شناخت نامه قرآن بر پایه قرآن و حدیث فارسی - عربی جلد 2

مشخصات کتاب

سرشناسه : م‍ح‍م‍دی‌ ری‌ش‍ه‍ری‌، م‍ح‍م‍د، ‏‫۱۳۲۵‏‏-‎۱۴۰۱.‬

‏عنوان و نام پديدآور : شناخت ‌نامه قرآن بر پایه قرآن و حدیث فارسی - عربی / محمد محمدی‌ری‌شهری، با همکاری جمعی از پژوهشگران؛ ترجمه حمیدرضا شیخی.

‏مشخصات نشر : قم : موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر‏‫، ۱۳۹۱‬ -

‏مشخصات ظاهری : 4‏‫ج.‬

‏شابک : ‏‫دوره‬‏‫‭978-964-493-627-2 : ‬‬ ؛ ‏‫ج.۱‬‏‫‭978-964-493-628-9 : ‬‬ ؛ ‏‫ج.۲‬‏‫‭978-964-493-629-6 : ‬‬ ؛ ‏‫ج.۳‬‏‫‭978-964-493-630-2 : ‬‬ ؛ ‏‫ج.۴‬‏‫‭978-964-493-631-9 : ‬‬

‏وضعیت فهرست نویسی : فیپا

‏يادداشت : فارسی - عربی.

‏يادداشت : ج.۲ - ۴ (چاپ اول: ۱۳۹۱)(فیپا).

‏یادداشت : کتابنامه.

‏موضوع : قرآن -- علوم قرآنی

قرآن-- بررسی و شناخت

‏شناسه افزوده : شیخی، حمیدرضا، ‏‫۱۳۶۱ -‏‬، مترجم

‏شناسه افزوده : دار الحدیث. مرکز چاپ و نشر

‏رده بندی کنگره : ‏‫‭BP۶۹/۵‏‫‭/م۳ش۹ ۱۳۹۱

‏رده بندی دیویی : ‏‫‭۲۹۷/۱۵

‏شماره کتابشناسی ملی : ۲۸۰۸۵۰۰

اشاره

فهرست اجمالى

ادامه بخش يكم

پژوهشى در بارۀ اعجاز قرآن

وحى و اعجاز

*پژوهشى در بارۀ اعجاز قرآن⁽¹⁾

*وحى و اعجاز

قرآن كريم در شرح زندگانى پيامبران، يادآور نشانه هاى الهى داعيه دارانِ ارتباطِ وحيانى است. آنان براى اتمام حجت، با اذن پروردگار معجزاتى بر اثبات پيوند غيبى خويش با خدا ارائه مى كردند:

«وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ رُسُلاً إِلى قَوْمِهِمْ فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ‌ ....⁽²⁾

ما پيش از تو فرستادگانى را با دلايل روشن به سوى قومشان فرستاديم».

«لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَيِّناتِ‌ ....⁽³⁾

ما پيامبرانمان را با دلايل روشن فرستاديم».

بر اساس آيات قرآن، «بيّنات» و «معجزات روشن»، همزاد وحى بوده، از آن، جدايى ناپذيرند.

البته اين پديده هاى خارق عادت، تنها در زمانِ حضورِ خودِ آن پيامبران رخ داده و اكنون نشانى از آنها بر جاى نمانده است. در اين ميان، تنها قرآن كريم

مفهوم معجزه

معجزه، از مصدر «اعجاز»، مشتق از ريشۀ ثلاثى مجرّد «عجز»، به معناى: درماندگى، ناتوانى و نيز پايان هر چيز است.⁽¹⁾اعجاز، به معناى: ناتوان ساختن يا ناتوان يافتن ديگرى است.⁽²⁾با توجّه به كتب لغت و كاربرد اين كلمه مى توان گفت: مفهوم اصلى در مادّۀ اين واژه چيزى مقابل قدرت است. هر دو واژۀ «معجز» و «معجزه»، اسم فاعل مفرد به معناى ناتوان كننده اند و جمع آنها «معجزات» است:

«وَ اعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللّهِ‌. ⁽³⁾

بدانيد كه شما ناتوان كنندۀ خداوند نيستيد».

معجزه در اصطلاح علم كلام، كار خارق العاده و همراه با تحدّى و سالم از معارضه است كه خداوند آن را به دست پيامبرش پديد مى آورد تا نشان راستى رسالت وى باشد.⁽⁴⁾

قرآن، آيتِ الهى

قرآن خود را آيت روشن و معجزۀ بيّن پيامبر خاتم مى شمارد:

«وَ قالُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آياتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللّهِ وَ إِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ * أَ وَ لَمْ يَكْفِهِمْ أَنّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَرَحْمَةً وَ ذِكْرى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ‌. ⁽⁵⁾

گفتند: چرا بر او نشانه هايى از سوى پروردگارش نازل نشده است‌؟ بگو: نشانه ها در پيشگاه خداوند است، و من قطعاً بيم دهندۀ آشكارم. آيا براى آنان كافى نبود كه ما بر تو كتاب را فرستاديم كه بر آنها تلاوت مى شود. همانا در اين، رحمت و پندى است براى گروهى كه ايمان مى آورند.»

اين آيه، به صراحت دلالت دارد كه قرآن مجيد از جهت معجزه بودن، كافى و بلكه در حدّ اعلا درجۀ اعجاز است؛ زيرا خداوند، آن را بى نياز كننده از تمام معجزات شمرده است و «كفايت» در آيۀ پيش گفته، به معناى رسيدن به مرتبه اى است كه ديگر نيازى به غير آن باقى نماند.⁽¹⁾

قرآن به اين اندازه اكتفا نكرده، از مخالفان خويش و بلكه همۀ مردم جهان در طول تاريخ مى خواهد كه اگر در الهى بودن آن ترديد دارند، تمام نيروى فكرى، معنوى و مادّى خود را بر روى هم گذارند و با يكديگر همكارى كنند تا مانند آن را بسازند! اين حقيقت، همان چيزى است كه متكلّمان مسلمان از آن به «تحدّى⁽²⁾(دعوت به گفت وگو، مبارزه و معارضه)» ياد مى كنند:⁽³⁾

«أَمْ يَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَلْ لا يُؤْمِنُونَ * فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ إِنْ كانُوا صادِقِينَ‌. ⁽⁴⁾

يا مى گويند قرآن را به خدا افترا بسته؛ بلكه آنان ايمان ندارند. اگر راست مى گويند، سخنى همانند آن بياوريد».

و نيز آيات:

«أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَياتٍ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ * فَإِلَّمْ يَسْتَجِيبُوا لَكُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللّهِ‌ .⁽⁵⁾4.

يا مى گويند: دين (قرآن) را به دروغ ساخته است. بگو: اگر راست مى گوييد، ده سورۀ برساخته مانند آن بياوريد و غير از خدا هر كه را مى توانيد، فرا بخوانيد. پس اگر شما را اجابت نكردند، بدانيد كه آنچه نازل شده است، به علم خداست».

«قُلْ فَأْتُوا بِكِتابٍ مِنْ عِنْدِ اللّهِ هُوَ أَهْدى مِنْهُما أَتَّبِعْهُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ‌. ⁽¹⁾

بگو: پس اگر راست مى گوييد، كتابى از جانب خدا بياوريد كه از اين دو هدايت كننده تر باشد تا پيروى اش كنم».

در نقلى از امام رضا عليه السلام آمده است كه خداوند - تبارك تعالى - قرآن را با همين حروفى فرو فرستاد كه همۀ عرب با آن سر و كار داشتند. سپس فرمود:

«قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً. ⁽²⁾

بگو: اگر آدميان و پريان گرد آيند تا همانند اين قرآن را بياورند، نتوانند مثل آن را بياورند هر چند پشتيبان هم باشند».

از آيات تحدّى نيز روشن مى شود كه قرآن، معجزه اى فكرى - فرهنگى است كه به حضور شخص پيامبر وابسته نيست؛ بلكه وجودِ هميشه پا بر جاى اين كتاب در ميان بشر، معرّف حقانيت آن است.

جلوه هاى اعجاز قرآن

اشاره

اين نكته جاى درنگ است كه خود قرآن به جز يادكرد عنوان كلى عدم تهافت متن قرآن، به جهت ويژه اى در امر اعجاز تصريح نكرده، و گويى اين موضوع را در بعد خاصى محدود ندانسته، شناخت اين ابعاد را به انديشۀ بشر واگذاشته است و حق همين است كه ما نمى توانيم اعجاز قرآن را به جنبۀ خاصى محدود سازيم.

با اين همه مى توان اعجاز قرآن را واجد ويژگى حسى و معنوى دانست؛ زيرا از سويى، انديشه و فكر انسان را هدف قرار مى دهد و از سويى ديگر، قلب و حسّ انسان را. از اين رو، هم حسّ درون را متنبّه مى سازد هم حسّ برون را. بالطبع هر يك از اين دو محور مى تواند عنوان هاى فراوانى را در درون خود نهفته داشته باشد.

1. اعجاز در هندسۀ ساختارى قرآن

اشاره

قرآن كه جلوه اى از جمال بى مثال خداى نيكوخصال است،⁽¹⁾افزون بر معانى والا، مشحون از زيبايى ها و دل ربايى هاى بى كران است كه جان و روان مخاطبان خويش را شاداب مى سازد. به گواهى تاريخ و اذعان سخن شناسان، دوستان و بيگانگان، متن قرآن، در شيوايى و رسايى بى بديل است. هندسۀ تركيبى كلمات آن و سبك ويژه و نوبنياد آن، نه پيشينه اى داشته است و نه پسينه اى دارد.

زبان حقيقت گو و آواى دل ربا، بشارات آرام بخش و هشدارهاى بيدارگر، از قرآن چهره اى نمودار ساخته كه نام آوران عرصۀ سخن در برابر آن شگفتى نمايند و بگويند: «اين كتاب، نه شعر است و نه نثر؛ قرآن، قرآن است».⁽²⁾

خالد بن عُقبۀ اموى پس از دو بار تقاضاى قرائت قرآن از پيامبر گرامى اسلام و گوش سپردن به آيۀ «إِنَّ اللّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ‌»،⁽³⁾لب به اعتراف گشود كه اين سخن بشر نيست:

وَاللهِ إنّ لَهُ لَحَلاوَةً‌، و إنّ عليهِ لَطَلاوَةً‌، و إنّ أوَّلَهُ لَمُغدِقٌ‌، و إنّ آخِرَهُ لَمُثمِرٌ، و ما يقولُ هذا بَشرٌ.

به خدا سوگند كه از شيرينى و زيبايى خاصى برخوردار است. آغازش، بس گواراست و پايانش، پُربَروبار و اين سخن بشر نيست.⁽⁴⁾

نزول قرآن، مقارن با شكوفاترين روزگار عرب و هنگام رونق فصاحت و بلاغت در زبان عربى و سرزمين عربستان است. هنروران قوم تازى، در ماه هاى حرام، برجسته ترين شاهكارهاى ادبى و فرهنگى خويش را در نمايشگاه فرهنگى - هنرى بازار عكّاظ به نمايش مى گذاشتند و داوران و ناقدان سخن، برترين نمونه ها را گزينش و معرفى مى كردند. آن برگزيده ها، بر ديوار كعبه آويخته مى شدند و مايۀ مباهبات پديدآورند گانشان به شمار مى رفتند. هفت قصيده، مشهور به «مُعَلّقات سبع»، از: امرؤ القيس، طَرَفة بن العبد، زُهَيربن ابى سُلْمى، لَبيد بن ربيعه، عَمرو بن كُلثوم، عَنْترة بن شَدّاد و حارث بن حِلِّزه،⁽¹⁾سروده هايى بودند كه فراتر از آنها كلامى در ادب و هنرعرب نبود. وقتى قرآن فرود آمد و آواى آن به گوش چكامه سرايان و سخن شناسان رسيد، سِحر بيان و محفل آرايى آن، چنان دل هاى آنان را مسخّر ساخت كه باشگاه ادبى آنان بى فروغ گرديد:⁽²⁾

لبيد، سراينده يكى از قصايد هفت گانه، وقتى با قرآن محمدى صلى الله عليه و آله آشنا شد، آن سان دلدادۀ آن شد كه ديگر شعر نگفت و فرصت خويش را پيوسته در تلاوت قرآن به سر مى كرد. وقتى از او پرسيدند كه: چرا شعر نمى گويى‌؟ گفت: «با وجود قرآن، ديگر نمى توانم شعر بگويم. اگر سخنْ اين است، گفته هاى ما همه هجو است. من آن اندازه از قرآن لذّت مى جويم كه بالاتر از آن، سخنى نمى شناسم».⁽³⁾

وليد بن مُغيرۀ مخزومى، امير سخن در ميان مشركان، وقتى سروش جان افزاى كلام پروردگار را شنيد، با تمام كين ورزى و دشمنى اش با پيامبر صلى الله عليه و آله و پيام او، ناگزير، اعتراف كرد كه اين سخن، برتر از تراز سخن انسان است:3.

فَوَاللَّهِ ما هُوَ بِشِعرٍ وَ لا بِسِحرٍ و لا بِهَذّى جُنُونٍ‌، و انّ قَولَهُ مِن كَلامِ اللَّهِ‌... إنَّ لَهُ لَحَلاوَةً و إنَّ عَلَيهِ لَطَلاوَةً و إنَّ اعلاهُ لَمُثمِرٌ و إنَّ أسفَلهُ لَمُغدِقٌ و إنَّه يَعلو و لا يُعْلى عَلَيهِ‌.⁽¹⁾

به خداوند سوگند كه آن، نه شعر، نه جادو و نه هذيان ديوانگى است. همانا گفتۀ او از سخنان خداوند است. شيرينى و زيبايى خاصى دارد. فرازش پرباروبرگ و فرودش گواراست. قرآن برترى مى يابد، اما چيزى بر او برترى نمى يابد.

اين سخن، خشم مشركان را برانگيخت و او را ناگزير ساختند تا در نكوهش قرآن سخنى بگويد. از همين رو، آيه اى در شأن او نازل شد:

«ثُمَّ أَدْبَرَ وَ اسْتَكْبَرَ * فَقالَ إِنْ هذا إِلاّ سِحْرٌ يُؤْثَرُ. ⁽²⁾

سپس پشت كرد و برترى جويى كرد. و گفت: اين جز جادويى اثرگذار نيست».

عتبة بن ربيعة، از بزرگان قريش براى آن كه پيامبر را وا دارد كه از دعوى نبوّت دست بردارد، به محضر آن جناب آمد. پيامبر صلى الله عليه و آله آيات آغازين سورۀ فصّلت را بر او تلاوت كرد. وقتى از مجلس پيامبر صلى الله عليه و آله باز گشت، اظهار داشت: «به خدا سوگند، سخنى شنيدم كه تا كنون مانند آن را نشنيده ام؛ سخنى كه شعر، سحر، كهانت و جز آن نيست؛ بلكه نبأى عظيم است».⁽³⁾

زيبايى هاى ساحت رويين قرآن، تا بدان حد خيره كننده و فراگير بود كه برجسته ترين دشمنان قرآن چون وليد بن مغيرة، اخنس بن شريق و عمرو بن هشام0.

را به استراق سمع شبانه وا مى داشت!⁽¹⁾قرآن اشارتى گذرا به گوش ايستايى همينان دارد:

«نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ وَ إِذْ هُمْ نَجْوى‌.⁽²⁾

ما مى دانيم به آنچه گوش فرا مى دهند. آن هنگام كه به تو گوش مى دهند، و نيز آن هنگام كه به نجوا مى پردازند».

و در همين حال براى پيشگيرى از افسون جادويى آن، مردمان را از شنيدن آن بر حذر مى داشتند:

«وَ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَ الْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ‌. ⁽³⁾

آنان كه كافر شدند، گفتند: گوش فرا ندهيد و در آن لغو در اندازيد، تا شايد شما چيره شويد».

زيبايى زبان قرآن و قدرت آن در تسخير دل ها، ويژۀ روزگاران كهن نبوده، بلكه امروز نيز بهترين زبان آوران عرب، چون: ميخائيل نعيمه، جُبران خليل جُبران و جُرج جُرداق را شيفتۀ خود كرده است. گلدزيهر مى نويسد: «هيچ اثر ادبى در جهان، در شگفتىِ عظيم و بى نظيرى كه قرآن برانگيخت، به پاى آن نمى رسد».⁽⁴⁾

جان ديون پورت مى نويسد: «قرآن، از نظر ادبى، شاعرانه ترين اثر مشرق زمين، دربرگيرندۀ نثرى موزون و مسجّع، به بليغ ترين و فصيح ترين صورت زبان عرب ونمونۀ اعلاى آن زبان و مملو از درخشنده ترين امثال و محكم ترين تشبيهات است.

با آيات پر طنطنه اش، ملكوت خداوندى را تصوير مى كند. آهنگ و نوا و عباراتش در ترسيم بهشت و جهنّم، تكان دهنده اند و...».⁽⁵⁾2.

سيّدِ قطب مى گويد: «تلاش اصلى من در مكتب قرآن همين است كه جنبۀ هنرى و ويژگى هاى ادبى قرآن جلوه گر شود و انديشه ها، زيبايى هاى نهفتۀ آن را دريابند....

به نظر من، در آغاز نيز اعراب از همين طريق، در حوزۀ جاذبۀ شكوه هنر قرآن قرار گرفتند و همين بيان زيبا بود كه تا ژرفاى احساس آنها نفوذ كرد و روان هاشان را برانگيخت».⁽¹⁾

1‌-‌1. آرايه هاى سيماى قرآن

هر ساختمان استوار، رخنه ناپذير و زيبا، رهاورد مواد و مصالحى سخت و محكم و طراحى هوشمندانۀ مهندسى چيره دست است كه آنها را در مناسب ترين صورت، تركيب كرده است. ساختمان سخن نيز چنين است. اگر حروف و واژگان - كه تشكيل دهندۀ هستۀ كلام اند -، برخوردار از صلابت و استوارى باشند و به هنگام تشكيل كلمه ها و تركيب جمله ها، هوشمندانه، متناسب و هماهنگ، گزينش و تركيب يابند، كلامى فصيح (روان و خوش طبع) و بليغ (گويا و رسا) و بديع (شيوا) را پديد مى آورند.

حروف از لحاظ مخارج، صدا و تلفظ، خصوصيات گوناگونى دارند و بر همين اساس، به دسته هايى گوناگون تقسيم مى شوند.⁽²⁾ريزه كارى هاى خواصّ حروف در كتب تجويد و قرائت - كه از منابع تحقيقات آواشناختى مسلمانان اند - و نيز آثار ادبى دانشمندان مسلمان، چون: سيبويه (م 177 ق)، ابن دُرَيد (م 321 ق)، رُمّانى (م 374 ق)، باقلانى (م 403 ق)، خَفاجى (م 1069 ق)، بيضاوى (م 685 ق)، ابن جَزَرى (م 833 ق) و... آمده اند.

از نگاه زبان شناسانه، طنين برخى واژگان و جملات قرآن، چون آواى آبشاران و

نسيم بهاران، دل ربا و آرام بخش است. نرمش واج ها و هجاها، هم آغوشى حروف و خوش تركيبى و انسجام آنها، سلاست و روانى رودبارين و پرخروش آنها، نواهاى گوش نواز و پرشكوهى را نمودار مى سازد و غوغايى عظيم را در قوّۀ شنيدارى مخاطب بر پا مى كند كه بى بديل است.

از آن جا كه ويژگى هاى حروف، تأثير خاصى در آوا و طنين سخن دارد و موجب خوش نوايى يا نفرت انگيزى مى شود، بايد در تركيب حروف نهايت دقت صورت گيرد و خصوصيت هاى هر يك ملحوظ شود تا اداى واژگان، روان و خوشخوان و از تنافر و سنگينى به دور باشد.

قرآن كه تجلى دانش خداى رازآگاه و محيط بر همه اسرار است - «وَ ما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا ؛⁽¹⁾پروردگارت هرگز فراموش كار نبوده است» - اين ويژگى ها و ظرافت ها را به تمام، رعايت كرده است و در هر زاويه اى از كلمات و تركيبات خود، حرف و لفظ مناسب را نهاده است.

در پاسخ به پرسش مثبت، دو كلمه «نَعَمْ‌» و «بَلى» به كار مى رود؛ ولى هر يك جايگاهى ويژه دارد. «بَلى» در جايى به كار مى رود كه سؤال با همزه استفهام و با مضمونى نفى آميز همراه باشد كه نتيجۀ اثبات در پى دارد:

«أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى‌. ⁽²⁾

آيا من پروردگار شما نيستم‌؟ گفتند: چرا [هستى]»؛

امّا «نعم» در مورد سؤال با هل استفهامى كاربرد دارد:

«... فَهَلْ وَجَدْتُمْ ما وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قالُوا نَعَمْ‌. ⁽³⁾

آيا وعدۀ پروردگارتان را حق يافتيد؟ گفتند: آرى».4.

در قرآن، طولانى ترين واژگان و جمله هاى آن با حروف متوالى چون:

«فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللّهُ‌»،⁽¹⁾«لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ‌»،⁽²⁾«عَلى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ‌»،⁽³⁾با يكديگر سازوارگى و هم آوازى دارند، از هم نمى گريزند و تنافر نشان نمى دهند. آرايش اين بوستان، و چينش حروف و آذين بندى كلمات و به صف شدن جملات، آن چنان ملايم، خوش طبع و گوارايند كه شكوهى از فونتيك زيبا در آيه آيه اش موج مى زند.

زمخشرى ذيل آيۀ

«وَ لَقَدْ مَكَّنّاهُمْ فِيما إِنْ مَكَّنّاكُمْ فِيهِ‌. ⁽⁴⁾

به راستى به آنان در چيزهايى امكانات داده بوديم كه به شما در آنها امكاناتى نداده ايم».

مى گويد: «إن» نافيه، به معناى «ما» و به جاى آن گزينش شده است و اين گزينش، شكوهى از زيبايى را نشان مى دهد.⁽⁵⁾به احتمال، ملاحظه همين ريزبينى ها و ظرافت هاست كه برخى از پژوهشيان معاصر، نظم رياضى و اعجاز عددى حروف و كلمات قرآن را از وجوه اعجاز قرآن شمرده اند،⁽⁶⁾هرچند اين نگرش با دشوارى هايى⁽⁷⁾رو به روست.

1‌-‌2. به گزينى واژگان

گزينش و جاى دهى حروف و واژگان، ضماير و نسبت هاى افعال و... در قرآن چنان سنجيده و ريزبينانه است كه نمى توان براى آنها بديلى ساز كرد. «ظلمات»، كه

گزارش دهندۀ مصاديق و نمودهاى گوناگون گم راهى است، به صورت جمع آمده است؛ ولى «نور»، كه كنايه از صراط مستقيم و هدايت الهى است، به صورت مفرد:

«اَللّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ‌. ⁽¹⁾

خداوند ولىّ كسانى است كه ايمان آوردند. آنان را از ظلمت ها به سوى خود مى برد.

و آنان كه كافر شدند، ولىّ آنها طاغوت است؛ آنها را از خود به سوى ظلمت ها مى برند».

جمله هاى اديبانۀ قرآن، منعكس كنندۀ تفاوت هايى دقيق و حكيمانه است كه مايۀ شگفتى و شيفتگى سخن شناسان است؛ نظير اين آيتِ زيبا و ظريف:

«وَ إِنّا أَوْ إِيّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ‌. ⁽²⁾

و ما يا شما، بر هدايت يا در ضلالتى آشكاريم».

در آيۀ مورد اشاره، همان طور كه مشاهده مى شود هدايت با حرف اضافۀ «عَلى» و ضلالت با حرف اضافۀ «فى» براى ظرفيت و فرود و درماندگى است. پس آن براى هدايت و اين براى ضلالت مناسب است.

به تعبير زمخشرى، انسان هدايت پيشه، گويى بر سمندى تيزتك نشسته و هر جا كه مى خواهد مى رود؛ اما شخص گم راه در ورطۀ تاريكى ژرفى فرو افتاده و نمى داند كه به كدام سو رو كند.⁽³⁾

دو صفت گونه گون براى زمين در اين دو آيه هم مضمون، بر همين اساس است:

«وَ تَرَى الْأَرْضَ هامِدَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ‌. ⁽⁴⁾

زمين را (در فصل زمستان) خشك و مرده مى بينى. امّا هنگامى كه آب باران بر او5.

فرو مى فرستيم به حركت در مى آيد».

«وَ مِنْ آياتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خاشِعَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ‌. ⁽¹⁾

و از آيات او اين است كه زمين را خشك (فرو افتاده) مى بينى؛ امّا هنگامى كه آب (باران) بر آن مى فرستيم به جنبش در مى آيد».

هر يك از دو آيه، نشان دهنده ويژگى خاصّى براى زمين است. در سياق آيۀ نخست كه در بارۀ رستاخيز و حشر مردگان و ساكنان آرام در گور است، واژۀ «هامده» كه رسانندۀ مفهوم سكون و خفتگى است، مناسب است. و در بناى آيۀ دوم، كه محتواى سخن در بارۀ عبادت، خضوع و فروتنى است، واژۀ «خاشعه»، كه در معناى فرو افتادگى و انقياد است، مناسب است.

به مضمون اين دو آيه بنگريد:

«وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَ إِيّاهُمْ‌. ⁽²⁾

و فرزندان خويش را به دليل فقر نكشيد؛ ما شما را روزى مى دهيم و آنها را».

«وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِيّاكُمْ‌. ⁽³⁾

و فرزندان خويش را از ترس فقر نكشيد؛ ما آنها را روزى مى دهيم و شما را».

مخاطب آيۀ نخست، انسان نمايانى هستند كه با فقر دست به گريبان اند و به همين سبب دخترانشان را زنده به گور مى كنند؛ چرا كه مى فرمايد: «من املاقِ‌» يعنى از فرط فقر. از اين رو، روزى دادن به خودشان بر روزى دادن به فرزندانشان مقدم داشته شده است. اما روى سخن در آيۀ دوم، با قساوت مندانى است كه از بيم فقير شدن، دختران خويش را زنده به گور مى كنند؛ بدين جهت كه مى فرمايد: «خشيةَ املاقِ‌»؛ يعنى از ترس فقر. از همين روى، روزى دادن دختران را مقدم مى دارد چون1.

مخاطبان آيۀ دوم خود فعلاً در فقر نيستند، بلكه از گرفتارى فقر فرزندان دختر در آينده در هراس اند.

از همين روست كه از ديرباز قرآن پژوهان ژرفكاو بر اين عقيده بوده اند كه هر واژه و حرفى در قرآن، در جايگاه خود منحصر به فرد است و هرگونه تغيير خُرد در وضع و ساختار آن، هر چند ظاهراً از باب ترادف و همگونى باشد، به نوعى موجب دگرگونى در معنا خواهد شد.

به گفتۀ جاحظ، مردم با مسامحه، الفاظى را در جاى هم به كار مى گيرند و به تفاوت هاى باريك آنها توجه نمى كنند. آيا نمى بينى كه خداوند در قرآن «جوع» را جز در موضع كيفر يا تنگ دستى و نياز شديد و ناتوانى آشكار به كار نبرده است، حال آن كه مردم، اين كلمه را به جاى واژۀ «سَغَب» كه در مفهوم گرسنگى عادى و توأم با تن درستى و تمكّن و توانايى است نيز به كار مى گيرند. همين طور است كلمۀ «مَطَر»، كه در قرآن، تنها در موضع انتقام استعمال شده است، ولى عموم مردم و حتى بيشتر اهل فن نيز ميان آن و «غيث» تفاوت نمى گذارند.⁽¹⁾

راغب در مقدمه كتاب المفردات خود اظهار اميدوارى مى كند كه روزى كتاب ديگرى در الفاظِ به ظاهر مترادف قرآن بنويسد و در آن تحقيق، نشان دهد كه چه بسيار تفاوت هاى ظريف ميان معانى آنها وجود دارد؛ براى مثال چه تفاوت هايى ميان واژگان «قلب» و «فؤاد» و «صدر» است‌؟ همين طور چرا در پايان آياتى فرمود:

«إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ‌» و در آيات ديگرى «لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ‌» و در مواردى ديگر: «لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ‌» ، «لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ‌» ، «لِأُولِي الْأَبْصارِ» ، «لِذِي حِجْرٍ» ، «لِأُولِي النُّهى‌» و... آمده است.⁽²⁾6.

سيوطى نيز از ابن عطّيه نقل مى كند كه اگر كلمه اى از قرآن را برداريم و در زبان عرب براى آن مترادفى جستجو كنيم، واژه اى نخواهيم يافت كه با جايگزينى آن، بيان خارق العادۀ قرآنى آسيب نبيند.⁽¹⁾

ظرافت هاى بى شمار و تحسين برانگيز در سورۀ حمد نيز متبلور است. در اين سوره، آغاز سخن به صورت غايبانه در وصف خداوند صورت مى گيرد:

«اَلْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ * اَلرَّحْمنِ الرَّحِيمِ * مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ‌ .

تمامى ستايش از آن پروردگار جهانيان است؛ خداى مهربان و آمرزنده، دارندۀ روز جزا».

سپس بر اثر توجه به خداوند و صفات كمال، ربوبيت و رحمت گستردۀ او، پرستشگر الهى خود را در حضور بارگاه خداوند مهربان مى يابد. از اين رو، بى اختيار سخن غايبانه به گفتگوى حضورى بدل مى شود (التفات از غيبت به حضور):

«إِيّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيّاكَ نَسْتَعِينُ‌ .

خدايا، ما فقط دل در گرو تو داريم و تو را مى پرستيم و تنها از تو يارى مى جوييم».

آن گاه در مقام نيازخواهى، جلب همۀ خوبى ها و دفع همۀ بدى ها را از او مى خواهد:

«اِهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ * صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لاَ الضّالِّينَ‌ .

خدايا، ما را به راه استوار و راستى رهنمون باش؛ راه آنان كه بر ايشان نعمت ارزانى داشته اى».

در اين درخواست نيز سخن به نهايت دقت ادا مى شود. وقتى سخن از احسان خدا بر پاكان مى رود، فعل به صورت معلوم و با انتساب به خداوند آورده مى شود؛ ولى آن گاه كه سخن از ناراستان مى رود، با صيغۀ مفعولى «مغضوب عليهم» و صفت7.

فاعلى «الضالّين» بدون نسبت به خدا بيان مى شود؛ چرا كه نعمت ها همه از خداست و كاستى ها از انسان.⁽¹⁾

آنچه به اشارت و اجمال ياد شد، تنها نيم نگاهى است به گنجينۀ شيوايى و فصاحت قرآن كه شرح آن نيازمند تفصيل بسيار است.

1‌-‌3. بلاغت و رسايى

بلاغت (رسابودن) را چنين تعريف كرده اند: گوينده، سخن خويش را چنان ادا كند كه در اداى تمام مقصود وى، بسنده، مناسب مقام و موقعيت شنونده و مطابق با مقتضاى روحى و روان شناختى كلام و محيط و مختصات آن باشد....⁽²⁾

قرآن از اين ويژگى به كمال بهره مند است و از همين روست كه معانى مورد نظر خويش را در ژرفاى جان مخاطبان خود مى نشاند و روانشان را تحت تأثير و تسخير خود قرار مى دهد.

ايجاز در سخن، زاويه اى از بلاغت شكوهمند قرآن است كه از همان روزگاران نخست، مورد توجه شنوندگان قرآن قرار گرفته است.

ثعالبى پس از تأكيد بر برترى ايجاز قرآن در مقايسه با سخن ديگران، از جمله به اين آيه اشاره مى كند:

«وَ إِمّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ‌. ⁽³⁾

اگر نگران خيانتى از سوى گروهى هستى، پيمانشان را به سويشان بينداز تا طرفين به طور يكسان بدانند پيمان شكسته است».

او مى نويسد: اگر يكى از برجستگان بلاغت بخواهد همان معانى را كه اين آيه

متضمن بيان آن است ادا كند، نمى تواند سخنى به اين كوتاهى بياورد، و ناگزير سخن را بسط و تفصيل خواهد داد.⁽¹⁾

طبرسى در شرح آيات:

«وَ قالَ الَّذِي نَجا مِنْهُما... فَأَرْسِلُونِ * يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنا. ⁽²⁾

و يكى از آن دو كه نجات يافته بود... گفت: «مرا (به سراغ آن جوان زندانى) بفرستيد.

[او به زندان آمد و چنين گفت:] يوسف، اى مرد بسيار راستگو، در بارۀ اين خواب اظهار نظر كن».

مى نويسد: در اين جا، ايجاز در سخن است و اصل آن چنين است: «فارسلون الى يوسف، فارسل فاتى يوسف فى السجن و قال له أيها الصديق؛ مرا به نزد يوسف بفرستيد، پس او را فرستادند. چون در زندان به نزد يوسف آمد، گفت: اى راستگو...».⁽³⁾

علّامۀ طباطبايى در تفسير آيتى ديگر به همين نكته دقت كرده است:

«وَ إِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدّاعِ إِذا دَعانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَ لْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ‌. ⁽⁴⁾

هنگامى كه بندگانم از من درخواست كنند، همانا من نزديكم و دعاى دعاكننده را اجابت مى كنم. پس، از من درخواست اجابت كنيد، و به من ايمان بياوريد، تا راه بيابيد».

او مى نويسد: اين آيه، هدف مورد نظر را به زيباترين بيان، ظريف ترين اسلوب، و كوتاه ترين عبارت ارائه مى دهد كه در عباراتى چنين موجز، هفت بار ضمير متكلم وحده (اول شخص مفرد) آمده است تا كمال عنايت الهى را در امر نيايش و رابطۀ6.

انسان با خدا تأكيد كند. با تعبير «عبادى» به جاى «ناس»، عنايت خاصّ خود را نثار بندگان خويش كرده است. در اين عبارت، در پاسخ، هيچ فعلى را واسطه نكرده و نگفته است: «إذا سألك عبادى عنّى فقل: إنه قريب»، تا قرب معنوى و بى واسطۀ خود را برساند. به آن هم بسنده نكرده و با «إنّ‌» نيز تأكيد فرموده است كه بدون ترديد، نزديكم. به جاى فعل «أقربُ‌» صفت «قريب» را به كار گرفته تا معناى ثبات و افزونىِ قرب را نشان دهد. فعل مضارع «اجيب (\ اجابت مى كنم)، دلالت بر استمرار و پيوستگى اجابت الهى دارد. «اذا دعان» يعنى هر گاه كه حقيقتاً مرا بخوانند. همين و بس؛ بى هيچ شرط ديگر.⁽¹⁾

به نمونۀ ديگرى از ايجاز قرآن در ترسيم صحنۀ پر شكوه استقبال فرشتگان رحمت از ايمانيان به هنگام ورود به عالم آخرت بنگريد:

«وَ الْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ * سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ‌؛⁽²⁾فرشتگان از هر درى بر آنها وارد مى شوند: «سلام بر شما كه پايدارى ورزيديد»».

تقدير سخن، چنين است: «قائلين لهم سلام عليكم» يا «يقولون لهم سلام عليكم»؛ ولى براى ايجاز، پس از بيان ورود فرشتگان، بدون فاصله، تعبير «سلام عليكم» آورده شده و باقى حذف گرديده است.

بلاغت قرآن، تنها در ايجاز خلاصه نمى شود؛ آن جا كه اطناب ضرورت دارد، هنر و زيبايى اطناب، ظاهر مى شود:

«وَ ما تِلْكَ بِيَمِينِكَ يا مُوسى * قالَ هِيَ عَصايَ أَتَوَكَّؤُا عَلَيْها وَ أَهُشُّ بِها عَلى غَنَمِي وَ لِيَ فِيها مَآرِبُ أُخْرى‌ ؛⁽³⁾اى موسى، اين چيست در دستت‌؟ گفت: اين8.

چوب دستى من است. به آن تكيه مى دهم، و با آن براى گوسفندانم برگ مى ريزم، و كارهاى ديگرى براى من از آن بر مى آيد».

شب تاريك است و هوا سرد و موسى به دنبال آتشى است كه همسر دردمندش را بدان گرم سازد. ناگه نورى از دور مى بيند و به سويش مى شتابد. ندايى از غيب مى شنود و خويشتن را در محضر حقيقت هستى مى بيند. خداوند با او سخن مى گويد و از او مى پرسد: اى موسى! آنچه به دست دارى چيست‌؟ موسى فقط مى توانست در يك كلمه پاسخ دهد: «عصا» يا بگويد: «اين عصاى من است»؛ اما به اين بسنده نكرد، چون نمى خواست گفتگويش با محبوب راستين، فرجام يابد.

پيشگاه معشوق و هنگام يافتن گم شده، آستان دلدادگى و مقام اطناب است. از اين رو، قرآن از زبان موسى گزارش مى دهد كه گفت: «اين عصاى من است، بر آن تكيه مى زنم و با آن براى گوسفندانم [از درختان] برگ مى ريزم، و مرا در آن نيازها و سودهاى ديگر است».

گريزهاى زيبا و سزامند كه در كتب ادبى با عنوان «حُسن تخلّص» و «استطراد» و «حسن ختام» نامبردار است، از جمله جلوه هاى بلاغت قرآن است:

«فَدَلاّهُما بِغُرُورٍ فَلَمّا ذاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما وَ طَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ‌... يا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً يُوارِي سَوْآتِكُمْ وَ رِيشاً وَ لِباسُ التَّقْوى ذلِكَ خَيْرٌ. ⁽¹⁾

آن دو را با فريب به سقوط كشاند. وقتى آنها از درخت چشيدند، زشتى هايشان براى خودشان نمايان شد. و به چسبانيدن برگ هاى بهشت پرداختند... اى فرزندان آدم، ما بر شما لباسى فرو فرستاديم كه زشتى شما را مى پوشاند و زينتى است. و لباس تقوا، بهترين است».

در اين آيات، سخن از بهشت زيستى آدم و همسر او حوّاست تا اين كه شيطان6.

به وسوسه مى پردازد... و سرانجام آدم و همسرش متوجه برهنگى خويش مى شوند و به پوشانيدن خود با برگ درختان بهشتى مبادرت مى ورزند. در ادامۀ اين آيات، اشارتى در نهايت تناسب، به «نعمت لباس و آراستگى ظاهرى» شده و در پى آن به «لباس پارسايى و خودآرايى باطنى» گريز زده شده است.

از فروع ديگر بلاغت قرآنى، زبان جدّى و همراه با «تأكيد» آن است، با اين كه رسم بلاغت اين است كه از تأكيد بى مورد پرهيز شود، راز اين همه سوگندها و تأكيدهاى گوناگون در قرآن آن است كه اين كتاب از حقايق برين هستى كه فراسوى افق هاى محدود و محسوس آدمى است خبر مى دهد و انسان را به حياتى متعالى و فراتر از زندگى عادى و هدف هايى برتر از خواسته هاى حقير فرا مى خواند:

«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ‌. ⁽¹⁾

هان اى كسانى كه ايمان آورده ايد، هرگاه خداوند و پيامبر شما را به چيزى كه به شما حيات مى بخشد فرا مى خوانند، آنان را اجابت كنيد».

و اين امر چيزى است كه انسان از آن طفره مى رود، آن را ناديده مى گيرد، به فراموشى مى سپارد، از آن غفلت مى ورزد و شانه خالى مى كند و براى توجيه گريزپايى خود از مسئوليت، لجاجت مى ورزد.

بدين جهت، قرآن به جا و به اقتضاى نياز، از تأكيد بهره مى جويد و با زبان جدّى و تكان دهنده و كوبه هاى پيوستۀ خود، بر كالبد زمين گير او شوك وارد مى كند و او را به حركت و پويايى مى كشاند.

در سورۀ كوتاه عصر و راز تأكيدهاى پى در پى آن تأمل كنيد:

«وَ الْعَصْرِ * إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ * إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ‌4.

وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ. ⁽¹⁾

سوگند به عصر، انسان قطعاً در حال زيان كارى است، مگر آنان كه ايمان آوردند و كارهاى شايسته انجام دادند، و به حق و صبر توصيه كردند».

1‌-‌4. نظم و اسلوب

مخاطبان قرآن و آشنايان به زبان و ادبيات عرب، شاهد اين واقعيت اند كه سبك و اسلوب قرآن، مطابق نثر متعارف عرب نيست، همچنان كه نظم و شعر نيز نيست. با اين همه در قرآن نوعى آهنگ زيبا، شبيه قافيه و پساوندهاى شعر يا قرينه هاى نثر متقارن و سجع وجود دارد: «لا يشبه شىءٌ من كلامه بكلام البشر...⁽²⁾والمعجزة فى نظمه...».⁽³⁾

اين اسلوب، ويژگى ديگرى را نيز در خود نهفته دارد: آيات و عبارات قرآن محتوى يك موضوع معين و عناصر معنايى محدودى نيست، بلكه طيفى از معانى و موضوعات را در خود نهفته دارد. عرب از همان آغاز آشنايى با قرآن، تحت تأثير ترنّم موسيقايى و آهنگ گيراى قرآن واقع شده و احياناً آن را با شعر ادبا و آواهاى سحرآميز كاهنان مقايسه كرده است. بعد از اعتراف به حقانيت قرآن و پذيرش اسلام

نيز به قرائت و تجويد و نغمه آسمانى آن دل سپرده و آن گاه در زبان موزون قرآن و زيبايى هاى آن كاوش هاى فراوانى كرده است.

اگر از توجه ويژۀ اهل بيت عليهم السلام نسبت به زيبايى هاى همه جانبۀ قرآن - كه همپاى قرآن بالندگى داشته است - بگذريم، شايد آثارى چون مجاز القرآن از ابوعبيده معمر بن المثنى (م 209 ق)، معانى القرآن اثر يحيى ابو زكريا فرّاء ديلمى (م 208 ق) و تأويل مشكل القرآن دستاورد ابن قتيبه ابو محمد عبد اللّه (م 276 ق)، از نخستين آثار كلاسيك به شمار آيند كه در بحث اسلوب قرآن و سبك ويژۀ آن نگاشته شده اند.

ابوعبيده، پس از مقايسۀ تعابير لطيف و وجوه نظم قرآن با ادبيات رايج عرب، تأكيد مى ورزد كه نمى توان براى قرآن نظيرى يافت. فرّاء، از تركيب و اعراب قرآن سخن مى راند و به كنايه، استعاره، تشبيه، مجاز و التفات آن مى پردازد و به نغمۀ شيواى الفاظ قرآن و نظم و وزن و اثر شگرف آن در حسّ برون و ضمير نهان انسان عنايت مى كند. ابن قتيبه نيز به نوبه خود بر نظم زنجيره اى واژگان، روانى، شيرينى و خوش گوارى، رسانايى و تأثير شگفت آن در دل آدميان تأكيد مى ورزد و مى گويد:

خداوند، قرآن را با نظم شگفتش تمايز بخشيد و... چنان كرد كه همى خوانده مى شود و هيچ ملالى نمى آورد؛ همى شنيده مى شود، ولى گوش ها آن را ناخوش نمى دارند؛ تر و تازه و سرزنده است و با فزونى و تكرار قرائت، كهنه و فرسوده نمى شود....⁽¹⁾

در همين روزگار است كه جاحظ، اديب و دانشمند معتزلى، براى نخستين بار اثرى مستقل به نام نظم القرآن مى نگارد.⁽²⁾همچنان كه ابوسعيد عبد الملك اصمعى (م 213 ق) و ابوعبيد قاسم بن سلاّم (م 223 ق) نيز از كسانى به شمار مى آيند كه در4.

اين دوره از زبان آهنگين قرآن بحث كرده اند. پس از اينان نيز ابوالعبّاس بن المعتزّ (م 296 ق) در كتاب البديع، از وزن و آهنگ آيات سخن مى راند. ابوالحسن على بن عيسى الرّمانى (م 374 ق) لغوى، نحوى و متكلم معتزلى نيز در رسالۀ النكت، والايى و اعجاز قرآن را در الفاظ و سبك، اسلوب و نظم، تأثير در دل ها دانسته، بلاغت آن را در برترين مرتبۀ زيبايى برمى شمرد:

مُعجِزٌ بِألفاظِهِ وَ اسلوبِهِ وَ نَظمِهِ وَ أثَرِهِ فِى النُّفوسِ‌... فَأعلاها طَبَقةً فِى الحُسنِ بَلاغَةُ القُرآنِ‌....⁽¹⁾

قرآن با عبارات و روش و نظم و اثرگذارى در جان ها معجزه است. بالاترين رتبۀ حسن، بلاغت قرآن است.

ابوسليمان حمد بن محمد بن ابراهيم خطابى بُستى (م 388 ق) - از معاصران رُمّانى، محدّث، فقيه و شاعر نيشابورى - نيز بر نظم و سازوارگى لفظى معنايى قرآن تأكيد كرده است. از منظر او، قرآن در شيوايى و استوارى، در عُذوبت و گوارايى، در هندسه و سامان مندى، و در پيوستگى و خوش قوارگى، برترين سخن است.⁽²⁾از نظر وى، زبان قرآن در عين فخامت، جزالت و متانت، ساده و روان است و خاصيت شگفت انگيز روان شناختى و منحصر به فردى در آن هست كه دل ها را سخت تكان مى دهد؛ گاهى نشاط و ابتهاج بر مى انگيزد و گاهى بيم و هراس مى افكند.⁽³⁾

ابو هلال عسكرى (م 397 ق)، نقّاد ادبيات عربى پس از جاحظ، نيز در كتاب الصناعتين، از ساختار بى بديل قرآن نام مى برد و مى نويسد: تنها با علم بلاغت و فصاحت است كه مى توان جلوۀ اعجاز قرآن را از حيث هندسۀ نيكو و آميزه هاى شيواى كلمات و عبارات، ايجاز بديع، اختصار لطيف، شيرينى و دل نشينى، رونق و7.

طراوت، آسانى، پربارى، گوارايى، و روانى درك كرد و به زيبايى هاى آن آگاهى يافت؛ زيبايى هايى كه درك آن از عهدۀ مردم عادى بيرون و انديشه هايشان در آن متحير است.⁽¹⁾

ابوبكر محمد بن طيب باقلانى (م 403 ق)، متكلّم اشعرى نيز در اثر پر حجم خود، إعجاز القرآن، زبان قرآن را نه تنها برتر از ساير كلام فصيح عرب، بلكه به لحاظ ماهوى، مباين و مغاير با ديگر سخنان شيواى عربى و بيرون از اسلوب و نظم معهود آن دانسته است.⁽²⁾

پس از اينان نوبت به عبد القاهر گرگانى (م 474 ق)، متكلّم معروف اشعرى و از پايه گذاران بلاغت عربى و شارحان اسلوب و روش قرآنى مى رسد. گرگانى در دو اثر استوار خود أسرار البلاغة و دلائل الإعجاز، اوج اعجاز بيانى قرآن را نه در مفردات و فواصل، اوزان و استعارات و ساير انواع بديع، بلكه در نظم شگفت انگيز لفظى - معنايى آن معرّفى مى كند.

از ديدگاه عبد القاهر، بستر نظم، بسى فراخ تر از زيبايى هاى لفظى است؛ رسانايى و ظرافت هاى معنايى سخن نيز شعاع هاى اين دايره اند و در نظم قرآن ميان دو عنصر لفظ و معنا، پيوندى ناگسستنى وجود دارد. ميان ذهن و زبان، رابطه اى تنگاتنگ هست. ذهن براى القاى معانى گوناگون نهفته در خود، علامت هاى زبانى متناسبى را به كار مى گمارد و زبان، ابزار و بلكه نشانۀ انديشيدن و دالّ بر آن است.

