ترجمه وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة جلد 4
ghaemiyeh.com
ghaemiyeh.com
سرشناسه:حرعاملی، محمدبن حسن، 1033 - 1104ق.
عنوان و نام پدیدآور: ترجمه وسائلالشیعهالی تحصیل مسائل الشریعه
تالیف: محمد بنالحسن الحر العاملی؛ تحقیق: محمدرضا الحسینی الجلالی / ترجمه: گروهی از محققین مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان
مشخصات نشر دیجیتالی: مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان 1400 ه ش
مشخصات ظاهری:30ج.
موضوع:احادیث شیعه -- قرن 11ق.
موضوع:احادیث احکام
شناسه افزوده: متن عربی موسسه آلالبیت علیهمالسلام لاحیاءالتراث(قم)
رده بندی کنگره:BP135/ح4ت7 ی1300
رده بندی دیویی:297/212
شماره کتابشناسی ملی:1321690
تفصیل وسائلالشیعهالی تحصیل مسائلالشریعه
تالیف: محمد بنالحسن الحر العاملی
تحقیق: محمدرضا الحسینی الجلالی
بسم الله الرحمن الرحیم
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیم
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّاهِرِینَ وَ بَعْدُ فَیَقُولُ الْفَقِیرُ إِلَی اللَّهِ الْغَنِیِّ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الْحُرُّ الْعَامِلِیُّ عَامَلَهُ اللَّهُ بِلُطْفِهِ الْخَفِیِّ کِتَابُ الصَّلَاةِ مِنْ کِتَابِ تَفْصِیلِ وَسَائِلِ الشِّیعَةِ إِلَی تَحْصِیلِ مَسَائِلِ الشَّرِیعَةِ
(1)1 بَابُ وُجُوبِ الصَّلَاةِ
4376- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ الصَّلاةَ کانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتاباً مَوْقُوتاً (3)أَیْ مَوْجُوباً.
ترجمه:
امام باقر (علیه السلام) فرمودند:
در قول خداوند متعال که همانا نماز می باشد بر مومنین موقوت بهمعنی موجوب، یعنی واجبشده میباشد.
4377- 2- (4)وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع فَرَضَ اللَّهُ الصَّلَاةَ وَ سَنَّ رَسُولُ اللَّهِ ص عَلَی (5)عَشَرَةِ أَوْجُهٍ صَلَاةِ السَّفَرِ وَ الْحَضَرِ وَ صَلَاةِ الْخَوْفِ عَلَی ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ وَ صَلَاةِ کُسُوفِ الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ وَ صَلَاةِ الْعِیدَیْنِ وَ صَلَاةِ الِاسْتِسْقَاءِ وَ الصَّلَاةِ عَلَی الْمَیِّتِ.
وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ (6)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ یَعْنِی کِتَاباً مَفْرُوضاً.
وَ رَوَاهُ فِی الْخِصَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
زراره گويد: امام باقر عليه السّلام فرمود:
خداوند نماز را واجب ساخت، و رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله ده نوع نماز به سنّت گذارد: نماز حضر و سفر، نماز خوف - كه بر سه وجه خوانده مىشود - نماز گرفتن خورشيد و ماه، نماز عيد فطر و عيد قربان، نماز درخواست باران، و نماز ميّت.
4378- 3- (2)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَوْلُهُ تَعَالَی إِنَّ الصَّلاةَ کانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتاباً مَوْقُوتاً (3)- قَالَ کِتَاباً ثَابِتاً الْحَدِیثَ. ترجمهکِتَاباً ثَابِتاً
ترجمه:
منظور از فرمايش خداى تعالى كه مىفرمايد:«همانا نماز بر مؤمنان واجب و داراى اوقات معين است :فرمود: يعنى نوشتهاى ثابت است.
4379- 4- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ بَابَوَیْهِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ اللَّهَ فَرَضَ الزَّکَاةَ کَمَا فَرَضَ الصَّلَاةَ الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ کَمَا یَأْتِی إِنْ شَاءَ اللَّهُ (5).
ترجمه:
امام صادق (علیه السلام ) فرمود :بدرستیکه خداوند واجب کرد زکات را همانگونه که واجب کرد نماز را ...ُ :
4380- 5- (6)قَالَ وَ قَالَ الصَّادِقُ ع فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ الصَّلاةَ کانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتاباً مَوْقُوتاً قَالَ مَفْرُوضاً.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام در مورد قول خداوند «همانا نماز بر مؤمنان واجب و داراى اوقات معين است.فرمود واجب شده است
4381- 6- (7)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ وَ الْفُضَیْلِ أَنَّهُمَا قَالا قُلْنَا لِأَبِی جَعْفَرٍ ع أَ رَأَیْتَ قَوْلَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ الصَّلاةَ کانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتاباً مَوْقُوتاً- قَالَ یَعْنِی کِتَاباً مَفْرُوضاً الْحَدِیثَ.
ترجمه:
زراره وفضیل گفتند به امام باقرعلیه السلام آیا دیده ای قول خداى تعالى كه مىفرمايد:«همانا نماز بر مؤمنان واجب و داراى اوقات معين است :فرمود:یعنی نوشت واجب باشد .....
4382- 7- (8)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الرِّضَا ع فِیمَا
1) الخصال- 444- 39.
2) الکافی 3- 270- 13، أورده بتمامه فی الحدیث 4 من الباب 7 من هذه الأبواب.
3) النساء 4- 103.
4) الفقیه 2- 3- 1574، و أورده بتمامه فی الحدیث 3 من الباب 1 من أبواب ما تجب فیه الزکاة.
5) رواه الکلینی کما یأتی فی ذیل الحدیث 4 من الباب 1 من أبواب ما تجب فیه الزکاة.
6) الفقیه 1- 197- 601..
7) الفقیه 1- 202- 606، أورده بتمامه عن الفقیه و الکافی فی الحدیث 4 من الباب 7 من أبواب المواقیت.
8) الفقیه 1- 214- 645.
کَتَبَ إِلَیْهِ مِنْ جَوَابِ مَسَائِلِهِ أَنَّ عِلَّةَ الصَّلَاةِ أَنَّهَا إِقْرَارٌ بِالرُّبُوبِیَّةِ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ خَلْعُ الْأَنْدَادِ وَ قِیَامٌ بَیْنَ یَدَیِ الْجَبَّارِ جَلَّ جَلَالُهُ بِالذُّلِّ وَ الْمَسْکَنَةِ وَ الْخُضُوعِ وَ الِاعْتِرَافِ وَ الطَّلَبُ لِلْإِقَالَةِ مِنْ سَالِفِ الذُّنُوبِ وَ وَضْعُ الْوَجْهِ عَلَی الْأَرْضِ کُلَّ یَوْمٍ (1)- إِعْظَاماً لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَنْ یَکُونَ ذَاکِراً غَیْرَ نَاسٍ وَ لَا بَطِرٍ وَ یَکُونَ خَاشِعاً مُتَذَلِّلًا رَاغِباً طَالِباً لِلزِّیَادَةِ فِی الدِّینِ وَ الدُّنْیَا مَعَ مَا فِیهِ مِنَ الْإِیجَابِ وَ الْمُدَاوَمَةِ عَلَی ذِکْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِاللَّیْلِ وَ النَّهَارِ لِئَلَّا یَنْسَی الْعَبْدُ سَیِّدَهُ وَ مُدَبِّرَهُ وَ خَالِقَهُ فَیَبْطَرَ وَ یَطْغَی وَ یَکُونَ فِی ذِکْرِهِ لِرَبِّهِ وَ قِیَامِهِ بَیْنَ یَدَیْهِ زَجْراً (2)لَهُ عَنِ الْمَعَاصِی وَ مَانِعاً لَهُ عَنْ أَنْوَاعِ الْفَسَادِ.
وَ فِی الْعِلَلِ بِالْإِسْنَادِ الْآتِی مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
حضرت ابا الحسن على بن موسى الرّضا عليه السلام در جواب سؤالاتى كه كتبا از آن جناب نقل نموده بودم چنين مرقوم فرمودند: علّت و سرّ واجب شدن نماز امورى است:اقرار به ربوبيّت حق عزّ و جل و خلع انداد و اضداد از او،ايستادن در مقابل جبّار جلّ جلاله با حالتى خوار و نيازمندانه، خضوع و اعتراف به گناه و در خواست عفو از آنها،گذاردن صورت در هر روز پنج بار روى خاك به خاطر تعظيم و بزرگداشت حقّ عزّ و جل،متذكر خدا بودن و فراموش نكردن او،خاشع و خاضع بودن در مقابل حضرتش و راغب و طالب بودن در زيادى دين و دنيا و انزجار از غير خدا، مداومت بر ذكر حق عزّ و جل در شب و روز تا بدين ترتيب بنده سيّد و سرور و مدبّر و خالق خود را فراموش نكند تا به طغيان او منتهى گردد و در اين به ياد بودن بنده پروردگار خود را فائدهاى كه هست آن است كه از معاصى منزجر گرديده و باعث مىشود از انواع فساد كناره بگيرد.
4383- 8- (4)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْکُوفِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ الْبَرْمَکِیِّ (5)عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ (6)عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَکَمِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ عِلَّةِ الصَّلَاةِ فَإِنَّ فِیهَا مَشْغَلَةً لِلنَّاسِ عَنْ حَوَائِجِهِمْ وَ مَتْعَبَةً لَهُمْ فِی أَبْدَانِهِمْ قَالَ فِیهَا عِلَلٌ وَ ذَلِکَ أَنَّ النَّاسَ لَوْ تُرِکُوا بِغَیْرِ تَنْبِیهٍ وَ لَا تَذْکِیرٍ (7)لِلنَّبِیِّ ص بِأَکْثَرَ مِنَ الْخَبَرِ الْأَوَّلِ وَ بَقَاءِ الْکِتَابِ فِی أَیْدِیهِمْ فَقَطْ لَکَانُوا عَلَی مَا کَانَ عَلَیْهِ الْأَوَّلُونَ فَإِنَّهُمْ قَدْ کَانُوا اتَّخَذُوا دِیناً وَ وَضَعُوا کُتُباً وَ دَعَوْا أُنَاساً إِلَی مَا هُمْ عَلَیْهِ وَ قَتَلُوهُمْ عَلَی ذَلِکَ فَدَرَسَ أَمْرُهُمْ وَ ذَهَبَ حِینَ ذَهَبُوا وَ أَرَادَ اللَّهُ تَعَالَی أَنْ لَا یُنْسِیَهُمْ ذِکْرَ مُحَمَّدٍ ص فَفَرَضَ عَلَیْهِمُ الصَّلَاةَ یَذْکُرُونَهُ فِی کُلِّ یَوْمٍ خَمْسَ مَرَّاتٍ یُنَادُونَ بِاسْمِهِ وَ تَعَبَّدُوا بِالصَّلَاةِ وَ ذِکْرِ اللَّهِ لِکَیْلَا یَغْفُلُوا عَنْهُ فَیَنْسَوْهُ فَیَدْرُسَ ذِکْرُهُ.
ترجمه:
هشام بن الحكم،وى مىگويد:راجع به علّت وجوب نماز از حضرت امام صادق عليه السّلام سؤال كرده و محضرش عرض كردم:با اين كه اين عبادت مردم را از بر آوردن نيازمنديهايشان مشغول نموده و بدنهايشان را به رنج مىاندازد چطور حق تعالى آن را بر ايشان واجب كرده؟ حضرت فرمودند:در آن اسرار و عللى است و توضيح آن اين است كه: اگر مردم به حال خود واگذارده شده و هيچ تنبيه و تذكيرى از ناحيه نبى اكرم صلّى الله عليه و آله متوجه ايشان نمىشد و كتاب خدا صرفا در دستشان باقى مىماند حالشان همچون حال مردمان اوّل مىگشت چه آنكه آنها اگر چه دين را اخذ نموده و كتب را وضع و جعل كرده و مردمانى را هم به كيش و آيين خود فرا خوانده و احيانا با آنها به مقاتله نيز پرداختند ولى پس از رفتن از اين دنيا اسمشان از يادها رفته و امرشان مندرس و كهنه گرديد گويا اصلا ايشان در اين دنيا نبودهاند و خداوند تبارك و تعالى اراده كرد دين و آيين و آمر محمّد صلّى الله عليه و آله فراموش نشود و بدين جهت بر امتش نماز را فرض و واجب قرار داد، در اين نماز هر روزه مردم پنج بار با صداى بلند اسم نامى پيامبر را برده و با انجام افعال نماز خدا را عبادت كرده و او را ياد مىنمايند و بدين ترتيب از آن حضرت غافل نشده و فراموشش نمىكنند و در نتيجه ذكرش مندرس و كهنه نمىگردد.
4384- 9- (1)وَ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ وَ فِی الْعِلَلِ بِالْإِسْنَادِ الْآتِی (2)عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: إِنَّمَا أُمِرُوا بِالصَّلَاةِ لِأَنَّ فِی الصَّلَاةِ الْإِقْرَارَ بِالرُّبُوبِیَّةِ وَ هُوَ صَلَاحٌ عَامٌّ لِأَنَّ فِیهِ خَلْعَ الْأَنْدَادِ وَ الْقِیَامَ بَیْنَ یَدَیِ الْجَبَّارِ ثُمَّ ذَکَرَ نَحْوَ حَدِیثِ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ السَّابِقِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی مُقَدِّمَةِ الْعِبَادَاتِ وَ غَیْرِهَا (3)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ وَ عَلَی وُجُوبِ الصَّلَاةِ الْیَوْمِیَّةِ وَ الْجُمُعَةِ وَ الْعِیدَیْنِ وَ الْآیَاتِ وَ الطَّوَافِ (4)وَ مَا یَجِبُ بِنَذْرٍ وَ شِبْهِهِ وَ تَقَدَّمَتْ صَلَاةُ الْجِنَازَةِ (5).
ترجمه:
فضل بن شاذان از امام رضا علیه السلام روایت کرده است اگر گفته شود :مردم برای چه به خواندن نماز مامور شدند ؟ در جواب گفته می شود برای اینکه در نماز اقرار به ربوبیت حق تعالی است و این مصلحت عام و گسترده ای است زیرا در ان انداد و اضداد پروردگار انکار شده وبنده باکمال خاکساری وفروتنی در مقام پروردگار ....
(6)2 بَابُ وُجُوبِ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ وَ عَدَمِ وُجُوبِ صَلَاةٍ سَادِسَةٍ فِی کُلِّ یَوْمٍ **
ترجمه :
باب وجوب نماز های پنجگانه و واجب نبودن نماز ششم
4385- 1- (7)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَمَّا فَرَضَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنَ الصَّلَاةِ فَقَالَ خَمْسُ صَلَوَاتٍ فِی اللَّیْلِ وَ النَّهَارِ فَقُلْتُ هَلْ سَمَّاهُنَّ اللَّهُ وَ بَیَّنَهُنَّ فِی کِتَابِهِ قَالَ نَعَمْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی لِنَبِیِّهِ ص أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلی غَسَقِ اللَّیْلِ (8)وَ دُلُوکُهَا زَوَالُهَا وَ فِیمَا بَیْنَ دُلُوکِ الشَّمْسِ إِلَی غَسَقِ اللَّیْلِ أَرْبَعُ
1) عیون أخبار الرضا علیه السلام 2- 103، و علل الشرائع- 256.
2) یأتی فی الفائدة الأولی- 383 من الخاتمة.
3) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الباب 1 من أبواب مقدّمة العبادات.
4) یأتی ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 4 و 5 من الباب 7 من أبواب المواقیت.
5) تقدم فی الأحادیث 14 و 15 و 16 و 17 و 19 من الباب 5 من أبواب صلاة الجنازة.
6) الباب 2 فیه 12 حدیثا.
7) الکافی 3- 271- 1، و تفسیر العیّاشیّ 1- 127- 416، و أورد قطعة منه فی الحدیث 1 من الباب 5 من هذه الأبواب. و أورد ذیله فی الحدیث 1 من الباب 6 من أبواب صلاة الجمعة.
8) الاسراء 17- 78.
صَلَوَاتٍ سَمَّاهُنَّ اللَّهُ وَ بَیَّنَهُنَّ وَ وَقَّتَهُنَّ وَ غَسَقُ اللَّیْلِ هُوَ انْتِصَافُهُ ثُمَّ قَالَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کانَ مَشْهُوداً (1)فَهَذِهِ الْخَامِسَةُ وَ قَالَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فِی ذَلِکَ أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَیِ النَّهارِ (2)- وَ طَرَفَاهُ الْمَغْرِبُ وَ الْغَدَاةُ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ وَ هِیَ صَلَاةُ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ وَ قَالَ تَعَالَی حافِظُوا عَلَی الصَّلَواتِ وَ الصَّلاةِ الْوُسْطی (3)- وَ هِیَ صَلَاةُ الظُّهْرِ وَ هِیَ أَوَّلُ صَلَاةٍ صَلَّاهَا رَسُولُ اللَّهِ ص- وَ هِیَ وَسَطُ النَّهَارِ وَ وَسَطُ صَلَاتَیْنِ بِالنَّهَارِ صَلَاةِ الْغَدَاةِ وَ صَلَاةِ الْعَصْرِ وَ فِی بَعْضِ الْقِرَاءَةِ حافِظُوا عَلَی الصَّلَواتِ وَ الصَّلاةِ الْوُسْطی صَلَاةِ الْعَصْرِ (4)وَ قُومُوا لِلَّهِ قانِتِینَ- قَالَ وَ أُنْزِلَتْ (5)هَذِهِ الْآیَةُ یَوْمَ الْجُمُعَةِ- وَ رَسُولُ اللَّهِ ص فِی سَفَرِهِ فَقَنَتَ فِیهَا رَسُولُ اللَّهِ ص- وَ تَرَکَهَا عَلَی حَالِهَا فِی السَّفَرِ وَ الْحَضَرِ وَ أَضَافَ لِلْمُقِیمِ رَکْعَتَیْنِ وَ إِنَّمَا وُضِعَتِ الرَّکْعَتَانِ اللَّتَانِ أَضَافَهُمَا النَّبِیُّ ص یَوْمَ الْجُمُعَةِ لِلْمُقِیمِ لِمَکَانِ الْخُطْبَتَیْنِ مَعَ الْإِمَامِ فَمَنْ صَلَّی یَوْمَ الْجُمُعَةِ فِی غَیْرِ جَمَاعَةٍ فَلْیُصَلِّهَا أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ کَصَلَاةِ الظُّهْرِ فِی سَائِرِ الْأَیَّامِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ (6)
وَ رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَدِیدٍ وَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ (7)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَمَّادٍ (8)
وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی مَعَانِی الْأَخْبَارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ
الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ وَ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی مِثْلَهُ إِلَی قَوْلِهِ وَ قُومُوا لِلَّهِ قانِتِینَ فِی صَلَاةِ الْوُسْطَی (1)
ترجمه:
زراره بن اعين،وى مىگويد از حضرت ابو جعفر عليه السّلام راجع به نمازى كه خداوند عزّ و جل واجب فرمود سؤال گرديد؟ حضرت فرمودند:در شبانه روز پنج نماز مىباشد. زراره مىگويد:عرض كردم:آيا حق تعالى اسم آنها را برده و در كتابش بيان فرموده است؟ حضرت فرمودند:بلى،خداوند تبارك و تعالى به نبى مكرّمش صلّى اللّه عليه و آله فرمود: « أَقِمِ اَلصَّلاةَ لِدُلُوكِ اَلشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اَللَّيْلِ »(نماز را بپا كن از وقت زوال تا فرا رسيدن ظلمت شب) دلوك شمس يعنى زوال شمس كه همان وقت ظهر مىباشد بارى بين دلوك شمس تا غسق ليل(تاريكى شب)چهار نماز واقع است كه حق تعالى از آنها اسم برده و بيانشان كرده است و غسق ليل يعنى نصف شدن شب،بنا بر اين چهار نماز مزبور عبارتند از:ظهر،عصر،مغرب و عشاء. سپس حق تعالى به دنبال آيه مذكور فرموده:« وَ قُرْآنَ اَلْفَجْرِ،إِنَّ قُرْآنَ اَلْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً »(و بپا داريد نماز فجر و صبح را كه آن مورد شهود و حضور فرشتگان شب و روز مىباشد). اين نماز(نماز صبح)نماز پنجمى است و نيز در بيان نمازهاى واجب فرموده:« وَ أَقِمِ اَلصَّلاةَ طَرَفَيِ اَلنَّهارِ وَ زُلَفاً مِنَ اَللَّيْلِ » (نماز را در دو طرف روز بپا داريد و نيز در ساعت تاريكى شب). دو طرف روز عبارتند از:مغرب و صبح و مقصود از« زُلَفاً مِنَ اَللَّيْلِ »نماز عشاء است. و همچنين فرمود:« حافِظُوا عَلَى اَلصَّلَواتِ وَ اَلصَّلاةِ اَلْوُسْطى » (بر نمازها و نماز وسطى محافظت نماييد)نماز وسطى،نماز ظهر بوده و آن اوّلين نمازى است كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلم خواند،اين نماز بين دو نماز در روز فاصله شده و آن دو عبارتند از:نماز صبح و نماز عصر. و در بعضى از قراءات خوانده شده:« حافِظُوا عَلَى اَلصَّلَواتِ وَ اَلصَّلاةِ اَلْوُسْطى » و صلاة العصر« وَ قُومُوا لِلّهِ قانِتِينَ » في صلاة العصر(بر نمازها و نماز وسطى و نماز عصر محافظت نماييد و براى خدا بايستيد و در نماز عصر قنوت بخوانيد). سپس امام عليه السّلام فرمود:اين آيه در روز جمعه هنگامى كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله در سفر بودند نازل شد پس حضرت در آن نماز وسطى قنوت خوانده و بعد نماز را به حال خود واگذارده و چيزى به آن اضافه نكردند ولى براى مقيم و غير مسافر دو ركعت اضافه نمودند و سرّ ساقط شدن اين دو ركعتى كه حضرت براى مقيم و نماز ظهر اضافه نمودند از جمعه،بودن دو خطبه مىباشد،بنا بر اين كسى كه آن را تنها و بدون جماعت بخواند بايد چهار ركعت اداء نمايد همچون نماز ظهر در ساير ايّام و وقت نماز عصر روز جمعه همان وقت ظهر در ساير ايّام است.
4386- 2- (2)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ عَائِذٍ الْأَحْمَسِیِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع وَ أَنَا أُرِیدُ أَنْ أَسْأَلَهُ عَنْ صَلَاةِ اللَّیْلِ إِلَی أَنْ قَالَ ثُمَّ قَالَ مِنْ غَیْرِ أَنْ أَسْأَلَهُ إِذَا لَقِیتَ اللَّهَ بِالصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ الْمَفْرُوضَاتِ لَمْ یَسْأَلْکَ عَمَّا سِوَی ذَلِکَ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَائِذٍ الْأَحْمَسِیِّ نَحْوَهُ (3).
ترجمه:
عَائِذٍ احْمَسِیِّ گوید خدمت امام صادق علیه السلام رسیدم و اراده داشتم از نماز شب از ایشان سوال کنم .تا اینکه فرمود بدون سوال کردن .وقتی خدا را ملاقات کنی و نماز های واجب را آورده باشی از دیگر نمازها تو را بازخواست نمیکند
4387- 3- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ وُهَیْبِ بْنِ حَفْصٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَوْ کَانَ عَلَی بَابِ دَارِ أَحَدِکُمْ نَهَرٌ فَاغْتَسَلَ فِی کُلِّ یَوْمٍ مِنْهُ خَمْسَ مَرَّاتٍ أَ کَانَ یَبْقَی فِی جَسَدِهِ مِنَ الدَّرَنِ شَیْءٌ قُلْنَا لَا قَالَ فَإِنَّ مَثَلَ الصَّلَاةِ کَمَثَلِ نَهَرِ الْجَارِی کُلَّمَا صَلَّی صَلَاةً کَفَّرَتْ مَا بَیْنَهُمَا مِنَ الذُّنُوبِ.
ترجمه:
جدم رسول خدا - كه صلوات خدا بر او باد - به ياران خود گفت: اگر بر در خانۀ كسى نهر آبى باشد كه هر روز پنج نوبت در آن شستشو
كند .آيا تصور مىكنيد كه بدن او آلوده بماند؟ ياران رسول خدا گفتند: نه. رسول خدا گفت: اين را بدانيد كه نمازهاى فريضه مانند نهر آب است. هر نمازى كه خوانده شود، آلودگيهاى روح را كه بعد از نماز قبلى رخ داده است، مىشويد و مىبرد.
4388- 4- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مَعْمَرِ بْنِ یَحْیَی قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (6)ع یَقُولُ لَا یَسْأَلُ اللَّهُ عَبْداً عَنْ صَلَاةٍ بَعْدَ الْخَمْسِ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود :خداوند بعد از نمازهای پنجگانه از دیگر نمازها سوال (باز خواست) نمی کند
1) معانی الأخبار- 332.
2) الکافی 3- 487- 3، و أورده فی الحدیث 7 من الباب 16 من هذه الأبواب.
3) الفقیه 1- 205- 615.
4) التهذیب 2- 237- 938.
5) التهذیب 4- 154- 428، و أورده بتمامه فی الحدیث 20 من الباب 1 من أبواب أحکام شهر رمضان و أورد مثله فی الحدیث 12 من الباب 1 من أبواب ما تجب فیه الزکاة.
6) فی المصدر- أبا جعفر علیه السلام.
4389- 5- (1)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ ع إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص لَمَّا أُسْرِیَ بِهِ أَمَرَهُ رَبُّهُ بِخَمْسِینَ صَلَاةً فَمَرَّ عَلَی النَّبِیِّینَ نَبِیٍّ نَبِیٍّ لَا یَسْأَلُونَهُ عَنْ شَیْءٍ حَتَّی انْتَهَی إِلَی مُوسَی بْنِ عِمْرَانَ ع- فَقَالَ بِأَیِّ شَیْءٍ أَمَرَکَ رَبُّکَ فَقَالَ بِخَمْسِینَ صَلَاةً فَقَالَ اسْأَلْ رَبَّکَ التَّخْفِیفَ فَإِنَّ أُمَّتَکَ لَا تُطِیقُ ذَلِکَ فَسَأَلَ رَبَّهُ فَحَطَّ عَنْهُ عَشْراً ثُمَّ مَرَّ بِالنَّبِیِّینَ نَبِیٍّ نَبِیٍّ لَا یَسْأَلُونَهُ عَنْ شَیْءٍ حَتَّی مَرَّ بِمُوسَی بْنِ عِمْرَانَ ع فَقَالَ بِأَیِّ شَیْءٍ أَمَرَکَ رَبُّکَ فَقَالَ بِأَرْبَعِینَ صَلَاةً فَقَالَ اسْأَلْ رَبَّکَ التَّخْفِیفَ فَإِنَّ أُمَّتَکَ لَا تُطِیقُ ذَلِکَ فَسَأَلَ رَبَّهُ فَحَطَّ عَنْهُ عَشْراً ثُمَّ مَرَّ بِالنَّبِیِّینَ نَبِیٍّ نَبِیٍّ لَا یَسْأَلُونَهُ عَنْ شَیْءٍ حَتَّی مَرَّ بِمُوسَی ع- فَقَالَ بِأَیِّ شَیْءٍ أَمَرَکَ رَبُّکَ فَقَالَ بِثَلَاثِینَ صَلَاةً فَقَالَ اسْأَلْ رَبَّکَ التَّخْفِیفَ فَإِنَّ أُمَّتَکَ لَا تُطِیقُ ذَلِکَ فَسَأَلَ رَبَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَحَطَّ عَنْهُ عَشْراً ثُمَّ مَرَّ بِالنَّبِیِّینَ نَبِیٍّ نَبِیٍّ لَا یَسْأَلُونَهُ عَنْ شَیْءٍ حَتَّی مَرَّ بِمُوسَی ع فَقَالَ بِأَیِّ شَیْءٍ أَمَرَکَ رَبُّکَ فَقَالَ بِعِشْرِینَ صَلَاةً فَقَالَ اسْأَلْ رَبَّکَ التَّخْفِیفَ فَإِنَّ أُمَّتَکَ لَا تُطِیقُ ذَلِکَ فَسَأَلَ رَبَّهُ فَحَطَّ عَنْهُ عَشْراً ثُمَّ مَرَّ بِالنَّبِیِّینَ نَبِیٍّ نَبِیٍّ لَا یَسْأَلُونَهُ عَنْ شَیْءٍ حَتَّی مَرَّ بِمُوسَی ع فَقَالَ بِأَیِّ شَیْءٍ أَمَرَکَ رَبُّکَ فَقَالَ بِعَشْرِ صَلَوَاتٍ فَقَالَ اسْأَلْ رَبَّکَ التَّخْفِیفَ فَإِنَّ أُمَّتَکَ لَا تُطِیقُ ذَلِکَ فَإِنِّی جِئْتُ إِلَی بَنِی إِسْرَائِیلَ بِمَا افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ فَلَمْ یَأْخُذُوا بِهِ وَ لَمْ یَقِرُّوا عَلَیْهِ فَسَأَلَ النَّبِیُّ ص رَبَّهُ فَخَفَّفَ عَنْهُ فَجَعَلَهَا خَمْساً ثُمَّ مَرَّ بِالنَّبِیِّینَ نَبِیٍّ نَبِیٍّ لَا یَسْأَلُونَهُ عَنْ شَیْءٍ حَتَّی مَرَّ بِمُوسَی ع فَقَالَ لَهُ بِأَیِّ شَیْءٍ أَمَرَکَ رَبُّکَ فَقَالَ بِخَمْسِ صَلَوَاتٍ فَقَالَ اسْأَلْ رَبَّکَ التَّخْفِیفَ عَنْ أُمَّتِکَ فَإِنَّ أُمَّتَکَ لَا تُطِیقُ ذَلِکَ فَقَالَ إِنِّی لَأَسْتَحْیِی أَنْ أَعُودَ إِلَی رَبِّی فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ ص بِخَمْسِ صَلَوَاتٍ.
وَ رَوَاهُ عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ فِی تَفْسِیرِهِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ
1) الفقیه 1- 197- 602.
هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثِ الْإِسْرَاءِ نَحْوَهُ (1).
ترجمه:
و نيز آن حضرت فرمود: همانا رسول خدا (صلّى الله عليه و آله) هنگامى كه بگردش شبانه بآسمانها برده شد پروردگارش آن حضرت را به پنجاه نماز در شبانه روز امر فرمود كه امت آن حضرت نيز بايد بجاى آورند و حدّاقل بالغ بر صد ركعت مىگشت، بعد آن حضرت بر يكايك پيامبران كه در آسمان صف كشيده بودند گذشت و هيچ يك از پيامبران از او چيزى نپرسيد تا به موسى بن عمران عليه السّلام رسيد، او از آن حضرت پرسيد: پروردگارت تو را به چه چيز امر فرمود؟ آن حضرت پاسخ داد: به پنجاه نماز، موسى عليه السّلام گفت: از پروردگارت تخفيف بخواه كه امّت تو طاقت انجام آن را ندارد، پس آن حضرت از خداوند خواست و حقتعالى ده نماز را تخفيف داد، بار ديگر آن حضرت بر يكايك پيامبران كه در آسمان صف كشيده بودند گذشت و هيچ يك از ايشان از آن حضرت چيزى نپرسيد تا بر موسى بن عمران عليه السّلام گذشت و او از رسول خدا (صلّى الله عليه و آله) پرسيد خداوند ترا به چه چيز امر فرمود؟ پاسخ داد: به خواندن چهل نماز، باز موسى عليه السّلام به آن حضرت گفت: از پروردگارت تخفيف بخواه كه امّت تو طاقت بجا آوردن آن را ندارد. و رسول خدا (صلّى الله عليه و آله) درخواست تخفيف نمود و خداوند تعالى ده نماز از آن را تخفيف داد، بار ديگر آن حضرت بر يكايك پيامبران گذشت و هيچ كدام چيزى از او نپرسيد تا بر موسى [بن عمران] عليه السّلام گذشت و او پرسيد: پروردگارت ترا به چه چيز امر فرمود؟ آن حضرت پاسخ داد: به سى نماز، و موسى عليه السّلام تكرار كرد: از پروردگارت تخفيف بخواه كه امّت تو طاقت بجا آوردن آن را ندارد، و آن حضرت از خداوند عزّ و جلّ درخواست نمود و خداوند ده نماز ديگر را تخفيف داد، باز رسول خدا (صلّى الله عليه و آله) بر يكايك پيامبران گذشت و هيچ يك چيزى از آن حضرت نپرسيد تا بر موسى بن عمران عليه السّلام گذشت و او از آن حضرت پرسيد: پروردگارت تو را به چه چيز امر فرمود؟ و آن حضرت پاسخ داد: به بيست نماز، و موسى عليه السّلام باز بآن حضرت گفت: از پروردگار خويش تخفيف بخواه كه امّت تو توان انجام آن را ندارد، رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله از خداوند درخواست كرد و حق تعالى ده نماز ديگر از آن را تخفيف عطا فرمود، با ديگر رسول خدا (صلّى الله عليه و آله) بر يكايك پيامبران گذر كرد و هيچ يك از ايشان چيزى از آن حضرت نپرسيد تا اينكه بر موسى عليه السّلام گذشت و او به رسول خدا صلى اللّه عليه و آله گفت: اكنون پروردگارت تو را به انجام چه چيز دستور داد؟ آن حضرت پاسخ داد: به ده نماز، و موسى عليه السّلام گفت: باز هم از پروردگارت تخفيف بخواه كه امّت تو طاقت انجام آن را نيز ندارد كه من خود براى بنى اسرائيل واجبات خداوند عزّ و جلّ را آوردم و آنان نپذيرفتند و بدان عمل نكردند و خود را ملزم نساختند كه به آن عمل نمايند، پس پيامبر (صلّى الله عليه و آله) از پروردگار خود درخواست تخفيف نمود و خداوند عزّ و جلّ آن را تخفيف داده و پنج نماز را واجب ساخت، باز رسول خدا (صلّى الله عليه و آله) بر يكايك پيامبران گذشت و هيچ يك از ايشان چيزى از آن حضرت نپرسيد تا به موسى عليه السّلام رسيد و او از آن حضرت پرسيد: پروردگارت ترا به چه چيز امر فرمود؟ آن حضرت پاسخ داد: به اداى پنج نماز، موسى عليه السّلام گفت: باز هم از پروردگارت براى امّت خويش تخفيف بخواه كه ايشان طاقت انجام آن را نيز ندارند رسول خدا صلّى الله عليه و آله فرمود: من خود شرم دارم از اينكه باز نزد پروردگارم باز گردم و بيش از اين تخفيف بخواهم پس رسول خدا (صلّى الله عليه و آله) همان نمازهاى پنجگانه را براى امّت خود آورد و فرمود: خداوند از جانب امّت من موسى بن عمران را جزاى خير دهد و امام صادق عليه السّلام نيز اضافه فرمود: خداوند موسى بن عمران را براى تخفيفى كه او موجب شد از جانب ما جزاى خير دهد.
4390- 6- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مَعْمَرِ بْنِ یَحْیَی قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ إِذَا جِئْتَ بِالْخَمْسِ صَلَوَاتٍ لَمْ تُسْأَلْ عَنْ صَلَاةٍ وَ إِذَا جِئْتَ بِصَوْمِ شَهْرِ رَمَضَانَ لَمْ تُسْأَلْ عَنْ صَوْمٍ.
ترجمه:
از معمّر بن يحيى روايت شده كه گفت: شنيدم امام صادق عليه السّلام ميفرمود: اگر نمازهاى پنجگانه شبانه روز را بجا آورده باشى در قيامت تو را از نمازهاى ديگر سؤال نخواهند كرد، و هر گاه روزۀ ماه رمضان را كامل گرفته باشى از روزۀ ديگرى تو را نخواهند پرسيد و مسئول و مؤاخذ نخواهى بود.
4391- 7- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ ع أَنَّهُ قَالَ: جَاءَ نَفَرٌ مِنَ الْیَهُودِ إِلَی النَّبِیِّ ص- فَسَأَلَهُ أَعْلَمُهُمْ عَنْ مَسَائِلَ فَکَانَ مِمَّا سَأَلَهُ أَنَّهُ قَالَ أَخْبِرْنِی عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لِأَیِّ شَیْءٍ فَرَضَ هَذِهِ الْخَمْسَ الصَّلَوَاتِ فِی خَمْسِ مَوَاقِیتَ عَلَی أُمَّتِکَ فِی سَاعَاتِ اللَّیْلِ وَ النَّهَارِ فَقَالَ النَّبِیُّ ص إِنَّ الشَّمْسَ عِنْدَ الزَّوَالِ لَهَا حَلْقَةٌ تَدْخُلُ فِیهَا فَإِذَا دَخَلَتْ فِیهَا زَالَتِ الشَّمْسُ فَیُسَبِّحُ کُلُّ شَیْءٍ دُونَ الْعَرْشِ بِحَمْدِ رَبِّی جَلَّ جَلَالُهُ وَ هِیَ السَّاعَةُ الَّتِی یُصَلِّی عَلَیَّ فِیهَا رَبِّی جَلَّ جَلَالُهُ فَفَرَضَ اللَّهُ عَلَیَّ وَ عَلَی أُمَّتِی فِیهَا الصَّلَاةَ وَ قَالَ أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلی غَسَقِ اللَّیْلِ (4)وَ هِیَ السَّاعَةُ الَّتِی یُؤْتَی فِیهَا بِجَهَنَّمَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَمَا مِنْ مُؤْمِنٍ یُوَافِقُ تِلْکَ السَّاعَةَ أَنْ یَکُونَ سَاجِداً أَوْ رَاکِعاً أَوْ قَائِماً إِلَّا حَرَّمَ اللَّهُ جَسَدَهُ عَلَی النَّارِوَ أَمَّا صَلَاةُ الْعَصْرِ فَهِیَ السَّاعَةُ الَّتِی أَکَلَ آدَمُ فِیهَا مِنَ الشَّجَرَةِ فَأَخْرَجَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنَ الْجَنَّةِ فَأَمَرَ اللَّهُ ذُرِّیَّتَهُ بِهَذِهِ الصَّلَاةِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ اخْتَارَهَا اللَّهُ لِأُمَّتِی فَهِیَ مِنْ أَحَبِّ الصَّلَوَاتِ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَوْصَانِی أَنْ أَحْفَظَهَا مِنْ بَیْنِ الصَّلَوَاتِوَ أَمَّا صَلَاةُ الْمَغْرِبِ فَهِیَ السَّاعَةُ الَّتِی تَابَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِیهَا عَلَی آدَمَ ع- وَ کَانَ بَیْنَ مَا أَکَلَ مِنَ الشَّجَرَةِ وَ بَیْنَ مَا تَابَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَیْهِ ثَلَاثُ مِائَةِ سَنَةٍ مِنْ أَیَّامِ الدُّنْیَا وَ فِی أَیَّامِ الْآخِرَةِ یَوْمٌ کَأَلْفِ سَنَةٍ مَا بَیْنَ الْعَصْرِ
إِلَی الْعِشَاءِ وَ صَلَّی آدَمُ ع ثَلَاثَ رَکَعَاتٍ رَکْعَةً لِخَطِیئَتِهِ وَ رَکْعَةً لِخَطِیئَةِ حَوَّاءَ وَ رَکْعَةً لِتَوْبَتِهِ فَفَرَضَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ هَذِهِ الثَّلَاثَ رَکَعَاتٍ عَلَی أُمَّتِی وَ هِیَ السَّاعَةُ الَّتِی یُسْتَجَابُ فِیهَا الدُّعَاءُ فَوَعَدَنِی رَبِّی عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یَسْتَجِیبَ لِمَنْ دَعَاهُ فِیهَا وَ هِیَ الصَّلَاةُ الَّتِی أَمَرَنِی رَبِّی بِهَا فِی قَوْلِهِ تَعَالَی فَسُبْحانَ اللَّهِ حِینَ تُمْسُونَ وَ حِینَ تُصْبِحُونَ (1)وَ أَمَّا صَلَاةُ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ فَإِنَّ لِلْقَبْرِ ظُلْمَةً وَ لِیَوْمِ الْقِیَامَةِ ظُلْمَةً أَمَرَنِی رَبِّی عَزَّ وَ جَلَّ وَ أُمَّتِی بِهَذِهِ الصَّلَاةِ لِتُنَوِّرَ الْقَبْرَ وَ لِیُعْطِیَنِی وَ أُمَّتِیَ النُّورَ عَلَی الصِّرَاطِ وَ مَا مِنْ قَدَمٍ مَشَتْ إِلَی صَلَاةِ الْعَتَمَةِ إِلَّا حَرَّمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ جَسَدَهَا عَلَی النَّارِ وَ هِیَ الصَّلَاةُ الَّتِی اخْتَارَهَا اللَّهُ تَقَدَّسَ ذِکْرُهُ لِلْمُرْسَلِینَ قَبْلِی وَ أَمَّا صَلَاةُ الْفَجْرِ فَإِنَّ الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ تَطْلُعُ عَلَی قَرْنِ شَیْطَانٍ- فَأَمَرَنِی رَبِّی أَنْ أُصَلِّیَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ صَلَاةَ الْغَدَاةِ وَ قَبْلَ أَنْ یَسْجُدَ لَهَا الْکَافِرُ لِتَسْجُدَ أُمَّتِی لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ سُرْعَتُهَا أَحَبُّ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- وَ هِیَ الصَّلَاةُ الَّتِی تَشْهَدُهَا مَلَائِکَةُ اللَّیْلِ وَ مَلَائِکَةُ النَّهَارِ.
وَ رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ وَ الْمَجَالِسِ کَمَا یَأْتِی (2)وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ کَمَا مَرَّ فِی کَیْفِیَّةِ الْوُضُوءِ (3).
ترجمه:
4392- 8- (4)قَالَ وَ قَالَ ع إِنَّمَا مَثَلُ الصَّلَاةِ فِیکُمْ کَمَثَلِ السَّرِیِّ وَ هُوَ النَّهَرُ عَلَی بَابِ أَحَدِکُمْ یَخْرُجُ إِلَیْهِ فِی الْیَوْمِ وَ اللَّیْلَةِ یَغْتَسِلُ مِنْهُ خَمْسَ مَرَّاتٍ فَلَمْ یَبْقَ الدَّرَنُ عَلَی (5)الْغُسْلِ خَمْسَ مَرَّاتٍ وَ لَمْ تَبْقَ الذُّنُوبُ (عَلَی الصَّلَاةِ) (6)خَمْسَ مَرَّاتٍ.
ترجمه:
و باز آن حضرت عليه السّلام فرمود: همانا مثل نماز در ميان شما مانند نهرى است بر در خانه يكى از شما جارى باشد و او در هر شبانه روز پنج بار بيرون آمده و در آن آب غسل كرده و خود را بشويد، باين ترتيب ديگر چرك و آلودگى با پنج بار شستشو در بدن باقى نميماند، همچنين اثر گناهان نيز با خواندن پنج مرتبه نماز در شبانه روز در روح انسان باقى نخواهد ماند.
4393- 9- (7)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع
قَالَ: لَمَّا هَبَطَ آدَمُ مِنَ الْجَنَّةِ ظَهَرَتْ بِهِ شَامَةٌ سَوْدَاءُ (1)مِنْ قَرْنِهِ إِلَی قَدَمِهِ فَطَالَ حُزْنُهُ وَ بُکَاؤُهُ عَلَی مَا ظَهَرَ بِهِ فَأَتَاهُ جَبْرَئِیلُ ع فَقَالَ مَا یُبْکِیکَ یَا آدَمُ- فَقَالَ مِنْ هَذِهِ الشَّامَةِ الَّتِی ظَهَرَتْ بِی قَالَ قُمْ یَا آدَمُ فَصَلِّ فَهَذَا وَقْتُ الصَّلَاةِ الْأُولَی فَقَامَ وَ صَلَّی فَانْحَطَّتِ الشَّامَةُ إِلَی عُنُقِهِ فَجَاءَهُ فِی الصَّلَاةِ الثَّانِیَةِ فَقَالَ قُمْ فَصَلِّ یَا آدَمُ- فَهَذَا وَقْتُ الصَّلَاةِ الثَّانِیَةِ فَقَامَ وَ صَلَّی فَانْحَطَّتِ الشَّامَةُ إِلَی سُرَّتِهِ فَجَاءَهُ فِی الصَّلَاةِ الثَّالِثَةِ فَقَالَ یَا آدَمُ قُمْ فَصَلِّ فَهَذَا وَقْتُ الصَّلَاةِ الثَّالِثَةِ فَقَامَ فَصَلَّی فَانْحَطَّتِ الشَّامَةُ إِلَی رُکْبَتَیْهِ فَجَاءَهُ فِی الصَّلَاةِ الرَّابِعَةِ فَقَالَ یَا آدَمُ قُمْ فَصَلِّ فَهَذَا وَقْتُ الصَّلَاةِ الرَّابِعَةِ فَقَامَ فَصَلَّی فَانْحَطَّتِ الشَّامَةُ إِلَی قَدَمَیْهِ فَجَاءَهُ فِی الصَّلَاةِ الْخَامِسَةِ فَقَالَ یَا آدَمُ قُمْ فَصَلِّ فَهَذَا وَقْتُ الصَّلَاةِ الْخَامِسَةِ فَقَامَ فَصَلَّی فَخَرَجَ مِنْهَا فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ فَقَالَ جَبْرَئِیلُ یَا آدَمُ- مَثَلُ وُلْدِکَ فِی هَذِهِ الصَّلَاةِ کَمَثَلِکَ فِی هَذِهِ الشَّامَةِ مَنْ صَلَّی مِنْ وُلْدِکَ فِی کُلِّ یَوْمٍ وَ لَیْلَةٍ خَمْسَ صَلَوَاتٍ خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ کَمَا خَرَجْتَ مِنْ هَذِهِ الشَّامَةِ.
وَ رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ (2)
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ فَضَالَةَ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
حديث كرد ما را محمد بن موسى المتوكل گفت حديث كرد ما را على بن حسين بغدادى از احمد از امام جعفر صادق عليه السّلام فرمود چون فرود آمد آدم عليه السّلام از بهشت ظاهر شد بوى نشانى سياه از سر تا قدم او پس بسيار شد غم او و گريه او بواسطه آنچه ظاهر شد بوى پس آمد او را جبرئيل(عليه السّلام)و گفت او را كه چيست كه بگريه در آورده است تو را يا آدم فرمود كه گريه ميكنم از اين سياهى كه ظاهر شده است بمن گفت برخيز يا آدم و نماز كن كه اين وقت نماز اوليست پس برخاست آدم(عليه السّلام)و نماز كرد پس فرود آمد آن سياهى تا گردن او پس آمد جبرئيل او را در وقت نماز دوم و گفت يا آدم برخيز و نماز كن كه اين وقت نماز دوم است پس برخاست و نماز كرد پس فرود آمد آن سياهى تا سينه او پس آمد او را جبرئيل در وقت نماز سيّم و گفت يا آدم برخيز و نماز كن كه اين وقت نماز سيم است پس بر خاست و نماز كرد پس فرود آمد ان سياهى تا ناف او پس آمد او را جبرئيل در وقت نماز چهارم و گفت يا آدم برخيز و نماز كن كه اين وقت نماز چهارم است پس برخاست و نماز كرد پس فرود آمد آن سياهى تا بدو پاى وى پس آمد او را جبرئيل در وقت نماز پنجم و گفت يا آدم برخيز و نماز كن كه اين وقت نماز پنجم است پس برخاست و نماز كرد پس بيرون آمد آن سياهى جميعا پس حمد گفت خداى را و ثنا كرد بر وى پس گفت او را جبرئيل يا آدم حال فرزندان تو در اين نماز مثل حال تو است در اين سياهى هر كه نماز كند از فرزندان تو در هر روز و شب پنج نماز بيرون مىآيد از جميع گناهان خود چنانچه بيرون آمدى تو از اين سياهى
4394- 10- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زَیْدِ بْنِ عَلِیٍّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبِی سَیِّدَ الْعَابِدِینَ ع فَقُلْتُ لَهُ یَا أَبَهْ أَخْبِرْنِی عَنْ جَدِّنَا رَسُولِ اللَّهِ ص لَمَّا عُرِجَ بِهِ إِلَی السَّمَاءِ وَ أَمَرَهُ رَبُّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِخَمْسِینَ صَلَاةً کَیْفَ لَمْ یَسْأَلْهُ التَّخْفِیفَ عَنْ أُمَّتِهِ حَتَّی قَالَ لَهُ مُوسَی بْنُ عِمْرَانَ- ارْجِعْ إِلَی رَبِّکَ فَسَلْهُ التَّخْفِیفَ فَإِنَّ أُمَّتَکَ لَا تُطِیقُ ذَلِکَ فَقَالَ یَا بُنَیَّ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص لَا
یَقْتَرِحُ عَلَی رَبِّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَا یُرَاجِعُهُ فِی شَیْءٍ یَأْمُرُهُ بِهِ فَلَمَّا سَأَلَهُ مُوسَی ذَلِکَ وَ صَارَ شَفِیعاً لِأُمَّتِهِ إِلَیْهِ لَمْ یَجُزْ لَهُ رَدُّ شَفَاعَةِ أَخِیهِ مُوسَی- فَرَجَعَ إِلَی رَبِّهِ فَسَأَلَهُ التَّخْفِیفَ إِلَی أَنْ رَدَّهَا إِلَی خَمْسِ صَلَوَاتٍ قَالَ فَقُلْتُ لَهُ یَا أَبَتِ فَلِمَ لَمْ یَرْجِعْ إِلَی رَبِّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَمْ یَسْأَلْهُ التَّخْفِیفَ مِنْ خَمْسِ صَلَوَاتٍ وَ قَدْ سَأَلَهُ مُوسَی ع- أَنْ یَرْجِعَ إِلَی رَبِّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ یَسْأَلَهُ التَّخْفِیفَفَقَالَ یَا بُنَیَّ أَرَادَ ع أَنْ یُحَصِّلَ لِأُمَّتِهِ التَّخْفِیفَ مَعَ أَجْرِ خَمْسِینَ صَلَاةً لِقَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها (1)أَ لَا تَرَی أَنَّهُ لَمَّا هَبَطَ إِلَی الْأَرْضِ نَزَلَ عَلَیْهِ جَبْرَئِیلُ- فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ إِنَّ رَبَّکَ یُقْرِئُکَ السَّلَامَ وَ یَقُولُ إِنَّهَا خَمْسٌ بِخَمْسِینَ ما یُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَیَّ وَ ما أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِیدِ (2)الْحَدِیثَ.
وَ فِی التَّوْحِیدِ (3)وَ فِی الْأَمَالِی (4)وَ فِی الْعِلَلِ (5)عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِصَامٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ (6)سُلَیْمَانَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ التَّمِیمِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ عَمْرِو بْنِ خَالِدٍ عَنْ زَیْدِ بْنِ عَلِیٍّ ع مِثْلَهُ.
ترجمه:
زيد بن على مىگويد:از پدرم سؤال كردم كه نياى ما پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله را به معراج بردند و خداوند به او پنجاه نماز تكليف كرد،چرا او براى امت خويش درخواست كم شدن آن را نداشت تا آنكه موسى بن عمران عليه السّلام به حضرت گفت كه بازگرد و به پروردگارت كم شدن نمازها را درخواست كن،زيرا امت تو نمىتوانند آنهمه را بگزارند؟فرمود:پسرم پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله شيوهاش اين نبود كه روى حرف خدا حرفى بزند يا بهخاطر كاستن چيزى از فرمان الهى نزد او برود.
اما موسى كه از او خواست و شفاعتگر امت او شد،سزاوار نبود كه شفاعت برادر خود را رد كند.ازاينرو پيش پروردگارش بازگشت و كاستن از نمازها را خواست تا اينكه نمازها پنجگانه شد.گفتم:اى پدر!چرا پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله خواسته آخر موسى عليه السّلام را نپذيرفت كه كاهش بيشتر از نمازها را خواسته بود؟فرمود:پسرم پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله از خداوند درخواست كرد كه امت او با نمازهاى پنجگانه پاداش پنجاه نماز را بهدست آورند.زيرا خداوند فرموده است:«هركس حسنهاى نزد حق آورده،دهبرابر پاداش خواهد برد».جبرئيل بر او فرود آمد و گفت:اى محمد صلّى اللّه عليه و آله!پروردگارت درود مىفرستد و مىفرمايد:پنج همان پنجاه مىباشد.سخن من هيچ تغيير نيابد و به بندگانم ستم روا ندارم.
4395- 11- (7)وَ فِی الْخِصَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الْبُنْدَارِ عَنْ سَعِیدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ یَحْیَی بْنِ الْفَضْلِ عَنْ یَحْیَی بْنِ مُوسَی عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنِ الزُّهْرِیِّ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: فُرِضَتْ عَلَی النَّبِیِّ ص لَیْلَةَ أُسْرِیَ بِهِ الصَّلَاةُ خَمْسِینَ ثُمَّ نُقِصَتْ فَجُعِلَتْ خَمْساً ثُمَّ نُودِیَ یَا مُحَمَّدُ إِنَّهُ لَا یُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَیَّ إِنَّ لَکَ بِهَذِهِ الْخَمْسِ خَمْسِینَ.
ترجمه:
انس گويد شبى كه پيغمبر را بمعراج بردند نماز شبانه روزى پنجاه بر او فرض شد سپس كم شد و پنج گرديد و ندا شد اى محمد براستى گفتار من دو تا نشود كه اين پنج بپنجاه محسوب شوند
4396- 12- (1)وَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ حُکَیْمٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْأَزْدِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَمَّا خَفَّفَ اللَّهُ عَنِ النَّبِیِّ ص حَتَّی صَارَتْ خَمْسَ صَلَوَاتٍ أَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ یَا مُحَمَّدُ خَمْسٌ بِخَمْسِینَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی مُقَدِّمَةِ الْعِبَادَاتِ (2)وَ فِی أَحَادِیثِ تَکْبِیرِ الْجِنَازَةِ (3)وَ غَیْرِ ذَلِکَ (4)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (5).
ترجمه:
أبو الحسن ازدى از امام صادق(عليه السّلام)نقل مىكند كه فرمود:چون خداوند به پيامبرش تخفيف داد تا پنج نماز شد،به او وحى كرد كه اى محمد.پنج تا در برابر پنجاه تا.
(6)3 بَابُ اسْتِحْبَابِ أَمْرِ الصِّبْیَانِ بِالصَّلَاةِ لِسِتِّ سِنِینَ أَوْ سَبْعٍ وَ وُجُوبِ إِلْزَامِهِمْ بِهَا عِنْدَ الْبُلُوغِ باب مستحب بودن امر نمودن اطفال به نماز از سن 6 یا 7 سالگی و وجوب الزام آنها وقت بلوغ به نماز
4397- 1- (7)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع فِی کَمْ یُؤْخَذُ الصَّبِیُّ بِالصَّلَاةِ فَقَالَ فِیمَا بَیْنَ سَبْعِ سِنِینَ وَ سِتِّ سِنِینَ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
از ابو عبد اللّه صادق (ع) پرسيدم: در چه سنّى كودكان را به نماز خواندن وادار كنيم؟ ابو عبد اللّه گفت: در فاصلۀ شش سالگى تا هفت سالگى.....
4398- 2- (8)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع فِی الصَّبِیِّ مَتَی یُصَلِّی
1) الخصال- 270- 7.
2) تقدم فی الباب 1 من أبواب مقدّمة العبادات.
3) تقدم فی الباب 5 من أبواب صلاة الجنائز.
4) تقدم فی الحدیث 8 من الباب 1 من هذه الأبواب.
5) یأتی ما یدلّ علیه فی الأحادیث 1 و 2 و 7 و 11 من الباب 16 من هذه الأبواب، و فی الحدیث 10 من الباب 1 من أبواب المواقیت، و فی الحدیث 6 من الباب 1 من أبواب التعقیب، و فی الحدیث 1 من الباب 1 من أبواب صلاة الجمعة.
6) الباب 3 فیه 8 أحادیث.
7) التهذیب 2- 381- 1590، و الاستبصار 1- 409- 1563.
8) التهذیب 2- 381- 15، و الاستبصار 1- 408- 1562.
فَقَالَ إِذَا عَقَلَ الصَّلَاةَ قُلْتُ مَتَی یَعْقِلُ الصَّلَاةَ وَ تَجِبُ عَلَیْهِ قَالَ لِسِتِّ سِنِینَ.
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ لِمَا تَقَدَّمَ فِی مُقَدِّمَةِ الْعِبَادَاتِ (1)وَ لِمَا یَأْتِی (2)وَ یُمْکِنُ حَمْلُ الْوُجُوبِ عَلَی الصَّلَاةِ عَلَی جِنَازَتِهِ إِذَا مَاتَ لِمَا تَقَدَّمَ (3).
ترجمه:
از ابو جعفر باقر (ع) پرسيدم: در چه سنّى نماز خواندن، بر كودكان واجب مىشود؟ ابو جعفر گفت: موقعى كه معناى نماز را درك كنند.
من گفتم: در چه سنى مىتواند معناى نماز را درك كند؟ ابو جعفر گفت: در سن شش سالگى.
4399- 3- (4)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْعَلَوِیِّ عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْغُلَامِ مَتَی یَجِبُ عَلَیْهِ الصَّوْمُ وَ الصَّلَاةُ قَالَ إِذَا رَاهَقَ الْحُلُمَ وَ عَرَفَ الصَّلَاةَ وَ الصَّوْمَ.
ترجمه:
علی بن جعفر از برادر بزرگوارش حضرت موسی بن جعفر
(علیه السلام) پرسید، چه زمانی نماز و روزه به پسر بچه واجب می شود ؟ حضرت فرمود: چون به مرز تکلیف برسد و نماز و روزه را بشناسد.
4400- 4- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُصَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا أَتَی عَلَی الصَّبِیِّ سِتُّ سِنِینَ وَجَبَ عَلَیْهِ الصَّلَاةُ وَ إِذَا أَطَاقَ الصَّوْمَ وَجَبَ عَلَیْهِ الصِّیَامُ.
أَقُولُ: تَقَدَّمَ الْوَجْهُ فِی مِثْلِهِمَا (6).
ترجمه:
حضرت امام صادق علیه السلام فرمود
وقتی کودک به سن شش سالگی رسیدواجب است بر او نماز و وقتی توان روزه گرفتن داشته باشد روزه بر او واجب می شود .
4401- 5- (7)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ أَبِیهِ قَالَ: إِنَّا نَأْمُرُ صِبْیَانَنَا بِالصَّلَاةِ إِذَا کَانُوا بَنِی خَمْسِ سِنِینَ فَمُرُوا صِبْیَانَکُمْ بِالصَّلَاةِ إِذَا کَانُوا بَنِی سَبْعِ سِنِینَ الْحَدِیثَ.
1) تقدم فی الباب 4 من أبواب مقدّمة العبادات.
2) یأتی فی الأحادیث 3 و 7 و 8 من هذا الباب.
3) تقدم فی الباب 13 من أبواب صلاة الجنازة.
4) التهذیب 2- 380- 1587، و الاستبصار 1- 408- 1559، أخرجه عن التهذیب، و عن المسائل فی الحدیث 6 من الباب 29 من أبواب ما یصحّ منه الصوم.
5) التهذیب 2- 381- 1591، و الاستبصار 1- 408- 1561.
6) تقدم فی الحدیث 2 من هذه الأبواب.
7) الکافی 3- 409- 1.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ (1)
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (2)
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا نَحْوَهُ (3).
ترجمه:
حلبى گويد: امام صادق از پدر بزرگوارش امام باقر عليهما السّلام روايت كرده كه حضرتش فرمود:
ما كودكان خود را در سن پنج سالگى به نماز فرامىخوانيم و شما كودكان خود را در هفت سالگى به نماز دستور دهيد.
4402- 6- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ قَارِنٍ أَنَّهُ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا ع أَوْ سُئِلَ وَ أَنَا أَسْمَعُ عَنِ الرَّجُلِ یُجْبِرُ (5)وَلَدَهُ وَ هُوَ لَا یُصَلِّی الْیَوْمَ وَ الْیَوْمَیْنِ فَقَالَ وَ کَمْ أَتَی عَلَی الْغُلَامِ فَقُلْتُ (6)ثَمَانِی سِنِینَ فَقَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ یَتْرُکُ الصَّلَاةَ قَالَ قُلْتُ: یُصِیبُهُ الْوَجَعُ قَالَ یُصَلِّی عَلَی نَحْوِ مَا یَقْدِرُ.
ترجمه:
از حسن بن قارن روايت كردهاند كه گفت: از امام رضا عليه السّلام پرسيدم يا از امام رضا عليه السّلام پرسيدند و من حاضر بوده و شنيدم كه هر گاه شخصى فرزندش را ختنه كند او يك يا دو روز نماز نمىخواند، آن حضرت پرسيد: آن بچّه چند سال دارد؟ گفت: هشت سال، پس فرمود: سبحان اللّه (در مقام شگفتى از وقوع امر عجيبى) آيا نماز را ترك مىكند؟ گويد: گفتم: اگر بخواهد نماز بخواند دچار درد و ناراحتى مىشود، فرمود: بهر صورت كه مىتواند نماز بخواند.
4403- 7- (7)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ فَضَالَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ أَوْ (8)أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ یُتْرَکُ الْغُلَامُ حَتَّی یَتِمَّ لَهُ سَبْعُ سِنِینَ فَإِذَا تَمَّ لَهُ سَبْعُ سِنِینَ قِیلَ لَهُ اغْسِلْ وَجْهَکَ وَ کَفَّیْکَ فَإِذَا غَسَلَهُمَا قِیلَ لَهُ صَلِّ ثُمَّ یُتْرَکُ حَتَّی یَتِمَّ لَهُ تِسْعُ سِنِینَ فَإِذَا تَمَّتْ لَهُ عُلِّمَ الْوُضُوءَ وَ ضُرِبَ عَلَیْهِ وَ أُمِرَ بِالصَّلَاةِ وَ ضُرِبَ عَلَیْهَا فَإِذَا تَعَلَّمَ الْوُضُوءَ وَ الصَّلَاةَ غَفَرَ اللَّهُ (9)لِوَالِدَیْهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.
ترجمه:
امام باقر و امام صادق علیهماالسلام :
چون پسر هفت سالش تمام شد، باید به او بگویند: صورت و دو دستت را بشوی وقتی آن دو را شُست ، باید به او بگویند: نماز بخوان . سپس ، رهایش کنند تا نُه سال او تمام شود. وقتی تمام شد، وضو به او یاد داده شود و بر [ترک] آن ، تنبیه گردد و به نماز ، امر شود و بر [ترک] آن ، تنبیه گردد. وقتی وضو و نماز را فراگرفت، خداوند ، او و پدر و مادرش را می آمرزد ؛ إن شاء اللّه !
4404- 8- (10)وَ فِی الْخِصَالِ بِإِسْنَادِهِ الْآتِی (11)عَنْ عَلِیٍّ ع فِی
1) التهذیب 2- 380- 1584، و الاستبصار 1- 409- 1564.
2) لم نعثر علی هذا الحدیث بإسناده عن محمّد بن یعقوب کذلک لم یرد فی الوافی 2- 34 و ترتیب التهذیب 1- 314 و فی التهذیب 4- 282- 853 أورد هذا السند مع قطعة من حدیث الکافی.
3) الفقیه 1- 182- 861.
4) الفقیه 1- 280- 862.
5) فی المصدر- یختن.
6) فی المصدر- فقال.
7) الفقیه 1- 281- 863، و أخرجه بتمامه فی الحدیث 3 من الباب 82 من أبواب أحکام الأولاد.
8) فی المصدر- و.
9) فی المصدر زیادة- له و.
10) الخصال- 626.
11) یأتی فی الفائدة الأولی من الخاتمة برمز ر.
حَدِیثِ الْأَرْبَعِمِائَةِ قَالَ: عَلِّمُوا صِبْیَانَکُمُ الصَّلَاةَ وَ خُذُوهُمْ بِهَا إِذَا بَلَغُوا ثَمَانِیَ سِنِینَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (1)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ فِی الصَّوْمِ (2)وَ فِی النِّکَاحِ (3)وَ غَیْرِ ذَلِکَ.
ترجمه:
امام على عليه السلام : به كودكان خود ، نماز ياد دهيد و آن گاه كه به هشت سالگى رسيدند، از آنان بازخواست كنيد .
(4)4 بَابُ اسْتِحْبَابِ أَمْرِ الصِّبْیَانِ بِالْجَمْعِ بَیْنَ الصَّلَاتَیْنِ وَ التَّفْرِیقِ بَیْنَهُمْ
ترجمه:
باب استحباب امر کودکان به جمع بین دونماز وجدا خواندن آنها
4405- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ رِبْعِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْفُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ قَالَ: کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ ع یَأْمُرُ الصِّبْیَانَ یَجْمَعُونَ بَیْنَ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ وَ یَقُولُ هُوَ خَیْرٌ مِنْ أَنْ یَنَامُوا عَنْهَا.
ترجمه
امام سجاد علیه السلام
امر
4406- 2- (6)وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الصِّبْیَانِ إِذَا صَفُّوا فِی الصَّلَاةِ الْمَکْتُوبَةِ قَالَ لَا تُؤَخِّرُوهُمْ عَنِ الصَّلَاةِ وَ فَرِّقُوا بَیْنَهُمْ.
ترجمه
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (7)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ
1) تقدم فی الباب 13 من أبواب صلاة الجنائز.
2) یأتی فی الحدیث 6 من الباب 29 من أبواب من یصحّ منه الصوم.
3) یأتی فی الباب 74 من أبواب أحکام الأولاد.
4) الباب 4 فیه حدیثان.
5) الکافی 3- 409- 2، و فی التهذیب 2- 380- 1585 عن محمّد بن إسماعیل، و فی التهذیب 8- 111- 382 عن محمّد بن یعقوب نحوه.
6) الکافی 3- 409- 3.
7) لم نعثر علی هذا الحدیث فی کتب الشیخ بإسناده عن محمّد بن یعقوب و کذلک لم یرد فی الوافی و ترتیب التهذیب.
وَ رَوَاهُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ (1)
وَ الَّذِی قَبْلَهُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2).
(3)5 بَابُ وُجُوبِ الْمُحَافَظَةِ عَلَی الصَّلَاةِ الْوُسْطَی وَ تَعْیِینِهَا
ترجمه:
باب وجوب نماز وسطی ومعین نمودن آن
4407- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: وَ قَالَ تَعَالَی حافِظُوا عَلَی الصَّلَواتِ وَ الصَّلاةِ الْوُسْطی (5)وَ هِیَ صَلَاةُ الظُّهْرِإِلَی أَنْ قَالَ وَ أُنْزِلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ یَوْمَ الْجُمُعَةِ وَ رَسُولُ اللَّهِ ص فِی سَفَرٍ فَقَنَتَ فِیهَا وَ تَرَکَهَا عَلَی حَالِهَا فِی السَّفَرِ وَ الْحَضَرِ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ وَ الشَّیْخُ وَ الصَّدُوقُ أَیْضاً کَمَا مَرَّ (6).
ترجمه :
حضرت امام باقر علیه السلام فرمود:
خداوند تعالی فرمود
« حافِظُوا عَلَى اَلصَّلَواتِ وَوَ اَلصَّلاهِ اَلْوُسْطى » (بر نمازها و نماز وسطى محافظت نماييد)نماز وسطى،نماز ظهر بوده .امام عليه السّلام فرمود:اين آيه در روز جمعه هنگامى كه رسول خدا صلّى الله عليه و آله در سفر بودند نازل شد پس حضرت در آن نماز وسطى قنوت خوانده و بعد نماز را به حال خود واگذارده .....
4408- 2- (7)وَ فِی مَعَانِی الْأَخْبَارِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبِی الْمَغْرَاءِ حُمَیْدِ بْنِ الْمُثَنَّی عَنْ أَبِی بَصِیرٍ یَعْنِی الْمُرَادِیَّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ صَلَاةُ الْوُسْطَی صَلَاةُ الظُّهْرِ وَ هِیَ أَوَّلُ صَلَاةٍ أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَی نَبِیِّهِ ص.
ترجمه
ابو بصير گويد:از امام صادق عليه السّلام شنيدم كه فرمود:«صلاة وسطى» نماز ظهر است،و آن نخستين نمازى است كه خداوند بر پيغمبرش صلى الله عليه و آله نازل فرموده است.
4409- 3- (1)الْفَضْلُ بْنُ الْحَسَنِ الطَّبْرِسِیُّ فِی مَجْمَعِ الْبَیَانِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الصَّلَاةِ الْوُسْطَی أَنَّهَا صَلَاةُ الظُّهْرِ.
ترجمه
امام باقر و امام صادق علیهما السلام فرمودند
در مورد نماز وسطى،آن نماز ظهراست
4410- 4- (2)وَ عَنْ عَلِیٍّ ع أَنَّهَا الْجُمُعَةُ یَوْمَ الْجُمُعَةِ وَ الظُّهْرُ فِی سَائِرِ الْأَیَّامِ.
ترجمه
حضرت امیر المومنین علیه السلام فرمود
منظور نماز جمعه روز جمعه ونماز ظهر روزهای دیگر است
4411- 5- (3)مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودٍ الْعَیَّاشِیُّ فِی تَفْسِیرِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الصَّلاةِ الْوُسْطی الظُّهْرُ وَ قُومُوا لِلَّهِ قانِتِینَ إِقْبَالُ الرَّجُلِ عَلَی صَلَاتِهِ وَ مُحَافَظَتُهُ عَلَی وَقْتِهَا حَتَّی لَا یُلْهِیَهُ عَنْهَا وَ لَا یَشْغَلَهُ شَیْءٌ.
ترجمه
امام صادق علیه السلام فرمود :نماز وسطی نماز ظهر است ومنظور از فروتنانه برای خدا بپاخیزید روی کردن مرد به نمازو مراقبتش بر وقت نماز است که چیزی او را از آنمشغول و غافل نسازد .
4412- 6- (4)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: صَلَاةُ الْوُسْطَی هِیَ الْوُسْطَی مِنْ صَلَاةِ النَّهَارِ وَ هِیَ الظُّهْرُ وَ إِنَّمَا یُحَافِظُ أَصْحَابُنَا عَلَی الزَّوَالِ مِنْ أَجْلِهَا.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یُشْعِرُ بِأَنَّهَا الْعَصْرُ وَ هُوَ مَحْمُولٌ عَلَی التَّقِیَّةِ فِی الرِّوَایَةِ (5).
ترجمه :
امام صادق علیه السلام فرمود :
نماز روز است وآن نماز ظهر است وبدرستیکهاصحاب ما به همین جهت محافظت می نمودند .
(6)6 بَابُ تَحْرِیمِ الِاسْتِخْفَافِ بِالصَّلَاةِ وَ التَّهَاوُنِ بِهَا ترجمه :
باب حرام بودن خفیف نمودن نماز و سبک شموردن آن
4413- 1- (7)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قَالَ لَا
1) مجمع البیان 1- 343.
2) مجمع البیان 1- 343.
3) تفسیر العیّاشیّ 1- 127- 418.
4) تفسیر العیّاشیّ 1- 128- 419.
5) تقدم ما یشعر بانها العصر فی الحدیث 1 من الباب 2 من هذه الأبواب، و یأتی ما یدلّ علی أنّها الظهر فی یوم الجمعة فی الحدیث 4 من الباب 13 من أبواب صلاة الجمعة.
6) الباب 6 فیه 12 حدیثا.
7) الکافی 3- 269- 7.
تَتَهَاوَنْ بِصَلَاتِکَ فَإِنَّ النَّبِیَّ ص قَالَ عِنْدَ مَوْتِهِ لَیْسَ مِنِّی مَنِ اسْتَخَفَّ بِصَلَاتِهِ لَیْسَ مِنِّی مَنْ شَرِبَ مُسْکِراً لَا یَرِدُ عَلَیَّ الْحَوْضَ لَا وَ اللَّهِ.
ترجمه :
رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله فرمود: هر كس نماز خود را كوچك بشمارد و نظرش سبك شمردن نماز باشد از من نيست و جزء امّت من بحساب نميآيد، و نيز در كنار حوض كوثر بر من وارد نخواهد شد هرگز بخدا قسم، و هر كس مستكنندهاى بنوشد از من نيست و در كنار حوض كوثر (در قيامت) بر من وارد نخواهد شد هرگز بخدا سوگند.
4414- 2- (1)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعِیصِ بْنِ الْقَاسِمِ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع وَ اللَّهِ إِنَّهُ لَیَأْتِی عَلَی الرَّجُلِ خَمْسُونَ سَنَةً وَ مَا قَبِلَ اللَّهُ مِنْهُ صَلَاةً وَاحِدَةً فَأَیُّ شَیْءٍ أَشَدُّ مِنْ هَذَا وَ اللَّهِ إِنَّکُمْ لَتَعْرِفُونَ مِنْ جِیرَانِکُمْ وَ أَصْحَابِکُمْ مَنْ لَوْ کَانَ یُصَلِّی لِبَعْضِکُمْ مَا قَبِلَهَا مِنْهُ لِاسْتِخْفَافِهِ بِهَا إِنَّ اللَّهَ لَا یَقْبَلُ إِلَّا الْحَسَنَ فَکَیْفَ یَقْبَلُ مَا یُسْتَخَفُّ بِهِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ مِثْلَهُ (2).
ترجمه :
عيص بن قاسم گويد: امام صادق عليه السّلام فرمود:
به خدا سوگند! بسا پنجاه سال از عمر كسى مىگذرد و خداوند يك نماز از او قبول نمىكند. آيا چه چيزى از اين بدتر است؟!
به خدا سوگند! شما از همسايگان و دوستان خود كسانى را مىشناسيد كه اگر براى بعضى از شما نماز مىخواند، به خاطر سبك شمردن آن، از او نمىپذيرفت. خداوند جز (عمل) خوب قبول نمىكند، پس چگونه مىپذيرد عملى را كه سبك شمرده شده باشد؟!
4415- 3- (3)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ أَبِی إِسْمَاعِیلَ السَّرَّاجِ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قَالَ أَبُو الْحَسَنِ الْأَوَّلُ ع لَمَّا حَضَرَ أَبِیَ الْوَفَاةُ قَالَ لِی یَا بُنَیَّ إِنَّهُ لَا یَنَالُ شَفَاعَتَنَا مَنِ اسْتَخَفَّ بِالصَّلَاةِ.
ترجمه :
ابو بصير گويد: امام كاظم عليه السّلام فرمود:
هنگامى كه وقت وفات پدرم فرارسيد. به من فرمود:
اى فرزندم! همانا شفاعت ما خاندان به كسى كه نماز را سبك شمارد، نخواهد رسيد.
4416- 4- (4)وَ عَنْهُ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لِکُلِّ شَیْءٍ وَجْهٌ وَ وَجْهُ دِینِکُمُ الصَّلَاةُ فَلَا یَشِینَنَّ أَحَدُکُمْ وَجْهَ دِینِهِ وَ لِکُلِّ شَیْءٍ أَنْفٌ وَ أَنْفُ الصَّلَاةِ التَّکْبِیرُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ
الْحُسَیْنِ عَنْ مُوسَی بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ مِثْلَهُ (1).
ترجمه :
قَالَ رسول الله صلي الله عليه و آله : لِكُلِّ شَيْءٍ وَجْهٌ وَ وَجْهُ دِينِكُمُ الصَّلَاةُ فَلَا يَشِينَنَّ أَحَدُكُمْ وَجْهَ دِينِكُمْ وَ لِكُلِّ شَيْءٍ أَنْفٌ وَ أَنْفُ الصَّلَاةِ التَّكْبِيرُ.
پيامبر صلي الله عليه و آله فرمود: هر چيزي داراي سيمايي است، سيماي دين شما نماز است پس سيماي دين خود را با سبك شمردن نماز زشت نكنيد و هر چيزي قله برتري دارد و قله برتر نماز تكبير است.
4417- 5- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَیْسَ مِنِّی مَنِ اسْتَخَفَّ بِصَلَاتِهِ لَا یَرِدُ عَلَیَّ الْحَوْضَ لَا وَ اللَّهِ لَیْسَ مِنِّی مَنْ یَشْرَبُ مُسْکِراً لَا یَرِدُ عَلَیَّ الْحَوْضَ لَا وَ اللَّهِ.
*
ترجمه :
رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله فرمود: هر كس نماز خود را كوچك بشمارد و نظرش سبك شمردن نماز باشد از من نيست و جزء امّت من بحساب نميآيد، و نيز در كنار حوض كوثر بر من وارد نخواهد شد هرگز بخدا قسم، و هر كس مستكنندهاى بنوشد از من نيست و در كنار حوض كوثر (در قيامت) بر من وارد نخواهد شد هرگز بخدا سوگند.
4418- 6- (3)قَالَ وَ قَالَ الصَّادِقُ ع إِنَّ شَفَاعَتَنَا لَا تَنَالُ مُسْتَخِفّاً بِالصَّلَاةِ.
وَ رَوَاهُ فِی الْمُقْنِعِ أَیْضاً مُرْسَلًا (4)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ.
ترجمه :
امام صادق علیه السلام فرمود: براستى، كه شفاعت ما (خاندان) شامل حال كسى كه نماز را كوچك (و بىاهميت) بشمارد، نمىگردد.
4419- 7- (5)وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَدِیدٍ وَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: لَا تَسْتَحْقِرَنَّ (6)بِالْبَوْلِ وَ لَا تَتَهَاوَنَنَّ بِهِ وَ لَا بِصَلَاتِکَ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ عِنْدَ مَوْتِهِ لَیْسَ مِنِّی مَنِ اسْتَخَفَّ بِصَلَاتِهِ لَا یَرِدُ عَلَیَّ الْحَوْضَ لَا وَ اللَّهِ لَیْسَ مِنِّی مَنْ شَرِبَ مُسْکِراً لَا یَرِدُ عَلَیَّ الْحَوْضَ لَا وَ اللَّهِ.
ترجمه :
حضرت امام باقر علیه السلام فرمود :
بول را کوچک نشماريد آسان نشماريد. اجازه ندهيد به لباستان اصابت کند. اصلا بحث نماز نيست. ميفرمايد اصلا از اول اجازه ندهيد به بدنتان اصابت کند. اين ضرر دارد.
4420- 8- (7)وَ عَنْهُ عَنْ سَعْدٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ زِیَادٍ الْعَطَّارِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ
1) التهذیب 2- 237- 940.
2) الفقیه 1- 206- 617، و المقنع- 23.
3) الفقیه 1- 206- 618.
4) المقنع ... لم نعثر علی الحدیث، و فی البحار 83- 19- 31 نقلا عن أمالی الصدوق- 391- 10، و عقاب الأعمال- 272- 1.
5) علل الشرائع- 356- 1 الباب 70- 1، أورد صدره أیضا فی الحدیث 1 من الباب 23 من أبواب أحکام الخلوة.
6) فی المصدر و فی نسخة فی هامش المخطوط- لا تستخفن.
7) علل الشرائع- 356- 2 الباب 70- 2.
رَسُولُ اللَّهِ ص لَیْسَ مِنِّی مَنِ اسْتَخَفَّ بِالصَّلَاةِ لَا یَرِدُ عَلَیَّ الْحَوْضَ لَا وَ اللَّهِ.
ترجمه :
مام صادق عليه السلام : رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : از من نيست كسى كه نماز را سبك بشمارد ، به خدا قسم ، كنار حوض [كوثر ]بر من وارد نمى شود .
4421- 9- (1)وَ فِی عِقَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ هَارُونَ بْنِ خَارِجَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الصَّلَاةُ وُکِّلَ بِهَا مَلَکٌ لَیْسَ لَهُ عَمَلٌ غَیْرُهَا فَإِذَا فُرِغَ مِنْهَا قَبَضَهَا ثُمَّ صَعِدَ بِهَا فَإِنْ کَانَتْ مِمَّا تُقْبَلُ قُبِلَتْ وَ إِنْ کَانَتْ مِمَّا لَا تُقْبَلُ قِیلَ لَهُ (2)رُدَّهَا عَلَی عَبْدِی فَیَنْزِلُ بِهَا حَتَّی یَضْرِبَ بِهَا وَجْهَهُ ثُمَّ یَقُولُ أُفٍّ لَکَ لَا یَزَالُ لَکَ عَمَلٌ یَعْنِینِی.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ هَارُونَ بْنِ خَارِجَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (3)أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ صَفْوَانَ مِثْلَهُ (4).
ترجمه :
مام صادق عليه السلام : فرشته اى بر نماز گماشته شده كه جز آن، كارى ندارد . پس هرگاه بنده نمازش را تمام كند، آن فرشته نماز را بگيرد و بالا برد . اگر از نمازهاى پذيرفتنى بود ، پذيرفته مى شود و اگر پذيرفتنى نبود به آن فرشته گفته مى شود : آن را به بنده ام برگردان . پس فرشته آن نماز را پايين مى آورد و به صورت صاحبش مى زند و سپس مى گويد : اُف بر تو! كار تو هميشه مايه زحمت و سرشكستگى من است!
4422- 10- (5)وَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَا یَنَالُ شَفَاعَتِی مَنِ اسْتَخَفَّ بِصَلَاتِهِ لَا یَرِدُ عَلَیَّ الْحَوْضَ لَا وَ اللَّهِ.
ترجمه :
پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : كسى كه نماز را سبك بشمارد به شفاعت من دست نيابد، و به خدا سوگند كه در كنار حوض [كوثر ]بر من وارد نشود .
4423- 11- (6)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ وَ غَیْرِهِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ الْمُثَنَّی عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أُمِّ حَمِیدَةَ أُعَزِّیهَا بِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع- فَبَکَتْ وَ بَکَیْتُ لِبُکَائِهَا ثُمَّ قَالَتْ یَا أَبَا مُحَمَّدٍ لَوْ رَأَیْتَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عِنْدَ الْمَوْتِ لَرَأَیْتَ عَجَباً فَتَحَ عَیْنَیْهِ ثُمَّ قَالَ اجْمَعُوا کُلَّ مَنْ بَیْنِی وَ بَیْنَهُ
قَرَابَةٌ قَالَتْ فَمَا تَرَکْنَا أَحَداً إِلَّا جَمَعْنَاهُ فَنَظَرَ إِلَیْهِمْ ثُمَّ قَالَ إِنَّ شَفَاعَتَنَا لَا تَنَالُ مُسْتَخِفّاً بِالصَّلَاةِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی عِقَابِ الْأَعْمَالِ (1)وَ فِی الْمَجَالِسِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْقُرَشِیِّ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ مِثْلَهُ (2).
ترجمه :
به نقل از ابو بصير ـ : به حضور حُميده رسيدم تا رحلت امام صادق عليه السلام را به او تسليت گويم . حُميده گريست و سپس گفت : اى ابا محمّد! كاش هنگام فوت آن حضرت بودى. يكى از چشمان خود را بست و سپس به من فرمود : خويشان و نزديكانم را نزد من بخوانيد . وقتى همه دور آن بزرگوار جمع شدند ، فرمود : هرگز شفاعت ما به كسى كه نماز را سبك بشمارد ، نمى رسد .
4424- 12- (3)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: الصَّلَاةُ عَمُودُ الدِّینِ مَثَلُهَا کَمَثَلِ عَمُودِ الْفُسْطَاطِ إِذَا ثَبَتَ الْعَمُودُ ثَبَتَ الْأَوْتَادُ وَ الْأَطْنَابُ (4)وَ إِذَا مَالَ الْعَمُودُ وَ انْکَسَرَ لَمْ یَثْبُتْ وَتِدٌ وَ لَا طُنُبٌ.
أَقُولُ: وَ قَدْ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (5)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ هُنَا (6)وَ فِی الْأَشْرِبَةِ (7)وَ غَیْرِ ذَلِکَ (8).
ترجمه :
مام باقر عليه السلام : نماز ستون دين است ، مَثَل آن مَثَل تيرك خيمه است، اگر تيرك محكم باشد ميخها و طنابها محكم مى مانند و اگر تيرك كج شود و بشكند ، نه ميخى استوار مى ماند و نه طنابى .مام باقر عليه السلام : نماز ستون دين است ، مَثَل آن مَثَل تيرك خيمه است، اگر تيرك محكم باشد ميخها و طنابها محكم مى مانند و اگر تيرك كج شود و بشكند ، نه ميخى استوار مى ماند و نه طنابى .
(9)7 بَابُ تَحْرِیمِ إِضَاعَةِ الصَّلَاةِ وَ وُجُوبِ الْمُحَافَظَةِ عَلَیْهَا
ترجمه :
باب حرام بودن ضایع نمودن نماز و واجب بودن حفظ آن
4425- 1- (10)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ قَالَ: سَأَلْتُ عَبْداً صَالِحاً ع
1) عقاب الأعمال- 272- 1.
2) أمالی الصدوق- 391- 10.
3) المحاسن- 44- 60.
4) الأطناب جمع الطنب- و هو حبل الخباء و الخیمة، لسان العرب 1- 560.
5) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الباب 1 من هذه الأبواب.
6) یأتی ما یدلّ علی ذلک فی الباب 7 من هذه الأبواب.
7) یأتی فی الحدیث 11 و 14 من الباب 9 من أبواب الأشربة المحرمة.
8) یأتی فی الحدیث 2 من الباب 46 من أبواب جهاد النفس، و فی الحدیث 6 من الباب 41 من أبواب الأمر بالمعروف.
9) الباب 7 فیه 8 أحادیث.
10) الکافی 3- 268- 5.
عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ (1)قَالَ هُوَ التَّضْیِیعُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ مِثْلَهُ (2).
ترجمه :
امام كاظم عليه السلام ـ وقتى از ايشان درباره آيه «آنان كه از نمازشان غافلند» سؤال شد ـ فرمود : منظور تباه ساختن نماز است.
4426- 2- (3)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَا یَزَالُ الشَّیْطَانُ ذَعِراً مِنَ الْمُؤْمِنِ مَا حَافَظَ عَلَی الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ لِوَقْتِهِنَّ (4)فَإِذَا ضَیَّعَهُنَّ تَجَرَّأَ عَلَیْهِ فَأَدْخَلَهُ فِی الْعَظَائِمِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَمَّادِ بْنِ زَیْدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ یَحْیَی الْکَاهِلِیِّ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص وَ ذَکَرَ نَحْوَهُ وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ بِالْإِسْنَادِ السَّابِقِ فِی بَابِ إِسْبَاغِ الْوُضُوءِ (5)
وَ رَوَاهُ فِی الْمَجَالِسِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الْقَاسِمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْقُرَشِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ سَعِیدِ بْنِ غَزْوَانَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ أَبِی زِیَادٍ عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ع مِثْلَهُ (6)
أخرج مثله فی الحدیث 12 و 14 من الباب 1 من أبواب المواقیت. و أورد مثله أیضا عن صحیفة الرضا فی الحدیث 14 من الباب 1 من أبواب التعقیب.
.ترجمه :
سكونى گويد: امام صادق عليه السّلام مىفرمايد: رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله فرمود:
شيطان هميشه از مؤمن خائف و ترسناك است تا زمانى كه به نمازهاى پنجگانۀ خود مواظبت نمايد. اگر آنها را ضايع كند، شيطان بر او دلير شود و او را در گناهان كبيره داخل سازد.
4427- 3- (1)
أخرجه فی الحدیث 1 من الباب 17 من أبواب أعداد الفرائض و نوافلها.
وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنِ الْفُضَیْلِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الَّذِینَ هُمْ عَلی صَلاتِهِمْ یُحافِظُونَ (2)قَالَ هِیَ فَرِیضَةٌ قُلْتُ الَّذِینَ هُمْ عَلی صَلاتِهِمْ دائِمُونَ (3)زترجمه :
.فضيل گويد: از امام باقر عليه السّلام در مورد گفتار خداوند عزّ و جلّ كه مىفرمايد:«كسانى كه بر نمازهاى خويش مراقب و مواظبند» پرسيدم.
فرمود: منظور از آن، نماز فريضه است.
گفتم: منظور از «كسانى كه بر نمازهاى خود مداومت كنندگانند» چيست؟
فرمود: منظور نماز نافله است.
4428- 4- (4)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَوْلُهُ تَعَالَی إِنَّ الصَّلاةَ کانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتاباً مَوْقُوتاً (5)قَالَ کِتَاباً ثَابِتاً وَ لَیْسَ إِنْ عَجَّلْتَ قَلِیلًا أَوْ أَخَّرْتَ قَلِیلًا بِالَّذِی یَضُرُّکَ مَا لَمْ تُضَیِّعْ تِلْکَ الْإِضَاعَةَ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ لِقَوْمٍ أَضاعُوا الصَّلاةَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَواتِ فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا (6).
ترجمه :
داوود بن فرقد گويد: به امام صادق عليه السّلام گفتم: منظور از فرمايش خداى تعالى كه مىفرمايد:«همانا نماز بر مؤمنان واجب و داراى اوقات معين است» چيست؟
فرمود: يعنى نوشتهاى ثابت است و اينطور نيست كه اگر مقدار اندكى از وقت (فضيلت) آن را پيشوپس اندازى به تو ضررى رساند، تا زمانى كه آن را ضايع نكرده باشى؛ زيرا خداوند عزّ و جلّ دربارۀ گروهى مىفرمايد:«نماز را ضايع كردند و از شهوات پيروى نمودند و به زودى كه در وادى گمراهى خواهند افتاد.»
4429- 5- (7)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ ع فِی حَدِیثٍ إِنَّ مَلَکَ الْمَوْتِ یَدْفَعُ الشَّیْطَانَ عَنِ الْمُحَافِظِ عَلَی الصَّلَاةِ وَ یُلَقِّنُهُ شَهَادَةَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ فِی تِلْکَ الْحَالَةِ الْعَظِیمَةِ.
ترجمه :
امام صادق علیه السلام فرمود
عزراییل دور میکند شیطان رااز کسی که محافظ نمازش استو تلقین میکند او را شهادت به یگانگی خدا ونبوت حضرت محمد در آن حال سخت (جان دادن )
4430- 6- (8)وَ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ بِالْإِسْنَادِ الْمَذْکُورِ فِی إِسْبَاغِ الْوُضُوءِ عَنِ الرِّضَا عَنْ أَبِیهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص
إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ یُدْعَی بِالْعَبْدِ فَأَوَّلُ شَیْءٍ یُسْأَلُ عَنْهُ الصَّلَاةُ فَإِذَا (1)جَاءَ بِهَا تَامَّةً وَ إِلَّا زُخ فِی النَّارِ.
ترجمه :
يامبر خدا صلى الله عليه و آله : بر نمازهاى پنجگانه مواظبت كنيد ؛ زيرا، چون روز قيامت شود خداوند تبارك و تعالى بنده را صدا مى زند و از نخستين چيزى كه مى پرسد، نماز است ؛ اگر آن را كامل آورده باشد كه هيچ، و گر نه در آتش افكنده مى شود ..
4431- 7- (2)قَالَ وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَا تُضَیِّعُوا صَلَوَاتِکُمْ فَإِنَّ مَنْ ضَیَّعَ صَلَاتَهُ حُشِرَ مَعَ قَارُونَ وَ هَامَانَ- وَ کَانَ حَقّاً عَلَی اللَّهِ أَنْ یُدْخِلَهُ النَّارَ مَعَ الْمُنَافِقِینَ فَالْوَیْلُ لِمَنْ لَمْ یُحَافِظْ عَلَی صَلَاتِهِ وَ أَدَاءِ سُنَّتِهِ (3).
ترجمه :
پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود
نمازخودرا ضایع نکنید چون هرکس نمازش راضایع کند همنشین فرعون وهامان وقارون درعذاب خواهد بود وجایگاه او درآتش همراه منافقان است پس ویل برای کسی است که از نمازش وانجام سنت پیامبرص محافظت نکند
4432- 8- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ الرَّضِیُّ فِی نَهْجِ الْبَلَاغَةِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع أَنَّهُ قَالَ فِی کَلَامٍ یُوصِی أَصْحَابَهُ تَعَاهَدُوا أَمْرَ الصَّلَاةِ وَ حَافِظُوا عَلَیْهَا وَ اسْتَکْثِرُوا مِنْهَا وَ تَقَرَّبُوا بِهَا فَإِنَّهَا کانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتاباً مَوْقُوتاً أَ لَا تَسْمَعُونَ إِلَی جَوَابِ أَهْلِ النَّارِ حِینَ سُئِلُوا ما سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ قالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ (5)- وَ إِنَّهَا لَتَحُتُّ الذُّنُوبَ حَتَّ الْوَرَقِ وَ تُطْلِقُهَا إِطْلَاقَ الرِّبَقِ (6)وَ شَبَّهَهَا رَسُولُ اللَّهِ ص بِالْحَمَّةِ (7)تَکُونُ عَلَی بَابِ الرَّجُلِ فَهُوَ یَغْتَسِلُ مِنْهَا فِی الْیَوْمِ وَ اللَّیْلَةِ خَمْسَ مَرَّاتٍ فَمَا عَسَی أَنْ یَبْقَی عَلَیْهِ مِنَ الدَّرَنِ وَ قَدْ عَرَفَ حَقَّهَا رِجَالٌ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ لَا تَشْغَلُهُمْ عَنْهَا زِینَةُ مَتَاعٍ وَ لَا قُرَّةُ عَیْنٍ مِنْ وَلَدٍ وَ لَا مَالٍ یَقُولُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ إِقامِ الصَّلاةِ وَ إِیتاءِ الزَّکاةِ (8)- وَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص نَصِباً بِالصَّلَاةِ بَعْدَ التَّبْشِیرِ لَهُ بِالْجَنَّةِ لِقَوْلِ اللَّهِ
1) فی نسخة- فان هامش المخطوط.
2) عیون أخبار الرضا علیه السلام 2- 31- 46.
3) فی نسخة- سنة نبیه هامش المخطوط.
4) نهج البلاغة 2- 204- 194، و یأتی ذیله فی الحدیث 15 من الباب 1 من أبواب ما تجب فیه الزکاة.
5) المدّثّر 74- 42- 43.
6) الربق- حبل فیه عدة حلقات تجعل فی أعناق صغار الضان، فیجمع الحبل الواحد عدة منها لسان العرب 10- 112.
7) الحمة- عین فیها ماء حار یستشفی بالغسل منه. لسان العرب 12- 154.
8) النور 24- 37.
سُبْحَانَهُ وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْها (1)- فَکَانَ یَأْمُرُ بِهَا أَهْلَهُ وَ یَصْبِرُ عَلَیْهَا نَفْسَهُ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (3)
و یأتی فی الحدیث 1 من الباب 18 من أبواب أحکام شهر رمضان، و فی الحدیث 22 من الباب 49 من أبواب جهاد النفس، و فی الحدیث 7 من الباب 1 من أبواب أحکام الودیعة.
.ترجمه :
عقيل خزاعى گويد: هنگام جنگ امير مؤمنان على عليه السّلام مسلمانان را سفارش به كلماتى مىفرمود:
نمازتان را مواظبت و محافظت (بر وقت آن) كنيد، و بسيار نماز بخوانيد، و با آن (به خداوند تعالى) نزديك شويد؛ زيرا نماز در واقع بر مؤمنان دستور حتمى است. بدكاران نيز اين را مىدانند، آنگاه كه پرسيده شد:«چه چيزى باعث شد به دوزخ بياييد؟ گفتند: از نمازگزاران نبودهايم».
و حق نماز را كسى شناخت كه در شب نماز گزارد، و آن دسته مؤمنان به نماز احترام گذاشتند و آن را بزرگ داشتند كه آرايش متاع (دنيا) و نور چشمها (ثروت و فرزند) آنها را از پرداختن به نماز مشغول نداشت. خداوند عزّ و جلّ مىفرمايد:
«مردانى كه هيچ تجارت و معاملهاى آنها را از ياد خدا و برپاى داشتن نماز مشغول به خود نكرد و بازنداشت».
رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله پس از آنكه بشارت از جانب پروردگارش در مورد بهشت برايش آمد، خود را بسيار به رنج و زحمت مىانداخت، و بدين سبب خداوند عزّ و جلّ فرمود:«خاندانت را به نماز دستور بده و خود نيز بر آن مداومت كن...».
پس از آن حضرتش خاندان خود را به نماز دستور مىداد و خود نيز بر آن صبر و مداومت مىكرد.
4433- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِذَا مَا أَدَّی الرَّجُلُ صَلَاةً وَاحِدَةً تَامَّةً قُبِلَتْ جَمِیعُ صَلَاتِهِ وَ إِنْ کُنَّ غَیْرَ تَامَّاتٍ وَ إِنْ أَفْسَدَهَا کُلَّهَا لَمْ یُقْبَلْ مِنْهُ شَیْءٌ مِنْهَا وَ لَمْ تُحْسَبْ لَهُ نَافِلَةٌ وَ لَا فَرِیضَةٌ وَ إِنَّمَا تُقْبَلُ النَّافِلَةُ بَعْدَ قَبُولِ الْفَرِیضَةِ وَ إِذَا لَمْ یُؤَدِّ الرَّجُلُ الْفَرِیضَةَ لَمْ تُقْبَلْ مِنْهُ النَّافِلَةُ وَ إِنَّمَا جُعِلَتِ النَّافِلَةُ لِیَتِمَّ بِهَا مَا أُفْسِدَ مِنَ الْفَرِیضَةِ.
ترجمه :
زراره گويد: امام باقر عليه السّلام فرمود:
هرگاه فردى يك نماز كامل بهجاى آورد، همۀ نمازهاى او قبول مىشود، اگرچه كامل نباشند، و اگر همۀ آنها را تباه كند، چيزى از نمازهايش قبول نمىشود و هيچ نماز نافله و فريضه براى او منظور نمىگردد، و نماز نافله فقط بعد از پذيرفته شدن نماز فريضه پذيرفته مىشود و اگر كسى فريضه را ادا نكند، نافله از او پذيرفته نمىشود؛ زيرا نافله فقط براى تكميل فريضهاى است كه تباه شده است.
4434- 2- (6)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: بَیْنَا رَسُولُ اللَّهِ ص جَالِسٌ فِی الْمَسْجِدِ إِذْ دَخَلَ رَجُلٌ فَقَامَ یُصَلِّی فَلَمْ یُتِمَّ رُکُوعَهُ وَ لَا
1) طه 20- 132.
2) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الباب 6 من هذه الأبواب.
3) یأتی ما یدلّ علیه فی الأبواب 12 و 17 و 20 من هذه الأبواب، و یأتی فی الباب 1 و فی الحدیث 12 من الباب 10 و فی الباب 14 من أبواب المواقیت.
4) الباب 8 فیه 14 حدیثا.
5) الکافی 3- 269- 11.
6) الکافی 3- 268- 6، و أورده فی الحدیث 1 من الباب 3 من أبواب الرکوع، و یأتی نحوه فی الحدیث 6 من الباب 9 من هذه الأبواب.
سُجُودَهُ فَقَالَ ص نَقَرَ کَنَقْرِ الْغُرَابِ لَئِنْ مَاتَ هَذَا وَ هَکَذَا صَلَاتُهُ لَیَمُوتَنَّ عَلَی غَیْرِ دِینِی.
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ نَحْوَهُ (1)وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (2).
ترجمه :
زراره گويد: امام باقر عليه السّلام فرمود:
روزى رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله در مسجد نشسته بود كه مردى وارد شد و مشغول نماز گشت در حالى كه ركوع و سجود آن را درست بهجاى نمىآورد.
آن حضرت فرمود: آن مرد همانند كلاغ منقار زد. اگر او بميرد و نمازش اينگونه باشد، بر غير دين من مرده است.
4435- 3- (3)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ یَزِیدَ بْنِ خَلِیفَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ إِذَا قَامَ الْمُصَلِّی إِلَی الصَّلَاةِ نَزَلَتْ عَلَیْهِ الرَّحْمَةُ مِنْ أَعْنَانِ السَّمَاءِ إِلَی الْأَرْضِ وَ حَفَّتْ بِهِ الْمَلَائِکَةُ وَ نَادَاهُ مَلَکٌ لَوْ یَعْلَمُ هَذَا الْمُصَلِّی مَا فِی الصَّلَاةِ مَا انْفَتَلَ.
ترجمه :
حضرت امام صادق علیه السلام
نمازگزار، هنگامی که برمی خیزد برای نماز، . رحمت از آسمان بر او نازل می شود. ملائکه او را دوره می کنند و در بر می گیرند و فرشته او را صدا می کند. اگر این نمازگزار می دانست در نماز چه چیزی است، هرگز از نماز دست نمی کشید.
4436- 4- (4)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ أَبِی إِسْمَاعِیلَ السَّرَّاجِ عَنْ هَارُونَ بْنِ خَارِجَةَ قَالَ: ذَکَرْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِنَا فَأَحْسَنْتُ عَلَیْهِ الثَّنَاءَ فَقَالَ لِی کَیْفَ صَلَاتُهُ.
ترجمه :
هارون بن خارجه گويد: خدمت امام صادق عليه السّلام در مورد يكى از دوستانم ياد كرده و خوبىهاى او را گفتم.
فرمود: نماز او چطور است؟
4437- 5- (5)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِذَا قَامَ الْعَبْدُ الْمُؤْمِنُ فِی صَلَاتِهِ نَظَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ أَوْ قَالَ أَقْبَلَ اللَّهُ عَلَیْهِ حَتَّی یَنْصَرِفَ وَ أَظَلَّتْهُ الرَّحْمَةُ مِنْ فَوْقِ رَأْسِهِ إِلَی أُفُقِ السَّمَاءِ وَ الْمَلَائِکَةُ تَحُفُّهُ مِنْ حَوْلِهِ إِلَی أُفُقِ السَّمَاءِ وَ وَکَّلَ اللَّهُ بِهِ مَلَکاً قَائِماً عَلَی رَأْسِهِ یَقُولُ لَهُ أَیُّهَا الْمُصَلِّی لَوْ تَعْلَمُ مَنْ یَنْظُرُ إِلَیْکَ وَ مَنْ تُنَاجِی مَا الْتَفَتَّ وَ لَا زِلْتَ مِنْ مَوْضِعِکَ أَبَداً.
ترجمه :
ابو حمزه گويد: امام باقر عليه السّلام فرمود: رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله فرمود:
هرگاه بندۀ مؤمن براى نمازش برخيزد، خداوند به او نظر كند - يا اينكه فرمود: خداوند به او روى آورد - تا اينكه از نماز فارغ شود، و رحمت خداوند از بالاى سر او تا كرانههاى آسمان بر او سايه افكند، و فرشتگان، پيرامون او را تا كرانههاى آسمان فراگيرند، و خداوند فرشتهاى را بر بالاى سر او بگمارد كه ايستاده باشد و به او گويد: اى نمازگزار! اگر مىدانستى چهكسى به تو نظر مىكند و چهكسى را مىخوانى، هرگز نمازت را به پايان نمىبردى و هميشه در جايگاه نماز مىماندى.
