به آنان ستم نکرده بلکه آنان به خود ستم کرده‌اند (117) ای کسانی که ایمان آورده‌اید از غیر خود دوست و همراه نگیرید، همانا آنان از هیچ ظلمی درباره‌ی شما کوتاهی نمی‌کنند [بلکه] آرزو می‌کنند که شما در رنج بسر ببرید، دشمنی آنان با شما از سخنانشان آشکار است و آن‌چه[از خیانت]در سینه‌های خود پنهان می‌کنند بزرگ‌تر است،ما نشانه‌های دشمنی آنان را برای شما بیان کردیم اگر تعقّل نمایید(118)اکنون شما آنان را دوست می‌دارید و آنان شما را دوست نمی‌دارند،در حالی که شما به همه‌ی کتاب آسمانی اعتقاد دارید، آنان چون با شما ملاقات می‌کنند می‌گویند: ما ایمان آورده‌ایم و چون با هم خلوت می‌کنند از شدّت خشمی که بر شما دارند سر انگشتان خود را می‌گزند، به آنان بگو: با این خشم بمیرید، همانا خداوند به راز سینه‌ها[ی شما] آگاه است. (119)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

مولف گوید:

آیات این بخش از محکمات قرآن است و احوال دشمنان اسلام از یهود و غیره را بیان می‌کند از این رو روایتی در ذیل این آیات نقل نشده است و لکن برخی از لغات این آیات نیاز به توضیح دارد و ما به آن‌ها اکتفا خواهیم نمود.

«الصِرّ»:بَرْدٌ شَدٖیدٌ.«البطانة»هی الولیجة و ولیجة الرجل:خاصّته و من یتّخذه معتمدًا علیه والولیجة: کل شیء ادخلته فی شیء ولیس منه والرجل یکون فی القوم ولیس منهم فهو ولیجة فیهم.⁽¹⁾

«لا یَاْلُونَكُمْ خَبالًا»ای لا یقصرون لکم فی الفساد، والعنَتَ: المشقّة و شدّة الضرر. و بطانة الرجل: الذی یعرّفه الرجل اسراره ثقةً به، شبّه ببطانة الثوب.⁽²⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 120 الی 122

متن:

اِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَ اِنْ تُصِبْكُمْ سَیِّئَةٌ یَفْرَحُوا بِها وَ اِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا لایَضُرُّكُمْ كَیْدُهُمْ شَیْئًا اِنَّ اللهَ بِما یَعْمَلُونَ مُحیطٌ وَ اِذْ غَدَوْتَ مِنْ اَهْلِكَ تُبَوِّىُ الْمُؤْمِنِینَ مَقاعِدَ لِلْقِتالِ وَ اللهُ سَمیعٌ عَلیمٌ اِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ اَنْ تَفْشَلا وَ اللهُ وَلِیُّهُما وَ عَلَى اللهِ فَلْیَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ

لغات:

«كید و مكیدة» به معنای مکر و حیله و قرار دادن طرف در سختی و مکروه است

و اصل آن از مشقّت است.«یكید بنفسه»یعنی خود را در مشقّت و هلاکت قرار داد.«تَبَوّءِ المؤمنین»یعنی توضعهم مواضعهم للقتال و توطّنهم فیها.«مباءة»به معنای مراحل و محل راحت و رجوع به مستقرّ می‌باشد.«بوّأت بالذنب»یعنی رجعت به محتملًا له.«فَشَل»به معنای ترس و جبن است، و «فَشِل» به کسر شین به معنای انسان ضعیف است.

ترجمه:

اگر[از ناحیه‌ی خداوند]به شما نعمتی[از پیروزی و وحدت و..]برسد برای آنان ناگوار خواهد بود و اگر محنت [و گرفتاری و اختلاف و شکست] پیدا کنید آنان خشنود می‌شوند [این نشانه دشمنی آنان با شماست] و اگر شما [بر این دشمنیها] صبر و تقوا پیشه کنید آنان هیچ آسیبی به شما نمی‌رسانند [چرا که صبر مفتاح پیروزی است] و خداوند به اعمال آنان احاطه دارد (120) به یاد بیاور آن هنگام را که صبح گاه از خانه بیرون آمدی و برای جنگ با مشرکان مومنان را آماده نمودی [و نظام جنگ و جهاد را برقرار کردی] و خداوند شنوا و داناست. (121) به یاد بیاور زمانی را که دو گروه از اصحاب تو سست شدند و خداوند ولیّ آنان بود و مومنان باید بر خدا توکّل نمایند (122).

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

در تفسیر قمّی از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که آن حضرت در شان نزول آیه‌ی «وَ اِذْ

غَدَوْتَ مِنْ اَهْلِكَ» فرمود:

قریش از مکّه برای جنگ با رسول خدا(صلی الله علیه و آله) حرکت نمودند و پیامبر(صلی الله علیه و آله) برای آماده نمودن لشکر اسلام از مدینه خارج شد [و در احد با اصحاب خود مستقر گردید.]

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

علّت جنگ اُحُد این بود که قریش چون با شکست بزرگی در جنگ بدر به مکّه بازگشت و هفتاد کشته و هفتاد اسیر به جای گذارد، ابوسفیان به مردم قریش گفت: نگذارید زن‌ها بر کشته‌ها گریه کنند چرا که به سبب گریه حزن و اندوه و عداوت آنان نسبت به محمّد(صلی الله علیه و آله) از بین می‌رود. از این رو هنگام حرکت برای جنگ اُحُد به زن‌ها اجازه گریه دادند و با سه هزار نیروی سواره و دو هزار پیاده به طرف مدینه آمدند و زن‌ها را نیز با خود آوردند.

چون این خبر به رسول خدا(صلی الله علیه و آله)رسید،او نیز اصحاب خود را جمع نمود و آنان را به جهاد امرکرد.و بعضی از منافقین مانند عبد الله بن ابیّ گفت:«یا رسول الله!از مدینه خارج نشوید تا ما از خانه‌های خود با آنان جنگ کنیم و همه مسلمانان از خود دفاع کنند و هر ضعیف و ناتوانی در بازارها و بام‌های خانه‌ها مشغول جنگ شوند و اگر ما در خانه‌های خود بمانیم پیروز خواهیم شد و اگر بیرون برویم شکست خواهیم خورد».سعد بن معاذ و دیگران از قبیله اوس گفتند:«یا رسول الله!ما در زمانی که مشرک بودیم و بت می‌پرستیدیم قبایل عرب قدرت جنگ با ما را نداشتند تا چه رسد امروز که مسلمان شده‌ایم و شما بین ما هستید و ما هیچ پیشنهادی را جز حرکت به طرف دشمن نمی‌پذیریم چرا که هر کس کشته شود شهید است و هر کس زنده بماند مجاهد فی سبیل الله است».

پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله)این رای را پذیرفت و با گروهی از اصحاب خود از مدینه خارج شد تا محل جنگ را آماده کند، همان‌گونه که خداوند می‌فرماید:«وَ اِذْ غَدَوْتَ مِنْ اَهْلِكَ تُبَوِّىُ الْمُؤْمِنِینَ مَقاعِدَ لِلْقِتالِ...» از سویی عبد الله بن

ابیّ و گروهی از قبیله خزرج که رای او را پسندیده بودند تخلف نمودند و در مدینه باقی ماندند،تا این که قریش به منطقه اُحد رسیدند ورسول خدا(صلی الله علیه و آله)اصحاب خود را آماده نمود و آنان هفتصد نفر بودند و رسول خدا(صلی الله علیه و آله)عبد الله بن جبیر را با پنجاه نفر تیرانداز بر در شعب کوه احد گماشت و فرمود: این محل کمین‌گاه دشمن است و شما باید در هر صورت چه ما پیروز شویم و چه شکست بخوریم این محل را ترک نکنید.

از سویی ابو سفیان خالد بن ولید را با دویست سوار در کمین آنان قرار داد و گفت: هنگامی که ما درگیر شدیم شما از این شعب وارد شوید و از پشت به مسمانان حمله کنید.

پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) اصحاب خود را آماده‌ی جنگ نمود و پرچم اسلام را به دست امیرالمؤمنین(علیه السلام)داد و آن حضرت با انصار بر مشرکین حمله بردند و شکست سختی به آنان دادند و اصحاب رسول خدا(صلی الله علیه و آله)خود را در متن نیروی دشمن قرار دادند پس خالد بن ولید با دویست سوار با عبد الله بن جبیر و یارانش که پنجاه نفر بودند حمله کرد و چون مواجه با تیرهای اصحاب عبد الله بن جبیر شدند بازگشتند.

وچون اصحاب عبد الله بن جبیر شکست لشکر قریش را دیدند به عبد الله گفتند:دیگران مشغول جمع کردن غنایم هستند و ما در این‌جا محروم مانده‌ایم. پس عبد الله به آنان گفت: از خدا بترسید همانا رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به ما دستور داده که از این مکان دور نشویم و لکن آنان نپذیرفتند و یکی یکی از آن محل [یعنی تپه رمات] پایین آمدند تا این که تنها دوازده نفر با عبد الله باقی ماندند.

پس خالد بن ولید با یاران خود به آنان حمله کردند و همه را کشتند و از پشت به نیروهای اسلام حمله نمودند و این در حالی بود که پرچم قریش به دست طلحه بن ابی طلحه بود و امیرالمؤمنین(علیه السلام)او را کشت و مسافح بن طلحه پرچم را برداشت و امیرالمؤمنین(علیه السلام) او را کشت تا این که نه نفر از عبد الدار کشته شدند و پرچم را غلامی به نام صَوأَب برداشت و امیرالمؤمنین(علیه السلام) خود را به او رساند و دست راست او را قطع نمود و او پرچم را به دست چپ خود داده و آن حضرت دست چپ او را نیز قطع نمود و او پرچم را با دو دست بریده‌ی خود گرفت و به سینه چسبانید و رو به ابوسفیان کرد و گفت: آیا من در بین بنی عبد الدار معذور شدم؟ پس امیرالمؤمنین(علیه السلام) ضربتی بر سر او زد و او را کشت و پرچم به زمین افتاد و عَمْرَه دختر علقمه کنانیه آن را برداشت.

از آن سو خالد بن ولید از پشت به لشکر اسلام هجوم برد و قریش چون پرچم خود را بالا دیدند جمع شدند واصحاب رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرار کردند و به کوه‌ها و هر سو متفرّق شدند و شکست سختی برای اصحاب رسول خدا(صلی الله علیه و آله)پیش آمد.و چون رسول خدا(صلی الله علیه و آله) چنین دید صورت مبارک خود را باز نمود و به اصحاب خود فرمود: کجا می‌روید؟ من رسول خدا(صلی الله علیه و آله) هستم آیا از خدا و رسول او فرار می‌کنید؟! از سویی هند دختر عتبه در وسط لشکر قریش ایستاده بود و هر کس از قریش فرار می‌کرد به او می‌گفت: «بیا این میل و سرمه را بگیر و به چشم خود بمال، همانا تو زن هستی»

در این میان،حمزه(علیه السلام)عموی پیامبر(صلی الله علیه و آله)چون به لشکر قریش حمله می‌کرد همه‌ی آنان فرار می‌کردند. پس هند همسر ابوسفیان به غلام جبیر بن مطعم که وحشی نام داشت وعده داد که اگر محمّد(صلی الله علیه و آله) و یا علی(علیه السلام) و یا حمزه(علیه السلام)

را بکشی من جوایزی به تو خواهم داد. پس وحشی گفت: من محمّد(صلی الله علیه و آله) را نمی‌توانم بکشم چرا که گروهی گرد او هستند،علی(علیه السلام)را نیز نمی‌توانم بکشم چرا که او در جنگ هوشیار است.از این رو برای حمزه(علیه السلام)کمین کرد و چون دید او در کنار نهری به زمین افتاد،نیزه خود را در بدن او فرو برد پس حمزه(علیه السلام)نتوانست برخیزد.و وحشی شکم او را پاره کرد و جگر او را بیرو آورد و به هند داد و او به دهان گرفت و خداوند آن را در دهان او سخت گردانید و نتوانست به دندان بگیرد و دور انداخت. و رسول خدا(صلی الله علیه و آله)فرمود:خداوند ملکی را مامور کرد و او آن را به بدن حمزه (علیه السلام) ملحق نمود. پس هند بدن حمزه را مثله نمود و گوش‌ها و دست‌ها و پاهای او را قطع کرد.

و در آن ساعت کسی در کنار رسول خدا(صلی الله علیه و آله) جز علیّ بن ابی‌طالب(علیهما السلام) و ابودجانه باقی نمانده بود.و هر چه گروهی از قریش به رسول خدا(صلی الله علیه و آله)حمله می‌کردند امیرالمؤمنین(علیه السلام)آنان را دفع می‌نمود تا این که شمشیر او شکست و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) ذوالفقار را به او داد. پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) خود را به ناحیه‌ای از احد رساند و در آن‌جا توقّف نمود و جنگ از یک سو ادامه داشت و همواره امیرالمؤمنین(علیه السلام) با لشکر قریش جنگید تا این که هفتاد جراحت در صورت و سر و دست‌ها و بدن و پاهای او پیدا شد و جبرییل گفت: ای محمّد!حقّا این مواسات است و رسول خدا(صلی الله علیه و آله)فرمود:او از من است و من از او هستم.امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

در این حال رسول خدا(صلی الله علیه و آله)جبرییل را دید که بین آسمان و زمین بر تختی از طلا نشسته و می‌گوید: «لا سیف الّا ذوالفقار و لا فتی الّا علیّ».⁽¹⁾

روایت‌شده که سبب شکست مسلمانان در جنگ اُحُد این بود که ابلیس فریاد کرد:«محمّد (صلی الله علیه و آله) کشته شد...» و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در آن ساعت در بین مردم پنهان بود و او را نمی‌دیدند.⁽¹⁾

علی بن ابراهیم قمّی در تفسیر خود گوید:

مقصود از «اِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ اَنْ تَفْشَلا»عبد الله بن ابیّ و اصحاب و قوم او هستند.

و در مجمع البیان از امام باقر و امام صادق(علیهما السلام) نقل شده است که:

مقصود بنو سلمة و بنو حارثه حیّان از انصار بودند که ضعف و ناتوانی و ترس پیدا کردند و برای جنگ خارج نشدندورسول خدا(صلی الله علیه و آله)را یاری نکردند وخداوند می‌فرماید : «وَ اللَّهُ وَلِیُّهُما وَ عَلَى اللَّهِ فَلْیَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ».⁽²⁾

و قیل هما بنو سلمة من الخزرج و بنو الحارثة من الاوس و کانا جناحی العسکر اَنْ تَفْشَلا ان تجبنا و تضعفا وَ اللَّهُ وَلِیُّهُما ناصرهما وَ عَلَى اللَّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ فلیعتمدوا علیه فی

الکفایة.

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 123 الی 129

متن:

وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللهُ بِبَدْرٍ وَ اَنْتُمْ اَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ اِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنینَ

اَلَنْ یَكْفِیَكُمْ اَنْ یُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلینَ بَلى اِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ یَاْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هذا یُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمینَ وَ ما جَعَلَهُ اللهُ اِلّا بُشْرى لَكُمْ وَ لِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ وَ مَا النَّصْرُ اِلّا مِنْ عِنْدِ اللهِ الْعَزیزِ الْحَكیمِ لِیَقْطَعَ طَرَفًا مِنَ الَّذینَ كَفَرُوا اَوْ یَكْبِتَهُمْ فَیَنْقَلِبُوا خائِبینَ لَیْسَ لَكَ مِنَ اْلاَمْرِ شَیْءٌ اَوْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ اَوْ یُعَذِّبَهُمْ فَاِنَّهُمْ ظالِمُونَ وَ للَّهِِ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی اْلاَرْضِ یَغْفِرُ لِمَنْ یَشاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشاءُ وَ اللهُ غَفُورٌ رَحیمٌ

لغات:

«بَدر»منطقه‌ی بدر بین مکّه و مدینه است، و به علّت آن را بدر گفتند که درآن جا آبی بود از مردی به نام بدر و منطقه به نام او ثبت شده است. و بعضی گفتهاند: بدر به معنای تمام است و هر چیز تمام و کامل را بدر گویند،و بدر آسمان به خاطر تمام بودن آن است.«كفاك هذا الامر»یعنی حسبک،و فرق بین اکتفا و استغناء این است که«اكتفاء»تامین نیاز است و«استغناء» به معنای تامین نیاز و وسعت است. «اِمداد» به معنای کمک پیاپی می‌باشد، و «مدّ در سیر» به معنای استمرار در سیر است، و یقال:مدّه فی الشرّ و امّده فی الخیر. «اصل الفور» به معنای فور قدر و غلیان آن است، وفورة الغضب جوش آمدن خشم است، و«فوّاره» فوران آب است، و «جاء علی الفور» یعنی تا مطلب گرم بود آ» د، و بعضی گفته‌اند: فور و فوری به معنای به سرعت به طرف مقصد رفتن است.

ترجمه:

تردیدی نیست که خداوند شما را در جنگ بدر با آن که ناتوان بودید یاری نمود، پس از خدا بترسید تا شاکر باشید (122) به یاد بیاور هنگامی را که تو [ای رسول من!]

به مومنان می‌گفتی: آیا برای شما کافی نیست که خداوند سه هزار نفر از ملائکه را به کمک شما بفرستد؟(123)آری اگر صبر کنید وپرهیزکار باشید و آنان یک‌باره بر شما بتازند خداوند پنچ هزار از ملائکه را با سیمای خاصّ به کمک شما خواهد فرستاد (125) و این کمک و امداد را خداوند جز برای بشارت و اطمینان قلوب شما انجام نمی‌دهدو[گر نه همواره] یاری و کمک تنها از ناحیه خداوند عزیز و حکیم است.(126) و این یاری خداوند برای این بود که عدّه‌ای از دشمنان کشته و اسیر شوند و صولت آنان شکسته شود و با حال شکست و نا امیدی به محل خود بازگرداند (127) این در اختیار تو نیست که خدا آنان را ببخشد و یا عذاب کند چرا که آنان ستم‌کار هستند (128) و آن‌چه در آسمان‌ها و زمین است ملک خداست و همه‌ی چیزها به امر اوست، او هر که را بخواهد می‌بخشد و هر که را بخواهد عذاب می‌کند و او بخشنده و مهربان است. (129)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

امام صادق(علیه السلام) درباره‌ی آیه‌ی «وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَ اَنْتُمْ اَذِلَّةٌ» فرمود:

آنان ذلیل نبودند در حالی که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بین آنان بود! و نزول این آیه چنین بوده است: «و انتم ضعفاء».⁽¹⁾

ابوبصیر این آیه را نزد امام صادق(علیه السلام) «وَ اَنْتُمْ اَذِلَّةٌ» قرائت نمود، و امام(علیه السلام) فرمود:

این‌گونه این آیه نازل نشده است، بلکه نزول آن چنین بوده: «وانتم قلیل».⁽²⁾

و در روایت دیگری فرمود:

هرگز خداوند رسول خود(صلی الله علیه و آله) را ذلیل ننموده است.⁽¹⁾

وَ اَنْتُمْ اَذِلَّةٌ» قال: لیس هکذا انزله الله ما اذل الله رسوله قط انما انزلت و انتم قلیل. [همان]

مرحوم فیض گوید:

در زیادی از اخبار اهلالبیت(علیهم السلام) آمده که مسلمانان در جنگ بدر فقط 313 نفر بوده‌اند.

در تفسیر عیّاشی از امام باقر(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

ملائکه‌ای که در جنگ بدر به کمک مسلمانان آمدند دارای عمّامه‌های سفید بودند،«مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمینَ».⁽²⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

آن ملائکه‌ای که در جنگ بدر حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله)را یاری کردند هنوز به آسمان نرفته و نخواهند رفت تا حضرت صاحب الامر(علیه السلام) را یاری نمایند و آنان پنج هزار نفر هستند.⁽³⁾

امام باقر(علیه السلام) آیه‌ی «لَیْسَ لَكَ مِنَ اْلاَمْرِ شَیْءٌ اَوْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ اَوْ یُعَذِّبَهُمْ فَاِنَّهُمْ ظالِمُونَ»را چنین قرائت نمود:«ان تتوب علیهم او تعذّبهم».⁽⁴⁾

و در روایت دیگری آمده که چون شخصی این آیه را «لَیْسَ لَكَ مِنَ اْلاَمْرِ شَیْءٌ» قرائت نمود، امام باقر(علیه السلام) فرمود:

آری، به خدا سوگند «انّ له من الامر شیئًا و شیئًا و شیئًا».

سپس فرمود:

تو اشتباه فهمیده‌ای و من به تو خبر می‌دهم که خداوند هنگامی که به پیامبر خود(صلی الله علیه و آله) فرمود، ولایت علی(علیه السلام) را اظهار کند، رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به فکر دشمنی قوم خود نسبت به او افتاد چرا که خداوند علی(علیه السلام)را در جمیع خصلت‌ها بر آنان فضیلت داد و حسد آنان نسبت به علی(علیه السلام)کار را بر رسول خدا (صلی الله علیه و آله)سخت نمود،از این رو خداوند به او فرمود:«لَیْسَ لَكَ مِنَ اْلاَمْرِ شَیْءٌ» یعنی امر ولایت علی(علیه السلام)به دست خداست و اوست که می‌خواهد علی(علیه السلام ) را وصیّ و ولیّ امر خود بعد از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) قرار بدهد.

سپس امام باقر(علیه السلام) به آن شخص فرمود:

چگونه می‌توان گفت:«لیس له من الامر شیء»در حالی که خداوند حلال و حرام را به او تفویض نموده و می‌فرماید: «ما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا».⁽¹⁾

و در سخن دیگری امام باقر(علیه السلام) فرمود:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله)حریص بر این بود که علی(علیه السلام)بعد از او ولیّ و امیر مردم باشد و کسی با او نزاع نکند و لکن خداوند چنین چیزی را نخواسته بود[یعنی نخواسته بود که منازعی برای علی(علیه السلام) نباشد] از این رو خداوند به رسول خود(صلی الله علیه و آله)فرمود: «لیس لك من الامر شیء یا محمّد الامر الیّ فی علیّ وفی غیره».

سپس فرمود:

ای محمّد! آیا من در کتاب خود بر تو نازل نکردم: «الم * اَحَسِبَ النّاسُ اَنْ یُتْرَكُوا اَنْ یَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ...» پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) کار علی(علیه السلام) را به خدا واگذار نمود.⁽¹⁾

مولف گوید:

در صدر آیات این بخش سخن از جنگ بدر و نزول ملائکه برای یاری رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به میان آمده از این رو باید اشاره‌ای به ماجرای جنگ بدر و پیروزی مسلمانان و شکست لشکر قریش بشود.

ماجرای جنگ بدر

جنگ بدر در سال دوم هجری در روز هفدهم ماه رمضان واقع شد و در شب هفدهم لشکر اسلام با لشکر مشرکین در منطقه بدر مقابل یک‌دیگر قرار گرفتند.در این جنگ سه هزار ملک در آن شب از آسمان نازل شدند، هزار نفر تحت فرماندهی جبرییل بودند و هزار نفر تحت فرماندهی میکاییل و هزار نفر تحت فرماندهی اسرافیل و در روایات آمده که آنان دارای عمّامه‌های سفید بودند که دو تحت الحنک داشت یکی از جلو و دیگری از پشت.