هر واحد كلامى، هر چند خُرد و كوچك، بر معنايى خاص دلالت مى كند و كمترين دگرگونى در معانى، به گونه اى خود را با تبدّل واژگان و تركيبات زبانى (الفاظ) آشكار مى سازد و متقابلاً هر تغيير اندك در الفاظ، علامت تبدّلى است كه در معانى0.

رخ مى دهد و لفظ و معنا، چون پيكر و جان اند كه با يكديگر پيوندى تركيبى دارند.

زبان از واحدهايى به ترتيب زير تشكيل يافته است: حرف ها، واج ها، هجاها، تكواژها، واژه ها، گروه ها، و جمله ها.

بر اساس نظريۀ نظم عبد القاهر، ساختار زبان، تنها از قالب هاى پيش ساختۀ عادى چون فعل، فاعل، مفعول، مسندٌ اليه، مسند، رابطه، قيد، صفت و متمّم تشكيل نيافته؛ بلكه متغيرهاى ديگرى مانند: تقديم و تأخير، حذف، تكرار، تعريف و تنكير، اظهار و اظمار، ايجاز و اطناب، حقيقت و مجاز، تشبيه و استعاره، كنايه و ايهام، حصر و اطلاق و تأكيد و جز اينها وجود دارد كه اينها نيز هر يك در جاى خود، ريشه در معانى دارند. زبان با گنجينه اى بى پايان از علامت ها و نشانه هاى خود، نمايندۀ ذهن است. در تومار ذهن، افزون بر معانى درشت، معانى باريك و لطايف و ظرايف بى شمارى وجود دارند كه با زبان گشوده مى شوند و عبارت هاى متنوّع زبان، معانى متنوّع ذهنى را عيان مى سازند. هر چه ذهن، وقّادتر و فروزان تر شود، زبان، دقيق تر و رقيق تر مى شود و به عكس.

نمونه اى از اسلوب خاصّ قرآنى را، به جاى نام «سجع»، تحت نام «فاصله» يا «سربند» ها شمرده اند كه منشأ آهنگين بودن نغمه هاى ويژۀ قرآنى است. البته با اين ويژگى كه اوّلاً آنچه در آنها نقش اوّل را دارد، معناست و نه صرفاً لفظ - يعنى فواصل قرآن صرفاً يك هماهنگى لفظى نيستند، بلكه فراتر از آن، نظم معنايى خاصى را در لا به لاى بندها و آهنگ ها بر مى تابند و متناسب با معانى دگرگون مى شوند - و ثانياً اين فواصل، سهل و آزاد و بى تكلّف اند.⁽¹⁾

سجع (بانگ يكنواخت كبوتر)، سخنِ قافيه دار را گويند و در اصطلاح علم بديع،9.

آن است كه گوينده در سخن خويش كلماتى يك وزن و آهنگين بياورد. سجع در نثر، حكم قافيه را در شعر دارد. به جاى «سجع» در مورد قرآن، واژۀ «فاصله» را نهاده اند.⁽¹⁾سجع را سه گونه دانسته اند:

نمونه اى از اين گونه فواصل قرآن مجيد را اين آيات دانسته اند:

«فِيها سُرُرٌ مَرْفُوعَةٌ * وَ أَكْوابٌ مَوْضُوعَةٌ‌. ⁽³⁾

در بهشت تخت هايى بلند و قدح هايى گذاشته شده است».

«فِي سِدْرٍ مَخْضُودٍ * وَ طَلْحٍ مَنْضُودٍ * وَ ظِلٍّ مَمْدُودٍ. ⁽⁴⁾

در زير درخت كُنار بى خار. و درختان موز بر هم چيده شده و سايه هاى پايدار است».

«وَ الشَّمْسِ وَ ضُحاها * وَ الْقَمَرِ إِذا تَلاها * وَ النَّهارِ إِذا جَلاّها * وَ اللَّيْلِ إِذا يَغْشاها.⁽⁵⁾

سوگند به خورشيد و روشنايى اش، و سوگند به ماه كه در پى آن مى آيد و سوگند به روز چون روشن گرداند و شب كه آن را چون پرده پوشاند».

«ما لَكُمْ لا تَرْجُونَ لِلّهِ وَقاراً * وَ قَدْ خَلَقَكُمْ أَطْواراً. ⁽⁶⁾4.

شما را چه شده كه از شكوه خدا بيم نداريد؟ در حالى كه شما را مرحله به مرحله آفريد».

«وَ الصُّبْحِ إِذا أَسْفَرَ * إِنَّها لَإِحْدَى الْكُبَرِ * نَذِيراً لِلْبَشَرِ * لِمَنْ شاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَتَقَدَّمَ أَوْ يَتَأَخَّرَ. ⁽¹⁾

سوگند به صبح آن گاه كه آشكار شود كه آيات قرآن از پديده هاى بزرگ است.

بيم دهنده انسان، براى هر كه از شما كه بخواهد پيشى جويد يا باز ايستد».

«أَ لَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصْحابِ الْفِيلِ * أَ لَمْ يَجْعَلْ كَيْدَهُمْ فِي تَضْلِيلٍ * وَ أَرْسَلَ عَلَيْهِمْ طَيْراً أَبابِيلَ‌. ⁽²⁾

آيا نديدى كه پروردگارت با اصحاب فيل چه كرد؟ آيا نيرنگشان را بر باد نداد؟ و بر سر آنها پرندگانى را گروه گروه فرستاد».

«وَ آتَيْناهُمَا الْكِتابَ الْمُسْتَبِينَ * وَ هَدَيْناهُمَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ‌. ⁽³⁾

به آن دو، كتاب روشنگر داديم. و آن دو را به راه راست هدايت كرديم».

«وَ السَّماءِ وَ الطّارِقِ * وَ ما أَدْراكَ مَا الطّارِقُ * اَلنَّجْمُ الثّاقِبُ * إِنْ كُلُّ نَفْسٍ لَمّا عَلَيْها حافِظٌ ؛⁽⁴⁾سوگند به آسمان و سوگند به طارق. و تو چه دانى كه طارق چيست.

ستارۀ فروزان. هيچ كس نيست مگر كه نگاهبانى دارد».

«وَ الطُّورِ * وَ كِتابٍ مَسْطُورٍ * فِي رَقٍّ مَنْشُورٍ * وَ الْبَيْتِ الْمَعْمُورِ * وَ السَّقْفِ الْمَرْفُوعِ * وَ الْبَحْرِ الْمَسْجُورِ. ⁽⁵⁾

سوگند به طور. سوگند به كتاب نوشته شده در طومارى گسترده. سوگند به خانۀ آباد و سقف مرتفع و درياى سرشار».6.

در بندهاى گونه گون اين سوره، با وجود تنوّع، آهنگ ويژۀ سخن، محفوظ و ملموس است. اين ويژگى، در آيات و سُوَر گوناگون ديگر نيز نمودى به جا مى يابد و معانى، همپاى حروف و كلمات، و آهنگ و لحن سخن، به تصوير مى آيد و فضاى ذهن خواننده را بى اختيار به همراه خود مى برد. خواه آن جا كه سخن از مسئوليت و تكليف است:

«يا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلاةَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ اصْبِرْ عَلى ما أَصابَكَ إِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ. ⁽¹⁾

پسرم، نماز را به پا دار و به معروف فرمان بده و از منكر نهى كن و بر هر مصيبتى كه به تو مى رسد شكيبا باش، كه اين از كارهاى بزرگ است».

و خواه آن هنگام كه سخن از احتجاج و استدلال و ابطال يك پندار نادرست است:

«يا أَيُّهَا النّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَ لَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَ إِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطّالِبُ وَ الْمَطْلُوبُ‌. ⁽²⁾

هان اى مردمان، مثلى زده شده، به آن گوش فرا دهيد. آنهايى كه به جز خداوند خوانده مى شوند، اگر همه شان گرد آيند نتوانند مگسى بيافرينند. و اگر مگس چيزى از آنها بربايد، نتوانند آن را نجات دهند. خواهان و خواسته، هر دو ناتوان اند».

و چه هنگام بشارت و ترغيب:

«وَ أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ غَيْرَ بَعِيدٍ * هذا ما تُوعَدُونَ لِكُلِّ أَوّابٍ حَفِيظٍ * مَنْ خَشِيَ الرَّحْمنَ بِالْغَيْبِ وَ جاءَ بِقَلْبٍ مُنِيبٍ * اُدْخُلُوها بِسَلامٍ ذلِكَ يَوْمُ الْخُلُودِ * لَهُمْ ما يَشاؤُنَ فِيها وَ لَدَيْنا مَزِيدٌ. ⁽³⁾5.

بهشت براى پرهيزكاران نزديك گردانيده شده، بى آن كه دور باشد. اين آن وعده اى است كه براى توبه كننده نگهبان داده شده است. هر كس در نهان از خداى رحمان بترسد و با دلى توبه كار بازآيد. به سلامت وارد آن شويد در روز جاودان. آنها هر چه بخواهند در آن هست. و نزد ما افزون هم هست».

و چه گاه هشدار و ترهيب:

«فَإِذا جاءَتِ الصَّاخَّةُ‌ ... أُولئِكَ هُمُ الْكَفَرَةُ الْفَجَرَةُ‌. ⁽¹⁾

و چون آن فرياد گوش خراش در رسد،... آنان همان كافران فاجرند».

يا به هنگام گزارش زيبايى سيرت پيامبران الهى:

«قالَ إِنِّي عَبْدُ اللّهِ آتانِيَ الْكِتابَ وَ جَعَلَنِي نَبِيًّا ... وَ لَمْ يَجْعَلْنِي جَبّاراً شَقِيًّا. ⁽²⁾

گفت: من بندۀ خدايم. به من كتاب داده است و مرا پيامبر كرده است... و مرا زورگوى بدبخت قرار نداده است».

براى آگاهى بيشتر از فواصل و شيوه هاى ديگر آن مى توان به برخى از آثارى كه در اين زمينه نوشته شده مراجعه كرد.⁽³⁾افزون بر فواصل، بدايعى فراوان در هنر بيانى قرآن هست كه بر شكوهِ سازه هاى تركيبى قرآن جلايى ويژه مى بخشد و ضمير مخاطب را شيفتۀ خود مى سازد. از جمله اين بدايع، «جناس» است كه خود اقسام گوناگون دارد.

جناس يا هم جنس بودن، در اصطلاح بديع، آن است كه گوينده در سخن خويش دو واژه بياورد كه در تلفظ شبيه به هم يا هم جنس باشند؛ اما در معنا مختلف، مانند:

بهرام كه «گور» مى گرفتى همه عمر *** ديدى كه چگونه «گور» بهرام گرفت!⁽⁴⁾7.

جناس تام، آن است كه الفاظ متجانس در گفتن و نوشتن (يعنى حروف و حركات) يكى و در معنا مختلف باشند؛ مانند كلمه «شير» در فارسى و «عين» در عربى. جناس تام در مثال قرآنى ذيل در كلمه «ساعة» جلوه گر شده است:

«وَ يَوْمَ تَقُومُ السّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ ما لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ‌ .⁽¹⁾

و روزى كه قيامت برپا شود، مجرمان سوگند ياد مى كنند كه جز ساعتى درنگ نكرده اند».

جناس ناقص، آن است كه اركان جناس در حروف يكى، و در حركت مختلف باشند. در اين مصداق قرآنى جناس ناقص بنگريد:

«وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا فِيهِمْ مُنْذِرِينَ * فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ‌ .⁽²⁾

در ميان آنان هشداردهندگانى فرستاديم. پس نيك بنگر كه چه شد عاقبت هشدار داده شدگان».

جناس زايد، آن است كه يكى از كلمات متجانس را حرفى بر ديگرى زيادت باشد و آن حرف زايد، گاه در اوّل كلمه است؛ مانند «ع» در تاب و عتاب، «آ» در رميده و آرميده و گاه در آخر كلمه؛ مانند «ه»، جام، جامه، نام، نامه، و گاه زيادت در وسط است؛ مانند «ا» در قامت و قيامت. نمونه هايى از جناس زايد را مى توان در آيات فرجامين سورۀ قيامت ديد:

«كَلاّ إِذا بَلَغَتِ التَّراقِيَ * وَ قِيلَ مَنْ راقٍ * وَ ظَنَّ أَنَّهُ الْفِراقُ * وَ الْتَفَّتِ السّاقُ بِالسّاقِ * إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَساقُ‌. ⁽³⁾

هرگز! هنگامى كه جان به گلو رسيد و گفته شود: چاره ساز كيست‌؟ و دانست كه همان زمان جدايى است. و ساق به ساق پيچيد. آرى در آن روز است كه مسير همه به سوى پروردگارت خواهد بود».0.

جناس خط، آن است كه اركان جناس در كتابت، يكى، و در تلفظ و نقطه گذارى مختلف باشند؛ مانند بيمار و تيمار. اوج هنر و زيبايى در به كارگيرى جناس خط را مى توان در اين آيه نظاره گر شد:

«اَلَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ * وَ الَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَ يَسْقِينِ * وَ إِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ * وَ الَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ‌. ⁽¹⁾

كسى كه مرا آفريد، همو هدايتم مى كند. و كسى است كه غذايم مى دهد و سيرابم مى كند. و زمانى كه بيمار شدم، شفايم مى دهد. و همو است كه مرا مى ميراند و زنده ام مى كند».

جناس مضارع، آن است كه دو ركن جناس، در حرف اول يا وسط، مختلف باشند، پس اگر مخرج دو حرف، يعنى آهنگ تلفظ آنها، به يكديگر نزديك باشد، آن را جناس مضارع يا مشابه گويند؛ مانند حروف «ر»، «ل» و «ب»، «پ». آيات در پى آمده از آن جا كه دربردارندۀ جناس مضارع اند، از زيبايى و دل ربايى خاصّى بهره ورند:

«وَ هُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَ يَنْأَوْنَ عَنْهُ‌. ⁽²⁾

آنان از آن باز مى دارند و خود هم از آن دورى مى كنند».

«ذلِكُمْ بِما كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَ بِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ‌. ⁽³⁾

اين بدان جهت است كه در زمين به ناروا شادى كرديد، و سخت به خود مى نازيديد».

«وَ إِنَّهُ عَلى ذلِكَ لَشَهِيدٌ * وَ إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ. ⁽⁴⁾

او بر اين گواه است. و او سخت دوستدار خير است».

جناس لفظ، آن است كه كلمات متجانس در تلفظ، يكى، و در كتابت و معنا مختلف است؛ مانند خوار، خار يا همچون ناضره و ناظره در اين آيت زيبا:8.

«وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ * إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ‌ ؛⁽¹⁾

چهره هايى كه آن روز شادمانند و به سوى پروردگارشان نظاره گر».

جناس قلب، آوردن الفاظى است كه حروف آنها واژگون و معكوس آورده شود، مانند شارع و شاعر، گنج و جنگ. از اين منظر و زيبايى، به اين آيه كوتاه نظر كنيد:

«وَ رَبَّكَ فَكَبِّرْ».⁽²⁾

اشتقاق و شبه اشتقاق: اشتقاق، آن است كه در نظم يا نثر، الفاظى را بياورند كه حروف آنها متجانس و به يكديگر شبيه باشند، خواه از يك ريشه، مشتق باشند، مانند رسول و رسايل، يا از يك ماده، مشتق باشند، امّا حروف آنها چندان شبيه و نزديك به يكديگر باشند كه در ظاهر توهم اشتقاق شود، مانند زمان و زمين. دو آيت ذيل، جلوه نماى اين هنر بيانى اند:

«يا أَسَفى عَلى يُوسُفَ‌. ⁽³⁾

حسرت بر يوسف».

«أَ أَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخالِقُونَ‌. ⁽⁴⁾

آيا شما آن را آفريده ايد، يا ما آفريننده ايم‌؟»

طباق كه جمع ميان واژگان متقابل است، در اين نمونه آيات، رخ نمايى مى كند:

«لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى ما فاتَكُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ‌. ⁽⁵⁾

تا مبادا بر آنچه از دست شما رفته، تأسف بخوريد، و به آنچه به شما داده، شادمانى نماييد».3.

«لَها ما كَسَبَتْ وَ عَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ‌. ⁽¹⁾

براى آن، همان چيزى است كه به دست آورده، و بر ضدّ آن هم همان است كه خود كسب كرده است».

«وَ تَحْسَبُهُمْ أَيْقاظاً وَ هُمْ رُقُودٌ. ⁽²⁾

آنان را بيدار پنداشتند، و حال آن كه خواب بودند».

تناسب و ائتلاف نيز يكى از اسلوب هاى تعبير قرآنى است كه بهره گيرى از آن، به آيتِ ذيل طراوت و حلاوت ديگرى بخشيده است:

«يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَ يُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ‌. ⁽³⁾

آنان را به معروف امر نمايد، و از منكر نهى كند و طيبات را برايشان حلال نمايد و خبيث ها را بر ايشان حرام كند».

مشاكله نيز يكى از همين اسلوب هاست كه حُسنش، در اين آيه هويدا گشته است:

«وَ مَكَرُوا وَ مَكَرَ اللّهُ وَ اللّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ‌. ⁽⁴⁾

آنان مكر كردند، و خداوند هم مكر كرد، و خداوند بهترين مكر كنندگان است».

همچنين است عكس و تبديل كه به كارگيرى اش در آيۀ ذيل در اوج هنرنمايى است:

«ما عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ وَ ما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ‌. ⁽⁵⁾

از حساب آنان چيزى بر عهدۀ تو نيست، و از حساب تو چيزى بر عهدۀ آنها نيست».2.

تصدير، بازگشت دادن پايان سخن به آغاز آن است كه آن را «ردُّ العَجُز على الصَّدر» نيز گويند. از اين زاويه كه بنگريم، زيبايى اين آيت خيره كننده است:

«وَ هَبْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهّابُ‌. ⁽¹⁾

از سوى خودت به ما رحمت ببخش كه تو بخشنده اى».

مراعات نظير نيز يكى از همين اسلوب هاست كه زيبايى و ملاحت اين آيه را صد چندان كرده است:

«أَ فَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ * وَ إِلَى السَّماءِ كَيْفَ رُفِعَتْ‌. ⁽²⁾

آيا به شتر نمى نگرند كه چگونه آفريده شده، و به آسمان كه چگونه مرتفع شده است‌؟».

بدين رو، عنوان اعجاز در بُعد «نظم آهنگ» قرآن - كه برخى از محقّقان دوره هاى اخير و شايد پيش از همه، صادق رافعى، آن را برجسته دانستند -⁽³⁾سخن تازه اى نيست كه متأخّران بدان دست يافته باشند، بلكه عناصر و ابعاد آن را زبان شناسان متقدّم اسلامى نيز به خوبى دريافته بودند.

1‌-‌5. تصويرپردازى

اشاره

پيش تر اشارت رفت كه زيبايى آهنگ قرآن، پيوندى تنگاتنگ با معانى دارد.

متغيّرهاى فونتيك (هجايى و آوايى) با متغيّرهاى سمانتيك (معنايى) پيوند دارند.

حركت و سكون، مخارج حروف، مد و شد و غُن، فواصل و هم بسته هاى تجويدى و تفاوت هاى هندسى واژگان و فرايندهاى هارمونيك (نظم آميز) آيات و نغمۀ موسيقى آنها، متناسب با سياق معانى و محتواى سخن دگرگون مى شوند؛ اما اين تمام عظمت قرآن نيست؛ شكوه بى همبر قرآن در آن است كه به تعبير علامۀ

طباطبايى و مطابق نظريۀ نظم عبد القاهر، الفاظ بايد جزء به جزء و ذره به ذره مطابق با معانى تنظيم شوند، و آن دو نيز بايد با امور واقع مطابقت كنند. بنا بر اين، برترين سخن آن است كه در آن، خوش گوارى لفظ، استوارى سبك و اسلوب و رسانايى معنا، با هم گرد آيند و هيچ اختلافى ميان اجزاى سخن نباشد.⁽¹⁾اين همان چيزى است كه در كار شگفت قرآن جلوه مى كند. قرآن، ترجمان حقيقت هاى برين و متعالى است نه رساله اى خيال پردازانه و احساس برانگيز؛ اما اين نصّ واقع نما، در تبيين حقيقت، آن سان از آرايه هاى چشمگير و آذين هاى هوش بر، بهره دارد كه بى اختيار مخاطبان خويش را به ژرفاهاى معنا سوق مى دهد و عينيت معانى را در منظر آنان به تصوير و تجسيم مى آورد و حسّ برون و شعور درون آنان را تحريك و تسخير مى كند.

طيبى در سده هشتم در ذيل آيۀ

«فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ‌. ⁽²⁾

سقف از بالاى سر آنها، بر آنها فرو ريخت»

مى نويسد: در اين سخن، با اطناب عبارت «مِنْ فَوْقِهِمْ‌» - كه با وجود واژۀ سقف، به ظاهر غير لازم مى نموده است - آن رويداد دهشتناك را به تصوير آورده است؛ ليصوّر الحالة الفظيعة الهائلة....⁽³⁾

آيۀ

«فَأَصْبَحَ فِي الْمَدِينَةِ خائِفاً يَتَرَقَّبُ‌ ....⁽⁴⁾

در شهر، نگران و چشم انتظار شب را به صبح رساند».8.

در عين اين كه با توصيفى احساس برانگيز، موقعيت و وضع روحى شخص وصف شده را منعكس مى كند، در پرتو مخارج حروف، گزينش و چينش خاصّ كلمات، نوا و فراز و فرود معنا را به لطافت تمام به تصوير مى كشد.

از ديدگاه احمد احمد بدوى، هنرنمايى قرآن در تصويرپردازى، در اين آيه جلوه نمايى مى كند:

«إِنّا نَخافُ مِنْ رَبِّنا يَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِيراً. ⁽¹⁾

از پروردگارمان، از روز عبوس سخت نگرانيم».

او مى گويد: در اين آيه، سنگينى روز بازپسين، از واژه واژۀ آن احساس مى شود و اوج آن در حرف «طا» كه مخرجى ثقيل دارد، لمس مى گردد.⁽²⁾

در همين زمينه دكتر صبحى صالح مى گويد: ما در پيش روى قرآن با واقعيتى فراتر از سطح واژگان و قواعد ادبى آنها مواجهيم. طيف تعبير در قرآن و الهامات واژگان و تصويرهاى رنگى داستان ها و تابلوها و چشم اندازهايش، واقعيت هاى جاندار خارجى را با همه رخدادهايشان به تمامى برمى تابند، تو گويى قهرمانان اين حوادث هنوز از ميدان حيات به در نرفته اند و در حال زندگى اند.⁽³⁾

قرآن براى تصوير و تجسيم معانى متعالى و فراطبيعى خويش و جاى دهى آنها در فهم مردم، از نمونه هاى عينى، فراوان تمثيل و تشبيه آورده و از عنصر مجاز، كنايه و استعاره به وفور استفاده برده است كه از سويى زيبايى پر شكوهى را پديدار مى سازد و از سوى ديگر، معبر مناسبى براى تفهيم حقايق متعالى است.

تشبيه

تشبيه، به معناى مانند كردن چيزى به چيز ديگر در صفت يا كيفيتى است و در آن

چهار ركن وجود دارد:

هدف اساسى تشبيه آن است كه معناى مورد نظر گوينده را به تصوير كشد و در برابر ديدگان شنونده ترسيم كند.

دانشوران بلاغت اذعان دارند كه تشبيه هاى قرآن، استوار و دقيق و رساترين نوع تشبيهات زبان عرب اند.

ابن اثير، در تشبيه مفرد به مفرد، اين آيه را مى آورد:

«وَ جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِباساً. ⁽¹⁾

ما شب را لباس قرار داديم».

كه خداوند در آن، شب را به لباس تشبيه كرده است؛ زيرا پوششى است براى جدايى مردم، فرار از دشمن، و پنهان ساختن امورى كه انسان نمى خواهد ديگران بر آن آگاه شوند. او مى گويد: اين از تشبيه هايى است كه ويژۀ قرآن است، همچنان كه در آيۀ «هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَ أَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ‌ ؛⁽²⁾آنان لباس شمايند و شما لباس آنهاييد»، هر يك از زوجين به لباس تشبيه شده اند؛ چه آن كه لباس مايۀ زيبايى، حيا، عفّت، مصونيت از دستبرد بيگانگان و... است.⁽³⁾3.

افعال كسانى كه عارى از رنگ و بوى خدايى و اتصال به مبدأ عالم اند، چونان خانۀ عنكبوت است، سست و بى بنياد و با اندك نسيمى بر باد:

«مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّهِ أَوْلِياءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتاً وَ إِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ‌. ⁽¹⁾

مَثَل كسانى كه غير از خدا را اولياى خود برگزيدند، مثل عنكبوت است كه خانه هايى براى خود انتخاب كرده است؛ در حالى كه سست ترينِ خانه ها، خانه عنكبوت است، اگر مى دانستند».

كردار كافران چون سراب است؛ فريبنده و تهى مايه:

«وَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ ماءً‌. ⁽²⁾

كسانى كه كافر شدند، اعمالشان همچون سرابى است در يك كوير كه انسان تشنه از دور آن را آب مى پندارد».

مَثَل ايمانيان در استوارى، چون بنايى است پولادين و در بالندگى، چون گياهى پر از طراوت و شادابى:

«كَأَنَّهُمْ بُنْيانٌ مَرْصُوصٌ‌. ⁽³⁾

گويى بنايى آهنين اند».

«كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ و فَآزَرَهُ و فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ‌.⁽⁴⁾

همانند زراعتى كه جوانه هاى خود را خارج ساخته، سپس به تقويت آن پرداخته است تا محكم شده و بر پاى خود ايستاده است».

جهنم، گويى موجود زنده اى است؛ داراى فريادى قهرآميز و زفيرى دهشت انگيز:9.

«كَلاّ إِنَّها لَظى * نَزّاعَةً لِلشَّوى * تَدْعُوا مَنْ أَدْبَرَ وَ تَوَلّى. ⁽¹⁾

امّا هرگز چنين نيست، شعله هاى سوزان آتش است. دست و پا و پوست سر را مى كند و مى بَرَد. و كسانى را كه به فرمان خدا پشت كردند، صدا مى زند».

«إِذا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ سَمِعُوا لَها تَغَيُّظاً وَ زَفِيراً. ⁽²⁾

هنگامى كه اين آتش آنان را از مكانى دور ببيند، صداى وحشتناك و خشم آلودش را كه با نفس زدن شديد همراه است مى شنويد».

«إِذا أُلْقُوا فِيها سَمِعُوا لَها شَهِيقاً وَ هِيَ تَفُورُ * تَكادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ. ⁽³⁾

هنگامى كه در آن افكنده شوند، صداى وحشتناكى از آن مى شنوند و اين در حالى است كه پيوسته مى جوشد. نزديك است (دوزخ) از شدّت غضب پاره پاره شود».

تمثيل

تمثيل، خود از انواع تشبيه است و داراى آثارى ويژه است.

«وَ لِلّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى‌ .⁽⁴⁾

براى خداوند نمونۀ والايى است».

زَمَخشَرى، مؤلّف الكشّاف، هنگام شرح آيات 17-20 از سورۀ بقره:

«مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ ناراً فَلَمّا أَضاءَتْ‌ .

مَثَل آنان، همانند كسى است كه آتشى افروخت و وقتى آتش شعله ور شد...».

مى گويد: خداوند براى آن كه صفات منافقان را آشكار سازد، مَثَل مى آورد؛ چرا كه مَثَل، در روشن كردن معانى و پرده برداى از حقايق، بسيار مؤثر است؛ به گونه اى كه موضوعات تخيل آميز، به صورتى محقّق و عينى مشاهده مى شوند.⁽⁵⁾

علامۀ طباطيايى در تعريف «مَثَل» مى گويد: مَثَل وسيله اى است كه براى وصف مراد به كار مى رود و مقصود اصلى را با تمثيل و تشبيه به ذهن شنونده نزديك مى سازد.⁽¹⁾

از نظر علامۀ طباطبايى، كاربرد مَثَل در قرآن از اين روست كه آسان ترين راه براى تبيين حقايق و دقايق است كه عالِم و عامى هر دو، و هر يك در سطح و مرتبۀ خاصّ خود از آن بهره مند مى شوند؛⁽²⁾همچنين به نظر وى زبان تمثيلى، معانى ناشناختنى را با آنچه شناختنى و معهود ذهن عموم است، بيان مى كند. از آن جا كه هدايت قرآن فراگير است نه ويژه گروهى خاص، و در آن سطح فكرى عموم مردم رعايت مى شود و از سويى فهم همگانى بشر، از لايه محسوسات طبيعى فراتر نمى رود، پس براى اين كه معانى غير مادى به همگان تفهيم شود، به كار گيرى امثال ضرورت مى يابند.⁽³⁾

مؤلف محترم الميزان با ژرف نگرى خود در شرح آيۀ «وَ تِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنّاسِ وَ ما يَعْقِلُها إِلاَّ الْعالِمُونَ‌ ؛⁽⁴⁾ما اين نمونه ها را براى مردم بيان مى كنيم، و جز عالمان نمى انديشند» مى نويسد: درست است كه مثل هاى قرآن، عام و براى عموم مردم است؛ اما به حسب مفادّ آيۀ نامبرده، اشراف بر حقيقت معانى و لبّ مقاصد آنها، ويژۀ اهل دانش و فرزانگانى است كه با تعقل و تأمل در اين مثل ها از رهگذر جمود ظواهر، به حقيقت امور و مغز معانى ره مى يابند.⁽⁵⁾

استعاره

استعاره در لغت به معناى عاريت خواستن است. كاربرد واژه اى در غير معناى

وضعى خود را، به اعتبار نوعى مناسبت (مشابهت)، استعاره گويند. به ديگر سخن، استعاره، نوعى مَجاز (مرسل) است كه در آن يكى از دو ركن تشبيه را آورده باشند.⁽¹⁾

كاربرد اين نوع صنعت ادبى، افزون بر بُعد هنرى و زيبايى، باعث تسهيل آن دسته از معانى متعالى است كه وراى اقليم فكر و انديشۀ انسان است و در قالب الفاظ نمى گنجد. به اين چند نمونه توجه كنيد:

استعارۀ حيات و زندگى، براى علم و هدايت:⁽²⁾

«أَ وَ مَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ‌. ⁽³⁾

يا كسى كه مرده است، و ما او را زنده كرديم».

استعارۀ آب كه مايۀ حيات ظاهرى است، براى آيين و شريعت كه مايۀ حيات معنوى است:

«أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَداً رابِياً وَ مِمّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النّارِ ابْتِغاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ كَذلِكَ يَضْرِبُ اللّهُ الْحَقَّ وَ الْباطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفاءً وَ أَمّا ما يَنْفَعُ النّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ كَذلِكَ يَضْرِبُ اللّهُ الْأَمْثالَ‌. ⁽⁴⁾

از آسمان آبى فرستاد، و دره ها به ظرفيت خودشان سيل جارى كردند، و سيل كفى بلند روى خود برداشت و از آنچه براى به دست آوردن زينتى يا متاعى آتشى مى گدازند نيز كفى نظير سيل برمى آيد. اين چنين خداوند حق و باطل را مثل مى زند. اما كف، بيرون افتاده و از ميان مى رود، ولى آنچه مردم را سود مى رساند در زمين ماندگار مى شود. خداوند اين چنين مثل ها را مى زند».7.

استعارۀ تجارت، براى روى گردانى از هدايت و روى آورى به گم راهى:⁽¹⁾

«أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ وَ ما كانُوا مُهْتَدِينَ‌. ⁽²⁾

آنان كسانى اند كه گم راهى را با هدايت تاخت زدند و تجارتشان سودى نبخشيد و هدايت پذير نبودند».

كنايه

كنايه در لغت، پوشيده سخن گفتن است⁽³⁾و در اصطلاح، سخنى است كه داراى دو معناى دور و نزديك است كه لازم و ملزوم يكديگرند. گويندۀ سخن، كنايه را چنان بيان مى كند كه خواننده يا شنونده به يارى معناى روشن و صريح آن، به معناى دور راه مى يابد؛⁽⁴⁾مثلاً «دراز دستى» كنايه از پايمال كردن حقوق ديگران است، همان سان كه «روى بر خلق كردن» و «پشت بر قبله كردن» در اين بيت، كنايه از رياكارى است:

پارسايان روى در مخلوق ***پشت بر قبله مى كنند نماز⁽⁵⁾

قرآن در باره آميزش جنسى، از تعبيرهايى كنايى چون مس⁽⁶⁾و لمس و مباشرت⁽⁷⁾استفاده كرده است:⁽⁸⁾

«أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ‌ .⁽⁹⁾

يا زنان را لمس كرديد».

همين طور در شرح داستان زليخا با يوسف صدّيق، از واژگان رفت وآمد (مراوده) استمداد شده و حتى زيبايى يوسف، وصف و شرح نشده، بلكه با سرعت و كنايه از آن عبور شده است:

«فَلَمّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَ قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَ قُلْنَ حاشَ لِلّهِ ما هذا بَشَراً إِنْ هذا إِلاّ مَلَكٌ كَرِيمٌ‌. ⁽¹⁾

وقتى او را ديدند، در نظرشان بزرگ آمد و دستانشان را بريدند و گفتند: حاشا كه اين بشر باشد؛ اين، جز فرشته اى بزرگ نيست».

«نشستن بر تخت» كنايه از قدرت، ربوبيت يا مالكيت است، همان گونه كه «دست» كنايه از عظمت و جلال قدرت الهى است:

«اَلرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى‌. ⁽²⁾

خداوند رحمان بر عرش استقرار يافت».

«بِيَدِهِ الْمُلْكُ‌. ⁽³⁾

هستى به دست اوست».

«وَ السَّماواتُ مَطْوِيّاتٌ بِيَمِينِهِ‌. ⁽⁴⁾

آسمان به دستان او پيچيده است».

به گفتۀ زمخشرى در ذيل آيۀ فوق، با اين تعبير، عظمت خدا براى ما مجسّم مى شود و خدا با سخن خود، مردم را به جلال خويش متنبّه مى سازد؛ چرا كه امور سترگ و بزرگى كه فهم و ذهن بشر در آن متحيّر مى شود و انديشه هاى باريك نيز به سادگى نمى توانند آنها را دريابند، ناگزير بايد از طريق تمثيل و تخيّل، به عبارت در آيند و اين چيزى است كه در علم بيان دانسته مى شود؛ ولى چه بسيار گام هايى كه از7.

قديم در اين وادى لغزيده اند و به سبب بحث و كاوش نكردن، از آيات و روايات رهيافت هاى سست و نادرستى به دست آورده اند.⁽¹⁾

قرآن براى ترسيم پايبندى و وابستگى بسيار شديد انسان هاى طبيعت گرا و معنويت گريز به دنيا، چنان از واژه «ثقل» استفاده مى كند كه حضيض زمين گيرى و دنيازدگى آنان را بر ژرفناى احساس مخاطب مى نشاند؛ تو گويى اينان چون بار سنگينى بر زمين چسبيده اند كه ياراى هيچ جنبش و خيزشى را ندارند:

«ما لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللّهِ اثّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ‌. ⁽²⁾

چرا هنگامى كه به شما گفته مى شود به سوى جهاد در راه خدا حركت كنيد، بر زمين سنگينى مى كنيد (و سستى به خرج مى دهيد)».

سخن قرآن در بارۀ سهل و بى اهميت بودن مرگ مستكبران، اين تعبير زيبا و رساست كه در پى مرگ ايشان آب از آب تكان نخورد:

«فَما بَكَتْ عَلَيْهِمُ السَّماءُ وَ الْأَرْضُ وَ ما كانُوا مُنْظَرِينَ‌. ⁽³⁾

آسمان و زمين بر آنها نگريست، و مهلت داده نشدند».

2. معارف بى مانند از پيامبر امّى

اشاره

مقصود از معارف، مجموعۀ آگاهى هايى است كه در هدايت انسان به كمال و سعادت، نقش حياتى دارد. بدين رو، اين معارف هم شامل گزاره هاى توصيفى و هم شامل آموزه هاى رفتارى و نظام هاى ارزشى مى شود. قرآن، مجموعه اى پر بار از معارف مورد نياز بشر در زمينه هاى گوناگون فكرى، اعتقادى و بينش هاى بنيادى در بارۀ آغاز و فرجام عالم وانسان و جامعه و همين طور نظام هاى رفتارى انسان در

جنبه هاى زندگى فردى و اجتماعى، مادى و معنوى، دنيوى و اخروى است كه دستيابى به حيات معنوى را ممكن مى سازد. بى گمان، استخراج و دسته بندى موضوعات مدوّن در قرآن، تنها از عهدۀ يك فرد بيرون است. امروز پس از گذشت قرن ها از تاريخ نزول قرآن و رشد و توسعۀ چشمگير فرهنگ و دانش انسان در حوزه هاى گوناگون معارف، هيئت هاى بزرگ علمى دنيا در رشته هاى مختلف علوم مربوط به خداشناسى، انسان شناسى، طبيعت شناسى، علوم انسانى و جز آن، با امكانات بسيار گسترده و همكارى يكديگر به مطالعه و تحقيق مى پردازند؛ اما با اين همه، خود معترف اند كه رهاورد علمى ايشان در كنار عظمت معارف و آموزه هاى قرآن ناچيز است. اعجاز قرآن در اين عرصه، يعنى تبيين معارف و دانش هاى گونه گون، عرضۀ معارفى بى بديل، هدايت بخش و تربيت آفرين است كه بشر با مبادى متعارف دانش خود هرگز بدانها راه نمى يافت.

«يُعَلِّمُكُمْ ما لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ‌. ⁽¹⁾

به شما چيزى را آموزد كه خود نمى توانيد بدانيد».

2‌-‌1. معارف بنيادين

خداى جهان در نگاه قرآن

خداى جهان در نگاه قرآن، در مقايسه با همۀ تأمل ها و ژرف انديشى هاى بشرى در زمينه مبدأ عالم، تفاوتى چشمگير دارد. خداى قرآن، آن ذات يگانۀ واجد همۀ كمالات هستى و پيراسته از همۀ نقايص و خصايص موجودات مادى و امكانى است:

«وَ لِلّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى‌. ⁽²⁾

نام هاى نيكو براى خداوند است».

او در عين قرب وجودى و احاطۀ قيومى، برتر از تخيل تنگ مايۀ بشرى است.

او هم آفريدگار، و هم مدبّر همۀ هستى است و جهان وجود، جلوه نمايى خويش را آنْ به آنْ از او مى گيرد:

«كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ‌ .

او در هر روزى، مقامى دارد».

افعال او، اهدافى حكيمانه دارند و بر اساس فيض، رحمت و حق صورت مى بندند:

«أَ وَ لَمْ يَتَفَكَّرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ ما خَلَقَ اللّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما إِلاّ بِالْحَقِّ‌. ⁽¹⁾

آيا در درون خود نينديشيده اند كه خدا، آسمان ها و زمين و آنچه را ميان آنهاست جز به حق نيافريده است‌؟»

«وَ ما كانَ عَطاءُ رَبِّكَ مَحْظُوراً.⁽²⁾

و بخشايش پروردگارت [از كسى] بازداشته نيست».

توحيد قرآن، توحيد خالقيت، ربوبيت و الوهيت است كه اين مراتب از هم انفصال ناپذيرند. قرآن در ارائۀ راه هاى خداشناسى، همه طرق آيات «آفاقى» و «انفسى»، را به روى مخاطبان بازمعرفى مى كند:

«سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَ فِي أَنْفُسِهِمْ حَتّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ‌.⁽³⁾

به زودى به آنها آياتمان را در افق هاى گوناگون و در خودشان نشان مى دهيم تا برايشان روشن شود كه او حق است».

«أَ فِي اللّهِ شَكٌّ فاطِرِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ‌. ⁽⁴⁾

آيا در خداوند شكافندۀ آسمان ها و زمين ترديدى هست‌؟».0.

خداى قرآن همان گونه كه خداى عقل و حكمت است، خداى عشق و محبت و زيبايى است و يكايك اعضاى هستى، مجذوب او هستند، به سوى او روان اند و از ژرفاى وجود با او راز مى گويند:

«إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ إِلاّ آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً. ⁽¹⁾

هيچ كسى در آسمان ها و زمين نيست مگر اين كه بندۀ خداوند مهربان است».

«أَ فَغَيْرَ دِينِ اللّهِ يَبْغُونَ وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ‌. ⁽²⁾

آيا به جز دين خدا طلب مى كنند، در حالى كه هر كس كه در آسمان ها و زمين است، تسليم او شده است».

انسان از ديد قرآن

تفسير انسان و حيات گسترده و بى كران او و آخرت شناسى نيز جلوه اى ديگر از عظمت و اعجاز قرآن است. توجه به ساحت هاى گوناگون جسم و روح و عقل انسان، توجّه به مبدأ و منتها و مسير و برنامه تلاش و تكاپوى انسان و اين كه از كجا آمده‌؟ به كجا مى رود؟ در كجا هست‌؟ چه آرمان هايى را مى جويد؟ چگونه بايد باشد و چه بايد بكند؟ و توجّه علمى دقيق به ريزه كارى هاى مرحله به مرحلۀ پيدايش جنين و به دنيا آمدن وى همه، نشان اعجاب انگيز عظمت قرآن در كنار انسان شناسى هاى تجربى، فلسفى يا عرفانى بشرى است:

«وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ * ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فِي قَرارٍ مَكِينٍ * ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظاماً فَكَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبارَكَ اللّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ * ثُمَّ إِنَّكُمْ بَعْدَ ذلِكَ لَمَيِّتُونَ * ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ تُبْعَثُونَ‌. ⁽³⁾

و همانا ما آدمى را از عصاره اى از گل آفريديم، سپس او را به نطفه اى در قرارگاه استوار بدل كرديم؛ آن گاه نطفه را خون بسته اى ساختيم و آن خون بسته را پاره گوشتى كرديم و آن پاره گوشت را به استخوان هايى مبدل گردانيديم، و بر آن استخوان ها گوشت پوشانيديم، پس او را به آفرينشى ديگر بازآفريديم. پس بزرگوار است خداوند كه نيكوترينِ آفرينندگان است. سپس شما پس از اين، بى گمان مردگانيد؛ آن گاه در روز بازپسين برانگيخته مى شويد».

انسانِ قرآن، به رغم ترسيم برخى متون دينى تحريف شدۀ پيشين، سرشته شده بر خباثت ذاتى نيست، بلكه داراى دو وجهه مُلكى و ملكوتى است. او افزون بر خواصّ جمادى، نباتى و حيوانى، داراى نيروى «ادراك و شعور» و «اختيار» است؛ خصيصه هايى كه او را به عنوان فرزند بالغ هستى، خليفه و امانتدار خدا، و نگارندۀ سرنوشت خويش مى سازند:

«إِنّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمّا شاكِراً وَ إِمّا كَفُوراً.⁽¹⁾

همانا ما راه را به او [انسان] نُموديم، سپاس گزار باشد يا ناسپاس».

بر اساس اين نگرش، سرشت هر انسانى، هم خاستگاه الهى و متعالى است و هم منبع تمايلات طبيعى و پست؛ تا خود به كدام سوى گام نهد.

از جهان دو بانگ مى آيد به ضد *** تا كدامين را تو باشى مستعدّ

آن يكى بانگش نُشور اتقيا *** وين دگر بانگش فريب اشقيا.⁽²⁾

«وَ نَفْسٍ وَ ما سَوّاها * فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها * قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكّاها * وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسّاها. ⁽³⁾

سوگند به نفس و آنچه آن را درست كرد. پليدكارى و پرهيزكارى اش را به آن الهام نمود. هر كس كه آن را پاك كرد رستگار شد، و هر كس كه آلوده اش كرد، قطعاً باخت».0.

از آن جا كه آفرينش جهان و انسان، حكيمانه و هدفمند است، عالم هستى، ظرف كنش و واكنش است و افزون بر سراى آخرت؛ در همين جهان نيز هر كسى دستاورد تلاش و نيك و بدِ رفتار و انگيزه هاى خويش را دريافت مى كند:

«أَلاّ تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى * وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاّ ما سَعى * وَ أَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى‌. ⁽¹⁾

هيچ باربردارنده اى بار كس ديگرى را بر دوش نمى كشد. و اين كه براى انسان جز حاصل تلاش او چيزى نيست. و نتيجۀ تلاش او به زودى ديده خواهد شد».

«إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها. ⁽²⁾

اگر نيكى كرديد، براى خودتان نيكى كرديد و اگر بد كرديد، براى خودتان».

بر خلاف عهدين كه بخش اصلى حيات انسان يعنى معاد را در بوتۀ نسيان سپرده و جايگاه روشنى براى آن ترسيم نكرده است، تصوير حيات ابدى و معادشناسى در قرآن، برجستگى ويژه اى يافته و قريب يك سوم آيات قرآن كريم به اين موضوع سرنوشت ساز اختصاص يافته است. در پرتو بقاى روان و روحِ فناناپذير انسان، صحنه هاى حيات برزخى و زندگى رستاخيزى وى، به شكلى اعجاب انگيز و غفلت زدا مطرح شده، هشداردهنده و ترغيب زايند كه در هيچ متن ديگرى سابقه ندارد:

«إِذا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزالَها * وَ أَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقالَها * وَ قالَ الْإِنْسانُ ما لَها * يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها * بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى لَها * يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النّاسُ أَشْتاتاً لِيُرَوْا أَعْمالَهُمْ * فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ * وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ‌. ⁽³⁾

آن گاه كه زمين به لرزش شديد لرزانده شود، و زمين بارهاى سنگينش را بيرون8.

بريزد. انسان گويد: زمين را چه شده است‌؟ آن روز است كه زمين خبرهاى خود را باز گويد. همان گونه كه پروردگارت به او وحى كرده است. آن روز مردم به حالت پراكنده برآيند تا نتيجۀ كارشان به آنان نشان داده شود. پس هر كس هم وزن ذرّه اى نيكى كند، نتيجۀ آن را خواهد ديد. و هر كس هم وزن ذرّه اى بدى كند نتيجۀ آن را خواهد ديد».

قرآن و پيامبرى

پيامبرشناسى و نبوّت نيز چهره اى ديگر از موضوعات ارزشمند قرآنى است كه ارمغان بشريت گرديده است.