4438- 6- (1)وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَثَلُ الصَّلَاةِ مَثَلُ عَمُودِ الْفُسْطَاطِ إِذَا ثَبَتَ الْعَمُودُ نَفَعَتِ الْأَطْنَابُ وَ الْأَوْتَادُ وَ الْغِشَاءُ وَ إِذَا انْکَسَرَ الْعَمُودُ لَمْ یَنْفَعْ طُنُبٌ وَ لَا وَتِدٌ وَ لَا غِشَاءٌ.
ترجمه :
عبيد بن زراره گويد: امام صادق عليه السّلام مىفرمايد: رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله فرمود:
نماز همچون ستون خيمه است كه هرگاه ستون پاىبرجا و ثابت باشد، طنابها، ميخها و پردۀ خيمه فايده دارد، و هرگاه آن ستون بشكند، ديگر نه طناب، نه ميخ و نه پردۀ خيمۀ هيچكدام فايدهاى ندارند.
4439- 7- (2)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ قَبِلَ اللَّهُ مِنْهُ صَلَاةً وَاحِدَةً لَمْ یُعَذِّبْهُ وَ مَنْ قَبِلَ مِنْهُ حَسَنَةً لَمْ یُعَذِّبْهُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ (3)
وَ الَّذِی قَبْلَهُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ مِثْلَهُ.
ترجمه :
حفص بخترى گويد: امام صادق عليه السّلام فرمود:
خداوند از هرفردى كه يك نماز را بپذيرد، او را عذاب نخواهد فرمود، و خداوند از فردى كه يك حسنه قبول فرمايد، او را عذاب نخواهد كرد.
4440- 8- (4)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص الصَّلَاةُ مِیزَانٌ مَنْ وَفَّی اسْتَوْفَی.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (5)
وَ کَذَا الْحَدِیثَانِ اللَّذَانِ قَبْلَهُ.
ترجمه :
امام صادق علیه السلام فرمود:
نماز میزان و ترازو است، هر کس آن را کامل انجام دهد [و در کفه آن، کم نگذارد]، پاداش کامل دریافت می دارد.
4441- 9- (6)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ قَالَ: لِلْمُصَلِّی ثَلَاثُ خِصَالٍ إِذَا هُوَ قَامَ فِی صَلَاتِهِ حَفَّتْ بِهِ الْمَلَائِکَةُ مِنْ قَدَمَیْهِ إِلَی أَعْنَانِ السَّمَاءِ وَ یَتَنَاثَرُ الْبِرُّ عَلَیْهِ مِنْ أَعْنَانِ السَّمَاءِ إِلَی مَفْرِقِ رَأْسِهِ وَ مَلَکٌ مُوَکَّلٌ بِهِ یُنَادِی لَوْ یَعْلَمُ الْمُصَلِّی مَنْ یُنَاجِی مَا انْفَتَلَ.
ترجمه :
امام باقر(عليه السّلام)فرموده است:چون نمازگزار به نماز مىايستد براى او سه خصلت است:فرشتگان او را از جاى پاهايش تا آسمان احاطه مىكنند،و از آسمان بر فرق سرش رحمت و نيكى فرو مىريزد و فرشتهيى بر او گماشته مىشود و ندا مىدهد اگر نمازگزار بداند با چه كسى مشغول مناجات است خسته و تافته نمىشود .
4442- 10- (1)قَالَ وَ قَالَ الصَّادِقُ ع أَوَّلُ مَا یُحَاسَبُ بِهِ الْعَبْدُ الصَّلَاةُ فَإِنْ قُبِلَتْ قُبِلَ سَائِرُ عَمَلِهِ وَ إِذَا رُدَّتْ رُدَّ عَلَیْهِ سَائِرُ عَمَلِهِ.
ترجمه :
امام صادق(عليه السلام)مىفرمايد:
نخستين چيزى كه آدمى بر آن محاسبه مىشود، نماز است. اگر نماز پذيرفته شد، ديگراعمال هم قبول مىشود و اگر نماز ردّ شد، ديگر اعمال هم ردّ مىشود.
4443- 11- (2)وَ فِی الْمَجَالِسِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ تَاتَانَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ الْعَزِیزِ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقُ ع إِذَا صَلَّیْتَ صَلَاةً فَرِیضَةً فَصَلِّهَا لِوَقْتِهَا صَلَاةَ مُوَدِّعٍ یَخَافُ أَنْ لَا یَعُودَ إِلَیْهَا أَبَداً ثُمَّ اصْرِفْ بَصَرَکَ إِلَی مَوْضِعِ سُجُودِکَ فَلَوْ تَعْلَمُ مَنْ عَنْ یَمِینِکَ وَ شِمَالِکَ لَأَحْسَنْتَ صَلَاتَکَ وَ اعْلَمْ أَنَّکَ بَیْنَ یَدَیْ مَنْ یَرَاکَ وَ لَا تَرَاهُ.
وَ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ (3).
ترجمه :
امام صادق عليه السلام : هرگاه نماز واجب خواندى، به وقت بخوان و همانند كسى كه با آن وداع مى كند (آخرين نماز عمر اوست) و مى ترسد ديگر به سوى آن برنگردد . و ديده ات را به جايگاه سجده ات بدوز ، كه اگر بدانى كسى طرف راست يا چپ توست ، خوب نماز مى خوانى، و بدان كه تو در برابر كسى هستى كه تو را مى بيند و تو او را نمى بينى .
4444- 12- (4)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لِلْمُصَلِّی ثَلَاثُ خِصَالٍ إِذَا قَامَ فِی صَلَاتِهِ یَتَنَاثَرُ الْبِرُّ عَلَیْهِ مِنْ أَعْنَانِ السَّمَاءِ إِلَی مَفْرِقِ رَأْسِهِ وَ تَحُفُّ بِهِ الْمَلَائِکَةُ مِنْ تَحْتِ قَدَمَیْهِ إِلَی أَعْنَانِ السَّمَاءِ وَ مَلَکٌ یُنَادِی أَیُّهَا الْمُصَلِّی لَوْ تَعْلَمُ مَنْ تُنَاجِی مَا انْفَتَلْتَ (5).
ترجمه :
براى نمازگزار سه فایده است:
1 - هرگاه به نماز مى ایستد از بالاى فضا تا فرق سر او نیکوییها ریزش دارد.
2 - فرشتگان از زیر پا تا بالاى آسمان بر او احاطه دارند.
3 - فرشته اى به او ندا مى دهد که اى نمازگزار!اگر بدانى با که مناجات مى کنى ، نماز را به پایان نمى بردى .
4445- 13- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ عِیسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْهَاشِمِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ
ص إِنَّ عَمُودَ الدِّینِ الصَّلَاةُ وَ هِیَ أَوَّلُ مَا یُنْظَرُ فِیهِ مِنْ عَمَلِ ابْنِ آدَمَ فَإِنْ صَحَّتْ نُظِرَ فِی عَمَلِهِ وَ إِنْ لَمْ تَصِحَّ لَمْ یُنْظَرْ فِی بَقِیَّةِ عَمَلِهِ.
ترجمه :
يامبر خدا صلى الله عليه و آله : ستون دين نماز است و نماز ، نخستين عمل فرزند آدم است كه به آن رسيدگى مى شود ؛ اگر درست بود به ديگر اعمالش رسيدگى مى شود و اگر درست نبود ساير اعمالش هم رسيدگى نمى شود .
4446- 14- (1)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ بَکْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَزْدِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلَهُ أَبُو بَصِیرٍ وَ أَنَا جَالِسٌ عِنْدَهُ عَنِ الْحُورِ الْعِینِ فَقَالَ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ أَ خَلْقٌ مِنْ خَلْقِ الدُّنْیَا أَمْ خَلْقٌ مِنْ خَلْقِ الْجَنَّةِ فَقَالَ لَهُ مَا أَنْتَ وَ ذَاکَ عَلَیْکَ بِالصَّلَاةِ فَإِنَّ آخِرَ مَا أَوْصَی بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ص وَ حَثَّ عَلَیْهِ الصَّلَاةُ إِیَّاکُمْ أَنْ یَسْتَخِفَّ أَحَدُکُمْ بِصَلَاتِهِ فَلَا هُوَ إِذَا کَانَ شَابّاً أَتَمَّهَا وَ لَا هُوَ إِذَا کَانَ شَیْخاً قَوِیَ عَلَیْهَا وَ مَا أَشَدُّ مِنْ سَرِقَةِ الصَّلَاةِ فَإِذَا قَامَ أَحَدُکُمْ فَلْیَعْتَدِلْ وَ إِذَا رَکَعَ فَلْیَتَمَکَّنْ وَ إِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ فَلْیَعْتَدِلْ وَ إِذَا سَجَدَ فَلْیَنْفَرِجْ وَ لْیَتَمَکَّنْ وَ إِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ فَلْیَلْبَثْ حَتَّی یَسْکُنَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (3).
ترجمه :
بوبصیر از امام صادق (ع) دربارهی حورالعین سؤال کرد؛ من نیز نشسته بودم، او به امام صادق (ع) عرض کرد: فدایت شوم! آیا حورالعین از مخلوقات دنیا یا از مخلوقات دنیا یا از مخلوقات بهشت است؟ امام صادق (ع) فرمود: چه کار به این چیزها داری، بر تو باد به نماز و آخرین چیزی که رسول خدا (ص) به آن وصیّت کرد و نسبت به آن تأکید و تحریص فرمود، نماز بود. فرمود: بپرهیزید از این که یکی از شما، نمازش را سبک بشمارد؛ نه این که وقتی جوان است، آن را تمام بیاورد و نه، وقتی پیر است، قوی شود بر آن؛ و چه بد است سرقت از نماز! هنگامی که یکی از شما به نماز ایستاد، باید معتدل بایستد؛ وقتی رکوع کرد، جاگیر شود؛ وقتی سر بلند کرد، با اعتدال باشد؛ هنگامی که سجده کرد، اعضای بدن را باز کند؛ وقتی سر از سجده برداشت، صبر کند تا بدن آرام گیرد.
4447- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا قَامَ الْعَبْدُ فِی الصَّلَاةِ فَخَفَّفَ صَلَاتَهُ قَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لِمَلَائِکَتِهِ أَ مَا تَرَوْنَ إِلَی عَبْدِی کَأَنَّهُ یَرَی أَنَّ قَضَاءَ حَوَائِجِهِ بِیَدِ غَیْرِی أَ مَا یَعْلَمُ أَنَّ قَضَاءَ حَوَائِجِهِ
1) قرب الإسناد- 18-، أورد ذیله فی الحدیث 3 من الباب 23 من أبواب المواقیت.
2) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 1 و 2 من الباب 54 من أبواب الوضوء. و فی الباب 6 و 7 من هذه الأبواب.
3) یأتی ما یدلّ علی ذلک فی الباب 9 من هذه الأبواب، و فی الحدیث 7 من الباب 69 من أبواب المساجد.
4) الباب 9 فیه 6 أحادیث.
5) الکافی 3- 269- 10.
بِیَدِی.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ (1).
ترجمه :
هرگاه بنده اى به نماز بايستد و آن را سبُك به جا آورد، خداوند به فرشتگانش مى گويد: به بنده ام نمى نگريد؟ گويا برآوردن حاجت هايش را به دست كسى جز من مى داند؟ آيا او نمى داند تأمين نيازهايش به دست من است؟
4448- 2- (2)أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَیْمُونٍ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: أَبْصَرَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ ع رَجُلًا یَنْقُرُ صَلَاتَهُ فَقَالَ مُنْذُ کَمْ صَلَّیْتَ بِهَذِهِ الصَّلَاةِ فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ مُنْذُ کَذَا وَ کَذَا فَقَالَ مَثَلُکَ عِنْدَ اللَّهِ کَمَثَلِ الْغُرَابِ إِذَا نَقَرَ لَوْ مِتَّ مِتَّ عَلَی غَیْرِ مِلَّةِ أَبِی الْقَاسِمِ مُحَمَّدٍ- ثُمَّ قَالَ عَلِیٌّ ع إِنَّ أَسْرَقَ النَّاسِ مَنْ سَرَقَ صَلَاتَهُ.
ترجمه :
امام صادق عليه السلام : امام على عليه السلام به مردى كه سجده هاى نمازش را خيلى سريع به جا مى آورد فرمود : چند وقت است كه اينگونه نماز مى خوانى؟ آن مرد عرض كرد: از فلان و بَهمان مدت. حضرت فرمود: شخصى چون تو در نزد خداوند همانند كلاغ است كه نوك بر زمين مى زند، اگر بميرى بر غير آيين ابو القاسم محمّد صلى الله عليه و آله مرده اى. سپس فرمود: دزدترين مردم كسى است كه از نمازش بدزدد .
4449- 3- (3)وَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ وَ أَبِی بَصِیرٍ جَمِیعاً عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: تَخْفِیفُ الْفَرِیضَةِ وَ تَطْوِیلُ النَّافِلَةِ مِنَ الْعِبَادَةِ.
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی إِمَامِ الْجَمَاعَةِ مَعَ عَدَمِ احْتِمَالِ مَنْ خَلْفَهُ لِلْإِطَالَةِ لِمَا یَأْتِی (4)أَوْ عَلَی اسْتِحْبَابِ إِطَالَةِ النَّوَافِلِ أَکْثَرَ مِنَ الْفَرَائِضِ فَالتَّخْفِیفُ بِالنِّسْبَةِ کَمَا یَأْتِی فِی صَلَاةِ اللَّیْلِ وَ غَیْرِهَا (5)أَوْ عَلَی الْجَوَازِ أَوْ عَلَی الْمُسَاوَاةِ لِعَدَمِ التَّصْرِیحِ بِالرُّجْحَانِ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ.
ترجمه :
امام صادق عليه السلام :
كوتاه خواندن نمازِ واجب و طولانى برگزار كردن نافله، از عبادت است.
4450- 4- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ فِی الْمَجَالِسِ وَ الْأَخْبَارِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا عَجَّلَ فَقَامَ لِحَاجَتِهِ
یَقُولُ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَ مَا یَعْلَمُ عَبْدِی أَنِّی أَنَا أَقْضِی الْحَوَائِجَ.
ترجمه :
حـضـرت صادق عليه السلام فرمود:
همانا بنده چون شتاب كند و براى كار (هاى) خود برخيزد (و بدنبال كار خود رود) خداى تبارك و تعالى فرمايد: آيا بنده من نداند كه براستى منم آن خدائى كه حاجتها را بر آوردم .
4451- 5- (1)عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ فِی تَفْسِیرِهِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّهُ سَأَلَهُ عَنْ إِبْلِیسَ- بِمَا (2)اسْتَوْجَبَ مِنَ اللَّهِ أَنْ أَعْطَاهُ مَا أَعْطَاهُ فَقَالَ بِشَیْءٍ کَانَ مِنْهُ شَکَرَهُ اللَّهُ عَلَیْهِ قُلْتُ وَ مَا کَانَ مِنْهُ قَالَ رَکْعَتَیْنِ رَکَعَهُمَا فِی السَّمَاءِ فِی أَرْبَعَةِ آلَافِ سَنَةٍ.
ترجمه :
امام صادق ( زراره گوید: به امام صادق (عرض کردم: «جانم فدایت چرا ابلیس مستوجب عطای خداوند از آنچه به او عطا کرد شد»؟ فرمود: «به خاطر مقداری از کارهایی که کرده بود خدا از او تشکّر کرد». گفتم: «جانم فدایت! چه کرده بود»؟ گفت: «چهار هزار سال دو رکعت در آسمان نماز خواند».
4452- 6- (3)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی عِقَابِ الْأَعْمَالِ (عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ) (4)عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ دَخَلَ رَجُلٌ مَسْجِداً فِیهِ رَسُولُ اللَّهِ ص- فَخَفَّفَ سُجُودَهُ دُونَ مَا یَنْبَغِی وَ دُونَ مَا یَکُونُ مِنَ السُّجُودِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص نَقَرَ کَنَقْرِ الْغُرَابِ لَوْ مَاتَ هَذَا عَلَی هَذَا مَاتَ عَلَی غَیْرِ دِینِ مُحَمَّدٍ.
وَ فِی الْمَجَالِسِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ مِثْلَهُ (5)وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ (6)
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (7)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (8).
ترجمه :
مام باقر(عليه السّلام)فرموده است:مردى وارد مسجدى شد كه رسول خدا(صلّى الله عليه و آله)حاضر بودند.نماز گزارد و سجدهاش را چنان كه شايد انجام نداد.پيامبر فرمودند«نوك بر زمين زد آنچنان كه كلاغ نوك بر زمين مىزند و اگر با همين حال بميرد بر آيين ديگرى غير از آيين محمد(صلّى الله عليه و آله)مرده است.»
1) تفسیر القمّیّ 1- 42، أورد صدره فی الحدیث 5 من الباب 93 من أبواب جهاد النفس.
2) فی المصدر- بما ذا.
3) عقاب الأعمال- 273، أورده فی الحدیث 2 من الباب 8 من هذه الأبواب.
4) ما بین القوسین کتبه المصنّف فی الهامش و کان فی السند تحویلا.
5) أمالی الصدوق- 391- 8.
6) المحاسن- 79- 5.
7) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الباب 7 و 8 من هذه الأبواب.
8) یأتی ما یدلّ علیه فی الباب 4 من أبواب أفعال الصلاة، و فی الباب 4 من أبواب الرکوع.
(1)10 بَابُ اسْتِحْبَابِ اخْتِیَارِ الصَّلَاةِ عَلَی غَیْرِهَا مِنَ الْعِبَادَاتِ الْمَنْدُوبَةِ
ترجمه :
انتخاب نماز مستحبی بر عبادتهای مستحب
4453- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ أَفْضَلِ مَا یَتَقَرَّبُ بِهِ الْعِبَادُ إِلَی رَبِّهِمْ أَحَبُّ ذَلِکَ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَا هُوَ فَقَالَ مَا أَعْلَمُ شَیْئاً بَعْدَ الْمَعْرِفَةِ أَفْضَلَ مِنْ هَذِهِ الصَّلَاةِ أَ لَا تَرَی أَنَّ الْعَبْدَ الصَّالِحَ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ع- قَالَ وَ أَوْصانِی بِالصَّلاةِ وَ الزَّکاةِ ما دُمْتُ حَیًّا (3).
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ (4)
وَ
رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ نَحْوَهُ إِلَی قَوْلِهِ أَفْضَلَ مِنْ هَذِهِ الصَّلَاةِ (5)
ترجمه :
امام صادق ( معاویهًْبنوهب گوید: از امام صادق (در مورد بهترین و محبوبترین کارهایی که انسان با آن به خدا تقرّب میجوید، پرسیدم. ایشان پاسخ داد: «من بعد از شناخت و معرفت، چیزی را بهتر از نماز نمیبینم. آیا نمیبینی که بندهی صالح خدا، عیسیبنمریم (میگوید: وَأَوْصَانِی بِالصَّلَاةِ وَالزَّکَاةِ مَا دُمْتُ حَیًّا». تا زمانىكه زندهام، مرا به نماز و زكات توصيه كرده است.
4454- 2- (6)
و یأتی أیضا فی الحدیث 1 من الباب 23 من أبواب السجود.
وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ هَارُونَ بْنِ خَارِجَةَ عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ أَحَبُّ الْأَعْمَالِ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الصَّلَاةُ وَ هِیَ آخِرُ وَصَایَا الْأَنْبِیَاءِ فَمَا أَحْسَنَ (7)الرَّجُلَ یَغْتَسِلُ أَوْ یَتَوَضَّأُ فَیُسْبِغُ الْوُضُوءَ ثُمَّ یَتَنَحَّی حَیْثُلَا یَرَاهُ أَنِیسٌ (1)- فَیُشْرِفُ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ هُوَ رَاکِعٌ أَوْ سَاجِدٌ إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا سَجَدَ فَأَطَالَ السُّجُودَ نَادَی إِبْلِیسُ یَا وَیْلَهُ أَطَاعُوا وَ عَصَیْتُ وَ سَجَدُوا وَ أَبَیْتُ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (2).
ترجمه :
امام صادق عليه السّلام فرمود: محبوبترين كارها در پيشگاه خداوند عزّ و جلّ نماز است، و آن آخرين سفارش پيامبران عليهم السّلام است (يعنى بنماز چندان تأكيد داشتند كه حتّى هنگامى كه اجل ايشان فرا رسيد نيز آخرين وصيّتشان بر بپا داشتن نماز بود) چقدر نيكوست شخص غسل كند (هر گاه غسلى بر عهدۀ اوست مثلا جنب است) يا وضو سازد و وضو را بنحو اسباغ انجام دهد (يعنى هر عضو را دو بار بشويد، البتّه احوط آنست كه دو بار آب بريزد و فقط يك بار بشويد و محلّى را كه آب بر آن ميريزد بنگرد كه آب كاملا بتمام زواياى اعضاى وضو رسيده باشد) آنگاه بگوشهاى رود چنان كه هيچ يك از اطرافيانش او را نبينند (كه مبادا ذهنش متوجّه آنان شود و حضور قلبش از دست برود يا ريايى در دلش صورت بندد) پس خداوند عزّ و جلّ بر او نظر افكند در حالى كه او گاه در ركوع است و گاه در سجود (و او در اين حال مورد عنايت پروردگار باشد) همانا بنده چون بسجده رود و آن را طولانى سازد ابليس فرياد ندامت سر ميدهد: اى واى بر من كه ايشان فرمانبردارى و اطاعت خداوند كردند و من نافرمانى و عصيان كردم، آنان سجده كردند و من به تكبّر خود دارى ورزيدم.
4455- 3- (3)وَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ یَحْیَی الْکَاهِلِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ أَمَا إِنَّهُ لَیْسَ شَیْءٌ أَفْضَلَ مِنَ الْحَجِّ إِلَّا الصَّلَاةُ الْحَدِیثَ.
ترجمه :
امام صادق علیه السلام فرمود
هیچ چیزی از حج بالاتر نیست مگر نماز
4456- 4- (4)وَ عَنْ أَبِی دَاوُدَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ (5)عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع صَلَاةٌ فَرِیضَةٌ خَیْرٌ مِنْ عِشْرِینَ حَجَّةً وَ حَجَّةٌ خَیْرٌ مِنْ بَیْتٍ مَمْلُوٍّ ذَهَباً یُتَصَدَّقُ مِنْهُ حَتَّی یَفْنَی.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ (6)
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (7).
ترجمه :
حضرت صادق علیه السلام فرموده است گزاردن نماز واجب بهتر از بيست حج است و هر حجى بهتر از خانهيى انباشته از طلاست كه صدقه داده شود تا تمام گردد .
4457- 5- (8)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ ع إِنَّ طَاعَةَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ خِدْمَتُهُ فِی الْأَرْضِ وَ لَیْسَ شَیْءٌ مِنْ خِدْمَتِهِ یَعْدِلُ الصَّلَاةَ فَمِنْ ثَمَّ نَادَتِ الْمَلَائِکَةُ زَکَرِیَّا وَ هُوَ قَائِمٌ یُصَلِّی فِی الْمِحْرَابِ.
1) فی الأصل عن نسخة- إبلیس.
2) الفقیه 1- 210- 638.
3) الکافی 4- 253- 7، أورده بتمامه عنه، و عن العلل فی الحدیث 2 من الباب 41 من أبواب وجوب الحجّ.
4) الکافی 3- 265- 7، أورد مثله فی الحدیث 6 من الباب 41، و فی الحدیث 2 من الباب 42 من أبواب وجوب الحجّ.
5) فی التهذیب- ابن سنان هامش المخطوط.
6) التهذیب 2- 236- 935.
7) الفقیه 1- 209- 630.
8) الفقیه 1- 133- 623.
ترجمه :
امام صادق عليه السلام : اطاعت از خدا، خدمت كردن به او در روى زمين است و هيچ خدمتى به او، با نماز برابرى نمى كند .
4458- 6- (1)وَ فِی الْمَجَالِسِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْخَطَّابِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْمُؤَدِّبِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ خَالِدٍ الْقَلَانِسِیِّ قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ ع یُؤْتَی بِشَیْخٍ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَیُدْفَعُ إِلَیْهِ کِتَابُهُ ظَاهِرُهُ مِمَّا یَلِی النَّاسَ لَا یَرَی إِلَّا مَسَاوِئَ فَیَطُولُ ذَلِکَ عَلَیْهِ فَیَقُولُ یَا رَبِّ أَ تَأْمُرُ بِی إِلَی النَّارِ فَیَقُولُ الْجَبَّارُ جَلَّ جَلَالُهُ یَا شَیْخُ أَنَا أَسْتَحْیِی أَنْ أُعَذِّبَکَ وَ قَدْ کُنْتَ تُصَلِّی لِی فِی دَارِ الدُّنْیَا اذْهَبُوا بِعَبْدِی إِلَی الْجَنَّةِ.
ترجمه :
خالد قلانسىّ گويد:امام صادق عليه السّلام فرمود:براستى كه خداوند شرم دارد از اينكه مؤمنين هشتاد ساله را در روز قيامت عقوبت فرمايد،و نيز فرمود:چون روز قيامت شود پيرى هشتاد ساله بياورند و نامۀ عملش بدستش دهند كه آنچه از آن بر خلق آشكار است همه گناه و نافرمانى است و جز گناه در آن ديده نشود و اين حال بر او بدر از انجامد تا اينكه پير مرد گويد:بار الها مرا بسوى آتش باز خواهى فرستاد،خداوند جبّار گويد:اى پير كهنسال من حيا ميكنم كه ترا با اين حال و اين سنّ عذاب كنم زيرا تو در دنيا براى من نماز بجاى آوردى،بعد فرشتگان را فرمايد اين بندهام را ببهشت بريد.
4459- 7- (2)وَ فِی الْخِصَالِ عَنْ خَلِیلِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَبِی الْقَاسِمِ الْبَغَوِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْجَعْدِ عَنْ شُعْبَةَ عَنِ الْوَلِیدِ عَنْ أَبِی عَمْرٍو الشَّیْبَانِیِّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِیِّ ص إِنَّ أَحَبَّ الْأَعْمَالِ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الصَّلَاةُ وَ الْبِرُّ وَ الْجِهَادُ.
ترجمه :
پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله فرمودند:
همانا، محبوبترین اعمال در نزد خداوند عزوجل، نماز، نیکی کردن و جهاد در راه خداست.
4460- 8- (3)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هِلَالٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْکَرْخِیِّ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ حَجَّةٌ أَفْضَلُ مِنَ الدُّنْیَا وَ مَا فِیهَا وَ صَلَاةٌ فَرِیضَةٌ أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ حَجَّةٍ.
ترجمه :
امام صادق علیه السلام فرمود :
حج بهتر است از دنیا و آنچه در آن است و نماز واجب بهتر است از هزار حج
4461- 9- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ وَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ وَ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ بْنِ ظَبْیَانَ کُلِّهِمْ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: صَلَاةُ الْفَرِیضَةِ أَفْضَلُ مِنْ عِشْرِینَ حَجَّةً الْحَدِیثَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی مُقَدِّمَةِ الْعِبَادَاتِ (1)وَ غَیْرِهَا (2)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (3).
ترجمه :
امام صادق علیه السلام فرمود
نماز واجب بهتراست از بیست حج
(4)11 بَابُ ثُبُوتِ الْکُفْرِ وَ الِارْتِدَادِ بِتَرْکِ الصَّلَاةِ الْوَاجِبَةِ جُحُوداً لَهَا أَوِ اسْتِخْفَافاً بِهَا
ترجمه :
باب ثبوت کفر و ارتداد به ترک عمدی نمازواجب از روی دشمنی وسبک شمردن آن
4462- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثِ عَدَدِ النَّوَافِلِ قَالَ إِنَّمَا هَذَا کُلُّهُ تَطَوُّعٌ وَ لَیْسَ بِمَفْرُوضٍ إِنَّ تَارِکَ الْفَرِیضَةِ کَافِرٌ وَ إِنَّ تَارِکَ هَذَا لَیْسَ بِکَافِرٍ.
ترجمه :
امام باقر علیه السلام در حدیث تعداد نمازهای نافله فرمود:
تمام این نمازهای نافله تطوع و مستحب است و فریضه نیست،همانا تارک فریضه کافر است و همانا تارک این نمازهای نافله کافر نیست.
4463- 2- (6)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ أَنَّهُ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع مَا بَالُ الزَّانِی لَا نُسَمِّیهِ کَافِراً وَ تَارِکُ الصَّلَاةِ نُسَمِّیهِ کَافِراً وَ مَا الْحُجَّةُ فِی ذَلِکَ فَقَالَ لِأَنَّ الزَّانِیَ وَ مَا أَشْبَهَهُ إِنَّمَا یَفْعَلُ ذَلِکَ لِمَکَانِ الشَّهْوَةِ لِأَنَّهَا تَغْلِبُهُ وَ تَارِکُ الصَّلَاةِ لَا یَتْرُکُهَا إِلَّا اسْتِخْفَافاً بِهَا وَ ذَلِکَ لِأَنَّکَ لَا تَجِدُ الزَّانِیَ یَأْتِی الْمَرْأَةَ إِلَّا وَ هُوَ مُسْتَلِذٌّ لِإِتْیَانِهِ إِیَّاهَا قَاصِداً إِلَیْهَا وَ کُلُّ مَنْ تَرَکَ الصَّلَاةَ قَاصِداً لِتَرْکِهَا (7)فَلَیْسَ یَکُونُ قَصْدُهُ لِتَرْکِهَا اللَّذَّةَ فَإِذَا نُفِیَتِ اللَّذَّةُ وَقَعَ الِاسْتِخْفَافُ وَ إِذَا وَقَعَ الِاسْتِخْفَافُ وَقَعَ الْکُفْرُ.
1) تقدم فی الباب 1 و فی الحدیث 4 من الباب 17 من مقدّمة العبادات.
2) فی الحدیث 11 و 12 الباب 89 من أبواب آداب الحمام، و فی الباب 8 من هذه الأبواب.
3) یأتی فی الباب 12 و فی الحدیث 5 من الباب 14 و الأبواب 17 و 18 من هذه الأبواب، و فی الحدیث 9 الباب 1 و فی الحدیث 8 الباب 38 من المواقیت، و فی الباب 42 من المساجد، و فی الباب 3 من مقدّمة النکاح.
4) الباب 11 فیه 7 أحادیث.
5) التهذیب 2- 7- 13.
6) الفقیه 1- 206- 616، و قرب الإسناد- 22، و علل الشرائع- 339- 1 الباب 37- 1.
7) فی هامش الأصل- الیها عن الکافی.
ترجمه :
از امام صادق ع سوال شد چرا شما به زنا کار کافر نمی گویید ولی تارک نماز را کافر می دانید حضرت فرمود :چون زنا کار وشرابخوار و...این گناهان را به خاطر لذت نفسانی وغلبه شهوت انجام می دهند ولی کسی که نماز را ترک می کند قصدش لذت بردن نیست بلکه هدفش سبک شمردن وکج دهنی به دستور خداست ووقتی سبک شمردن دستور خدا واقع شد کفرواقع می شود
4464- 3- (1)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع وَ سُئِلَ مَا بَالُ الزَّانِی وَ ذَکَرَ الْحَدِیثَ وَ زَادَ قَالَ وَ قِیلَ لَهُ مَا فَرْقٌ بَیْنَ مَنْ نَظَرَ إِلَی امْرَأَةٍ فَزَنَی بِهَا أَوْ خَمْرٍ فَشَرِبَهَا وَ بَیْنَ مَنْ تَرَکَ الصَّلَاةَ حَتَّی لَا یَکُونَ الزَّانِی وَ شَارِبُ الْخَمْرِ مُسْتَخِفّاً کَمَا یَسْتَخِفُّ تَارِکُ الصَّلَاةِ وَ مَا الْحُجَّةُ فِی ذَلِکَ وَ مَا الْعِلَّةُ الَّتِی تَفْرُقُ بَیْنَهُمَا قَالَ الْحُجَّةُ أَنَّ کُلَّ مَا أَدْخَلْتَ أَنْتَ نَفْسَکَ فِیهِ لَمْ یَدْعُکَ إِلَیْهِ دَاعٍ وَ لَمْ یَغْلِبْکَ غَالِبُ شَهْوَةٍ مِثْلُ الزِّنَا وَ شُرْبِ الْخَمْرِ وَ أَنْتَ دَعَوْتَ نَفْسَکَ إِلَی تَرْکِ الصَّلَاةِ وَ لَیْسَ ثَمَّ شَهْوَةٌ فَهُوَ الِاسْتِخْفَافُ بِعَیْنِهِ وَ هَذَا فَرْقُ مَا بَیْنَهُمَا.
وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ (2)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحِمْیَرِیِّ (3)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ.
ترجمه :
و نيز گويد: شنيدم از آن حضرت كه در پاسخ اين سؤال كه - چگونه شد كه شما زناكار را كافر ننامى ولى تارك نماز را كافر نامى دليل بر اين چيست؟ فرمود: چون زناكار و آنكه مانند اوست همانا اين كار را بخاطر غلبه شهوت كند، ولى ترك نماز آن را ترك نكند جز از روى استخفاف (و سبك شمردن) آن و اين براى آنست كه زناكارى نيست كه نزد زنى رود جز اينكه از نزديكى با او طلب لذت كند و هدفش (كاميابى) و التذاذ است، ولى هر كه نماز را ترك كند و قصد آن كند هدفش در ترك آن لذت نيست، و چون لذتى نيست (پس براى) استخفاف (و سبك شمردن) است، و هر گاه استخفاف شد كفر واقع شود. گويد: و نيز از آن حضرت پرسش شد و بوى عرض شد: چه فرق است: ميان كسى كه بزنى نگاه كند پس با او زنا كند يا بشرابى (برسد) و آن را بنوشد و ميان كسى كه نماز را ترك كند كه زناكننده و شراب خوار استخفافكننده نباشند چنانچه تارك نماز استخفافكننده است؟ و دليل در اين باره چيست؟ و بچه علت بين آن دو جدا شود؟ فرمود: دليل و حجت اينست كه هر چيزى كه تو خود را وارد در آن كنى داعى و غلبۀ شهوت ترا بر آن وانداشته چنانچه در زنا شراب و خوارى (كه غلبۀ شهوت سبب ارتكاب آنها است) و تو خودت داعى خويشتن بر ترك نماز شدى و گر نه در اينجا شهوتى نيست، بلكه عين استخفاف و بىاعتنائى است و همين است فرق ميانۀ آن دو.
4465- 4- (4)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثِ الْکَبَائِرِ قَالَ: إِنَّ تَارِکَ الصَّلَاةِ کَافِرٌ یَعْنِی مِنْ غَیْرِ عِلَّةٍ.
ترجمه :
امام صادق علیه السلام :(در شمردن گناهان کبیره فرمود)
بدرستیکه ترک کننده نمازکافر است .یعنى بدون علت و عذر.
4466- 5- (5)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَی النَّبِیِّ ص فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ أَوْصِنِی فَقَالَ لَا تَدَعِ الصَّلَاةَ مُتَعَمِّداً فَإِنَّ مَنْ تَرَکَهَا مُتَعَمِّداً فَقَدْ بَرِئَتْ مِنْهُ مِلَّةُ الْإِسْلَامِ.
ترجمه :
امام صادق علیه السلام فرمود :ُ مردى خدمت پیامبر(صلى الله علیه وآله)آمد و گفت: اى رسول خدا مرا سفارش و نصیحتى بکنید. آن حضرت فرمود:
«لا تدع الصلاة متعمداً فان من ترکها متعمداً برءت منه امة الاسلام; نماز را عمداً ترک مکن. براى این که هر کسى عمداً نماز را ترک کند، آیین اسلام از او بیزار است
4467- 6- (6)أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ
ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ بُرَیْدِ بْنِ مُعَاوِیَةَ الْعِجْلِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَا بَیْنَ الْمُسْلِمِ وَ بَیْنَ أَنْ یَکْفُرَ إِلَّا تَرْکُ الصَّلَاةِ الْفَرِیضَةِ مُتَعَمِّداً أَوْ یَتَهَاوَنَ بِهَا فَلَا یُصَلِّیَهَا.
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی عِقَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ نَحْوَهُ (1).
ترجمه :
برید بن معاویه عجلى، از امام محمد باقر علیه السلام روایت کرده است که رسول خدا صلى الله علیه و آله و سلم فرمود: (ظاهرا) در میان فرد مسلمان و کافر، فرقى جز ترک نماز واجب وجود ندارد، و (چنانچه) مسلمانى عمدا آن را نخواند و در وقت معین، نماز واجب خود را بجاى نیاورد (با کافر، فرقى نخواهد داشت)؛
14- 4468- 7- (2)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَیْمُونٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَا بَیْنَ الْکُفْرِ وَ الْإِیمَانِ إِلَّا تَرْکُ الصَّلَاةِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی مُقَدِّمَةِ الْعِبَادَاتِ (3)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (4).
ترجمه :
پپیامبر صلی الله علیه وآله فرمود
نیست جدائی بین کفر و ایمان مگر تر ک نماز
4469- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی دَاوُدَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع أَنَّهُ قَالَ: الصَّلَاةُ قُرْبَانُ کُلِّ تَقِیٍّ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (7)
1) عقاب الأعمال- 274- 1.
2) عقاب الأعمال- 275- 2.
3) تقدم فی الباب 1 و 2 من أبواب مقدّمة العبادات.
4) یأتی فی الحدیث 4 من الباب 18 من هذه الأبواب، و فی الحدیث 8 من الباب 23 من أبواب جهاد النفس، و فی الحدیث 26 من الباب 24، و فی الحدیث 8 من الباب 41 من أبواب الأمر بالمعروف.
5) الباب 12 فیه 4 أحادیث.
6) الکافی 3- 265- 6.
7) الفقیه 1- 210- 637.
وَ رَوَاهُ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ مِثْلَهُ (1).
ترجمه :
محمّد بن فضيل گويد: امام رضا عليه السّلام فرمود:
نماز وسيله تقرّب هرپرهيزكار است.
4470- 2- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنِ الصَّادِقِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: الصَّلَاةُ قُرْبَانُ کُلِّ تَقِیٍّ.
ترجمه :
امام صادق علیه السلام فرمود
نماز وسيله تقرّب هرپرهيزكار است.
4471- 3- (3)قَالَ: وَ أَتَی رَجُلٌ رَسُولَ اللَّهِ ص فَقَالَ ادْعُ اللَّهَ أَنْ یُدْخِلَنِیَ الْجَنَّةَ فَقَالَ لَهُ أَعِنِّی بِکَثْرَةِ السُّجُودِ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع مِثْلَهُ (4).
ترجمه :
مردى نزد رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله آمده عرضكرد: در پيشگاه خداوند دعا كن كه مرا داخل بهشت سازد، آن حضرت باو فرمود: با بجاى آوردن سجدۀ بسيار مرا (كه پيامبر و راهنماى تو بسوى حقّ هستم در راه اصلاح خويش) يارى كن.
4472- 4- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ یَسَارٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ إِیَّاکُمْ وَ الْکَسَلَ إِنَّ رَبَّکُمْ رَحِیمٌ یَشْکُرُ الْقَلِیلَ إِنَّ الرَّجُلَ لَیُصَلِّی الرَّکْعَتَیْنِ تَطَوُّعاً یُرِیدُ بِهِمَا وَجْهَ اللَّهِ فَیُدْخِلُهُ اللَّهُ بِهِمَا الْجَنَّةَ الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ وَ الْبَرْقِیُّ کَمَا مَرَّ (6)أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ عُمُوماً (7)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (8)
و فی الحدیث 8 من الباب 38 من المواقیت. و فی الباب 24 من أبواب المساجد.
و فی الحدیث 6 من الباب 12 من أبواب القواطع، و فی الحدیث 12 من الباب 97 من أبواب المزار.
.1) عیون أخبار الرضا علیه السلام 2- 7- 16.
2) الفقیه 4- 416- 5904.
3) الفقیه 1- 210- 635، و أورده فی الحدیث 2 من الباب 23 من أبواب السجود.
4) التهذیب 2- 236- 934، و أورده فی الحدیث 1 من الباب 32 من هذه الأبواب.
5) التهذیب 2- 238- 941، و أورده فی الحدیث 8 من الباب 8 من أبواب مقدّمة العبادات، و أورده فی ذیل الحدیث 11 من الباب 1 من أبواب الصوم المندوب.
6) مر فی الحدیث 4 من الباب 28 من أبواب مقدّمة العبادات.
7) تقدم فی الحدیث 3 من الباب 7. و فی الباب 10 من هذه الأبواب.
8) یأتی فی البابین 17 و 32 من هذه الأبواب.
ترجمه :
مام صادق عليه السلام :
از تنبلى بپرهيزيد. همانا پروردگار شما مهربان است و از عمل اندك نيز قدردانى مى كند. آدمى براى رضاى خداوند عزّ و جلّ دو ركعت نماز مستحبى مى خواند و خداوند بر اثر آن او را به بهشت مى برد،
(1)13 بَابُ عَدَدِ الْفَرَائِضِ الْیَوْمِیَّةِ وَ نَوَافِلِهَا وَ جُمْلَةٍ مِنْ أَحْکَامِهَا
ترجمه :
باب عدد رکعات نمازهای واجب و مستحب یومیه ومقداری از احکام آنها
4473- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ کَانَ فِی وَصِیَّةِ النَّبِیِّ ص لِعَلِیٍّ ع أَنْ قَالَ یَا عَلِیُّ أُوصِیکَ فِی نَفْسِکَ بِخِصَالٍ فَاحْفَظْهَا عَنِّی ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ أَعِنْهُ إِلَی أَنْ قَالَ وَ السَّادِسَةُ الْأَخْذُ بِسُنَّتِی فِی صَلَاتِی وَ صَوْمِی وَ صَدَقَتِی أَمَّا الصَّلَاةُ فَالْخَمْسُونَ رَکْعَةً الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ وَ الْبَرْقِیُّ کَمَا یَأْتِی فِی جِهَادِ النَّفْسِ (3).
ترجمه :
ز امام صادقعلیه السلام شنیدم در وصیت پیامبرصلی الله علیه وآله وسلم به علیعلیه السلام بود كه یا علی تو را در مورد خودت به صفاتی سفارش میكنم پس آنها را از من به یاد داشته باش (خدایا كمكش كن)تا اینکه فرمود ششم، اقتدا به سنت من در نماز و روزه و صدقهام اما نمازم 50 ركعت،
4474- 2- (4)
و قطعة أخری فی الحدیث 2 من الباب 15 من أبواب الأشربة المحرمة.
وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنِ الْفُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ فِی حَدِیثٍ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَرَضَ الصَّلَاةَ رَکْعَتَیْنِ رَکْعَتَیْنِ عَشْرَ رَکَعَاتٍ فَأَضَافَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِلَی الرَّکْعَتَیْنِ رَکْعَتَیْنِ وَ إِلَی الْمَغْرِبِ رَکْعَةً فَصَارَتْ عَدِیلَ الْفَرِیضَةِ لَا یَجُوزُ تَرْکُهُنَّ إِلَّا فِی سَفَرٍ وَ أَفْرَدَ الرَّکْعَةَ فِی الْمَغْرِبِ فَتَرَکَهَا قَائِمَةً فِی السَّفَرِ وَ الْحَضَرِ فَأَجَازَ اللَّهُ لَهُ ذَلِکَ کُلَّهُ فَصَارَتِ الْفَرِیضَةُ سَبْعَ عَشْرَةَ رَکْعَةً ثُمَّ سَنَّ رَسُولُ اللَّهِ ص النَّوَافِلَ أَرْبَعاً وَ ثَلَاثِینَ رَکْعَةً مِثْلَیِ الْفَرِیضَةِ فَأَجَازَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ ذَلِکَوَ الْفَرِیضَةُ وَ النَّافِلَةُ إِحْدَی وَ خَمْسُونَ رَکْعَةً مِنْهَا رَکْعَتَانِ بَعْدَ الْعَتَمَةِ جَالِساً تُعَدُّ بِرَکْعَةٍ مَکَانَ الْوَتْرِ إِلَی أَنْ قَالَ وَ لَمْ یُرَخِّصْ رَسُولُ اللَّهِ ص لِأَحَدٍ تَقْصِیرَ الرَّکْعَتَیْنِ اللَّتَیْنِ ضَمَّهُمَا إِلَی مَا فَرَضَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بَلْ أَلْزَمَهُمْ ذَلِکَ إِلْزَاماً وَاجِباً وَ لَمْ یُرَخِّصْ لِأَحَدٍ فِی شَیْءٍ مِنْ ذَلِکَ إِلَّا لِلْمُسَافِرِ وَ لَیْسَ لِأَحَدٍ أَنْ یُرَخِّصَ مَا لَمْ یُرَخِّصْهُ رَسُولُ اللَّهِ ص- فَوَافَقَ أَمْرُ رَسُولِ اللَّهِ أَمْرَ اللَّهِ وَ نَهْیُهُ نَهْیَ اللَّهِ وَ وَجَبَ عَلَی الْعِبَادِ التَّسْلِیمُ لَهُ کَالتَّسْلِیمِ لِلَّهِ.
ترجمه :
فضيل بن يسار گويد: شنيدم امام صادق عليه السلام ببعضى از اصحاب قيس ماصر ميفرمود:
خداى عز و جل نمازهاى پنجگانه را دو ركعت دو ركعت واجب ساخت تا ده ركعت شد. سپس رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله بدو ركعت (ظهر و عصر و عشا) دو ركعت و بمغرب يك ركعت افزود، و اين اضافات با واجب خداى تعالى همدوش گشت، بطورى كه ترك آنها جز در سفر جايز نيست و چون در نماز مغرب يك ركعت افزود، آن را در سفر و حضر بر جا گذاشت. خداى عز و جل تمام اين اضافات پيغمبر را اجازه كرد و نمازهاى يوميه واجب هفده ركعت گشت. سپس رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله نمازهاى نافله را كه سى و چهار ركعت دو برابر نمازهاى واجب است مستحب قرار داد. خداى عز و جل هم آن را اجازه كرد، و نمازهاى واجب و مستحب پنجاه و يك ركعت گشت دو ركعت نماز نشسته بعد از عشا بجاى نماز وتر است و يك ركعت بحساب مىآيد....و نيز نسبت بدو ركعت نمازى كه بواجب خداى عز و جل اضافه فرموده بود، بهيچ كس رخصت تقصير نداد، بلكه آن را بطور واجب بر ايشان ملزم ساخت، براى هيچ كس جز مسافر رخصت تقصير نداد، و هيچ كس را نرسد كه نسبت بآنچه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله رخصت نداده رخصت دهد، پس امر رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله با امر خداى عز و جل و نهى او با نهيش موافق و برابر است، بر بندگان لازمست تسليم او باشند همچنان كه تسليم خداى تبارك و تعالى هستند.
4475- 3- (1)وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ فُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْفَرِیضَةُ وَ النَّافِلَةُ إِحْدَی وَ خَمْسُونَ رَکْعَةً مِنْهَا رَکْعَتَانِ بَعْدَ الْعَتَمَةِ جَالِساً تُعَدَّانِ بِرَکْعَةٍ وَ هُوَ قَائِمٌ الْفَرِیضَةُ مِنْهَا سَبْعَ عَشْرَةَ (2)- وَ النَّافِلَةُ أَرْبَعٌ وَ ثَلَاثُونَ رَکْعَةً.
ترجمه :
امام صادق علیه السلام فرمود .
نماز واجب ومستحب پنجاه ویک رکعت است از آنها دو رکعت نشسته بعد از نماز عشا که درحکم یک رکعت است در حال ایستاده است .واجب آنها هفده رکعت و مستحب سی وچهار رکعت است .
4476- 4- (3)وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ یَسَارٍ وَ الْفَضْلِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ وَ بُکَیْرٍ قَالُوا سَمِعْنَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص یُصَلِّی مِنَ التَّطَوُّعِ مِثْلَیِ الْفَرِیضَةِ وَ یَصُومُ مِنَ التَّطَوُّعِ مِثْلَیِ الْفَرِیضَةِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (4)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ.
ترجمه :
امام صادقعلیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم دو برابر نمازهای واجب, نماز مستحبی می خواند و همچنین دو برابر روزه ی واجب, روزه ی مستحبی می گرفت
4477- 5- (5)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ (6)قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ أَفْضَلِ مَا جَرَتْ بِهِ السُّنَّةُ مِنَ الصَّلَاةِ قَالَ تَمَامُ الْخَمْسِینَ.
1) الکافی 3- 443- 2، و التهذیب 2- 4- 2، و الاستبصار 1- 218- 772.
2) لیس فی التهذیب و لا فی الاستبصار من قوله- و هو قائم، الی قوله سبع عشرة هامش المخطوط.
3) الکافی 3- 443- 3.
4) التهذیب 2- 4- 3، و الاستبصار 1- 218- 773.
5) الکافی 3- 443- 4.
6) فی نسخة. و فی التهذیب- عمیر هامش المخطوط، و کذلک فی الکافی.
قَالَ الْکُلَیْنِیُّ وَ رَوَی الْحُسَیْنُ بْنُ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ مِثْلَهُ (1)وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ مِثْلَهُ (2).
ترجمه :
محمّد بن ابى عميد گويد: از امام صادق عليه السّلام پرسيدم: بهترين نمازهايى كه در سنّت آمده است كدام نماز است؟
فرمود: پنجاه ركعت نماز است.
4478- 6- (3)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ حَنَانٍ قَالَ: سَأَلَ عَمْرُو بْنُ حُرَیْثٍ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع وَ أَنَا جَالِسٌ فَقَالَ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ أَخْبِرْنِی عَنْ صَلَاةِ رَسُولِ اللَّهِ ص- فَقَالَ کَانَ النَّبِیُّ ص یُصَلِّی ثَمَانَ رَکَعَاتِ الزَّوَالِ وَ أَرْبَعاً الْأُولَی وَ ثَمَانِیَ بَعْدَهَا وَ أَرْبَعاً الْعَصْرَ وَ ثَلَاثاً الْمَغْرِبَ وَ أَرْبَعاً بَعْدَ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ أَرْبَعاً وَ ثَمَانِیَ صَلَاةِ اللَّیْلِ وَ ثَلَاثاً الْوَتْرَ وَ رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ وَ صَلَاةَ الْغَدَاةِ رَکْعَتَیْنِ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ وَ إِنْ کُنْتُ أَقْوَی عَلَی أَکْثَرَ مِنْ هَذَا یُعَذِّبُنِیَ اللَّهُ عَلَی کَثْرَةِ الصَّلَاةِ فَقَالَ لَا وَ لَکِنْ یُعَذِّبُ عَلَی تَرْکِ السُّنَّةِ.
ترجمه :
حنّان گويد: روزى در خدمت امام صادق عليه السّلام حضور داشتم، عمرو بن حريث از حضرتش پرسيد: قربانت گردم! مرا از چگونگى نماز رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله خبر دهيد.
فرمود: پيامبر صلّى اللّه عليه و اله همواره هشت ركعت نافلۀ (نماز ظهر) زوال آفتاب، چهار ركعت فريضۀ آن و پس از آن هشت ركعت نافلۀ (نماز عصر) بعد از فريضۀ ظهر و چهار ركعت فريضۀ عصر، و سه ركعت نماز مغرب و چهار ركعت نافلۀ پس از آن، و چهار ركعت نماز عشا و هشت ركعت نافلۀ شب و سه ركعت نماز وتر، و دو ركعت نافلۀ صبح و دو ركعت فريضه صبح به جا مىآورد.
عرض كردم: قربانت گردم! در صورتىكه توانايى انجام بيش از اين (پنجاه ركعت) را داشته باشم، آيا اگر بيشتر بخوانم، خداوند براى اين جهت مرا عذاب خواهد كرد؟
فرمود: نه، ولى به خاطر ترك سنّت عذاب مىكند.
4479- 7- (4)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ سَهْلٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ قَالَ قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ ع إِنَّ أَصْحَابَنَا یَخْتَلِفُونَ فِی صَلَاةِ التَّطَوُّعِ بَعْضُهُمْ یُصَلِّی أَرْبَعاً وَ أَرْبَعِینَ وَ بَعْضُهُمْ یُصَلِّی خَمْسِینَ فَأَخْبِرْنِی بِالَّذِی تَعْمَلُ بِهِ أَنْتَ کَیْفَ هُوَ حَتَّی أَعْمَلَ بِمِثْلِهِ فَقَالَ أُصَلِّی وَاحِدَةً وَ خَمْسِینَ رَکْعَةً ثُمَّ قَالَ أَمْسِکْ وَ عَقَدَ بِیَدِهِ الزَّوَالَ ثَمَانِیَةً وَ أَرْبَعاً بَعْدَ الظُّهْرِ وَ أَرْبَعاً قَبْلَ الْعَصْرِ وَ رَکْعَتَیْنِ بَعْدَ الْمَغْرِبِ وَ رَکْعَتَیْنِ قَبْلَ الْعِشَاءِ (5)الْآخِرَةِ وَ رَکْعَتَیْنِ بَعْدَ الْعِشَاءِ مِنْ قُعُودٍ تُعَدَّانِ (6)بِرَکْعَةٍ مِنْ قِیَامٍ وَ ثَمَانَ صَلَاةِ اللَّیْلِ وَ الْوَتْرَ ثَلَاثاً وَ رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ وَ الْفَرَائِضَ سَبْعَ عَشْرَةَ فَذَلِکَ إِحْدَی وَ خَمْسُونَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ مِثْلَهُ (1).
ترجمه :
احمد بن محمّد بن ابى نصر گويد: به امام رضا عليه السّلام گفتم: دوستان ما، در نماز نافله بر خلاف يكديگر عمل مىكنند. بعضى چهل و چهار ركعت و برخى ديگر پنجاه ركعت نماز مىخواند. مرا از آنچه كه خود به آن عمل مىكنيد، آگاه سازيد تا من نيز همانگونه عمل كنم.
فرمود: من پنجاه و يك ركعت نماز مىخوانم.
سپس فرمود: حفظ كن - و با دست مبارك شمرد - نافلۀ ظهر هشت ركعت و چهار ركعت بعد از ظهر، چهار ركعت پيش از عصر، دو ركعت بعد از مغرب، دو ركعت پيش از عشا، دو ركعت پس از عشا به صورت نشسته - كه يك ركعت ايستاده محسوب مىشود - هشت ركعت نافلۀ شب، سه ركعت وتر، دو ركعت نافلۀ صبح و هفده ركعت فريضه كه تمام آنها پنجاه و يك ركعت است.
4480- 8- (2)وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ التَّطَوُّعِ بِالنَّهَارِ فَذَکَرَ أَنَّهُ یُصَلِّی ثَمَانَ رَکَعَاتٍ قَبْلَ الظُّهْرِ وَ ثَمَانٍ بَعْدَهَا.
ترجمه :
حماد بن عثمان ازگوید .
سوال کردم از(امام صادق یا امام کاظم یاامام رضا )از نماز مستحبی در روز فرمود هشت رکعت قبل از ظهر وهشت رکعت بعد از ظهر
4481- 9- (3)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَدِیدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِیرَةِ النَّصْرِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ صَلَاةُ النَّهَارِ سِتَّ عَشْرَةَ رَکْعَةً ثَمَانٍ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ وَ ثَمَانٍ بَعْدَ الظُّهْرِ وَ أَرْبَعُ رَکَعَاتٍ بَعْدَ الْمَغْرِبِ یَا حَارِثُ لَا تَدَعْهُنَّ فِی سَفَرٍ وَ لَا حَضَرٍ وَ رَکْعَتَانِ بَعْدَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ کَانَ أَبِی یُصَلِّیهِمَا وَ هُوَ قَاعِدٌ وَ أَنَا أُصَلِّیهِمَا وَ أَنَا قَائِمٌ وَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص یُصَلِّی ثَلَاثَ عَشْرَةَ رَکْعَةً مِنَ اللَّیْلِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (4)
وَ کَذَا الْأَحَادِیثُ الثَّلَاثَةُ الَّتِی قَبْلَهُ وَ رَوَاهُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ مِثْلَهُ (5).
ترجمه :
حارث بن مغيره نصرى گويد: از امام صادق عليه السّلام شنيدم كه مىفرمود:
نافلۀ روز شانزده ركعت است: هشت ركعت هنگام زوال آفتاب، هشت ركعت بعد از فريضۀ ظهر و چهار ركعت بعد از مغرب.
اى حارث! هيچگاه - چه در سفر و چه در حضر - اين چهار ركعت نماز را ترك مكن! و دو ركعت بعد از فريضۀ عشا را ترك مكن! پدرم آن دو ركعت را در حال نشسته به جا مىآورد و من ايستاده مىخوانم، و رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله را همواره در شب، سيزده ركعت نماز مىگزارد.
4482- 10- (6)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ السَّیَّارِیِّ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ أَبِی قُرَّةَ رَفَعَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سُئِلَ عَنِ الْخَمْسِینَ وَ الْوَاحِدَةِ رَکْعَةً فَقَالَ إِنَّ سَاعَاتِ النَّهَارِ اثْنَتَا عَشْرَةَ سَاعَةً وَ سَاعَاتِ اللَّیْلِ
اثْنَتَا عَشْرَةَ سَاعَةً وَ مِنْ طُلُوعِ الْفَجْرِ إِلَی طُلُوعِ الشَّمْسِ سَاعَةٌ وَ مِنْ غُرُوبِ الشَّمْسِ إِلَی غُرُوبِ الشَّفَقِ غَسَقٌ فَلِکُلِّ سَاعَةٍ رَکْعَتَانِ وَ لِلْغَسَقِ رَکْعَةٌ.
ترجمه :
فرمود: ساعتهاى روز، دوازده ساعت و ساعتهاى شب نيز دوازده ساعت است، و از طلوع فجر صادق تا طلوع آفتاب يك ساعت، و از غروب آفتاب تا غروب سرخى مغرب، تاريكى اوّل شب است. پس براى هرساعتى، دو ركعت نماز است و براى تاريكى اوّل شب نيز يك ركعت نماز است.
4483- 11- (1)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ سَعْدِ بْنِ (2)الْأَحْوَصِ قَالَ: قُلْتُ لِلرِّضَا ع کَمِ الصَّلَاةُ مِنْ رَکْعَةٍ فَقَالَ إِحْدَی وَ خَمْسُونَ رَکْعَةً.
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی مِثْلَهُ (3)وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی مِثْلَهُ (4).
ترجمه :
فرمود: پنجاه و يك ركعت.
4484- 12- (5)وَ عَنْهُ وَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: عَشْرُ رَکَعَاتٍ رَکْعَتَانِ مِنَ الظُّهْرِ وَ رَکْعَتَانِ مِنَ الْعَصْرِ وَ رَکْعَتَا الصُّبْحِ وَ رَکْعَتَا الْمَغْرِبِ وَ رَکْعَتَا الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ لَا یَجُوزُ الْوَهْمُ فِیهِنَّ مَنْ وَهَمَ فِی شَیْءٍ مِنْهُنَّ اسْتَقْبَلَ الصَّلَاةَ اسْتِقْبَالًا وَ هِیَ الصَّلَاةُ الَّتِی فَرَضَهَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ فِی الْقُرْآنِ وَ فَوَّضَ إِلَی مُحَمَّدٍ ص- فَزَادَ النَّبِیُّ ص فِی الصَّلَاةِ سَبْعَ رَکَعَاتٍ هِیَ سُنَّةٌ لَیْسَ فِیهِنَّ قِرَاءَةٌ إِنَّمَا هُوَ تَسْبِیحٌ وَ تَهْلِیلٌ وَ تَکْبِیرٌ وَ دُعَاءٌ فَالْوَهْمُ إِنَّمَا یَکُونُ فِیهِنَّ فَزَادَ رَسُولُ اللَّهِ ص فِی صَلَاةِ الْمُقِیمِ غَیْرِ الْمُسَافِرِ رَکْعَتَیْنِ فِی الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ وَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ وَ رَکْعَةً فِی الْمَغْرِبِ لِلْمُقِیمِ وَ الْمُسَافِرِ.
ترجمه :
ده ركعت نماز - دو ركعت از ظهر، دو ركعت از عصر، دو ركعت صبح، دو ركعت مغرب و دو ركعت از عشا - است كه شكى در آنها روا نيست و هركس در آنها شك نمود، بايد نماز را از سر گيرد، اين ركعات، نمازى هستند كه خداوند عزّ و جلّ در قرآن آنها را بر مؤمنان واجب فرموده است.
آنگاه خداوند حكم آنها را بر حضرت محمّد صلّى اللّه عليه و اله واگذارد، و حضرتش صلّى اللّه عليه و اله هفت ركعت بر نماز افزوده كه سنّت است و در آنها قرائت نيست، بلكه تسبيح، تهليل، تكبير و دعاست و شك در آنها راه دارد. پس رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله براى مقيم (يعنى غير مسافر) دو ركعت در ظهر، عصر و عشا، و يك ركعت در مغرب براى مقيم و مسافر افزود.
4485- 13- (1)وَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْکِنْدِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ الْمِیثَمِیِّ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّ ذَا النَّمِرَةِ قَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ- أَخْبِرْنِی مَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَیَّ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ص- فَرَضَ اللَّهُ عَلَیْکَ سَبْعَ عَشْرَةَ رَکْعَةً فِی الْیَوْمِ وَ اللَّیْلَةِ وَ صَوْمَ شَهْرِ رَمَضَانَ إِذَا أَدْرَکْتَهُ وَ الْحَجَّ إِذَا اسْتَطَعْتَ إِلَیْهِ سَبِیلًا وَ الزَّکَاةَ وَ فَسَّرَهَا لَهُ الْحَدِیثَ.
ترجمه :
راوی از امام صادق(ع) نقل مىکند: ذو النمره، به پیامبر اسلام(ص) گفت اى رسول خدا! به من بگو خداى عزّ و جلّ بر من چه چیزی واجب کرده است؟ پیامبر اکرم(ص) فرمود: خداوند هفده رکعت نماز در شبانه روز بر تو واجب کرده است.و روزه ماه رمضان وقتی درک کردی وحج اگرمستطیع بودی وزکات ......
4486- 14- (2)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ رَبِیعِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْمُسْلِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَیْمَانَ الْعَامِرِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: لَمَّا عُرِجَ بِرَسُولِ اللَّهِ ص- نَزَلَ بِالصَّلَاةِ عَشْرَ رَکَعَاتٍ رَکْعَتَیْنِ رَکْعَتَیْنِ فَلَمَّا وُلِدَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ ع- زَادَ رَسُولُ اللَّهِ ص سَبْعَ رَکَعَاتٍ شُکْراً لِلَّهِ فَأَجَازَ اللَّهُ لَهُ ذَلِکَ وَ تَرَکَ الْفَجْرَ لَمْ یَزِدْ فِیهَا لِضِیقِ وَقْتِهَا لِأَنَّهُ تَحْضُرُهَا مَلَائِکَةُ اللَّیْلِ وَ مَلَائِکَةُ النَّهَارِ فَلَمَّا أَمَرَهُ اللَّهُ بِالتَّقْصِیرِ فِی السَّفَرِ وَضَعَ عَنْ أُمَّتِهِ سِتَّ رَکَعَاتٍ وَ تَرَکَ الْمَغْرِبَ لَمْ یَنْقُصْ مِنْهَا شَیْئاً وَ إِنَّمَا یَجِبُ السَّهْوُ فِیمَا زَادَ رَسُولُ اللَّهِ ص- فَمَنْ شَکَّ فِی أَصْلِ الْفَرْضِ فِی الرَّکْعَتَیْنِ الْأَوَّلَتَیْنِ اسْتَقْبَلَ صَلَاتَهُ.
ترجمه :
عبد اللّه بن سليمان عامرى گويد: امام باقر عليه السّلام فرمود:
وقتى كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله به معراج برده شد، ده ركعت نماز با خود آورد كه هرنمازى دو ركعت بود، و چون حسن و حسين عليهما السّلام متولّد شدند، رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله به شكرانه و سپاس خداوند، هفت ركعت بر آنها افزود و خداوند نيز اجازه داد، و فقط نماز صبح را به حال خود گذارد و به علّت تنگى وقت آن، چيزى به آن اضافه نفرمود؛ زيرا فرشتگان شب و فرشتگان روز به هنگام فريضۀ صبح حاضر مىشوند، و هنگامى كه خداوند به نماز قصر در سفر امر فرمود، شش ركعت را از امّت ساقط كرد و نماز مغرب را واگذارد و از آن چيزى كم نكرد. شكّ و سهو در آن چيزى است كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله افزوده است. پس كسى كه در اصل فرض نماز - كه دو ركعت اوّل هرنماز است - شكّ كند، بايد نماز خود را از سر گيرد.
4487- 15- (3)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ صَلَاةِ رَسُولِ اللَّهِ ص بِالنَّهَارِ فَقَالَ وَ مَنْ یُطِیقُ ذَلِکَ ثُمَّ قَالَ وَ لَکِنْ أَ لَا أُخْبِرُکَ کَیْفَ أَصْنَعُ أَنَا فَقُلْتُ بَلَی فَقَالَ ثَمَانِی رَکَعَاتٍ قَبْلَ الظُّهْرِ وَ ثَمَانٍ بَعْدَهَا قُلْتُ فَالْمَغْرِبُ قَالَ أَرْبَعٌ بَعْدَهَا قُلْتُ فَالْعَتَمَةُ قَالَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص یُصَلِّی الْعَتَمَةَ ثُمَّ یَنَامُ وَ قَالَ بِیَدِهِ هَکَذَا فَحَرَّکَهَا
قَالَ ابْنُ أَبِی عُمَیْرٍ ثُمَّ وَصَفَ کَمَا ذَکَرَ أَصْحَابُنَا.
ترجمه :
از حمّاد بن عثمان - : از امام صادق عليه السلام در باره نماز پيامبر خدا صلى اللَّه عليه وآله در روز پرسيدم.
فرمود: «چه كسى طاقت آن را دارد؟» و سپس فرمود: «امّا تو را از كار خود آگاه نكنم؟» .
گفتم: چرا. فرمود: «هشت ركعت پيش از [نماز] ظهر و هشت ركعت پس از آن».
گفتم: مغرب چه؟ فرمود: «چهار ركعت پس از آن».
گفتم: عشا چه؟ فرمود: «پيامبر خدا صلى اللَّه عليه وآله نماز عشا را مىخواند و سپس مىخوابيد» و با دستش اشاره كرد و آن را حركت داد.
ابن ابى عمير گفت: سپس امام عليه السلام بقيّه نمازها را بيان كرد ، همان گونه كه اصحاب ما روايت كردهاند.
4488- 16- (1)وَ عَنْهُ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: صَلَاةُ النَّافِلَةِ ثَمَانُ رَکَعَاتٍ حِینَ تَزُولُ الشَّمْسُ قَبْلَ الظُّهْرِ وَ سِتُّ رَکَعَاتٍ بَعْدَ الظُّهْرِ وَ رَکْعَتَانِ قَبْلَ الْعَصْرِ وَ أَرْبَعُ رَکَعَاتٍ بَعْدَ الْمَغْرِبِ وَ رَکْعَتَانِ بَعْدَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ یُقْرَأُ فِیهِمَا مِائَةُ آیَةٍ قَائِماً أَوْ قَاعِداً وَ الْقِیَامُ أَفْضَلُ وَ لَا تَعُدَّهُمَا مِنَ الْخَمْسِینَ وَ ثَمَانُ رَکَعَاتٍ مِنْ آخِرِ اللَّیْلِتَقْرَأُ فِی صَلَاةِ اللَّیْلِ بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ فِی الرَّکْعَتَیْنِ الْأُولَیَیْنِ وَ تَقْرَأُ فِی سَائِرِهَا مَا أَحْبَبْتَ مِنَ الْقُرْآنِ- ثُمَّ الْوَتْرُ ثَلَاثُ رَکَعَاتٍ یُقْرَأُ فِیهَا جَمِیعاً قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ تَفْصِلُ بَیْنَهُنَّ بِتَسْلِیمٍ ثُمَّ الرَّکْعَتَانِ اللَّتَانِ قَبْلَ الْفَجْرِ تَقْرَأُ فِی الْأُولَی مِنْهُمَا قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ وَ فِی الثَّانِیَةِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ.
ترجمه :
امام صادق علیه السلام فرمود:
هشت رکعت وقت زوال قبل از ظهر و شش رکعت بعد از ظهر دو رکعت قبل از عصر چهار رکعت بعد از مغرب دو رکعت بعد از نماز عشا در هر رکعت صد آیه ایستاده یا نشسته و ایستاده بهتر است و این دو رکعت را با پنجاه رکعت مشمار وهشرکعت آخر شب در آنها توحید و کافرون در دو رکعت اولش و در شش رکعت بعد هر چه خواستی از قرآن سپس سه رکعت وتر بخوان در هر کدام سوره توحید بین آن فاصله انداز دو رکعت و یک رکعت به سلام سپس دو رکعت نافله صبح قبل از فجر در رکعت اول کافرون و رکعت دوم توحید
4489- 17- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا قَالَ: قَالَ لِی صَلَاةُ النَّهَارِ سِتَّ عَشْرَةَ رَکْعَةً صَلِّهَا أَیَّ النَّهَارِ شِئْتَ إِنْ شِئْتَ (3)فِی أَوَّلِهِ وَ إِنْ شِئْتَ فِی وَسَطِهِ وَ إِنْ شِئْتَ فِی آخِرِهِ.
ترجمه :
علی بن حکم از بعضی از اصحاب نقل نموده
نماز نافله و مستحبی مانند هدیه است،هر موقع که آورده شود(و خوانده شود) قبول می شود پس هر مقدار آن را که می خواهی جلو بیانداز و هر مقدار را که خواستی تاخیر بیانداز
4490- 18- (4)وَ عَنْهُ عَنْ عَمَّارِ بْنِ الْمُبَارَکِ عَنْ ظَرِیفِ بْنِ نَاصِحٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ الْوَلِیدِ الْغِفَارِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع جُعِلْتُ فِدَاکَ صَلَاةُ النَّهَارِ النَّوَافِلُ کَمْ هِیَ قَالَ سِتَّ عَشْرَةَ رَکْعَةً أَیَّ سَاعَاتِ النَّهَارِ شِئْتَ أَنْ تُصَلِّیَهَا صَلَّیْتَهَا إِلَّا أَنَّکَ إِنْ صَلَّیْتَهَا فِی مَوَاقِیتِهَا أَفْضَلُ.
ترجمه :
قاسم گوید: به امام صادق علیه السلام گفتم: نمازهای نافله روز چند رکعت است؟ فرمود :شانزده رکعت؛ که در هر ساعتی از روز که خواستی می توانی آن را بخوانی مگر اینکه اگر آنها را در وقت خود بخوانی افضل و بهتر است.
4491- 19- (5)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعِیدِ بْنِ الْمُسَیَّبِ أَنَّهُ سَأَلَ
عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ ع فَقَالَ لَهُ مَتَی فُرِضَتِ الصَّلَاةُ عَلَی الْمُسْلِمِینَ عَلَی مَا هِیَ الْیَوْمَ عَلَیْهِ فَقَالَ بِالْمَدِینَةِ حِینَ ظَهَرَتِ الدَّعْوَةُ وَ قَوِیَ الْإِسْلَامُ- وَ کَتَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی الْمُسْلِمِینَ الْجِهَادَ زَادَ رَسُولُ اللَّهِ ص فِی الصَّلَاةِ سَبْعَ رَکَعَاتٍ فِی الظُّهْرِ رَکْعَتَیْنِ وَ فِی الْعَصْرِ رَکْعَتَیْنِ وَ فِی الْمَغْرِبِ رَکْعَةً وَ فِی الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ رَکْعَتَیْنِ وَ أَقَرَّ الْفَجْرَ عَلَی مَا فُرِضَتْ بِمَکَّةَ- لِتَعْجِیلِ عُرُوجِ مَلَائِکَةِ اللَّیْلِ إِلَی السَّمَاءِ وَ لِتَعْجِیلِ نُزُولِ مَلَائِکَةِ النَّهَارِ إِلَی الْأَرْضِ وَ کَانَتْ مَلَائِکَةُ النَّهَارِ وَ مَلَائِکَةُ اللَّیْلِ یَشْهَدُونَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ص صَلَاةَ الْفَجْرِ فَلِذَلِکَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کانَ مَشْهُوداً (1)یَشْهَدُهُ الْمُسْلِمُونَ وَ تَشْهَدُهُ مَلَائِکَةُ النَّهَارِ وَ مَلَائِکَةُ اللَّیْلِ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ سَعِیدِ بْنِ الْمُسَیَّبِ مِثْلَهُ (2)وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی مِثْلَهُ (3).
ترجمه
ا مام سجاد علیه السلام فرمود
: بعد از هجرت که اسلام قوی شد پیامبر هفت رکعت اضافه نمود ولی به نماز صبح اضافه نکرد چون ملائکه شب وروزهنگام نماز صبح سریع جا به جا می شوند لذا اضافه نکرد تا ملائکه شب وروز هر دو دسته درنماز پیامبر ص حاضر شوند لذا قرآن می فرماید : نماز صبح مورد حضور مسلمانان وملائکه شب وروز است
نکته ها وپیامها
تاکید برای نماز صبح به جماعت شده است
نماز صبح تنها نمازی است که مورد شهود ملائکه شب وروز است
توضیحات
از طرفی ملائکه مامورند سریع جا به جا شوند واز طرفی دوست دارند هردو دسته درنماز پیامبر ص حاضر شوند پس باید رکعات نماز صبح کمتر از همه نمازها باشد تا بین هر دو مورد جمع شود
4492- 20- (4)وَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُّونٍ عَنْ أَبِی هَاشِمٍ الْخَادِمِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ الْمَاضِی ع لِمَ جُعِلَتْ صَلَاةُ الْفَرِیضَةِ وَ السُّنَّةِ خَمْسِینَ رَکْعَةً لَا یُزَادُ فِیهَا وَ لَا یُنْقَصُ مِنْهَا قَالَ لِأَنَّ سَاعَاتِ اللَّیْلِ اثْنَتَا عَشْرَةَ سَاعَةً (5)وَ فِیمَا بَیْنَ طُلُوعِ الْفَجْرِ إِلَی طُلُوعِ الشَّمْسِ سَاعَةٌ وَ سَاعَاتِ النَّهَارِ اثْنَتَا عَشْرَةَ سَاعَةً فَجَعَلَ اللَّهُ لِکُلِّ سَاعَةٍ رَکْعَتَیْنِ وَ مَا بَیْنَ غُرُوبِ الشَّمْسِ إِلَی سُقُوطِ الشَّفَقِ غَسَقٌ فَجَعَلَ لِلْغَسَقِ رَکْعَةً.
وَ رَوَاهُ أَیْضاً فِی الْخِصَالِ کَذَلِکَ (1).
*
ترجمه:
ابى هاشم گويد به امام کاظم (عليه السّلام)عرض كردم چرا نماز واجب و نافله شبانه روز پنجاه ركعت است (بنا بر اين كه دو ركعت نشسته نافله عشاء محسوب نشود)نه كم مىشود نه بيش؟فرمود شب دوازده ساعت دارد و ميانه سپيدهدم تا بر آمدن آفتاب هم يك ساعت است و روز هم دوازده ساعت دارد(كه روي هم بيست و پنج ساعت مىشود)و براى هر ساعتى دو ركعت نماز قرار داده شده و از غروب آفتاب تا نهان شدن روشنى آن غسق ناميده شود.
4493- 21- (2)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَاتِمٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ حَمْدَانَ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لِأَیِّ عِلَّةٍ أَوْجَبَ رَسُولُ اللَّهِ ص صَلَاةَ الزَّوَالِ ثَمَانٍ قَبْلَ الظُّهْرِ وَ ثَمَانٍ قَبْلَ الْعَصْرِ وَ لِأَیِّ عِلَّةٍ رَغَّبَ فِی وُضُوءِ الْمَغْرِبِ کُلَّ الرَّغْبَةِ وَ لِأَیِّ عِلَّةٍ أَوْجَبَ الْأَرْبَعَ رَکَعَاتٍ مِنْ بَعْدِ الْمَغْرِبِ وَ لِأَیِّ عِلَّةٍ کَانَ یُصَلِّی صَلَاةَ اللَّیْلِ فِی آخِرِ اللَّیْلِ وَ لَا یُصَلِّی فِی أَوَّلِ اللَّیْلِ قَالَ لِتَأْکِیدِ الْفَرَائِضِ لِأَنَّ النَّاسَ لَوْ لَمْ یَکُنْ إِلَّا أَرْبَعُ رَکَعَاتِ الظُّهْرِ لَکَانُوا مُسْتَخِفِّینَ بِهَا حَتَّی کَادَ یَفُوتُهُمُ الْوَقْتُ فَلَمَّا کَانَ شَیْئاً غَیْرَ الْفَرِیضَةِ أَسْرَعُوا إِلَی ذَلِکَ لِکَثْرَتِهِ وَ کَذَلِکَ الَّتِی مِنْ قَبْلِ الْعَصْرِ لِیُسْرِعُوا إِلَی ذَلِکَ لِکَثْرَتِهِ وَ ذَلِکَ لِأَنَّهُمْ یَقُولُونَ إِنْ سَوَّفْنَا وَ نُرِیدُ أَنْ نُصَلِّیَ الزَّوَالَ یَفُوتُنَا الْوَقْتُ وَ کَذَلِکَ الْوُضُوءُ فِی الْمَغْرِبِ یَقُولُونَ حَتَّی نَتَوَضَّأَ یَفُوتُنَا الْوَقْتُ فَیُسْرِعُوا إِلَی الْقِیَامِ وَ کَذَلِکَ الْأَرْبَعُ رَکَعَاتٍ الَّتِی مِنْ بَعْدِ الْمَغْرِبِ وَ کَذَلِکَ صَلَاةُ اللَّیْلِ فِی آخِرِ اللَّیْلِ لِیُسْرِعُوا الْقِیَامَ إِلَی صَلَاةِ الْفَجْرِ فَلِتِلْکَ الْعِلَّةِ وَجَبَ هَذَا هَکَذَا.
أَقُولُ: الْمُرَادُ بِالْوُجُوبِ الثُّبُوتُ أَوِ الِاسْتِحْبَابُ الْمُؤَکَّدُ.
ترجمه:
على بن حاتم از قاسم بن محمّد،از حمدان بن حسين،از حسين بن وليد،از عبد اللّه بن حمّاد،از عبد اللّه بن سنان،از حضرت ابى عبد اللّه عليه السّلام،وى گفت:محضر مبارك امام عليه السّلام عرض كردم:براى چه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله قبل از فريضه ظهر هشت ركعت نماز و قبل از فريضه عصر نيز هشت ركعت ديگر واجب فرمود و چرا آن حضرت در وضوء مغرب ترغيب كامل مىفرمود و نيز چرا آن حضرت چهار ركعت نماز بعد از فريضه مغرب واجب فرمود و چرا نماز شب را در آخر شب مىخواندند نه در ابتداء آن؟ حضرت فرمودند:مشروع نمودن نوافل به خاطر تأكيد فرائض مىباشد چه آنكه اگر نماز مردم فقط همان چهار ركعت ظهر مىبود قطعا به آن استخفاف مىكردند به حدّى كه بسا وقت مىگذشت و آن را انجام نمىدادند ولى وقتى غير از فريضه نماز ديگر در حقّشان قرار داده شد به خاطر كثرت نمازها جهت انجامشان سرعت نموده تا بلكه تمام را در وقت درك كنند و همچنين است سرّ مشروع شدن نوافلى كه قبل از عصر مىخوانند يعنى پس از مشروعيّت آن مردم سرعت كرده تا تمام نمازهاى واجب و نافله را بخوانند و توضيح آن اين است كه: مردم با خود مىگويند:اگر تسويف نموده و نماز را تأخير انداخته و در زوال بخوانيم وقت از ما فوت مىشود و همچنين است وضوء در مغرب،يعنى ايشان مىگويند:نماز را به تأخير مىاندازيم تا وضوء بگيريم و اين سبب مىشود كه وقت گذشته و از آنها فوت شود لذا براى پيشگيرى از چنين امرى به وضوء آن بسيار ترغيب و تحريص شدهاند تا سرعت كرده و قيام به آن نمايند و نيز چهار ركعت نافله بعد از مغرب و نماز شب را دستور است آخر شب خوانده تا به خواندن نماز صبح سرعت شود،پس براى اين علّت نمازها به اين كيفيت واجب شدهاند.
من میگویم: وجوب بمعنای ثبوت یا مستحب موکد است
4494- 22- (3)وَ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ وَ فِی الْعِلَلِ بِإِسْنَادٍ یَأْتِی فِی آخِرِ الْکِتَابِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: إِنَّمَا جُعِلَ أَصْلُ الصَّلَاةِ رَکْعَتَیْنِ وَ زِیدَ عَلَی بَعْضِهَا رَکْعَةٌ وَ عَلَی بَعْضِهَا رَکْعَتَانِ وَ لَمْ یُزَدْ عَلَی بَعْضِهَا شَیْءٌ لِأَنَّ أَصْلَ الصَّلَاةِ إِنَّمَا هِیَ رَکْعَةٌ وَاحِدَةٌ لِأَنَّ أَصْلَ الْعَدَدِ وَاحِدٌ فَإِذَا نَقَصَتْ مِنْ وَاحِدٍ فَلَیْسَتْ هِیَ صَلَاةً فَعَلِمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنَّ الْعِبَادَ لَا یُؤَدُّونَ تِلْکَ الرَّکْعَةَ الْوَاحِدَةَ الَّتِی لَا صَلَاةَ أَقَلُّ مِنْهَا بِکَمَالِهَا وَ تَمَامِهَا وَ الْإِقْبَالِ عَلَیْهَا فَقَرَنَ إِلَیْهَا رَکْعَةً أُخْرَی لِیَتِمَّ بِالثَّانِیَةِ مَا نَقَصَ مِنَ الْأُولَی فَفَرَضَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ
أَصْلَ الصَّلَاةِ رَکْعَتَیْنِ ثُمَّ عَلِمَ رَسُولُ اللَّهِ ص أَنَّ الْعِبَادَ لَا یُؤَدُّونَ هَاتَیْنِ الرَّکْعَتَیْنِ بِتَمَامِ مَا أُمِرُوا بِهِ وَ کَمَالِهِ فَضَمَّ إِلَی الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ وَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ رَکْعَتَیْنِ رَکْعَتَیْنِ لِیَکُونَ فِیهَا تَمَامُ الرَّکْعَتَیْنِ الْأَوَّلَتَیْنِ ثُمَّ عَلِمَ أَنَّ صَلَاةَ الْمَغْرِبِ یَکُونُ شُغُلُ النَّاسِ فِی وَقْتِهَا أَکْثَرَ لِلِانْصِرَافِ إِلَی الْإِفْطَارِ وَ الْأَکْلِ وَ الْوُضُوءِ (1)- وَ التَّهْیِئَةِ لِلْمَبِیتِ فَزَادَ فِیهَا رَکْعَةً وَاحِدَةً لِیَکُونَ أَخَفَّ عَلَیْهِمْ وَ لِأَنْ تَصِیرَ رَکَعَاتُ الصَّلَوَاتِ فِی الْیَوْمِ وَ اللَّیْلَةِ فَرْداً ثُمَّ تَرَکَ الْغَدَاةَ عَلَی حَالِهَا لِأَنَّ الِاشْتِغَالَ فِی وَقْتِهَا أَکْثَرُ وَ الْمُبَادَرَةَ إِلَی الْحَوَائِجِ فِیهَا أَعَمُّ وَ لِأَنَّ الْقُلُوبَ فِیهَا أَخْلَی مِنَ الْفِکْرِ لِقِلَّةِ مُعَامَلَةِ (2)النَّاسِ بِاللَّیْلِ وَ قِلَّةِ (3)الْأَخْذِ وَ الْإِعْطَاءِ فَالْإِنْسَانُ فِیهَا أَقْبَلُ عَلَی صَلَاتِهِ مِنْهُ فِی غَیْرِهِ مِنَ الصَّلَوَاتِ لِأَنَّ الْفِکْرَةَ أَقَلُّ لِعَدَمِ الْعَمَلِ مِنَ اللَّیْلِ قَالَ وَ إِنَّمَا جُعِلَتِ السُّنَّةُ أَرْبَعاً وَ ثَلَاثِینَ رَکْعَةً لِأَنَّ الْفَرِیضَةَ سَبْعَ عَشْرَةَ (4)- فَجُعِلَتِ السُّنَّةُ مِثْلَیِ الْفَرِیضَةِ کَمَالًا لِلْفَرِیضَةِ وَ إِنَّمَا جُعِلَتِ السُّنَّةُ فِی أَوْقَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ وَ لَمْ تُجْعَلْ فِی وَقْتٍ وَاحِدٍ لِأَنَّ أَفْضَلَ الْأَوْقَاتِ ثَلَاثَةٌ عِنْدَ زَوَالِ الشَّمْسِ وَ بَعْدَ الْمَغْرِبِ وَ بِالْأَسْحَارِ فَأَحَبَّ أَنْ یُصَلَّی لَهُ فِی هَذِهِ الْأَوْقَاتِ الثَّلَاثَةِ لِأَنَّهَا إِذَا فُرِّقَتِ السُّنَّةُ فِی أَوْقَاتٍ شَتَّی کَانَ أَدَاؤُهَا أَیْسَرَ وَ أَخَفَّ مِنْ أَنْ تُجْمَعَ کُلُّهَا فِی وَقْتٍ وَاحِدٍ.
ترجمه:
امام رضا علیه السلام روایت کرده که فرمود:
همانا اصل نماز دو رکعت مقرر گردید و بر بعضی یک رکعت و بر بعضی دیگر دو رکعت افزوده شد و بر بعض دیگر هیچ افزوده نشد؛ بدان جهت که اصل نماز فقط یک رکعت است، زیرا اصل عدد یک است (با تحقّق یک فرد از هر چیز، طبیعت آن متحقق می شود) پس اگر نمازی از یک رکعت کمتر بشود نماز نیست.امام رضا علیه السلام روایت کرده که فرمود:
همانا اصل نماز دو رکعت مقرر گردید و بر بعضی یک رکعت و بر بعضی دیگر دو رکعت افزوده شد و بر بعض دیگر هیچ افزوده نشد؛ بدان جهت که اصل نماز فقط یک رکعت است، زیرا اصل عدد یک است (با تحقّق یک فرد از هر چیز، طبیعت آن متحقق می شود) پس اگر نمازی از یک رکعت کمتر بشود نماز نیست.پس (چون) خدای عزّوجلّ می دانست که بندگان همین یک رکعت را، که کمتر از آن نمازی نیست، به نحو کامل و تام به جای نیاورده و بدان روی نمی آورند، یک رکعت دیگر به آن منضم کرد تا نقصان رکعت اول با به جا آوردن رکعت دوم (جبران و) تمام شود؛ از این رو خداوند عزّوجلّ اصل نماز را دو رکعت واجب کرد.آنگاه رسول اکرم صلّی الله علیه و آله دانست که بندگان خدا همین دو رکعت را به طور کامل و توأم با همۀ آنچه بدان امر شده اند به جای نمی آورند، پس به هر یک از نماز ظهر و عصر و عشاء دو رکعت افزود تا با به جا آوردن دو رکعت آخر، دو رکعت اول بتمامه انجام شده باشند.»
4495- 23- (5)وَ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ بِالْإِسْنَادِ الْآتِی (6)عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الرِّضَا ع فِی کِتَابِهِ إِلَی الْمَأْمُونِ قَالَ: وَ الصَّلَاةُ الْفَرِیضَةُ الظُّهْرُ أَرْبَعُ رَکَعَاتٍ وَ الْعَصْرُ أَرْبَعُ رَکَعَاتٍ وَ الْمَغْرِبُ ثَلَاثُ رَکَعَاتٍ وَ الْعِشَاءُ الْآخِرَةُ أَرْبَعُ رَکَعَاتٍ وَ الْغَدَاةُ رَکْعَتَانِ هَذِهِ سَبْعَ عَشْرَةَ رَکْعَةً وَ السُّنَّةُ أَرْبَعٌ وَ ثَلَاثُونَ رَکْعَةً ثَمَانُ رَکَعَاتٍ قَبْلَ فَرِیضَةِ الظُّهْرِ وَ ثَمَانُ رَکَعَاتٍ قَبْلَ فَرِیضَةِ الْعَصْرِ وَ أَرْبَعُ رَکَعَاتٍ بَعْدَ الْمَغْرِبِ وَ رَکْعَتَانِ مِنْ جُلُوسٍ
بَعْدَ الْعَتَمَةِ تُعَدَّانِ بِرَکْعَةٍ وَ ثَمَانُ رَکَعَاتٍ فِی السَّحَرِ وَ الشَّفْعُ وَ الْوَتْرُ ثَلَاثُ رَکَعَاتٍ تُسَلِّمُ بَعْدَ الرَّکْعَتَیْنِ وَ رَکْعَتَا الْفَجْرِ.
وَ رَوَاهُ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ شُعْبَةَ فِی تُحَفِ الْعُقُولِ مُرْسَلًا نَحْوَهُ (1).
ترجمه:
فضل بن شاذان میگوید امام رضا (علیه السلام) در نامهاش به مأمون نوشت؛ و نمازهایی که واجب است، عبارتاند از:ظهر چهار رکعت، عصر چهار رکعت، مغرب سه رکعت، عشاء چهار رکعت، و نماز صبح دو رکعت، که مجموع اینها هفده رکعت میشود. ومستحب سی و چهار رکعت هشت رکعت قبل از نماز ظهر هشت رکعت قبل از نماز عصر چهار رکعت بعاز نماز مغرب دو رکعت نشسته بعد از نماز عشا که یک رکعت حساب میشود هشت رکعت در سحر وشفع و وتر سه رکعتسلام بده بعد از دو رکعت و دو رکعت برای نماز صبح
4496- 24- (2)وَ عَنْ تَمِیمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ تَمِیمٍ الْقُرَشِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ الْأَنْصَارِیِّ عَنْ رَجَاءِ بْنِ أَبِی الضَّحَّاکِ فِی حَدِیثٍ قَالَ: کَانَ الرِّضَا ع إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ جَدَّدَ وُضُوءَهُ وَ قَامَ فَصَلَّی سِتَّ رَکَعَاتٍ یَقْرَأُ فِی الرَّکْعَةِ الْأُولَی الْحَمْدَ وَ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ وَ فِی الثَّانِیَةِ الْحَمْدَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ یَقْرَأُ فِی الْأَرْبَعِ فِی کُلِّ رَکْعَةٍ الْحَمْدَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ یُسَلِّمُ فِی کُلِّ رَکْعَتَیْنِ وَ یَقْنُتُ فِیهِمَا فِی الثَّانِیَةِ قَبْلَ الرُّکُوعِ وَ بَعْدَ الْقِرَاءَةِ ثُمَّ یُؤَذِّنُ وَ یُصَلِّی رَکْعَتَیْنِ ثُمَّ یُقِیمُ وَ یُصَلِّی الظُّهْرَ فَإِذَا سَلَّمَ سَبَّحَ اللَّهَ وَ حَمَّدَهُ وَ کَبَّرَهُ وَ هَلَّلَهُ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ سَجَدَ سَجْدَةَ الشُّکْرِ یَقُولُ فِیهَا مِائَةَ مَرَّةٍ شُکْراً لِلَّهِ فَإِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ قَامَ فَصَلَّی سِتَّ رَکَعَاتٍ یَقْرَأُ فِی کُلِّ رَکْعَةٍ الْحَمْدَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ یُسَلِّمُ فِی کُلِّ رَکْعَتَیْنِ وَ یَقْنُتُ فِی ثَانِیَةِ کُلِّ رَکْعَتَیْنِ قَبْلَ الرُّکُوعِ وَ بَعْدَ الْقِرَاءَةِ ثُمَّ یُؤَذِّنُ وَ یُصَلِّی رَکْعَتَیْنِ وَ یَقْنُتُ فِی الثَّانِیَةِ فَإِذَا سَلَّمَ أَقَامَ وَ صَلَّی الْعَصْرَ فَإِذَا سَلَّمَ جَلَسَ فِی مُصَلَّاهُ یُسَبِّحُ اللَّهَ وَ یُحَمِّدُهُ وَ یُکَبِّرُهُ وَ یُهَلِّلُهُ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ سَجَدَ سَجْدَةَ الشُّکْرِ یَقُولُ فِیهَا مِائَةَ مَرَّةٍ حَمْداً لِلَّهِ- فَإِذَا غَابَتِ الشَّمْسُ تَوَضَّأَ وَ صَلَّی الْمَغْرِبَ ثَلَاثاً بِأَذَانٍ وَ إِقَامَةٍ وَ قَنَتَ فِی الثَّانِیَةِ قَبْلَ الرُّکُوعِ وَ بَعْدَ الْقِرَاءَةِ فَإِذَا سَلَّمَ جَلَسَ فِی مُصَلَّاهُ یُسَبِّحُ اللَّهَ وَ یُحَمِّدُهُ وَ یُکَبِّرُهُ یُهَلِّلُهُ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ سَجَدَ سَجْدَةَ الشُّکْرِ ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ وَ لَمْ یَتَکَلَّمْ حَتَّی یَقُومَ وَ یُصَلِّیَ أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ بِتَسْلِیمَتَیْنِ یَقْنُتُ فِی کُلِّ رَکْعَتَیْنِ فِی الثَّانِیَةِ قَبْلَ الرُّکُوعِ وَ بَعْدَ الْقِرَاءَةِ وَ کَانَ یَقْرَأُ فِی الْأُولَی مِنْ هَذِهِ الْأَرْبَعِ الْحَمْدَ- وَ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ- وَ فِی الثَّانِیَةِ الْحَمْدَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ- وَ یَقْرَأُ فِی الرَّکْعَتَیْنِ
الْبَاقِیَتَیْنِ الْحَمْدَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ- ثُمَّ یَجْلِسُ بَعْدَ التَّسْلِیمِ فِی التَّعْقِیبِ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ یُفْطِرُ ثُمَّ یَلْبَثُ حَتَّی یَمْضِیَ مِنَ اللَّیْلِ قَرِیبٌ مِنَ الثُّلُثِ ثُمَّ یَقُومُ فَیُصَلِّی الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ وَ یَقْنُتُ فِی الثَّانِیَةِ قَبْلَ الرُّکُوعِ وَ بَعْدَ الْقِرَاءَةِ فَإِذَا سَلَّمَ جَلَسَ فِی مُصَلَّاهُ یَذْکُرُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ یُسَبِّحُهُ وَ یُحَمِّدُهُ وَ یُکَبِّرُهُ وَ یُهَلِّلُهُ مَا شَاءَ اللَّهُ وَ یَسْجُدُ بَعْدَ التَّعْقِیبِ سَجْدَةَ الشُّکْرِ ثُمَّ یَأْوِی إِلَی فِرَاشِهِ فَإِذَا کَانَ الثُّلُثُ الْأَخِیرُ مِنَ اللَّیْلِ قَامَ مِنْ فِرَاشِهِ بِالتَّسْبِیحِ وَ التَّحْمِیدِ وَ التَّهْلِیلِ وَ التَّکْبِیرِ وَ الِاسْتِغْفَارِ وَ اسْتَاکَ ثُمَّ تَوَضَّأَ ثُمَّ قَامَ إِلَی صَلَاةِ اللَّیْلِ فَیُصَلِّی ثَمَانِیَ رَکَعَاتٍ وَ یُسَلِّمُ فِی کُلِّ رَکْعَتَیْنِ یَقْرَأُ فِی الْأَوَّلَتَیْنِ مِنْهُمَا فِی کُلِّ رَکْعَةٍ الْحَمْدَ مَرَّةً وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ثَلَاثِینَ مَرَّةً ثُمَّ یُصَلِّی صَلَاةَ جَعْفَرِ بْنِ أَبِی طَالِبٍ أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ یُسَلِّمُ فِی کُلِّ رَکْعَتَیْنِ وَ یَقْنُتُ فِی کُلِّ رَکْعَتَیْنِ فِی الثَّانِیَةِ قَبْلَ الرُّکُوعِ وَ بَعْدَ التَّسْبِیحِ وَ یَحْتَسِبُ بِهَا مِنْ صَلَاةِ اللَّیْلِ ثُمَّ یَقُومُ فَیُصَلِّی الرَّکْعَتَیْنِ الْبَاقِیَتَیْنِ یَقْرَأُ فِی الْأُولَی الْحَمْدَ وَ سُورَةَ الْمُلْکِ- وَ فِی الثَّانِیَةِ الْحَمْدَ وَ هَلْ أَتَی عَلَی الْإِنْسَانِ- ثُمَّ یَقُومُ فَیُصَلِّی رَکْعَتَیِ الشَّفْعِ یَقْرَأُ فِی کُلِّ رَکْعَةٍ مِنْهُمَا الْحَمْدَ مَرَّةً وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ وَ یَقْنُتُ فِی الثَّانِیَةِ قَبْلَ الرُّکُوعِ وَ بَعْدَ الْقِرَاءَةِ فَإِذَا سَلَّمَ قَامَ وَ صَلَّی رَکْعَةَ الْوَتْرِ یَتَوَجَّهُ فِیهَا وَ یَقْرَأُ فِیهَا الْحَمْدَ مَرَّةً وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ وَ قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ مَرَّةً وَاحِدَةً وَ قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ مَرَّةً وَاحِدَةً وَ یَقْنُتُ فِیهَا قَبْلَ الرُّکُوعِ وَ بَعْدَ الْقِرَاءَةِ إِلَی أَنْ قَالَ وَ یَقُولُ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ وَ أَسْأَلُهُ التَّوْبَةَ سَبْعِینَ مَرَّةً فَإِذَا سَلَّمَ جَلَسَ فِی التَّعْقِیبِ مَا شَاءَ اللَّهُ فَإِذَا قَرُبَ مِنَ الْفَجْرِ قَامَ فَصَلَّی رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ یَقْرَأُ فِی الْأُولَی الْحَمْدَ وَ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ- وَ فِی الثَّانِیَةِ الْحَمْدَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ- فَإِذَا طَلَعَ الْفَجْرُ أَذَّنَ وَ أَقَامَ وَ صَلَّی الْغَدَاةَ رَکْعَتَیْنِ فَإِذَا سَلَّمَ جَلَسَ فِی التَّعْقِیبِ حَتَّی تَطْلُعَ الشَّمْسُ ثُمَّ سَجَدَ (1)حَتَّی یَتَعَالَی النَّهَارُ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
عيون اخبار الرضا:رجاء بن ابى ضحاك گفت:مرا مأمون از پى حضرت رضا عليه السّلام فرستاد تا او را از مدينه بياورم دستور داد كه او را از راه بصره و اهواز و فارس بياورم نه راه قم،سفارش كرد كه شبانه روز خودم مواظب او باشم تا وقتى باينجا بياورم.من در خدمت آن جناب بودم از مدينه تا مرو. بخدا كسى را از او پرهيزكارتر و ذكرگوتر در تمام اوقاتش نديدم و نه كسى را ديدهام كه از او بيشتر از خدا خوف داشته باشد. سحرگاه نماز صبحش را ميخواند پس از نماز در محراب خود به تسبيح و حمد و تكبير و تهليل مشغول بود و صلوات بر پيامبر و آلش ميفرستاد تا خورشيد طلوع ميكرد بعد سر بسجده ميگذاشت و آن سجده را چنان طولانى ميكرد تا آفتاب بلند شود بعد رو بمردم ميكرد با آنها بحديث ميپرداخت و يا ايشان را موعظه مينمود تا نزديك ظهر بعد باز وضوى خود را تازه ميكرد و بطرف محراب خويش ميرفت.همين كه اذان ظهر ميشد از جاى حركت ميكرد و شش ركعت نماز ميخواند در ركعت اول حمد و« قُلْ يا أَيُّهَا اَلْكافِرُونَ » و در ركعت دوم حمد و قل هو اللّه و در چهار ركعت ديگر حمد و قل هو اللّه ميخواند و در هر دو ركعت سلام ميداد و در ركعت دوم قنوت ميخواند قبل از ركوع پس از خواندن قرائت بعد اذان ميگفت باز دو ركعت ديگر ميخواند پس از آن شش ركعت نماز ظهر را ميخواند. بعد از سلام نماز مشغول تسبيح و تكبير و تهليل ميشد تا وقتى خدا مى- خواست،بعد سجده شكر ميرفت و صد مرتبه در سجده شكر ميگفت:«شكرا للّه» سر كه بر ميداشت باز شش ركعت نماز ميخواند در هر ركعت حمد و قل هو اللّه و در دو ركعتى سلام ميداد و در ركعت دوم بعد از قرائت در هر نماز قنوت ميخواند باز اذان ميگفت دو ركعت ديگر را شروع ميكرد و در ركعت دوم قنوت ميخواند پس از تمام شدن شش ركعت نماز عصر را ميخواند بعد از تمام شدن نماز عصر در محراب مىنشست بذكر خدا از حمد و سپاس و تكبير مشغول بود تا وقتى بخواهد پس از آن بسجده ميرفت و در سجده صد مرتبه ميگفت:«حمدا للّه»پس از اينكه خورشيد غروب كرد وضو ميگرفت و نماز مغرب را سه ركعت ميخواند با اذان و اقامه و قنوت در ركعت دوم قبل از ركوع و پس از قرائت ميخواند،پس از سلام در محل نماز مىنشست تسبيح و حمد و تكبير ميگفت و تهليل مينمود هر چه مايل بود بعد بسجده شكر ميرفت سپس سر بر ميداشت حرفى نميزد و براى چهار ركعت دوم قبل از ركوع قنوت ميخواند در ركعت اول از اين چهار ركعت سوره حمد و« قُلْ يا أَيُّهَا اَلْكِافرُونَ » و در دومى حمد و« قُلْ هُوَ اَللّه أَحَدٌ » پس از سلام دادن مشغول تعقيب ميشد تا وقتى كه ميخواست آنگاه افطار ميكرد بعد صبر ميكرد تا نزديك يك ثلث از شب بگذرد آنگاه نماز عشاء را ميخواند چهار ركعت.در ركعت دوم قبل از ركوع و پس از قرائت قنوت ميخواند پس از سلام در مصلاى خود مىنشست و بذكر و تسبيح و حمد و تكبير و تهليل مشغول ميشد تا وقتى كه ميخواست آنگاه پس از تعقيب سجده شكر ميكرد بعد براى استراحت برختخواب خويش ميرفت. در ثلث آخر شب از رختخواب خارج ميشد با تسبيح و حمد و تكبير و تهليل و استغفار اول مسواك ميكرد بعد وضو ميگرفت بعد مشغول نماز شب ميشد هشت ركعت نماز ميخواند و در هر دو ركعت سلام ميداد در ركعتهاى اول در همه اين نماز حمد را يك مرتبه و« قُلْ هُوَ اَللّهُ أَحَدٌ » را سى مرتبه ميخواند و نماز جعفر طيار را چهار ركعت ميخواند در ركعت دوم از آنها سلام ميداد و در هر ركعت دومى پس از قرائت و قبل از ركوع قنوت ميخواند اين چهار ركعت نماز جعفر بن ابى طالب را جزء نماز شب محسوب ميكرد و بعد دو ركعت باقيمانده را ميخواند در اولى حمد و سورۀ الملك و در دومى حمد و سوره هل أتى را. سپس از جاى حركت ميكرد و دو ركعت نماز شفع را ميخواند در هر ركعت از آن دو حمد را يك مرتبه و« قُلْ هُوَ اَللّه أَحَدٌ » را سه مرتبه و در ركعت دوم قنوت ميخواند بعد حركت ميكرد و نماز وتر را يك ركعت ميخواند حمد را يك بار و قل هو الله را سه بار قرائت ميكرد و« قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ اَلْفَلَقِ » را يك مرتبه و« قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ اَلنّاسِ » را يك مرتبه در اين يك ركعت نيز قبل از ركوع و پس از قرائت قنوت ميخواند و در قنوت خود ميگفت: «اللهم صل على محمّد و آل محمّد اللهم اهدنا فيمن هديت و عافنا فيمن عافيت و تولنا فيمن توليت و بارك لنا فيما اعطيت و قنا شر ما قضيت فانك تقضى و لا يقضى عليك انه لا يذل من واليت و لا يعز من عاديت تباركت ربنا و تعاليت». بعد هفتاد مرتبه ميگفت: استغفر اللّه و اسأله التوبة. .پس از سلام مشغول تعقيب مىشد. نزديك طلوع فجر كه ميشد از جاى حركت مىنمود و دو ركعت نماز فجر را ميخواند در ركعت اول حمد و« قُلْ يا أَيُّهَا اَلْكِافرُونَ » و در دومى حمد و« قُلْ هُوَ اَللّه أَحَدٌ » پس از طلوع فجر اذان و اقامه ميگفت و نماز صبح را دو ركعت ميخواند بعد از سلام مشغول تعقيب ميشد تا خورشيد طلوع ميكرد بعد بسجده شكر ميرفت تا خورشيد برآيد.در تمام نمازهاى واجب در ركعت اول حمد و انا انزلناه ميخواند و در ركعت دوم حمد و« قُلْ هُوَ اَللّهُ أَحَدٌ » جز در نماز صبح و ظهر و عصر روز جمعه كه در آن روز حمد و سوره جمعه و سوره منافقين را ميخواند در نماز عشاى شب جمعه در ركعت اول حمد و سوره جمعه را ميخواند و در ركعت دوم حمد و سوره سبح.در نماز صبح روز دوشنبه و پنجشنبه ركعت اول حمد و« هَلْ أَتى عَلَى اَلْإِنْسانِ » را ميخواند و در ركعت دوم حمد و« هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ اَلْغاشِيَةِ »را قرائت ميكرد. در نماز مغرب و عشاء و نماز شب و شفع و وتر و نماز صبح قرائت را بلند ميخواند و در نماز ظهر و عصر كوتاه در دو ركعت آخر تسبيح ميخواند و ميگفت: «سبحان اللّه و الحمد للّه و لا اله الا اللّه و اللّه اكبر». سه مرتبه و قنوت آن جناب در تمام نمازهايش چنين بود:« رب اغفر و ارحم و تجاوز عما تعلم انك انت الاعز الاجل الاكرم». هر وقت ده روز در شهرى ميماند روزه ميگرفت همين كه شب ميشد اول نماز ميخواند سپس افطار ميكرد و در سفر نمازهاى واجب خود را دو ركعتى ميخواند بجز نماز مغرب كه آن را سه ركعت ميخواند و نماز نافله و نماز شب،شفع و وتر و دو ركعت فجر را در سفر و غير سفر ترك نميكرد.ولى نوافل نمازهاى روزانه را در سفر نميخواند پس از هر نمازى كه قصر ميخواند سى مرتبه ميگفت: سبحان اللّه و الحمد للّه و لا اله الا اللّه و اللّه اكبر. و ميفرمود:اين بجاى بقيه نماز است نديدم نماز ضحى را در سفر و غير سفر بخواند و در سفر روزه نميگرفت در دعا ابتدا صلوات بر محمّد و آلش ميفرستاد و پيوسته اين صلوات را در نماز و غير نماز ميفرستاد. شب در رختخواب قرآن زياد ميخواند وقتى بآيهاى ميگذشت كه اسم بهشت يا جهنم بود گريه ميكرد از خدا بهشت را درخواست مىنمود و از جهنم باو پناه ميبرد،« بِسْمِ اَللّهِ اَلرَّحْمنِ اَلرَّحِيمِ * » را در تمام نمازهايش بلند ميخواند در شب و روز وقتى« قُلْ هُوَ اَللّهُ أَحَدٌ » را ميخواند با صداى آهستهاى ميگفت: اللّه احد. وقتى سوره تمام مىشد ميگفت: كذلك اللّه ربنا. سه مرتبه وقتى سوره جحد را ميخواند در دل ميگفت:« يا أَيُّهَا اَلْكافِرُونَ »وقتى نماز ميكرد ميگفت: «ربى اللّه و دينى الاسلام». پس از خواندن سوره تين و زيتون ميگفت: «بلى و انا على ذلك من الشاهدين». وقتى« لا أُقْسِمُ بِيَوْمِ اَلْقِيامَةِ » را ميخواند پس از تمام شدن ميگفت: «سبحانك اللهم بلى». در سوره جمعه ميگفت:« قُلْ ما عِنْدَ اَللّهِ خَيْرٌ مِنَ اَللَّهْوِ وَ مِنَ اَلتِّجارَةِ » للذين اتقوا« وَ اَللّهُ خَيْرُ اَلرّازِقِينَ ». وقتى سوره فاتحه را تمام ميكرد ميگفت:« اَلْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ اَلْعالَمِينَ * »بعد از خواندن سوره« سَبِّحِ اِسْمَ رَبِّكَ اَلْأَعْلَى » يواشك ميگفت «سبحان ربي الاعلى». وقتى بآيه« يا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا * » ميرسيد آهسته ميگفت: «لبيك اللهم». لبيك.در هر شهرى كه وارد ميشد مردم اجتماع ميكردند و مطالب دينى و سؤالات مذهبى خود را از ايشان ميكردند بآنها جواب ميداد بيشتر اوقات از پدرش و از آباء گرام خود علي بن ابي طالب و پيامبر اكرم براى آنها حديث نقل مينمود وقتى آن جناب را پيش مأمون آوردم از حالش پرسيد در سفر هر چه در شب و روز و هنگام كوچ يا اقامت ديده بودم برايش نقل كردم. گفت صحيح است پسر ابي ضحاك اين شخص بهترين فرد روى زمين است و از همه داناتر و عابدتر است مبادا آنچه ديدهاى بكسى اظهار كنى تا فضل و مقام او فقط از زبان من منتشر شود از خداوند كمك ميخواهم در مورد تصميمى كه دارم راجع بمقامى كه باو ميخواهم بدهم و او را بلند كنم.