و در روایات آمده که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در شب اوّل جنگ بدر فرمود:

چه کسی امشب برای ما از چاه بدر آب می‌آورد؟

پس احدی جرئت آن را نداشت چرا که هوا بسیار سرد و تاریک بود و باد شدیدی می‌وزید و مردم از مشرکین نیز هراس داشتند.آری علی(علیه السلام)فقط اظهار آمادگی نمود و مشکی با خود برداشت و به طرف چاه بدر رفت و چون طنابی با خود نداشت داخل چاه رفت و مشک خود را پر از آب نمود و خارج شد؛ و چون خدمت رسول خدا(صلی الله علیه و آله)

آمد آن حضرت فرمود: «برای چه این قدر آمدن تو طولانی شد؟»

امیرالمؤمنین(علیه السلام) عرضه داشت:

بادهای سختی در راه می‌وزید و من سه مرتبه ناچار شدم که بنشینم تا هوا آرام شود.رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

آری، باد اوّل جبرییل بود با هزار ملک و باد دوم میکاییل بود با هزار ملک و باد سوم اسرافیل بود با هزار ملک و آنان مامور بودند که بر تو سلام کنند و سپس به یاری تو بیایند.⁽¹⁾

از این رو گفته‌اند: امیرالمؤمنین(علیه السلام) در یک شب سه هزار و سه فضیلت پیدا کرد و سیّد حمیری شاعر مخلص اهلالبیت(علیهم السلام) در این باره گوید:

ذَاکَ الَّذِی سَلَّمَ فِی لَیْلَةٍ

عَلَیْهِ مِیکَالُ وَ جِبْرِیلُ

مِیْکَالُ فِی اَلْفٍ وَ جِبْرِیلُ فِی

اَلْفٍ وَ یَتْلُوهُمْ سَرَافِیلُ

لَیْلَةَ بَدْرٍٍ مَدَدًا اُنْزِلُوا

کَاَنَّهُمْ طَیْرٌ اَبَابِیلُ

فَسَلَّمُوا لَمَّا اَتَوْا حَذْوَهُ

وَ ذَاکَ اِعْظَامٌ وَ تَبْجِیل

و آیه‌ی«اَلَنْ یَكْفِیَكُمْ اَنْ یُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلینَ»مربوط به جنگ بدر است و دلالت دارد که ملائکه صورت انسان پیدا کردند و نزول و هبوط و عروج داشتند، همان‌گونه که به صورت انسان بر حضرت ابراهیم و لوط(علیهما السلام) برای بشارت به اسحاق و هلاک نمودن قوم لوط(علیه السلام) نازل شدند و نیز بر داود(علیه السلام) برای امتحان او و نیز دو ملک هاروت و ماروت برای جلوگیری از سحر ساحران آمدند و ملک فطرس با چهار هزار ملک برای تبرّک و یاری امام حسین(علیه السلام) آمدند و نزول آنان طبق روایات برای حمایت از امام زمان حضرت بقیة الله؟عج؟ ادامه خواهد داشت.⁽¹⁾

حاصل این که آیات زیادی درباره‌ی جنگ بدر نازل شده است و در برخی از

آن‌ها اشاره به جنگ اُحُد نیز شده است و لکن در این آیه فقط،کلمه‌ی بدر ذکر شده و در آیات دیگر احوال مشرکین و وضع مسلمانان و ابتلائات آنان و یاری خداوند بیان شده است مانند آیات 12 و 13 آل‌عمران:«قُلْ لِلَّذینَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَ تُحْشَرُونَ اِلى جَهَنَّمَ وَ بِئْسَ الْمِهادُ * قَدْ كانَ لَكُمْ آیَةٌ فی فِئَتَیْنِ الْتَقَتا فِئَةٌ تُقاتِلُ فی سَبیلِ اللَّهِ وَ اُخْرى كافِرَةٌ یَرَوْنَهُمْ

مِثْلَیْهِمْ رَاْیَ الْعَیْنِ وَ اللَّهُ یُؤَیِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ یَشاءُ اِنَّ فی ذلِكَ لَعِبْرَةً ِلاُولِی اْلاَبْصارِ» و آیه‌ی 77 و 78 نساء: «اَلَمْ تَرَ اِلَى الَّذینَ قیلَ لَهُمْ كُفُّوا اَیْدِیَكُمْ وَ اَقیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ فَلَمّا كُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقِتالُ اِذا فَریقٌ مِنْهُمْ یَخْشَوْنَ النّاسَ كَخَشْیَةِ اللَّهِ اَوْ اَشَدَّ خَشْیَةً وَ قالُوا رَبَّنا لِمَ كَتَبْتَ عَلَیْنَا الْقِتالَ لَوْ لا اَخَّرْتَنا اِلى اَجَلٍ قَریبٍ قُلْ مَتاعُ الدُّنْیا قَلیلٌ وَ اْلآخِرَةُ خَیْرٌ لِمَنِ اتَّقى وَ لا تُظْلَمُونَ فَتیلًا * اَیْنَما تَكُونُوا یُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَ لَوْ كُنْتُمْ فی بُرُوجٍ مُشَیَّدَةٍ وَ اِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ یَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ اِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ یَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلُّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَما لِهؤُلاءِ الْقَوْمِ لا یَكادُونَ یَفْقَهُونَ حَدیثًا» و آیات 1 تا 9 سوره‌ی انفال: «یَسْئَلُونَكَ عَنِ اْلاَنْفالِ... الی قوله: وَ اِذْ یَعِدُكُمُ اللَّهُ اِحْدَى الطّائِفَتَیْنِ اَنَّها لَكُمْ... الی قوله: اِذْ تَسْتَغیثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجابَ لَكُمْ... الی قوله:اِذْ یُوحی رَبُّكَ اِلَى الْمَلائِكَةِ اَنّی مَعَكُمْ فَثَبِّتُوا الَّذینَ آمَنُوا سَاُلْقی فی قُلُوبِ الَّذینَ كَفَرُوا الرُّعْبَ فَاضْرِبُوا فَوْقَ اْلاَعْناقِ وَ اضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنانٍ... الی قوله: فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَ لكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ وَ ما رَمَیْتَ اِذْ رَمَیْتَ وَ لكِنَّ اللَّهَ رَمى وَ لِیُبْلِیَ الْمُؤْمِنینَ مِنْهُ بَلاءً حَسَنًا ا... اِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ وَ اِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَیْرٌ لَكُمْ وَ اِنْ تَعُودُوا نَعُدْ وَ لَنْ تُغْنِیَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَیْئًا وَ لَوْ كَثُرَتْ وَ اَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنین»

و آیات 36 تا 38 و 41 تا 51 و 67 تا 71 این سوره نیز مربوط به جنگ بدر است و نیز آیه‌ی 19 سوره‌ی حج درباره‌ی این جنگ می‌باشد که هر کدام در جای خود بیان خواهد شد.

و علّت امدادهای غیبی خداوند در این جنگ این بوده که مسلمانان در سال دوم

هجری بسیار در مضیقه مالی بودند و نیروی مومن شایسته‌ای که بتوانند مقابل کفّار و مشرکین مکّه قرار بگیرند نداشتند چرا که پس از هجرت به مدینه اموالشان به دست

مشرکین قرار گرفته بود از این رو رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آنان را بسیج نمود تا با قافله مشرکین که برای تجارت، به طرف مکّه باز می‌گشتند و اموال زیادی در اختیار آنان بود روبه رو شوند و آن اموال را به جای اموال خود بگیرند و این منتهی به جنگ بدر شد و گر نه مسلمانان در این جنگ تنها دو عدد اسب و هفتاد شتر در اختیار داشتند و در لشکر قریش چهار صد اسب و نیروی رزمی فراوانی بود از این رو مشرکین نیروی مسلمانان را ناچیز دیدند و خداوند در این جنگ پیامبر خود(صلی الله علیه و آله) را با نیروهای غیبی مدد نمود و از مسلمانان تنها چهارده نفر کشته شدند و از مشرکین هفتاد نفر از سران کشته شدند و هفتاد نفر اسیر گردیدند و این از عبرت‌های تاریخ به شمار رفت.⁽¹⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 130 الی 136

متن:

یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَاْكُلُوا الرِّبَوا اَضْعافًا مُضاعَفَةً وَ اتَّقُوا اللهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ وَ اتَّقُوا النّارَ الَّتی اُعِدَّتْ لِلْكافِرینَ وَ اَطیعُوا اللهَ وَ الرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ وَ سارِعُوا اِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ اْلاَرْضُ اُعِدَّتْ لِلْمُتَّقینَ الَّذینَ یُنْفِقُونَ فِی السَّرّاءِ وَ الضَّرّاءِ وَ الْكاظِمینَ الْغَیْظَ وَ الْعافینَ عَنِ النّاسِ وَ اللهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنینَ وَ الَّذینَ اِذا فَعَلُوا فاحِشَةً اَوْ ظَلَمُوا اَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَ مَنْ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ اِلّاَ اللهُ وَ لَمْ یُصِرُّوا عَلى ما فَعَلُوا وَ هُمْ یَعْلَمُونَ اُولئِكَ جَزاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ جَنّاتٌ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا اْلاَنْهارُ خالِدینَ فیها وَ نِعْمَ اَجْرُ الْعامِلینَ

لغات:

«كَظْم»به معنای محکم کردن و بستن سر مشک است،و«كظمت القِرْبة»یعنی مشک را پر از آب کردم و سر آن را بستم، و به این خاطر به کسی که خشم و اندوه او را پر کرده،کظیم و مکظوم گویند،و«كاظم»به کسی گویند که خشم خود را فرو می‌برد و انتقام نمی‌گیرد، و فرق بین غیظ و غضب این است که غضب ضدّ رضا است و به معنای اراده‌ی انتقام از کسی است که مستحق غضب و انتقام می‌باشد و غیظ چنین نیست، چرا که غیظ هیجان طبع به خاطر برخورد با معاصی و... می‌باشد، و لذا غضب الله علی الکفّار صحیح است و لکن غیاظ من الکفّار صحیح نیست. «فاحشة» از فحش به معنای قُبح عظیم است، و هر چه از حد خود بگذرد را فاحش گویند. «اصرار» از شدّت است، و «صَرّ» و «صُرّة» سرمای شدید است، و اصرار بر گناه شدّت ارتباط با آن است، و بعضی گفتهاند: اصل اصرار از ثبات است و ادامه‌گناه ثابت ماندن بر آن است.

ترجمه:

ای کسانی که ایمان آورده‌اید،چند برابر،ربا خواری نکنید و از خدا بترسید تا شاید رستگار شوید(130)و بترسید از آتشی که برای کافران آماده شده است.(131)و از خداو رسول او اطاعت کنید تا شاید به شما ترحّم شود(132)و برای رسیدن به آمرزش پروردگارتان و بهشتی که پهنای آن آسمان‌ها و زمین است و برای اهل تقوا آماده شده بکوشید (133) اهل تقوا کسانی اند که اموال خود را در سختی و آسایش انفاق می‌کنند و خشم خود را فرو می‌برند و از مردم گذشت می‌کنند و خداوند نیکوکاران را دوست می‌دارد (134) آنان که چون عمل زشتی انجام دهند و یا به خود ستم کنند،خدا را به یاد می‌آورند و نسبت به گناهان خود استغفار می‌نمایند؛ آیا جز خداوند، کسی می‌تواند گناهان را ببخشد؟! و افرادی که دانای به زشتی گناه شده‌اند [و توبه نموده‌اند] باز به گناهان [پیشین] خود روی نمی‌آورند (135) پاداش چنین کسانی آمرزش خداوند و

بهشتی خواهد بود که نهرهایی در زیر آن جاری است و آنان در آن جاوید خواهند بود و این نیکو پاداشی است برای عمل کنندگان (136)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

خداوند رباخوار و ربادهنده و کاتب و دو شاهد آن را لعنت نموده است...⁽¹⁾

در تفسیر قمّی آمده که شخصی به امام صادق(علیه السلام) گفت:

خداوند می‌فرماید:«یَمْح-َقُ اللَّهُ الرِّبا وَ یُرْبِی الصَّدَقاتِ»⁽²⁾و ما می‌بینیم که مال رباخوار فراوان می‌شود؟!

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

اگر مال او زیاد می‌شود، دین او نابود می‌گردد.⁽³⁾

امام صادق(علیه السلام) نیز فرمود:

گناه یک درهم از ربا نزد خداوند بزرگ‌تر از هفتاد زنا می‌باشد که همه آن‌ها با محارم در داخل کعبه انجام شود.⁽⁴⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

کسی که ربا بخورد خداوند به همان اندازه شکم او را از آتش جهنّم پر می‌کند و اگربه وسیله‌ی ربا مالی را به دست بیاورد [و با آن عمل خیری انجام بدهد] خداوند هیچ عملی را از او نمی‌پذیرد و تا زمانی که قیراطی از ربا نزد او باشد مورد لعنت خدا و ملائکه خواهد بود.⁽¹⁾

و فرمود: «بدترین درآمدها درآمد از راه رباست.»⁽²⁾

و در تفسیر مجمع البیان از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

علّت تحریم ربا این است که مردم رو به مکارم اخلاق بیاورند و به برادران خود قرض بدهند و اگر بدهکار در سختی بود به او مهلت بدهند و چیزی افزون از مال خود از اونخواهند. ⁽³⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) برای اصلاح دین و دنیای اصحاب خود فرمود:

«سارِعُوا اِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ اْلاَرْضُ اُعِدَّتْ لِلْمُتَّقینَ»و سپس فرمود:«به بهشت نمی‌رسید مگر با رعایت تقوا.»⁽⁴⁾

و فرمود:«مقصود از«سارِعُوا اِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ»سرعت بر انجام واجبات است.»⁽¹⁾

امام جعفر صادق(علیه السلام) در تفسیر آیه‌ی«وَ الْكاظِمینَ الْغَیْظَ وَ الْعافینَ عَنِ النّاسِ وَ اللَّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنینَ»فرمود:«هیچ بنده‌ای از بندگان خدا خشم خود را فرو نمی‌برد جز آن که

خداوند بر عزّت او در دنیا و آخرت می‌افزاید.»⁽²⁾

و در سخنی دیگر فرمود:«خداوند قلب او را در قیامت از خشنودی خود پر می‌نماید.»⁽³⁾

و فرمود:

اگر در کسی سه خصلت باشد خصلت‌های ایمان در او کامل شده است: 1. کسی که بر ظلم [برادران دینی خود] صبر کند؛ 2. کسی که برای خدا خشم خود را فرو ببرد؛ 3. کسی که عفو و گذشت داشته باشد.

سپس فرمود:

چنین کسی را خداوند بدون حساب داخل بهشت می‌کند و به او حقّ شفاعت جمعیّتی مانند دو قبیله‌ی بزرگ عرب: ربیعه و مضر را می‌دهد.⁽⁴⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله)در تفسیر آیه‌ی«وَ الْكاظِمینَ الْغَیْظَ وَ الْعافینَ عَنِ النّاسِ وَ اللَّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنینَ»فرمود:«چنین کسانی در امّت من کمیاب اند مگر آنان که مورد عصمت خدا باشند و لکن در امّت‌های پیشین فراوان بوده‌اند.»⁽¹⁾

روایت‌شده که:

کنیز امام سجّاد(علیه السلام)برای وضو آب روی دست آن حضرت می‌ریخت ناگهان ظرف آب رها شد و دست مبارک آن حضرت را پاره کرد و چون امام(علیه السلام) به او نظر نمود، کنیز گفت:خداوند می‌فرماید:«وَ الْكاظِمینَ الْغَیْظَ»پس امام(علیه السلام)به او فرمود:خشم خود را فرو بردم.

کنیز گفت:خداوند می‌فرماید:«وَ الْعافینَ عَنِ النّاسِ»و امام(علیه السلام)فرمود:[تو را عفو نمودم] خدا از تو بگذرد.

کنیز گفت:«وَ اللَّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنینَ»و امام(علیه السلام)به او فرمود: من تو را در راه خدا آزاد نمودم به هر کجا می‌خواهی برو.⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام)در تفسیر آیه‌ی«وَ الَّذینَ اِذا فَعَلُوا فاحِشَةً اَوْ ظَلَمُوا اَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ» فرمود:

هنگامی که این آیه نازل شد ابلیس بر بالای یکی از کوه‌های مکّه به نام کوه ثور رفت و با صدای بلند فرزندان خود را طلب نمود و چون گرد او جمع شدند گفتند: ای آقای ما برای چه ما را صدا زدی؟ ابلیس گفت: این آیه نازل شده [و مردم را به استغفار دعوت نموده و وعده‌ی عفو به آنان داده است] شما چه می‌توانید بکنید؟

پس یکی از بزرگان از فرزندان ابلیس گفت:من چنین و چنان می‌کنم و ابلیس گفت:تو این گونه نمی‌توانی [مردم را از این وعده خدا محروم کنی] دیگری نیز برخاست و چیزی گفت و ابلیس گفت:تو نیز نمی‌توانی.تا این که وسواس خنّاس گفت: من می‌توانم. ابلیس گفت: از چه راهی؟ وسواس خنّاس گفت: آنان را به وعده‌ی رحمت خدا و امید آمرزش امیدوار می‌کنم تا وارد گناه شوند و چون وارد گناه شدند استغفار را از یاد آنان می‌برم.

پس ابلیس گفت:تو توانایی آن را داری و او را تا قیامت مامور به این کار نمود.⁽¹⁾

قصّه‌ی جوان گنهکار و آمرزش خداوند

در کتاب امالی صدوق;در تفسیر آیه‌ی«وَ الَّذینَ اِذا فَعَلُوا فاحِشَةً اَوْ ظَلَمُوا اَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللّٰهَ...» از عبد الرحمان بن غنم دوسی نقل شده که گوید: معاذ بن جبل با چشم

گریان وارد بر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) شد و پس از ادای سلام رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به او فرمود: «ای معاذ برای چه گریه می‌کنی؟»

معاذ گفت:«یا رسول اللهجوان زیبایی بر جوانی خود مانند مادر فرزند مرده گریه می‌کند و اجازه‌ی دخول می‌خواهد.»

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «بگو داخل شود.»

چون داخل شد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «ای جوان برای چه گریه می‌کنی؟»

جوان گفت:«چگونه گریه نکنم در حالی که من گناهانی کرده‌ام که اگر خدا بخواهد به برخی از آن‌ها مرا مواخذه کند مستحقّ دوزخ خواهم بود و من می‌دانم که او چنین خواهد

نمود و هرگز مرا نخواهد بخشید.»

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «آیا به خدا مشرک شده‌ای؟»

جوان گفت: «پناه به خدا می‌برم که به خدای خود مشرک باشم.»

فرمود: «آیا بی‌گناهی را کشته‌ای؟»

جوان گفت: «کسی را نکشته‌ام.»

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «خدا گناهان تو را می‌بخشد گر چه مانند کوه‌های بزرگ باشد.»

جوان گفت: «گناهان من از کوه‌ها بزرگ‌تر است.»

رسول خدا(صلی الله علیه و آله)فرمود:«خداوند گناهان تو را می‌بخشد گرچه به اندازه‌ی سر تاسر زمین و دریاها و رمل‌ها و درخت‌ها و مردم و مخلوق روی زمین باشد.»

جوان گفت: «گناهان من بیش از این‌هاست.»

رسول خدا(صلی الله علیه و آله)فرمود:«خداوند گناهان تو را می‌بخشد گرچه به اندازه‌ی آسمان‌ها و ستاره‌ها و عرش و کرسی باشد.»

امام باقر(علیه السلام) در تفسیر«وَ لَمْ یُصِرُّوا عَلى ما فَعَلُوا وَ هُمْ یَعْلَمُونَ»فرمود:«اصرار این است که کسی گناهی را انجام بدهد و استغفار نکند و در فکر توبه نیز نباشد.»⁽¹⁾

ابوبصیر می‌گوید: امام صادق(علیه السلام) می‌فرمود: «به خدا سوگند خداوند هیچ طاعتی را از بنده خود قبول نمی‌کند،اگر بر یکی از گناهان اصرار داشته باشد.»⁽²⁾

و در سخن دیگری فرمود:

با اصرار، هیچ گناهی صغیر نیست و با استغفار هیچ گناه کبیره‌ای وجود نخواهد داشت.⁽³⁾

و فرمود:«با اصرار بر گناه کسی از گناه خارج نمی‌شود کما این که بدون اقرار به گناه

کسی آمرزیده نمی‌شود.»⁽⁴⁾

و فرمود:«هیچ بنده‌ای از گناه خود پشیمان نمی‌شود جز آن که خداوند قبل از استغفار،او را می‌بخشد و هیچ نعمتی به بنده‌ای داده نمی‌شود که او آن را داده‌ی خدا بنداند، مگرآن که خداوند او را می‌آمرزد قبل از آن که شکر و حمد خدا را به جای آورد.»⁽⁵⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 137 الی 143

متن:

قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسیرُوا فِی اْلاَرْضِ فَانْظُروا كَیْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبینَ هذا بَیانٌ لِلنّاسِ وَ هُدًى وَ مَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقینَ وَ لا تَهِنُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ اَنْتُمُ اْلاَعْلَوْنَ اِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنینَ اِنْ یَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَ تِلْكَ اْلاَیّامُ نُداوِلُها بَیْنَ النّاسِ وَ لِیَعْلَمَ اللهُ الَّذینَ آمَنُوا وَ یَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ وَ اللهُ لا یُحِبُّ الظّالِمینَ وَ لِیُمَحِّصَ اللهُ الَّذینَ آمَنُوا وَ یَمْحَقَ الْكافِرینَ اَمْ حَسِبْتُمْ اَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّا یَعْلَمِ اللهُ الَّذینَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَ یَعْلَمَ الصّابِرینَ وَ لَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ اَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَاَیْتُمُوهُ وَ اَنْتُمْ تَنْظُرُونَ

لغات:

«سنّت» طریقه و روشی است که از ناحیه‌ی خدا و رسول او(صلی الله علیه و آله) تعین شده تا مردم به آن اقتدا کنند و اصل«سنّت»استمرار در جهتی است.«سنّ الماء»یعنی آب را ازظرف سرازیر نمود،و«سَنَّ السكّین»یعنی کارد را فشار داد تا ببرد،و«سُنَن»جمع سنّت و «سَنَن» استمرار طریقه و روش است. «عاقبت» به معنای پایان کار و نتیجه‌ی عمل است، و آخرت به این معنا نیست. «موعظه» سخنی است که قلب را نرم می‌کند و انسان از خطر پرهیز می‌کند؛ و بعضی گفتهاند:«موعظة»سخنی است که سبب رغبت به خیر و پرهیز از گناه و خطا باشد، و فرق بین تمنّی و اراده این است که اراده از افعال قلوب است و تمنّی سخن گوینده است که می‌گوید:ای کاش آن‌گونه نبود و ای کاش چنین نبود.

ترجمه:

قبل از شما سنت‌هایی[از ناحیه‌ی خداوند درباره‌ی امّت‌های پیشین]گذشت.پس شما روی زمین به گردید و عاقبت تکذیب کنندگان [پیامبران خدا] را بیابید (137) این قرآن برای همه‌ی مردم بیان است و برای متّقین، هدایت و موعظه است.(138) پس شما [به خاطر جنگ اُحُد از جهاد]سست نشوید و[به خاطر کشته‌های خود]اندوهی پیدا نکنید در حالی که شما شاْن بالایی[نسبت به دشمنان‌تان] دارید اگر مومن باشید(139) اگر شما جراحت [و دردی در احد]پیدا کردید،دشمنان شما نیز همانند شمابودند و ما این ایّام [پیروزی و شکست]را بین مردم تبادل می‌کنیم تا [آزمایشی برای آنان باشد و] اهل ایمان شناخته شوند و گروهی را خداوند به فیض شهادت برساند و خدا ستم‌کاران را دوست نمی‌دارد (140) و این برای این است که خداوند اهل ایمان را پاک کند و کافران را هلاک نماید (141) آیا شما گمان کرده‌اید که داخل بهشت می‌شوید بدون آن که وضع مجاهدان و صابران شما روشن شود؟! (142) شما از پیش آرزوی شهادت می‌کردید و اکنون آن را مشاهده نمودید. (143)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

هشام بن عبد الملک به پدرم امام باقر(علیه السلام) گفت: چگونه علی(علیه السلام) ادعای علم غیب می‌کرد در حالی که به خدا سوگند هیچ کس بر علم خدا آگاه نیست؟! پس پدرم به او فرمود:

خداوند بر پیامبر خود(صلی الله علیه و آله) کتابی فرستاد و در آن کتاب دانش هر چه بوده و خواهد بود را تا قیامت بیان نمود،چنان که در آیه‌ی«وَ نَزَّلْنا عَلَیْكَ الْكِتابَ تِبْیانًا لِكُلِّ شَیْءٍ» و آیه‌ی «هذا بَیانٌ لِلنّاسِ وَ هُدًى وَ مَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقینَ» و آیه‌ی «وَ كُلَّ شَیْءٍ

اَحْصَیْناهُ فی اِمامٍ مُبینٍ »و آیه‌ی«ما فَرَّطْنا فِی الْكِتابِ مِنْ شَیْءٍ»وآیه‌ی«وَ ما مِنْ غائِبَةٍ فِی السَّماءِ وَ اْلاَرْضِ اِلّا فی كِتابٍ مُبینٍ» این معنا را روشن بیان نموده است.