بر اساس الگوى متون مقدّس عهدينى كه مدعيان پيروى از آن، خود را وابسته به الوهيت مى شمارند، نبّوت و وحى گيرى، هيچ گونه ويژگى و مزيّت خاصى به همراه ندارد. فال گيرى، كهانت، حكمت آموزى، سحر و جادو و جز آن، همه شعبه هاى گوناگون وحى گيرى اند. در اين نگرش، پيامبران و وحى پذيران نيز افرادى معمولى هستند كه به عصيان و گناه آلوده مى شوند و گرفتار اعمال خلاف اخلاق و تجاوز به نواميس خود و ديگران مى گردند!⁽¹⁾حتى خدعه و نيرنگ و دروغ و نفاق، در كار ايشان معمول است.⁽²⁾آنان گاه همديگر را لعن و نفرين مى كنند و در عين حال نبوّت و رسالت نيز دارند!⁽³⁾همانان كه با سابقه اى تاريك و ناهنجار در قتل و آزار ديگران، كار را از اندازه گذرانده اند، يكباره به مكاشفه نايل مى شوند و رسالت مى يابند!⁽⁴⁾

در نگرش قرآنى، انبياى الهى، پيام آوران نجات بشر اند كه براى هدايت انسان به سوى كمال انسانى و بارور كردن استعدادهاى انسانى مبعوث شده اند، و از همه اين

ناشايستگى ها منزّه اند. در نگاه قرآن، نبّوت، موهبتى است الهى كه از سوى خدا در شايسته ترين استعدادها قرار مى گيرد. در اين نگرش پيامبرى و وحى گيرى، منوط به سلسله اى از ويژگى هاى اساسى است كه عصمت در دريافت پيام خداوند و حفظ و ابلاغ آن و نيز عصمت در مقام عمل به وظيفۀ شخصى، به حكم عقل و شرع، اساسى ترين آنهاست:

«عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً * إِلاّ مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصَداً * لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ وَ أَحاطَ بِما لَدَيْهِمْ وَ أَحْصى كُلَّ شَيْ‌ءٍ عَدَداً. ⁽¹⁾

داناى به غيب، كه غيبش را براى هيچ كس آشكار نكند، به جز پيامبرى كه از او خشنود باشد، كه در اين صورت، براى او از پيش رو و پشت سر نگاهبانى بگمارد، تا معلوم بدارد كه رسالت هاى پروردگارشان را ابلاغ كرده اند و خدا به آنچه نزد ايشان است، احاطه دارد و هر چيزى را به عدد شماره كرده است».

تصوير قرآن از سيرۀ علمى و عملى رسولان الهى، آن است كه ايشان بهترين، پاك ترين و راستگوترين انسان ها بوده اند؛⁽²⁾رادمردانى كه دعوت و رفتارشان، نمود توحيد و مظهر صفات الهى بوده است:

«وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلاّ نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاّ أَنَا فَاعْبُدُونِ‌. ⁽³⁾

ما پيش از تو پيامبرى نفرستاديم، مگر اين كه به او وحى كرديم كه هيچ معبودى جز من نيست، پس مرا بپرستيد».

آنان با كمال عقلانى و سلامت فطرى و صداقت و امانت و پاكى، دلسوزترين افراد به هم نوعان خويش و الگوهاى راستين معرفت و تلاش در به سازى زندگى دنيا و آخرت مردم بوده اند و هرگز سخنى جز حق و رفتارى جز عمل نيك5.

نداشته اند:

«وَ كُلاًّ جَعَلْنا صالِحِينَ * وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَ أَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ وَ إِقامَ الصَّلاةِ وَ إِيتاءَ الزَّكاةِ وَ كانُوا لَنا عابِدِينَ‌. ⁽¹⁾

همه را شايسته قرار داديم. و آنها را پيشوايانى قرار داديم كه به فرمان ما هدايت مى كنند. به آنها انجام كارهاى خير و اقامۀ نماز و پرداخت زكات را وحى كرديم، و آنان پرستندگان ما بودند».

آنان در راه اداى رسالت توحيدى خويش، محروميت ها، هجرت ها، تهمت ها، اهانت ها و دشوارى هاى بسيارى را، براى رضاى خداوند بر خود هموار ساختند. آرى، چنين كسانى حامل وحى وامانتدار رسالت حق بوده اند.

«اَللّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ‌. ⁽²⁾

خداوند داناتر است كه رسالتش را در كجا قرار مى دهد».

2‌-‌2. اشاره هاى قرآن به اسرار آفرينش

طبيعت نمايى و اشاره هاى علمى قرآن به رازهاى نهفته در دل كاينات، نمودى ديگر از قلمروهاى شگفتى زاى اين كتاب بى همتاست. قرآن، كتابى است كه براى هدايت و تربيت انسان فرود آمده است و كتاب انسان پرورى است، نه طبيعت شناسى؛ ليكن از آن جا كه گويندۀ آن، آفريدگار و رازآگاه به اسرار گيتى است، بالطبع به تناسب موضوعات مورد توجّه، چهره هايى از عرصۀ وجود در گفتار او تبلور مى يابد كه جلوه نماى اسرارى از تكوين حيات مى گردد:

«قُلْ أَنْزَلَهُ الَّذِي يَعْلَمُ السِّرَّ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ‌. ⁽³⁾

بگو: آن كه راز را در آسمان ها و زمين مى داند، آن را فرو فرستاده است».

مطالعۀ نمونه هايى از اين آيات، زمينه تدبّر و تنبّه خواهد بود.

در تبيين گسترش پيوستۀ فضاى كيهانى:

«أَ وَ لَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ كانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْ‌ءٍ حَيٍّ أَ فَلا يُؤْمِنُونَ‌.⁽¹⁾

آيا كافران نديدند كه آسمان ها و زمين به هم پيوسته بودند و ما آنها را از يكديگر باز كرديم و هر چيز زنده اى را از آب قرار داديم‌؟ آيا ايمان نمى آورند».

«وَ السَّماءَ بَنَيْناها بِأَيْدٍ وَ إِنّا لَمُوسِعُونَ‌. ⁽²⁾

و ما آسمان را با قدرت بنا كرديم و همواره آن را وسعت مى بخشيم».

در اشاره به جاذبۀ عمومى فضاى كيهانى:

«اَللّهُ الَّذِي رَفَعَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها. ⁽³⁾

خدا همان كسى است كه آسمان ها را، بدون ستون هايى كه ببينيدشان برافراشت».

امير بيان نيز جاذبۀ عمومى را از گواهان آفرينش معرفى مى كند:

فَمِن شواهدِ خَلقهِ خَلقُ السَّماواتِ مُوَطَّداتٍ بِلا عَمَدٍ، قائماتٍ بِلا سندٍ.⁽⁴⁾

در اشاره به حركت زمين:

«وَ تَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَ هِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ صُنْعَ اللّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْ‌ءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِما تَفْعَلُونَ‌.⁽⁵⁾

و كوه ها را مى بينى و مى پندارى كه بى حركت اند، حال آن كه ابرآسا در حركت اند.

اين، صنع خدايى است كه هر چيزى را دركمال استوارى پديد آورده است. در حقيقت، او به آنچه انجام مى دهيد آگاه است».8.

«وَ أَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ‌؛⁽¹⁾و در زمين، كوه هايى استوار افكند تا شما را نجنباند».

و يا در اشاره به زوجيت مخلوقات:

«وَ مِنْ كُلِّ شَيْ‌ءٍ خَلَقْنا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ‌. ⁽²⁾

و از هر چيزى، دو جفت آفريديم، شايد كه يادآور شويد».

مولاى متقيان، امير مؤمنان عليه السلام در معناى اين آيه آورده اند كه خداوند چيزهاى دور و متباين را فراهم آورد و ميان نزديك ها جدايى افكند تا با جدايى افكندن ميان آنها، به سوى جدا كننده شان، رهنمون شود و با فراهم آوردن آنها نيز بر فراهم آورنده شان.⁽³⁾

2‌-‌3. قرآن، تاريخ و فلسفۀ تاريخ

در آثار سنّتى مربوط به وجوه اعجاز قرآن، نمونه هايى چند از مَلاحم به عنوان اعجاز قرآن در غيبگويى، نامبردار و برجسته مى شوند كه نمونۀ آن، خبر پيروزى روميان و شادمانى مؤمنان در آينده اى نه چندان دور است:

«الم * غُلِبَتِ الرُّومُ * فِي أَدْنَى الْأَرْضِ وَ هُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ * فِي بِضْعِ سِنِينَ لِلّهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ بَعْدُ وَ يَوْمَئِذٍ يَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ‌. ⁽⁴⁾

الف - لام - ميم. روميان در نزديك ترين نقطۀ زمين مغلوب شدند و آنان به زودى پس از شكست، پيروز مى شوند، در ظرف چند سال. كارها در گذشته و آينده از آن خداوند است. و آن روز مؤمنان شادمان مى شوند».

لكن به نظر مى رسد، مسئلۀ اساسى تر از اين، نگرش متافيزيكى (غير مادّى)

قرآن به فرايند جامعۀ بشرى و فراز و فرود آن است. در تحليل قرآن، زندگى انسان در روى زمين، بر اساس سنّت هاى الهى و نوع ويژه اى از روابط علّى - معلولى جريان مى يابد كه در چارچوب تحليل هاى علمى - تجربى و حتى عقلى - استدلالى نمى گنجد. اين تحليل، همان است كه مى توان از آن به تحليل متافيزيكى (غيرمادّى) تعبير كرد. در ادامه، به زوايايى از اين نگرش قرآنى كه مربوط به گذشته و آيندۀ جامعۀ بشرى است، اشاره مى شود.

گزارش تاريخ حيات بشر و تبيين فلسفۀ تاريخ و سنن حاكم بر سرنوشت جامعۀ انسانى، نيز از بخش هاى شيوا و دلكش قرآن كريم است. قرآن، رازهاى مدفون در اعماق خاموش تاريخ اقوام و امم درگذشته و صحنه هاى ناآشناى كتاب بستۀ سرگذشت پيشينيان، همچون انديشه هاى ذهنى يوسف در چاه و زندان، گفت وگوهاى مخفيانۀ اصحاب كهف، موسى و خضر، ابراهيم و اسماعيل، آدم و حوا و... را به منظور آثار تربيتى و عبرت آموزى آن به نمايش گذاشته است:

«تِلْكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيها إِلَيْكَ ما كُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَ لا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هذا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ‌. ⁽¹⁾

آن از خبرهاى غيبى است كه به تو وحى كرديم. نه تو و نه قومت، پيش از اين، نمى توانستيد آن را بدانيد. پس شكيبايى كن كه فرجام از آن پرهيزكاران است».

قرآن حقيقت هاى واژگونه در تاريخ را اصلاح و تحريف هايى كه با دست عصيانگر زر و زور و تزوير بر جبين پاكى و پاكان نشسته بود، زدود:

«ما كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَ لا نَصْرانِيًّا وَ لكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً وَ ما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ‌. ⁽²⁾

ابراهيم نه يهودى و نه نصرانى بود، بلكه راستگو و تسليم شده بود و از مشركان نبود».7.

«وَ إِذْ قالَ اللّهُ يا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّاسِ اتَّخِذُونِي وَ أُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللّهِ قالَ سُبْحانَكَ ما يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ ما لَيْسَ لِي بِحَقٍّ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ ما فِي نَفْسِي وَ لا أَعْلَمُ ما فِي نَفْسِكَ إِنَّكَ أَنْتَ عَلاّمُ الْغُيُوبِ‌. ⁽¹⁾

به ياد آر زمانى را كه خداوند به عيسى بن مريم گفت: آيا تو به مردم گفتى: من و مادرم را دو معبود به جاى خدا بگيريد؟ عيسى گفت: تو منزّهى، مرا نزيبد كه آنچه حقم نيست بگويم. وانگهى اگر گفته بودم، تو مى دانستى و آنچه در جان من هست مى دانى، اما آنچه در پيش توست من نمى دانم. كه تو دانا به رازهاى نهانى».

تاريخ شناسى قرآن، در واقع تبيين زندگى صالحان و طالحان، شرح مَنش ها و كُنش ها و معرفى الگوهاى نيك و بد است و نه شرح احوال فرمانروايان و چشم پركنان.

قرآن در نگرش تاريخى خويش، زاويه اى تازه را گشوده و به سنّت هاى قطعى در روند فلسفۀ تاريخ و عوامل شكوفايى و افول جوامع انسانى و پيروزى نهايى سپاه حق بر باطل، هم توجه جدى كرده است؛ زاويه اى كه در تحليل علمى - تجربى هيچ دانشمند و جامعه شناسى نمى گنجد.

بر همين اساس بود كه پيامبر، پيروزى خود را در برابر تمام دشمنان توانمند، نويد داد:

«أَمْ يَقُولُونَ نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ * سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَ يُوَلُّونَ الدُّبُرَ. ⁽²⁾

يا مى گويند ما همگى انتقام گيرنده هستيم. زودا كه اين جمع در هم شكسته شود و پشت كنند».

«يُرِيدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اللّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ اللّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ * هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَ دِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَ لَوْ كَرِهَ‌5.

اَلْمُشْرِكُونَ‌. ⁽¹⁾

مى خواهند با دهانشان نور خدا را خاموش كنند، و خداوند نورش را تمام كننده است؛ هر چند كافران خوش ندارند. او است آن كه پيامبرش را با هدايت و دين حق فرستاد، تا آن را بر همۀ دين ها فائق گرداند؛ هر چند مشركان خوش ندارند».

«إِنّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَ الَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ يَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ. ⁽²⁾

ما يارى مى كنيم فرستادگانمان را و آنان را كه در زندگى دنيايى ايمان آوردند، و در روزى كه گواهان بر پا خيزند».

«كَذلِكَ يَضْرِبُ اللّهُ الْحَقَّ وَ الْباطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفاءً وَ أَمّا ما يَنْفَعُ النّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ‌. ⁽³⁾

اين چنين خداوند حق و باطل را مثل مى كند: اما كف، بيرون افتاده، از ميان مى رود، ولى آنچه براى مردم سودمند است در زمين ماندگار مى شود».

«إِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ‌. ⁽⁴⁾

ما ذكر را فرو فرستاديم، و ما پاسدار آنيم».

«إِنَّ الْأَرْضَ لِلّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ‌. ⁽⁵⁾

زمين براى خداست. آن را به هر كس از بندگانش كه بخواهد، مى دهد، و سرانجام به پرهيزگاران اختصاص دارد».

2‌-‌4. نظام هاى ارزشى

اشاره

نظام هاى ارزشى وآموزه هاى رفتارى قرآن نيز به نوبۀ خود جلوه اى ديگر ازمعارف متعالى و اعجازآميز قرآن اند كه مورد توجه برخى از دانشيان تفسير، به ويژه در قرن اخير، قرار گرفته اند.⁽⁶⁾

تاريخ و حيات انسان بر روى زمين، شاهد مكتب ها و انديشه هاى بسيارى بوده است كه هر يك در نظريه پردازى و تأملات ذهنىِ محض، دستى توانا داشته، ليكن فاقد دستور عملى و نظام هاى ارزشى هماهنگ، راقى و تعالى بخش براى پاسخگويى به خواست ها و نيازهاى زندگى معقول و نشاطآور بوده اند. انسان به حسب طبيعت و به اقتضاى محدوديت هاى ذاتى و عدم احاطه به اسرار و تفاصيل حيات، نمى تواند برنامه اى جامع و همه جانبه براى زندگى خود سامان دهد. افزون بر آن كه نقص ها و گرايش هاى ذاتى فردى، خانوادگى، قومى و... نيز به نوبۀ خود مانعى جدّى در تدوين يك نظام عادلانه براى روابط زندگى انسان اند. امّا قرآن، كتاب هدايت و دستورالعمل راهبردى انسان براى تنظيم انواع روابط وى با خود، با خداوند هستى، و سرانجام با هم نوعان و آحاد جامعه است. هنر قرآن آن است كه تمام روابط حيات انسان را با نگرشى فراگير و هماهنگ مورد توجه قرار مى دهد.

نظام هاى گوناگون اخلاقى و حقوقى مربوط به حيات فردى، اجتماعى، اقتصادى، سياسى و جز آن، در قرآن كه همۀ ساحت هاى حيات معقول انسان را زير پوشش خود گرفته، موضوع هزاران مدخل و صدها كتاب در آن زمينه هاست.

قوانين تشريعى قرآن، افزون بر جامعيت، مصالح واقعى مخاطبان اعم از زن و مرد و كودك و پير و جوان را با نگرشى متعادل و واقع بينانه تبيين كرده است. افزون بر تمام اينها نكته اى كه نمى توان به سادگى از كنار آن گذشت اين است كه در نظام قانون گذارى قرآنى، همواره نگرش الهى و توجه به حضور خدا در ساحت زندگى فردى و اجتماعى انسان و مسئوليت مداوم انسان در پيشگاه قدسى خدا، مورد اهتمام اساسى است؛ نكته اى كه در قوانين وضعى بشرى مورد غفلت واقع شده است.

عناوين متنوّع طهارت، صلات، زكات، خمس، صوم، حج، اعتكاف، جهاد و صلح، امر به معروف و نهى از منكر، ميراث، قضا، شهادات، حدود و تعزيرات، قصاص، شفعه، غصب، احياى موات، اطعمه و اشربه، تجارات، رهن، حجر، ضمان، مشاركت، مضاربه، مزارعه، مساقات، وديعه، عاريه، اجاره، وكالت، وقف، سُكنا،

هبه، مسابقه، وصيت، نكاح، طلاق، لعان، عتق، سوگند و نذر و... كه عناوين رايج حقوق اسلامى اند، گواه صادقى هستند بر آن شكوه شگفت و نگرش همه جانبه به زندگى انسان كه از دوران جنين - و بلكه پيش از آن در گزينش همسر و شيوۀ زناشويى - تا حيات پس از مرگ و جهان پايدار را شامل است. همان طور كه نگاهى به عناوين اخلاقى در كتب اخلاق اسلامى برگرفته از كتاب و سنّت نيز بيانگر همين واقعيت است.

نمونه هايى از ارزش هاى برين قرآنى

برخى از ارزش هاى متعالى قرآن براى انسان عبارت است از:

دعوت به كارهاى نيك و پرهيز ازكارهاى ناپسند:

«تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى وَ لا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ‌. ⁽¹⁾

در نيكى و تقوا همكارى كنيد، ولى در گناه و تعدى همكارى نكنيد».

دعوت به عدالت ورزى و نيكوكارى:

«إِنَّ اللّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَ يَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ وَ الْبَغْيِ‌. ⁽²⁾

خداوند به عدالت و احسان و بخشش به خويشان فرمان مى دهد، و از فحشا و منكر و تجاوز نهى مى كند».

دعوت به حيات برين و پايدار:

«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ‌. ⁽³⁾

اى كسانى كه ايمان آورديد، وقتى خدا و پيامبر شما را به چيزى فرا خواندند كه مايۀ حيات شماست، آنها را اجابت كنيد».

دعوت به تفكّر و تدبّر و بيدارى انديشه:

«... كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ‌. ⁽¹⁾

اين چنين آيات را تفصيل مى دهيم براى گروهى كه مى انديشند».

«كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ مُبارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آياتِهِ وَ لِيَتَذَكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ‌. ⁽²⁾

كتابى خجسته فرو فرستاديم، تا در آيات آن تدبر كنند، و صاحبان انديشۀ ناب پند آموزند».

توصيه به شكيبايى و پايدارى در برابر دشوارى ها:

«وَ كَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللّهِ وَ ما ضَعُفُوا وَ مَا اسْتَكانُوا وَ اللّهُ يُحِبُّ الصّابِرِينَ‌. ⁽³⁾

و چه بسا پيامبرانى كه همراه او توده هاى انبوه كارزار كردند، و در برابر آنچه در راه خدا بديشان رسيد، سستى نورزيدند و ناتوان نشدند و تسليم نگرديدند، و خداوند شكيبايان را دوست دارد».

دعوت به توكّل و اعتماد به خداوند:

«إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلاّ تَخافُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ‌. ⁽⁴⁾

آنان كه گفتند: پروردگار ما اللّه است، و پايدارى كردند، فرشتگان بر آنها فرود مى آيند كه: نترسيد و اندوهگين نشويد. و شاد باشيد به بهشتى كه وعده داده شديد» .

«... فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ‌. ⁽⁵⁾

هر گاه تصميم گرفتى، به خدا توكل كن، كه خداوند توكل كنندگان را دوست دارد».

دعوت به اميد و نشاط و دورى از نوميدى:9.

«قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّهِ إِنَّ اللّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ‌. ⁽¹⁾

بگو: اى بندگان من كه بر خودتان زياده روى روا داشته ايد، از رحمت خداوند نااميد نشويد؛ چرا كه خداوند همۀ گناهان را مى آمرزد، و او آمرزندۀ مهربان است».

توصيه به خوديابى، مراقبت و مديريت نفس و عدم غفلت از آن:

«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ‌. ⁽²⁾

اى كسانى كه ايمان آورديد، به خودتان بپردازيد».

دعوت به تلاش و بهره گيرى از توانايى هاى ذاتى:

«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللّهَ إِنَّ اللّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ * وَ لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ‌. ⁽³⁾

اى كسانى كه ايمان آورديد، از خدا پروا كنيد، و هر كسى بايد بنگرد كه براى فردا چه پيش فرستاده است. از خدا پروا كنيد كه خداوند به آنچه انجام مى دهيد آگاه است و همانند كسانى مباشيد كه خدا را فراموش كردند، و خداوند هم آنان را از يادشان برد، و آنان همان فاسقان اند».

«وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاّ ما سَعى * وَ أَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى‌. ⁽⁴⁾

براى انسان، نيست مگر آنچه تلاش كرده، و [نتيجۀ] تلاش خودش را به زودى مى بيند».

سفارش اكيد در نيكى به والدين:

«وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً إِمّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ كِلاهُما فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ وَ لا تَنْهَرْهُما وَ قُلْ لَهُما قَوْلاً كَرِيماً * وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ‌0.

رَبِّ ارْحَمْهُما كَما رَبَّيانِي صَغِيراً. ⁽¹⁾

به پدر و مادر احسان كنيد، اگر يكى از آن دو يا هر دوى آنان، در كنار تو به پيرى رسيدند به آنان حتى «اف» مگو و به آنان پرخاش مكن و با آنان سخنى شايسته بگو.

و از سر مهربانى بال فروتنى بر آنان بگستر و بگو: پروردگارا، آن دو را رحمت كن؛ چنان كه مرا در خُردى پروردند».

دعوت به اعتدال در رفتار اقتصادى و معيشت:

«وَ لا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَ لا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً. ⁽²⁾

دستت را به گردنت زنجير مكن، و بسيار گشاده دستى هم منما تا مبادا ملامت شده و حسرت زده بر جاى بمانى».

«وَ الَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا وَ كانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً. ⁽³⁾

كسانى كه هر گاه انفاق نمودند، اسراف نمى كنند و تنگ هم نمى گيرند، و ميان اين دو، حد وسط را بر مى گزينند».

پرهيز از سخن غير عالمانه:

«وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً. ⁽⁴⁾

چيزى را كه به آن علم ندارى دنبال مكن؛ زيرا گوش و چشم و دل، همگى مورد پرسش قرار مى گيرند».

توصيه به نيايش و ارتباط قدسى با خداى يگانه:

«قُلْ ما يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّي لَوْ لا دُعاؤُكُمْ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزاماً. ⁽⁵⁾7.

بگو: اگر دعاى شما نباشد، پروردگار من به شما اعتنايى نمى كند. شما به تكذيب پرداخته ايد و به همين زودى، عذاب بر شما لازم خواهد شد».

توصيه به عبادت و پرستش خداى يگانه و پرهيز از پيروى شيطان:

«أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ * وَ أَنِ اعْبُدُونِي هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ‌ .⁽¹⁾

آيا با شما عهد نكردم كه: اى فرزندان آدم، شيطان را اطاعت نكنيد؛ چرا كه او دشمن آشكار شما است، و مرا بپرستيد كه اين راه راست است».

ويژگى هاى معارف قرآن

مفاهيم قرآن، چه در بخش معرفت هاى بنيادين و بينش ها و چه در بخش نظام هاى ارزشى و دستورالعمل هاى رفتارى، ويژگى هايى دارند كه قرآن را از مكتوبات بشر و ديگر كتب منسوب به اديان ممتاز مى سازند.

الف - خِردپذيرى و خِردپرورى: اصول معارف و مفاهيم قرآن، بر پايۀ عقل و منطق استوارند. اساس تعاليم اسلام، بر مدار جهل ستيزى و عقل انگيزى،⁽²⁾تقليدزدايى،⁽³⁾پندارسوزى و دانش سازى⁽⁴⁾مى چرخد.

توحيد و يكتاباورى - كه مطلع الغزل دعوت تمام انبيا و شرايع آسمانى است -، تبيين كنندۀ عقلانى و بنياد استوار تمام نظام هاى تشريعى و ارزشى قرآن است.

بايدها و مسئوليت آفرينى نظام هاى ارزشى و رفتارى كه در فلسفۀ اخلاق و فلسفۀ حقوقْ مورد كاوش و تحقيق است، مبناى خلل ناپذير خويش را تنها مى تواند در پرتو نگرش توحيدى و يگانه باورى معنا بيابد.

ب - هماهنگى با فطرت و سرشت مشترك انسان: از جمله ويژگى هايى كه مى توان از خصوصيات معارف قرآن برشمرد، هماهنگى آنها با سرشت طبيعى و آفرينش فطرى همۀ انسان هاست. از همين روى، اين مفاهيم، از فراگيرى و جامعيت خاصى نسبت به همۀ نيازهاى ثابت و متغير براى همۀ مخاطبان انسانى با هر رنگ و نژاد، و در هر زمين و هر زمان برخوردار است (جامعيتِ همگانى، هميشگى و همه جايى):

«فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ اللّهِ الَّتِي فَطَرَ النّاسَ عَلَيْها لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللّهِ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النّاسِ لا يَعْلَمُونَ‌. ⁽¹⁾

روى خود را با گرايش تمام به حق، به سوى اين دين كن، با همان سرشتى كه خدا مردم را بر آن سرشته است. آفرينش خدا تغييرپذير نيست. اين است همان دين پايدار، ولى بيشتر مردم نمى دانند».

ج - واقع گرايى و اعتدال: در فاصله پهناور ايدئولوژى هاى آرمان گرايانه محض تا طبيعت پرستى خالص، قرآن اين هنر را از خود نشان مى دهد كه با نگرش واقع بينانه به حقيقت وجود انسان و سرنوشت طولانى وى، اهداف زندگى او را در يك طبقه بندى منظّمِ مقدّماتى، متوسط، عالى و نهايى، سامان و انتظام بخشد تا تمام استعدادهاى ذاتى او پرورش يابد و خاستگاه هاى وجودى او به شيوه اى معتدل و هماهنگ ارضا گردد.

بر اساس همين بينش واقع بينانه است كه از يك سو، دنياگريزى و سركوب تمايلات طبيعى و مادى از نگاه قرآن مطرود است:

«قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا خالِصَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ‌. ⁽²⁾

بگو: چه كسى زينت خدا را كه براى بندگانش آفريده و نيز روزى هاى پاك را حرام2.

كرده است‌؟ بگو: اين روزى ها در زندگى دنيايى براى كسانى است كه ايمان آوردند، و روز قيامت خاصّ آنان است. اين چنين آيات را براى گروهى كه مى دانند، بيان مى كنيم».

و هم دنياپرستى و دل سپردگى به آن را مورد نكوهش قرار داده است؛ چرا كه عامل بازدارندۀ انسان از هدف اصلى و جادوان به شمار مى آيد:

«وَ ما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاّ لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ الدّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ‌. ⁽¹⁾

اين زندگى دنيايى جز سرگرمى و بازيچه نيست، و سراى آخرت، زندگى واقعى است.

اى كاش مى دانستند».

در ارزيابى قرآنى ميان دنيا و آخرت، پديده ها و كالاهاى اين جهان همه به عنوان آيه هاى الهى و ابزارهاى مفيد و مورد استفادۀ انسان اند و دنيا مدرسۀ تربيت و ظرف عبور او به شمار مى آيد، نه جايگاه و مقصد حيات.⁽²⁾

بدين سان قرآن، چهرۀ امّتى معتدل، واقع گرا و خردمند را ترسيم مى كند كه براى ديگران الگو و شاخص باشد:

«وَ كَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النّاسِ وَ يَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً. ⁽³⁾

اين چنين شما را امت ميانه قرار داديم تا گواهان بر مردم باشيد، و رسول بر شما گواه باشد».

آرى اين همه معارف را با آن ويژگى ها و امتيازات، انسانى در يك برهۀ كوتاه و پرتلاطم از عمر خويش به جامعه بشرى آموخت كه به مكتب نرفته و معلّم نديده بود و هرگزدر عمر خويش شعر نسروده و خط ننوشته بود:

«وَ ما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَ لا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذاً لاَرْتابَ الْمُبْطِلُونَ‌. ⁽⁴⁾8.

تو پيش از آن، نه كتابى مى خواندى، و نه با دستت مى نوشتى، و گرنه باطل انديشان قطعاً به ترديد مى افتادند».

د - پيراستگى از اختلاف و تناقض: تاريخ تمدّن و دانش، آثار علمى بى شمار و شاهكارهاى بسيارى را سراغ دارد كه ره آورد تأملات عقلانى و تجربى انسان اند.

ژرف انديشان بسيارى پاى بر اين عرصۀ خاكى ساييده اند و آثار ارزشمندى از خود بر جاى گذاشته اند؛ ولى هر يك از آثار علمى، نشان از نقصان و محدوديتِ آگاهى و معلومات نويسندگان آنها دارد، و پديدآورندگان آثار بزرگ علمى نيز به نقصان و نارسايى يافته هاى خويش اذعان كرده اند. امّا در اين ميان، يك اثر وجود دارد كه دعوى جامعيت، كمال و حقانيت تمام مطالب خويش را دارد:

«ذلِكَ الْكِتابُ لا رَيْبَ فِيهِ‌. ⁽¹⁾

اين كتاب، ترديد در آن نيست».

«وَ بِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ وَ بِالْحَقِّ نَزَلَ‌. ⁽²⁾

آن را به حقيقت فرستاديم و به حقيقت هم فرود آمد».

اين اثر، همان قرآن است كه با گذشت چهارده قرن از نزول آن، دانشمندان و حكمت جويان عالم، در برترى و برازندگى آن در شگفت اند و مرور ايام و پيشرفت روز افزون علوم و معارف بشرى، درستى و راستى اين ادّعا را بيش از پيش تثبيت مى كند. اين حقيقت را قرآن در يكى از آيات استدلالى خويش چنين بيان مى كند:

«أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً. ⁽³⁾

آيا در قرآن نمى انديشند و اگر از جانب غير از خدا بود، در آن اختلاف هاى زياد مى يافتند».

اختلاف شامل هر نوع اضطراب، ناهماهنگى، تعارض و تناقض مى شود.⁽⁴⁾6.

توضيح اين نكته لازم است كه اولاً انسان همانند ساير موجودات طبيعى اين عالم، داراى رشد و تكامل تدريجى و رو به گسترش است و با گذشت زمان، صاحب تجربه و مهارت بيشترى مى گردد (تكامل تدريجى).

ثانياً با وجود اين، هيچ فرد انسانى يافت نمى شود كه بر همۀ آفاق احاطه يابد و جامع تمام علوم شود، بلكه وجود وى همواره ملازم با نايافته هاى بى شمارى خواهد بود (محدوديت و خطاپذيرى).

و سرانجام آن كه انسان به حسب محصور بودن در عالم طبيعت، تحت تأثير اوضاع گوناگون محيط زندگى خويش واقع مى شود. ملايمات و ناملايمات، سلامت و بيمارى، تنگ دستى و بى نيازى، جنگ و صلح و جز آن هر يك، اثرى ويژه در روان و انديشه وى باقى مى گذارد (تأثيرپذيرى).

حال اگر انسانى را مشاهده كرديم كه در خلال يك دورۀ 23 سالۀ متلاطم از عمر خويش، در وضعيت هاى گوناگون تنهايى، اهانت، آزار، تبعيد، محاصرۀ اقتصادى، فقر، جنگ، شكست، كشته شدن ياران و عزيزان، پيروزى، تشكيل حكومت مقتدرانه و مانند آن را تجربه كرده و در تمام اين حالات، هماره گفته هاى وحيانى وى استوار، هماهنگ و رسا باشد، دليل آن است كه سخنان او پروردۀ فكر او نبوده، بلكه وحى الهى است.

قرآن، در گستره اى طولانى از زمان و اوضاع بسيار گونه گون اجتماعى، عرضه و تلاوت گرديد. از سوى ديگر، در باره و در پيرامون آفاق بى كران حيات تكاملى انسان سخن راند؛ اما با اين همه، دو ركن تشكيل دهندۀ اين متن، يعنى هندسۀ تركيبى آيات و سُوَر و محتواى ژرف و بى همبر متن آن، سازگارى، هماهنگى و تازگى خويش را هماره نگاه داشته است. اين يكسانى اسلوب و محتوا و تأثيرناپذيرى از وضعيت خارجى و پيراستگى از اختلاف و دگرسانى، نشان از اين حقيقت دارد كه اين پيام، وحى الهى است، نه سخن بشرى. اين ويژگىِ كلام خدا چهرۀ ديگرى از اعجاز قرآن را نشان مى دهد.

الفصل السادس: جامعيّة القرآن

جامِعِيَّةُ القُرآنِ‌

6/ 1

القُرآنُ تِبيانٌ لِكُلِّ شَيءٍ‌

الكتاب

«وَ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْ‌ءٍ وَ هُدىً وَ رَحْمَةً وَ بُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ‌».⁽¹⁾

«ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْ‌ءٍ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ‌».⁽²⁾

«لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ ما كانَ حَدِيثاً يُفْتَرى وَ لكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَ تَفْصِيلَ كُلِّ شَيْ‌ءٍ وَ هُدىً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ‌».⁽³⁾

الحديث

313 الامام عليّ عليه السلام: إنَّ فِي القُرآنِ بَيانَ كُلِّ شَيءٍ‌.⁽⁴⁾

314 عنه عليه السلام: أنزَلَ عَلَيكُمُ الكِتابَ تِبياناً لِكُلِّ شَيءٍ‌، وعَمَّرَ فيكُم نَبِيَّهُ أزماناً حَتّى أكمَلَ لَهُ ولَكُم - فيما أنزَلَ مِن كِتابِهِ - دينَهُ الَّذي رَضِيَ لِنَفسِهِ‌، وأنهى إلَيكُم - عَلى لِسانِهِ -6.

فصل ششم: جامع بودن قرآن

1/6 قرآن، بيان كنندۀ همه چيز

قرآن

«و اين كتاب را كه روشنگر هر چيزى است و براى مسلمانان، ره نمود و رحمت و بشارتگر است، بر تو نازل كرديم».

«ما هيچ چيزى را در كتاب فروگذار نكرده ايم. سپس [همه] به سوى پروردگارشان، محشور خواهند گرديد».

«به راستى، در سرگذشت آنان، براى خردمندان، عبرتى است. سخنى نيست كه به دروغ، ساخته شده باشد؛ بلكه تصديق آنچه [از كتاب هايى] است كه پيش از آن بوده، و روشنگر هر چيز است و براى مردمى كه ايمان مى آورند، ره نمود و رحمت است».

حديث

313 امام على عليه السلام: در قرآن، بيان هر چيزى آمده است.

314 امام على عليه السلام: كتاب (قرآن) را كه در آن هر چيزى بيان شده است، بر شما فرو فرستاد، و به پيامبرش، چند زمانى در ميان شما عمر بخشيد تا آن كه دين خويش را - كه در كتابش آورده است و مورد پسند اوست -، براى او و شما، كامل گردانيد، و كارهايى

مَحابَّهُ مِنَ الأَعمالِ ومَكارِهَهُ‌، ونَواهِيَهُ وأوامِرَهُ‌.⁽¹⁾

315 عنه عليه السلام - في ذَمِّ اختِلافِ العُلَماءِ فِي الفُتيا: أم أنزَلَ اللّهُ ديناً ناقِصاً فَاستَعانَ بِهِم عَلى إتمامِهِ‌، أم كانوا شُرَكاءَ لَهُ‌، فَلَهُم أن يَقولوا وعَلَيهِ أن يَرضى؟ أم أنزَلَ اللّهُ سُبحانَهُ ديناً تامّاً فَقَصَّرَ الرَّسولُ صلى الله عليه و آله عَن تَبليغِهِ وأدائِهِ؟ وَاللّهُ سُبحانَهُ يَقولُ‌: «ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْ‌ءٍ‌»⁽²⁾وفيهِ تِبيانٌ لِكُلِّ شَيءٍ‌.⁽³⁾

316 الإمام الباقر عليه السلام: إنَّ اللّهَ تَبارَكَ وتَعالى لَم يَدَع شَيئاً تَحتاجُ إلَيهِ الاُمَّةُ إلى يَومِ القِيامَةِ إلّا أنزَلَهُ في كِتابِهِ‌، وبَيَّنَهُ لِرَسولِهِ صلى الله عليه و آله، وجَعَلَ لِكُلِّ شَيءٍ حَدّاً وجَعَلَ عَلَيهِ دَليلاً يَدُلُّ عَلَيهِ‌، وجَعَلَ عَلى مَن تَعَدّى ذلِكَ الحَدَّ حَدّاً.⁽⁴⁾

317 الإمام الصادق عليه السلام: ما مِن شَيءٍ إلّاوفيهِ كِتابٌ أو سُنَّةٌ‌.⁽⁵⁾

318 عنه عليه السلام: لَيسَ مِن شَيءٍ إلّافِي الكِتابِ تِبيانُهُ‌.⁽⁶⁾

319 الاختصاص عن سعيد بن عبد اللّه الأعرج: قُلتُ لِأَبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام: إنَّ مَن عِندَنا مِمَّن يَتَفَقَّهُ يَقولُون: يَرِدُ عَلَينا ما لا نَعرِفُهُ فِي الكِتابِ وَالسُّنَّةِ فَنَقولُ فيهِ بِرَأيِنا! فَقالَ‌: كَذَبوا لَيسَ شَيءٌ إلّاوقَد جاءَ فِي الكِتابِ وجاءَت فيهِ السُّنَّةُ‌.⁽⁷⁾

320 بصائر الدرجات عن خيثم عن الإمام الصادق عليه السلام، قال: قُلتُ لَهُ عليه السلام: يَكونُ شَيءٌ لايَكونُ فِي7.

را كه خوشايند و ناخوشايند اوست، و بايدها و نبايدهايش را با زبان او به شما رساند.

315 امام على عليه السلام - در نكوهش اختلاف علما در فتوا -: آيا خداوند، دين ناقصى را نازل كرده و براى كامل كردن آن، از ايشان (علما)، كمك خواسته است‌؟! يا اين كه شريك او هستند و از اين رو حق دارند كه بگويند و خدا هم موظّف است [به نظر آنها] رضايت دهد؟! يا اين كه خداوند سبحان، دينى كامل نازل كرده است؛ امّا پيامبر صلى الله عليه و آله در رساندن و گزاردن آن، كوتاهى نموده است‌؟! در صورتى كه خداوند سبحان مى فرمايد: «ما در كتاب، هيچ چيزى را فروگذار نكرده ايم» و بيان هر چيزى در آن هست.

316 امام باقر عليه السلام: خداوند - تبارك و تعالى - چيزى را كه امّت تا روز قيامت به آن نياز دارند، فرو ننهاده و [حكم آن را] در كتابش نازل كرده و براى پيامبرش صلى الله عليه و آله بيان فرموده است و براى هر چيزى، حدّى قرار داده است و براى نشان دادن آن حد، نشانه اى گذاشته است و براى كسى كه از آن حد، فراتر برود، حد (مجازات) معيّن كرده است.

317 امام صادق عليه السلام: هيچ چيزى نيست، مگر اين كه در بارۀ آن، آيه يا سنّتى وجود دارد.

318 امام صادق عليه السلام: هيچ چيزى نيست، مگر اين كه بيان آن در قرآن، وجود دارد.

319 الاختصاص - به نقل از سعيد بن عبد اللّه اعرَج -: به امام صادق عليه السلام گفتم: فقهاى ناحيۀ ما مى گويند: با مسائلى مواجه مى شويم كه حكم آنها را در كتاب و سنّت نمى يابيم. از اين رو بر اساس نظر خود، حكم مى كنيم.

فرمود: «دروغ مى گويند. هيچ چيزى نيست، مگر اين كه در كتاب، آمده و در سنّت، وجود دارد».

320 بصائر الدرجات - به نقل از خيثم -: به امام صادق عليه السلام گفتم: آيا چيزى هست كه در كتاب و سنّت، وجود نداشته باشد؟

الكِتابِ وَالسُّنَّةِ؟ قالَ‌: لا، قالَ‌: قُلتُ‌: فَإِن جاءَ شَيءٌ؟ قالَ‌: لا، حَتّى أعَدتُ عَلَيهِ مِراراً، فَقالَ‌: لايَجيءُ‌، ثُمَّ قالَ بِإِصبَعِهِ‌: بِتَوفيقٍ وتَسديدٍ، لَيسَ حَيثُ تَذهَبُ‌، لَيسَ حَيثُ تَذهَبُ‌⁽¹⁾.⁽²⁾

321 الكافي عن سماعة عن الإمام الكاظم عليه السلام، قال: قُلتُ لَهُ‌: أكُلُّ شَيءٍ في كِتابِ اللّهِ وسُنَّةِ نَبِيِّهِ صلى الله عليه و آله، أو تَقولونَ فيهِ؟ قالَ‌: بَل كُلُّ شَيءٍ في كِتابِ اللّهِ وسُنَّةِ نَبِيِّهِ صلى الله عليه و آله.⁽³⁾

6/ 2

فِي القُرآنِ عِلمُ الأَوَّلينَ وَالآخِرينَ‌

322 رسول اللّه صلى الله عليه و آله: مَن أرادَ عِلمَ الأَوَّلينَ وَالآخِرينَ فَليُثَوِّرِ⁽⁴⁾القُرآنَ‌.⁽⁵⁾

323 الامام عليّ عليه السلام - في وَصفِ القُرآنِ -: فيهِ عِلمُ الأَوَّلينَ وَالآخِرينَ‌.⁽⁶⁾

6/ 3

فِي القُرآنِ جَميعُ مايَحتاجُ النّاسُ إلَيهِ‌

324 الإمام عليّ عليه السلام - وقَد سُئِلَ عَن خُلُوِّ القُرآنِ مِنَ الطِّبِّ -: أما إنَّ فِي القُرآنِ لَآيَةً تَجمَعُ‌6.

فرمود: «خير». گفتم: اگر چيزى بود؟

فرمود: «نيست».

من چند بار سخنم را تكرار كردم و ايشان فرمود: «[چيزى] نخواهد بود».

سپس با اشارۀ انگشتش فرمود: «با توفيق و راه نمايى، نه آن گونه كه تو مى انديشى، نه آن گونه كه تو مى انديشى».⁽¹⁾

321 الكافى - به نقل از سماعه -: به امام كاظم عليه السلام گفتم: آيا هر چيزى در كتاب خدا و سنّت پيامبر او صلى الله عليه و آله هست، يا اين كه شما در باره اش نظر [اجتهادى] مى دهيد؟

فرمود: «خير. هر چيزى در كتاب خدا و سنّت پيامبر او صلى الله عليه و آله، وجود دارد».

2/6 علوم اوّلين و آخرين، در قرآن

322 پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: هر كه خواهان علم اوّلين و آخرين است، در قرآن كاوش كند.

323 امام على عليه السلام - در توصيف قرآن -: علم اوّلين و آخرين، در آن، وجود دارد.

3/6 پاسخ تمام نيازهاى مردم، در قرآن

324 امام على عليه السلام - در پاسخ پرسش از خالى بودن قرآن از طب -: در قرآن، يك آيه وجود

الطِّبَّ كُلَّهُ «وَ كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا»⁽¹⁾.⁽²⁾

326 الإمام الرضا عليه السلام: يا عَبدَ العَزيزِ! جَهِلَ القَومُ وخُدِعوا عَن آرائِهِم، إنَّ اللّهَ عز و جل لَم يَقبِض نَبِيَّهُ صلى الله عليه و آله حَتّى أكمَلَ لَهُ الدّينَ وأنزَلَ عَلَيهِ القُرآنَ فيهِ تِبيانُ كُلِّ شَيءٍ‌، بَيَّنَ فيهِ الحَلالَ وَالحَرامَ‌، وَالحُدودَ وَالأَحكامَ‌، وجَميعَ ما يَحتاجُ إلَيهِ النّاسُ كَمَلاً، فَقالَ عز و جل: «ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْ‌ءٍ‌»⁽⁴⁾... وما تَرَكَ لَهُم شَيئاً يَحتاجُ إلَيهِ الاُمَّةُ إلّابَيَّنَهُ‌، فَمَن زَعَمَ أنَّ اللّهَ عز و جل لَم يُكمِل دينَهُ فَقَد رَدَّ كِتابَ اللّهِ‌، ومَن رَدَّ كِتابَ اللّهِ فَهُوَ كافِرٌ بِهِ‌.⁽⁵⁾

327 الإمام الصادق عليه السلام: إنَّ اللّهَ تَبارَكَ وتَعالى أنزَلَ في القُرآنِ تِبيانَ كُلِّ شَيءٍ‌، حَتّى وَاللّهِ ما تَرَكَ اللّهُ شَيئاً يَحتاجُ إلَيهِ العِبادُ، حَتّى لايَستَطيعَ عَبدٌ يَقولُ‌: لَو كانَ هذا انزِلَ فِي القُرآنِ‌، إلّاوقَد أنزَلَهُ اللّهُ فيهِ‌⁽⁶⁾.⁽⁷⁾).

دارد كه جامع تمام طبّ است: «و بخوريد و بياشاميد و زياده روى مكنيد».

326 امام رضا عليه السلام: اى عبد العزيز! مردم نمى دانند و اشتباه فكر مى كنند. خداوند عز و جل پيامبرش را از دنيا نبُرد، تا آن كه دين خود را كامل گردانيد و قرآن را - كه بيان هر چيزى در آن آمده است -، بر او فرو فرستاد؛ حلال و حرام و حدود و احكام و هر آنچه را كه مورد نياز مردم است، به طور كامل، در آن بيان كرد و فرمود: «ما در كتاب، چيزى را فروگذار نكرده ايم»... و هر آنچه را امّت، بدان نياز دارند، براى ايشان بيان فرمود. بنا بر اين، هر كس معتقد باشد كه خداوند عز و جل دينش را كامل نكرده، بى گمان، كتاب خدا را رد كرده است و هر كس كتاب خدا را رد كند، كافر به خدا است.

327 امام صادق عليه السلام: خداوند - تبارك و تعالى -، بيان هر چيزى را در قرآن، فرو فرستاد، چندان كه - به خدا سوگند - هيچ چيزى را كه بندگان، بدان نياز دارند، فروگذار نكرد، مگر آن كه خداوند، آن را در قرآن، نازل كرده است، به طورى كه هيچ بنده اى نمى تواند بگويد: كاش اين چيز، در قرآن، فرو فرستاده شده بود! جز آن كه خدا [حكمى در بارۀ آن] فرو فرستاده است.⁽¹⁾د.

6/ 4

فِي القُرآنِ أخبارُ ما مَضى و ما يَأتي

329 رسول اللّه صلى الله عليه و آله - مِن كِتابٍ كَتَبَهُ لِلعَلاءِ بنِ الحَضرَمِيِّ حينَ بَعَثَهُ إلَى البَحرَينِ ويَصِفُ فيهِ القُرآنَ -: فيهِ بَيانٌ لِكُلِّ شَيءٍ كانَ قَبلَكُم وما هُوَ كائِنٌ بَعدَكُم، لِيَكونَ حاجِزاً بَينَ النّاسِ‌، حَجَزَ اللّهُ بِهِ بَعضَهُم عَن بَعضٍ‌.⁽²⁾

330 الإمام عليّ عليه السلام: فِي القُرآنِ نَبَأُ ما قَبلَكُم، وخَبَرُ ما بَعدَكُم وحُكمُ ما بَينَكُم⁽³⁾.⁽⁴⁾

331 الإمام الصادق عليه السلام: إنَّ اللّهَ عَزَّ ذِكرُهُ خَتَمَ بِنَبِيِّكُمُ النَّبِيّينَ فَلا نَبِيَّ بَعدَهُ أبَداً، وخَتَمَ بِكِتابِكُمُ الكُتُبَ فَلا كِتابَ بَعدَهُ أبَداً، وأنزَلَ فيهِ تِبيانَ كُلِّ شَيءٍ‌، وخَلْقَكُم وخَلْقَ السَّماواتِ وَالأَرض، ونَبَأَ ما قَبلَكُم وفَصْلَ ما بَينَكُم وخَبَرَ ما بَعدَكُم، وأمْرَ الجَنَّةِ وَالنّارِ وما أنتُم صائِرونَ إلَيهِ‌.⁽⁵⁾ّ.