1) فی نسخة- ثم سجد سجدة الشکر، هامش المخطوط.
4497- 25- (1)وَ فِی الْخِصَالِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ع فِی حَدِیثِ شَرَائِعِ الدِّینِ قَالَ: وَ صَلَاةُ الْفَرِیضَةِ الظُّهْرُ أَرْبَعُ رَکَعَاتٍ وَ الْعَصْرُ أَرْبَعُ رَکَعَاتٍ وَ الْمَغْرِبُ ثَلَاثُ رَکَعَاتٍ وَ الْعِشَاءُ الْآخِرَةُ أَرْبَعُ رَکَعَاتٍ وَ الْفَجْرُ رَکْعَتَانِ فَجُمْلَةُ الصَّلَاةِ الْمَفْرُوضَةِ سَبْعَ عَشْرَةَ رَکْعَةً وَ السُّنَّةُ أَرْبَعٌ وَ ثَلَاثُونَ رَکْعَةً مِنْهَا أَرْبَعُ رَکَعَاتٍ بَعْدَ الْمَغْرِبِ لَا تَقْصِیرَ فِیهَا فِی السَّفَرِ وَ الْحَضَرِ وَ رَکْعَتَانِ مِنْ جُلُوسٍ بَعْدَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ تُعَدَّانِ بِرَکْعَةٍ وَ ثَمَانُ رَکَعَاتٍ فِی السَّحَرِ وَ هِیَ صَلَاةُ اللَّیْلِ وَ الشَّفْعُ رَکْعَتَانِ وَ الْوَتْرُ رَکْعَةٌ وَ رَکْعَتَا الْفَجْرِ بَعْدَ الْوَتْرِ وَ ثَمَانُ رَکَعَاتٍ قَبْلَ الظُّهْرِ وَ ثَمَانُ رَکَعَاتٍ (بَعْدَ الظُّهْرِ) (2)قَبْلَ الْعَصْرِ وَ الصَّلَاةُ تُسْتَحَبُّ فِی أَوَّلِ الْأَوْقَاتِ.
ترجمه:
مام ششم(عليه السّلام)فرمود:
نمازهاى واجب:ظهر چهار ركعت،عصر چهار ركعت،مغرب سه ركعت،عشاء چهار ركعت صبح دو ركعت كه روى هم مىشود هفده ركعت،و نماز نافله سى و چهار ركعت است:چهار ركعت پس از مغرب كه در سفر ساقط شوند دو ركعت نشسته بعد از عشاء كه يك ركعت محسوبند،هشت ركعت نماز شب در موقع سحر،و نماز شفع دو ركعت و نماز وتر يك ركعت،نافله صبح دو ركعت پس از وتر و هشت ركعت پيش از ظهر و هشت ركعت پيش از عصر،مستحب است نماز را در اول وقت خواند
4498- 26- (3)وَ فِی کِتَابِ صِفَاتِ الشِّیعَةِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی (4)عَنْ مُوسَی بْنِ عِمْرَانَ عَنْ عَمِّهِ الْحُسَیْنِ بْنِ یَزِیدَ (5)النَّوْفَلِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ ع شِیعَتُنَا أَهْلُ الْوَرَعِ وَ الِاجْتِهَادِ وَ أَهْلُ الْوَفَاءِ وَ الْأَمَانَةِ وَ أَهْلُ الزُّهْدِ وَ الْعِبَادَةِ أَصْحَابُ الْإِحْدَی وَ خَمْسِینَ رَکْعَةً فِی الْیَوْمِ وَ اللَّیْلَةِ الْقَائِمُونَ بِاللَّیْلِ الصَّائِمُونَ بِالنَّهَارِ یُزَکُّونَ أَمْوَالَهُمْ وَ یَحُجُّونَ الْبَیْتَ وَ یَجْتَنِبُونَ کُلَّ مُحَرَّمٍ.
ترجمه:
امام صادق(ع) فرمود:
شیعیان ما، اهل ورع و تلاش و کوشش اند، اهل وفاداری و امانتداری اند، اهل زهد و عبادت هستند، شبانه روز، پنجاه و یک رکعت نماز می گزارند، بیداران در شب اند، روزها روزه دارند، زکات اموال خود را می دهند و حج خانه خدا را بجا می آورند و از هر حرامی، دوری می کنند.
4499- 27- (6)الْفَضْلُ بْنُ الْحَسَنِ الطَّبْرِسِیُّ فِی مَجْمَعِ الْبَیَانِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی قَوْلِهِ تَعَالَی الَّذِینَ هُمْ عَلی صَلاتِهِمْ دائِمُونَ (7)قَالَ
هَذَا فِی النَّوَافِلِ وَ قَوْلِهِ وَ الَّذِینَ هُمْ عَلی صَلاتِهِمْ یُحافِظُونَ (1)- فِی الْفَرَائِضِ وَ الْوَاجِبَاتِ.
ترجمه:
امام باقر علیه السلام درمورد این آیه
کسانی که نمازهایشان را دائماً به جا می آورند،
فرمود :این در مورد نوافل است
ودر مورد آیه
و آنها که بر نمازهایشان مواظبت می نمایند.
در مورد واجبات است
4500- 28- (2)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع فِی قَوْلِهِ تَعَالَی وَ الَّذِینَ هُمْ عَلی صَلاتِهِمْ یُحافِظُونَ (3)- قَالَ أُولَئِکَ أَصْحَابُ الْخَمْسِینَ صَلَاةً مِنْ شِیعَتِنَا.
ترجمه:
امام کاظم : منظور از دائمون در نماز در قرآن شیعیانی هستند که روزانه پنجاه رکعت نماز می گزارند ومنظور از محافظون کسانی هستند که روزانه پنج نماز واجب می گزارند ومنظور از اصحاب یمین به خدا قسم شیعیان هستند
4501- 29- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ فِی الْمِصْبَاحِ عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْعَسْکَرِیِّ ع قَالَ: عَلَامَاتُ الْمُؤْمِنِ (5)خَمْسٌ وَ عَدَّ مِنْهَا صَلَاةَ الْإِحْدَی وَ خَمْسِینَ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (6)
و فی الباب 11 و 26 و 29 من أبواب صلاة الجمعة، و فی الحدیث 25 من الباب 7 من أبواب الصوم المندوب.
وَ یَأْتِی مَا ظَاهِرُهُ الْمُنَافَاةُ وَ نُبَیِّنُ وَجْهَهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ (7)و تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 7 من الباب 17 من أبواب مقدّمة العبادات، و فی الأحادیث 10 و 11 و 12 من الباب 2 من هذه الأبواب.
.1) المعارج 70- 34.
2) مجمع البیان 5- 356.
3) المعارج 70- 34.
4) مصباح المتهجد- 730، أخرجه بتمامه فی الحدیث 1 من الباب 56 من أبواب المزار.
5) فی المصدر- علامات المؤمنین المؤمن خ ل.
6) یأتی ما یدلّ علیه فی الحدیث 7 من الباب 17، و فی الأحادیث 5 و 6 و 7 و 10 من الباب 24، و فی الحدیث 3 و 6 من الباب 29 من هذه الأبواب، و فی الحدیث 2 و 10 و 12 من الباب 5، و فی الحدیث 23 من الباب 8، و فی الباب 53 من أبواب المواقیت، و فی الحدیث 11 من الباب 15 من أبواب القبلة، و فی الباب 30 و 31 و 32 و 33 من أبواب التعقیب.
7) یأتی ما ظاهره المنافاة فی الباب القادم.
ترجمه:
امام حسن عسکری علیه السلام فرمودند:
مؤمن پنج نشانه دارد: اقامه ۵1 رکعت نماز (مجموع واجبات و مستحبات)،.......
(1)14 بَابُ جَوَازِ الِاقْتِصَارِ فِی نَافِلَةِ الْعَصْرِ عَلَی سِتِّ رَکَعَاتٍ أَوْ أَرْبَعٍ وَ فِی نَافِلَةِ الْمَغْرِبِ عَلَی رَکْعَتَیْنِ وَ تَرْکِ نَافِلَةِ الْعِشَاءِ
ترجمه :
باب جایز بودن کوتاه کردن نافله عصر به شش رکعت یا چهار رکعت و نافله مغرب به دو رکعت و ترک نافله عشا
4502- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع إِنِّی رَجُلٌ تَاجِرٌ أَخْتَلِفُ وَ أَتَّجِرُ فَکَیْفَ لِی بِالزَّوَالِ وَ الْمُحَافَظَةِ عَلَی صَلَاةِ الزَّوَالِ وَ کَمْ تُصَلَّی قَالَ تُصَلِّی ثَمَانِیَ رَکَعَاتٍ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ وَ رَکْعَتَیْنِ بَعْدَ الظُّهْرِ وَ رَکْعَتَیْنِ قَبْلَ الْعَصْرِ فَهَذِهِ اثْنَتَا عَشْرَةَ رَکْعَةً وَ تُصَلِّی بَعْدَ الْمَغْرِبِ رَکْعَتَیْنِ وَ بَعْدَ مَا یَنْتَصِفُ اللَّیْلُ ثَلَاثَ عَشْرَةَ رَکْعَةً مِنْهَا الْوَتْرُ وَ مِنْهَا رَکْعَتَا الْفَجْرِ فَتِلْکَ سَبْعٌ وَ عِشْرُونَ رَکْعَةً سِوَی الْفَرِیضَةِ وَ إِنَّمَا هَذَا کُلُّهُ تَطَوُّعٌ وَ لَیْسَ بِمَفْرُوضٍ إِنَّ تَارِکَ الْفَرِیضَةِ کَافِرٌ وَ إِنَّ تَارِکَ هَذَا لَیْسَ بِکَافِرٍ وَ لَکِنَّهَا مَعْصِیَةٌ لِأَنَّهُ یُسْتَحَبُّ إِذَا عَمِلَ الرَّجُلُ عَمَلًا مِنَ الْخَیْرِ أَنْ یَدُومَ عَلَیْهِ.
ترجمه :
به ابو جعفر باقر (ع) گفتم: پيشۀ من تجارت است. به اين بازار و آن بازار مىروم و به خريد و فروش مىپردازم. چگونه مىتوانم از نافلۀ ظهر، مراقبت نمايم و چند ركعت بايد نافله بخوانم؟ ابو جعفر گفت: به هنگام زوال خورشيد، هشت ركعت نافله بخوان و بعد از نماز ظهر دو ركعت و قبل از نماز عصر دو ركعت. اين دوازده ركعت بعد از نيمۀ روز خوانده مىشود. بعد از نماز مغرب نيز دو ركعت نافله بخوان و بعد از نيمۀ شب سيزده ركعت كه سه ركعت نماز وتر و دو ركعت نافلۀ صبحدم جزء آن است. تمام اين نافلهها بيست و هفت ركعت مىشود و از هفده ركعت فريضه جدا خواهد بود. نافلهها به عنوان طاعت افتخارى تعهد مىشوند نه واجب قطعى. هركس نماز فريضه را ترك كند، در رديف كافران است ولى هركس نماز نافله را ترك كند كافر نيست. ترك نافلهها تخلف از سنت و نافرمانى رسول است، ازآنرو كه مؤمنان بايد در اداى مستحبات بر دوام باشند.
4503- 2- (3)وَ عَنْهُ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ شُعَیْبٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ التَّطَوُّعِ بِاللَّیْلِ وَ النَّهَارِ فَقَالَ الَّذِی یُسْتَحَبُّ أَنْ لَایقصر عنه ثَمَانُ رَکَعَاتٍ عِنْدَ زَوَالِ الشَّمْسِ وَ بَعْدَ الظُّهْرِ رَکْعَتَانِ وَ قَبْلَ الْعَصْرِ رَکْعَتَانِ وَ بَعْدَ الْمَغْرِبِ رَکْعَتَانِ وَ قَبْلَ الْعَتَمَةِ رَکْعَتَانِ وَ مِنَ (4)السَّحَرِ ثَمَانُ رَکَعَاتٍ ثُمَّ یُوتَرُ وَ الْوَتْرُ ثَلَاثُ رَکَعَاتٍ مَفْصُولَةٍ ثُمَّ رَکْعَتَانِ قَبْلَ صَلَاةِ الْفَجْرِ وَ أَحَبُّ صَلَاةِ اللَّیْلِ إِلَیْهِمْ آخِرُ اللَّیْلِ.
ترجمه :
ابا بصیر میگوید از امام صادق علیه السلام پرسیدم از مستحبات در شب و روز
فرمود:آن کسیکه مستحب میداند کم نکند از هشت رکعت وقت زوال و بعد از نماز ظهر دورکعت قبل از نماز عصر دو رکعت بعد از نماز مغرب دو رکعت قباز عشا دو رکعت ود سپس هشت رکعت در سحر گاه سه رکعت نماز وتر دو و یک رکعت سپس دو رکعت قبل از نماز صبح دوست داشتنی تر از همه آنها آخر شب است
4504- 3- (5)وَ عَنْهُ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مَا جَرَتْ بِهِ السُّنَّةُ فِی الصَّلَاةِ فَقَالَ ثَمَانُ
رَکَعَاتِ الزَّوَالِ وَ رَکْعَتَانِ بَعْدَ الظُّهْرِ وَ رَکْعَتَانِ قَبْلَ الْعَصْرِ وَ رَکْعَتَانِ بَعْدَ الْمَغْرِبِ وَ ثَلَاثَ عَشْرَةَ رَکْعَةً مِنْ آخِرِ اللَّیْلِ مِنْهَا الْوَتْرُ وَ رَکْعَتَا الْفَجْرِ قُلْتُ فَهَذَا جَمِیعُ مَا جَرَتْ بِهِ السُّنَّةُ قَالَ نَعَمْ فَقَالَ أَبُو الْخَطَّابِ أَ فَرَأَیْتَ إِنْ قَوِیَ فَزَادَ قَالَ فَجَلَسَ وَ کَانَ مُتَّکِئاً فَقَالَ إِنْ قَوِیتَ فَصَلِّهَا کَمَا کَانَتْ تُصَلَّیوَ کَمَا لَیْسَتْ فِی سَاعَةٍ مِنَ النَّهَارِ فَلَیْسَتْ فِی سَاعَةٍ مِنَ اللَّیْلِ إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ وَ مِنْ آناءِ اللَّیْلِ فَسَبِّحْ (1).
أَقُولُ: الْمُرَادُ بِالسُّنَّةِ هُنَا الِاسْتِحْبَابُ الْمُؤَکَّدُ لِمَا تَقَدَّمَ (2)وَ تَکُونُ الزِّیَادَةُ السَّابِقَةُ مُسْتَحَبَّةً غَیْرَ مُؤَکَّدَةٍ کَتَأْکِیدِ هَذَا الْعَدَدِ.
ترجمه :
امام صادق ( زراره گوید: به امام صادق (عرض کردم: «سنّتی که نماز بر آن استوار شده چیست»؟ امام (فرمود: «هشت رکعت هنگام زوال و دو رکعت بعد از ظهر و دو رکعت قبل از عصر و دو رکعت بعد از مغرب و سیزده رکعت از قسمت آخر شب که شامل نماز «وتر» و دو رکعت نماز «فجر» [نافله صبح] میشود». عرض کردم: «تمام سنّت نماز بر همین جاری شده است»؟ امام (فرمود: «بله». ابوالخطّاب گفت: «نظرتان چیست، اگر کسی توانایی داشت و اضافه کرد»؟ امام (که تکیه داده بود در این هنگام نشست و فرمود: «اگر توانایی داشتی نماز را همانطور که انجام داده میشد، انجام بده. همانطور که نماز در ساعتی از روز نیست در ساعتی از شب هم نیست. خدای متعال میفرماید: وَ مِنْ آناءِ اللَّیْلِ فَسَبِّحْ».
4505- 4- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ بِنْتِ إِلْیَاسَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ لَا تُصَلِّ أَقَلَّ مِنْ أَرْبَعٍ وَ أَرْبَعِینَ رَکْعَةً قَالَ وَ رَأَیْتُهُ یُصَلِّی بَعْدَ الْعَتَمَةِ أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ.
ترجمه :
عبد الله بن سنان گوید.شنیدم
ابو عبد اللّه صادق (ع) مىگفت: در شبانهروز، كمتر از چهل و چهار ركعت نماز مخوان.
وایشان بعد از نماز عشا چهار رکعت میخواند
4506- 5- (4)وَ عَنْهُ عَنْ یَحْیَی بْنِ حَبِیبٍ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا ع عَنْ أَفْضَلِ مَا یَتَقَرَّبُ بِهِ الْعِبَادُ إِلَی اللَّهِ مِنَ الصَّلَاةِ قَالَ سِتٌّ وَ أَرْبَعُونَ رَکْعَةً فَرَائِضُهُ وَ نَوَافِلُهُ قُلْتُ هَذِهِ رِوَایَةُ زُرَارَةَ- قَالَ أَ وَ تَرَی أَحَداً کَانَ أَصْدَعَ بِالْحَقِّ مِنْهُ.
وَ رَوَاهُ الْکَشِّیُّ فِی کِتَابِ الرِّجَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قُولَوَیْهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ (5)بْنِ سَعِیدٍ جَمِیعاً عَنْ یَحْیَی بْنِ أَبِی حَبِیبٍ نَحْوَهُ (6).
ترجمه :
یحی بن حبیب گوید :
از ابو الحسن الرضا (ع) پرسيدم: با اداى چند ركعت نماز به بالاترين مقام قرب الهى واصل مىشوند؟ ابو الحسن گفت: با اداى چهل و شش ركعت كه مجموعۀ فريضهها و نافلهها را تشكيل مىدهند. من گفتم: چهل و شش ركعت كه همان روايت زراره است. ابو الحسن گفت: تو كسى را سراغ دارى كه
بهتر از زراره حقايق را گفته باشد؟
4507- 6- (1)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَا یُصَلِّی بِالنَّهَارِ شَیْئاً حَتَّی تَزُولَ الشَّمْسُ وَ إِذَا زَالَتْ صَلَّی ثَمَانِیَ رَکَعَاتٍ وَ هِیَ صَلَاةُ الْأَوَّابِینَ (2)- تُفَتَّحُ فِی تِلْکَ السَّاعَةِ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَ یُسْتَجَابُ الدُّعَاءُ وَ تَهُبُّ الرِّیَاحُ وَ یَنْظُرُ اللَّهُ إِلَی خَلْقِهِ فَإِذَا فَاءَ الْفَیْءُ ذِرَاعاً صَلَّی الظُّهْرَ أَرْبَعاً وَ صَلَّی بَعْدَ الظُّهْرِ رَکْعَتَیْنِ ثُمَّ صَلَّی رَکْعَتَیْنِ أُخْرَاوَیْنِ ثُمَّ صَلَّی الْعَصْرَ أَرْبَعاً إِذَا فَاءَ الْفَیْءُ ذِرَاعاً ثُمَّ لَا یُصَلِّی بَعْدَ الْعَصْرِ شَیْئاً حَتَّی تَئُوبَ الشَّمْسُ فَإِذَا آبَتْ وَ هُوَ أَنْ تَغِیبَ صَلَّی الْمَغْرِبَ ثَلَاثاً وَ بَعْدَ الْمَغْرِبِ أَرْبَعاً ثُمَّ لَا یُصَلِّی شَیْئاً حَتَّی یَسْقُطَ الشَّفَقُ فَإِذَا سَقَطَ الشَّفَقُ صَلَّی الْعِشَاءَ ثُمَّ أَوَی رَسُولُ اللَّهِ ص إِلَی فِرَاشِهِ وَ لَمْ یُصَلِّ شَیْئاً حَتَّی یَزُولَ نِصْفُ اللَّیْلِ فَإِذَا زَالَ نِصْفُ اللَّیْلِ صَلَّی ثَمَانِیَ رَکَعَاتٍ وَ أَوْتَرَ فِی الرُّبُعِ الْأَخِیرِ مِنَ اللَّیْلِ بِثَلَاثِ رَکَعَاتٍ فَقَرَأَ فِیهِنَّ فَاتِحَةَ الْکِتَابِ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ- وَ یَفْصِلُ بَیْنَ الثَّلَاثِ بِتَسْلِیمَةٍ وَ یَتَکَلَّمُ وَ یَأْمُرُ بِالْحَاجَةِ وَ لَا یَخْرُجُ مِنْ مُصَلَّاهُ حَتَّی یُصَلِّیَ الثَّالِثَةَ الَّتِی یُوتِرُ فِیهَا وَ یَقْنُتُ فِیهَا قَبْلَ الرُّکُوعِ ثُمَّ یُسَلِّمُ وَ یُصَلِّی رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ قَبْلَ الْفَجْرِ وَ عِنْدَهُ وَ بُعَیْدَهُ ثُمَّ یُصَلِّی رَکْعَتَیِ الصُّبْحِ وَ هِیَ الْفَجْرُ إِذَا اعْتَرَضَ الْفَجْرُ وَ أَضَاءَ حُسْناً فَهَذِهِ صَلَاةُ رَسُولِ اللَّهِ ص الَّتِی قَبَضَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَیْهَا.
ترجمه :
امام باقر عليه السّلام فرمود: رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله در روز هيچ نمازى بجا نمىآورد تا هنگام زوال آفتاب، و چون آفتاب از خط نصف النهار ميگذشت هشت ركعت نماز (نافله ظهر) كه آن را نماز اوّابين ميناميد بجا مىآورد، در اين ساعت است كه درهاى آسمان گشوده مىشود و دعاها مستجاب ميگردد، و بادهاى رحمت الهى (يا بادهاى مفيد براى خلائق مثل باد شرطه و غيره) وزيدن آغاز ميكند، و خداوند سبحان نظر شفقت و مرحمت به آفريدگان ميافكند، و چون سايه يك ذراع (يا دو قدم) ميگذشت چهار ركعت نماز ظهر را ميخواند و بعد از ظهر نيز دو ركعت نماز ميگزارد، و بعد از آن (با فاصله) دو ركعت نماز ديگر بجا مىآورد، سپس هنگامى كه سايه يكذراع ديگر ميگذشت چهار ركعت نماز عصر را ميخواند. پس از آن ديگر نمازى نميخواند تا غروب آفتاب، و چون آفتاب غروب ميكرد يعنى آفتاب از نظرها پنهان ميشد (مقارن پديد آمدن حمرۀ مشرقيّه) ابتدا سه ركعت نماز شام يا مغرب را بجا مىآورد و پس از آن چهار ركعت ديگر (نافلۀ مغرب) بجا مىآورد، و بعد تا موقعى كه شفق (يا سرخى پديد آمده در آسمان در جانب مغرب) بر طرف شده ديگر نمازى نميخواند، و وقتى شفق از بين ميرفت نماز عشاء (يا نماز خفتن) را بجا مىآورد، سپس رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله ببستر يا خوابگاه خود رفته و تا نيمه شب ديگر هيچ نمازى نميخواند، و وقتى نيمه شب ميگذشت هشت ركعت (نماز شب) ميگذارد و در ربع آخر شب سه ركعت نماز وتر (دو ركعت بنام شفع و يك ركعت بنام وتر) بجا مىآورد و در آن سه ركعت سورۀ حمد و قل هو اللّه أحد را ميخواند و ميان سه ركعت را با سلام فاصله ميفرمود، و سخن ميگفت و اگر كارى داشت بدان امر ميفرمود، و از مصلاّى خود بيرون نميرفت تا ركعت سوّم وتر را بجا مىآورد، و در آن ركعت پيش از ركوع قنوت ميخواند، پس سلام ميداد و دو ركعت نافله صبح را اندكى پيش از فجر و گاه همزمان با آن و گاه اندكى پس از آن بجا مىآورد، بعد دو ركعت نماز صبح را در صبح صادق كه سفيدى در عرض افق پديدار گشته و خوب روشن ميگشت ميخواند، اين نمازى بود كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله هنگامى كه خداوند عزّ و جلّ از آن حضرت قبض روح فرمود بر آن مداومت داشت.
4508- 7- (3)مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ الْکَشِّیُّ فِی کِتَابِ الرِّجَالِ عَنْ حَمْدَوَیْهِ بْنِ نُصَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی بْنِ عُبَیْدٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زُرَارَةَ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قُولَوَیْهِ وَ الْحُسَیْنِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ بُنْدَارَ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ هَارُونَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زُرَارَةَ وَ ابْنَیْهِ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ فِی حَدِیثٍ طَوِیلٍ وَ عَلَیْکَ بِالصَّلَاةِ السِّتَّةِ وَ الْأَرْبَعِینَ وَ عَلَیْکَ
بِالْحَجِّ أَنْ تُهِلَّ بِالْإِفْرَادِ وَ تَنْوِیَ الْفَسْخَ إِذَا قَدِمْتَ مَکَّةَ- ثُمَّ قَالَ وَ الَّذِی أَتَاکَ بِهِ أَبُو بَصِیرٍ مِنْ صَلَاةِ إِحْدَی وَ خَمْسِینَ وَ الْإِهْلَالِ بِالتَّمَتُّعِ إِلَی الْحَجِّ وَ مَا أَمَرْنَاهُ بِهِ مِنْ أَنْ یُهِلَّ بِالتَّمَتُّعِ فَلِذَلِکَ عِنْدَنَا مَعَانٍ وَ تَصَارِیفُ لِذَلِکَ مَا یَسَعُنَا وَ یَسَعُکُمْ وَ لَا یُخَالِفُ شَیْءٌ مِنْهُ الْحَقَّ وَ لَا یُضَادُّهُ.
ترجمه :
بر توباد به چهل و شش رکعت نماز. بر تو باد گزاردن حج و این که برای حج افراد محرم شوی و نیت به هم زدن آن را داشته باشی و وقتی به مکه آمدی
و آنچه ابو بصیر برای تو آورده است، یعنی اقامه پنجاه و یک رکعت نماز و احرام جهت انجام حج تمتع و آنچه که ما بدان امر کردیم، این است که جهت انجام تمتع احرام بسته شود. برای اینها نزد ما تفاسیر و معانی بسیاری است که امکان بیانش برای ما و شما نیست و چیزی از آن با حق مخالفت و تضاد ندارد
4509- 8- (1)وَ عَنْ حَمْدَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ عِیسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْقُمِّیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّهُ دَخَلَ عَلَیْهِ فَأَوْصَاهُ بِأَشْیَاءَ ثُمَّ قَالَ إِذَا کَانَتِ الشَّمْسُ مِنْ هَاهُنَا مِنَ الْعَصْرِ فَصَلِّ سِتَّ رَکَعَاتٍ.
أَقُولُ: وَ یَدُلُّ عَلَی جَوَازِ النَّقْصِ مِنَ النَّوَافِلِ مَا یَأْتِی مِنْ جَوَازِ تَرْکِهَا (2)وَ قَدْ ثَبَتَ مَشْرُوعِیَّةُ الزِّیَادَةِ السَّابِقَةِ وَ اسْتِحْبَابُهَا بِمَا تَقَدَّمَ وَ غَیْرِهِ (3)عَلَی أَنَّ أَحَادِیثَ النَّقْصِ مُحْتَمِلَةٌ لِلتَّقِیَّةِ وَ یُمْکِنُ حَمْلُهَا عَلَیْهَا.
ترجمه :
عیسی بن عبد الله قمی گوید خدمت امام صادق علیه السلام رسیدم سفارشاتی فرمود سپس وقتی خورشید به این مکان رسید از عصر شش رکعت نماز بخوان
(4)15 بَابُ أَنَّ لِکُلِّ رَکْعَتَیْنِ مِنَ النَّوَافِلِ تَشَهُّداً وَ تَسْلِیماً وَ لِلْوَتْرِ بِانْفِرَادِهِ وَ یُسْتَثْنَی صَلَاةُ الْأَعْرَابِیِّ وَ نَحْوُهَا وَ جَوَازِ الْکَلَامِ بَیْنَ الشَّفْعِ وَ الْوَتْرِ وَ إِیقَاظِ النَّائِمِ وَ الْأَکْلِ وَ الشُّرْبِ وَ الْجِمَاعِ وَ قَضَاءِ الْحَاجَةِ
ترجمه :
باب اینکه برای هر دو رکعت یک تشهد و سلام است و برای وتر یک رکعت و استثنا است نماز اعرابی و مثل آن و جایز بودن سخن گفتن بین شفع و وتر وبیدار نمودن خواب و خوردن و آشامیدن و جماع و دستشوئ رفتن
4510- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی وَلَّادٍ حَفْصِ بْنِ سَالِمٍ الْحَنَّاطِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ
ع عَنِ التَّسْلِیمِ فِی رَکْعَتَیِ الْوَتْرِ فَقَالَ نَعَمْ وَ إِنْ کَانَتْ لَکَ حَاجَةٌ فَاخْرُجْ وَ اقْضِهَا ثُمَّ عُدْ وَ ارْکَعْ رَکْعَةً.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی وَلَّادٍ حَفْصِ بْنِ سَالِمٍ (1)
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ وَ فَضَالَةَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ جَمِیعاً عَنْ أَبِی وَلَّادٍ مِثْلَهُ (2).
ترجمه :
حفص بن سالم گويد: از امام صادق عليه السّلام در مورد سلام در دو ركعت نماز وتر پرسيدم (كه آيا خوب است يا نه؟)
فرمود: آرى، در صورتىكه كارى داشته باشى، بيرون رو و كار خود را انجام ده، سپس بازگرد و يك ركعت ديگر را به جا آور.
4511- 2- (3)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یُصَلِّی النَّافِلَةَ أَ یَصْلُحُ لَهُ أَنْ یُصَلِّیَ أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ لَا یُسَلِّمُ بَیْنَهُنَّ قَالَ لَا إِلَّا أَنْ یُسَلِّمَ بَیْنَ کُلِّ رَکْعَتَیْنِ.
ترجمه :
علی بن جعفر از برادرش موسیبن جعفر سوال کرد.مردی نافله را چهار رکعت میخواند آیا صحیح است بین آن سلام ندهد حضرت فرمود نه مگر آنکه بین دو رکعت سلام دهد
4512- 3- (4)مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ حَرِیزِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثٍ وَ افْصِلْ بَیْنَ کُلِّ رَکْعَتَیْنِ مِنْ نَوَافِلِکَ بِالتَّسْلِیمِ.
ترجمه :
امام باقر علیه السلام فرمود :بین هر دو رکعت از نماز نافله خود، با سلام دادن فاصله بده.
4513- 4- (5)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی وَلَّادٍ حَفْصِ بْنِ سَالِمٍ الْحَنَّاطِ أَنَّهُ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ لَا بَأْسَ بِأَنْ یُصَلِّیَ الرَّجُلُ رَکْعَتَیْنِ مِنَ الْوَتْرِ ثُمَّ یَنْصَرِفَ فَیَقْضِیَ حَاجَتَهُ ثُمَّ یَرْجِعَ فَیُصَلِّیَ رَکْعَةً وَ لَا بَأْسَ أَنْ یُصَلِّیَ الرَّجُلُ رَکْعَتَیْنِ مِنَ الْوَتْرِ ثُمَّ یَشْرَبَ الْمَاءَ وَ یَتَکَلَّمَ وَ یَنْکِحَ وَ یَقْضِیَ مَا شَاءَ مِنْ حَاجَتِهِ وَ یُحْدِثَ وُضُوءاً ثُمَّ یُصَلِّیَ الرَّکْعَةَ قَبْلَ أَنْ یُصَلِّیَ الْغَدَاةَ.
ترجمه :
4514- 5- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: الصَّلَاةُ رَکْعَتَانِ رَکْعَتَانِ فَلِذَلِکَ جُعِلَ الْأَذَانُ مَثْنَی مَثْنَی.
وَ رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ (2)وَ عُیُونِ الْأَخْبَارِ (3)
بِالْإِسْنَادِ الْآتِی (4).
ترجمه :
فضل بن شاذان - رحمه اللّه - از علل شرايع از امام رضا عليه السّلام نقل كرده اين حديث است كه آن حضرت فرمود:
....ونيز به اين جهت است كه نماز در اصل دو ركعت دو ركعت است بنا بر اين أذان هم دو بار دو بار مقرّر گشته،
4515- 6- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع التَّسْلِیمُ فِی رَکْعَتَیِ الْوَتْرِ فَقَالَ تُوقِظُ الرَّاقِدَ وَ تَکَلَّمُ بِالْحَاجَةِ.
ترجمه :
معاوية بن عمار گوید : به امام صادق علیه السلام گفتم : (حکم) سلام دادن بر سر دو رکعتی نماز وتر چیست؟ فرمود :(بله حتی) شخص خواب را بیدار می کند و در مورد نیاز خود سخن بگوید!.....
کلمه وتر از نظر برخی به سه رکعت نماز شفع و وتر گفته شده است.همدانی، مصباح الفقیه، موسسه جعفریه، ج۲، ص۸.
4516- 7- (6)وَ عَنْهُ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی وَ فَضَالَةَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قَالَ لِی اقْرَأْ فِی الْوَتْرِ فِی ثَلَاثَتِهِنَّ بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ- وَ سَلِّمْ فِی الرَّکْعَتَیْنِ تُوقِظُ الرَّاقِدَ وَ تَأْمُرُ بِالصَّلَاةِ.
ترجمه :
معاویه بن عمار گوید
:(امام صادق علیه السلام) به من فرمود : در نماز وتر، در هر سه رکعت سوره قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ بخوان و سر دو رکعت آن سلام بده (و در این بین) شخص خواب را بیدار می کنی و أمر به نماز می کنی!
4517- 8- (7)وَ عَنْهُ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ أَبِی وَلَّادٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا بَأْسَ أَنْ یُصَلِّیَ الرَّجُلُ الرَّکْعَتَیْنِ مِنَ الْوَتْرِ ثُمَّ یَنْصَرِفَ فَیَقْضِیَ حَاجَتَهُ.
ترجمه :
امام صادق علیه السلام :
اشکال ندارد که مرد که وتر را دو رکعت بخواند و منصرف شود به کارش برسد
4518- 9- (8)وَ عَنْهُ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْوَتْرُ ثَلَاثُ رَکَعَاتٍ تَفْصِلُ بَیْنَهُنَّ وَ تَقْرَأُ فِیهِنَّ جَمِیعاً بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ.
ترجمه :
امام صادق علیه السلام فرمود :وت سه رکعت است بین آن فاصله قرار بده ودر همه قل هو الله بخوان
4519- 10- (9)وَ عَنْهُ (عَنْ حَمَّادٍ عَنْ شُعَیْبٍ) (10)عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی
1) الفقیه 1- 299- 914.
2) علل الشرائع- 259- 9 الباب 182.
3) عیون أخبار الرضا علیه السلام 2- 105 الباب 34.
4) یأتی فی الفائدة الأولی من الخاتمة برمز ت.
5) التهذیب 2- 127- 486.
6) التهذیب 2- 128- 488.
7) التهذیب 2- 128- 489.
8) التهذیب 2- 127- 484.
9) التهذیب 2- 127- 485، و الاستبصار 1- 348- 1311.
10) فی هامش المخطوط عن نسخة و المصدر- حماد بن شعیب.
عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْوَتْرُ ثَلَاثُ رَکَعَاتٍ ثِنْتَیْنِ مَفْصُولَةً وَ وَاحِدَةٍ.
ترجمه :
امام صادق علیه السلام :
وتر سه رکعت است دو رکعت فاصله ویک رکعت جدا
4520- 11- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُذَافِرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِیمَنِ انْصَرَفَ فِی الرَّکْعَةِ الثَّانِیَةِ مِنَ الْوَتْرِ هَلْ یَجُوزُ لَهُ أَنْ یَتَکَلَّمَ أَوْ یَخْرُجَ مِنَ الْمَسْجِدِ ثُمَّ یَعُودَ فَیُوتِرَ قَالَ نَعَمْ تَصْنَعُ مَا تَشَاءُ وَ تَتَکَلَّمُ وَ تُحْدِثُ وُضُوءَکَ ثُمَّ تُتِمُّهَا قَبْلَ أَنْ تُصَلِّیَ الْغَدَاةَ.
ترجمه :
عمر بن یزید گوید از امام صادق علیه السلام در مورد کسیکه در رکعت دوم از وتر آیا جایز است سخن بگوید یا از محل نماز خارج شود سپس باز گردد و وتر بجا بیاورد
فرمود :بله هرکار می خواهد انجام دهد و سخن بگوید و تجدید وضو کند سپس قبل از نماز صبح تمامش کند
4521- 12- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعْدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع قَالَ:سَأَلْتُهُ عَنِ الْوَتْرِ أَ فَصْلٌ أَمْ وَصْلٌ قَالَ فَصْلٌ.
ترجمه :
سعد اشعری گوید :از امام رضا علیه السلام سوال کردم از وتر جدا بخوانم یا باهم فرمود جا
4522- 13- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ النَّوْفَلِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ وَ غَیْرِهِ عَنْ بَعْضِ مَشِیخَتِهِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَفْصِلُ فِی الْوَتْرِ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ فَإِنِّی رُبَّمَا عَطِشْتُ فَأَشْرَبُ الْمَاءَ قَالَ نَعَمْ وَ انْکِحْ.
ترجمه :
علی بن حمزه وغیر او از بعض اساتیدشان که گفتم به امام صادق علیه السلام بین وتر فاصله بیاندازم؟
فرمود :بله بین نماز شفع و نماز و ترجدایی بینداز و لو با آب خوردن و لو با نکاح کردن.
4523- 14- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ النَّوْفَلِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ أَوْ غَیْرِهِ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ وَ أَسْقَطَ قَوْلَهُ وَ انْکِحْ.
ترجمه :
مثل حدیث بالا ولی نکاح ندارد
4524- 15- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ مَوْلًی لِأَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قَالَ رَکْعَتَا الْوَتْرِ إِنْ شَاءَ تَکَلَّمَ
بَیْنَهُمَا وَ بَیْنَ الثَّالِثَةِ وَ إِنْ شَاءَ لَمْ یَفْعَلْ (1).
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (3).
ترجمه :
امام باقر علیه السلام فرمود
دو رکعت برای وتر است بع از آن سخن بگو
4525- 16- (4)وَ عَنْهُ عَنِ النَّضْرِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ شُعَیْبٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ التَّسْلِیمِ فِی رَکْعَتَیِ الْوَتْرِ فَقَالَ إِنْ شِئْتَ سَلَّمْتَ وَ إِنْ شِئْتَ لَمْ تُسَلِّمْ.
ترجمه :
یعقوب بن شعیب گوید از امام صادق علیه السلام سوال کردم ازسلام در رکعت دوم وتر
فرمود :اگر خواستی سلام بده اگر خواستی سلام نده
4526- 17- (5)وَ عَنْهُ عَنِ النَّضْرِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع [أُسَلِّمُ] (6)فِی رَکْعَتَیِ الْوَتْرِ فَقَالَ إِنْ شِئْتَ سَلَّمْتَ وَ إِنْ شِئْتَ لَمْ تُسَلِّمْ.
ترجمه :
معاویه بن عمارگویدبه امام صادق علیه السلام گفتم
سلام در رکعت دوم وتر بدهم س
فرمود :اگر خواستی سلام بده اگر خواستی سلام نده
4527- 18- (7)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ کُرْدَوَیْهِ الْهَمْدَانِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ الْعَبْدَ الصَّالِحَ ع عَنِ الْوَتْرِ فَقَالَ صِلْهُ.
أَقُولُ: حَمَلَ الشَّیْخُ هَذِهِ الْأَحَادِیثَ الثَّلَاثَةَ عَلَی التَّقِیَّةِ وَ جَوَّزَ فِیهَا أَنْ یُرَادَ بِالتَّسْلِیمِ الصِّیغَةُ الْمُسْتَحَبَّةُ وَ أَنْ یُرَادَ بِهِ مَا یُسْتَبَاحُ بِالتَّسْلِیمِ مِنَ الْکَلَامِ وَ غَیْرِهِ وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی اسْتِثْنَاءِ صَلَاةِ الْأَعْرَابِیِّ وَ صَلَوَاتٍ أُخَرَ فِی الْجُمُعَةِ یأتی فی الحدیث 4 من الباب 45 من أبواب صلاة الجمعة. (8)وَ فِی الصَّلَوَاتِ الْمَنْدُوبَةِ (9)
و یأتی فی الحدیث 11 من الباب 46 من أبواب المواقیت.
.1) فی المصدر- یفصل.
2) تقدم فی الحدیث 1 من هذا الباب، و فی الحدیث 6 من الباب 14 من هذه الأبواب.
3) یأتی فی الباب 53 من أبواب المواقیت.
4) التهذیب 2- 129- 494.
5) التهذیب 2- 129- 495.
6) أثبتناه من المصدر.
7) التهذیب 2- 129- 496.
8) و تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 16 و 23 و 24 الباب 13 و فی الحدیث 2 و 6 الباب 14 من هذه الأبواب.
9) یأتی فی الباب 41 من أبواب الصلوات المندوبة.
ترجمه :
کردویه همدانی گوید سوال کردم از
امام موسی بن جعفر علیه السلام از وتر (وصل بخوانم یا قطع کنم)
فرمود :وصل
4528- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ أَبَانٍ عَنْ مُحَمَّدٍ الْحَلَبِیِّ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الْوَتْرِ إِنَّمَا کَتَبَ اللَّهُ الْخَمْسَ وَ لَیْسَتِ الْوَتْرُ مَکْتُوبَةً إِنْ شِئْتَ صَلَّیْتَهَا وَ تَرْکُهَا قَبِیحٌ.
ترجمه :
امام صادق علیه السلام در مورد نماز وتر فرمودند: همانا الله نمازهای پنجگانه را نوشته است
(و فریضه نموده است) و نماز وتر مکتوبه و فریضه نیست،اگر بخواهی آن را می خوانی و ترک آن قبیح و زشت است.
4529- 2- (3)وَ عَنْهُ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَی الْحَنَّاطِ قَالَ: خَرَجْنَا أَنَا وَ جَمِیلُ بْنُ دَرَّاجٍ وَ عَائِذٌ الْأَحْمَسِیُّ حُجَّاجاً فَکَانَ عَائِذٌ کَثِیراً مَا یَقُولُ لَنَا فِی الطَّرِیقِ إِنَّ لِی إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع حَاجَةً أُرِیدُ أَنْ أَسْأَلَهُ عَنْهَا فَأَقُولُ لَهُ حَتَّی نَلْقَاهُ فَلَمَّا دَخَلْنَا عَلَیْهِ سَلَّمْنَا وَ جَلَسْنَا فَأَقْبَلَ عَلَیْنَا بِوَجْهِهِ مُبْتَدِئاً فَقَالَ مَنْ أَتَی اللَّهَ بِمَا افْتَرَضَ عَلَیْهِ لَمْ یَسْأَلْهُ عَمَّا سِوَی ذَلِکَ فَغَمَزَنَا عَائِذٌ فَلَمَّا قُمْنَا قُلْنَا مَا کَانَتْ حَاجَتَکَ قَالَ الَّذِی سَمِعْتُمْ قُلْنَا کَیْفَ کَانَتْ هَذِهِ حَاجَتَکَ فَقَالَ أَنَا رَجُلٌ لَا أُطِیقُ الْقِیَامَ بِاللَّیْلِ فَخِفْتُ أَنْ أَکُونَ مَأْخُوذاً بِهِ فَأَهْلِکَ.
وَ رَوَاهُ الصَّفَّارُ فِی بَصَائِرِ الدَّرَجَاتِ (4)عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ (5)عَنْ عِیسَی عَنْ هَارُونَ (6)عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُوسَی نَحْوَهُ.
ترجمه :
-حسين بن موسى خياط مىگويد: من و جميل بن درّاج و عائذ بن احمسى براى حجّ بيرون آمديم. و عائذ به ما مىگفت: من سؤالى دارم كه مىخواهم از امام صادق-عليه السّلام-بپرسم پس به خدمت آن حضرت رسيديم وقتى كه نشستيم ابتدائا فرمود:«اگر كسى واجبات خدا را به جاى آورد، غير از اينها از او نمىخواهند». پس در اين هنگام عائذ اشاره كرد، وقتى كه برخاستيم گفتيم: سؤال تو چه بود؟ گفت: همان بود كه از آن حضرت شنيديد. من مردى هستم كه طاقت ندارم شب برخيزم و نافله به جاى آورم، ترسيدم گناهكار باشم و مؤاخذه گردم و هلاك شوم .
4530- 3- (7)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ
مُعَاوِیَةَ بْنِ حُکَیْمٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ رِبَاطٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ قَالَ: حَدَّثَنِی مَنْ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع- عَنِ الرَّجُلِ تَجْتَمِعُ عَلَیْهِ الصَّلَوَاتُ قَالَ أَلْقِهَا وَ اسْتَأْنِفْ.
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ رِبَاطٍ مِثْلَهُ (1).
ترجمه :
کسی از امام صادق سوال کرد از جمع شدن نمازها (نوافل)
حضرت فرمود :آنها را رها کن و از اول شروع کن
4531- 4- (2)وَ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ حُکَیْمٍ عَنْ مُعَمَّرِ بْنِ خَلَّادٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع أَنَّ أَبَا الْحَسَنِ ع کَانَ إِذَا اغْتَمَّ تَرَکَ الْخَمْسِینَ.
قَالَ الشَّیْخُ یَعْنِی تَمَامَ الْخَمْسِینَ لِأَنَّ الْفَرَائِضَ لَا یَجُوزُ تَرْکُهَا.
ترجمه :
امام رضا علیه السلام فرمود وقتی ابا الحسن غمناک (خسته)میشد پنجاه رکعت را ترک می نمود (کامل انجام نمیداد
4532- 5- (3)وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا أَنَّ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَی (4)ع کَانَ إِذَا اهْتَمَّ تَرَکَ النَّافِلَةَ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ (5).
ترجمه :
حضرت موسى بن جعفر علیه السلام :هر وقت ناراحت و غمگين بود نافله را ترك ميكرد.
4533- 6- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ مَرْوَانَ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ قَالَ: کُنَّا جُلُوساً عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع بِمِنًی- فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مَا تَقُولُ فِی النَّوَافِلِ قَالَ فَرِیضَةٌ قَالَ فَفَزِعْنَا وَ فَزِعَ الرَّجُلُ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع- إِنَّمَا أَعْنِی صَلَاةَ اللَّیْلِ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ ص- إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ وَ مِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَکَ (7).
ترجمه :
شخصی خدمت امام (علیهالسلام) آمد و عرضه داشت که درباره نوافل نظر شما چسیت؟ حضرت فرمود: «نوافل واجب هستند». همه تعجب کردند. امام صادق (علیهالسلام) فرمود: یعنی نماز شب بر رسول خدا واجب بود. خداوند فرمود: وَ مِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ نماز شب نافله است اما بر تو واجب است باید برخیزی و بخوانی.
در اینجا امام توریه کرد، یعنی خلاف ظاهر را اراده کرد.
4534- 7- (1)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ عَائِذٍ الْأَحْمَسِیِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع- وَ أَنَا أُرِیدُ أَنْ أَسْأَلَهُ عَنْ صَلَاةِ اللَّیْلِ إِلَی أَنْ قَالَ فَقَالَ مِنْ غَیْرِ أَنْ أَسْأَلَهُ إِذَا لَقِیتَ اللَّهَ بِالصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ الْمَفْرُوضَاتِ لَمْ یَسْأَلْکَ عَمَّا سِوَی ذَلِکَ.
ترجمه :
امام صادق علیه السّلام فرمودند:
هنگامى كه خداوند را با نماز پنجگانه واجب ملاقات كردى ، سؤ ال از شما نمى شود ؛ مگر از نمازهاى پنجگانه .
4535- 8- (2)وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَعْبَدٍ أَوْ غَیْرِهِ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: قَالَ النَّبِیُّ ص إِنَّ لِلْقُلُوبِ إِقْبَالًا وَ إِدْبَاراً فَإِذَا أَقْبَلَتْ فَتَنَفَّلُوا وَ إِذَا أَدْبَرَتْ فَعَلَیْکُمْ بِالْفَرِیضَةِ.
ترجمه :
پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلّم:
همانا دلها را روي آوردن و رويگرداندني است. پس هرگاه روي آوردند مستحبّات به جا آوريد و هرگاه روي گرداندند به گزاردن واجبات اكتفا كنيد.
4536- 9- (3)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الرَّیَّانِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ ذَرِیحٍ الْمُحَارِبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: (قَالَ رَجُلٌ) (4)یَا رَسُولَ اللَّهِ یَسْأَلُ اللَّهُ عَمَّا سِوَی الْفَرِیضَةِ قَالَ لَا.
ترجمه :
حضرت صادق عليه السّلام كه فرمود. مردى خدمت رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله شرفياب شد.عرضه داشت يا رسول اللّه آيا خداوند متعال غير از فرائض و واجبات از چيزهاى ديگر هم سؤال ميكند؟حضرت فرمود خير(فقط واجبات است كه مورد سؤال قرار ميگيرد)
4537- 10- (5)الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الطُّوسِیُّ فِی الْمَجَالِسِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرِ عَنْ عَائِذٍ الْأَحْمَسِیِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِلَی أَنْ قَالَ فَقَالَ لِی یَا عَائِذُ- إِذَا لَقِیتَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ بِالصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ الْمَفْرُوضَاتِ لَمْ یَسْأَلْکَ عَمَّا سِوَی ذَلِکَ قَالَ عَائِذٌ وَ کَانَ لَا یُمْکِنُنِی قِیَامُ اللَّیْلِ وَ کُنْتُ خَائِفاً أَنْ أُوخَذَ بِذَلِکَ فَأَهْلِکَ فَابْتَدَأَنِی ع بِجَوَابِ مَا کُنْتُ أُرِیدُ أَنْ أَسْأَلَهُ عَنْهُ.
ترجمه :
از عاءذ احمسی روایت شده که گفت محضر سرورم ابو عبدالله امام صادق علیه السلام وارد شدم و عرض کردم: سلام بر تو ای پسر رسول خدا. فرمود: بر تو نیز سلام باد. به خدا سوگند که ما فرزندان او هستیم و خویشاوندان او نیستیم. سپس به من فرمود: ای عائذ! وقتی با نمازهای پنجگانه واجب به دیدار خدای عزوجل شتافتی، خداوند چیزی غیر آن از تو نخواسته است. - گوید: - یاران ما به او گفتند: پرسش تو چه بود که چنین پاسخی به تو داد؟ گفت: من سؤالی نکردم، ولی من مردی هستم که توان آن را ندارم که شب به عبادت برخیزم. میترسیدم که به خاطر آن مؤاخذه شوم و نابود گردم. پس حضرت علیه السلام خود پاسخ سؤالی را داد که میخواستم از او بپرسم.
4538- 11- (1)مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ الرَّضِیُّ فِی نَهْجِ الْبَلَاغَةِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ لِلْقُلُوبِ إِقْبَالًا وَ إِدْبَاراً فَإِذَا أَقْبَلَتْ فَاحْمِلُوهَا عَلَی النَّوَافِلِ وَ إِذَا أَدْبَرَتْ فَاقْتَصِرُوا بِهَا عَلَی الْفَرَائِضِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (3).
ترجمه :
-امير مؤمنان عليه السّلام فرمود:دلها خسته مىشوند همان گونه كه بدنها خسته مىشوند،تازههاى حكمتها را براى آن طلب كنيد،دلها گاهى(به انسان)روى مىآورند،و گاهى پشت مىكنند،هر گاه روى آوردند آنها را با مستحبّات مشغول سازيد،و هر گاه پشت كردند به واجبات اكتفا كنيد.
(4)17 بَابُ تَأَکُّدِ اسْتِحْبَابِ الْمُدَاوَمَةِ عَلَی النَّوَافِلِ وَ الْإِقْبَالِ بِالْقَلْبِ عَلَی الصَّلَاةِ
ترجمه :
رو آوردن وبا توجه مشغول نماز شدن
4539- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنِ الْفُضَیْلِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الَّذِینَ هُمْ عَلی صَلاتِهِمْ یُحافِظُونَ (6)قَالَ هِیَ الْفَرِیضَةُ قُلْتُ الَّذِینَ هُمْ عَلی صَلاتِهِمْ دائِمُونَ (7)قَالَ هِیَ النَّافِلَةُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ (8).
ترجمه :
فضيل گويد: از امام باقر عليه السّلام در مورد گفتار خداوند عزّ و جلّ كه مىفرمايد:«كسانى كه بر نمازهاى خويش مراقب و مواظبند» پرسيدم.
فرمود: منظور از آن، نماز فريضه است.
گفتم: منظور از «كسانى كه بر نمازهاى خود مداومت كنندگانند» چيست؟
فرمود: منظور نماز نافله است.
4540- 2- (9)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ عَمَّارَ السَّابَاطِیِّ- رَوَی عَنْکَ رِوَایَةً
1) نهج البلاغة 3- 228- 312.
2) تقدم فی الحدیث 2 و 4 و 6 من الباب 2 من هذه الأبواب.
3) یأتی فی الباب 18، و فی الحدیث 1 من الباب 20، و الحدیث 3 من الباب 25 من هذه الأبواب، و فی الباب 33 و 35 من أبواب المواقیت.
4) الباب 17 فیه 13 حدیثا.
5) الکافی 3- 269- 12.
6) المعارج 70- 34.
7) المعارج 70- 23.
8) التهذیب 2- 240- 951.
9) الکافی 3- 362- 1.
قَالَ وَ مَا هِیَ قُلْتُ رَوَی أَنَّ السُّنَّةَ فَرِیضَةٌ فَقَالَ أَیْنَ یَذْهَبُ أَیْنَ یَذْهَبُ لَیْسَ هَکَذَا حَدَّثْتُهُ إِنَّمَا قُلْتُ لَهُ مَنْ صَلَّی فَأَقْبَلَ عَلَی صَلَاتِهِ لَمْ یُحَدِّثْ نَفْسَهُ فِیهَا أَوْ لَمْ یَسْهُ فِیهَا أَقْبَلَ اللَّهُ عَلَیْهِ مَا أَقْبَلَ عَلَیْهَا فَرُبَّمَا رُفِعَ نِصْفُهَا أَوْ رُبُعُهَا أَوْ ثُلُثُهَا أَوْ خُمُسُهَا وَ إِنَّمَا أَمَرْنَا بِالسُّنَّةِ لِیَکْمُلَ بِهَا مَا ذَهَبَ مِنَ الْمَکْتُوبَةِ.
ترجمه :
محمد بن مسلم گوید به امام صادق علیه السلام عرض نمودم عمار ساباطی روایتی از شما نقل نمود .حضرت فرمود چیست ؟
میگوید نوافل هم واجب است .
حضرت فرمودکجا میرود کجا میرود این چنین نیست
من این چنین گفتم: هر كه نماز گزارد و به نمازش [با دل ]رو كند و با خودش فكر نكند و در نماز سهو و غفلت نكند ، تا وقتى كه به نماز رو دارد ، خداوند به او رو مى كند . گاه باشد كه نيمى از نماز، يا يك سوم آن، يا يك چهارمش و يا يك پنجم آن پذيرفته مى شود . به نمازهاى مستحب از آن رو دستور داده شده است تا آن مقدار از نمازهاى واجب را كه پذيرفته نشده، تكميل (جبران) كند .
4541- 3- (1)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِنَّ الْعَبْدَ لَیُرْفَعُ لَهُ مِنْ صَلَاتِهِ نِصْفُهَا أَوْ ثُلُثُهَا أَوْ رُبُعُهَا أَوْ خُمُسُهَا فَمَا یُرْفَعُ لَهُ إِلَّا مَا أَقْبَلَ عَلَیْهِ مِنْهَا بِقَلْبِهِ وَ إِنَّمَا أَمَرْنَا بِالنَّافِلَةِ (2)لِیَتِمَّ لَهُمْ بِهَا مَا نَقَصُوا مِنَ الْفَرِیضَةِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ (3)
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع نَحْوَهُ (4).
ترجمه :
محمّد بن مسلم،وى مىگويد:حضرت ابو عبد اللّه عليه السّلام فرمودند: بسا نماز بنده نصف يا ثلث و يا ربع و يا خمسش بالا مىرود و بالا نمىرود از نماز مگر همان مقدارى كه بنده آن را با حضور قلب خوانده و انجام داده فلذا بندگان مأمور شدهاند به خواندن نوافل تا بدين ترتيب نقائص از فرائض خود را تتميم و تكميل كنند.محمّد بن مسلم،وى مىگويد:حضرت ابو عبد اللّه عليه السّلام فرمودند: بسا نماز بنده نصف يا ثلث و يا ربع و يا خمسش بالا مىرود و بالا نمىرود از نماز مگر همان مقدارى كه بنده آن را با حضور قلب خوانده و انجام داده فلذا بندگان مأمور شدهاند به خواندن نوافل تا بدين ترتيب نقائص از فرائض خود را تتميم و تكميل كنند.
4542- 4- (5)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: یَا بَا مُحَمَّدٍ إِنَّ الْعَبْدَ یُرْفَعُ لَهُ ثُلُثُ صَلَاتِهِ وَ نِصْفُهَا وَ ثَلَاثَةُ أَرْبَاعِهَا وَ أَقَلُّ وَ أَکْثَرُ عَلَی قَدْرِ سَهْوِهِ فِیهَا لَکِنَّهُ یَتِمُّ لَهُ مِنَ النَّوَافِلِ قَالَ فَقَالَ لَهُ أَبُو بَصِیرٍ مَا أَرَی النَّوَافِلَ یَنْبَغِی أَنْ تُتْرَکَ عَلَی حَالٍ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع أَجَلْ لَا.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ (1)
وَ الَّذِی قَبْلَهُ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ مِثْلَهُ.
ترجمه :
امام صادق عليه السّلام فرمود: اى ابا محمّد! همانا براى بنده يكسوم از نمازش، يا نصف آن، يا سهچهارم آن و كمتر و بيشتر، به ميزان غفلتش، مورد قبول واقع مىگردد، ولى به وسيلۀ نافله نماز او كامل مىشود.
راوى گويد: ابو بصير به حضرت عرض كرد: به نظر من ترك نمازهاى نافله نبايد در هيچ حال سزاوار باشد.
فرمود: آرى، ترك نوافل سزاوار نيست.
4543- 5- (2)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ الْعَبْدَ یَقُومُ فَیُصَلِّی (3)النَّافِلَةَ فَیُعَجِّبُ الرَّبُّ مَلَائِکَتَهُ مِنْهُ فَیَقُولُ یَا مَلَائِکَتِی عَبْدِی یَقْضِی مَا لَمْ أَفْتَرِضْ عَلَیْهِ.
ترجمه :
به راستى كه وقتى بنده برمىخيزد و نماز نافلۀ خود را قضا مىكند؛ پروردگار، فرشتگان خود را از عمل او به شگفت مىآورد و مىفرمايد: اى فرشتگان من! بندهام چيزى را قضا مىكند كه بر او فرض و واجب نكردهام.
4544- 6- (4)
و یأتی أیضا فی الحدیث 1 من الباب 146 من أبواب أحکام العشرة، و یأتی صدر الحدیث من الطریق الثانی فی الحدیث 3 من الباب 146 من أبواب أحکام العشرة.
وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْقَمَّاطِ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثٍ إِنَّ اللَّهَ جَلَّ جَلَالُهُ قَالَ: مَا یَتَقَرَّبُ إِلَیَّ عَبْدٌ مِنْ عِبَادِی بِشَیْءٍ أَحَبَّ إِلَیَّ مِمَّا افْتَرَضْتُ عَلَیْهِ وَ إِنَّهُ لَیَتَقَرَّبُ إِلَیَّ بِالنَّافِلَةِ حَتَّی أُحِبَّهُ فَإِذَا أَحْبَبْتُهُ (5)کُنْتُ سَمْعَهُ الَّذِی یَسْمَعُ بِهِ وَ بَصَرَهُ الَّذِی یُبْصِرُ بِهِ وَ لِسَانَهُ الَّذِی یَنْطِقُ بِهِ وَ یَدَهُ الَّتِی یَبْطِشُ بِهَا إِنْ دَعَانِی أَجَبْتُهُ وَ إِنْ سَأَلَنِی أَعْطَیْتُهُ.وَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (6)
1) التهذیب 2- 342- 1416.
2) الکافی 3- 488- 8، و أخرجه فی الحدیث 1 من الباب 18 من هذه الأبواب.
3) فی نسخة- یقضی هامش المخطوط.
4) الکافی 2- 352- 8، تقدم صدر الحدیث من الطریق الأول فی الحدیث 1 من الباب 19 من أبواب الاحتضار.
5) أحببته- کنت معینا له و مساعدا لسمعه و بصره و لسانه و یده، و آخر الحدیث دلیل واضح علی ذلک. منه قده.
6) الکافی 2- 352- 7.
ترجمه :
حماد بن بشير گويد: شنيدم از حضرت صادق عليه السلام كه فرمود: رسول خدا (صلّى الله عليه و آله) فرموده خداى عز و جل فرمايد:
.....هيچ بندۀ بچيزى بمن تقرب نجويد كه نزد من محبوبتر از آنچه بر او واجب كردهام باشد، و همانا او بوسيلۀ نماز نافله بمن نزديك شود تا آنجا كه من او را دوست بدارم، و هنگامى كه او را دوست بدارم گوش او شوم همان گوشى كه با آن ميشنود و چشم او گردم همان چشمى كه با آن ببيند، و زبانش شوم همان زبانى كه با آن سخن گويد، و دست او گردم، همان دستى كه با آن بگيرد، اگر مرا بخواند اجابتش كنم، و اگر از من خواهشى كند باو بدهم، و من در كارى كه انجام دهم هيچ گاه ترديد نداشتهام مانند ترديدى كه در مرگ مؤمن دارم،(زيرا) او مرگ را خوش ندارد، و من ناخوش كردن او را.
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (1).
4545- 7- (2)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ آناءَ اللَّیْلِ ساجِداً وَ قائِماً یَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَ یَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ (3)قَالَ یَعْنِی صَلَاةَ اللَّیْلِ قَالَ قُلْتُ: لَهُ وَ أَطْرافَ النَّهارِ لَعَلَّکَ تَرْضی (4)- قَالَ یَعْنِی تَطَوَّعْ بِالنَّهَارِ قَالَ قُلْتُ: لَهُ وَ إِدْبارَ النُّجُومِ (5)قَالَ رَکْعَتَانِ قَبْلَ الصُّبْحِ قُلْتُ وَ أَدْبارَ السُّجُودِ (6)قَالَ رَکْعَتَانِ بَعْدَ الْمَغْرِبِ.
ترجمه :
امام باقر (علیه السلام)- زراره نقل میکند: از امام باقر (علیه السلام) پیرامون آیه: در ساعات شب به عبادت مشغول است و درحال سجده و قیام، از عذاب آخرت میترسد و به رحمت پروردگارش امیدوار است؟!پرسیدم. امام (علیه السلام) فرمود: «منظور نماز شب است».(پرسیدم: وَ أَطْرَافَ النَّهَارِ لَعَلَّکَ تَرْضَی یعنی چه»؟ ایشان فرمود: «یعنی اینکه در روز خود را به فرمانبرداری وا میدارد».
4546- 8- (7)وَ عَنْ جَمَاعَةٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ حُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ کُلُّ سَهْوٍ فِی الصَّلَاةِ یُطْرَحُ مِنْهَا غَیْرَ أَنَّ اللَّهَ یُتِمُّ بِالنَّوَافِلِ.
ترجمه :
هر غفلتى در نماز از ارزش آن مىكاهد، ولى خداوند به وسيلۀ نمازهاى نافله آن را تكميل مىكند.
4547- 9- (8)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْحَسَنِ الْوَاسِطِیِّ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع قَالَ: صَلَاةُ النَّوَافِلِ قُرْبَانُ کُلِّ مُؤْمِنٍ.
ترجمه :
-موسى بن بكر گويد موسى بن جعفر عليهما السّلام فرمود:نمازهاى نافله وسيلۀ تقرّب مؤمن به پروردگار است.
4548- 10- (9)وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ
یَحْیَی عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِنَّمَا جُعِلَتِ النَّافِلَةُ لِیَتِمَّ بِهَا مَا یَفْسُدُ مِنَ الْفَرِیضَةِ.
ترجمه :
امام باقر - عليه السلام - فرمود: نافله قرار داده شده تا به وسيله آن، آنچه
که از نمازهاي واجب فاسد شده است، جبران شود.
4549- 11- (1)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ عَنْ أَبِی بَکْرٍ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو جَعْفَرٍ ع أَ تَدْرِی لِأَیِّ شَیْءٍ وُضِعَ التَّطَوُّعُ قُلْتُ مَا أَدْرِی جُعِلْتُ فِدَاکَ قَالَ إِنَّهُ تَطَوُّعٌ لَکُمْ وَ نَافِلَةٌ لِلْأَنْبِیَاءِ وَ تَدْرِی لِمَ وُضِعَ التَّطَوُّعُ قُلْتُ لَا أَدْرِی جُعِلْتُ فِدَاکَ قَالَ لِأَنَّهُ إِنْ کَانَ فِی الْفَرِیضَةِ نُقْصَانٌ قُضِیَتِ النَّافِلَةُ عَلَی الْفَرِیضَةِ حَتَّی تَتِمَّ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ لِنَبِیِّهِ ص وَ مِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَکَ (2).
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ نَحْوَهُ (3).
ترجمه :
محمّد بن الحسن بن احمد بن وليد رضى اللّه عنه از محمّد بن الحسن الصفّار،از احمد بن محمّد بن عيسى،از علىّ بن الحكم،از عثمان بن عبد الملك،از ابو بكر،وى مىگويد: حضرت ابو جعفر عليه السّلام به من فرمودند: آيا مىدانى براى چه نماز تطوّع و نافله مشروع گرديده؟ عرض كردم:فدايت شوم نمىدانم. حضرت فرمودند:اين نماز تطوّع و مستحب است براى شما و فريضه زائد مىباشد براى انبياء عليهم السّلام آيا مىدانى چرا تطوع مشروع گرديد؟ عرض كردم:فدايت شوم نمىدانم. حضرت فرمودند:براى اين مشروع شده كه اگر در نمازهاى واجب نقصانى باشد نافله بر فريضه خوانده شده و اداء مىگردد تا آن را تكميل و تتميم نمايد،حق تعالى به نبىّ مكرّمش صلّى اللّه عليه و آله و سلم مىفرمايد: « وَ مِنَ اَللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ »(مقدارى از شب را بيدار و متهجّد باش و نماز شب خاص تو است،باشد كه خدايت تو را به مقام محمود«شفاعت»مبعوث گرداند).
4550- 12- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع یُرْفَعُ لِلرَّجُلِ مِنَ الصَّلَاةِ رُبُعُهَا أَوْ ثُمُنُهَا أَوْ نِصْفُهَا أَوْ أَکْثَرُ بِقَدْرِ مَا سَهَا وَ لَکِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یُتَمِّمُ ذَلِکَ بِالنَّوَافِلِ.
ترجمه :
ابو بصير مي گويد: امام صادق عليه السلام فرمود:
براي فرد از نماز يك چهارم يا يك هشتم يا نصف آن يا بيشتر، به اندازه اي كه سهو كرده باشد، بالا مي رود، ولي خداي تعالي آن را با نوافل تمام مي كند.
4551- 13- (5)وَ فِی الْمَجَالِسِ وَ الْأَخْبَارِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی ذَرٍّ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص قَالَ: یَا أَبَا ذَرٍّ رَکْعَتَانِ مُقْتَصَدَتَانِ (6)فِی تَفَکُّرٍ (7)خَیْرٌ
مِنْ قِیَامِ لَیْلَةٍ وَ الْقَلْبُ سَاهٍ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (1)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (2).
ترجمه :
پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله وسلم فرمود :
اى ابو ذر!دو ركعت نماز كوتاه همراه با تفكر از يك شب عبادت بدون حضور قلب بهتر است.
(3)18 بَابُ تَأَکُّدِ اسْتِحْبَابِ قَضَاءِ النَّوَافِلِ إِذَا فَاتَتْ فَإِنْ عَجَزَ اسْتُحِبَّ لَهُ الصَّدَقَةُ عَنْ کُلِّ رَکْعَتَیْنِ بِمُدٍّ فَإِنْ عَجَزَ فَعَنْ کُلِّ أَرْبَعِ رَکَعَاتٍ بِمُدٍّ فَإِنْ عَجَزَ فَعَنْ نَوَافِلِ النَّهَارِ بِمُدٍّ وَ عَنْ نَوَافِلِ اللَّیْلِ بِمُدٍّ وَ اسْتِحْبَابِ اخْتِیَارِ الْقَضَاءِ عَلَی الصَّدَقَةِ
ترجمه :
باب مستحب موکد بودن قضائ نافله ها اگر ترک شود اگر نمی شود صدقه بدهد برای هر دو رکعت یک مد اگر تمی تواند برای هر چهار رکعت یک مد اگر نمی توان برای نافله های روز یک مد و برای نافله های شب یک مد و انتخاب قضا بر صدقه مستحب است
4552- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ الْحَسَنِ یَعْنِی ابْنَ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ یَعْنِی عَبْدَ اللَّهِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ إِنَّ الْعَبْدَ یَقُومُ فَیَقْضِی النَّافِلَةَ فَیُعَجِّبُ الرَّبُّ مَلَائِکَتَهُ مِنْهُ فَیَقُولُ مَلَائِکَتِی عَبْدِی یَقْضِی مَا لَمْ أَفْتَرِضْهُ عَلَیْهِ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
ابن سنان روایت کرد شنيدم ابو عبد اللّه صادق (ع) مىگفت: موقعى كه بندۀ مؤمن برخيزد و نماز نافلهاش را قضا كند، خداوند فرشتگان خود را به تحسين او برمىانگيزد و مىگويد: اى فرشتگان من. بنگريد كه اين بندۀ من نمازى را قضا مىكند كه بر عهدۀ او لازم نكردهام.
4553- 2- (6)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ أَخْبِرْنِی عَنْ رَجُلٍ عَلَیْهِ مِنْ صَلَاةِ النَّوَافِلِ مَا لَا یَدْرِی مَا هُوَ مِنْ کَثْرَتِهَا کَیْفَ یَصْنَعُ قَالَ فَلْیُصَلِّ حَتَّی
1) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 5 من الباب 5، و فی الحدیث 1 من الباب 14 من هذه الأبواب.
2) و یأتی ما یدلّ علیه فی الباب 18 و 24 و 25، و فی الحدیث 2 من الباب 26 من هذه الأبواب، و فی الحدیث 10 من الباب 3 من أبواب المواقیت.
3) الباب 18 فیه 6 أحادیث.
4) التهذیب 2- 164- 646، و أورده فی الحدیث 5 من الباب 17 من هذه الأبواب.
5) الکافی 3- 488- 8.
6) الفقیه 1- 568- 1573.
لَا یَدْرِیَ کَمْ صَلَّی مِنْ کَثْرَتِهَا فَیَکُونَ قَدْ قَضَی بِقَدْرِ عِلْمِهِ (1)مِنْ ذَلِکَ ثُمَّ قَالَ قُلْتُ: لَهُ فَإِنَّهُ لَا یَقْدِرُ عَلَی الْقَضَاءِ فَقَالَ إِنْ کَانَ شُغُلُهُ فِی طَلَبِ مَعِیشَةٍ لَا بُدَّ مِنْهَا أَوْ حَاجَةٍ لِأَخٍ مُؤْمِنٍ فَلَا شَیْءَ عَلَیْهِ وَ إِنْ کَانَ شُغُلُهُ لِجَمْعِ الدُّنْیَا وَ التَّشَاغُلِ بِهَا عَنِ الصَّلَاةِ فَعَلَیْهِ الْقَضَاءُ وَ إِلَّا لَقِیَ اللَّهَ وَ هُوَ مُسْتَخِفٌّ مُتَهَاوِنٌ مُضَیِّعٌ لِحُرْمَةِ رَسُولِ اللَّهِ ص- قُلْتُ فَإِنَّهُ لَا یَقْدِرُ عَلَی الْقَضَاءِ فَهَلْ یُجْزِی (2)أَنْ یَتَصَدَّقَ فَسَکَتَ مَلِیّاً ثُمَّ قَالَ فَلْیَتَصَدَّقْ بِصَدَقَةٍ قُلْتُ فَمَا یَتَصَدَّقُ قَالَ بِقَدْرِ طَوْلِهِ وَ أَدْنَی ذَلِکَ مُدٌّ لِکُلِّ مِسْکِینٍ مَکَانَ کُلِّ صَلَاةٍ قُلْتُ وَ کَمِ الصَّلَاةُ الَّتِی یَجِبُ فِیهَا مُدٌّ لِکُلِّ مِسْکِینٍ قَالَ لِکُلِّ رَکْعَتَیْنِ مِنْ صَلَاةِ اللَّیْلِ مُدٌّ (3)وَ لِکُلِّ رَکْعَتَیْنِ مِنْ صَلَاةِ النَّهَارِ مُدٌّ فَقُلْتُ لَا یَقْدِرُ فَقَالَ مُدٌّ إِذاً لِکُلِّ أَرْبَعِ رَکَعَاتٍ مِنْ صَلَاةِ النَّهَارِ (مُدٌّ لِکُلِّ أَرْبَعِ رَکَعَاتٍ مِنْ صَلَاةِ اللَّیْلِ) (4)قُلْتُ لَا یَقْدِرُ قَالَ فَمُدٌّ إِذاً لِصَلَاةِ اللَّیْلِ وَ مُدٌّ لِصَلَاةِ النَّهَارِ وَ الصَّلَاةُ أَفْضَلُ وَ الصَّلَاةُ أَفْضَلُ وَ الصَّلَاةُ أَفْضَلُ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ نَحْوَهُ (5)وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (6)
وَ رَوَاهُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَامٍ قَالَ قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ (7)وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِی سُمَیْنَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ مِثْلَهُ (8).
ترجمه:
عبد اللّه بن سنان از امام صادق عليه السّلام روايت كرده گويد: به آن حضرت عرض كردم: به من بفرمائيد در موردى كه شخص نماز نافله (قضا شده) بر عهده دارد چندان كه از شدّت زيادى، مقدار و تعداد آنها را نميداند، با اين ترتيب چه بايد بكند؟ فرمود: بايد چندان نماز كند تا جايى كه از بسيارى آنها نداند چقدر نماز كرده است. تا مقدارى كه قضا كرده با آنچه در علم سابقش بوده برابر شود، سپس گويد: به آن حضرت عرض كردم: او قادر به قضا كردن اين همه نيست، چه كند؟ فرمود: اگر شغل و گرفتارى او (كه موجب ترك نافله شده) براى كسب روزى بوده كه ناگزير از انجام آن بوده يا در جهت برآوردن حاجت برادر مؤمنى بوده، در اين صورت قضاى آنها بر عهده او نيست. و اگر اشتغال او براى جمع مال و زيادتيهاى دنيائى بوده و او را از اداى نافله بازداشته باشد، قضاى همه آنها بر عهده اوست و گر نه روز قيامت در پيشگاه خداوند در حالى ظاهر شود كه نماز را كوچك شمرده و در انجام آن سستى ورزيده و حرمت رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله را زير پا نهاده و تباه ساخته است). يا بنا بر نقل ديگرى سنّت رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله را ضايع و تباه ساخته است). راوى گويد: عرض كردم: براستى او قادر به قضا كردن آنها نيست آيا مىتواند به عوض آن صدقه دهد؟ آن حضرت مدّتى طولانى خاموش و متفكّر ماند، آنگاه فرمود: پس بايد تصدّق كند و صدقه بدهد، عرض كردم: چقدر تصدّق كند فرمود: به اندازه توانائى و تمكن ماليش، و كمترين مقدار آن اين است كه بهر مسكينى يك مدّ طعام در ازاء هر نمازى بدهند. عرض كردم: يك مدّ در ازاء چند نماز باشد؟ فرمود: بازاء هر دو ركعت از نماز شب يك مدّ، و براى هر دو ركعت از نماز روز هم يك مدّ، عرض كردم: توانائى بر انجام اين كار ندارد، فرمود: در اين صورت براى هر چهار ركعت از نماز روز يك مدّ بدهد. عرض كردم: باز هم نمىتواند، فرمود: پس يك مدّ براى همه نمازهاى شب و يك مدّ براى تمام نوافل روز بدهد. اما با همه اين صور نماز بهتر است. نماز بهتر است، نماز بهتر است.
4554- 3- (1)قَالَ الصَّدُوقُ وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِنَّ اللَّهَ لَیُبَاهِی مَلَائِکَتَهُ بِالْعَبْدِ یَقْضِی صَلَاةَ اللَّیْلِ بِالنَّهَارِ فَیَقُولُ یَا مَلَائِکَتِیَ انْظُرُوا إِلَی عَبْدِی یَقْضِی مَا لَمْ أَفْتَرِضْهُ عَلَیْهِ أُشْهِدُکُمْ أَنِّی قَدْ غَفَرْتُ لَهُ.
ترجمه:
پیغمبر(صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود:
خداوند تبارک و تعالی به بندهای که نماز شب را در روز قضا میکند، پیش فرشتگان مباهات میکند، و به فرشتگان میگوید؛ به بنده من بنگرید، آنچه را که بر وی واجب نکردهام قضا میکند، شما شاهد باشید او را بخشیدم.»
4555- 4- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ ع وَ أَنَا شَابٌّ فَوَصَفَ لِیَ التَّطَوُّعَ وَ الصَّوْمَ فَرَأَی ثِقْلَ ذَلِکَ فِی وَجْهِی فَقَالَ لِی إِنَّ هَذَا لَیْسَ کَالْفَرِیضَةِ مَنْ تَرَکَهَا هَلَکَ إِنَّمَا هُوَ التَّطَوُّعُ إِنْ شُغِلْتَ عَنْهُ أَوْ تَرَکْتَهُ قَضَیْتَهُ إِنَّهُمْ کَانُوا یَکْرَهُونَ أَنْ تُرْفَعَ أَعْمَالُهُمْ یَوْماً تَامّاً وَ یَوْماً نَاقِصاً إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ الَّذِینَ هُمْ عَلی صَلاتِهِمْ دائِمُونَ (3)- وَ کَانُوا یَکْرَهُونَ أَنْ یُصَلُّوا شَیْئاً حَتَّی یَزُولَ النَّهَارُ إِنَّ أَبْوَابَ السَّمَاءِ تُفَتَّحُ إِذَا زَالَ النَّهَارُ.
ترجمه:
امام باقر (علیه السلام)- زراره گوید: در ایّام جوانی حضور امام باقر (علیه السلام) رسیدم. امام (علیه السلام) نمازهای نافله و روزههای سنّت را برایم توصیف میکرد. موقعی که در چهرهی من نگریست و نگرانی مرا در چهرهام دید، فرمود: «این نمازهای نافله و روزههای سنّت مانند نماز و روزهی فریضه نیست که هرکس ترک کند، در تباهی سقوط کند. اینها عبادت اختیاری و افتخاری است. اگر از ادای آن باز ماندی یا در اثر خورد و خواب جوانی ترک کردی، در فرصت مناسب قضای آن را بجا میآوری. بندگان خداوند راضی نمیشوند که یک روز عبادت آنان تام و کامل به پیشگاه خدا بالا رود و روز دیگر ناتمام و ناقص. چراکه خداوند عزّوجلّ میفرماید: الَّذِینَ هُمْ عَلی صَلاتِهِمْ دائِمُونَ و نیز بندگان خداوند راضی نمیشوند که قبل از زوال خورشید به نماز نافله بپردازند، زیرا درهای آسمان را هنگام زوال خورشید میگشایند.
4556- 5- (4)أَحْمَدُ بْنُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ الرَّبَّ لَیُعَجِّبُ مَلَائِکَتَهُ مِنَ الْعَبْدِ مِنْ عِبَادِهِ یَرَاهُ یَقْضِی النَّافِلَةَ فَیَقُولُ انْظُرُوا إِلَی عَبْدِی یَقْضِی مَا لَمْ أَفْتَرِضْ عَلَیْهِ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود
پروردگار عالم نزد فرشتگان به بندهای که نماز شب خود را قضا کند، افتخار میکند. امام صادق)ع( در این باره میفرماید: »ِزمانی که بندهای
برخیزد و نماز شب را قضا کند، خداوند پیش فرشتگان افتخار میکند و به آنها میفرماید بنده من قضا میکند عبادتی را که بر او
واجب نکرده بودم.
4557- 6- (5)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَکُونُ فِی السَّفَرِ فَیَتْرُکُ النَّافِلَةَ وَ هُوَ مُجْمِعٌ (6)أَنْ یَقْضِیَ إِذَا أَقَامَ هَلْ یُجْزِیهِ تَأْخِیرُ ذَلِکَ قَالَ إِنْ کَانَ ضَعِیفاً لَا یَسْتَطِیعُ (أَنْ
یَقْضِیَ) (1)أَجْزَأَهُ ذَلِکَ وَ إِنْ کَانَ (2)قَوِیّاً فَلَا یُؤَخِّرْهُ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (3)
و الباب 35 و فی الحدیث 2 من الباب 47، و فی الحدیث 4 من الباب 48، و الباب 57 من المواقیت و فی الحدیث 2 من الباب 5 من أبواب صلاة الکسوف، و فی الباب 9 و 10 من قضاء الصلوات.
.ترجمه:
علی بن جعفر گوید از امام کاظم علیه السلام سوال کرد م .از مردی کهدر سفر است و نافله هایش ترک شده و جمع شده آیا تاخیر انداختن قضا جایز است
فرمود :اگر ضعیف است و نمی تواند قضا کند کافی است و اگر قوی است تاخیر نیندازد
(4)19 بَابُ أَنَّ مَنْ لَمْ یَعْلَمْ قَدْرَ مَا فَاتَهُ مِنَ النَّوَافِلِ اسْتُحِبَّ لَهُ الْقَضَاءُ حَتَّی یَغْلِبَ عَلَی ظَنِّهِ الْوَفَاءُ أَوْ یَتَیَقَّنَهُ
ترجمه:
باب کسیکه نمیداند چه مقدار از نوافل از او فوت شده مستحب است قضاکند تا وقتی که گمان کند وفا نموده یا یقین کند
4558- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُرَازِمٍ قَالَ سَأَلَ إِسْمَاعِیلُ بْنُ جَابِرٍ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع- فَقَالَ أَصْلَحَکَ اللَّهُ إِنَّ عَلَیَّ نَوَافِلَ کَثِیرَةً فَکَیْفَ أَصْنَعُ فَقَالَ اقْضِهَا فَقَالَ لَهُ إِنَّهَا أَکْثَرُ مِنْ ذَلِکَ قَالَ اقْضِهَا قُلْتُ لَا أُحْصِیهَا قَالَ تَوَخَّ الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (6)
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (7).
ترجمه:
فرمود: قضاى آنها را به جا آور.
عرض كردم: بيش از شمارش است.
فرمود: قضاى آنها را به جا آور.
4559- 2- (8)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ حُکَیْمٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ رِبَاطٍ عَنْ
1) فی المصدر- القضاء.
2) فی المخطوط زیادة- صبیا و کتبها المصنّف فی الهامش تصحیحا.
3) یأتی فی الباب 19 و 26، و فی الحدیث 4 من الباب 33 من هذه الأبواب.
4) الباب 19 فیه 4 أحادیث.
5) الکافی 3- 451- 4.
6) التهذیب 2- 12- 26.
7) علل الشرائع- 362- 2 من الباب 82، و یأتی ذیله عن الفقیه فی الحدیث 2 من الباب 20 من هذه الأبواب.
8) التهذیب 2- 275- 1094.
إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الصَّلَاةِ تَجْتَمِعُ عَلَیَّ قَالَ تَحَرَّ وَ اقْضِهَا.
ترجمه:
اسماعیل بن جابر گوید : از امام صادق صلوات اللَّه علیه در مورد نماز که بر من جمع می شود سؤال کردم؛ فرمود : مقدار درست تر و سزاوارتر را طلب و جستجو و قصد کن و آنها را قضا کن
!
4560- 3- (1)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَنْسَی مَا عَلَیْهِ مِنَ النَّافِلَةِ وَ هُوَ یُرِیدُ أَنْ یَقْضِیَ (کَیْفَ یَقْضِی) (2)- قَالَ یَقْضِی حَتَّی یَرَی أَنَّهُ قَدْ زَادَ عَلَی مَا عَلَیْهِ وَ أَتَمَّ.
ترجمه:
علی بن جعفر از امام کاظ سوال نمود مردی نمی داند چه مقدار نافله به عهده اوست
حضرت فرمود :قضا کند تا وقتی که بداند بیش از آن انجام داده
4561- 4- (3)وَ قَدْ تَقَدَّمَ حَدِیثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَخْبِرْنِی عَنْ رَجُلٍ عَلَیْهِ مِنْ صَلَاةِ النَّوَافِلِ مَا لَا یَدْرِی مَا هُوَ مِنْ کَثْرَتِهَا کَیْفَ یَصْنَعُ قَالَ فَلْیُصَلِّ حَتَّی لَا یَدْرِیَ کَمْ صَلَّی مِنْ کَثْرَتِهَا فَیَکُونَ قَدْ قَضَی بِقَدْرِ عِلْمِهِ مِنْ ذَلِکَ.
ترجمه:
عبدالله بن سنان گوید : به امام صادق صلوات اللَّه علیه گفتم : به من خبر دهید در مورد شخصی که آنقدر نماز نافله بر عهده اوست که از زیادی نمی داند چقدر است، چه کند؟ فرمود : باید آنقدر نماز بخواند تا اینکه از زیادی نداند چقدر خوانده است تا اینکه به مقداری که از آن علم دارد قضا کرده باشد!
(4)20 بَابُ اسْتِحْبَابِ قَضَاءِ النَّوَافِلِ إِذَا فَاتَتْ لِمَرَضٍ وَ عَدَمِ تَأَکُّدِ اسْتِحْبَابِ الْقَضَاءِ حِینَئِذٍ
ترجمه:
باب مستحب بودن انجام نوافل بعد مریضی وعدم تاکید بر استحباب
4562- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ رَجُلٌ مَرِضَ فَتَرَکَ النَّافِلَةَ فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ لَیْسَتْ بِفَرِیضَةٍ إِنْ قَضَاهَا فَهُوَ خَیْرٌ یَفْعَلُهُ وَ إِنْ لَمْ یَفْعَلْ فَلَا شَیْءَ عَلَیْهِ.
وَ رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ
مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَدِیدٍ وَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ (1)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ (2)
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (3).
ترجمه :
محمّد بن مسلم از امام باقر عليه السّلام روايت كرده گويد: به آن حضرت عرض كردم: شخصى بيمار شده است آيا مىتواند نافله را ترك كند؟ آن حضرت در پاسخ فرمود: اى محمّد نافله كه واجب نيست (تا قضاى آن واجب باشد) اگر آن را قضا كرد كار نيكى است كه انجام داده، و اگر قضا نكرد بر او چيزى نيست.
4563- 2- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُرَازِمِ بْنِ حَکِیمٍ الْأَزْدِیِّ أَنَّهُ قَالَ: مَرِضْتُ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ لَمْ أَتَنَفَّلْ فِیهَا فَقُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فَقَالَ لَیْسَ عَلَیْکَ قَضَاءٌ إِنَّ اَلْمَرِيضَ لَيْسَ كَالصَّحِيحِ كُلُّ مَا غَلَبَ اَللَّهُ عَلَیْهِ فَاللَّهُ أَوْلَی بِالْعُذْرِ (5).
وَ رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُرَازِمٍ (6)
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ نَحْوَهُ (7)وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (8).
ترجمه:
مرازم گفت: من مدّت چهار ماه بيمار بودم و در اين مدّت نماز نافله نخوانده بودم. عرض كردم: خداوند شما را نگهدارد! فدايت شوم! من چهار ماه بيمار شدم و نماز نافله نخواندم.
فرمود: قضا، بر تو لازم نيست؛ زيرا بيمار مانند شخص تندرست نيست، خداوند هرچه را كه بر بنده چيره كرده و اختيار بنده را از آن سلب نموده، خود خداوند در آن مورد سزاوارتر است كه عذر او را بپذيرد.
4564- 3- (9)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ جَمَاعَةٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْعِیصِ بْنِ الْقَاسِمِ قَالَ: سَأَلْتُ
1) علل الشرائع- 361- 1 من الباب 82.
2) التهذیب 3- 306- 947.
3) الکافی 3- 412- 5.
4) الفقیه 1- 364- 1044.
5) الحدیث مرویّ مرتین فی کتاب من لا یحضره الفقیه، مرة کما فی الأصل، و مرة أخری مع مخالفة لفظیة. منه قده راجع الفقیه 1- 498- 1430.
6) علل الشرائع- 362- 2 من الباب 82.
7) الکافی 3- 451- 4.
8) التهذیب 2- 199- 779 و التهذیب 2- 12- 26 و تقدم صدره عنه و عن الکافی و العلل فی الحدیث 1 من الباب 19 من هذه الأبواب.
9) الکافی 3- 412- 6.
أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ اجْتَمَعَ عَلَیْهِ صَلَاةُ السَّنَةِ (1)مِنْ مَرَضٍ قَالَ لَا یَقْضِی.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ مِثْلَهُ (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عِیصٍ مِثْلَهُ (3)أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی النَّوَافِلِ لِمَا مَرَّ (4)وَ یُمْکِنُ حَمْلُهُ عَلَی مَنْ صَلَّی الْفَرِیضَةَ أَوِ النَّافِلَةَ فِی الْمَرَضِ جَالِساً أَوْ مُومِیاً.
ترجمه:
عيص بن قاسم گويد: از امام صادق عليه السّلام سؤال كردم: شخصى كه نماز سال بسيارى به خاطر بيمارى از او فوت شده است (چه وظيفهاى دارد؟)
فرمود: قضاى آنها لازم نيست.
(5)21 بَابُ سُقُوطِ رَکْعَتَیْنِ مِنْ کُلِّ رُبَاعِیَّةٍ فِی السَّفَرِ وَ سُقُوطِ نَافِلَةِ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ خَاصَّةً فِیهِ
ترجمه:
ساقط شدن دو رکعت از نمازهای چهار رکعتی و نافله ظهر و عصر
4565- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الصَّلَاةِ تَطَوُّعاً فِی السَّفَرِ قَالَ لَا تُصَلِّ قَبْلَ الرَّکْعَتَیْنِ وَ لَا بَعْدَهُمَا شَیْئاً نَهَاراً.
ترجمه:
محمد بن مسلم گوید : از یکی از دو امام باقر و امام صادق علیهما السلام در مورد نماز نافله در سفر سؤال کردم؛ فرمود : در روز قبل از دو رکعت
(نماز ظهر و عصر) و بعد از آن نماز نخوان!
4566- 2- (7)وَ عَنْهُ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ حُذَیْفَةَ بْنِ مَنْصُورٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُمَا قَالا الصَّلَاةُ فِی السَّفَرِ رَکْعَتَانِ لَیْسَ قَبْلَهُمَا وَ لَا بَعْدَهُمَا شَیْءٌ.
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ حُذَیْفَةَ بْنِ مَنْصُورٍ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
امام باقر و امام صادق علیه السلام فرمود ند
نماز در سفر دو رکعت است قبل و بعد آنها چیزی
4567- 3- (2)
و أورده فی الحدیث 2 من الباب 16 من أبواب صلاة المسافر.
وَ عَنْهُ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الصَّلَاةُ فِی السَّفَرِ رَکْعَتَانِ لَیْسَ قبلهما و لا بعدهما شيء إلا المغرب ثلاث.ترجمه:
امام صادق (علیه السلام)- نماز در سفر دو رکعت است و پیش و پس از آن نماز دیگری نیست، مگر نماز مغرب که سه رکعت است.
4568- 4- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ وَ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ جَمِیعاً عَنْ أَبِی یَحْیَی الْحَنَّاطِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ صَلَاةِ النَّافِلَةِ بِالنَّهَارِ فِی السَّفَرِ فَقَالَ یَا بُنَیَّ لَوْ صَلَحَتِ النَّافِلَةُ فِی السَّفَرِ تَمَّتِ الْفَرِیضَةُ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (4).
ترجمه:
از ابو عبد اللّه صادق (ع) پرسيدم: آيا در حال سفر
مىتوانم نافلۀ ظهر و عصر بخوانم؟ ابو عبد اللّه گفت: پسرجان. اگر نافلۀ روزانه در حال سفر روا بود، فريضۀ روزانه هم چهار ركعتى مقرر مىشد.
4569- 5- (5)
و أورده فی الحدیث 4 من الباب 26 من هذه الأبواب.
وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ أَشْیَمَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا ع عَنِ التَّطَوُّعِ بِالنَّهَارِ وَ أَنَا فِی سَفَرٍ فَقَالَ لَا وَ لَکِنْ تَقْضِی صَلَاةَ اللَّیْلِ بِالنَّهَارِ وَ أَنْتَ فِی سَفَرٍ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ صَلَاةُ النَّهَارِ الَّتِی أُصَلِّیهَا فِی الْحَضَرِ أَقْضِیهَا بِالنَّهَارِ فِی السَّفَرِ قَالَ أَمَّا أَنَا فَلَا أَقْضِیهَا.ترجمه:
از ابو الحسن الرضا (ع) پرسيدم: آيا روا هست كه در حال سفر نافلۀ ظهر و عصر بخوانم؟ ابو الحسن گفت: نه. اما اگر نافلۀ شب را در حال سفر قضا كردى، مىتوانى فرداى آن بخوانى. من گفتم: قربانت بشوم. آن نافلههاى روزانه را كه در وطن قضا كردهام در حال سفر بخوانم؟ ابو الحسن گفت: اگر من باشم نافلههاى روزانۀ وطن را در سفر قضا نخواهم كرد
.
4570- 6- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ رَبِیعِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْمُسْلِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَیْمَانَ الْعَامِرِیِ
عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: لَمَّا عُرِجَ بِرَسُولِ اللَّهِ ص- نَزَلَ بِالصَّلَاةِ عَشْرَ رَکَعَاتٍ رَکْعَتَیْنِ رَکْعَتَیْنِ فَلَمَّا وُلِدَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ- زَادَ رَسُولُ اللَّهِ ص سَبْعَ رَکَعَاتٍ شُکْراً لِلَّهِ فَأَجَازَ اللَّهُ لَهُ ذَلِکَ وَ تَرَکَ الْفَجْرَ لَمْ یَزِدْ فِیهَا لِضِیقِ وَقْتِهَا لِأَنَّهُ یَحْضُرُهَا (1)مَلَائِکَةُ اللَّیْلِ وَ مَلَائِکَةُ النَّهَارِ فَلَمَّا أَمَرَهُ اللَّهُ بِالتَّقْصِیرِ فِی السَّفَرِ وَضَعَ عَنْ أُمَّتِهِ سِتَّ رَکَعَاتٍ وَ تَرَکَ الْمَغْرِبَ لَمْ یَنْقُصْ مِنْهَا شَیْئاً.
ترجمه:
امام باقر (علیه السلام)- هنگامیکه رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را به معراج بردند، پیامبر (صلی الله علیه و آله) با نماز [های واجب] که ده رکعت و هرکدام دو رکعتی بودند به زمین بازگشت. چون حسن و حسین (علیها السلام) به دنیا آمدند رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بهعنوان شکرگزاری خداوند، هفت رکعت [به آن نمازها] اضافه کرد و خداوند نیز این کار پیامبر (صلی الله علیه و آله) را تأیید فرمود و نماز صبح را به حال خود باقی گذاشته و به دلیل تنگیِ وقتش، به رکعتهای آن اضافه نکرد چرا که در آن هنگام، فرشتگان شب و فرشتگان روز حاضر میشوند.