و به رسول خود(صلی الله علیه و آله) نیز وحی نمود که دانش هر چیز پنهان و آشکاری را از علی(علیه السلام)دریغ ندارد و همه‌ی آن‌ها را به علی(علیه السلام) بگوید و به او دستور داد تا پس از او قرآن را جمع آوری نماید و مراسم غسل وتکفین او را علی(علیه السلام) انجام بدهد نه دیگران...

تا این که فرمود:علی از من است و من از علی هستم...و به اصحاب خود فرمود: علی(علیه السلام) با تفسیر و تاویل قرآن می‌جنگد و من با تنزیل قرآن جنگیدم و فرمود: تفسیر و تاویل قرآن کلّا نزد علی(علیه السلام)می‌باشد[و این مخصوص به اوست]وبه همین خاطربه اصحاب خود فرمود: «اقضاكم علیّ»و عمر نیز بارها گفت: «لولا علیّ لهلك عمر».⁽¹⁾

علی بن ابراهیم قمّی در تفسیر آیه‌ی «اِنْ یَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ...»گوید:

قریش پس از جنگ اُحُد و بازگشت به طرف مکّه توطئه کردند و تصمیم گرفتند که بازگردند و به مدینه حمله کنند.

از این رو رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «چه کسی از شما برای ما خبر از قریش می‌آورد.»پس احدی پاسخ نداد، جز علی(علیه السلام) که عرض کرد: «من از آنان برای شما خبر خواهم آورد.»

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: «اگر دیدی آنان بر شتران خود سوارند، مقصد آنان مکّه است؛و اگر دیدی بر اسبان خود سوارند، مقصد آنان مدینه است.»

سپس فرمود:«به خدا سوگند اگر قصد مدینه داشته باشند،با خدا به جنگ آنان خواهم رفت.»

پس علی(علیه السلام) با تمام زخم‌ها و دردهایی که داشت خود را به قریش رساند و دید آنان بر شتران خود سوارند و اسب‌ها را رها کرده‌اند. پس نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آمد و این خبر را به او داد.

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:«آنان قصد مکّه دارند.»از سویی جبرییل پس از ورود رسول خدا(صلی الله علیه و آله)به مدینه بر آن حضرت(صلی الله علیه و آله) نازل شد و گفت:

«ای محمّد!خداوند به تو دستور می‌دهد که آنان را تعقیب کنی و تنها کسانی که زخمی هستند با تو حرکت کنند.»

پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) این خبر را به مهاجرین و انصار رساند و فرمود:

ما مامور به تعقیب قریش هستیم و هر کس زخمی ندارد باید در مدینه بماند.

پس زخمی‌ها بر زخم‌های خود مرحم گذاردند و آماده‌ی حرکت شدند و این آیه نازل شد:

«وَ لا تَهِنُوا فِی ابْتِغاءِ الْقَوْمِ اِنْ تَكُونُوا تَاْلَمُونَ فَاِنَّهُمْ یَاْلَمُونَ كَما تَاْلَمُونَ وَ تَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ ما لا یَرْجُونَ» و فرمود: «اِنْ یَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ...».

و چون رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به منطقه‌ی حمراء الاسد [هشت میلی مدینه] رسید، قریش در منطقه‌ی روحاء بودند و عکرمة بن ابی‌جهل و حارث بن هشام و عمرو بن عاص و خالد بن ولید می‌گفتند:

بر می‌گردیم و به مدینه حمله می‌کنیم؛ چرا که ما بزرگان آنان را کشته‌ایم.

پس مردی از مدینه نزد آنان آمد و گفت: «من محمّد و یارانش را در حمراء الاسد دیدم که با جدیّت به دنبال شما بودند.»

پس ابوسفیان گفت: «ما بر آنان با ظلم و ستم پیروز شدیم و به آنان ظلم کردیم و به خدا

سوگند هیچ قوم ستم‌کاری پیروز نخواهد شد.»

سپس به نعیم بن مسعود اشجعی که می‌خواست برای تهیّه‌ی غذا برای خانواده‌ی خود به مدینه برود گفت:«آیا می‌توانی به حمراء الاسد بروی و محمّد و یارانش را بیابی و کاری بکنی که آنان از ما دست بردارند؟ اگر چنین کنی من به اندازه‌ی ده شتر بار خرما و انگور خشک به تو خواهم داد.

نعیم گفت:«آری چنین کاری را می‌توانم بکنم.»پس فردای آن روز به حمراء الاسد رفت و به یاران رسول خدا(صلی الله علیه و آله) گفت: «به دنبال چه هستید؟»

گفتند: «به دنبال لشکر قریش.»

نعیم گفت:«برگردید که هم پیمانان قریش و عقب مانده‌ها به کمک لشکر قریش آمده‌اند و به زودی به طرف شما خواهند آمد.»

پس اصحاب رسول خدا(صلی الله علیه و آله)گفتند:«خداوند ما را کفایت می‌کند و او بهترین حامی ماست؛ و ما باکی از لشکر قریش نداریم.»

و جبرییل بر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نازل شد و گفت:

ای محمّد(صلی الله علیه و آله)! بازگرد، همانا خداوند قریش را ترسانید و آنان به طرف مکّه رفتند و باز نخواهند گشت.

آن گاه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به مدینه بازگشت و خداوند این آیات را بر او فرستاد:

«الَّذینَ اسْتَجابُوا للَّهِِ وَ الرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ ما اَصابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذینَ اَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَ اتَّقَوْا اَجْرٌ عَظیمٌ * الَّذینَ قالَ لَهُمُ النّاسُ»[یعنی نعیم بن مسعود]«اِنَّ النّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزادَهُمْ ایمانًا وَ قالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَكیلُ(173)فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَ اتَّبَعُوا رِضْوانَ اللَّهِ وَ اللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظیمٍ (174)»

و چون اصحاب رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از جنگ اُحُد به مدینه بازگشتند، به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) گفتند: «شما وعده‌ی پیروزی به ما دادید و این چه بود که بر سر ما آمد؟!»پس این آیه نازل شد:

«اَوَ لَمّا اَصابَتْكُمْ مُصیبَةٌ قَدْ اَصَبْتُمْ مِثْلَیْها قُلْتُمْ اَنّى هذا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اَنْفُسِكُمْ»⁽¹⁾

یعنی:«آیا هنگای که به شما مصیبتی رسید[در جنگ اُحُد]ودربدرشما دو برابر آن رابر دشمن خود وارد کردید، گفتید: برای چه این مصیبت به ما رسید؟بگو: آن از ناحیه‌ی خودتان بود [که از دستور پیبامبرتان پیروی نکردید].»

سپس گوید:

اصل ماجرا این بود که در جنگ بدر هفتاد نفر از قریش کشته شدند و هفتاد نفر اسیر شدند و اسیران نیز باید کشته می‌شدند؛ امّا انصار به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) عرض

کردند:«شما آنان را به ما ببخشید و ما فدیه‌ی آنان را می‌گیریم.»پس جبرییل نازل شد و گفت: «خداوند اجازه داده که آنان را آزاد کنید و فدیه بگیرید به شرط آن که در سال آینده به تعداد آنان [در احد] شهید شوید.»

پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله)این شرط را به آنان اعلان نمود و آنان راضی شدند و گفتند:«امسال فدیه می‌گیریم و تقویت می‌شویم و در سال آینده به همان اندازه شهید می‌شویم و داخل بهشت می‌گردیم.»

پس فدیه گرفتند و آنان را آزاد نمودند و در جنگ اُحُد هفتاد نفر از یاران آن حضرت(صلی الله علیه و آله) شهید شدند و این آیه نازل شد: «اَوَ لَمّا اَصابَتْكُمْ مُصیبَةٌ قَدْ اَصَبْتُمْ مِثْلَیْها قُلْتُمْ اَنّى هذا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اَنْفُسِكُمْ»یعنی:«این همان است که شما در روز بدر آن را پذیرفتید.»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام)در تفسیر«وَ لِیُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذینَ آمَنُوا وَ یَمْح-َقَ الْكافِرینَ»فرمود:به خدا سوگند غربال می‌شوید و جز به اندازه‌ی «اندر» از شما باقی نمی‌ماند.

گفتم: «اندر [و یا بیدر] چیست؟»

حضرت(علیه السلام) فرمود:

«اندر»این است که شخصی غذای آغشته به خاک را وارد خانه خود کند وهنگام استفاده همواره خاک‌ها را از آن جدا کند و مقداری را کنار ریزد و باز در آن خاک باشد و باز مقداری را که آمیخته به خاک است دور ریزد و این کار را سه بار تکرار کند تا مقدار کمی از غذای سالم برای او باقی بماند.⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام)در تفسیر آیه‌ی«اَمْ حَسِبْتُمْ اَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّا یَعْلَمِ اللَّهُ الَّذینَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَ یَعْلَمَ الصّابِرینَ» فرمود:

خداوند قبل آن که چیزی را در عالم ذرّ خلق کند داناتر به آن است،او قبل از آفرینش،مجاهد و غیر مجاهد مردم را می‌داند و مرگ آنان را نیز می‌داند و لکن مرگ آنان را تا زنده هستند بر ایشان آشکار نمی‌کند.⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام)در تفسیر آیه‌ی«وَ لَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ اَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَاَیْتُمُوهُ وَ اَنْتُمْ تَنْظُرُونَ» فرمود:

هنگامی که در جنگ بدر خداوند مقامات شهدا را به مومنین خبر داد، آنان علاقه به شهادت در راه خدا پیدا کردند و گفتند: خدایا قتال و جهادی برای ما قرار بده تا در آن به شهادت برسیم و به مقامات شهدا نایل شویم پس خداوند جنگ اُحُد را برای آنان پیش آورد و [لکن] آنان جز عدّه‌ی کمی به گفته خود ثابت نماندند[در حالی که قبلا آرزوی شهادت داشتند.] ⁽²⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 144 الی 145

متن:

وَ ما مُحَمَّدٌ اِلّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ اَفَاِنْ ماتَ اَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى اَعْقابِكُمْ وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُرَّ اللهَ شَیْئًا وَ سَیَجْزِی اللهُ الشّاكِرینَ وَ ما كانَ لِنَفْسٍ اَنْ تَمُوتَ اِلّا بِاِذْنِ اللهِ كِتابًا مُؤَجَّلًا وَ مَنْ یُرِدْ ثَوابَ الدُّنْیا نُؤْتِهِ مِنْها وَ مَنْ یُرِدْ ثَوابَ اْلآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها وَ سَنَجْزِی الشّاكِرینَ

لغات:

«محمّد»از حمد گرفته شده، و تحمید فوق حمد است، بنابراین «محمّد» جامع همه‌ی محامد است و خداوند پیامبر و حبیب خود را به دو اسم از اسماء خود یعنی محمّد و احمد گرامی داشته. حسان بن ثابت درباره‌ی آن حضرت گوید:

الم تر أنّ الله أرسل عبده

ببرهانه و الله أعلى و أمجد

فشقّ له من اسمه لیجلّه

فذو العرش محمود و هذا محمّد

نبیّ أتانا بعد یأسٍ و فترةٍ

من الرسل و الاوثان فی الارض تعبد

ترجمه:

محمّد(صلی الله علیه و آله)جز فرستاده‌ی خدا نیست،قبل از او نیز پیامبرانی آمده و در گذشته‌اند،آیا اگر او بمیرد و یا کشته شود شما[از اعتقاد خود دست بر می‌دارید و] به جاهلیّت باز می‌گردید؟ هر کس چنین کند هرگز زیانی به خدا نمی‌رساند و به زودی خداوند شاکرین و سپاس‌گزاران [نعمت‌های خود]را پاداش خواهد داد (144) هیچ جنبنده‌ای جز به

فرمان خدا نخواهد مرد و هر که را سرنوشت معیّنی است. هر کس پاداش دنیا را بخواهد

ما به او می‌دهیم و هر کس پاداش آخرت را بخواهد ما به او می‌دهیم و ما به زودی به سپاس گزاران پاداش خواهیم داد. (145)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

مرحوم کلینی در کتاب کافی با سند خود از امام باقر(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

مردم بعد از رحلت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از اسلام برگشتند و مرتد شدند، مگر سه نفر: مقداد بن اسود کندی، ابوذرّ غفاری و سلمان فارسی، رحمت خدا و برکات او بر آنان باد.

سپس فرمود:

و پس از مدّت کوتاهی عدّهای از مردم به اسلام بازگشتند و آن سه نفر معیار حق قرار گرفتند و از بیعت[با ابوبکر]امتناع ورزیدند تا زمانی که امیرالمؤمنین(علیه السلام)را به اجبار برای بیعت بردند، از این رو خداوند می‌فرماید: «وَ ما مُحَمَّدٌ اِلّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ اَفَاِنْ ماتَ اَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى اَعْقابِكُمْ».⁽¹⁾

ماتَ اَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى اَعْقابِکُمْ وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُرَّ اللَّهَ شَیْئًا وَ سَیَجْزِی اللَّهُ الشَّاکِرِین» [فروع کافی، ج 8، ص 245]

ابی‌المقدام گوید: به امام باقر(علیه السلام) گفتم:

عامّه [یعنی اهل تسنّن]گویند: هنگامی که مردم بر بیعت با ابوبکر اتّفاق کردند، کار آنان مورد رضایت خدا قرار گرفت و خداوند امّت محمّد(صلی الله علیه و آله) را بعد از رحلت

آن حضرت(صلی الله علیه و آله) در فتنه قرار نداد.

امام باقر(علیه السلام) فرمود:

آیا آنان قرآن را نمی‌خوانند که خداوند می‌فرماید:«وَ ما مُحَمَّدٌ اِلّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ اَفَاِنْ ماتَ اَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى اَعْقابِكُمْ»؟

گفتم: «آنان این آیه را به گونه‌ی دیگری تفسیر می‌کنند.»

امام باقر(علیه السلام) فرمود:

آیا خداوند از امّت‌های پیشین خبر نداده که آنان بعد از پیامبر خود با داشتن نشانه‌های روشن اختلاف نمودند چنان که می‌فرماید:«وَ آتَیْنا عیسَى ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّناتِ وَ اَیَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ اَ فَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ بِما لا تَهْوى اَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ فَفَریقًا كَذَّبْتُمْ وَ فَریقًا تَقْتُلُون».⁽¹⁾

ابن عبّاس گوید:امیرالمؤمنین(علیه السلام)در زمان رسول خدا(صلی الله علیه و آله)می‌فرمود :خداوند می‌فرماید:

«وَ ما مُحَمَّدٌ اِلّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ اَفَاِنْ ماتَ اَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى اَعْقابِكُمْ» و به خدا سوگند ما بعد از هدایت خدا به جاهلیّت باز نمی‌گردیم

و من بعد از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به خاطر دین خود جنگ خواهم نمود تا مرگم فرا رسد، به خدا سوگند، من برادر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و پسر عمّ و وارث او هستم و کسی از من سزاوارتر به او نیست.⁽¹⁾

و در تفسیر عیّاشی از امام باقر(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

مردم بعد از رسول خدا(صلی الله علیه و آله)از دین خدا مرتدّ شدند[چرا که خلافت امیر المؤمنین(علیه السلام) را انکار نمودند] مگر سه نفر: مقداد، ابوذر و سلمان، و پس از مدّت کوتاهی عدّه‌ای بازگشتند و معیار حق همان سه نفر بودند که از بیعت [با ابوبکر] خودداری کردند تا زمانی که امیرالمؤمنین(علیه السلام) را به اجبار برای بیعت از خانه بیرون بردند و این چیزی است که خداوند به آن خبر داده و می‌فرماید:«وَ ما مُحَمَّدٌ اِلّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ اَفَاِنْ ماتَ اَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى اَعْقابِكُمْ».⁽²⁾

اِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ اَفَاِنْ ماتَ اَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى اَعْقابِکُمْ وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلى

عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُرَّ اللَّهَ شَیْئًا وَ سَیَجْزِی اللَّهُ الشَّاکِرِین. [تفسیر عیّاشی، ج 1، ص 223]

عبد الصّمد بن بشیر گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

آیا می‌دانید رسول خدا(صلی الله علیه و آله)از دنیا رحلت نمود ویا کشته شد؟چرا که خداوند می‌فرماید: «اَفَاِنْ ماتَ اَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى اَعْقابِكُمْ»؟

سپس فرمود: «آن دو نفر او را مسموم نمودند.»

پس ما گفتیم:«آن دو و پدران‌شان بدترین خلق خدا بوده‌اند.»⁽¹⁾

در کتاب احتجاج نقل شده که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در خطبه‌ی غدیر فرمود:

ای مردم! من شما را بیم می‌دهم و انذار می‌کنم، همانا من رسول خدایم بین شما و قبل از من پیامبرانی آمده‌اند، آیا اگر من بمیرم و یا کشته شوم شما به جاهلیّت باز می‌گردید؟! پس بدانید که هر کس بعد از من به جاهلیّت بازگردد، آسیبی به خدا نمی‌رساند و زود است که خداوند به شکر گزاران پاداش نیکویی بدهد، اکنون آگاه باشید که بعد از من علی(علیه السلام) [در آیه‌ی فوق] موصوف به شکر و صبر است و فرزندان او نیز موصوف به شکر و صبر هستند.⁽²⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) در ضمن کلام طولانی خود فرمود:

این‌گونه نیست که هر کس از اهل قبله،اقرار به شهادتین بکند مومن باشد،چرا که منافقین نیز اقرار به شهادتین می‌کنند و لکن اهل‌بیت رسول خدا(صلی الله علیه و آله)را نسبت به آن‌چه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) درباره‌ی اهل‌بیت خود از آنان پیمان گرفت و دین خدا

و عزائم و براهین نبوّت خود را به وصیّ خویش سپرد، انکار نمودند و در باطن خود از آن کراهت داشتند و آن‌چه را که پیامبرشان در این باره تاکید و اصرار به آن

داشت [و از آنان بیعت گرفت]نقض کردند[و عهد و پیمان خود را شکستند.]خداوند این موضوع را به پیامبر خود خبر داد و فرمود: «وَ ما مُحَمَّدٌ اِلّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ اَفَاِنْ ماتَ اَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى اَعْقابِكُمْ».⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) در تفسیر آیه‌ی «مَنْ یُرِدْ ثَوابَ الدُّنْیا نُؤْتِهِ مِنْها وَ مَنْ یُرِدْ ثَوابَ اْلآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها وَ سَنَجْزِی الشّاكِرینَ» فرمود:

امیرالمؤمنین(علیه السلام)در جنگ اُحُد شصت جراحت بر بدن او وارد شد و رسول خدا (صلی الله علیه و آله)ام‌سلیم و امّ‌عطیّه را امر نمود تا جراحات او را معالجه کنند و آنان گفتند: ما هر زخمی را از او معالجه می‌کنیم [و می‌دوزیم] جراحت دیگری از بدن او باز می‌شود و ما بر جان او هراس داریم. تا این که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) با گروهی از مسلمانان

به عیادت او آمدند و دیدند جای سالمی در بدن او نیست پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله)شروع نمود و با دست مبارک خود بر بدن اومالید و فرمود:مردی که در راه خدا چنین

مصائبی را ببیند به راستی در پیشگاه خداوند معذور[و به وظیفه‌ی خود عمل کرده]است. و دست مبارک آن حضرت به هر جراحتی کشیده می‌شد سالم می‌گردید.پس امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

«الحمد لله که من از جنگ فرار نکردم و به دشمن پشت ننمودم» از این رو خداوند

در این آیات دو مرتبه از او تشکّر نموده و می‌فرماید:«وَ سَیَجْزِی اللَّهُ الشّاكِرینَ»و «وَ سَنَجْزِی الشّاكِرینَ».⁽¹⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 146 الی 148

متن:

وَ كَاَیِّنْ مِنْ نَبِیِّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّیُّونَ كَثیرٌ فَما وَهَنُوا لِما اَصابَهُمْ فی سَبیلِ اللهِ وَ ما ضَعُفُوا وَ مَا اسْتَكانُوا وَ اللهُ یُحِبُّ الصّابِرینَ وَ ما كانَ قَوْلَهُمْ اِلّا اَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَ اِسْرافَنا فی اَمْرِنا وَ ثَبِّتْ اَقْدامَنا وَ انْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرینَ فَآتاهُمُ اللهُ ثَوابَ الدُّنْیا وَ حُسْنَ ثَوابِ اْلآخِرَةِ وَ اللهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنینَ

لغات:

«وَهْن» به معنای ضعف [روحی] است،و پس از آن که می‌فرماید: «و ما ضعفوا» به خاطر این است که انکسار روح سبب انکسار جسم و ناتوانی جسم است،و اصل ضعف نقصان قوّه است. «استكانة» از کینه است. «بات بكینة» یعنی بنیّةٍ سیّئةٍ.«اسراف» تجاوز از حد است، و افراط نظیر آن است، و ضدّ این دو تقتیر است.

ترجمه:

چه بسیار از پیامبرانی که در رکاب آنان افراد پاک فراوانی جنگیدند و به خاطر سختی‌هایی که در راه خدا دیدند ضعیف و سست نشدند و تسلیم دشمن نگردیدند و خداوند صابران را دوست می‌دارد (146) و آنان سختی نداشتند جز آن که می‌گفتند: خدایا از گناهان و اسراف ما بگذر و قدم‌های ما را [در راه خود] ثابت نگهدار و ما را بر کافران پیروز گردان (147) از این رو خداوند پاداش دنیا و اجر نیکوی آخرت را به آنان عطا نمود همانا خداوند نیکو کاران را دوست می‌دارد (148).

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

ربیّون، ده‌هزار نفر را گویند.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) این آیه را چنین قرائت می‌نمود:

«وَ كَاَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ قُتِلَ [قاتل] مَعَهُ رِبِّیُّونَ كَثِیرٌ» و می‌فرمود: ربّیون، هزارها و هزارها هستند.

سپس می‌فرمود:«آری به خدا سوگند کشته می‌شدند.»⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

خداوند در آیه‌ی«فَما وَهَنُوا لِما اَصابَهُمْ فی سَبیلِ اللَّهِ»می‌خواهد این‌گونه بیان بفرماید:که اگر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در احد کشته می‌شد همان‌گونه که شیطان فریاد زد نباید سبب ضعف و سستی مسلمانان می‌شد همان‌گونه که با کشته شدن پیامبران گذشته امّت‌ها ضعیف نشدند.⁽²⁾

مرحوم شیخ مفید در کتاب اختصاص درباره‌ی حدیث هفتاد فضیلت ویژه‌ی امیرالمؤمنین(علیه السلام) که احدی با او در آن فضایل شریک نبوده با سند خود از ابن‌داب نقل نموده که آن حضرت(علیه السلام) هرگز اهل سسستی و تسلیم نبود.

سپس گوید:

امیرالمؤمنین(علیه السلام)هنگامی که از جنگ اُحُد بازگشت هشتاد جراحت بر بدن او وارد شده بود به گونه‌ای که جراحت را به جراحت می‌دوختند و رسول خدا(صلی الله علیه و آله)

به عیادت او آمد و او را همانند گوشت آمیخته به خودن دید از این رو گریان شد

و به او فرمود مردی که این‌گونه در راه خدا مصیبت ببیند بر خدا حق است که پاداش او را آن‌گونه بدهد.

پس امیرالمؤمنین(علیه السلام) در حالی که گریه می‌کرد در پاسخ رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:پدر و مادر فدای شما باد، من خدا را شکر می‌کنم که خدا از من ندید که به شماپشت کنم و فرار نمایم.

سپس فرمود:

پدر و مادرم فدای شما باد، برای چه من از شهادت محروم مانده ام؟ رسول خدا(صلی الله علیه و آله)فرمود: ان شاء الله شهادت به تو خواهد رسید.

سپس فرمود:

ابو سفیان قرار[جنگ مجدد]خود را منطقه حمراء الاسد قرار داد[به این خاطر من شما را به آن‌جا بسیج نمودم].

امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

پدر و مادرم فدای شما باد،اگر من به قدری مجروح بودم که روی دست‌های مردم! قرار می‌گرفتم هرگز از شما تخلّف نمی‌کردم.

پس این آیه نازل شد:

«وَكَاَیِّنْ مِنْ نَبِیِّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّیُّونَ كَثیرٌ فَما وَهَنُوا لِما اَصابَهُمْ فی سَبیلِ اللَّهِ وَ ما ضَعُفُواوَ مَا اسْتَكانُوا وَ اللَّهُ یُحِبُّ الصّابِرینَ.»