328 امام صادق عليه السلام: سوگند به آن كه محمّد را به حق، پيامبر كرد و خاندانش را به او گرامى داشت، هيچ چيزى نيست كه شما به آن دچار شويد، جز اين كه آن چيز، در قرآن هست.

4/6 اخبار گذشته و آينده، در قرآن

329 پيامبر خدا صلى الله عليه و آله - از نامۀ ايشان به علاء بن حَضرَمى، آن گاه كه او را به بحرين فرستاد و در آن، قرآن را معرّفى كرده است -: هر چيزى كه پيش از شما بوده و هر آنچه پس از شما پيش خواهد آمد، در آن (قرآن)، بيان شده است تا باز دارنده اى در ميان مردم باشد و خداوند، به وسيلۀ آن، ايشان را از [تجاوز به] يكديگر، باز دارد.

330 امام على عليه السلام: در قرآن، خبرِ آنچه پيش از شما بوده و خبرِ آنچه پس از شما خواهد بود و حُكم ميان شما، آمده است.⁽¹⁾

331 امام صادق عليه السلام: خداوند - كه يادش گرامى باد - پيامبر شما را خاتم پيامبران قرار داد. بنا بر اين، پس از او هرگز پيامبرى برانگيخته نمى شود و كتاب شما را پايان بخش كتاب ها [ى آسمانى] قرار داد. بنا بر اين، پس از آن، هرگز كتابى نخواهد بود و بيان همه چيز و [چگونگى] آفرينش شما و آفرينش آسمان ها و زمين را و خبر آنچه پيش از شما بوده و [احكام] داورى ميان شما، و خبر آنچه را كه پس از شما خواهد بود، و موضوع بهشت و آتش و فرجام كار شما را در قرآن، نازل فرموده است.

333 عنه عليه السلام: إنَّ القُرآنَ نَزَلَ أربَعَةَ أرباعٍ‌: رُبعٌ حَلالٌ‌، ورُبعٌ حَرامٌ‌، ورُبعٌ سُنَنٌ وأحكامٌ‌، ورُبعٌ خَبَرُ ما كانَ قَبلَكُم ونَبَأُ ما يَكونُ بَعدَكُم وفَصلُ ما بَينَكُم.⁽²⁾

6/ 5

ضَرورَةُ تَفسيرِ القُرآنِ مِن جَميعِ جَوانِبِهِ‌

334 الإمام عليّ عليه السلام: هذَا القُرآنُ إنَّما هُوَ خَطٌّ مَستورٌ بَينَ الدَّفَّتَينِ‌، لايَنطِقُ بِلِسانٍ ولابُدَّ لَهُ مِن تَرجُمانٍ‌، وإنَّما يَنطِقُ عَنهُ الرِّجالُ‌.⁽³⁾

335 عنه عليه السلام: ذلِكَ القُرآنُ فَاستَنطِقوهُ‌، ولَن يَنطِقَ‌، ولكِن اخبِرُكُم عَنهُ‌: ألا إنَّ فيهِ عِلمَ ما يَأتي وَالحَديثَ عَنِ الماضي ودَواءَ دائِكُم ونَظمَ ما بَينَكُم.⁽⁴⁾

336 عنه عليه السلام: أيُّهَا النّاسُ‌! إنَّ اللّهَ - تَبارَكَ وتَعالى - أرسَلَ إلَيكُمُ الرَّسولَ صلى الله عليه و آله... فَجاءَهُم بِنُسخَةِ ما فِي الصُّحُفِ الاوُلى وتَصديقِ الَّذي بَينَ يَدَيهِ وتَفصيلِ الحَلالِ مِن رَيبِ الحَرامِ‌، ذلِكَ القُرآنُ فَاستَنطِقوهُ ولَن يَنطِقَ لَكُم، اخبِرُكُم عَنهُ‌، إنَّ فيهِ عِلمَ ما مَضى وعِلمَ ما يَأتي إلى يَومِ القِيامَةِ‌، وحُكمَ ما بَينَكُم وبَيانَ ما أصبَحتُم فيهِ تَختَلِفونَ‌، فَلَو سَأَلتُموني عَنهُ لَعَلَّمتُكُم.⁽⁵⁾1.

332 امام صادق عليه السلام: خداوند، محمّد صلى الله عليه و آله را به پيامبرى برانگيخت و البتّه پيامبرى پس از او نخواهد بود. كتاب (قرآن) را بر او فرستاد و كتاب ها [ى آسمانى] را با آن، پايان بخشيد. پس كتابى پس از آن، نخواهد بود. حلال خود را در آن، حلال، و حرام خود را در آن، حرام شمرده است. پس حلال قرآن، تا روز قيامت، حلال، و حرام قرآن، تا روز قيامت، حرام است.

در آن، اخبار دوران هاى گذشته و آينده و نيز احكام پايان دهنده به اختلافات شما آمده است.

333 امام صادق عليه السلام: قرآن، به چهار بخش، نازل شده است: يك بخش [آن]، در بارۀ امور حلال است، يك بخش، در بارۀ امور حرام است، يك بخش، در بارۀ سنن و احكام است و يك بخش [ديگرش]، در بارۀ اخبار پيشينيانِ شما و اخبار آنچه پس از شما رُخ خواهد داد و [احكام] داورى ميان شما.

5/6 قرآن، نيازمند مفسّرى همه جانبه نگر

334 امام على عليه السلام: اين قرآن، در حقيقت، نوشته اى است پوشيده در ميان دو جلد، كه زبان ندارد تا، سخن بگويد و ناگزير، نياز به سخنگو دارد و در حقيقت، مردان، از طرف آن سخن مى گويند.

335 امام على عليه السلام: اين، قرآن است. پس آن را به سخن آوريد كه خود، هرگز سخن نخواهد گفت؛ بلكه من شما را از آن، آگاه مى كنم. بدانيد كه علم آينده و سخن از گذشته، و داروى دردهاى شما و آنچه مايۀ نظم [و ترتيب] ميان شماست، [همه] در قرآن اند.

336 امام على عليه السلام: اى مردم! خداوند - تبارك و تعالى -، پيامبر صلى الله عليه و آله را سوى شما فرستاد... و او، نسخه اى از آنچه را كه در كتاب هاى [آسمانىِ‌] نخستين بود، برايشان آورد كه كتاب هاى پيش از خود را تصديق مى كند، و حلال را از حرامِ مشكوك، جدا مى سازد. آن [نسخه]، همان قرآن است. از آن بخواهيد تا با شما سخن بگويد؛ ولى هرگز برايتان سخن نمى گويد؛ بلكه من از آن به شما خبر مى دهم. علم گذشته و علم آنچه تا روز قيامت رُخ خواهد داد و [احكامِ‌] داورى ميان شما و بيان آنچه در آن اختلاف مى كنيد، همه در قرآن اند. پس اگر از من در بارۀ آن بپرسيد، به شما مى آموزم.

337 الكافي عن الأصبغ بن نباتة: قالَ أميرُ المُؤمِنينَ عليه السلام: وَالَّذي بَعَثَ مُحَمَّداً صلى الله عليه و آله بِالحَقِّ‌، وأكرَمَ أهلَ بَيتِهِ‌، ما مِن شَيءٍ تَطلُبونَهُ‌... إلّاوهُوَ فِي القُرآنِ‌، فَمَن أرادَ ذلِكَ فَليَسأَلني عَنهُ‌... ثُمَّ قامَ إلَيهِ آخَرُ فَقالَ‌: يا أميرَ المُؤمِنينَ أخبِرني عَنِ الضّالَّةِ؟ فَقالَ‌: اقرَأ «يس» في رَكعَتَينِ وقُل: يا هادِيَ الضّالَّةِ‌، رُدَّ عَلَيَّ ضالَّتي. فَفَعَلَ‌، فَرَدَّ اللّهُ عز و جل عَلَيهِ ضالَّتَهُ‌.⁽¹⁾

338 الكافي عن أبي الجارود قالَ أبو جَعفَرِ عليه السلام: إذا حَدَّثتُكُم بِشَيءٍ فَاسأَلوني مِن كِتابِ اللّهِ‌، ثُمَّ قالَ في بَعضِ حَديثِهِ‌: إنَّ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله نَهى عَنِ القيلِ وَالقالِ وفَسادِ المالِ وكَثرَةِ السُّؤالِ‌، فَقيلَ لَهُ‌: يَابنَ رَسولِ اللّهِ أينَ هذا مِن كِتابِ اللّهِ؟ قالَ‌: إنَّ اللّهَ عز و جل يَقولُ‌: «لا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ إِلاّ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النّاسِ‌»⁽²⁾وقالَ‌:

«وَ لا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللّهُ لَكُمْ قِياماً»⁽³⁾وقالَ‌: «لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ‌»⁽⁴⁾.⁽⁵⁾

339 الإمام الصادق عليه السلام: إنَّ العَزيزَ الجَبّارَ أنزَلَ عَلَيكُم كِتابَهُ وهُوَ الصّادِقُ البارُّ، فيهِ خَبَرُكُم وخَبَرُ مَن قَبلَكُم وخَبَرُ مَن بَعدَكُم، وخَبَرُ السَّماءِ وَالأَرضِ‌، ولَو أتاكُم مَن يُخبِرُكُم عَن ذلِكَ لَتَعَجَّبتُم.⁽⁶⁾5.

337 الكافى - به نقل از اصبغ بن نباته -: امير مؤمنان عليه السلام فرمود: «سوگند به آن كه محمّد صلى الله عليه و آله را به حق بر انگيخت و خاندان او را گرامى داشت، هيچ چيزى نيست كه شما آن را بجوييد...، جز اين كه آن چيز، در قرآن هست. پس هر كه خواهان چيزى است، آن را از من بپرسد [تا به او بگويم]»....

سپس مردى برخاست و گفت: اى امير مؤمنان! از [چيزى براى پيدا كردن] گم شده، آگاهم فرما. فرمود: «سورۀ "يس" را در دو ركعت نماز بخوان و بگو: "اى راه نماى گم شده! گم شده ام را به من باز گردان"».

آن مرد، اين كار را كرد و خداوند عز و جل [حيوان] گم شده اش را به او باز گردانْد.

338 الكافى - به نقل از ابو جارود -: امام باقر عليه السلام فرمود: «هر گاه در بارۀ چيزى براى شما حديثى گفتم، [دليل آن را] از كتاب خدا از من بپرسيد».

سپس در قسمتى از سخنانش فرمود: «پيامبر خدا صلى الله عليه و آله از قيل و قال [\ سخنان بى حاصل] و تباه كردن اموال و زياد پرسش كردن، نهى فرمود».

به ايشان گفته شد: اى پسر پيامبر خدا! اين مطلب، در كجاى كتاب خدا، آمده است‌؟

فرمود: «خداوند عز و جل مى فرمايد: «در بسيارى از سخنان در گوشى ايشان، خيرى نيست، مگر كسى كه [بدين وسيله] به صدقه يا كار پسنديده يا سازشى ميان مردم، فرمان دهد»، و فرموده است: «و اموال خود را - كه خداوند، آن را وسيلۀ قوام [زندگى] شما قرار داده - به سفيهان مدهيد»، و فرموده است: «از چيزهايى كه اگر براى شما آشكار گردد، شما را اندوهناك مى كند، مپرسيد»».

339 امام صادق عليه السلام: خداوندِ توانا، كه راستگو و نيكى كننده است، كتابش را بر شما فرو فرستاد، و اخبارِ مربوط به شما و اخبار پيشينيان و اخبار آيندگان پس از شما، و اخبار آسمان و زمين [همه]، در آن اند. اگر كسى نزد شما بيايد و از آنها آگاهتان كند، شگفت زده خواهيد شد.

341 الكافي عن ثعلبة بن ميمون عن بعض أصحابنا عن الإمام الصادق عليه السلام، قال: سُئِلَ عَن مَولودٍ لَيسَ بِذَكَرٍ ولا انثى‌، لَيسَ لَهُ إلّادُبُرٌ، كَيفَ يُوَرِّثُ؟ قالَ‌: يَجلِسُ الإِمامُ ويَجلِسُ عِندَهُ ناسٌ مِنَ المُسلِمينَ‌، فَيَدعُو اللّهَ عز و جل وتُجالُ السِّهامُ عَلَيهِ عَلى أيِّ ميراثٍ يُوَرِّثُهُ‌، أميراثِ الذَّكَرِ أو ميراثِ الاُنثى؟ فَأَيُّ ذلِكَ خَرَجَ عَلَيهِ وَرَّثَهُ‌، ثُمَّ قالَ‌: وأيُّ قَضِيَّةٍ أعدَلُ مِن قَضِيَّةٍ تُجالُ عَلَيهَا السِّهامُ‌، يَقولُ اللّهُ تَعالى‌: «فَساهَمَ فَكانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ‌»⁽²⁾قالَ‌: وما مِن أمرٍ يَختَلِفُ فيهِ اثنانِ إلّاولَهُ أصلٌ في كِتابِ اللّهِ ولكِن لاتَبلُغُهُ عُقولُ الرِّجالِ‌.⁽³⁾

342 الكافي عن عبد الأعلى بن أَعيَن: سَمِعتُ أبا عَبدِ اللّهِ عليه السلام يَقولُ‌:... أنَا أعلَمُ كِتابَ اللّهِ‌، وفيهِ بَدءُ الخَلقِ وما هُوَ كائِنٌ إلى يَومِ القِيامَةِ‌، وفيهِ خَبَرُ السَّماءِ وخَبَرُ الأَرضِ‌، وخَبَرُ الجَنَّةِ‌، وخَبَرُ النّارِ، وخَبَرُ ما كانَ وخَبَرُ ما هُوَ كائِنٌ‌، أعلَمُ ذلِكَ كَما أنظُرُ إلى كَفّي، إنَّ اللّهَ يَقولُ‌: فيهِ تِبيانُ كُلِّ شَيءٍ‌⁽⁴⁾.⁽⁵⁾

343 الكافي عن حارث بن مغيرة و عدّة من أصحابنا: [سَمِعنا] أبا عَبدِ اللّهِ عليه السلام يَقولُ‌: إنّي لَأَعلَمُ ما فِي السَّمواتِ وما فِي الأَرضِ‌، وأعلَمُ ما فِي الجَنَّةِ وأعلَمُ ما فِي النّارِ، وأعلَمُ ما كانَ وما يَكونُ‌. قالَ‌: ثُمَّ مَكَثَ هُنَيئَةً فَرَأى أنَّ ذلِكَ كَبُرَ عَلى مَن سَمِعَهُ مِنهُ‌، فَقالَ‌: عَلِمتُ‌8.

340 امام صادق عليه السلام: در كتاب خدا، اخبار آنچه پيش از شما بوده و اخبار آنچه پس از شما به وقوع خواهد پيوست، و [احكام] داورى ميان شما، وجود دارد و ما، آنها را مى دانيم.

341 الكافى - به نقل از ثَعلَبة بن ميمون، از يك راوى شيعه -: از امام صادق عليه السلام سؤال شد: كودكى به دنيا مى آيد كه نه پسر است، نه دختر، و فقط داراى دُبُر است. چگونه ارث مى برد؟

فرمود: «امام، جلوس مى كند و عدّه اى از مسلمانان، در نزد او مى نشينند. سپس به درگاه خداوند عز و جل دعا مى كند و آن گاه، قرعه زده مى شود كه چگونه برايش ارث قرار داده شود: ارث بردن مرد، يا ارث بردن زن‌؟ هر قرعه اى كه به نام او در آمد، بر همان اساس، او را ارث بَر قرار مى دهد».

سپس فرمود: «چه قضاوتى عادلانه تر از قضاوت بر اساس قرعه زنى‌؟ خداوند متعال مى فرمايد: «پس [يونس با سرنشينان كشتى] قرعه انداخت و خود، از بازندگان شد». هيچ موضوعى نيست كه دو نفر در آن اختلاف كنند، مگر اين كه براى [رفع] آن، در كتاب خدا، قاعده اى وجود دارد؛ امّا خِردهاى مردم به آن نمى رسد».

342 الكافى - به نقل از عبد الأعلى بن اعيَن -: از امام صادق عليه السلام شنيدم كه مى فرمايد: «... من به كتاب خدا، دانايم. [اخبار مربوط به] آغاز آفرينش و آنچه تا روز قيامت به وجود خواهد آمد و اخبار آسمان و زمين، و اخبار بهشت و اخبار دوزخ، و اخبار آنچه بوده و اخبار آنچه خواهد بود، همه، در قرآن اند و من، اينها را مانند كفِ دستم مى شناسم. خداوند مى فرمايد كه در قرآن، هر چيزى بيان شده است».⁽¹⁾

343 الكافى - به نقل از برخى شيعيان -: [شنيديم كه] امام صادق عليه السلام مى فرمايد: «من آنچه را كه در آسمان ها و در زمين است، مى دانم؛ آنچه را كه در بهشت است، مى دانم؛ آنچه را كه در دوزخ است، مى دانم، و آنچه را در گذشته بوده و آنچه را در آينده خواهد شد، مى دانم».

سپس اندكى مكث كرد و ديد كه اين سخنان بر شنوندگان، گران آمد. از اين رو».

ذلِكَ مِن كِتابِ اللّهِ عز و جل إنَّ اللّهَ عز و جل يَقولُ‌: فيهِ تِبيانُ كُلِّ شَيءٍ‌.⁽¹⁾

344 الكافي عن سماعة بن مهران عن الإمام الكاظم عليه السلام، قال: قُلتُ‌:... أصلَحَكَ اللّهُ‌، أتى رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله النّاسَ بِما يَكتَفونَ بِهِ في عَهدِهِ؟ قالَ‌: نَعَم، وما يَحتاجونَ إلَيهِ إلى يَومِ القِيامَةِ‌، فَقُلتُ‌: فَضاعَ مِن ذلِكَ شَيءٍ؟ فَقالَ‌: لا هُوَ عِندَ أهلِهِ‌.⁽²⁾

345 الإمام الرضا عليه السلام: ولَم يَمضِ صلى الله عليه و آله حَتّى بَيَّنَ لِاُمَّتِهِ مَعالِمَ دينِهِم، وأوضَحَ لَهُم سَبيلَهُم وتَرَكَهُم عَلى قَصدِ سَبيلِ الحَقِّ‌، وأقامَ لَهُم عَلِيّاً عليه السلام عَلَماً وإماماً، وما تَرَكَ لَهُم شَيئاً يَحتاجُ إلَيهِ الاُمَّةُ إلّابَيَّنَهُ‌.⁽³⁾4.

فرمود: «اينها را من از طريق كتاب خداوند عز و جل مى دانم. خداوند عز و جل مى فرمايد كه بيان هر چيزى، در آن هست».

344 الكافى - به نقل از سماعة بن مهران -: به امام كاظم عليه السلام گفتم:... خداوند، كارت را به سامان بدارد! آيا پيامبر خدا صلى الله عليه و آله آنچه را كه مردم و روزگارش نياز داشتند، برايشان آورد؟

فرمود: «آرى، و آنچه را كه تا روز قيامت، بدان نياز دارند».

گفتم: آيا چيزى از آن هم از بين رفته است‌؟

فرمود: «نه. نزد اهلش محفوظ است».

345 امام رضا عليه السلام: پيامبر خدا صلى الله عليه و آله از دنيا نرفت تا آن كه براى امّت خود، نشانه هاى دينشان را بيان فرمود و راهشان را براى آنها روشن نمود و آنان را به شاه راهِ حق در آورد و على عليه السلام را نشان [راه] و پيشواى آنان، قرار داد و هر آنچه را كه مورد نياز امّت بود، برايشان بيان كرد.

پژوهشى در بارۀ جامعيّت قرآن

اشاره

از مباحث مهم و بحث برانگيز در بارۀ قرآن، جامعيت اين كتاب الهى است كه تشريح و بررسى دقيق اين موضوع مى تواند نوع نگاه ما را به قرآن و ميزان بهره بردارى ما را از آن معين كند.

قرآن پژوهان در اين كه مراد از جامعيت، چيست و قرآن چگونه و كدام نيازمندى هاى علمى ومعنوى انسان را بر مى آورد، آراى گوناگونى دارند كه برخى از مهم ترين هاى آنها بدين قرار اند:

1. جامعيت مطلق

از نظرگاه برخى قرآن پژوهان، جامعيت قرآن، مطلق است. بر اساس اين نظر، قرآن، هر آنچه را كه بتوان تصور كرد و نام علم و دانش برآن نهاد، در خود، جاى داده است، هر چند ما از شناختن آن قاصريم. برخى از طرفداران اين نظريه، علومى مانند: طب، مناظره، هندسه، جبر و مقابله، نجوم وغير اينها را ياد كرده و بر آن رفته اند كه همۀ اين علوم در قرآن، موجود است.⁽²⁾

اين گروه، با استناد به آياتى كه قرآن را «تبيان» و جامع مطالب و تفصيل دهندۀ هر چيزى معرفى مى كند، در دفاع از نظريۀ خويش كوشيده اند. از اين آيات اند:

«وَ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْ‌ءٍ وَ هُدىً وَ رَحْمَةً وَ بُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ‌.⁽¹⁾

و اين كتاب را كه روشنگر هر چيزى است و براى مسلمانان رهنمود و رحمت و بشارتگرى است، بر تو نازل كرديم» .

«ما كانَ حَدِيثاً يُفْتَرى وَ لكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَ تَفْصِيلَ كُلِّ شَيْ‌ءٍ وَ هُدىً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ‌.⁽²⁾

سخنى نيست كه به دروغ ساخته شده باشد، بلكه تصديق كتاب هايى است كه پيش از آن بوده و روشنگر هر چيزى است و براى مردمى كه ايمان مى آورند رهنمود و رحمتى است».⁽³⁾

روايات پرشمارى نيز جامعيت مطلق قرآن را تأييد كرده و دليلى بر اين مدعايند.

برخى از اين روايات، قرآن را «جامع علم اولين و آخرين» معرفى مى كند كه بايد با تفكر در معانى اين كتاب آسمانى، به آن علوم دست يافت:

مَن أرادَ عِلمَ الأَوَّلينَ وَالآخِرينَ فَليُثَوِّرِ القُرآنَ‌.⁽⁴⁾

هر كس طالب علم اولين و آخرين است، در قرآن كندوكاو كند.

بر اساس روايتى، امام صادق عليه السلام سوگند ياد كرده كه هيچ گاه انسان در حسرت نخواهد ماند كه چرا فلان مطلب در قرآن نيست:

إنَّ اللّهَ تَبارَكَ وتَعالى أنزَلَ في القُرآنِ تِبيانَ كُلِّ شَيءٍ‌، حَتّى وَاللّهِ ما تَرَكَ اللّهُ شَيئاً يَحتاجُ إلَيهِ العِبادُ، حَتّى لايَستَطيعَ عَبدٌ يَقولُ‌: لَو كانَ هذا انزِلَ فِي القُرآنِ‌، إلّاوقَد أنزَلَهُ اللّهُ فيهِ‌.⁽⁵⁾7.

خداوند - تبارك و تعالى -، بيان هر چيزى را در قرآن، فرو فرستاد، چندان كه - به خدا سوگند - هيچ چيزى را كه بندگان، بدان نياز دارند، فروگذار نكرد، مگر آن كه خداوند، آن را در قرآن، نازل كرده است.

در روايتى ديگر از آن حضرت آمده است:

إنَّ العَزيزَ الجَبّارَ أنزَلَ عَلَيكُم كِتابَهُ وهُوَ الصّادِقُ البارُّ، فيهِ خَبَرُكُم وخَبَرُ مَن قَبلَكُم وخَبَرُ مَن بَعدَكُم، وخَبَرُ السَّماءِ وَالأَرضِ‌، ولَو أتاكُم مَن يُخبِرُكُم عَن ذلِكَ لَتَعَجَّبتُم.⁽¹⁾

خداوندِ توانا، كه راستگو و نيكى كننده است، كتابش را بر شما فرو فرستاد، و اخبارِ مربوط به شما و اخبار پيشينيان و اخبار آيندگان پس از شما، و اخبار آسمان و زمين [همه]، در آن اند. اگر كسى نزد شما بيايد و از آنها آگاهتان كند، قطعاً شگفت زده خواهيد شد.

نيز از آن حضرت است:

إنَّ اللّهَ عَزَّ ذِكرُهُ خَتَمَ بِنَبِيِّكُمُ النَّبِيّينَ فَلا نَبِيَّ بَعدَهُ أبَداً، وخَتَمَ بِكِتابِكُمُ الكُتُبَ فَلا كِتابَ بَعدَهُ أبَداً، وأنزَلَ فيهِ تِبيانَ كُلِّ شَيءٍ‌، وخَلْقَكُم وخَلْقَ السَّماواتِ وَالأَرض، ونَبَأَ ما قَبلَكُم وفَصْلَ ما بَينَكُم وخَبَرَ ما بَعدَكُم، وأمْرَ الجَنَّةِ وَالنّارِ وما أنتُم صائِرونَ إلَيهِ‌.⁽²⁾

خداوند - كه يادش گرامى باد - پيامبر شما را خاتم پيامبران قرار داد. بنا بر اين، پس از او هرگز پيامبرى برانگيخته نمى شود و كتاب شما را پايان بخش كتاب ها [ى آسمانى] قرار داد. بنا بر اين، پس از آن، هرگز كتابى نخواهد بود و بيان همه چيز و [چگونگى] آفرينش شما و آفرينش آسمان ها و زمين را و خبر آنچه پيش از شما بوده و [احكام] داورى ميان شما، و خبر آنچه را كه پس از شما خواهد بود، و موضوع بهشت و آتش و فرجام كار شما را در قرآن، نازل فرموده است.1.

با توجه به اين روايات و به ويژه عبارت «خلقكم»، دانسته مى شود كه قرآن افرون بر تشريع، امور تكوينى، نظير خلقت آسمان و زمين واخبار گذشته، حال و آينده را نيز در بردارد. مؤيد اين برداشت، نقلى از امام صادق عليه السلام است كه احكام و حلال و حرام را تنها بخش كوچكى از قرآن دانسته است.⁽¹⁾

2. جامعيت هدايتى

گروهى با بى اساس دانستن ادعاى جامعيت مطلق قرآن، مقصود از كمال و جامعيت قرآن را، جامعيت در شئون دينى، اعم از اصول و فروع آن دانسته⁽²⁾و روايات جامعيت قرآن را بر فهم باطن الفاظ كه نزد معصومان عليهم السلام است حمل كرده اند.

اين گروه معتقدند كه شأن قرآن و دين اقتضا نمى كند در امورى كه مربوط به يافته هاى خود بشر است، وارد شود و حتى راهنمايى كردن او هم معنا ندارد؛ زيرا خداوند به انسان عقل ارزانى داشته و انسان را توانمند و خردورز و كاوشگر آفريده و ميدان تأثيرپذيرى را در طبيعت باز گذاشته و لزومى ندارد كه خداوند فرمول شيمى يا مسائل رياضى را توضيح دهد⁽³⁾و اگر هم بحثى از علوم تجربى، رياضى، نجوم و مانند آن در قرآن آمده، فقط جنبۀ هدايتى و تربيتى آن مورد نظر بوده است.⁽⁴⁾

آياتى كه غرض از نزول قرآن را هدايت مى دانند، اين نظر را تقويت مى كنند؛ مانند:

«الر كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النّاسَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ. ⁽⁵⁾

الف - لام - را. ما قرآن را بر تو (پيامبر) نازل كرديم تا با آن مردم را از تاريكى ها به سوى نور بيرون برى».

«وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ‌. ⁽¹⁾

و ما از قرآن آنچه براى مؤمنان شفا و رحمت است نازل مى كنيم».

«شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنّاسِ‌. ⁽²⁾

ماه رمضان ماهى كه قرآن در آن فرو فرستاده شد، در حالى كه براى عموم مردم رهنمود است».

شيخ طوسى⁽³⁾و طبرسى «تِبْياناً لِكُلِّ شَيْ‌ءٍ‌» را بيان مشكلاتى دانسته اند كه مربوط به امور دين است.⁽⁴⁾زمخشرى نيز آيه را در ارتباط با امور دينى وبيان امور مربوط به سعادت افراد دانسته است.⁽⁵⁾علامۀ طباطبائى نيز با توجه به نقش هدايتى قرآن، مراد از «كل شىء» را همۀ چيزهايى دانسته كه بازگشت آنها به هدايت است، از معارف مرتبط به مبدأ و معاد گرفته تا اخلاق فاضله، احكام و اديان الهى و قصص و مواعظى كه مردم در هدايت وراه يافتنشان به آن محتاج اند.⁽⁶⁾

رواياتى نيز وجود دارند كه قرآن را در بيان احكام و قوانين مورد نياز مردم براى زندگى سعادتمندانه، جامع دانسته اند. در نقلى از امام على عليه السلام آمده است كه: «خدا حكمى از دين خود را بر شما پنهان نگذاشت و هيچ مطلبى را كه مورد رضايت و خشنودى اش باشد وا نگذاشت، جز اين كه نشانى آشكار و آيه اى محكم كه از آن جلوگيرى يا به سوى آن دعوت كند، برايش قرار داد».⁽⁷⁾ايشان در ادامه، مستند كلام خود را «ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْ‌ءٍ‌»⁽⁸⁾و «تِبْياناً لِكُلِّ شَيْ‌ءٍ‌»⁽⁹⁾قرار داده است.8.

روايت حضرت زهرا عليها السلام در خطبه فدكيه با بيانى كوتاه، مؤيد اين حقيقت است:

فيهِ تِبيانُ حُجَجِ اللّهِ المُنَوَّرَةِ‌، ومَحارِمِهِ المَحدودَةِ‌، وفَضائِلِهِ المَندوبَةِ‌، وجُمَلِهِ الكافِيَةِ‌، ورُخَصِهِ المَوهوبَةِ‌، وشَرايِعِهِ المَكتوبَةِ‌.⁽¹⁾

در آن، حجّت هاى نورانى خداوند و حرام هاى تعيين شدۀ او، و فضايل فراخوانده اش، و عام هاى فراگير كفايت كنندۀ او، و رخصت هاى ارزانى شده اش، و قوانين و احكام واجب گشته اش، بيان شده اند.

از اين روايات است نقلى از امام رضا عليه السلام كه در آن، قرآن را شامل حلال و حرام و حدود و احكام و هر آنچه بندگان بدان نياز دارند معرفى مى كند.⁽²⁾پس با توجه به اين روايات، فهميده مى شود كه تفصيل حلال و حرام و حدود و احكام و به طور كلى آنچه انسان بدان نيازمند است، در قرآن وجود دارد و به فرمايش امام صادق عليه السلام حتى حكم قضايى مربوط به اختلاف اشخاص.⁽³⁾

3. جامعيت نسبت به ديگر كتب آسمانى

اين گروه، جامعيت قران را در مقايسه با ديگر متون وحيانى دانسته و در توضيح آن آورده اند كه چون ذات خداوند بر قلوب انبيا عليهم السلام تجلى مى كند و اين تجليات به اعتبار اختلاف قلوب آنها متفاوت اند، و با توجه به اين كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله خاتم پيامبران و مظهر تجلى اسم اللّه اعظم است، پيامبر اسلام، جامع كمالات پيامبران، و كتاب او نيز جامع كتب وحيانى است.⁽⁴⁾

آيات و رواياتى كه بر مُهَيْمِن (مسلّط و مُشْرف) بودن قرآن اشاره دارند، مؤيد اين مطلب اند كه از آن جمله است:

«وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَ مُهَيْمِناً عَلَيْهِ‌. ⁽¹⁾

و اين كتاب را به سوى تو به حق فرو فرستاديم، در حالى كه كتاب هاى آسمانى پيشين را تصديق مى كند و نسبت به آن مسلط و نگهبان است».

در روايتى از رسول اكرم صلى الله عليه و آله آمده است:

اُعطيتُ السُّوَرَ الطِّوالَ مَكانَ التَّوراةِ‌، واُعطيتُ المِئينَ مَكانَ الإِنجيلِ‌، واُعطيتُ المَثانِيَ مَكانَ الزَّبورِ، وفُضِّلتُ بِالمُفَصَّلِ‌؛ ثَمانٌ وسِتّونَ سورَةً‌، وهُوَ مُهَيمِنٌ عَلى سائِرِ الكُتُبِ‌، وَالتَّوراةِ لِموسى وَالإِنجيلِ لِعيسى وَالزَّبورِ لِداوودَ.⁽²⁾

سوره هاى بلند، به جاى تورات به من داده شده است، صدتايى ها، به جاى انجيل، و دوگان ها به جاى زبور. سوره هاى تفصيلى [و كوتاه] نيز - كه شصت و هشت سوره است -، افزون، به من داده شده است. اين قرآن، حاكم بر ديگر كتاب ها [ى آسمانى] است. تورات، از آنِ موسى است و انجيل، از آنِ عيسى است و زبور، از آنِ داوود.

در روايت ديگرى آمده است:

واُعطيتُ جَوامِعَ الكَلِمِ‌.⁽³⁾

خدا به من كلمات جامع داده است.

ابن عربى، در شرح اين روايت آورده است كه همۀ حقايق و معارف به پيامبر صلى الله عليه و آله داده شده است و به همين دليل، قرآن تمام معانى كتب انبياى سابق را جمع كرده است.⁽⁴⁾امام خمينى مراد از جوامع الكلم را وجود تمام منازل، از اسفل ملكى تا اعلى مراتب روحانيت و ملكوت، در قرآن دانسته و در ادامه آورده است كه با توجه به اين كه افراد در مدارك و معارف، مختلف و متفاوت اند قرآن به طورى نازل شده كه هر6.

كس به حسب كمال و ضعف ادراك و معارف و به حسب درجه اى كه از علم دارد از آن استفاده مى كند.⁽¹⁾

نتيجه

با نگاهى گسترده به مجموع آيات و روايات مى توان گفت كه جامعيت قرآن، نسبت به همۀ معارف مورد نياز براى هدايت بشر (اعم از: احكام، عقايد، تاريخ، و هر آنچه در اين خصوص، مؤثر باشد)، پذيرفتنى است؛ امّا جامعيت مطلق قرآن، از ظواهر الفاظ قرآن قابل استنباط نيست؛ زيرا مطالبى مانند: فرمول هاى رياضى، فيزيك و شيمى، در مدلول لفظى آيات قرآن نيستند. با اين حال، با فرض صحّت رواياتى كه قرآن را مشتمل بر علم همۀ موجودات «عِلمُ ما كانَ و ما يَكُونُ و ما هُوَ كائِنٌ إلى يَومِ القِيامَةِ‌» دانسته اند، بايد اذعان كرد كه در اين صورت، دلالت قرآن بر همۀ علوم، از طريق دلالت لفظى نخواهد بود؛ بلكه با اشاراتى است كه اسرار و زواياى پنهان را كشف مى كند و فهم متعارف مخاطبان، از آن محروم است.⁽²⁾بنا بر اين، جامعيت مطلق قرآن، در خصوص پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيت عليهم السلام كه به بطون قرآن دسترسى دارند، پذيرفتنى است.

الفصل السابع:

المجابهة مع القرآن

المُجابَهَةُ مَعَ القُرآنِ‌

7/ 1

الافتِراءاتُ‌

أ - افتِراءُ السِّحرِ

الكتاب

«وَ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمّا جاءَهُمْ إِنْ هذا إِلاّ سِحْرٌ مُبِينٌ‌».⁽¹⁾

«وَ إِنْ يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَ يَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ».⁽²⁾

«وَ إِذْ قالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ يا بَنِي إِسْرائِيلَ إِنِّي رَسُولُ اللّهِ إِلَيْكُمْ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ فَلَمّا جاءَهُمْ بِالْبَيِّناتِ قالُوا هذا سِحْرٌ مُبِينٌ‌».⁽³⁾

«فَقالَ إِنْ هذا إِلاّ سِحْرٌ يُؤْثَرُ».⁽⁴⁾

الحديث

346 دلائل النبوّة لأبي نعيم عن سعيد بن جبير: إنَّ الوَليدَ بنَ المُغيرَةِ اجتَمَعَ إلَيهِ نَفَرٌ مِن4.

فصل هفتم: رويارويى با قرآن

1/7 نسبت هاى ناروا به قرآن

الف - جادو

قرآن

«و كسانى كه به حق - چون به سويشان آمد - كافر شدند، مى گويند: اين، جز سِحْرى آشكار نيست».

«و هر گاه نشانه اى ببينند، روى مى گردانند و مى گويند: سِحرى دائم است».

«و هنگامى را [ياد كن] كه عيسى پسر مريم گفت: «اى فرزندان اسرائيل! من، فرستادۀ خدا به سوى شما هستم. تورات را كه پيش از من بوده، تصديق مى كنم و به فرستاده اى كه پس از من مى آيد و نام او احمد است، بشارتگرم». پس وقتى براى آنان، دلايل روشن آورد، گفتند:

اين، سِحرى آشكار است».

«پس گفت: اين [قرآن]، جز جادويى كه [به برخى] آموخته اند، چيزى نيست».

حديث

346 دلائل النبوّة، ابو نعيم - به نقل از سعيد بن جُبَير -: گروهى از قريش، نزديك موسم

قُرَيشٍ‌، وكانَ ذا سِنٍّ فيهِم، وقَد حَضَرَ المَوسِمُ‌، فَقالَ لَهُم: يا مَعشَرَ قُرَيشٍ‌، إنَّهُ قَد حَضَرَ المَوسِمُ‌، وإنَّ وُفودَ العَرَبِ سَتَقدِمُ عَلَيكُم فيهِ‌، وقَد سَمِعوا بِأَمرِ صاحِبِكُم هذا، فَأَجمِعوا فيهِ رَأياً واحِداً ولا تَختَلِفوا؛ فَيُكَذِّبَ بَعضُكُم بَعضاً، ويَرُدَّ قَولُكُم بَعضُهُ بَعضاً.

قالوا: فَأَنتَ يا أبا عَبدِ شَمسٍ فَقُل، وأقِم لَنا رَأياً نَقُل بِهِ‌.

فَقالَ‌: بَل أنتُم فَقولوا وأسمَعُ‌.

قالوا: نَقولُ إنَّهُ كاهِنٌ‌.

قالَ‌: ما هُوَ بِكاهِنٍ‌، لَقَد رَأَينَا الكُهّانَ فَما هُوَ بِزَمزَمَةِ الكاهِنِ ولا سَجعِهِ‌.

قالوا: فَنَقولُ إنَّهُ لَمَجنونٌ‌.

قالَ‌: ما هُوَ بِمَجنونٍ‌، لَقَد رَأَينَا الجُنونَ وعَرَفناهُ فَما هُوَ بِخَنْقِهِ ولا تَخالُجِهِ ولا وَسوَسَتِهِ‌.

قالوا: فَنَقولُ إنَّهُ شاعِرٌ.

قالَ‌: ما هُوَ بِشاعِرٍ، لَقَد عَرَفنَا الشِّعرَ كُلَّهُ‌؛ رَجَزَهُ وهَزَجَهُ وقُريضَهُ ومَقبوضَهُ ومَبسوطَهُ فَما هُوَ بِالشّاعِرِ.

قالوا: فَنَقولُ ساحِرٌ.

قالَ‌: ما هُوَ بِساحِرٍ، لَقَد رَأَينَا السُّحّارَ وسِحرَهُم فَما هُوَ بِنَفْثِهِم ولا عَقْدِهِم.

قالوا: فَما تَقولُ يا أبا عَبدِ شَمسٍ؟

قالَ‌: وَاللّهِ إنَّ لِقَولِهِ لَحَلاوَةً‌، وإنَّ أصلَهُ لَمُغدِقٌ‌، وإنَّ فَرْعَهُ لَجَناةٌ‌، وما أنتُم بِقائِلينَ مِن هذا شَيئاً إلّاعُرِفَ أنَّهُ باطِلٌ‌، وإنَّ أقرَبَ القَولِ فيهِ لَأَن تَقولوا: ساحِرٌ، يُفَرِّقُ بَينَ‌

حج نزد وليد بن مُغَيره - كه ريش سفيد آنها بود -، گِرد آمدند. وليد به آنها گفت: اى گروه قريش! موسم حج، فرا رسيده است و گروه هاى عرب، به زودى در اين جا بر شما وارد خواهند شد. قطعاً آنان، آوازۀ اين همشهرى شما (محمّد صلى الله عليه و آله) را شنيده اند.

پس بياييد در بارۀ او بر يك نظر، هم داستان شويد و از اختلاف نظر بپرهيزيد؛ زيرا در اين صورت، سخنان شما متناقض خواهد شد و يكى، ديگرى را رد خواهد كرد.

قريشيان گفتند: تو، خود بگو - اى ابو عبد شمس - و يك نظر را ابراز كن تا همۀ ما، همان را بگوييم.

وليد گفت: نه. شما بگوييد و من مى شنوم.

گفتند: مى گوييم كه او كاهن (پيشگو) است.

وليد گفت: او كاهن نيست. ما كاهنان را ديده ايم. گفته هاى او از نوع زمزمه و سجعگويىِ كاهنان نيست.

گفتند: پس مى گوييم كه او ديوانه است.

وليد گفت: او ديوانه هم نيست. ما ديوانگى را ديده ايم و با آن آشناييم. او مانند ديوانگان، دچار خفگى و تشنّج و واگويه كردن نمى شود.

گفتند: مى گوييم كه او شاعر است.

وليد گفت: او شاعر هم نيست. ما تمام انواع شعر، از رَجَز و هَزَج و قُرَيضه و مَقبوضه و مَبسوطه را مى شناسيم. بنا بر اين، او شاعر نيست.

گفتند: مى گوييم كه جادوگر است.

وليد گفت: او جادوگر هم نيست. ما جادوگران و جادوى آنها را ديده ايم. او نه مانند جادوگران مى دَمَد و نه گِرِه مى زند.

گفتند: خودت چه مى گويى، اى ابو عبد شمس‌؟

وليد گفت: به خدا سوگند كه سخن او، حلاوتى دارد. ريشۀ آن، خوش گوار است و شاخه اش، پُرميوه. شما هر يك از اين سخنان را در بارۀ او بگوييد، [دروغ

المَرءِ وأبيهِ‌، وبَينَ المَرءِ و أخيهِ‌، وبَينَ المَرءِ و زَوجِهِ‌، وبَينَ المَرءِ وعَشيرَتِهِ‌.

فَتَفَرَّقوا عَنهُ بِذلِكَ‌.⁽¹⁾

347 المستدرك على الصحيحين عن ابن عبّاس: إنَّ الوَليدَ بنَ المُغيرَةِ جاءَ إلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله، فَقَرَأَ عَلَيهِ القُرآنَ فَكَأَنَّهُ رَقَّ لَهُ‌، فَبَلَغَ ذلِكَ أبا جَهلٍ‌، فَأَتاهُ فَقالَ‌:

يا عَمِّ إنَّ قَومَكَ يَرَونَ أن يَجمَعوا لَكَ مالاً، قالَ‌: لِمَ؟ قالَ‌: لِيُعطوكَهُ فَإِنَّكَ أتَيتَ مُحَمَّداً لِتَعَرَّضَ لِما قِبَلَهُ‌، قالَ‌: قَد عَلِمَت قُرَيشٌ أنّي مِن أكثَرِها مالاً.

قالَ‌: فَقُل فيهِ قَولاً يَبلُغ قَومَكَ أنَّكَ مُنكِرٌ لَهُ أو أنَّكَ كارِهٌ لَهُ‌.

قالَ‌: وماذا أقولُ‌، فَوَاللّهِ ما فيكُم رَجُلٌ أعلَمُ بِالأَشعارِ مِنّي، ولا أعلَمُ بِرَجَزٍ ولا بِقَصيدَةٍ مِنّي، ولا بِأَشعارِ الجِنِّ‌، وَاللّهِ ما يُشبِهُ الَّذي يَقولُ شَيئاً مِن هذا، ووَاللّهِ إنَّ لِقَولِهِ الَّذي يَقولُ حَلاوَةً‌، وإنَّ عَلَيهِ لَطَلاوَةً‌، وإنَّهُ لَمُثمِرٌ أعلاهُ مُغدِقٌ أسفَلُهُ‌، وإنَّهُ لَيَعلو وما يُعلى‌، وإنَّهُ لَيَحطِمُ فاتِحَتَهُ‌.⁽²⁾

قالَ‌: لا يَرضى عَنكَ قَومُكَ حَتّى تَقولَ فيهِ‌. قالَ‌: فَدَعني حَتّى افَكِّرَ.

فَلَمّا فَكَّرَ قالَ‌: هذا سِحرٌ يُؤثَرُ يَأثِرُهُ عَن غَيرِهِ‌، فَنَزَلَت: «ذَرْنِي وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً»⁽³⁾.⁽⁴⁾

ب - افتِراءُ الجُنونِ‌

الكتاب

«وَ قالُوا يا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ‌».⁽⁵⁾6.

بودن و] نادرستى آن، معلوم مى شود. نزديك ترين سخن در بارۀ او، اين است كه بگوييد، جادوگر است و ميان انسان و پدرش و برادرش و همسرش و عشيره اش، جدايى مى افكنَد.

پس آن عدّه، [هم داستان] بر اين امر، از وليد جدا شدند.

347 المستدرك على الصحيحين - به نقل از ابن عبّاس -: وليد بن مُغَيره، نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد.

پيامبر صلى الله عليه و آله براى او قرآن خواند و گويا وليد، تحت تأثير آن قرار گرفت. خبر به ابو جهل رسيد. نزد وليد آمد و گفت: عمو جان! قوم تو در نظر دارند كه برايت، پولى جمع كنند.

وليد گفت: چرا؟

ابو جهل گفت: تا آن را به تو بدهند؛ چون تو نزد محمّد رفته اى و تحت تأثيرش قرار گرفته اى (/تا از جانب او به نوايى برسى). وليد گفت: قريش مى داند كه من، از همۀ آنها ثروتمندترم. ابو جهل گفت: پس در بارۀ او سخنى بگو تا به قومت بفهمانَد كه تو منكر او هستى يا وى را خوش نمى دارى.

وليد گفت: چه بگويم‌؟ به خدا سوگند كه در ميان شما، هيچ كس به اندازۀ من، شعر نمى شناسد و با رَجَز و قصيده و اشعار جنّيان، آشنا نيست. به خدا سوگند، سخنانى كه او مى گويد، به هيچ كدام از اينها شباهت ندارد. به خدا سوگند كه سخن او، از حلاوت و زيبايى خاصّى برخوردار است. شاخه هايش، پُرميوه است و تنه اش، خوش گوار. او برتر است و چيزى برتر از او نيست، و آغازش را مى شِكَند.⁽¹⁾

ابو جهل گفت: قومت، از تو راضى نمى شوند، مگر آن كه در بارۀ او چيزى بگويى.

وليد گفت: پس اجازه بده تا بينديشم.

چون قدرى انديشيد، گفت: اين، جادويى است آموختنى كه آن را از غير خود، مى آموزد. در اين هنگام، اين آيه نازل شد: «مرا با آن كه [او را] تنها آفريدم، وا گذار».