4571- 7- (2)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الصَّلَاةُ فِی السَّفَرِ رَکْعَتَانِ لَیْسَ قَبْلَهُمَا وَ لَا بَعْدَهُمَا شَیْءٌ إِلَّا الْمَغْرِبَ فَإِنَّ بَعْدَهَا أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ لَا تَدَعْهُنَّ فِی سَفَرٍ وَ لَا حَضَرٍ وَ لَیْسَ عَلَیْکَ قَضَاءُ صَلَاةِ النَّهَارِ وَ صَلِّ صَلَاةَ اللَّیْلِ وَ اقْضِهِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
ابو بصير گويد: امام صادق عليه السّلام فرمود:
نماز در سفر دو ركعت است كه پيش از آنها و بعد از آنها چيزى نيست، مگر نماز مغرب كه بعد از آن چهار ركعت است و آن را چه در حضر و چه در سفر ترك مكن، و قضاى نافله روز بر تو لازم نيست، امّا نماز نافلۀ شب را (در سفر) بخوان و قضاى آن را به جا آور
.
4572- 8- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ عَنْ تَمِیمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ تَمِیمٍ الْقُرَشِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ الْأَنْصَارِیِّ عَنْ رَجَاءِ بْنِ أَبِی الضَّحَّاکِ عَنِ الرِّضَا ع أَنَّهُ کَانَ فِی السَّفَرِ یُصَلِّی فَرَائِضَهُ رَکْعَتَیْنِ رَکْعَتَیْنِ إِلَّا الْمَغْرِبَ فَإِنَّهُ کَانَ یُصَلِّیهَا ثَلَاثاً وَ لَا یَدَعُ نَافِلَتَهَا وَ لَا یَدَعُ صَلَاةَ اللَّیْلِ وَ الشَّفْعَ وَ الْوَتْرَ وَ رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ فِی سَفَرٍ وَ لَا حَضَرٍ وَ کَانَ لَا یُصَلِّی مِنْ نَوَافِلِ النَّهَارِ فِی السَّفَرِ شَیْئاً.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (5).
1) فی المصدر- تحضرها.
2) الکافی 3- 439- 3، و أورده فی الحدیث 2 من الباب 24 من هذه الأبواب.
3) التهذیب 2- 14- 36.
4) عیون أخبار الرضا علیه السلام 2- 182- 5 و أورده فی الحدیث 1 من الباب 29 من أبواب صلاة المسافر. و تقدمت قطعة منه فی الحدیث 24 من الباب 13 من هذه الأبواب.
5) یأتی فی الحدیث 3 و 4 من الباب 22، و فی الحدیث 1 من الباب 23، و فی الحدیث 4 و 5 و 6 من الباب 24 من هذه الأبواب، و فی الحدیث 9 من الباب 5 من أبواب الأذان.
ترجمه:
4573- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَقْضِی صَلَاةَ النَّهَارِ بِاللَّیْلِ فِی السَّفَرِ فَقَالَ نَعَمْ فَقَالَ لَهُ إِسْمَاعِیلُ بْنُ جَابِرٍ أَقْضِی صَلَاةَ النَّهَارِ بِاللَّیْلِ فِی السَّفَرِ فَقَالَ لَا فَقَالَ إِنَّکَ قُلْتَ نَعَمْ فَقَالَ إِنَّ ذَلِکَ یُطِیقُ وَ أَنْتَ لَا تُطِیقُ.
ترجمه:
معاویه بن عمار روایت کرده ازامام صادق علیه السلام سوال کردم میشود قضای نماز نافله روز را در شب انجام داد
فرمود :بله
إِسْمَاعِیلُ بْنُ جَابِرٍ همین سوال را پرسید
حضرت فرمود خیر
ائ
وگفت شما فرمودی بله
او طاقت دارد تو طاقت نداری
4574- 2- (3)وَ عَنْهُ عَنْ فَضَالَةَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ عُمَرَ بْنِ حَنْظَلَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنِّی سَأَلْتُکَ عَنْ قَضَاءِ صَلَاةِ النَّهَارِ بِاللَّیْلِ فِی السَّفَرِ فَقُلْتَ لَا تَقْضِهَا وَ سَأَلَکَ أَصْحَابُنَا فَقُلْتَ اقْضُوا فَقَالَ لِی أَ فَأَقُولُ لَهُمْ لَا تُصَلُّوا (4)وَ اللَّهِ مَا ذَاکَ عَلَیْهِمْ.
ترجمه:
عمر بن حنظله گوید به امام صادق علیهالسلام عرضکردم من فدای شما بشوم از شما سوال کردم قضای نماز روز در شب در سفر فرمودی قضا نکن واصحاب سوال کردند فرمودی قضا کنید .بمن می فرمائی بگویم به آنها بگویمنماز نخوانند به خدا قسم بر آنها نیست
4575- 3- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ سَیْفٍ التَّمَّارِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ لَهُ (6)بَعْضُ أَصْحَابِنَا إِنَّا کُنَّا نَقْضِی صَلَاةَ النَّهَارِ إِذَا نَزَلْنَا بَیْنَ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ فَقَالَ لَا اللَّهُ أَعْلَمُ بِعِبَادِهِ حِینَ رَخَّصَ لَهُمْ إِنَّمَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَی الْمُسَافِرِ رَکْعَتَیْنِ لَا قَبْلَهُمَا وَ لَا بَعْدَهُمَا شَیْءٌ إِلَّا صَلَاةُ اللَّیْلِ عَلَی بَعِیرِکَ حَیْثُ تَوَجَّهَ بِکَ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَیْفٍ التَّمَّارِ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
يك تن از ياران ما به ابو عبد اللّه صادق (ع) گفت: ما در اين سفر نافلههاى روزانه را شب هنگام كه براى استراحت چادرمىزديم، در فاصله نماز مغرب و عشاء قضا مىكرديم. ابو عبد اللّه گفت: نه. خداوند به حال بندگان خود بيناتر است كه نافلۀ روزانه را از مسافران ساقط كرده است. خداوند بر مسافران فرض و قطعى كرده است كه نماز دو ركعتى بخوانند. قبل از نماز دو ركعتى و بعد از آن، نافلهاى مقرر نشده است، جز نافلۀ آخر شب كه در حال سوارى به اداى آن مىپردازند و به راه خود در پيچ و خم جادهها ادامه مىدهند.
4576- 4- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ عَنْ سَدِیرٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع کَانَ أَبِی یَقْضِی فِی السَّفَرِ نَوَافِلَ النَّهَارِ بِاللَّیْلِ وَ لَا یُتِمُّ صَلَاةً فَرِیضَةً.
أَقُولُ: الشَّیْخُ تَارَةً یَحْمِلُ هَذِهِ الْأَحَادِیثَ عَلَی الْجَوَازِ کَمَا هُوَ ظَاهِرُهَا وَ تَارَةً عَلَی مَنْ سَافَرَ بَعْدَ دُخُولِ الْوَقْتِ لِمَا یَأْتِی (3).
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود پدرم نقضای نافله روز را شب بجا می آورد و نماز واجب را شکسته میخواند
(4)23 بَابُ اسْتِحْبَابِ نَافِلَةِ الظُّهْرَیْنِ فِی السَّفَرِ لِمَنْ سَافَرَ بَعْدَ دُخُولِ وَقْتِهِمَا
ترجمه:
باب مستحب بودن نافله ظهر وعصر در سفر برای کسی که بعد از دخول وقت آن
4577- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سُئِلَ عَنِ الرَّجُلِ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ وَ هُوَ فِی مَنْزِلِهِ ثُمَّ یَخْرُجُ فِی سَفَرٍ فَقَالَ یَبْدَأُ بِالزَّوَالِ فَیُصَلِّیهَا ثُمَّ یُصَلِّی الْأُولَی بِتَقْصِیرِ رَکْعَتَیْنِ لِأَنَّهُ خَرَجَ مِنْ مَنْزِلِهِ قَبْلَ أَنْ تَحْضُرَ الْأُولَی وَ سُئِلَ فَإِنْ خَرَجَ بَعْدَ مَا حَضَرَتِ الْأُولَی قَالَ یُصَلِّی الْأُولَی أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ ثُمَّ یُصَلِّی بَعْدُ النَّوَافِلَ ثَمَانَ رَکَعَاتٍ لِأَنَّهُ خَرَجَ مِنْ مَنْزِلِهِ بَعْدَ مَا حَضَرَتِ الْأُولَی فَإِذَا حَضَرَتِ الْعَصْرُ صَلَّی الْعَصْرَ بِتَقْصِیرٍ وَ هِیَ رَکْعَتَانِ لِأَنَّهُ خَرَجَ فِی السَّفَرِ قَبْلَ أَنْ تَحْضُرَ الْعَصْرُ.
ترجمه:
از امام صادق علیه السلام گوید: دربار مردی سؤال شد که وقت زوال خورشید در منزل خود است، سپس برای سفرخارج میشود؟ فرمود: نوافل زوال را شروع میکند، پس آن را میخواند، سپس ظهر را با قصر در دو رکعت میخواند، زیرا او قبل از اینکه زمان [فضیلت] نماز ظهر[بعد از نوافل] فرا رسد، از منزلش خارج شده است. و سؤال شد: پس اگر بعد از فرا رسیدن زمان نماز ظهر خارج شود؟ فرمود: ظهر را چهار رکعت میخواند سپس بعدا هشت رکعت نافله میخواند؛ زیرا او بعد از اینکه زمان نماز ظهر فرا رسید از منزلش خارج شده است.
(1)24 بَابُ اسْتِحْبَابِ الْمُدَاوَمَةِ عَلَی نَافِلَةِ الْمَغْرِبِ وَ عَدَمِ سُقُوطِهَا فِی السَّفَرِ وَ عَدَمِ جَوَازِ تَقْصِیرِ الْمَغْرِبِ وَ الصُّبْحِ وَ کَرَاهَةِ الْکَلَامِ بَیْنَ الْمَغْرِبِ وَ نَافِلَتِهَا وَ فِی أَثْنَاءِ النَّافِلَةِ
ترجمه:
باب مستحب بودن مداومت بر نافله مغرب و ساقط نشدن آن در سفر و نشکستن نماز مغرب و صبح وکراهت تکلم بین مغرب و نافله ها و خود نافله ها
4578- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ یَحْیَی الْحَلَبِیِّ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِیرَةِ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع أَرْبَعُ رَکَعَاتٍ بَعْدَ الْمَغْرِبِ لَا تَدَعْهُنَّ فِی حَضَرٍ وَ لَا سَفَرٍ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
حارث بن مغيره گويد: امام صادق عليه السّلام فرمود:
چهار ركعت نماز پس از مغرب است كه در هيچ حال - چه در حضر و چه در سفر - نبايد ترك شوند.
4579- 2- (4)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی بْنِ عُبَیْدٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الصَّلَاةُ فِی السَّفَرِ رَکْعَتَانِ لَیْسَ قَبْلَهُمَا وَ لَا بَعْدَهُمَا شَیْءٌ إِلَّا الْمَغْرِبَ فَإِنَّ بَعْدَهَا أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ لَا تَدَعُهُنَّ فِی حَضَرٍ وَ لَا سَفَرٍ وَ لَیْسَ عَلَیْکَ قَضَاءُ صَلَاةِ النَّهَارِ وَ صَلِّ صَلَاةَ اللَّیْلِ وَ اقْضِهِ.
ترجمه:
ا
امام صادق صلوات اللَّه علیه فرمود : نماز در سفر دو رکعت است و قبل از آن دو و بعد از آن دو چیزی نیست مگر نماز مغرب که بعد از آن چهار رکعت هست که هرگز در سفر و حضر آن را ترک نکن و قضا کردن نماز (نافله) روز هم بر عهده تو نیست و نماز شب را هم بخوان و هم (اگر از تو فوت شد) قضا کن!
4580- 3- (5)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ حَمْدَانَ (6)بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ مُقَاتِلِ بْنِ مُقَاتِلٍ عَنْ أَبِی الْحَارِثِ قَالَ: سَأَلْتُهُ یَعْنِی الرِّضَا ع عَنِ الْأَرْبَعِ رَکَعَاتٍ بَعْدَ الْمَغْرِبِ فِی السَّفَرِ یُعَجِّلُنِی الْجَمَّالُ وَ لَا
یُمْکِنُنِی الصَّلَاةُ عَلَی الْأَرْضِ هَلْ أُصَلِّیهَا فِی الْمَحْمِلِ فَقَالَ نَعَمْ صَلِّهَا فِی الْمَحْمِلِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (1)
وَ کَذَا کُلُّ مَا قَبْلَهُ.
ترجمه:
ابو الحارث گويد: از امام رضا عليه السّلام پرسيدم: آيا چهار ركعت بعد از نماز مغرب را - در صورتىكه شتردار شتاب دارد و نتوانم بر زمين نماز بگزارم - مىتوانم در كجاوه به جا آورم؟
فرمود: آرى، آن را در كجاوه به جا آور
.
4581- 4- (2)وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ الْحَسَنِ (3)بْنِ سَعِیدٍ عَنْ زُرْعَةَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الصَّلَاةِ فِی السَّفَرِ فَقَالَ رَکْعَتَانِ لَیْسَ قَبْلَهُمَا وَ لَا بَعْدَهُمَا شَیْءٌ إِلَّا أَنَّهُ یَنْبَغِی لِلْمُسَافِرِ أَنْ یُصَلِّیَ بَعْدَ الْمَغْرِبِ أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ وَ لْیَتَطَوَّعْ بِاللَّیْلِ مَا شَاءَ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
سماعه گويد: از امام عليه السّلام در مورد نماز در سفر پرسيدم.
فرمود: دو ركعت است و پيش از آن دو ركعت و بعد از آن چيزى (از نافله) نيست، ولى براى مسافر شايسته است كه پس از نماز مغرب چهار ركعت نماز به جا آورد و چون در منزلى (در ميان راه) فرود آمد، هرقدر كه بخواهد در شب مىتواند نافله بخواند، و اگر سوار بر مركب باشد، در حالت سواره نماز بخواند و نماز او بايد به صورت اشاره باشد و هنگامى كه به سجده مىرود، سر او پايينتر از هنگام ركوع باشد.
4582- 5- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ فِی حَدِیثِ الْعِلَلِ الَّتِی سَمِعَهَا مِنَ الرِّضَا ع قَالَ: إِنَّ الصَّلَاةَ إِنَّمَا قُصِّرَتْ فِی السَّفَرِ لِأَنَّ الصَّلَاةَ الْمَفْرُوضَةَ أَوَّلًا إِنَّمَا هِیَ عَشْرُ رَکَعَاتٍ وَ السَّبْعُ إِنَّمَا زِیدَتْ فِیهَا بَعْدُ فَخَفَّفَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَنِ الْعَبْدِ تِلْکَ الزِّیَادَةَ لِمَوْضِعِ سَفَرِهِ وَ تَعَبِهِ وَ نَصَبِهِ وَ اشْتِغَالِهِ بِأَمْرِ نَفْسِهِ وَ ظَعْنِهِ وَ إِقَامَتِهِ لِئَلَّا یَشْتَغِلَ عَمَّا لَا بُدَّ لَهُ (5)مِنْ مَعِیشَتِهِ رَحْمَةً مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ تَعَطُّفاً عَلَیْهِ إِلَّا صَلَاةَ الْمَغْرِبِ فَإِنَّهَا لَمْ تُقَصَّرْ لِأَنَّهَا صَلَاةٌ مُقَصَّرَةٌ فِی الْأَصْلِ قَالَ وَ إِنَّمَا تَرَکَ تَطَوُّعَ النَّهَارِ وَ لَمْ یَتْرُکْ تَطَوُّعَ اللَّیْلِ لِأَنَّ کُلَّ صَلَاةٍ لَا یُقَصَّرُ فِیهَا (6)(لَا یُقَصَّرُ فِیمَا بَعْدَهَا مِنَ التَّطَوُّعِ) (7)- وَ ذَلِکَ أَنَّ الْمَغْرِبَ لَا تَقْصِیرَ فِیهَا فَلَا تَقْصِیرَ فِیمَا بَعْدَهَا مِنَ التَّطَوُّعِ
1) التهذیب 2- 15- 37.
2) الکافی 3- 439- 1 و أورد ذیله فی الحدیث 14 من الباب 15 من أبواب القبلة.
3) فی المصدر- الحسین.
4) الفقیه 1- 454- 1318 و یأتی ذیله فی الحدیث 3 من الباب 29 من هذه الأبواب، و أورده فی الحدیث 1 من الباب 1 من أبواب صلاة المسافر.
5) فی نسخة- منه هامش المخطوط.
6) فی نسخة- فی تطوعها هامش المخطوط.
7) لیس فی المصدر.
وَ کَذَلِکَ الْغَدَاةُ لَا تَقْصِیرَ فِیهَا فَلَا تَقْصِیرَ فِیمَا قَبْلَهَا مِنَ التَّطَوُّعِ الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ (1)وَ عُیُونِ الْأَخْبَارِ (2)
بِأَسَانِیدَ تَأْتِی (3).
ترجمه:
فضل بن شاذان نيشابورى - رحمه اللّه - جزء عللى كه براى قصر خواندن نماز در سفر از امام رضا عليه السّلام شنيده است ياد آور شده كه آن حضرت فرمود: اينكه نماز در سفر كوتاه و شكسته شده باين جهت است كه نماز واجبى كه خداوند متعال در ابتدا بر خلايق مقرّر فرمود تنها ده ركعت بود، بعد هفت ركعت ديگر نيز (وسيله پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله) به آن افزوده شد، پس خداوند عزّ و جلّ آن هفت ركعت زيادتى را (يعنى اكثر آن را كه شش ركعت باشد) از بندگان ساقط فرمود بخاطر وضع خاصّى كه سفر دارد و رنج و مشقّت آن كه مسافر بكارهاى خود مىپردازد و بايد بار بردارد و در جايى فرود آيد و منزل گزيند كه هم لازمه سفر است تا از امورى كه ناگزير براى معاش خود بايد مسافر بدان پردازد باز نماند، و اين ناشى از رحمت و مهربانى خداوند عزّ و جلّ بر بندگان خويش است، مگر در مورد نماز مغرب كه قصر نمىشود زيرا در اصل يك بار كوتاه شده و خود نماز شكسته است، و نيز قصر كردن نماز در هشت فرسخ واجب گرديده نه كمتر از آن و نه بيشتر از آن بعبارت ديگر به كمتر يا بيشتر از آن منوط نشده زيرا كه هشت فرسخ براى عموم مردم و كاروانها و بارها كه با مسافران جابجا مىشود مسافتى است كه در يك روز مىپيمايند، پس قصر در مسافت يك روزه واجب شده است، اگر براى مسافت يك روز واجب نمىشد مسلما براى مسافت هزار سال راه هم واجب نميگرديد چرا كه هر روز كه پس از امروز فرا ميرسد خود همانند امروز است، پس چنانچه براى امروز واجب نشود براى روز بعد هم كه همانند امروز است و هيچ فرقى بين آن دو نيست هم واجب نميگردد. و امّا چرا نافله روز ساقط شده و نافله شب ساقط نشده است زيرا هر نمازى كه قصر در آن راه ندارد در نافلۀ آن نيز تقصير اعمال نمىشود، و باين ترتيب نماز مغرب كه در سفر شكسته خوانده نمىشود در نافلۀ پس از آن نيز قصر نمىكنند، و همچنين است نماز صبح كه چون تقصير در آن نمىشود در نافله صبح نيز كه بعنوان سنّت پيش از آن بجا مىآورند نيز تقصير راه ندارد.
4583- 6- (4)قَالَ: وَ سُئِلَ الصَّادِقُ ع لِمَ صَارَتِ الْمَغْرِبُ ثَلَاثَ رَکَعَاتٍ وَ أَرْبَعاً بَعْدَهَا لَیْسَ فِیهَا تَقْصِیرٌ فِی حَضَرٍ وَ لَا سَفَرٍ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَنْزَلَ عَلَی نَبِیِّهِ- کُلَّ صَلَاةٍ رَکْعَتَیْنِ فَأَضَافَ إِلَیْهَا رَسُولُ اللَّهِ ص- لِکُلِّ صَلَاةٍ رَکْعَتَیْنِ فِی الْحَضَرِ وَ قَصَّرَ فِیهَا فِی السَّفَرِ إِلَّا الْمَغْرِبَ وَ الْغَدَاةَ فَلَمَّا صَلَّی الْمَغْرِبَ بَلَغَهُ مَوْلِدُ فَاطِمَةَ ع فَأَضَافَ إِلَیْهَا رَکْعَةً شُکْراً لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَلَمَّا أَنْ وُلِدَ الْحَسَنُ ع أَضَافَ إِلَیْهَا رَکْعَتَیْنِ شُکْراً لِلَّهِ فَلَمَّا أَنْ وُلِدَ الْحُسَیْنُ ع- أَضَافَ إِلَیْهَا رَکْعَتَیْنِ شُکْراً لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ (5)فَتَرَکَهَا عَلَی حَالِهَا فِی الْحَضَرِ وَ السَّفَرِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ مِثْلَهُ (6)وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ الْعَلَوِیِّ الدِّینَوَرِیِّ رَفَعَ الْحَدِیثَ إِلَی الصَّادِقِ ع مِثْلَهُ (7).
ترجمه:
از امام صادق عليه السلام سؤال شد كه:
چرا نماز مغرب سه ركعت است و نافله اش چهار ركعت كه در سفر و حضر تقصير در آن نيست؟
خداوند تبارك و تعالى همه ى نمازها را بر پيامبر صلى اللَّه عليه و آله و سلم به صورت دو ركعتى نازل كرد. رسول خدا صلى اللَّه عليه و آله و سلم (به امر پروردگار) به همه ى نمازها به جز نماز مغرب و نماز صبح دو ركعت اضافه نمودند؛ كه در حضر به صورت تمام و در سفر به طور قصر خوانده شوند.
هنگامى كه رسول خدا صلى اللَّه عليه و آله و سلم مشغول برپائى نماز مغرب بود. فاطمه سلام الله علیها به دنيا آمد رسول خدا صلى اللَّه عليه و آله و سلم به شكرانهى اين نعمت (و به امر پروردگار) يك ركعت به نماز مغرب اضافه فرمودند. پس چون حسن عليه السلام به دنيا آمد، دو ركعت ديگر (به عنوان نافله) به آن سه ركعت اضافه نمودند و زمانى كه حسين عليه السلام به دنيا آمد، به نافلهى مغرب دو ركعت ديگر اضافه فرموده و آن را شكرانه تولد آن حضرت قرار دادند.
4584- 7- (8)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَاتِمٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ حَمْدَانَ (9)بْنِ
1) علل الشرائع 266.
2) عیون أخبار الرضا علیه السلام 2- 112.
3) تاتی فی الفائدة الأولی من الخاتمة برمز ب.
4) الفقیه 1- 454- 1317.
5) النساء 4- 11.
6) التهذیب 2- 113- 424.
7) علل الشرائع- 324- 1 باب 15.
8) علل الشرائع 323- 1 باب 14.
9) و قد کتب فی الأصل بصورة حملان باللام، و لم نجد له ذکرا فی الکتب الرجالیة.
الْحُسَیْنِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ یَرْفَعُهُ إِلَی مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع لِأَیِّ عِلَّةٍ تُصَلَّی الْمَغْرِبُ فِی السَّفَرِ ثَلَاثَ رَکَعَاتٍ وَ سَائِرُ الصَّلَوَاتِ رَکْعَتَیْنِ فَقَالَ لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص فُرِضَ عَلَیْهِ الصَّلَاةُ مَثْنَی مَثْنَی وَ أَضَافَ إِلَیْهَا رَسُولُ اللَّهِ ص رَکْعَتَیْنِ ثُمَّ نَقَصَ مِنَ الْمَغْرِبِ رَکْعَةً ثُمَّ وَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ ص رَکْعَتَیْنِ فِی السَّفَرِ وَ تَرَکَ الْمَغْرِبَ وَ قَالَ إِنِّی أَسْتَحْیِی أَنْ أَنْقُصَ مِنْهَا مَرَّتَیْنِ فَلِتِلْکَ الْعِلَّةِ تُصَلَّی ثَلَاثَ رَکَعَاتٍ فِی السَّفَرِ وَ الْحَضَرِ.
ترجمه:
محمد بن مسلم گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: به چه سبب مغرب در سفر و حضر سه رکعت خوانده میشود، و سایر نمازها دو رکعت؟ فرمود: زیرا بر رسول خدا صلی الله علیه و آله، نماز دو دو فرض شد و رسول خدا صلی الله علیه و آله دو رکعت بر آن افزود، سپس از مغرب یک رکعت را کاست، سپس رسول خدا صلی الله علیه و آله دو رکعت در سفر از نمازها کاست و مغرب را رها نمود، و فرمود: من شرم دارم که دو مرتبه از آن بکاهم، و به این سبب در حضر و سفر سه رکعت خوانده میشود. - علل الشرائع 2: 13.[1] -
4585- 8- (1)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَحْرٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا تَدَعْ أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ بَعْدَ الْمَغْرِبِ فِی سَفَرٍ وَ لَا حَضَرٍ وَ إِنْ طَلَبَتْکَ الْخَیْلُ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام
چهار رکعت بعد از نما مغرب را در حضر و سفر ترک مکن ولو اسبها منتظر تو باشد
4586- 9- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِیرَةِ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع لَا تَدَعْ أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ بَعْدَ الْمَغْرِبِ فِی السَّفَرِ وَ لَا فِی الْحَضَرِ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
ابو عبد اللّه صادق (ع) به من گفت: چهار ركعت نافله را بعد از نماز مغرب ترك مكن. چه در سفر باشى و چه در وطن باشى. پدرم ابو جعفر باقر عليه السّلام سيزده ركعت نافلۀ شب را ترك نمىكرد: چه در حال سفر و چه در حال حضر.
4587- 10- (3)أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ قَالَ: قَالَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مَا بَالُ صَلَاةِ الْمَغْرِبِ لَمْ یُقَصِّرْ فِیهَا رَسُولُ اللَّهِ ص- فِی السَّفَرِ وَ الْحَضَرِ مَعَ نَافِلَتِهَا فَقَالَ لِأَنَّ الصَّلَاةَ کَانَتْ رَکْعَتَیْنِ رَکْعَتَیْنِ فَأَضَافَ إِلَیْهَا رَسُولُ اللَّهِ ص إِلَی کُلِّ رَکْعَتَیْنِ رَکْعَتَیْنِ وَ وَضَعَهُمَا عَنِ الْمُسَافِرِ وَ أَقَرَّ الْمَغْرِبَ عَلَی وَجْهِهَا فِی السَّفَرِ وَ الْحَضَرِ وَ لَمْ یُقَصِّرْ فِی رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ
أَنْ یَکُونَ تَمَامُ الصَّلَاةِ سَبْعَ عَشْرَةَ رَکْعَةً فِی السَّفَرِ وَ الْحَضَرِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (1)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (2)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی بَعْضِ الْمَقْصُودِ فِی التَّعْقِیبِ (3)وَ فِی السَّفَرِ (4).
ترجمه:
علی بن مهزیار گوید: یکی از اصحاب ما به امام صادق علیه السلام گفت: چرا رسول خدا در سفر و حضر، نماز مغرب و نافله آن را قصر نکرد؟ امام علیه السلام فرمود: زیرا نماز دو رکعت دو رکعت بود، پس خدا صلی الله علیه و آله به هر دو رکعت، دو رکعت افزود، و آن دو رکعت را از مسافر برداشت و مغرب را در سفر و حضر بر همان صورت ثابت گذشت. و در دو رکعت فجر قصر نکرد،
(5)25 بَابُ اسْتِحْبَابِ الْمُدَاوَمَةِ عَلَی صَلَاةِ اللَّیْلِ وَ الْوَتْرِ وَ عَدَمِ سُقُوطِهَا فِی السَّفَرِ وَ عَدَمِ وُجُوبِهَا
ترجمه
باب مستحب بودن مداومت بر نماز شب و نماز وتر و عدم ساقط شدن آن در سفر و واجب نبودن آن
4588- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِیرَةِ فِی حَدِیثٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع کَانَ أَبِی لَا یَدَعُ ثَلَاثَ عَشْرَةَ رَکْعَةً بِاللَّیْلِ فِی سَفَرٍ وَ لَا حَضَرٍ.
ترجمه:
ابو عبد اللّه صادق (ع) به من گفت: پدرم ابو جعفر باقر عليه السّلام سيزده ركعت نافلۀ شب را ترك نمىكرد: چه در حال سفر و چه در حال حضر.
4589- 2- (7)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو جَعْفَرٍ ع صَلِّ صَلَاةَ اللَّیْلِ وَ الْوَتْرَ وَ الرَّکْعَتَیْنِ فِی الْمَحْمِلِ (8).
ترجمه:
امام باقر علیه السلام فرمود .
نماز شب را و نماز وتر را و دو رکعت نافله فجر را در محمل بخوان.
4590- 3- (9)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ عَنْ أَبِی أُسَامَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْوَتْرِ فَقَالَ سُنَّةٌ لَیْسَتْ بِفَرِیضَةٍ.
1) تقدم فی الباب 13 و فی الحدیث 8 من الباب 21 من هذه الأبواب.
2) یأتی فی الحدیث 2 و 3 من الباب 33 من هذه الأبواب.
3) یأتی فی الباب 30 من أبواب التعقیب.
4) یأتی فی الباب 16 و 22 و 29 من أبواب صلاة المسافر.
5) الباب 25 فیه 6 أحادیث.
6) التهذیب 2- 15- 39 و أورد صدره فی الحدیث 9 من الباب 24 من هذه الأبواب.
7) التهذیب 2- 15- 42 و أورده فی الحدیث 5 من الباب 15 من أبواب القبلة.
8) المحمل- شقان علی البعیر یحمل فیهما العدیلان. لسان العرب- حمل- 11- 178.
9) التهذیب 2- 243- 961.
ترجمه:
ابی اسامه از امام صادق علیه السلام سوال کرد از وتر
حضرت فرمود :مستحب است .واجب نیست
4591- 4- (1)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: الْوَتْرُ فِی کِتَابِ عَلِیٍّ ع وَاجِبٌ وَ هُوَ وَتْرُ اللَّیْلِ وَ الْمَغْرِبُ وَتْرُ النَّهَارِ.
قَالَ الشَّیْخُ یَعْنِی أَنَّهُ سُنَّةٌ لِأَنَّ الْمَسْنُونَ إِذَا کَانَ مُؤَکَّداً یُسَمَّی وَاجِباً أَقُولُ: وَ یُمْکِنُ حَمْلُهُ عَلَی التَّقِیَّةِ.
ترجمه:
امام باقر علیه السلام فرمود وتر در کتاب حضرت علی علیه السلام واجب است وتر شب و مغرب وتر روز
شیخ گوید مستحب موکد به واجب تعبیر شده یا تقیه در کار بوده
4592- 5- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ النَّبِیُّ ص لِعَلِیٍّ ع أُوصِیکَ فِی نَفْسِکَ بِخِصَالٍ فَاحْفَظْهَا ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ أَعِنْهُ إِلَی أَنْ قَالَ وَ عَلَیْکَ بِصَلَاةِ اللَّیْلِ وَ عَلَیْکَ بِصَلَاةِ اللَّیْلِ وَ عَلَیْکَ بِصَلَاةِ اللَّیْلِ (3).
ترجمه:
«ابن عمّار گوید شنیدم از حضرت صادق، علیه السلام که می فرمود در وصیت پیغمبر، صلّی الله علیه و آله، به علی، علیه السلام، این بود که فرمود: «ای علی، سفارش می کنم تو را در جان خودت به خویهایی، نگاهدار آنها را ......و ملازم باش با نماز شب، و ملازم [باش ] با نماز شب، و ملازم باش با نماز شب. »
4593- 6- (4)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص یُصَلِّی مِنَ اللَّیْلِ ثَلَاثَ عَشْرَةَ رَکْعَةً مِنْهَا الْوَتْرُ وَ رَکْعَتَا الْفَجْرِ فِی السَّفَرِ وَ الْحَضَرِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (5)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ فِی أَحَادِیثَ کَثِیرَةٍ جِدّاً (6).
ترجمه:
زراره گويد: امام باقر عليه السّلام فرمود:
رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله همواره در سفر و در حضر سيزده ركعت نماز در شب به جا آورد كه از جملۀ آنها سه ركعت نماز وتر و دو ركعت نافلۀ صبح بود.
1) التهذیب 2- 243- 962.
2) الکافی 8- 79- 33 و أورده فی الحدیث 1 الباب 39 من الصلوات المندوبة و أخرجه بتمامه فی الحدیث 2 الباب 4 من جهاد النفس. و تقدم قطعة منه فی الحدیث 1 الباب 13 و فی الحدیث 1 الباب 28 من هذه الأبواب و فی الحدیث 1 الباب 11 من قراءة القرآن.
3) لیس فی المصدر و قد کتب المصنّف علیها علامة نسخة.
4) الکافی 3- 446- 14.
5) تقدم فی الحدیث 7 و 8 الباب 21 و فی الحدیث 3 الباب 22 و فی الحدیث 4 الباب 24 من هذه الأبواب.
6) یأتی فی الحدیث 3 الباب 28 من هذه الأبواب و فی الحدیث 2 الباب 41 و فی الحدیث 3 الباب 46 من أبواب المواقیت، و فی الباب 39 و 40 من أبواب الصلوات المندوبات.
(1)26 بَابُ اسْتِحْبَابِ قَضَاءِ نَوَافِلِ اللَّیْلِ إِذَا فَاتَتْ سَفَراً وَ لَوْ نَهَاراً
ترجمه:
باب مستحب بودن قضای نوافل شب در باز گشت از سفر ولو روز باشد
4594- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ ذَرِیحٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فَاتَتْنِی صَلَاةُ اللَّیْلِ فِی السَّفَرِ أَ فَأَقْضِیهَا فِی النَّهَارِ فَقَالَ نَعَمْ إِنْ أَطَقْتَ ذَلِکَ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
به ابو عبد اللّه صادق (ع) گفتم: اگر در حال سفر به نافلۀ
شب موفق نشوم، مىتوانم فردا قضاى آن را بخوانم؟ ابو عبد اللّه گفت: اگر تاب و توان داشته باشى مانعى ندارد.
4595- 2- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ ع یَقُولُ إِنِّی لَأُحِبُّ أَنْ أَدُومَ عَلَی الْعَمَلِ وَ إِنْ قَلَّ قَالَ قُلْنَا نَقْضِی صَلَاةَ اللَّیْلِ بِالنَّهَارِ فِی السَّفَرِ قَالَ نَعَمْ.
ترجمه:
جدم على بن الحسين عليه السّلام مىگفت: من دوست دارم كه بر كارهاى نيك ادامه دهم، گرچه قليل و ناچيز باشد. پرسيديم: در حال سفر قضاى نافلۀ شب را فرداى آن بخوانيم؟ ابو عبد اللّه گفت: آرى.
4596- 3- (5)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ یَعْنِی ابْنَ أَبِی نَصْرٍ عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ قَالَ: کَانَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع یُصَلِّی صَلَاةَ اللَّیْلِ بِالنَّهَارِ عَلَی رَاحِلَتِهِ أَیْنَمَا تَوَجَّهَتْ بِهِ.
ترجمه:
صفوان جمال روایت کرده امام صادق علیه السلام نماز شب را در روز بر وی مرکب میخواند به هرطرف که می شد.
4597- 4- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ أَشْیَمَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا ع عَنِ التَّطَوُّعِ بِالنَّهَارِ وَ أَنَا فِی سَفَرٍ فَقَالَ لَا وَ لَکِنْ تَقْضِی صَلَاةَ اللَّیْلِ بِالنَّهَارِ وَ أَنْتَ فِی
سَفَرٍ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ صَلَاةُ النَّهَارِ الَّتِی أُصَلِّیهَا فِی الْحَضَرِ أَقْضِیهَا بِالنَّهَارِ فِی السَّفَرِ قَالَ أَمَّا أَنَا فَلَا أَقْضِیهَا.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (1)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (2).
ترجمه:
(3)27 بَابُ عَدَمِ اسْتِحْبَابِ نَافِلَةِ الْعِشَاءِ قَبْلَهَا
ترجمه:
باب مستحب نبودن نافله عشا قبل آن
4598- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع هَلْ قَبْلَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ وَ بَعْدَهَا شَیْءٌ قَالَ لَا غَیْرَ أَنِّی أُصَلِّی بَعْدَهَا رَکْعَتَیْنِ وَ لَسْتُ أَحْسُبُهُمَا مِنْ صَلَاةِ اللَّیْلِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (5)
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی أَحَادِیثَ کَثِیرَةٍ فَأَمَّا مَا تَضَمَّنَ بَعْضُهَا مِنِ اسْتِحْبَابِ رَکْعَتَیْنِ قَبْلَ الْعِشَاءِ فَوَجْهُهُ أَنَّهُمَا مِنْ نَافِلَةِ الْمَغْرِبِ کَمَا تَقَدَّمَ فِی نَافِلَةِ الْعَصْرِ أَیْضاً مِثْلُهُ وَ ذَلِکَ ظَاهِرٌ (6).
ترجمه:
فرمود: نه، ولى من بعد از فريضۀ عشا، دو ركعت نماز مىخوانم و آن دو ركعت را جزو نماز شب حساب نمىكنم.
(7)28 بَابُ اسْتِحْبَابِ الْمُدَاوَمَةِ عَلَی نَافِلَةِ الظُّهْرَیْنِ فِی الْحَضَرِ
ترجمه:
باب مستحب بودن نافله ظه و عصر در غیر سفر
4599- 1- (8)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع
فِی وَصِیَّةِ النَّبِیِّ ص لِعَلِیٍّ ع قَالَ: وَ عَلَیْکَ بِصَلَاةِ الزَّوَالِ وَ عَلَیْکَ بِصَلَاةِ الزَّوَالِ وَ عَلَیْکَ بِصَلَاةِ الزَّوَالِ.
ترجمه :
پيامبر(صلّى الله عليه و آله)ضمن وصيت خود به على(عليه السّلام)چنين فرمودند:
برتو باد به نماز ظهر برتو باد به نماز ظهر برتو باد به نماز ظهر
4600- 2- (1)وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ یَحْیَی بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع صَلَاةُ الزَّوَالِ صَلَاةُ الْأَوَّابِینَ.
ترجمه :
امام صادق علیه السلام فرمود .امیر المومنین علیه السلام فرمود
نافله ظهر نماز توبه کنندگان است
4601- 3- (2)أَحْمَدُ بْنُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ رَفَعَهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی وَصِیَّةِ النَّبِیِّ ص لِعَلِیٍّ ع وَ عَلَیْکَ بِصَلَاةِ اللَّیْلِ یُکَرِّرُهَا أَرْبَعاً وَ عَلَیْکَ بِصَلَاةِ الزَّوَالِ.
ترجمه :
پيامبر(صلّى الله عليه و آله)ضمن وصيت خود به على(عليه السّلام)چنين فرمودند:
بر تو باد به نماز شب چهارمرتبه تکرار نمود .وبرتو باد به نافله ظهر
4602- 4- (3)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ ظَرِیفٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ ع أَنَّهُ کَانَ یَقُولُ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ عَنْ کَبِدِ السَّمَاءِ فَمَنْ صَلَّی تِلْکَ السَّاعَةَ أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ فَقَدْ وَافَقَ صَلَاةَ الْأَوَّابِینَ وَ ذَلِکَ بَعْدَ نِصْفِ النَّهَارِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (4)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (5).
ترجمه :
امیر المومنین علیه السلام فرمود 0
وقتی خورشید رسید به وسط آسمان چهار رکعت نماز بخوان که آن موافق است با نماز توبه کنندگان وآن بعد نصف روز است
(6)29 بَابُ اسْتِحْبَابِ الْمُدَاوَمَةِ عَلَی نَافِلَةِ الْعِشَاءِ جَالِساً أَوْ قَائِماً وَ الْقِیَامُ أَفْضَلُ وَ عَدَمِ سُقُوطِهَا فِی السَّفَرِ
ترجمه :
باب مستحب بودن مداومت بر نافله عشا نشسته یا ایستاده و ایستاده بهتر است و ساقط نشدن آن در سفر
4603- 1- (7)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ
حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع مَنْ کَانَ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ فَلَا یَبِیتَنَّ إِلَّا بِوَتْرٍ.
ترجمه :
امام باقرعلیه السلام
هر کس به خدا و روز جزا ایمان دارد، نباید شب را به صبح برساند مگر این که نماز وتر (نافله عشا ) را به جا آورد.
4604- 2- (1)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ النَّبِیُّ ص مَنْ کَانَ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ فَلَا یَبِیتَنَّ إِلَّا بِوَتْرٍ.
ترجمه :
رسول اکرم صلی الله علیه وآله وسلم
هر کس به خدا و روز جزا ایمان دارد، نباید شب را به صبح برساند مگر این که نماز وتر (نافله عشا ) را به جا آورد.
4605- 3- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الرِّضَا ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: وَ إِنَّمَا صَارَتِ الْعَتَمَةُ مَقْصُورَةً وَ لَیْسَ نَتْرُکُ رَکْعَتَیْهَا لِأَنَّ الرَّکْعَتَیْنِ لَیْسَتَا مِنَ الْخَمْسِینَ وَ إِنَّمَا هِیَ زِیَادَةٌ فِی الْخَمْسِینَ تَطَوُّعاً لِیُتِمَّ بِهِمَا بَدَلَ کُلِّ رَکْعَةٍ مِنَ الْفَرِیضَةِ رَکْعَتَیْنِ مِنَ التَّطَوُّعِ.
وَ رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ وَ عُیُونِ الْأَخْبَارِ (3)
بِالْإِسْنَادِ الْآتِی (4).
ترجمه :
امام رضا صلوات اللَّه علیه فرمود : همانا نماز عشاء
(در سفر) شکسته است ولی دو رکعت (نافله) آن را ترک نمی کنیم زیرا این دو رکعت جزو پنجاه رکعت (فریضه و نافله) نیست و این دو رکعت به صورت نافله در پنجاه رکعت افزوده شده است تا به وسیله آن، به ازای هر رکعت از فریضه، دو رکعت نافله تکمیل گردد!
4606- 4- (5)وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَعْیَنَ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع مَنْ کَانَ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ فَلَا یَبِیتَنَّ إِلَّا بِوَتْرٍ.
ترجمه :
امام باقرعلیه السلام
هر کس به خدا و روز جزا ایمان دارد، نباید شب را به صبح برساند مگر این که نماز وتر (نافله عشا ) را به جا آورد.
4607- 5- (6)وَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ حُمْرَانَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَا یَبِیتَنَّ الرَّجُلُ وَ عَلَیْهِ وَتْرٌ.
ترجمه :
حضرت محمد صلی الله علیه و آ له فرمود.
نخوابد مرد و به عهده او باشد نافله عشا
4608- 6- (1)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَاتِمٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ حَمْدَانَ (2)بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَخْلَدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ بَشِیرٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْقَزْوِینِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْبَاقِرِ ع لِأَیِّ عِلَّةٍ تُصَلَّی الرَّکْعَتَانِ بَعْدَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ مِنْ قُعُودٍ فَقَالَ لِأَنَّ اللَّهَ فَرَضَ سَبْعَ عَشْرَةَ رَکْعَةً فَأَضَافَ إِلَیْهَا رَسُولُ اللَّهِ ص مِثْلَیْهَا فَصَارَتْ إِحْدَی وَ خَمْسِینَ رَکْعَةً فَتُعَدَّانِ هَاتَانِ الرَّکْعَتَانِ مِنْ جُلُوسٍ بِرَکْعَةٍ.
ترجمه :
قزوینی گوید : به امام باقر صلوات اللَّه علیه گفتم : به چه علت بعد از نماز عشاء دو رکعت نماز نشسته خوانده می شود؟
فرمود : برای اینکه اللَّهِ تعالي هفده رکعت نماز را فریضه کرده است، پس رسول اللَّه صلی اللَّه علیه و آله دو برابر آن را(به صورت نافله) به آن افزوده است، پس 51 رکعت شدند، پس این دو رکعت نماز نشسته یک رکعت محسوب می شوند!
4609- 7- (3)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَمْدَانَ (4)عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنِ الْمُثَنَّی عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ أُصَلِّی الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ فَإِذَا صَلَّیْتُ صَلَّیْتُ رَکْعَتَیْنِ وَ أَنَا جَالِسٌ فَقَالَ أَمَا إِنَّهَا وَاحِدَةٌ وَ لَوْ مِتَّ مِتَّ عَلَی وَتْرٍ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی أَنَّ الْقِیَامَ فِیهَا أَفْضَلُ فِی أَحَادِیثِ عَدَدِ الْفَرَائِضِ وَ نَوَافِلِهَا (5).
ترجمه :
مفضل گوید : به امام صادق صلوات اللَّه علیه گفتم : من نماز عشاء را می خوانم، پس وقتی آن را خواندم دو رکعت نماز نشسته می خوانم!
امام فرمودند : آگاه باش که این یک رکعت محسوب می شود و اگر (در این شب) از دنیا بروی، بر نماز وتر از دنیا رفته ای!
4610- 8- (6)وَ عَنْ عَلِیِّ ابْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُوسَی بْنِ عِمْرَانَ عَنْ عَمِّهِ الْحُسَیْنِ بْنِ یَزِیدَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ کانَ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ فَلَا یَبِیتَنَّ إِلَّا بِوَتْرٍ قَالَ قُلْتُ: تَعْنِی الرَّکْعَتَیْنِ بَعْدَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ قَالَ نَعَمْ إِنَّهُمَا بِرَکْعَةٍ فَمَنْ صَلَّاهُمَا ثُمَّ حَدَثَ بِهِ حَدَثٌ مَاتَ عَلَی وَتْرٍ فَإِنْ لَمْ یَحْدُثْ بِهِ حَدَثُ الْمَوْتِ یُصَلِّی الْوَتْرَ فِی آخِرِ اللَّیْلِ فَقُلْتُ هَلْ صَلَّی رَسُولُ اللَّهِ ص
هَاتَیْنِ الرَّکْعَتَیْنِ قَالَ لَا قُلْتُ وَ لِمَ قَالَ لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص کَانَ یَأْتِیهِ الْوَحْیُ وَ کَانَ یَعْلَمُ أَنَّهُ هَلْ یَمُوتُ فِی هَذِهِ (1)اللَّیْلَةِ أَمْ (2)لَا وَ غَیْرُهُ لَا یَعْلَمُ فَمِنْ أَجْلِ ذَلِکَ لَمْ یُصَلِّهِمَا وَ أَمَرَ بِهِمَا.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ أَنَّهُ ع کَانَ یُصَلِّیهِمَا (3)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (4)فَیَظْهَرُ أَنَّهُ کَانَ یُصَلِّیهِمَا مُدَّةً وَ یَتْرُکُهُمَا مُدَّةً.
ترجمه :
ابوبصیر گوید : امام صادق صلوات اللَّه علیه فرمود : هر کس به اللَّه و روز قیامت ایمان دارد، شب را جز با خواندن نماز وتر سر نکند!
گفتم : منظور شما آن دو رکعت است که بعد از نماز عشاء خوانده می شود؟ فرمود : بله، همانا این دو رکعت، یک رکعت محسوب می شود و کسی که این دو رکعت را بخواند و اتفاقی برایش رخ دهد که (در آن شب) بمیرد، بر نماز وتر مرده است (نماز وتری که بعد از نماز شب خوانده می شود برایش محسوب می شود) و اگر رخداد مرگ برایش پیش نیاید، نماز وتر را در آخر شب می خواند.
گفتم : آیا رسول اللَّه صلی اللَّه علیه و آله این نماز را خواند؟ فرمود : خیر، گفتم : برای چه؟ فرمود : زیرا رسول اللَّه صلی اللَّه علیه و آله به او وحی می رسید و می دانست که آیا در این شب می میرد یا خیر و غیر او نمی داند، پس برای همین آن حضرت این دو رکعت را نخواند ولی به آن أمر کرد
4611- 9- (5)مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ الْکَشِّیُّ فِی کِتَابِ الرِّجَالِ عَنْ حَمْدَوَیْهِ وَ إِبْرَاهِیمَ ابْنَیْ نُصَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ هِشَامٍ الْمَشْرِقِیِّ عَنِ الرِّضَا ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: إِنَّ أَهْلَ الْبَصْرَةِ سَأَلُونِی فَقَالُوا إِنَّ یُونُسَ یَقُولُ مِنَ السُّنَّةِ أَنْ یُصَلِّیَ الْإِنْسَانُ رَکْعَتَیْنِ وَ هُوَ جَالِسٌ بَعْدَ الْعَتَمَةِ فَقُلْتُ صَدَقَ یُونُسُ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (6)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (7).
ترجمه :
امام رضا صلوات اللَّه علیه فرمود : أهل بصره از من سؤال کردند و گفتند : یونس می گوید از سنت این است که انسان بعد از نماز عشاء دو رکعت نماز نشسته بخواند!
من گفتم : یونس راست گفته است!
(8)30 بَابُ اسْتِحْبَابِ صَلَاةِ أَلْفِ رَکْعَةٍ فِی کُلِّ یَوْمٍ وَ لَیْلَةٍ بَلْ کُلِّ یَوْمٍ وَ کُلِّ لَیْلَةٍ إِنْ أَمْکَنَ
ترجمه :
باب مستحب بودن نماز هزار رکعت در شبانه روز بلکه شب هزار رکعت روز هزار رکعت
4613- 2- (9)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَاتِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الْمُؤَدِّبِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ شُعَیْبٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تُصَلِّیَ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ- وَ غَیْرِهِ فِی الْیَوْمِ وَ اللَّیْلَةِ أَلْفَ رَکْعَةٍ فَافْعَلْ فَإِنَّ عَلِیّاً ع کَانَ یُصَلِّی فِی الْیَوْمِ وَ اللَّیْلَةِ أَلْفَ رَکْعَةٍ.
ترجمه
امام صادق عليه السلام
اگر بتواني در ماه رمضان و غير آن، در شبانه روز، هزار ركعت نماز بخواني، چنين كن؛ چرا كه علي(ع) در شبانه روز، هزار ركعت نماز ميخواند.
4614- 3- (10)مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ الْمُفِیدُ فِی الْإِرْشَادِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ الْجُعْفِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ ع یُصَلِّی فِی الْیَوْمِ وَ اللَّیْلَةِ أَلْفَ رَکْعَةٍ وَ کَانَتِ الرِّیحُ تُمِیلُهُ بِمَنْزِلَةِ السُّنْبُلَةِ.
ترجمه
امام سجاد علیه السلام شبانه روز هزار رکعت نماز مى خواند و باد همانند سنبلى او را حرکت مى داد
4615- 4- (11)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ زِیَادِ بْنِ جَعْفَرٍ الْهَمَذَانِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ السَّلَامِ بْنِ صَالِحٍ الْهَرَوِیِّ قَالَ: جِئْتُ إِلَی بَابِ الدَّارِ الَّتِی حُبِسَ فِیهَا الرِّضَا ع بِسَرَخْسَ (12)- وَ قَدْ قُیِّدَ وَ اسْتَأْذَنْتُ عَلَیْهِ السَّجَّانَ فَقَالَ لَا سَبِیلَ لَکَ عَلَیْهِ قُلْتُ وَ لِمَ قَالَ لِأَنَّهُ رُبَّمَا صَلَّی فِی یَوْمِهِ وَ لَیْلَتِهِ أَلْفَ رَکْعَةٍ الْحَدِیثَ.
ترجمه
به نقل از ابا صلت هروى ـ : به باب الدار سرخس كه حضرت در آن جا زندانى و به زنجير بسته شده بود رفتم. از زندانبان اجازه خواستم خدمت آن حضرت بروم اما او گفت: نمى توانيد با او ملاقات كنيد. پرسيدم: چرا ؟ گفت: چون گاهى اوقات شبانه روزى هزار ركعت نماز مى گزارد.
4616- 5- (13)وَ فِی الْعِلَلِ عَنِ الْمُظَفَّرِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ الْمُظَفَّرِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْعُودٍ الْعَیَّاشِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَاتِمٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَعْمَرٍ عَنْ عَبْدِ الْعَزِیزِ بْنِ أَبِی حَازِمٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا حَازِمٍ یَقُولُ مَا رَأَیْتُ هَاشِمِیّاً أَفْضَلَ مِنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ ع- وَ کَانَ یُصَلِّی فِی
ص: 98
1) فی نسخة- تلک- هامش المخطوط-.
2) فی الأصل عن نسخة- أو.
3) تقدم فی الحدیث 4 و 9 من الباب 13 من هذه الأبواب.
4) یأتی فی الحدیث 6 من الباب 7 من أبواب نافلة شهر رمضان.
5) رجال الکشّیّ 2- 784- 934.
6) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الباب 13 و فی الحدیث 1 من الباب 27 من هذه الأبواب.
7) یأتی ما یدلّ علیه فی الحدیث 15 من الباب 44 من أبواب المواقیت.
8) الباب 30 فیه 9 أحادیث.
9) التهذیب 3- 61- 209، أورده بتمامه فی الحدیث 1 من الباب 5 من أبواب نافلة شهر رمضان.
10) إرشاد المفید- 256 تقدم فی الحدیث 19 من الباب 20 من أبواب مقدّمة العبادات.
11) عیون أخبار الرضا علیه السلام 2- 183- 6.
12) سرخس- مدینة قدیمة فی نواحی خراسان بین نیسابور و مرو .. معجم البلدان 3- 208.
13) علل الشرائع- 232- 10.
الْیَوْمِ وَ اللَّیْلَةِ أَلْفَ رَکْعَةٍ حَتَّی خَرَجَ بِجَبْهَتِهِ وَ آثَارِ سُجُودِهِ مِثْلُ کِرْکِرَةِ الْبَعِیرِ (1).
ترجمه
ابو حازم ميگفت كسى از خانواده بنى هاشم نديدم كه از على بن الحسين بهتر باشد در هر شبانه روز هزار ركعت نماز ميخواند تا در پيشانى و محل سجدهاش پينه بست چون پينهاى كه بر زانوى شتر مىبندد.
4617- 6- (2)وَ فِی الْخِصَالِ عَنِ الْمُظَفَّرِ بْنِ جَعْفَرٍ الْعَلَوِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْعُودٍ الْعَیَّاشِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الطَّیَالِسِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ (ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ) (3)عَنْ حَمْزَةَ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ ع یُصَلِّی فِی الْیَوْمِ وَ اللَّیْلَةِ أَلْفَ رَکْعَةٍ کَمَا کَانَ یَفْعَلُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع- کَانَتْ لَهُ خَمْسُمِائَةِ نَخْلَةٍ وَ کَانَ یُصَلِّی عِنْدَ کُلِّ نَخْلَةٍ رَکْعَتَیْنِ وَ کَانَ إِذَا قَامَ فِی صَلَاتِهِ غَشِیَ لَوْنَهُ لَوْنٌ آخَرُ وَ کَانَ قِیَامُهُ فِی صَلَاتِهِ قِیَامَ الْعَبْدِ الذَّلِیلِ بَیْنَ یَدَیِ الْمَلِکِ الْجَلِیلِ کَانَتْ أَعْضَاؤُهُ تَرْتَعِدُ مِنْ خَشْیَةِ اللَّهِ وَ کَانَ یُصَلِّی صَلَاةَ مُوَدِّعٍ یَرَی أَنْ لَا یُصَلِّیَ بَعْدَهَا أَبَداً وَ قَالَ إِنَّ الْعَبْدَ لَا یُقْبَلُ مِنْ صَلَاتِهِ إِلَّا مَا أَقْبَلَ عَلَیْهِ مِنْهَا بِقَلْبِهِ فَقَالَ رَجُلٌ هَلَکْنَا فَقَالَ کَلَّا إِنَّ اللَّهَ مُتِمُّ ذَلِکَ بِالنَّوَافِلِ الْحَدِیثَ.
ترجمه
حضرت باقر علیه السلام فرمود: علی بن الحسین علیهما السلام در شبانه روز هزار رکعت نماز می خواند. همان طور که امیر المؤمنین علیه السلام می خواند؛ او پانصد نخله خرما داشت و در کنار هر درخت دو رکعت نماز می خواند. هر وقت به نماز می ایستاد رنگش تغییر می کرد و چون بنده ذلیلی در مقابل پادشاهی مقتدر می ایستاد. اعضایش از خوف خدا می لرزید و مثل کسی که آخرین نماز اوست نماز می خواند. یک روز هنگام نماز، رداء از شانه اش افتاد، آن را درست نکرد تا نمازش تمام شد. یکی از اصحاب در این مورد سؤال کرد؛ فرمود: وای بر تو! می دانی در مقابل چه کسی هستم؟ آن مقدار از نماز بنده قبول می شود که با دل توجه داشته باشد. آن مرد عرض کرد: پس در این صورت ما هلاک شده ایم؛ فرمود: نه! خداوند نقص نمازهای شما را به وسیله نافله جبران می کند.
4618- 7- (4)الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الطُّوسِیُّ فِی الْأَمَالِی عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحَفَّارِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ أَخِی دِعْبِلِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ الرِّضَا ع فِی حَدِیثٍ أَنَّهُ خَلَعَ عَلَی دِعْبِلٍ قَمِیصاً مِنْ خَزٍّ وَ قَالَ لَهُ احْتَفِظْ بِهَذَا الْقَمِیصِ فَقَدْ صَلَّیْتُ فِیهِ أَلْفَ لَیْلَةٍ أَلْفَ رَکْعَةٍ وَ خَتَمْتُ فِیهِ الْقُرْآنَ أَلْفَ خَتْمَةٍ الْحَدِیثَ.
وَ
رَوَاهُ النَّجَاشِیُّ فِی کِتَابِ الرِّجَالِ (5)عَنْ عُثْمَانَ بْنِ أَحْمَدَ الْوَاسِطِیِّ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الدَّعْلَجِیِّ جَمِیعاً عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ
ص: 99
1) کرکرة البعیر- ما یصیب الأرض من صدره إذا برک. و هی من المواضع الخشنة فی جلده انظر لسان العرب 5- 137.
2) الخصال- 517- 4، و أورد قطعة منه فی الحدیث 8 من الباب 13 من أبواب الصدقة، و قطعة منه فی الحدیث 4 من الباب 51 من أبواب أحکام الدوابّ.
3) فی المصدر- محمّد بن زیاد الأزدی.
4) أمالی الطوسیّ 1- 369 باختلاف.
5) رجال النجاشیّ- 276- 717.
عَلِیِّ بْنِ عَلِیِّ بْنِ رَزِینٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الرِّضَا ع إِلَّا أَنَّهُ قَالَ خَلَعَ عَلَی أَخِی دِعْبِلٍ قَمِیصَ خَزٍّ (1)أَخْضَرَ وَ أَعْطَاهُ خَاتَماً فَصُّهُ عَقِیقٌ
ترجمه
. من و برادرم دعبل به نزد حضرت آمدیم و تا آخر سال 200 نزد ایشان ماندیم و بعد از اینکه آقایم امام رضا علیه السّلام به برادرم دعبل پیراهنی از جنس خز سبز رنگ و انگشتری که نگین آن عقیق بود و چند درهم رضوی عطا فرمود، به سمت قم حرکت کردیم. آقا به برادرم فرمود: ای دعبل! به سمت قم برو که از این هدایا سود خواهی برد! و به او فرمود: قدر این پیراهن را بدان که هزار شب در هر شب هزار رکعت نماز خوانده ام
4619- 8- (2)الْفَضْلُ بْنُ الْحَسَنِ الطَّبْرِسِیُّ فِی مَجْمَعِ الْبَیَانِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ ع قَالَ: وَ اللَّهِ إِنْ کَانَ عَلِیٌّ ع لَیَأْکُلُ إِکْلَةَ الْعَبْدِ وَ یَجْلِسُ جِلْسَةَ الْعَبْدِ إِلَی أَنْ قَالَ وَ کَانَ یُصَلِّی فِی الْیَوْمِ وَ اللَّیْلَةِ أَلْفَ رَکْعَةٍ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْأَمَالِی کَمَا مَرَّ فِی الْجِدِّ وَ الِاجْتِهَادِ فِی الْعِبَادَةِ (3).
ترجمه
امام باقر(عليه السّلام)فرموده است:به خدا سوگند كه على همچون بردگان خوراك مىخورد و مىنشست .......در شبانه روز هزار ركعت نماز مىگزارد.
4620- 9- (4)عَلِیُّ بْنُ مُوسَی بْنِ جَعْفَرِ بْنِ طَاوُسٍ فِی کِتَابِ الْمَلْهُوفِ عَلَی قَتْلَی الطُّفُوفِ نَقْلًا مِنَ الْجُزْءِ الرَّابِعِ مِنْ کِتَابِ الْعِقْدِ لِابْنِ عَبْدِ رَبِّهِ قَالَ: قِیلَ لِعَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ ع مَا أَقَلَّ وُلْدَ أَبِیکَ قَالَ الْعَجَبُ کَیْفَ وُلِدْتُ لَهُ کَانَ یُصَلِّی فِی الْیَوْمِ وَ اللَّیْلَةِ أَلْفَ رَکْعَةٍ فَمَتَی کَانَ یَتَفَرَّغُ لِلنِّسَاءِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (5)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (6).
ترجمه
-به حضرت علىّ بن الحسين عليه السّلام عرض شد:چقدر فرزندان پدرت كم است؟ حضرت فرمود:«جاى شگفت است كه چگونه فرزند دار شده،زيرا آن بزرگوار در هر شبانه روز هزار ركعت نماز مىخواند،پس كى براى نزديكى با همسر فراغت پيدا مىكرد؟»-به حضرت علىّ بن الحسين عليه السّلام عرض شد:چقدر فرزندان پدرت كم است؟ حضرت فرمود:«جاى شگفت است كه چگونه فرزند دار شده،زيرا آن بزرگوار در هر شبانه روز هزار ركعت نماز مىخواند،پس كى براى نزديكى با همسر فراغت پيدا مىكرد؟»
(7)31 بَابُ عَدَمِ اسْتِحْبَابِ صَلَاةِ الضُّحَی وَ عَدَمِ مَشْرُوعِیَّتِهَا
ترجمه
باب .مستحب نبودن نماز چاشت از طرف شارع نرسیده
4621- 1- (8)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ قَالَ: مَا صَلَّی رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ الضُّحَی قَطُّ
ص: 100
1) الخز- ثیاب تنسج من صوف و ابریسم. لسان العرب 5- 345.
2) مجمع البیان 5- 88.
3) مر فی الحدیث 12 من الباب 20 من أبواب مقدّمة العبادات.
4) الملهوف- 40.
5) تقدم ما یدلّ علیه فی الباب 20 من أبواب مقدّمة العبادات.
6) یأتی ما یدلّ علیه بعمومه فی الحدیث 4 من الباب 32 من هذه الأبواب.
7) الباب 31 فیه 6 أحادیث.
8) الفقیه 1- 566- 1563، أورده أیضا فی الحدیث 10 من الباب 37 من أبواب المواقیت.
قَالَ فَقُلْتُ لَهُ أَ لَمْ تُخْبِرْنِی أَنَّهُ کَانَ یُصَلِّی فِی صَدْرِ النَّهَارِ أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ قَالَ بَلَی إِنَّهُ کَانَ یَجْعَلُهَا مِنَ الثَّمَانِ الَّتِی بَعْدَ الظُّهْرِ.
أَقُولُ: الْمُرَادُ بِالظُّهْرِ هُنَا الْوَقْتُ أَعْنِی زَوَالَ الشَّمْسِ وَ هُوَ ظَاهِرٌ.
ترجمه
زراره از امام باقر عليه السّلام روايت كرده كه فرمود: رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله هرگز نماز چاشت (الضّحى) نكرد. شرح:«عامّه نمازى را بنام صلاة الضحى ذكر ميكنند كه در هنگام بالا آمدن روز بجا مىآورند و در مذهب اماميّه آن بدعت است».
4622- 2- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ بُکَیْرِ بْنِ أَعْیَنَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: مَا صَلَّی رَسُولُ اللَّهِ ص الضُّحَی قَطُّ.
ترجمه
بكير بن أعين از امام باقر عليه السّلام روايت كرده كه فرمود: رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله هرگز نماز چاشت (الضّحى) نكرد. شرح:«عامّه نمازى را بنام صلاة الضحى ذكر ميكنند كه در هنگام بالا آمدن روز بجا مىآورند و در مذهب اماميّه آن بدعت است».
4623- 3- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ الْمُخْتَارِ الْأَنْصَارِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ صَلَاةِ الضُّحَی فَقَالَ أَوَّلُ مَنْ صَلَّاهَا قَوْمُکَ إِنَّهُمْ کَانُوا مِنَ الْغَافِلِینَ فَیُصَلُّونَهَا وَ لَمْ یُصَلِّهَا رَسُولُ اللَّهِ ص- وَ قَالَ إِنَّ عَلِیّاً ع مَرَّ عَلَی رَجُلٍ وَ هُوَ یُصَلِّیهَا فَقَالَ (1 عَلِیٌّ ع) (3)مَا هَذِهِ الصَّلَاةُ فَقَالَ أَدَعُهَا یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ- فَقَالَ عَلِیٌّ ع أَکُونُ أَنْهَی عَبْداً إِذَا صَلَّی.
ترجمه
عبد الواحد بن مختار انصارى از امام محمّد باقر عليه السّلام روايت كرده گويد: از آن حضرت در بارۀ نماز چاشت سؤال كردم. فرمود: نخستين جمعى كه نماز چاشت كردند قوم تو بودند (كه أبو هريره و پيروان او باشند) و ايشان از گمراهان و بيخبران بودند كه آن نماز را خواندند در حالى كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله هرگز آن نماز را بجا نياورد. و نيز فرمود: همان أمير المؤمنين عليه السّلام بر شخصى گذر كرد كه نماز چاشت ميخواند، پس على عليه السّلام پرسيد: اين چه نمازى است؟ آن شخص گفت: يا امير المؤمنين آيا رها كنم اين نماز را؟ آن حضرت فرمود: آيا بندهاى را كه نماز ميگزارد من نهى مىكنم؟(يعنى اگر نماز تو صحيح بود كه ممكن نبود من بندۀ در حال نماز را از نماز نهى كنم).
4624- 4- (4)وَ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ عَنْ تَمِیمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ تَمِیمٍ الْقُرَشِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ الْأَنْصَارِیِّ عَنْ رَجَاءِ بْنِ أَبِی الضَّحَّاکِ عَنِ الرِّضَا ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: مَا رَأَیْتُهُ صَلَّی الضُّحَی فِی سَفَرٍ وَ لَا حَضَرٍ.
ترجمه
رجاء بن ابى الضّحاك كه مىگفت:امام رضا عليه السّلام
......و نديدم در سفر و حضر نماز ضحى بخواند.،نه در سفر و نه در حضر.
4625- 5- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ وَ الْفُضَیْلِ جَمِیعاً عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ: صَلَاةُ الضُّحَی بِدْعَةٌ.
ص: 101
ترجمه
پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود
نماز چاشت بدعت است
4626- 6- (1)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ الْقُمِّیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ رَفَعَهُ قَالَ: مَرَّ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع بِرَجُلٍ یُصَلِّی الضُّحَی فِی مَسْجِدِ الْکُوفَةِ- فَغَمَزَ جَنْبَهُ بِالدِّرَّةِ وَ قَالَ نَحَرْتَ صَلَاةَ الْأَوَّابِینَ نَحَرَکَ اللَّهُ قَالَ فَأَتْرُکُهَا قَالَ فَقَالَ أَ رَأَیْتَ الَّذِی یَنْهی عَبْداً إِذا صَلَّی (2)فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع وَ کَفَی بِإِنْکَارِ عَلِیٍّ ع نَهْیاً.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی أَحَادِیثِ نَافِلَةِ شَهْرِ رَمَضَانَ (3)وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی حَصْرِ الْفَرَائِضِ وَ النَّوَافِلِ (4).
ترجمه
امام علی (علیه السلام)- سیفبن عمیره در حدیثی مرفوع گوید: امیرالمؤمنین (علیه السلام) مردی را در مسجد کوفه دید که میانهی روز نماز میخواند که حضرت (علیه السلام) با تازیانهای کوچک پهلوی او را فشرد. و فرمود: «نماز اوّابین را از بین بردی، خدا تو را بکشد».
مرد گفت: «آیا آن را ترک کنم»؟ فرمود: «به من خبر ده آیا کسی که نهی میکند* بندهای را به هنگامیکه نماز میخواند [آیا مستحق عذاب الهی نیست]؟! (علق/۱۰۹)». امام صادق (علیه السلام) فرمود: «نکوهش و سرزنش علی (علیه السلام) برای نهی از عملی کفایت میکند».
امیر المومنین این اعمال را در این وقت نماز نمیداند
4627- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: أَتَی رَسُولَ اللَّهِ ص رَجُلٌ فَقَالَ ادْعُ اللَّهَ أَنْ یُدْخِلَنِیَ الْجَنَّةَ فَقَالَ أَعِنِّی بِکَثْرَةِ السُّجُودِ.
ترجمه
4628- 2- (7)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْمَجَالِسِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْهَاشِمِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الْعَطَّارِ قَالَ سَمِعْتُ الصَّادِقَ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ ع یَقُولُ جَاءَ رَجُلٌ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ ص
ص: 102
فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ- کَثُرَتْ ذُنُوبِی وَ ضَعُفَ عَمَلِی فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص أَکْثِرِ السُّجُودَ فَإِنَّهُ یَحُطُّ الذُّنُوبَ کَمَا تَحُطُّ الرِّیحُ وَرَقَ الشَّجَرِ.
ترجمه
امام صادق عليه السلام :
مردى خدمت پيامبر خدا صلى الله عليه و آله آمدو عرض كرد : اى رسول خدا! گناهانم زياد شده و اعمالم سست [و اندك ]گشته است . رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : زياد سجده كن ؛ زيرا همچنان كه باد، برگ درختان را فرو مىريزاند ، سجده گناهان را مىريزاند .
4629- 3- (1)الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الطُّوسِیُّ فِی الْمَجَالِسِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ عُمَرَ بْنِ مُحَمَّدٍ الزَّیَّاتِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ یَحْیَی التَّمَّارِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عُبَیْدِ اللَّهِ عَنْ یَزِیدَ بْنِ هَارُونَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِی عُثْمَانَ عَنْ سَلْمَانَ الْفَارِسِیِّ قَالَ: کُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ص فِی ظِلِّ شَجَرَةٍ فَأَخَذَ غُصْناً مِنْهَا فَنَفَضَهُ فَتَسَاقَطَ وَرَقُهُ فَقَالَ أَ لَا تَسْأَلُونِّی عَمَّا صَنَعْتُ فَقَالُوا أَخْبِرْنَا یَا رَسُولَ اللَّهِ- قَالَ إِنَّ الْعَبْدَ الْمُسْلِمَ إِذَا قَامَ إِلَی الصَّلَاةِ تَحَاتَّتْ (2)خَطَایَاهُ کَمَا تَحَاتَّتْ (3)وَرَقُ هَذِهِ الشَّجَرَةِ.
ترجمه
پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ـ وقتى با اصحاب خود در سايه درختى نشسته بود ، شاخه اى گرفت و تكان داد و برگى افتاد ، در بيان علّت اين كار خود براى اصحابش ـ فرمود : هرگاه بنده مسلمان به نماز ايستد ، گناهانش فرو مى ريزد، همچنان كه برگ اين درخت فرو ريخت .
4630- 4- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الصَّفَّارُ فِی بَصَائِرِ الدَّرَجَاتِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی هَاشِمٍ عَنْ عَنْبَسَةَ بْنِ بِجَادٍ الْعَابِدِ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع وَ ذُکِرَ عِنْدَهُ الصَّلَاةُ فَقَالَ إِنَّ فِی کِتَابِ عَلِیٍّ الَّذِی هُوَ إِمْلَاءُ رَسُولِ اللَّهِ ص- إِنَّ اللَّهَ لَا یُعَذِّبُ عَلَی کَثْرَةِ الصَّلَاةِ وَ الصِّیَامِ وَ لَکِنْ یَزِیدُهُ خَیْراً (5).
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (6)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (7).
ترجمه
عَنْبَسَةَ بْنِ بِجَادٍ الْعَابِدِ گوید از امام صادق علیه السلام شنیدمخدمت حضرت از نماز سخن آمد
فرمود در کتاب حضرت علی علیه السلام که پیامبرصلی الله علیه و آله املائ فرموده آمده است
بدرستیکه خداعذاب نمی کند بر زیاد نماز و روزه بلکه خیر به او زیاد کند
(8)33 بَابُ اسْتِحْبَابِ الْمُدَاوَمَةِ عَلَی رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ وَ عَدَمِ سُقُوطِهِمَا فِی السَّفَرِ
ترجمه
مستحب بودن نافله صبح ومداومت به آن
4631- 1- (9)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ
ص: 103
1) أمالی الطوسیّ 1- 170.
2) فی المصدر- تحاطت.
3) فی المصدر- تحاطت.
4) بصائر الدرجات- 185- 11، و أورده فی الحدیث 42 من الباب 1 من أبواب الصوم المندوب.
5) فی المصدر- جزاء.
6) تقدم فی الباب 10 و 12 من هذه الأبواب.
7) یأتی فی الحدیث 1 الباب 34 من جهاد العدو.
8) الباب 33 فیه 4 أحادیث.
9) الکافی 3- 441- 12.
ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع قَالَ: صَلِّ رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ فِی الْمَحْمِلِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (1).
ترجمه
امام رضا علیه السلام فرمود
دو رکعت نافله صبح را در محمل بخوان
4632- 2- (2)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الطَّیَالِسِیِّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَبْدِ الْخَالِقِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ الرَّکْعَتَیْنِ اللَّتَیْنِ بَعْدَ الْمَغْرِبِ هُمَا أَدْبَارَ السُّجُودِ وَ الرَّکْعَتَیْنِ اللَّتَیْنِ بَعْدَ الْفَجْرِ هُمَا إِدْبَارَ النُّجُومِ.
ترجمه
امام صادق (علیه السلام)- دو رکعتی که بعد از مغرب خوانده میشود، أَدْبَارَ السُّجُودِ است.
4633- 3- (3)عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ فِی تَفْسِیرِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: أَدْبَارَ السُّجُودِ أَرْبَعُ رَکَعَاتٍ بَعْدَ الْمَغْرِبِ وَ إِدْبَارَ النُّجُومِ رَکْعَتَیْنِ قَبْلَ صَلَاةِ الصُّبْحِ.
ترجمه
حضرت رضا (علیهالسلام) فرمود:
منظور از ادبار سجود، چهار رکعت نافلهاى است که بعد از نماز مغرب خوانده مىشود، و منظور از ادبار نجوم دو رکعت نافلهاى است که قبل از نماز صبح خوانده مىشود.
4634- 4- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ (5)بْنِ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ الْکُوفِیِّ عَنْ سَعْدٍ أَبِی عَمْرٍو الْجَلَّابِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع رَکْعَتَا الْفَجْرِ تَفُوتُنِی أَ فَأُصَلِّیهَا قَالَ نَعَمْ قُلْتُ لِمَ فَرِیضَةٌ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص سَنَّهَا فَمَا سَنَّ رَسُولُ اللَّهِ ص فَهُوَ فَرْضٌ.
قَالَ الشَّیْخُ قَوْلُهُ فَرْضٌ مَعْنَاهُ مُقَدَّرٌ لِأَنَّ الْفَرْضَ هُوَ التَّقْدِیرُ وَ لَیْسَ یُرِیدُ أَنَّهُ فَرْضٌ یَسْتَحِقُّ تَارِکُهُ الْعِقَابَ
ص: 104
أَقُولُ: وَ یُمْکِنُ الْحَمْلُ عَلَی تَأَکُّدِ الِاسْتِحْبَابِ وَ یَحْتَمِلُ الْحَمْلُ عَلَی الِاسْتِفْهَامِ الْإِنْکَارِیِّ وَ یُرَادَ بِهِ إِنْکَارُ الْوُجُوبِ وَ الْفَرْضِ وَ قَدْ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (1)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی (2)
و قد کتب المصنّف بهامش الأصل ما لفظه- ثم بلغ قبالا، بحمد اللّه تعالی.
.ص: 105
ترجمه
سَعْدٍ أَبِی عَمْرٍو الْجَلَّابِ گوید به امام صادق علیه السلام گفتم دو رکعت نافله صبح از من قضا شده آیا قضا کنم
فرمود :بله
گفتم:چرا واجب است فرمود رسول خدا سنت نمود و آنچه رسول خدا سنت نموده واجب است
شیخ گوید :فرض در حدیث به معنای مقدر است نه آن فرضی که تارک آن مستحق عقاب باشد
من میگویم حمل بر مستحب موکد و حمل بر استفهام انکاری انکار وجوب
ص: 106
(1)1 بَابُ وُجُوبِ الْمُحَافَظَةِ عَلَی الصَّلَوَاتِ فِی أَوْقَاتِهَا
ترجمه
باب واجب بودن رعایت نمازها و اوقات آنها
4635- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ قَالَ: کُنْتُ صَلَّیْتُ خَلْفَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع بِالْمُزْدَلِفَةِ فَلَمَّا انْصَرَفَ الْتَفَتَ إِلَیَّ فَقَالَ یَا أَبَانُ الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ الْمَفْرُوضَاتُ مَنْ أَقَامَ حُدُودَهُنَّ وَ حَافَظَ عَلَی مَوَاقِیتِهِنَّ لَقِیَ اللَّهَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ لَهُ عِنْدَهُ عَهْدٌ یُدْخِلُهُ بِهِ الْجَنَّةَ- وَ مَنْ لَمْ یُقِمْ حُدُودَهُنَّ وَ لَمْ یُحَافِظْ عَلَی مَوَاقِیتِهِنَّ لَقِیَ اللَّهَ وَ لَا عَهْدَ لَهُ إِنْ شَاءَ عَذَّبَهُ وَ إِنْ شَاءَ غَفَرَ لَهُ.
وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ نَحْوَهُ (3)وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ نَحْوَهُ (4).
ص: 107
ترجمه:
ابان بن تغلب گويد: در مزدلفه (مشعر الحرام) پشتسر امام صادق عليه السّلام نماز بهجاى آوردم. وقتى حضرتش نماز را به پايان رساند، رو به من كرد و فرمود:
اى ابان! هركه حدود نمازهاى پنجگانۀ واجب را برپا دارد و مراقب اوقات آنها باشد، در روز قيامت درحالى خداوند را ملاقات خواهد كرد، كه براى او در پيشگاه خدا امان نامهاى خواهد بود كه او را وارد بهشت كند، و كسى كه حدود آنها را برپا ندارد و مراقب اوقات آنها نباشد، خداى را درحالى ملاقات خواهد كرد كه هيچ اماننامهاى نخواهد داشت و خداوند اگر خواهد او را عذاب كند و اگر خواهد بيامرزد.
4636- 2- (1)وَ عَنْ جَمَاعَةٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ حُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ کُلُّ سَهْوٍ فِی الصَّلَاةِ یُطْرَحُ مِنْهَا غَیْرَ أَنَّ اللَّهَ یُتِمُّ بِالنَّوَافِلِ إِنَّ أَوَّلَ مَا یُحَاسَبُ بِهِ الْعَبْدُ الصَّلَاةُ فَإِنْ قُبِلَتْ قُبِلَ مَا سِوَاهَا إِنَّ الصَّلَاةَ إِذَا ارْتَفَعَتْ فِی أَوَّلِ وَقْتِهَا رَجَعَتْ إِلَی صَاحِبِهَا وَ هِیَ بَیْضَاءُ مُشْرِقَةٌ تَقُولُ حَفِظْتَنِی حَفِظَکَ اللَّهُ وَ إِذَا ارْتَفَعَتْ فِی غَیْرِ وَقْتِهَا بِغَیْرِ حُدُودِهَا رَجَعَتْ إِلَی صَاحِبِهَا وَ هِیَ سَوْدَاءُ مُظْلِمَةٌ تَقُولُ ضَیَّعْتَنِی ضَیَّعَکَ اللَّهُ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا نَحْوَهُ (2)وَ
رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ إِلَّا أَنَّهُ تَرَکَ حُکْمَ السَّهْوِ (3).
وَ رَوَی الَّذِی قَبْلَهُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ.
ترجمه:
ابو بصير گويد: از امام باقر عليه السّلام شنيدم كه مىفرمود:
هر غفلتى در نماز از ارزش آن مىكاهد، ولى خداوند به وسيلۀ نمازهاى نافله آن را تكميل مىكند.
همانا نخستين چيزى كه بنده را به آن محاسبه مىكنند، نماز است كه اگر قبول شود، اعمال ديگر نيز قبول مىشود.
به راستى كه اگر نماز در اوّل وقت بالا رود، چون به صاحبش بازگردد، سفيد و نورانى است، و مىگويد: مرا حفظ كردى، خدا تو را، حفظ كند و اگر در غير وقت و بدون رعايت حدودش خوانده شود. به صاحبش درحالىكه، سياه و تاريك است بازگردد و مىگويد: مرا ضايع نمودى، خداوند تو را ضايع نمايد.
4637- 3- (4)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: أَیُّمَا مُؤْمِنٍ حَافَظَ عَلَی الصَّلَوَاتِ الْمَفْرُوضَةِ فَصَلَّاهَا لِوَقْتِهَا فَلَیْسَ هَذَا مِنَ الْغَافِلِینَ.
ترجمه:
امام باقر عليه السلام :
هر مؤمنى كه به نمازهاى واجب اهميت دهد و آنها را به وقتش بخواند، از غافلان نيست.
4638- 4- (5)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّ مَلَکَ الْمَوْتِ قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ ص- مَا مِنْ أَهْلِ بَیْتِ مَدَرٍ وَ لَا شَعَرٍ فِی بَرٍّ وَ لَا بَحْرٍ إِلَّا وَ أَنَا أَتَصَفَّحُهُمْ فِی کُلِّ یَوْمٍ خَمْسَ مَرَّاتٍ عِنْدَ مَوَاقِیتِ الصَّلَاةِ.
ترجمه:
امام باقر(ع) از پیامبر(ص) و آنحضرت از عزرائیل فرمود:
هیچ خانهای در ده و بیابان و خشکى و دریا نیست، جز اینکه من در هر شبانهروز پنجبار هنگام پنج وقت نماز آنرا بازرسی میکنم،
4639- 5- (6)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنِ الْهَیْثَمِ بْنِ وَاقِدٍ
ص: 108
عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّ مَلَکَ الْمَوْتِ قَالَ إِنَّهُ لَیْسَ فِی شَرْقِهَا وَ لَا فِی غَرْبِهَا أَهْلُ بَیْتِ مَدَرٍ وَ لَا وَبَرٍ إِلَّا وَ أَنَا أَتَصَفَّحُهُمْ فِی کُلِّ یَوْمٍ خَمْسَ مَرَّاتٍ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص- إِنَّمَا یَتَصَفَّحُهُمْ فِی مَوَاقِیتِ الصَّلَاةِ فَإِنْ کَانَ مِمَّنْ یُوَاظِبُ عَلَیْهَا عِنْدَ مَوَاقِیتِهَا لَقَّنَهُ شَهَادَةَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ ص وَ نَحَّی عَنْهُ مَلَکُ الْمَوْتِ إِبْلِیسَ.
ترجمه:
از امام صادق علیه السّلام نقل شده که فرمودند:
عزرائیل گوید: در شرق و غرب زمین اهل خانه گلى و نه اهل خانه مو و پشمى نیست ، مگر اینکه هر روز پنج مرتبه به آن ها نظر مى کنم ، پیامبر خدا (ص ) فرمودند: جز این نیست به آنها در وقتهاى نماز نظر مى کند، اگر از آنها باشد بر نماز در وقتهاى آن مواظبت مى کند (هنگام مرگ ) شهادتین بر او تلقین مى کند، و شیطان را (در آن هنگام که مى خواهد ایمان را از او بگیرد) دور مى کند.
4640- 6- (1)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْخَطَّابِ عَنْ یَحْیَی بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی الْبِلَادِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ صَلَّی فِی غَیْرِ وَقْتٍ فَلَا صَلَاةَ لَهُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (2).
ترجمه:
ابوبصیر در روایت صحیحهای از امام صادق(علیه السلام) نقل میکند که آن حضرت فرموده است:
کسی که نماز را نا به هنگام در غیر وقت مربوط به آن بخواند، گویا نماز نخوانده است.
4641- 7- (3)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُّونٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَا مِنْ یَوْمِ سَحَابٍ یَخْفَی فِیهِ عَلَی النَّاسِ وَقْتُ الزَّوَالِ إِلَّا کَانَ مِنَ الْإِمَامِ لِلشَّمْسِ زَجْرَةٌ (4)حَتَّی تَبْدُوَ فَیَحْتَجَّ عَلَی أَهْلِ کُلِّ قَرْیَةٍ مَنِ اهْتَمَّ بِصَلَاتِهِ وَ مَنْ ضَیَّعَهَا.
ترجمه:
هيچ روز ابرى نيست كه وقت زوال بر مردم مخفى مىشود، مگر آنكه براى امام معرفتى دقيق براى آفتاب است (كه حتّى در روز ابرى نيز به الهام الهى وقت زوال را مىداند) تا آنكه آفتاب ظاهر شود. پس امام بر اهل هرقريهاى (كه امام در آنجاست) احتجاج مىكند، خواه كسى كه نماز خود را در وقت انجام داده باشد و خواه كسى كه آن را ضايع كرده باشد.
4642- 8- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنِ الْفَرْضِ فِی الصَّلَاةِ فَقَالَ الْوَقْتُ
ص: 109
1) الکافی 3- 285- 6، أورده أیضا فی الحدیث 10 من الباب 13 و بطریق آخر فی الحدیث 7 من الباب 13 من هذه الأبواب.
2) التهذیب 2- 140- 547، و الاستبصار 1- 244- 868.
3) الکافی 3- 489- 15.
4) الزجر- المنع و النهی و الانتهار. لسان العرب 4- 318.
5) التهذیب 2- 241- 955، تقدم الحدیث أیضا فی الحدیث 3 من الباب 1 من أبواب الوضوء، و یأتی فی الحدیث 1 من الباب 1 من أبواب القبلة و فی الحدیث 5 من الباب 9 من أبواب الرکوع و یأتی مثله عن الأعمش فی الحدیث 15 من الباب 1 من أبواب أفعال الصلاة.
وَ الطَّهُورُ وَ الْقِبْلَةُ وَ التَّوَجُّهُ وَ الرُّکُوعُ وَ السُّجُودُ وَ الدُّعَاءُ قُلْتُ مَا سِوَی ذَلِکَ فَقَالَ سُنَّةٌ فِی فَرِیضَةٍ.
ترجمه:
فرمود: وقت، طهارت، قبله، توجّه، ركوع، سجود و دعا (يعنى قنوت).
پرسيدم: اعمال ديگر چه؟
فرمود: آن اعمال، مستحباتى هستند كه در ضمن واجب آمدهاند.
4643- 9- (1)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ ع تَعَلَّمُوا مِنَ الدِّیکِ خَمْسَ خِصَالٍ مُحَافَظَتَهُ عَلَی أَوْقَاتِ الصَّلَوَاتِ وَ الْغَیْرَةَ وَ السَّخَاءَ وَ الشَّجَاعَةَ وَ کَثْرَةَ الطَّرُوقَةِ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام:
یعنی پنج خصلت را از خروس یاد بگیرید محافظت بر وقت نماز و غیرت و سخاوت و شجاعت و زیاد همبستر شدن
4644- 10- (2)قَالَ: دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ ص الْمَسْجِدَ وَ فِیهِ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِهِ فَقَالَ تَدْرُونَ مَا قَالَ رَبُّکُمْ قَالُوا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَعْلَمُ قَالَ إِنَّ رَبَّکُمْ یَقُولُ إِنَّ هَذِهِ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسَ الْمَفْرُوضَاتِ مَنْ صَلَّاهُنَّ لِوَقْتِهِنَّ وَ حَافَظَ عَلَیْهِنَّ لَقِیَنِی یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ لَهُ عِنْدِی عَهْدٌ أُدْخِلُهُ بِهِ الْجَنَّةَ- وَ مَنْ لَمْ یُصَلِّهِنَّ لِوَقْتِهِنَّ وَ لَمْ یُحَافِظْ عَلَیْهِنَّ فَذَاکَ إِلَیَّ إِنْ شِئْتُ عَذَّبْتُهُ وَ إِنْ شِئْتُ غَفَرْتُ لَهُ.
وَ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ (3)عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ الْبَصْرِیِّ عَنِ الْفُضَیْلِ (4)
الحدیث 3- 96 و 13- 339 و جامع الرواة 2- 12
عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ.ترجمه:
رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله وارد مسجد شد عدّهاى از اصحاب آن حضرت نيز در مسجد بودند پس فرمود: آيا ميدانيد پروردگارتان چه فرموده است؟ ايشان عرضكردند: خداوند و رسولش بهتر ميدانند، حضرت فرمود: همانا پروردگار شما ميفرمايد: اين نمازهاى واجب پنجگانه را هر كس در اوقات خاصّ آن بجا آورد و مراقب اوقات (و ساير شرائط واجبه و مستحبّه) آن باشد روز قيامت مرا در حالى ملاقات خواهد كرد كه براى او در نزد من پيماننامه و سندى است كه بموجب آن او را داخل بهشت سازم، و هر كس آن نمازها را در وقت معيّن خودش بجا نياورد و بر آن مراقبت ننمايد (ديگر پيمان و تعهّدى برايش وجود ندارد بلكه) موضوع بلطف و ارادۀ من مربوط است اگر بخواهم، او را عقوبت كنم و اگر بخواهم، از وى درگذرم.
4645- 11- (5)وَ فِی عِقَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِی عِمْرَانَ الْأَرْمَنِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْأَنْصَارِیِّ عَنْ هِشَامٍ الْجَوَالِیقِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ صَلَّی الصَّلَاةَ
ص: 110
1) الفقیه 1- 482- 1393، أورده أیضا فی الحدیث 4 من الباب 14 من هذه الأبواب و فی الحدیث 3 من الباب 140 من أبواب مقدمات النکاح و أخرج مثله مسندا عن الخصال فی الحدیث 18 من هذا الباب.
2) الفقیه 1- 208- 625.
3) ثواب الأعمال- 48- 2.
4) فی نسخة- المفضل، و فی أخری- الفضل. هامش المخطوط.
5) عقاب الأعمال- 273- 1.
لِغَیْرِ وَقْتِهَا رُفِعَتْ لَهُ سَوْدَاءَ مُظْلِمَةً تَقُولُ ضَیَّعْتَنِی ضَیَّعَکَ اللَّهُ کَمَا ضَیَّعْتَنِی وَ أَوَّلُ مَا یُسْأَلُ الْعَبْدُ إِذَا وَقَفَ بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ تَعَالَی عَنِ الصَّلَاةِ فَإِنْ زَکَتْ صَلَاتُهُ زَکَا سَائِرُ عَمَلِهِ وَ إِنْ لَمْ تَزْکُ صَلَاتُهُ لَمْ یَزْکُ عَمَلُهُ.
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِی عِمْرَانَ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
از پیامبر ص نقل شده است :
کسی که نماز را در وقت خود نخواند نماز او مانند نقطه سیاهی بالا می رود و خطاب به نماز گزار می گوید مرا تضییع کردی خداوند تو را تضییع کند و اولین چیزی که از بنده خدا در پیشگاه خداوند سوال می شود از نمازهایش است اگر نماز او نماز پاک و صالحی بود و از هر گونه نا خالصی و کم و کاستی به دور بود سایر اعمالش هم چنین خواهد بود و اگر نمازش نماز پاک و صالح و خالصی نبود در این صورت سایر اعمالش نیز صالح و پاک به حساب نخواهد آمد
4646- 12- (2)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ (3)مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْکُوفِیِّ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ سَعِیدِ بْنِ غَزْوَانَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ أَبِی زِیَادٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَا یَزَالُ الشَّیْطَانُ هَائِباً (4)لِابْنِ آدَمَ ذَعِراً مِنْهُ مَا صَلَّی الصَّلَوَاتِ الْخَمْسَ لِوَقْتِهِنَّ فَإِذَا ضَیَّعَهُنَّ اجْتَرَأَ عَلَیْهِ فَأَدْخَلَهُ فِی الْعَظَائِمِ.
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله وسلم)
شیطان پیوسته از فرزند آدم در وحشت و هراس است، تا آنگاه که نمازهایش را به وقت میخواند، پس اگر اوقات نماز را ضایع کند (و به وقت نخواند) شیطان بر او چیره شود و او را وادار به گناهان بزرگ نماید.
4647- 13- (6)وَ فِی الْمَجَالِسِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ خَالِدِ بْنِ جَرِیرٍ عَنْ أَبِی الرَّبِیعِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَا یَنَالُ شَفَاعَتِی غَداً مَنْ أَخَّرَ الصَّلَاةَ الْمَفْرُوضَةَ بَعْدَ وَقْتِهَا.
ص: 111
1) المحاسن- 81.
2) عقاب الأعمال- 274- 3 و أورد مثله فی الحدیث 2 من الباب 7 من أبواب أعداد الفرائض و فی الحدیث 14 من الباب 1 من أبواب التعقیب.
3) فی المصدر زیادة- عن.
4) هائبا- من الهیبة، المهابة و هی الاجلال أو المخافة. الهیبة- التقیة فی کل شیء. لسان العرب هیب 1- 789.
5) المحاسن- 82- 12.
6) أمالی الصدوق- 326- 15.
ترجمه:
در روايت آمده كه امام صادق-صلوات اللّه عليه-به نقل از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله فرمود:«فرداى قيامت،شفاعت من به كسى كه نماز واجب را از وقتش تأخير بياندازد،نخواهد رسيد.»
4648- 14- (1)وَ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ بِأَسَانِیدَ تَقَدَّمَتْ فِی إِسْبَاغِ الْوُضُوءِ عَنِ الرِّضَا ع عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَا یَزَالُ الشَّیْطَانُ ذَعِراً مِنَ الْمُؤْمِنِ مَا حَافَظَ عَلَی مَوَاقِیتِ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ فَإِذَا ضَیَّعَهُنَّ اجْتَرَأَ عَلَیْهِ فَأَدْخَلَهُ فِی الْعَظَائِمِ.
ترجمه:
از آن حضرت رضا علیه السلام روایت شده که رسول خدا (ص) فرمودند:
شیطان پیوسته از شخص با ایمان که مواظب انجام نمازهای خویش است بیم دارد، تا آن زمانی که آن را ضایع کند و اهمیت به اوقات آن ندهد، در چنین وقت است که او بر وی دست یافته و او را در گناهان می افکند.
4650- 16- (2)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنِ اللَّیْثِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ع قَالَ: امْتَحِنُوا شِیعَتَنَا عِنْدَ ثَلَاثٍ عِنْدَ مَوَاقِیتِ الصَّلَاةِ کَیْفَ مُحَافَظَتُهُمْ عَلَیْهَا وَ عِنْدَ أَسْرَارِهِمْ کَیْفَ حِفْظُهُمْ لَهَا عِنْدَ عَدُوِّنَا وَ إِلَی أَمْوَالِهِمْ کَیْفَ مُوَاسَاتُهُمْ لِإِخْوَانِهِمْ فِیهَا.
ترجمه:
امام صادق عليه السلام فرمود
شيعيان مرا در سه هنگام بيازماييد: هنگام نماز كه چگونه آن را پاس مى دارند وبه هنگام اسرار كه چگونه آن را از دشمنان ما پنهان مى دارند و در دارايى هاشان كه چگونه در آن با برادرانشان هميارى مى كنند.
4651- 17- (3)وَ عَنِ الْخَلِیلِ بْنِ أَحْمَدَ السِّجْزِیِّ عَنْ أَبِی الْقَاسِمِ الْبَغَوِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْجَعْدِ عَنْ شُعْبَةَ عَنِ (الْوَلِیدِ بْنِ الْغِیرَوَانِ بْنِ الْحَارِثِ) (4)عَنْ أَبِی عَمْرٍو الشَّیْبَانِیِّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ص
ص: 112
أَیُّ الْأَعْمَالِ أَحَبُّ إِلَی اللَّهِ قَالَ الصَّلَاةُ لِوَقْتِهَا قُلْتُ ثُمَّ أَیُّ شَیْءٍ قَالَ بِرُّ الْوَالِدَیْنِ قُلْتُ ثُمَّ أَیُّ شَیْءٍ قَالَ الْجِهَادُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ.
ترجمه:
پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم)فرمود :
دوست داشتنىترین کارها نزد خداوند نماز اول وقت، سپس نیکى به پدر و مادر و سپس جهاد در راه خداست.»
4649- 15- (1)وَ فِی الْخِصَالِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ عَنِ الْخَیْبَرِیِّ عَنْ یُونُسَ بْنِ ظَبْیَانَ وَ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: خَصْلَتَانِ مَنْ کَانَتَا فِیهِ وَ إِلَّا فَاعْزُبْ ثُمَّ اعْزُبْ قِیلَ وَ مَا هُمَا قَالَ الصَّلَاةُ فِی مَوَاقِیتِهَا وَ الْمُوَاظَبَةُ عَلَیْهَا وَ الْمُوَاسَاةُ.
وَ رَوَاهُ فِی کِتَابِ الْإِخْوَانِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ نَحْوَهُ (2).
ترجمه:
امام ششم فرمود :
دو خصلت است كه هر كس دارا باشد بسيار خوب و گر نه دور شو،دور شو،دور شو، گفته شد چيست آن دو؟فرمود نماز در وقت با محافظت بر اوقات نماز و همراهى و همدردى با محتاجان و گرفتاران.
4652- 18- (3)وَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ حَمَّوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی بْنِ عُبَیْدٍ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: فِی الدِّیکِ الْأَبْیَضِ خَمْسُ خِصَالٍ مِنْ خِصَالِ الْأَنْبِیَاءِ ع مَعْرِفَتُهُ بِأَوْقَاتِ الصَّلَوَاتِ وَ الْغَیْرَةُ وَ السَّخَاءُ وَ الشَّجَاعَةُ وَ کَثْرَةُ الطَّرُوقَةِ.
ترجمه:
امام رضا(علیه السلام)فرمود:
در خروس سفيد پنج خصلت از خصلتهاي پيغمبران است شناختنش وقت نماز را و غيرت و سخاوت و شجاعت و آميزش جنسي فراوان.
4653- 19- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیٍّ ع فِی حَدِیثِ الْأَرْبَعِمِائَةِ قَالَ: لَیْسَ عَمَلٌ أَحَبَّ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنَ الصَّلَاةِ فَلَا یَشْغَلَنَّکُمْ عَنْ أَوْقَاتِهَا شَیْءٌ مِنْ أُمُورِ الدُّنْیَا فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ ذَمَّ أَقْوَاماً فَقَالَ الَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ (5)- یَعْنِی أَنَّهُمْ غَافِلُونَ اسْتَهَانُوا بِأَوْقَاتِهَااعْلَمُوا أَنَّ صَالِحِی عَدُوِّکُمْ یُرَائِی بَعْضُهُمْ بَعْضاً لَکِنَّ اللَّهَ لَا یُوَفِّقُهُمْ وَ لَا یَقْبَلُ إِلَّا مَا کَانَ لَهُ خَالِصاً.
ترجمه:
در كتاب خصال از حضرت صادق عليه السّلام) نقل مىكند كه امير المؤمنين عليه السّلام در يك مجلس به اصحاب خود چهار صد بخش از مصالح دين و دنياى مؤمن را آموخت:
........هيچ كارى در نزد خدا محبوبتر از نماز نيست.مبادا كارى از كارهاى دنيا شما را به خود مشغول دارد از اوقات نماز.خداوند تبارك و تعالى سرزنش كرده گروهى را با اين آيه« اَلَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ » يعنى غافلند و بىاهميت به وقتهاى آن هستند.بدانيد دشمنان خوب شما رياكارند نسبت به هم ولى خداوند به آنها توفيق نمىدهد و قبول نمىكند مگر عملى را كه خالص باشد.
4654- 20- (6)أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ (7)عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: أَیُّمَا مُؤْمِنٍ حَافَظَ عَلَی صَلَاةِ الْفَرِیضَةِ فَصَلَّاهَا لِوَقْتِهَا فَلَیْسَ هُوَ مِنَ الْغَافِلِینَ فَإِنْ قَرَأَ فِیهَا بِمِائَةِ آیَةٍ فَهُوَ مِنَ الذَّاکِرِینَ.
ترجمه:
امام باقر علیه السلام فرمود:
هر مؤمنی که بر نماز واجب مراقبت کند پس نماز را در وقت آن بجا آورد پس از غافلان نیست پس اگر در نمازش صد آیه از قرآن بخواند از ذاکران به شمار آید.
4655- 21- (8)وَ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ رَفَعَهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:
ص: 113
1) الخصال- 47- 50، أخرج مثله فی الحدیث 1 الباب 103 من أحکام العشرة.
2) مصادقة الاخوان- 36- 2.
3) الخصال- 298- 70، و أورده فی الحدیث 5 الباب 144 من مقدمات النکاح، و عن الکافی فی الحدیث 2 الباب 37 من أحکام الدوابّ.
4) الخصال- 621- 10.
5) الماعون 107- 5.
6) المحاسن- 51- 74.
7) فی المصدر زیادة- عن زرارة.
8) المحاسن- 79- 5.
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص فِی مَرَضِهِ الَّذِی تُوُفِّیَ فِیهِ وَ أُغْمِیَ عَلَیْهِ ثُمَّ أَفَاقَ فَقَالَ لَا یَنَالُ شَفَاعَتِی مَنْ أَخَّرَ الصَّلَاةَ بَعْدَ وَقْتِهَا.
ترجمه:
پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم در مرضی که در آن از دنیا رفتند بی هوش شد وسپس بهوش آمد و فرمود:
کسی که نماز را از وقتش تأخیر بیندازد، (فردای قیامت) به شفاعت من نخواهدرسید
4656- 22- (1)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع امْتَحِنُوا شِیعَتَنَا عِنْدَ مَوَاقِیتِ الصَّلَاةِ کَیْفَ مُحَافَظَتُهُمْ عَلَیْهَا.