سپس گوید:

و قبل از این،آیه‌ی«وَ ما كانَ لِنَفْسٍ اَنْ تَمُوتَ اِلّا بِاِذْنِ اللَّهِ كِتابًا مُؤَجَّلًا وَ مَنْ یُرِدْ ثَوابَ الدُّنْیا نُؤْتِهِ مِنْها وَ مَنْ یُرِدْ ثَوابَ اْلآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها وَ سَنَجْزِی الشّاكِرینَ» درباره‌ی او نازل شد.

تا این که گوید:

پس از آن امیرالمؤمنین(علیه السلام) از جراحات خود شکایتی ننمود و لکن آن دو نفری که از ناحیه‌ی رسول خدا(صلی الله علیه و آله) برای معالجه جراحات آن حضرت(علیه السلام) مامور شده بودند، نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آمدند و گفتند: یا رسول الله! ما بر حال او هراس داریم چرا که زخم‌ها به زخم‌ها دوخته می‌شود و او درد خود را کتمان می‌کند.سپس گوید:

هنگامی که امیرالمؤمنین(علیه السلام) از دنیا رحلت نمود، یک‌هزار اثر جراحت در بدن او از سر تا قدم وجود داشت! صلوات الله و سلامه علیه.⁽¹⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 149 الی 155

متن:

یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اِنْ تُطیعُوا الَّذینَ كَفَرُوا یَرُدُّوكُمْ عَلى اَعْقابِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرینَ بَلِ اللهُ مَوْلاكُمْ وَ هُوَ خَیْرُ النّاصِرینَ سَنُلْقی فی قُلُوبِ الَّذینَ كَفَرُوا الرُّعْبَ بِما اَشْرَكُوا بِاللهِ ما لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطانًا وَ مَاْواهُمُ النّارُ وَ بِئْسَ مَثْوَى الظّالِمینَ وَ لَقَدْ صَدَقَكُمُ اللهُ وَعْدَهُ اِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِاِذْنِهِ حَتّى اِذا فَشِلْتُمْ وَ تَنازَعْتُمْ فِی اْلاَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ ما اَراكُمْ ما تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ یُریدُ الدُّنْیا وَ مِنْكُمْ مَنْ یُریدُ اْلآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَكُمْ وَ لَقَدْ عَفا عَنْكُمْ وَ اللهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنینَ اِذْ تُصْعِدُونَ وَ لا تَلْوُونَ عَلى اَحَدٍ وَ الرَّسُولُ یَدْعُوكُمْ فی اُخْراكُمْ فَاَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمِّ

لِكَیْلا تَحْزَنُوا عَلى ما فاتَكُمْ وَ لا ما اَصابَكُمْ وَ اللهُ خَبیرٌ بِما تَعْمَلُونَ ثُمَّ اَنْزَلَ عَلَیْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ اَمَنَةً نُعاسًا یَغْشى طائِفَةً مِنْكُمْ وَ طائِفَةٌ قَدْ اَهَمَّتْهُمْ اَنْفُسُهُمْ یَظُنُّونَ بِاللهِ غَیْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِیَّةِ یَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ اْلاَمْرِ مِنْ شَیْءٍ قُلْ اِنَّ اْلاَمْرَ كُلَّهُ للَّهِِ یُخْفُونَ فی اَنْفُسِهِمْ ما لا یُبْدُونَ لَكَ یَقُولُونَ لَوْ كانَ لَنا مِنَ اْلاَمْرِ شَیْءٌ ما قُتِلْنا هاهُنا قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فی بُیُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذینَ كُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقَتْلُ اِلى مَضاجِعِهِمْ وَ لِیَبْتَلِیَ اللهُ ما فی صُدُورِكُمْ وَ لِیُمَحِّصَ ما فی قُلُوبِكُمْ وَ اللهُ عَلیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ اِنَّ الَّذینَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ یَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ اِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّیْطانُ بِبَعْضِ ما كَسَبُوا وَ لَقَدْ عَفَا اللهُ عَنْهُمْ اِنَّ اللهَ غَفُورٌ حَلیمٌ

لغات:

«طاعت» موافقت با اراده‌ی مطاع و مرغّب در فعل است. «اجابت» نیز موافقت با

اراده است بدون ترغیب،و بعضی گفته اند:«طاعت»موافقت با امر آمر است.«سلطان»در این‌جا به معنای حجّت و برهان است و اصل آن قوّه است، و سلطان به معنای قوّه و به معنای برهان است، به خاطر قوّت برهان بر دفع باطل. «القاء» انداختن چیزی از اعیان است، مانند «و القی الالواح» و یا «فالقوا حبالهم» و در غیر اعیان نیز استعمال می‌شود مانند «سَنُلْقی فی قلبو الذین كفروا الرعب» و یا «و القیت علیك محبّةً». «اذ تحسّونهم» حسّ به معنای کشتن با استیصال است، و اصل آن از حساس است، مانند «هل تحسّ منهم من احدٍ» و قتل را به این خاطر حسّ گویند که حسّ را باطل می‌کند. «فَشَل» به معنای جبن و ترس است. «تُصعِدون» با ضمّ تاء‌و کسر عین به معنای حرکت از جایی به جای دیگر است و با فتح تا و عین به معنای بالا رفتن است چرا که فراریان احد از کوه‌ها بالا رفتند. «انحدار» به معنای رجوع است. «لا تلوون علی احدٍ» یعنی لا تعرجون علی احدٍ» و این نشانه شکست و منهزم شدن است.«نُعاس»به معنای خواب آلودگی است چنان که گفته شده شمشیر ازدست آنان می‌افتاد.«ضرب فی الارض»به معنای سیر در روی زمین است.«غزّیً»جمع غازی به معنای جنگجو و جهادگر است.

ترجمه:

ای کسانی که ایمان آورده‌اید،اگر از کافران اطاعت کنید،آنان شما را به جاهلیّت باز می‌گردانند و زیانکار خواهید شد(149)بلکه باید از خداوندی که مولای شماست اطاعت نمایید و او بهترین یاور شما خواهد بود (150) به زودی ما [برای پیروزی شما] در دل‌های کافران ترس و هراس خواهیم انداخت، چرا که آنان بدون دلیل به خدای خود مشرک شده‌اند و جایگاه آنان آتش است و چه بدجایگاهی است برای ستم‌کاران (151) به راستی خداوند [در جنگ اُحُد] آنگاه که شما با اذن خدا دشمنان خود را

می‌کشتید وعده‌ی خود را برای شما محقّق نمود و این بود تا شما سست شدید و [به خاطر

غنایم جنگ] نزاع پیدا کردید و فرمان رسول خدا(صلی الله علیه و آله) را عصیان نمودید و این بعد از آن بود که خداوند غنایمی را که دوست می‌داشتید به شما نشان داد و [در اثر آن نافرمانی از رسول خدا(صلی الله علیه و آله)] برخی از شما دنیا را خواستید و برخی آخرت را و سپس خداوند برای آن که شما را بیازماید از تعقیب دشمنان منصرف تان نمود و از شما درگذشت، همانا خداوند نسبت به مومنان تفضّل و مرحمت دارد (152) به یاد بیاورید زمانی را که شما برای گریز از دشمن به کوه‌ها بالا می‌رفتید و به احدی توجّه نمی‌کردید درحالی که پیامبر شما را فرا می‌خواند و به این خاطر خداوند اندوهی بر اندوه شما افزود تا [به خود بیایید] و بر آن‌چه از دست داده‌اید و بلایی که دیده‌اید محزون نباشید و خداوند به

اعمال شما دانا و آگاه است. (153) سپس خداوند بعد از آن اندوه، آرامشی برای گروهی از شما فرو فرستاد و خواب سبکی بر شما چیره شد و گروهی فقط به فکر جان خود بودند و به خدای خود همانند زمان جاهلیت گمان ناحق می‌بردند و می‌گفتند:آیا ما را در این جنگ بهره‌ای از پیروزی هست؟به آنان بگو:همه امور مخصوص به خداست[یعنی شکست و پیروزی ما به دست خداست] آنان [یعنی منافقین] چیزی را در دل‌های خود پنهان می‌کردند و برای تو آشکار نمی‌کردند، آنان می‌گفتند: اگر ما به حق می‌بودیم نباید کشته می‌شدیم به آنان بگو: اگر شما در خانه‌های خود هم می‌ماندید، کسانی که شهادت برای آنان نوشته شده بود قطعا با پای خویش به قتلگاه خود می‌شتافتند و این صحنه‌ها برای این است که خداوند شما را آزمایش کند و آن‌چه در سینه‌های شماست آشکار شود و خداوند به آن‌چه در سینه هاست آگاه است. (154) به راستی آنان که هنگام روبه رو شدن دو لشکر پشت به دشمن نمودند شیطان آنان را به خاطر برخی از اعمال ناپسندشان گم‌راه نمود و خداوند از آنان درگذشت و او آمرزنده و حلیم است. (155)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

مقصود از«اِنْ تُطیعُوا الَّذینَ كَفَرُوا»عبد الله بن ابیّ منافق است که با رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به احد آمد و چون مسلمانان شکست خوردند به آنان گفت: بازگردید و به همان آیین پیشین خود [یعنی بت‌پرستی] پایدار باشید.

علی بن ابراهیم قمّی گوید:

مقصود از «سَنُلْقی فی قُلُوبِ الَّذینَ كَفَرُوا الرُّعْبَ» قریش و مشرکین مکّه‌اند؛ و مقصود از «وَ لَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ» وعده خداوند به پیروزی مسلمانان در احد می‌باشد.«اِذْ تَحُسُّونَهُمْ» یعنی«اذ تقتلونهم»؛و مقصود از«حَتّى اِذا فَشِلْتُمْ وَ تَنازَعْتُمْ فِی اْلاَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ»عصیان اصحاب از عبد الله بن جبیر است که از او نافرمانی کردند؛ و مقصود از «مِنْ بَعْدِ ما اَراكُمْ ما تُحِبُّونَ» همان شهادت و کشته شدن در راه خداست که آنان از پیش دوست می‌داشتند؛ و مقصود از «مِنْكُمْ مَنْ یُریدُ الدُّنْیا» متخلّفین از دستور عبد الله بن جبیر هستند؛ و مقصود از «وَ مِنْكُمْ مَنْ یُریدُ اْلآخِرَةَ» عبد الله بن جبیر و پیروان اویند که در شعب باقی ماندند و به شهادت رسیدند.

سپس خداوند فراریان از جنگ اُحُد را یاد می‌کند و می‌فرماید: «اِذْ تُصْعِدُونَ وَ لا تَلْوُونَ عَلى اَحَدٍ وَ الرَّسُولُ یَدْعُوكُمْ فی اُخْراكُمْ».

در روایت ابی الجارود از امام باقر(علیه السلام) نقل شده که در تفسیر «فَاَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمِّ» فرمود:غم و اندوه اوّل شکست و کشته شدن بود، و اندوه دوم مسلّط شدن خالد بن ولید بر آنان بود.

مقصود از«ما فاتَكُمْ»غنیمت بوده و مقصود از «ما اَصابَكُمْ»کشته شدن عبد الله بن جبیر و پیروان او بوده است.⁽¹⁾

در تفسیر عیّاشی از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

در جنگ اُحُد دست‌های رسول خدا(صلی الله علیه و آله)شکست و مردم به کوه‌ها فرا کردند و رسول خدا(صلی الله علیه و آله)آنان را صدا می‌زد«فاثابهم غَمًّا بِغَمِّ» و سپس خداوند نعاس را بر آنان نازل نمود.

حسین بن ابی العلا گوید:پرسیدم:«نعاس چیست؟»حضرت(علیه السلام)فرمود:«خواب»؛ و چون بیدار شدند گفتند: «ما کافر شدیم.»؛ از سویی ابو سفیان بالای کوه اُحُد رفت و بت هبل را بالا برد و گفت:«اعلی هبل»و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:«الله اعلی و اجل» و در آن روز دست‌های رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و دندان مبارک او شکست و فرمود: «خدایا! تو به من وعده پیروزی دادی و اگر پیروزی حاصل نشود کسی تو را پرستش نخواهد نمود.» سپس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: «آبی بیاور»؛ومحاسن خود را با آن آب شست.⁽²⁾

رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) یَا عَلِیُّ اَیْنَ کُنْتَ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ لَزِقْتُ الْاَرْضَ فَقَالَ ذَاکَ الظَّنُّ بِکَ فَقَالَ یَا عَلِیُّ ائْتِنِی بِمَاءٍ اَغْسِلْ عَنِّی. [تفسیر عیّاشی، ج 1، ص 225؛ تفسیر برهان، ج 1، ص 321]

عیّاشی از زراراه و حمران و محمّد بن مسلم از امام باقر یا امام صادق(علیهما السلام) نقل نموده که آن حضرت(علیه السلام) در تفسیر آیه‌ی «اِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّیْطانُ بِبَعْضِ ما كَسَبُوا» فرمود:

این آیه درباره‌ی عقبة بن عثمان و عثمان بن سعد نازل شده است.⁽¹⁾

هشام بن سالم گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

هنگامی که مردم در جنگ اُحُد از گرد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) پراکنده شدند، رسول خدا(صلی الله علیه و آله)با صدای بلند فرمود:«خداوند به من وعده داده که دین من را بر همه‌ی ادیان غالب نماید.»پس دونفراز منافقین گفتند:«حال که شکست خورده‌ایم،ما را مسخره می‌کند!» [و نام آن دو منافق را راوی برده است].⁽²⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 156 الی 158

متن:

یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَكُونُوا كَالَّذینَ كَفَرُوا وَ قالُوا ِلاِخْوانِهِمْ اِذا ضَرَبُوا فِی اْلاَرْضِ اَوْ كانُوا غُزًّى لَوْ كانُوا عِنْدَنا ما ماتُوا وَ ما قُتِلُوا لِیَجْعَلَ اللهُ ذلِكَ حَسْرَةً فی قُلُوبِهِمْ وَ اللهُ یُحْیی وَ یُمیتُ وَ اللهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصیرٌ وَ لَئِنْ قُتِلْتُمْ فی سَبیلِ اللهِ اَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللهِ وَ رَحْمَةٌ خَیْرٌ مِمّا یَجْمَعُونَ وَ لَئِنْ مُتُّمْ اَوْ قُتِلْتُمْ َلاِلَى اللهِ تُحْشَرُونَ

لغات:

«ضرب فی الارض»سیر در روی زمین است،و اصل آن ضرب با دست است،و«غُزًّی»جمع غازی مانند ضُرَّب و ضارب و طُلّب و طالب است.

ترجمه:

ای کسانی که ایمان آورده‌اید،مانند کافران[و منافقان]نباشیدکه درباره‌ی برادران مومن خود که در سفر جنگ و یا در جبهه کشته شدند گفتند: اگر آنان به جنگ و جبهه نرفته بودند و نزد ما بودند نمی‌مردند و کشته نمی‌شدند. گفته‌ی آنان سبب شد تا خداوند در دل‌های آنان حسرتی قرار بدهد، در حالی که خداست که زنده می‌کند و می‌میراند و خداست که به اعمال شما آگاه است. (156) حقّا اگر شما در راه خدا کشته شوید و یا بمیرید مغفرت و آمرزش و رحمت خدا برای شما بهتر از اموالی است که آنان جمع می‌کنند (157) و حقّا اگر بمیرید و یا کشته شوید به سوی خدا باز خواهید گشت. (158)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

جابر بن یزید گوید:از امام باقر(علیه السلام)درباره‌ی آیه‌ی«وَ لَئِنْ قُتِلْتُمْ فی سَبیلِ اللَّهِ اَوْ مُتُّمْ»سوال نمودم؛و آن حضرت به من فرمود:«آیا تو می‌دانی«سبیل الله»چیست؟»گفتم:«نه والله، جز آن که از شما بشنوم.» حضرت(علیه السلام) فرمود: «سبیل الله، علی(علیه السلام) و ذریّه‌ی اویند و کسی که در راه ولایت آنان کشته شود، در راه خدا کشته شده است.»

سپس فرمود:«احدی ایمان به این آیه پیدا نمی‌کند مگر آن که برای او[پاداش] کشته شدن و پاداش مردن خواهد بود؛ چرا که هر کس کشته شود باز زنده می‌شود تا بمیرد و اگر بمیرد باز زنده می‌شود تا کشته شود.»⁽¹⁾

B

عَنْ جَابِرِ بْنِ یَزِیدَ، عَنْ اَبِی جَعْفَرٍ(علیه السلام) قَالَ: سُئِلَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ لَئِنْ قُتِلْتُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ اَوْ مُتُّمْ فَقَالَ: «یَا جَابِرُ اَ تَدْرِی مَا سَبِیلُ اللَّهِ»؟ قُلْتُ: لَاوَ اللَّهِ اِلَّا اِذَا سَمِعْتُ مِنْکَ، فَقَالَ:«الْقَتْلُ فِی سَبِیلِ عَلِیٍّ(علیه السلام) وَ ذُرِّیَّتِهِ، فَمَنْ قُتِلَ فِی وَلَایَتِهِ قُتِلَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ، وَ لَیْسَ مِنْ اَحَدٍ یُؤْمِنُ بِهَذِهِ الْآیَةِ اِلَّا وَ لَهُ قَتْلَةٌ وَ مَیْتَةٌ، اِنَّهُ مَنْ قُتِلَ یُنْشَرُ حَتَّى یَمُوتَ، وَ مَنْ مَاتَ یُنْشَرُ حَتَّى یُقْتَلَ» [تلفیق از دو حدیث] [معانی الاخبار، ص167؛ مختصر بصائر الدرجارت، ص25]

در تفسیر عیّاشی جابر از امام باقر(علیه السلام) نقل نموده که آن حضرت درباره‌ی آیه‌ی «وَ لَئِنْ قُتِلْتُمْ فی سَبیلِ اللَّهِ اَوْ مُتُّمْ»فرمود:«آیا تو می‌دانی«سبیل الله»چیست؟»جابر گوید:گفتم: «من چیزی نمی‌دانم جز آن که از شما بشنوم.»

حضرت فرمود:«سبیل الله،علی(علیه السلام)و ذریّه‌ی اویندوکسی که در راه ولایت آنان کشته شود و یا بمیرد،در راه خدا مرده است.»⁽¹⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 159 الی 161

متن:

فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شاوِرْهُمْ فِی اْلاَمْرِ فَاِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللهِ اِنَّ اللهَ یُحِبُّ الْمُتَوَكِّلینَ اِنْ یَنْصُرْكُمُ اللهُ فَلا غالِبَ لَكُمْ وَ اِنْ یَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذی یَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ

وَ عَلَى اللهِ فَلْیَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ وَ ما كانَ لِنَبِیِّ اَنْ یَغُلَّ وَ مَنْ یَغْلُلْ یَاْتِ بِما غَلَّ یَوْمَ الْقِیامَةِ ثُمَّ تُوَفّى كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ

لغات:

«فظّ غلیظ القلب»به معنای جفاکار قسیّ القلب است.«فظاظة»خشونت کلام است و اصل «فظاظة»جفوة یعنی جفا کاری و حق ناشناسی است،و«فضّ»به ضاد به معنای جدایی و تفریق است، و «اِنفضاض» به معنای تفرّق است. «مشاورة و شِوار» مشورت‌کردن است، و «شاورت فلانًا» یعنی رای خود را با او اظهار نمودم و رای او را شنیدم.«عزم» به معنای عقد قلب است درباره‌ی چیزی که بخواهی به آن عمل کنی، و عزیمت نیز به همین معناست، و «عزمت علیك» به معنای اقسمت علیک نیز آمده است.«توكّل» اظهار عجز و اعتماد به غیر است، و توکّل بر خدا تفویض امر است به او. «غلول» به معنای خیانت است، و «غِلّ» به منای حِقْد و کینه است.

ترجمه:

[ای رسول من!]تو،به برکت الهی برای مردم!نرم خوی[و مهربان]شدی و اگر تندخو و سخت دل می‌بودی قطعا آنان از اطراف تو پراکنده می‌شدند،پس تو از آنان بگذر و برایشان استغفار کن و در کارها با آنان مشورت کن و چون تصمیم گرفتی،بر خدا توکّل کن، چرا که خداوند توکّل کنندگان را دوست می‌دارد (159) اگر خدا شما را یاری کند هیچ کس بر شما غالب نخواهد شد و اگر او دست از یاری شما بردارد چه کسی شما را یاری خواهد نمود؟! مومنان باید تنها بر خدا توکّل نمایند (160) هیچ پیامبری خیانت نمی‌کند و هر کس خیانت ورزد، روز قیامت با خیانت خود خواهد آمد و هر کسی کیفر عمل خود را دریافت می‌کند و ظلمی به آنان نخواهد شد (161)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

عبد الله بن فضل هاشمی گوید:از امام صادق(علیه السلام)از تفسیر آیه‌ی«وَ ما تَوْفِیقِی اِلَّا بِاللَّهِ»⁽¹⁾وآیه«اِنْ یَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلا غالِبَ لَكُمْ وَ اِنْ یَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِی یَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ»

سوال نمودم، فرمود:

هنگامی که بنده از امر خدا اطاعت می‌کند و عمل او مطابق و موافق امر خداوند است، آن بنده موفق شمرده می‌شود و هنگامی که بنده‌ای اراده‌ی گناه می‌کند و خداوند از گناه او جلوگیری می‌کند و او آن گناه را انجام نمی‌دهد،ترک آن گناه،توفیق خدا بوده است و هرگاه خداوند از گناه بنده‌ی خود جلوگیری نکند تا او مرتکب آن گناه شود خداوند او را خوار نموده و یاری نکرده است [و بدون توفیق بوده].⁽²⁾

امام باقر(علیه السلام) فرمود:

یکی از اعراب بادیه نشین نزد یکی از قبیله‌ی بنی عامر آمد و سراغ رسول خدا(صلی الله علیه و آله)را گرفت و مردم به او گفتند: آن حضرت به گردش رفته پس او را نیافت و باز گفتند او به منی رفته و باز او را نیافت تا گفتند او در عرفات است و در عرفات

گفتند: او در مشعر الحرام است و چون او را در مشعر الحرام یافت،گفت:پیامبر را برای من توصیف کنید تا او را بشناسم، مردم گفتند: هنگامی که تو او را وسط مردم دیدی از جلالت او می‌فهمی که او پیامبر است. اعرابی گفت: او را برای من توصیف کنید تا نخواهم از کسی سوال کنم. پس مردم رسول خدا(صلی الله علیه و آله) را برای او توصیف نمودند و گفتند: او چنین و چنان است.

پس اعرابی آمد و چون نگاهش به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) افتاد و ایشان را شناخت چوب دستی خود را بالای سر شتر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) قرار داد، مردم به او گفتند: چرا گستاخی می‌کنی؟! رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: او را رها کنید او مردی عاقل و داناست.

سپس رسول خدا(صلی الله علیه و آله)به او فرمود:چه می‌خواهی؟ اعرابی گفت: نامه‌های شما به ما رسیده که فرموده‌ای:نماز را به‌پا دارید و زکات را پرداخت کنید و به حجّ خانه‌ی خدا بروید و غسل جنابت انجام بدهید، اکنون قوم من مرا نزد شما فرستاده‌اند و من می‌خواهم شما را سوگند بدهم و می‌ترسم که عصبانی شوید.

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: من خشمگین نمی‌شوم، من کسی هستم که خداوند در تورات و انجیل مرا محمّد و رسول و مجتبی و مصطفی نامیده است و البته کسی که اهل فحش و فریاد زدن در بازار نیست پاسخ بدی را، به بدی نمی‌دهد بلکه پاسخ بدی را به خودبی می‌دهد. پس تو هر چه می‌خواهی از من بپرس، من کسی هستم که خداوند در قرآن در وصف او گفته است: «وَ لَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ» بنابراین هر چه می‌خواهی از من بپرس.

اعرابی گفت:آیا آن خداوندی که آسمان‌ها را بدون ستون آفریده او تو را به پیامبری فرستاده است؟!رسول خدا(صلی الله علیه و آله)فرمود: آری، او مرا فرستاده است.

اعرابی گفت: من تو را سوگند می‌دهم به آن خدایی که آسمان‌ها را برافراشته آیا او

بر تو کتاب[قرآن]نازل نموده؟!و تو را به نماز و زکات دستور داده است؟! رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: آری.