ب - جنون

قرآن

«و گفتند: اى كسى كه قرآن بر او نازل شده است! به يقين، تو مجنونى».

«وَ يَقُولُونَ أَ إِنّا لَتارِكُوا آلِهَتِنا لِشاعِرٍ مَجْنُونٍ‌».⁽¹⁾

«ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَ قالُوا مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ‌».⁽²⁾

«وَ يَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ‌».⁽³⁾

«كَذلِكَ ما أَتَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلاّ قالُوا ساحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ‌».⁽⁴⁾

«قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلّهِ مَثْنى وَ فُرادى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا ما بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاّ نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَدِيدٍ».⁽⁵⁾

الحديث

348 تفسير القمّي: عَن أبِي المُهاجِرِ عَن أبي جَعفَرٍ [الباقر] - في قوله تعالى -: «ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَ قالُوا مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ‌» قالَ عليه السلام: قالوا ذلِكَ لَمّا نَزَلَ الوَحيُ عَلى رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله وأخَذَهُ الغَشيُ‌، فَقالوا: هُوَ مَجنونٌ‌.⁽⁶⁾

349 المعجم الكبير عن ابن عبّاس: أنَّ رَجُلاً مِن أَزدِ شَنوءَةَ يُقالُ لَهُ «ضِمامٌ‌»⁽⁷⁾كانَ بِاليَمَنِ‌، وَكانَ يُعالِجُ مِن الأَرواحِ‌، فَقَدِمَ مَكَّةَ فَسَمِعَهُم يَقولونَ لِمُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله: ساحِرٌ وكاهِنٌ مَجنونٌ‌. فَقالَ‌: لو أَتَيتُ هَذَا الرَّجُلَ لَعَلَّ اللّهَ يَشفيهِ عَلى يَدي وإنّي اعالِجُ مِن هذِه الأَرواحِ‌.

فَلَقِيهُ فَقالَ‌: يا مُحَمَّدُ إنَّ اللّهَ عَزّ وَجلَّ يَشفي عَلى يَدي، وإنّي اعالِجُ مِن هذِهِ الأَرواح.».

«و مى گفتند: آيا ما براى شاعرى مجنون، دست از خدايانمان برداريم‌؟!».

«پس، از او روى برتافتند و گفتند: تعليم يافته اى مجنون است».

«و مى گفتند: او واقعاً مجنونى است».

«بدين سان، بر كسانى كه پيش از آنها بودند، هيچ پيامبرى نيامد، جز اين كه گفتند: ساحر يا مجنونى است».

«بگو: من، فقط به شما يك اندرز مى دهم كه: دو به دو و به تنهايى، براى خدا به پا خيزيد.

سپس بينديشيد كه رفيق شما، هيچ گونه جنّ زدگى ندارد. او براى شما از عذاب سختى كه در پيش است، جز هشدار دهنده اى نيست».

حديث

348 تفسير القمّى - به نقل از ابو مهاجر -: امام باقر عليه السلام - در بارۀ آيۀ «پس، از او روى برتافتند و گفتند: تعليم يافته اى ديوانه است» فرمود: اين را زمانى مى گفتند كه بر پيامبر خدا صلى الله عليه و آله وحى نازل شد و به ايشان حالت غش دست داد. آنها گفتند: او مجنون است».

349 المعجم الكبير - به نقل از ابن عبّاس -: مردى از قبيله ازد، به نام «ضمام» كه ساكن يمن بود و جن زدگان را درمان مى كرد، به مكّه آمد و از اهالى مكّه شنيد كه به محمّد نسبت ساحرى، پيشگويى و ديوانگى مى دهند. ضمام گفت: اگر او را ببينم شايد خداوند وى رابه دست من شفا دهد؛ چرا كه من جن زدگان را درمان مى كنم.

سرانجام پيامبر را ديد و گفت: اى محمّد! خداوند عزيز و جليل، به دست من شفا مى دهد و من جن زدگان را درمان مى كنم.

فَقالَ صلى الله عليه و آله: الحَمدُ للّهِِ نَحمَدُهُ وَنَستعينُهُ‌، مَن يَهدِ اللّهُ فَلا مُضِلَّ لَهُ‌، وَ مَن يُضلِل فَلا هادِيَ لَهُ‌، وأشهَدُ أن لا إلهَ إلّااللّهُ‌، وأشهَدُ أنَّ مُحَمَّداً عَبدُهُ وَرَسُولُهُ‌.

فَقالَ‌: أعِد عَلَيَّ‌، فَأعادَ عَلَيهِ ثَلاثَ مَرّاتٍ‌. فَقالَ‌: لَقَد سَمِعتُ قَولَ الكَهَنَةِ وَ قَولَ السَّحَرَةِ وَ الشُّعَراء، فَما سَمِعتُ مِثلَ هؤُلاءِ الكَلِماتِ‌، ولَقَد بَلَغَ‌⁽¹⁾قاموسَ البَحرِ!⁽²⁾مُدَّ يَدَكَ ابايِعكَ عَلَى الإسلامِ‌، فَمَدَّ يَدَهُ فَبايَعَهُ عَلَى الإسلامِ‌. وَ عَلى قَومي! فَبايَعَهُ عَلى قَومِهِ‌.⁽³⁾

ج - افتِراءُ الكِهانَةِ‌

«فَذَكِّرْ فَما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِكاهِنٍ وَ لا مَجْنُونٍ‌».⁽⁴⁾

«وَ لا بِقَوْلِ كاهِنٍ قَلِيلاً ما تَذَكَّرُونَ‌».⁽⁵⁾

راجع: ص 100 (افتراء السحر).

د - افتِراءُ الشِّعرِ

الكتاب

«بَلْ قالُوا أَضْغاثُ أَحْلامٍ بَلِ افْتَراهُ بَلْ هُوَ شاعِرٌ فَلْيَأْتِنا بِآيَةٍ كَما أُرْسِلَ الْأَوَّلُونَ‌».⁽⁶⁾

«وَ يَقُولُونَ أَ إِنّا لَتارِكُوا آلِهَتِنا لِشاعِرٍ مَجْنُونٍ‌».⁽⁷⁾6.

پيامبر فرمود: سپاس از آن خداوند است. او را مى ستاييم و از او درخواست كمك مى كنيم. كسى را كه خدا هدايت كند، هيچ گم راه كننده اى نخواهد داشت و آن كه خدا گم راهش گرداند، هيچ هدايت گرى برايش نخواهد بود. گواهى مى دهم كه معبودى جز خدا نيست. گواهى مى دهم كه محّمد، بنده و فرستاده اوست.

ضمام گفت: اين جملات را برايم تكرار كن. پيامبر برايش سه بار تكرار كرد.

ضمام گفت: من گفته هاى پيشگويان، ساحران و شاعران را شنيده ام، امّا مانند اين سخنان را نشنيده ام. اينها به ژرفايى دريايند. دستت را بده تا از جانب خودم و از جانب قومم، با تو بر اسلام بيعت كنم. پيامبر دستش را به سوى او دراز كرد و او اسلام آورد و براى اسلام آوردن قومش نيز دست بيعت داد.

ج - كِهانت

*ج - كِهانت⁽¹⁾

«پس اندرز ده كه تو به لطف پروردگارت، نه كاهنى و نه ديوانه».

«و نه گفتار كاهنى [كه] كمتر، [از آن] پند مى گيريد».

ر. ك: ص 101 (جادو).

د - شاعرى

قرآن

«بلكه گفتند: «خواب هاى شوريده است؛ [نه،] بلكه آن را بر بافته؛ بلكه او شاعر است. پس همان گونه كه براى پيشينيان هم عرضه شد، بايد براى ما نشانه اى بياورد».

«و مى گفتند: آيا ما براى شاعرى مجنون، دست از خدايانمان برداريم‌؟!».

«أَمْ يَقُولُونَ شاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ‌».⁽¹⁾

«وَ ما هُوَ بِقَوْلِ شاعِرٍ قَلِيلاً ما تُؤْمِنُونَ‌».⁽²⁾

راجع: ص 100 (افتراء السحر).

الحديث

350 البرهان في تفسير القرآن عن عمر بن إبراهيم الأوسي: رُويَ عَن أميرِ المُؤمِنينَ عليه السلام: لَمّا نَزَلَت سورَةُ الشُّعراءِ في آخِرِها آيةُ الإنذارِ «وَ أَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ‌»⁽³⁾أمَرَني رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله وَقالَ‌: يا عَليُّ‌، أطبخُ وَلو كُراعَ شاةٍ‌، وَلَو صاعاً مِن طَعامٍ‌، وَقَعباً مِن لَبَنٍ‌، واعمِد إلى قُريشِ‌. قالَ‌: فَدَعَوتَهُم، وَاجتَمعوا أربَعينَ بَطَلاً بِزيادةٍ‌....

فَقالَ صلى الله عليه و آله: «بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ حم * تَنْزِيلٌ مِنَ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ * كِتابٌ فُصِّلَتْ آياتُهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا»⁽⁴⁾إلى آخر الآية. «فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَ ثَمُودَ»⁽⁵⁾فَأمسَكَ عُتبَةُ عَلىَ فيه، وَرَجَعَ فناشَدَهُ بِاللّه أسكُت فَسَكَتَ‌، وَ قامَ وَمَضى فَقامَ مَن كان حاضِراً خَلفَهُ فَلم يَلحَقوهُ‌، فَدَخَلَ وَلُم يَخرُج أبَداً.

فَغَدوهُ قُرَيشٌ‌، فَقالَ أبوجَهلُ‌: قوموا بِنا إليه. فَدَخَلوا وَجَلَسوا. فَقالَ أبو جَهلُ‌: يا عُتبَةُ‌، مُحمّدٌ سَحَرَكَ‌! فَقامَ قائماً عَلى قَدَمَيهِ‌، وَقالَ‌: يا لُكَعَ الرّجالِ‌، واللّه لَو لم تَكُن بِبَيتي لَقَتَلتُكَ شَرّ قَتلَةٍ‌، يا وَيلك! قُلتَ‌: مُحمّدٌ ساحِرٌ كاهنٌ شاعرٌ، سِرنا إليه، سمِعناه تكلّمَ بِكلام مِن ربّ السّماءِ‌، فَحَلَّفتُه وَأَمسَكَ‌، وَ قَد سَمّيتُموه الصّادقَ الأمينَ‌، هَل رأيتُم منه كَذبةً؟ وَلكنّي لَو تَركتُه يُتمّمُ ما قَرأَ لحَلّ بِكُم العَذابَ والذَّهابِ‌.⁽⁶⁾2.

«يا مى گويند: شاعرى است كه انتظار مرگش را مى بريم [و چشم به راهِ بَدِ زمانه بر اوييم]».

«و آن، گفتار شاعرى نيست، چه اندك ايمان مى آوريد».

ر. ك: ص 101 (جادو).

حديث

350 البرهان فى تفسير القرآن - به نقل از عمر بن ابراهيم اوسى -: از امير المؤمنين عليه السلام روايت شده كه وقتى سورۀ شعرا نازل شد و در آخر آن آيۀ انذار، يعنى آيۀ «وَ أَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ‌» فرود آمد، رسول خد صلى الله عليه و آله به من دستور داد كه: اى على! غذايى تهيه كن هر چند يك پاچۀ گوسفند و در حد يك پيمانه و يك ظرف شير باشد، و راهى قريش شو و آنها را دعوت كن. من هم آنها را دعوت كردم، و چهل و چند تن گرد آمدند... آن گاه رسول خدا صلى الله عليه و آله به سخن پرداخت و گفت: «به نام خداوند مهربان مهر ورز. حم. نازل شده اى از سوى خداوند مهربان مهرورز است. كتابى كه آيه هاى آن تفصيل داده شده است، قرآن عربى» تا پايان آيه. «اگر روى برتافتند بگو: من بيمتان مى دهم به آذرخشى مانند آذرخش قوم عاد و ثمود» عُتبه [بلند شد و] دست بر دهان پيامبر گذاشت و گفت: تو را به خداوند سوگند مى دهم كه خاموش باش. پيامبر خامش شد و بعد برخاست و رفت. همۀ آنان كه در آن جلسه پشت سر او بودند، برخاستند، ولى دنبال او نرفتند.

او به خانه اش رفت و بيرون نيامد. فرداى آن روز، ابو جهل به قريش گفت:

برخيزيد تا پيش عُتبه برويم. آنها پيش عتبه رفتند و وارد بر او شدند و در نزد او نشستند. ابو جهل گفت: اى عتبه، محمد تو را جادو كرد. عتبه به پا خاست و گفت اى فرومايه ترين مردان! به خداوند سوگند كه اگر در خانه ام نبودى، تو را به بدترين شكل مى كشتم. واى بر تو! گفتى: محمد جادوگر، كاهن و شاعر است. رفتيم پيش او و شنيديم كه از سوى پروردگار آسمان پيامى داشت، من به او سوگند دادم كه ادامه ندهد و خاموش باشد، و او هم ساكت شد. شما او را راستگوى امانتدار معرفى كرديد. آيا از او دروغى ديده ايد؟ من اگر او را رها كرده بودم و آنچه در حال خواندن بود تمام مى نمود، عذاب و نابودى را برايتان روا مى كرد.

ه‍ - افتِراءُ الأَساطيرِ

الكتاب

«وَ مِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ وَ جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَ فِي آذانِهِمْ وَقْراً وَ إِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لا يُؤْمِنُوا بِها حَتّى إِذا جاؤُكَ يُجادِلُونَكَ يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هذا إِلاّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ‌».⁽¹⁾

«وَ إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا قالُوا قَدْ سَمِعْنا لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هذا إِنْ هذا إِلاّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ‌».⁽²⁾

«إِذا تُتْلى عَلَيْهِ آياتُنا قالَ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ‌».⁽³⁾

«وَ إِذا قِيلَ لَهُمْ ما ذا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ‌».⁽⁴⁾

«وَ قالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ اكْتَتَبَها فَهِيَ تُمْلى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَ أَصِيلاً».⁽⁵⁾

الحديث

351 زاد المسير: قَولُهُ تَعالى‌: «وَ مِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ‌» سَبَبُ نُزولِها: إنَّ نَفَراً مِنَ المُشرِكينَ مِنهُم عُتبَةُ وشَيبَةُ وَالنَّضرُ بنُ الحارِثِ واُمَيَّةُ واُبَيٌّ ابنا خَلَفٍ‌، جَلَسوا إلى رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله وَاستَمَعوا إلَيهِ‌، ثُمَّ قالوا لِلنَّضرِ بنِ الحارِثِ‌: ما يَقولُ مُحَمَّدٌ؟

فَقالَ‌: وَالَّذي جَعَلَها بَنِيَّةً ما أدري ما يَقولُ؟ إلّاأنّي أرى تَحَرُّكَ شَفَتَيهِ‌، وما يَقولُ إلّا أساطيرَ الأَوَّلينَ مِثلَما كُنتُ احَدِّثُكُم عَنِ القُرونِ الماضِيَةِ‌. وكانَ النَّضرُ كَثيرَ الحَديثِ عَنِ القُرونِ الاُولى‌، فَنَزَلَت هذِهِ الآيَةُ‌.⁽⁶⁾

352 مجمع البيان - في بَيانِ شَأنِ نُزولِ قَولِهِتَعالى‌: «وَ مِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ وَ جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَ فِي آذانِهِمْ وَقْراً وَ إِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لا يُؤْمِنُوا بِها حَتّى إِذا جاؤُكَ يُجادِلُونَكَ‌5.

ه‍ - افسانه پردازى

قرآن

«و برخى از آنان، به تو گوش فرا مى دهند؛ ولى ما بر دل هايشان، پرده ها افكنده ايم تا آن را نفهمند، و در گوش هايشان، سنگينى [قرار داده ايم]، و اگر هر معجزه اى را ببينند، به آن ايمان نمى آورند، تا آن جا كه وقتى نزد تو مى آيند و با تو جدال مى كنند، كسانى كه كفر ورزيدند، مى گويند: اين [كتاب]، چيزى جز افسانه هاى پيشينيان نيست».

«و چون آيات ما بر آنان خوانده شود، مى گويند: «به خوبى شنيديم. اگر مى خواستيم، قطعاً ما نيز همانند اين را مى گفتيم. اين، جز افسانه هاى پيشينيان نيست»».

«چون آيات ما بر او خوانده شود، مى گويد: افسانه هاى پيشينيان است».

«و چون به آنان گفته شود: «پروردگارتان، چه چيز نازل كرده است‌؟»، مى گويند: افسانه هاى پيشينيان است».

«و گفتند: افسانه هاى پيشينيان است كه آنها را براى خود، نوشته است و صبح و شام، بر او املا مى شود».

حديث

351 زاد المسير: اين سخن خداى متعال: «و برخى از آنان، به تو گوش فرا مى دهند»، سبب نزولش آن بود كه: گروهى از مشركان، از جمله عُتبه و شَيبه و نَضر بن حارث و اميّه و ابَى (دو پسر خَلَف)، نزديك پيامبر خدا صلى الله عليه و آله نشستند و به او گوش فرا دادند. سپس به نضر بن حارث گفتند: محمّد، چه مى گويد؟

نضر گفت: سوگند به كسى كه اين را خانۀ كعبه قرار داد، نمى دانم چه مى گويد، مگر اين كه تكان خوردن لبانش را مى بينم! او جز افسانه هاى پيشينيان، چيزى نمى گويد، همانند چيزهايى كه من در بارۀ نسل هاى گذشته، برايتان نقل مى كنم.

نضر، از گذشتگان، بسيار مى گفت. در اين هنگام، اين آيه نازل شد.

352 مجمع البيان - در بيان شأن نزول اين سخن خداى متعال: «و برخى از آنان، به تو گوش فرا مى دهند؛ ولى ما بر دل هايشان، پرده هايى افكنده ايم تا آن را نفهمند، و در گوش هايشان، سنگينى

يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هذا إِلاّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ‌» -: قيلَ‌: إنَّ نَفَراً مِن مُشرِكي مَكَّةَ‌، مِنهُم:

النَّضرُ بنُ الحارِثِ‌، وأبو سُفيانَ بنُ حَربٍ‌، وَالوَليدُ بنُ المُغيرَةِ‌، وعُتبَةُ بنُ رَبيعَةَ وأخوهُ شَيبَةُ‌، وغَيرُهُم، جَلَسوا إلى رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله، وهُوَ يَقرَأُ القُرآنَ‌، فَقالوا لِلنَّضرِ: ما يَقولُ مُحَمَّدٌ؟

فَقالَ‌: أساطيرَ الأَوَّلينَ‌، مِثلَ ما كُنتُ احَدِّثُكُم عَنِ القُرُونِ الماضِيَةِ‌. فَأَنزَلَ اللّهُ هذِهِ الآيَةَ‌.⁽¹⁾

353 تفسير الطبري عن ابن عبّاس: كانَ النَّضرُ بنُ الحارِثِ بنِ كَلَدَةَ بنِ عَلقَمَةَ بنِ عَبدِ مَنافِ بنِ عَبدِ الدّارِ بنِ قُصَيٍّ مِن شَياطينِ قُرَيشٍ‌، وكانَ يُؤذي رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله ويَنصِبُ لَهُ العَداوَةَ‌، وكانَ قَد قَدِمَ الحيرَةَ‌، تَعَلَّمَ بِها أحاديثَ مُلوكِ فارِسَ وأحاديثَ رُستُمَ وأسفَندِيارَ.

فَكانَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله إذا جَلَسَ مَجلِساً فَذَكَّرَ بِاللّهِ وحَدَّثَ قَومَهُ ما أصابَ مَن قَبلَهُم مِنَ الاُمَمِ مِن نَقِمَةِ اللّهِ‌، خَلَفَهُ في مَجلِسِهِ إذا قامَ‌.

ثُمَّ يَقولُ‌: أنا وَاللّهِ يا مَعشَرَ قُرَيشٍ أحسَنُ حَديثاً مِنهُ‌، فَهَلُمّوا فَأَنَا احَدِّثُكُم أحسَنَ مِن حَديثِهِ‌، ثُمَّ يُحَدِّثُهُم عَن مُلوكِ فارِسَ ورُستُمَ وأسفَندِيارَ، ثُمَّ يَقولُ‌: ما مُحَمَّدٌ أحسَنُ حَديثاً مِنّي.

قالَ‌: فَأَنزَلَ اللّهُ تَبارَكَ وتَعالى فِي النَّضرِ ثَمانِيَ آياتٍ مِنَ القُرآنِ‌، قَولَهُ‌: «إِذا تُتْلى عَلَيْهِ آياتُنا قالَ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ‌»⁽²⁾وكُلَّ ما ذُكِرَ فيهِ الأَساطيرُ فِي القُرآنِ‌.⁽³⁾ه.

[قرار داده ايم]، و اگر هر معجزه اى را ببينند، به آن ايمان نمى آورند، تا آن جا كه وقتى نزد تو مى آيند و با تو جدال مى كنند، كسانى كه كفر ورزيدند، مى گويند: اين [كتاب]، چيزى جز افسانه هاى پيشينيان نيست» -: مى گويند: جمعى از مشركان مكّه، از جمله نضر بن حارث و ابو سفيان بن حرب و وليد بن مُغَيره و عُتبة بن ربيعه و برادرش شَيبه و ديگران، در كنار پيامبر خدا صلى الله عليه و آله - كه مشغول خواندن قرآن بود - نشستند. سپس به نضر گفتند: محمّد، چه مى گويد؟

نضر گفت: افسانه هاى پيشينيان را [مى گويد]، مانند همان افسانه هايى كه من در بارۀ گذشتگان، برايتان حكايت مى كنم.

پس خداوند، اين آيه را فرو فرستاد.

353 تفسير الطبرى - به نقل از ابن عبّاس -: نضر بن حارث بن كَلَدة بن عَلقَمة بن عبد مناف بن عبد الدار بن قُصَى، از شيطان هاى قريش بود. او به پيامبر خدا صلى الله عليه و آله آزار و اذيّت مى رسانْد و با ايشان، آشكارا دشمنى مى نمود. وى به حيره رفته و در آن جا، تاريخ پادشاهان ايران و داستان هاى رستم و اسفنديار را آموخته بود.

بنا بر اين، هر گاه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله در جايى مى نشست و از خدا ياد مى كرد و در بارۀ عذاب هايى كه خداوند بر سر امّت هاى پيشين آورده بود، براى قومش مى گفت، چون بر مى خاست و مى رفت، نضر به جاى او مى نشست و مى گفت: اى قريش! به خدا سوگند كه من، داستان هايى خوش تر از داستان هاى او برايتان مى گويم. پس بياييد كه من، سخنانى نيكوتر از سخنان او براى شما مى گويم.

آن گاه، از پادشاهان ايران و رستم و اسفنديار، براى آنها حكايت مى كرد. سپس مى گفت: داستان هاى محمّد، خوش تر از داستان هاى من نيست.

بدين سبب، خداوند - تبارك و تعالى -، هشت آيه از قرآن را در بارۀ نضر، فرو فرستاد. آيۀ: «چون آيات ما بر او خوانده شود، مى گويد: افسانه هاى پيشينيان است» و تمام آياتى كه در آنها تعبير «افسانه ها» آمده است.

و - افتِراءُ تَعليمِ الآخَرينِ‌

الكتاب

«ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَ قالُوا مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ‌».⁽¹⁾

«وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَ هذا لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ‌».⁽²⁾

«وَ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذا إِلاّ إِفْكٌ افْتَراهُ وَ أَعانَهُ عَلَيْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ فَقَدْ جاؤُ ظُلْماً وَ زُوراً * وَ قالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ اكْتَتَبَها فَهِيَ تُمْلى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَ أَصِيلاً».⁽³⁾

الحديث

354 تفسير القمّي: قَولُهُ تَعالى‌: «وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ‌» وهُوَ لِسانُ أبي فُكَيهَةَ مَولَى ابنِ الحَضرَمِيِّ‌، كانَ أعجَمِيَّ اللِّسانِ‌، وكانَ قَدِ اتَّبَعَ نَبِيَّ اللّهِ وآمَنَ بِهِ‌، وكانَ مِن أهلِ الكِتابِ‌.

فَقالَت قُرَيشٌ‌: هذا وَاللّهِ يُعَلِّمُ مُحَمَّداً بِلِسانِهِ‌. يَقولُ اللّهُ‌: «وَ هذا لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ‌».⁽⁴⁾

3(5⁽⁵⁾. الإمام الباقر عليه السلام - في قَولِهِ تَعالى‌: «إِفْكٌ افْتَراهُ‌» -: الإِفكُ‌؛ الكَذِبُ «وَ أَعانَهُ عَلَيْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ‌» يَعنونَ‌: أبا فُكَيهَةَ وحِبراً وعَدّاساً وعابِساً مَولى حُوَيطِبٍ‌، وقَولُهُ‌: «أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ اكْتَتَبَها» فَهُوَ قَولُ النَّضرِ بنِ الحارِثِ بنِ عَلقَمَةَ بنِ كَلَدَةَ‌، قالَ‌: أساطيرُ الأَوَّلينَ اكتَتَبَها مُحَمَّدٌ «فَهِيَ تُمْلى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَ أَصِيلاً».(5)9.

و - آموختن از ديگران

قرآن

«پس، از او روى برتافتند و گفتند: تعليم يافته اى ديوانه است».

«و نيك مى دانيم كه آنان مى گويند: «جز اين نيست كه بشرى به او مى آموزد». [نه! چنين نيست؛ زيرا] زبان كسى كه [اين] نسبت را به او مى دهند، غير عربى است و اين [قرآن]، به زبان عربىِ روشن است».

«و كسانى كه كفر ورزيدند، گفتند: «اين [كتاب]، جز دروغى كه آن را بر بافته، [چيزى] نيست، و گروهى ديگر، او را بر آن، يارى كرده اند» و قطعاً [با چنين نسبتى] ظلم و بهتانى به پيش آوردند و گفتند: «افسانه هاى پيشينيان است كه آنها را براى خود، نوشته است و صبح و شام، بر او املا مى شود»».

حديث

354 تفسير القمّى: اين سخن خداى متعال: «و نيك مى دانيم كه آنان مى گويند: «جز اين نيست كه بشرى به او مى آموزد». [نه. چنين نيست؛ زيرا] زبان كسى كه [اين] نسبت را به او مى دهند، غير عربى است». مقصود، ابو فُكَيهه، وابستۀ ابن حَضرَمى، است كه زبانش غير عربى بود.

او از اهل كتاب بود و به پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ايمان آورد و از ايشان، پيروى مى كرد.

از اين رو، قريش گفتند: به خدا سوگند كه او با زبان خودش، به محمّد، تعليم مى دهد. خداوند مى فرمايد: «در حالى كه اين [قرآن] به زبان عربىِ روشن است».

«و گروهى ديگر، او را بر آن، يارى كرده اند»، مقصود، ابو فُكَيهه و حِبر و عَدّاس و عابِس (وابستۀ حُوَيطِب) است و سخن او: «افسانه هاى پيشينيان است كه براى خود، نوشته است»، بيان سخن نضر بن حارث بن عَلقَمة بن كَلَده است. او بود كه گفت: افسانه هاى پيشنيان است كه محمّد، آنها را نوشته است «و هر صبح و شام، بر او املا مى شود».

فَحَكى اللّهُ قَولَهُم ورَدَّ عَلَيهِم، فَقالَ‌: «وَ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذا إِلاّ إِفْكٌ افْتَراهُ‌» إلى قَولِهِ‌: «بُكْرَةً وَ أَصِيلاً»⁽²⁾فَرَدَّ اللّهُ عَلَيهِم وقالَ‌: «أَقُلْ‌» لَهُم يا مُحَمَّدُ «أَنْزَلَهُ الَّذِي يَعْلَمُ السِّرَّ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ كانَ غَفُوراً رَحِيماً»⁽³⁾.⁽⁴⁾

7/ 2

المُؤامَراتُ‌

أ - المَنعُ مِنِ استِماعِ القُرآنِ‌

الكتاب

«وَ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَ الْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ‌».⁽⁵⁾

«أَلا إِنَّهُمْ يَثْنُونَ صُدُورَهُمْ لِيَسْتَخْفُوا مِنْهُ أَلا حِينَ يَسْتَغْشُونَ ثِيابَهُمْ يَعْلَمُ ما يُسِرُّونَ وَ ما يُعْلِنُونَ‌».⁽⁶⁾

الحديث

357 إعلام الورى عن عليّ بن إبراهيم: قَدِمَ أسعَدُ بنُ زُرارَةَ وذَكوانُ بنُ عَبدِ قَيسٍ في مَوسِمٍ‌5.

356 تفسير القمّى: سپس خداوند عز و جل نقل قول كرد و فرمود: «و كسانى كه كافر شدند، گفتند: اين نيست»، يعنى قرآن نيست، «مگر دروغى كه آن را بر بافتند و گروهى ديگر، به او بر آن، يارى كرده اند». آنها گفتند: اين چيزى كه محمّد مى خوانَد و ما را از آن، خبر مى دهد، در واقع، آن را از يهود مى آموزد و از قول دانشمندان نصارا مى نويسد. آن را از مردى به نام ابن قُبَيطه [آموخته و] مى نويسد و هر صبح و شام، از سخنان او نقل مى كند.

پس خداوند، سخن آنها را [در دو آيه] نقل و آن را رد مى كند و مى فرمايد: «و كسانى كه كفر ورزيدند، گفتند: اين [كتاب]، جز دروغى كه آن را بر بافته، [چيزى] نيست» تا [آخر آيۀ بعد:] «هر صبح و شام»، و در ردّ اين سخن آنان مى فرمايد: «بگو» به آنان - اى محمّد - كه: «آن را كسى نازل ساخته است كه رازِ نهان ها را در آسمان ها و زمين مى داند، و هموست كه همواره، آمرزندۀ مهربان است».

2/7 توطئه ها

الف - نهى از گوش دادن به قرآن

قرآن

«و كسانى كه كافر شدند، گفتند: «به اين قرآن، گوش مدهيد و سخن لغو در آن بيندازيد. شايد پيروز شويد»».

«آگاه باشيد كه آنان، دل مى گردانند [و مى كوشند] تا [راز خود را] از او نهفته بدارند. آگاه باشيد آن گاه كه آنان، جامه هايشان را بر سر مى كشند، [خدا] آنچه را نهفته و آنچه را آشكار مى دارند، مى داند».

حديث

357 إعلام الورى - به نقل از على بن ابراهيم -: اسعد بن زُراره و ذَكوان بن عبد قيس - كه هر

مِن مَواسِمِ العَرَبِ وهُما مِنَ الخَزرَجِ‌، وكانَ بَينَ الأَوسِ وَالخَزرَجِ حَربٌ قَد [بَغَوا⁽¹⁾] فيها دَهراً طَويلاً، وكانوا لا يَضَعونَ السِّلاحَ لا بِاللَّيلِ ولا بِالنَّهارِ، وكانَ آخِرُ حَربٍ بَينَهُم يَومَ بُعاثٍ‌، وكانَت لِلأَوسِ عَلَى الخَزرَجِ‌، فَخَرَجَ أسعَدُ بنُ زُرارَةَ وذَكوانُ إلى مَكَّةَ في عُمرَةِ رَجَبٍ يَسأَلونَ الحِلفَ عَلَى الأَوسِ‌، وكانَ أسعَدُ بنُ زُرارَةَ صَديقاً لِعُتبَةَ بنِ رَبيعَةَ‌، فَنَزَلَ عَلَيهِ فَقالَ لَهُ‌: إنَّهُ كانَ بَينَنا وبَينَ قَومِنا حَربٌ وقَد جِئناكَ نَطلُبُ الحِلفَ عَلَيهِم، فَقالَ لَهُ عُتبَةُ‌: بَعُدَت دارُنا مِن دارِكُم ولَنا شُغلٌ لا نَتَفَرَّغُ لِشَيءٍ‌، قالَ‌:

وما شُغلُكُم وأنتُم في حَرَمِكُم وأمنِكُم‌؟

قالَ لَهُ عُتبَةُ‌: خَرَجَ فينا رَجُلٌ يَدَّعي أنَّهُ رَسولُ اللّهِ‌، سَفَّهَ أحلامَنا، وسَبَّ آلِهَتَنا، وأفسَدَ شُبّانَنا، وفَرَّقَ جَماعَتَنا.

فَقالَ لَهُ أسعَدُ: مَن هُوَ مِنكُم‌؟ قالَ‌: ابنُ عَبدِ اللّهِ بنِ عَبدِ المُطَّلِبِ‌، مِن أوسَطِنا شَرَفاً وأعظَمِنا بَيتاً.

وكانَ أسعَدُ وذَكوانُ وجَميعُ الأَوسِ وَالخَزرَجِ يَسمَعونَ مِنَ اليَهودِ الَّذينَ كانوا بَينَهُم - النَّضيرِ وقُرَيظَةَ وقَينُقاعَ -: أنَّ هذا أوانُ نَبِيٍّ يَخرُجُ بِمَكَّةَ‌، يَكونُ مُهاجَرُهُ بِالمَدينَةِ لَنَقتُلَنَّكُم بِهِ يا مَعشَرَ العَرَبِ‌.

فَلَمّا سَمِعَ ذلِكَ أسعَدُ وَقَعَ في قَلبِهِ ما كانَ سَمِعَ مِنَ اليَهودِ، قالَ‌: فَأَينَ هُوَ؟ قالَ‌:

جالِسٌ فِي الحِجرِ، وإنَّهُم لا يَخرُجونَ مِن شِعبِهِم إلّافِي المَوسِمِ‌، فَلا تَسمَع مِنهُ ولا تُكَلِّمهُ فَإِنَّهُ ساحِرٌ يَسحَرُكَ بِكَلامِهِ‌، وكانَ هذا في وَقتِ مُحاصَرَةِ بَني هاشِمٍ فِي الشِّعبِ‌.ف.

دو از قبيلۀ خزرج بودند -، در يكى از اعياد عرب [به مكّه] آمدند. ميان اوس و خزرج، جنگ در گرفته بود و روزگارى دراز، اين جنگ، ادامه داشت و نه شب و نه روز، سلاح بر زمين نمى نهادند. آخرين جنگ ميان اين دو قبيله، جنگ بُعاث⁽¹⁾بود كه در آن، اوسيان بر خزرجيان، پيروز شدند. اسعد بن زُراره و ذَكوان، در عمرۀ رجب به مكّه آمدند تا خواهان هم پيمانى عليه اوس شوند. اسعد بن زُراره با عُتبة بن ربيعه، دوست بود. از اين رو نزد او رفت و گفت: ميان ما و قوم ما، جنگ است و اينك، نزد تو آمده ايم و خواهان هم پيمانى عليه آنها هستيم. عُتبه به او گفت: محلّ ما از محلّ شما دور است و ما خود، گرفتاريم و فرصت پرداختن به كار ديگرى را نداريم.

اسعد گفت: چه گرفتارى اى‌؟ شما كه در حرم خود هستيد و امنيت داريد؟

عُتبه گفت: در ميان ما مردى پيدا شده كه ادّعا مى كند فرستادۀ خداست، خردمندان ما را كم خرد مى شمارد و از خدايانمان، بد مى گويد. جوانانمان را منحرف كرده و ميان ما، تفرقه انداخته است.

اسعد گفت: او كيست‌؟

عتبه گفت: پسر عبد اللّه بن عبد المطّلب. او از شريف ترين افراد ما و خاندانش، از بزرگ ترين خاندان هاى ماست.

اسعد و ذَكوان و همۀ اوسيان و خزرجيان، از يهوديانى كه در ميان آنها مى زيستند (يهود نَضير و قُرَيظه و قَينُقاع) شنيده بودند كه اكنون، زمان پيامبرى است كه در مكّه ظهور مى نمايد و به مدينه، مهاجرت مى كند و ما [يهوديان] به وسيلۀ او، شما گروه عرب را قلع و قمع مى كنيم. اسعد با شنيدن سخن عُتبه، به ياد چيزى افتاد كه از يهوديان، شنيده بود.

پرسيد: او كجاست‌؟

عتبه گفت: در حِجر [اسماعيل] نشسته است و آنان جز در موسم حج، از درّۀ [محلّ سكونت] خود، بيرون نمى آيند. به سخنان او گوش مسپار و با وى، سخن مگو؛ زيرا او با سخنانش، تو را جادو مى كند. اين واقعه، هنگامى بود كه بنى هاشم، در درّه [ى ابو طالب]، محاصره بودند.د.

فَقالَ لَهُ أسعَدُ: فَكَيفَ أصنَعُ وأنَا مُعتَمِرٌ، لابُدَّ لي أن أطوفَ بِالبَيتِ؟

قالَ‌: ضَع في اذُنَيكَ القُطنَ‌، فَدَخَلَ أسعَدُ المَسجِدَ وقَد حَشا اذُنَيهِ بِالقُطنِ‌، فَطافَ بِالبَيتِ ورَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله جالِسٌ فِي الحِجرِ مَع قَومٍ مِن بَني هاشِمٍ‌، فَنَظَرَ إلَيهِ نَظرَةً فَجازَهُ‌.

فَلَمّا كانَ فِي الشَّوطِ الثّاني قالَ في نَفسِهِ‌: ما أجِدُ أجهَلَ مِنّي أيَكونُ مِثلُ هذَا الحَديثِ بِمَكَّةَ فَلا أتَعَرَّفُهُ حَتّى أرجِعَ إلى قَومي فَاُخبِرَهُم‌؟ ثُمَّ أخَذَ القُطنَ مِن اذُنَيهِ ورَمى بِهِ‌، وقالَ لِرَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله: أنعِم صَباحاً.

فَرَفَعَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله رَأسَهُ إلَيهِ وقالَ‌: قَد أبدَلَنَا اللّهُ بِهِ ما هُوَ أحسَنُ مِن هذا، تَحِيَّةُ أهلِ الجَنَّةِ «السَّلامُ عَلَيكُم».

فَقالَ لَهُ أسعَدُ: إنَّ عَهدَكَ بِهذا لَقَريبٌ‌، إلى ما تَدعو يا مُحَمَّدُ؟

قالَ‌: إلى شَهادَةِ أن لا إلهَ إلَّااللّهُ‌، وأنّي رَسولُ اللّهِ‌، وأدعوكُم إلى «أَلاّ تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَ إِيّاهُمْ وَ لا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ وَ لا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللّهُ إِلاّ بِالْحَقِّ ذلِكُمْ وَصّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ * وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلاّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَ أَوْفُوا الْكَيْلَ وَ الْمِيزانَ بِالْقِسْطِ لا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاّ وُسْعَها وَ إِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَ لَوْ كانَ ذا قُرْبى وَ بِعَهْدِ اللّهِ أَوْفُوا ذلِكُمْ وَصّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ‌»⁽¹⁾. فَلَمّا سَمِعَ أسعَدُ هذا قالَ لَهُ‌: أشهَدُ أن لا إلهَ إلَّااللّهُ‌، وأنَّكَ رَسولُ اللّهِ‌.⁽²⁾

358 الطبقات الكبرى عن عبد الواحد بن أبي عون الدوسيّ - وكانَ لَهُ حِلفٌ في قُرَيشٍ -: كانَ الطُّفَيلُ بنُ عَمرٍو الدَّوسِيُّ رَجُلاً شَريفاً شاعِراً مَليئاً كَثيرَ الضِّيافَةِ‌، فَقَدِمَ مَكَّةَ‌5.

اسعد به او گفت: پس چه كنم‌؟ من براى عمره آمده ام و بايد كعبه را طواف كنم.

عُتبه گفت: در گوش هايت، پنبه بگذار.

اسعد، در حالى كه گوش هايش را پُر از پنبه كرده بود، وارد مسجد [الحرام] شد و به طواف كعبه پرداخت. و پيامبر خدا صلى الله عليه و آله نيز با گروهى از بنى هاشم، در حجر [اسماعيل]، نشسته بود. اسعد، نگاهى به او كرد و رد شد.

او در دور دوم طواف، با خود گفت: نادان تر از خود نديده ام! چنين صحبتى در مكّه باشد و من، از آن سر در نياورم تا نزد قومم برگردم و آنان را هم آگاه گردانم‌؟!

آن گاه، پنبه را از گوش هاى خود، بيرون آورد و دور انداخت و به پيامبر خدا صلى الله عليه و آله گفت:

بامداد، خوش!

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله سرش را به طرف او بلند كرد و فرمود: «خداوند، بهتر از اين را به ما داده است؛ درود بهشتيان را: "السَّلام عَلَيكم!"».

اسعد به ايشان گفت: تو، سخن تازه اى آورده اى، به چه چيز، دعوت مى كنى، اى محمّد؟

فرمود: «به گواهى دادن به اين كه معبودى جز خدا نيست، و من، فرستادۀ خدا هستم.

شما را دعوت مى كنم به اين كه: «چيزى را با او، شريك قرار مدهيد، و به پدر و مادر، احسان كنيد، و فرزندان خود را از بيمِ تنگ دستى مكُشيد - [كه] ما شما و آنان را روزى مى رسانيم - و به كارهاى زشت، چه علنى آن و چه پوشيده [اش]، نزديك مشويد؛ و نَفْسى را كه خدا حرام گردانيده، جز بر حق مكُشيد - اينهاست كه [خدا] شما را به [انجام دادن] آن، سفارش كرده است، باشد كه بينديشد -، و به مال يتيم، جز به نحوى [هر چه نيكوتر] نزديك مشويد، تا به حدّ رشد خود برسد و پيمانه و ترازو را به عدالت، تمام بپيماييد - [كه ما] بر هيچ كس، جز به قدر توانش، تكليف نمى كنيم - و چون [به داورى يا شهادت] سخن مى گوييد، دادگرى كنيد، هر چند [در بارۀ] خويشاوند [شما] باشد، و به پيمان خدا، وفا كنيد. اينهاست كه [خدا،] شما را به آن، سفارش كرده است. باشد كه پند گيريد»».

اسعد، چون اينها را شنيد، گفت: گواهى مى دهم كه معبودى جز خدا نيست و تو، فرستادۀ خدا هستى.

358 الطبقات الكبرى - به نقل از عبد الواحد بن ابى عون دَوسى كه با قريش، هم پيمان بود -:

طُفَيل بن عمرو دَوسى، مردى شريف و شاعر و ثروتمند و سفره دار بود. او به

ورَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله بِها، فَمَشى إلَيهِ رِجالٌ مِن قُرَيشٍ فَقالوا: يا طُفَيلُ إنَّكَ قَدِمتَ بِلادَنا، وهذَا الرَّجُلُ الَّذي بَينَ أظهُرِنا قَد أعضَلَ بِنا وفَرَّقَ جَماعَتَنا وشَتَّتَ أمرَنا، وإنَّما قَولُهُ كَالسِّحرِ يُفَرِّقُ بَينَ الرَّجُلِ وبَينَ أبيهِ‌، وبَينَ الرَّجُلِ وبَينَ أخيهِ‌، وبَينَ الرَّجُلِ وبَينَ زَوجَتِهِ‌، إنّا نَخشى عَلَيكَ وعَلى قَومِكَ مِثلَ ما دَخَلَ عَلَينا مِنهُ‌، فَلا تُكَلِّمهُ ولا تَسمَع مِنهُ‌.

قالَ الطُّفَيلُ‌: فَوَاللّهِ ما زالوا بي حَتّى أجمَعتُ أن لا أسمَعَ مِنهُ شَيئاً ولا اكَلِّمَهُ‌، فَغَدَوتُ إلَى المَسجِدِ وقَد حَشَوتُ اذُنَيَّ كُرسُفاً - يَعني قُطناً - فَرَقاً مِن أن يَبلُغَني شَيءٌ مِن قَولِهِ‌، حَتّى كانَ يُقالُ لي ذُو القُطنَتَينِ‌.

قالَ‌: فَغَدَوتُ يَوماً إلَى المَسجِدِ فَإِذا رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله قائِمٌ يُصَلّي عِندَ الكَعبَةِ‌، فَقُمتُ قَريباً مِنهُ‌، فَأَبَى اللّهُ إلّاأن يُسمِعَني بَعضَ قَولِهِ‌، فَسَمِعتُ كَلاماً حَسَناً، فَقُلتُ في نَفسي: واثُكلَ امّي! وَاللّهِ إنّي لَرَجُلٌ لَبيبٌ شاعِرٌ، ما يَخفى عَلَيَّ الحَسَنُ مِنَ القَبيحِ‌، فَما يَمنَعُني مِن أن أسمَعَ مِن هذَا الرَّجُلِ ما يَقولُ؟ فَإِن كانَ الَّذي يَأتي بِهِ حَسَناً قَبِلتُهُ وإن كانَ قَبيحاً تَرَكتُهُ‌. فَمَكَثتُ حَتَّى انصَرَفَ إلى بَيتِهِ‌، ثُمَّ اتَّبَعتُهُ حَتّى إذا دَخَلَ بَيتَهُ دَخَلتُ مَعَهُ‌.

فَقُلتُ‌: يا مُحَمَّدُ، إنَّ قَومَكَ قالوا لي كَذا وكَذا لِلَّذي قالوا لي، فَوَاللّهِ ما تَرَكوني يُخَوِّفونّي أمرَكَ حَتّى سَدَدتُ اذُنَيَّ بِكُرسُفٍ لِئَلّا أسمَعَ قَولَكَ‌، ثُمَّ إنَّ اللّهَ أبى إلّاأن يُسمِعَنيهِ‌، فَسَمِعتُ قَولاً حَسَناً فَاعرِض عَلَيَّ أمرَكَ‌.

فَعَرَضَ عَلَيهِ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله، الإِسلامَ وتَلا عَلَيهِ القُرآنَ‌، فَقالَ‌: لا وَاللّهِ ما سَمِعتُ قَولاً قَطُّ أحسَنَ مِن هذا ولا أمراً أعدَلَ مِنهُ‌. فَأَسلَمتُ وشَهِدتُ شَهادَةَ الحَقِّ‌، فَقُلتُ‌:

يا نَبِيَّ اللّهِ إنّي امرُؤٌ مُطاعٌ في قَومي وأنَا راجِعٌ إلَيهِم فَداعيهِم إلَى الإِسلامِ‌، فَادعُ اللّهَ أن يَكونَ لي عَوناً عَلَيهِم فيما أدعوهُم إلَيهِ‌.

مكّه آمد و پيامبر خدا صلى الله عليه و آله در مكّه بود. مردانى از قريش، نزد او رفتند و گفتند: اى طُفَيل! تو به شهر ما آمده اى و اين مردى كه در ميان ماست، براى ما مشكل ساز شده و در بين ما، تفرقه و پراكندگى افكنده است. سخنانش، چون جادوست و ميان فرزند با پدر، و برادر با برادر، و زن با شوهر، جدايى مى اندازد. مى ترسيم از جانب او بر سر تو و قومت، همان بلايى بيايد كه بر سر ما آمده است. بنا بر اين، با او هم سخن مشو و به سخنانش، گوش مسپار.

طُفَيل گفت: به خدا سوگند، آنها چندان در گوش من خواندند كه تصميم گرفتم هرگز از او چيزى نشنوم و با وى، سخن نگويم. صبح، در حالى به مسجد رفتم كه گوش هايم را از ترس آن كه چيزى از حرف هاى او به گوشم برسد، از پنبه پُر كرده بودم، به طورى كه به من «صاحب دو پنبه» مى گفتند.

يك روز صبح، به مسجد رفتم. ديدم پيامبر خدا صلى الله عليه و آله كنار كعبه، به نماز ايستاده است.