ترجمه:
امام صادق عليه السلامفرمود
شيعيان مرا در سه هنگام بيازماييد: هنگام نماز كه چگونه آن را پاس مى دارند
4657- 23- (2)الْفَضْلُ بْنُ الْحَسَنِ الطَّبْرِسِیُّ فِی مَجْمَعِ الْبَیَانِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: هَذِهِ الْفَرِیضَةُ مَنْ صَلَّاهَا لِوَقْتِهَا عَارِفاً بِحَقِّهَا لَا یُؤْثِرُ عَلَیْهَا غَیْرَهَا کَتَبَ اللَّهُ لَهُ بَرَاءَةً لَا یُعَذِّبُهُ وَ مَنْ صَلَّاهَا لِغَیْرِ وَقْتِهَا مُؤْثِراً عَلَیْهَا غَیْرَهَا فَإِنَّ ذَلِکَ إِلَیْهِ إِنْ شَاءَ غَفَرَ لَهُ وَ إِنْ شَاءَ عَذَّبَهُ.
ترجمه:
زراره از امام باقر (علیه السلام) روایت کرده است که فرمود:
«هرکس نماز واجب را بخواند و قدر و ارزش آن را بداند و هیچ چیز دیگری را بر آن ترجیح ندهد، خداوند برائت را برایش مینویسد و عذابش نمیکند، و کسی که نماز واجب را بعد از اوّل وقت بخواند و کارهای دیگر را بر نماز مقدّم دارد، بستگی به خواست خداوند دارد؛ اگر خواست، او را میبخشاید و اگر خواست، عذابش میکند.
4658- 24- (3)قَالَ وَ رَوَی الْعَیَّاشِیُّ بِالْإِسْنَادِ عَنْ یُونُسَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی قَوْلِهِ تَعَالَی الَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ (4)- أَ هِیَ وَسْوَسَةُ الشَّیْطَانِ فَقَالَ لَا کُلُّ أَحَدٍ یُصِیبُهُ هَذَا وَ لَکِنْ أَنْ یَغْفُلَهَا وَ یَدَعَ أَنْ یُصَلِّیَ فِی أَوَّلِ وَقْتِهَا.
ترجمه:
امام صادق (علیه السلام)- یونسبنعمّار گوید: از امام صادق (علیه السلام) دربارهی کلام خداوند متعال: الَّذِینَ هُمْ عَن صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ پرسیدم: «آیا این امر وسوسهی شیطان است»؟ ایشان فرمود: «نه، هرکسی به این امر دچار میشود. منظور، کسی است که نماز را نادیده میگیرد و بهجا آوردن آن را در اوّل وقت وا میگذارد».
4659- 25- (5)وَ عَنْ أَبِی أُسَامَةَ زَیْدٍ الشَّحَّامِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ (6)قَالَ هُوَ التَّرْکُ لَهَا وَ التَّوَانِی عَنْهَا.
ترجمه:
امام صادق (علیه السلام)- از امام صادق (علیه السلام) دربارهی کلام خداوند عزّوجلّ: الَّذِینَ هُمْ عَن صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ پرسیدم و ایشان فرمود: «منظور، ترککردن نماز و سستیورزیدن در آن است».
4660- 26- (7)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع قَالَ: هُوَ التَّضْیِیعُ لَهَا.
ص: 114
ترجمه:
حضرت موسی بن جعفرعلیه السلام فرمودند :منظور از ساهون تضییع نماز است
4661- 27- (1)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا صَلَّیْتَ فِی السَّفَرِ شَیْئاً مِنَ الصَّلَوَاتِ فِی غَیْرِ وَقْتِهَا فَلَا یَضُرُّکَ.
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ مِثْلَهُ (2)وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَلَبِیِّ (3)
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی تَأْخِیرِهَا لِعُذْرٍ فَتَصِیرُ قَضَاءً وَ الْأَقْرَبُ حَمْلُهَا عَلَی تَأْخِیرِهَا عَنْ وَقْتِ الْفَضِیلَةِ وَ الْإِتْیَانِ بِهَا فِی وَقْتِ الْإِجْزَاءِ وَ یَحْتَمِلُ الْحَمْلُ عَلَی النَّوَافِلِ وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ وَ عَلَی مَضْمُونِ الْبَابِ (4).
ترجمه:
. حلبی از امام صادق(علیه السلام) گزارش میکند که آن حضرت فرمود:
در سفر چنانچه نمازت را پیش از وقت بخوانی زیان نخواهی دید.
(5)2 بَابُ اسْتِحْبَابِ الْجُلُوسِ فِی الْمَسْجِدِ وَ انْتِظَارِ الصَّلَاةِ
ترجمه:
باب مستحب بودن نشستن در مسجد و منتظر نماز شدن
4662- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عَمْرٍو وَ أَنَسِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ فِی وَصِیَّةِ النَّبِیِّ لِعَلِیٍّ ع قَالَ: یَا عَلِیُّ ثَلَاثٌ دَرَجَاتٌ إِسْبَاغُ الْوُضُوءِ عَلَی
ص: 115
1) التهذیب 3- 235- 616.
2) الاستبصار 1- 244- 869.
3) الفقیه 1- 568- 1570.
4) یأتی ما یدلّ علی ذلک فی الباب 3 و فی الحدیث 12 من الباب 10 و یأتی فی الحدیث 3 من الباب 49 من أبواب الملابس و فی الحدیث 1 من الباب 34 من أبواب جهاد العدو و فی الحدیث 6 و 8 من الباب 41 من أبواب الأمر بالمعروف، و تقدم ما یدلّ علیه فی الباب 7 من أبواب أعداد الفرائض.
5) الباب 2 فیه 10 أحادیث.
6) الفقیه 4- 360- 5762، تقدم الحدیث و ما یتعلق به فی الحدیث 1 من الباب 54 من أبواب الوضوء.
السَّبَرَاتِ (1)- وَ الْمَشْیُ بِاللَّیْلِ وَ النَّهَارِ إِلَی الْجَمَاعَاتِ وَ انْتِظَارُ الصَّلَاةِ بَعْدَ الصَّلَاةِ.
ترجمه:
امام باقر(ع)فرمود: سه چيز باعث بالا رفتن درجه است
تكميل وضوء در اوقات سرما و رفتن بنماز جماعت و انتظار هر نمازى بعد از نماز ديگر
4663- 2- (2)قَالَ وَ قَالَ الصَّادِقُ ع کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص یَقُولُ مَنْ حَبَسَ نَفْسَهُ عَلَی صَلَاةٍ فَرِیضَةٍ یَنْتَظِرُ وَقْتَهَا فَصَلَّاهَا فِی أَوَّلِ وَقْتِهَا فَأَتَمَّ رُکُوعَهَا وَ سُجُودَهَا وَ خُشُوعَهَا ثُمَّ مَجَّدَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ عَظَّمَهُ وَ حَمَّدَهُ حَتَّی یَدْخُلَ وَقْتُ صَلَاةٍ أُخْرَی لَمْ یَلْغُ بَیْنَهُمَا کَتَبَ اللَّهُ لَهُ کَأَجْرِ الْحَاجِّ الْمُعْتَمِرِ وَ کَانَ مِنْ أَهْلِ عِلِّیِّینَ.
ترجمه
امام صادق از پیامبرعلیهما السلام نقل نمود
(کسی که در یک نماز واجب، قلب خود را از افکار پراکنده باز دارد و رکوع و سجود و خشوع آن را به طور کامل انجام دهد، آنگاه خدای تبارک و تعالی را تقدیس و تمجید و ستایش کند و تا هنگام فرا رسیدن نماز دیگر کار بیهوده انجام ندهد، خداوند برای او پاداش حج و عمره می نویسد و او را از اهل علیّین قرار می دهد؛
4664- 3- (3)وَ فِی کِتَابِ الْإِخْوَانِ بِسَنَدِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: ثَلَاثَةُ نَفَرٍ مِنْ خَالِصَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ یَوْمَ الْقِیَامَةِ- رَجُلٌ زَارَ أَخَاهُ فِی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَهُوَ زَوْرُ اللَّهِ وَ عَلَی اللَّهِ أَنْ یُکْرِمَ زَوْرَهُ وَ یُعْطِیَهُ مَا سَأَلَ وَ رَجُلٌ دَخَلَ الْمَسْجِدَ فَصَلَّی وَ عَقَّبَ انْتِظَاراً لِلصَّلَاةِ الْأُخْرَی فَهُوَ ضَیْفُ اللَّهِ وَ حَقٌّ عَلَی اللَّهِ أَنْ یُکْرِمَ ضَیْفَهُ وَ الْحَاجُّ وَ الْمُعْتَمِرُ فَهُمَا وَفْدُ اللَّهِ وَ حَقٌّ عَلَی اللَّهِ أَنْ یُکْرِمَ وَفْدَهُ.
ترجمه
ابو عبد اللّه عليه السّلام فرمود: سه كس در روز قيامت از خاصان خدا بشمار آيند: مرديكه برادر دينى خويش را ديدار كند كه از زيارتكنندگان خدا است و اكرام آنان بر او واجب ميباشد و هر چه بخواهد خداوند ميدهد و مرديكه بمسجد درآيد و در آن نماز كند و بانتظار نماز ديگر تعقيب بخواند كه او ميهمان خدا است و خدا را سزد كه ميهمان خويش را گرامى بدارد و كسانى كه حج يا عمره گزارند چه آنان وارد بر خدايند و شايسته است كه خداوند ايشان را اكرام نمايد.
4665- 4- (4)وَ فِی الْمَجَالِسِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیِّ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص الْجُلُوسُ فِی الْمَسْجِدِ لِانْتِظَارِ الصَّلَاةِ عِبَادَةٌ مَا لَمْ یُحْدِثْ قِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا الْحَدَثُ قَالَ الْغِیبَةُ (5).
ترجمه
پيامبر اکرم-صلی الله عليه و اله
نشستن در مسجد به انتظار نماز، عبادت است تا زماني كه از او حدثي سر نزند. گفتند: اي رسول خدا، چه حدثي؟ فرمود: غيبت كردن.
4666- 5- (6)وَ فِی الْخِصَالِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیٍّ ع فِی حَدِیثِ الْأَرْبَعِمِائَةِ قَالَ: الْمُنْتَظِرُ وَقْتَ الصَّلَاةِ بَعْدَ الصَّلَاةِ مِنْ زُوَّارِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ
ص: 116
وَ حَقٌّ عَلَی اللَّهِ أَنْ یُکْرِمَ زَائِرَهُ وَ أَنْ یُعْطِیَهُ مَا سَأَلَ وَ الْحَاجُّ الْمُعْتَمِرُ وَفْدُ اللَّهِ وَ حَقٌّ عَلَی اللَّهِ أَنْ یُکْرِمَ وَفْدَهُ وَ یَحْبُوَهُ بِالْمَغْفِرَةِ.
ترجمه
امام صادق از پدرانش نقل ميفرمايد كه امير المومنين عليه السلام بياران خود در يك مجلس چهار صد باب از چيزهايي كه دين و دنياي مسلمان را اصلاح ميكند بياموخت و فرمود:
......كسي كه پس از نماز خواندن بانتظار فرا رسيدن نماز ديگر باشد از زيارت كنندگان خداي عز و جل محسوب ميگردد و بر خداي تعالي لازم است كه زاير خويش را بزرگ داشته و آنچه ميخواهد عطايش فرمايد. كسي كه حج و عمره بجا مي آورد مهمان خدا است و خداوند آمرزش خود را بيدريغ باو ارزاني ميدارد.
4667- 6- (1)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ عِیسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْهَاشِمِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص انْتِظَارُ الصَّلَاةِ بَعْدَ الصَّلَاةِ کَنْزٌ مِنْ کُنُوزِ الْجَنَّةِ.
ترجمه
پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم )
انتظار کشیدن از نماز تا نماز دیگر، گنجی است از گنجهای بهشت
4668- 7- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ غَالِبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَابِرٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ فِی حَدِیثٍ أَنَّهُ قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ ص إِنِّی أَرَدْتُ أَنْ أَتَرَهَّبَ قَالَ لَا تَفْعَلْ یَا عُثْمَانُ فَإِنَّ تَرَهُّبَ أُمَّتِی الْقُعُودُ فِی الْمَسَاجِدِ انْتِظَارَ الصَّلَاةِ بَعْدَ الصَّلَاةِ.
ترجمه
عثمان بن مظعونبه رسول خدا صلی الله علیه وآله عرضکرد اراده کردم راهب شوم
پیامبر صلی الله علیه وآلهوسلم فرمود :انجام نده رهبانین در امت من نشستن در مسجد و منتظر نماز بعد از نماز بودن است
4669- 8- (3)وَ فِی الْمَجَالِسِ وَ الْأَخْبَارِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی ذَرٍّ عَنِ النَّبِیِّ ص فِی وَصِیَّتِهِ لَهُ قَالَ: یَا أَبَا ذَرٍّ إِنَّ اللَّهَ یُعْطِیکَ مَا دُمْتَ جَالِساً فِی الْمَسْجِدِ بِکُلِّ نَفَسٍ تَنَفَّسْتَ فِیهِ دَرَجَةً فِی الْجَنَّةِ وَ تُصَلِّی عَلَیْکَ الْمَلَائِکَةُ وَ یُکْتَبُ لَکَ بِکُلِّ نَفَسٍ تَنَفَّسْتَ فِیهِ عَشْرُ حَسَنَاتٍ وَ یُمْحَی عَنْکَ عَشْرُ سَیِّئَاتٍ یَا أَبَا ذَرٍّ أَ تَعْلَمُ فِی أَیِّ شَیْءٍ أُنْزِلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ (4)قُلْتُ لَا قَالَ فِی انْتِظَارِ الصَّلَاةِ خَلْفَ الصَّلَاةِ
ص: 117
ترجمه
اى ابو ذر!خداوند متعال تا زمانى كه تو در مسجد هستى در برابر هرنفسى كه مىكشى يك درجه در بهشت به تو عطا مىكند و فرشتگان بر تو درود مىفرستند. و به خاطر هرنفسى كه در مسجد مىكشى(خداوند)به تو ده حسنه مىدهد و ده گناه از تو پاك مىشود.
اى ابو ذر!آيا مىدانى اين آيه درباره چه چيزى نازل شده:«شكيبا باشيد و ديگران را به شكيبايى فراخوانيد و در جنگها پايدارى كنيد و از خدا بترسيد، باشد كه رستگار شويد»؟گفتم:نمىدانم،پدر و مادرم به فدايت.فرمود:در مورد پس از هرنماز به انتظار نماز ديگر نشستن.
اى ابو ذر!وضوى كامل گرفتن هنگام سختىها،از كفارات است.و رفتوآمد بسيار به مساجد همان انتظار نماز پس از نماز است.
اى ابو ذر!هرنشستنى در مسجد لغو و بيهوده است مگر براى سه چيز: خواندن نماز يا ذكر خدا يا طلب علم.
4670- 9- (1)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ وَ غَیْرِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ أَوْ غَیْرِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ ع مَنِ اهْتَمَّ بِمَوَاقِیتِ الصَّلَاةِ لَمْ یَسْتَکْمِلْ لَذَّةَ الدُّنْیَا.
ترجمه
امام على بن الحسين عليهما السّلام فرموده است: هركس بر اوقات نماز اهميّت قائل شود، لذّت دنيا را بهطور كامل درك نخواهد كرد.
4671- 10- (2)أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ أَقَامَ فِی مَسْجِدٍ بَعْدَ صَلَاتِهِ انْتِظَاراً لِلصَّلَاةِ فَهُوَ ضَیْفُ اللَّهِ وَ حَقٌّ عَلَی اللَّهِ أَنْ یُکْرِمَ ضَیْفَهُ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی أَحَادِیثِ إِسْبَاغِ الْوُضُوءِ (3)وَ فِی الطَّهَارَةِ لِدُخُولِ الْمَسَاجِدِ وَ غَیْرِ ذَلِکَ (4)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (5).
ترجمه
امام صادق ـ علیه السلام ـ میفرماید: هركس در مسجد پس از نمازش در انتظار نماز دیگر بماند، میهمان خداست و برخداست كه میهمانش را گرامی دارد.
4672- 1- (7)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِی خَلَفٍ عَنْ أَبِی
ص: 118
الْحَسَنِ مُوسَی ع قَالَ: الصَّلَوَاتُ الْمَفْرُوضَاتُ فِی أَوَّلِ وَقْتِهَا إِذَا أُقِیمَ حُدُودُهَا أَطْیَبُ رِیحاً مِنْ قَضِیبِ الْآسِ حِینَ یُؤْخَذُ مِنْ شَجَرِهِ فِی طِیبِهِ وَ رِیحِهِ وَ طَرَاوَتِهِ فَعَلَیْکُمْ بِالْوَقْتِ الْأَوَّلِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ (1).
ترجمه :
راوی از امام موسى بن جعفر(علیه السلام) نقل کرده است: نمازهاى واجب که در اوّل وقت با حدود و شرایط آن خوانده شود، از برگ مُورد که آنرا هنگام سبزى و خوشبویى و طراوتش بگیرند خوشبوتر است. پس بر شما باد که نماز را در اوّل وقت به جاى آورید.
4673- 2- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ الْخَرَّازِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ إِذَا دَخَلَ وَقْتُ الصَّلَاةِ فُتِّحَتْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ لِصُعُودِ الْأَعْمَالِ فَمَا أُحِبُّ أَنْ یَصْعَدَ عَمَلٌ أَوَّلُ مِنْ عَمَلِی وَ لَا یُکْتَبَ فِی الصَّحِیفَةِ أَحَدٌ أَوَّلُ مِنِّی.
ترجمه :
امام صادق عليه السلام مى فرمايند:
وقتى اول وقت نماز شد، خداوند ابواب آسمان ها را براى صعود اعمال به نزد خود مى گشايد اين عمل صالح است كه در اول وقت به سمت خدا صعود مى كند من دوست ندارم كه هيچ عملى زودتر از عمل من صعود كند، و نام هيچ كسى قبل از من در صحيفه انجام دهندگان وظيفه ثبت و ضبط شود)).
4674- 3- (3)وَ عَنْهُ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعْدٍ قَالَ: قَالَ الرِّضَا ع یَا فُلَانُ إِذَا دَخَلَ الْوَقْتُ عَلَیْکَ فَصَلِّهَا (4)فَإِنَّکَ لَا تَدْرِی مَا یَکُونُ.
ترجمه :
امام هشتم حضرت اباالحسن الرضا عليه السلام نقل شده است كه فرمودند:
(( ای فلانی .وقتى موقع نماز شد، اول وقت ، نمازت را به جاى آور؛ زيرا نمى دانى كه چه اتفاقى خواهد افتاد))
4675- 4- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ وَ فَضَالَةَ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ یَعْنِی عَبْدَ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: لِکُلِّ صَلَاةٍ وَقْتَانِ وَ أَوَّلُ الْوَقْتَیْنِ أَفْضَلُهُمَا وَ لَا یَنْبَغِی تَأْخِیرُ ذَلِکَ عَمْداً وَ لَکِنَّهُ وَقْتُ مَنْ شُغِلَ أَوْ نَسِیَ أَوْ سَهَا أَوْ نَامَ وَ لَیْسَ لِأَحَدٍ أَنْ یَجْعَلَ آخِرَ الْوَقْتَیْنِ وَقْتاً إِلَّا مِنْ عُذْرٍ أَوْ عِلَّةٍ.
ترجمه :
ابو عبد اللّه صادق (ع) گفت: هر نمازى دو وقت محدود و مشخص دارد. وقت اول با ارجتر از وقت دوم است.وسزاوار نیست تاخیر آن عمدالکن بعضی اوقات کسی مشغول یا فراموش کرده یا خواب مانده ونیست برای کسیکه آخر وقت نماز بخواند
نکته :تفاوت سهو با نسیان آن است که در سهو- چنان که گذشت- صورت علمی شیء تنها از قوه ذاکره محو میشود، نه از خزانه حافظه؛ اما در نسیان، صورت علمی شیء از خزانه حافظه نیز محو میشود و تنها با یادگیری مجدد و یا مراجعه، در ذهن حاضر میشود و نه با تذکر اجمالی و تأمل. در حقیقت، سهو حالت متوسط میان تذکر و نسیان است.
4676- 5- (6)وَ عَنْهُ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ زُرَارَةَ
ص: 119
1) ثواب الأعمال- 58- 1.
2) التهذیب 2- 41- 131.
3) التهذیب 2- 272- 1082.
4) فی هامش الأصل فصلهما. ن.
5) التهذیب 2- 39- 123، و الاستبصار 1- 276- 1003، و أورد صدره فی الحدیث 2 من الباب 4 من أبواب الوضوء و یأتی تمامه فی الحدیث 5 من الباب 26 من هذه الأبواب.
6) التهذیب 2- 24- 69، و الاستبصار 1- 260- 935، و أورده فی الحدیث 12 من الباب 9 من هذه الأبواب، و أورد صدره فی الحدیث 3 من الباب 4 من أبواب الوضوء.
قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع أَحَبُّ الْوَقْتِ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَوَّلُهُ حِینَ یَدْخُلُ وَقْتُ الصَّلَاةِ فَصَلِّ الْفَرِیضَةَ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَإِنَّکَ فِی وَقْتٍ مِنْهُمَا حَتَّی تَغِیبَ الشَّمْسُ.
ترجمه :
امام باقر علیه السلام فرمود
بهترین وقت پیش خدا اول وقت نماز است نماز واجب بجای آور اگر انجام ندهی تامغرب در وقت نماز ظهر و عصر هستی
4677- 6- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبَانٍ عَنْ سَعِیدِ بْنِ الْحَسَنِ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع أَوَّلُ الْوَقْتِ زَوَالُ الشَّمْسِ وَ هُوَ وَقْتُ اللَّهِ الْأَوَّلُ وَ هُوَ أَفْضَلُهُمَا.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ عَنِ الصَّادِقِ ع مُرْسَلًا (2)
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ مِثْلَهُ (3).
ترجمه
امام صادق عليه السّلام فرمود:
نخستين وقت ظهر همان هنگام زوال آفتاب است و آن اوّلين وقتيست كه جبرئيل از جانب خداوند تعالى جهت رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله آورد و آن وقت نسبت به دو وقت (اوّل و آخر) افضل است.
4678- 7- (4)وَ عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الدِّهْقَانِ عَنْ وَاصِلِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَا مِنْ صَلَاةٍ یَحْضُرُ وَقْتُهَا إِلَّا نَادَی مَلَکٌ بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ أَیُّهَا النَّاسُ قُومُوا إِلَی نِیرَانِکُمُ الَّتِی أَوْقَدْتُمُوهَا عَلَی ظُهُورِکُمْ فَأَطْفِئُوهَا بِصَلَاتِکُمْ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (5)
وَ رَوَاهُ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ (6)
وَ فِی الْمَجَالِسِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ
ص: 120
الدِّهْقَانِ مِثْلَهُ (1).
ترجمه :
رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم:
وقت هر نمازی که فرا می رسد فرشته ای به مردم می گوید: ای مردم! برخیزید آن آتشهایی که پشت سر خود روشن کرده اید با نماز خاموش کنید .
4679- 8- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ ذَرِیحٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ جَبْرَئِیلُ لِرَسُولِ اللَّهِ ص فِی حَدِیثٍ أَفْضَلُ الْوَقْتِ أَوَّلُهُ.
ترجمه :
امام صادق علیه السلام فرمود جبراییل به پیامبر صلی الله علیه و آله عرض کرد
بهترین وقت اول آن است
4680- 9- (3)وَ عَنْهُ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: ذَکَرَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع أَوَّلَ الْوَقْتِ وَ فَضْلَهُ فَقُلْتُ کَیْفَ أَصْنَعُ بِالثَّمَانِی رَکَعَاتٍ فَقَالَ خَفِّفْ مَا اسْتَطَعْتَ.
ترجمه :
ابو بصیر گو ید امام صادق علیه السلام از فضیلت اول وقت فرمود
عرض کردم هشت رکعت را چه کنم
فرمود :تا می توانی کوتاه کن
4681- 10- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ (5)حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع اعْلَمْ أَنَّ أَوَّلَ الْوَقْتِ أَبَداً أَفْضَلُ فَعَجِّلِ الْخَیْرَ مَا اسْتَطَعْتَ وَ أَحَبُّ الْأَعْمَالِ إِلَی اللَّهِ مَا دَاوَمَ (6)عَلَیْهِ الْعَبْدُ وَ إِنْ قَلَّ.
وَ رَوَاهُ ابْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ مِثْلَهُ (7).
ترجمه
امام باقر عليه السلام : بدان كه اوّل وقت هميشه بهتر است ؛ پس تا جايى كه مى توانى به كار خير بشتاب ، محبوبترين كارها نزد خداوند عزّ و جلّ كارى است كه بنده بر آن مداومت ورزد گرچه اندك باشد .
4682- 11- (8)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ أَوِ ابْنِ وَهْبٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ
ص: 121
1) أمالی الصدوق- 401- 3.
2) التهذیب 2- 253- 1004، یأتی بتمامه فی الحدیث 8 من الباب 10 من هذه الأبواب.
3) التهذیب 2- 257- 1019، أورده فی الحدیث 1 من الباب 15 من هذه الأبواب.
4) الکافی 3- 274- 8، و أورده فی الحدیث 5 من الباب 21، و الحدیث 11 من الباب 27 من أبواب المقدّمة، و التهذیب 2- 41- 130.
5) فی هامش الأصل عن التهذیب- عن محمّد بن زیاد.
6) فی التهذیب و السرائر- دام هامش المخطوط.
7) السرائر- 480.
8) الکافی 3- 274- 4.
ع لِکُلِّ صَلَاةٍ وَقْتَانِ وَ أَوَّلُ الْوَقْتِ أَفْضَلُهُمَا (1).
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (2)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ.
ترجمه
امام صادق علیه السلام فرمود
برای هرنماز دو وقت است اول وقت بافضیلت تر از آن دو است
4683- 12- (3)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع أَصْلَحَکَ اللَّهُ وَقْتُ کُلِّ صَلَاةٍ أَوَّلُ الْوَقْتِ أَفْضَلُ أَوْ وَسَطُهُ أَوْ آخِرُهُ قَالَ أَوَّلُهُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یُحِبُّ مِنَ الْخَیْرِ مَا یُعَجَّلُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ مِثْلَهُ (4).
ترجمه
زراره گويد: به امام باقر عليه السّلام عرض كردم: خداوند كارهاى شما را اصلاح فرمايد! آيا نخستين وقت نماز بهتر است، يا وسط و يا آخر آن؟
فرمود: نخستين آن، همانا رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله فرمود: به راستى خداى عزّ و جلّ عمل نيكى را كه زودتر انجام شود، دوست مىدارد.
4684- 13- (5)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ لِکُلِّ صَلَاةٍ وَقْتَانِ وَ أَوَّلُ الْوَقْتِ أَفْضَلُهُ وَ لَیْسَ لِأَحَدٍ أَنْ یَجْعَلَ آخِرَ الْوَقْتَیْنِ وَقْتاً إِلَّا فِی عُذْرٍ مِنْ غَیْرِ عِلَّةٍ.
وَ
رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ فِی إِحْدَی الرِّوَایَتَیْنِ فِی عِلَّةٍ مِنْ غَیْرِ عُذْرٍ (6)
ترجمه
امام صادق عليه السلام :هر نمازى دو وقت دارد : اوّل و آخر . اوّل وقت، بهترين آن است . هيچ كس نبايد نماز را بدون علّت به آخر وقت بيندازد .
4685- 14- (7)وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ بَکْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَزْدِیِّ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع لَفَضْلُ الْوَقْتِ الْأَوَّلِ عَلَی الْأَخِیرِ خَیْرٌ لِلرَّجُلِ (8)مِنْ وُلْدِهِ وَ مَالِهِ.
ص: 122
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ عَنْ بَکْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ (1)
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (2)
وَ رَوَاهُ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ (3)
وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ مِثْلَهُ (4).
ترجمه
امام صادق علیه السلام فرمود:
فضیلت اول وقت بر آخر وقت بهتر است برای مرد از فرزندان و مال او
4686- 15- (5)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْخَطَّابِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ قُتَیْبَةَ الْأَعْشَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ فَضْلَ الْوَقْتِ الْأَوَّلِ عَلَی الْآخِرِ کَفَضْلِ الْآخِرَةِ عَلَی الدُّنْیَا.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ مُرْسَلًا (6)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (7).
ترجمه
امام صادق عليه السلام :
فضيلت اوّل وقت [نماز ]بر آخر وقت همچون فضيلت آخرت بر دنياست .
4687- 16- (8)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ ع أَوَّلُهُ رِضْوَانُ اللَّهِ وَ آخِرُهُ عَفْوُ اللَّهِ وَ الْعَفْوُ لَا یَکُونُ إِلَّا عَنْ ذَنْبٍ.
ترجمه
امام صادق علیه السلام
(نماز) اول وقت ((رضوان الله )) و موجب خشنودى خداوند است و آخر وقت ((عفو الله )) و موجب غفران و عفو و بخشايش خداوند است . وبخشش خدا نمی باشد مگر از گناه
4688- 17- (9)وَ فِی الْمَجَالِسِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ تَاتَانَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَی السَّابَاطِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ صَلَّی
ص: 123
الصَّلَوَاتِ الْمَفْرُوضَاتِ فِی أَوَّلِ وَقْتِهَا وَ أَقَامَ حُدُودَهَا رَفَعَهَا الْمَلَکُ إِلَی السَّمَاءِ بَیْضَاءَ نَقِیَّةً وَ هِیَ تَهْتِفُ بِهِ تَقُولُ حَفِظَکَ اللَّهُ کَمَا حَفِظْتَنِی وَ أَسْتَوْدِعُکَ اللَّهَ کَمَا اسْتَوْدَعْتَنِی مَلَکاً کَرِیماً وَ مَنْ صَلَّاهَا بَعْدَ وَقْتِهَا مِنْ غَیْرِ عِلَّةٍ فَلَمْ یُقِمْ حُدُودَهَا رَفَعَهَا الْمَلَکُ سَوْدَاءَ مُظْلِمَةً وَ هِیَ تَهْتِفُ بِهِ ضَیَّعْتَنِی ضَیَّعَکَ اللَّهُ کَمَا ضَیَّعْتَنِی وَ لَا رَعَاکَ اللَّهُ کَمَا لَمْ تَرْعَنِی ثُمَّ قَالَ الصَّادِقُ ع إِنَّ أَوَّلَ مَا یُسْأَلُ عَنْهُ الْعَبْدُ إِذَا وَقَفَ بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الصَّلَوَاتُ الْمَفْرُوضَاتُ وَ عَنِ الزَّکَاةِ الْمَفْرُوضَةِ وَ عَنِ الصِّیَامِ الْمَفْرُوضِ وَ عَنِ الْحَجِّ الْمَفْرُوضِ وَ عَنْ وَلَایَتِنَا أَهْلَ الْبَیْتِ الْحَدِیثَ.
ترجمه
هر کس نمازهای واجب را در اول وقت به جا آورد و حدود آنها را مراعات نماید ، فرشته مخصوص ، نماز او را به طرف آسمان بالا می برد ، در حالی که سپید و پاکیزه است ، و خطاب به نمازگزار گوید : خدا تو را حفظ کند ، همان طور که تو مرا حفظ کردی ، و من تو را به خدامی سپارم ، همان طور که تو مرا به فرشته ای گرامی سپردی و هر کس آنها را بدون
عذر از اول وقت تاخیر اندازد و حدود آنها را مراعات نکند ، فرشته مخصوص نماز او را بالا می برد در حالی که سیاه و تاریک است و خطاب به نمازگزار گوید : خداوند تو را ضایع کند همان طور که تو مرا ضایع کردی و خداوند تو را مراعات نکند همان طور که تو مرا مراعات نکردی . »
سپس امام صادق عليه السلام : هنگامى كه بنده در برابر خداوند ، جلّ جلاله ، بايستد نخستين پرسشى كه از او مى شود درباره نمازهاى واجب، زكات واجب ، روزه واجب ، حجّ واجب و ولايت ما اهل بيت است. اگر با اعتراف به ولايت و دوستى ما از اين دنيا برود، نماز و روزه و زكات و حجّش پذيرفته مى شود .
4689- 18- (1)وَ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الرِّضَا ع فِی حَدِیثٍ طَوِیلٍ قَالَ: وَ الصَّلَاةُ فِی أَوَّلِ الْوَقْتِ أَفْضَلُ.
ترجمه
امام رضا علیه السلام در حدیث طولانی فرمود
نماز در اول وقت بهتر است
4690- 19- (2)الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الطُّوسِیُّ فِی الْمَجَالِسِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الصَّیْرَفِیِّ الْمَعْرُوفِ بِابْنِ الزَّیَّاتِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَمَّامٍ الْإِسْکَافِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَالِکٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ سَلَامَةَ الْغَنَوِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الْعَامِرِیِّ عَنْ أَبِی مَعْمَرٍ عَنْ أَبِی بَکْرِ بْنِ عَیَّاشٍ عَنِ الْفُجَیْعِ الْعُقَیْلِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ عَنْ أَبِیهِ ع أَنَّهُ قَالَ: أُوصِیکَ یَا بُنَیَّ بِالصَّلَاةِ عِنْدَ وَقْتِهَا الْحَدِیثَ.
ترجمه
امام على عليه السلام : فرزندم! به تو سفارش مى كنم كه نماز را در وقتش بخوانى،
4691- 20- (3)عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ فِی تَفْسِیرِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ الَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ (4)- قَالَ تَأْخِیرُ الصَّلَاةِ عَنْ أَوَّلِ وَقْتِهَا لِغَیْرِ عُذْرٍ.
ص: 124
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (1)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (2).
ترجمه
از امام صادق (علیه السلام) در تفسیر آیه 5 سوره ماعون (وای بر نماز گذاران آنها که از نماز غافلند )
روایت شده که ایشان فرمود: «کسی است که بدون هیچ عذری نماز اوّل وقت را تا هنگامی دیگر به تأخیر میاندازد».
(3)4 بَابُ أَنَّهُ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ فَقَدْ دَخَلَ وَقْتُ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ وَ یَمْتَدُّ إِلَی غُرُوبِ الشَّمْسِ وَ تَخْتَصُّ الظُّهْرُ مِنْ أَوَّلِهِ بِمِقْدَارِ أَدَائِهَا وَ کَذَا الْعَصْرُ مِنْ آخِرِهِ
ترجمه
باب وقت نکماز ظهرو عصر از زوال خورشید است و تا غروب خورشید ادامه دارد نماز ظهر به مقدارش از اوال وقت ونماز عصر به مقدارش از آخر وقت
4692- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ دَخَلَ الْوَقْتَانِ الظُّهْرُ وَ الْعَصْرُ فَإِذَا غَابَتِ الشَّمْسُ دَخَلَ الْوَقْتَانِ الْمَغْرِبُ وَ الْعِشَاءُ الْآخِرَةُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ الْحَکَمِ بْنِ مِسْکِینٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ مِثْلَهُ (5).
ترجمه
زراره از امام باقر عليه السّلام روايت كرده كه آن حضرت فرمود: هنگامى كه آفتاب از خط نصف النّهار گذشت وقت نماز ظهر و نماز عصر هر دو فرا ميرسد، و هنگامى كه خورشيد غروب كرد وقت نماز مغرب و نماز عشاء هر دو فرا ميرسد.
4693- 2- (6)قَالَ وَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع وَقْتُ صَلَاةِ الْجُمُعَةِ یَوْمَ الْجُمُعَةِ سَاعَةُ تَزُولُ الشَّمْسُ وَ وَقْتُهَا فِی السَّفَرِ وَ الْحَضَرِ وَاحِدٌ وَ هُوَ مِنَ الْمُضَیَّقِ وَ صَلَاةُ الْعَصْرِ فِی یَوْمِ الْجُمُعَةِ- فِی وَقْتِ الْأُولَی فِی سَائِرِ الْأَیَّامِ.
ترجمه
حضرت امام باقر علیه السلام فرمود: وقت نماز جمعه هنگام زوال آفتاب است (چون نوافل جمعه را پيشتر بجا مىآورند و در اوّل وقت فريضه را ميخوانند) و وقت آن در سفر و حضر يكى است و اين بخاطر آن است كه وقت جمعه تنگ است، و روز جمعه نماز عصر را در هنگام نماز ظهر ساير أيّام هفته بجا مىآورند (قبلا گذشت كه وقت نافله ظهر تا دو قدم از زوال خورشيد است و پس از دو قدم وقت فريضه است كه نماز جمعه را در وقت أخير يعنى دو قدم پس از زوال ميخوانند).
4694- 3- (7)قَالَ وَ قَالَ الصَّادِقُ ع لَا یَفُوتُ الصَّلَاةُ مَنْ أَرَادَ
ص: 125
1) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 1 و 3 الباب 31 من أبواب صلاة الجنائز، و فی الحدیث 7 من الباب 2، و فی الحدیث 5 من الباب 5، و فی الحدیث 2 من الباب 7، و فی الحدیث 25 من الباب 13 من أبواب أعداد الفرائض.
2) یأتی ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 1 من الباب 6، و فی الحدیث 2 من الباب 12، و فی الحدیث 1 من الباب 35 من هذه الأبواب، و فی الحدیث 7 من الباب 23 من أبواب الدعاء، و فی الحدیث 26 من الباب 12 من أبواب قضاء الصلوات، و فی الحدیث 6 من الباب 11 من أبواب الجماعة، و فی الباب 14 من أبواب آداب التجارة.
3) الباب 4 فیه 23 حدیثا.
4) الفقیه 1- 216- 648، و أورده أیضا فی الحدیث 1 من الباب 17 من هذه الأبواب.
5) التهذیب 2- 19- 54.
6) الفقیه 1- 222- 666، و أورده أیضا فی الحدیث 12 من الباب 8 من أبواب صلاة الجمعة.
7) الفقیه 1- 355- 1030، أورد نحوه أیضا فی الحدیث 9 من الباب 10 من هذه الأبواب.
الصَّلَاةَ لَا تَفُوتُ صَلَاةُ النَّهَارِ حَتَّی تَغْرُبَ (1)الشَّمْسُ وَ لَا صَلَاةُ اللَّیْلِ حَتَّی یَطْلُعَ الْفَجْرُ وَ ذَلِکَ لِلْمُضْطَرِّ وَ الْعَلِیلِ وَ النَّاسِی.
أَقُولُ: الْمُرَادُ بِصَلَاةِ اللَّیْلِ مَجْمُوعُ الْفَرْضِ وَ النَّافِلَةِ وَ هُوَ مُجْمَلٌ یَأْتِی تَفْصِیلُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ (2).
ترجمه
امام صادق عليه السّلام فرمود: هر كس بخواهد نماز بخواند نماز را فوت نمىكند (چون وقتش فراخ است)، و نماز ظهر و عصر قضاء نميشود تا هنگام فرو رفتن آفتاب، و نماز شب يا مغرب و عشاء تا طلوع صبح قضا نمىشود.
4695- 4- (3)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ رِئَابٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع بَیْنَ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ حَدٌّ مَعْرُوفٌ فَقَالَ لَا.
ترجمه
به ابو جعفر باقر (علیه السلام) گفتم: بين نماز ظهر و نماز عصر، مرز مشخصى وجود دارد؟
ابو جعفرعلیه السلام فرمود : نه.
4696- 5- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْبَرْقِیِّ وَ الْعَبَّاسِ بْنِ الْمَعْرُوفِ جَمِیعاً عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ وَقْتِ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ فَقَالَ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ دَخَلَ وَقْتُ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ جَمِیعاً إِلَّا أَنَّ هَذِهِ قَبْلَ هَذِهِ ثُمَّ أَنْتَ فِی وَقْتٍ مِنْهُمَا جَمِیعاً حَتَّی تَغِیبَ الشَّمْسُ.
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ نَحْوَهُ (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ مِثْلَهُ (6)وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ مِثْلَهُ (7).
ترجمه
زرارة از آن حضرت (امام صادق عليه السّلام) در بارۀ وقت نماز ظهر و عصر سؤال كرد، آن حضرت فرمود: هنگامى كه آفتاب از خط نصف النّهار گذشت وقت نماز ظهر و عصر هر دو با هم فرا ميرسد با اين فرق كه نماز ظهر را قبل از نماز عصر بايد بجا آورد (يا وقت نماز ظهر پيش از نماز عصر است) بعد از آن تو در وقت هر دو نماز با هم هستى تا هنگامى كه خورشيد غروب كند.
4697- 6- (8)وَ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ
ص: 126
1) فی المصدر- تغیب.
2) یأتی تفصیله فی الأبواب 10، 16، 17، 24، 43، 54 من هذه الأبواب.
3) التهذیب 2- 255- 1013.
4) التهذیب 2- 24- 68 و التهذیب 2- 19- 51.
5) التهذیب 2- 26- 73.
6) الاستبصار 1- 246- 881 و 260- 934.
7) الفقیه 1- 216- 647.
8) التهذیب 2- 19- 53، أورده أیضا بطریق آخر فی الحدیث 6 من الباب 7 من هذه الأبواب.
عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ (أَبِی جَعْفَرٍ ع) (1)قَالَ: صَلَّی رَسُولُ اللَّهِ ص بِالنَّاسِ الظُّهْرَ وَ الْعَصْرَ حِینَ زَالَتِ الشَّمْسُ فِی جَمَاعَةٍ مِنْ غَیْرِ عِلَّةٍ.
ترجمه
زراره،از حضرت ابى عبد اللّه عليه السّلام،حضرت فرمودند: رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله در هنگامى كه آفتاب به زوال رفت نماز ظهر و عصر را با جماعت بدون هيچ علّت و سببى خواندند و بين آن دو فاصله نيانداختند
4698- 7- (2)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی وَ مُوسَی بْنِ جَعْفَرِ بْنِ أَبِی جَعْفَرٍ جَمِیعاً عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّلْتِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِی یَزِیدَ وَ هُوَ دَاوُدُ بْنُ فَرْقَدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ فَقَدْ دَخَلَ وَقْتُ الظُّهْرِ حَتَّی یَمْضِیَ مِقْدَارُ مَا یُصَلِّی الْمُصَلِّی أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ فَإِذَا مَضَی ذَلِکَ فَقَدْ دَخَلَ وَقْتُ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ حَتَّی یَبْقَی مِنَ الشَّمْسِ مِقْدَارُ مَا یُصَلِّی أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ فَإِذَا بَقِیَ مِقْدَارُ ذَلِکَ فَقَدْ خَرَجَ وَقْتُ الظُّهْرِ وَ بَقِیَ وَقْتُ الْعَصْرِ حَتَّی تَغِیبَ الشَّمْسُ.
ترجمه
هنگامى كه زوال آفتاب شد، وقت نماز (ظهر) فرا مىرسد،به اندازه 4 رکعت بعد از آن وقت مشترک ظهر و عصر است تا مقدار4 رکعت به غروب خورشید که مخصوص نماز عصر می باشد
4699- 8- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنِ الصَّبَّاحِ بْنِ سَیَابَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ فَقَدْ دَخَلَ وَقْتُ الصَّلَاتَیْنِ.
ترجمه
امام صادق علیه السلام فرمود :
وقتی زوال خورشید شد وقت نماز دو نماز میشود
نکته :زوال متمايل شدن آفتاب از وسط آسمان به سمت مغرب و برطرف شدن و از بين رفتن چيزی می باشد
4700- 9- (4)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ سُفْیَانَ بْنِ السِّمْطِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ فَقَدْ دَخَلَ وَقْتُ الصَّلَاتَیْنِ.
ترجمه
امام صادق علیه السلام فرمود :
وقتی زوال خورشید شد وقت نماز دو نماز میشود
4701- 10- (5)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ یُونُسَ عَنِ الْعَبْدِ الصَّالِحِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ فَقَدْ دَخَلَ وَقْتُ الصَّلَاتَیْنِ.
ص: 127
ترجمه
امام موسی کاظم علیه السلام فرمود :
وقتی زوال خورشید شد وقت نماز دو نماز میشود
4702- 11- (1)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ (2)عَنْ مَالِکٍ الْجُهَنِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ وَقْتِ الظُّهْرِ فَقَالَ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ فَقَدْ دَخَلَ وَقْتُ الصَّلَاتَیْنِ.
ترجمه
مالک جهنی گوید سوال کردم از امام صادق علیه السلام :از وقت نماز ظهر حضرت فرمود
وقتی زوال خورشید شد وقت نماز دو نماز میشود
4703- 12- (3)وَ عَنْهُ (عَنِ الْمِیثَمِیِّ وَ غَیْرِهِ) (4)عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ صَلَّی الظُّهْرَ حِینَ زَالَتِ الشَّمْسُ قَالَ لَا بَأْسَ بِهِ.
ترجمه
معاویه بن وهب گوید :
سوال کردم از او (ظاهرا امام صادق علیه السلام )از مردی که نماز ظهر را وقت زوال خورشید
حضرت فرمود :اشکال ندارد.
4704- 13- (5)وَ عَنْهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ عَلَاءٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع فِی الرَّجُلِ یُرِیدُ الْحَاجَةَ أَوِ النَّوْمَ (6)حِینَ تَزُولُ الشَّمْسُ فَجَعَلَ یُصَلِّی الْأُولَی حِینَئِذٍ قَالَ لَا بَأْسَ بِهِ.
ترجمه
محمد بن مسلم از یکی از دو امام باقر وصادق علیهما السلام در مورد مردی که کاری دارد و یا خواب است و قت زوال خورشید
وقت بیدار شدن نماز اول را می خواند اشکالی ندارد
4705- 14- (7)وَ عَنْهُ عَنْ صَالِحِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ الْعَصْرُ مَتَی أُصَلِّیهَا إِذَا کُنْتُ فِی غَیْرِ سَفَرٍ قَالَ عَلَی قَدْرِ ثُلُثَیْ قَدَمٍ بَعْدَ الظُّهْرِ.
ترجمه
صفوان جمال گوید به امام صادق علیه السلام گفتم کی نماز عصر بخوانم
فرمود :وقتی در سفر نیستی یک سوم قدم که سایه از نماز ظهر گذشت
4706- 15- (8)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی بِشْرٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ (9)بْنِ مَیْسَرَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ فِی طُولِ النَّهَارِ لِلرَّجُلِ أَنْ یُصَلِّیَ الظُّهْرَ وَ الْعَصْرَ قَالَ نَعَمْ وَ مَا (10)أُحِبُّ أَنْ یَفْعَلَ ذَلِکَ فِی کُلِّ یَوْمٍ.
ص: 128
1) التهذیب 2- 244- 967، و الاستبصار 1- 246- 877.
2) فی هامش المخطوط عن نسخة- ابن سنان.
3) التهذیب 2- 244- 968، و الاستبصار 1- 246- 878.
4) ما بین القوسین لیس فی الاستبصار کما فی هامش الأصل.
5) التهذیب 2- 244- 969، و الاستبصار 1- 246- 879.
6) فی الأصل أو النوم لیس فی الاستبصار.
7) التهذیب 2- 257- 1020.
8) الاستبصار 1- 252- 904، و التهذیب 2- 247- 980.
9) فی نسخة- معبد- هامش المخطوط-.
10) فی نسخة- و أنا هامش المخطوط عن الاستبصار.
ترجمه
معاویةبن مسیره در حدیث موثّقی میگوید:
به امام صادق(علیه السلام) گفتم: نمازگزار میتواند ظهر که شد نماز ظهر و عصر را با هم بخواند؟ امام(علیه السلام) فرمود: بلی، اما دوست ندارم هر روز چنین کند.
4707- 16- (1)وَ عَنْهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ إِنِّی صَلَّیْتُ الظُّهْرَ فِی یَوْمِ غَیْمٍ فَانْجَلَتْ فَوَجَدْتُنِی صَلَّیْتُ حِینَ زَالَ النَّهَارُ قَالَ فَقَالَ لَا تُعِدْ وَ لَا تَعُدْ.
وَ رَوَاهُ ابْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ نَحْوَهُ (2)أَقُولُ: النَّهْیُ عَنِ الْإِعَادَةِ یَدُلُّ عَلَی دُخُولِ الْوَقْتِ وَ النَّهْیُ عَنِ الْعَوْدِ لِکَوْنِهِ تَرَکَ النَّافِلَةَ أَوْ لِکَوْنِهِ صَلَّی مَعَ الشَّکِّ فِی الْوَقْتِ.
ترجمه
به ابو عبد اللّه صادق (ع) گفتم: من در يك روز ابرى نماز ظهر خواندم و بعد از ساعتى كه آسمان صاف و آفتابى شد، ديدم نماز من در اول زوال خورشيد واقع شده است. تكليف من چيست؟ ابو عبد اللّه گفت: لازم نيست كه نمازت را اعاده كنى، ولى مراقب باش كه بعد از اين در اول زوال خورشيد نماز فريضه نخوانى.
4708- 17- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ هَمَّامٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع أَنَّهُ قَالَ: فِی الرَّجُلِ یُؤَخِّرُ الظُّهْرَ حَتَّی یَدْخُلَ وَقْتُ الْعَصْرِ إِنَّهُ یَبْدَأُ بِالْعَصْرِ ثُمَّ یُصَلِّی الظُّهْرَ.
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی تَضَیُّقِ وَقْتِ الْعَصْرِ لِمَا مَضَی (4)وَ یَأْتِی (5).
ترجمه
امام کاظم علیه السلام درمورد مردی که نماز ظهر را نخوانده تا وقت اختصاصی نماز عصر شده اول عصر بخواند سپس ظهر را
4709- 18- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ فِی حَدِیثٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ نَسِیَ الْأُولَی وَ الْعَصْرَ جَمِیعاً ثُمَّ ذَکَرَ ذَلِکَ عِنْدَ غُرُوبِ الشَّمْسِ فَقَالَ إِنْ کَانَ فِی وَقْتٍ لَا یَخَافُ فَوْتَ إِحْدَاهُمَا فَلْیُصَلِّ الظُّهْرَ ثُمَّ لْیُصَلِّ الْعَصْرَ وَ إِنْ هُوَ خَافَ أَنْ تَفُوتَهُ فَلْیَبْدَأْ بِالْعَصْرِ وَ لَا یُؤَخِّرْهَا فَتَفُوتَهُ فَتَکُونَ قَدْ فَاتَتَاهُ جَمِیعاً وَ لَکِنْ یُصَلِّی الْعَصْرَ فِیمَا قَدْ بَقِیَ مِنْ وَقْتِهَا ثُمَّ لْیُصَلِّ الْأُولَی بَعْدَ ذَلِکَ عَلَی أَثَرِهَا.
ترجمه
4710- 19- (7)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ أَحْمَدَ وَ عَبْدِ اللَّهِ ابْنَیْ
ص: 129
1) التهذیب 2- 246- 979، و الاستبصار 1- 252- 903.
2) السرائر- 490.
3) التهذیب 2- 271- 1080، و الاستبصار 1- 289- 1056.
4) مضی فی الحدیث 5 و 7 من هذا الباب.
5) یأتی فی الأحادیث 18 و 20 و 22 من هذا الباب.
6) التهذیب 2- 269- 1074، و الاستبصار 1- 287- 1052 و أورد صدره فی الحدیث 4 من الباب 63 من هذه الأبواب.
7) قرب الإسناد- 77.
مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ رِئَابٍ قَالَ: سَمِعْتُ عُبَیْدَ بْنَ زُرَارَةَ یَقُولُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع- یَکُونُ أَصْحَابُنَا مُجْتَمِعِینَ فِی مَنْزِلِ الرَّجُلِ مِنَّا فَیَقُومُ بَعْضُنَا یُصَلِّی الظُّهْرَ وَ بَعْضُنَا یُصَلِّی الْعَصْرَ وَ ذَلِکَ کُلُّهُ فِی وَقْتِ الظُّهْرِ قَالَ لَا بَأْسَ الْأَمْرُ وَاسِعٌ بِحَمْدِ اللَّهِ وَ نِعْمَتِهِ.
ترجمه
زراره گوید به امام صادق علیه السلام عرض کردم در خانه ی یکی از دوستان بودیم در وقت نماز ظهر بعضی نماز ظهر خواندند بعضی نماز عصر
حضرت فرمود :اشکال ندارد امر (نماز ) وسعت دارد خدارا برای نعمتهایش شکر
4711- 20- (1)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ جَمِیعاً عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی الرِّضَا ع ذَکَرَ أَصْحَابُنَا أَنَّهُ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ فَقَدْ دَخَلَ وَقْتُ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ وَ إِذَا غَرَبَتْ دَخَلَ وَقْتُ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ إِلَّا أَنَّ هَذِهِ قَبْلَ هَذِهِ فِی السَّفَرِ وَ الْحَضَرِ وَ أَنَّ وَقْتَ الْمَغْرِبِ إِلَی رُبُعِ اللَّیْلِ فَکَتَبَ کَذَلِکَ الْوَقْتُ غَیْرَ أَنَّ وَقْتَ الْمَغْرِبِ ضَیِّقٌ الْحَدِیثَ.
ترجمه
اسماعيل بن مهران گويد: به امام رضا عليه السّلام نوشتم: دوستان ما (در روايات خود از ائمّه عليهم السّلام) ذكر كردهاند: هرگاه زوال آفتاب شد، وقت نماز ظهر و عصر است، و هرگاه آفتاب غروب كند، وقت نماز مغرب و عشا فرارسيده است، جز آنكه يكى از آن دو پيش از ديگرى است، چه در سفر باشد و چه در حضر، و به راستى كه وقت مغرب تا يكچهارم از شب ادامه دارد.
امام عليه السّلام نوشت: درست است، مگر مغرب كه وقت آن تنگ است و وقت آخر آن، فرو رفتن سرخى و بازگشت آن به سفيدى، در افق مغرب است.
4712- 21- (2)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ فَقَدْ دَخَلَ وَقْتُ الصَّلَاتَیْنِ إِلَّا أَنَّ هَذِهِ قَبْلَ هَذِهِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنِ الْقَاسِمِ مَوْلَی أَبِی أَیُّوبَ مِثْلَهُ (3).
ترجمه
هنگامى كه زوال آفتاب شد، وقت دو نماز (ظهر و عصر) فرامىرسد، جز آنكه وقت يكى از آن دو، پيش از وقت ديگرى است (يعنى نماز ظهر پيش از نماز عصر است).
4713- 22- (4)وَ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْبَرْقِیِّ وَ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ جَمِیعاً عَنِ الْقَاسِمِ وَ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ الْقَاسِمِ مِثْلَهُ وَ فِیهِ دَخَلَ وَقْتُ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ جَمِیعاً وَ زَادَ ثُمَّ أَنْتَ فِی وَقْتٍ مِنْهُمَا جَمِیعاً حَتَّی تَغِیبَ الشَّمْسُ.
ص: 130
ترجمه
همانند اين روايت را قاسم نقل كرده و در آن آمده است: وقت نماز ظهر و عصر با هم فرامىرسد. و اين عبارت را نيز افزوده كه: سپس تو در وقت هردو نماز هستى تا اينكه خورشيد پنهان شود.
4714- 23- (1)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ قَالَ: کُنْتُ أَنَا وَ نَفَرٌ مِنْ أَصْحَابِنَا مُتَرَافِقِینَ فِیهِمْ مُیَسِّرٌ فِیمَا بَیْنَ مَکَّةَ وَ الْمَدِینَةِ- فَارْتَحَلْنَا وَ نَحْنُ نَشُکُّ فِی الزَّوَالِ فَقَالَ بَعْضُنَا لِبَعْضٍ فَامْشُوا بِنَا قَلِیلًا حَتَّی نَتَیَقَّنَ الزَّوَالَ ثُمَّ نُصَلِّیَ فَفَعَلْنَا فَمَا مَشَیْنَا إِلَّا قَلِیلًا حَتَّی عَرَضَ لَنَا قِطَارُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع- فَقُلْتُ أَتَی الْقِطَارُ فَرَأَیْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِیلَ- فَقُلْتُ لَهُ صَلَّیْتُمْ فَقَالَ لِی أَمَرَنَا جَدِّی فَصَلَّیْنَا الظُّهْرَ وَ الْعَصْرَ جَمِیعاً ثُمَّ ارْتَحَلْنَا فَذَهَبْتُ إِلَی أَصْحَابِی فَأَعْلَمْتُهُمْ ذَلِکَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (3).
ترجمه
بعضى گفتند: اندكى راه برويم تا به زوال يقين كنيم، سپس نماز خود را بخوانيم.
همين كار را كرديم، مقدار كمى راه رفتيم و به قافلۀ امام صادق عليه السّلام رسيديم. با خود گفتم: نزد آن حضرت بروم كه ناگاه محمّد بن اسماعيل را ديدم. به او گفتم: آيا شما نماز خواندهايد؟
گفت: جدّم (امام صادق عليه السّلام) به ما امر فرموده كه نماز ظهر و عصر را با هم به جا آوريم.
ما سپس كوچ كرديم. من نزد ياران خويش رفتم و آن سخن را به آنان بازگفتم.
(4)5 بَابُ اسْتِحْبَابِ تَأْخِیرِ الْمُتَنَفِّلِ الظُّهْرَ وَ الْعَصْرَ عَنْ أَوَّلِ وَقْتِهِمَا إِلَی أَنْ یُصَلِّیَ نَافِلَتَهُمَا وَ جَوَازِ تَطْوِیلِ النَّافِلَةِ وَ تَخْفِیفِهَا
ترجمه:
مستحب است کسیکه نافله ظهر و عصر می خواند نماز ظهر و عصر را به تاخیر اندازد و جایز است نافله را طول بدهد یا کوتاه کند
4715- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِیرَةِ وَ عُمَرَ بْنِ حَنْظَلَةَ وَ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ جَمِیعاً قَالُوا کُنَّا نَقِیسُ الشَّمْسَ بِالْمَدِینَةِ بِالذِّرَاعِ فَقَالَ (6)أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع أَ لَا أُنَبِّئُکُمْ بِأَبْیَنَ مِنْ هَذَا إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ فَقَدْ دَخَلَ وَقْتُ الظُّهْرِ إِلَّا أَنَّ بَیْنَ
ص: 131
1) الکافی 3- 431- 4.
2) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 7 من الباب 2 من أبواب أعداد الفرائض و فی الحدیث 5 و 6 من الباب 3 من هذه الأبواب.
3) و یأتی ما یدلّ علیه فی الباب 5 و فی الحدیث 6 من الباب 7 و فی الحدیث 9 و 29 و 32 من الباب 8 من هذه الأبواب و فی الحدیث 13 من الباب 9 و فی الباب 10 و 11 و 14 و فی الحدیث 22 من الباب 16 و فی الحدیث 2 من الباب 31 و فی الباب 32 و 58 و فی الحدیث 2 من الباب 59 من هذه الأبواب، و یأتی فی الحدیث 3 من الباب 5 من أبواب صلاة الکسوف، و یأتی فی الباب 8 و 13 من أبواب صلاة الجمعة.
4) الباب 5 فیه 14 حدیثا.
5) الکافی 3- 276- 4.
6) اضاف فی الأصل عن التهذیب- لنا.
یَدَیْهَا سُبْحَةً وَ ذَلِکَ إِلَیْکَ إِنْ شِئْتَ طَوَّلْتَ وَ إِنَّ شِئْتَ قَصَّرْتَ.
ترجمه:
امام صادق عليه السّلام فرمود: آيا شما را به واضحتر از اين آگاه نسازم؟ هنگام زوال آفتاب، وقت نماز ظهر فرامىرسد و پيش از آن، وقت نافله است، و اين به اختيار توست كه اگر بخواهى نافله را طولانى انجام دهى و اگر بخواهى كوتاه.
4716- 2- (1)وَ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُوسَی بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَیْنِ اللُّؤْلُؤِیِّ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِیرَةِ النَّصْرِیِّ وَ عُمَرَ بْنِ حَنْظَلَةَ عَنْ مَنْصُورِ (2)بْنِ حَازِمٍ مِثْلَهُ وَ فِیهِ إِلَیْکَ فَإِنْ أَنْتَ خَفَّفْتَ سُبْحَتَکَ فَحِینَ تَفْرُغُ مِنْ سُبْحَتِکَ وَ إِنْ طَوَّلْتَ فَحِینَ تَفْرُغُ مِنْ سُبْحَتِکَ (3).
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ نَحْوَهُ (4).
ترجمه :
همانند اين روايت (بالا)را منصور نقل كرده و افزوده به اختيار توست. پس اگر نافلۀ خود را كوتاه انجام دادى، هرزمانى كه از نافله فارغ مىشوى وقت نماز داخل مىشود، و اگر نافله را طولانى انجام دادى باز هم وقت نماز زمانى است كه از نافله فارغ مىشوى.
4717- 3- (5)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ ذَرِیحٍ الْمُحَارِبِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مَتَی أُصَلِّی الظُّهْرَ فَقَالَ صَلِّ الزَّوَالَ ثَمَانِیَةً ثُمَّ صَلِّ الظُّهْرَ ثُمَّ صَلِّ سُبْحَتَکَ طَالَتْ أَوْ قَصُرَتْ ثُمَّ صَلِّ الْعَصْرَ.
ترجمه :
ذريح محاربى گويد: به امام صادق عليه السّلام عرض كردم: چه زمانى نماز ظهر را بخوانم؟
فرمود: به هنگام زوال، هشت ركعت بهجاى آور، سپس نماز ظهر را بخوان، و پس از آن، نافلۀ خود را بخوان، خواه طولانى و خواه كوتاه، سپس نماز عصر را بهجاى آور.
4718- 4- (6)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ مِسْمَعِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ قَالَ: إِذَا صَلَّیْتَ الظُّهْرَ فَقَدْ دَخَلَ وَقْتُ الْعَصْرِ إِلَّا أَنَّ بَیْنَ یَدَیْهَا سُبْحَةً فَذَلِکَ إِلَیْکَ إِنْ شِئْتَ طَوَّلْتَ وَ إِنْ شِئْتَ قَصَّرْتَ.
ترجمه :
هرگاه نماز ظهر را خواندى، وقت نماز عصر داخل شده است، جز اينكه پيش از آن، وقتى است مخصوص نافله، و آن هم به اختيار توست، اگر خواستى طولانى و اگر خواستى كوتاه بخوان
4719- 5- (7)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْخَطَّابِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عُمَرَ بْنِ حَنْظَلَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ فَقَدْ دَخَلَ وَقْتُ الظُّهْرِ إِلَّا أَنَّ بَیْنَ یَدَیْهَا سُبْحَةً وَ ذَلِکَ إِلَیْکَ إِنْ شِئْتَ طَوَّلْتَ وَ إِنْ شِئْتَ قَصَّرْتَ.
ترجمه :
عمر بن حنظله گويد: امام صادق عليه السّلام فرمود:
هنگامى كه زوال آفتاب شود (يعنى آفتاب از خط نصف النهار بگذرد) وقت نماز ظهر فرامىرسد، مگر وقت نافله كه پيش از آن است، و اين به اختيار توست كه خواندن نافله را طولانى و يا كوتاه كنى.
ص: 132
1) الکافی 3- 276- 4 ذیل حدیث 4.
2) فی الأصل عن نسخة- و منصور.
3) فی هامش المخطوط ما نصه- هذه الروایة فی بعض نسخ الکافی، و فی جمیع نسخ التهذیب، و حدیث سعد الذی قبل الباب أیضا فی بعض نسخ الکافی. منه قده.
4) التهذیب 2- 22- 63، و الاستبصار 1- 250- 898.
5) الکافی 3- 276- 3.
6) الکافی 3- 277- 8.
7) الکافی 3- 276- 2، و التهذیب 2- 21- 57،.
4720- 6- (1)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ یَزِیدَ بْنِ خَلِیفَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ عُمَرَ بْنَ حَنْظَلَةَ- أَتَانَا عَنْکَ بِوَقْتٍ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع- إِذاً لَا یَکْذِبُ عَلَیْنَا قُلْتُ ذَکَرَ أَنَّکَ قُلْتَ إِنَّ أَوَّلَ صَلَاةٍ افْتَرَضَهَا اللَّهُ عَلَی نَبِیِّهِ الظُّهْرُ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ (2)فَإِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ لَمْ یَمْنَعْکَ إِلَّا سُبْحَتُکَ ثُمَّ لَا تَزَالُ فِی وَقْتٍ إِلَی أَنْ یَصِیرَ الظِّلُّ قَامَةً وَ هُوَ آخِرُ الْوَقْتِ فَإِذَا صَارَ الظِّلُّ قَامَةً دَخَلَ وَقْتُ الْعَصْرِ فَلَمْ تَزَلْ فِی وَقْتِ الْعَصْرِ حَتَّی یَصِیرَ الظِّلُّ قَامَتَیْنِ وَ ذَلِکَ الْمَسَاءُ فَقَالَ صَدَقَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (3)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ.
ترجمه :
امام صادق (علیه السلام)- یزیدبنخلیفه گوید: به امام صادق (علیه السلام) عرض کردم: «عمربنحنظله از جانب شما برای ما دربارهی وقت نماز صحبت کرده است». فرمود: «پس هیچ دروغی نگفته است». عرض کردم: «به ما گفته شما فرمودهاید: اوّلین نمازیکه خدا بر پیامبرش واجب کرد نماز ظهر بود؛ زیرا خداوند فرموده است: أَقِمِ الصَّلاَةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ، و چون آفتاب زوال یافت فقط مانع از نماز نافله میگردد. آنگاه وقت برای نماز هست تا زمانیکه سایه بهاندازهی قامت کامل انسان شود، در وقت زوال و ظهر است و چون سایهی کامل شد، عصر شروع میشود و عصر ادامه دارد تا اینکه سایه بهاندازهی دو برابر قد برسد، که آن را شامگاه و یا مساء میگوییم». امام (علیه السلام) فرمود: «راست گفته است».
4721- 7- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مَالِکٍ الْجُهَنِیِّ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ وَقْتِ الظُّهْرِ فَقَالَ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ فَقَدْ دَخَلَ وَقْتُ الصَّلَاتَیْنِ فَإِذَا فَرَغْتَ مِنْ سُبْحَتِکَ فَصَلِّ الظُّهْرَ مَتَی مَا بَدَا لَکَ.
ترجمه :
4723- 9- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ عُمَرَ بْنِ حَنْظَلَةَ قَالَ: کُنْتُ أَقِیسُ الشَّمْسَ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فَقَالَ یَا عُمَرُ أَ لَا أُنَبِّئُکَ بِأَبْیَنَ مِنْ هَذَا قَالَ قُلْتُ بَلَی جُعِلْتُ فِدَاکَ قَالَ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ فَقَدْ وَقَعَ وَقْتُ
ص: 133
الظُّهْرِ إِلَّا أَنَّ بَیْنَ یَدَیْهَا سُبْحَةً وَ ذَلِکَ إِلَیْکَ فَإِنْ أَنْتَ خَفَّفْتَ فَحِینَ تَفْرُغُ مِنْ سُبْحَتِکَ وَ إِنْ طَوَّلْتَ فَحِینَ تَفْرُغُ مِنْ سُبْحَتِکَ.
ترجمه :
عُمَرَ بْنِ حَنْظَلَةَ گوید :
خورشید را اندازه گیری می کردم تا ببینم ظهر شده یا نه. حضرت فرمود به آسمان نگاه نکن، به همان زوال نگاه کن یعنی به شروع سایه اجسام. اگر شروع به زیاد شدن کرد وقت ظهر داخل شده است.
می فرماید بعد از سبحۀ یعنی نافله ظهر، نماز ظهر را شروع کن؛ یعنی تأخیر نماز ظهر به جهت نافله است و هر گاه نافله تمام شد نماز را شروع کن.
4722- 8- (1)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عِیسَی بْنِ أَبِی مَنْصُورٍ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ فَصَلَّیْتَ سُبْحَتَکَ فَقَدْ دَخَلَ وَقْتُ الظُّهْرِ.
ترجمه :
4724- 10- (2)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ یَعْنِی ابْنَ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ یَحْیَی الْکَاهِلِیِّ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَصُومُ فَلَا أَقِیلُ حَتَّی تَزُولَ الشَّمْسُ فَإِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ صَلَّیْتُ نَوَافِلِی ثُمَّ صَلَّیْتُ الظُّهْرَ ثُمَّ صَلَّیْتُ نَوَافِلِی ثُمَّ صَلَّیْتُ الْعَصْرَ ثُمَّ نِمْتُ وَ ذَلِکَ قَبْلَ أَنْ یُصَلِّیَ النَّاسُ فَقَالَ یَا زُرَارَةُ- إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ فَقَدْ دَخَلَ الْوَقْتُ وَ لَکِنِّی أَکْرَهُ ل أَنْ تَتَّخِذَهُ وَقْتاً دَائِماً.
ترجمه :
راوی می گوید: روزه می گیرم و تا اذان ظهر خواب نمی روم و بعد از اذان ظهر نافله ظهر و بعد نماز ظهر و بعد نافله عصر و بعد نماز عصر و می خواهم بخوابم در حالی که هنوز مردم نمازشان را نخوانده اند
امام علیه السلام می فرماید: من دوست ندارم این را کار دائم خودت قرار دهی: یعنی دوست ندارم همیشه بین نماز ظهر و عصر جمع کنی.
4725- 11- (3)وَ عَنْهُ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ (4)مُثَنًّی الْعَطَّارِ عَنْ حُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ الرَّوَّاسِیِّ عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ فَصَلِّ ثَمَانَ (5)رَکَعَاتٍ ثُمَّ صَلِّ الْفَرِیضَةَ أَرْبَعاً فَإِذَا فَرَغْتَ مِنْ سُبْحَتِکَ قَصَّرْتَ أَوْ طَوَّلْتَ فَصَلِّ الْعَصْرَ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود
وقتی خورشید به زوال رسید هشت رکعت نماز بخوان سپس نماز ظهر بخوان وقتی نافله خواندی کوتاه یا طولانی نماز عصر را بخوان
4726- 12- (6)وَ عَنْهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ ذَرِیحٍ الْمُحَارِبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع أُنَاسٌ وَ أَنَا حَاضِرٌ فَقَالَ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ فَهُوَ وَقْتٌ لَا یَحْبِسُکَ مِنْهُ إِلَّا سُبْحَتُکَ تُطِیلُهَا أَوْ تُقَصِّرُهَا الْحَدِیثَ.
ترجمه :
4727- 13- (7)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی قَالَ کَتَبَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا إِلَی أَبِی الْحَسَنِ ع- رُوِیَ عَنْ آبَائِکَ
ص: 134
1) التهذیب 2- 21- 60، و الاستبصار 1- 248- 889.
2) التهذیب 2- 247- 981، و الاستبصار 1- 252- 905.
3) التهذیب 2- 245- 976، و الاستبصار 1- 249- 895.
4) و فی نسخة- بن- هامش المخطوط- و کذلک ورد فی التهذیب و الاستبصار.
5) فی الأصل عن نسخة- ثمانی.
6) التهذیب 2- 246- 978، و الاستبصار 1- 249- 897، و أورد ذیله فی الحدیث 22 من الباب 8 من هذه الأبواب.
7) التهذیب 2- 249- 990، و الاستبصار 1- 254- 913.
الْقَدَمِ وَ الْقَدَمَیْنِ وَ الْأَرْبَعِ وَ الْقَامَةِ وَ الْقَامَتَیْنِ وَ ظِلِّ مِثْلِکَ وَ الذِّرَاعِ وَ الذِّرَاعَیْنِ فَکَتَبَ ع- لَا الْقَدَمِ وَ لَا الْقَدَمَیْنِ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ فَقَدْ دَخَلَ وَقْتُ الصَّلَاةِ وَ بَیْنَ یَدَیْهَا سُبْحَةٌ وَ هِیَ ثَمَانُ رَکَعَاتٍ فَإِنْ شِئْتَ طَوَّلَتْ وَ إِنْ شِئْتَ قَصَّرْتَ ثُمَّ صَلِّ الظُّهْرَ فَإِذَا فَرَغْتَ کَانَ بَیْنَ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ سُبْحَةٌ وَ هِیَ ثَمَانِی رَکَعَاتٍ إِنْ شِئْتَ طَوَّلْتَ وَ إِنْ شِئْتَ قَصَّرْتَ ثُمَّ صَلِّ الْعَصْرَ.
قَالَ الشَّیْخُ إِنَّمَا نَفَی الْقَدَمَ وَ الْقَدَمَیْنِ لِئَلَّا یُظَنَّ أَنَّ ذَلِکَ وَقْتٌ لَا یَجُوزُ غَیْرُهُ.
ترجمه :
4728- 14- (1)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ وَقْتِ الظُّهْرِ قَالَ نَعَمْ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ فَقَدْ دَخَلَ وَقْتُهَا فَصَلِّ إِذَا شِئْتَ بَعْدَ أَنْ تَفْرُغَ مِنْ سُبْحَتِکَ وَ سَأَلْتُهُ عَنْ وَقْتِ الْعَصْرِ مَتَی هُوَ قَالَ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ قَدَمَیْنِ صَلَّیْتَ الظُّهْرَ وَ السُّبْحَةَ بَعْدَ الظُّهْرِ فَصَلِّ الْعَصْرَ إِذَا شِئْتَ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2).
ترجمه :
(3)6 بَابُ اسْتِحْبَابِ صَلَاةِ الْمُسَافِرِ الظُّهْرَیْنِ فِی أَوَّلِ وَقْتِهِمَا وَ جَوَازِ تَأْخِیرِ الظُّهْرِ قَلِیلًا لِلْجَمْعِ
ترجمه :
مستحب است مسافر ظهر و عصر را جمع بخواند و جوا تا خیر ظهر به همین قصد
4729- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: صَلَاةُ الْمُسَافِرِ حِینَ تَزُولُ الشَّمْسُ لِأَنَّهُ لَیْسَ قَبْلَهَا فِی السَّفَرِ صَلَاةٌ وَ إِنْ شَاءَ أَخَّرَهَا إِلَی وَقْتِ الظُّهْرِ فِی الْحَضَرِ غَیْرَ أَنَّ أَفْضَلَ ذَلِکَ أَنْ یُصَلِّیَهَا فِی أَوَّلِ وَقْتِهَا حِینَ تَزُولُ.
ص: 135
ترجمه :
ندارد. مسافر در صورت تمايل مىتواند نماز خود را تا وقت روزهاى ديگر تأخير بيندازد، اما بهتر همان است كه نماز ظهر خود را در اول زوال بخواند.
4730- 2- (1)وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ إِذَا کُنْتَ مُسَافِراً لَمْ تُبَالِ أَنْ تُؤَخِّرَ الظُّهْرَ حَتَّی یَدْخُلَ وَقْتُ الْعَصْرِ فَتُصَلِّیَ الظُّهْرَ ثُمَّ تُصَلِّیَ الْعَصْرَ وَ کَذَلِکَ الْمَغْرِبُ وَ الْعِشَاءُ الْآخِرَةُ تُؤَخِّرُ الْمَغْرِبَ حَتَّی تُصَلِّیَهَا فِی آخِرِ وَقْتِهَا وَ رَکْعَتَیْنِ بَعْدَهَا ثُمَّ تُصَلِّیَ الْعِشَاءَ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2).
ترجمه :
(3)7 بَابُ جَوَازِ الصَّلَاةِ فِی أَوَّلِ الْوَقْتِ وَ وَسَطِهِ وَ آخِرِهِ وَ کَرَاهَةِ التَّأْخِیرِ لِغَیْرِ عُذْرٍ
ترجمه:
جایز بودن نماز در اول وسط و آخر وقت وکراهت تاخیر بدون عذر
4731- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلَّانٍ (5)عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی وَ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ رِبْعِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ فُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِنَّ مِنَ الْأَشْیَاءِ أَشْیَاءَ مُوَسَّعَةً وَ أَشْیَاءَ مُضَیَّقَةً فَالصَّلَوَاتُ مِمَّا وُسِّعَ فِیهِ تُقَدَّمُ مَرَّةً وَ تُؤَخَّرُ أُخْرَی وَ الْجُمُعَةُ مِمَّا ضُیِّقَ فِیهَا فَإِنَّ وَقْتَهَا یَوْمَ الْجُمُعَةِ سَاعَةُ تَزُولُ وَ وَقْتَ الْعَصْرِ فِیهَا وَقْتُ الظُّهْرِ فِی غَیْرِهَا.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مِثْلُهُ فِی أَحَادِیثِ الْجُمُعَةِ (6).
ترجمه:
امام باقر علیه السلام: برخی چیزها گستردهاند و برخی محدود. نماز، از آن چیزهایی است که گسترش داده شده است، گاه زود انجام میشود و زمانی با تأخیر؛ و نماز جمعه از آن نمازهایی است که محدودیت زمانی دارد؛ زیرا وقتش در روز جمعه، زمان زوال [خورشید] است و وقت نماز عصر در روز جمعه، وقت نماز ظهر در دیگر روزهاست.
4732- 2- (7)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ
ص: 136
1) التهذیب 3- 234- 613.
2) یأتی فی الحدیث 11 و 17 الباب 8 من هذه الأبواب، و فی الحدیث 2 و 7 و 11 من الباب 8 من أبواب صلاة الجمعة. و تقدم ما یدلّ علی جواز التاخیر فی الحدیث 27 من الباب 1 من هذه الأبواب.
3) الباب 7 فیه 10 أحادیث.
4) الکافی 3- 274- 2، و أورده فی الحدیث 1 من الباب 8 من أبواب صلاة الجمعة.
5) و فی نسخة- زعلان هامش المخطوط.
6) یأتی فی الحدیث 3 من الباب 8 من أبواب صلاة الجمعة.
7) الکافی 3- 273- 1.
عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: کُنْتُ قَاعِداً عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَا وَ حُمْرَانُ بْنُ أَعْیَنَ- فَقَالَ لَهُ حُمْرَانُ مَا تَقُولُ فِیمَا یَقُولُهُ زُرَارَةُ وَ قَدْ خَالَفْتُهُ فِیهِ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع مَا هُوَ قَالَ یَزْعُمُ أَنَّ مَوَاقِیتَ الصَّلَاةِ کَانَتْ مُفَوَّضَةً إِلَی رَسُولِ اللَّهِ ص- هُوَ الَّذِی وَضَعَهَا فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع فَمَا تَقُولُ أَنْتَ قُلْتُ إِنَّ جَبْرَئِیلَ أَتَاهُ فِی الْیَوْمِ الْأَوَّلِ بِالْوَقْتِ الْأَوَّلِ وَ فِی الْیَوْمِ الْأَخِیرِ بِالْوَقْتِ الْأَخِیرِ ثُمَّ قَالَ جَبْرَئِیلُ ع مَا بَیْنَهُمَا وَقْتٌ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع یَا حُمْرَانُ فَإِنَّ زُرَارَةَ یَقُولُ إِنَّ جَبْرَئِیلَ إِنَّمَا جَاءَ مُشِیراً عَلَی رَسُولِ اللَّهِ ص- وَ صَدَقَ زُرَارَةُ إِنَّمَا جَعَلَ اللَّهُ ذَلِکَ إِلَی مُحَمَّدٍ ص- فَوَضَعَهُ وَ أَشَارَ جَبْرَئِیلُ عَلَیْهِ بِهِ.
وَ رَوَاهُ الْکَشِّیُّ فِی کِتَابِ الرِّجَالِ عَنْ حَمْدَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
زراره گويد: من و حمران بن اعين خدمت امام صادق عليه السّلام بوديم كه حمران به حضرتش عرض كرد: نظر شما دربارۀ سخن زراره كه من با او مخالفت كردهام، چيست؟
فرمود: نظر او چيست؟
گفت: گمان مىكند كه اوقات نماز به پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و اله واگذار شده و پيامبر صلّى اللّه عليه و اله آنها را وضع كرده است.
امام صادق عليه السّلام فرمود: تو چه مىگويى؟
عرض كردم: جبرئيل عليه السّلام در روز اوّل، وقت اوّل و در روز آخر، وقت آخر را نزد او آورد، سپس جبرئيل عليه السّلام گفت: ميان آن دو وقت نماز است.
امام صادق عليه السّلام فرمود: اى حمران! زراره راست گفته است؛ زيرا خداوند آن را به پيامبر صلّى اللّه عليه و اله واگذارد و او آن را وضع كرد و جبرئيل اوقات مورد خواست خداوند را بر او اشاره كرد (و حضرت طبق خواست خدا آن را تعيين نمود).
4733- 3- (2)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی هَاشِمٍ الْبَجَلِیِّ عَنْ سَالِمٍ أَبِی خَدِیجَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلَهُ إِنْسَانٌ وَ أَنَا حَاضِرٌ فَقَالَ رُبَّمَا دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ وَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا یُصَلُّونَ الْعَصْرَ وَ بَعْضُهُمْ یُصَلِّی الظُّهْرَ فَقَالَ أَنَا أَمَرْتُهُمْ بِهَذَا لَوْ صَلَّوْا عَلَی وَقْتٍ وَاحِدٍ عُرِفُوا فَأُخِذُوا بِرِقَابِهِمْ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی (3)
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
سالم گويد: من در خدمت امام صادق عليه السّلام بودم كه كسى از امام عليه السّلام پرسيد: گاهى كه وارد مسجد مىشوم و مىبينم اصحابمان نماز عصر را بهجاى مىآورند و بعضى از آنها نماز ظهر مىخوانند!
فرمود: من خود ايشان را به اين كار فرمان دادهام، چون اگر در يك وقت نماز بخوانند، تشيّع آنان آشكار مىشود و آنها را دستگير مىكنند.
4734- 4- (5)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ وَ الْفُضَیْلِ قَالا قُلْنَا
ص: 137
لِأَبِی جَعْفَرٍ ع أَ رَأَیْتَ قَوْلَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ الصَّلاةَ کانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتاباً مَوْقُوتاً (1)- قَالَ یَعْنِی کِتَاباً مَفْرُوضاً وَ لَیْسَ یَعْنِی وَقْتَ فَوْتِهَا إِنْ جَازَ ذَلِکَ الْوَقْتُ ثُمَّ صَلَّاهَا لَمْ تَکُنْ صَلَاةً مُؤَدَّاةً لَوْ کَانَ ذَلِکَ کَذَلِکَ لَهَلَکَ سُلَیْمَانُ بْنُ دَاوُدَ ع- حِینَ صَلَّاهَا بِغَیْرِ وَقْتِهَا وَ لَکِنَّهُ مَتَی مَا ذَکَرَهَا صَلَّاهَا.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ وَ الْفُضَیْلِ مِثْلَهُ (2).
ترجمه:
**[ترجمه]علل الشرایع: از زراره از امام باقر علیه السلام در مورد قول خدای عزوجل: «إِنَّ الصَّلاةَ کانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتاباً مَوْقُوتاً» -. نساء / ۱۰۳ -
روایت کرده است که فرمود: یعنی فریضه ای واجب، مقصود وجوب آن بر مؤمنین است و اگر آنطور که مخالفان میگویند باشد، میبایست سلیمان بن داود هلاک شده باشد، چه آنکه او نماز عصرش را به تأخیر انداخت تا اینکه آفتاب در پشت حجاب کوهها پنهان شد؛ زیرا اگر او نماز عصر را قبل از غایب شدن آفتاب خوانده بود، آن را در وقتش ادا کرده بود؛ و هیچ نمازی از لحاظ وقت، طولانی تر از نماز عصر نمی باشد.
4735- 5- (3)وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبَانٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَی إِنَّ الصَّلاةَ کانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتاباً مَوْقُوتاً (4)قَالَ مُوجَباً إِنَّمَا یَعْنِی بِذَلِکَ وُجُوبَهَا عَلَی الْمُؤْمِنِینَ وَ لَوْ کَانَ کَمَا یَقُولُونَ لَهَلَکَ سُلَیْمَانُ بْنُ دَاوُدَ- حِینَ أَخَّرَ الصَّلَاةَ حَتَّی تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ لِأَنَّهُ لَوْ صَلَّاهَا قَبْلَ أَنْ تَغِیبَ کَانَ وَقْتاً وَ لَیْسَ صَلَاةٌ أَطْوَلَ وَقْتاً مِنَ الْعَصْرِ (5).
ترجمه:
امام باقر (علیه السلام)- زراره نقل میکند: امام باقر (علیه السلام) دربارهی آیه: إِنَّ الصَّلاَةَ کَانَتْ علَی المُؤْمِنِینَ کِتَابا مَّوْقُوتًا فرمود: «خداوند، وجوب نماز بر مؤمنین را بیان کرده است و اگر اینگونه که برخی میگویند نشان این آیه در مقام بیان وقت دقیق نماز بود، بیشک، سلیمانبنداود (علیه السلام) زمانیکه نمازش را به تاخیر انداخت، آنجا که خدا میفرماید: تا آفتاب در پرده غروب پوشیده شد. (ص/۳۲) هلاک میگشت، چرا که اگر پیش از آن موعد میخواند، نمازش را در وقت مناسب ادا کرده بود و هیچ نمازی را وقتی طولانیتر از نماز عصر نیست».
4736- 6- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: صَلَّی رَسُولُ اللَّهِ ص بِالنَّاسِ الظُّهْرَ وَ الْعَصْرَ حِینَ زَالَتِ
ص: 138
1) النساء 4- 103.
2) الکافی 3- 294- 10، و أورد ذیله فی الحدیث 1 الباب 60 من هذه الأبواب.
3) علل الشرائع- 605- 79، و تفسیر العیّاشیّ 1- 274- 263.
4) النساء 4- 103.
5) ورد فی هامش المخطوط ما نصه- لعل الغرض من الحدیثین أن مطلق تاخیر الصلاة عن أول وقتها لیس بمحرم و لا موجب للهلاک بل تاخیرها حتّی یفوت وقتها بالکلیة و تصیر قضاء لا یوجب الهلاک أیضا إذا لم یکن عمدا بل کان لمانع و ضرورة کما فی قصة سلیمان علیه السلام و یحتمل إرادة الوجه الأوّل من الحدیث الأول و الثانی من الثانی و کانه أقرب و علی کل حال فیهما دلالة علی المقصود واضحة و فیهما دلالة علی عدم انحصار الوقت فی أوله. منه قده.
6) التهذیب 2- 263- 1046، و الاستبصار 1- 271- 981 و الاستبصار 1- 247- 882، و أورد ذیله فی الحدیث 2 من الباب 22 من هذه الأبواب.
الشَّمْسُ فِی جَمَاعَةٍ مِنْ غَیْرِ عِلَّةٍ وَ صَلَّی بِهِمُ الْمَغْرِبَ وَ الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ قَبْلَ سُقُوطِ الشَّفَقِ مِنْ غَیْرِ عِلَّةٍ فِی جَمَاعَةٍ وَ إِنَّمَا فَعَلَ ذَلِکَ رَسُولُ اللَّهِ ص لِیَتَّسِعَ الْوَقْتُ عَلَی أُمَّتِهِ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
پدرم رحمة اللّه عليه از سعد بن عبد اللّه،از احمد بن محمّد،از على بن حكم،از عبد اللّه بن بكير،از زراره،از حضرت ابى عبد اللّه عليه السّلام،حضرت فرمودند: رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله در هنگامى كه آفتاب به زوال رفت نماز ظهر و عصر را با جماعت بدون هيچ علّت و سببى خواندند و بين آن دو فاصله نيانداختند چنانچه نماز مغرب و عشاء را پس از سقوط شفق جماعة بجا آورده و بدون هيچ سببى بين آن دو فاصله نگذاردند و سر اين كار آن بود كه حضرت خواستند وقت بر امّت توسعه داشته باشند.
4737- 7- (2)وَ عَنْهُ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ سَهْلٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ رِبْعِیٍّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّا لَنُقَدِّمُ وَ نُؤَخِّرُ وَ لَیْسَ کَمَا یُقَالُ مَنْ أَخْطَأَ وَقْتَ الصَّلَاةِ فَقَدْ هَلَکَ وَ إِنَّمَا الرُّخْصَةُ لِلنَّاسِی وَ الْمَرِیضِ وَ الْمُدْنِفِ (3)وَ الْمُسَافِرِ وَ النَّائِمِ فِی تَأْخِیرِهَا.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود
ما نماز را مقدم و موخر میخوانیم و اینطور نیست که شما میگویید که هر که نماز را اول وقت نخواند هلاک میشود .رخصت برای فراموش کننده مریض وکسی که بیماری گران دارد ومسافر و انسان خواب است
رجل مدنف، مردی بر جای بمانده. بیماری گران.و مشرف به مرگ باشد
4738- 8- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ شَجَرَةَ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ یَکُونُ أَصْحَابُنَا فِی الْمَکَانِ مُجْتَمِعِینَ فَیَقُومُ بَعْضُهُمْ یُصَلِّی الظُّهْرَ وَ بَعْضُهُمْ یُصَلِّی الْعَصْرَ قَالَ (کُلٌّ وَاسِعٌ) (5).
ترجمه:
....از عبید بن زراره شنیدم که به امام صادق (علیهالسّلام) میگفت: شیعیان در منزل یکی از شیعیان جمع بودند، برخی از آنها نماز ظهر و برخی دیگر نماز عصر را در وقت نماز ظهر خواندند. حضرت فرمود: برای همه گشایش است
4739- 9- (6)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی بِشْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ أَبِی طَلْحَةَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الرَّجُلَانِ یُصَلِّیَانِ فِی وَقْتٍ وَاحِدٍ وَ أَحَدُهُمَا یُعَجِّلُ الْعَصْرَ وَ الْآخَرُ یُؤَخِّرُ الظُّهْرَ قَالَ لَا بَأْسَ.
ترجمه:
زراره گوید به امام صادق علیه السلام عرض کردم
دو نفر نماز می خوانند یکی عصر را قبل از وقتش خواند یکی ظهر را دیر خواند
حضرت فرمود اشکال ندارد
4740- 10- (7)وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ رِبَاطٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: رُبَّمَا دَخَلْتُ عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ ع- وَ قَدْ صَلَّیْتُ الظُّهْرَ وَ الْعَصْرَ فَیَقُولُ صَلَّیْتَ الظُّهْرَ فَأَقُولُ نَعَمْ وَ الْعَصْرَ فَیَقُولُ مَا صَلَّیْتُ الظُّهْرَ
ص: 139
1) الکافی 3- 286- 1.
2) التهذیب 2- 41- 132، و الاستبصار 1- 262- 939.
3) المدنف- من براه المرض حتّی أشرف علی الموت لسان العرب 9- 107.
4) التهذیب 2- 251- 997، و الاستبصار 1- 256- 918.
5) فی نسخة من الاستبصار- کل ذلک سواء هامش المخطوط.
6) التهذیب 2- 252- 998، و الاستبصار 1- 256- 919.
7) التهذیب 2- 252- 999، و الاستبصار 1- 256- 920.
فَیَقُومُ مُتَرَسِّلًا غَیْرَ مُسْتَعْجِلٍ فَیَغْتَسِلُ أَوْ یَتَوَضَّأُ ثُمَّ یُصَلِّی الظُّهْرَ ثُمَّ یُصَلِّی الْعَصْرَ وَ رُبَّمَا دَخَلْتُ عَلَیْهِ وَ لَمْ أُصَلِّ الظُّهْرَ (فَیَقُولُ صَلَّیْتَ الظُّهْرَ فَأَقُولُ لَا) (1)فَیَقُولُ قَدْ صَلَّیْتُ الظُّهْرَ وَ الْعَصْرَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ فِی أَحَادِیثِ الْجَمْعِ بَیْنَ الصَّلَاتَیْنِ وَ غَیْرِهَا (3).
ترجمه:
(4)8 بَابُ وَقْتِ الْفَضِیلَةِ لِلظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ وَ نَافِلَتِهِمَا (5)
ترجمه:
وقت نافله ی ظهر و عصر
4741- 1- (6)وَ 4742- 2- (7)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْفُضَیْلِ بْنِ
ص: 140
1) کتب المصنّف علی ما بین القوسین- الاستبصار و نسخة من التهذیب.
2) تقدم فی الحدیث 4 الباب 7 من أعداد الفرائض و الباب 3 من هذه الأبواب.
3) یأتی فی الباب 9 و 10 و 31 و 32 و 34 من هذه الأبواب و فی الباب 8 و 10 و فی الحدیث 4 من الباب 13 من أبواب صلاة الجمعة.
4) الباب 8 فیه 35 حدیثا.
5) ورد فی هامش المخطوط ما نصه- لا یخفی ان الشمس إذا طلعت کان ظل کل شاخص طویلا الی جهة المغرب ثمّ لا یزال ینقص الی الزوال ثمّ یزید بالتدریج و معلوم أن قامة کل إنسان سبعة أقدام بقدمه و سبعة أشبار بشبره و ثلاثة أذرع و نصف بذراعه غالبا و الذراع قدمان و یأتی النصّ علیه و جرت عادتهم بالتعبیر عن السبع بالقدم لما عرفت و عن طول الشاخص بالقامة و ان کان فی غیر الإنسان و قد جرت العادة أیضا بان یجعل مقدار الشاخص الذی یجعل مقیاسا لمعرفة الوقت ذراعا. و یأتی ذلک فی حدیث أیضا، و یأتی فی حدیث آخر أن رحل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله الذی کان وضعه لیعرف الوقت بظله کان ذراعا فلذلک کثیرا ما یعبر عن الذراع بالقامة و عن القامة بالذراع و ربما یعبر عن الظل الباقی عند الزوال من الشاخص بالقامة أیضا کما یأتی فی حدیث یونس ثم ان هذه الألفاظ قد تستعمل لتعریف أول وقتی فضیلة الفریضتین و قد تستعمل لتعریف آخر وقتی فضیلتهما فاذا استعملت لتعریف الأول فالمراد مقدار سبعی الشاخص و إذا استعملت لتعریف الآخر فالمراد مقدار تمام الشاخص ففی الأول یراد بالقامة الذراع و فی الثانی بالعکس و ربما یستعمل لتعریف الآخر ظل مثلک و ظل مثلیک و یراد بالمثل القامة. و الظل قد یطلق علی ما یبقی عند الزوال خاصّة و قد یطلق علی ما یزید بعد ذلک و هو الفیء من فاء یفی إذا رجع و قد یطلق علی مجموع الأمرین فاذا عرفت ذلک سهل علیک فهم أحادیث هذا الباب و أمثالها و علمت أنّه لا اختلاف بینها و لا منافاة الا شیء یسیر یغتفر فی مقام الاستحباب لأن المراد بیان وقت الفضیلة منه قده.
6) الفقیه 1- 216- 649.
7) الفقیه 1- 216- 649.
یَسَارٍ وَ زُرَارَةَ بْنِ أَعْیَنَ وَ بُکَیْرِ بْنِ أَعْیَنَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ بُرَیْدِ بْنِ مُعَاوِیَةَ الْعِجْلِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُمَا قَالا وَقْتُ الظُّهْرِ بَعْدَ الزَّوَالِ قَدَمَانِ وَ وَقْتُ الْعَصْرِ بَعْدَ ذَلِکَ قَدَمَانِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ (عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی) (1)عَنْ حَرِیزِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْفُضَیْلِ وَ الْجَمَاعَةِ الْمَذْکُورِینَ مِثْلَهُ وَ زَادَ وَ هَذَا أَوَّلُ وَقْتٍ إِلَی أَنْ یَمْضِیَ أَرْبَعَةُ أَقْدَامٍ لِلْعَصْرِ (2)
ترجمه:
4743- 3- (3)وَ 4- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ وَقْتِ الظُّهْرِ فَقَالَ ذِرَاعٌ مِنْ زَوَالِ الشَّمْسِ وَ وَقْتُ الْعَصْرِ ذِرَاعاً (5)مِنْ وَقْتِ الظُّهْرِ فَذَاکَ أَرْبَعَةُ أَقْدَامٍ مِنْ زَوَالِ الشَّمْسِ ثُمَّ قَالَ إِنَّ حَائِطَ مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ ص کَانَ قَامَةً وَ کَانَ إِذَا مَضَی مِنْهُ ذِرَاعٌ صَلَّی الظُّهْرَ وَ إِذَا مَضَی مِنْهُ ذِرَاعَانِ صَلَّی الْعَصْرَ ثُمَّ قَالَ أَ تَدْرِی لِمَ جُعِلَ الذِّرَاعُ وَ الذِّرَاعَانِ قُلْتُ لِمَ جُعِلَ ذَلِکَ قَالَ لِمَکَانِ النَّافِلَةِ لَکَ أَنْ تَتَنَفَّلَ مِنْ زَوَالِ الشَّمْسِ إِلَی أَنْ یَمْضِیَ ذِرَاعٌ فَإِذَا بَلَغَ فَیْؤُکَ ذِرَاعاً بَدَأْتَ بِالْفَرِیضَةِ وَ تَرَکْتَ النَّافِلَةَ وَ إِذَا بَلَغَ فَیْؤُکَ ذِرَاعَیْنِ بَدَأْتَ بِالْفَرِیضَةِ وَ تَرَکْتَ النَّافِلَةَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ زُرَارَةَ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ تَرَکَ قَوْلَهُ وَ إِذَا بَلَغَ فَیْؤُکَ ذِرَاعَیْنِ إِلَی آخِرِهِ وَ زَادَ قَالَ ابْنُ مُسْکَانَ وَ حَدَّثَنِی بِالذِّرَاعِ وَ الذِّرَاعَیْنِ سُلَیْمَانُ بْنُ خَالِدٍ
ص: 141
وَ أَبُو بَصِیرٍ الْمُرَادِیُّ وَ حُسَیْنٌ صَاحِبُ الْقَلَانِسِ وَ ابْنُ أَبِی یَعْفُورٍ وَ مَنْ لَا أُحْصِیهِ مِنْهُمْ (1).
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبَانٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ مِثْلَهُ (2).
ترجمه:
زرارة بن أعين از امام باقر عليه السّلام در مورد وقت نماز ظهر سؤال كرد، آن حضرت فرمود: يك ذراع پس از زوال خورشيد، و وقت عصر دو ذراع گذشته از ابتداى وقت نماز ظهر، كه چهار قدم از هنگام زوال خورشيد باشد سپس آن حضرت فرمود: ديوار مسجد رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله باندازه قدر يك انسان بود و چون يك ذراع از سايه آن ميگذشت آن حضرت نماز ظهر را بجا مىآورد و وقتى از سايۀ آن دو ذراع ميگذشت:(سايه ديوار به چهار قدم ميرسيد) نماز عصر را ميگذارد، بعد آن حضرت فرمود: آيا ميدانى چرا يكذراع براى ظهر و دو ذراع براى عصر مقرّر ساختهاند؟ عرضكردم: بفرمائيد: چرا اين طور مقرّر ساختهاند؟ فرمود: بخاطر نافله، ميتوانى از زوال شمس (يا گذشتن آفتاب از خطّ نصف النّهار) تا وقتى كه يك ذراع يا دو قدم بگذرد نافله را بجاى آورى، و وقتى سايه خودت بيك ذراع رسيد مشغول اداء فريضه ميشوى و نافله را ترك ميكنى. و همچنين در نماز عصر وقتى سايهات به دو ذراع رسيد به اداى فريضه عصر پرداخته و نافله را رها ميكنى.
4745- 5- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ: کَانَ الْمُؤَذِّنُ یَأْتِی النَّبِیَّ ص فِی الْحَرِّ فِی صَلَاةِ الظُّهْرِ فَیَقُولُ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ص أَبْرِدْ أَبْرِدْ.
قَالَ الصَّدُوقُ یَعْنِی عَجِّلْ عَجِّلْ وَ أُخِذَ ذَلِکَ مِنَ الْبَرِیدِ (4).
ترجمه:
معاوية بن وهب از امام صادق عليه السّلام روايت كرده كه آن حضرت فرمود: مؤذّن مخصوص در گرماى ظهر خدمت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله مىآمد كه اذان بگويد، پس رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله باو ميفرمود:«أبرد، أبرد». مصنّف اين كتاب - رحمه اللّه - فرمايد: منظور اينست كه عجله كن عجله كن يعنى اذان و اقامه را زود بگو تا مردم دچار زحمت نشوند و اين معنى را از تبريد گرفته است.
4746- 6- (5)وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ یَزِیدَ الصَّائِغِ عَنْ سَعِیدِ بْنِ مَنْصُورٍ عَنْ سُفْیَانَ عَنِ الزُّهْرِیِّ عَنْ سَعِیدِ بْنِ الْمُسَیَّبِ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِذَا اشْتَدَّ الْحَرُّ فَأَبْرِدُوا بِالصَّلَاةِ فَإِنَّ الْحَرَّ مِنْ فَیْحِ جَهَنَّمَ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله فرمود:چون گرما سخت شود نماز خود را خنك كنيد زيرا گرما از وزش دوزخ است
4747- 7- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ جَمِیعاً عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ جَمِیعاً عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ:
رَسُولِ اللَّهِ ص
ص: 142
قَبْلَ أَنْ یُظَلَّلَ قَامَةً وَ کَانَ إِذَا کَانَ الْفَیْءُ ذِرَاعاً وَ هُوَ قَدْرُ مَرْبِضِ عَنْزٍ صَلَّی الظُّهْرَ فَإِذَا کَانَ ضِعْفَ ذَلِکَ صَلَّی الْعَصْرَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
حضرت صادق عليه السلام مىفرمود:پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله
و چون سايۀ ديوار به طول يك ذراع مىشد نماز ظهر را مىخواندند،و چون به اندازۀ دو ذراع مىگشت نماز عصر بجا مىآوردند
4748- 8- (2)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ قَالَ: صَلَّیْتُ خَلْفَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع عِنْدَ الزَّوَالِ فَقُلْتُ بِأَبِی وَ أُمِّی وَقْتُ الْعَصْرِ فَقَالَ رَیْثَمَا تَسْتَقْبِلُ (3)إِبِلَکَ فَقُلْتُ إِذَا کُنْتُ فِی غَیْرِ سَفَرٍ فَقَالَ عَلَی أَقَلَّ مِنْ قَدَمٍ ثُلُثَیْ قَدَمٍ وَقْتُ الْعَصْرِ.
ترجمه:
فرمود: وقتى كه شترهاى خود را از چراگاه به منزل مىآورى.
عرض كردم: اگر در غير سفر باشم چه؟
فرمود: يك قدم كمتر از دو سوم قدم وقت نماز عصر.
4749- 9- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ وَقْتِ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ فَقَالَ وَقْتُ الظُّهْرِ إِذَا زَاغَتِ الشَّمْسُ إِلَی أَنْ یَذْهَبَ الظِّلُّ قَامَةً وَ وَقْتُ الْعَصْرِ قَامَةٌ وَ نِصْفٌ إِلَی قَامَتَیْنِ.