اعرابی گفت:«پس ما به خدا و پیامبرانش وکتابش و به قیامت و بعث و نشور و میزان و موقف حلال و حرام کلّا ایمان می‌آوریم».و رسول خدا(صلی الله علیه و آله)برای او استغفار نمود و در حقّش دعا کرد.⁽¹⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

هیچ تنهایی وحشتناک‌تر از عجب و خودپسندی نیست و هیچ یاوری بهتر از مشورت نیست. ⁽²⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌فرماید:

کسی که اصرار بر رای خود داشته باشد هلاک می‌شود و کسی که با دیگران مشورت کند با عقول آنان شریک شده است.⁽³⁾

و فرمود:

مشورت عین هدایت است و کسی که به رای خود متّکی باشد خود را در خطر انداخته است.⁽⁴⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

با کسانی که از خدا می‌ترسند[و اهل تقوا هستند] مشورت کن.⁽¹⁾

حضرت جواد(علیه السلام) به علی بن مهزیار نوشت:

از فلانی برای من مشورت کن و صلاح مرا از او بخواه چرا که او مصالح شهر خودو بر خورد با سلاطین را می‌داند و مشورت مبارک است و سپس این آیه را که خداوند می‌فرماید: «وَ شاوِرْهُمْ فِی اْلاَمْرِ» تلاوت نمود و فرمود: مشورت طلب خیر است.⁽²⁾

و در تفسیر قمّی از امام باقر(علیه السلام) نقل شده که در تفسیر آیه‌ی «وَ مَنْ یَغْلُلْ یَاْتِ بِما غَلَّ یَوْمَ الْقِیامَةِ» فرمود:

کسی که در دنیا خیانت کند،روز قیامت خیانت خود را در دوزخ می‌بیند و او را تکلیف می‌کنند تا داخل دوزخ برود و خیانت خود را از دوزخ خارج نماید.⁽³⁾

مرحوم علیّ بن ابراهیم قمّی در تفسیر خود گوید:

آیه‌ی«وَ ما كانَ لِنَبِیِّ اَنْ یَغُلَّ وَ مَنْ یَغْلُلْ یَاْتِ بِما غَلَّ یَوْمَ الْقِیامَةِ»در جنگ بدر نازل شد و سبب نزول آن این بود که در بین غنایم قطیفه‌ی سرخی بود ومفقودگردید و یکی از اصحاب رسول خدا(صلی الله علیه و آله)گفت: قطیفه چه شده است؟ و من گمانم این است که رسول خدا(صلی الله علیه و آله)آن را گرفته باشد.پس خداوند این آیه را نازل نمود و مردی نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آمد و گفت: فلانی قطیفه‌ای را برداشته و در فلان محل زیر خاک نموده است. پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) دستور داد تا آن محل را حفر کردند و قطیفه را بیرون آوردند.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

رضایت مردم را نمی‌توان به دست آورد و زبان‌های آنان را نمی‌شود کنترل نمود.سپس فرمود:

آیا این مردم در جنگ بدر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) را درباره‌ی آن قطیفه حمرا متّهم نکردند و خداوند آن را آشکار نمود و پیامبر خود را از این اتهام پاک کرد؟! و سپس این آیه

را تلاوت فرمود: «وَ ما كانَ لِنَبِیِّ اَنْ یَغُلَّ وَ مَنْ یَغْلُلْ یَاْتِ بِما غَلَّ یَوْمَ الْقِیامَةِ».⁽²⁾

ضَاقَتْ بِذَلِکَ صُدُورُنَا فَقَالَ(علیه السلام) یَا عَلْقَمَةُ اِنَّ رِضَا النَّاسِ لَایُمْلَکُ وَ اَلْسِنَتَهُمْ لَاتُضْبَطُ

وَ کَیْفَ تَسْلَمُونَ مِمَّا لَمْ یَسْلَمْ مِنْهُ اَنْبِیَاءُ اللَّهِ وَ رُسُلُهُ وَ حُجَجُ اللَّه... اَ لَمْ یَنْسُبُوهُ یَوْمَ بَدْرٍ اِلَى

اَنَّهُ اَخَذَ لِنَفْسِهِ مِنَ الْمَغْنَمِ قَطِیفَةً حَمْرَاءَ حَتَّى اَظْهَرَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَى الْقَطِیفَةِ وَ بَرَّاَ نَبِیَّهُ(صلی الله علیه و آله) مِنَ الْخِیَانَةِ وَ اَنْزَلَ بِذَلِکَ فِی کِتَابِهِ وَ ما کانَ لِنَبِیٍّ اَنْ یَغُلَّ وَ مَنْ یَغْلُلْ یَاْتِ بِما غَلَّ یَوْمَ الْقِیامَة [تفسیر صافی، ج 1، ص 310 و 311؛ الامالی (للصدوق)، النص، ص 104]B

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 162 الی 164

متن:

اَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللهِ كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللهِ وَ مَاْواهُ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصیرُ هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللهِ وَ اللهُ بَصیرٌ بِما یَعْمَلُونَ لَقَدْ مَنَّ اللهُ عَلَى الْمُؤْمِنینَ اِذْ بَعَثَ فیهِمْ رَسُولًا مِنْ اَنْفُسِهِمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِهِ وَ یُزَكِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ اِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفی ضَلالٍ مُبینٍ

لغات:

«باءَ» یعنی رَجَع، و «باءَ بذنبه یَبوء» اذا رجع به، و «بوّاته منزلًا» یعنی هیّاته له.«سَخَط» از ناحیه خداوند،اراده‌ی عقاب است برای مستحق عقاب،و«غیظ»هیجان نفس است و بر خداوند گفته نمی‌شود.و«مصیر» به معنای مرجع است، و مرجع بازگشت به حال قبل است، و انقلاب بازگشت به خلاف حال قبل است، از این رو گفته نمی‌شود «رجع الطین خَزَفا» و «درجة» به معنای مرتبه و منزلت است، و ترقّی در علم درجه‌ی بعد از درجه یعنی منزلت بعد از منزلت است مانند پله‌های نردبان. «منّ» به معنای قطع است، و به معنای نعمت نیز می‌باشد.

ترجمه:

آیا کسی که از خشنودی خدا پیروی می‌کند مانند کسی است که به خشم خدا باز گشته و جایگاهش جهنّم خواهد بود؟وچه بد بازگشتی است برای او(162)آنان را درجاتی است نزد خداوند و خداوند به آن‌چه می‌کنند بیناست.(163)به راستی خداوند بر مومنان منت نهاد و پیامبری از خودشان درمیان آنان مبعوث نمود تا آیات خدا را برای آنان بخواند و[از آلودگی‌های اخلاقی] پاک‌شان کند و کتاب خدا و حکمت[های دین] را به آنان بیاموزد و حقّا آنان پیش از آن در گم‌راهی آشکاری بودند. (164)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

عمّار ساباطی گوید: از امام صادق(علیه السلام) درباره‌ی آیه‌ی «اَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ» سوال نمودم، فرمود:

مقصود از«اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ»ائمّه:هستند.سپس فرمود: به خدا سوگند، ای عمّار،آنان معیار درجات مومنین اند و خداوند مومنین را به سبب ولایتی که نسبت به ما دارند پاداش اعمال شان را دو چندان می‌کند و درجات آنان را بالا می‌برد!!⁽¹⁾

عمّار بن مروان گوید: من درباره‌ی آیه‌ی فوق از امام صادق(علیه السلام) سوال نمودم.

حضرت فرمود:

به خدا سوگند، «اَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ» ائمّه: هستند و مومنین به سبب ولایتشان

نسبت به ما درجاتی پیدا می‌کنند وپاداش اعمال‌شان را خداوند دو چندان می‌کند و درجات آنان را بالا می‌برد.

سپس فرمود:

ای عمّار!به خدا سوگند مقصود از«كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَ مَاْواهُ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصیرُ» کسانی هستند که حقّ علیّ بن ابی‌طالب(علیهما السلام) و حقّ ما ائمّه اهلالبیت را انکار نمودند و به سخط و خشم خدا بازگشتند.⁽¹⁾

حضرت رضا(علیه السلام) فرمود:

مقصود از درجات در آیه‌ی«هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ»درجاتی است که فاصله هر کدام با دیگری به اندازه‌ی فاصله بین زمین و آسمان است⁽²⁾

علی بن ابراهیم قمی; گوید:

آیه‌ی«لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنینَ اِذْ بَعَثَ فیهِمْ رَسُولًا» مربوط به آل‌محمّد(علیهم السلام) است.⁽³⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

سه خصلت است که اگر در کسی یافت شود و یا یکی از آن‌ها در او یافت شود

در قیامت زیر سایه‌ی عرش خدا قرار خواهد گرفت، روزی که سایه‌ی رحمتی جز سایه‌ی رحمت خدا نیست: 1. کسی که هر چه برای خود می‌خواهد برای مردم! نیز بخواهد. 2. کسی که قدمی برندارد و حرکتی نکند تا بداند در آن خشنودی خداو یا خشم او هست. 3. کسی که تا عیوب خود را برطرف نکند عیب کسی را نگوید و چنین کسی همواره مشغول به عیوب خود خواهد بود.⁽¹⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 165 الی 168

متن:

اَوَ لَمّا اَصابَتْكُمْ مُصیبَةٌ قَدْ اَصَبْتُمْ مِثْلَیْها قُلْتُمْ اَنّى هذا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اَنْفُسِكُمْ اِنَّ اللهَ عَلى كُلِّ شَیْءٍ قَدیرٌ وَ ما اَصابَكُمْ یَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ فَبِاِذْنِ اللهِ وَ لِیَعْلَمَ الْمُؤْمِنینَ وَ لِیَعْلَمَ الَّذینَ نافَقُوا وَ قیلَ لَهُمْ تَعالَوْا قاتِلُوا فی سَبیلِ اللهِ اَوِ ادْفَعُوا قالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتالًا لاَتَّبَعْناكُمْ هُمْ لِلْكُفْرِ یَوْمَئِذٍ اَقْرَبُ مِنْهُمْ لِْلایمانِ یَقُولُونَ بِاَفْواهِهِمْ ما لَیْسَ فی قُلُوبِهِمْ وَ اللهُ اَعْلَمُ بِما یَكْتُمُونَ الَّذینَ قالُوا ِلاِخْوانِهِمْ وَ قَعَدُوا لَوْ اَطاعُونا ما قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ اَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ اِنْ كُنْتُمْ صادِقینَ

لغات:

«فَادرؤا»یعنی فَادفَعوا و«مصیبت»در آیه‌ی اوّل کشته شدن هفتاد شهید احد است و مقصود از «اصبتم مثلیها»هفتاد کشته و هفتاد اسیری است که در بدر از دشمن گرفته شد.«انّی هذا» اشاره به اعتراض برخی است که در احد، گفتند: «رسول خدا(صلی الله علیه و آله) وعده پیروزی داد در حالی که ما شکست خوردیم» و «قل هو من عند انفسكم» پاسخ آن اعتراض است که شما گفتید: اسیران را نمی‌کشیم و در سال آینده به اندازه‌ی آنان کشته می‌شویم. «یوم التقی الجمعان» روز جنگ اُحُد است.

ترجمه:

آیا شما که[در جنگ اُحُد]هفتاد شهید داشتید و در بدر دو برابر آن را از دشمن گرفتید،باز گفتید: برای چه ما هفتاد شهید دادیم؟!ای رسول من، به آنان بگو: این به خاطر خودتان بود [که در جنگ اُحُد از فرمان پیامبر خود(صلی الله علیه و آله) تخلف نمودید و یا پس از جنگ

بدر درخواست آزادی اسرا را نمودید و فدیه گرفتید]و خداوند بر هر چیزی تواناست.(165)

آن‌چه در روز[جنگ اُحُد]با رو برو شدن دو سپاه بر سر شما آمد با اذن خدا و برای روشن شدن وضع مومنین (166) و منافقین بود [چرا که] به منافقین گفته شد: بیایید در راه خدا بجنگید و یا از خود دفاع کنید و آنان [درجواب پیامبر(صلی الله علیه و آله)] گفتند: اگر ما

احساس نیاز نمودیم از تو حمایت خواهیم نمود. آنان در آن روز به کفر نزدیک‌تر از ایمان

بودند،آنان به زبان‌های خود چیزی را می‌گویند که در قلوب آنان نیست وخدا به آن‌چه آنان پنهان می‌کنند داناتر است. (167) آنان [منافقین] کسانی بودند که از شرکت در جنگ خودداری نمودند و به برادران خود [که علاقه به شهادت داشتند] گفتند اگر آنان که کشته شدند از ما پیروی نموده بودند کشته نمی‌شدند، به آنان بگو: اگر راست می‌گویید مرگ را از خود دور کنید. (168)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

امام صادق(علیه السلام) فرمود

مسلمانان در جنگ بدر از لشکر ابوسفیان هفتاد نفر را کشتند و هفتاد نفر را اسیر کردند و چون جنگ اُحُد فرارسید هفتاد نفر از آنان شهید شدند و به این خاطر غمگین شدند و گفتند: «انّی هذا»وخداوند در پاسخ آنان فرمود:«قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اَنْفُسِكُمْ».یعنی این به خاطر آن است که در جنگ بدر نسبت به اسرا که باید کشته می‌شدند فدیه گرفتن را انتخاب نمودید.⁽¹⁾

مرحوم قمّی در تفسیر خود گوید:

حکم رسول خدا(صلی الله علیه و آله)در اسرای بدر اعدام بود و لکن انصار به آن حضرت گفتند:یا رسول الله!آنان را به ما ببخش واعدام نکن تا ما به خاطر آنان از دشمن فدیه بگیریم. پس جبرییل(علیه السلام) نازل شد و به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) گفت: خداوند فدیه گرفتن را برای آنان حلال نمود مشروط به آن که در سال آینده [در جنگ اُحُد] هفتاد نفر از آنان شهید شوند و چون این خبر را رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به آنان داد،گفتند: ما راضی هستیم که در این سال از مشرکین فدیه بگیریم و نیروی مالی پیدا بکنیم و در سال آینده هفتاد نفر از ما شهید شویم و به بهشت برویم. و چون چنین کردند و هفتاد نفر آنان در جنگ اُحُد شهید شدند، به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) گفتند: شما به ما وعده‌ی پیروزی می‌دادید،

برای چه هفتاد نفر از ما شهید شدند؟! پس این آیه نازل شد «اَوَ لَمّا اَصابَتْكُمْ مُصیبَةٌ قَدْ اَصَبْتُمْ مِثْلَیْها قُلْتُمْ اَنّى هذا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اَنْفُسِكُمْ».⁽¹⁾[این حدیث با مضامینش چندین بار تکرار شده است]

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 169 الی 175

متن:

وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذینَ قُتِلُوا فی سَبیلِ اللهِ اَمْواتًا بَلْ اَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ فَرِحینَ بِما آتاهُمُ اللهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ یَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذینَ لَمْ یَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ اَلاّ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ یَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللهِ وَ فَضْلٍ وَ اَنَّ اللهَ لا یُضیعُ اَجْرَ الْمُؤْمِنینَ الَّذینَ اسْتَجابُوا للَّهِِ وَ الرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ ما اَصابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذینَ اَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَ اتَّقَوْا اَجْرٌ عَظیمٌ الَّذینَ قالَ لَهُمُ النّاسُ اِنَّ النّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزادَهُمْ ایمانًا وَ قالُوا حَسْبُنَا اللهُ وَ نِعْمَ الْوَكیلُ فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَ اتَّبَعُوا رِضْوانَ اللهِ وَ اللهُ ذُو فَضْلٍ عَظیمٍ اِنَّما ذلِكُمُ الشَّیْطانُ یُخَوِّفُ اَوْلِیاءَهُ فَلا تَخافُوهُمْ وَ خافُونِ اِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنینَ

لغات:

«البشارة»اصل بشارت از بَشَره است،چرا که شادی از آن مشاهده می‌شود.«لحقت»و الحقت به یک معناست، و الحقت متعدّی به یک مفعول است، و برخی گفته‌اند: لحقت به معنای ملحق شدن است و الحقت به معنای ملحق نمودن است. «نعمت» منفعت و بهره ای است که نیاز به شکر دارد. «استجاب و اجاب» به یک معناست،و بعضی گفتهاند: «استجاب» طلب اجابت است، و «اجاب» فعل اجابت است. «قرح»به معنای جرح است، و اصل آن به معنای خالص از کدورت است، و «ماء قراح» یعنیماء خالص، و «قراح از زمین» زمینی است که از شوره زاری و امثال آن خالص باشد.«حسبنا الله» یعنی کفانا الله، و اصل آن از حساب است، و «حُسبان» به معنای مظنّه است.«وكیل» به معنای حفیظ است، و برخی گفتهاند: به معنای ولیّ و قائم به تدبیر است.

ترجمه:

هرگز گمان نبرید که کشته شدگان در راه خدا[در جنگ بدر و احد]مرده‌اند بلکه آنان زنده‌اند و نزد پروردگار خود روزی می‌خورند(169)آنان شادمانند که خداوند آنان را از فضل خود عطا نموده و به کسانی که هنوز به آنان ملحق نشده‌اند بشارت می‌دهند که برای آنان هراس و اندوهی نخواهد بود (170) آنان بشارت به نعمت و فضل خداوند می‌دهند و می‌گویند: خدا پاداش مومنان را ضایع نخواهد نمود (171) آنان که امر خداو رسول او را --بعد از آن که جراحت‌هایی در بدن‌هایشان بود-- اجابت نمودند، برای آن گروه از آنان که اهل احسان و تقوا بودند پاداش بزرگی خواهد بود(172) کسانی که مردم[منافق مانند نعیم بن مسعود] به آنان گفتند: «دشمن، خود را برای [جنگ] با شما آماده نموده، پس شما باید از آنان هراس کنید» و بر ایمان‌شان افزوده شد و گفتند: خدا ما را بس است و او نیکو وکیل و یاوری است برای ما (173) پس آنان با نعمت و فضل خدا

[از جنگ بدر]بازگشتند در حالی که آسیبی ندیدند وبه دنبال رضوان و خشنودی خدا بودند و خداوند صاحب فضل و رحمت بزرگی است.(174)و آن کسی که دوستان خدا را می‌ترساند[یعنی نعیم بن مسعود]به راستی شیطان بود وشما نباید از آنان هراس کنید بلکه باید از من هراس کنید اگر ایمان داشته باشید (175).

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

مرحوم کلینی از برید عجلی از امام باقر(علیه السلام)ومرحوم علی بن ابراهیم قمّی از ابوبصیر از امام صادق(علیه السلام) در تفسیر آیه‌ی «وَ یَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذینَ لَمْ یَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ» نقل کرده‌اند که این دو بزرگوار فرموده‌اند:

به خدا سوگند آنان شیعیان مایند که چون ارواح آنان در بهشت قرار می‌گیرند و با کرامت الهی روبه رو می‌شوند و یقین می‌کنند که بر حق و بر دین خدا بوده‌اند، به مومنین دیگری که در دنیا هستند و به آنان ملحق نشده‌اند بشارت می‌دهند و می‌گویند: هرگز برای شما هراس و اندوهی نخواهد بود.⁽¹⁾

مرحوم کلینی با سند خود از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل نموده که روزی آن حضرت به ابوبکر فرمود:

گمان مکن کسانی که در راه خدا کشته شدند مرده‌اند، بلکه آنان زنده هستندو نزد پروردگار خود روزی می‌خورند.

سپس به او فرمود:

بدان که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) شهید از دنیا رفت، و به خدا سوگند او نزد تو خواهد آمد،پس تو به وجود او یقین کن، چرا که شیطان نمی‌تواند به شکل او درآید.

سپس امیرالمؤمنین(علیه السلام) دست او را گرفت [و به مسجد قبا برد] و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) را به او نشان داد و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به او فرمود:

ای ابوبکر، ایمان به علی و به یازده فرزند او بیاور،چرا که آنان همانند من هستند[در مقام و فضیلت]جز در نبوّت و پیامبری و تو باید توبه کنی از این کاری که کرده‌ای چرا که تو را حقّی نسبت به آن نیست. سپس رسول خدا(صلی الله علیه و آله)رفت و ابوبکر ایشان را ندید .⁽¹⁾

در تفسیر عیّاشی از جابر از امام باقر(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

مردی نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله)آمد و گفت:من علاقه شدیدی به جهاد در راه خدا دارم.رسول خدا(صلی الله علیه و آله)فرمود: در راه خدا جهاد کن،اگر کشته شوی درپیشگاه خدا زنده هستی و روزی می‌خوری و اگر در راه جهاد بمیری پاداش تو بر خدا خواهد و اگر سالم بازگردی از گناهان خود بیرون آمده‌ای و به خدای خود نزدیک شده‌ای.سپس فرمود: این است تفسیر آیه‌ی«وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذینَ قُتِلُوا فی سَبیلِ اللَّهِ اَمْواتًا بَلْ اَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ ».⁽²⁾

در تفسیر مجمع از امام باقر(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

آیه‌ی«وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذینَ قُتِلُوا فی سَبیلِ اللَّهِ اَمْواتًا»درباره‌ی شهدای بدر و اُحُد نازل شده است.⁽¹⁾

مولف گوید:

برخی از روایاتِ مربوط به جنگ بدر و احد درذیل آیات پیش گذشت و ما به برخی ازروایات دیگری که در ذیل این آیات آمده اشاره می‌کنیم.

در تفسیر مجمع البیان از امام باقر(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

مقصود از«ناس»در آیه‌ی «الَّذینَ قالَ لَهُمُ النّاسُ» نعیم بن مسعود اشجعی است[که مسلمانان را از لشکر قریش می‌ترساند و می‌گفت: «اِنَّ النّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ» و مقصود او ابوسفیان و یاران او بود.⁽²⁾

و فرمود:

این آیات در جنگ بدر صغرا نازل شد و قصّه آن این است که ابوسفیان پس ازجنگ اُحُد به رسول خدا(صلی الله علیه و آله)گفت:ای محمّد!قرار جنگ ما،بدر صغرا در سال آینده باشد اگر شما مایل باشی. رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: قرار ما همین باشد.

چون سال بعد رسید ابو سفیان با مشرکین مکّه حرکت نمود و چون به منطقه‌ی ظهران یک منزلی مکّه رسید خداوند ترس را بر او مسلّط نمود و چون خواست به

مکّه بازگردد به نعیم بن مسعود اشجعی که از عمره باز می‌گشت گفت: من با محمّد (صلی الله علیه و آله) در بدر صغرا وعده کرده‌ام و لکن این سال سال بی‌آبی است و ما باید در سالی بیاییم که آب و گیاه و شیر وجود داشته باشد، از سویی اگر من خارج نشوم و محمّد (صلی الله علیه و آله)برای جنگ با من خارج شود برای من شکست خواهد بود و سبب جرات محمّد(صلی الله علیه و آله) خواهد شد.

پس تو آنان را از جنگ منصرف کن و من به تو وعده می‌دهم که سهیل بن عمر ده شتر به تو بدهد.

پس نعیم به مدینه آمد و چون دید مردم آماده‌ی جنگ با ابوسفیان می‌شوند به آنان گفت: شما سخت در اشتباهید چرا که در همین نزدیکی لشکر قریش بر سر شما می‌ریزد وکسی را سالم نمی‌گذارند جز آن که فرار کند آیا با این وضعیّت می‌خواهید برای جنگ با قریش در موسم آماده شوید؟! به خدا سوگند احدی از شما نجات نخواهد یافت.

پس برخی از اصحاب رسول خدا(صلی الله علیه و آله)ازجنگ منصرف شدند و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به آنان فرمود:سوگند به خدایی که جان من به دست اوست،من به تنهایی برای جنگ آماده می‌شوم. پس ترسوها بمانند و شجاعان آماده شوند.سپس فرمود: «حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَكیلُ».