نزديكش ايستادم و خدا خواست كه پاره اى از سخنان او را به من بشنوانَد. پس سخنى نيكو شنيدم. با خود گفتم: مادرم عزادارم شود! به خدا سوگند، من مردى خردمند و شاعرم و خوب را از بد، تشخيص مى دهم. پس چرا نبايد بشنوم كه اين مرد، چه مى گويد؟ اگر آنچه را مى آورد، نيكو بود، آن را مى پذيرم، و اگر بد بود، رهايش مى كنم. پس درنگ كردم تا به سوى خانه اش ره سپار شد. من در پىِ او رفتم تا اين كه وارد خانه اش شد. من هم با او وارد شدم و گفتم: اى محمّد! قوم تو، به من چنين و چنان گفتند و حرف ها زدند و - به خدا سوگند - چندان در گوش من خواندند و مرا از تو ترساندند كه گوش هايم را با پنبه پُر كردم تا سخنانت را نشنوم؛ امّا خداوند، چنين خواست كه سخن تو را به گوش من برساند. پس سخنى نيكو شنيدم. اينك دينت را بر من، عرضه كن.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله اسلام را بر او عرضه كرد و برايش قرآن خواند. طُفَيل گفت: به خدا سوگند كه هرگز، سخنى نيكوتر از اين و دينى عادلانه تر از اين نشنيده ام. پس اسلام آوردم و به حق، شهادت دادم و گفتم: اى پيامبر خدا! من در ميان قوم خود، مُطاع هستم. نزد ايشان، باز مى گردم و آنان را به اسلام، دعوت مى كنم. پس دعا كن كه خداوند، مرا در آنچه ايشان را به آن فرا مى خوانم، يارى كند.

فَقالَ‌: اللّهُمَّ اجعَل لَهُ آيَةً‌.⁽¹⁾

ب - الكُفرُ بَعدَ إظهارِ الإِيمانِ‌

الكتاب

«وَ قالَتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَ اكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ‌».⁽²⁾

الحديث

359 تفسير مجاهد: «آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَ اكْفُرُوا آخِرَهُ‌» : هُمُ اليَهودُ صَلَّوا مَعَ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله أوَّلَ النَّهارِ صَلاةَ الفَجرِ وكَفَروا آخِرَ النَّهارِ مَكراً مِنهُم، لِيُرُوا النّاسَ أنَّهُ قَد بَدَت لَهُم مِنهُ الضَّلالَةُ بَعدَ أن كانُوا اتَّبَعوهُ‌.⁽³⁾

360 تفسير الطبري عن السدّي: «وَ قالَتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَ اكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ‌» كانَ أحبارُ قُرىً عَرَبِيَّةٍ اثنَي عَشَرَ حِبراً، فَقالوا لِبَعضِهِم: ادخُلوا في دينِ مُحَمَّدٍ أوَّلَ النَّهارِ، وقولوا: نَشهَدُ أنَّ مُحَمَّداً حَقٌّ صادِقٌ‌، فَإِذا كانَ آخِرُ النَّهارِ فَاكفُروا وقولوا: إنّا رَجَعنا إلى عُلَمائِنا وأحبارِنا فَسَأَلناهُم فَحَدَّثونا أنَّ مُحَمَّداً كاذِبٌ‌، وأنَّكُم لَستُم عَلى شَيءٍ‌، وقَد رَجَعنا إلى دينِنا فَهُوَ أعجَبُ إلَينا مِن دينِكُم، لَعَلَّهُم يَشُكّونَ‌، يَقولونَ‌: هؤُلاءِ كانوا مَعَنا أوَّلَ النَّهارِ، فَما بالُهُم‌؟ فَأَخبَرَ اللّهُ عز و جل رَسولَهُ صلى الله عليه و آله بِذلِكَ‌.⁽⁴⁾

361 تفسير القرطبي: قَولُهُ تَعالى‌: «وَ قالَتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ‌ه.

فرمود: «بار خدايا! براى او نشانه اى قرار ده».

ب - ايمان آوردن ظاهرى و سپس كفر ورزيدن

قرآن

«و جماعتى از اهل كتاب گفتند: در آغاز روز، به آنچه بر مؤمنان نازل شد، ايمان بياوريد و در پايان آن [روز]، انكار كنيد. شايد آنان [از اسلام] برگردند».

حديث

359 تفسير مجاهد: «در آغاز روز، به آنچه بر مؤمنان نازل شد، ايمان بياوريد و در پايان آن [روز]، انكار كنيد». اينان، يهوديان بودند كه در آغاز روز، نماز صبح را با پيامبر خدا صلى الله عليه و آله مى خواندند و در پايان روز، به كفر مى گراييدند، تا با اين ترفند، به مردم وانمود كنند كه اوّل، پيرو ايشان بوده اند. سپس برايشان معلوم شده كه وى، گم راه است.

360 تفسير الطبرى - به نقل از سَدّى -: «و جماعتى از اهل كتاب گفتند: در آغاز روز، به آنچه بر مؤمنان نازل شد، ايمان بياوريد و در پايان آن [روز]، انكار كنيد. شايد آنان [از اسلام] برگردند».

عالمان يهود در چند روستاى عرب نشين - كه شمار ايشان، دوازده تن بود -، به عدّه اى از يهوديان گفتند: در آغاز روز، به دين محمّد در آييد و بگوييد: گواهى مى دهيم كه محمّد، بر حق است و راست مى گويد، و چون آخر روز شد، كافر شويد و بگوييد: ما به علما و ملّايان خود، مراجعه كرديم و از آنها پرسيديم. آنها به ما گفتند كه: محمّد، دروغ مى گويد و شما بر حق نيستيد. از اين رو به دين خود، باز گشتيم؛ چون آن نزد ما، خوش تر از دين شماست. شايد [با اين كار،] مسلمانان [در حقّانيت دين خود]، دچار شك [و ترديد] شوند و بگويند: اينان، در آغاز روز، با ما بودند. پس چه شد كه برگشتند؟ امّا خداوند عز و جل پيامبرش را از اين مطلب، آگاه ساخت.

361 تفسير القُرطُبى: اين سخن خداى متعال: «و جماعتى از اهل كتاب گفتند: در وجه روز، به آنچه

آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَ اكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ‌» نَزَلَت في كَعبِ بنِ الأَشرَفِ ومالِكِ بنِ الصَّيفِ وغَيرِهِما، قالوا لِلسَّفِلَةِ مِن قَومِهِم: «آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا ْ وَجْهَ النَّهارِ» ، يَعني أوَّلَهُ‌. وسُمِّيَ وَجهاً لِأَنَّهُ أحسَنُهُ‌، وأوَّلُ ما يُواجَهُ مِنهُ أوَّلُهُ‌.⁽¹⁾

ج - الاِستِهزاءُ‌

الكتاب

«وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللّهِ يُكْفَرُ بِها وَ يُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللّهَ جامِعُ الْمُنافِقِينَ وَ الْكافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعاً».⁽²⁾

«وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّما كُنّا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللّهِ وَ آياتِهِ وَ رَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ‌».⁽³⁾

«وَ إِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَ إِمّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظّالِمِينَ‌».⁽⁴⁾

«وَ إِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِيماناً فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِيماناً وَ هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ * وَ أَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ وَ ماتُوا وَ هُمْ كافِرُونَ * أَ وَ لا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ لا يَتُوبُونَ وَ لا هُمْ يَذَّكَّرُونَ * وَ إِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ هَلْ يَراكُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ‌».⁽⁵⁾

«وَ إِذا رَآكَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلاّ هُزُواً أَ هذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ وَ هُمْ بِذِكْرِ الرَّحْمنِ هُمْ‌7.

بر مؤمنان نازل شد، ايمان بياوريد و در پايان آن [روز]، انكار كنيد. شايد آنان [از اسلام] برگردند»، در بارۀ كعب بن اشرف و مالك بن صيف و عدّه اى ديگر، نازل شد كه به فرومايگان از قوم خود گفتند: «در وجه روز، به آنچه بر مؤمنان نازل شد، ايمان آوريد». «وجه روز»، به معناى اوّلِ روز است و علّت آن كه اوّل روز را «وَجه (روى، صورت)» ناميده اند، اين است كه زيباترين بخشِ روز است، و نيز نخستين چيزى كه با آن مواجه مى شوند، آغاز روز است.

ج - ريشخند كردن

قرآن

«و البتّه [خدا] در كتاب (قرآن)، بر شما نازل كرده كه هر گاه شنيديد كه آيات خدا، مورد انكار و ريشخند قرار مى گيرد، با آنان منشينيد تا به سخنى غير از آن، مشغول شوند؛ چرا كه در اين صورت، شما هم مانند آنان خواهيد بود. خداوند، منافقان و كافران، همگى را در دوزخ، گرد خواهد آورد».

«و اگر از ايشان بپرسى، مسلّماً خواهند گفت: «ما فقط، شوخى و بازى مى كرديم». بگو: آيا خدا و آيات او و پيامبرش را ريشخند مى كرديد؟!».

«و چون ديدى كه كسانى [به قصد تخطئه] در آيات ما فرو مى روند، از ايشان روى برتاب، تا به سخنى غير از آن وارد شوند؛ و اگر شيطان، تو را [در اين باره] به فراموشى انداخت، پس از توجّه، [ديگر] با قوم ستمكار، منشين».

«و چون سوره اى نازل شود، از ميان آنان، كسى است كه مى گويد: «اين [سوره]، بر ايمان كدام يك از شما افزود؟»؛ امّا كسانى كه ايمان آورده اند، بر ايمانشان افزوده مى شود و آنان، شادمانى مى كنند. امّا كسانى كه در دل هايشان بيمارى است، پليدى بر پليدى شان افزوده مى شود و در حال كفر، در مى گذرند. آيا نمى بينند كه آنان، در هر سال، يك يا دو بار، آزموده مى شوند [و] سپس باز هم توبه نمى كنند و عبرت نمى گيرند؟ و چون سوره اى نازل شود، بعضى از آنان به بعضى ديگر، نگاه مى كنند [و مى گويند]: «آيا كسى شما را مى بيند؟».

سپس [مخفيانه، از حضور پيامبر] باز مى گردند. خدا، دل هايشان را [از حق] برگرداند؛ زيرا آنان، گروهى هستند كه نمى فهمند».

«و كسانى كه كافر شدند، چون تو را ببينند، فقط به سخره ات مى گيرند [و مى گويند]: «آيا اين، همان كس است كه خدايانتان را [به بدى] ياد مى كند؟»، در حالى كه آنان، خود، ياد

كافِرُونَ‌».⁽¹⁾

«وَ إِذا عَلِمَ مِنْ آياتِنا شَيْئاً اتَّخَذَها هُزُواً أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ‌».⁽²⁾

«يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِما فِي قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللّهَ مُخْرِجٌ ما تَحْذَرُونَ‌».⁽³⁾

الحديث

362 تفسير القمّي: قَولُهُ تَعالى‌: «يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِما فِي قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللّهَ مُخْرِجٌ ما تَحْذَرُونَ‌» قالَ‌: كانَ قَومٌ مِنَ المُنافِقينَ لَمّا خَرَجَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله إلى تَبوكَ كانوا يَتَحَدَّثونَ فيما بَينَهُم ويَقولونَ‌: أيَرى مُحَمَّدٌ أنَّ حَربَ الرّومِ مِثلُ حَربِ غَيرِهِم، لا يَرجِعُ مِنهُم أحَدٌ أبَداً.

فَقالَ بَعضُهُم: ما أخلَقَهُ‌⁽⁴⁾أن يُخبِرَ اللّهُ مُحَمَّداً بِما كُنّا فيهِ وبِما في قُلوبِنا، ويُنَزِّلَ عَلَيهِ بِهذا قُرآناً يَقرَؤُهُ النّاسُ‌، وقالوا هذا عَلى حَدِّ الاِستِهزاءِ‌.

فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله لِعَمّارِ بنِ ياسِرٍ: الحَقِ القَومَ فَإِنَّهُم قَدِ احتَرَقوا، فَلَحِقَهُم عَمّارٌ فَقالَ‌: ما قُلتُم‌؟ قالوا: ما قُلنا شَيئاً، إنَّما كُنّا نَقولُ شَيئاً عَلى حَدِّ اللَّعبِ وَالمِزاحِ‌، فَأَنزَلَ اللّهُ‌: «وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّما كُنّا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللّهِ وَ آياتِهِ وَ رَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ * لا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طائِفَةً بِأَنَّهُمْ كانُوا مُجْرِمِينَ‌»⁽⁵⁾.⁽⁶⁾1.

[خداى] رحمان را منكرند».

«و چون از نشانه هاى ما چيزى بداند، آن را به ريشخند مى گيرد. آنان، عذابى خفّت آور خواهند داشت».

«منافقان بيم دارند از اين كه [مبادا] سوره اى در بارۀ آنان، نازل شود كه به ايشان (مسلمانان)، از آنچه در دل هايشان هست، خبر دهد. بگو: «ريشخند كنيد. بى ترديد، خداوند، آنچه را [كه از آن] مى ترسيد، بر ملا خواهد كرد»».

حديث

362 تفسير القمّى: اين سخن خداى متعال: «منافقان بيم دارند از اين كه [مبادا] سوره اى در بارۀ آنان نازل شود كه به ايشان (مسلمانان) از آنچه در دل هايشان هست، خبر دهد. بگو: «ريشخند كنيد.

بى ترديد، خداوند، آنچه را [كه از آن] مى ترسيد، بر ملا خواهد كرد»». امام عليه السلام فرمود: هنگامى كه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ره سپار جنگ تبوك شد، عدّه اى از منافقان، در بين خود صحبت مى كردند و مى گفتند: آيا محمّد فكر مى كند كه جنگ با روميان، مانند جنگ با ديگران است‌؟ يك نفر از آنان هم باز نخواهد گشت!

يكى از منافقان گفت: همين حالاست كه خدا به محمّد، خبر دهد كه ما چه مى گوييم و در دل هاى ما، چه مى گذرد و در اين باره، [در] قرآنى كه مردم آن را مى خوانند، به او [چيزى] نازل كند!

آنها اين سخن را از سرِ تمسخر مى گفتند. پس پيامبر خدا صلى الله عليه و آله به عمّار بن ياسر فرمود:

«خودت را به آن عدّه برسان كه سوختند!».

عمّار، خودش را به آنها رساند و گفت: شما چه گفته ايد؟

گفتند: چيزى نگفته ايم. فقط حرف هايى از سرِ شوخى و مزاح مى گفتيم.

پس خداوند، اين آيات را فرو فرستاد: «و اگر از ايشان بپرسى، مسلّماً خواهند گفت: «ما فقط، شوخى و بازى مى كرديم». بگو: «آيا خدا و آيات او و پيامبرش را ريشخند مى كرديد؟!». عذر نياوريد. شما بعد از ايمانتان، كافر شده ايد. اگر از گروهى از شما در گذريم، گروهى [ديگر] را عذاب خواهيم كرد؛ چرا كه آنان، تبهكار بودند».

فَقالَ لَهُ عَوفٌ‌: كَذَبتَ‌، ولكِنَّكَ مُنافِقٌ‌، لَاُخبِرَنَّ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله. فَذَهَبَ عَوفٌ إلى رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله لِيُخبِرَهُ‌، فَوَجَدَ القُرآنَ قَد سَبَقَهُ‌.

فَقالَ زَيدٌ: قالَ عَبدُ اللّهِ بنُ عُمَرَ: فَنَظَرتُ إلَيهِ مُتَعَلِّقاً بِحَقَبِ‌⁽¹⁾ناقَةِ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله، تَنكُبُهُ الحِجارَةُ‌، يَقولُ‌: «إِنَّما كُنّا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ‌».

فَيَقولُ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله: «أَ بِاللّهِ وَ آياتِهِ وَ رَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ‌» ، ما يَزيدُهُ‌.⁽²⁾

364 الإمام عليّ عليه السلام - في وَصِيَّتِهِ لِابنِهِ مُحَمَّدِ ابنِ الحَنَفِيَّةِ -: فَفَرَضَ عَلَى السَّمعِ أن لا تُصغِيَ بِهِ إلَى المَعاصي، فَقالَ عز و جل: «وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللّهِ يُكْفَرُ بِها وَ يُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ‌» وقالَ عز و جل: «وَ إِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ‌» ثُمَّ استَثنى عز و جل مَوضِعَ النِّسيانِ فَقالَ‌: «وَ إِمّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظّالِمِينَ‌».⁽³⁾

3(6(5) . تفسير الطبري عن ابن جريج: كانَ المُشرِكونَ يَجلِسونَ إلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله يُحِبّونَ أن يَسمَعوا مِنهُ‌، فَإِذا سَمِعُوا استَهزَؤوا فَنَزَلَت: «وَ إِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ‌» الآيَةَ‌.⁽⁴⁾9.

363 تفسير الطبرى - به نقل از زيد بن اسلَم -: مردى از منافقان، در غزوۀ تبوك به عوف بن مالك گفت: اين قاريانِ ما را چه شده است كه از ما، شكم چران تر و دروغگوتر، و در جنگ، بُزدل ترند؟

عوف به او گفت: ياوه مى گويى. تو منافقى. حتماً به پيامبر خدا صلى الله عليه و آله خبر مى دهم!

نزد پيامبر خدا صلى الله عليه و آله رفت تا موضوع را به ايشان بگويد؛ امّا ديد كه پيش تر، قرآن، از آن خبر داده است.

عبد اللّه بن عمر مى گويد: آن منافق را ديدم كه به بند پالان شتر پيامبر خدا صلى الله عليه و آله در آويخته است و به سنگ ها مى خورَد و پاهايش، زخمى شده و مى گويد: «ما فقط، شوخى و بازى مى كرديم»، و پيامبر صلى الله عليه و آله به او مى فرمايد: «آيا خدا و آيات او و پيامبرش را ريشخند مى كرديد؟!»، و بيش از اين، چيزى به او نمى فرمود.

364 امام على عليه السلام - در سفارش ايشان به فرزندش محمّد بن حنفيّه -: [خداوند] بر گوش، واجب ساخته كه با آن، گناهان را نشنوى و فرموده: «و البتّه [خداوند] در كتاب (قرآن)، بر شما نازل كرده كه: هر گاه شنيديد كه آيات خدا، مورد انكار و ريشخند قرار مى گيرد، با آنان منشينيد تا به سخنى غير از آن، مشغول شوند؛ چرا كه در اين صورت، شما هم مانند آنان خواهيد بود» و فرمود: «و چون ديدى كه كسانى [به قصد تخطئه] در آيات ما فرو مى روند، از ايشان روى برتاب، تا به سخنى غير از آن، وارد شوند». سپس مورد فراموشى را استثنا كرده و فرموده:

«و اگر شيطان، تو را [در اين باره] به فراموشى انداخت، پس از توجّه، [ديگر] با قوم ستمكار، منشين».

فَقالَ إنَّ رَبّي نَهاني أن احَدِّثَكُم فَأَنزَلَ اللّهُ تَعالى‌: «عَمَّ يَتَساءَلُونَ * عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ‌»⁽²⁾.⁽³⁾

3(6(7) . تفسير الطبري عن السدّي: كانَ المُشرِكونَ إذا جالَسُوا المُؤمِنينَ وَقَعوا فِي النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله وَالقُرآنِ‌، فَسَبّوهُ وَاستَهزَؤوا بِهِ‌، فَأَمَرَهُمُ اللّهُ أن لا يَقعُدوا مَعَهُم حَتّى يَخوضوا في حَديثٍ غَيرِهِ‌.⁽⁴⁾

368 تفسير الثعلبي: إنَّ المُنافِقِينَ كانوا يَجلِسونَ إلى الأحبارِ اليَهودِ فَيَستَهزِءونَ بِالقُرآنِ وَيَكذِبونَ بِهِ وَيَحرِفونَهُ عَن مَواضِعِهِ‌، فَنَهَى اللّهُ تَعالى المُسلمينَ عَن مُجالَسَتِهِم ومُخالَطَتِهِم وَالّذي نَزَلَ في الكِتابِ قَولَهُ تعالى: «وَ إِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ‌»⁽⁵⁾.⁽⁶⁾

369 الإمام الباقر عليه السلام: لَمّا نَزَلَت «فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظّالِمِينَ‌» ، قالَ المُسلِمونَ‌:8.

366 التبيان فى تفسير القرآن: در بارۀ سبب نزول اين آيه، گفته شده است: هر گاه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله براى قريش، سخن مى گفت و از اخبار [و سرگذشت] امّت هاى گذشته، آگاهشان مى كرد و اندرزشان مى داد، آنها سخنان ايشان را به سخره مى گرفتند. از اين رو خداوند متعال، پيامبر صلى الله عليه و آله را از سخن گفتن با آنها، نهى كرد و فرمود: «و البتّه در كتاب (قرآن) بر شما نازل كرده كه هر گاه شنيديد آيات خدا، مورد انكار و ريشخند قرار مى گيرد، با آنان منشينيد تا به سخنى غير از آن، مشغول شوند». از آن پس، هر گاه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله با يارانش سخن مى گفت، چنانچه يكى از مشركان مى آمد، ايشان سخنش را قطع مى كرد. پس مشركان، همگى جمع شدند و گفتند: به خدا سوگند - اى محمّد - كه سخنان تو، شگفت انگيز است و ما دوست داريم كه گفتار و سخن تو را بشنويم.

فرمود: «پروردگارم، مرا نهى كرده است كه با شما سخن بگويم». پس خداوند متعال، فرو فرستاد: «در بارۀ چه چيز، از يكديگر مى پرسند؟ از آن خبر بزرگ».

368 تفسير ثعلبى: منافقان، با ملّايان يهود مى نشستند و قرآن را مسخره و تكذيب مى كردند و دست به تحريف آن مى زدند. خداوند متعال مسلمانان را از هم نشينى و رفت و آمد با آنها نهى فرمود. اين است آن گفته خداوند متعال كه در قرآن فرو فرستاده است: «و چون كسانى را ببينى كه [به قصد تخطئه] در آيات ما فرو مى روند از آنها روى بگردان».

369 امام باقر عليه السلام: چون آيۀ «پس از توجّه، [ديگر] با قوم ستمكار، منشين» نازل شد، مسلمانان

كَيفَ نَصنَعُ إن كانَ كُلَّمَا استَهزَأَ المُشرِكونَ بِالقُرآنِ قُمنا وتَرَكناهُم، فَلا نَدخُلُ إذاً المَسجِدَ الحَرامَ‌، ولا نَطوفُ بِالبَيتِ الحَرامِ؟

فَأَنزَلَ اللّهُ سُبحانَهُ‌: «وَ ما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ‌»⁽¹⁾أمَرَهُم بِتَذكيرِهِم وتَبصيرِهِم ما استَطاعوا.⁽²⁾

370 عنه عليه السلام - في قَولِهِ تَعالى‌: «أَ فَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا وَ قالَ لَأُوتَيَنَّ مالاً وَ وَلَداً»⁽³⁾-: ذلِكَ أنَّ العاصَ بنَ وائِلِ بنِ هِشامٍ القُرَشِيَّ ثُمَّ السَّهمِيَّ وهُوَ أحَدُ المُستَهزِئينَ‌، وكانَ لِخَبّابِ بنِ الأَرَتِّ عَلَى العاصِ بنِ وائِلٍ حَقٌّ فَأَتاهُ يَتَقاضاهُ‌.

فَقالَ لَهُ العاصُ‌: ألَستُم تَزعُمونَ أنَّ فِي الجَنَّةِ الذَّهَبَ وَالفِضَّةَ وَالحَريرَ؟ قالَ‌: بَلى‌.

قالَ‌: فَمَوعِدُ ما بَيني وبَينَكَ الجَنَّةُ‌، فَوَاللّهِ لَاُوتَيَنَّ فيها خَيراً مِمّا اوتيتَ فِي الدُّنيا.⁽⁴⁾

371 أسباب نزول القرآن عن الكلبي ومقاتل: كانَ خَبّابُ بنُ الأرَتِّ قَيناً⁽⁵⁾، وكانَ يَعمَلُ لِلعاصِ بنِ وائِلٍ السَّهمِيِّ‌، وكانَ العاصُ يُؤَخِّرُ حَقَّهُ‌، فَأَتاهُ يَتَقاضاهُ‌، فَقالَ العاصُ‌: ما عِندِي اليَومَ ما أقضيكَ‌، فَقالَ خَبّابٌ‌: لَستُ بِمُفارِقِكَ حَتّى تَقضِيَني، فَقالَ العاصُ‌:

يا خَبّابُ‌، ما لَكَ؟ ما كُنتَ هكَذا وإن كُنتَ لَحَسَنَ الطَّلَبِ‌!

قالَ خَبّابٌ‌: ذاكَ أنّي كُنتُ عَلى دينِكَ‌، فَأَمَّا اليَومَ فَأَنَا عَلَى الإِسلامِ مُفارِقٌ لِدينِكَ‌.

قالَ‌: أوَ لَستُم تَزعُمونَ أنَّ فِي الجَنَّةِ ذَهَباً وفِضَّةً وحَريراً؟ قالَ خَبّابٌ‌: بَلى‌، قالَ‌:).

گفتند: اگر هر زمان كه مشركان، قرآن را به تمسخر مى گيرند، آنها را ترك كنيم و برويم، يعنى نه وارد مسجد الحرام شويم و نه بيت الحرام را طواف كنيم، پس چه كار كنيم‌؟

پس خداوند سبحان، اين آيه را فرو فرستاد: «و چيزى از حساب آنان (ستمكاران)، بر عهدۀ كسانى كه پروا [مندى از خدا] دارند، نيست» و به آنان (مسلمانان) دستور داد كه در حدّ توان، به مشركان تذكّر دهند و راه نمايى شان كنند.

370 امام باقر عليه السلام - در بارۀ اين سخن خداوند متعال: «آيا ديدى آن كسى را كه به آيات ما كفر ورزيد و گفت: «قطعاً به من، مال و فرزند [بسيار] داده خواهد شد»؟» -: عاص بن وائل بن هِشام قُرَشى سَهْمى، يكى از همين مسخره كنندگان بود. خَبّاب بن ارَت، از عاص بن وائل طلبى داشت. نزد او رفت و آن را مطالبه كرد.

عاص گفت: آيا شما نمى گوييد كه در بهشت، زر و سيم و ابريشم است‌؟

خَبّاب گفت: چرا.

عاص گفت: پس وعدۀ من و تو، بهشت؛ چرا كه - به خدا سوگند -، بهتر از آنچه در دنيا به تو داده شده، در آن جا به من داده خواهد شد!

371 أسباب نزول القرآن - به نقل از كَلْبى و مُقاتِل -: خَبّاب بن ارَت، آهنگر بود و براى عاص بن وائل سَهْمى، كار مى كرد؛ ولى عاص، مزد او را به تأخير مى انداخت. روزى خَبّاب، نزد وى رفت و مزدش را طلب كرد. عاص گفت: فعلاً ندارم كه طلبت را بپردازم.

خَبّاب گفت: رهايت نمى كنم تا مزدم را بدهى.

عاص گفت: تو را چه شده است، اى خَبّاب‌؟ تو كه اين گونه نبودى‌؟ تو آدم خوش طلبى بودى!

خَبّاب گفت: آن، زمانى بود كه من بر دين تو بودم؛ امّا امروز، من مسلمانم و از دين تو، جدايم.

عاص گفت: مگر شما نمى گوييد كه در بهشت، طلا و نقره و ابريشم، وجود دارد؟

خَبّاب گفت: چرا.

فَأَخِّرني حَتّى أقضِيَكَ فِي الجَنَّةِ - استِهزاءً - فَوَاللّهِ لَئِن كانَ ما تَقولُ حَقّاً إنّي لَأَفضَلُ فيها نَصيباً مِنكَ‌.

فَأَنزَلَ اللّهُ تَعالى «أَ فَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا»⁽¹⁾يَعنِي العاصَ‌، الآياتِ‌.⁽²⁾

7/ 3

مَواقِفَ سَفيهَةٌ تُجاهَ القُرآنِ‌

أ - لَولا نُزِّلَ عَلَيهِ القُرآنُ جُملَةً واحِدَةً‌

«وَ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ لا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ وَ رَتَّلْناهُ تَرْتِيلاً».⁽³⁾

ب - لَولا انزِلَ عَلَيهِ كَنزٌ أو جاءَ مَعَهُ مَلَكٌ‌

الكتاب

«فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ ما يُوحى إِلَيْكَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ أَنْ يَقُولُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ جاءَ مَعَهُ مَلَكٌ إِنَّما أَنْتَ نَذِيرٌ وَ اللّهُ عَلى كُلِّ شَيْ‌ءٍ وَكِيلٌ‌».⁽⁴⁾

الحديث

372 مجمع البيان عن ابن عبّاس: إنَّ رُؤَساءَ مَكَّةَ مِن قُرَيشٍ‌، أتَوا رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله فَقالوا:

يا مُحَمَّدُ! إن كُنتَ رَسولاً، فَحَوِّل لَنا جِبالَ مَكَّةَ ذَهَباً، أوِ ائتِنا بِمَلائِكَةٍ يَشهَدونَ لَكَ بِالنُّبُوَّةِ‌. فَأَنزَلَ اللّهُ تَعالى‌: «فَلَعَلَّكَ تارِكٌ‌ » الآيَةَ‌.⁽⁵⁾5.

عاص، به مسخرگى گفت: پس به من مهلت بده تا در بهشت، قرضت را بدهم؛ زيرا - به خدا سوگند - اگر آنچه تو مى گويى، راست باشد، البتّه من در آن جا، بهرۀ بيشترى از تو خواهم داشت!

در اين هنگام، خداوند متعال، اين آيات را نازل كرد: «آيا ديدى كسى را كه به آيات ما كفر ورزيد...». مقصود، عاص است.

3/7 موضعگيرى هاى جاهلانه در برابر قرآن

الف - چرا قرآن، يك جا بر او فرو فرستاده نشد؟

«و كسانى كه كافر شدند، گفتند: «چرا قرآن، يك جا بر او نازل نشده است‌؟». اين گونه [ما آن را به تدريج، نازل كرديم] تا قلبت را به وسيلۀ آن، استوار گردانيم، و آن را به آرامى [بر تو] خوانديم».

ب - چرا گنجى بر او فرو فرستاده نشده، يا فرشته اى با او نيامده است‌؟

قرآن

«و مبادا تو، برخى از آنچه را كه به سويت وحى مى شود، ترك گويى و سينه ات، بِدان تنگ گردد [از اين] كه مى گويند: «چرا گنجى بر او، فرو فرستاده نشده، يا فرشته اى با او نيامده است‌؟». تو فقط هشدار دهنده اى، و خدا، بر هر چيزى نگهبان است».

حديث

372 مجمع البيان - به نقل از ابن عبّاس -: سران قريشى مكّه، نزد پيامبر خدا صلى الله عليه و آله رفتند و گفتند:

اى محمّد! اگر تو [به راستى] پيامبر هستى، كوه هاى مكّه را براى ما تبديل به طلا كن، يا فرشتگانى را بياور كه بر پيامبرى تو، گواهى دهند.

پس خداوند متعال، اين آيه را فرو فرستاد: «و مبادا تو، برخى از آنچه را كه به سويت وحى مى شود، ترك گويى و سينه ات، بِدان تنگ گردد [از اين] كه مى گويند: «چرا گنجى بر او، فرو فرستاده نشده، يا فرشته اى با او نيامده است‌؟». تو فقط هشدار دهنده اى، و خدا، بر هر چيزى نگهبان است».

ج - لَولا نُزِّلَ القُرآنُ عَلى أكابِرِنا!

الكتاب

«وَ قالُوا لَوْ لا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ‌».⁽¹⁾

الحديث

373 تفسير الطبري عن ابن عبّاس: قَولُهُ‌: «لَوْ لا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ‌» :

يَعني بِالعَظيمِ‌: الوَليدَ بنَ المُغيرَةِ القُرَشِيَّ‌، أو حَبيبَ بنَ عَمرِو بنِ عُمَيرٍ الثَّقَفِيَّ‌، وبِالقَريَتَينِ‌: مَكَّةَ وَالطّائِفَ‌.⁽²⁾

374 تفسير الطبري عن ابن عبّاس: لَمّا بَعَثَ اللّهُ مُحَمَّداً رَسولاً، أنكَرَتِ العَرَبُ ذلِكَ‌، ومَن⁽³⁾أنكَرَ مِنهُم، فَقالوا: اللّهُ أعظَمُ مِن أن يَكونَ رَسولُهُ بَشَراً مِثلَ مُحَمَّدٍ، قالَ‌: فَأَنزَلَ اللّهُ عز و جل:

«أَ كانَ لِلنّاسِ عَجَباً أَنْ أَوْحَيْنا إِلى رَجُلٍ مِنْهُمْ أَنْ أَنْذِرِ النّاسَ‌» وقالَ‌: «وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلاّ رِجالاً نُوحِي إِلَيْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ»⁽⁴⁾يَعني: أَهلَ الكُتُبِ الماضِيَةِ‌، أبَشَراً كانَتِ الرُّسُلُ الَّتي أتَتكُم أم مَلائِكَةً؟ فَإِن كانوا مَلائِكَةً أنكَرتُم⁽⁵⁾، وإن كانوا بَشَراً فَلا تُنكِرونَ أن يَكونَ مُحَمَّدٌ رَسولاً.

قالَ‌: ثُمَّ قالَ‌: «وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلاّ رِجالاً نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرى‌»⁽⁶⁾: أي لَيسوا مِن أهلِ السَّماءِ كَما قُلتُم.9.

ج - چرا قرآن، بر بزرگان ما فرود نيامد؟

قرآن

«و گفتند: چرا اين قرآن، بر مردى بزرگ از [اين] دو شهر، فرود نيامده است‌؟».

حديث

373 تفسير الطبرى - به نقل از ابن عبّاس -: اين سخن خداوند: «چرا اين قرآن، بر مردى بزرگ از [اين] دو شهر، فرود نيامده است‌؟». مراد از «بزرگ»، وليد بن مُغَيرۀ قُرَشى يا حبيب بن عمرو بن عُمَير ثقفى است و مراد از دو شهر، مكّه و طائف اند.

374 تفسير الطبرى - به نقل از ابن عبّاس -: چون خداوند، محمّد را به پيامبرى فرستاد، عرب، آن را نپذيرفتند. منكران گفتند: خدا، بزرگ تر از آن است كه فرستاده اش، بشرى مانند محمّد باشد! و خداوند، اين آيه را فرو فرستاد: «آيا براى مردم، شگفت آور است كه به مردى از خودشان وحى كرديم كه: «مردم را بيم ده»؟» و فرمود: «و پيش از تو، نفرستاديم، مگر مردانى را كه به آنان وحى مى كرديم، پس از اهل ذكر بپرسيد»؛ يعنى: از پيروان كتاب هاى آسمانى پيشين بپرسيد كه: آيا پيامبرانى كه نزد شما آمدند، از جنس بشر بودند يا فرشته‌؟ اگر [گفتند:] فرشته بوده اند، [نبوّت محمّد صلى الله عليه و آله را] منكر شويد؛ ولى اگر بشر بوده اند، پس پيامبر بودن محمّد را انكار نكنيد.

آن گاه فرمود: «و پيش از تو نيز نفرستاديم، مگر مردانى را كه به آنان، وحى مى كرديم و اهل آبادى ها بودند»؛ يعنى آن طور كه شما مى گوييد، از اهل آسمان ها [و فرشتگان] نبودند.

قالَ‌: فَلَمّا كَرَّرَ اللّهُ عَلَيهِمُ الحُجَجَ‌، قالوا: وإذ كانَ بَشَراً فَغَيرُ مُحَمَّدٍ كانَ أحَقَّ بِالرِّسالَةِ‌، فَ‍ «لَوْ لا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ‌» ... يَعنونَ الوَليدَ بنَ المُغيرَةِ المَخزومِيَّ‌، وكانَ يُسَمّى رَيحانَةَ قُرَيشٍ‌، هذا مِن مَكَّةَ‌، ومَسعودَ بنَ عَمرِو بنِ عُبَيدِ اللّهِ الثَّقَفِيَّ مِن أهلِ الطّائِفِ‌.

قالَ‌: يَقولُ اللّهُ عز و جل رَدّاً عَلَيهِم: «أَ هُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ‌»⁽¹⁾أنَا أفعَلُ ما شِئتُ‌.⁽²⁾

د - حَسبُنا ما وَجَدنا عَلَيهِ آباءَنا

الكتاب

«وَ إِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى ما أَنْزَلَ اللّهُ وَ إِلَى الرَّسُولِ قالُوا حَسْبُنا ما وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَ وَ لَوْ كانَ آباؤُهُمْ لا يَعْلَمُونَ شَيْئاً وَ لا يَهْتَدُونَ‌».⁽³⁾

«وَ إِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَ وَ لَوْ كانَ آباؤُهُمْ لا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَ لا يَهْتَدُونَ‌».⁽⁴⁾

الحديث

375 التبيان في تفسير القرآن عن ابن عبّاس: إنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه و آله دَعَا اليَهودَ مِن أهلِ الكِتابِ إلَى الإِسلامِ‌، فَقالوا: بَل نَتَّبِعُ ما وَجَدنا عَلَيهِ آباءَنا، فَهُم كانوا أعلَمَ وخَيراً مِنّا. فَأَنزَلَ اللّهُ عز و جل: «وَ إِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللّهُ‌» الآيَةَ‌.⁽⁵⁾

376 مجمع البيان في قوله تعالى: «وَ إِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَيْنا عَلَيْهِ‌9.

و چون خداوند، بارها بر ردّ آنان، حجّت و دليل آورد، گفتند: اگر هم بناست بشرى باشد، افراد ديگرى غير از محمّد هستند كه به پيامبرى شايسته ترند. پس چرا اين قرآن، بر مردى بزرگ از اين دو شهر، فرو فرستاده نشد؟... و مقصودشان وليد بن مُغَيرۀ مخزومى بود كه به او «گُل سرسبد قريش» مى گفتند؛ به او از مكّه، و به مسعود بن عمرو بن عبيد اللّه ثقفى از طائف.

خداوند عز و جل در پاسخ آنان مى فرمايد: «آيا آنان اند كه رحمت پروردگارت را تقسيم مى كنند؟» [نه؛ بلكه] من آنچه را بخواهم، انجام مى دهم.

د - آنچه پدران خود را بر آن يافته ايم، ما را بس است

قرآن

«و چون به آنان گفته شود: به سوى آنچه خدا نازل كرده و به سوى پيامبر [ش] بياييد، مى گويند: «آنچه پدران خود را بر آن يافته ايم، ما را بس است». آيا هر چند پدرانشان چيزى نمى دانسته و هدايت، نيافته بودند [، باز در خور پيروى اند]؟».

«و چون به آنان گفته شود: «از آنچه خدا نازل كرده است، پيروى كنيد»، مى گويند: «[نه؛] بلكه از چيزى كه پدران خود را بر آن يافته ايم، پيروى مى كنيم». آيا هر چند پدرانشان چيزى را درك نمى كرده و به راه صواب نمى رفته اند [، باز در خور پيروى اند]؟».

حديث

375 التبيان فى تفسير القرآن - به نقل از ابن عبّاس -: پيامبر صلى الله عليه و آله يهوديان را كه اهل كتاب بودند، به اسلام دعوت نمود؛ امّا آنها گفتند: ما از چيزى كه پدران خود را بر آن يافته ايم، پيروى مى كنيم؛ زيرا آنان، از ما داناتر و بهتر بوده اند.

پس خداوند عز و جل اين آيه را فرو فرستاد: «و چون به آنان گفته شود: از آنچه خدا نازل كرده است، پيروى كنيد، مى گويند: «[نه؛] بلكه از چيزى كه پدران خود را بر آن يافته ايم، پيروى مى كنيم». آيا هر چند پدرانشان، چيزى را درك نمى كرده و به راه صواب نمى رفته اند [، باز در خور پيروى اند]؟».

376 مجمع البيان - در بارۀ اين سخن خداى متعال: «و چون به آنان گفته شود: «از آنچه خدا نازل

آباءَنا» ابن عبّاس قالَ‌: دَعَا النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله اليَهودَ إلَى الإِسلامِ‌، فَقالوا: بَل نَتَّبِعُ ما وَجَدنا عَلَيهِ آباءَنا فَهُم كانوا أعلَمَ مِنّا، فَنَزَلَت هذِهِ الآيَةُ‌.

وفي رِوايَةِ الضَّحّاكِ عَنهُ‌: إنَّها نَزَلَت في كُفّارِ قُرَيشٍ‌.⁽¹⁾

377 تفسير الطبري عن ابن عبّاس: دَعا رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله اليَهودَ مِن أهلِ الكِتابِ إلَى الإِسلامِ ورَغَّبَهُم فيهِ‌، وحَذَّرَهُم عِقابَ اللّهِ ونَقِمَتَهُ‌، فَقالَ لَهُ رافِعُ بنُ خارِجَةَ ومالِكُ بنُ عَوفٍ‌:

بَل نَتَّبِعُ ما ألفَينا عَلَيهِ آباءَنا، فَإِنَّهُم كانوا أعلَمَ وخَيراً مِنّا.

فَأَنزَلَ اللّهُ مِن قَولِهِم ذلِكَ‌: «وَ إِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَ وَ لَوْ كانَ آباؤُهُمْ لا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَ لا يَهْتَدُونَ‌».⁽²⁾

3(7(8) . تفسير البيضاوى: «قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا» : ما وَجَدناهُم عَلَيهِ‌، نَزَلَت فِي المُشرِكينَ‌، امِروا بِاتِّباعِ القُرآنِ وسائِرِ ما أنزَلَ اللّهُ مِنَ الحُجَجِ وَالآياتِ‌، فَجَنَحوا إلَى التَّقليدِ.

وقيلَ‌: في طائِفَةٍ مِنَ اليَهودِ دَعاهُم رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله إلَى الإِسلامِ‌، فَقالوا بَل نَتَّبِعَ ما وَجدنا عَلَيهِ آباءَنا لِأَنَّهُم كانوا خَيراً مِنّا.⁽³⁾

ه‍ - ايتِ بِقُرآنٍ غَيرِ هذا أو بَدِّلهُ‌

الكتاب

«وَ إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هذا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ ما يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّ ما يُوحى إِلَيَّ إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ‌».⁽⁴⁾5.

كرده است، پيروى كنيد، مى گويند: [نه؛] بلكه از چيزى كه پدران خود را برآن يافته ايم، پيروى مى كنيم» -: ابن عبّاس گفت: پيامبر صلى الله عليه و آله يهوديان را به اسلام دعوت نمود؛ امّا آنها گفتند: ما از چيزى كه پدران خود را بر آن يافته ايم، پيروى مى كنيم؛ زيرا آنها از ما داناتر بوده اند. پس اين آيه، نازل شد.

در روايت ضحّاك از ابن عبّاس، آمده است: اين آيه، در بارۀ كفّار قريش، نازل شد.

377 تفسير الطبرى - به نقل از ابن عبّاس -: پيامبر خدا صلى الله عليه و آله يهوديان را - كه اهل كتاب بودند - به اسلام، فرا خواند و به پذيرفتن آن، تشويقشان نمود و در بارۀ كيفر و عذاب الهى به آنان هشدار داد؛ امّا رافع بن خارجه و مالك بن عوف گفتند: ما از همان چيزى كه پدرانمان را بر آن يافتيم، پيروى مى كنيم؛ چرا كه آنها از ما داناتر و بهتر بوده اند.

پس خداوند در نقل سخن آنان، اين آيه را فرو فرستاد: «و چون به ايشان گفته شود كه: از آنچه خدا نازل كرده است، پيروى كنيد، مى گويند: «[نه؛] بلكه از چيزى كه پدرانمان را بر آن يافتيم، پيروى مى كنيم». آيا هر چند پدرانشان، چيزى را درك نمى كرده و هدايت نيافته بودند [باز در خور پيروى اند]؟».

ه‍ - قرآنى جز اين بياور، يا آن را تغيير بده

قرآن

«و چون آيات روشنِ ما بر آنان خوانده شود، آنان كه به ديدار ما اميد ندارند، مى گويند: «قرآنِ ديگرى جز اين بياور، يا آن را تغيير بده». بگو: مرا نرسد كه آن را از پيش خود، عوض كنم.

جز از آنچه به من وحى مى شود، پيروى نمى كنم. اگر پروردگارم را نافرمانى كنم، از عذابِ روزى بزرگ مى ترسم».

الحديث

379 تفسير القمّي: قَولُهُ عز و جل: «وَ إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هذا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ ما يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّ ما يُوحى إِلَيَّ‌» فَإِنَّ قُرَيشاً قالَت لِرَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله: ايتِنا بِقُرآنٍ غَيرِ هذا فَإِنَّ هذا شَيءٌ تَعَلَّمتَهُ مِنَ اليَهودِ وَالنَّصارى‌.

قالَ اللّهُ‌: قُل لَهُم «لَوْ شاءَ اللّهُ ما تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ وَ لا أَدْراكُمْ بِهِ فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُراً مِنْ قَبْلِهِ أَ فَلا تَعْقِلُونَ‌»⁽¹⁾أي لَقَد لَبِثتُ فيكُم أربَعينَ سَنَةً قَبلَ أن يوحى إلَيَّ لَم آتِكُم بِشَيءٍ مِنهُ حَتّى اوحِيَ إلَيَّ‌.⁽²⁾

380 مجمع البيان: قيلَ‌: نَزَلَت في خَمسَةِ نَفَرٍ: عَبدِاللّهِ بنِ امَيَّةَ المَخزومِيِّ‌، وَالوَليدِ بنِ مُغيرَةَ‌، ومِكرَزِ بنِ حَفصٍ‌، وعَمرِو بنِ عَبدِ اللّهِ بنِ أبي قَيسٍ العامِرِيِّ‌، وَالعاصِ بنِ عامِرِ بنِ هاشِمٍ‌. قالوا لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه و آله: ايتِ بِقُرآنٍ لَيسَ فيهِ تَركُ عِبادَةِ اللّاتِ وَالعُزّى ومَناةَ وهُبَلَ‌، ولَيسَ فيهِ عَيبُها، أو بَدِّلهُ تَكَلَّمَ بِهِ مِن تِلقاءِ نَفسِكَ‌.

وقيلَ‌: نَزَلَت فِي المُستَهزِئينَ‌، قالوا: يا مُحَمَّدُ! ايتِ بِقُرآنٍ غَيرِ هذا فيهِ ما نَسلُكُهُ‌.⁽³⁾8.

حديث

379 تفسير القمّى: اين سخن خداوند عز و جل: «و چون آيات روشنِ ما بر آنان خوانده شود، آنان كه به ديدار ما اميد ندارند، مى گويند: «قرآنِ ديگرى جز اين بياور، يا آن را تغيير بده». بگو: مرا نرسد كه آن را از پيش خود، تغيير بدهم. جز از آنچه به من وحى مى شود، پيروى نمى كنم» [نازل شد]؛ زيرا قريش به پيامبر خدا صلى الله عليه و آله گفتند: قرآن ديگرى غير از اين، براى ما بياور؛ زيرا تو اين قرآن را از يهود و نصارا آموخته اى.

خداوند فرمود: به ايشان بگو: «اگر خدا مى خواست، آن را بر شما نمى خواندم و [خدا] شما را بِدان، آگاه نمى گردانيد. قطعاً پيش از [آوردن] آن، روزگارى در ميان شما به سر برده ام. آيا نمى انديشيد؟»؛ يعنى پيش از آن كه به من وحى شود، مدّت چهل سال در ميان شما زندگى كردم و چيزى از وحى براى شما نياوردم، تا آن گاه كه به من، وحى شد.