ترجمه:
احمد بن عمر گوید از امام کاظم در مورد وقت نماز ظهر و عصر پرسیدم
فرمود وقت ظهر وقتی سایه به حد یک قامت انسان برسد و وقت نماز عصر وقتی است که سایه به یک قامت و نصف یا دو قامت برسد
4750- 10- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی الْأَشْعَرِیِّ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ الْجُعْفِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِذَا کَانَ فَیْءُ الْجِدَارِ ذِرَاعاً صَلَّی الظُّهْرَ وَ إِذَا کَانَ ذِرَاعَیْنِ صَلَّی الْعَصْرَ قَالَ قُلْتُ: إِنَّ الْجِدَارَ یَخْتَلِفُ بَعْضُهَا قَصِیرٌ وَ بَعْضُهَا طَوِیلٌ فَقَالَ کَانَ جِدَارُ مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ ص یَوْمَئِذٍ قَامَةً.
ترجمه:
موقعى نماز ظهر مىخواند كه سايۀ ديوار مسجد به حد يك ذراع برگشته باشد و موقعى نماز عصر مىخواند كه سايۀ ديوار به دو ذراع رسيده باشد. من گفتم: سايۀ كدام ديوار؟ برخى ديوارها كم ارتفاع و برخى پر ارتفاع است. ابو جعفر گفت: در آن روزگاران، ديوار مسجد رسول خدا به اندازۀ يك قامت مرتفع بود. شاخص يك ذراع و دو ذراع را از آن جهت مقرر كردهاند كه وقت فريضه از وقت نافله تفكيك شود.
ص: 143
4751- 11- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ حُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَبْدِ الْخَالِقِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ وَقْتِ الظُّهْرِ فَقَالَ بَعْدَ الزَّوَالِ بِقَدَمٍ أَوْ نَحْوِ ذَلِکَ إِلَّا فِی یَوْمِ الْجُمُعَةِ أَوْ فِی السَّفَرِ فَإِنَّ وَقْتَهَا حِینَ تَزُولُ.
وَ
عَنْهُ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ حِینَ تَزُولُ الشَّمْسُ (2)
ترجمه:
4752- 12- (3)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ یَعْنِی ابْنَ أَبِی نَصْرٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ وَقْتِ صَلَاةِ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ فَکَتَبَ قَامَةٌ لِلظُّهْرِ وَ قَامَةٌ لِلْعَصْرِ.
ترجمه:
ابی نصر گوید پرسیدم از وقت نماز ظهر وعصر نوشت یک قامت برای ظهر یک قامت برای عصر 0برای عصر دو قامت می شود )
4753- 13- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ وَقْتِ صَلَاةِ قَامَةٌ لِلظُّهْرِ وَ قَامَةٌ لِلْعَصْرِ.فَلَمْ یُجِبْنِی فَلَمَّا أَنْ کَانَ بَعْدَ ذَلِکَ قَالَ لِعُمَرَ بْنِ سَعِیدِ بْنِ هِلَالٍ إِنَّ زُرَارَةَ سَأَلَنِی عَنْ وَقْتِ صَلَاةِ الظُّهْرِ فِی الْقَیْظِ فَلَمْ أُخْبِرْهُ فَحَرِجْتُ مِنْ ذَلِکَ فَأَقْرِئْهُ مِنِّی السَّلَامَ وَ قُلْ لَهُ إِذَا کَانَ ظِلُّکَ مِثْلَکَ فَصَلِّ الظُّهْرَ وَ إِذَا کَانَ ظِلُّکَ مِثْلَیْکَ فَصَلِّ الْعَصْرَ.
ترجمه:
از ابو عبد اللّه صادق (ع) پرسيدم: در روزهاى گرم و
طولانى تابستان در چه ساعتى نماز بخوانم؟ ابو عبد اللّه به من پاسخ نداد. بعدها به عمرو بن سعيد هلالى گفت: زراره از من پرسيد كه روزهاى گرم تابستان چه ساعتى نماز ظهر بخوانم و من پاسخ ندادم. اينك دلتنگ شدهام. سلام مرا به زراره برسان و بگو:«در روزهاى گرم تابستان هرگاه سايهات به اندازۀ قد و قامتت طولانى شد نماز ظهر بخوان و چون سايهات به دو برابر قامتت رسيد نماز عصر بخوان.
4754- 14- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ الطَّاطَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَنْظَلَةَ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع الْقَامَةُ وَ الْقَامَتَانِ الذِّرَاعُ وَ الذِّرَاعَانِ فِی کِتَابِ عَلِیٍّ ع.
ص: 144
1) التهذیب 2- 21- 59، و أورده فی الحدیث 7 من الباب 8 من أبواب صلاة الجماعة.
2) الاستبصار 1- 412- 1577 و الاستبصار 1- 247- 885 الا ان فی سند الثانی عن الحسن بن محمّد بن سماعة عن صفوان، و التهذیب 3- 13- 45.
3) التهذیب 2- 21- 61، و الاستبصار 1- 248- 890.
4) التهذیب 2- 22- 61، و الاستبصار 1- 248- 891.
5) التهذیب 2- 23- 64.
ترجمه :
امام صادق علیه السلام از کتاب امیر المومنین نقل میکند
«نماز را هنگامی بخوان که خورشید یک قامت و دو قامت و یک ذراع و دو ذراع و یک قدم و دو قدم باشد»
4755- 15- (1)وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ (2)عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ الْقَامَةُ هِیَ الذِّرَاعُ.
ترجمه :
امام صادق علیه السلام میفرماید :قدم هر انسانی مساوی با یک ذراع است،
4756- 16- (3)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ لَهُ أَبُو بَصِیرٍ کَمِ الْقَامَةُ قَالَ فَقَالَ ذِرَاعٌ إِنَّ قَامَةَ رَحْلِ (4)رَسُولِ اللَّهِ ص کَانَتْ ذِرَاعاً.
ترجمه :
ابو بصیر از امام صادق علیه السلام پرسید .قدم چه مقدار است .فر
4757- 17- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ وَ ابْنِ رِبَاطٍ عَنْ سَعِیدٍ الْأَعْرَجِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ وَقْتِ الظُّهْرِ أَ هُوَ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ فَقَالَ بَعْدَ الزَّوَالِ بِقَدَمٍ أَوْ نَحْوِ ذَلِکَ إِلَّا فِی السَّفَرِ أَوْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَإِنَّ وَقْتَهَا إِذَا زَالَتْ.
ترجمه :
سعید اعرج از امام صادق علیه السلام پرسیدم
از وقت ظهر آیا وقت زوال است
فرمود :یک قدم بعد از زوال در سفر وروز جمعه زوال است
4758- 18- (6)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ وَ حُسَیْنِ بْنِ هَاشِمٍ وَ ابْنِ رِبَاطٍ وَ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی کُلِّهِمْ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ شُعَیْبٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ صَلَاةِ (7)الظُّهْرِ فَقَالَ إِذَا کَانَ الْفَیْءُ ذِرَاعاً (قُلْتُ ذِرَاعاً مِنْ أَیِّ شَیْءٍ قَالَ ذِرَاعاً مِنْ فَیْئِکَ قُلْتُ فَالْعَصْرُ قَالَ الشَّطْرُ مِنْ ذَلِکَ قُلْتُ هَذَا شِبْرٌ قَالَ أَ وَ لَیْسَ شِبْرٌ کَثِیراً) (8).
ترجمه :
از ابو عبد اللّه صادق (علیه السلام ) پرسيدم: نماز ظهر را در چه ساعتى بخوانم؟ ابو عبد اللّه گفت: موقعى كه سايه به اندازۀ يك ذراع(-52 سانت) برگردد.
4759- 19- (9)وَ عَنْهُ عَنْ حُسَیْنِ بْنِ هَاشِمٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ زُرَارَةَ
ص: 145
1) التهذیب 2- 23- 65، و الاستبصار 1- 251- 901.
2) فی الاستبصار- زیاد و فی نسخة- رباط هامش المخطوط.
3) التهذیب 2- 23- 66، و الاستبصار 1- 251- 902.
4) الرحل- ما یوضع علی ظهر الحیوان کالسرج، و یرکب علیه. لسان العرب" رحل" 11- 274.
5) التهذیب 2- 244- 970، و الاستبصار 1- 247- 884.
6) التهذیب 2- 251- 996، و الاستبصار 1- 247- 886.
7) فی هامش الأصل من التهذیب- وقت بدل صلاة.
8) ما بین القوسین سقط من موضع من التهذیب و الاستبصار هامش المخطوط لاحظ التهذیب 2- 244- 972، و الاستبصار 1- 247- 886.
9) التهذیب 2- 245- 973، و الاستبصار 1- 247- 887.
عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: وَقْتُ الظُّهْرِ عَلَی ذِرَاعٍ.
ترجمه :
نماز ظهر از ابتدای زوال به مقداری است که طول سایه شاخص به یک ذراع برسد.
مفهوم ذراع:
ذراع به حد فاصل آرنج تا سر انگشت میانی می گویند.
طول ذراع را برابر ۲۴ انگشت، برابر شش قبضه- هر قبضه چهار انگشت به هم چسبیده- برابر ۶۵/ ۴سانتى متر ذکر کردهاند.
4760- 20- (1)وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: أَ تَدْرِی لِمَ جُعِلَ الذِّرَاعُ وَ الذِّرَاعَانِ قُلْتُ لِمَ قَالَ لِمَکَانِ الْفَرِیضَةِ لَکَ أَنْ تَتَنَفَّلَ مِنْ زَوَالِ الشَّمْسِ إِلَی أَنْ تَبْلُغَ ذِرَاعاً فَإِذَا بَلَغَتْ ذِرَاعاً بَدَأْتَ بِالْفَرِیضَةِ وَ تَرَکْتَ النَّافِلَةَ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ مِثْلَهُ (2).
ترجمه :
حسين،از ابن مسكان از زراره،وى مىگويد:به من فرمود:آيا مىدانى براى چه يك و دو ذراع قرار داده شده؟ عرض كردم:براى چه؟ فرمود:به خاطر فريضه،زيرا تو مىتوانى از وقت زوال آفتاب تا هنگامى كه سايهات به قدر ذراع شود نافله بخوانى و وقتى سايه به قدر ذراع رسيد ابتداء به فريضه كن و نافله را ترك نما و هنگامى كه سايهات به قدر دو ذراع رسيد ابتداء به فريضه(فريضه عصر)نما و نافله(نافله عصر)را ترك كن.
4761- 21- (3)وَ عَنْهُ عَنِ الْمِیثَمِیِّ عَنْ أَبَانٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ الْجُعْفِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: أَ تَدْرِی لِمَ جُعِلَ الذِّرَاعُ وَ الذِّرَاعَانِ قَالَ قُلْتُ: لِمَ قَالَ لِمَکَانِ الْفَرِیضَةِ لِئَلَّا یُؤْخَذَ مِنْ وَقْتِ هَذِهِ وَ یُدْخَلَ فِی وَقْتِ هَذِهِ.
ترجمه :
امام باقر علیه السلام از اسماعیل جعفی سوال فرمود میدانی برای چه یک ذراع و دو ذراع فرمودند
گفتم :برای چه ؟
(هر چیزی برای خود ترتیبی دارد و این نوافل هم ترتیب دارد و تا سایه به اندازۀ یک ذراع شود، میتوان نافلۀ ظهر را خواند و نافلۀ عصر هم تا وقتی که سایه دو ذراع شود).برا
4762- 22- (4)وَ عَنْهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ ذَرِیحٍ الْمُحَارِبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ أُنَاسٌ وَ أَنَا حَاضِرٌ إِلَی أَنْ قَالَ فَقَالَ بَعْضُ الْقَوْمِ إِنَّا نُصَلِّی الْأُولَی إِذَا کَانَتْ عَلَی قَدَمَیْنِ وَ الْعَصْرَ عَلَی أَرْبَعَةِ أَقْدَامٍ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع النِّصْفُ مِنْ ذَلِکَ أَحَبُّ إِلَیَّ.
ترجمه :
ذَرِیحٍ مُحَارِبِیّ گوید:مردمی خدمت امام صادق علیه السلام سوالاتی داشتند ومن حاظر بودم تا اینکه گفتند ما نماز ظهر را وقت گذشتن دو قدم ونماز عصر را وقت گذشتن چهار قدم می خوانیم
امام صادق علیه السلام فرمود من نصف آن را دوست دارم
4763- 23- (5)وَ عَنْهُ عَنْ وُهَیْبِ بْنِ حَفْصٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الصَّلَاةُ فِی الْحَضَرِ ثَمَانِی رَکَعَاتٍ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ مَا بَیْنَکَ
ص: 146
1) التهذیب 2- 245- 974، و الاستبصار 1- 249- 893، و رواه الصدوق فی العلل- 349- 2 الباب 59.
2) الکافی 3- 288- 1، أخرجه عن الکافی فی الحدیث 1 من الباب 36 من هذه الأبواب.
3) التهذیب 2- 245- 975، و الاستبصار 1- 249- 894.
4) التهذیب 2- 246- 978، و الاستبصار 1- 249- 897، و تقدم صدر الحدیث فی الحدیث 12 الباب 5 من هذه الأبواب.
5) التهذیب 2- 248- 985، و الاستبصار 1- 253- 908.
وَ بَیْنَ أَنْ یَذْهَبَ ثُلُثَا الْقَامَةِ فَإِذَا ذَهَبَ ثُلُثَا الْقَامَةِ بَدَأْتَ بِالْفَرِیضَةِ.
وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ جَبَلَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (1).
ترجمه :
امام صادق علیه السلام فرمود نماز در وطن هشت رکعت است وقی خورشیدبه زوال برسد بین تو و بین آن که برودسه قدم وقتی سه قدم برود شروع به نماز عصر کن
4764- 24- (2)وَ عَنْهُ عَنْ حُسَیْنِ بْنِ هَاشِمٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص یُصَلِّی الظُّهْرَ عَلَی ذِرَاعٍ وَ الْعَصْرَ عَلَی نَحْوِ ذَلِکَ.
ترجمه :
حلبی از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله نماز ظهر را در سایه یک ذرعی شاخص و عصر را هم به همان ترتیب می خواند.
4765- 25- (3)وَ عَنْهُ عَنِ الْمِیثَمِیِّ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ أَفْضَلِ وَقْتِ الظُّهْرِ قَالَ ذِرَاعٌ بَعْدَ الزَّوَالِ قَالَ قُلْتُ: فِی الشِّتَاءِ وَ الصَّیْفِ سَوَاءٌ قَالَ نَعَمْ.
ترجمه :
زراره گوید از امام صادق علیه السلام سوال کردم از بهترین وقت برای نماز ظهر ؟
حضرت فرمود:وقتی یک زراع سایه امتداد پیدا کرد
پرسیدم زمستان و تابستان مساویست
فرمود :بله
4766- 26- (4)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ خَلِیلٍ الْعَبْدِیِّ عَنْ زِیَادِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَنْظَلَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع فِی کِتَابِ عَلِیٍّ ع الْقَامَةُ ذِرَاعٌ وَ الْقَامَتَانِ الذِّرَاعَانِ.
ترجمه :
امام صادق علیه السلام
در کتاب حضرت علی علیه السلام آمده یک قدم یک ذراع ودو قدم دو ذراع است
4767- 27- (5)وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ رِبَاطٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ کَانَ حَائِطُ مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ ص قَامَةً فَإِذَا مَضَی مِنْ فَیْئِهِ ذِرَاعٌ صَلَّی الظُّهْرَ وَ إِذَا مَضَی مِنْ فَیْئِهِ ذِرَاعَانِ صَلَّی الْعَصْرَ ثُمَّ قَالَ أَ تَدْرِی لِمَ جُعِلَ الذِّرَاعُ وَ الذِّرَاعَانِ قُلْتُ لَا قَالَ مِنْ أَجْلِ الْفَرِیضَةِ إِذَا دَخَلَ وَقْتُ الذِّرَاعِ وَ الذِّرَاعَیْنِ بَدَأْتَ بِالْفَرِیضَةِ وَ تَرَکْتَ النَّافِلَةَ.
ترجمه :
4768- 28- (6)وَ عَنْهُ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عُدَیْسٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ
ص: 147
إِسْمَاعِیلَ الْجُعْفِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِذَا کَانَ الْفَیْءُ فِی الْجِدَارِ ذِرَاعاً صَلَّی الظُّهْرَ وَ إِذَا کَانَ ذِرَاعَیْنِ صَلَّی الْعَصْرَ قُلْتُ الْجُدْرَانُ تَخْتَلِفُ مِنْهَا قَصِیرٌ وَ مِنْهَا طَوِیلٌ قَالَ إِنَّ جِدَارَ مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ ص کَانَ یَوْمَئِذٍ قَامَةً وَ إِنَّمَا جُعِلَ الذِّرَاعُ وَ الذِّرَاعَانِ لِئَلَّا یَکُونَ تَطَوُّعٌ فِی وَقْتِ فَرِیضَةٍ.
ترجمه :
ابو جعفر باقر (ع) گفت: رسول خدا صلوات اللّه عليه
موقعى نماز ظهر مىخواند كه سايۀ ديوار مسجد به حد يك ذراع برگشته باشد و موقعى نماز عصر مىخواند كه سايۀ ديوار به دو ذراع رسيده باشد. من گفتم: سايۀ كدام ديوار؟ برخى ديوارها كم ارتفاع و برخى پر ارتفاع است. ابو جعفر گفت: در آن روزگاران، ديوار مسجد رسول خدا به اندازۀ يك قامت مرتفع بود. شاخص يك ذراع و دو ذراع را از آن جهت مقرر كردهاند كه وقت فريضه از وقت نافله تفكيك شود.
4769- 29- (1)وَ عَنْهُ عَنْ عُبَیْسٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَکِیمٍ قَالَ: سَمِعْتُ الْعَبْدَ الصَّالِحَ ع وَ هُوَ یَقُولُ إِنَّ أَوَّلَ وَقْتِ الظُّهْرِ زَوَالُ الشَّمْسِ وَ آخِرَ وَقْتِهَا قَامَةٌ مِنَ الزَّوَالِ وَ أَوَّلَ وَقْتِ الْعَصْرِ قَامَةٌ وَ آخِرَ وَقْتِهَا قَامَتَانِ قُلْتُ فِی الشِّتَاءِ وَ الصَّیْفِ سَوَاءٌ قَالَ نَعَمْ.
ترجمه :
4770- 30- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَیْهِ جُعِلْتُ فِدَاکَ رَوَی أَصْحَابُنَا عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُمَا قَالا إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ فَقَدْ دَخَلَ وَقْتُ الصَّلَاتَیْنِ إِلَّا أَنَّ بَیْنَ یَدَیْهَا سُبْحَةً إِنْ شِئْتَ طَوَّلْتَ وَ إِنْ شِئْتَ قَصَّرْتَ وَ رَوَی بَعْضُ مَوَالِیکَ عَنْهُمَا أَنَّ وَقْتَ الظُّهْرِ عَلَی قَدَمَیْنِ مِنَ الزَّوَالِ وَ وَقْتَ الْعَصْرِ عَلَی أَرْبَعَةِ أَقْدَامٍ مِنَ الزَّوَالِ فَإِنْ صَلَّیْتَ قَبْلَ ذَلِکَ لَمْ یُجْزِکَ وَ بَعْضُهُمْ یَقُولُ یُجْزِی (3)وَ لَکِنَّ الْفَضْلَ فِی انْتِظَارِ الْقَدَمَیْنِ وَ الْأَرْبَعَةِ أَقْدَامٍ وَ قَدْ أَحْبَبْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ أَنْ أَعْرِفَ مَوْضِعَ الْفَضْلِ فِی الْوَقْتِ فَکَتَبَ الْقَدَمَانِ وَ الْأَرْبَعَةُ أَقْدَامٍ صَوَابٌ جَمِیعاً.
ترجمه :
به ابو الحسن الرضا (ع) نوشتم: قربانت شوم. ياران ما از ابو جعفر باقر و ابو عبد اللّه صادق (ع) روايت كردهاند كه:«چون خورشيد از وسط آسمان زائل شود، وقت نماز ظهر و نماز عصر، هر دو فرا مىرسد، تنها مسئلهاى كه وجود دارد آن است كه بايد قبل از نماز ظهر و قبل از نماز عصر، مقدارى براى نافله وقت بگذارند. طولانى خواندن نافلهها و كوتاه خواندن آنها بسته به ميل و اختيار نمازگزار است». جمعى ديگر روايت كردهاند كه:«وقت نماز ظهر موقعى فرا مىرسد كه سايۀ شاخص به يك ذراع(-دو قدم - دو فوت - دو اياق) رسيده باشد و وقت نماز عصر، موقعى فرامىرسد كه سايۀ شاخص به دو ذراع رسيده باشد» با اين تفاوت كه يك دسته مىگويند:«اگر كسى نماز ظهر و عصر خود را قبل از وقت ويژۀ آن بخواند، نمازش درست نيست» و يك دسته مىگويند:«نمازش درست است ولى فضيلت در اين است كه تا رسيدن وقت
ويژه تأمل كنند و سپس نماز بخوانند». قربانت بشوم. من دوست دارم كه وقت فضيلت را درست بشناسم. ابو الحسن در پاسخ نوشت: روايت يك ذراع و دو ذراع دربارۀ وقت نماز ظهر و وقت نماز عصر درست است.
4771- 31- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ (5)عَنْ
ص: 148
مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ مَیْمُونِ بْنِ یُوسُفَ النَّخَّاسِ (1)عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفَرَجِ قَالَ: کَتَبْتُ أَسْأَلُ عَنْ أَوْقَاتِ الصَّلَاةِ فَأَجَابَ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ فَصَلِّ سُبْحَتَکَ وَ أُحِبُّ أَنْ یَکُونَ فَرَاغُکَ مِنَ الْفَرِیضَةِ وَ الشَّمْسُ عَلَی قَدَمَیْنِ ثُمَّ صَلِّ سُبْحَتَکَ وَ أُحِبُّ أَنْ یَکُونَ فَرَاغُکَ مِنَ الْعَصْرِ وَ الشَّمْسُ عَلَی أَرْبَعَةِ أَقْدَامٍ فَإِنْ عَجَّلَ بِکَ أَمْرٌ فَابْدَأْ بِالْفَرِیضَتَیْنِ وَ اقْضِ بَعْدَهُمَا النَّوَافِلَ فَإِذَا طَلَعَ الْفَجْرُ فَصَلِّ الْفَرِیضَةَ ثُمَّ اقْضِ بَعْدُ مَا شِئْتَ.
ترجمه :
محمدبن فرج گوید سوال نوشم از اوقات نماز او جواب داد
وقتی خورشید به زوال رسید نافله بخوان و دوست داشته باش که از نافله بانماز ظهر جدا شوی تا سایه شاخص به دو قدم برسد نافله عصر بخوان وبا نماز عصر از نافله فارغ شو
ولی اگر عجله داری ظهر وعصر را باهم بخوان نوافل را بعدا قضا کن وقتی فجر طلوع کرد نماز صبح بخوان سپس نماز قضا بخوان هرچه می خواهی
4772- 32- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ الْکَرْخِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَی ع مَتَی یَدْخُلُ وَقْتُ الظُّهْرِ قَالَ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ فَقُلْتُ مَتَی یَخْرُجُ وَقْتُهَا فَقَالَ مِنْ بَعْدِ مَا یَمْضِی مِنْ زَوَالِهَا أَرْبَعَةُ أَقْدَامٍ إِنَّ وَقْتَ الظُّهْرِ ضَیِّقٌ لَیْسَ کَغَیْرِهِ قُلْتُ فَمَتَی یَدْخُلُ وَقْتُ الْعَصْرِ فَقَالَ إِنَّ آخِرَ وَقْتِ الظُّهْرِ هُوَ أَوَّلُ وَقْتِ الْعَصْرِ فَقُلْتُ فَمَتَی یَخْرُجُ وَقْتُ الْعَصْرِ فَقَالَ وَقْتُ الْعَصْرِ إِلَی أَنْ تَغْرُبَ الشَّمْسُ وَ ذَلِکَ مِنْ عِلَّةٍ وَ هُوَ تَضْیِیعٌ فَقُلْتُ لَهُ لَوْ أَنَّ رَجُلًا صَلَّی الظُّهْرَ بَعْدَ مَا یَمْضِی مِنْ زَوَالِ الشَّمْسِ أَرْبَعَةُ أَقْدَامٍ أَ کَانَ (3)عِنْدَکَ غَیْرَ مُؤَدٍّ لَهَا فَقَالَ إِنْ کَانَ تَعَمَّدَ ذَلِکَ لِیُخَالِفَ السُّنَّةَ وَ الْوَقْتَ لَمْ تُقْبَلْ مِنْهُ کَمَا لَوْ أَنَّ رَجُلًا أَخَّرَ الْعَصْرَ إِلَی قُرْبِ أَنْ تَغْرُبَ الشَّمْسُ مُتَعَمِّداً مِنْ غَیْرِ عِلَّةٍ لَمْ یُقْبَلْ مِنْهُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَدْ وَقَّتَ لِلصَّلَوَاتِ الْمَفْرُوضَاتِ أَوْقَاتاً وَ حَدَّ لَهَا حُدُوداً فِی سُنَّتِهِ لِلنَّاسِ فَمَنْ رَغِبَ عَنْ سُنَّةٍ مِنْ سُنَنِهِ الْمُوجَبَاتِ کَانَ مِثْلَ مَنْ رَغِبَ عَنْ فَرَائِضِ اللَّهِ.
ترجمه :
از ابو الحسن امام كاظم (ع) پرسيدم: در چه ساعتى وقت نماز ظهر داخل مىشود؟ ابو الحسن گفت: موقعى كه خورشيد از وسط آسمان بگذرد. من گفتم: در چه ساعتى وقت نماز ظهر مىگذرد؟ ابو الحسن گفت: موقعى كه سايۀ انسان به چهار قدم(-104 سانت) برسد؛ وقت نماز ظهر تنگ و كوتاه است و مانند ساير نمازها نيست. من گفتم: پس وقت نماز عصر، در چه
ساعتى داخل مىشود؟ ابو الحسن گفت: با پايان وقت نماز ظهر، وقت نماز عصر شروع مىشود. من گفتم: وقت نماز عصر در چه ساعتى به پايان مىرسد؟ ابو الحسن گفت: وقت نماز عصر تا غروب خورشيد باقى است، ولى براى كسانى كه معذور باشند. تأخير نماز عصر تا نزديك غروب خورشيد حق نماز را ضايع مىكند. من گفتم: اگر كسى نماز ظهر خود را موقعى بخواند كه سايۀ او بيش از چهار قدم باشد، به نظر شما نماز او قضا شده است؟ ابو الحسن گفت: اگر كسى نماز ظهر خود را عمدا تأخير بيفكند تا سنت رسول خدا و وقت ويژۀ نماز را زير پا بگذارد، نماز او پذيرفته نخواهد شد. و بر همين منوال اگر كسى عمدا نماز عصر خود را تا نزديك غروب خورشيد بتأخير افكند، نماز او را نمىپذيرند. اين را بدانيد كه رسول خدا صلوات اللّه عليه براى هريك از نمازهاى فريضه وقت ويژهاى مقرر كرده است. وقت ويژه در سنت رسول، محدود و مشخص شده است، هركس از سنتهاى واجب آن سرور اعراض كند و بىرغبتى نشان بدهد، چنان است كه از حكم قطعى خداوند تعالى اعراض كرده باشد.
4773- 33- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ الْکَشِّیُّ فِی کِتَابِ الرِّجَالِ عَنْ
ص: 149
حَمْدَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ قَالَ: دَخَلَ زُرَارَةُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فَقَالَ إِنَّکُمْ قُلْتُمْ لَنَا فِی الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ عَلَی ذِرَاعٍ وَ ذِرَاعَیْنِ ثُمَّ قُلْتُمْ أَبْرِدُوا بِهَا فِی الصَّیْفِ فَکَیْفَ الْإِبْرَادُ (1)بِهَا وَ فَتَحَ أَلْوَاحَهُ (2)
مجمع البحرین لوح 2- 410.
لِیَکْتُبَ مَا یَقُولُ فَلَمْ یُجِبْهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع بِشَیْءٍ فَأَطْبَقَ أَلْوَاحَهُ وَ قَالَ إِنَّمَا عَلَیْنَا أَنْ نَسْأَلَکُمْ وَ أَنْتُمْ أَعْلَمُ بِمَا عَلَیْکُمْ وَ خَرَجَ وَ دَخَلَ أَبُو بَصِیرٍ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع- فَقَالَ إِنَّ زُرَارَةَ سَأَلَنِی عَنْ شَیْءٍ فَلَمْ أُجِبْهُ وَ قَدْ ضِقْتُ مِنْ ذَلِکَ فَاذْهَبْ أَنْتَ رَسُولِی إِلَیْهِ فَقُلْ صَلِّ الظُّهْرَ فِی الصَّیْفِ إِذَا کَانَ ظِلُّکَ مِثْلَکَ وَ الْعَصْرَ إِذَا کَانَ مِثْلَیْکَ وَ کَانَ زُرَارَةُ هَکَذَا یُصَلِّی فِی الصَّیْفِ وَ لَمْ أَسْمَعْ أَحَداً مِنْ أَصْحَابِنَا یَفْعَلُ ذَلِکَ غَیْرَهُ وَ غَیْرَ ابْنِ بُکَیْرٍ.ترجمه :
زراره نزد امام صادق علیه السلام رفت و گفت: شما در مورد ظهر و عصر به ما فرمودید هنگام رسیدن سایه به یک ذراع و دو ذراع آنها را بخوانیم. آنگاه گفتید در تابستان آن را به خنکی برسانید؛ حال این رساندن به خنکی چگونه است؟ و لوح هایش را باز کرد تا پاسخ امام را یادداشت کند. امام صادق علیه السلام به او پاسخ ندادند. پس زراره لوحهایش را بست. زراره گفت: تکلیف ما این است که از شما سؤال کنیم و شما نسبت به تکلیف خود داناترید! و از محضر امام بیرون رفت. پس از رفتنِ زراره، ابوبصیر نزد امام صادق علیه السلام آمد. امام فرمود: زراره مطلبی را از من سؤال کرد و من جوابش را نگفتم؛ و به خاطر آن ناراحت هستم؛ از طرف من نزد او برو و بگو: نماز ظهر را در تابستان هنگامی بخوان که طول سایه ات به اندازه خودت باشد، و عصر را زمانی بخوان که سایه ات دوبرابر خودت باشد. زراره در تابستان این گونه نماز می خواند و من جز او و ابن بُکَیر از هیچ یک از یارانمان نشنیدم که این گونه نماز بخوانند. -
4774- 34- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ صَالِحِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ یُونُسَ عَنْ بَعْضِ رِجَالِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَمَّا جَاءَ فِی الْحَدِیثِ أَنْ صَلِّ الظُّهْرَ إِذَا کَانَتِ الشَّمْسُ قَامَةً وَ قَامَتَیْنِ وَ ذِرَاعاً وَ ذِرَاعَیْنِ وَ قَدَماً وَ قَدَمَیْنِ مِنْ هَذَا وَ مِنْ هَذَا فَمَتَی هَذَا وَ کَیْفَ هَذَا (4)
و اللّه اعلم منه قده.
-ص: 150
1) الابراد- انکسار الوهج و الحرّ و هو من الابراد الدخول فی البرد. و أبرد القوم، دخلوا فی آخر النهار. لسان العرب- برد- 3- 84.
2) الألواح- جمع لوح بالفتح و هو ما یکتب فیه من صحیفة عریضة خشبا أو عظما أو غیرها.
3) الکافی 3- 277- 7.
4) ورد فی هامش المخطوط ما نصه- الظاهر أن مراد السائل أن یعلم ما معنی ما جاء فی الحدیث من تحدید أول وقت فریضة الظهر و أول وقت فریضة العصر تارة بصیرورة الظل قامة و قامتین و اخری بصیرورته ذراعا و ذراعین و اخری قدما و قدمین و قد جاء التحدید من هذا القبیل مرة و من هذا اخری فمتی هذا الوقت؟ و کیف ورد هذا الاختلاف و التباین؟ و قد یکون الظل الباقی عند الزوال نصف قدم لا یزید علیه فلا بدّ من مضی مدة طویلة جدا حتّی یصیر مثل الشخص فلا یکون أول الوقت بعد هذه المدة؟ فاجاب علیه السلام- بان المراد من القامة التی یحد بها أول الوقت التی هی بازاء الذراع لیس هو قامة الشخص الذی هو شیء ثابت غیر مختلف بل المراد به مقدار ظلها الذی یبقی علی الأرض عند الزوال الذی یعبر عنه بظل القامة و هو یختلف بحسب الزمان و المکان فیزید و ینقص و یقل و یکثر و انما تطلق علیه القامة فی زمان یکون مقداره ذراعا فإذا زاد الفیء بعد الزوال ذراعا حتّی صار مساویا للظل فهو أول وقت الفضیلة للظهر و إذا زاد ذراعین فهو أول وقت فضیلة العصر و قوله- فاذا کان ظل القامة أقل أو أکثر کان الوقت محصورا بالذراع و الذراعین، معناه أن الوقت حینئذ انما ینضبط بالذراع و الذراعین خاصّة دون القامة و القامتین و أمّا ما ورد من التحدید بالقدمین و الأربعة أقدام فهو مساو لما ورد بالذراع و الذراعین لأن الذراع قدمان کما تقدم و ما ورد من القدم و القدمین فهو إشارة الی تخفیف النافلة کما مر التصریح به و لم یذکر فی هذا الحدیث و لعله لعدم اهتمام السائل به و عدم اقتضاء المصلحة له.
وَ قَدْ (1)یَکُونُ الظِّلُّ فِی بَعْضِ الْأَوْقَاتِ نِصْفَ قَدَمٍ قَالَ إِنَّمَا قَالَ ظِلَّ الْقَامَةِ وَ لَمْ یَقُلْ قَامَةَ الظِّلِّ وَ ذَلِکَ أَنَّ ظِلَّ الْقَامَةِ یَخْتَلِفُ مَرَّةً یَکْثُرُ وَ مَرَّةً یَقِلُّ وَ الْقَامَةُ قَامَةٌ أَبَداً لَا تَخْتَلِفُ ثُمَّ قَالَ ذِرَاعٌ وَ ذِرَاعَانِ وَ قَدَمٌ وَ قَدَمَانِ فَصَارَ ذِرَاعٌ وَ ذِرَاعَانِ تَفْسِیراً لِلْقَامَةِ وَ الْقَامَتَیْنِ فِی الزَّمَانِ الَّذِی یَکُونُ فِیهِ ظِلُّ الْقَامَةِ ذِرَاعاً وَ ظِلُّ الْقَامَتَیْنِ ذِرَاعَیْنِ فَیَکُونُ ظِلُّ الْقَامَةِ وَ الْقَامَتَیْنِ وَ الذِّرَاعِ وَ الذِّرَاعَیْنِ مُتَّفِقَیْنِ فِی کُلِّ زَمَانٍ مَعْرُوفَیْنِ مُفَسَّراً أَحَدُهُمَا بِالْآخَرِ مُسَدَّداً بِهِ فَإِذَا کَانَ الزَّمَانُ یَکُونُ فِیهِ ظِلُّ الْقَامَةِ ذِرَاعاً کَانَ الْوَقْتُ ذِرَاعاً مِنْ ظِلِّ الْقَامَةِ وَ کَانَتِ الْقَامَةُ ذِرَاعاً مِنَ الظِّلِّ وَ إِذَا کَانَ ظِلُّ الْقَامَةِ أَقَلَّ أَوْ أَکْثَرَ کَانَ الْوَقْتُ مَحْصُوراً بِالذِّرَاعِ وَ الذِّرَاعَیْنِ فَهَذَا تَفْسِیرُ الْقَامَةِ وَ الْقَامَتَیْنِ وَ الذِّرَاعِ وَ الذِّرَاعَیْنِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (2).
ترجمه :
فرمود: در حديث فقط فرموده: سايۀ قامت (يعنى شاخص) و نفرموده: قامت (يعنى قد و اندازۀ) سايه؛ زيرا سايۀ قامت در هرفصلى متفاوت است. گاهى زياد و گاهى كم مىشود، ولى قامت هميشه يك مقدار است و كم و زياد نمىشود.
سپس فرمود: يك ذراع و دو ذراع و يك قدم و دو قدم. پس يك ذراع و دو ذراع تفسير يك قامت و دو قامت است، در زمانى كه سايۀ يك قامت، يك ذراع و سايۀ دو قامت، دو ذراع باشد، پس سايۀ يك قامت و دو قامت با سايۀ يك ذراع و دو ذراع در هرزمانى با يكديگر متفقند و هردو معلومند و هركدام از آن دو به ديگرى تعبير شده و به آن استوار است.
پس هرگاه سايۀ شاخص يك ذراع شود، وقت زوال از سايۀ شاخص يك ذراع و شاخص نيز يك ذراع از سايه خواهد شد، و اگر سايۀ شاخص كمتر (از يك ذراع) و يا بيشتر باشد، وقت زوال محصور به يك ذراع و دو ذراع است. پس اين تفسير يك قامت و دو قامت و يك ذراع و دو ذراع است.
4775- 35- (3)مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِنَّمَا جُعِلَتِ (الْقَدَمَانِ وَ الْأَرْبَعُ) (4)وَ الذِّرَاعُ وَ الذِّرَاعَانِ وَقْتاً لِمَکَانِ النَّافِلَةِ.
ص: 151
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (1)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (2)وَ فِی هَذِهِ الْأَحَادِیثِ اخْتِلَافٌ مَحْمُولٌ عَلَی تَفَاوُتِ الْفَضِیلَةِ أَوِ اخْتِلَافِ الْمُصَلِّینَ فِی تَطْوِیلِ النَّافِلَةِ کَمَا أَشَارَ إِلَیْهِ الشَّیْخُ وَ غَیْرُهُ.
ترجمه :
امام باقر علیه السلام فرمود: بدرستیکه قرار داده شده دوقدم و چهار قدم ویک ذرع و دو ذرع وقت برای نافله {در وقت نمازهای واجب، نماز مستحبی نخوان، چرا که نباید قضای نماز نافلهای در وقت نماز واجب، خوانده شود؛ بنابراین به محض اینکه وقت نماز واجب رسید، اول نماز واجب را بخوان}
(3)9 بَابُ تَأَکُّدِ کَرَاهَةِ تَأْخِیرِ الْعَصْرِ حَتَّی یَصِیرَ الظِّلُّ سِتَّةَ أَقْدَامٍ أَوْ تَصْفَرَّ الشَّمْسُ وَ عَدَمِ تَحْرِیمِ ذَلِکَ
ترجمه :
کراهت شدیدتاخیر نماز عصر تا سایه شش قدم بشود یا خورشید زرد شود وحرام نبودن آن
4776- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ حُسَیْنِ بْنِ هَاشِمٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ الْمَوْتُورَ أَهْلَهُ وَ مَالَهُ مَنْ ضَیَّعَ صَلَاةَ الْعَصْرِ قُلْتُ وَ مَا الْمَوْتُورُ قَالَ لَا یَکُونُ لَهُ أَهْلٌ وَ لَا مَالٌ فِی الْجَنَّةِ قُلْتُ وَ مَا تَضْیِیعُهَا قَالَ یَدَعُهَا حَتَّی تَصْفَرَّ وَ تَغِیبَ.
ترجمه :
-أبو بصير گويد:امام باقر عليه السّلام بمن فرمود:در هر چه تو را فريب دادند در مورد فريضۀ عصر فريبت ندهند،آن را هنگامى كه آفتاب كاملا روشن و صاف است بجاى آر،زيرا رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله و سلّم فرموده است:بىكس و مال كسى باشد كه نماز پسين يعنى فريضۀ عصر را ضايع سازد،ابو بصير گويد:پرسيدم مراد از بىكسى و بىمالى چيست؟فرمود:آنست كه براى او در بهشت اهل و مال نيست،پرسيدم تضييع كدام است؟فرمود:بخدا(سوگند)آنست كه آن را تأخير اندازد تا آفتاب زرد شود يا خورشيد نهان گردد.
4777- 2- (5)وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْعَصْرُ عَلَی ذِرَاعَیْنِ فَمَنْ تَرَکَهَا حَتَّی تَصِیرَ عَلَی سِتَّةِ أَقْدَامٍ فَذَلِکَ الْمُضَیِّعُ.
ترجمه :
امام صادق عليه السلام فرمود:
وقت عصر، به دو ذراع رسيدن سايه است. پس كسى كه آن را ترك كند تا اينكه سايه شش قدم شود، او ضايع كننده نماز حساب مىشود.
4778- 3- (6)وَ عَنْهُ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ مُثَنًّی عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: صَلِّ الْعَصْرَ عَلَی أَرْبَعَةِ أَقْدَامٍ.
ترجمه :
امام صادق علیه السلام فرمود
نماز عصر را وقتی سایه به چهار قدم برسد بخوان
ص: 152
1) تقدم ما یدلّ علیه فی الحدیث 6 من الباب 14 من أبواب أعداد الفرائض و فی الباب 5 من هذه الأبواب.
2) یأتی ما یدلّ علیه فی الباب 9 و 10 و الحدیث 1 من الباب 11 و فی الحدیث 11 من الباب 35 و البابین 36 و 40 من هذه الأبواب و فی الباب 8 و 9 من أبواب صلاة الجمعة.
3) الباب 9 فیه 14 حدیثا.
4) التهذیب 2- 256- 1018، و الاستبصار 1- 259- 930.
5) التهذیب 2- 256- 1016، و الاستبصار 1- 259- 928.
6) التهذیب 2- 256- 1017، و الاستبصار 1- 259- 929.
4779- 4- (1)وَ عَنْهُ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ مُثَنًّی قَالَ: قَالَ لِی أَبُو بَصِیرٍ قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع صَلِّ الْعَصْرَ یَوْمَ الْجُمُعَةِ عَلَی سِتَّةِ أَقْدَامٍ.
ترجمه :
امام صادق علیه السلام فرمود
نماز عصر روز جمعه را وقتی سایه به شش قدم برسد بخوان
4780- 5- (2)وَ عَنْهُ عَنْ صَالِحِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ الْعَصْرُ مَتَی أُصَلِّیهَا إِذَا کُنْتُ فِی غَیْرِ سَفَرٍ قَالَ عَلَی قَدْرِ ثُلُثَیْ قَدَمٍ بَعْدَ الظُّهْرِ.
ترجمه :
صفوان جمال گویدبه امام صادق علیه السلام گفتم نماز عصر را چه موقع بخوانم وقتی مسافر نیستم
فرمود:بعد از نماز ظهر وقتی سایه سه قدم شد
4781- 6- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعُبَیْدِیِّ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ جَعْفَرٍ قَالَ: قَالَ الْفَقِیهُ ع آخِرُ وَقْتِ الْعَصْرِ سِتَّةُ أَقْدَامٍ وَ نِصْفٌ.
ترجمه :
امام صادق علیه السلام فرمود
آخر وقت نماز عصر وقتی سایه به شش قدم و نصف برسد .
*** لقب «فقیه» برای حضرت صادق (علیهالسّلام) و حضرت امام عسکری (علیهالسّلام) و حضرت صاحب الامر (عجّلاللهتعالیفرجهالشریف) به کار میرود؛ چنانچه لقب «عالم» برای حضرت صادق (علیهالسّلام) هم به کار رفته است
4782- 7- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: مَا خَدَعُوکَ فِیهِ مِنْ شَیْءٍ فَلَا یَخْدَعُونَکَ فِی الْعَصْرِ صَلِّهَا وَ الشَّمْسُ بَیْضَاءُ نَقِیَّةٌ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ الْمَوْتُورُ أَهْلَهُ وَ مَالَهُ مَنْ ضَیَّعَ صَلَاةَ الْعَصْرِ قِیلَ وَ مَا الْمَوْتُورُ أَهْلَهُ وَ مَالَهُ قَالَ لَا یَکُونُ لَهُ أَهْلٌ وَ لَا مَالٌ فِی الْجَنَّةِ قَالَ وَ مَا تَضْیِیعُهَا قَالَ یَدَعُهَا وَ اللَّهِ حَتَّی تَصْفَرَّ أَوْ تَغِیبَ الشَّمْسُ.
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ مِثْلَهُ (5)وَ فِی مَعَانِی الْأَخْبَارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الْقَاسِمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْکُوفِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ مِثْلَهُ (6)وَ فِی عِقَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الْقَاسِمِ مِثْلَهُ (7).*****
ترجمه :
-أبو بصير گويد:امام باقر عليه السّلام بمن فرمود:در هر چه تو را فريب دادند در مورد فريضۀ عصر فريبت ندهند،آن را هنگامى كه آفتاب كاملا روشن و صاف است بجاى آر،زيرا رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله و سلّم فرموده است:بىكس و مال كسى باشد كه نماز پسين يعنى فريضۀ عصر را ضايع سازد،ابو بصير گويد:پرسيدم مراد از بىكسى و بىمالى چيست؟فرمود:آنست كه براى او در بهشت اهل و مال نيست،پرسيدم تضييع كدام است؟فرمود:بخدا(سوگند)آنست كه آن را تأخير اندازد تا آفتاب زرد شود يا خورشيد نهان گردد.
ص: 153
4783- 8- (1)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الْقَاسِمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْکُوفِیِّ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ عَنْ أَبِی سَلَّامٍ الْعَبْدِیِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فَقُلْتُ لَهُ مَا تَقُولُ فِی رَجُلٍ یُؤَخِّرُ الْعَصْرَ مُتَعَمِّداً قَالَ یَأْتِی یَوْمَ الْقِیَامَةِ مَوْتُوراً أَهْلَهُ وَ مَالَهُ قَالَ قُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاکَ وَ إِنْ کَانَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ قَالَ وَ إِنْ کَانَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ قَالَ قُلْتُ: فَمَا مَنْزِلُهُ فِی الْجَنَّةِ قَالَ مَوْتُورٌ أَهْلَهُ وَ مَالَهُ یَتَضَیَّفُ أَهْلَهَا لَیْسَ لَهُ فِیهَا مَنْزِلٌ.
ترجمه :
ابو سلام عبدي گويد: نزد امام صادق عليه السلام رفته و عرض كردم: در باره مردي كه نماز عصر را به عمد واپس انداخته است چه مي فرماييد؟ فرمود: در روز رستاخيز بي زن و فرزند و بي مال محشور شود. عرض كردم: فدايت شوم هر چند از بهشتيان باشد؟ فرمود: هر چند از بهشتيان باشد. عرض كردم: در بهشت چه جايگاهي خواهد داشت؟ فرمود: بي زن و فرزند و بي مال باشد و چون خانه اي ندارد مهمان بهشتيان باشد.
4784- 9- (2)وَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَارُونَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ مَنْ تَرَکَ صَلَاةَ الْعَصْرِ غَیْرَ نَاسٍ لَهَا حَتَّی تَفُوتَهُ وَتَرَهُ اللَّهُ أَهْلَهُ وَ مَالَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ.
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ بِالسَّنَدِ الْمَذْکُورِ (3)
وَ الَّذِی قَبْلَهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ مِثْلَهُ.
ترجمه :
محمّد بن هارون -يا محمّد بن مروان-گويد:شنيدم از امام صادق عليه السّلام ميفرمود:هر كس نماز عصر خود را بدون اينكه فراموش كرده باشد در وقت نخواند و از او فوت شود، «وتره اللّه أهله و ماله يوم القيامة». خداوند در قيامت او را تنها و بىاهل و مال كند
4785- 10- (4)وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ: الْمَوْتُورُ أَهْلَهُ وَ مَالَهُ مَنْ ضَیَّعَ صَلَاةَ الْعَصْرِ قُلْتُ وَ مَا الْمَوْتُورُ أَهْلَهُ وَ مَالَهُ قَالَ لَا یَکُونُ لَهُ فِی الْجَنَّةِ أَهْلٌ وَ لَا مَالٌ یُضَیِّعُهَا فَیَدَعُهَا مُتَعَمِّداً حَتَّی تَصْفَرَّ الشَّمْسُ وَ تَغِیبَ.
ترجمه :
پدرم رحمه اللّه علیه از علی بن ابراهیم،از پدرش،از محمّد بن ابی عمیر،از حمّاد بن عثمان،از عبید اللّه بن علی الحلبی،از حضرت ابی عبد اللّه علیه السّلام، حضرت فرمودند:رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلم فرمودند:آن کسی که تنها و بدون اهل و مال می باشد کسی است که نماز عصر را ضایع نماید. حلبی می گوید:عرض کردم:تنها و بدون اهل و مال کیست ؟ حضرت فرمودند:کسی که در بهشت برایش نه اهلی است و نه مال. محضر مبارکش عرض شد:تضییع نماز عصر چیست ؟ فرمودند:مقصود آن است که شخص نماز عصر را عمدا ترک کند تا آفتاب زرد شده و غائب شود.
4786- 11- (5)الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الطُّوسِیُّ فِی الْمَجَالِسِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ
ص: 154
الصَّلْتِ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ عَبَّادٍ عَنْ عَمِّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَابِرٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْأَعْلَی عَنْ سُوَیْدِ بْنِ غَفَلَةَ عَنْ عَلِیٍّ وَ عُمَرَ وَ أَبِی بَکْرٍ وَ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالُوا کُلُّهُمْ صَلِّ الْعَصْرَ وَ الْفِجَاجُ مُسْفِرَةٌ فَإِنَّهَا کَانَتْ صَلَاةَ رَسُولِ اللَّهِ ص.
ترجمه :
راوى از عمر و ابو بكر و على عليه السّلام و ابن عباس روايت مىكند كه همگى آنها گفتند: هنگامى كه در سفر بوده
تمامى آنها نماز عصر وقتى به پا داشتند زير نور خورشيد واضح و مشخص بود و آن به شيوه نماز رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله بود
4787- 12- (1)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع أَحَبُّ الْوَقْتِ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَوَّلُهُ حِینَ یَدْخُلُ وَقْتُ الصَّلَاةِ فَصَلِّ الْفَرِیضَةَ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلَ فَإِنَّکَ فِی وَقْتٍ مِنْهُمَا حَتَّی تَغِیبَ الشَّمْسُ.
ترجمه :
امام باقر علیه السلام فرمود
بهترین وقت پیش خدا اول آن است وقت که داخل شد نمازت رابخوان اگر انجام ندهی بدرستیکه در وقت مشترک است تاخورشید غروب کند
4788- 13- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَجَّالِ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَیْمُونٍ عَنْ مَعْمَرِ بْنِ یَحْیَی قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ وَقْتُ الْعَصْرِ إِلَی غُرُوبِ الشَّمْسِ.
ترجمه :
ابو جعفر باقر (علیه السلام) مىگفت: وقت نماز عصر تا غروب خورشيد باقى است.
4789- 14- (3)مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ الْکَشِّیُّ فِی کِتَابِ الرِّجَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْوَرَّاقِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ یَزِیدَ الْقُمِّیِّ عَنْ بُنَانِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَرَ (4)قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فَقَالَ کَیْفَ تَرَکْتَ زُرَارَةَ- قَالَ تَرَکْتُهُ لَا یُصَلِّی الْعَصْرَ حَتَّی تَغِیبَ الشَّمْسُ قَالَ فَأَنْتَ رَسُولِی إِلَیْهِ فَقُلْ لَهُ فَلْیُصَلِّ فِی مَوَاقِیتِ أَصْحَابِهِ الْحَدِیثَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (5)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (6).
ترجمه :
محمد بن ابی عُمیر گوید: نزد امام صادق علیه السلام رفتم؛ ایشان فرمود: چگونه از زراره جدا شدی؟
گفتم: او را وداع گفتم در حالی که همیشه نماز عصرش را هنگام پنهان شدن قرص خورشید می خواند. امام فرمود: تو از طرف من نزد او برو و بگو که مطابق با اوقاتِ اصحابش نماز بخواند
ص: 155
1) التهذیب 2- 24- 69، أورده أیضا فی الحدیث 5 من الباب 3 من هذه الأبواب.
2) التهذیب 2- 25- 71، و الاستبصار 1- 261- 937.
3) رجال الکشّیّ 1- 355- 224.
4) کذا فی الأصل لکن فی المصدر- عمیر.
5) تقدم ما یدلّ علی جواز ذلک لذوی الاعذار فی الحدیث 9 من الباب 49 من أبواب الحیض و فی الحدیث 32 من الباب 8 من هذه الأبواب.
6) یأتی ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 12 من الباب 10 من هذه الأبواب.
(1)10 بَابُ أَوْقَاتِ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ وَ جُمْلَةٍ مِنْ أَحْکَامِهَا
ترجمه :
اوقات نمازهای پنجگانه ومقداری از احکام آنها
4790- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ یَزِیدَ بْنِ خَلِیفَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ عُمَرَ بْنَ حَنْظَلَةَ- أَتَانَا عَنْکَ بِوَقْتٍ فَقَالَ إِذاً لَا یَکْذِبُ عَلَیْنَا قُلْتُ ذَکَرَ أَنَّکَ قُلْتَ إِنَّ أَوَّلَ صَلَاةٍ افْتَرَضَهَا اللَّهُ عَلَی نَبِیِّهِ ص الظُّهْرُ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ (3)فَإِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ لَمْ یَمْنَعْکَ إِلَّا سُبْحَتُکَ ثُمَّ لَا تَزَالُ فِی وَقْتٍ إِلَی أَنْ یَصِیرَ الظِّلُّ قَامَةً وَ هُوَ آخِرُ الْوَقْتِ فَإِذَا صَارَ الظِّلُّ قَامَةً دَخَلَ وَقْتُ الْعَصْرِ فَلَمْ تَزَلْ فِی وَقْتِ الْعَصْرِ حَتَّی یَصِیرَ الظِّلُّ قَامَتَیْنِ وَ ذَلِکَ الْمَسَاءُ فَقَالَ صَدَقَ.
ترجمه :
يزيد بن خليفه گويد: به امام صادق عليه السّلام عرض كردم: عمر بن حنظله از جانب شما براى ما وقتى را (براى نماز) معيّن كرده است.
فرمود: او بر ما دروغ نمىبندد.
گفتم: او مىگويد كه شما فرمودهايد: اوّلين نمازى را كه خداوند بر پيامبرش صلّى اللّه عليه و اله واجب فرمود، نماز ظهر است كه اين معناى فرمايش خداى تعالى است كه مىفرمايد:«برپا داريد نماز را در هنگام زوال خورشيد» و چون زوال آفتاب شد، چيزى جز (هشت ركعت) نافله مانع تو نيست، و پس از آن در وقت فضيلت ظهر هستى تا اينكه سايۀ به اندازۀ قامت (شاخص) برسد و آن، آخر وقت فضيلت ظهر است، و چون سايه قامت (شاخص) به اندازه خود شاخص شد، وقت عصر داخل مىشود و پس از آن در وقت فضيلت عصر مىباشى تا آنكه سايۀ شاخص دو برابر آن شود و آن، آخر روز است.
امام عليه السّلام در پاسخ فرمود: او راست گفته است.
4791- 2- (4)وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ: قُلْتُ قَالَ وَقْتُ الْمَغْرِبِ إِذَا غَابَ الْقُرْصُ إِلَّا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص کَانَ إِذَا جَدَّ بِهِ السَّیْرُ أَخَّرَ الْمَغْرِبَ وَ یَجْمَعُ بَیْنَهَا وَ بَیْنَ الْعِشَاءِ فَقَالَ صَدَقَ وَ قَالَ وَقْتُ (5)الْعِشَاءِ حِینَ یَغِیبُ الشَّفَقُ إِلَی ثُلُثِ اللَّیْلِ وَ وَقْتُ الْفَجْرِ حِینَ یَبْدُو حَتَّی یُضِیءَ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (6)وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ.
ترجمه:
امام صادق عليه السّلام فرمود: او بر ما دروغ نمىبندد.
گفتم: او مىگويد: وقت نماز مغرب، وقتى است كه قرص خورشيد ناپديد شود، ولى هرگاه رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله در سفر براى رفتن شتاب داشت، نماز مغرب را به تأخير مىانداخت و آن را با نماز عشا جمع مىكرد.
امام فرمود: راست گفته است.
آنگاه فرمود: وقت نماز عشا زمانى است كه سرخى مغرب پنهان شود تا يكسوّم از شب، و وقت نماز صبح، وقتى است كه فجر ظاهر شود تا هنگامى كه خورشيد طلوع كند.
4792- 3- (7)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ عَنْ مُوسَی بْنِ
ص: 156
1) الباب 10 فیه 13 حدیثا.
2) الکافی 3- 275- 1، و التهذیب 2- 20- 56، و أورده فی الحدیث 6 من الباب 5 من هذه الأبواب.
3) الاسراء 17- 78.
4) الکافی 3- 279- 1.
5) کتب المصنّف قوله و قال وقت عن نسخة.
6) التهذیب 2- 31- 95، و الاستبصار 1- 267- 965.
7) التهذیب 2- 262- 1045، و الاستبصار 1- 269- 973، أورد صدره أیضا فی الحدیث 7 من الباب 36 من هذه الأبواب.
بَکْرٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَا یُصَلِّی مِنَ النَّهَارِ شَیْئاً حَتَّی تَزُولَ الشَّمْسُ فَإِذَا زَالَتْ قَدْرَ نِصْفِ إِصْبَعٍ صَلَّی ثَمَانِیَ رَکَعَاتٍ فَإِذَا فَاءَ الْفَیْءُ ذِرَاعاً صَلَّی الظُّهْرَ ثُمَّ صَلَّی بَعْدَ الظُّهْرِ رَکْعَتَیْنِ وَ یُصَلِّی قَبْلَ وَقْتِ الْعَصْرِ رَکْعَتَیْنِ فَإِذَا فَاءَ الْفَیْءُ ذِرَاعَیْنِ صَلَّی الْعَصْرَ وَ صَلَّی الْمَغْرِبَ حِینَ تَغِیبُ الشَّمْسُ فَإِذَا غَابَ الشَّفَقُ دَخَلَ وَقْتُ الْعِشَاءِ وَ آخِرُ وَقْتِ الْمَغْرِبِ إِیَابُ الشَّفَقِ فَإِذَا آبَ الشَّفَقُ دَخَلَ وَقْتُ الْعِشَاءِ وَ آخِرُ وَقْتِ الْعِشَاءِ ثُلُثُ اللَّیْلِ وَ کَانَ لَا یُصَلِّی بَعْدَ الْعِشَاءِ حَتَّی یَنْتَصِفَ اللَّیْلُ ثُمَّ یُصَلِّی ثَلَاثَ عَشْرَةَ رَکْعَةً مِنْهَا الْوَتْرُ وَ مِنْهَا رَکْعَتَا الْفَجْرِ قَبْلَ الْغَدَاةِ فَإِذَا طَلَعَ الْفَجْرُ وَ أَضَاءَ صَلَّی الْغَدَاةَ.
ترجمه:
4793- 4- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنِ الضَّحَّاکِ بْنِ زَیْدٍ (2)عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی قَوْلِهِ تَعَالَی أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلی غَسَقِ اللَّیْلِ (3)قَالَ إِنَّ اللَّهَ افْتَرَضَ أَرْبَعَ صَلَوَاتٍ أَوَّلُ وَقْتِهَا زَوَالُ الشَّمْسِ إِلَی انْتِصَافِ اللَّیْلِ مِنْهَا صَلَاتَانِ أَوَّلُ وَقْتِهِمَا مِنْ عِنْدِ زَوَالِ الشَّمْسِ إِلَی غُرُوبِ الشَّمْسِ إِلَّا أَنَّ هَذِهِ قَبْلَ هَذِهِ وَ مِنْهَا صَلَاتَانِ أَوَّلُ وَقْتِهِمَا مِنْ غُرُوبِ الشَّمْسِ إِلَی انْتِصَافِ اللَّیْلِ إِلَّا أَنَّ هَذِهِ قَبْلَ هَذِهِ.
ترجمه:
عبید بن زراره از امام صادق علیه السلام روایت می کند که درتوضیح آیه «أَقِمِ الصَّلاهَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلی غَسَقِ اللَّیْلِ» - . اسراء / 78 - {نماز را از زوال آفتاب تا نهایت تاریکی شب برپادار} فرمود: خداوند چهار نماز را واجب فرموده که اول وقت آنها از زوال خورشید تا نیمه شب است، دو نماز از این چهار نماز اول وقتشان از زوال خورشید تا غروب خورشید است، اما ترتیب دارند، و دو نماز دیگر ابتدای وقتشان از غروب خورشید است تا نیمه شب، و میان آنها هم ترتیب وجود دارد. - .
4794- 5- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: أَتَی جَبْرَئِیلُ رَسُولَ اللَّهِ ص بِمَوَاقِیتِ الصَّلَاةِ فَأَتَاهُ حِینَ زَالَتِ الشَّمْسُ فَأَمَرَهُ فَصَلَّی الظُّهْرَ ثُمَّ أَتَاهُ حِینَ زَادَ الظِّلُّ قَامَةً فَأَمَرَهُ فَصَلَّی الْعَصْرَ
ص: 157
ثُمَّ أَتَاهُ حِینَ غَرَبَتِ الشَّمْسُ فَأَمَرَهُ فَصَلَّی الْمَغْرِبَ ثُمَّ أَتَاهُ حِینَ سَقَطَ الشَّفَقُ فَأَمَرَهُ فَصَلَّی الْعِشَاءَ ثُمَّ أَتَاهُ حِینَ طَلَعَ الْفَجْرُ فَأَمَرَهُ فَصَلَّی الصُّبْحَ ثُمَّ أَتَاهُ مِنَ الْغَدِ حِینَ زَادَ فِی الظِّلِّ قَامَةٌ فَأَمَرَهُ فَصَلَّی الظُّهْرَ ثُمَّ أَتَاهُ حِینَ زَادَ مِنَ الظِّلِّ قَامَتَانِ فَأَمَرَهُ فَصَلَّی الْعَصْرَ ثُمَّ أَتَاهُ حِینَ غَرَبَتِ الشَّمْسُ فَأَمَرَهُ فَصَلَّی الْمَغْرِبَ ثُمَّ أَتَاهُ حِینَ ذَهَبَ ثُلُثُ اللَّیْلِ فَأَمَرَهُ فَصَلَّی الْعِشَاءَ ثُمَّ أَتَاهُ حِینَ نَوَّرَ الصُّبْحُ فَأَمَرَهُ فَصَلَّی الصُّبْحَ ثُمَّ قَالَ مَا بَیْنَهُمَا وَقْتٌ.
ترجمه:
...... از امام صادق علیه السلام روایت کرده که فرموده اند: جبرئیل در اوقات نماز به خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله می رسید. وقتی آفتاب از میانه آسمان مایل گردید، نزد حضرت آمد و به او دستور داد تا نماز ظهر را بخواند، سپس وقتی سایه به اندازه یک قامت رو به فزونی نهاد، نزد حضرت آمد و دستور داد تا نماز عصر را بخواند. باز وقتی که آفتاب غروب کرد نزد حضرت آمد و به او دستور داد تا نماز مغرب را بخواند. سپس وقتی شفق فرو رفت آمد و به حضرت دستور داد تا نماز عشا را بخواند. سپس هنگامی که سپیده صبح دمید نزد حضرت آمد و به او دستور داد تا نماز صبح را بخواند. سپس روز بعد وقتی سایه به اندازه یک قامت فزونی یافت به او دستور داد تا نماز ظهر را بگزارد. سپس وقتی سایه به اندازه دو قامت افزایش یافت نزد حضرت آمد و به او دستور داد تا نماز عصر را بگزارد. سپس وقتی آفتاب غروب کرد به خدمت حضرت آمد و به او دستور داد تا نماز مغرب را بخواند. سپس وقتی یک سوم از شب گذشته بود نزد حضرت آمد و به او دستور داد تا نماز قضا را بخواند. سپس به هنگام نمایان شدن روشنی صبح نزد حضرت آمد و به او دستور داد تا نماز صبح را بخواند. سپس گفت: ما بین این دو، وقت است.
4795- 6- (1)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی بِشْرٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ مَیْسَرَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: أَتَی جَبْرَئِیلُ وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ بَدَلَ الْقَامَةِ وَ الْقَامَتَیْنِ ذِرَاعاً وَ ذِرَاعَیْنِ.
ترجمه:
حدیث دیگر به همین مضمون از امام صادق علیه السلام بجای قامه وقامتین ذراع وذراعین آمده
4796- 7- (2)وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ رِبَاطٍ عَنْ مُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع نَزَلَ جَبْرَئِیلُ وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ ذَکَرَ بَدَلَ الْقَامَةِ وَ الْقَامَتَیْنِ قَدَمَیْنِ وَ أَرْبَعَةَ أَقْدَامٍ.
ترجمه:
حدیث دیگر به همین مضمون از امام صادق علیه السلام بجای قامه وقامتین قدم وقدمین آمده
4797- 8- (3)وَ عَنْهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ ذَرِیحٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: أَتَی جَبْرَئِیلُ رَسُولَ اللَّهِ ص فَأَعْلَمَهُ مَوَاقِیتَ الصَّلَاةِ فَقَالَ صَلِّ الْفَجْرَ حِینَ یَنْشَقُّ الْفَجْرُ وَ صَلِّ الْأُولَی إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ وَ صَلِّ الْعَصْرَ بُعَیْدَهَا وَ صَلِّ الْمَغْرِبَ إِذَا سَقَطَ الْقُرْصُ وَ صَلِّ الْعَتَمَةَ إِذَا غَابَ الشَّفَقُ ثُمَّ أَتَاهُ مِنَ الْغَدِ فَقَالَ أَسْفِرْ بِالْفَجْرِ فَأَسْفَرَ ثُمَّ أَخَّرَ الظُّهْرَ حِینَ کَانَ الْوَقْتُ الَّذِی صَلَّی فِیهِ الْعَصْرَ وَ صَلَّی الْعَصْرَ بُعَیْدَهَا وَ صَلَّی الْمَغْرِبَ قَبْلَ سُقُوطِ الشَّفَقِ وَ صَلَّی الْعَتَمَةَ حِینَ ذَهَبَ ثُلُثُ اللَّیْلِ ثُمَّ قَالَ مَا بَیْنَ هَذَیْنِ الْوَقْتَیْنِ وَقْتٌ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
ص: 158
4798- 9- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَعْقُوبَ الْهَاشِمِیِّ عَنْ مَرْوَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا تَفُوتُ الصَّلَاةُ مَنْ أَرَادَ الصَّلَاةَ لَا تَفُوتُ صَلَاةُ النَّهَارِ حَتَّی تَغِیبَ الشَّمْسُ وَ لَا صَلَاةُ اللَّیْلِ حَتَّی یَطْلُعَ الْفَجْرُ وَ لَا صَلَاةُ الْفَجْرِ حَتَّی تَطْلُعَ الشَّمْسُ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا نَحْوَهُ (2)أَقُولُ: حَمَلَ الشَّیْخُ صَلَاةَ اللَّیْلِ عَلَی النَّوَافِلِ مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
امام صادق عليه السّلام فرمود: هر كس بخواهد نماز بخواند نماز را فوت نمىكند (چون وقتش فراخ است)، و نماز ظهر و عصر قضاء نميشود تا هنگام فرو رفتن آفتاب، و نماز شب يا مغرب و عشاء تا طلوع صبح قضا نمىشود.و نماز صبح قضا نمی شود تا طلوع خورشید
4799- 10- (4)وَ مِنْ کِتَابِ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ الْبَزَنْطِیِّ عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی قَوْلِهِ تَعَالَی أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلی غَسَقِ اللَّیْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کانَ مَشْهُوداً (5)- قَالَ دُلُوکُ الشَّمْسِ زَوَالُهَا وَ غَسَقُ اللَّیْلِ انْتِصَافُهُ وَ قُرْآنُ الْفَجْرِ رَکْعَتَا الْفَجْرِ.
ترجمه:
محمد حلبی از امام صادق علیه السلام روایت می کند که در مورد آیه «أَقِمِ الصَّلاهَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلی غَسَقِ اللَّیْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کانَ مَشْهُوداً» - . اسراء / 78 - {نماز را از زوال آفتاب تا نهایت تاریکی شب برپادار و [نیز] نماز صبح را زیرا نماز صبح همواره [مقرون با] حضور [فرشتگان] است} فرمود: دلوک خورشید به معنای زوال آن است و غسق اللیل، نیمه شب است، و قرآن فجر، دو رکعت نماز صبح می باشد. - .
4800- 11- (6)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْعِلَلِ وَ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ بِالْأَسَانِیدِ الْآتِیَةِ (7)عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: إِنَّمَا جُعِلَتِ الصَّلَوَاتُ فِی هَذِهِ الْأَوْقَاتِ وَ لَمْ تُقَدَّمْ وَ لَمْ تُؤَخَّرْ لِأَنَّ الْأَوْقَاتَ الْمَشْهُورَةَ الْمَعْلُومَةَ الَّتِی تَعُمُّ أَهْلَ الْأَرْضِ فَیَعْرِفُهَا الْجَاهِلُ وَ الْعَالِمُ أَرْبَعَةٌ غُرُوبُ الشَّمْسِ
ص: 159
مَشْهُورٌ مَعْرُوفٌ تَجِبُ عِنْدَهُ الْمَغْرِبُ الشَّفَقُ مَشْهُورٌ تَجِبُ عِنْدَهُ الْعِشَاءُ وَ طُلُوعُ الْفَجْرِ مَعْلُومٌ مَشْهُورٌ تَجِبُ عِنْدَهُ الْغَدَاةُ وَ زَوَالُ الشَّمْسِ مَشْهُورٌ مَعْلُومٌ یَجِبُ عِنْدَهُ الظُّهْرُ وَ لَمْ یَکُنْ لِلْعَصْرِ وَقْتٌ مَعْلُومٌ مَشْهُورٌ مِثْلُ هَذِهِ الْأَوْقَاتِ الْأَرْبَعَةِ فَجُعِلَ وَقْتُهَا عِنْدَ الْفَرَاغِ مِنَ الصَّلَاةِ الَّتِی قَبْلَهَا وَ عِلَّةٌ أُخْرَی أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَحَبَّ أَنْ یَبْدَأَ النَّاسُ فِی کُلِّ عَمَلٍ أَوَّلًا بِطَاعَتِهِ وَ عِبَادَتِهِ فَأَمَرَهُمْ أَوَّلَ النَّهَارِ أَنْ یَبْدَءُوا بِعِبَادَتِهِ ثُمَّ یَنْتَشِرُوا فِیمَا أَحَبُّوا مِنْ مَرَمَّةِ (1)دُنْیَاهُمْ فَأَوْجَبَ صَلَاةَ الْغَدَاةِ عَلَیْهِمْ فَإِذَا کَانَ نِصْفُ (2)النَّهَارِ وَ تَرَکُوا مَا کَانُوا فِیهِ مِنَ الشُّغُلِ وَ هُوَ وَقْتٌ یَضَعُ النَّاسُ فِیهِ ثِیَابَهُمْ وَ یَسْتَرِیحُونَ وَ یَشْتَغِلُونَ بِطَعَامِهِمْ (3)وَ قَیْلُولَتِهِمْ (4)- فَأَمَرَهُمْ أَنْ یَبْدَءُوا أَوَّلًا بِذِکْرِهِ وَ عِبَادَتِهِ فَأَوْجَبَ عَلَیْهِمُ الظُّهْرَ ثُمَّ یَتَفَرَّغُوا لِمَا أَحَبُّوا مِنْ ذَلِکَ فَإِذَا قَضَوْا وَطَرَهُمْ وَ أَرَادُوا الِانْتِشَارَ فِی الْعَمَلِ آخِرَ النَّهَارِ بَدَءُوا أَیْضاً بِعِبَادَتِهِ ثُمَّ صَارُوا إِلَی مَا أَحَبُّوا مِنْ ذَلِکَ فَأَوْجَبَ عَلَیْهِمُ الْعَصْرَ ثُمَّ یَنْتَشِرُونَ فِیمَا شَاءُوا مِنْ مَرَمَّةِ دُنْیَاهُمْ فَإِذَا جَاءَ اللَّیْلُ وَ وَضَعُوا زِینَتَهُمْ وَ عَادُوا إِلَی أَوْطَانِهِمُ ابْتَدَءُوا أَوَّلًا بِعِبَادَةِ رَبِّهِمْ ثُمَّ یَتَفَرَّغُونَ لِمَا أَحَبُّوا مِنْ ذَلِکَ فَأَوْجَبَ عَلَیْهِمُ الْمَغْرِبَ فَإِذَا جَاءَ وَقْتُ النَّوْمِ وَ فَرَغُوا مِمَّا کَانُوا بِهِ مُشْتَغِلِینَ أَحَبَّ أَنْ یَبْدَءُوا أَوَّلًا بِعِبَادَتِهِ وَ طَاعَتِهِ ثُمَّ یَصِیرُونَ إِلَی مَا شَاءُوا أَنْ یَصِیرُوا إِلَیْهِ مِنْ ذَلِکَ فَیَکُونُ قَدْ بَدَءُوا فِی کُلِّ عَمَلٍ بِطَاعَتِهِ وَ عِبَادَتِهِ فَأَوْجَبَ عَلَیْهِمُ الْعَتَمَةَ فَإِذَا فَعَلُوا ذَلِکَ لَمْ یَنْسَوْهُ وَ لَمْ یَغْفُلُوا عَنْهُ وَ لَمْ تَقْسُ قُلُوبُهُمْ وَ لَمْ تَقِلَّ رَغْبَتُهُمْ وَ لَمَّا لَمْ یَکُنْ لِلْعَصْرِ وَقْتٌ مَشْهُورٌ مِثْلُ تِلْکَ الْأَوْقَاتِ أَوْجَبَهَا بَیْنَ الظُّهْرِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لَمْ یُوجِبْهَا بَیْنَ الْعَتَمَةِ وَ الْغَدَاةِ وَ بَیْنَ الْغَدَاةِ وَ الظُّهْرِ لِأَنَّهُ لَیْسَ وَقْتٌ عَلَی النَّاسِ أَخَفَّ وَ لَا أَیْسَرَ وَ لَا أَحْرَی أَنْ یَعُمَّ فِیهِ الضَّعِیفَ وَ الْقَوِیَّ بِهَذِهِ الصَّلَاةِ مِنْ هَذَا الْوَقْتِ وَ ذَلِکَأَنَ
ص: 160
1) فی نسخة- مئونة- هامش المخطوط-.
2) ورد فی هامش المخطوط ما نصه- یعنی أن أول النهار طلوع الفجر و مثله کثیر جدا و نصف النهار هنا محمول علی العرفی دون الحقیقی لئلا یناقض الکلام و لا مجال الی تاویل الأول و هو قرینة علی إرادة هذا المعنی و أمثاله منه قده.
3) فی هامش الأصل- بطاعتهم.
4) فیه أن القیلولة تمتد الی بعد الظهر- هامش المخطوط.
النَّاسَ عَامَّتَهُمْ یَشْتَغِلُونَ فِی أَوَّلِ النَّهَارِ بِالتِّجَارَاتِ وَ الْمُعَامَلَاتِ وَ الذَّهَابِ فِی الْحَوَائِجِ وَ إِقَامَةِ الْأَسْوَاقِ فَأَرَادَ اللَّهُ أَنْ لَا یَشْغَلَهُمْ عَنْ طَلَبِ مَعَاشِهِمْ وَ مَصْلَحَةِ دُنْیَاهُمْ وَ لَیْسَ یَقْدِرُ الْخَلْقُ کُلُّهُمْ عَلَی قِیَامِ اللَّیْلِ وَ لَا یَشْعُرُونَ بِهِ وَ لَا یَنْتَبِهُونَ لِوَقْتِهِ لَوْ کَانَ وَاجِباً وَ لَا یُمْکِنُهُمْ ذَلِکَ فَخَفَّفَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ لَمْ یُکَلِّفْهُمْ وَ لَمْ یَجْعَلْهَا فِی أَشَدِّ الْأَوْقَاتِ عَلَیْهِمْ وَ لَکِنْ جَعَلَهَا فِی أَخَفِّ الْأَوْقَاتِ عَلَیْهِمْ کَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یُرِیدُ اللَّهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَ لا یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ (1).
ترجمه:
آن که اوقات مشهوره معلومه که جمیع اهل زمین آن را درک کنند و جاهل آن اوقات را می شناسد، چهار وقت است غروب شمس مشهور است که در آن وقت نماز مغرب واجب شده است، و سقوط شفق مشهور است که در آن وقت نماز عشاء واجب شده است، و طلوع فجر مشهور و معلوم است که در آن وقت نماز صبح واجب شده است، و زوال شمس مشهور و معلوم است که در آن وقت نماز ظهر واجب شده است، و از برای عصر وقتی معلوم و مشهور نیست مثل این اوقات چهارگانه، پس وقت آن در هنگام فراق از نماز ظهر که قبل از آنست، مقرر شد.
علت دیگر آنست که خدا دوست می داشت
که مردم در هر عملی ابتدا کنند اولا به طاعت و عبادت او، پس در اول روز ایشان را مأمور کرد که به عبادت او ابتدا کنند، پس از آن پراکنده شوند در آن چه بخواهند از اصلاح امور دنیای خود. پس از این جهت نماز صبح را بر ایشان واجب کرد.
پس از آن چون نیمه روز شود و مردم شغل های خود را ترک می کنند، و جامه های خود را می نهند و استراحت می کنند و به طعام و قیلوله مشغول می شوند، خدا ایشان را امر کرد که اولا ابتدا کنند به ذکر و عبادت او، پس ایشان را مأمور کرد به نماز ظهر، پس از آن مشغول شوند به آن چه بخواهند از استراحت و طعام و قیلوله.
پس چون در این گونه اعمال رفع حاجت خود کنند و بخواهند پراکنده شوند و مشغول شوند به عمل خود در آخر روز، ابتدا کنند به عبادت او پس از آن در عمل خود مشغول شوند و آن چه دوست دارند به آن اشتغال یابند، پس از این جهت نماز عصر را بر ایشان واجب گردانید، پس از نماز عصر پراکنده شوند در آن چه خواهند از اصلاح امور دنیای خود، و چون شب در آید و از کار خود دست کشند و به منزل های خود مراجعت کنند، اولا ابتدا کنند به عبادت پروردگار خود و بعد از آن به آن چه دوست دارند مشغول شوند، پس از این جهت نماز مغرب را بر ایشان واجب کرد.
و چون وقت خواب در آید و از اعمال خود که به آن مشغول بودند فارغ شوند، خدا دوست داشت که اولا ابتدا کنند به عبادت و طاعت او، پس از آن به آن چه خواهند مشغول شوند تا این که هر عملی به طاعت و عبادت او ابتدا کرده باشند، پس از این جهت نماز عشا را بر ایشان واجب کرد، و چون چنین کنند در این اوقات خدا را فراموش نکنند و از او غافل نشوند و دل های ایشان سخت نشود و میل ایشان به عبادت کم نگردد.
پس اگر بگوید: که اگر از برای عصر وقت مشهوری مثل این اوقات نبود، چرا نماز عصر را میان نماز ظهر و مغرب واجب کرد و میان عشا و صبح و ظهر آن را واجب نکرد؟ باید در جواب گفته شود: از برای آن که وقتی از این وقت از برای مردم سهل و آسانتر و سزاوارتر نیست که قاطبه مردم از ضعیف و قوی آن را درک کنند، زیرا که عموم مردم در اول صبح مشغولند به تجارت و معامله و رفتن در حاجت های خود و به پاداشتن بازارها، پس خدا خواست که ایشان را از طلب معاش و اصلاح دنیای خود باز ندارد و تمام خلق قدرت نداشتند بر این که شب را برخیزند و شب را بیدار نمی شدند، و در آن وقت اگر نماز واجب بودی آن را در نیافته و تنبیه نمی شدند و این عمل ممکن ایشان نبود، پس حق تعالی ایشان را تخفیف داد و در سخت ترین اوقات مکلف نکرد ایشان را، و این نماز را در آسانترین اوقات بر ایشان قرار داد چنان که فرموده است:« یُرِیدُ اللَّهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَ لا یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ.» - . بقره / 185 - { خداوند، راحتی شما را می خواهد، نه زحمت شما را!}
4801- 12- (2)الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الطُّوسِیُّ فِی الْمَجَالِسِ بِإِسْنَادٍ تَقَدَّمَ (3)فِی کَیْفِیَّةِ الْوُضُوءِ قَالَ: لَمَّا وَلَّی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ ع- مُحَمَّدَ بْنَ أَبِی بَکْرٍ مِصْرَ وَ أَعْمَالَهَا کَتَبَ لَهُ کِتَاباً وَ أَمَرَهُ أَنْ یَقْرَأَهُ عَلَی أَهْلِ مِصْرَ وَ یَعْمَلَ بِمَا وَصَّاهُ فِیهِ وَ ذَکَرَ الْکِتَابَ بِطُولِهِ إِلَی أَنْ قَالَ وَ انْظُرْ إِلَی صَلَاتِکَ کَیْفَ هِیَ فَإِنَّکَ إِمَامٌ لِقَوْمِکَ أَنْ تُتِمَّهَا وَ لَا تُخَفِّفَهَا فَلَیْسَ مِنْ إِمَامٍ یُصَلِّی بِقَوْمٍ یَکُونُ فِی صَلَاتِهِمْ نُقْصَانٌ إِلَّا کَانَ عَلَیْهِ لَا یَنْقُصُ مِنْ صَلَاتِهِمْ شَیْءٌ وَ تَمِّمْهَا وَ تَحَفَّظْ فِیهَا یَکُنْ لَکَ مِثْلُ أُجُورِهِمْ وَ لَا یَنْقُصُ ذَلِکَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَیْئاً ثُمَّ ارْتَقِبْ وَقْتَ الصَّلَاةِ فَصَلِّهَا لِوَقْتِهَا وَ لَا تُعَجِّلْ بِهَا قَبْلَهُ لِفَرَاغٍ وَ لَا تُؤَخِّرْهَا عَنْهُ لِشُغُلٍ فَإِنَّ رَجُلًا سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ ص عَنْ أَوْقَاتِ الصَّلَاةِ فَقَالَ أَتَانِی جَبْرَئِیلُ ع فَأَرَانِی وَقْتَ الصَّلَاةِ حِینَ زَالَتِ الشَّمْسُ فَکَانَتْ عَلَی حَاجِبِهِ الْأَیْمَنِ ثُمَّ أَرَانِی وَقْتَ الْعَصْرِ فَکَانَ ظِلُّ کُلِّ شَیْءٍ مِثْلَهُ ثُمَّ صَلَّی الْمَغْرِبَ حِینَ غَرَبَتِ الشَّمْسُ ثُمَّ صَلَّی الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ حِینَ غَابَ الشَّفَقُ ثُمَّ صَلَّی الصُّبْحَ فَأَغْلَسَ بِهَا وَ النُّجُومُ مُشْتَبِکَةٌ فَصَلِّ لِهَذِهِ الْأَوْقَاتِ وَ الْزَمِ السُّنَّةَ الْمَعْرُوفَةَ وَ الطَّرِیقَ الْوَاضِحَ ثُمَّ انْظُرْ رُکُوعَکَ وَ سُجُودَکَ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص کَانَ أَتَمَّ النَّاسِ صَلَاةً وَ أَخَفَّهُمْ عَمَلًا فِیهَا وَ اعْلَمْ أَنَّ کُلَّ شَیْءٍ مِنْ عَمَلِکَ تَبَعٌ لِصَلَاتِکَ فَمَنْ ضَیَّعَ الصَّلَاةَ فَإِنَّهُ لِغَیْرِهَا أَضْیَعُ.
ترجمه:
ا
بو اسحاق همدانى گويد:چون امير المؤمنين على بن ابى طالب -عليه الصّلاة و السّلام-محمّد بن ابى بكر را به حكومت مصر و حومۀ آن گمارد نامهاى برايش نوشت و به او دستور فرمود كه آن را بر مردم مصر بخواند و به آنچه در آن نامه به وى سفارش فرموده عمل نمايد،و آن نامه چنين است
..... بنمازت بنگر كه چگونه ميگزارى زيرا كه تو پيشواى آن قوم هستى، زيبندۀ توست كه آن را كامل بجاى آورى و سبك نگزارى،كه هيچ پيشوائى در جلو قومى نماز نگزارد و نقصانى در نمازشان پيدا شود جز اينكه گناه آن بگردن اوست بدون آنكه چيزى از ثواب نماز آنان كاسته شود.و نماز را كامل بجاى آر و اركان آن را بخوبى حفظ كن تا پاداشى بمانند پاداش آنان براى تو باشد بدون آنكه چيزى از پاداش آنان كم گردد.سپس در وضو دقّت كن،كه آن از شرائط كامل بودن نماز است،سه بار آب بدهان بگردان،و سه بار بينى خود را بشوى،و صورت،سپس دست راست و سپس دست چپ خود را بشوى،سپس بر سر و دو پاى خود مسح كن،كه رسول خدا(صلّى الله عليه و آله)را ديدم كه چنين مىكرد،و بدان كه وضو نيمى از ايمان است. سپس مراقب وقت نماز باش،و آن را در وقت خود بگزار،پيش از وقت بخاطر بيكارى در انجام آن شتاب مكن،و بخاطر سرگرمى به كار از وقت خود تأخيرش مينداز،همانا مردى از رسول خدا(صلّى الله عليه و آله)از اوقات نماز پرسش نمود، فرمود:جبرئيل نزد من آمد و وقت نماز را بمن نماياند،پس نماز ظهر را بهنگامى كه خورشيد در وسط آسمان و بر بالاى ابروى راستش قرار گرفته بود بخواند،سپس وقت نماز عصر را بمن نماياند و آن زمانى بود كه سايۀ هر چيز باندازۀ خودش شده بود،سپس نماز مغرب را هنگامى كه آفتاب غروب كرد بخواند،سپس نماز عشا را هنگامى كه شفق پنهان شد بجاى آورد،سپس نماز صبح را هنگامى گزارد كه سياهى شب با سپيدى صبح در آميخته،و هنوز ستارگان مشتبك بودند.پس تو نيز در اين اوقات نماز بگزار،و همراه سنّت معروف و راه روشن و آشكار باش.سپس در ركوع و سجود خود كمال دقت بجاى آر،كه رسول خدا(صلّى الله عليه و آله) نمازش از همۀ مردم كاملتر،و در عين حال سبكتر و كوتاهتر بود.و بدان كه هر عملى از تو بدنبال نماز توست،پس آن كس كه نماز خود را تباه مىسازد(و با شرائط معمول بجا نمىآورد)البتّه نسبت بچيزهاى ديگر تباهسازتر است.
ص: 161
4802- 13- (1)مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ الرَّضِیُّ الْمُوسَوِیُّ فِی نَهْجِ الْبَلَاغَةِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع أَنَّهُ قَالَ فِی کِتَابٍ کَتَبَهُ إِلَی أُمَرَاءِ الْبِلَادِ أَمَّا بَعْدُ فَصَلُّوا بِالنَّاسِ الظُّهْرَ حَتَّی تَفِیءَ الشَّمْسُ مِثْلَ مَرْبِضِ الْعَنْزِ وَ صَلُّوا بِهِمُ الْعَصْرَ وَ الشَّمْسُ بَیْضَاءُ حَیَّةٌ فِی عُضْوٍ مِنَ النَّهَارِ حِینَ یُسَارُ فِیهَا فَرْسَخَانِ وَ صَلُّوا بِهِمُ الْمَغْرِبَ حِینَ یُفْطِرُ الصَّائِمُ وَ یَدْفَعُ الْحَاجُّ وَ صَلُّوا بِهِمُ الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ حِینَ یَتَوَارَی الشَّفَقُ إِلَی ثُلُثِ اللَّیْلِ وَ صَلُّوا بِهِمُ الْغَدَاةَ وَ الرَّجُلُ یَعْرِفُ وَجْهَ صَاحِبِهِ وَ صَلُّوا بِهِمْ صَلَاةَ أَضْعَفِهِمْ وَ لَا تَکُونُوا فَتَّانِینَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ هُنَا وَ عَلَی بَعْضِ الْمَقْصُودِ فِی أَحَادِیثِ الْحَیْضِ (2)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (3).
ترجمه:
نامه ی( امیر المومنین علیه السلام ) به فرمانداران شهرها در باره وقت نماز)
پس از ياد خدا و درود نماز ظهر را با مردم وقتى بخوانيد كه آفتاب به طرف مغرب رفته، سايه آن به اندازه ديوار آغل بز گسترده شود، و نماز عصر را با مردم هنگامى بخوانيد كه خورشيد سفيد است و جلوه دارد و پاره اى از روز مانده كه تا غروب مى توان دو فرسخ راه را پيمود. و نماز مغرب را با مردم زمانى بخوانيد كه روزه دار افطار، و حاجى از عرفات به سوى منى كوچ مى كند. و نماز عشاء را با مردم وقتى بخوانيد كه شفق پنهان، و يك سوّم از شب بگذرد، و نماز صبح را با مردم هنگامى بخوانيد كه شخص چهره همراه خويش را بشناسد، و نماز جماعت را در حد ناتوان آنان بگزاريد، و فتنه گر مباشيد.
(4)11 بَابُ مَا یُعْرَفُ بِهِ زَوَالُ الشَّمْسِ مِنْ زِیَادَةِ الظِّلِّ بَعْدَ نُقْصَانِهِ وَ مَیْلِ الشَّمْسِ إِلَی الْحَاجِبِ الْأَیْمَنِ
ترجمه:
آن چه با او زوال شناخته شود زیاد شدن سایه بعد از کم شدنش و میل خورشید به طرف چپ صورت
4803- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی رَفَعَهُ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع جُعِلْتُ فِدَاکَ مَتَی وَقْتُ الصَّلَاةِ فَأَقْبَلَ یَلْتَفِتُ یَمِیناً وَ شِمَالًا کَأَنَّهُ یَطْلُبُ شَیْئاً فَلَمَّا رَأَیْتُ ذَلِکَ تَنَاوَلْتُ عُوداً فَقُلْتُ هَذَا تَطْلُبُ قَالَ نَعَمْ فَأَخَذَ الْعُودَ فَنَصَبَ بِحِیَالِ الشَّمْسِ ثُمَّ قَالَ إِنَّ الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ کَانَ الْفَیْءُ طَوِیلًا ثُمَّ لَا یَزَالُ یَنْقُصُ حَتَّی تَزُولَ فَإِذَا زَالَتْ زَادَتْ فَإِذَا اسْتَبَنْتَ الزِّیَادَةَ فَصَلِّ الظُّهْرَ ثُمَّ تَمَهَّلْ قَدْرَ ذِرَاعٍ وَ صَلِّ الْعَصْرَ.
ترجمه:
. سماعه روایت کرده است که به امام صادق علیه السلام
عرض کردم جانم فدایت! زمان نماز چه موقع است؟حضرت به من رو کرده و به چپ و راست نگریستند. مثل آن که در جستجوی چیزی هستند. من چوبی پیدا کردم و آن را برداشتم و عرض کردم: این را می طلبید؟ فرمودند: آری. سپس چوب را گرفته و آن را در مقابل خورشید (در زمین) فرو کردند. سپس
صفحه ۲۲۶۱
فرمودند: خورشید، زمانی که طلوع می کند؛ سایه طولانی است. سپس بدون وقفه، سایه کوتاه می شود تا زمانی که خورشید زوال کند و پس از آن، سایه بلند می شود. زمانی که بلند شدن سایه را فهمیدی، نماز ظهر را بگذار.سپس مهلت بده که سایه به اندازه ی یک ذراع بشود ونماز عصر بخوان
ص: 162
1) نهج البلاغة 3- 91- 52.
2) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الباب 49 من أبواب الحیض، و فی الحدیث 6 من الباب 14 من أبواب أعداد الفرائض، و تقدم ما یدلّ علی بعض المقصود فی الأبواب 4 و 5 و 8 من هذه الأبواب.
3) یأتی ما یدلّ علیه فی الباب 13 من هذه الأبواب و فی الباب 8 من أبواب صلاة الجمعة.
4) الباب 11 فیه 5 أحادیث.
5) التهذیب 2- 27- 75.
4804- 2- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ قَالَ: ذُکِرَ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع زَوَالُ الشَّمْسِ قَالَ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع تَأْخُذُونَ عُوداً طَوْلُهُ ثَلَاثَةُ أَشْبَارٍ وَ إِنْ زَادَ فَهُوَ أَبْیَنُ فَیُقَامُ فَمَا دَامَ تَرَی الظِّلَّ یَتَقَصَّرُ (2)فَلَمْ تَزُلْ فَإِذَا زَادَ الظِّلُّ بَعْدَ النُّقْصَانِ فَقَدْ زَالَتْ.
ترجمه:
:علی بن ابی حمزة گوید :در نزد امام صادق علیه السلام ذکر زوال خورشید و وقت نماز ظهر شد؛ امام فرمودند :چوبی که طول آن سه وجب باشد بردارید و اگر بزرگتر باشد، بهتر روشن می شود؛ آن چوب را در زمین به صورت عمودی قرار دهید پس تا وقتی که سایه کوتاهتر می شود هنوز زوال نشده است پس وقتی سایه بعد از کوتاه شدن زیادتر شد، زوال خورشید شده است.
4805- 3- (3)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: تَزُولُ الشَّمْسُ فِی النِّصْفِ مِنْ حَزِیرَانَ عَلَی نِصْفِ قَدَمٍ وَ فِی النِّصْفِ مِنْ تَمُّوزَ عَلَی قَدَمٍ وَ نِصْفٍ وَ فِی النِّصْفِ مِنْ آبَ عَلَی قَدَمَیْنِ وَ نِصْفٍ وَ فِی النِّصْفِ مِنْ أَیْلُولَ عَلَی ثَلَاثَةِ أَقْدَامٍ وَ نِصْفٍ وَ فِی النِّصْفِ مِنْ تِشْرِینَ الْأَوَّلِ عَلَی خَمْسَةِ أَقْدَامٍ وَ نِصْفٍ وَ فِی النِّصْفِ مِنْ تِشْرِینَ الْآخِرِ عَلَی سَبْعَةٍ وَ نِصْفٍ وَ فِی النِّصْفِ مِنْ کَانُونَ الْأَوَّلِ عَلَی تِسْعَةٍ وَ نِصْفٍ وَ فِی النِّصْفِ مِنْ کَانُونَ الْآخِرِ عَلَی سَبْعَةٍ وَ نِصْفٍ وَ فِی النِّصْفِ مِنْ شُبَاطَ عَلَی خَمْسَةٍ وَ نِصْفٍ وَ فِی النِّصْفِ مِنْ آذَارَ عَلَی ثَلَاثَةٍ وَ نِصْفٍ وَ فِی النِّصْفِ مِنْ نَیْسَانَ عَلَی قَدَمَیْنِ وَ نِصْفٍ وَ فِی النِّصْفِ مِنْ أَیَّارَ عَلَی قَدَمٍ وَ نِصْفٍ وَ فِی النِّصْفِ مِنْ حَزِیرَانَ عَلَی نِصْفِ قَدَمٍ.
وَ رَوَاهُ فِی الْخِصَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَی الْخَشَّابِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ إِسْحَاقَ التَّمِیمِیِّ عَنِ الْحَسَنِ ابْنِ أَخِی الضَّبِّیِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ (4)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ (5)
ص: 163
أَقُولُ: ذَکَرَ صَاحِبُ الْمُنْتَقَی (1)أَنَّ النَّظَرَ وَ الِاعْتِبَارَ یَدُلَّانِ عَلَی أَنَّ هَذَا مَخْصُوصٌ بِالْمَدِینَةِ وَ کَذَا ذَکَرَهُ الْعَلَّامَةُ فِی التَّذْکِرَةِ (2).
ترجمه:
-عبد اللّه بن سنان مىگويد:از امام صادق(عليه السّلام)شنيدم كه مىفرمود:آفتاب در نيمۀ ماه حزيران به اندازۀ نصف قدم(از سايۀ قدّ انسان)زايل مىشود و ظهر مىشود،و در نيمۀ ماه تموز به اندازۀ يك و نصف،در نيمۀ ماه آب به اندازۀ دو قدم و نصف،و در نيمۀ ماه ايلول به اندازۀ سه قدم و نصف،و در نيمۀ تشرين اول پنج قدم و نصف،و در نيمۀ تشرين دوم هفت قدم و نصف،و در نيمۀ كانون اول نه قدم و نصف،و در نيمۀ كانون دوم هفت قدم و نصف،و در نيمۀ شباط پنج قدم و نصف،و در نيمۀ حزيران نصف قدم.(اين ترتيب به شهر سائل و امام اختصاص دارد و نمىتوان آن را به همه جا تعميم داد).
4806- 4- (3)قَالَ الصَّدُوقُ وَ قَالَ الصَّادِقُ ع تِبْیَانُ زَوَالِ الشَّمْسِ أَنْ تَأْخُذَ عُوداً طُولُهُ ذِرَاعٌ وَ أَرْبَعُ أَصَابِعَ فَتَجْعَلَ أَرْبَعَ أَصَابِعَ فِی الْأَرْضِ فَإِذَا نَقَصَ الظِّلُّ حَتَّی یَبْلُغَ غَایَتَهُ ثُمَّ زَادَ فَقَدْ زَالَتِ الشَّمْسُ وَ تُفَتَّحُ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَ تَهُبُّ الرِّیَاحُ وَ تُقْضَی الْحَوَائِجُ الْعِظَامُ.
ترجمه:
امام صادق عليه السّلام فرمود: راه معلوم شدن و ظاهر شدن زوال خورشيد (گذشتن آفتاب از خطّ فرضى نصف النهار يا وسط آسمان در هر منطقه) بدين گونه است كه تكه چوبى بطول يكذراع و چهار انگشت برميدارى و باندازۀ چهار انگشت از آن را در زمين فرو ميكنى تا بحالت عمودى بايستد و حركت نكند، وقتى خورشيد بر آمد ابتدا سايۀ هر چيز دراز است بتدريج كه خورشيد بالا برود سايه كوتاهتر مىشود تا به غايت كمى برسد، بعد دوباره شروع به زياد شدن ميكند و چون اندكى زياد شد نشان ميدهد كه زوال آفتاب صورت گرفته يا خورشيد از وسط آسمان گذشته است، در اين هنگام درهاى آسمان گشوده مىشود، و بادها (يا شايد نسيم فيوض قدسيّه) شروع بوزيدن كند و حاجتهاى بزرگ خلايق بر آورده شود.
4807- 5- (4)وَ قَدْ تَقَدَّمَ فِی حَدِیثٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ: أَتَانِی جَبْرَئِیلُ فَأَرَانِی وَقْتَ الظُّهْرِ حِینَ زَالَتِ الشَّمْسُ فَکَانَتْ عَلَی حَاجِبِهِ الْأَیْمَنِ.
أَقُولُ: لَا یَخْفَی أَنَّهُ مَخْصُوصٌ بِمَکَانٍ قِبْلَتُهُ نُقْطَةُ الْجَنُوبِ أَوْ قَرِیبَةٌ مِنْهَا أَوْ بِمَنِ اسْتَقْبَلَ الْجَنُوبَ (5).
ترجمه:
رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم فرمود
جبراییل پیش من آمد وقت نماز ظهروقت زوال خورشید وخورشید بر گونه ی راست حضرت بود
ص: 164
1) منتقی الجمان 1- 394.
2) الذی ذکره العلامة و الشیخ حسن هنا ینافی ما ذکره الشیخ زین الدین فی شرح الإرشاد و شرح اللمعة من أن الظل یعدم فی المدینة فی أطول أیّام السنة یوما واحدا و الظاهر أن فی الکلامین تسامحا لأن عرض المدینة یزید عن المیل الأعظم بشیء قلیل و هو ینافی انعدام الظل و لا یبلغ الی بقاء ظل فی ذلک الیوم المذکور بنصف قدم فیکون مکانا آخر قریبا من المدینة و اللّه أعلم- منه قده- راجع شرح الإرشاد- 176، و اللمعة الدمشقیة 1- 176، و التذکرة- 74.
3) الفقیه 1- 224- 674.
4) تقدم فی الحدیث 12 من الباب 10 من هذه الأبواب.
5) استقبال الجنوب أغلبی لا کلی لأن من کان سمت رأسه جنوبیا عن مدار الشمس ینبغی أن یستقبل نقطة الشمال لیتبین الزوال أن علامة الزوال بالنسبة إلیه محاذاة الشمس للحاجب الأیسر لیعلم زوال الشمس عن دائرة نصف النهار و عند محاذاتها للحاجب الأیمن لا تکون قد زالت عنها و هو ظاهر- منه قده-.
(1)12 بَابُ اسْتِحْبَابِ التَّسْبِیحِ وَ الدُّعَاءِ وَ الْعَمَلِ الصَّالِحِ عِنْدَ الزَّوَالِ
ترجمه:
باب مستحب بودن ذکر و دعا و عمل صالح وقت زوال
4808- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنْ رُکُودِ الشَّمْسِ فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ مَا أَصْغَرَ جُثَّتَکَ وَ أَعْضَلَ (3)
مجمع البحرین 5- 424.
مَسْأَلَتَکَ وَ إِنَّکَ لَأَهْلٌ لِلْجَوَابِ إِنَّ الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ جَذَبَهَا سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ بَعْدَ أَنْ أَخَذَ بِکُلِّ شُعَاعٍ مِنْهَا خَمْسَةُ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِکَةِ مِنْ بَیْنِ جَاذِبٍ وَ دَافِعٍ حَتَّی إِذَا بَلَغَتِ الْجَوَّ وَ حَاذَتِ الْکَوَّ (4)قَلَبَهَا مَلَکُ النُّورِ ظَهْراً لِبَطْنٍ فَصَارَ مَا یَلِی الْأَرْضَ إِلَی السَّمَاءِ وَ بَلَغَ شُعَاعُهَا تُخُومَ الْعَرْشِ فَعِنْدَ ذَلِکَ نَادَتِ الْمَلَائِکَةُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَمْ یَتَّخِذْ صَاحِبَةً وَ لَا وَلَداً وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ شَرِیکٌ فِی الْمُلْکِ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ وَلِیٌّ مِنَ الذُّلِّ وَ کَبِّرْهُ تَکْبِیراً فَقَالَ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ أُحَافِظُ عَلَی هَذَا الْکَلَامِ عِنْدَ زَوَالِ الشَّمْسِ فَقَالَ نَعَمْ حَافِظْ عَلَیْهِ کَمَا تُحَافِظُ عَلَی عَیْنِکَ الْحَدِیثَ.ترجمه:
محمّد بن مسلم مىگويد كه از امام باقر عليه السّلام در بارۀ ركود و بر جاى ماندن آفتاب در هنگام زوال پرسيدم.حضرت(در ضمن حديث طولانى كه ما مطالب غير مرتبط به بحث را حذف نمودهايم)فرمود:اى محمّد،چقدر جثّه تو كوچك و پرسشت بزرگ و مشكل است.ولى تو شايستۀ جواب هستى،سپس فرمود:«وقتى شعاع آفتاب به منتهاى عرش مىرسد،فرشتگان ندا مىدهند: «لا إله إلاّ اللّه،و اللّه أكبر،و سبحان اللّه،و« اَلْحَمْدُ لِلّهِ اَلَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً،وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي اَلْمُلْكِ،وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ اَلذُّلِّ،وَ كَبِّرْهُ تَكْبِيراً ».». -معبودى جز خداوند نيست،خداوند بزرگتر است،و پاك و منزّه است خداوند،و حمد و سپاس مخصوص خدايى است كه كسى را به فرزندى نگرفته،و هيچ شريكى در سلطنت و فرمانروايى ندارد،و هيچ سرپرست و يارىگرى از روى ذلّت و ناتوانى براى او وجود ندارد،و او را به بزرگتر دانستن شايسته،تكبير گوى. وى مىگويد:عرض كردم كه فدايت گردم،آيا بر گفتن اين سخن در هنگام زوال محافظت نمايم؟فرمود:«بله،بر آن محافظت كن،چنان كه از چشمانت محافظت مىكنى
4809- 2- (5)قَالَ وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ فُتِّحَتْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَ أَبْوَابُ الْجِنَانِ وَ اسْتُجِیبَ الدُّعَاءُ فَطُوبَی لِمَنْ رُفِعَ لَهُ عِنْدَ ذَلِکَ عَمَلٌ صَالِحٌ.