سپس رسول خدا(صلی الله علیه و آله)با اصحاب خود از مدینه خارج شدند و به بدر صغرا که به آن«ماء بنی كنانه»می‌گفتند --و آن محل در زمان جاهلیّت بازار بود و هشت روز در سال محل خرید وفروش بود -- رسیدند و رسول خدا(صلی الله علیه و آله)در آن محل مستقر شد، در حالی که ابوسفیان از ظهران (جحفه) به مکّه بازگشته بود و اهل مکّه به لشکر ابوسفیان می‌گفتند: «شما لشکر سویق هستید» و چون رسول

خدا(صلی الله علیه و آله)مشرکین را در بدر صغرا نیافتند در ظهران که بازار بود مشغول تجارت شدند وسود دو چندانی به دست آوردند و با سلامت به مدینه بازگشتند.از این رو خداوند می‌فرماید: «فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَ اتَّبَعُوا رِضْوانَ اللَّهِ وَ اللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظیمٍ».⁽¹⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 176 الی 179

متن:

وَ لا یَحْزُنْكَ الَّذینَ یُسارِعُونَ فِی الْكُفْرِ اِنَّهُمْ لَنْ یَضُرُّوا اللهَ شَیْئًا یُریدُ اللهُ اَلاّ یَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِی اْلآخِرَةِ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظیمٌ اِنَّ الَّذینَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِاْلاِیْمانِ لَنْ یَضُرُّوا اللهَ شَیْئًا وَ لَهُمْ عَذابٌ اَلیمٌ وَ لایَحْسَبَنَّ الَّذینَ كَفَرُوا اَنَّما نُمْلی لَهُمْ خَیْرٌ ِلاَنْفُسِهِمْ اِنَّما نُمْلی لَهُمْ لِیَزْدادُوا اِثْمًا وَ لَهُمْ عَذابٌ مُهینٌ ما كانَ اللهُ لِیَذَرَ الْمُؤْمِنینَ عَلى ما اَنْتُمْ عَلَیْهِ حَتّى یَمیزَ الْخَبیثَ مِنَ الطَّیِّبِ وَ ما كانَ اللهُ لِیُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَیْبِ وَ لكِنَّ اللهَ یَجْتَبی مِنْ رُسُلِهِ مَنْ یَشاءُ فَآمِنُوا بِاللهِ وَ رُسُلِهِ وَ اِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا فَلَكُمْ اَجْرٌ عَظیمٌ

لغات:

«اِملاء»اِطاله مدّت و زمان طولانی است.«ملا»به معنای دهر و روزگار است.«مَلوان»به معنای شب و روز است به خاطر طولانی بودن ادامه‌ی شب و روز.

ترجمه:

ای رسول من، از این که [می‌بینی] مردم در کفر سرعت می‌کنند غمگین مشو،

آنان هرگز به خدا آسیبی نمی‌رسانند و خدا می‌خواهد برای آنان بهره‌ای در آخرت نباشد و عذاب بزرگی داشته باشند. (176) به راستی آنان که [ایمان خود را از دست دادند و] کفر را خریداری کردند هرگز آسیبی به خدا نمی‌رسانند و برای آنان عذاب دردناکی خواهد بود (177) گمان مکن کسانی که کافر شدند و ما به آنان مهلت دادیم خیر آنان باشد، ما آنان را مهلت دادیم تا بر گناه خود بیفزایند و برای آنان عذاب خوار کننده‌ای خواهد بود (178) خداوند مومنین را این‌گونه که شما هستید [و منافق و مخلص شما معلوم نیست] رها نخواهد نمود تا خبیث را از طیّت جدا سازد و این‌گونه نیست که خداوند شما را از غیب آگاه سازد و لکن خداوند برخی از رسولان خود را بر می‌گزیند [و به او وحی می‌کند و برخی از اسرار را به او می‌گوید] پس شما به خدا و پیامبران او ایمان بیاورید و اگر به خدا و پیامران او [از روی حقیقت] ایمان بیاورید و تقوا داشته باشید برای شما پاداش بزرگی خواهد بود (179).

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

محمّد بن مسلم گوید:به امام باقر(علیه السلام)گفتم:«آیا برای کافر مرگ بهتر است یا زنده ماندن؟»فرمود:«مرگ برای مومن و کافر بهتر است.»گفتم:«برای چه؟»حضرت فرمود: «به خاطر این که خداوند نسبت به مومنین می‌فرماید:«وَ ما عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ لِلاَبْرارِ»ونسبت به کافران می‌فرماید: «وَ لا یَحْسَبَنَّ الَّذینَ كَفَرُوا اَنَّما نُمْلی لَهُمْ خَیْرٌ ِلاَنْفُسِهِمْ اِنَّما نُمْلی لَهُمْ لِیَزْدادُوا اِثْمًا وَ لَهُمْ عَذابٌ مُهینٌ».⁽¹⁾

عجلان بن صالح گوید: از امام صادق(علیه السلام) شنیدم که فرمود:

روزها و شب‌ها تمام نخواهد شد تا منادی از آسمان ندا کند: ای اهل باطل جدا شوید[از اهل حق] پس اهل باطل از اهل حق جدا می‌شوند.

گفتم:

خدا شما را به صلاح بدارد، آیا پس از آن باز اهل باطل با اهل حق آمیخته می‌شوند؟

حضرت فرمود:

هرگز!چرا که خداوند می‌فرماید:«ما كانَ اللَّهُ لِیَذَرَ الْمُؤْمِنینَ عَلى ما اَنْتُمْ عَلَیْهِ حَتّى یَمیزَ الْخَبیثَ مِنَ الطَّیِّبِ»⁽¹⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 180 الی 183

متن:

وَ لا یَحْسَبَنَّ الَّذینَ یَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَیْرًا لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرُّ لَهُمْ سَیُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ للَّهِِ میراثُ السَّماواتِ وَ اْلاَرْضِ وَ اللهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبیرٌ لَقَدْ سَمِعَ اللهُ قَوْلَ الَّذینَ قالُوا اِنَّ اللهَ فَقیرٌ وَ نَحْنُ اَغْنِیاءُ سَنَكْتُبُ ما قالُوا وَ قَتْلَهُمُ اْلاَنْبِیاءَ بِغَیْرِ حَقِّ وَ نَقُولُ ذُوقُوا عَذابَ الْحَریقِ ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ اَیْدیكُمْ وَ اَنَّ اللهَ لَیْسَ بِظَلاّمٍ لِلْعَبیدِ الَّذینَ قالُوا اِنَّ اللهَ عَهِدَ اِلَیْنا اَلاّ نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتّى یَاْتِیَنا

بِقُرْبانٍ تَاْكُلُهُ النّارُ قُلْ قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلی بِالْبَیِّناتِ وَ بِالَّذی قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ اِنْ كُنْتُمْ صادِقینَ

لغات:

«سَمِعَ یَسمَعُ سَمْعًا»به معنای شنیدن با گوش است،و لکن خداوند بدون نیاز به گوش وقوّه‌ی حسّ می‌شنود،و«سمیع» شنونده مسموعات است، و سمیع بودن خداوند و بصیر بودن او زائد بر ذات حیّ و قیوم او نیست و سمیع بودن او به معنای علم به مسموعات است، و هر چیز ناگواری به انسان برسد، انسان آن را چشیده است، و هر چیز شیرین و لذّت بخشی نیز اگر به او برسد، آن را چشیده است، چنان که در روایت آمده: «حتی تذوقی من عسیلته و یذوق من عسیلتك» و این کنایهی زیبایی است از عمل زناشویی. «حریق» به معنای آتش است. «قربان» مصدر است مانند عدوان و خسران و قربان هر کار خیری را گویند که سبب تقرّب به خدا شود. «زُبَر» جمع زبور است، و هر کتابی که در آن حکمت باشد زبور نامیده می‌شود، و کتاب داود را زبور گویند به خاطر پندهای فراوانی که در آن است.

ترجمه:

کسانی که نسبت به آن‌چه خدا از فضل خود به آنان داده،بخل می‌ورزند، هرگز گمان نکنند که بخل ورزیدن برای آنان خوب است، بلکه شرّ [و خطرناک] است. به زودی مالی را که به آن بخل ورزیده‌اند در قیامت به گردنشان می‌آویزند و [آنان باید بدانند که] خدا [در نهایت] وارث آسمان‌ها و زمین است و او به اعمال آنان آگاه است. (180) به راستی خداوند سخن کسانی که گفتند: خدا نیازمند است و

ما بی‌نیازیم را شنید،و به زودی ما آن‌چه آنان گفتند و[خطاهای دیگرشان مانند]کشتن پیامبران‌شان به ناحق را خواهیم نوشت و به آنان خواهیم گفت:عذاب سوزان[دوزخ را بچشید ، این عذاب به خاطر اعمال پیشین شماست و گر نه خداوند ذرّه‌ای به بندگان خود ظلم نمی‌کند(182)آنان مردمی بودند که می‌گفتند:«خدا با ما پیمان بسته که به هیچ پیامبری ایمان نیاوریم تا او برای ما قربانی بیاورد و آن قربانی را آتش [آسمانی به نشانه‌ی قبولی] بسوزاند». به آنان بگو: قبل از من پیامبرانی با نشانه‌ها [و معجزات] روشنی آمدند و آن‌چه شما گفتید را نیز به شما نشان دادند،پس برای چه آنان را کشتید اگر راست می‌گویید ؟! (183)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

محمّد بن مسلم گوید: امام صادق(علیه السلام) در تفسیر آیه‌ی«سَیُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ یَوْمَ الْقِیامَةِ» فرمود:

هیچ کس از پرداخت زکات خودداری نمی‌کند مگر آن که خداوند زکات را در قیامت اژدهایی از آتش قرار می‌دهد و به گردنش طوق می‌شود و او را نیش خواهد زد تا حساب قیامت تمام شود.⁽¹⁾

ایوب بن راشد گوید: از امام صادق(علیه السلام) شنیدم که فرمود:

مار قرعاء [یعنی افعی] به گردن مانع زکات می‌پیچد و دماغ او را می‌خورد، چنان

که خداوند می‌فرماید: «سَیُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ یَوْمَ الْقِیامَةِ».⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام)از پدران خود از رسول خدا(صلی الله علیه و آله)نقل نموده که فرمود:

هر کس شتر و یا گاو و یا گوسفند داشته باشد و زکات آن‌ها را ندهد تا روز قیامت در صحرای خشک و دور افتاده‌ای قرار می‌گیرد و آن حیوانی که شاخ دارد با شاخ خود به او می‌زند و آن که دندان دارد با دندان خود او را گاز میگیرد و آن که سم دارد او را زیر سمّ خود له می‌کند، تا خدا حساب خلایق را انجام بدهد و هر کس صاحب درخت خرما و کشت گندم و جو و درخت انگور باشد و زکات آن‌ها را ندهد روز قیامت زمین با هفت طبقه آن به گردنش آویخته می‌شود!⁽²⁾

یوسف طاطری گوید: امام باقر(علیه السلام) فرمود:

مال مانع زکات روز قیامت به شکل افعی آتشین می‌شود و آن،دو دُم دارد و به گردن مانع زکات می‌پیچد و به او گفته می‌شود: از او جدا مشو همان‌گونه که او در دنیا از تو جدا نمی‌شد چنان که خداوند می‌فرماید: «سَیُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ یَوْمَ الْقِیامَةِ».⁽³⁾

علی بن ابراهیم قمی;در تفسیر آیه‌ی«لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذینَ قالُوا اِنَّ اللَّهَ فَقیرٌ وَ نَحْنُ اَغْنِیاءُ »گوید:

به خدا سوگند آنان خدا را ندیدند تا بدانند او فقیر و یا غنیّ است و لکن اولیای او را که فقیر دیدند گفتند: اگر خدا غنیّ می‌بود اولیای خود را غنی و بی‌نیاز می‌نمود و به این خاطر بر خدا افتخار نمودند!!⁽¹⁾

و در تفسیر آیه‌ی«الَّذینَ قالُوا اِنَّ اللَّهَ عَهِدَ اِلَیْنا اَلاّ نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتّى یَاْتِیَنا بِقُرْبانٍ تَاْكُلُهُ

النّارُ» گوید:

گروهی از یهودیان به رسول خدا(صلی الله علیه و آله)گفتند:ما به شما ایمان نمی‌آوریم تا به ما نشان بدهی که قربانی تو را آتش آسمانی بلعید و این به خاطراین بود که در بنی‌اسراییل طشتی بود که آنان قربانی خود را در آن می‌گذاردند و نشانه‌ی قبولی آن قربانی این بود که آتشی از آسمان می‌آمد و آن را می‌سوزاند.از این رو به رسول خدا(صلی الله علیه و آله)گفتند: ما به تو ایمان نمی‌آوریم تا تو نیز چنین کاری را بکنی. و خداوند در پاسخ آنان می‌فرماید: به آنان بگو: قبل از من پیامبرانی با نشانه‌های روشن و با این خواسته‌ی شما آمدند، اگر راست می‌گویید برای چه آنان را کشتید؟!⁽²⁾

مرحوم کلینی در کتاب کافی از امام صادق(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

خدا قدریّه و خوارج را لعنت کند، و خدا مرجئه را لعنت کند، و خدا مرجئه را لعنت کند [قدریّه کسانی اند که می‌گویند همه چیز اندازه گیری شده و قابل تغییر نیست و مرجئه جبریّه‌اند].

راوی گوید: به امام صادق(علیه السلام) گفتم: «برای چه مرجئه را دو مرتبه لعنت کردید؟»

حضرت فرمود:

به خاطر این که این‌ها می‌گویند اگر مومنین ما را بکشند لباس‌های آنان تا قیامت از خون ما رنگین است و همین سخن را قوم یهود به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) گفتند و خداوند در پاسخ آنان فرمود: «فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ اِنْ كُنْتُمْ صادِقینَ».

سپس فرمود:

بین بنی‌اسراییل و یهود مدینه، پانصد سال فاصله بود و چون یهود مدینه به گفته‌ی پدران خود راضی بودند خداوند به آن‌ها نیز نسبت قتل داد.⁽¹⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 184 الی 186

متن:

فَاِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جاؤُ بِالْبَیِّناتِ وَ الزُّبُرِ وَ الْكِتابِ الْمُنیرِ كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَ اِنَّما تُوَفَّوْنَ اُجُورَكُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النّارِ وَ اُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا اِلّا مَتاعُ الْغُرُورِ لَتُبْلَوُنَّ فی اَمْوالِكُمْ وَ اَنْفُسِكُمْ وَ لَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذینَ اُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَ مِنَ الَّذینَ اَشْرَكُوا اَذًى كَثیرًا وَ اِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا فَاِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْاُمُورِ

لغات:

«الزُبُر»در بخش پیشین گذشت.«فاز»از فوز به معنای رستگاری و نجات از هلاکت است، تاویل فوز دوری از مکروه و رسیدن به مطلوب است؛و«مفازة» به معنای محل نجات است. «متاع غرور» یعنی بهره‌های فریبنده دنیا که سبب فریب و تمایل به دنیا می‌شود. «اِبلاء» به معنای امتحان است. «من عزم الامور» یعنی ممّا بان رشده و صوابه و وجب علی العاقل العزم علیه، و بعضی گفتهاند: «عزم امور» محکم امور است.

ترجمه:

[ای رسول من!]اگر[اهل کتاب و مشرکین]تو را تکذیب نمودند[بدان که آنان]پیامبران قبل از تو را نیز با داشتن معجزات و کتاب‌های آسمانی آشکاری تکذیب نمودند (184) هر موجود زنده‌ای مرگ را خواهد چشید و شما [پس از مرگ] پاداش خود را کاملًا دریافت خواهید نمود و هر کس از آتش دور شود و داخل بهشت گردد به راستی رستگار شده است، و زندگی دنیا جز بهره [ناچیز] فریبنده‌ای نیست (185) و شما قطعا نسبت به اموال و جان‌هایتان آزموده خواهید شد و شما از کسانی که قبل از شما کتاب به آنان داده شد؛ و از مشرکین نیز آزارهای فراوانی خواهید دید؛ و اگر صبر پیشه کنید و پرهیزکار باشید آن نشانه استواری و عزم ثابت شما می‌باشد. (186)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

مقصود از«بیّنات و زبر»کتب انبیاء و نبوّتشان و«كتاب منیر» حلال و حرام است.⁽¹⁾

و در تفسیر صافی آمده است:

«البینات»:المعجزات،و الزبر:الحِکَم والمواعظ و الزواجر،والکتاب المنیر:الشرایع والاحکام .⁽¹⁾

مرحوم عیّاشی از امام باقر(علیه السلام) نقل نموده که آن حضرت در تفسیر آیه‌ی «كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ»فرمود:«کسی که کشته شود مرگ را نچشیده است.سپس فرمود:او باید به ناچار به دنیا بازگردد تا مرگ را بچشد.»⁽²⁾

روایات این موضوع در ذیل آیه‌ی «اَفَاِنْ ماتَ اَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى اَعْقابِكُمْ» از همین سوره گذشت.

و در کافی از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

همه‌ی اهل زمین خواهند مُرد و احدی باقی نخواهد ماند؛ و سپس اهل آسمان‌ها خواهند مُرد و کسی باقی نخواهد ماند، مگر ملک‌الموت و حاملین عرش و جبرییل و میکاییل. پس ملک‌الموت می‌آید و در پیشگاه خداوند می‌ایستد و خداوند که آگاه‌تر از اوست به او می‌فرماید: چه کسی باقی مانده است؟ ملک‌الموت می‌گوید: خدایا جز ملک‌الموت و حاملین عرش و جبرییل و میکاییل کسی باقی نمانده است. پس خداوند به او می‌فرماید: به جبرییل

و میکاییل بگو بمیرند. در این هنگام حاملین عرش می‌گویند: خدایا! جبرییل و میکاییل دو رسول و دو امین تو هستند. چگونه امر به مردن آنان می‌کنی؟! خداوند می‌فرماید: من حکم کرده‌ام که هر صاحب روحی بمیرد. پس ملک‌الموت در پیشگاه پروردگار خود می‌ایستد و به او گفته می‌شود: چه کسی باقی مانده

است؟ ملک‌الموت می‌گوید: خدایا جز حاملین عرش و ملک‌الموت کسی باقی نمانده است. پس خطاب می‌رسد: به حاملین عرش نیز بگو: بمیرند.

امام صادق(علیه السلام) سپس می‌فرماید:

در این حال ملک‌الموت محزون وغمگین در پیشگاه خداوند می‌ایستد وسر به زمین می‌اندازد و به او گفته می‌شود: چه کسی باقی مانده است؟ در حالی که او آگاه‌تر از ملک‌الموت است؛ و ملک‌الموت عرضه می‌دارد:خدایا!جز ملک‌الموت کسی باقی نمانده است. پس به او خطاب می‌شود: ای ملک‌الموت! بمیر؛ و او می‌میرد. و خداوند با دست قدرت خود زمین را می‌گیرد و می‌فرماید:کجایند کسانی که برای من شریک قرارمی‌دادند وجزمن خدایی را می‌پرستیدند ؟! ⁽¹⁾

در مجالس شیخ طوسی; از رسول خدا(صلی الله علیه و آله)نقل شده که خداوندمی‌فرماید:

سوگند به عزّت و جلالم هر کس از بندگانم علی(علیه السلام)را دوست بدارد [و ولایت او را پذیرفته باشد]او را از آتش دوزخ دور می‌کنم و داخل بهشت می‌نمایم و هر کس از بندگانم او را دشمن بدارد، من دشمن او خواهم بود و او را داخل آتش دوزخ می‌کنم و دوزخ بد بازگشتی است برای او!⁽²⁾

در کتاب کافی از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

خوبان شما با سخاوت‌های شمایند وبدان شما بخیل‌های شمایند و نشانه‌ی خالص بودن ایمان احسان به برادران دینی و کوشش در انجام حاجات آنان است و کسی که اهل احسان به برادران دینی خود باشد، خداوند رحمان او را دوست می‌دارد و بینی شیطان به خاک مالیده می‌شود و این عمل برای او سبب نجات از دوزخ و دخول در بهشت خواهد بود.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

هنگامی که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از دنیا رحلت نمود و هنوز بدن او دفن نشده بود جبرییل وارد خانه‌ی علی و فاطمه و حسن و حسین: شد و گفت: السّلام علیکم یا اهل‌بیت الرحمة «كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَ اِنَّما تُوَفَّوْنَ اُجُورَكُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النّارِ وَ اُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا اِلّا مَتاعُ الْغُرُورِ».

سپس گفت:

هر مصیبتی که در راه خدا پیش آید خداوند صاحب آن را تسلیت می‌دهد و آن‌چه از دست داده است را جبران می‌کند، پس شما به خدا اعتماد کنید و به او امیدوار باشید و مصیبت زده کسی است که از پاداش مصیبت بی‌بهره بماند.

سپس گفت:

این آخرین قدمی است که من به دنیا گذاردم.

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

صدای جبرییل شنیده شد و شخص او دیده نشد.⁽¹⁾

ابوبصیر گوید: امام صادق(علیه السلام) در تفسیر آیه‌ی «فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النّارِ وَ اُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ» فرمود:

هنگامی که قیامت برپا می‌شود حضرت خاتم النّبییّن(صلی الله علیه و آله) را صدا می‌زنند و حلّهای از گُل به او پوشانده می‌شود و در سمت راست عرش قرار می‌گیرد.

سپس ابراهیم(علیه السلام) را صدا می‌زنند و به او حلّه‌ی سفیدی پوشیده می‌شود و در سمت چپ عرش قرار می‌گیرد.

سپس علی(علیه السلام)را صدا می‌زنند وحلّه‌ای ازگُل به او پوشیده می‌شود ودرسمت راست رسول خدا(صلی الله علیه و آله) قرار می‌گیرد.

سپس اسماعیل(علیه السلام)را صدا می‌زنند وحلّه‌ی سفیدی به او پوشانده می‌شود و درسمت چپ ابراهیم(علیه السلام) قرار می‌گیرد.

سپس امام حسن(علیه السلام)را صدا می‌زنند وحلّه‌ای از گُل به او پوشانده می‌شود و درسمت راست امیرالمؤمنین(علیه السلام) قرار می‌گیرد.

سپس امام حسین(علیه السلام)را صدا می‌زنند وبه او حلّه‌ای ازگُل پوشانده می‌شود ودرسمت راست امام حسن(علیه السلام) قرار می‌گیرد.

سپس ائمّه(علیهم السلام) را صدا می‌زنند و حلّه‌هایی از گُل به آنان پوشانده می‌شود و هر

کدام در سمت راست دیگری قرار می‌گیرند.سپس شیعیان امیرالمؤمنین(علیه السلام)را صدا می‌زنند و آنان مقابل آن بزرگواران قرار می‌گیرند.

سپس حضرت فاطمه(علیها السلام) و زن‌های از ذریّه و شیعیان او را صدا می‌زننند و آنان بدون حساب وارد بهشت می‌شوند. سپس ندایی از زیر عرش از ناحیه‌ی خداوند ربّ العزّة و افق اعلی بلند می‌شود و منادی می‌گوید:ای محمّد!چه نیکوست پدر تو ابراهیم(علیه السلام) و چه نیکوست برادر تو علیّ بن ابی‌طالب(علیهما السلام) و چه نیکویند دو سبط تو حسن و حسین(علیهما السلام) و چه نیکوست جنین تو محسن(علیه السلام) و چه نیکویند امامان بزرگوار از ذریّه‌ی تو سپس نام یکایک آنان برده می‌شود و گفته می‌شود: بهترین شیعیان، شیعیان تواند.

سپس ندا می‌شود:آگاه باشید[ای اهل محشر]که محمّد و وصیّی او و دو سبط او حسن و حسین و امامان از ذریّه‌ی او همان فائزین و رستگارانند.و سپس آنان را روانه‌ی بهشت می‌کنند و این است معنای آیه‌ی«فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النّارِ وَ اُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ».⁽¹⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 187 الی 189

متن:

وَ اِذْ اَخَذَ اللهُ میثاقَ الَّذینَ اُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنّاسِ وَ لا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ وَ اشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلیلًا فَبِئْسَ ما یَشْتَرُونَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذینَ یَفْرَحُونَ بِما اَتَوْا وَ یُحِبُّونَ اَنْ یُحْمَدُوا بِما لَمْ یَفْعَلُوا فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ وَ لَهُمْ عَذابٌ اَلیمٌ وَ لِلهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَ اْلاَرْضِ وَ اللهُ عَلى كُلِّ شَیْءٍ قَدیرٌ

لغات:

«نَبَذوه وراء ظهورهم»کنایه از نادیده گرفتن و بی‌اعتنایی به چیزی است.«اشتروا به ثمنًا قلیلًا»نیز کنایه از بی‌ارزش دانستن بیان حقایق دین و کتاب خدا و فروختن آن به متاع و ثمن ناچیز دنیاست، و چون در این معامله خسارت بزرگی است، خداوند می‌فرماید: «فَبِئْسَ ما یَشْتَرُونَ» یعنی چه بد معامله ای کردند. «بِمَفازَةٍ من العذاب» یعنی بنجاةِ منه، چرا که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از یهود درباره‌ی چیزی از تورات سوال نمود و علمای یهود خلاف آن‌چه در تورات بود را گفتند، و به این خاطر خشنود بودند که حقیقت را اظهار نکردند.