380 مجمع البيان: بنا به قولى، [آيۀ ياد شده] در بارۀ پنج نفر، نازل شد: عبد اللّه بن اميّۀ مخزومى، وليد بن مُغَيره، مِكرَز بن حفص، عمرو بن عبد اللّه بن ابى قيس عامرى و عاص بن عامر بن هاشم. اين عدّه به پيامبر صلى الله عليه و آله گفتند: قرآنى بياور كه در آن، پرستش لات و عُزّا و مَنات و هُبَل، ترك و از آنها بدگويى نشده باشد و يا آن كه همين قرآن را تغيير بده و از پيش خود، بر آن بيفزاى.

همچنين گفته شده كه در بارۀ ريشخند كنندگانى نازل شده كه گفتند: اى محمّد! قرآنى غير از اين قرآن بياور كه موافق با مسلك [و آيين] ما باشد.

الفصل الثامن:

النّسخ في القرآن

النَّسخُ فِي القُرآنِ‌

8/ 1

مَعناهُ وحِكمَتُهُ‌

الكتاب

«ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّهَ عَلى كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ».⁽¹⁾

«وَ إِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ وَ اللّهُ أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ قالُوا إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ * قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ هُدىً وَ بُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ‌».⁽²⁾

الحديث

381 الإمام عليّ عليه السلام: كانَ القُرآنُ يَنسَخُ بَعضُهُ بَعضاً، وإنَّما كانَ يُؤخَذُ مِن أمرِ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله بِآخِرِهِ‌، فَكانَ مِن آخِرِ ما نَزَلَ عَلَيهِ سورَةُ المائِدَةِ فَنَسَخَت ما قَبلَها ولَم يَنسَخها شَيءٌ‌.⁽³⁾

382 تفسير العيّاشي عن مسعدة بن صدقة: سَأَلتُ أبا عَبدِاللّهِ عليه السلام عَنِ النّاسِخِ وَالمَنسوخِ وَالمُحكَمِ وَالمُتَشابِهِ‌، قالَ‌: النّاسِخُ الثّابِتُ المَعمولُ بِهِ‌، وَالمَنسوخُ ما قَد كانَ يُعمَلُ بِهِ‌7.

فصل هشتم: نسخ در قرآن

1/8 معناى نسخ و حكمت آن

قرآن

«هر حكمى را نسخ كنيم يا آن را به [دست] فراموشى بسپاريم، بهتر از آن يا مانندش را مى آوريم. مگر نمى دانى كه خدا بر هر كارى تواناست‌؟».

«و چون حكمى را به جاى حكم ديگر بياوريم - و خدا به آنچه به تدريج، نازل مى كند، داناتر است -، مى گويند: «جز اين نيست كه تو، دروغ بافى.» [نه؛] بلكه بيشتر آنان، نمى دانند.

بگو: آن را روح القُدُس، از طرف پروردگارت، به حق فرود آورده تا كسانى را كه ايمان آورده اند، استوار گردانَد و براى مسلمانان، هدايت و بشارتى است».

حديث

381 امام على عليه السلام: قرآن، برخى از [آيات] آن، برخى [آيات] ديگرش را نسخ مى كرد و به فرمان پيامبر خدا صلى الله عليه و آله، آخرينِ آن گرفته مى شد. آخرين چيزى كه بر او نازل شد، سورۀ مائده بود كه ماقبلش را نسخ كرد و خودِ آن را چيزى نسخ نكرد.

382 تفسير العيّاشى - به نقل از مَسعَدة بن صدقه -: از امام صادق عليه السلام در بارۀ ناسخ و منسوخ، و محكم و متشابه پرسيدم. فرمود: «ناسخ، آن چيزى است كه همچنان بر

ثُمَّ جاءَ ما نَسَخَهُ‌، وَالمُتَشابِهُ مَا اشتَبَهَ عَلى جاهِلِهِ‌.⁽¹⁾

383 تفسير العيّاشي عن أبي محمّد الهمداني عن رجل عن الإمام الصادق عليه السلام، قال: سَأَلتُهُ عَنِ النّاسِخِ وَالمَنسوخِ وَالمُحكَمِ وَالمُتَشابِهِ؟

قالَ‌: النّاسِخُ الثّابِتُ‌، وَالمَنسوخُ ما مَضى‌، وَالمُحكَمُ ما يُعمَلُ بِهِ‌، وَالمُتَشابِهُ الَّذي يُشبِهُ بَعضُهُ بَعضاً.⁽²⁾

8/ 2

مَعرِفَةُ النّاسِخِ وَالمَنسوخِ‌

384 تفسير العيّاشي عن أبي عبد الرحمن السلمي: إنَّ عَلِيّاً عليه السلام مَرَّ عَلى قاضٍ‌، فَقالَ‌: هَل تَعرِفُ النّاسِخَ مِنَ المَنسوخِ؟ فَقالَ‌: لا.

فَقالَ‌: هَلَكتَ وأهلَكتَ‌! تَأويلُ كُلِّ حَرفٍ مِنَ القُرآنِ عَلى وُجوهٍ‌.⁽³⁾

385 الإمام الباقر عليه السلام: إنَّ لِلقُرآنِ ظاهِراً وباطِناً، ومُحكَماً ومُتَشابِهاً، وناسِخاً ومَنسوخاً.⁽⁴⁾

386 عنه عليه السلام: نَزَلَ القُرآنُ ناسِخاً ومَنسوخاً.⁽⁵⁾

387 الإمام الصادق عليه السلام: إنَّ مِمَّا استُحِقَّت بِهِ الإِمامَةُ التَّطهيرَ وَالطِّهارَةَ مِنَ الذُّنوبِ وَالمعاصِي الموبِقَةِ الَّتي توجِبُ النّارَ، ثُمَّ العِلمَ المُنَوِّرَ بِجَميعِ ما يَحتاجُ إلَيهِ الاُمَّةُ مِن حَلالِها وحَرامِها، وَالعِلمَ بِكِتابِها خاصِّهِ وعامِّهِ‌، وَالمُحكَمِ وَالمُتَشابِهِ‌، ودَقائِقِ عِلمِهِ‌، وغَرائِبِ تَأويلِهِ‌، وناسِخِهِ ومَنسوخِهِ‌.⁽⁶⁾4.

جاست و به آن عمل مى شود. منسوخ، چيزى است كه به آن عمل مى شده؛ ولى بعد، آيه اى آمده و آن را نسخ كرده است. متشابه، آيه اى است كه بر كسى كه از آن شناخت ندارد، مُشتبه مى شود».

383 تفسير العيّاشى - به نقل از ابو محمّد هَمْدانى، از مردى -: از امام صادق عليه السلام در بارۀ ناسخ و منسوخ، و محكم و متشابه پرسيدم. فرمود: «ناسخ، آن است كه به قوّت خود، باقى بماند. منسوخ، آن است كه پايان يافته است. محكم، آن است كه بِدان عمل شود و متشابه، آن است كه برخى از آن به برخى ديگرش، شبيه باشد».

2/8 شناخت ناسخ و منسوخ

384 تفسير العيّاشى - به نقل از ابو عبد الرحمان سُلَمى -: على عليه السلام بر قاضى اى گذشت و فرمود: «آيا ناسخ را از منسوخ، باز مى شناسى‌؟».

گفت: خير.

فرمود: «هم خود به هلاكت در افتاده اى و هم ديگران را به هلاكت مى افكنى! تأويل هر حرفى از قرآن، بر چند وجه است».

385 امام باقر عليه السلام: قرآن، ظاهرى دارد و باطنى، محكمى و متشابهى، و ناسخى و منسوخى.

386 امام باقر عليه السلام: قرآن، به صورت ناسخ و منسوخ، نازل شده است.

387 امام صادق عليه السلام: از چيزهايى كه امام بايد دارا باشد، پاك كردن [خود] و پاك بودن از گناهان و معصيت هاى مهلكى است كه موجب آتش [دوزخ] مى گردد. ديگر، برخودارى از علمى كه تمام آنچه از حلال و حرام را كه امّت، بِدان نياز دارند، روشن كند. ديگر، علم به كتاب [آسمانى] آن و شناخت خاص و عام، و محكم و متشابه، و ريزه كارى هاى علوم آن، و تأويلات شگفت انگيز آن، و ناسخ و منسوخش.

[قالَ‌: فَهَل أشرَفتَ عَلَى مُرادِ اللّهِ عز و جل في أمثالِ القُرآنِ؟ قالَ‌: لا].⁽¹⁾

قالَ عليه السلام: إذاً هَلَكتَ وأهلَكتَ‌! وَالمُفتي يَحتاجُ إلى مَعرِفَةِ مَعانِي القُرآنِ وحَقائِقِ السُّنَنِ وبَواطِنِ الإِشاراتِ‌.⁽²⁾

راجع: ج 6 ص 56 (الراسخون في العلم وفي معرفة التأويل).

8/ 3

الآياتُ الَّتي سُمِّيَت مَنسوخَةً‌

الاُولى‌: الآيَةُ 83 مِن سورَةِ البَقَرَةِ‌

«وَ إِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ لا تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّهَ وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَ ذِي الْقُرْبى وَ الْيَتامى وَ الْمَساكِينِ وَ قُولُوا لِلنّاسِ حُسْناً وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلاّ قَلِيلاً مِنْكُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ‌»

389 الإمام عليّ عليه السلام: نُسِخَ قَولُهُ سُبحانَهُ‌: «وَ قُولُوا لِلنّاسِ حُسْناً»⁽³⁾يَعنِي اليَهودَ حينَ هادَنَهُم رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله، فَلَمّا رَجَعَ مِن غَزاةِ تَبوكٍ أنزَلَ اللّهُ تَعالى‌: «قاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ لا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ» إلى قَولِهِ تَعالى‌: «وَ هُمْ صاغِرُونَ‌»⁽⁴⁾فَنَسَخَت هذِهِ الآيَةُ تِلكَ الهُدنَةَ‌.⁽⁵⁾

390 الإمام الباقر عليه السلام - في قَولِهِ عز و جل: «وَ قُولُوا لِلنّاسِ حُسْناً» -: نَزَلَت هذِهِ الآيَةُ في أهلِ الذِّمَّةِ‌، ثُمَّ نَسَخَها قَولُهُ عز و جل: «قاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ‌» الآيَة، فَمَن كانَ مِنهُم في دارِ الإِسلام فَلَنم.

388 مصباح الشريعة - در سخنى كه به امام صادق عليه السلام نسبت داده است -: امير مؤمنان عليه السلام به قاضى اى فرمود: «آيا ناسخ را از منسوخ، باز مى شناسى‌؟».

گفت: خير.

فرمود: «آيا بر مقصود خداوند عز و جل در مَثَل هاى قرآن، آگاهى دارى‌؟».

گفت: خير.

فرمود: «پس هم خود به هلاكت افتاده اى و هم ديگران را به هلاكت مى افكنى! فتوا دهنده، بايد معانى قرآن و حقايق سنّت ها و عمق اشارت ها [ى قرآنى] را بشناسد». ر. ك: ج 4 ص 57 (استواران در دانش و در شناخت تأويل).

3/8 آيه هايى كه منسوخ ناميده شده اند

يك. آيۀ 83 سورۀ بقره

«و چون از فرزندان اسرائيل پيمان محكم گرفتيم كه: «جز خدا را نپرستيد، به پدر و مادر، و خويشان و يتيمان و مستمندان احسان كنيد، و با مردم به نيكى سخن بگوييد، نماز را برپا داريد و زكات بدهيد». آن گاه جز اندكى از شما [قوم يهود]، به حالت اعراض روى برتافتيد».

389 امام على عليه السلام: اين سخن خداوند سبحان: «با مردم به نيكى سخن بگوييد» نسخ شده است.

منظور از «مردم» يهود هستند كه پيامبر خدا به آنها آتش بس داده بود. هنگامى كه ايشان از جنگ تبوك باز گشت، خداوند متعال، اين آيه را نازل فرمود: «با كسانى كه به خدا و آخرت ايمان نمى آورند، بجنگيد» تا اين سخن خداى متعال: «در حالى كه خوار شدگان اند». اين آيه، آن آتش بس را نسخ كرد.

390 امام باقر عليه السلام - در بارۀ اين سخن خداى عز و جل: «با مردم به نيكى سخن بگوييد» -: اين آيه در بارۀ اهل ذمّه نازل شد و سپس سخن ديگر خداى عز و جل: «با كسانى كه ايمان نمى آورند،

يُقبَلَ مِنهُم إلّاالجِزيَةُ‌.⁽¹⁾

391 عنه عليه السلام: بَعَثَ اللّهُ مُحَمَّداً صلى الله عليه و آله بِخَمسَةِ أسيافٍ‌... وَالسَّيفُ الثّاني عَلى أهلِ الذِّمَّةِ‌، قالَ اللّهُ تَعالى‌: «وَ قُولُوا لِلنّاسِ حُسْناً»⁽²⁾نَزَلَت في أهلِ الذِّمَّةِ‌، ثُمَّ نَسَخَها قَولُهُ تَعالى‌:

«قاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ لا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَ لا يُحَرِّمُونَ ما حَرَّمَ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ لا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حَتّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَ هُمْ صاغِرُونَ‌»⁽³⁾فَمَن كانَ مِنهُم في دارِ الإِسلامِ فَلَم يُقبَل مِنهُ إلَّاالجِزيَةُ أوِ القَتلُ ومالُهُم فَيءٌ وذَراريُّهُم سَبيٌ‌، فَإِذا قَبِلُوا الجِزيَةَ حَرُمَ عَلَينا سَبيُهُم و أموالُهُم وحَلَّت لنا مُناكَحَتُهُم، ومَن كانَ مِنهُم في دارِ الحَربِ حَلَّ لَنا سَبيُهُم ولَم تَحِلَّ لَنا مُناكَحَتُهُم ولا يُقبَلُ مِنهُم إلَّاالجِزيَةُ أوِ القَتلُ‌.⁽⁴⁾

الثّانِيَةُ‌: الآيَةُ 180 مِن سورَةِ البَقَرَةِ‌

«كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ‌»

392 تفسير العيّاشيّ عن أبي بصير عن أحدِهِما عليهما السلام - في قَولِهِ تَعالى‌: «كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبِينَ‌»⁽⁵⁾-: هِيَ مَنسوخَةٌ‌، نَسَخَتها آيَةُ الفَرائِضِ الَّتي هِيَ المَواريثُ‌، «فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ ما سَمِعَهُ فَإِنَّما إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ‌»⁽⁶⁾1.

بجنگيد»، آن را نسخ كرد. هر يك از آنان كه در دار الإسلام هستند، جز جزيه از آنان پذيرفته نمى شود.

391 امام باقر عليه السلام: خداوند، محمّد صلى الله عليه و آله را با پنج شمشير مبعوث كرد:... و شمشير دوم، براى اهل ذمّه، خداوند متعال فرموده است: «با مردم به نيكى سخن بگوييد» كه در بارۀ اهل ذمّه نازل شد و سپس اين آيه: «با كسانى كه به خدا و آخرت ايمان نمى آورند و آنچه را خدا و فرستاده اش حرام گردانيده اند، حرام نمى دارند و متديّن به دين حق نمى گردند، بجنگيد تا با [كمالِ‌] خوارى، به دست خود، جزيه دهند»، آن را نسخ كرد. پس هر يك از آنان كه در دار الإسلام باشند، جز جزيه از آنان پذيرفته نمى شود، و يا كشته شدن و مصادرۀ اموال و اسارت فرزندان آن است. هر گاه پرداخت جزيه را پذيرفتند، اسارت گرفتن آنان و مصادرۀ اموالشان بر ما حرام، و ازدواج با آنان بر ما حلال مى گردد. و كسانى از آنها كه در دار الحرب هستند، اسارت گرفتنشان بر ما حلال، و ازدواج با آنان حرام مى شود. از آنان جز پرداخت جزيه، يا كشته شدن، چيز ديگرى پذيرفته نيست.

دو. آيۀ 180 سورۀ بقره

«بر شما مقرّر شده است كه چون يكى از شما مرگش فرا رسيد، هرگاه ثروتى بر جاى گذارد، براى پدر و مادر و خويشاوندان خود، به طور پسنديده و منصفانه وصيّت كند؛ [اين كار] حقّى است بر پرهيزگاران».

392 تفسير العيّاشى - به نقل از ابو بصير، از امام باقر يا امام صادق عليهما السلام در بارۀ اين سخن خداوند متعال: «بر شما مقرّر شده است كه چون يكى از شما مرگش فرا رسيد، هرگاه ثروتى بر جاى گذارد، براى پدر و مادر و خويشاوندان خود، به طور پسنديده و منصفانه وصيّت كند» -: اين آيه با آيۀ فرائض - كه ارث ها در آن مشخّص شده اند - نسخ گرديده است: «هر كس وصيّت را پس از آن كه آن را شنيد، تغيير دهد، گناهش بر عهدۀ كسانى است كه

يَعني بِذلِكَ الوَصِيَّ‌.⁽¹⁾

393 سُنن الدّارِميّ عن قَتادة: «إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبِينَ‌» فَأَمَرَ أن يوصِيَ لِوالِدَيهِ وأقارِبِهِ‌، ثُمَّ نُسِخَ بَعدَ ذلِكَ في سورَةِ النِّساءِ‌⁽²⁾فَجَعَلَ لِلوالِدَينِ نَصيباً مَعلوماً، وألحَقَ لِكُلِّ ذي ميراثٍ نَصيبَهُ مِنهُ ولَيسَت لَهُم وَصِيَّةٌ‌، فَصارَتِ الوَصِيَّةُ لِمَن لا يَرِثُ مِن قَريبٍ وغَيرِهِ‌.⁽³⁾

394 سنن الدارمي عن ابن عبّاس: كانَ المالُ لِلوَلَدِ وكانَتِ الوَصِيَّةُ لِلوالِدَينِ وَالأَقرَبينَ‌، فَنَسَخَ اللّهُ مِن ذلِكَ ما أحَبَّ‌، فَجَعَلَ لِلذَّكَرِ مِثلَ حَظِّ الاُنثَيَينِ‌، وجَعَلَ لِلأَبوَينِ لِكُلِّ واحِدٍ مِنهُمَا السُّدُسَ وَالثُّلُثَ‌، وجَعَلَ لِلمَرأَةِ الثُّمُنَ وَالرُّبُعَ‌، وَللزَّوجِ الشَّطرَ وَالرُّبُعَ‌.⁽⁴⁾

395 سنن أبي داوود عن ابن عبّاس: «إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبِينَ‌» فَكانَتِ الوَصِيَّةُ كَذلِكَ حَتّى نَسَخَتها آيَةُ الميراثِ‌.⁽⁵⁾

الثّالِثَةُ‌: الآيَةُ 181 مِن سورَةِ البَقَرَةِ‌

«فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ ما سَمِعَهُ فَإِنَّما إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ‌»7.

آن را تغيير مى دهند» كه منظورش، وصى است.

393 سنن الدارمى - به نقل از قتاده -: «بر شما مقرّر شده است كه چون يكى از شما مرگش فرا رسيد، هرگاه ثروتى بر جاى گذارد، براى پدر و مادر و خويشاوندان خود، به طور پسنديده و منصفانه وصيّت كند» خداوند، دستور داده كه وصيّت كند براى پدر و مادر و خويشاوندان خويش.

پس در سورۀ نساء، اين حكم نسخ شده، و براى پدر و مادر از ارث، سهم مشخّصى قرار داده شده و براى هر يك از ارث بران، سهمشان تعيين شده است و ديگر، وصيّت كردن براى آنها جايى ندارد. وصيّت براى كسانى است كه از خويشى و غير خويشى ارث نمى برند.

394 سنن الدارمى - به نقل از ابن عبّاس -: مال براى فرزند بود و وصيّت براى كمك به پدر و مادر و خويشاوندان انجام مى شد. خداوند، هر چه از اين را دوست داشت، نسخ كرد و براى مرد، دو برابر زن سهم قرار داد، و براى پدر و مادر، هر يك، يك ششم و يك سوم، و براى زن، يك هشتم و يك چهارم و براى مرد، نصف و يك چهارم، سهم تعيين نمود.

395 سنن أبى داوود - به نقل از ابن عبّاس -: «اگر مالى بر جا مى گذارد، وصيّت كردن براى پدر و مادر و خويشاوندان [واجب شده]». وصيّت، اين گونه بود تا اين كه آيۀ ارث، آن را نسخ كرد.

سه. آيۀ 181 سورۀ بقره

«پس كسى كه بعد از شنيدن وصيّت آن را تغيير دهد، گناهش بر عهدۀ كسانى است كه آن را تغيير مى دهند. آرى، خداوند شنواى داناست».

الرّابِعَةُ‌: الآيَةُ 240 مِن سورَةِ البَقَرَةِ‌

«وَ الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَ يَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْراجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِي ما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَ اللّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ‌»

397 تفسير العيّاشيّ عن مُعاوية [بن بريد] : سَأَلتُهُ‌⁽⁵⁾عَن قَولِ اللّهِ‌: «وَ الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَ يَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ‌»⁽⁶⁾، قالَ‌: مَنسوخَةٌ‌، نَسَخَتها آيَةُ «يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ عَشْراً»⁽⁷⁾، ونَسَخَتها آيَةُ الميراثِ‌.⁽⁸⁾ه.

396 الكافى - به نقل از محمّد بن سوقه -: از امام باقر عليه السلام در بارۀ اين سخن خداى - تبارك و تعالى -: «پس كسى كه بعد از شنيدن وصيّت آن را تغيير دهد، گناهش بر عهدۀ كسانى است كه آن را تغيير مى دهند.» پرسيدم. فرمود: «اين آيه را، اين سخن خداى عز و جل - كه بعد از آن آمده - نسخ كرده است: «هر كه از ستم و كژروى وصيّت كننده [نسبت به ورثه اش] يا از گناه او [در وصيّت به كار خلاف] بيم داشته باشد و ميان آنها (وصيّت كننده و وصيّت شونده ها) سازش دهد، گناهى بر او نيست»».

يعنى كسى كه براى او مالى وصيّت شده، اگر بيمناكِ انحراف وصيّت كننده در آن چيزى است كه براى او بر خلاف حق وصيّت كند و خدا به آن راضى نيست، بر وى گناهى نيست كه وصيّت را به آنچه حق و رضاى خداست، از راه خير، تغيير دهد».

چهار. آيۀ 240 سورۀ بقره

«كسانى از شما كه مرگشان فرا مى رسد و همسرانى برجاى مى گذارند، [بايد] براى همسران خويش وصيّت كنند تا آنان را براى يك سال بهره مند سازند و [از منزل] بيرون نكنند. پس اگر بيرون بروند، در آنچه آنان به طور پسنديده در بارۀ خود انجام دهند، گناهى بر شما نيست. و خداوند توانا و حكيم است».

397 تفسير العيّاشى - به نقل از معاويه [بن بريد] -: از ايشان (امام صادق عليه السلام) در بارۀ اين آيه: «كسانى از شما كه مرگشان فرا مى رسد و همسرانى بر جاى مى گذارند، [بايد] براى همسران خويش وصيّت كنند تا آنان را براى يك سال بهره مند سازند» پرسيدم. فرمود: «با آيۀ «چهار ماه و ده روز انتظار مى برند» نسخ شده است و آيۀ ارث نيز آن را نسخ كرده است».

399 تفسير العيّاشي عن أبي بصير: سَأَلتُهُ‌⁽²⁾عَن قَولِ اللّهِ‌: «وَ الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَ يَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْراجٍ‌» ، قالَ‌: هِيَ مَنسوخَةٌ‌، قُلتُ‌: وكَيفَ كانَت‌؟ قالَ‌: كانَ الرَّجُلُ إذا ماتَ أنفَقَ عَلَى امرَأَتِهِ مِن صُلبِ المالِ حَولاً، ثُمَّ اخرِجَت بِلا ميراثٍ‌، ثُمَّ نَسَخَتها آيَةُ الرُّبُعِ وَالثُّمُنِ‌، فَالمَرأَةُ يُنفَقُ عَلَيها مِن نَصيبِها.⁽³⁾

400 الإمام عليّ عليه السلام: إنَّ العِدَّةَ كانَت فِي الجاهِلِيَّةِ عَلَى المَرأَةِ سَنَةٌ كامِلَةٌ‌، وكانَ إذا ماتَ الرَّجُلُ ألقَتِ المَرأَةُ خَلفَ ظَهرِها شَيئاً - بَعرَةً أو ما يَجري مَجراها - ثُمَّ قالَت: البَعلُ أهوَنُ عَلَيَّ مِن هذِهِ‌؛ فَلا أكتَحِلُ‌، ولا أمتَشِطُ، ولا أتَطَيَّبُ‌، ولا أتَزَوَّجُ سَنَةً‌. فَكانوا لا يُخرِجونَها مِن بَيتِها، بَل يُجرونَ عَلَيها مِن تَرِكَةِ زَوجِها سَنَةً‌، فَأَنزَلَ اللّهُ تَعالى في أوَّلِ الإِسلامِ‌: «وَ الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَ يَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْراجٍ‌» ، فَلَمّا قَوِيَ الإِسلامُ أنزَلَ اللّهُ تَعالى‌: «وَ الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَ يَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ عَشْراً فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ‌» الآيَةَ‌.⁽⁴⁾2.

398 تفسير العيّاشى - به نقل از ابو بصير -: از ايشان (امام باقر) در بارۀ اين آيه: «يك سال بهره مند سازند و [از منزل] بيرون نكنند» پرسيدم. فرمود: «نسخ شده است و آيۀ «چهار ماه و ده روز انتظار مى برند»، آن را نسخ كرده است، و آيۀ ارث نيز آن را نسخ كرده است.

399 تفسير العيّاشى - به نقل از ابو بصير -: از ايشان در بارۀ اين سخن خدا: «كسانى از شما كه مرگشان فرا مى رسد و همسرانى بر جاى مى گذارند، [بايد] براى همسران خويش وصيّت كنند تا آنان را براى يك سال بهره مند سازند و [از منزل] بيرون نكنند» پرسيدم.

فرمود: «اين آيه نسخ شده است».

گفتم: چگونه‌؟

فرمود: «وقتى مرد مى مُرد، از اصل مال به مدّت يك سال به زن انفاق مى شد.

سپس بدون سهم ارث، از منزل بيرونش مى كردند. بعد، آيۀ ارث - كه ارثِ يك چهارم و يك هشتم را تعيين كرده - آن را نسخ كرد. بنا بر اين، به زن از سهم ارث خود داده مى شود».

400 امام على عليه السلام: مدّت عدّه در دوران جاهليت براى زن، يك سال تمام بود. وقتى مرد مى مرد، زن، چيزى مانند پشكل يا شبيه آن، پشت سرش پرت مى كرد و مى گفت:

شوهر [كردن] برايم از اين پست تر است. نه سرمه مى كشم و نه شانه مى زنم و نه عطر مى زنم و نه يك سال شوهر مى كنم. وارثان هم او را از خانه بيرون نمى كردند؛ بلكه از مال شوهرش تا يك سال او را تأمين مى كردند. سپس خداوند در آغاز اسلام، اين آيه را نازل كرد: «كسانى از شما كه مرگشان فرا مى رسد و همسرانى بر جاى مى گذارند، [بايد] براى همسران خويش وصيّت كنند تا آنان را براى يك سال بهره مند سازند و [از منزل] بيرون نكنند». زمانى كه اسلام قوّت گرفت، خداوند متعال نازل فرمود: «كسانى از شما كه مرگشان فرا مى رسد و همسرانى بر جاى مى گذارند، چهار ماه و ده روز انتظار مى برند و وقتى زمانشان سر آمد، بر شما اشكالى نيست [كه براى ازدواج با آنها برويد]».

402 تفسير الطبري عن ابن عبّاس - في قَولِهِ تَعالى‌: «وَ الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَ يَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْراجٍ‌» -: كانَ الرَّجُلُ إذا ماتَ وتَرَكَ امرَأَتَهُ اعتَدَّت سَنَةً في بَيتِهِ‌، يُنفَقُ عَلَيها مِن مالِهِ‌، ثُمَّ أنزَلَ اللّهُ تَعالى ذِكرُهُ بَعدُ: «وَ الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَ يَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ عَشْراً» ، فَهذِهِ عِدَّةُ المُتَوَفّى عَنها زَوجُها، إلّاأن تَكونَ حامِلاً فَعِدَّتُها أن تَضَعَ ما في بَطنِها، وقالَ في ميراثِها:

«وَ لَهُنَّ الرُّبُعُ مِمّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَإِنْ كانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ [الثُّمُنُ‌]» فَبَيَّنَ اللّهُ مِيراثَ المَرأَةِ‌، وتَرَكَ الوَصِيَّةَ وَالنَّفَقَةَ‌.⁽²⁾

الخامِسَةُ‌: الآيَةُ 102 مِن سورَةِ آلِ عِمرانَ‌

«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ إِلاّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ‌» .

403 تفسير العيّاشي عن أبي بصير: سَأَلتُ أبا عَبدِاللّهِ عليه السلام: عَن قَولِ اللّهِ‌: «اِتَّقُوا اللّهَ حَقَّ تُقاتِهِ‌»⁽³⁾، قالَ‌: مَنسوخَةٌ‌، قُلتُ‌: وما نَسَخَتها؟ قالَ‌: قَولُ اللّهِ‌: «فَاتَّقُوا اللّهَ مَا2.

401 تفسير الطبرى - به نقل از همام بن يحيى -: از قتاده در بارۀ اين آيه: «كسانى از شما كه مرگشان فرا مى رسد و همسرانى بر جاى مى گذارند، [بايد] براى همسران خويش وصيّت كنند تا آنان را براى يك سال بهره مند سازند و [از منزل] بيرون نكنند» پرسيدم. گفت: زن شوهر مرده، تا يك سال، نفقه و حقّ سكونت در منزل شوهرش را داشت، تا زمانى كه خودش نمى رفت.

بعدها اين [روش و حكم] در سورۀ نساء نسخ شد و براى او ارث مشخّصى قرار داده شد:

اگر فرزند دارد، يك هشتم، و اگر فرزند ندارد، يك چهارم. وعدۀ زن [شوهر مرده] چهارماه و ده روز شد. خداوند - كه يادش والاست - فرمود: «كسانى از شما كه مرگشان فرا مى رسد و همسرانى بر جاى مى گذارند، چهار ماه و ده روز انتظار مى برند». اين آيه، آن قبلى را كه [مربوط به ماندن] يك سال [در خانه بود]، نسخ كرد.

402 تفسير الطبرى - به نقل از [عبد اللّه] بن عباس، در بارۀ اين سخن خداوند متعال: «كسانى از شما كه مرگشان فرا مى رسد و همسرانى برجاى مى گذارند، [بايد] براى همسران خويش وصيّت كنند تا براى يك سال بهره مندشان سازند و [از منزل] بيرون نكنند» -: اگر مرد مى مرد، زنش تا يك سال در خانۀ او عدّه نگه مى داشت و از مال او به زن انفاق مى شد. سپس خداوند - كه يادش والاست -، نازل فرمود: «كسانى از شما كه مرگشان فرا مى رسد و همسرانى بر جاى مى گذارند، چهار ماه و ده روز انتظار مى برند». اين، عدّۀ زن شوهر مرده بود، مگر اين كه باردار باشد كه عدّه اش زايمان بود.

و در بارۀ ارثِ او فرمود: «اگر شما فرزند نداريد، از مال ارث، يك چهارم، و اگر فرزند داريد، يك هشتم، سهم آنهاست». پس خداوند، ارث زن را مشخّص كرد و وصيّت و نفقه منتفى شد.

پنج. آيۀ 102 سورۀ آل عمران

«اى كسانى كه ايمان آورديد! از خداوند، چنان پروا كنيد كه شايستۀ پروا كردن از اوست و در حال تسليم و فرمانبرى بميريد».

403 تفسير العيّاشى - به نقل از ابو بصير -: از امام صادق عليه السلام در بارۀ اين سخن خداوند: «از خداوند، چنان پروا كنيد كه شايستۀ پروا كردن از اوست» پرسيدم.

فرمود: اين، نسخ شده است. گفتم: چه آيه اى آن را نسخ كرده است‌؟

اِسْتَطَعْتُمْ‌»⁽¹⁾.⁽²⁾

404 مجمع البيان - في قَولِ اللّهِ تَعالى‌: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ إِلاّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ‌» -: اختُلِفَ فيهِ أيضاً عَلى قَولَينِ‌: أحَدُهُما: أنَّهُ مَنسوخٌ بِقَولِهِ‌:

«فَاتَّقُوا اللّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ‌» ، عَن قَتادَةَ وَالرَّبيعِ وَالسُّدّيّ‌، وهُوَ المَروِيُّ عَن أبي جَعفَرٍ، وأبي عَبدِ اللّهِ عليهما السلام.⁽³⁾

405 الإمام عليّ عليه السلام - في بَيانِ النّاسِخِ وَالمَنسوخِ -: نُسِخَ قَولُهُ تَعالى‌: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ إِلاّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ‌» نَسَخَها قَولُهُ تَعالى‌: «فَاتَّقُوا اللّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ‌» .⁽⁴⁾

406 الدُّرُ المَنثورُ عن ابنِ عَبّاسٍ - في قَولِهِ‌: «اِتَّقُوا اللّهَ حَقَّ تُقاتِهِ‌» -: أن يُطاعَ فَلا يُعصى‌، فَلَم يَستَطيعوا، قالَ اللّهُ‌: «فَاتَّقُوا اللّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ‌» .⁽⁵⁾

407 تفسير الآلوسي عَن سَعيدِ بنِ جُبَيرٍ - في قَولِهِ تَعالى‌: «اِتَّقُوا اللّهَ حَقَّ تُقاتِهِ‌» -: لَمّا نَزَلَت اشتَدَّ عَلَى القَومِ العَمَلُ‌، فَقاموا حَتّى وَرِمَت عَراقيبُهُم⁽⁶⁾وَتَقَرَّحَت جِباهُهُم، فَأَنزَلَ اللّهُ تَعالى تَخفيفاً عَلَى المُسلِمينَ‌: «فَاتَّقُوا اللّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ‌» فَنَسَخَتِ الآيَةَ الاُولى‌.⁽⁷⁾م.

فرمود: «اين سخن خدا: «هر چه در توان داريد، از خدا پروا كنيد».

404 مجمع البيان - در بارۀ اين سخن خداوند متعال: «اى كسانى كه ايمان آورديد! از خداوند، چنان پروا كنيد كه شايستۀ پروا كردن از اوست و در حال تسليم و فرمانبرى بميريد» -: دو ديدگاه در بارۀ آن وجود دارد: يكى، اين كه اين آيه با آيۀ: «هر چه در توان داريد، از خدا پروا كنيد» نسخ شده است. اين ديدگاه قتاده، ربيع و سدّى است، و همين ديدگاه از امام باقر و امام صادق عليهما السلام هم روايت شده است.

405 امام على عليه السلام - در توضيح ناسخ و منسوخ -: اين سخن خداوند متعال: «اى كسانى كه ايمان آورديد! از خداوند، چنان پروا كنيد كه شايستۀ پروا كردن از اوست و در حال تسليم و فرمانبرى بميريد» نسخ شده است و نسخ آن با اين آيه «هر چه در توان داريد، از خدا پروا كنيد» است.

406 الدرّ المنثور - به نقل از ابن عبّاس، در بارۀ اين سخن خداوند: «از خداوند، پروا كنيد، چنان كه شايستۀ پروا كردن از اوست» -: يعنى اطاعت شود و نافرمانى نشود؛ ولى نتوانستند. پس خداوند فرمود: «هر چه در توان داريد، از خدا پروا كنيد».

407 تفسير الآلوسى - به نقل از سعيد بن جبير، در بارۀ اين سخن خداوند متعال:

«از خداوند، پروا كنيد، چنان كه شايستۀ پروا كردن از اوست» -: وقتى اين آيه نازل شد، كار بر مردم سخت گرديد و چنان به عبادت برخاستند كه پى پاشنه هايشان متورّم شد و پيشانى هايشان زخم برداشت. آن گاه خداوند، براى آسان گيرى بر مسلمانان، اين آيه را نازل كرد: «هر چه در توان داريد، از خدا پروا كنيد». اين آيه، آيۀ اوّل را نسخ كرد.

408 تفسير الطبري عن قَتادة - فَي قَولِهِ تَعالى‌: «اِتَّقُوا اللّهَ حَقَّ تُقاتِهِ‌» -: نَسَخَتها «فَاتَّقُوا اللّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ‌» .⁽¹⁾

السّادِسَةُ‌: الآيَةُ 8 مِن سورَةِ النِّساءِ‌

«وَ إِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُوا الْقُرْبى وَ الْيَتامى وَ الْمَساكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَ قُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً» .

409 الإمام الصادق عليه السلام - في قَولِ اللّهِ تَعالى‌: «وَ إِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُوا الْقُرْبى وَ الْيَتامى وَ الْمَساكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ‌»⁽²⁾-: نَسَخَتها آيَةُ الفَرائِضِ‌.⁽³⁾

410 تفسير العيّاشي عن أبي بصير عن الإمام الباقر عليه السلام - في قوله تعالى: «وَ إِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُوا الْقُرْبى وَ الْيَتامى وَ الْمَساكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَ قُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً» -: قال: قُلتُ‌:

أمَنسوخَةٌ هِيَ؟ قالَ عليه السلام: لا، إذا حَضَرَكَ فَأَعطِهِم.⁽⁴⁾

411 الإمام عليّ عليه السلام: نَسَخَ قَولَهُ تَعالى‌: «وَ إِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُوا الْقُرْبى وَ الْيَتامى وَ الْمَساكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَ قُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً»⁽⁵⁾قَولُهُ سُبحانَهُ «يُوصِيكُمُ اللّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ‌»⁽⁶⁾إلى آخِرِ الآيَةِ‌.⁽⁷⁾1.

408 تفسير الطبرى - به نقل از قتاده، در بارۀ اين سخن خداوند متعال: «از خدا پروا كنيد، چنان كه شايستۀ پروا كردن از اوست» -: اين آيه را با آيۀ «هر چه در توان داريد، از خدا پروا كنيد» نسخ كرد.

شش. آيۀ 8 سورۀ نساء

«هر گاه خويشاوندان و يتيمان و مسكينان در تقسيم [ارث] حاضر شدند، از آن به آنها [نيز] بدهيد و با آنان سخن نيكو بگوييد».

409 امام صادق عليه السلام - در بارۀ اين سخن خداوند متعال: «هر گاه خويشاوندان و يتيمان و مسكينان در تقسيم [ارث] حاضر شدند، از آن به آنها [نيز] بدهيد» آيۀ تعيين ارث، اين آيه را نسخ كرد.

410 تفسير العيّاشى - به نقل از ابو بصير، در بارۀ «هر گاه خويشاوندان و يتيمان و مسكينان در تقسيم [ارث] حاضر شدند، از آن به آنها [نيز] بدهيد و با آنان سخن نيكو بگوييد» -: به امام باقر عليه السلام گفتم: آيا اين نسخ شده است‌؟ فرمود: «نه. هر گاه حاضر شدند، به آنها بدهيد».

411 امام على عليه السلام اين سخن خداوند متعال: «هر گاه خويشاوندان و يتيمان و مسكينان در تقسيم [ارث] حاضر شدند، از آن به آنها [نيز] بدهيد و با آنان سخن نيكو بگوييد» را آيه: «خداوند به شما در بارۀ [ارث] فرزندانتان سفارش مى كند. سهم پسر، چون سهم دو دختر است» تا پايان آيه، نسخ كرد.

412 الناسخ والمنسوخ عن سعيد بن المُسَيِّب - في قَولِهِ تَعالى‌: «وَ إِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُوا الْقُرْبى وَ الْيَتامى وَ الْمَساكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَ قُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً» -: إنَّها مَنسوخَةٌ‌، كانَت قَبلَ الفَرائِضِ‌، كانَ ما تَرَكَ الرَّجُلُ مِن مالٍ اعطِيَ مِنهُ اليَتيمُ وَالمِسكينُ وذَوُو⁽¹⁾القُربى إذا حَضَرُوا القِسمَةَ‌، ثُمَّ نُسِخَ ذلِكَ بَعدَ ذلِكَ‌، ثُمَّ نَسَخَتهَا المَواريثُ‌، فَنَسَخَ اللّهُ عز و جل لِكُلِّ ذي حَقٍّ حَقَّهُ‌، ثُمَّ صارَت وَصِيَّةٌ مِن مالِهِ يوصي بِها لِقَرابَتِهِ وحَيثُ شاءَ‌.⁽²⁾

السّابِعَةُ‌: الآيَةُ 15 مِن سورَةِ النِّساءِ‌

«وَ اللاّتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتّى يَتَوَفّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللّهُ لَهُنَّ سَبِيلاً»

413 تفسير القمّي: وقَولُهُ‌: «وَ اللاّتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتّى يَتَوَفّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللّهُ لَهُنَّ سَبِيلاً»⁽³⁾فَإِنَّهُ فِي الجاهِلِيَّةِ كانَ إذا زَنَى الرَّجُلُ المَرأَةَ كانَت تُحبَسُ في بَيتٍ إلى أن تَموتَ‌، ثُمَّ نُسِخَ ذلِكَ بِقَولِهِ‌: «اَلزّانِيَةُ وَ الزّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ‌» .⁽⁴⁾

414 مسند ابن حنبل عن عُبادَةَ بنِ الصّامِتِ‌: نَزَلَ عَلى رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله «وَ اللاّتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ‌» إلى آخِرِ الآيَةِ‌، قالَ‌: فَفَعَلَ ذلِكَ بِهِنَّ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله، فَبَينَما رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله جالِسٌ ونَحنُ حَولَهُ‌، وكانَ إذا نَزَلَ عَلَيهِ الوَحيُ أعرَضَ عَنّا وأعرَضنا عَنهُ‌، وتَرَبَّدَ⁽⁵⁾وَجهُهُ‌).

412 الناسخ و المنسوخ - به نقل از سعيد بن مسيّب، در بارۀ اين سخن خداوند متعال: «هر گاه خويشاوندان و يتيمان و مسكينان در تقسيم [ارث] حاضر بودند، از آن به آنها [نيز] بدهيد و با آنان سخن نيكو بگوييد» -: اين آيه نسخ شده است و آن، مربوط به قبل از زمان نزول آيۀ تعيين ارث بود. از مال باقيماندۀ مرد به يتيم و مسكين و خويشاوند - اگر در هنگام تقسيم حاضر شدند - پرداخت مى شد. سپس اين روش نسخ شد. آيۀ مواريث آن را نسخ كرد. خداوند عز و جل [آن را] نسخ كرد [و] براى هر صاحب حقّى، حقّش را قرار داد. سپس حقّ وصيت از مال برايش قرار داده شد تا براى خويشاوندان و هر كس كه بخواهد، وصيّت كند.

هفت. آيۀ 15 سورۀ نساء

«از زنان شما، كسانى كه مرتكب زنا مى شوند، چهار تن از شما را بر آنان گواه گيريد، و اگر شهادت دادند، آنها را در خانه ها حبس كنيد تا مرگشان فرا رسد يا خداوند برايشان راهى قرار دهد».

413 تفسير القمّى: در بارۀ سخن خداوند: «از زنان شما، كسانى كه مرتكب زنا مى شوند، چهار تن از شما را بر آنان گواه گيريد، و اگر شهادت دادند، آنها را در خانه ها حبس كنيد تا مرگشان فرا رسد يا خداوند برايشان راهى قرار دهد». در زمان جاهليت، هر گاه مرد با زن زنا مى كرد، زن در خانه اى حبس مى شد تا بميرد. سپس اين رسم با اين سخن خداوند، نسخ شد: «زن و مرد زناكار، هر يك از آن دو را يكصد ضربه تازيانه بزنيد».

414 مسند ابن حنبل - به نقل از عبادة بن صامت -: آيۀ «زنانى از شما كه زنا مى دهند» تا پايان آيه، بر پيامبر خدا صلى الله عليه و آله نازل شد. پيامبر صلى الله عليه و آله هم اين دستور را در بارۀ آنها اجرا كرد.

روزى پيامبر خدا صلى الله عليه و آله نشسته بود و ما در اطراف ايشان بوديم. وقتى وحى بر ايشان نازل مى شد، از ما كناره مى گرفت و ما هم از ايشان كناره مى گرفتيم. رنگ چهره اش

وكُرِبَ لِذلِكَ‌، فَلَمّا رُفِعَ عَنهُ الوَحيُ‌، قالَ‌: خُذوا عنّي، قُلنا: نَعَم يا رَسولَ اللّهِ‌، قالَ‌:

قَد جَعَلَ اللّهُ لَهُنَّ سَبيلاً، البِكرُ بِالبِكرِ جَلدُ مِئَةٍ ونَفيُ سَنَةٍ‌، وَالثَّيِّبُ بِالثَّيِّبِ جَلدُ مِئَةٍ ثُمَّ الرَّجمُ‌.⁽¹⁾

415 الإمام الباقر عليه السلام - في قَولِهِ تَعالى‌: «وَ اللاّتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ‌» إلى «سَبِيلاً» -:

مَنسوخَةٌ‌، وَالسَّبيلُ هُوَ الحُدودُ.⁽²⁾

416 تفسير كنز الدقائق عن أبي بصير عن الإمام الصادق عليه السلام، قال: سَأَلتُهُ عليه السلام عَن هذِهِ الآيَةِ‌:

«وَ اللاّتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ‌» إلى «سَبِيلاً» ، قالَ‌: هذِهِ مَنسوخَةٌ‌، قالَ‌: قُلتُ‌:

كَيفَ كانَت‌؟ قالَ‌: كانَتِ المَرأَةُ إذا فَجَرَت فَقامَ عَلَيها أربَعَةُ شُهودٍ، ادخِلَت بَيتاً ولَم تُحَدَّث ولَم تُكَلَّم ولَم تُجالَس، واُوتِيَت فيهِ بِطَعامِها وشَرابِها حَتّى تَموتَ‌.

قُلتُ‌: فَقَولُهُ‌: «أَوْ يَجْعَلَ اللّهُ لَهُنَّ سَبِيلاً»؟

قالَ‌: جَعلُ السَّبيلِ‌: الجَلدُ وَالرَّجمُ‌.⁽³⁾

417 الإمام عليّ عليه السلام - في بَيانِ النّاسِخِ وَالمَنسوخِ -: إنَّ اللّهَ تَبارَكَ وتَعالى بَعَثَ رَسولَهُ صلى الله عليه و آله بِالرَّأفَةِ وَالرَّحمَةِ‌، فَكانَ مِن رَأفَتِهِ ورَحمَتِهِ أنَّهُ لَم يَنقُل قَومَهُ في أوَّلِ نُبُوَّتِهِ عَن عادَتِهِم حَتَّى استَحكَمَ الإِسلامُ في قُلوبِهِم، وحَلَّتِ الشَّريعَةُ في صُدورِهِم، فَكانَت مِن شَريعَتِهِم فِي الجاهِلِيَّةِ أنَّ المَرأَةَ إذا زَنَت حُبِسَت في بَيتٍ واُقيمَ بِأَوَدِها حَتّى‌4.

دگرگون و كار بر او دشوار مى شد. وقتى وحى به پايان رسيد، فرمود: از من بگيريد.