وَ فِی الْمَجَالِسِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ
ص: 165
1) الباب 12 فیه حدیثان.
2) الفقیه 1- 225- 675.
3) المعضلة- المسالة الصعبة الضیقة المخارج .. و منه قوله علیه السلام ما أعضل مسألتک.
4) و فی حدیث الشمس حتی إذا بلغت الجو و جازت الکو، قیل- المراد من الکو هنا الدخول فی دائرة نصف النهار علی الاستعارة، و یؤیده ما روی من أن الشمس عند الزوال لها حلقة تدخل فیها فإذا دخلت فیها زالت الشمس. و الکو و الکوة- الثقب فی الحائط. انظر مجمع البحرین 1- 364. لسان العرب 15- 236 و فی المصدر- جازت.
5) الفقیه 1- 209- 633.
الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ (1)أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ فِی أَحَادِیثِ الدُّعَاءِ وَ غَیْرِهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ (3).
ترجمه:
رسول خدا صلى الله علیه و آله و سلم:
هنگام ظهر درهاى رحمت باز است, درهاى بهشت باز است و دعاها هم مستجاب مى شود خوشا به حال کسى که هنگام زوال, عمل صالحى از او به آسمان معنا بالا برود.
(4)13 بَابُ بُطْلَانِ الصَّلَاةِ قَبْلَ تَیَقُّنِ دُخُولِ الْوَقْتِ وَ إِنْ ظُنَّ دُخُولُهُ وَ وُجُوبِ الْإِعَادَةِ فِی الْوَقْتِ وَ الْقَضَاءِ مَعَ خُرُوجِهِ إِلَّا مَا اسْتُثْنِیَ
ترجمه :
باب باطل بودن نماز قبل از یقین به داخل شدن وقت واگر با گمان نماز خوانده قضا کند اگر در وقت نماز بفهمد و بعد از وقت مگر موارد خاص
4810- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: إِنَّهُ لَیْسَ لِأَحَدٍ أَنْ یُصَلِّیَ صَلَاةً إِلَّا لِوَقْتِهَا وَ کَذَلِکَ الزَّکَاةُ إِلَی أَنْ قَالَ وَ کُلُّ فَرِیضَةٍ إِنَّمَا تُؤَدَّی إِذَا حَلَّتْ.
ترجمه:
امام صادق عليه السّلام :
هيچكس نمىتواند نماز فريضه بخواند مگر موقعى كه وقت اداى آن برسد. زكات هم مانند نماز است. هرفريضهاى بايد بعد از فرارسيدن وقت آن ادا گردد.
4811- 2- (6)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع أَ یُزَکِّی الرَّجُلُ مَالَهُ إِذَا مَضَی ثُلُثُ السَّنَةِ قَالَ لَا أَ تُصَلِّی الْأُولَی قَبْلَ الزَّوَالِ.
ص: 166
1) أمالی الصدوق- 461- 1.
2) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 7 من الباب 2 و فی الحدیث 6 من الباب 14 من أبواب أعداد الفرائض.
3) یأتی ما یدلّ علیه فی الباب 23 من أبواب الدعاء.
4) الباب 13 فیه 11 حدیثا.
5) الکافی 3- 523- 8، و رواه فی التهذیب 4- 43- 110، و الاستبصار 2- 31- 93، و أخرجه بتمامه فی الحدیث 2 من الباب 51 من أبواب المستحقین للزکاة.
6) الکافی 3- 524- 9.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادٍ (1)
وَ الَّذِی قَبْلَهُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ.
ترجمه :
زراره گوید از امام باقر علیه السلام سوال کردم آیا مرد یک سوم سال که شد میتواند زکات بدهد ؟حضرت فرمود خیر آیا نماز اول قبل از زوال خوانده میشود
4812- 3- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: قُلْتُ فَمَنْ صَلَّی لِغَیْرِ الْقِبْلَةِ أَوْ فِی یَوْمِ غَیْمٍ لِغَیْرِ (3)الْوَقْتِ قَالَ یُعِیدُ.
ترجمه :
زراره از امام باقر عليه السّلام روايت كرده
: گفتم اگر كسى به غير قبله نماز كند يا در روز ابرى در غير وقت نماز بخواند چه صورت دارد؟ فرمود: آن نماز را اعاده مىكند.
4813- 4- (4)وَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع وَقْتُ الْمَغْرِبِ إِذَا غَابَ الْقُرْصُ فَإِنْ رَأَیْتَهُ بَعْدَ ذَلِکَ وَ قَدْ صَلَّیْتَ أَعَدْتَ الصَّلَاةَ الْحَدِیثَ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ مِثْلَهُ (5).
ترجمه :
زراره گويد: امام باقر عليه السّلام فرمود:
وقت مغرب زمانى است كه قرص خورشيد ناپديد شود، پس اگر بعد از نماز خواندن دوباره خورشيد را ديدى بايد دوباره نماز بخوان
4814- 5- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ أَبَانٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی رَجُلٍ صَلَّی الْغَدَاةَ بِلَیْلٍ غَرَّهُ مِنْ ذَلِکَ الْقَمَرُ وَ نَامَ حَتَّی طَلَعَتِ الشَّمْسُ فَأُخْبِرَ أَنَّهُ صَلَّی بِلَیْلٍ قَالَ یُعِیدُ صَلَاتَهُ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ (7)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (8).
ترجمه :
زراره گويد: امام باقر عليه السّلام دربارۀ مردى كه در شب مهتابى به گمان اينكه صبح شده نماز مىخواند، سپس مىخوابد و آفتاب طلوع مىكند و به او خبر مىدهند كه نماز خود را در شب خوانده است، فرمود:
بايد نماز خود را اعاده كند.
4815- 6- (9)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ الطَّاطَرِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ وَضَّاحٍ
ص: 167
1) التهذیب 4- 43- 111.
2) الفقیه 1- 278- 855، أخرجه بتمامه فی الحدیث 2 من الباب 9 من أبواب القبلة.
3) فی المصدر- و فی غیر.
4) الفقیه 2- 121- 1902.
5) التهذیب 2- 261- 1039، و الاستبصار 2- 115- 376. و یأتی الحدیث بتمامه فی الحدیث 17 من الباب 16 من هذه الأبواب.
6) التهذیب 2- 254- 1008.
7) الکافی 3- 285- 4.
8) التهذیب 2- 140- 548.
9) التهذیب 2- 141- 549.
عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِیَّاکَ أَنْ تُصَلِّیَ قَبْلَ أَنْ تَزُولَ فَإِنَّکَ تُصَلِّی فِی وَقْتِ الْعَصْرِ خَیْرٌ لَکَ مِنْ أَنْ تُصَلِّیَ قَبْلَ أَنْ تَزُولَ.
ترجمه :
امام صادق علیه السلام فرمود
بر حذر باش که قبل از زوال نماز بخوانی اگر وقت نماز عصر نماز بخوانی بهتر است برای تو از آنکه قبل از زوال نماز بخوانی
4816- 7- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْمِیثَمِیِّ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ صَلَّی فِی غَیْرِ وَقْتٍ فَلَا صَلَاةَ لَهُ.
ترجمه :
امام صادق (علیه السلام)
کسی که نماز بخواند در غیر وقت آن نماز برای او ثبت نمی شود
4817- 8- (2)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الْعَطَّارِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَأَنْ أُصَلِّیَ الظُّهْرَ فِی وَقْتِ الْعَصْرِ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ أَنْ أُصَلِّیَ قَبْلَ أَنْ تَزُولَ الشَّمْسُ فَإِنِّی إِذَا صَلَّیْتُ قَبْلَ أَنْ تَزُولَ الشَّمْسُ لَمْ تُحْسَبْ (3)لِی وَ إِذَا صَلَّیْتُ فِی وَقْتِ الْعَصْرِ حُسِبَتْ لِی.
وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الْعَطَّارِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (4)
ترجمه :
امام صادق عليه السلام فرمود:
اينكه نماز ظهر را در وقت عصر بخوانم برايم بهتر از اين است كه نماز ظهر را قبل از زوال خورشيد بجا آورده باشم، زيرا اگر قبل از زوال نماز بگزارم براى من حساب نمىشود ولى اگر آن را در وقت عصر بجا آوردم، برايم حساب مىشود.»
4818- 9- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا صَلَّیْتَ فِی السَّفَرِ شَیْئاً مِنَ الصَّلَوَاتِ (6)فِی غَیْرِ وَقْتِهَا فَلَا یَضُرُّکَ (7).
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَلَبِیِّ (8)
ص: 168
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی خُرُوجِ الْوَقْتِ فَتَکُونُ قَضَاءً وَ یَحْتَمِلُ الْحَمْلُ عَلَی وَقْتِ الْفَضِیلَةِ لَا الْإِجْزَاءِ.
ترجمه :
حلبى از امام صادق عليه السّلام روايت كرده كه آن حضرت فرمود: هر گاه در سفر بعضى از نمازها را در غير وقت فضيلت بخوانى تو را زيانى ندارد.
4819- 10- (1)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْخَطَّابِ عَنْ یَحْیَی بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی الْبِلَادِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ صَلَّی فِی غَیْرِ وَقْتٍ فَلَا صَلَاةَ لَهُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (2).
ترجمه :
امام صادق (علیه السلام)
کسی که نماز بخواند در غیر وقت آن نماز برای او ثبت نمی شود
4820- 11- (3)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع لَأَنْ أُصَلِّیَ بَعْدَ مَا مَضَی الْوَقْتُ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ أَنْ أُصَلِّیَ وَ أَنَا فِی شَکٍّ مِنَ الْوَقْتِ وَ قَبْلَ الْوَقْتِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (4)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (5)وَ عَلَی اسْتِثْنَاءِ صُورَةٍ وَ هِیَ مَا إِذَا دَخَلَ الْوَقْتُ قَبْلَ الْفَرَاغِ مِنْهَا بَعْدَ مَا دَخَلَ فِیهَا ظَانّاً دُخُولَهُ (6).
ترجمه :
امام باقر صلوات اللَّه علیه فرمود : اگر من بعد از گذشتن وقت، نماز بخوانم، نزدم محبوبتر است از اینکه نماز بخوانم در حالی که در شک از دخول وقت باشم یا قبل از وقت بخوانم.
ص: 169
1) الکافی 3- 258- 6، و أورده فی الحدیث 6 من الباب 1 من هذه الأبواب.
2) التهذیب 2- 140- 547، و الاستبصار 1- 244- 868.
3) الفقیه 1- 223- 671.
4) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 3 من الباب 1 و فی الحدیث 8 من الباب 3 من أبواب الوضوء. و فی الحدیث 12 من الباب 10 من هذه الأبواب.
5) یأتی فی الباب 58 من هذه الأبواب، و فی الحدیث 17 من الباب 8 من أبواب صلاة الجمعة، و فی الحدیث 2 من الباب 75 من أبواب الجماعة، و فی الحدیث 9 من الباب 3 من الأذان، و یأتی فی الحدیث 3 من الباب 51 من أبواب المستحقین للزکاة.
6) یأتی ما یدلّ علی الاستثناء فی الباب 25 من هذه الأبواب.
(1)14 بَابُ التَّعْوِیلِ فِی دُخُولِ الْوَقْتِ عَلَی صِیَاحِ الدِّیکِ لِعُذْرٍ وَ کَرَاهَةِ سَبِّهِ (2)
لکنا حذفناه رأسا نظرا الی انه مشطوب علیه فی نسخة الأصل المکتوبة بید المصنّف رحمه اللّه.
ترجمه :
بانگ خروس نشان داخل شدن وقت نماز وقتی عذر باشد وکراهت دشنام به آن
4821- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ قَالَ: قُلْتُ لِلصَّادِقِ ع إِنِّی مُؤَذِّنٌ فَإِذَا کَانَ یَوْمُ غَیْمٍ لَمْ أَعْرِفِ الْوَقْتَ فَقَالَ إِذَا صَاحَ الدِّیکُ ثَلَاثَةَ أَصْوَاتٍ وِلَاءً فَقَدْ زَالَتِ الشَّمْسُ وَ (4)دَخَلَ وَقْتُ الصَّلَاةِ
ترجمه :
.
4822- 2- (5)وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنِ (6)النَّوْفَلِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ النَّوْفَلِیِّ مِثْلَهُ (7).
ترجمه :
مثل حدیث بالا با روات دیگر
ص: 170
1) الباب 14 فیه 5 أحادیث.
2) ملاحظة کتب المصنّف فی الأصل فی بدایة هذا الباب حدیثا مؤلّفا من صدر الحدیث الوارد فی التهذیب 2- 255- 1009 و ذیل الحدیث التالی برقم 5 فی هذا الباب. ثم شطب علیه متنا و سندا. و الغریب ان المطبوعة السابقة من الوسائل جاء فیها الحدیث برقم مستقل.
3) الفقیه 1- 223- 670.
4) فی هامش الأصل عن الکافی- و قد.
5) التهذیب 2- 255- 1011.
6) کذا فی الأصل و المخطوط.
7) الکافی 3- 285- 5.
4823- 3- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ شُعَیْبِ بْنِ وَاقِدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ زَیْدٍ عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ ع فِی حَدِیثِ الْمَنَاهِی قَالَ: نَهَی رَسُولُ اللَّهِ ص عَنْ سَبِّ الدِّیکِ وَ قَالَ إِنَّهُ یُوقِظُ لِلصَّلَاةِ.
ترجمه :
رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله فرمود
و نهى فرمود از لعن كردن به خروس و فرمود: همانا او براى نماز انسان را بيدار ميكند.
4824- 4- (2)قَالَ الصَّدُوقُ وَ قَالَ الصَّادِقُ ع تَعَلَّمُوا مِنَ الدِّیکِ خَمْسَ خِصَالٍ مُحَافَظَتَهُ عَلَی أَوْقَاتِ الصَّلَوَاتِ وَ الْغَیْرَةَ وَ السَّخَاءَ وَ الشَّجَاعَةَ وَ کَثْرَةَ الطَّرُوقَةِ.
وَ رَوَاهُ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ وَ الْخِصَالِ کَمَا یَأْتِی (3).
ترجمه :
امام صادق علیه السلام
از خروس پنج خصلت را یاد بگیرید:
محافظت او بر اوقات نماز، غیرت، سخاوت، شجاعت و کثرت آمیزش
4825- 5- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْفَرَّاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِنَا رُبَّمَا اشْتَبَهَ الْوَقْتُ عَلَیْنَا فِی یَوْمِ الْغَیْمِ فَقَالَ تَعْرِفُ هَذِهِ الطُّیُورَ الَّتِی تَکُونُ عِنْدَکُمْ بِالْعِرَاقِ یُقَالُ لَهَا الدِّیَکَةُ فَقُلْتُ نَعَمْ قَالَ إِذَا ارْتَفَعَتْ أَصْوَاتُهَا وَ تَجَاوَبَتْ فَقَدْ زَالَتِ الشَّمْسُ أَوْ قَالَ فَصَلِّهِ.
وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْفَرَّاءِ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ فَعِنْدَ ذَلِکَ فَصَلِّ (5).
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ (6)
وَ رَوَاهُ ابْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ (7).
ترجمه :
فرمود: آيا پرندگانى را كه خودتان در عراق داريد و به آن خروس مىگويند، مىشناسى؟
گفتم: آرى.
فرمود: هرگاه آواز آنها بلند شد و همگى به آواز درآمدند و به يكديگر جواب دادند، زوال آفتاب شده است. يا اينكه فرمود: در آن وقت نماز بخوان.
ص: 171
(1)15 بَابُ اسْتِحْبَابِ تَخْفِیفِ نَافِلَةِ الظُّهْرِ عِنْدَ ضِیقِ وَقْتِ الْفَضِیلَةِ
ترجمه :
مستحب است نافله ظهر را کوتاه کنی وقتی برای نماز واجب وقت کم باشد
4826- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: ذَکَرَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع أَوَّلَ الْوَقْتِ وَ فَضْلَهُ فَقُلْتُ کَیْفَ أَصْنَعُ بِالثَّمَانِی رَکَعَاتٍ قَالَ خَفِّفْ مَا اسْتَطَعْتَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (3)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (4).
ترجمه :
ابی بصیر گوید امام صادق علیه السلام از اول وقت و فضیلت ان سخن فرمود .گفتم چه کنم هشت رکعت را .فرمود کوتاه کن تا میتوانی
(5)16 بَابُ أَنَّ أَوَّلَ وَقْتِ الْمَغْرِبِ غُرُوبُ الشَّمْسِ الْمَعْلُومُ بِذَهَابِ الْحُمْرَةِ الْمَشْرِقِیَّةِ
ترجمه :
اول وقت نماز مغرب غروب خورشید و آن به رفتن قرمزی مشرقیه است
4827- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ وَ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ بُرَیْدِ بْنِ مُعَاوِیَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِذَا غَابَتِ الْحُمْرَةُ مِنْ هَذَا الْجَانِبِ یَعْنِی مِنَ الْمَشْرِقِ فَقَدْ غَابَتِ الشَّمْسُ مِنْ شَرْقِ الْأَرْضِ وَ غَرْبِهَا (7).
وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ مِثْلَهُ (8).
ترجمه :
اگر سرخى از اين طرف - يعنى از مشرق - برود، پس خورشيد از شرق و غرب زمين پنهان شده است
ص: 172
1) الباب 15 فیه حدیث واحد.
2) التهذیب 2- 257- 1019، و أورده فی الحدیث 9 من الباب 3 من هذه الأبواب.
3) تقدم- لم نجد فیما تقدم ما یدلّ علیه.
4) یأتی فی الباب 35 و 36 و 40 من هذه الأبواب.
5) الباب 16 فیه 30 حدیثا.
6) الکافی 3- 278- 2، و التهذیب 2- 29- 84، و الاستبصار 1- 265- 956.
7) فی التهذیب- و من غربها و فیه دلالة علی مقارنة غیبوبة الشمس و ظهور الظلمة من المشرق منه قده، هامش المخطوط.
8) الکافی 4- 100- 2.
4828- 2- (1)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی وَلَّادٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ حِجَاباً مِنْ ظُلْمَةٍ مِمَّا یَلِی الْمَشْرِقَ وَ وَکَّلَ بِهِ مَلَکاً فَإِذَا غَابَتِ الشَّمْسُ اغْتَرَفَ ذَلِکَ الْمَلَکُ غُرْفَةً بِیَدَیْهِ ثُمَّ اسْتَقْبَلَ بِهَا الْمَغْرِبَ یَتْبَعُ الشَّفَقَ وَ یُخْرِجُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ قَلِیلًا قَلِیلًا وَ یَمْضِی فَیُوَافِی الْمَغْرِبَ عِنْدَ سُقُوطِ الشَّفَقِ فَیُسَرِّحُ الظُّلْمَةَ ثُمَّ یَعُودُ إِلَی الْمَشْرِقِ فَإِذَا طَلَعَ الْفَجْرُ نَشَرَ جَنَاحَیْهِ فَاسْتَاقَ الظُّلْمَةَ مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَی الْمَغْرِبِ حَتَّی یُوَافِیَ بِهَا الْمَغْرِبَ عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ.
ترجمه:
ابو ولاّد گويد: امام صادق عليه السّلام فرمود:
خداوند پردهاى از تاريكى در آنجايى كه متّصل به مشرق است آفريده و فرشتهاى را بر آن گمارده است، پس هرگاه خورشيد پنهان شود، آن فرشته يك مشت از آن تاريكى را برمىگيرد و با آن به استقبال مغرب مىرود و درحالىكه از پيش شفق مىرود و شفق كمكم از مقابل او خارج مىشود و آن فرشته مىرود تا اينكه هنگام فرورفتن شفق به مغرب مىرسد و در تاريكى سير مىكند، سپس به سوى مشرق بازمىگردد، و چون فجر طلوع كرد، آن فرشته دو بال خود را پهن مىكند و تاريكى را از مشرق به سوى مغرب مىراند تا اينكه به هنگام طلوع خورشيد آن را به مغرب مىرساند.
4829- 3- (2)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ أَشْیَمَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ وَقْتُ الْمَغْرِبِ إِذَا ذَهَبَتِ الْحُمْرَةُ مِنَ الْمَشْرِقِ وَ تَدْرِی کَیْفَ ذَلِکَ قُلْتُ لَا قَالَ لِأَنَّ الْمَشْرِقَ مُطِلٌّ (3)عَلَی الْمَغْرِبِ هَکَذَا وَ رَفَعَ یَمِینَهُ فَوْقَ یَسَارِهِ فَإِذَا غَابَتْ هَاهُنَا ذَهَبَتِ الْحُمْرَةُ مِنْ هَاهُنَا.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ (4)
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
علل الشرائع: یکی از اصحاب ما به سند مرفوع روایت کرده است: از امام صادق علیه السلام شنیدم که میفرمود: وقت نماز مغرب هنگامی است که سرخی از سمت مشرق پنهان شود؛ میدانی آن چگونه است؟ گفتم: نه، فرمود: زیرا مشرق این گونه بر مغرب مستولی است، و دست راستش را بر دست چپ خود گذاشت، پس وقتی خورشید از این سمت پنهان میشود، سرخی هم از اینجا میرود.
4830- 4- (6)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: وَقْتُ سُقُوطِ الْقُرْصِ وَ وُجُوبِ الْإِفْطَارِ (مِنَ الصِّیَامِ) (7)أَنْ تَقُومَ بِحِذَاءِ الْقِبْلَةِ وَ تَتَفَقَّدَ
ص: 173
الْحُمْرَةَ الَّتِی تَرْتَفِعُ مِنَ الْمَشْرِقِ فَإِذَا جَازَتْ قِمَّةَ الرَّأْسِ إِلَی نَاحِیَةِ الْمَغْرِبِ فَقَدْ وَجَبَ الْإِفْطَارُ وَ سَقَطَ الْقُرْصُ.
وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ مِثْلَهُ (1)وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (2)
وَ کَذَا مَا قَبْلَهُ وَ الْحَدِیثُ الْأَوَّلُ.
ترجمه:
روزهدار به هنگام سقوط قرص آفتاب و وجوب افطار روزه مقابل قبله مىايستد و در جستوجوى سرخى كه از طرف مشرق بالا مىآيد مىگردد. پس هرگاه اين سرخى از بالاى سر به جانب مغرب گذشت پس افطار واجب شده و قرص آفتاب افتاده و غروب كرده است.
4831- 5- (3)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ أَبِی سَارَةَ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَیَّ (4)سَاعَةٍ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص یُوتِرُ فَقَالَ عَلَی مِثْلِ مَغِیبِ الشَّمْسِ إِلَی صَلَاةِ الْمَغْرِبِ.
ترجمه:
روایت از ابان بن تغلب گفتم به همام صادق چه مقدار از وقت رسول خدا نماز وتر ـ نافله بعداز نماز شب ـ را میخواند «فقال علی مثل مغیبالشمس الی صلاةالمغرب» آن مقداری که از غروب شمس تا نماز مغرب فاصله است
4832- 6- (5)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ بَکْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ سَأَلَهُ سَائِلٌ عَنْ وَقْتِ الْمَغْرِبِ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ فِی کِتَابِهِ لِإِبْرَاهِیمَ فَلَمَّا جَنَّ عَلَیْهِ اللَّیْلُ رَأی کَوْکَباً قالَ هذا رَبِّی (6)- فَهَذَا أَوَّلُ الْوَقْتِوَ آخِرُ ذَلِکَ غَیْبُوبَةُ الشَّفَقِ وَ أَوَّلُ وَقْتِ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ ذَهَابُ الْحُمْرَةِ وَ آخِرُ وَقْتِهَا إِلَی غَسَقِ اللَّیْلِ یَعْنِی نِصْفَ اللَّیْلِ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الصَّلْتِ عَنْ بَکْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ (7)وَ أَسْقَطَ لَفْظَ یَعْنِی أَقُولُ: ذَکَرَ بَعْضُ الْمُحَقِّقِینَ أَنَّهُ مُوَافِقٌ لِمَا تَقَدَّمَ لِأَنَّ ذَهَابَ الْحُمْرَةِ
ص: 174
الْمَشْرِقِیَّةِ یَسْتَلْزِمُ رُؤْیَةَ کَوْکَبٍ غَالِباً وَ یَجُوزُ حَمْلُهُ عَلَی عَدَمِ ظُهُورِ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ.
ترجمه:
4833- 7- (1)وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ بُرَیْدِ بْنِ مُعَاوِیَةَ الْعِجْلِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ إِذَا غَابَتِ الْحُمْرَةُ مِنْ هَذَا الْجَانِبِ یَعْنِی (2)نَاحِیَةَ الْمَشْرِقِ فَقَدْ غَابَتِ الشَّمْسُ فِی شَرْقِ الْأَرْضِ وَ مِنْ غَرْبِهَا.
ترجمه:
برید بن معاویه از امام باقر علیه السلام نقل کرده که حضرت فرمودند: زمانی كه سرخى خورشيد از طرف مشرق پنهان شود ، خورشيد از شرق و غرب آن زمين نهان شده است.
4834- 8- (3)وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَیْفٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ قَالَ: صَحِبْتُ الرِّضَا ع فِی السَّفَرِ فَرَأَیْتُهُ یُصَلِّی الْمَغْرِبَ إِذَا أَقْبَلَتِ الْفَحْمَةُ مِنَ الْمَشْرِقِ یَعْنِی السَّوَادَ.
ترجمه:
محمد بن علی مجهول است.
می گوید در سفر همراه آقا علی بن موسی الرضا علیه السلام بودم، دیدم حضرت آن وقتی که سیاهی از مشرق می آید نماز مغرب را می خواند. البته نمی گوید سرخی بالای سر بیاید بلکه می گوید سرخی از بین رفت و سیاهی آمد.
4835- 9- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَکِیمٍ عَنْ شِهَابِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع یَا شِهَابُ إِنِّی أُحِبُّ إِذَا صَلَّیْتُ الْمَغْرِبَ أَنْ أَرَی فِی السَّمَاءِ کَوْکَباً.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ رَفَعَهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَکِیمٍ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
شهاب بن عبد ربّه گوید: امام صادق علیه السلام به من فرمود: ای شهاب، من دوست می دارم هنگامی که نماز مغرب را می خوانم، ستاره ای در آسمان ببینم.
4836- 10- (6)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ مَرْوَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّمَا أَمَرْتُ أَبَا الْخَطَّابِ أَنْ یُصَلِّیَ الْمَغْرِبَ حِینَ زَالَتِ (7)الْحُمْرَةُ (مِنْ مَطْلَعِ
ص: 175
الشَّمْسِ) (1)فَجَعَلَ هُوَ الْحُمْرَةَ الَّتِی مِنْ قِبَلِ الْمَغْرِبِ وَ کَانَ یُصَلِّی حِینَ یَغِیبُ الشَّفَقُ.
وَ رَوَاهُ ابْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ (2).
ترجمه:
عمّار ساباطی از امام صادق علیه السلام روایت می کند که فرمود: به ابوالخطّاب امر کردم که نماز مغرب را هنگامی بخواند که حمره مشرقیه هنگام غروب پنهان شود، اما او سرخی قبل مغرب را برای نماز قرار داده است. و ابوالخطاب نماز مغرب را هنگام پنهان شدن شفق می خواند.
4837- 11- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ بُرَیْدٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: إِذَا غَابَتِ الْحُمْرَةُ مِنَ الْمَشْرِقِ فَقَدْ غَابَتِ الشَّمْسُ مِنْ شَرْقِ الْأَرْضِ وَ غَرْبِهَا.
ترجمه:
امام باقر یا امام صادق علیهما السلام
اگر سرخى از مشرق برود، پس خورشيد از شرق و غرب زمين پنهان شده است
4838- 12- (4)وَ عَنْهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَارِثِ عَنْ بَکَّارٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ شُرَیْحٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ وَقْتِ الْمَغْرِبِ فَقَالَ إِذَا تَغَیَّرَتِ الْحُمْرَةُ فِی الْأُفُقِ وَ ذَهَبَتِ الصُّفْرَةُ وَ قَبْلَ [أَنْ] (5)تَشْتَبِکَ النُّجُومُ.
ترجمه:
محمد بن شریح گوید از امام صادق علیه السلام پرسیدم از وقت نماز مغرب
فرمود :وقتی که تغییر کرد قرمزی در افق و روشنی رفت و قبل از شلوغ شدن آسمان از ستاره
4839- 13- (6)وَ عَنْهُ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ شُعَیْبٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ لِی مَسُّوا بِالْمَغْرِبِ قَلِیلًا فَإِنَّ الشَّمْسَ تَغِیبُ مِنْ عِنْدِکُمْ قَبْلَ أَنْ تَغِیبَ مِنْ عِنْدِنَا.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود
شب کنید به نماز مغرب مختصری و نماز مغرب را یک مقدار از مساء تأخیر بیندازید زیرا خورشید نزد شما زودتر غروب می کند تا در نزد ما.
4840- 14- (7)وَ عَنْهُ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ وَضَّاحٍ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی الْعَبْدِ الصَّالِحِ ع یَتَوَارَی الْقُرْصُ وَ یُقْبِلُ اللَّیْلُ ثُمَّ یَزِیدُ اللَّیْلُ ارْتِفَاعاً وَ تَسْتَتِرُ عَنَّا الشَّمْسُ وَ تَرْتَفِعُ فَوْقَ اللَّیْلِ حُمْرَةٌ وَ یُؤَذِّنُ عِنْدَنَا الْمُؤَذِّنُونَ أَ فَأُصَلِّی حِینَئِذٍ وَ أُفْطِرُ إِنْ کُنْتُ صَائِماً أَوْ أَنْتَظِرُ حَتَّی تَذْهَبَ الْحُمْرَةُ
ص: 176
الَّتِی فَوْقَ اللَّیْلِ فَکَتَبَ إِلَیَّ أَرَی لَکَ أَنْ تَنْتَظِرَ حَتَّی تَذْهَبَ الْحُمْرَةُ وَ تَأْخُذَ بِالْحَائِطَةِ لِدِینِکَ.
ترجمه:
امام کاظم(ع)
قرص خورشید از ما مستور می شود شب شروع می شود و بالا می آید و خورشید از ما کاملا مستور می شود و در بالای کوه حمره ای بالا می آید
عبدالله بن وضاح سئوال می کند که وقتی قرص خورشید مستور می شود و شب شروع می شود اما حمره بالا می آید و موذنین اذان می گویند و من هم روزه هستم آیا با اذان اینها نماز می توانم بخوانم آیا افطار می توانم بکنم یا نه؟ یا اینکه صبر کنم که آن حمره ای که فوق الجبل است تمام بشود؟
حضرت برایم نوشت : من رای می دهم و نظر می دهم تا حمرة برود آنچه که احتیاط در دین هست او را اخذ بکنی؛
4841- 15- (1)وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ رِبَاطٍ عَنْ جَارُودٍ أَوْ (2)إِسْمَاعِیلَ بْنِ أَبِی سَمَّالٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ جَارُودٍ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع یَا جَارُودُ یُنْصَحُونَ فَلَا یَقْبَلُونَ وَ إِذَا سَمِعُوا بِشَیْءٍ نَادَوْا بِهِ أَوْ حُدِّثُوا بِشَیْءٍ أَذَاعُوهُ قُلْتُ لَهُمْ مَسُّوا بِالْمَغْرِبِ قَلِیلًا فَتَرَکُوهَا حَتَّی اشْتَبَکَتِ النُّجُومُ فَأَنَا الْآنَ أُصَلِّیهَا إِذَا سَقَطَ الْقُرْصُ.
أَقُولُ: قَوْلُهُ مَسُّوا بِالْمَغْرِبِ قَلِیلًا یَدُلُّ عَلَی الْمَقْصُودِ وَ آخِرُهُ یَدُلُّ عَلَی عَمَلِهِ بِالتَّقِیَّةِ بِقَرِینَةِ ذِکْرِ الْإِذَاعَةِ وَ یَأْتِی مَا یُؤَیِّدُ هَذِهِ الْأَحَادِیثَ فِی الصَّوْمِ (3)وَ غَیْرِهِ (4)إِنْ شَاءَ اللَّهُ وَ اعْلَمْ أَنَّهُ یَتَعَیَّنُ الْعَمَلُ بِمَا تَقَدَّمَ فِی هَذِهِ الْأَحَادِیثِ وَ فِی الْعُنْوَانِ أَمَّا أَوَّلًا فَلِأَنَّهُ أَقْرَبُ إِلَی الِاحْتِیَاطِ لِلدِّینِ فِی الصَّلَاةِ وَ الصَّوْمِ وَ أَمَّا ثَانِیاً فَلِأَنَّ فِیهِ جَمْعاً بَیْنَ الْأَدِلَّةِ وَ عَمَلًا بِجَمِیعِ الْأَحَادِیثِ مِنْ غَیْرِ طَرْحِ شَیْءٍ مِنْهَا وَ أَمَّا ثَالِثاً فَلِمَا فِیهِ مِنْ حَمْلِ الْمُجْمَلِ عَلَی الْمُبَیَّنِ وَ الْمُطْلَقِ عَلَی الْمُقَیَّدِ وَ أَمَّا رَابِعاً فَلِاحْتِمَالِ مُعَارِضِهِ لِلتَّقِیَّةِ وَ مُوَافَقَتِهِ لِلْعَامَّةِ وَ أَمَّا خَامِساً فَلِعَدَمِ احْتِمَالِهِ لِلنَّسْخِ مَعَ احْتِمَالِ بَعْضِ مُعَارِضَاتِهِ لَهُ وَ أَمَّا سَادِساً فَلِأَنَّهُ أَشْهَرُ فَتْوَی بَیْنَ الْأَصْحَابِ وَ أَمَّا سَابِعاً فَلِکَوْنِهِ أَوْضَحَ دَلَالَةً مِنْ مُعَارِضِهِ إِذْ لَمْ یُصَرَّحْ فِیهِ بِعَدَمِ اشْتِرَاطِ ذَهَابِ الْحُمْرَةِ فَمَا دَلَّ عَلَی اعْتِبَارِهِ أَوْضَحُ دَلَالَةً وَ أَبْعَدُ مِنَ التَّأْوِیلِ
ترجمه:
امام علیه السلام می فرماید من به أصحاب گفتم که نماز مغرب را مقداری از شب تأخیر بیندازید ولی برخی از أصحاب یعنی خطّابیه، آن قدر تأخیر انداختند تا ذهاب حرمه مغربیه شد. من الآن هنگام سقوط قرص نماز مغرب می خوانم
امام علیه السلام می فرماید من به أصحاب گفتم که نماز مغرب را مقداری از شب تأخیر بیندازید ولی برخی از أصحاب یعنی خطّابیه، آن قدر تأخیر انداختند تا ذهاب حرمه مغربیه شد. من الآن هنگام سقوط قرص نماز مغرب می خوانم
ص: 177
وَ مَا تَخَیَّلَهُ بَعْضُهُمْ مِنْ حَمْلِهِ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ یَرُدُّهُ مَا تَقَدَّمَ (1)وَ مَا یَأْتِی مِنْ عَدَمِ جَوَازِ تَأْخِیرِ الْمَغْرِبِ طَلَباً لِفَضْلِهَا وَ غَیْرِ ذَلِکَ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ (2).
4842- 16- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ وَقْتُ الْمَغْرِبِ إِذَا غَرَبَتِ الشَّمْسُ فَغَابَ قُرْصُهَا.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
عبدالله بن مسکان گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود: وقت مغرب هنگامی شروع می شود که خورشید غروب کند و قرص آن پنهان گردد.
4843- 17- (5)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع وَقْتُ الْمَغْرِبِ إِذَا غَابَ الْقُرْصُ فَإِنْ رَأَیْتَ بَعْدَ ذَلِکَ وَ قَدْ صَلَّیْتَ أَعَدْتَ (6)الصَّلَاةَ وَ مَضَی صَوْمُکَ وَ تَکُفُّ عَنِ الطَّعَامِ إِنْ کُنْتَ أَصَبْتَ مِنْهُ شَیْئاً.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی (7)
وَ رَوَاهُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ (8)
أَقُولُ: قَدْ عَرَفْتَ أَنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَی الْمَغِیبِ الَّذِی یُعْلَمُ بِذَهَابِ الْحُمْرَةِ الْمَشْرِقِیَّةِ وَ کَذَا أَمْثَالُهُ.
ترجمه:
زراره گويد: امام باقر عليه السّلام فرمود:
وقت مغرب زمانى است كه قرص خورشيد ناپديد شود، پس اگر بعد از نماز خواندن دوباره خورشيد را ديدى بايد دوباره نماز بخوانى، ولى اگر افطار كرده بودى، روزهات صحيح است و اگر در حال افطار، خورشيد را ديدى، بايد از خوردن خوددارى كنى.
برخی فکر میکنند این صریح است در اینکه وقت نماز مغرب غروب آفتاب است.
میگویند اگر حمل کنیم این روایت را بر زوال حمره مشرقیه بر فرض با لفظ غاب القرص قابل جمع باشد که غاب القرص أی غاب القرص بما له من اثر الحمرة فی المشرق
ص: 178
1) تقدم فی الحدیث 14 من هذا الباب.
2) یأتی فی الحدیث 6 و 20 من الباب 18 من هذه الأبواب.
3) الکافی 3- 279- 7، و أورده بتمامه فی الحدیث 1 من الباب 21 من هذه الأبواب.
4) التهذیب 2- 28- 81، و الاستبصار 1- 263- 944.
5) الکافی 3- 279- 5.
6) فی المصدر و فی نسخة من هامش المخطوط- فاعد.
7) التهذیب 4- 271- 818، و الاستبصار 2- 115- 376.
8) التهذیب 2- 261- 1039.
4844- 18- (1)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع وَقْتُ الْمَغْرِبِ إِذَا غَابَ الْقُرْصُ.
ترجمه:
امام باقر علیه السلام فرمود
وقت مغرب زمانى است كه قرص خورشيد ناپديد شود،
4845- 19- (2)قَالَ وَ قَالَ الصَّادِقُ ع إِذَا غَابَتِ الشَّمْسُ فَقَدْ حَلَّ الْإِفْطَارُ وَ وَجَبَتِ الصَّلَاةُ وَ إِذَا صَلَّیْتَ الْمَغْرِبَ فَقَدْ دَخَلَ وَقْتُ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ إِلَی انْتِصَافِ اللَّیْلِ.
ترجمه:
امام صادق عليه السّلام فرمود: هر گاه خورشيد پنهان شود افطار جائز است و نماز مغرب واجب مىشود (و علامت پنهان شدن آفتاب بر طرف شدن سرخى است در مشرق آسمان) و چون نماز مغرب را خواندى پس وقت نماز عشاء فرا ميرسد و ادامه دارد تا نيمه شب.
4846- 20- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِذَا غَابَ الْقُرْصُ أَفْطَرَ الصَّائِمُ وَ دَخَلَ وَقْتُ الصَّلَاةِ.
ترجمه:
عمرو بن شمر، از جابر، از امام ابو جعفر عليه السّلام روايت كرده است كه فرمود: رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله فرمود: زمانى كه قرص خورشيد ناپديد شود، روزه دار افطار مىكند، و وقت نماز داخل مىشود.
4847- 21- (4)وَ فِی الْمَجَالِسِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی وَ مُوسَی بْنِ جَعْفَرِ بْنِ أَبِی جَعْفَرٍ الْبَغْدَادِیِّ عَنْ أَبِی طَالِبٍ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّلْتِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِی یَزِیدَ قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ ع إِذَا غَابَتِ الشَّمْسُ فَقَدْ دَخَلَ وَقْتُ الْمَغْرِبِ.
ترجمه:
داود بن ابی یزید از امام صادق علیه السلام روایت می کند که فرمود: وقتی خورشید غروب کرد وقت نماز مغرب داخل شده است. - .
4848- 22- (5)وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ صَحِبَنِی رَجُلٌ کَانَ یُمَسِّی بِالْمَغْرِبِ وَ یُغَلِّسُ (6)بِالْفَجْرِ وَ کُنْتُ أَنَا أُصَلِّی الْمَغْرِبَ إِذَا غَرَبَتِ
ص: 179
الشَّمْسُ وَ أُصَلِّی الْفَجْرَ إِذَا اسْتَبَانَ لِیَ الْفَجْرُ فَقَالَ لِیَ الرَّجُلُ مَا یَمْنَعُکَ أَنْ تَصْنَعَ مِثْلَ مَا أَصْنَعُ فَإِنَّ الشَّمْسَ تَطْلُعُ عَلَی قَوْمٍ قَبْلَنَا وَ تَغْرُبُ عَنَّا وَ هِیَ طَالِعَةٌ عَلَی مَرْقَدِ آخَرِینَ بَعْدُ قَالَ فَقُلْتُ إِنَّمَا عَلَیْنَا أَنْ نُصَلِّیَ إِذَا وَجَبَتِ الشَّمْسُ عَنَّا وَ إِذَا طَلَعَ الْفَجْرُ عِنْدَنَا لَیْسَ عَلَیْنَا إِلَّا ذَلِکَ وَ عَلَی أُولَئِکَ أَنْ یُصَلُّوا إِذَا غَرَبَتْ عَنْهُمْ.
أَقُولُ: لَعَلَّ الرَّجُلَ کَانَ مِنْ أَصْحَابِ أَبِی الْخَطَّابِ وَ کَانَ یُصَلِّی الْمَغْرِبَ عِنْدَ ذَهَابِ الْحُمْرَةِ الْمَغْرِبِیَّةِ وَ کَانَ الصَّادِقُ ع یُصَلِّیهَا عِنْدَ ذَهَابِ الْحُمْرَةِ الْمَشْرِقِیَّةِ وَ مَعْلُومٌ أَنَّ الشَّمْسَ فِی ذَلِکَ الْوَقْتِ تَکُونُ طَالِعَةً عَلَی قَوْمٍ آخَرِینَ إِلَّا أَنَّهُ لَا یُعْتَبَرُ أَکْثَرُ مِنْ ذَلِکَ الْقَدْرِ.
ترجمه:
عبيد بن زراره مىگويد:امام صادق عليه السّلام فرمود:شخصى با من همراه شد كه هميشه نماز مغرب را تا شب به تأخير مىانداخت و نماز صبح را نيز در تاريكى مىخواند.اما من همينكه خورشيد پايين مىرفت،نماز مغرب مىخواندم و نماز صبح را آنگاه مىخواندم كه روشنى سپيده را مىديم.او گفت:چرا مثل من وقت را رعايت نمىكنى؟آفتاب پيش از ما بر مردمى طلوع كرده و پس از اينكه نزد ما غروب كرد،بر مردمى آشكار مىشود.امام فرمود:همينكه از چشم ما غروب كرد،مىتوانيم نماز مغرب را بخوانيم و به هنگام دميدن سپيده هم مىتوانيم نماز صبح را به جا بياوريم.اين تكليف شرعى ماست و آنان تكليف دارند كه نماز مغرب را هنگامى بخوانند كه آفتاب از نزد آنان غروب كرده است..
4849- 23- (1)وَ عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ وَ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی جَمِیعاً عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ مُوسَی بْنِ یَسَارٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْمَسْعُودِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَیْرِ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ عَنِ الرَّبِیعِ بْنِ سُلَیْمَانَ وَ أَبَانِ بْنِ أَرْقَمَ وَ غَیْرِهِمْ قَالُوا أَقْبَلْنَا مِنْ مَکَّةَ حَتَّی إِذَا کُنَّا بِوَادِی الْأَخْضَرِ (2)إِذَا نَحْنُ بِرَجُلٍ یُصَلِّی وَ نَحْنُ نَنْظُرُ إِلَی شُعَاعِ الشَّمْسِ فَوَجَدْنَا فِی أَنْفُسِنَا فَجَعَلَ یُصَلِّی وَ نَحْنُ نَدْعُو عَلَیْهِ (حَتَّی صَلَّی رَکْعَةً وَ نَحْنُ نَدْعُو عَلَیْهِ) (3)وَ نَقُولُ هَذَا مِنْ شَبَابِ أَهْلِ الْمَدِینَةِ- فَلَمَّا أَتَیْنَاهُ إِذَا هُوَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ ع فَنَزَلْنَا فَصَلَّیْنَا مَعَهُ وَ قَدْ فَاتَتْنَا رَکْعَةٌ فَلَمَّا قَضَیْنَا الصَّلَاةَ قُمْنَا إِلَیْهِ فَقُلْنَا جُعِلْنَا فِدَاکَ هَذِهِ السَّاعَةَ تُصَلِّی فَقَالَ إِذَا غَابَتِ الشَّمْسُ فَقَدْ دَخَلَ الْوَقْتُ.
ص: 180
أَقُولُ: صَدْرُ الْحَدِیثِ یَدُلُّ عَلَی أَنَّهُ کَانَ مُقَرَّراً عِنْدَ الشِّیعَةِ أَنَّهُ لَا یَدْخُلُ الْوَقْتُ قَبْلَ مَغِیبِ الْحُمْرَةِ الْمَشْرِقِیَّةِ وَ لَعَلَّهُ ع صَلَّی ذَلِکَ الْوَقْتَ لِلتَّقِیَّةِ وَ یَحْتَمِلُ کَوْنُهُ صَلَّی بَعْدَ ذَهَابِ الْحُمْرَةِ بِالنِّسْبَةِ إِلَی الْوَادِی وَ یَکُونُ الشُّعَاعُ خَلْفَ الْجَبَلِ إِلَی نَاحِیَةِ الْمَغْرِبِ وَ قَدْ رَآهُ الْجَمَاعَةُ مِنْ أَعْلَی الْجَبَلِ وَ قَدْ ذَکَرَ ذَلِکَ الشَّیْخُ أَیْضاً وَ اللَّهُ أَعْلَمُ.
ترجمه:
ابان بن تغلب، ربیع بن سلیمان، ابان بن ارقم و غیر آنها گفتند: از مکّه بازمی گشتیم، تا اینکه به وادی اَجفر رسیدیم و با مردی برخوردیم که نماز می خواند. ما به پرتو خورشید نگاه می کردیم، در دلمان بر او غضب کردیم، و او شروع به نماز کرد؛ نفرینش نمودیم تا اینکه یک رکعت خواند، و ما باز هم نفرینش می کردیم و می گفتیم: این شخص از جوانان اهل مدینه است. وقتی نزد او رسیدیم دیدیم او حضرت ابوعبدالله امام جعفر صادق علیه السلام است. پیاده شدیم و با او نماز خواندیم در حالی که به رکعت اولِ نماز او نرسیدیم؛ وقتی نمازمان را تمام کردیم برخاستیم، نزد او رفتیم و گفتیم: فدایت شویم، شما در این ساعت نماز می خوانید؟ فرمود: هرگاه قرص خورشید پنهان شد وقت داخل شده است. -
4850- 24- (1)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنِ الْقَاسِمِ مَوْلَی أَبِی أَیُّوبَ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا غَرَبَتِ الشَّمْسُ فَقَدْ دَخَلَ وَقْتُ الصَّلَاتَیْنِ إِلَی نِصْفِ اللَّیْلِ إِلَّا أَنَّ هَذِهِ قَبْلَ هَذِهِ وَ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ فَقَدْ دَخَلَ وَقْتُ الصَّلَاتَیْنِ إِلَّا أَنَّ هَذِهِ قَبْلَ هَذِهِ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود
وقتی خورشید غروب کرد وقت دو نماز است تا نصف شب مگر اینکه یکی (مغرب )قبل از این (عشا )است و وقتی که خورشید به زوال رسید وقت دو نماز است مگر اینکه این(ظهر) قبل از این (عصر)است
4851- 25- (2)وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ أَحَدِهِمَا ع أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ وَقْتِ الْمَغْرِبِ فَقَالَ إِذَا غَابَ کُرْسِیُّهَا قُلْتُ وَ مَا کُرْسِیُّهَا قَالَ قُرْصُهَا فَقُلْتُ مَتَی یَغِیبُ قُرْصُهَا قَالَ إِذَا نَظَرْتَ إِلَیْهِ فَلَمْ تَرَهُ.
أَقُولُ: هَذَا مَعَ احْتِمَالِهِ لِلتَّقِیَّةِ یَحْتَمِلُ أَنْ یُرَادَ نَفْیُ رُؤْیَةِ الْقُرْصِ وَ رُؤْیَةِ أَثَرِهِ وَ هُوَ الشُّعَاعُ وَ الْحُمْرَةُ الْمَشْرِقِیَّةُ لِمَا تَقَدَّمَ (3)وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْمَجَالِسِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبِی یَسْأَلُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع
ص: 181
مَتَی یَدْخُلُ وَقْتُ الْمَغْرِبِ وَ ذَکَرَ الْحَدِیثَ (1)وَ رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ السِّنْدِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ مِثْلَهُ (2).
ترجمه:
احمد بن محمّد،از پدرش،از محمّد بن احمد،از محمّد بن سندى،از على بن حكم مرفوعا از احد الصادقين عليهما السّلام نقل كرده راوى از احد الصّادقين عليهما السّلام از وقت مغرب سؤال مىكند؟ حضرت مىفرمايند:زمانى است كه كرسىّ آفتاب افول كرده و غائب شود. راوى مىپرسد:كرسى آفتاب چيست؟ حضرت مىفرمايند:قرص آفتاب است. راوى مىپرسد:چه زمانى قرص آفتاب غائب مىشود. حضرت مىفرمايند:زمانى است كه وقتى به آن نظر كنى ديده نشود.
4852- 26- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: وَقْتُ الْمَغْرِبِ مِنْ حِینِ تَغِیبُ الشَّمْسُ إِلَی أَنْ تَشْتَبِکَ النُّجُومُ.
ترجمه:
4853- 27- (4)وَ عَنْهُ عَنِ الْمِیثَمِیِّ عَنْ أَبَانٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ الْفَضْلِ الْهَاشِمِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص یُصَلِّی الْمَغْرِبَ حِینَ تَغِیبُ الشَّمْسُ حَیْثُ (5)یَغِیبُ حَاجِبُهَا.
أَقُولُ: هَذَا وَ بَعْضُ مَا مَرَّ یَحْتَمِلُ النَّسْخَ (6)وَ لَفْظُ کَانَ یُشْعِرُ بِالزَّوَالِ وَ یَحْتَمِلُ الْحَمْلُ عَلَی مَا مَرَّ (7).
ترجمه:
ابو عبد اللّه صادق (ع) گفت: رسول خدا (ص) موقعى نماز مغرب مىخواند كه حاجب خورشيد هم با خورشيد در افق نهان شود.
شرح: حاجب خورشيد، شعاع تند و سرخرنگى است كه صبحگاهان قبل از طلوع خورشيد و شبانگاه بعد از غروب خورشيد نمايان است. اين شعاع كمانى كه بيش از ده دقيقه دوام دارد، به عنوان ابرو در بالاى چشم خورشيد توهم شده است. با غروب اين ابرو، حمرۀ مشرقيه نيز، از بالاى سر مىگذرد و مغرب شرعى فرامىرسد.
4854- 28- (8)َ عَنْهُ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ وَقْتُ الْمَغْرِبِ حِینَ تَغِیبُ الشَّمْسُ
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود
وقت (نماز )مغرب موقع ناپدید شدن خورشید است
4855- 29- (9)وَ عَنْهُ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ عَنْ أَبِی
ص: 182
1) أمالی الصدوق- 74- 10.
2) علل الشرائع- 350- 4.
3) التهذیب 2- 257- 1023، و الاستبصار 1- 263- 948، و أورده فی الحدیث 15 الباب 18 من هذه الأبواب.
4) التهذیب 2- 258- 1025، و الاستبصار 1- 263- 946.
5) فی الأصل عن نسخة- حین.
6) بعض ما مر فی الحدیث 15 من هذا الباب.
7) مر فی الحدیث 17 من هذا الباب.
8) التهذیب 2- 258- 1026، و الاستبصار 1- 263- 947.
9) التهذیب 2- 258- 1029.
عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ وَقْتِ الْمَغْرِبِ قَالَ مَا بَیْنَ غُرُوبِ الشَّمْسِ إِلَی سُقُوطِ الشَّفَقِ.
ترجمه:
جابر از امام صادق علیه السلام سوال کرد از وقت نماز مغرب امام فرمود بین غروب خورشید تا ساقط شدن شفق
شفق نور ضعیفی است که که بعد از غروب یا قبل از طلوع آفتاب، وقتی خورشید در زیر افق قرار دارد، با بازتاب نور خورشید از لایههای بالای جو در روی زمین ناشی میشود که زمین را روشن میکند.
4856- 30- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ الْبَغْدَادِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِی نَصْرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ فِی الْمَغْرِبِ إِذَا تَوَارَی الْقُرْصُ کَانَ وَقْتُ الصَّلَاةِ وَ أَفْطَرَ.
أَقُولُ: قَدْ عَرَفْتَ وَجْهَهُ وَ لَیْسَ فِی شَیْءٍ مِنَ الْأَحَادِیثِ کَمَا تَرَی تَصْرِیحٌ بِأَنَّ وَقْتَ الْمَغْرِبِ یَدْخُلُ قَبْلَ ذَهَابِ الْحُمْرَةِ الْمَشْرِقِیَّةِ وَ کُلُّهَا تَحْتَمِلُ الْحَمْلَ عَلَی ذَلِکَ لِمَا مَرَّ (2)فَهَذَا ظَاهِرٌ وَ ذَاکَ نَصٌّ صَرِیحٌ وَ هَذَا یَحْتَمِلُ التَّقِیَّةَ أَیْضاً کَمَا مَرَّ (3)وَ اللَّهُ أَعْلَمُ وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (4)
و تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 3 من الباب 31 من أبواب صلاة الجنازة، و فی الحدیث 2 من الباب 13 من أبواب الاغسال المسنونة، و فی الحدیث 6 من الباب 14 من أبواب أعداد الفرائض و فی الحدیث 6 من الباب 7 من هذه الأبواب.
.ترجمه:
ابی نصر گوید شنیدم از امام صادق علیه السلام وقت مغرب مخفی شدن خورشید وقت نماز و افطاراست
تَوَارَى
استتر. (المعجم الوسيط)
اِخْتَفَى،اِسْتَتَر، اختبأ،اِحْتَجَب:«توارَى قبل انتهاء الحَفلة»،«توارت الشَّمس في الأُفق»،«توارى عن الأنظار»،
(5)17 بَابُ أَنَّ أَوَّلَ وَقْتِ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ الْغُرُوبُ وَ آخِرَهُ نِصْفُ اللَّیْلِ وَ یَخْتَصُّ الْمَغْرِبُ مِنْ أَوَّلِهِ بِمِقْدَارِ أَدَائِهَا وَ کَذَا الْعِشَاءُ مِنْ آخِرِهِ
ترجمه:
اول وقت مغرب و عشا غروب است و آخر وقت نصف شب و وقت خاص مغرب اول وقت به مقدار سه رکعت و عشا آخر وقت بهمقدار چهار رکعت
4857- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع
ص: 183
1) التهذیب 2- 27- 77، و الاستبصار 1- 262- 940.
2) لما مر فی الحدیث 15 من هذا الباب.
3) کما مرّ فی الأحادیث 15 و 23 و 25 من هذا الباب.
4) یأتی ما یدلّ علی ذلک فی الباب 17 من هذه الأبواب و فی الحدیث 4 من الباب 31 من أبواب التعقیب و فی الباب 52 ممّا یمسک عنه الصائم، و الباب 22 من أبواب احرام الحجّ.
5) الباب 17 فیه 14 حدیثا.
6) الفقیه 1- 216- 648، و أورده أیضا فی الحدیث 1 من الباب 4 من هذه الأبواب.
قَالَ: إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ دَخَلَ الْوَقْتَانِ الظُّهْرُ وَ الْعَصْرُ وَ إِذَا غَابَتِ الشَّمْسُ دَخَلَ الْوَقْتَانِ الْمَغْرِبُ وَ عِشَاءُ الْآخِرَةِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ الْحَکَمِ بْنِ مِسْکِینٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
زراره از امام باقر عليه السّلام روايت كرده كه آن حضرت فرمود: هنگامى كه آفتاب از خط نصف النّهار گذشت وقت نماز ظهر و نماز عصر هر دو فرا ميرسد، و هنگامى كه خورشيد غروب كرد وقت نماز مغرب و نماز عشاء هر دو فرا ميرسد.
4858- 2- (2)قَالَ وَ قَالَ الصَّادِقُ ع إِذَا غَابَتِ الشَّمْسُ فَقَدْ حَلَّ الْإِفْطَارُ وَ وَجَبَتِ الصَّلَاةُ وَ إِذَا صَلَّیْتَ الْمَغْرِبَ فَقَدْ دَخَلَ وَقْتُ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ إِلَی انْتِصَافِ اللَّیْلِ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود وقتی که خورشید غائب شدحلال است افطار نمودن و واجب می شود نماز و وقتی نماز مغرب را خواندی وقت نماز عشا می شود تا نصف شب
4859- 3- (3)قَالَ وَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع مَلَکٌ مُوَکَّلٌ یَقُولُ مَنْ بَاتَ عَنِ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ إِلَی نِصْفِ اللَّیْلِ فَلَا أَنَامَ اللَّهُ عَیْنَهُ (4).
ترجمه:
امام باقر عليه السّلام فرمود: فرشتهاى گماشته شده است كه پيوسته نفرين ميكند و ميگويد: هر كس بخواب رود و نماز عشاء او تا نيمه شب خوانده نشود خداوند چشمان او را از خواب محروم سازد.
4860- 4- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی وَ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ أَبِی طَالِبٍ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّلْتِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِی یَزِیدَ وَ هُوَ دَاوُدُ بْنُ فَرْقَدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا غَابَتِ الشَّمْسُ فَقَدْ دَخَلَ وَقْتُ الْمَغْرِبِ حَتَّی یَمْضِیَ مِقْدَارُ مَا یُصَلِّی الْمُصَلِّی ثَلَاثَ رَکَعَاتٍ فَإِذَا مَضَی ذَلِکَ فَقَدْ دَخَلَ وَقْتُ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ حَتَّی یَبْقَی مِنِ انْتِصَافِ اللَّیْلِ مِقْدَارُ مَا یُصَلِّی الْمُصَلِّی أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ وَ إِذَا بَقِیَ مِقْدَارُ ذَلِکَ فَقَدْ خَرَجَ وَقْتُ الْمَغْرِبِ وَ بَقِیَ وَقْتُ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ إِلَی انْتِصَافِ اللَّیْلِ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود: وقتی خورشید غروب کرد وقت نماز مغرب داخل شده است تا نماز گذار سه رکعت بخواند و بعد آن مشترک بین مغرب و عشا و آخر وقت به مقدار خواندن چهار رکعت مخصوص نماز عشا است و اگر به این مقدار وقت مانده باشد وقت نماز مغرب تمام و نوبت نماز عشا است
ص: 184
4861- 5- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ رَفَعَهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ نَامَ قَبْلَ أَنْ یُصَلِّیَ الْعَتَمَةَ فَلَمْ یَسْتَیْقِظْ حَتَّی یَمْضِیَ نِصْفُ اللَّیْلِ فَلْیَقْضِ صَلَاتَهُ وَ لْیَسْتَغْفِرِ اللَّهَ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود : هر کس قبل از اینکه نماز عشاء بخواند بخوابد و بیدار نشود تا اینکه نيمه شب بگذرد، باید نمازش را قضا کند و از اللَّه طلب مغفرت نماید (إستغفار نماید)
4862- 6- (2)وَ قَدْ تَقَدَّمَ فِی حَدِیثِ بَکْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: وَ أَوَّلُ وَقْتِ الْعِشَاءِ ذَهَابُ الْحُمْرَةِ وَ آخِرُ وَقْتِهَا إِلَی غَسَقِ اللَّیْلِ نِصْفِ اللَّیْلِ.
ترجمه:
بكر بن محمّد از امام صادق عليه السّلام روايت كرده كه:
.....و اوّل وقت نماز عشاء برطرف شدن سرخى مغرب است، و آخرت وقت آن ظلمت شديد شب است - يعنى نيمه شب-.
4863- 7- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ هَارُونَ بْنِ خَارِجَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَوْ لَا أَنِّی أَخَافُ أَنْ أَشُقَّ عَلَی أُمَّتِی لَأَخَّرْتُ الْعَتَمَةَ إِلَی ثُلُثِ اللَّیْلِ وَ أَنْتَ فِی رُخْصَةٍ إِلَی نِصْفِ اللَّیْلِ وَ هُوَ غَسَقُ اللَّیْلِ فَإِذَا مَضَی الْغَسَقُ نَادَی مَلَکَانِ مَنْ رَقَدَ عَنْ صَلَاةِ الْمَکْتُوبَةِ بَعْدَ نِصْفِ اللَّیْلِ فَلَا رَقَدَتْ عَیْنَاهُ.
ترجمه:
اگر نمی ترسیدم برای امتم زحمت بشود عشاء به ما بعداز ثلثاللیل میانداختم.وتو در رخصت می باشی و آن تاریکی شب است وقتی تاریکی گذشت ملکی ندا میدهد خواب به چشمت نیاید چون برای نماز واجب خوابیدی
4864- 8- (4)وَ عَنْهُ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ مُعَلًّی أَبِی عُثْمَانَ عَنْ مُعَلَّی بْنِ خُنَیْسٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: آخِرُ وَقْتِ الْعَتَمَةِ نِصْفُ اللَّیْلِ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام
.... و آخر وقت نماز عشا، نیمه شب که آن زوال شب است.
4865- 9- (5)وَ عَنْهُ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ هَاشِمٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْعَتَمَةُ إِلَی ثُلُثِ اللَّیْلِ أَوْ إِلَی نِصْفِ اللَّیْلِ وَ ذَلِکَ التَّضْیِیعُ.
ترجمه:
شب ادامه دارد. اگر كسى نماز عشاء را تا نيم شب تأخير بيندازد، حق نماز را ضايع كرده است.
4866- 10- (6)وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ جَبَلَةَ عَنْ ذَرِیحٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع
ص: 185
فِی حَدِیثٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ: لَوْ لَا أَنِّی أَکْرَهُ أَنْ أَشُقَّ عَلَی أُمَّتِی لَأَخَّرْتُهَا یَعْنِی الْعَتَمَةَ إِلَی ثُلُثِ اللَّیْلِ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام ازپیامبر نقل نمود اگر بد نمیدانستم که بر امتم سخت بشود تاخیر می انداختم یعنی عشا را تا یک سوم شب
4867- 11- (1)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا غَرَبَتِ الشَّمْسُ دَخَلَ وَقْتُ الصَّلَاتَیْنِ (2)إِلَّا أَنَّ هَذِهِ قَبْلَ هَذِهِ.
وَ
رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنِ الْقَاسِمِ مَوْلَی أَبِی أَیُّوبَ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ مِثْلَهُ (3)إِلَّا أَنَّهُ قَالَ دَخَلَ وَقْتُ الصَّلَاتَیْنِ إِلَی نِصْفِ اللَّیْلِ
ترجمه:
زراره گويد: امام صادق عليه السّلام فرمود:
چون آفتاب غروب كند، وقت دو نماز داخل شده است، جز اينكه يكى از آن دو، پيش از ديگرى است (يعنى نماز مغرب قبل از عشا است)
حدیث دیگربا اظافه .مگر اینکه وقت دو نماز تا نیمه شب است
4868- 12- (4)وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَوْ لَا أَنْ أَشُقَّ عَلَی أُمَّتِی لَأَخَّرْتُ الْعِشَاءَ إِلَی ثُلُثِ اللَّیْلِ.
ترجمه:
ابوبصیر از امام صادق علیه السلام روایت می کند که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: اگر بر امّتم مشقت نداشت، وقت نماز عشا را یک سوم شب می انداختم
4869- 13- (5)قَالَ الْکُلَیْنِیُّ وَ رُوِیَ أَیْضاً إِلَی نِصْفِ اللَّیْلِ.
ترجمه:
کلینی روایت کرده مثل حدیث بالابا این تغییر( وقت نماز عشا راتا به نیمه شب می انداختم
4870- 14- (6)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ جَمِیعاً عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی الرِّضَا ع ذَکَرَ أَصْحَابُنَا أَنَّهُ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ فَقَدْ دَخَلَ وَقْتُ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ وَ إِذَا غَرَبَتْ دَخَلَ وَقْتُ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ إِلَّا أَنَّ هَذِهِ قَبْلَ هَذِهِ فِی السَّفَرِ وَ الْحَضَرِ وَ أَنَّ وَقْتَ الْمَغْرِبِ إِلَی رُبُعِ اللَّیْلِ فَکَتَبَ کَذَلِکَ الْوَقْتُ غَیْرَ أَنَّ وَقْتَ الْمَغْرِبِ ضَیِّقٌ الْحَدِیثَ.
ص: 186
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی بَعْضِ الْمَقْصُودِ (1)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (2).
ترجمه:
اسماعیل بن مهران گوید: به امام رضا علیه السّلام نوشتم: دوستان ما (در روایات خود از ائمّه علیهم السّلام) ذکر کرده اند: هرگاه زوال آفتاب شد، وقت نماز ظهر و عصر است، و هرگاه آفتاب غروب کند، وقت نماز مغرب و عشا فرارسیده است، جز آن که یکی از آن دو پیش از دیگری است، چه در سفر باشد و چه در حضر، و به راستی که وقت مغرب تا یک چهارم از شب ادامه دارد.
امام علیه السّلام نوشت: درست است، مگر مغرب که وقت آن تنگ است و وقت آخر آن، فرو رفتن سرخی و بازگشت آن به سفیدی، در افق مغرب است.
(3)18 بَابُ تَأَکُّدِ اسْتِحْبَابِ تَقْدِیمِ الْمَغْرِبِ فِی أَوَّلِ وَقْتِهَا وَ کَرَاهَةِ تَأْخِیرِهَا إِلَّا لِعُذْرٍ وَ تَحْرِیمِ التَّأْخِیرِ طَلَباً لِفَضْلِهَا وَ أَنَّ آخِرَ وَقْتِ فَضِیلَتِهَا ذَهَابُ الْحُمْرَةِ الْمَغْرِبِیَّةِ
ترجمه:
باب مستحب بودن نماز مغرب را در اول وقت و کراهت تاخیر آن مگر بهعذر و حرام بودن تاخیر برای درک فضل و آخر وقت فضیلت رفتن قرمزی مغربیه است
4871- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ وَقْتِ الْمَغْرِبِ فَقَالَ إِنَّ جَبْرَئِیلَ أَتَی النَّبِیَّ ص لِکُلِّ صَلَاةٍ بِوَقْتَیْنِ غَیْرَ صَلَاةِ الْمَغْرِبِ فَإِنَّ وَقْتَهَا وَاحِدٌ وَ إِنَّ وَقْتَهَا وُجُوبُهَا.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
زید شحّام گوید: از امام صادق علیه السّلام دربارۀ وقت مغرب پرسیدم.
فرمود: جبرئیل علیه السّلام برای پیامبر صلّی اللّه علیه و اله برای هرنمازی دو وقت معیّن کرد، جز نماز مغرب که وقت آن یکی است، و وقت آن هنگام فرورفتن خورشید است
4872- 2- (6)وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ وَ الْفُضَیْلِ قَالا قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع إِنَّ لِکُلِّ صَلَاةٍ وَقْتَیْنِ غَیْرَ الْمَغْرِبِ فَإِنَّ وَقْتَهَا وَاحِدٌ وَ وَقْتَهَا وُجُوبُهَا وَ وَقْتَ فَوْتِهَا سُقُوطُ الشَّفَقِ.
ترجمه:
زراره و فضيل گويند: امام باقر عليه السّلام فرمود:
براى هرنمازى دو وقت است، جز نماز مغرب كه وقت آن يكى است و وقت آن، هنگام فرورفتن خورشيد و وقت فوت آن، هنگام فرورفتن سرخى است.
همچنين روايت شده كه نماز مغرب داراى دو وقت است و وقت آخر آن، هنگام فرورفتن سرخى است.
4873- 3- (7)قَالَ الْکُلَیْنِیُّ وَ رُوِیَ أَیْضاً أَنَّ لَهَا وَقْتَیْنِ آخِرُ وَقْتِهَا سُقُوطُ الشَّفَقِ.
ص: 187
1) تقدم فی الباب 49 من أبواب الحیض و فی الباب 10 و فی الحدیث 6 من الباب 16 من هذه الأبواب.
2) یأتی فی الأبواب 18 و 20 و 21 و فی الحدیث 3 من الباب 23 و فی الباب 29 و 32 من هذه الأبواب.
3) الباب 18 فیه 24 حدیثا.
4) الکافی 3- 280- 8.
5) التهذیب 2- 260- 1036، و الاستبصار 1- 245- 873، و الاستبصار 1- 270- 975.
6) الکافی 3- 280- 9.
7) الکافی 3- 280- 9 ذیل 9.
أَقُولُ: جَمَعَ الْکُلَیْنِیُّ بَیْنَهُمَا بِالْحَمْلِ عَلَی تَقَارُبِ مَا بَیْنَ الْوَقْتَیْنِ.
ترجمه:
زراره و فضيل گويند: امام باقر عليه السّلام فرمود:
براى هرنمازى دو وقت است، جز نماز مغرب كه وقت آن يكى است و وقت آن، هنگام فرورفتن خورشيد و وقت فوت آن، هنگام فرورفتن سرخى است.
همچنين روايت شده كه نماز مغرب داراى دو وقت است و وقت آخر آن، هنگام فرورفتن سرخى است.
4874- 4- (1)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ جَمِیعاً عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی الرِّضَا ع إِلَی أَنْ قَالَ فَکَتَبَ کَذَلِکَ الْوَقْتُ غَیْرَ أَنَّ وَقْتَ الْمَغْرِبِ ضَیِّقٌ وَ آخِرَ وَقْتِهَا ذَهَابُ الْحُمْرَةِ وَ مَصِیرُهَا إِلَی الْبَیَاضِ فِی أُفُقِ الْمَغْرِبِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ مِثْلَهُ (2).
ترجمه:
اسماعيل بن مهران گويد: به امام رضا عليه السّلام نوشتم:تا اینکه گفت
امام عليه السّلام نوشت: درست است، مگر مغرب كه وقت آن تنگ است و وقت آخر آن، فرو رفتن سرخى و بازگشت آن به سفيدى، در افق مغرب است.
4875- 5- (3)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْخَثْعَمِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص یُصَلِّی الْمَغْرِبَ وَ یُصَلِّی مَعَهُ حَیٌّ مِنَ الْأَنْصَارِ یُقَالُ لَهُمْ بَنُو سَلِمَةَ- مَنَازِلُهُمْ عَلَی نِصْفِ مِیلٍ فَیُصَلُّونَ مَعَهُ ثُمَّ یَنْصَرِفُونَ إِلَی مَنَازِلِهِمْ وَ هُمْ یَرَوْنَ مَوَاضِعَ سِهَامِهِمْ.
وَ رَوَاهُ فِی الْأَمَالِی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبَانٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْخَثْعَمِیِّ مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
محمّد بن يحيى الخثعمى از امام صادق عليه السّلام روايت كرده است كه آن حضرت فرمود: رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله نماز مغرب را كه ميخواند قبيلهاى از انصار كه بايشان بنو سلمه ميگفتند نيز با آن حضرت نماز ميكردند و از منازل ايشان تا مسجد نيم ميل (كه بنا بر مشهور حدود دو هزار ذراع است) فاصله بود، ايشان با رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله نماز ميگزاردند و به خانههاى خود باز ميگشتند، و اگر تيرى پرتاب ميكردند محلّ اصابت يا فرود آمدن آن را ميديدند (بعبارت ديگر يعنى هنوز هوا آنقدر روشن بود كه بتوان محلّ فرو افتادن تير را تشخيص داد).
4876- 6- (5)قَالَ وَ قَالَ الصَّادِقُ ع مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَنْ أَخَّرَ الْمَغْرِبَ طَلَباً لِفَضْلِهَا.
ترجمه:
4877- 7- (6)قَالَ: وَ قِیلَ لَهُ إِنَّ أَهْلَ الْعِرَاقِ یُؤَخِّرُونَ الْمَغْرِبَ حَتَّی تَشْتَبِکَ النُّجُومُ فَقَالَ هَذَا مِنْ عَمَلِ عَدُوِّ اللَّهِ أَبِی الْخَطَّابِ.
ترجمه:
و به آن حضرت(امام صادق(عليه السّلام) عرض نمودند: اهل عراق نماز مغرب را از وقت مقرّر آن بتأخير مي اندازند تا آنگاه كه پاسى از شب مي گذرد و ستارگان بسيار پديدار شده و آسمان را مشبّك مي سازند، آن حضرت فرمود: اين از كارها و بدعتهاى دشمن خدا أبى الخطّاب است)
ص: 188
4878- 8- (1)وَ فِی الْمَجَالِسِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ مَنْ أَخَّرَ الْمَغْرِبَ حَتَّی تَشْتَبِکَ النُّجُومُ مِنْ غَیْرِ عِلَّةٍ فَأَنَا إِلَی اللَّهِ مِنْهُ بَرِیءٌ.
ترجمه:
امام صادق (عليه السّلام) فرمود هر كه نماز مغرب را بىجهت پس اندازد تا ستاره همه در هم نمود شوند من از او بخدا بيزارم.
4879- 9- (2)وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ حُکَیْمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ لَیْثٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَا یُؤْثِرُ عَلَی صَلَاةِ الْمَغْرِبِ شَیْئاً إِذَا غَرَبَتِ الشَّمْسُ حَتَّی یُصَلِّیَهَا.
ترجمه:
..... ليث از حضرت ابى عبد اللّه عليه السّلام،حضرت فرمودند: هر گاه خورشيد غروب مىكرد رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلم هيچ عملى را بر نماز مغرب مقدّم نمىنمود بلكه هر كارى كه داشتند رها و به نماز مغرب مىايستادند
4880- 10- (3)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ وَ فَضَالَةَ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ یَعْنِی عَبْدَ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: وَقْتُ الْمَغْرِبِ حِینَ تَجِبُ الشَّمْسُ إِلَی أَنْ تَشْتَبِکَ النُّجُومُ.
ترجمه:
ابو عبد اللّه صادق (علیه السلام)فرمود
وقت اول نماز مغرب از فرونشستن خورشيد تا لختى بعد كه ستارههاى كوچك و بزرگ درهم مىشوند، ادامه دارد
4881- 11- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ أُدَیْمِ بْنِ الْحُرِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ إِنَّ جَبْرَئِیلَ أَمَرَ رَسُولَ اللَّهِ ص بِالصَّلَوَاتِ کُلِّهَا فَجَعَلَ لِکُلِّ صَلَاةٍ وَقْتَیْنِ إِلَّا الْمَغْرِبَ فَإِنَّهُ جَعَلَ لَهَا وَقْتاً وَاحِداً.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود :
همانا جَبْرَئِیلَ امر کرد پیامبر را به نمازها سپس قرار داد برای هرکدام دو وقت مگر نماز مغرب بدرستیکه قرار داده شدبرای آن یک وقت
4882- 12- (5)وَ عَنْهُ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ ذَرِیحٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ أُنَاساً مِنْ أَصْحَابِ أَبِی الْخَطَّابِ- یُمَسُّونَ بِالْمَغْرِبِ حَتَّی تَشْتَبِکَ النُّجُومُ قَالَ أَبْرَأُ إِلَی اللَّهِ مِمَّنْ فَعَلَ ذَلِکَ مُتَعَمِّداً.
ص: 189
1) أمالی الصدوق- 320- 1.
2) علل الشرائع- 350- 5.
3) التهذیب 2- 39- 123، و الاستبصار 1- 276- 1003، و أورده بتمامه فی الحدیث 5 من الباب 26 من هذه الأبواب.
4) التهذیب 2- 260- 1035، و الاستبصار 1- 245- 872.
5) التهذیب 2- 33- 102، و الاستبصار 1- 268- 970. و تقدم تمامه فی الحدیث 8 الباب 10 من هذه الأبواب.
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ ذَرِیحٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
به ابو عبد اللّه صادق (ع) گفتم: جماعتى از شاگردان ابو الخطاب، آنقدر نماز مغرب را تاخير مىاندازند كه ستارههاى كوچك و بزرگ عيان مىشوند. ابو عبد اللّه گفت: من از كسانى كه عمدا نماز مغرب را تا به اين حد تأخير بيندازند، بيزارم.
4883- 13- (2)وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ جَبَلَةَ عَنْ ذَرِیحٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّ جَبْرَئِیلَ أَتَی النَّبِیَّ ص- فِی الْوَقْتِ الثَّانِی فِی الْمَغْرِبِ قَبْلَ سُقُوطِ الشَّفَقِ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود :
همانا جَبْرَئِیلَ خدمت پیامبرصلی الله علیه وآله رسیددر وقت دوم از مغرب قبل از ساقط شدن شفق
4884- 14- (3)وَ عَنْهُ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ وَقْتِ الْمَغْرِبِ قَالَ مَا بَیْنَ غُرُوبِ الشَّمْسِ إِلَی سُقُوطِ الشَّفَقِ.
**شفق
و الشّفقة هو حمرة تظهر في الافق المغربي عند غروب الشمس، لذا يقال له الحمرة المغربية. (القاموس الفقهي)
ترجمه:
إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ گوید از امام صادق علیه السلام از وقت نماز مغرب سوال کردم حضرت فرمود ما بین غروب خورشید تا پایین رفتن شفق، ظلمت است،
4885- 15- (4)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: وَقْتُ الْمَغْرِبِ مِنْ حِینِ تَغِیبُ الشَّمْسُ إِلَی أَنْ تَشْتَبِکَ النُّجُومُ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود وقت نماز مغرب از غائب شدن خورشیدوقتیکه ستارگان در یکدیگر فرو روند [ستارگان زیادی در آسمان پیدا شوند]،
4886- 16- (5)وَ عَنْهُ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنِ الصَّبَّاحِ بْنِ سَیَابَةَ وَ أَبِی أُسَامَةَ قَالا سَأَلُوا الشَّیْخَ ع عَنِ الْمَغْرِبِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ جَعَلَنِیَ اللَّهُ فِدَاکَ نَنْتَظِرُ حَتَّی یَطْلُعَ کَوْکَبٌ فَقَالَ خَطَّابِیَّةٌ إِنَّ جَبْرَئِیلَ نَزَلَ بِهَا عَلَی مُحَمَّدٍ ص حِینَ سَقَطَ الْقُرْصُ.
أَقُولُ: مَعْلُومٌ أَنَّهُ بَعْدَ ذَهَابِ الْحُمْرَةِ الْمَشْرِقِیَّةِ إِذَا اتَّفَقَ عَدَمُ رُؤْیَةِ الْکَوْکَبِ لَا یَجِبُ انْتِظَارُهُ بَلْ لَا یَجُوزُ وَ أَمَّا مَا تَقَدَّمَ فَقَدْ عَرَفْتَ وَجْهَهُ (6)وَ لَعَلَ
ص: 190
الْکَوَاکِبَ بِصِیغَةِ الْجَمْعِ هِیَ الْوَاقِعَةُ فِی السُّؤَالِ لِمَا مَضَی (1)وَ یَأْتِی (2)أَوْ لَعَلَّ الْمُرَادَ کَوْکَبٌ خَاصٌّ کَمَا یَأْتِی أَیْضاً (3).
ترجمه:
4887- 17- (4)وَ عَنْهُ عَنْ حُسَیْنِ (5)بْنِ حَمَّادِ بْنِ عُدَیْسٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: ذُکِرَ أَبُو الْخَطَّابِ فَلَعَنَهُ ثُمَّ قَالَ إِنَّهُ لَمْ یَکُنْ یَحْفَظُ شَیْئاً حَدَّثْتُهُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص غَابَتْ لَهُ الشَّمْسُ فِی مَکَانِ کَذَا وَ کَذَا وَ سِتَّةُ أَمْیَالٍ فَأَخْبَرْتُهُ بِذَلِکَ فِی السَّفَرِ فَوَضَعَهُ فِی الْحَضَرِ.
ترجمه:
قاسم بن سالم گوید امام صادق علیه السلام ابو الخطاب را یاد کرد ولعن نمود سپس فرمود حدیثی به او گفتم حفظ نکرده بود حدیث این بود رسول خدا وقتی خورشید از او غایب میشد برا ی وقت مغرب در فلان مکان و شش میل به ابو الخطاب خبر دادم برای سفر است ا
ابو الخطاب در حضر را هم اظافه کرد
4888- 18- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الصُّهْبَانِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ أَبِی أُسَامَةَ الشَّحَّامِ قَالَ: قَالَ رَجُلٌ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أُؤَخِّرُ الْمَغْرِبَ حَتَّی تَسْتَبِینَ النُّجُومُ قَالَ فَقَالَ خَطَّابِیَّةٌ إِنَّ جَبْرَئِیلَ نَزَلَ بِهَا عَلَی مُحَمَّدٍ ص حِینَ سَقَطَ الْقُرْصُ.
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الصُّهْبَانِ مِثْلَهُ (7)وَ رَوَاهُ الْکَشِّیُّ فِی کِتَابِ الرِّجَالِ عَنْ حَمْدَوَیْهِ وَ إِبْرَاهِیمَ ابْنَیْ نُصَیْرٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُوسَی عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ (8)
ص: 191
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
سعد بن عبد اللّه،از يعقوب بن يزيد،از محمّد بن ابى عمير،از ابراهيم بن عبد الحميد،از ابى اسامه زيد شحّام،وى مىگويد:مردى به حضرت ابى عبد اللّه عليه السّلام عرض كرد:آيا نماز مغرب را تأخير بياندازم تا ستارگان ظاهر شوند؟ حضرت فرمودند:خطّابيه مىگويند:جبرئيل عليه السّلام نماز مغرب را هنگامى كه قرص آفتاب از افق سقوط كرد بر حضرت محمّد صلّى اللّه عليه و آله آورد.
4889- 19- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَعِیدِ بْنِ جَنَاحٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا (3)عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: إِنَّ أَبَا الْخَطَّابِ قَدْ کَانَ أَفْسَدَ عَامَّةَ أَهْلِ الْکُوفَةِ- وَ کَانُوا لَا یُصَلُّونَ الْمَغْرِبَ حَتَّی یَغِیبَ الشَّفَقُ وَ إِنَّمَا ذَلِکَ لِلْمُسَافِرِ وَ الْخَائِفِ وَ لِصَاحِبِ الْحَاجَةِ.
ترجمه:
امام میفرماید نوع مردم کوفه را به فساد کشانده، بعد از زوال حمره مغربیه تازه نماز مغرب میخوانند، نماز مغرب بعد از ذهاب حمره مغربیه مختص است به مسافر و الخائف و صاحب الحاجة.
4890- 20- (4)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَلْعُونٌ مَنْ أَخَّرَ الْمَغْرِبَ طَلَبَ فَضْلِهَا.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
امام صادق عليه السّلام فرمود: ملعون است ملعون است (از رحمت خداوند دور است، از رحمت خداوند دور است) كسى كه نماز مغرب را بقصد برخوردارى از فضيلت بيشتر بتأخير اندازد (يعنى فكر كند وقت فضيلتش موقعيست كه ستارهها كاملا روشن شده باشند)،
4891- 21- (6)وَ قَدْ سَبَقَ فِی حَدِیثِ بَکْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّ آخِرَ وَقْتِ الْمَغْرِبِ غَیْبُوبَةُ الشَّفَقِ.
شفق
و الشّفقة هو حمرة تظهر في الافق المغربي عند غروب الشمس، لذا يقال له الحمرة المغربية.
ترجمه:
امام صادق عليه السّلام فرمود:
بدرستیکه آخر وقت نماز مغرب غایب شدن شفق است
4892- 22- (7)مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ الْکَشِّیُّ فِی کِتَابِ الرِّجَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْعُودٍ یَعْنِی الْعَیَّاشِیَّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ یَعْنِی ابْنَ فَضَّالٍ عَنْ مُعَمَّرِ بْنِ خَلَّادٍ قَالَ: قَالَ أَبُو الْحَسَنِ ع إِنَّ أَبَا الْخَطَّابِ أَفْسَدَ أَهْلَ الْکُوفَةِ- فَصَارُوا لَا یُصَلُّونَ الْمَغْرِبَ حَتَّی یَغِیبَ الشَّفَقُ وَ لَمْ یَکُنْ ذَلِکَ إِنَّمَا ذَاکَ لِلْمُسَافِرِ وَ صَاحِبِ الْعِلَّةِ.
ترجمه:
: حضرت ابوالحسن علیه السلام فرمود: ابوالخطّاب اهل کوفه را فاسد کرده، و آنها نماز مغرب را نمی خوانند تا وقتی که شفق پنهان گردد، در حالی که چنین نیست، بلکه این وقت برای مسافر و بیمار است.
ص: 192
1) علل الشرائع- 350- 3 الباب 60.
2) التهذیب 2- 33- 99، و الاستبصار 1- 268- 968.
3) ورد فی هامش المخطوط ما نصه" الظاهر أن المراد بعض أصحابنا هو معمر بن خلاد کما یأتی، و یحتمل کونه غیره. منه قده".
4) التهذیب 2- 33- 100.
5) علل الشرائع- 350- 6 الباب 60.
6) تقدم فی الحدیث 6 من الباب 16 من هذه الأبواب.
7) رجال الکشّیّ 2- 582- 518.
4893- 23- (1)وَ عَنْهُ (2)عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: أَمَّا أَبُو الْخَطَّابِ فَکَذَبَ وَ قَالَ إِنِّی أَمَرْتُهُ أَنْ لَا یُصَلِّیَ هُوَ وَ أَصْحَابُهُ الْمَغْرِبَ حَتَّی یَرَوْا کَوْکَبَ کَذَا یُقَالُ لَهُ الْقَیْدَانِیُّ وَ اللَّهِ إِنَّ ذَلِکَ الْکَوْکَبَ مَا أَعْرِفُهُ.
ترجمه:
زراره گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:
اما بعد، ابوالخطاب بر من دروغ می بندد. گفته است: من او و یارانش را امر کردم نماز مغرب را نخوانند تا فلان ستاره دیده شود. قندانی گوید: قسم به خدا چنین ستارهای را ما نمی شناسیم.
4894- 24- (3)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ مِهْرَانَ الْجَمَّالِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ مَعِی شِبْهَ الْکَرِشِ الْمَنْثُورِ فَأُؤَخِّرُ صَلَاةَ الْمَغْرِبِ حَتَّی عِنْدِ غَیْبُوبَةِ الشَّفَقِ ثُمَّ أُصَلِّیهِمَا جَمِیعاً یَکُونُ ذَلِکَ أَرْفَقَ بِی فَقَالَ إِذَا غَابَ الْقُرْصُ فَصَلِّ الْمَغْرِبَ فَإِنَّمَا أَنْتَ وَ مَالُکَ لِلَّهِ.
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الطَّیَالِسِیِّ عَنْ صَفْوَانَ مِثْلَهُ (4)أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (5)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (6).
ترجمه:
مهران جمال گوید به امام صادق علیه السلام گفتم
یعنی من بساط پهن کرده ام و سخت است که این ها را جمع کنم و بروم نماز بخوانم.
حضرت می فرماید وقتی قرص غائب شد نماز بخوان که تو و مالت ازآنِ خداوند عزوجل هستید..
(7)19 بَابُ جَوَازِ تَأْخِیرِ الْمَغْرِبِ حَتَّی یَغِیبَ الشَّفَقُ بَلْ بَعْدَهُ لِعُذْرٍ وَ کَرَاهَتِهِ لِغَیْرِ عُذْرٍ
ترجمه :
جایز بودن تاخیر نماز مغرب بعد از غایب شدن قرمزی مغربیه بلکه بعد ان هم جایز است و کراهت تاخیر بدون عذر
4895- 1- (8)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ
ص: 193
1) رجال الکشّیّ 2- 494- 407.
2) ورد فی هامش المخطوط ما نصه-" ضمیر عنه راجع الی محمّد بن مسعود العیّاشیّ، لا الی الکشّیّ و هو ظاهر منه قده".
3) قرب الإسناد- 29.
4) قرب الإسناد- 61.
5) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 10 و 15 من الباب 16 من هذه الأبواب.
6) یأتی ما یدلّ علیه فی الباب 19 من هذه الأبواب.
7) الباب 19 فیه 16 حدیثا.
8) الکافی 3- 431- 5.
عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ أَبَانٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع وَقْتُ الْمَغْرِبِ فِی السَّفَرِ إِلَی ثُلُثِ اللَّیْلِ.
ترجمه:
امام صادق عليه السّلام فرمود:
وقت نماز مغرب در سفر تا يكسوم از شب است.
4896- 2- (1)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْخَطَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: وَقْتُ الْمَغْرِبِ فِی السَّفَرِ إِلَی رُبُعِ اللَّیْلِ.
ترجمه:
امام صادق عليه السّلام فرمود:
وقت نماز مغرب در سفر تا يكچهارم از شب ادامه دارد.
4897- 3- (2)قَالَ الْکُلَیْنِیُّ وَ رُوِیَ أَیْضاً إِلَی نِصْفِ اللَّیْلِ.
أَقُولُ: الْمُرَادُ إِلَی أَنْ یَبْقَی لِنِصْفِ اللَّیْلِ مِقْدَارُ الْعِشَاءَیْنِ لِمَا یَأْتِی (3)وَ قَدْ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (4).
ترجمه:
امام صادق عليه السّلام فرمود:
وقت نماز مغرب در سفر تا نصف شب ادامه دارد.
4898- 4- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا بَأْسَ أَنْ تُؤَخِّرَ الْمَغْرِبَ فِی السَّفَرِ حَتَّی یَغِیبَ الشَّفَقُ الْحَدِیثَ.
ترجمه :
امام صادق عليه السّلام فرمود:
اشکال ندارد که نماز مغرب راتا غایب شدن شفق به تا خیر بخوانی
4899- 5- (6)وَ عَنْهُ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع وَقْتُ الْمَغْرِبِ فِی السَّفَرِ إِلَی رُبُعِ اللَّیْلِ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ کَمَا مَرَّ (7).
ترجمه :*تکراری
امام صادق عليه السّلام فرمود:
وقت نماز مغرب در سفر تا يكچهارم از شب ادامه دارد.
4900- 6- (8)وَ عَنْهُ عَنِ الْحُسَیْنِ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ حُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ
ص: 194
إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع أَنْتَ فِی وَقْتٍ مِنَ الْمَغْرِبِ فِی السَّفَرِ إِلَی خَمْسَةِ أَمْیَالٍ مِنْ بَعْدِ غُرُوبِ الشَّمْسِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ مِثْلَهُ (1).
ترجمه :
امام صادق علیه السلام به ابا بصیر فرمود تو در وقت نماز مغرب هستی در سفر آن زمان که پنج میل بعد از غروب خورشید بروی
4901- 7- (2)وَ عَنْهُ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ رِفَاعَةَ بْنِ مُوسَی عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ قَالَ: کُنْتُ مَعَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع حَتَّی إِذَا بَلَغْنَا بَیْنَ الْعِشَاءَیْنِ قَالَ یَا إِسْمَاعِیلُ امْضِ مَعَ الثَّقَلِ وَ الْعِیَالِ حَتَّی أَلْحَقَکَ وَ کَانَ ذَلِکَ عِنْدَ سُقُوطِ الشَّمْسِ فَکَرِهْتُ أَنْ أَنْزِلَ فَأُصَلِّیَ وَ أَدَعَ الْعِیَالَ وَ قَدْ أَمَرَنِی أَنْ أَکُونَ مَعَهُمْ فَسِرْتُ ثُمَّ لَحِقَنِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع فَقَالَ یَا إِسْمَاعِیلُ هَلْ صَلَّیْتَ الْمَغْرِبَ بَعْدُ فَقُلْتُ لَا فَنَزَلَ عَنْ دَابَّتِهِ وَ أَذَّنَ وَ أَقَامَ وَ صَلَّی الْمَغْرِبَ وَ صَلَّیْتُ مَعَهُ وَ کَانَ مِنَ الْمَوْضِعِ الَّذِی فَارَقْتُهُ فِیهِ إِلَی الْمَوْضِعِ الَّذِی لَحِقَنِی سِتَّةُ أَمْیَالٍ.
ترجمه :
4902- 8- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُذَافِرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ وَقْتِ الْمَغْرِبِ فَقَالَ إِذَا کَانَ أَرْفَقَ بِکَ وَ أَمْکَنَ لَکَ فِی صَلَاتِکَ وَ کُنْتَ فِی حَوَائِجِکَ فَلَکَ أَنْ تُؤَخِّرَهَا إِلَی رُبُعِ اللَّیْلِ فَقَالَ: قَالَ لِی هَذَا وَ هُوَ شَاهِدٌ فِی بَلَدِهِ.
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ مِثْلَهُ (4).
ترجمه :
4903- 9- (5)عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی هَمَّامٍ إِسْمَاعِیلَ بْنِ هَمَّامٍ قَالَ:
ص: 195
رَأَیْتُ الرِّضَا ع وَ کُنَّا عِنْدَهُ لَمْ یُصَلِّ الْمَغْرِبَ حَتَّی ظَهَرَتِ النُّجُومُ ثُمَّ (1)قَامَ فَصَلَّی بِنَا عَلَی بَابِ دَارِ ابْنِ أَبِی مَحْمُودٍ.
ترجمه :
ما در خدمت ابو الحسن الرضا (علیه السلام) نشسته بوديم و حديث مىگفتيم. موقعى كه خورشيد در افق نهان شد و ستارهها آشكار شدند، ابو الحسن از جا برخاست و با ما نماز جماعت خواند.
4904- 10- (2)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ وَ عَبْدِ اللَّهِ ابْنَیْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ دَاوُدَ الصَّرْمِیِّ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی الْحَسَنِ الثَّالِثِ ع یَوْماً فَجَلَسَ یُحَدِّثُ حَتَّی غَابَتِ الشَّمْسُ ثُمَّ دَعَا بِشَمْعٍ وَ هُوَ جَالِسٌ یَتَحَدَّثُ فَلَمَّا خَرَجْتُ مِنَ الْبَیْتِ نَظَرْتُ وَ قَدْ غَابَ الشَّفَقُ قَبْلَ أَنْ یُصَلِّیَ الْمَغْرِبَ ثُمَّ دَعَا بِالْمَاءِ فَتَوَضَّأَ وَ صَلَّی.
ترجمه :
داودصرمی گوید روزی خدمت امام هادی علیه السلام بودم مشغول صحبت بودند که زوال حمره مغربیه شد، بعد فرمود آب بیاورید وضوء بگیرم نماز بخوانم.
4905- 11- (3)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی وَ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ جَمِیعاً عَنْ أَبِی طَالِبٍ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّلْتِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْجَوْهَرِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَکُونُ مَعَ هَؤُلَاءِ وَ أَنْصَرِفُ مِنْ عِنْدِهِمْ عِنْدَ الْمَغْرِبِ فَأَمُرُّ بِالْمَسَاجِدِ فَأُقِیمَتِ الصَّلَاةُ فَإِنْ أَنَا نَزَلْتُ أُصَلِّی مَعَهُمْ لَمْ أَسْتَمْکِنْ مِنَ الْأَذَانِ وَ الْإِقَامَةِ وَ افْتِتَاحِ الصَّلَاةِ فَقَالَ ائْتِ مَنْزِلَکَ وَ انْزِعْ ثِیَابَکَ وَ إِنْ أَرَدْتَ أَنْ تَتَوَضَّأَ فَتَوَضَّأْ وَ صَلِّ فَإِنَّکَ فِی وَقْتٍ إِلَی رُبُعِ اللَّیْلِ.
ترجمه :
4906- 12- (4)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ صَلَاةِ الْمَغْرِبِ إِذَا حَضَرَتْ هَلْ یَجُوزُ أَنْ تُؤَخَّرَ سَاعَةً قَالَ لَا بَأْسَ إِنْ کَانَ صَائِماً أَفْطَرَ (ثُمَّ صَلَّی) (5)وَ إِنْ کَانَتْ لَهُ حَاجَةٌ قَضَاهَا ثُمَّ صَلَّی.
ترجمه :
عمار گوید از امام صادق علیه السلام از وقت نماز مغرب در وطن آیا جایز است ساعتی تاخیر بیفتد .حضرت فرمود
اگر روزه داره افطار کند بعد نماز بخواند، یا اگرحاجت دارد حاجت را انجام بدهد بعد نماز بخواند.
اشکال ندارد
4907- 13- (6)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ
ص: 196
عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مَا تَقُولُ فِی الرَّجُلِ یُصَلِّی الْمَغْرِبَ بَعْدَ مَا یَسْقُطُ الشَّفَقُ فَقَالَ لِعِلَّةٍ لَا بَأْسَ قُلْتُ فَالرَّجُلُ یُصَلِّی الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ قَبْلَ أَنْ یَسْقُطَ الشَّفَقُ قَالَ لِعِلَّةٍ لَا بَأْسَ.
ترجمه :
جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ گوید به ابو عبد اللّه صادق (ع) گفتم: اگر كسى نماز مغرب را
موقعى بخواند كه سرخى شفق فرو نشسته باشد، چه صورت دارد؟ ابو عبد اللّه گفت: اگر به خاطر علتى نماز را تأخير بيندازد، اشكالى ندارد. من گفتم: اگر كسى نماز عشا را موقعى بخواند كه سرخى شفق فرو ننشسته باشد چه صورت دارد؟ ابو عبد اللّه گفت: اگر به خاطر علتى در خواندن نماز عشاء شتاب كند، اشكالى ندارد.
4908- 14- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یُونُسَ وَ عَلِیٍّ الصَّیْرَفِیِّ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَکُونُ فِی جَانِبِ الْمِصْرِ فَتَحْضُرُ الْمَغْرِبُ وَ أَنَا أُرِیدُ الْمَنْزِلَ فَإِنْ أَخَّرْتُ الصَّلَاةَ حَتَّی أُصَلِّیَ فِی الْمَنْزِلِ کَانَ أَمْکَنَ لِی وَ أَدْرَکَنِیَ الْمَسَاءُ أَ فَأُصَلِّی فِی بَعْضِ الْمَسَاجِدِ فَقَالَ صَلِّ فِی مَنْزِلِکَ.
ترجمه :
عمر بن یزید به امام صادق علیه السلام گفتم من در گوشه شهر هستم، اذان مغرب می شود، می خواهم به منزل بیایم اگر نماز مغرب را تاخیر بیندازم تا در منزل نماز بخوانم برای من امکن است، یعنی راحت تر است، و تاریکی شب می شود در بعض مساجد نماز بخوانم؟ فرمود: نه، برو در منزل نماز بخوان.
نکته: ظاهرش این است که سقوط شفق می شود: تحضر المغرب به خاطر این که شب شده بود و ادرکنی المساء یعنی زوال حمره مغربیه می شود
4909- 15- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ عَنْ أَخِیهِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ تُدْرِکُهُ صَلَاةُ الْمَغْرِبِ فِی الطَّرِیقِ أَ یُؤَخِّرُهَا إِلَی أَنْ یَغِیبَ الشَّفَقُ قَالَ لَا بَأْسَ بِذَلِکَ فِی السَّفَرِ فَأَمَّا فِی الْحَضَرِ فَدُونَ ذَلِکَ شَیْئاً.
ترجمه :
4910- 16- (3)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ ع أَنَّ النَّبِیَّ ص کَانَ فِی اللَّیْلَةِ الْمَطِیرَةِ یُؤَخِّرُ مِنَ الْمَغْرِبِ وَ یُعَجِّلُ مِنَ الْعِشَاءِ فَیُصَلِّیهِمَا جَمِیعاً وَ یَقُولُ مَنْ لَا یَرْحَمْ لَا یُرْحَمْ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (4)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (5).
ترجمه :
امام صادق از پدش علیهما السلام نقل فرمود پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم در شب بارانی مغرب را به تاخیر وعشا را به تعجیل خواند و فرمود کسی که رحم نکند مورد ترحم قرار نگیرد
ص: 197
(1)20 بَابُ عَدَمِ وُجُوبِ صُعُودِ الْجَبَلِ لِلنَّظَرِ إِلَی مَغِیبِ الشَّمْسِ وَ إِنَّمَا یُعْتَبَرُ سُقُوطُ الْقُرْصِ وَ ذَهَابُ الْحُمْرَةِ
ترجمه :
واجب نیست بالا رفتن از کوه برای اطمینان به غروب خورشید همینکه قرص ناپدید شد و سرخی رفت کافی است
4911- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُوسَی بْنِ الْحَسَنِ وَ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هِلَالٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الْمَغْرِبِ إِنَّا رُبَّمَا صَلَّیْنَا وَ نَحْنُ نَخَافُ أَنْ تَکُونَ الشَّمْسُ خَلْفَ الْجَبَلِ أَوْ قَدْ سَتَرَنَا مِنْهَا الْجَبَلُ قَالَ فَقَالَ لَیْسَ عَلَیْکَ صُعُودُ الْجَبَلِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
سماعه گوید: به امام صادق علیه السلام گفتم: هنگام مغرب نماز را در حالی خواندیم در حالی که نگران بودیم که خورشید شاید پشت کوه رفته و به خاطر وجود کوه است که نمی توانیم آن را ببینیم! امام فرمود: واجب نیست برای تفحص از کوه بالا بروی.