ترجمه:

ای رسول من!به یاد آور زمانی را که خداوند از اهل کتاب پیمان گرفت تا[مقام محمّد(صلی الله علیه و آله) و آل‌محمّد(علیهم السلام) را] برای مردم! بیان کنند و آن را کتمان ننمایند و آنان این پیمان را پشت سر انداختند و در برابر آن بهای ناچیزی به دست آوردند و چه بد معامله‌ای کردند (187) گمان مبر کسانی که به کرده‌های خود شادمانند و دوست می‌دارند که به آن‌چه نکرده‌اند مورد ستایش قرار گیرند راه نجاتی از عذاب داشته باشند [بلکه] برای آنان عذاب دردناکی خواهد بود (188) سلطنت آسمان‌ها و زمین مخصوص خداست و او بر هر چیزی توانا می‌باشد (189).

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

خداوند از [پیامبران و]اهل کتاب درباره‌ی محمّد و آل‌محمّد(علیهم السلام)پیمان گرفت

که چون ظاهر شوند مقام آنان را برای مردم!بیان کنند و هرگز کتمان نکنند و لکن اهل کتاب این پیمان را پشت سر انداختند.⁽¹⁾

علی بن ابراهیم قمیّ گوید:

آیه‌ی«لا تَحْسَبَنَّ الَّذینَ یَفْرَحُونَ بِما اَتَوْا وَ یُحِبُّونَ اَنْ یُحْمَدُوا» دباره‌ی منافقین نازل شده که دوست می‌دارند نسبت به کاری که نکرده‌اند ستایش شوند.⁽²⁾

امام باقر(علیه السلام)در تفسیر«فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ» فرمود:

یعنی گمان مکن آنان[یعنی منافقین]با عذاب خدا فاصله‌ای دارند چرا که برای آنان عذاب دردناکی خواهد بود.⁽¹⁾

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 190 الی 195

متن:

اِنَّ فی خَلْقِ السَّماواتِ وَ اْلاَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّیْلِ وَ النَّهارِ َلآیاتٍ ِلاُولِی اْلاَلْبابِ الَّذینَ یَذْكُرُونَ اللهَ قِیامًا وَ قُعُودًا وَ عَلى جُنُوبِهِمْ وَ یَتَفَكَّرُونَ فی خَلْقِ السَّماواتِ وَ اْلاَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا سُبْحانَكَ فَقِنا عَذابَ النّارِ رَبَّنا اِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النّارَ فَقَدْ اَخْزَیْتَهُ وَ ما لِلظّالِمینَ مِنْ اَنْصارٍ رَبَّنا اِنَّنا سَمِعْنا مُنادِیًا یُنادی لِْلایمانِ اَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنّا رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَ كَفِّرْ عَنّا سَیِّئاتِنا وَ تَوَفَّنا مَعَ اْلاَبْرارِ رَبَّنا وَ آتِنا ما وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ وَ لا تُخْزِنا یَوْمَ الْقِیامَةِ اِنَّكَ لا تُخْلِفُ الْمیعادَ فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ اَنّی لا اُضیعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ اَوْ اُنْثى بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذینَ هاجَرُوا وَ اُخْرِجُوا مِنْ دِیارِهِمْ وَ اُوذُوا فی سَبیلی وَ قاتَلُوا وَ قُتِلُوا َلاُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئاتِهِمْ وَ َلاُدْخِلَنَّهُمْ جَنّاتٍ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا اْلاَنْهارُ ثَوابًا مِنْ عِنْدِ اللهِ وَ اللهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوابِ

لغات:

«لآیاتٍ ِلاُولِی اْلاَلْبابِ»لُبّ به معنای عقل است و اصل لبّ به معنای خالص است و لبّ از هر چیزی خالص آن است، و خالص و بهترین چیز انسان عقل اوست.

«سبحانك»یعنی تنزیهًا لک من أن تکون خلقتهما ای السماوات و الارض باطلًا لانّه لا یلیق بصفاتک. «ابرار» جمع بَرّ است،و «بَرّ» کسی است که خداوند به خاطر عبادت به او نیکی می‌کند تا او راضی شود، و اصل «بِرّ» به معنای وسعت است، و «بَرّ» واسع از زمین است و آن خلاف بحر است، و «بِرّ» عمل صالح و صله‌ی رحم است، و «بُرّ» به معنای گندم است. «ضاع الشیء ضیاعًا» یعنی هلک، و اوضاع و ضیّع به یک معناست، و «هاجَرَ» از هجر ضدّ وصل است، و «تهجّر الرجل» یعنی تشبّه بالمهاجرین.

ترجمه:

به راستی در آفرینش آسمان‌ها و زمین و اختلاف شب و روز، برای خردمندان[و عاقلان] نشانه‌هایی [قانع کننده]است.(190)آنان که خدا را ایستاده و نشسته و در حالی که به پهلو خوابیده‌اند، یاد می‌کنند و در خلقت و آفرینش آسمان‌ها و زمین می‌اندیشند و می‌گویند: پروردگارا تو این‌ها را بیهوده نیافریده‌ای و تو [از کار بیهوده] منزّهی،پس تو ما را از آتش [دوزخ]در امان بدار(191)پروردگارا!تو هر که را داخل آتش ببری خوار و رسوایش کرده‌ای و ظالمان را یاوری نخواهد بود (192) پروردگارا! ما شنیدیم که منادی [تو] ندای ایمان داد و گفت: به پروردگار خود ایمان بیاورید و ما ایمان آوردیم، پس تو گناهان ما را ببخش و ما را از بدی‌هایمان پاک گردان و در زمره‌ی نیکان بمیران (193)پروردگارا! آن‌چه توسّط پیامبرانت به ما وعده دادی را به ما عطا کن و ما را در روز قیامت خوار و رسوا مکن ،تو وعده‌های خود را خلف نخواهی نمود(194)پس خداوند دعای آنان را اجابت نمود و فرمود: من عمل هیچ عمل کنندهای را زن یا مرد ضایع نمی‌کنم و شما از یک‌دیگر هستید، پس آنان که هجرت کردند و از خانه‌های خود اخراج شدند و در راه من آزار دیدند و قتال کردند و کشته شدند، من آنان را از گناه پاک خواهم کرد و آنان را داخل بهشت‌هایی خواهم نمود که در

زیرآن‌ها نهرهایی جاری است و این پاداش،ازناحیه‌ی خدا است وپاداش نیکو فقط نزد خداوند است. (195)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

محمّد بن مسلم گوید: امام باقر(علیه السلام) در تفسیر آیه‌ی «وَ مَنْ كانَ فی هذِهِ اَعْمى فَهُوَ فِی الْآخِرَةِ اَعْمى وَ اَضَلُّ سَبیلا»⁽¹⁾فرمود:

کسی که خلقت آسمان‌ها و زمین و گردش شب و روز و فلک و خورشد وماه و آیات عجیب دیگر، او را راهنمایی نکند که ورای این‌ها اموری بزرگ‌تر [و عجایبی پیچیده تر] است، او در آخرت نیز کور و گم‌راه‌تر خواهد بود.⁽²⁾

حسن بن صیقل گوید:از امام صادق(علیه السلام)درباره‌ی حدیث«تفكّر ساعةٍ خیر من قیام لیلة» سوال کردم و گفتم: «چگونه باید تفکّر نماید؟»

حضرت فرمود:

هنگامی که به خرابهها و خانه‌های خالی از سکنه نگاه می‌کند بگوید:کسانی که شما را بنا کردند و در شما ساکن بودند کجا رفتند؟ چرا شما با ما سخن نمی‌گویید؟⁽³⁾

امام صادق(علیه السلام)می‌فرماید:امیرالمؤمنین(علیه السلام)می‌فرمود:

با تفکّر قلب خود را بیدار کن و در شب برای سجده‌ی در پیشگاه خداوند از بستر جدا شو و از خدای خود بترس.⁽¹⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

تفکّر انسان [مومن] را علاقه مند به نیکی و عمل به آن می‌کند.⁽²⁾

ابن عبّاس گوید: گروهی از مردم در ذات خدا فکر می‌نمودند و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به آنان فرمود:

درباره‌ی مخلوق خدا فکر کنید و درباره‌ی ذات خداوند فکر نکنید؛چرا که شما قدرت فهم آن را ندارید [و گم‌راه می‌شوید].

تا این که گوید روزی رسول خدا(صلی الله علیه و آله) دید عدّه‌ای فکر می‌کنند.حضرت(صلی الله علیه و آله) فرمود: «برای چه سخن نمی‌گویید؟» گفتند: «ما درباره‌ی مخلوق خدا فکر می‌کنیم.» رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «این‌گونه فکر کنید و لکن در ذات خداوند فکر نکنید.»⁽³⁾

خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ذَاتَ یَوْمٍ عَلَى قَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ فَقَالَ مَا لَکُمْ تَتَکَلَّمُونَ فَقَالُوا نَتَفَکَّرُ فِی خَلْقِ اللَّهِ

عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ وَ کَذَلِکَ فَافْعَلُوا تَفَکَّرُوا فِی خَلْقِهِ وَ لَاتَتَفَکَّرُوا فِیه. [الدر المنثور، ج 2، ص 409؛ المحجّة البیضاء، ج 8، ص 193]

هجرت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از مکّه به مدینه

از امام باقر و امام صادق(علیهما السلام) نقل شده است:

این آیات -- یعنی آیات آخر سوره‌ی آل‌عمران -- درباره‌ی علی(علیه السلام) و جماعتی از

اصحاب او نازل شد و قصّه‌ی آنان این بود که:چون رسول خدا(صلی الله علیه و آله)بعد از رحلت ابوطالب(علیه السلام) از ناحیه‌ی خداوند مامور به هجرت به مدینه شد و قریش سوگند یاد کرده بودند که نیمه شب بر سر او بریزند و یک‌باره او را بکشند تا قاتل او معلوم

نشود و بنی هاشم نتوانند او را قصاص کنند و خداوند به او امر نمود تا علی(علیه السلام) را به جای خود بخواباند و شبانه از مکّه به طرف مدینه هجرت نماید.

پس آن حضرت(صلی الله علیه و آله) دستور خدا را عمل نمود و علی(علیه السلام) را در بستر خود خواباند و به او سفارش نمود که همسران آن حضرت[و فاطمیّات و ضعفای ازمهاجرین ]را با خود به مدینه بیاورد،و چون مشرکین مکّه علی(علیه السلام)را در بستر رسول خدا(صلی الله علیه و آله)دیدند بازگشتند و خداوند عهد و پیمان‌شان را باطل نمود وامیرالمؤمنین (علیه السلام) با همسران پیامبر(صلی الله علیه و آله) و فاطمیّات [و بقیّه مهاجرین] به طرف مدینه حرکت نمود.

و چون ابوسفیان از این ماجرا آگاه شد، با همراهان خود به دنبال آنان آمد تا آن‌ها را به مکّه بازگرداند و غلام خود را که مردی شجاع بود به طرف آنان فرستاد تا امیرالمؤمنین(علیه السلام) و همراهان او را نگهدارد تا او یعنی ابوسفیان برسد. پس امیرالمؤمنین(علیه السلام) به او فرمود:برگرد به طرف مولای خود و گر نه تو را خواهم کشت و چون بازنگشت امیر المؤمنین(علیه السلام) با یک ضربت سر از بدن او جدا نمود و به راه خود ادامه داد.

ابو سفیان آمد و کشته غلام خود را روی زمین دید و خود را به علی(علیه السلام) رساند و گفت: یا علی، غلام مرا کشتی و بدون اجازه ما دختر عموهای ما را از مکّه خارج می‌کنی؟! امیرالمؤمنین(علیه السلام) به او فرمود: من با اجازه‌ی کسی که حق اجازه دارد آنان را خارج می‌نمایم و تو هر چه می‌خواهی بکن.

پس ابوسفیان با یاران خود با امیرالمؤمنین(علیه السلام) درگیر شدند و کاری از پیش نبردند و با ناکامی به مکّه بازگشتند.

پس امیرالمؤمنین(علیه السلام)با اصحاب خود به طرف مدینه آمدند ولکن یاران اوبه واسطه‌ی درگیری و جنگ از حرکت بازمانده بودند و امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: تا توقّف کردند و استراحت نمودند و در همان مکان نماز خود را به اندازه‌ی توان خواندند و روی زمین قرار گرفتند و تا صبح ذکر خدا را می‌گفتند و حمد و شکر او را به جای می‌آوردند؛ و امیرالمؤمنین(علیه السلام) آنان را به مدینه نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آورد و جبرییل قبل از رسیدن آنان به مدینه حکایت حال آن‌ها را برای رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بیان نمود و آیات آخر سوره‌ی آل‌عمران را درباره‌ی آنان نازل نمود.

و چون امیرالمؤمنین(علیه السلام)به مدینه رسید رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به او فرمود: خداوند درباره‌ی تو و همراهانت این آیات را نازل کرد.⁽¹⁾

ابوحمزه‌ی ثمالی گوید: امام باقر(علیه السلام) فرمود:

مادامی که مومن مشغول ذکر خدا باشد در حال نماز خواهد بود خواه ایستاده و خواه نشسته و خواه خوابیده باشد، چرا که خداوند می‌فرماید: «الَّذینَ یَذْكُرُونَ اللَّهَ قِیامًا وَ قُعُودًا وَ عَلى جُنُوبِهِمْ..»⁽²⁾

علی بن ابراهیم قمّی در تفسیر خود گوید:

مقصود از «مُنادِیًا یُنادی لِلایمانِ اَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنّا رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَ كَفِّرْ

عَنّا سَیِّئاتِنا وَ تَوَفَّنا مَعَ اْلاَبْرارِ*رَبَّنا وَ آتِنا ما وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ وَ لا تُخْزِنا یَوْمَ الْقِیامَةِ اِنَّكَ لا تُخْلِفُ الْمیعادَ»رسول خدا(صلی الله علیه و آله)می‌باشد و مقصود از«فَالَّذینَ هاجَرُوا وَ اُخْرِجُوا مِنْ دِیارِهِمْ»امیرالمؤمنین(علیه السلام)و سلمان و ابوذروعمّار هستندکه خداوند در وصف آنان می‌فرماید: «وَ اُوذُوا فی سَبیلی وَ قاتَلُوا وَ قُتِلُوا َلاُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئاتِهِمْ».⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

معنای آیه‌ی «الَّذینَ یَذْكُرُونَ اللَّهَ قِیامًا وَ قُعُودًا وَ عَلى جُنُوبِهِمْ» این است که انسان سالم باید ایستاده و نشسته نماز بخواند و مریض باید نشسته و یا خوابیده نماز بخواند و حال آن که به خاطر ناتوانی نشسته نماز می‌خواند از مریض سخت‌تر است.⁽²⁾

امام باقر(علیه السلام) فرمود:

مقصود از«وَ ما لِلظّالِمینَ مِنْ اَنْصارٍ»کسانی هستند که اعتقاد به ائمّه اهل بیت(علیهم السلام)

ندارند و به آنان منسوب نمی‌شوند. [از این رو در قیامت یاوری ندارند.]⁽³⁾

مِنْ اَئِمَّةٍ یُسَمُّونَهُمْ بِاَسْمَائِهِمْ. [تفسیر عیّاشی، ج 1، ص 235]

سوره‌ی آل‌عمران [3]، آیات 196 الی 200

متن:

لایَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذینَ كَفَرُوا فِی الْبِلادِ مَتاعٌ قَلیلٌ ثُمَّ مَاْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمِهادُ

لكِنِ الَّذینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنّاتٌ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا اْلاَنْهارُ خالِدینَ فیها نُزُلًا مِنْ عِنْدِ اللهِ وَ ما عِنْدَ اللهِ خَیْرٌ لِْلاَبْرارِ وَ اِنَّ مِنْ اَهْلِ الْكِتابِ لَمَنْ یُؤْمِنُ بِاللهِ وَ ما اُنْزِلَ اِلَیْكُمْ وَ ما اُنْزِلَ اِلَیْهِمْ خاشِعینَ للَّهِِ لا یَشْتَرُونَ بِآیاتِ اللهِ ثَمَنًا قَلیلًا اُولئِكَ لَهُمْ اَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ اِنَّ اللهَ سَریعُ الْحِسابِ یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا وَ اتَّقُوا اللهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ

لغات:

«غُرور»خیال و سرور باطل و خلاف واقع است،و«غَرَر»به معنای خطر است،و فرق بین غَرَر و خطر این است که «غَرَر» و غُرور» کلّا قبیح است، چرا که غرور ترک جزم و اطمینان است، و «خَطَر» در بعضی از مواضع نیکوست چنان که گفته می‌شود: «له خطر عظیم یعنی منزلة عظیمة» و یا گفته می‌شود:رجل خطیر یعنی عظیم. «متاع» بهره و نفع ناپایدار است، مانند مال زیاد و ریاست و فرزند و... «مهاد» محل قرار و زندگی انسان است. «ابرار» جمع بَرّ است به معنای نیکویی چنان که گفته میشود: «بررت والدی» و خداوند دربارهی عیسی (علیه السلام) می‌فرماید: «و بَرًّا بوالدتی». «خشوع» به معنای خضوع باطن و قلب است، و «خضوع» تذلّل با جوارح است، و اصل خشوع به معنای سهولت است. «رِباط» به معنای مرزبانی است، و به معنای طناب نیز آمده است، و اصل رباط اسب سواری و مقابله با دشمن است.

ترجمه:

مبادا رفت و آمد [و جنب و جوش] کافران در شهرها تو را شیفته آنان کند و فریب‌شان را بخوری (196) [چرا که] این بهره‌ی ناچیز دنیاست و سپس جایگاه

آنان دوزخ خواهد بود و آن بد جایگاهی است برای آنان (197) و لکن برای کسانی که اهل تقوای پروردگار خود هستند باغستان‌های بهشتی خواهد بود و در زیر آن باغستان‌ها نهرهایی جاری است و آنان برای همیشه در آن‌ها جاویدند و این[شروع] پذیرایی خداوند است و برای نیکان نزد خداوند نعمت‌های بهتری خواهد بود(198)و البتّه از میان اهل کتاب کسانی هستند که به خدا و به آن‌چه بر شما نازل شده و به آن‌چه بر آنان نازل شده است ایمان دارند و در برابر خداوند خاشع اند و آیات الهی را به بهای ناچیز[دنیا]نمی‌فروشند و چنین کسانی پاداش [نیکویی] نزد خداوند خواهند داشت و خداوند سریع الحساب است. (199) ای کسانی که ایمان آورده‌اید! صابر باشید و ایستادگی کنید و مرزها را نگهداری نمایید و از خدای خود پروا داشته باشید تا رستگار شوید (200)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی در تفسیر آیه‌ی «وَ اِنَّ مِنْ اَهْلِ الْكِتابِ لَمَنْ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ ما اُنْزِلَ اِلَیْكُمْ وَ ما اُنْزِلَ اِلَیْهِمْ خاشِعینَ للَّهِ» گوید:

آنان گروهی از یهود و نصاری بودند که اسلام آوردند و نجاشی و یاران او از آنان بوده‌اند .⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) در تفسیر آیه‌ی «اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا» می‌فرماید:

مقصود، صبر بر واجبات و صبر بر مصائب و ارتباط با ائمّه(علیهم السلام) است.⁽²⁾

امام کاظم(علیه السلام) فرمود:

مقصود از«اصْبِرُوا»صبر بر مصائب است و مقصود از«وَ صابِرُوا» صبر بر تقیّه است و مقصود از«رابِطُوا»ارتباط با امام(علیه السلام) است.⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) فرمود:

بر انجام واجبات و آزار دشمن صبر کنید و با امام منتظر[یعنی حضرت مهدی(علیه السلام)] رابطه بر قرار کنید.⁽²⁾

امام رضا(علیه السلام) فرمود:

روز قیامت ندا می‌شود: صابران کجایند؟پس گروه زیادی آماده می‌شوند.سپس ندا می‌شود: متصبّرون کجایند؟ و گروه زیادی آماده می‌شوند. سپس فرمود: صابرون کسانی هستند که بر واجبات صبر می‌کنند و متصبّرون کسانی هستند که بر اجتناب از معاصی صبر می‌کنند.⁽³⁾

یعقوب سرّاج گوید: به امام صادق(علیه السلام) گفتم:

آیا امکان دارد زمین خالی از [امام] عالمی از شما بشود که زنده و آشکار باشد و مردم بتوانند به او مراجعه بکنند و حلال و حرام خود را از او سوال نمایند؟

حضرت فرمود:

هرگز زمین خالی از وجود امام نمی‌شود واین چیزی است که در کتاب خدا آمده و خداوند می‌فرماید: «یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا»و مقصود این است که بر پایداری دین خود صابر باشید و در مقابل دشمنان خود نیز [به وسیله تقیّه] صابر باشید و با امام خود نیز نسبت به آن‌چه شما را به آن امر می‌کند و بر شما واجب می‌نماید، ارتباط [نزدیک] داشته باشید.⁽¹⁾

در تفسیر مجمع البیان از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

مقصود از«رابِطُوا» انجام نمازهای واجب و انتظار نمازها یکی بعد از دیگری می‌باشد، چرا که امروز مرابطه [معهود] وجود ندارد.⁽²⁾

از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود:

انتظار نماز بعد از نماز از «مرابطه» محسوب می‌شود.⁽³⁾

سوره نساء

اشاره

محلّ نزول: مدینه -- عدد آیات: 177 آیه⁽¹⁾

شده است.

آثار و برکات قرائت

امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) فرمود:

کسی که در هر روز جمعه[و یا در هر هفته]سوره‌ی نساء را بخواند،از فشار قبر ایمن خواهد بود.⁽²⁾

سوره‌ی نساء [4]، آیه‌ی 1

متن:

یا اَیُّهَا النّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذی خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَ خَلَقَ مِنْها زَوْجَها وَ بَثَّ مِنْهُما رِجالًا كَثیرًا وَ نِساءً وَ اتَّقُوا اللهَ الَّذی تَسائَلُونَ بِهِ وَ اْلاَرْحامَ اِنَّ اللهَ كانَ عَلَیْكُمْ رَقیبًا

لغات:

«بَثَّ»به معنای نَشَر است چنان که خداوند میفرماید:«كالفراش المبثوث».«رقیب» به معنای ترقّب و انتظار است، و «رقیب» فعیل به منای فاعل است یعنی کسی که حافظ و نگهبان است و چیزی بر او پوشیده نیست.

ترجمه:

ای مردم! از پروردگارتان که شما را از نفس واحدی آفرید، و همسرش را نیز از او آفرید،

و از آن دو مردان و زنان فراوان را پراکنده نمود،بترسید،و از خدایی که با نام او از هم‌دیگر

درخواست می‌کنید[نیز]هراس کنید و نسبت به[حقوق] خویشان خود [نیز] از خدا بترسید همانا خداوند همواره ناظر بر شما خواهد بود. (1)

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

خداوند آدم را از آب و گِل خلق نمود، از این رو همّت مردها در آب و گِل می‌باشد.و حوّا را از آدم آفرید، از این رو همّت زن‌ها [و علاقه آنان] به مردان است و شما باید آنان را با ماندن در خانه‌ها مصون نمایید.⁽¹⁾

در کتاب فقیه و علل الشرائع صدوق نقل شده که از امام صادق(علیه السلام) سوال شد: «خلقت حوّا چگونه بوده است؟»وگفته شد:«گروهی[از اهل سنّت]می‌گویند:خداوندحوّا را از ضلع چپ آدم(علیه السلام) آفرید؟»امام صادق(علیه السلام) فرمود: «منزّه است خداوند از چنین نسبتی.»

سپس فرمود:

کسی که چنین سخنی را می‌گوید، فکر می‌کند خداوند قدرت نداشته که برای آدم همسری از راه دیگر خلق کند تا راه طعنه‌ی دشمنان بسته شود و نگویند: «آدم با خود ازدواج نموده! چرا که حوّا از پهلوی چپ او آفریده شده است؟»

سپس فرمود:

برای چه چنین سخنی را می‌گویند؟ خداوند بین ما و آنان حکم کند.