گفتيم: چشم، اى پيامبر خدا!

فرمود: «خداوند براى زنان زناكار راهى قرار داد. [حكم اين است كه] مرد و زن بى همسر، با يكصد تازيانه و يك سال تبعيد، و زناكار همسردار، با يكصد تازيانه و سنگسار، كيفر مى شوند».

415 امام باقر عليه السلام - در بارۀ اين سخن خداوند متعال: «از زنان شما، كسانى كه زنا مى دهند... يا خدا راهى برايشان قرار دهد» -: [اين آيه] نسخ شده و منظور از «راهى»، حدود است.

416 تفسير كنز الدقائق - به نقل از ابو بصير -: از امام صادق عليه السلام در بارۀ اين آيه: «از زنان شما، كسانى كه زنا مى دهند... يا خداوند راهى برايشان قرار دهد» پرسيدم.

فرمود: «اين آيه نسخ شده است».

گفتم: چگونه بوده‌؟

فرمود: «هر گاه زن به زنا تن مى داد و چهار گواه عليه او گواهى مى دادند، او در خانه اى حبس مى شد و با او سخنى گفته نمى شد و با او حرفى زده نمى شد و با او همنشينى نمى شد و در همان جا غذا و آبش مى دادند تا مى مرد».

گفتم: پس اين سخن خداوند: «يا خداوند براى آنان راهى قرار دهد» چه‌؟

فرمود: «قرار دادن راه: تازيانه و سنگسار است».

417 امام على عليه السلام - در بيان ناسخ و منسوخ -: خداوند - تبارك و تعالى -، پيامبرش صلى الله عليه و آله را با دلسوزى و رحمت فرستاد، و از دلسوزى و رحمتش اين بود كه مردمش را در همان آغاز نبوّتش از عاداتشان باز نداشت تا اين كه اسلام در دلشان ريشه كرد و شريعت در سينه هاشان جا گرفت. از جمله عادت و آيينشان در دوران جاهليت، اين بود كه هر گاه زن زنا مى داد، در خانه اى حبس مى شد و كژيش را درست مى كردند تا

يَأتِيَ المَوتُ‌، وإذا زَنَى الرَّجُلُ نَفَوهُ عَن مَجالِسِهِم وشَتَموهُ وآذَوهُ وعَيَّروهُ‌، ولَم يَكونوا يَعرِفونَ غَيرَ هذا.

قالَ اللّهُ تَعالى في أوَّلِ الإِسلامِ‌: «وَ اللاّتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتّى يَتَوَفّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللّهُ لَهُنَّ سَبِيلاً وَ الَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ فَآذُوهُما فَإِنْ تابا وَ أَصْلَحا فَأَعْرِضُوا عَنْهُما إِنَّ اللّهَ كانَ تَوّاباً رَحِيماً» ، فَلَمّا كَثُرَ المُسلِمونَ وقَوِيَ الإِسلامُ‌، وَاستَوحَشوا امورَ الجاهِلِيَّةِ‌، أنزَلَ اللّهُ تَعالى‌: «اَلزّانِيَةُ وَ الزّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ‌»⁽¹⁾إلى آخِرِ الآيَةِ‌، فَنَسَخَت هذِهِ الآيَةُ آيَةَ الحَبسِ وَالأَذى‌.⁽²⁾

الثّامِنَةُ‌: الآيَةُ 77 مِن سورَةِ النِّساءِ‌

«أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ فَلَمّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النّاسَ كَخَشْيَةِ اللّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَ قالُوا رَبَّنا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ لَوْ لا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ وَ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقى وَ لا تُظْلَمُونَ فَتِيلاً»

418 مجمع البيان - في قَولِهِ تَعالى‌: «وَ قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ‌»⁽³⁾-: اختُلِفَ فِي الآيَةِ هَل هِيَ مَنسوخَةٌ أم لا؟... رُوِيَ عَن أئِمَّتِنا عليهم السلام أنَّ هذِهِ الآيَةَ ناسِخَةٌ لِقَولِهِ‌: «كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ‌»⁽⁴⁾، وكَذلِكَ قَولُهُ‌: «وَ اقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ‌»⁽⁵⁾ناسِخٌ لِقَولِهِ‌: «وَ لا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَ الْمُنافِقِينَ وَ دَعْ أَذاهُمْ‌»⁽⁶⁾.⁽⁷⁾

راجع: ص 186 ح 428.0.

مرگش فرا رسد، و اگر مرد زنا مى كرد، او را از مجالسشان مى راندند و مى زدند و آزار مى دادند و سرزنش مى كردند و راه ديگرى جز اين، نمى شناختند.

خداوند متعال در آغاز ظهور اسلام فرمود: «از زنان شما، كسانى كه زنا مى دهند، چهار تن از خودتان را بر آنان گواه گيريد، و اگر شهادت دادند، آنان را در خانه ها حبس كنيد تا مرگشان برسد يا خداوند برايشان راهى قرار دهد. و آن دو تن [مرد و زن] از ميان شما كه زنا مى كنند، [با اجراى حدّ] بيازاريد. پس اگر توبه كردند و درستكار شدند، از آنان بگذريد. خداوند، توبه پذير مهربان است».

زمانى كه جمعيت مسلمانان، رو به فزونى گذشت و اسلام قوى گرديد و از كارهاى جاهليت نفرت پيدا كردند، خداوند متعال، اين آيه را نازل فرمود: «زن و مرد زناكار، هر يك را يكصد تازيانه بزنيد» تا آخر آيه. پس اين آيه، آيۀ حبس و آزار را نسخ كرد.

هشت. آيۀ 77 سورۀ نساء

«آيا نديدى كسانى را كه به آنان گفته شد: «[فعلاً] دست از [نبرد] برداريد و نماز را برپا داريد و زكات بدهيد» ولى همين كه كارزار بر آنان مقرّر شد، به ناگاه گروهى از آنان از مردم [مشركان مكّه] ترسيدند مانند ترس از خدا يا ترسى سخت تر. و گفتند: «پروردگارا! چرا بر ما كارزار مقرّر داشتى‌؟ چرا ما را تا مدّتى كوتاه مهلت ندادى‌؟». بگو: «برخوردارى از [اين] دنياى اندك، و براى كسى كه تقوا پيشه كرده، آخرت بهتر است، و در [آن جا] به قدر نخِ هستۀ خرمايى بر شما ستم نخواهد رفت».

«و كافران و منافقان را فرمان مبر و آزار ايشان را درگذر و بر خدا اعتماد كن و كارسازى [چون] خدا كفايت مى كند».

418 مجمع البيان - در بارۀ آيۀ «در راه خدا با كسانى كه با شما مى جنگند، نبرد كنيد و [از حدود الهى] تجاوز نكنيد. خداوند، تجاوزكاران را دوست ندارد» -: در ميان مفسّران، اختلاف شده كه آيا اين آيه نسخ شده است يا نه.... از امامان ما روايت شده است كه اين آيه، آيۀ «دست [از نبرد] برداريد و نماز را بر پا داريد» نسخ كرده است و همچنان اين سخن خدا: «و هر كجا بر آنان دست يافتيد، بكشيدشان»، آيۀ: «و كافران و منافقان را فرمان مبر و آزار ايشان را در گذر» نسخ كرده است.

ر. ك: ص 187 ح 428.

التّاسِعَةُ‌: الآيَةُ 45 مِن سورَةِ المائِدَةِ‌

«وَ كَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَ الْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَ الْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَ الْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَ السِّنَّ بِالسِّنِّ وَ الْجُرُوحَ قِصاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفّارَةٌ لَهُ وَ مَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظّالِمُونَ‌»

419 الإمام عليّ عليه السلام - في بَيانِ النّاسِخِ وَالمَنسوخِ -: مِن ذلِكَ ما كانَ مُثبَتاً فِي التَّوراةِ مِنَ الفَرائِضِ فِي القِصاصِ‌، وهُوَ قَولُهُ‌: «وَ كَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَ الْعَيْنَ بِالْعَيْنِ‌»⁽¹⁾إلى آخِرِ الآيَةِ‌، فَكانَ الذَّكَرُ وَالاُنثى وَالحُرُّ وَالعَبدُ شُرَّعاً سَواءً‌، فَنَسَخَ اللّهُ تَعالى ما فِي التَّوراةِ بِقَولِهِ‌: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَ الْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَ الْأُنْثى بِالْأُنْثى‌»⁽²⁾فَنُسِخَت هذِهِ الآيَةُ‌: «وَ كَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ‌» .⁽³⁾

العاشِرَةُ‌: الآيَةُ 61 مِن سورَةِ الأَنفالِ‌

«وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها وَ تَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ‌»

420 الإمام عليّ عليه السلام - في بَيانِ النّاسِخِ وَالمَنسوخِ -: لَمّا كانَ يَومُ بَدرٍ وعَرَفَ اللّهُ تَعالى حَرَجَ المُسلِمينَ‌، أنزَلَ عَلى نَبِيِّهِ «وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها وَ تَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ‌» .⁽⁴⁾

فَلَمّا قَوِيَ الإِسلامُ‌، وكَثُرَ المُسلِمونَ أنزَلَ اللّهُ تَعالى‌: «فَلا تَهِنُوا وَ تَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَ اللّهُ مَعَكُمْ وَ لَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمالَكُمْ‌»⁽⁵⁾فَنَسَخَت هذِهِ الآيَةُ [الآيَةَ‌] الَّتي اذِنَ لَهُم فيها أن يَجنَحوا، ثُمَّ أنزَلَ سُبحانَهُ في آخِرِ السّورَةِ «فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ‌5.

نُه. آيۀ 45 سورۀ مائده

«در آن [تورات]، بر آنان [بنى اسرائيل] مقرّر كرديم كه جان در برابر جان است و چشم در برابر چشم، و بينى در برابر بينى، و گوش در برابر گوش، و دندان در برابر دندان، و هر زخمى قصاص دارد و اگر كسى آن را ببخشد [و از قصاص بگذرد]، كفارۀ [گناهان] او محسوب مى شود و هر كس به احكامى كه خدا نازل كرده حكم نكند، ستمگر است».

419 امام على عليه السلام - در بيان ناسخ و منسوخ - از جملۀ اينها، مطلبى در تورات در بارۀ احكام قصاص بوده و آن، اين سخن خداوند است: «در آن [تورات]، بر آنان [بنى اسرائيل] مقرّر كرديم كه جان در برابر جان است و چشم در برابر چشم» تا آخر آيه، كه مرد و زن و آزاده و برده، همگى مانند هم و يكسان بودند. خداوند، آنچه را كه در تورات بود، با اين سخن خود، نسخ كرد: «اى كسانى كه ايمان آورده ايد! در بارۀ كشتگان، بر شما [حقّ‌] قصاص مقرّر شده است: آزاد در برابر آزاد، و برده در برابر برده، و زن در برابر زن». پس اين آيه: «در آن [تورات]، بر آنان [بنى اسرائيل] مقرّر كرديم كه جان در برابر جان است»، نسخ شده است.

ده. آيۀ 61 سورۀ انفال

«اگر به صلح گراييدند، تو [نيز] به آن گراى، و بر خداوند توكّل كن كه او شنواى داناست».

420 امام على عليه السلام - در بيان ناسخ و منسوخ -: روز بدر، وقتى مشكلات مسلمانان برملا شد، خداوند بر پيامبرش اين آيه را فرستاد: «اگر به صلح گراييدند، تو [نيز] به آن گراى، و بر خداوند توكّل كن».

وقتى اسلام قوى شد و جمعيت مسلمانان افزوده شد، خداوند متعال، نازل فرمود: «پس سستى نورزيد و [كافران را] به صلح فرا نخوانيد. شما برتريد و خداوند با شماست و از [ارزش] اعمالتان هرگز نخواهد كاست». پس [با] اين، آيه اى كه در آن تمايل به صلح آمده، نسخ شده است. سپس خداوند سبحان در پايان سوره نازل فرمود: «مشركان را

وَجَدْتُمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَ احْصُرُوهُمْ‌»⁽¹⁾إلى آخِرِ الآيَةِ‌.⁽²⁾

الحادِيَة عَشرَةَ‌: الآيَةُ 65 مِن سورَةِ الأَنفالِ‌

«يا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتالِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ‌»

421 الإمام عليّ عليه السلام - في بَيانِ النّاسِخِ وَالمَنسوخِ -: ومِن ذلِكَ أنَّ اللّهَ تَعالى فَرَضَ القِتالَ عَلَى الاُمَّةِ‌، فَجَعَلَ عَلَى الرَّجُلِ الواحِدِ أن يُقاتِلَ عَشَرَةً مِنَ المُشرِكينَ‌، فَقالَ‌: «إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ‌»⁽³⁾إلى آخِرِ الآيَةِ‌، ثُمَّ نَسَخَها سُبحانَهُ فَقالَ‌:

«اَلْآنَ خَفَّفَ اللّهُ عَنْكُمْ وَ عَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ‌»⁽⁴⁾إلى آخِرِ الآيَةِ‌، فَنَسَخَ بِهذِهِ الآيَةِ ما قَبلَها، فَصارَ مَن فَرَّ مِنَ المُؤمِنينَ فِي الحَربِ إن كانَت عِدَّةُ المُشرِكينَ أكثَرَ مِن رَجُلَينِ لِرَجُلٍ لَم يَكن فارّاً مِنَ الزَّحفِ‌، وإن كانَ العِدَّةُ رَجُلَينِ لِرَجُلٍ فارّاً مِنَ الزَّحفِ‌.⁽⁵⁾

الثّانِيَة عَشرَةَ‌: الآيَةُ 72 مِن سورَةِ الأَنفالِ‌

«إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللّهِ وَ الَّذِينَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يُهاجِرُوا ما لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ حَتّى يُهاجِرُوا وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ إِلاّ عَلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَهُمْ مِيثاقٌ وَ اللّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ»

422 الإمام عليّ عليه السلام: إنَّ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله لَمّا هاجَرَ إلَى المَدينَةِ آخى بَينَ أصحابِهِ مِنَ‌م.

هر جا يافتيد، بكشيد و آنان را بگيريد و حبسشان كنيد» تا آخر آيه.

يازده. آيۀ 65 سورۀ انفال

«اى پيامبر! مؤمنان را به جهاد برانگيز. اگر از شما بيست تن شكيبا باشند، بر دويست تن چيره مى شوند، و اگر از شما يك صد تن باشند بر هزار تن از كافران پيروز مى گردند؟ چرا كه آنان قومى اند كه نمى فهمند».

421 امام على عليه السلام - در بيان ناسخ و منسوخ -: خداوند متعال، جنگ را بر امّت، واجب كرده است و براى يك مرد، جنگ با ده مشرك را قرار داده و فرمود: «اگر از شما بيست تن شكيبا باشند، بر دويست تن چيره مى شوند» تا آخر آيه؛ امّا خداوند سبحان، اين آيه را نسخ كرد و فرمود: «اكنون خداوند از [تكليف] شما كاست و دانست كه ضعف داريد. پس اگر از شما صد تن شكيبا باشند، بر دويست نفر پيروز مى شوند» تا آخر آيه و با اين آيه، آيات قبل از اين را نسخ كرد. و اين گونه شد كه مؤمنانى كه از برابر مشركانى مى گريزند كه بيش از دو برابرشان هستند فرار كننده از جنگ محسوب نمى شوند و اگر عده مشركان كمتر از دو برابر بود، فرارى از جنگ محسوب مى شوند.

دوازده. آيۀ 72 سورۀ انفال

«كسانى كه ايمان آورده و هجرت كرده اند و در راه خدا با مال و جان خود جهاد نموده اند و كسانى كه [مهاجران را] پناه داده اند و يارى كرده اند، آنان ياران يكديگرند و كسانى كه ايمان آورده اند، ولى هجرت نكرده اند، هيچ گونه خويشاوندى [دينى] با شما ندارند مگر آن كه [در راه خدا] هجرت كنند و اگر در [كار] دين از شما يارى جويند، يارى آنان بر شما [واجب] است، مگر عليه گروهى باشد كه ميان شما و ميان آنان پيمانى [منعقد شده] است، و خدا به آنچه انجام مى دهيد بيناست».

422 امام على عليه السلام: پيامبر خدا، چون به مدينه هجرت كرد، ميان ياران مهاجر و انصارش

المُهاجِرينَ وَالأَنصارِ، جَعَلَ المَواريثَ عَلَى الاُخُوَّةِ فِي الدِّينِ لا في ميراثِ الأَرحامِ‌، وذلِكَ قَولُهُ تَعالى‌: «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللّهِ وَ الَّذِينَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ‌» إلى قَولِهِ سُبحانَهُ‌: «وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يُهاجِرُوا ما لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ حَتّى يُهاجِرُوا»⁽¹⁾، فَأَخرَجَ الأَقارِبَ مِنَ الميراثِ وأثبَتَهُ لِأَهلِ الهِجرَةِ وأهلِ الدّينِ خاصَّةً‌، ثُمَّ عَطَفَ بِالقَولِ فَقالَ تَعالى‌: «وَ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ إِلاّ تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَ فَسادٌ كَبِيرٌ»⁽²⁾، فَكانَ مَن ماتَ مِنَ المُسلِمينَ يَصيرُ ميراثُهُ وتَرِكَتُهُ لِأَخيهِ فِي الدّينِ دونَ القَرابَةِ وَالرَّحِمِ الوَشيجَةِ‌.⁽³⁾

فَلَمّا قَوِيَ الإِسلامُ أنزَلَ اللّهُ‌: «اَلنَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُهاجِرِينَ إِلاّ أَنْ تَفْعَلُوا إِلى أَوْلِيائِكُمْ مَعْرُوفاً كانَ ذلِكَ فِي الْكِتابِ مَسْطُوراً»⁽⁴⁾، فَهذا مَعنى نَسخِ آيةِ الميراثِ‌.⁽⁵⁾

الثَالِثَة عَشرَةَ‌: الآيَةُ 67 مِن سورَةِ النَّحلِ‌

«وَ مِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَ الْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَ رِزْقاً حَسَناً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ‌»

423 الإمام عليّ عليه السلام: نَسَخَ قَولَهُ تَعالى‌: «وَ مِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَ الْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَ رِزْقاً حَسَناً»⁽⁶⁾آيَةُ التَّحريمِ‌، وهُوَ قَولُهُ جَلَّ ثَناؤُهُ‌: «قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ وَ الْإِثْمَ وَ الْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ‌»⁽⁷⁾وَالإِثمُ هاهُنا هُوَ الخَمرُ.⁽⁸⁾م.

برادرى افكند و ارثْبَرى را بر پايۀ برادرى دينى قرار داد، نه بر پايۀ پيوند خويشاوندى. اين است سخن خداى متعال كه: «كسانى كه ايمان آورده و هجرت كرده اند و در راه خدا با مال و جان خود جهاد نموده اند و كسانى كه [مهاجران را] پناه داده اند و يارى كرده اند، آنان، ياران يكديگرند» تا اين سخن خداى سبحان كه: «و كسانى كه ايمان آورده اند، ولى هجرت نكرده اند، هيچ گونه خويشاوندى [دينى] با شما ندارند، مگر آن كه هجرت كنند». بدين ترتيب، خويشاوندان را از ميراث خارج ساخت و آن را ويژۀ اهل هجرت و اهل دين، قرار داد. سپس خداوند متعال، در ادامۀ سخن فرمود: «و كسانى كه كفر ورزيدند، ياران يكديگرند. اگر اين [دستور] را به كار نبنديد، در زمين، فتنه و فسادى بزرگ، پديد خواهد آمد». پس هر يك از مسلمانان كه در مى گذشت، ميراث و ماتَرَكش به برادر دينى اش مى رسيد، نه به خويشان و بستگان نزديكش.

امّا چون اسلام، نيرومند شد، خداوند، اين آيه را فرو فرستاد: «پيامبر به مؤمنان، از خودشان سزاوارتر [و نزديك تر] است و همسرانش مادران ايشان اند، و خويشاوندان، طبق كتاب خدا، بعضى نسبت به بعضى اولويت دارند [و] بر مؤمنان و مهاجران [مقدّم اند]، مگر آن كه بخواهيد به دوستان [مؤمن] خود [وصيّت يا] نيكى كنيد، و اين در كتاب [خدا]، نگاشته شده است». اين است معناى منسوخ شدن آيۀ ميراث.

سيزده. آيۀ 67 سورۀ نحل

اشاره

«و از ميوۀ درختان خرما و انگور، [بارۀ] مستى بخش و روزى نيكو براى خود مى گيريد. قطعاً در اين [ها] براى مردمى كه تعقّل مى كنند، نشانه اى است».

423 امام على عليه السلام: آيۀ تحريم، اين سخن خداوند: «و از ميوۀ درختان خرما و انگور، [بادۀ] مستى بخش و روزى نيكو براى خود مى گيريد» را نسخ كرده است و آن (آيۀ تحريم)، همان سخن خداى ستوده است كه: «بگو: پروردگار من، تنها كارهاى زشت را، چه آشكارش و چه پنهان را حرام كرده است و گناه و ستم ناحق را حرام گردانيده» و مراد از «گناه» در اين آيه، همان باده است.

«إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَيْسِرُ وَ الْأَنْصابُ‌» إلى «مُنْتَهُونَ‌»⁽²⁾، يا سَعيدُ، فَهذِهِ آيَةُ التَّحريمِ‌، وهِيَ نَسَخَتِ الآيَةَ الاُخرى‌.⁽³⁾

نكتة

الآيات مبيّنة لحكم الخمر على نحو تدريجى، فقد بدأت في بيان ضرره والحكمة من اجتنابه ومنتهيّةً بالتصريح بحرمته.

في البداية، ورد ذكر الخمر في الآية 67 من سورة النحل التي بيّنت عند نزولها بأنّ المشركين كانوا يصنعون الخمر وأشياء اخرى من ثمر النخيل والأعناب، لكن لم يرد فيها تحريمٌ أو نهي عن الخمر. ثمّ بعد ذلك في الآية 219 من سورة البقرة وفي الردّ على السؤال عن حكم الخمر، ذكرت الآيةُ الخمرَ بأنّ له «إثم كبير» و «منافع قليله» دون أن تصرّح بحرمته.

ثمّ بعد ذلك جاءت الآيتان 90 و 91 من سورة المائدة لتعبّر عنه ب‍ «الرّجس» وأمرت بالاجتناب عنه، وبذلك نَسخَت وأنهت الحكمَ السابق؛ حكمَ جواز الشرب أو السكوت عنه.

وفي آخر الآية 33 من سورة الأعراف وردت كلمة «حرّم» من دون الإشارة إلى كلمة «الخمر»، وجاء التحريم للفواحش، والإثم والبغي، لكن مع ضمّ الآية 219 من سورة البقرة التي عبّرت عن الخمر بأنّه من أكبر مصاديق «الإثم» ينتج عنها تعلّق الحرمة بالخمر، مُنهياً بذلك، الحكمَ السابق حول الخمر وعلى نحو صريح.6.

424 امام صادق عليه السلام - خطاب به سعيد بن يسار، در بارۀ اين سخن خداى متعال: «و از ميوۀ درختان خرما و انگور، [بادۀ] مستى بخش و روزى نيكو مى گيريد» -: مسلمانان چنين بودند، تا اين كه خداوند، آيۀ تحريم را نازل كرد: «مى و قمار و بت ها» تا «دست برداريد». اى سعيد! اين، آيۀ تحريم است و آيۀ ديگر را نسخ كرده است.

نكته

آيات بيان كنندۀ حكم شراب، در سيرى تدريجى، از بيان ضرر و حكمت اجتناب از آن آغازيده و به حرمت صريح آن انجاميده است.

در ابتدا، آيۀ 67 سورۀ نحل كه نشان دهندۀ گرفتن مواد گوناگون از انگور به وسيلۀ مشركان است، بدون آن كه نسبت به شراب سازى و باده نوشى، نهى و فرمانى داشته باشد، نازل شده است. و آن گاه آيۀ 219 سورۀ بقره در پاسخ به سؤال از حكم خمر، آن را داراى «اثم كبير» و «منافع كمتر» دانسته است، بى آن كه صريحى داشته باشد.

سپس دو آيۀ 90 و 91 سورۀ مائده، آن را «رِجس» دانسته و اجتناب از آن را فرمان داده اند و از اين رو، گونه اى پايان و نسخ حكم قبلى است كه جواز، يا سكوت در بارۀ حكم بود.

در پايان آيۀ 33 سورۀ اعراف، به صراحت واژۀ «حرّم» به كار رفته است كه واژۀ «خمر» در آن نيست و تحريم ناظر به فواحش، اثم و بغى است، امّا به ضميمۀ آيۀ 219 سورۀ بقره كه خمر را از مصاديق بزرگ (اكبر) «اثم» دانسته است، حرمت به خمر تعلّق مى گيرد و پايان وضعيت قبلى در بارۀ شراب، به صراحت اعلام مى گردد.

الرَابِعَة عَشرَةَ‌: الآيَةُ 110 مِن سورَةِ الإِسراءِ‌

«قُلِ ادْعُوا اللّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيًّا ما تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى وَ لا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَ لا تُخافِتْ بِها وَ ابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلاً»

425 الإمام الباقر عليه السلام - في قَولِهِ تَعالى‌: «وَ لا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَ لا تُخافِتْ بِها»⁽¹⁾-: نَسَخَتها «فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ»⁽²⁾.⁽³⁾

الخامِسَة عَشرَةَ‌: الآيَةُ 71 مِن سورَةِ مَريَمَ‌

«وَ إِنْ مِنْكُمْ إِلاّ وارِدُها كانَ عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا»

426 الإمام عليّ عليه السلام: نَسَخَ قَولَهُ تَعالى‌: «وَ إِنْ مِنْكُمْ إِلاّ وارِدُها كانَ عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا»⁽⁴⁾قَولُهُ‌: «إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ * لا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها وَ هُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خالِدُونَ * لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ وَ تَتَلَقّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هذا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ‌»⁽⁵⁾.⁽⁶⁾

السادِسَة عَشرَةَ‌: الآيَةُ 33 مِن سورَةِ النّورِ

«وَ لْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لا يَجِدُونَ نِكاحاً حَتّى يُغْنِيَهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ الَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ مِمّا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ فَكاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً وَ آتُوهُمْ مِنْ مالِ اللّهِ الَّذِي آتاكُمْ وَ لا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَ مَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْراهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ‌»م.

چهارده. آيۀ 110 سورۀ اسرا

«بگو: «خدا را بخوانيد يا رحمان را بخوانيد، هر كدام را بخوانيد، براى او نام هاى نيكوتر است». و نمازت را به آواز بلند مخوان و بسيار آهسته اش مكن، و ميان اين [و آن] راهى [ميانه] جوى».

425 امام باقر عليه السلام - در بارۀ اين سخن خداوند متعال: «نمازت را به آواز بلند مخوان و بسيار آهسته اش مكن» -: آيۀ «آنچه را بدان مأمورى، آشكارا بگو»، آن را نسخ كرده است.

پانزده. آيۀ 71 سورۀ مريم

«هيچ يك از شما نيست، مگر اين كه وارد آن (جهنّم) مى شود. اين، همواره بر پروردگارت حكمى قطعى شده است».

426 امام على عليه السلام: اين سخن خداوند متعال: «هيچ يك از شما نيست، مگر اين كه وارد آن (جهنّم) مى شود. اين، همواره بر پروردگارت حكمى قطعى شده است» را، اين سخن خداوند: «بى گمان، كسانى كه قبلاً از جانب ما به آنان وعدۀ نيكو داده شده است، از آن [آتش] دور خواهند شد.

صداى آن را نمى شنوند، و آنان در ميان آنچه دل هايشان بخواهد، جاودان اند. دلهرۀ بزرگ، آنان را غمگين نمى كند و فرشتگان از آنها استقبال مى كنند [و مى گويند:] اين، همان روزى است كه وعده داده مى شديد» نسخ كرده است.

شانزده. آيۀ 33 سورۀ نور

اشاره

«كسانى كه امكان ازدواجى نمى يابند، بايد عفّت ورزند تا خدا آنان را از فضل خويش بى نياز گرداند. و از ميان غلامانتان كسانى كه در صددند با قرارداد كتبى، خود را آزاد كنند، اگر در آنان خيرى [و توانايى پرداخت مال] مى يابيد، قرار بازخريد آنها را بنويسيد، و از آن مالى كه خدا به شما داده است به ايشان بدهيد [تا تدريجاً خود را آزاد كنند]، و كنيزان خود را در صورتى كه خواهان عفّت اند، براى اين كه متاع زندگى دنيا را بجوييد به زنا وادار نكنيد، و هر كس آنان را به زور وادار كند، در حقيقت، خدا پس از اجبار نمودن ايشان، [نسبت به آنها] آمرزندۀ مهربان است».

وفي رِوايَةِ أبِي الجارودِ عَن أبي جَعفَرٍ عليه السلام: هذِهِ الآيَةُ مَنسوخَةٌ‌، نَسَخَتها: «فَإِنْ أَتَيْنَ بِفاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ ما عَلَى الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ‌»⁽²⁾.⁽³⁾

نكتة

إنّ الآية الاُولى التي يقع البحث فيها (وهي الآية 33 من سورة النور) ناظرة إلى إكراه الإماء على البغاء، ويختلف موضوعها عن موضوع الآية الثانية (أي الآية 25 من سورة النساء) الناظرة إلى ارتكاب الإماء للفاحشة على نحو الاختيار. ومن هنا لا يمكن اعتبار الآية الثانية ناسخة للآية الاُولى نسخاً اصطلاحيّاً، والذي يُشترط فيه كون حكم الناسخ وحكم المنسوخ مرتبطين بموضوع واحد.

بناءً على ذلك، يحتمل أنّ المراد من النسخ هنا هو إمكان إجبار الإماء وزجّهم في البغاء من قِبَل أسيادهم المشركين في زمان الجاهلية وبدء ظهور الإسلام، ولذلك كان من الضروري أن يبيّن حكم هذه الظاهرة، ولكن بعد ذلك حين انتشر الإسلام وقوي انتفت تلك الدوافع (دوافع الإكراه) وبدت الحاجة لبيان حكمٍ لموضوع البغاء الاختياري.

فالواقع هو أنّ الآية الثانية ناظرة إلى نسخ موضوع الحكم السابق ودوافعه، وليس هو من قبيل نسخ الحكم السابق.2.

427 تفسير القمّى: [در بارۀ] اين سخن خداوند: «كنيزان خود را در صورتى كه خواهان عفّت اند، به زنا وادار نكنيد». فرمود: عرب ها و قريش، كنيزان را مى خريدند و بر آنها ماليات سنگينى مى بستند. مى گفتند: برويد و زنا كنيد و درآمد كسب كنيد. خداوند عز و جل آنها را از اين كار، باز داشت و فرمود: «كنيزان خود را به زنا وادار نكنيد». تا اين جاى سخن خداى متعال: «آمرزشگر مهربان است»؛ يعنى: اگر كنيزان به زور وادار به زنا شدند، خداوند متعال، آنها را مؤاخذه نمى كند.

در روايت ابو الجارود از امام باقر عليه السلام آمده است: اين آيه نسخ شده و آن را آيۀ:

«اگر مرتكب فحشا شدند، بر آنها نيمى از آن [كيفرى] است كه بر زنان شوهردار است» نسخ كرده است.

نكته

آيۀ اوّل مورد بحث (آيۀ 33 سورۀ نور) ناظر به وادار كردن (اكراه) كنيزان به بدكارى است و موضوع آن با موضوع آيۀ دوم (آيۀ 25 سورۀ نساء) كه ناظر به بدكارى اختيارى كنيزان است، متفاوت است و از اين رو، نمى توان نسبت دومى را با اوّلى، نسخ اصطلاحى دانست كه شرط آن اين است كه حكم ناسخ و حكم منسوخ، به يك موضوع مربوط باشد. بنابر اين، احتمال مى رود مقصود از نسخ، اين است كه در روزگار جاهلى و آغاز پيدايش اسلام، امكان وادار كردن كنيزان از سوى مالكان مشرك و زورگوى آنان بوده است و از اين رو، حكم آن بايد مشخص مى شده است؛ اما با قدرت گرفتن اسلام، ديگر زمينۀ اكراه، از ميان رفته و به حكمى براى موضوع بدكارى اختيارى نياز بوده است و در واقع، آيۀ دوم ناظر به نسخ موضوع و زمينۀ حكم قبلى است، نه نسخ حكم قبلى.

السّابِعَة عَشرَةَ‌: الآيَةُ 48 مِن سورَةِ الأَحزابِ‌

«وَ لا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَ الْمُنافِقِينَ وَ دَعْ أَذاهُمْ وَ تَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ وَ كَفى بِاللّهِ وَكِيلاً»

428 الإمام عليّ عليه السلام: إنَّ اللّهَ تَبارَكَ وتَعالى لَمّا بَعَثَ مُحَمَّداً صلى الله عليه و آله، أمَرَهُ في بَدوِ أمرِهِ أن يَدعُوَ بِالدَّعوَةِ فَقَط، وأنزَلَ عليه: «يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِيراً * وَ داعِياً إِلَى اللّهِ بِإِذْنِهِ وَ سِراجاً مُنِيراً * وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللّهِ فَضْلاً كَبِيراً * وَ لا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَ الْمُنافِقِينَ وَ دَعْ أَذاهُمْ وَ تَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ وَ كَفى بِاللّهِ وَكِيلاً»⁽¹⁾فَبَعَثَهُ اللّهُ تَعالى بِالدَّعوَةِ فَقَط، وأمَرَهُ أن لا يُؤذِيَهُم.

فَلَمّا أرادوهُ بِما هَمّوا بِهِ مِن تَبييتِهِ‌⁽²⁾، أمَرَهُ اللّهُ تَعالى بِالهِجرَةِ وفَرَضَ عَلَيهِ القِتالَ‌، فَقالَ سُبحانَهُ‌: «أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ» .⁽³⁾

فَلَمّا أمَرَ النّاسَ بِالحَربِ جَزَعوا وخافوا، فَأَنزَلَ اللّهُ تَعالى‌: «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ فَلَمّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النّاسَ كَخَشْيَةِ اللّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَ قالُوا رَبَّنا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ لَوْ لا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ‌» إلى قَولِهِ سُبحانَهُ‌: «أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ‌»⁽⁴⁾. فَنَسَخَت آيَةُ القِتالِ آيَةَ الكَفِّ‌.⁽⁵⁾

راجع: ص 172 ح 418.

الثّامِنَة عَشرَةَ‌: الآيَةُ 56 مِن سورَةِ الذّارِياتِ‌

«وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّ لِيَعْبُدُونِ‌»م.

هفده. آيۀ 48 سورۀ احزاب

«كافران و منافقان را فرمان مبر و آزار ايشان را در گذر و بر خدا اعتماد كن و كارسازى [چون] خدا كفايت مى كند».

428 امام على عليه السلام: خداوند - تبارك و تعالى -، وقتى محمّد صلى الله عليه و آله را مبعوث كرد، در همان آغاز به او دستور داد كه تنها به دعوت بپردازد و بر او نازل فرمود: «اى پيامبر! ما تو را گواه و بشارت دهنده و هشدار دهنده فرستاديم و دعوت كننده به سوى خدا به فرمان او، و چراغ تابناك. و مؤمنان را بشارت بده كه از جانب خدا بخشايشى فراوان دارند. از كافران و منافقان فرمان مبر و از آزارشان بگذر، و به خدا توكّل كن و كارسازى [چون] خدا كفايت مى كند». بنابر اين در آغاز خداوند متعال، او را تنها براى دعوت برانگيخت و دستور داد كه آنها [كفار و منافقان] را آزار نكند [از اقدامات نظامى كه موجب آزار آنها مى گردد صرف نظر نمايد].

آنان وقتى تصميم گرفتند كه او را در خواب ترور كنند، خداوند متعال به او دستور هجرت داد و جنگ را بر او واجب نمود و فرمود: «به كسانى كه جنگ بر آنان تحميل شده، اجازه داده شد [كه بجنگند]؛ چرا كه مورد ظلم قرار گرفته اند، و البتّه خداوند بر يارى آنان سخت تواناست».

وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله مردم را به جنگ فرمان داد، بى تابى كردند و ترسيدند. پس خداوند متعال، اين آيه را نازل فرمود: «آيا نديدى كسانى را كه به آنان گفته شد: [فعلاً] دست [از جنگ] برداريد، و نماز بر پا داريد و زكات بدهيد، و [لى] همين كه كارزار بر آنان مقرّر شد، ناگهان تعدادى از آنان از مردم (مشركان مكّه) ترسيدند، مانند ترس از خدا يا ترسى بيشتر، و گفتند: پروردگارا! چرا بر ما جنگ مقرّر كردى‌؟ چرا ما را تا مدّتى كوتاه مهلت ندادى‌؟» تا اين سخن خداى سبحان: «هر كجا باشيد، مرگ، شما را در مى يابد، هر چند در برج هاى استوار باشيد». بدين ترتيب، آيۀ جنگ، آيۀ دست نگه داشتن را نسخ كرد.

ر. ك: ص 173 ح 418.

هجده. آيۀ 56 سورۀ ذاريات

«جن و انس را نيافريدم، مگر براى اين كه مرا بپرستند».

«وَ لا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ * إِلاّ مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَ لِذلِكَ خَلَقَهُمْ‌»⁽³⁾أي لِلرَّحمَةِ خَلَقَهُم.⁽⁴⁾

430 تفسير القمّي: قَولُهُ‌: «وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّ لِيَعْبُدُونِ‌» قالَ‌: خَلَقَهُم لِلأَمرِ وَالنَّهيِ وَالتَّكليفِ‌، ولَيسَت خِلقَتُهُم جَبراً أن يَعبدُوهُ‌، ولكِن خَلَقَهُم⁽⁵⁾اختِياراً لِيَختَبِرَهُم بِالأَمرِ وَالنَّهيِ‌، ومَن يُطيعُ ومَن يَعصي.

وفي حَديثٍ آخَرَ قالَ‌: هِيَ مَنسوخَةٌ بِقَولِهِ‌: «وَ لا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ‌» .⁽⁶⁾

التّاسِعَة عَشرَةَ‌: الآيَةُ 12 مِن سورَةِ المُجادَلَةِ‌

«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً ذلِكَ خَيْرٌ لَكُمْ وَ أَطْهَرُ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ‌»

431 تفسير الطبري عن مجاهد عن الإمام عليّ عليه السلام: إنَّ في كِتابِ اللّهِ عز و جل لَآيَةً ما عَمِلَ بِها أحَدٌ قَبلي، ولا يَعمَلُ بِها أحَدٌ بَعدي: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً‌»⁽⁷⁾، قالَ‌: فُرِضَت ثُمَّ نُسِخَت.⁽⁸⁾3.

429 امام على عليه السلام: اين سخن خداى متعال: «جن و انس را نيافريدم، مگر براى اين كه مرا بپرستند» را، اين سخن خداى عز و جل نسخ كرده است⁽¹⁾: «در حالى كه همواره در اختلاف اند، مگر آن كسان را كه پروردگارت به آنان رحم كرده و براى همين آنان را آفريده است»، يعنى براى رحمت آفريده است.

430 تفسير القمّى: اين سخن خداوند: «جن و انس را نيافريدم، مگر براى اين كه مرا بپرستند».

فرمود: «آنها را براى دستور دادن و نهى كردن و تكليف آفريد. آفريدن آنها براى پرستش اجبارى نبود؛ بلكه آنها را مختار آفريد تا با امر و نهى، آنها را بيازمايد و اين كه چه كسى اطاعت مى كند و چه كسى نافرمانى مى نمايد».

در حديث ديگرى آمده است: «اين آيه با آيۀ: «همواره در اختلاف اند» نسخ شده است».

نوزده. آيۀ 12 سورۀ مجادله

«اى كسانى كه ايمان آورده ايد! هر گاه با پيامبر [خدا] درِ گوشى حرف زديد، پيش از درِگوشى حرف زدنتان، صدقه اى بپردازيد. اين [كار] براى شما بهتر و پاكيزه تر است و اگر چيزى نيافتيد بدانيد كه خدا آمرزندۀ مهربان است».

431 تفسير الطبرى - به نقل از مجاهد -: امام على عليه السلام فرمود: «در كتاب خدا آيه اى هست كه هيچ كس [جز من] به آن، عمل نكرد و پس از من هم كسى به آن، عمل نخواهد كرد [، همان آيۀ نجوا]: «اى كسانى كه ايمان آورده ايد! هر گاه با پيامبر [خدا] درِ گوشى حرف زديد، پيش از درِ گوشى حرف زدنتان، صدقه اى بپردازيد». فرمود: «اين كار، واجب شد و آن گاه، نَسخ گرديد».

432 الإمام عليّ عليه السلام: آيَةٌ مِن كِتابِ اللّهِ لَم يَعمَل بِها أحَدٌ قَبلي، ولا يَعمَلُ بِها أحَدٌ بَعدي؛ كانَ عِندي دينارٌ فَصَرَفتُهُ بِعَشَرَةِ دَراهِمَ‌، فَكُنتُ إذا جِئتُ إلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله تَصَدَّقتُ بِدِرهَمٍ‌، فَنُسِخَت، فَلَم يَعمَل بِها أحَدٌ قَبلي؛ «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً‌» .⁽¹⁾

433 عنه عليه السلام: إنَّ في كِتابِ اللّهِ لَآيَةً ما عَمِلَ بِها أحَدٌ، ولا يَعمَلُ بِها أحَدٌ بَعدي؛ آيَةَ النَّجوى‌: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً‌» الآيَة؛ قالَ‌: كانَ عِندي دِينارٌ فَبِعتُهُ بِعَشَرَةِ دَراهِمَ‌، فَناجَيتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه و آله، فَكُنتُ كُلَّما ناجَيتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه و آله قَدَّمتُ بَينَ يَدَي نَجوايَ دِرهَماً، ثُمَّ نُسِخَت فَلَم يَعمَل بِها أحَدٌ، فَنَزَلَت:

«أَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقاتٍ‌»⁽²⁾الآيَة.⁽³⁾

434 فرائد السِّمطَين: رُوِيَ عَن عَلِيٍّ عليه السلام أنَّهُ ناجى رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله عَشرَ مَرّاتٍ بِعَشرِ كَلِماتٍ قَدَّمَها عَشرَ صَدَقاتٍ‌، فَسَأَلَ فِي الاُولى‌: مَا الوَفاءُ؟ قالَ‌: التَّوحِيدُ، وشَهادَةُ أن لا إلهَ إلَّا اللّهُ‌.

ثُمَّ قالَ‌: ومَا الفَسادُ؟ قالَ‌: الكُفرُ، وَالشِّركُ بِاللّهِ عز و جل.

قالَ‌: ومَا الحَقُّ؟ قالَ‌: الإِسلامُ‌، وَالقُرآنُ‌، وَالوِلايَةُ إذَا انتَهَت إلَيكَ‌.

قالَ‌: ومَا الحيلَةُ؟ قالَ‌: تَركُ الحيلَةِ‌.د.

432 امام على عليه السلام: در كتاب خداوند عز و جل، آيه اى است كه پيش از من، كسى به آن عمل نكرده و پس از من هم كسى به آن عمل نخواهد كرد. من يك دينار داشتم. آن را به ده درهم تبديل كردم. پس هر گاه به نزد پيامبر صلى الله عليه و آله مى رفتم [تابا ايشان نجوا كنم]، يك درهم صدقه مى دادم. سپس آيه منسوخ شد، در حالى كه پيش از من كسى بِدان عمل نكرده بود: «اى كسانى كه ايمان آورده ايد! هر گاه با پيامبر [خدا] درِ گوشى حرف زديد، پيش از درِ گوشى حرف زدنتان صدقه اى بپردازيد».

433 امام على عليه السلام: در كتاب خدا آيه اى هست كه هيچ كس [جز من] به آن، عمل نكرد و پس از من هم كسى به آن، عمل نخواهد كرد؛ همان آيۀ نجوا: «اى كسانى كه ايمان آورده ايد! هر گاه با پيامبر [خدا] درِ گوشى حرف زديد، پيش از درِ گوشى حرف زدنتان، صدقه اى بپردازيد؟» تا آخر آيه.

من يك دينار داشتم. آن را به ده درهم تبديل كردم و با پيامبر صلى الله عليه و آله نجوا كردم و هر گاه كه با پيامبر صلى الله عليه و آله نجوا مى كردم، پيش از نجوا، يك درهم صدقه مى دادم. سپس آيه منسوخ شد و كسى به آن عمل نكرد. سپس [اين آيه] نازل شد: «آيا ترسيديد كه پيش از درِ گوشى حرف زدنتان، صدقه هايى بپردازيد؟» تا آخر آيه.

434 فرائد السمطين: از على عليه السلام روايت شده كه وى، ده بار و براى ده موضوع با پيامبر خدا نجوا كرد و پيش از نجوا ده صدقه براى آنها پرداخت. در بار اوّل پرسيد: وفا چيست‌؟

[پيامبر خدا] فرمود: «توحيد و شهادت به "لا إله إلّااللّه"».

آن گاه پرسيد: فساد چيست‌؟

فرمود: «كفر و شرك به خداوند عز و جل».

پرسيد: حق چيست‌؟

فرمود: «اسلام، قرآن و ولايت - زمانى كه به دست تو برسد -».

پرسيد: زرنگى چيست‌؟

فرمود: «ترك فريب».

قالَ‌: وما عَلَيَّ؟ قالَ‌: طاعَةُ اللّهِ وطاعَةُ رَسولِهِ‌.

قالَ‌: وكَيفَ أدعُو اللّهَ تَعالى؟ قالَ‌: بِالصِّدقِ وَاليَقينِ‌.

قالَ‌: وماذا أسأَلُ اللّهَ تَعالى؟ قالَ‌: العافِيَةَ‌.

قالَ‌: وماذا أصنَعُ لِنَجاةِ نَفسي‌؟ قالَ‌: كُل حَلالاً، وقُل صِدقاً.

قالَ‌: ومَا السُّرورُ؟ قالَ‌: الجَنَّةُ‌.

قالَ‌: ومَا الرّاحَةُ؟ قالَ‌: لِقاءُ اللّهِ تَعالى‌.

فَلَمّا فَرَغَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله مِن جَوابِ أسئِلَةِ عَلِيٍّ‌، نُسِخَ حُكمُ وُجوبِ الصَّدَقَةِ‌.⁽¹⁾

435 تفسير القمّي عن أبي بصير عن الإمام الصادق⁽²⁾عليه السلام، قال: سَأَلتُهُ عليه السلام عَن قَولِ اللّهِ عز و جل: «إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً‌» قالَ‌: قَدَّمَ عَلِيُّ بنُ أبي طالِبٍ عليه السلام بَينَ يَدَى نَجواهُ صَدَقَةً‌، ثُمَّ نَسَخَها قَولُهُ‌: «أَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقاتٍ‌» .⁽³⁾

العِشرونَ‌: الآيَةُ 20 مِن سورَةِ المُزَّمِّلِ‌

«إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ وَ اللّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتابَ عَلَيْكُمْ فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضى وَ آخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللّهِ وَ آخَرُونَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللّهِ فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنْهُ وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ وَ أَقْرِضُوا اللّهَ قَرْضاً حَسَناً وَ ما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّهِ هُوَ خَيْراً وَ أَعْظَمَ أَجْراً وَ اسْتَغْفِرُوا اللّهَ إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ‌»5.