تا این که فرمود:

خداوند هنگامی که آدم را از گِل آفرید و ملائکه را امر نمود تا به او سجده کنند خواب را بر او مسلّط نمود و سپس حوّا را خلق فرمود و او را در کنار آدم قرار داد تا زن همواره تابع مرد باشد. پس حوّا تکان خورد و آدم از خواب بیدار شد و به حوّا خطاب شد: «از آدم فاصله بگیر.» چون آدم حوّا را دید که او انسان زیبایی است جز آن که زن می‌باشد، به او گفت: «تو کیستی؟» حوّا گفت: «خداوند همان‌گونه که می‌بینی مرا نیز آفرید.»

پس آدم به خدای خود عرضه داشت: «خدایا! این انسان زیبا کیست که مرا به خود شیفته نموده است؟»خطاب شد: «ای آدم! این کنیز من حوّا است. آیا دوست می‌داری که در کنار تو باشد و با تو اُنس بگیرد و از تو اطاعت کند؟» آدم گفت: «آری اگر چنین لطفی بفرمایی من تا زنده هستم حمد و شکر تو را به‌جای می‌آورم.» خطاب شد: «باید او را از من خواستگاری بکنی؛ او کنیز من است و تو می‌توانی او را همسر خود قرار دهی و او شهوت تو را تامین کند.» پس خداوند شهوت به همسر را به آدم داد و قبلا معرفت به هر چیزی را به او تعلیم نموده بود.

پس آدم گفت:«خدایا!من او را از تو خواستگاری می‌کنم،آیا مهر او چیست؟»خطاب شد:«مهر او این است که معالم و معارف دینی را به او تعلیم بدهی.» آدم گفت:«چنین خواهم نمود.» خطاب شد: «من نیز او را به تو تزویج نمودم. پس او را بگیر.»

پس آدم به حوّا گفت:«بیا طرف من.»وحوّا گفت:«بلکه تو به طرف من بیا.»پس خداوند آدم را امر نمود تا او به طرف حوّا برود؛ و اگر جز این بود، زن‌ها از مردها خواستگاری می‌کردند و این قصّه‌ی [آدم و] حوّا می‌باشد.

از امام باقر(علیه السلام) نقل شده که در پاسخ شخصی که گفت:

خداوند حوّا را از چه چیز آفرید؟

حضرت(علیه السلام) فرمود:

این مردم [یعنی اهل سنّت] چه می‌گویند؟

راوی گوید که گفتم:

آنان می‌گویند که خداوند حوّا را از ضلعی از ضلع‌های آدم آفرید.

حضرت فرمود:

دروغ می‌گویند، مگر خدا عاجز بود که او را از چیز دیگری بیافریند.

سپس فرمود:

پدرم از پدرانش از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به من خبر داد که آن حضرت فرمود: خدای تبارک و تعالی با دست قدرت خود مقداری از خاک را برگرفت و مخلوط نمود و از آن آدم را خلق نمود و از باقیمانده‌ی آن خاک،حوّا را خلق نمود.⁽¹⁾

رَسُولُ اللَّهِ اِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى قَبَضَ قَبْضَةً مِنْ طِینٍ فَخَلَطَهَا بِیَمِینِهِ وَ کِلْتَا یَدَیْهِ یَمِینٌ فَخَلَقَ

مِنْهَا آدَمَ وَ فَضَلَتْ فَضْلَةٌ مِنَ الطِّینِ فَخَلَقَ مِنْهَا حَوَّاء. [تفسیر صافی، ج 1، ص 324]

در روایتی آمده که فرمود:

حوّا را خداوند از باطن آدم خلق نمود و یا از شمال او آفرید و یا از گلی که از سمت چپ او باقی مانده بود آفرید.⁽²⁾

B

و فی روایة اخرى خلقت من باطنه و من شماله و من الطینة التی فضلت من ضلعه الایسر.عَنْ اَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ(علیه السلام) قَالَ: خُلِقَتْ حَوَّاءُ مِنْ قُصَیْرَا جَنْبِ آدَمَ وَ الْقُصَیْرَا هُوَ الضِّلْعُ الْاَصْغَرُ

وَ اَبْدَلَ اللَّهُ مَکَانَهُ لَحْما.

عَنْ آبَائِهِ(علیه السلام) قَالَ: خُلِقَتْ حَوَّاءُ مِنْ جَنْبِ آدَمَ وَ هُوَ رَاقِد. [تفسیر عیّاشی]

مرحوم فیض پس از نقل روایات فوق می‌گوید:

بین روایات تنافی وجود ندارد به خاطر این که روایتی که می‌گوید:حوّا از ضلع چپ آدم آفریده شده صحیح است و آیه شریفه نیزکه می‌فرماید:«یا اَیُّهَا النّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذی خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَ خَلَقَ مِنْها زَوْجَها» نیز مؤیّد آن است و معنای آن این است که حوّا از باقی مانده‌ی گِلی که از سمت چپ آدم باقی مانده بود، خلق شد از این رو مردها یک ضلع کم‌تر از زنها دارند.در کتاب علل الشرایع از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که شخصی به ایشان گفت:شروع نسل بنی آدم چگونه بوده است؟

سپس گفت:

عدّه‌ای از این مردم [یعنی اهل سنّت] می‌گویند: خداوند به آدم وحی نمود«دختران خود را به پسران خود تزویج کن» و این مردم با ازدواج خواهر با برادر به وجود آمده‌اند؟

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

خداوند از چنین چیزی منزّه است.⁽¹⁾

سپس فرمود:

آیا این گوینده می‌خواهد بگوید که خداوند، دوستان و بندگان پاک و برگزیدگان خود، پیامبران و مرسلین و مومنین و مومنات و مسلمین و مسلمات را از راه حرام به وجود آورده و نمی‌توانسته آنان را از راه حلال به وجود آورد؟!

در حالی که از آنان[در عالم ذرّ]میثاق و پیمان گرفته که رعایت حلال و پاکی را بکنند؟!

سپس فرمود:

به خدا سوگند،به من خبر داده شده که برخی از چهارپایان هستند که اگر ناشناخته با خواهر خود مجامعت کند، چون می‌فهمد، آلت خود را با دندان خویش می‌کند و می‌میرد.⁽¹⁾

و در روایت دیگری آمده که امام(علیه السلام) با تاکید فراوان نسبت به حرمت ازدواج برادر و خواهر می‌فرماید:

گروهی از این مردم از خانه‌های پیامبران دورشدند ودانش خود را از راهی که نباید می‌گرفتند، گرفتند؛ از این رو همان‌گونه که می‌بینید گرفتار جهالت و گم‌راهی شدند!⁽²⁾

در ذیل برخی از این روایات آمده که فرمود:

این‌گونه سخن، تقویت عمل مجوس است و استدلال آنان را _ که ازدواج با محارم را حلال می‌دانند -- اثبات می‌کند، خدا هلاک کند کسانی را که این سخنان را می‌گویند.

سپس فرمود:

برای آدم هفتاد بار فرزند به دنیا آمد و در هر بار یک پسر و یک دختر به دنیا آمد تا این که قابیل، هابیل را کشت و آدم(علیه السلام)، برای هابیل سخت پریشان شد و پانصد سال از مجامعت با حوّا عاجز ماند.سپس پریشانی او برطرف گردید و با حوّا مجامعت نمود وخداوند شیث را به او عطا نمود؛ و اسم شیث «هبة الله» بود و او نخستین وصیّ از آدمییّن در روی زمین بود.

سپس خداوند به آدم یافِث را عطا نمودوچون این دو برادر بزرگ شدند و خداوند خواست نسل آدم را زیاد نماید _ با توجّه به این که قلم تقدیر الهی بر حرمت ازدواج خواهر با برادر گذشته بود _ خداوند عصر روز پنج شنبه حوریّه‌ای از بهشت را به نام «نَزله» نزد آدم فرستاد و فرمود: ای آدم او را به شیث تزویج کن؛ٰ و روز بعد نیز حوریّه‌ای به نام «مُنزلَه را فرستاد و فرمود: او را به یافث تزویج کن. و از شیث فرزند پسری به دنیا آمد و از یافث فرزند دختری به دنیا آمد.

چون آن‌ها بزرگ شدند، خداوند به آدم دستور داد تا دختر یافث را به پسر شیث تزویج نماید و با این ازدواج برگزیدگان خدا _ از پیامبران و مرسلین _ به وجود آمدند و معاذ الله که به گفته‌ی آنان خواهران با برادران خود ازدواج کرده باشند.⁽¹⁾

در تفسیر عیّاشی از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که به آن حضرت(علیه السلام) گفته شد:

گروهی از مردم گمان کرده‌اند که آدم دختر خود را به پسر خود تزویج نموده است.امام(علیه السلام) فرمود:

آری چنین چیزی را گفته‌اند؛ و لکن آیا تو نمی‌دانی که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: اگر من می‌دانستم که آدم(علیه السلام) دختر خویش را به پسر خویش تزویج نموده، من نیز دخترم زینب را به پسرم قاسم تزویج می‌نمودم و از دین آدم پیروی می‌کردم.⁽¹⁾

مولف گوید:

روایات دیگری نیز به همین معنا با اختلاف عبارات وخصوصیّات نقل شده و ما به خاطر اختصار از ذکر آن‌ها صرف‌نظر نمودیم. ضمنًا اخبار مخالف این معنا حمل بر تقیّه شده است.

«وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذی تَسائَلُونَ بِهِ وَ اْلاَرْحامَ اِنَّ اللَّهَ كانَ عَلَیْكُمْ رَقیبًا»

گفته شده که«تساءلون«تتساءلون»بوده و تاء برای تخفیف حذف شده است؛و بین

مردم متداول بوده و هست که به هم‌دیگر می‌گویند: «أسألك بالله» و یا می‌گویند: «أسألك

بالله وبالرحم».

مرحوم قمّی در تفسیر خود گوید:

«یُساءلون یوم القیامة عن التقوى هل اتقیتم، و عن الارحام هل وصلتموها؟»

و این معنا در کافی و تفسیر عیّاشی از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

مقصود این است که خداوند امر به صله‌ی رحم نموده و آن را بزرگ دانسته و در کنار امر به تقوا قرار داده است.⁽¹⁾[یعنی تقوای خدا و صله‌ی رحم را از یاد نبرید و آن را بزرگ بدانید].و

در کتاب کافی از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

صِلُوا اَرْحَامَكُمْ وَ لَوْ بِالتَّسْلِیمِ و سپس این آیه را تلاوت نمود.⁽²⁾

و دربارهی «رحم آل‌محمّد صلوات الله علیهم اجمیعن» امام رضا(علیهما السلام) می‌فرماید:

رحم آل‌محمّد، ائمّه صلوات الله و سلامه علیهم اجمعین هستند و آنان معلق

به عرش الهی می‌باشند و می‌فرمایند: خدایا هر که ما را صله کند، رحمت خود را به او نزدیک کن و هر که از ما جدا شود تو رحمت خود را از او دور کن.

سپس فرمود: «و پس از آنان قانون صله رحم در ارحام مومنین جاری خواهد بود.» و سپس این آیه را تلاوت نمود:«وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذی تَسائَلُونَ بِهِ وَ اْلاَرْحامَ اِنَّ اللَّهَ كانَ عَلَیْكُمْ رَقیبًا». ⁽¹⁾

و در کتاب عیون اخبار الرضا(علیه السلام) از آن حضرت نقل شده که فرمود:

خداوند سه چیز را با سه چیز مقرون نموده است:

2.شکر خود را مقرون به شکر پدر ومادر نموده است،پس کسی که از پدر و مادرخود تشکّر نکند، خدا را نیز شکر نکرده است.

3.خداوند تقوای خود را مقرون به صله‌ی رحم نموده است،پس کسی که صله‌ی رحم نکند تقوا ندارد.⁽²⁾

و آن حضرت از پدران خود از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل نموده که فرمود:

هنگامی که در معراج مرا به آسمان بردند، رحم را دیدم که معلق به عرش خدا بود و از رحم دیگری شکایت می‌نمود. پس من به او گفتم: بین تو و او چند پدر

فاصله بوده است؟او گفت: چهل پدر بین من و او فاصله بوده است.⁽¹⁾

ابن عبّاس گوید:

آیه‌ی«وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذی تَسائَلُونَ بِهِ وَ اْلاَرْحامَ اِنَّ اللَّهَ كانَ عَلَیْكُمْ رَقیبًا»درباره‌ی رسول خدا (صلی الله علیه و آله)و اهل‌بیت و خویشان آن حضرت نازل شد.از این رو هر رابطه خویشاوندی نسبی و یا سببی جز خویشاوندی پیامبر(صلی الله علیه و آله) و خاندانش قطع خواهد شد.⁽²⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی در تفسیر آیه‌ی فوق گوید:

در روز قیامت درباره‌ی تقوا و صله‌ی رحم از شما سوال خواهد شد که آیا تقوا و صلهی رحم را رعایت نمودید؟!⁽³⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

مقصود از «رقیب» در آیه‌ی «اِنَّ اللَّهَ كانَ عَلَیْكُمْ رَقیبًا» محافظ است.⁽⁴⁾

سوره‌ی نساء [4]، آیات 2 الی 4

متن:

وَ آتُوا الْیَتامى اَمْوالَهُمْ وَ لا تَتَبَدَّلُوا الْخَبیثَ بِالطَّیِّبِ وَ لا تَاْكُلُوا اَمْوالَهُمْ اِلى اَمْوالِكُمْ اِنَّهُ كانَ حُوبًا كَبیرًا وَ اِنْ خِفْتُمْ اَلاّ تُقْسِطُوا فِی الْیَتامى فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنى وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ فَاِنْ خِفْتُمْ اَلاّ تَعْدِلُوا فَواحِدَةً اَوْ ما مَلَكَتْ اَیْمانُكُمْ ذلِكَ

اَدْنى اَلاّ تَعُولُوا وَ آتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ نِحْلَةً فَاِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَیْءٍ مِنْهُ نَفْسًا فَكُلُوهُ هَنیئًا مَریئًا

لغات:

«حوب»به معنای اثم و گناه است،و«حوبة» به معنای حزن و اندوه است،و تَحَوَّبَ به معنای تَحزَّنَ است، و «حوباء» به معنای روح است. «قسط» به معنای عدل است، و فرق بین قسط و عدالت گذشت،و«نحلة» یعنی عطیّة بلا عوض. «هنیئًا مریئًا» یعنی سائغًا من غیر عصٍّ. «ان لا تعولوا» یعنی ان لا تمیلوا، و «عال الرجل یعول عَولًا و عیالةً» یعنی مال و جار، و «عول در فرائض»یعنی نقص در سهام ارث،و «عال یعیل عیلةً» یعنی احتاج و بعضی گفته‌اند: «عال العیالَ» یعنی أَمانَهم (من المَؤْمَنَة) و به این معناست «اِبدأ بمن تعول» یعنی ابدأ بمن تمونه. «صِداق و صَدُق و صَدُقة» به معنای مهر است و «هَنَأنی الطعام» ای صار لی دواءً و علاجًا شافیًا.

ترجمه:

اموال یتیمان را به آنان بازدهید و مال پاک آنان را با مال ناپاک خود عوض[و مخلوط] نکنید و اموال آنان را همراه با اموالتان مخورید که این گناهی بزرگ است. (2)و اگر می‌ترسید که [با ازدواج] با دختران یتیم نتوانید رعایت عدالت بکنید، از زنان دیگر دو یا سه و یا چهار عدد بگیرید و اگر [باز] می‌ترسید که به عدالت عمل نکنید به یک زن آزاد و یا به آن‌چه می‌خواهید از کنیزان اکتفا بکنید و این بهتر از انحراف از عدالت است. (3) و مهر زنان‌تان را از روی محبّت و طیب خاطر بپردازید و اگر آنان با رضایت کامل چیزی از مهر خود را گذشت نمودند برای شما گوارا خواهد بود (4).

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام):

مرحوم طبرسی در مجمع البیان گوید:روایت‌شده:«هنگامی که آیه‌ی«وَ آتُوا الْیَتامى اَمْوالَهُمْ وَ لا تَتَبَدَّلُوا الْخَبیثَ بِالطَّیِّبِ وَ لا تَاْكُلُوا اَمْوالَهُمْ اِلى اَمْوالِكُمْ اِنَّهُ كانَ حُوبًا كَبیرًا»نازل شد، مردم از زندگی با یتیمان کراهت پیدا کردند و نگهداری یتیمان برای آنان سخت شد، از این رو خدمت رسول خدا(صلی الله علیه و آله)از این مشکل شکایت نمودند و این آیه نازل شد: «وَ یَسْئَلُونَكَ عَنِ الْیَتامى قُلْ اِصْلاحٌ لَهُمْ خَیْرٌ وَ اِنْ تُخالِطُوهُمْ فَاِخْوانُكُم.»⁽¹⁾

سپس گوید: «این معنا از امام باقر و امام صادق(علیهما السلام) نقل شده است.»⁽²⁾

فشکوا ذلک الى رسول الله(صلی الله علیه و آله)، فانزل الله سبحانه وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْیَتامى قُلْ اِصْلاحٌ لَهُمْ خَیْرٌ وَ اِنْ تُخالِطُوهُمْ فَاِخْوانُکُمْ الآیة. [مجمع البیان، ج 3، ص 10]

سماعة می‌گوید: به امام صادق(علیه السلام) گفتم:

توبه‌ی کسی که مال یتیمی را خورده باشد، چیست؟

فرمود:

باید مال یتیم را به اهل او بازگرداند؛چرا که خداوند می‌فرماید:«اِنَّ الَّذینَ یَاْكُلُونَ اَمْوالَ الْیَتامى ظُلْمًا اِنَّما یَاْكُلُونَ فی بُطُونِهِمْ نارًا وَ سَیَصْلَوْنَ سَعیرًا» و نیز می‌فرماید:«اِنَّهُ كانَ حُوبًا كَبیرًا».⁽³⁾

سماعة گوید: امام صادق و امام کاظم(علیهما السلام) فرمودند:

«حُوبًا كَبیرًا»چیزهایی است که زمین در قیامت از درون خود بیرون می‌ریزد.⁽¹⁾

امام باقر و امام صادق(علیهما السلام) می‌فرمایند:

مقصود از«وَ لا تَتَبَدَّلُوا الْخَبیثَ بِالطَّیِّبِ»این است که حلال اموال خود را _ به واسطه‌ی زیاد گرفتن و یا مرغوب‌تر گرفتن از مال یتیم _حرام نکنید.⁽²⁾

«وَاِنْ خِفْتُمْ اَلاّ تُقْسِطُوا فِی الْیَتامى فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنى وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ»هشام بن حکم گوید: ابن ابی العوجای کافر به من گفت:

بین این آیه و آیه‌ی «وَ لَنْ تَسْتَطیعُوا اَنْ تَعْدِلُوا بَیْنَ النِّساءِ وَ لَوْ حَرَصْتُمْ فَلا تَمیلُوا كُلَّ الْمَیْلِ فَتَذَرُوها كَالْمُعَلَّقَةِ»تنافی و ناسازگاری وجود دارد؛ و هرگز حکیم چنین سخنی را نمی‌گوید. پس من پاسخی به او ندادم و در مدینه نزد امام صادق(علیه السلام) رفتم و چون قصّه‌ی خود را گفتم، امام(علیه السلام) فرمود:

مقصود از «فَاِنْ خِفْتُمْ اَلاّ تَعْدِلُوا فَواحِدَةً» عدالت در نفقه است؛ و مقصود از آیه‌ی «وَ لَنْ تَسْتَطیعُوا اَنْ تَعْدِلُوا بَیْنَ النِّساءِ وَ لَوْ حَرَصْتُمْ فَلا تَمیلُوا كُلَّ الْمَیْلِ فَتَذَرُوها كَالْمُعَلَّقَةِ» عدالت در محبّت و دوستی است.

چون این پاسخ را به ابن ابی العوجا گفتم، او به من گفت:

تو این پاسخ را از حجاز آورده‌ای.⁽³⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

اگر کسی چهار زن بگیرد و یکی از آنان را طلاق بدهد، قبل از تمام‌شدن عدّه‌ی او نمی‌تواند زن پنجمی رابگیرد؛چراکه نطفه‌ی مرد[در یک زمان]نباید درپنج رحم ریخته شود.⁽¹⁾

محمّد بن سنان در بین سوالات مکتوب خود به حضرت رضا(علیه السلام) نوشت:

برای چه مرد می‌تواند با چهار زن ازدواج کند؛ و زن بیش از یک شوهر حق ندارد؟

امام(علیه السلام) در پاسخ او نوشت:

علّت این است که مرد با داشتن چهار زن، فرزندان او منسوب به اوست؛ و لکن زن اگر بیش از یک شوهر داشته باشد، معلوم نیست فرزند او منسوب به کدام یک از شوهران اوست و دراین صورت انساب و مواریث و خویشان دگرگون می‌شوند.⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

در هر چیزی اسراف هست؛ جز در زن‌ها. چرا که خداوند می‌فرماید:«فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنى وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ» از سویی مرد می‌تواند از کنیزان بدون محدودیّت استفاده کند.⁽¹⁾

«وَ آتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ نِحْلَةً فَاِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَیْءٍ مِنْهُ نَفْسًا فَكُلُوهُ هَنیئًا مَریئًا»

مرحوم صدوق در کتاب فقیه از امام صادق(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

هر کس با زنی ازدواج کند و نیّت پرداخت مهریّه‌ی او را نداشته باشد، نزد خداوند زانی [زناکار] خواهد بود.⁽²⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

سزاوارترین شروطی که شما باید به آن پای بند باشید، مهریّه‌ی زنان است.⁽³⁾

ج 3، ص 399]

مرحوم فیض می‌فرماید که ظاهر آیه خطاب به ازواج [و شوهران]است و در مجمع البیان از امام باقر(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

خطاب به اولیای دختران است چرا که عادت بوده هنگامی که مردی دختر خود را به کسی تزویج می‌نموده مهر او را می‌گرفته و به آن دختر نمی‌داده و خداوند در این آیه از آن نهی نموده است.⁽¹⁾

سپس گوید که روایت‌شده:

برخی از مردم دوست نمی‌داشتند که هدیّه و بخشش همسر خود را بپذیرند و این آیه می‌فرماید: «اگر آنان چیزی از مهریّه خود را با رضایت به شما بخشیدند برای شما حلال و گوارا خواهد بود.»⁽²⁾

و در مجمع و تفسیر عیّاشی آمده که مردی به امیرالمؤمنین(علیه السلام) گفت: «من از درد شکم رنج می‌برم.» امیرالمؤمنین(علیه السلام) به او فرمود: «آیا همسر داری؟» گفت: «آری.»

حضرت(علیه السلام) فرمود:

«از او بخواه که چیزی از مال خود را با رضایت به تو ببخشد؛ سپس با آن مال عسل تهیّه کن و آن عسل را با آب باران آمیخته کن و بخور؛ چرا که خداوند در قرآن می‌فرماید: «وَ نَزَّلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً مُبارَكًا»⁽³⁾و می‌فرماید: «یَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ اَلْوانُهُ فیهِ شِفاءٌ لِلنَّاس»و می‌فرماید:«فَاِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَیْءٍ مِنْهُ نَفْسًا فَكُلُوهُ هَنیئًا مَریئًا». و چون برکت و شفا و گوارا بودن جمع شود تو شفا خواهی یافت.

آن مرد به دستور امیرالمؤمنین(علیه السلام) عمل نمود و شفا یافت.⁽¹⁾

اللَّهُ قَالَ فَفَعَلَ ذَلِکَ فَشُفِی.[تفسیر صافی،ج 1، ص 331؛ تفسیر عیّاشی، ج 1، ص 244]

در کافی با سند صحیح از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

بخشش مرد به زن و بخشش زن به مرد قابل برگشت نیست؛ چرا که خداوند می‌فرماید: «وَ لا یَحِلُّ لَكُمْ اَنْ تَاْخُذُوا مِمَّا آتَیْتُمُوهُنَّ شَیْئا» و می‌فرماید: «فَاِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَیْءٍ مِنْهُ نَفْسًا فَكُلُوهُ هَنیئًا مَریئًا» و این شامل مهریّه و بخشش‌های دیگر می‌شود.⁽²⁾