4912- 2- (4)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ أَبِی أُسَامَةَ أَوْ غَیْرِهِ قَالَ: صَعِدْتُ مَرَّةً جَبَلَ أَبِی قُبَیْسٍ (5)- وَ النَّاسُ یُصَلُّونَ الْمَغْرِبَ فَرَأَیْتُ الشَّمْسَ لَمْ تَغِبْ إِنَّمَا تَوَارَتْ (6)خَلْفَ الْجَبَلِ عَنِ النَّاسِ فَلَقِیتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع فَأَخْبَرْتُهُ بِذَلِکَ فَقَالَ لِی وَ لِمَ فَعَلْتَ ذَلِکَ بِئْسَ مَا صَنَعْتَ إِنَّمَا تُصَلِّیهَا إِذَا لَمْ تَرَهَا خَلْفَ جَبَلٍ غَابَتْ أَوْ غَارَتْ مَا لَمْ یَتَجَلَّلْهَا (7)سَحَابٌ أَوْ ظُلْمَةٌ (8)تُظِلُّهَا وَ إِنَّمَا عَلَیْکَ مَشْرِقُکَ وَ مَغْرِبُکَ وَ لَیْسَ عَلَی النَّاسِ أَنْ یَبْحَثُوا.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی أُسَامَةَ زَیْدٍ الشَّحَّامِ (9)
ص: 198
1) الباب 20 فیه حدیثان.
2) التهذیب 2- 29- 87 و التهذیب 2- 264- 1054، و الاستبصار 1- 266- 962.
3) الفقیه 1- 218- 656، أمالی الصدوق- 74- 13.
4) التهذیب 2- 264- 1053، و الاستبصار 1- 266- 961.
5) فی نسخة زیادة- أو غیره هامش المخطوط.
6) فی الأصل عن نسخة- غابت.
7) فی المصدر- یجللها، و فی هامش الأصل عن نسخة- یتجلاها.
8) و فیه- ظلم.
9) الفقیه 1- 220- 662.
وَ رَوَاهُ فِی الْمَجَالِسِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبَانٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ (1)
وَ الَّذِی قَبْلَهُ عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ الشَّیْخُ هَذَا لَا یُنَافِی مَا اعْتَبَرْنَاهُ مِنْ غَیْبُوبَةِ الْحُمْرَةِ الْمَشْرِقِیَّةِ لِأَنَّهُ لَا یَمْتَنِعُ أَنْ تَکُونَ قَدْ زَالَتِ الْحُمْرَةُ وَ الشَّمْسُ بَاقِیَةٌ خَلْفَ الْجَبَلِ لِأَنَّهَا تَغْرُبُ عَنْ قَوْمٍ وَ تَطْلُعُ عَلَی آخَرِینَ وَ إِنَّمَا نَهَی عَنْ صُعُودِ الْجَبَلِ لِأَنَّهُ غَیْرُ وَاجِبٍ بَلِ الْوَاجِبُ عَلَیْهِ مُرَاعَاةُ مَشْرِقِهِ وَ مَغْرِبِهِ أَقُولُ: وَ یَحْتَمِلُ الْحَمْلُ عَلَی التَّقِیَّةِ عَلَی أَنَّهُ قَالَ إِنَّمَا عَلَیْکَ مَشْرِقُکَ وَ مَغْرِبُکَ فَعُلِمَ أَنَّ الْمُعْتَبَرَ سُقُوطُ الْقُرْصِ مِنَ الْمَغْرِبِ وَ ذَهَابُ الْحُمْرَةِ مِنَ الْمَشْرِقِ وَ إِلَّا لَمْ یَکُنْ لِذِکْرِ الْمَشْرِقِ هُنَا فَائِدَةٌ وَ احْتِمَالُ اعْتِبَارِهِ فِی وَقْتِ الصُّبْحِ بَعِیدٌ جِدّاً بَلْ لَا وَجْهَ لَهُ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ وَ قَدْ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی الْمَقْصُودِ (2).
ترجمه:
زید شحام یا شخص دیگری گفت: یکبار از کوه ابوقبیس بالا رفتم درحالی که مردم نماز مغرب می گزاردند. دیدم خورشید غروب نکرده بلکه پشت کوه رفته و از دیدگان مردم پنهان شده است. امام صادق علیه السلام را که ملاقات کردم این قضیه را برایشان گفتم. ایشان فرمود: چرا این کار را کردی؟ کار بدی کردی! نماز مغرب را هنگامی بخوان که خورشید را پشت کوهی که غروب کرده باشد یا پنهان شده باشد، نبینی. البته تا وقتی که مانع دیدنِ آن، ابر یا تاریکی که بر آن سایه افکنده، نباشد، پس تو باید طبق مشرق و مغرب خودت عمل کنی و تفحص در مورد این مسئله بر مردم واجب نیست
(3)21 بَابُ تَأَکُّدِ اسْتِحْبَابِ تَأْخِیرِ الْعِشَاءِ حَتَّی تَذْهَبَ الْحُمْرَةُ الْمَغْرِبِیَّةُ وَ أَنَّ آخِرَ وَقْتِ فَضِیلَتِهَا ثُلُثُ اللَّیْلِ
ترجمه:
مستحب موکد بودن تاخیر نماز عشا تا رفتن سرخی مغرب و آخر وقت فضیلت آن رفتن یک سوم شب است
4913- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ وَقْتُ الْمَغْرِبِ إِذَا غَرَبَتِ الشَّمْسُ فَغَابَ قُرْصُهَا قَالَ وَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ أَخَّرَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَیْلَةً مِنَ اللَّیَالِی الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ مَا شَاءَ اللَّهُ فَجَاءَ عُمَرُ فَدَقَّ الْبَابَ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ نَامَ النِّسَاءُ نَامَ الصِّبْیَانُ فَخَرَجَ
ص: 199
رَسُولُ اللَّهِ ص فَقَالَ لَیْسَ لَکُمْ أَنْ تُؤْذُونِی وَ لَا تَأْمُرُونِی وَ إِنَّمَا عَلَیْکُمْ أَنْ تَسْمَعُوا وَ تُطِیعُوا.
ترجمه:
عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ گوید از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود: وقت مغرب هنگامی شروع می شود که خورشید غروب کند و قرص آن پنهان گردد.و شنیدم که امام صادق علیه السلام فرمود: یکی از شب ها رسول خدا صلَّی الله علیه و آله تا آنجا که میتوانستند نماز عشاء را به تأخیر انداختند، در این هنگام عمر آمد و در را زد، و گفت: ای رسول خدا، زنان خوابیدهاند، کودکان خوابیدهاند. رسول خدا صلَّی الله علیه و آله خارج شد
*****اصل حدیث اذیت عمر پیامبرصلی الله علیه وآله
الْحُسَیْنُ بْنُ سَعِیدٍ، عَنِ النَّضْرِ، عَنِ ابْنِ سِنَانٍ، عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ، قَالَ: أَخَّرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ لَیْلَهً مِنَ اللَّیَالِی الْعِشَاءَ الْآخِرَهَ مَا شَاءَ اللَّهُ، فَجَاءَ عُمَرُ فَدَقَّ الْبَابَ، فَقَالَ: یَا رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) نَامَ النِّسَاءُ، نَامَ الصِّبْیَانُ، فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ، فَقَالَ: لَیْسَ لَکُمْ أَنْ تُؤْذُونِی وَ لَا تَأْمُرُونِی، إِنَّمَا عَلَیْکُمْ أَنْ تَسْمَعُوا وَ تُطِیعُوا.
**[ترجمه]التهذیب: - . التهذیب: 2/28، حدیث81 - امام صادق علیه السلام فرمود: یکی از شب ها رسول خدا صلَّی الله علیه و آله تا آنجا که میتوانستند نماز عشاء را به تأخیر انداختند، در این هنگام عمر آمد و در را زد، و گفت: ای رسول خدا، زنان خوابیدهاند، کودکان خوابیدهاند. رسول خدا صلَّی الله علیه و آله خارج شده و فرمودند: شما نباید مرا آزار داده و به من دستور دهید، شما باید از من بشنوید و اطاعت کنید.
4914- 2- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ هَارُونَ بْنِ خَارِجَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ (2)ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَوْ لَا أَنِّی أَخَافُ أَنْ أَشُقَّ عَلَی أُمَّتِی لَأَخَّرْتُ الْعِشَاءَ (3)إِلَی ثُلُثِ اللَّیْلِ وَ أَنْتَ فِی رُخْصَةٍ إِلَی نِصْفِ اللَّیْلِ وَ هُوَ غَسَقُ اللَّیْلِ فَإِذَا مَضَی الْغَسَقُ نَادَی مَلَکَانِ مَنْ رَقَدَ عَنْ صَلَاةِ الْمَکْتُوبَةِ بَعْدَ نِصْفِ اللَّیْلِ فَلَا رَقَدَتْ عَیْنَاهُ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ مِثْلَهُ إِلَی قَوْلِهِ ثُلُثِ اللَّیْلِ (4).
ترجمه:
ابو بصير گويد: امام باقر و در نسخه ی امام صادق عليه السّلام مىفرمايد: رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله فرمود:
اگر بر امّتم سخت نمىشد، نماز عشا را تا يكسوم از شب به تأخير مىانداختم.
همچنين روايت شده: تا نصف شب (به تأخير مىانداختم).و آن تاریکی شب است وقت از آن گذشت ملکی ندا می دهد کسی که بخوابد نماز واجب را نخوانده باشد خواب به چشمش نباشد
4915- 3- (5)قَالَ الْکُلَیْنِیُّ وَ رُوِیَ إِلَی رُبُعِ (6)اللَّیْلِ.
ترجمه:
4916- 4- (7)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ فِی رِوَایَةٍ أَنَّ وَقْتَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ إِلَی ثُلُثِ اللَّیْلِ.
قَالَ الصَّدُوقُ وَ کَأَنَّ الثُّلُثَ هُوَ الْأَوْسَطُ وَ النِّصْفَ هُوَ آخِرُ الْوَقْتِ.
ترجمه:
ص: 200
1) التهذیب 2- 261- 1041، و الاستبصار 1- 272- 986. أورده أیضا فی الحدیث 7 من الباب 17 من هذه الأبواب.
2) فی نسخة- عن أبی عبد اللّه علیه السلام هامش المخطوط.
3) فی المصدر و فی نسخة من هامش المخطوط- العتمة.
4) الکافی 3- 281- 13.
5) الکافی 3- 281- 13 ذیل الحدیث 13.
6) فی المصدر- نصف.
7) الفقیه 1- 219- 658.
4917- 5- (1)وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ (2)بْنِ سَعِیدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْقَرَوِیِّ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَوْ لَا أَنْ أَشُقَّ عَلَی أُمَّتِی لَأَخَّرْتُ الْعِشَاءَ إِلَی نِصْفِ اللَّیْلِ.
ترجمه:
،از ابان بن عثمان،از ابى بصير،از حضرت ابى جعفر عليه السّلام نقل كرده كه آن حضرت فرمودند: رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلم فرمودند: اگر بر امّتم مشقّت و صدمه نمىداشت حتما نماز عشاء را تا نصف شب تأخير مىانداختم.
4918- 6- (3)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ (الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِی الْمَغْرَاءِ) (4)حُمَیْدِ بْنِ الْمُثَنَّی الْعِجْلِیِّ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَوْ لَا نَوْمُ الصَّبِیِّ وَ غَلَبَةُ (5)الضَّعِیفِ لَأَخَّرْتُ الْعَتَمَةَ إِلَی ثُلُثِ اللَّیْلِ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام روایت می کند که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: اگر ملاحظه خواب کودک و ناتوانی ضعیف نبود، نماز عشا را تا یک سوم شب به تأخیر می انداختم
4919- 7- (6)أَحْمَدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ الطَّبْرِسِیُّ فِی الْإِحْتِجَاجِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ الْکُلَیْنِیِّ رَفَعَهُ عَنِ الزُّهْرِیِّ أَنَّهُ طَلَبَ مِنَ الْعَمْرِیِّ أَنْ یُوصِلَهُ إِلَی صَاحِبِ الزَّمَانِ ع- فَأَوْصَلَهُ وَ ذَکَرَ أَنَّهُ سَأَلَهُ فَأَجَابَهُ عَنْ کُلِّ مَا أَرَادَ ثُمَّ قَامَ وَ دَخَلَ الدَّارَ قَالَ فَذَهَبْتُ لِأَسْأَلَ فَلَمْ یَسْتَمِعْ وَ مَا کَلَّمَنِی بِأَکْثَرَ مِنْ أَنْ قَالَ مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَنْ أَخَّرَ الْعِشَاءَ إِلَی أَنْ تَشْتَبِکَ النُّجُومُ مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَنْ أَخَّرَ الْغَدَاةَ إِلَی أَنْ تَنْقَضِیَ النُّجُومُ وَ دَخَلَ الدَّارَ.
أَقُولُ: لَعَلَّ الْمُرَادَ مَنْ أَخَّرَ الْعِشَاءَیْنِ وَ یَکُونُ اللَّعْنُ بِاعْتِبَارِ تَأْخِیرِ الْمَغْرِبِ
ص: 201
لِمَا تَقَدَّمَ (1)أَوْ یَکُونُ مَخْصُوصاً بِمَنْ یُؤَخِّرُ الْعِشَاءَ بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنَ الْمَغْرِبِ مُعْتَقِداً وُجُوبَ التَّأْخِیرِ لِمَا مَرَّ (2)وَ کَذَا الْغَدَاةُ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی الْمَقْصُودِ فِی عِدَّةِ أَحَادِیثَ هُنَا (3)وَ فِی أَعْدَادِ الْفَرَائِضِ وَ نَوَافِلِهَا (4)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (5).
ترجمه:
[ترجمه]الاحتجاج: زهری گوید: من در این امر خیلی جستجو کردم و مال شایسته ای به خاطر آن از دست دادم، تا آنکه نزد عمری رفتم و او را خدمت کردم، و او را همراهی نمودم. پس از آن در مورد حضرت صاحب الزمان علیه السلام از او سؤال کردم، عمری گفت: راهی برای وصال با ایشان نیست! برایش خضوع و از او خواهش بسیار کردم. گفت: صبح زود بیا! صبح زود رفتم و جوانی از خوش چهره ترین و خوشبوترین مردم به استقبالم آمد که در آستینش چیزی شبیه علامت بازرگانان بود. وقتی به او نگریستم نزدیک عمری رفتم. عمری مرا به او اشارت داد و من به سوی آن جوان رفتم و از هر چه می خواستم سؤال نمودم و ایشان پاسخ گفت. بعد حرکت کرد که وارد خانه شود، خانه ای بود ساده که کسی به آن اعتنا نمی کرد. عمری گفت: هر سؤالی داری بپرس که دیگر ایشان را نخواهی دید. این را که گفت رفتم که از ایشان باز هم سؤال کنم، اما گوش نداد و وارد خانه شد و تنها چیزی که گفت این بود: ملعون است ملعون است کسی که عشا را به تأخیر اندازد تا آنکه ستارگان زیادی در آسمان پیدا شوند، ملعون است ملعون است کسی که نماز صبح را آنقدر به تأخیر اندازد که ستارگان دیده نشوند. این را فرمود و وارد خانه شد.
(6)22 بَابُ جَوَازِ تَقْدِیمِ الْعِشَاءِ قَبْلَ ذَهَابِ الشَّفَقِ عَلَی کَرَاهَةٍ مَعَ عَدَمِ الْعُذْرِ
ترجمه:
جایز است عشا را قبل از رفتن شفق و کراهت داشتن بدون عذر
4920- 1- (7)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا بَأْسَ أَنْ تُؤَخِّرَ الْمَغْرِبَ فِی السَّفَرِ حَتَّی یَغِیبَ الشَّفَقُ وَ لَا بَأْسَ بِأَنْ تُعَجِّلَ الْعَتَمَةَ فِی السَّفَرِ قَبْلَ أَنْ یَغِیبَ الشَّفَقُ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود
اشکال ندارد مغرب تا اتمام حمره ی مغربیه وتعجیل برای نماز عشا
4921- 2- (8)وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: صَلَّی رَسُولُ اللَّهِ ص بِالنَّاسِ الْمَغْرِبَ وَ الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ قَبْلَ الشَّفَقِ مِنْ غَیْرِ عِلَّةٍ فِی جَمَاعَةٍ وَ إِنَّمَا فَعَلَ ذَلِکَ لِیَتَّسِعَ الْوَقْتُ عَلَی أُمَّتِهِ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود
حضرت رسول اکرم صلی الله علیه وآله قبل از فرو رفتن شفق نمازمغرب و عشا را با مردم بدون علت جماعت خواند.این کار را برای وسعت وقت برای امت انجام داد
ص: 202
1) تقدم فی الأحادیث 6 و 7 و 8 و 12 من الباب 18 من هذه الأبواب.
2) مر فی الباب 17 من هذه الأبواب.
3) تقدم فی الباب 10 من هذه الأبواب.
4) تقدم فی الحدیث 24 من الباب 13، و الحدیث 6 من الباب 14 من أبواب أعداد الفرائض.
5) یأتی فی الباب 23 من هذه الأبواب.
6) الباب 22 فیه 8 أحادیث.
7) التهذیب 2- 35- 180، و الاستبصار 1- 272- 984، و أورد صدره فی الحدیث 4 من الباب 19 من هذه الأبواب.
8) التهذیب 2- 263- 1046، و الاستبصار 1- 271- 981، و أورده بتمامه فی الحدیث 6 الباب 7 من هذه الأبواب.
4922- 3- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ حُسَیْنٍ یَعْنِی ابْنَ عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِذَا کَانَتْ لَیْلَةٌ مُظْلِمَةٌ وَ رِیحٌ وَ مَطَرٌ صَلَّی الْمَغْرِبَ ثُمَّ مَکَثَ قَدْرَ مَا یَتَنَفَّلُ النَّاسُ ثُمَّ أَقَامَ مُؤَذِّنُهُ ثُمَّ صَلَّی الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ (2)ثُمَّ انْصَرَفُوا.
ترجمه:
شنيدم ابو جعفر باقر (ع) مىگفت: در شبهاى تاريك و طوفانى و شبهاى بارانى، جدم رسول خدا - صلوات اللّه عليه - نماز مغرب را كه مىخواند، قدرى تأمل مىكرد تا همگان نافلۀ مغرب را بخوانند، سپس بلال حبشى اقامه مىگفت و رسول خدا نماز عشا را با مردم مىخواند و همگان به خانههاى خود مىرفتند.
4923- 4- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: لَا بَأْسَ بِأَنْ تُعَجِّلَ عِشَاءَ الْآخِرَةِ فِی السَّفَرِ قَبْلَ أَنْ یَغِیبَ الشَّفَقُ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
امام صادق علیه السلام
اشکال ندارد درخواندن عشا در سفر عجله کنی قبل از حمره ی مغربیه
4924- 5- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی طَالِبٍ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّلْتِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَطِیَّةَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ وَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یُصَلِّی الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ قَبْلَ سُقُوطِ الشَّفَقِ فَقَالا لَا بَأْسَ بِهِ.
ترجمه:
زراره گوید از امام باقر و امام صادق علیهما السلام سوال کردم از مردی که نماز عشا را قبل از گذشتن حمره ی مغربیه بخواند فرمودند اشکال ندارد
4925- 6- (6)وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَیْمُونٍ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ وَ عِمْرَانَ ابْنَیْ عَلِیٍّ الْحَلَبِیَّیْنِ قَالا کُنَّا نَخْتَصِمُ فِی الطَّرِیقِ فِی الصَّلَاةِ صَلَاةِ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ قَبْلَ سُقُوطِ الشَّفَقِ وَ کَانَ مِنَّا مَنْ یَضِیقُ بِذَلِکَ صَدْرُهُ فَدَخَلْنَا عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ فَسَأَلْنَاهُ عَنْ صَلَاةِ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ قَبْلَ سُقُوطِ الشَّفَقِ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِذَلِکَ قُلْنَا وَ أَیُّ شَیْءٍ الشَّفَقُ فَقَالَ الْحُمْرَةُ.
ترجمه:
در نيمه راه سفر من و برادرم با سايرين مشاجره مىكرديم كه خواندن نماز عشا قبل از فرونشستن شفق روا هست يا نه؟ برخى از شتاب كردن در نماز عشا نگران بودند. موقعى كه در مدينه خدمت ابو عبد اللّه صادق
(ع) شرفياب شديم و سؤال كرديم، ابو عبد اللّه گفت: مانعى ندارد كه در سفر نماز عشا را قبل از فرونشستن شفق بخوانند. گفتيم: منظور شما از شفق كدام است؟ ابو عبد اللّه گفت: سرخى افق.
ص: 203
4926- 7- (1)وَ عَنْهُ عَنْ إِسْحَاقَ الْبِطِّیخِیِّ قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع صَلَّی الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ قَبْلَ سُقُوطِ الشَّفَقِ ثُمَّ ارْتَحَلَ.
ترجمه:
إِسْحَاقَ بِطِّیخِیِّ گفت دیدم امام صادق علیه السلام نماز عشارا قبل از سقوط شفق خواند و حرکت کرد
4927- 8- (2)وَ عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُوسَی بْنِ عُمَرَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع نَجْمَعُ بَیْنَ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ فِی الْحَضَرِ قَبْلَ أَنْ یَغِیبَ الشَّفَقُ (3)مِنْ غَیْرِ عِلَّةٍ قَالَ لَا بَأْسَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (4)وَ عَلَی الْکَرَاهَةِ (5)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (6).
ترجمه:
إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ گفت از ابو عبد اللّه صادق (ع) پرسيدم: روا هست كه در حال اقامت در وطن بىعذر و علتى پيش از غروب شفق، نماز مغرب و عشاء را باهم بخوانيم؟ ابو عبد اللّه گفت: مانعى ندارد.
(7)23 بَابُ أَنَّ الشَّفَقَ الْمُعْتَبَرَ فِی وَقْتِ فَضِیلَةِ الْعِشَاءِ هُوَ الْحُمْرَةُ الْمَغْرِبِیَّةُ لَا الْبَیَاضُ الَّذِی بَعْدَهَا
ترجمه:
شفق معتبر در وقت عشا سرخی مغرب است نه سفیدی بعد از آن
4928- 1- (8)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَجَّالِ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَیْمُونٍ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع مَتَی تَجِبُ الْعَتَمَةُ قَالَ إِذَا غَابَ الشَّفَقُ وَ الشَّفَقُ الْحُمْرَةُ فَقَالَ عُبَیْدُ (9)اللَّهِ أَصْلَحَکَ اللَّهُ إِنَّهُ یَبْقَی بَعْدَ ذَهَابِ الْحُمْرَةِ ضَوْءٌ شَدِیدٌ مُعْتَرِضٌ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ الشَّفَقَ إِنَّمَا
ص: 204
1) التهذیب 2- 34- 106.
2) التهذیب 2- 263- 1047، و الاستبصار 1- 272- 982، أورده أیضا فی الحدیث 10 من الباب 32 من هذه الأبواب.
3) فی التهذیب- تغیب الشمس.
4) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 6، من الباب 7 من هذه الأبواب.
5) تقدم فی الحدیث 13 و 16 من الباب 19 من هذه الأبواب.
6) یأتی ما یدلّ علیه فی الباب 31، بل یأتی فی الباب 32 ما یدلّ علی ذلک من غیر کراهة.
7) الباب 23 فیه 3 أحادیث.
8) الکافی 3- 280- 11.
9) کتب المصنّف فی الهامش عن الاستبصار- عبد.
هُوَ الْحُمْرَةُ وَ لَیْسَ الضَّوْءُ مِنَ الشَّفَقِ (1).
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (2).
ترجمه:
عمران حلبی گفت که: از امام ششم علیه السّلام پرسیدم: نماز عشا کی لازم شود؟ فرمود: چون شفق که سرخی است نهان گردد، عبید اللَّه علیه السّلام، گفت: «اصلحک اللَّه» پس از رفتن سرخی سپیدی شدید در پهنای افق میماند. امام علیه السّلام فرمود: همانا شفق سرخی است و سپیدی شفق نیست.
4929- 2- (3)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ قَالَ: سَأَلَ عَلِیُّ بْنُ أَسْبَاطٍ أَبَا الْحَسَنِ ع وَ نَحْنُ نَسْمَعُ الشَّفَقُ الْحُمْرَةُ أَوِ الْبَیَاضُ فَقَالَ الْحُمْرَةُ لَوْ کَانَ الْبَیَاضَ کَانَ إِلَی ثُلُثِ اللَّیْلِ.
ترجمه:
ابن فضّال گويد: ما در حضور امام رضا عليه السّلام بوديم كه على بن اسباط پرسيد: آيا شفق آن، سرخى است يا سفيدى؟
فرمود: سرخى است. اگر سفيدى بود تا يكسوم از شب به طول مىكشيد.
4930- 3- (4)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ بَکْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ وَقْتِ صَلَاةِ الْمَغْرِبِ فَقَالَ إِذَا غَابَ الْقُرْصُ ثُمَّ سَأَلْتُهُ عَنْ وَقْتِ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ فَقَالَ إِذَا غَابَ الشَّفَقُ قَالَ وَ آیَةُ الشَّفَقِ الْحُمْرَةُ ثُمَّ قَالَ بِیَدِهِ هَکَذَا.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (5).
ترجمه:
بکر بن محمد ازدی گوید: از امام صادق علیه السلام در مورد وقت نماز مغرب سؤال کردم، فرمود: هرگاه قرص خورشید پنهان شد. بعد در مورد وقت نماز عشا سؤال کردم. فرمود: زمانی شفق پنهان شود و نشانه شفق، سرخی است. راوی گوید: امام با دست نشان دادند و گفتند: این گونه
(6)24 بَابُ وَقْتِ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ لِمَنْ خَفِیَ عَنْهُ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ
ترجمه:
وقت مغرب وعشا برای کسیکه مشرق ومغرب را نمیبیند
4931- 1- (7)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الرَّیَّانِ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَیْهِ الرَّجُلُ یَکُونُ فِی الدَّارِ تَمْنَعُهُ حِیطَانُهَا النَّظَرَ إِلَی حُمْرَةِ الْمَغْرِبِ وَ مَعْرِفَةَ مَغِیبِ الشَّفَقِ وَ وَقْتِ صَلَاةِ عِشَاءِ الْآخِرَةِ مَتَی یُصَلِّیهَا وَ کَیْفَ یَصْنَعُ فَوَقَّعَ ع یُصَلِّیهَا إِذَا کَانَ عَلَی هَذِهِ الصِّفَةِ عِنْدَ
ص: 205
قَصْرَةِ (1)النُّجُومِ وَ الْمَغْرِبَ (2)عِنْدَ اشْتِبَاکِهَا وَ بَیَاضِ مَغِیبِ الشَّمْسِ.
وَ
رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ فِی إِحْدَی رِوَایَتَیْهِ وَ الْعِشَاءَ عِنْدَ اشْتِبَاکِهَا (3).
وَ رَوَاهُ ابْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ مَسَائِلِ الرِّجَالِ رِوَایَةَ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَیَّاشٍ الْجَوْهَرِیِّ وَ
رَوَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الرَّیَّانِ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ عِنْدَ اشْتِبَاکِ النُّجُومِ وَ الْمَغْرِبَ عِنْدَ قَصْرِ النُّجُومِ (4).
قَالَ الشَّیْخُ وَ الْکُلَیْنِیُّ مَعْنَی قَصْرِ النُّجُومِ بَیَانُهَا.
ترجمه:
على بن ريّان گويد: به امام عليه السّلام نوشتم: مردى در خانهاى است كه ديوارهاى خانه مانع از ديدن سرخى مغرب هستند و او نمىتواند غايب شدن شفق و وقت نماز عشا را در يابد. او كى بايد نماز بخواند؟ و چه بايد بكند؟
امام عليه السّلام نوشت: چون چنين حالتى دارد، هنگامى كه ستارگان، آسمان را فراگرفتند، نماز عشا را بخواند و نماز مغرب را به هنگام نمودار شدن بعضى از ستارگان بخواند، و نشانۀ سفيدى مغرب، نمودار شدن ستارگان تا آشكار شدن آنهاست.
(5)25 بَابُ أَنَّ مَنْ صَلَّی ظَانّاً دُخُولَ الْوَقْتِ وَ لَمْ یَکُنْ قَدْ دَخَلَ ثُمَّ دَخَلَ الْوَقْتُ وَ هُوَ فِی الصَّلَاةِ أَجْزَأَتْ
ترجمه :
کسیکه گمان کرده دخول وقت را ودر حین نماز وقت داخل شود مجزی است
4932- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ رَبَاحٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا صَلَّیْتَ وَ أَنْتَ تَرَی أَنَّکَ فِی وَقْتٍ وَ لَمْ یَدْخُلِ الْوَقْتُ فَدَخَلَ الْوَقْتُ وَ أَنْتَ فِی الصَّلَاةِ فَقَدْ أَجْزَأَتْ عَنْکَ.
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ مِثْلَهُ (7)
ص: 206
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ (1)
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ أَبِی رِیَاحٍ (2).
ترجمه :
ابو عبد اللّه صادق (ع) گفت: اگر كسى تشخيص دهد كه وقت نماز فرا رسيده و مشغول نماز شود، ولى در واقع وقت نماز فرا نرسيده باشد، بلكه در اثناى نماز، وقت نماز فرا برسد، نمازش صحيح است.
(3)26 بَابُ أَنَّ وَقْتَ الصُّبْحِ مِنْ طُلُوعِ الْفَجْرِ إِلَی طُلُوعِ الشَّمْسِ
ترجمه :
وقت صبح از طلوع فجر تا طلوع خورشید
4933- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: وَقْتُ الْفَجْرِ حِینَ یَنْشَقُّ الْفَجْرُ إِلَی أَنْ یَتَجَلَّلَ الصُّبْحُ السَّمَاءَ وَ لَا یَنْبَغِی تَأْخِیرُ ذَلِکَ عَمْداً لَکِنَّهُ وَقْتٌ لِمَنْ شُغِلَ أَوْ نَسِیَ أَوْ نَامَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (5).
ترجمه :
حلبى گويد: امام صادق عليه السّلام فرمود:
وقت نماز صبح از زمانى است كه فجر شكافته شود تا هنگامى كه روشنايى آسمان را فراگيرد و شايسته نيست كه كسى از روى عمد نماز صبح را به تأخير اندازد، ولى تأخير، براى كسى است كه (به كارى ضرورى) مشغول باشد، يا فراموش كند و يا بخوابد.
4934- 2- (6)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: إِذَا طَلَعَ الْفَجْرُ فَقَدْ دَخَلَ وَقْتُ الْغَدَاةِ.
ترجمه :
امام باقر عليه السّلام فرمود
چون فجر طلوع كند، وقت نماز صبح داخل شده است.
4935- 3- (7)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ یَزِیدَ بْنِ خَلِیفَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: وَقْتُ الْفَجْرِ حِینَ یَبْدُو حَتَّی یُضِیءَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (8).
ترجمه :
امام صادق عليه السّلام فرمود:
وقت نماز صبح، وقتى است كه فجر ظاهر شود تا هنگامى كه خورشيد طلوع كند.
ص: 207
4936- 4- (1)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع رَجُلٌ صَلَّی الْفَجْرَ حِینَ طَلَعَ الْفَجْرُ فَقَالَ لَا بَأْسَ.
ترجمه :
محمد بن مسلم گوید به امام صادق علیه السلام گفتم مردی وقت طلوع فجر نماز را خواند
حضرت فرمود اشکال ندارد
4937- 5- (2)وَ عَنْهُ عَنِ النَّضْرِ وَ فَضَالَةَ عَنْ ابْنِ سِنَانٍ یَعْنِی عَبْدَ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لِکُلِّ صَلَاةٍ وَقْتَانِ وَ أَوَّلُ الْوَقْتَیْنِ أَفْضَلُهُمَا وَقْتُ صَلَاةِ الْفَجْرِ حِینَ یَنْشَقُّ الْفَجْرُ إِلَی أَنْ یَتَجَلَّلَ الصُّبْحُ السَّمَاءَ وَ لَا یَنْبَغِی تَأْخِیرُ ذَلِکَ عَمْداً وَ لَکِنَّهُ وَقْتُ مَنْ شُغِلَ أَوْ نَسِیَ أَوْ سَهَا أَوْ نَامَ وَ وَقْتُ الْمَغْرِبِ حِینَ تَجِبُ الشَّمْسُ إِلَی أَنْ تَشْتَبِکُ النُّجُومُ وَ لَیْسَ لِأَحَدٍ أَنْ یَجْعَلَ آخِرَ الْوَقْتَیْنِ وَقْتاً إِلَّا مِنْ عُذْرٍ أَوْ مِنْ عِلَّةٍ.
ترجمه :
ابو عبد اللّه صادق (ع) فرمود:
هر نمازى دو وقت محدود و مشخص دارد. وقت اول با ارجتر از وقت دوم است. وقت اول نماز صبح، هنگامى شروع مىشود كه سپيده مىشكافد و تا موقعى كه تمام آسمان در شرق و غرب روشن شود ادامه دارد. شايسته نيست كه مؤمن نماز صبح را عمدا از وقت اول تأخير بيندازد. وقت دوم كه تا برآمدن خورشيد از افق ادامه دارد، براى كسانى منظور شده است كه دستش به كارى بند باشد و يا فراموش كند و يا در اثر اشتباه وقت و ساعت و يا سنگينى خواب، وقت اول را از دست بدهد. وقت اول نماز مغرب از فرونشستن خورشيد تا لختى بعد كه ستارههاى كوچك و بزرگ درهم مىشوند، ادامه دارد. كسى حق ندارد در وقت بعدى نماز بخواند
مگر در اثر عذر و علت.
4938- 6- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: وَقْتُ صَلَاةِ الْغَدَاةِ مَا بَیْنَ طُلُوعِ الْفَجْرِ إِلَی طُلُوعِ الشَّمْسِ.
ترجمه :
زراره مىگويد: امام باقر عليه السلام فرمود:
«وقت نماز صبح، بين طلوع فجر و طلوع خورشيد است.»
4939- 7- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقٍ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ إِذَا غَلَبَتْهُ عَیْنُهُ أَوْ عَاقَهُ أَمْرٌ أَنْ یُصَلِّیَ (الْمَکْتُوبَةَ مِنَ) (5)الْفَجْرِ مَا بَیْنَ أَنْ یَطْلُعَ الْفَجْرُ إِلَی أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَ ذَلِکَ فِی الْمَکْتُوبَةِ خَاصَّةً الْحَدِیثَ.
وَ بِإِسْنَادِهِ (6)عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ خَالِدٍ عَنْ
ص: 208
1) التهذیب 2- 36- 113، و الاستبصار 1- 274- 993.
2) التهذیب 2- 39- 123، و الاستبصار 1- 276- 1003، تقدمت قطعة منه فی الحدیث 4 الباب 3 و الحدیث 10 الباب 18 من هذه الأبواب، و صدره فی الحدیث 2 الباب 4 من الوضوء.
3) التهذیب 2- 36- 114، و الاستبصار 1- 275- 998.
4) التهذیب 2- 38- 120، و الاستبصار 1- 276- 1000، أورد ذیله فی الحدیث 1 و 3 من الباب 30 من هذه الأبواب.
5) کتب المصنّف فی الهامش ان ما بین القوسین فی موضع من التهذیب.
6) التهذیب 2- 262- 1044.
4940- 8- (2)وَ قَدْ تَقَدَّمَ فِی حَدِیثِ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا تَفُوتُ صَلَاةُ الْفَجْرِ حَتَّی تَطْلُعَ الشَّمْسُ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (3)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ هُنَا (4)وَ فِی الْقَضَاءِ (5).
ترجمه :
امام صادق علیه السلام فرمود
نماز صبح فوت نشود تاخورشید طلوع کند
(6)27 بَابُ أَنَّ أَوَّلَ وَقْتِ الصُّبْحِ طُلُوعُ الْفَجْرِ الثَّانِی الْمُعْتَرِضِ فِی الْأُفُقِ دُونَ الْفَجْرِ الْأَوَّلِ الْمُسْتَطِیلِ
ترجمه :
اول وقت نماز صبح طلوع فجر دوم که که عارض افق می شود نه فجر اول
4941- 1- (7)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ لَیْثٍ الْمُرَادِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع فَقُلْتُ مَتَی یَحْرُمُ الطَّعَامُ عَلَی الصَّائِمِ وَ تَحِلُّ الصَّلَاةُ صَلَاةُ الْفَجْرِ فَقَالَ إِذَا اعْتَرَضَ الْفَجْرُ فَکَانَ کَالْقُبْطِیَّةِ (8)الْبَیْضَاءِ فَثَمَّ یَحْرُمُ الطَّعَامُ عَلَی الصَّائِمِ وَ تَحِلُّ الصَّلَاةُ صَلَاةُ الْفَجْرِ قُلْتُ أَ فَلَسْنَا فِی وَقْتٍ إِلَی أَنْ یَطْلُعَ شُعَاعُ الشَّمْسِ قَالَ هَیْهَاتَ أَیْنَ یُذْهَبُ بِکَ تِلْکَ صَلَاةُ الصِّبْیَانِ.
ص: 209
1) فی المصدر- محمّد بن الحسن بن علیّ بن فضال.
2) تقدم فی الحدیث 9 من الباب 10 من هذه الأبواب.
3) تقدم فی الحدیث 7 الباب 2 من أعداد الفرائض. و فی الباب 10 و الحدیث 7 من الباب 21 من هذه الأبواب.
4) یأتی فی الأبواب 27 و 30، و الحدیث 5 من الباب 48، و الحدیث 7 من الباب 51، و الحدیث 4 من الباب 58، و الحدیث 2 من الباب 59 من هذه الأبواب.
5) یأتی فی الباب 13 من أبواب قضاء الصلوات.
6) الباب 27 فیه 6 أحادیث.
7) الفقیه 2- 130- 1934، و التهذیب 4- 185- 514، و أورد صدره فی الحدیث 2 من الباب 42 من أبواب ما یمسک عنه الصائم.
8) القبطیة- ثیاب بیض رقاق یؤتی بها من مصر. و الجمع القباطی. لسان العرب 7- 373.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ مِثْلَهُ (1).
ترجمه :
عاصم بن حميد، از ابو بصير ليث مرادى روايت كرده است كه گفت: از امام صادق عليه السّلام سؤال كردم كه چه وقت طعام بر روزه دار حرام مىشود، و نماز - نماز فجر - حلال مىگردد؟ امام فرمود: زمانى كه فجر در پهناى افق گسترش يابد، و به صورت قماش لطيف كتّانى سفيد در آيد، طعام بر روزه دار حرام مىشود، و نماز - نماز فجر - حلال مىشود. گفتم: مگر ما تا طلوع خورشيد فرصت نداريم؟ فرمود: هيهات تو را به كجا مىبرند؟- حواست كجاست - آن گونه نماز، نماز كودكان است.
4942- 2- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَطِیَّةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ: الصُّبْحُ (3)هُوَ الَّذِی إِذَا رَأَیْتَهُ کَانَ مُعْتَرِضاً کَأَنَّهُ بَیَاضُ نَهَرِ سُورَاءَ (4).
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَطِیَّةَ (5)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ (6)
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (7)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ.
ترجمه :
امام صادق علیه السلام فرمود
صبح وقتی است که وقتی ببینی بگویی نهر سوراء- است
4943- 3- (8)قَالَ وَ رُوِیَ أَنَّ وَقْتَ الْغَدَاةِ إِذَا اعْتَرَضَ الْفَجْرُ فَأَضَاءَ حُسْناً وَ أَمَّا الْفَجْرُ الَّذِی یُشْبِهُ ذَنَبَ السِّرْحَانِ (9)فَذَاکَ الْفَجْرُ الْکَاذِبُ وَ الْفَجْرُ الصَّادِقُ هُوَ الْمُعْتَرِضُ کَالْقَبَاطِیِّ.
ترجمه :
روایت شده وقت نماز صبح وقتی فجر عارض شود ر وشنائی خوبی است اما فجر کاذب مثل دم روباه است واما فجر صادق مثل کتان سفید است
4944- 4- (10)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ قَالَ کَتَبَ أَبُو الْحَسَنِ بْنُ الْحُصَیْنِ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ الثَّانِی ع مَعِی جُعِلْتُ فِدَاکَ قَدِ اخْتَلَفَ مُوَالُوکَ (11)فِی صَلَاةِ الْفَجْرِ فَمِنْهُمْ
ص: 210
1) الکافی 4- 99- 5، أخرج صدره فی الحدیث 2 من الباب 42 من أبواب ما یمسک عنه الصائم.
2) الفقیه 1- 500- 1436.
3) فی نسخة- الفجر هامش المخطوط.
4) سوراء- موضع فی العراق فی أرض بابل. معجم البلدان 3- 278.
5) الکافی 3- 283- 3 و الکافی 4- 98- 2.
6) التهذیب 2- 37- 118، و الاستبصار 1- 275- 997.
7) التهذیب 4- 185- 515.
8) الفقیه 1- 501- 1437.
9) السرحان- الذئب، و یقال للفجر الکاذب ذنب السرحان علی التشبیه. مجمع البحرین 2- 372.
10) الکافی 3- 282- 1.
11) فی نسخة من التهذیب- موالیک- هامش المخطوط-.
مَنْ یُصَلِّی إِذَا طَلَعَ الْفَجْرُ الْأَوَّلُ الْمُسْتَطِیلُ فِی السَّمَاءِ وَ مِنْهُمْ مَنْ یُصَلِّی إِذَا اعْتَرَضَ فِی أَسْفَلِ الْأُفُقِ (1)وَ اسْتَبَانَ وَ لَسْتُ أَعْرِفُ أَفْضَلَ الْوَقْتَیْنِ فَأُصَلِّیَ فِیهِ فَإِنْ رَأَیْتَ أَنْ تُعَلِّمَنِی أَفْضَلَ الْوَقْتَیْنِ وَ تَحُدَّهُ لِی وَ کَیْفَ أَصْنَعُ مَعَ الْقَمَرِ وَ الْفَجْرُ لَا تَبْیِینَ مَعَهُ حَتَّی یَحْمَرَّ وَ یُصْبِحَ وَ کَیْفَ أَصْنَعُ مَعَ الْغَیْمِ (2)وَ مَا حَدُّ ذَلِکَ فِی السَّفَرِ وَ الْحَضَرِ فَعَلْتُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَکَتَبَ ع بِخَطِّهِ وَ قَرَأْتُهُ الْفَجْرُ یَرْحَمُکَ اللَّهُ هُوَ الْخَیْطُ الْأَبْیَضُ الْمُعْتَرِضُ وَ لَیْسَ هُوَ الْأَبْیَضَ صَعَداً فَلَا تُصَلِّ فِی سَفَرٍ وَ لَا حَضَرٍ حَتَّی تَبَیَّنَهُ فَإِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَمْ یَجْعَلْ خَلْقَهُ فِی شُبْهَةٍ مِنْ هَذَا فَقَالَ وَ کُلُوا وَ اشْرَبُوا حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَکُمُ الْخَیْطُ الْأَبْیَضُ مِنَ الْخَیْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ (3)فَالْخَیْطُ الْأَبْیَضُ هُوَ الْمُعْتَرِضُ (4)- الَّذِی یَحْرُمُ بِهِ الْأَکْلُ وَ الشُّرْبُ فِی الصَّوْمِ وَ کَذَلِکَ هُوَ الَّذِی یُوجَبُ بِهِ الصَّلَاةُ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْحُصَیْنِ بْنِ أَبِی الْحُصَیْنِ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ ع وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
امام جواد (علیه السلام) علیّبنمهزیار گفت: ابوحسنبنحصین به همراه من به امام جواد (علیه السلام) نامهای نوشته و در آن عرض کردیم: «موالی [و مقلّدان] شما در زمان نماز صبح اختلاف نظر پیدا کردند. برخی از آنان نماز صبح را هنگامیکه طلوع فجر است و [این فجر] تا آسمان کشیدهمیشود، میخوانند و برخی دیگر، نماز را به هنگام ظاهرشدن فجر در پایینترین سطح افق و آشکارشدن آن میخوانند. و من نمیدانم کدامیک از این دو وقت، پر فظیلتتر است لذا بین آن دو وقت نماز میخوانم. پس اگر صلاح میدانید به من بیاموزید که کدام وقت پر فظیلتتر است و حد و تعریف آن چیست؟ درحالیکه ماه نیز در آسمان است و فجر با وجود آن قابل تشخیص نیست مگر اینکه صبر کنیم تا [به نور خورشید، افق،] سرخ رنگ شود [حکم چیست؟] یا در حالتی که آسمان را ابر گرفته، چه کنیم؟ در هنگام سفر یا غیر آن، حکم چگونه است»؟ [این نامه را فرستادم و] امام (علیه السلام) با دست خط خود جواب نوشت. آن را قرائت کردم که فرمودهبود: «خدا تو را مورد رحمت خود قرار دهد! فجر، همان خیط أبیض (نخ سفید) است که در افق آشکار میشود نه آن سفیدی که کاملاً بالا رفتهباشد (فراگیر باشد). در سفر و حضر با تشخیص این [ملاک]، نماز بخوان [زیرا] خداوند تعیین آن [وقت نماز صبح] را بر مخلوقات خود مبهم نساخته و [در تبیین آن] فرموده است: وَکُلُواْ وَاشْرَبُواْ حَتَّی یتَبَینَ لَکُمُ الْخَیطُ الأَبْیضُ مِنَ الْخَیطِ الأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ پس خیط ابیض (نخ سفید) همان فجری است که با طلوع آن، خوردن و آشامیدن در روزه، حرام و خواندن نماز [صبح] واجب میشود.
4945- 5- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَدِیدٍ وَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص یُصَلِّی رَکْعَتَیِ الصُّبْحِ وَ هِیَ الْفَجْرُ إِذَا اعْتَرَضَ الْفَجْرُ وَ أَضَاءَ حُسْناً.
ترجمه :
امام باقر علیه السلام رسول خدا صلی الله علیه و آله
هنگام طلوع فجر و اندکی پس از آن که فجر عارض می گردید و نور آن به خوبی پیدا بود دو رکعت نماز صبح می خواند.
ص: 211
4946- 6- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ حُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْهُذَیْلِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْمَاضِی ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ وَقْتِ صَلَاةِ الْفَجْرِ فَقَالَ حِینَ یَعْتَرِضُ الْفَجْرُ فَتَرَاهُ مِثْلَ نَهَرِ سُورَاءَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (3).
ترجمه :
هِشَامِ بْنِ هُذَیْلِ گفت از حضرت موسی بن جعفر سوال کردم از وقت نماز صبح
حضرت فرمود وقتی که فجر عارض شود مثل نهر سوراءَ.
(4)28 بَابُ تَأَکُّدِ اسْتِحْبَابِ صَلَاةِ الصُّبْحِ فِی أَوَّلِ وَقْتِهَا
ترجمه :
مستحب تا کید شده نماز صبح در اول وقت
4947- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَخْبِرْنِی عَنْ أَفْضَلِ الْمَوَاقِیتِ فِی صَلَاةِ الْفَجْرِ قَالَ مَعَ (6)طُلُوعِ الْفَجْرِ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کانَ مَشْهُوداً (7)- یَعْنِی صَلَاةَ الْفَجْرِ تَشْهَدُهُ (8)مَلَائِکَةُ اللَّیْلِ وَ مَلَائِکَةُ النَّهَارِ فَإِذَا صَلَّی الْعَبْدُ صَلَاةَ الصُّبْحِ مَعَ طُلُوعِ الْفَجْرِ أُثْبِتَ لَهُ مَرَّتَیْنِ تُثْبِتُهُ مَلَائِکَةُ اللَّیْلِ وَ مَلَائِکَةُ النَّهَارِ.
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ مِثْلَهُ (9)
ص: 212
1) التهذیب 2- 37- 117، و الاستبصار 1- 275- 996.
2) تقدم فی الأبواب 10 و 26، من هذه الأبواب، و فی الحدیث 6 من الباب 14 من أبواب أعداد الفرائض.
3) یأتی فی الباب 28 من هذه الأبواب، و الأبواب 42 و 43 من أبواب ما یمسک عنه الصائم.
4) الباب 28 فیه 3 أحادیث.
5) التهذیب 2- 37- 116، أورد قطعة منه فی الحدیث 4 من الباب 4 من أبواب الوضوء.
6) ورد فی هامش المخطوط ما نصه- فیه دلالة علی استحباب تقدیم الطهارة علی دخول الوقت و قد تقدم فی محله منه قده.
7) الاسراء 17- 78.
8) فی الهامش عن ثواب الأعمال- تشهدها.
9) الاستبصار 1- 275- 995.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ (1)
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَی الْخَشَّابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ غِیَاثِ بْنِ کَلُّوبٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ (2)
ترجمه :
-اسحاق بن عمّار نقل مىكند كه به امام صادق عليه السّلام عرض كردم:يا ابا عبد اللّه!مرا از بهترين وقت براى خواندن نماز صبح آگاه فرما.فرمود:هنگام طلوع فجر،زيرا خداوند مىفرمايد(در سورۀ اسراء،آيۀ 78):به تحقيق كه قرآن فجر مشهود است، يعنى نماز صبح را هم فرشتگان روز و هم فرشتگان شب مشاهده كنند.پس اگر بندهاى نماز صبح خود را به هنگام طلوع فجر بخواند،ثواب آن دو بار در نامۀ اعمال او نوشته مىشود،هم فرشتگان روز مىنويسند و هم فرشتگان شب.
وَ رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ (3).
ترجمه :
-اسحاق بن عمّار نقل مىكند كه به امام صادق عليه السّلام عرض كردم:يا ابا عبد اللّه!مرا از بهترين وقت براى خواندن نماز صبح آگاه فرما.فرمود:هنگام طلوع فجر،زيرا خداوند مىفرمايد(در سورۀ اسراء،آيۀ 78):به تحقيق كه قرآن فجر مشهود است، يعنى نماز صبح را هم فرشتگان روز و هم فرشتگان شب مشاهده كنند.پس اگر بندهاى نماز صبح خود را به هنگام طلوع فجر بخواند،ثواب آن دو بار در نامۀ اعمال او نوشته مىشود،هم فرشتگان روز مىنويسند و هم فرشتگان شب.
4948- 2- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ الْمَکْفُوفِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الصَّائِمِ مَتَی یَحْرُمُ عَلَیْهِ الطَّعَامُ فَقَالَ إِذَا کَانَ الْفَجْرُ کَالْقُبْطِیَّةِ الْبَیْضَاءِ قُلْتُ فَمَتَی تَحِلُّ الصَّلَاةُ فَقَالَ إِذَا کَانَ کَذَلِکَ فَقُلْتُ أَ لَسْتُ فِی وَقْتٍ مِنْ تِلْکَ السَّاعَةِ إِلَی أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ فَقَالَ لَا إِنَّمَا نَعُدُّهَا صَلَاةَ الصِّبْیَانِ ثُمَّ قَالَ إِنَّهُ لَمْ یَکُنْ یُحْمَدُ الرَّجُلُ أَنْ یُصَلِّیَ فِی الْمَسْجِدِ ثُمَّ یَرْجِعَ فَیُنَبِّهَ أَهْلَهُ وَ صِبْیَانَهُ.
ترجمه:
فرمود: آنگاه كه سفيدى صبح گسترش يابد و به صورت كتانى سفيد درآيد كه آن موقع غذا بر روزهدار حرام مىشود و نماز صبح جايز مىگردد.
گفتم: تا طلوع خورشيد فرصت نداريم؟
فرمود: هيهات! كجا مىروى؟ آنهنگام، هنگام نماز كودكان است.
سپس فرمود : مرد شکر خدا میکند از نماز در سجاده بر میگردد خانواده وفرزندان را بیدار میکند
4949- 3- (5)وَ فِی الْمَجَالِسِ وَ الْأَخْبَارِ بِإِسْنَادِهِ الْآتِی عَنْ رُزَیْقٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ کَانَ یُصَلِّی الْغَدَاةَ بِغَلَسٍ عِنْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ الصَّادِقِ أَوَّلَ مَا یَبْدُو قَبْلَ أَنْ یَسْتَعْرِضَ وَ کَانَ یَقُولُ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کانَ مَشْهُوداً (6)- إِنَّ مَلَائِکَةَ اللَّیْلِ تَصْعَدُ وَ مَلَائِکَةَ النَّهَارِ تَنْزِلُ عِنْدَ طُلُوعِ
ص: 213
الْفَجْرِ فَأَنَا أُحِبُّ أَنْ تَشْهَدَ مَلَائِکَةُ اللَّیْلِ وَ مَلَائِکَةُ النَّهَارِ صَلَاتِی وَ کَانَ یُصَلِّی الْمَغْرِبَ عِنْدَ سُقُوطِ الْقُرْصِ قَبْلَ أَنْ تَظْهَرَ النُّجُومُ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ هُنَا (1)وَ فِی أَعْدَادِ الصَّلَوَاتِ (2)وَ غَیْرِهَا (3)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (4).
ترجمه:
زُرَیق خُلقانی از امام صادق علیه السلام روایت می کند که ایشان نماز صبح را در اولین لحظات طلوع فجر صادق و پیش از بالاآمدن فجر یعنی در تاریکی اول صبح می خواند و می فرمود: «وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کانَ مَشْهُوداً» - . اسراء / 78 - {و [نیز] نماز صبح را زیرا نماز صبح همواره [مقرون با] حضور [فرشتگان] است} وقت طلوع فجر، فرشته های شب بالا می روند و فرشته های روز پایین می آیند، و من دوست می دارم که فرشتگان شب و فرشتگان روز شاهد بر نمازم باشند؛ همچنین نماز مغرب را هنگام سقوط قرص خورشید و پیش از پیدا شدن ستارگان بجا می آورد -
(5)29 بَابُ کَرَاهَةِ النَّوْمِ قَبْلَ صَلَاةِ الْعِشَاءِ وَ الْحَدِیثِ بَعْدَهَا وَ أَنَّ مَنْ نَامَ عَنْهَا إِلَی نِصْفِ اللَّیْلِ فَعَلَیْهِ الْقَضَاءُ وَ الْکَفَّارَةُ بِصَوْمِ ذَلِکَ الْیَوْمِ
ترجمه:
کراهت خواب قبل از نماز عشا
4950- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عَمْرٍو وَ أَنَسِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ ع فِی وَصِیَّةِ النَّبِیِّ ص لِعَلِیٍّ ع قَالَ: وَ کَرِهَ النَّوْمَ بَیْنَ الْعِشَاءَیْنِ لِأَنَّهُ یَحْرِمُ الرِّزْقَ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام از پدرانش ازپیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم به امام علی علیه السلام فرمود:
بین نماز مغرب و عشاء خوابیدن که درِ روزی را به روی آدمی می بندد؛
4951- 2- (7)قَالَ وَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع مَلَکٌ مُوَکَّلٌ یَقُولُ مَنْ بَاتَ عَنِ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ إِلَی نِصْفِ اللَّیْلِ فَلَا أَنَامَ اللَّهُ عَیْنَهُ (8).
ترجمه:
امام باقر عليه السّلام فرمود: فرشتهاى گماشته شده است كه پيوسته نفرين ميكند و ميگويد: هر كس بخواب رود و نماز عشاء او تا نيمه شب خوانده نشود خداوند چشمان او را از خواب محروم سازد.
4952- 3- (9)قَالَ وَ رُوِیَ فِی مَنْ نَامَ عَنِ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ إِلَی نِصْفِ اللَّیْلِ أَنَّهُ یَقْضِی وَ یُصْبِحُ صَائِماً عُقُوبَةً وَ إِنَّمَا وَجَبَ ذَلِکَ عَلَیْهِ لِنَوْمِهِ عَنْهَا إِلَی نِصْفِ اللَّیْلِ.
ترجمه:
در روايتى آمده است كه:
هر گاه كسى بخوابد و نماز عشاء نخواند تا نصف شب شود، آن نماز را قضاء ميكند و بعنوان عقوبت، فرداى آن روز را روزه ميگيرد. بدرستیکه واجب میشود روزه بر شخص بخاطر خوابیدن او تانصف شب ازنماز عشا
ص: 214
1) تقدم فی الباب 3، و فی الحدیث 1 و 5 من الباب 26 من هذه الأبواب.
2) تقدم فی الحدیث 21 و 24 من الباب 13 من أبواب أعداد الفرائض.
3) تقدم فی الحدیث 11 من الباب 27 من أبواب مقدّمة العبادات، و فی الحدیث 2 و 3 من الباب 4 من أبواب الوضوء.
4) یأتی فی الحدیث 7 من الباب 51 و الحدیث 2 من الباب 59 من هذه الأبواب.
5) الباب 29 فیه 9 أحادیث.
6) الفقیه 4- 357- 5762 ذیل الحدیث 5762.
7) الفقیه 1- 221- 664، و أورده فی الحدیث 3 من الباب 17 من هذه الأبواب.
8) فی المصدر- عینیه.
9) الفقیه 1- 219- 659.
4953- 4- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ جَعْفَرٍ الْبَصْرِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ زَیْدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ ع عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص قَالَ: إِنَّ اللَّهَ کَرِهَ لَکُمْ أَیَّتُهَا الْأُمَّةُ أَرْبَعاً وَ عِشْرِینَ خَصْلَةً وَ نَهَاکُمْ عَنْهَا إِلَی أَنْ قَالَ وَ کَرِهَ النَّوْمَ قَبْلَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ وَ کَرِهَ الْحَدِیثَ بَعْدَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ.
وَ فِی الْمَجَالِسِ بِالْإِسْنَادِ الْآتِی مِثْلَهُ (2).
ترجمه:
عبدالله بن حسین بن زید از پدرش از امام صادق و ایشان از پدرانش علیهم السلام و آنها از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل کرده اند که فرمود: ای امّت، خداوند بیست و چهار چیز را برای شما ناپسند داشته و از آن نهیتان کرده است - تا اینجا که فرمود - و خوابیدن پیش از نماز عشا را ناپسند می دارد و از سخن گفتن پس از نماز عشا بدش می آید.
4954- 5- (3)وَ فِی عِقَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبَانٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: مَلَکٌ مُوَکَّلٌ یَقُولُ مَنْ نَامَ عَنِ الْعِشَاءِ إِلَی نِصْفِ اللَّیْلِ فَلَا أَنَامَ اللَّهُ عَیْنَهُ.
وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ مِثْلَهُ (4)وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
زراره از امام باقر علیه السلام روایت می کند که فرمود: فرشته ای موکل هست که همیشه می گوید: هر کس پیش از خواندن نماز عشا تا نیمه شب بخوابد، خداوند چشمش را نخواباند.
4955- 6- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ رَفَعَهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ نَامَ قَبْلَ أَنْ یُصَلِّیَ الْعَتَمَةَ فَلَمْ یَسْتَیْقِظْ حَتَّی یَمْضِیَ نِصْفُ اللَّیْلِ فَلْیَقْضِ صَلَاتَهُ وَ لْیَسْتَغْفِرِ اللَّهَ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود :
هر کس قبل از اینکه نماز عشاء بخواند بخوابد و بیدار نشود تا اینکه نيمه شب بگذرد، باید نمازش را قضا کند و از اللَّه طلب مغفرت نماید (إستغفار نماید).
ص: 215
4956- 7- (1)عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ الْمُرْتَضَی فِی رِسَالَةِ الْمُحْکَمِ وَ الْمُتَشَابِهِ نَقْلًا مِنْ تَفْسِیرِ النُّعْمَانِیِّ بِإِسْنَادِهِ الْآتِی (2)عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص دَخَلْتُ الْجَنَّةَ فَرَأَیْتُ بِهَا قَصْراً مِنْ یَاقُوتٍ أَحْمَرَ فَقُلْتُ یَا جَبْرَئِیلُ لِمَنْ هَذَا قَالَ لِمَنْ أَطَابَ الْکَلَامَ وَ أَدَامَ الصِّیَامَ وَ أَطْعَمَ الطَّعَامَ وَ تَهَجَّدَ بِاللَّیْلِ وَ النَّاسُ نِیَامٌ ثُمَّ قَالَ وَ تَدْرِی مَا التَّهَجُّدُ بِاللَّیْلِ وَ النَّاسُ نِیَامٌ قُلْتُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَعْلَمُ قَالَ لَا یَنَامُ حَتَّی یُصَلِّیَ الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ وَ یُرِیدُ بِالنَّاسِ هُنَا الْیَهُودَ وَ النَّصَارَی- لِأَنَّهُمْ یَنَامُونَ بَیْنَ الصَّلَاتَیْنِ.
وَ رَوَاهُ الطُّوسِیُّ فِی الْأَمَالِی عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَمَاعَةٍ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ یَحْیَی بْنِ سَالِمٍ الْفَرَّاءِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ ع مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
رسول خدا فرمود كه چون مرا بآسمانها شب معراج بردند وارد بهشت شدم در آنجا كاخى از ياقوت سرخ ديدم بواسطهى نورى كه از آن كاخ درخشش مىكرد داخل آن كاخ از بيرون ديده مىشد دو قبهى از درّ و زبرجد در آن كاخ بود سپس بجبرئيل گفتم اى جبرئيل اين كاخ از كيست؟گفت از كسى كه سخن خوب بگويد و هميشه روزهدار باشد،بمردم غذا بدهد،شب زندهدار باشد،در وقتى كه مردم همه در خوابند. بعد فرمود يا على ميدانى شبزندهدارى چيست؟عرضكردم خدا و رسولش داناترند فرمود كسى كه نخوابد تا اينكه نماز خفتن را بخواند و مردم از يهود و نصرانى و كافر در خواب باشند مثل اين است كه شبزندهدارى كرده.
4957- 8- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی رَجُلٍ نَامَ عَنِ الْعَتَمَةِ فَلَمْ یَقُمْ إِلَی (5)انْتِصَافِ اللَّیْلِ قَالَ یُصَلِّیهَا وَ یُصْبِحُ صَائِماً.
ترجمه:
: امام صادق علیه السلام
در مورد شخصی که از نماز عشا می خوابد و تا نیمه شب بلند نمیشود، فرمودند : نمازش را به جا میآورد و وارد صبح میشود در حالیکه روزه است
4958- 9- (6)وَ قَدْ تَقَدَّمَ حَدِیثُ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِذَا مَضَی الْغَسَقُ نَادَی مَلَکَانِ مَنْ رَقَدَ عَنْ صَلَاةِ الْمَکْتُوبَةِ بَعْدَ نِصْفِ اللَّیْلِ فَلَا رَقَدَتْ عَیْنَاهُ.
ترجمه:
امام باقر علیه السلام فرمود
وقتی بگذرد تاريكى اول شب ندا میدهد دو ملک کسی که بخوابد از نماز واجب پس خواب برچشم او نباشد
ص: 216
1) المحکم و المتشابه- 105.
2) یأتی فی الفائدة الثانیة من الخاتمة برقم 52.
3) أمالی الطوسیّ 2- 73.
4) الکافی 3- 295- 11.
5) فی المصدر- إلا بعد. و کتبها المصنّف عن نسخة ثمّ شطبها.
6) تقدم فی الحدیث 2 من الباب 21 من هذه الأبواب،.
7) و تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الباب 17، و یأتی ما یدلّ علیه فی الحدیث 3 من الباب 36 و فی الحدیث 4 من الباب 40 من أبواب التعقیب و فی الحدیث 8 من الباب 41 من أبواب الأمر بالمعروف.
(1)30 بَابُ أَنَّ مَنْ صَلَّی رَکْعَةً ثُمَّ خَرَجَ الْوَقْتُ أَتَمَّ صَلَاتَهُ أَدَاءً وَ حُکْمِ حُصُولِ الْحَیْضِ فِی أَوَّلِ الْوَقْتِ وَ آخِرِهِ
ترجمه:
کسیکه یک رکعت نماز را در وقت بخواند نمازش را اداءا تمام میکند وحکم زن وقتی اول یا آخر وقت حیض می شود
4959- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: فَإِنْ صَلَّی رَکْعَةً مِنَ الْغَدَاةِ ثُمَّ طَلَعَتِ الشَّمْسُ فَلْیُتِمَّ وَ قَدْ جَازَتْ صَلَاتُهُ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود
کسیکه یک رکعت از نماز صبح را بخواند سپس خورشید طلوع کند تمام کند ونمازش جایز است
4960- 2- (3)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی جَمِیعاً عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ الْمُفَضَّلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِیفٍ عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع مَنْ أَدْرَکَ مِنَ الْغَدَاةِ رَکْعَةً قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ فَقَدْ أَدْرَکَ الْغَدَاةَ تَامَّةً.
ترجمه:
أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فرمود
کسیکه یک رکعت از نماز صبح را بخواند قبل از طلوع خورشیدبدرستیکه همه ی نماز صبح را تماما درک کرده
4961- 3- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَحْمَدَ (5)بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: فَإِنْ صَلَّی مِنَ الْغَدَاةِ رَکْعَةً ثُمَّ طَلَعَتِ الشَّمْسُ فَلْیُتِمَّ الصَّلَاةَ وَ قَدْ جَازَتْ صَلَاتُهُ وَ إِنْ طَلَعَتِ الشَّمْسُ قَبْلَ أَنْ یُصَلِّیَ رَکْعَةً فَلْیَقْطَعِ الصَّلَاةَ وَ لَا یُصَلِّ حَتَّی تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَ یَذْهَبَ شُعَاعُهَا.
ص: 217
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ مِثْلَهُ (1)إِلَی قَوْلِهِ وَ قَدْ جَازَتْ صَلَاتُهُ.
ترجمه:
4962- 4- (2)مُحَمَّدُ بْنُ مَکِّیٍّ الشَّهِیدُ فِی الذِّکْرَی قَالَ رُوِیَ عَنِ النَّبِیِّ ص أَنَّهُ قَالَ: مَنْ أَدْرَکَ رَکْعَةً مِنَ الصَّلَاةِ فَقَدْ أَدْرَکَ الصَّلَاةَ.
ترجمه:
از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله روایت شده که فرموده است: هر کس به رکعتی از نماز برسد، به تمام نماز رسیده است. -
4963- 5- (3)قَالَ وَ عَنْهُ ع مَنْ أَدْرَکَ رَکْعَةً مِنَ الْعَصْرِ قَبْلَ أَنْ یَغْرُبَ الشَّمْسُ فَقَدْ أَدْرَکَ الْعَصْرَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی حُکْمِ الْحَیْضِ فِی مَحَلِّهِ (4).
ترجمه:
امام علی علیه السلام روایت شده است: هر کس پیش از آنکه آفتاب غروب کند به رکعتی از عصر برسد، به تمام عصر رسیده است.
(5)31 بَابُ جَوَازِ الْجَمْعِ بَیْنَ الصَّلَاتَیْنِ فِی وَقْتٍ وَاحِدٍ جَمَاعَةً وَ فُرَادَی لِعُذْرٍ
ترجمه:
جمع بین نماز ها در یک وقت جماعه یا فرادا
4964- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: شَهِدْتُ صَلَاةَ (7)الْمَغْرِبِ لَیْلَةً مَطِیرَةً فِی مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ ص- فَحِینَ کَانَ قَرِیباً مِنَ الشَّفَقِ ثَارُوا (8)وَ أَقَامُوا الصَّلَاةَ فَصَلَّوُا الْمَغْرِبَ ثُمَّ أَمْهَلُوا النَّاسَ حَتَّی صَلَّوْا رَکْعَتَیْنِ ثُمَّ قَامَ الْمُنَادِی فِی مَکَانِهِ فِی الْمَسْجِدِ فَأَقَامَ الصَّلَاةَ فَصَلَّوُا الْعِشَاءَ ثُمَّ انْصَرَفَ النَّاسُ إِلَی مَنَازِلِهِمْ فَسَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ ذَلِکَ فَقَالَ نَعَمْ قَدْ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص عَمِلَ بِهَذَا.
ترجمه:
عبد اللّه بن سنان گويد: در يك شب بارانى براى نماز مغرب در مسجد رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله حاضر شدم. نزديك به شفق بود كه اذان گفتند و نماز برپا شد. نماز مغرب را خواندند، آنگاه به مردم مهلت دادند تا دو ركعت نافله را نيز خواندند، سپس مؤذّن برخاست و در همانجا قد «قامت الصلاة» گفت و مردم نماز عشا را بهجاى آوردند، سپس به خانههاى خود بازگشتند.
از امام صادق عليه السّلام دربارۀ اين ماجرا پرسيدم.
فرمود: آرى، رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله نيز چنين مىكرد.
ص: 218
4965- 2- (1)وَ عَنْهُ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی (2)یَحْیَی بْنِ أَبِی زَکَرِیَّا عَنِ الْوَلِیدِ بْنِ أَبَانٍ عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ قَالَ: صَلَّی بِنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع الظُّهْرَ وَ الْعَصْرَ عِنْدَ مَا زَالَتِ الشَّمْسُ بِأَذَانٍ وَ إِقَامَتَیْنِ وَ قَالَ إِنِّی عَلَی حَاجَةٍ فَتَنَفَّلُوا.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
صفوان جمّال گويد: امام صادق عليه السّلام به هنگام زوال آفتاب، نماز ظهر و عصر را با ما به يك اذان و دو اقامه بهجاى آورد و فرمود:
من كارى فورى دارم، نافلۀ خود را به جا آوريد.
4966- 3- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِذَا کَانَ فِی سَفَرٍ أَوْ عَجَّلَتْ بِهِ حَاجَةٌ یَجْمَعُ بَیْنَ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ وَ بَیْنَ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ قَالَ وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع لَا بَأْسَ أَنْ تُعَجِّلَ الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ فِی السَّفَرِ قَبْلَ أَنْ یَغِیبَ الشَّفَقُ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
حلبى گويد: امام صادق عليه السّلام فرمود: همواره رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله آنگاه كه در سفر بود، يا كارى ضرورى داشت، نماز ظهر و عصر و نماز مغرب و عشا را يكجا مىخواند.
همچنين فرمود: اشكالى ندارد كه در سفر، نماز عشا را پيش از فرورفتن سرخى مغرب به جا آورى.
4967- 4- (6)الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الطُّوسِیُّ فِی الْمَجَالِسِ وَ هِیَ الْأَمَالِی عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَخْلَدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُکْرَمٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عُمَرَ عَنْ سُفْیَانَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِینَارٍ عَنِ أَبِی الطُّفَیْلِ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص جَمَعَ بَیْنَ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ وَ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ عَامَ تَبُوکَ.
ترجمه:
-از معاذ بن جبل روايت شده كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله در سال[غزوۀ]تبوك بين [نمازهاى]ظهر و عصر و بين شام و خفتن جمع مىكرد.
4968- 5- (7)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ
ص: 219
عِیسَی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَیْمُونٍ الْقَدَّاحِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ ع أَنَّهُ کَانَ یَأْمُرُ الصِّبْیَانَ یَجْمَعُونَ بَیْنَ الصَّلَاتَیْنِ الْأُولَی وَ الْعَصْرِ وَ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ یَقُولُ مَا دَامُوا عَلَی وُضُوءٍ قَبْلَ أَنْ یَشْتَغِلُوا.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام از پدرش علیه السلام روایت شده که حضرت به کودکان دستور می داد تا نماز ظهر و عصر، و مغرب و عشا را با هم بخوانند. می فرمود: پیش از آن که مشغول شوند، مادامی که هنوز وضو دارند. -
4969- 6- (1)وَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ ظَرِیفٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص یَجْمَعُ بَیْنَ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ فِی اللَّیْلَةِ الْمَطِیرَةِ فَعَلَ ذَلِکَ مِرَاراً.
ترجمه:
از امام صادق علیه السلام از پدرش از امام علی علیه السلام روایت شده که فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله در شب بارانی نماز مغرب را با عشا جمع می نمود. این کار را بارها انجام داده بود. -
4970- 7- (2)مُحَمَّدُ بْنُ مَکِّیٍّ الشَّهِیدُ فِی الذِّکْرَی نَقْلًا مِنْ کِتَابِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص کَانَ فِی السَّفَرِ یَجْمَعُ بَیْنَ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ وَ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ إِنَّمَا یَفْعَلُ ذَلِکَ إِذَا کَانَ مُسْتَعْجِلًا قَالَ وَ قَالَ ع وَ تَفْرِیقُهُمَا أَفْضَلُ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (3)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (4).
ترجمه:
امام صادق علیه السلام روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله در سفر، نماز مغرب و عشا و ظهر و عصر را با هم می خواند و زمانی که عجله داشت این کار را انجام می داد؛ و امام علیه السلام فرمود: و جدا خواندن آن دو بهتر است. - .
(5)32 بَابُ جَوَازِ الْجَمْعِ بَیْنَ الصَّلَاتَیْنِ لِغَیْرِ عُذْرٍ أَیْضاً
ترجمه:
جمع بین دو نماز بدون عذر همچنین
4971- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الصَّادِقِ ع أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص جَمَعَ بَیْنَ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ بِأَذَانٍ وَ إِقَامَتَیْنِ وَ جَمَعَ بَیْنَ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ فِی الْحَضَرِ مِنْ غَیْرِ عِلَّةٍ بِأَذَانٍ
ص: 220
1) قرب الإسناد- 54.
2) ذکری الشیعة- 119.
3) تقدم فی الحدیث 1 الباب 4، و الحدیث 1 من الباب 19 من أبواب النواقض، و فی الحدیث 1 الباب 4 من أبواب أعداد الفرائض و فی الحدیث 31 الباب 8 و الحدیث 2 الباب 10 و الحدیث 16 من الباب 19 من هذه الأبواب.
4) یأتی فی الباب 33 من هذه الأبواب.
5) الباب 32 فیه 11 حدیثا.
6) الفقیه 1- 286- 885.
وَاحِدٍ وَ إِقَامَتَیْنِ.
ترجمه:
عبد اللّه بن سنان از امام صادق عليه السّلام روايت كرده كه آن حضرت فرمود: رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله در حضر (و بدون اينكه در محظور سفر باشد) ميان ظهر و عصر با يك أذان و دو إقامه جمع فرمود و بهمين ترتيب ميان مغرب و عشاء جمع فرمود بدون علّت خاصّى با يك أذان
4972- 2- (1)وَ فِی الْعِلَلِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص صَلَّی الظُّهْرَ وَ الْعَصْرَ فِی مَکَانٍ وَاحِدٍ مِنْ غَیْرِ عِلَّةٍ وَ لَا سَبَبٍ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ وَ کَانَ أَجْرَأَ الْقَوْمِ عَلَیْهِ أَ حَدَثَ فِی الصَّلَاةِ شَیْءٌ قَالَ لَا وَ لَکِنْ أَرَدْتُ أَنْ أُوَسِّعَ عَلَی أُمَّتِی.
ترجمه:
اسحاق بن عمّار،از مولانا حضرت ابى عبد اللّه عليه السّلام، حضرت فرمودند:رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلم نماز ظهر و عصر را بدون هيچ سببى در يك جا خواندند عمر كه با جراتترين افراد بر پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله و سلم بود به حضرت عرض كرد: آيا در باره نماز حكمى نازل شده؟ حضرت فرمودند:خير منتهى خواستم بر امّتم توسعه بدهم.
4973- 3- (2)وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عَبْدِ الْمَلِکِ الْقُمِّیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ أَجْمَعُ بَیْنَ الصَّلَاتَیْنِ مِنْ غَیْرِ عِلَّةٍ قَالَ قَدْ فَعَلَ ذَلِکَ رَسُولُ اللَّهِ ص أَرَادَ التَّخْفِیفَ عَنْ أُمَّتِهِ.
ترجمه:
حضرت ابى عبد اللّه عليه السّلام نماز ظهر و عصر را بدون هيچ سببى در يك جا خواند حضرت فرمودند:رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله چنین می کردند این جواز برای تخفیف امتش است.
4974- 4- (3)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْوَرَّاقِ وَ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقَزْوِینِیِّ جَمِیعاً عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ سَعِیدٍ الْأَزْرَقِ عَنْ زُهَیْرِ بْنِ حَرْبٍ عَنْ سُفْیَانَ بْنِ عُیَیْنَةَ عَنْ أَبِی الزُّبَیْرِ عَنْ سَعِیدِ بْنِ جُبَیْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: جَمَعَ رَسُولُ اللَّهِ ص بَیْنَ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ مِنْ غَیْرِ خَوْفٍ وَ لَا سَفَرٍ فَقَالَ أَرَادَ أَنْ لَا یَحْرَجَ أَحَدٌ مِنْ أُمَّتِهِ.
وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ الْعَبَّاسِ الْأَزْرَقِ عَنِ ابْنِ عَوْنِ بْنِ سَلَّامٍ الْکُوفِیِّ عَنْ وَهْبِ بْنِ مُعَاوِیَةَ الْجَعْفَرِیِّ (4)عَنْ أَبِی الزُّبَیْرِ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
ابن عبّاس،وى مىگويد:رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله بين نماز ظهر و عصر بدون هيچ خوفى و بدون اين كه در سفر باشند جمع فرمودند،سپس وى گفت: رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله مقصودشان از اين كار اين بود كه بر امّتش حرج و مشقّتى پيش نيايد.
4975- 5- (6)وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی خَلَفٍ عَنْ أَبِی یَعْلَی بْنِ اللَّیْثِ وَالِی قُمَّ عَنْ عَوْنِ بْنِ جَعْفَرٍ الْمَخْزُومِیِّ عَنْ
ص: 221
دَاوُدَ بْنِ قَیْسٍ الْفَرَّاءِ عَنْ صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص جَمَعَ بَیْنَ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ وَ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ مِنْ غَیْرِ مَطَرٍ وَ لَا سَفَرٍ فَقِیلَ لِابْنِ عَبَّاسٍ مَا أَرَادَ بِهِ قَالَ أَرَادَ التَّوْسِیعَ لِأُمَّتِهِ.
ترجمه:
از ابن عباس روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله نماز ظهر و عصر و مغرب و عشا را با هم جمع نمودند، بی آنکه بارانی باریده باشد یا در سفر باشند. گوید: به ابن عباس گفته شد: قصد حضرت از این کار چه بود؟ گفت: قصد حضرت آن بود که بر امت خود توسعه دهد. - .
4976- 6- (1)وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ زُهَیْرِ بْنِ حَرْبٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عُلَیَّةَ عَنْ لَیْثٍ عَنْ طَاوُسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص جَمَعَ بَیْنَ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ وَ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ فِی السَّفَرِ وَ الْحَضَرِ.
ترجمه:
از ابن عباس روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله بین نماز ظهر و عصر و مغرب و عشا در سفر و حضر جمع نمود
4977- 7- (2)وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ سَعِیدٍ الْأَزْرَقِ عَنْ سُوَیْدِ بْنِ سَعِیدٍ الْأَنْبَارِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْجُمَحِیِّ عَنِ الْحَکَمِ بْنِ أَبَانٍ عَنْ عِکْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَ عَنْ نَافِعٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِیَّ ص صَلَّی بِالْمَدِینَةِ- مُقِیماً غَیْرَ مُسَافِرٍ (جَمِیعاً وَ تَمَاماً جَمْعاً) (3).
ترجمه:
ز نافع بن عمر روایت شده که پیامبر صلی الله علیه و آله در مدینه اقامت داشت و مسافر نبود و در نماز جماعت، بین نماز ظهر و عصر و مغرب و عشا، همگی جمع نمود.
4978- 8- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: صَلَّی رَسُولُ اللَّهِ ص بِالنَّاسِ الظُّهْرَ وَ الْعَصْرَ حِینَ زَالَتِ الشَّمْسُ فِی جَمَاعَةٍ مِنْ غَیْرِ عِلَّةٍ وَ صَلَّی بِهِمُ الْمَغْرِبَ وَ الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ قَبْلَ سُقُوطِ الشَّفَقِ مِنْ غَیْرِ عِلَّةٍ فِی جَمَاعَةٍ وَ إِنَّمَا فَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ص لِیَتَّسِعَ الْوَقْتُ عَلَی أُمَّتِهِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ (5)وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ بَعْدَ سُقُوطِ الشَّفَقِ (6).
ترجمه:
از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: هنگامی که آفتاب رو به زوال گذاشت، رسول خدا صلی الله علیه و آله نماز ظهر و عصر را بدون هیچ علتی به جماعت خواندند و بین آن دو فاصله ای نینداختند و بعد از پایین رفتن شفق، نماز مغرب و عشا را با هم و به جماعت خواندند. دلیل این کار آن بود که رسول خدا صلی الله علیه و آله می خواست وقت را بر امتش وسعت داده باشد.
ص: 222
4979- 9- (1)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ عَبَّاسٍ (2)النَّاقِدِ قَالَ: تَفَرَّقَ مَا کَانَ فِی یَدِی وَ تَفَرَّقَ عَنِّی حُرَفَائِی فَشَکَوْتُ ذَلِکَ إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ ع فَقَالَ لِی اجْمَعْ بَیْنَ الصَّلَاتَیْنِ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ تَرَی مَا تُحِبُّ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
حضرتش به من فرمود: بين دو نماز ظهر و عصر را جمع كن، آنچه را دوست دارى خواهى ديد.
4980- 10- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُوسَی بْنِ عُمَرَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع نَجْمَعُ بَیْنَ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ فِی الْحَضَرِ قَبْلَ أَنْ یَغِیبَ الشَّفَقُ مِنْ غَیْرِ عِلَّةٍ قَالَ لَا بَأْسَ.
ترجمه:
از ابو عبد اللّه صادق (ع) پرسيدم: روا هست كه در حال اقامت در وطن بىعذر و علتى پيش از غروب شفق، نماز مغرب و عشاء را باهم بخوانيم؟
حضرت ابو عبد اللّه علیه السلام فرمود : مانعى ندارد.
4981- 11- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ رَهْطٍ مِنْهُمُ الْفُضَیْلُ وَ زُرَارَةُ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص جَمَعَ بَیْنَ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ بِأَذَانٍ وَ إِقَامَتَیْنِ وَ جَمَعَ بَیْنَ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ بِأَذَانٍ وَاحِدٍ وَ إِقَامَتَیْنِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (6)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ هُنَا (7)وَ فِی الْأَذَانِ (8)وَ غَیْرِهِ.
ترجمه:
امام باقر علیه السلام فرمود پیامبرصلی الله علیه وآله نماز ظهر و عصر را جمع میخواند با اذان ودو اقامه نماز مغرب و عشاء همراه با یک اذان و دو اقامه خوانده می شود. -
ص: 223
1) الکافی 3- 287- 6.
2) و فی نسخة- عیاش- هامش المخطوط-.
3) التهذیب 2- 263- 1049.
4) التهذیب 2- 263- 1047، و الاستبصار 1- 272- 982، و أورده فی الحدیث 8 من الباب 22 من هذه الأبواب.
5) التهذیب 3- 18- 66، و أورده فی الحدیث 2 من الباب 36 من أبواب الأذان.
6) تقدم فی الأبواب 4 و 17 و 31 من هذه الأبواب.
7) یأتی فی الباب 33 من هذه الأبواب.
8) یأتی فی الباب 36 من أبواب الأذان و فی الحدیث 21 من الباب 49 من أبواب جهاد النفس.
(1)33 بَابُ اسْتِحْبَابِ تَأْخِیرِ النَّوَافِلِ الْمُتَوَسِّطَةِ مَعَ الْجَمْعِ وَ جَوَازِ تَوَسُّطِهَا أَیْضاً
ترجمه:
مستحب است وقتی نمازها را جمع می خوانیم نا فله که بین دو نماز است ترک کنیم
4982- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ قَالَ: صَلَّیْتُ خَلْفَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الْمَغْرِبَ بِالْمُزْدَلِفَةِ- فَلَمَّا انْصَرَفَ أَقَامَ الصَّلَاةَ فَصَلَّی الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ لَمْ یَرْکَعْ بَیْنَهُمَا ثُمَّ صَلَّیْتُ مَعَهُ بَعْدَ ذَلِکَ بِسَنَةٍ فَصَلَّی الْمَغْرِبَ ثُمَّ قَامَ فَتَنَفَّلَ بِأَرْبَعِ رَکَعَاتٍ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّی الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
ابان بن تغلب گفته است: در مزدلفه پشت سر امام صادق علیه السلام نماز میخواندم. حضرت نماز مغرب و سپس نماز عشا را خواند و بین آنها رکوع نکرد. - بین این دو نمازی نخواند -. سال بعد دوباره پشت سر حضرت نماز خواندم، وقتی نماز مغرب را خواند؛ برخاست و چهار رکعت نماز نافله خواند، سپس اقامه گفت و نماز عشا را خواند .
4983- 2- (3)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْخَطَّابِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَیْفٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَکِیمٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ إِذَا جَمَعْتَ بَیْنَ صَلَاتَیْنِ فَلَا تَطَوَّعْ بَیْنَهُمَا.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
محمد بن حکیم از امام موسی علیه السلام روایت کرده است که شنیدم می فرمود: وقتی جمع بین دو نماز کردی، بین آن دو، نماز مستحب نخوان.
4984- 3- (5)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی عَنْ مُحَمَّدِ (6)بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَکِیمٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع یَقُولُ الْجَمْعُ بَیْنَ الصَّلَاتَیْنِ إِذَا لَمْ یَکُنْ بَیْنَهُمَا تَطَوُّعٌ فَإِذَا کَانَ بَیْنَهُمَا تَطَوُّعٌ فَلَا جَمْعَ.
ترجمه:
از محمد بن حکیم روایت کرده که شنیدم امام موسی بن جعفر علیه السلام می فرمود: جمع بین دو نماز، اگر بین آن دو، نماز مستحبی نباشد جمع است و اگر بین آن دو نماز مستحبی باشد، جمع نیست. -
ص: 224
4985- 4- (1)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ ظَرِیفٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ع قَالَ: رَأَیْتُ أَبِی وَ جَدِّیَ الْقَاسِمَ بْنَ مُحَمَّدٍ- یَجْمَعَانِ مَعَ الْأَئِمَّةِ الْمَغْرِبَ وَ الْعِشَاءَ فِی اللَّیْلَةِ الْمَطِیرَةِ وَ لَا یُصَلِّیَانِ بَیْنَهُمَا شَیْئاً.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی أَحَادِیثِ تَقْدِیمِ الْعِشَاءَ عَلَی الشَّفَقِ وَ غَیْرِهَا (2)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (3).
ترجمه:
امام صادق علیه السلام روایت شده که دیدم پدرم و جدم قاسم بن محمد - . او جد مادری امام صادق علیه السلام است. -
به همراه امامان علیهم السلام در شبی بارانی نماز مغرب و عشا را با هم می خواندند و نمازی میان آن دو نمی خواندند.
(4)34 بَابُ اسْتِحْبَابِ الْجَمْعِ بَیْنَ الْعِشَاءَیْنِ بِجَمْعٍ بِأَذَانٍ وَ إِقَامَتَیْنِ
ترجمه:
مستحب است اگر نماز مغرب و عشا را جمع خواندیم یک اذان و دو اقامه بگوئیم
4986- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ (6)بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ صَلَاةِ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ بِجَمْعٍ فَقَالَ بِأَذَانٍ وَ إِقَامَتَیْنِ لَا تُصَلِّ بَیْنَهُمَا شَیْئاً هَکَذَا صَلَّی رَسُولُ اللَّهِ ص.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (7)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (8).
ص: 225
1) قرب الإسناد- 54.
2) تقدم فی الحدیث 31 من الباب 8 و الحدیث 16 من الباب 19 و الحدیث 3 من الباب 22 و الباب 31 و 32 من هذه الأبواب، و تقدم ما یدلّ علی جواز التوسط فی الحدیث 24 من الباب 13 من أعداد الفرائض و فی الباب 5 من هذه الأبواب.
3) یأتی فی الباب 34 من هذه الأبواب و الباب 36 من الأذان و الباب 13 من صلاة الجمعة.
4) الباب 34 فیه حدیث واحد.
5) التهذیب 3- 234- 615.
6) فی المصدر- محمد.
7) تقدم فی الباب 31 و 32 من هذه الأبواب.
8) یأتی فی الباب 36 من الأذان و یأتی أیضا فی الباب 6 من أبواب الوقوف.
ترجمه:
مَنْصُورٍ گوید از ابو عبد اللّه صادق (ع) پرسيدم: نماز مغرب و عشاء را جمع بخوانم؟ ابو عبد اللّه گفت: با يك اذان و دو اقامه هر دو نماز را پشت سر هم بخوان. وسط نماز مغرب و نماز عشاء نافله مخوان. اين سنت از رسول خدا (ص) بجا مانده است.
(1)35 بَابُ جَوَازِ التَّنَفُّلِ فِی وَقْتِ الْفَرِیضَةِ بِنَافِلَتِهَا وَ غَیْرِهَا مَا لَمْ یَتَضَیَّقْ وَقْتُهَا وَ یُکْرَهُ بِغَیْرِهَا وَ بِهَا بَعْدَ خُرُوجِ وَقْتِهَا حَتَّی یُصَلِّیَ الْفَرِیضَةَ
ترجمه:
جایز است وقت نماز ها نافله های آنها را بخوانیم و غیر نافله تا وقتی وقت فریضه تنگ نباشد و مکروه است نافله وغیر آن بعد از خارج شدن وقتش تا اینکه نماز واجب را بخوانی
4987- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ (3)عَنِ الرَّجُلِ یَأْتِی الْمَسْجِدَ وَ قَدْ صَلَّی أَهْلُهُ أَ یَبْتَدِئُ بِالْمَکْتُوبَةِ أَوْ یَتَطَوَّعُ فَقَالَ إِنْ کَانَ فِی وَقْتٍ حَسَنٍ فَلَا بَأْسَ بِالتَّطَوُّعِ قَبْلَ الْفَرِیضَةِ وَ إِنْ کَانَ خَافَ الْفَوْتَ مِنْ أَجْلِ مَا مَضَی مِنَ الْوَقْتِ فَلْیَبْدَأْ بِالْفَرِیضَةِ وَ هُوَ حَقُّ اللَّهِ ثُمَّ لْیَتَطَوَّعْ مَا شَاءَ أَلَا هُوَ مُوَسَّعٌ أَنْ یُصَلِّیَ الْإِنْسَانُ فِی أَوَّلِ دُخُولِ وَقْتِ الْفَرِیضَةِ النَّوَافِلَ إِلَّا أَنْ یَخَافَ فَوْتَ الْفَرِیضَةِ وَ الْفَضْلُ إِذَا صَلَّی الْإِنْسَانُ وَحْدَهُ أَنْ یَبْدَأَ بِالْفَرِیضَةِ إِذَا دَخَلَ وَقْتُهَا لِیَکُونَ فَضْلُ أَوَّلِ الْوَقْتِ لِلْفَرِیضَةِ وَ لَیْسَ بِمَحْظُورٍ عَلَیْهِ أَنْ یُصَلِّیَ النَّوَافِلَ مِنْ أَوَّلِ الْوَقْتِ إِلَی قَرِیبٍ مِنْ آخِرِ الْوَقْتِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَمَاعَةَ نَحْوَهُ إِلَی قَوْلِهِ ثُمَّ لْیَتَطَوَّعْ مَا شَاءَ (4)وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی نَحْوَهُ إِلَی قَوْلِهِ قَرِیبٍ مِنْ آخِرِ الْوَقْتِ (5).
ترجمه:
4988- 2- (6)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ أُصَلِّی فِی وَقْتِ فَرِیضَةٍ
ص: 226
نَافِلَةً قَالَ نَعَمْ فِی أَوَّلِ الْوَقْتِ إِذَا کُنْتَ مَعَ إِمَامٍ تَقْتَدِی بِهِ فَإِذَا کُنْتَ وَحْدَکَ فَابْدَأْ بِالْمَکْتُوبَةِ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
اسحاق بن عمار گوید گفتم نافله می خوانم وقت نماز واجب
فرمود بله وقتی با جماعه هستی همراهی کن ولی وقتی فرادا هستی اول نماز واجب بخوان
4989- 3- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الطَّاطَرِیِّ وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ جَمِیعاً عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ عَلَاءٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قَالَ لِی رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ یَا أَبَا جَعْفَرٍ- مَا لِی لَا أَرَاکَ تَتَطَوَّعُ بَیْنَ الْأَذَانِ وَ الْإِقَامَةِ کَمَا یَصْنَعُ النَّاسُ فَقُلْتُ إِنَّا إِذَا أَرَدْنَا أَنْ نَتَطَوَّعَ کَانَ تَطَوُّعُنَا فِی غَیْرِ وَقْتِ فَرِیضَةٍ فَإِذَا دَخَلَتِ الْفَرِیضَةُ فَلَا تَطَوُّعَ.
ترجمه:
4990- 4- (3)وَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ صَالِحِ بْنِ خَالِدٍ وَ عُبَیْسِ بْنِ هِشَامٍ عَنْ ثَابِتٍ عَنْ (زِیَادٍ أَبِی عَتَّابٍ) (4)عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ إِذَا حَضَرَتِ الْمَکْتُوبَةُ فَابْدَأْ بِهَا فَلَا یَضُرُّکَ أَنْ تَتْرُکُ مَا قَبْلَهَا مِنَ النَّافِلَةِ.
ترجمه:
4991- 5- (5)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُکَیْنٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ نَجَبَةَ (6)قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع تُدْرِکُنِی الصَّلَاةُ وَ یَدْخُلُ وَقْتُهَا فَأَبْدَأُ بِالنَّافِلَةِ قَالَ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع لَا وَ لَکِنْ ابْدَأْ بِالْمَکْتُوبَةِ وَ اقْضِ النَّافِلَةَ.
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ نَحْوَهُ (7).
ترجمه:
ص: 227
1) التهذیب 2- 264- 1052.
2) التهذیب 2- 167- 661 و التهذیب 2- 247- 982، و الاستبصار 1- 252- 906.
3) التهذیب 2- 247- 984، و الاستبصار 1- 253- 907.
4) فی المصدر- زیاد بن أبی غیاث.
5) التهذیب 2- 167- 662.
6) کذا فی الأصل، و فی المصدر نجیة و لاحظ ما ذکرناه فی الخاتمة فی الفائدة 12.
7) التهذیب 2- 247- 983.
4992- 6- (1)وَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أُدَیْمِ بْنِ الْحُرِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ لَا یَتَنَفَّلُ الرَّجُلُ إِذَا دَخَلَ وَقْتُ فَرِیضَةٍ قَالَ وَ قَالَ إِذَا دَخَلَ وَقْتُ فَرِیضَةٍ فَابْدَأْ بِهَا.
ترجمه:
4993- 7- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ أَبِی بَکْرٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ع قَالَ: إِذَا دَخَلَ وَقْتُ صَلَاةٍ مَفْرُوضَةٍ (3)فَلَا تَطَوُّعَ.
ترجمه:
4994- 8- (4)مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ حَرِیزِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: لَا تُصَلِّ مِنَ النَّافِلَةِ شَیْئاً فِی وَقْتِ الْفَرِیضَةِ فَإِنَّهُ لَا تُقْضَی نَافِلَةٌ فِی وَقْتِ فَرِیضَةٍ فَإِذَا دَخَلَ وَقْتُ الْفَرِیضَةِ فَابْدَأْ بِالْفَرِیضَةِ.
ترجمه:
4995- 9- (5)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرِّوَایَةِ الَّتِی یَرْوُونَ أَنَّهُ (لَا یُتَطَوَّعُ فِی وَقْتِ فَرِیضَةٍ) (6)- مَا حَدُّ هَذَا الْوَقْتِ قَالَ إِذَا أَخَذَ الْمُقِیمُ فِی الْإِقَامَةِ فَقَالَ لَهُ إِنَّ النَّاسَ یَخْتَلِفُونَ فِی الْإِقَامَةِ فَقَالَ الْمُقِیمُ الَّذِی یُصَلَّی مَعَهُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ أَیْضاً نَحْوَهُ (7).
ترجمه:
عمر بن يزيد از امام صادق عليه السّلام در مورد اين روايت سؤال كرد كه ميگويند نافله خواندن در وقت مقرّر هر فريضهاى سزاوار نيست حدّ اين وقت چه زمانى است؟ آن حضرت فرمود: هنگامى كه اقامه گوينده يا مؤذّن شروع به اقامه كند، به آن حضرت عرضه داشت: مردمان در مورد اقامه اختلاف نظر دارند، كدام اقامه مراد است؟ آن حضرت فرمود: اقامۀ اقامهكنندهاى كه با او نماز ميخوانند
4996- 10- (8)وَ فِی الْخِصَالِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیٍّ ع فِی حَدِیثِ الْأَرْبَعِمِائَةِ قَالَ: مَنْ أَتَی الصَّلَاةَ عَارِفاً بِحَقِّهَا غُفِرَ لَهُ لَا یُصَلِّی الرَّجُلُ نَافِلَةً
ص: 228
فِی وَقْتِ فَرِیضَةٍ إِلَّا مِنْ عُذْرٍ وَ لَکِنْ یَقْضِی بَعْدَ ذَلِکَ إِذَا أَمْکَنَهُ الْقَضَاءُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی الَّذِینَ هُمْ عَلی صَلاتِهِمْ دائِمُونَ (1)- یَعْنِی الَّذِینَ یَقْضُونَ مَا فَاتَهُمْ مِنَ اللَّیْلِ بِالنَّهَارِ وَ مَا فَاتَهُمْ مِنَ النَّهَارِ بِاللَّیْلِ- لَا تُقْضَی النَّافِلَةُ فِی وَقْتِ فَرِیضَةٍ ابْدَأْ بِالْفَرِیضَةِ ثُمَّ صَلِّ مَا بَدَا لَکَ.
ترجمه:
أمير المؤمنين على عليه السّلام
كسى كه نماز را با شناسائى حقش بجا آورد خدايش بيامرزد.مرد نبايد نافله را در وقت نماز واجب بخواند
4997- 11- (2)وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مَرَّارٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: أَ تَدْرِی لِمَ جُعِلَ الذِّرَاعُ وَ الذِّرَاعَانِ قُلْتُ لَا قَالَ حَتَّی لَا یَکُونَ تَطَوُّعٌ فِی وَقْتِ مَکْتُوبَةٍ.
أَقُولُ: مَا تَضَمَّنَ الْمَنْعَ مَحْمُولٌ عَلَی ضِیقِ الْوَقْتِ أَوْ عَلَی کَرَاهَةِ التَّنَفُّلِ بِغَیْرِ نَافِلَةِ الْفَرِیضَةِ قَبْلَهَا وَ بِهَا بَعْدَ خُرُوجِ وَقْتِهَا فَإِنَّ الْأَحَادِیثَ الصَّرِیحَةَ فِی الْجَوَازِ کَثِیرَةٌ مَضَی بَعْضُهَا فِی أَعْدَادِ الصَّلَوَاتِ وَ غَیْرِهَا (3)وَ یَأْتِی بَاقِیهَا هُنَا (4)وَ فِی الْأَذَانِ (5)وَ غَیْرِهِ (6)
ترجمه:
اسماعیل گفته است: امام باقر علیه السلام از من پرسید: میدانی چرا در تعیین اوقات نماز دو وقت تعیین شده است که عبارتند: از اندازه سایه باید دو یا یک ذراع باشد؟ گفتم: نه، فرمود: تا در وقت واجب، نماز نافله خوانده نشود. -
(7)36 بَابُ أَنَّ وَقْتَ فَضِیلَةِ نَافِلَةِ الظُّهْرِ بَعْدَ الزَّوَالِ إِلَی أَنْ یَمْضِیَ قَدَمَانِ وَ وَقْتَ نَافِلَةِ الْعَصْرِ إِلَی أَرْبَعَةِ أَقْدَامٍ
ترجمه:
وقت فضیلت نافله ظهر بعد از زوال تا سایه دو قدم بشود و وقت فضیلت نافله عصر وقتی سایه چهار قدم بشود
4998- 1- (8)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ
ص: 229
1) المعارج 70- 23.
2) علل الشرائع- 349.
3) مضی فی الباب 13 و الباب 14 من أبواب أعداد الفرائض، و فی الباب 8 من أبواب المواقیت.
4) یأتی فی الباب 36 و الحدیث 8 الباب 39 و الباب 40 و الحدیث 8 الباب 48 و الحدیث 3 الباب 50 من هذه الأبواب.
5) یأتی فی الباب 44 من أبواب الأذان.
6) یأتی فی الباب 56 من أبواب صلاة الجماعة.
7) الباب 36 فیه 7 أحادیث.
8) الکافی 3- 288- 1.
عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قَالَ لِی (1)أَ تَدْرِی لِمَ جُعِلَ الذِّرَاعُ وَ الذِّرَاعَانِ قَالَ قُلْتُ لِمَ قَالَ لِمَکَانِ الْفَرِیضَةِ لَکَ أَنْ تَتَنَفَّلَ مِنْ زَوَالِ الشَّمْسِ إِلَی أَنْ یَبْلُغَ ذِرَاعاً فَإِذَا بَلَغَ ذِرَاعاً بَدَأْتَ بِالْفَرِیضَةِ وَ تَرَکْتَ النَّافِلَةَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ کَمَا مَرَّ (2).
ترجمه:
زراره گوید: به من گفت:0(أبو جعفر علیه السلام ) آیا می دانی چرا یک ذراع و دو ذراع قرار داده شده؟ گفتم: برای چیست؟ فرمود: به خاطر نماز واجب؛ زیرا تو می توانی از وقت زوال آفتاب تا هنگامی که سایه ات به قدر یک ذراع شود نافله بخوانی و وقتی سایه به قدر یک ذراع رسید نماز واجب را شروع کن و نافله را ترک نما، و هنگامی که سایه ات به قدر دو ذراع رسید فریضه عصر را شروع و نافله را ترک کن
4999- 2- (3)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِذَا دَخَلَ وَقْتُ الْفَرِیضَةِ أَتَنَفَّلُ أَوْ أَبْدَأُ بِالْفَرِیضَةِ قَالَ إِنَّ الْفَضْلَ أَنْ تَبْدَأَ بِالْفَرِیضَةِ.
ترجمه:
محمّد بن مسلم گويد: به امام صادق عليه السّلام عرض كردم: هرگاه وقت نماز فريضه فرارسيد آيا مىتوانم نماز نافله بخوانم، يا ابتدا به نماز فريضه نمايم؟
فرمود: بهتر اين است كه ابتدا نماز فريضه را انجام دهى،
5000- 3- (4)وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ مِثْلَهُ وَ زَادَ وَ إِنَّمَا أُخِّرَتِ الظُّهْرُ ذِرَاعاً مِنْ عِنْدِ الزَّوَالِ مِنْ أَجْلِ صَلَاةِ الْأَوَّابِینَ.
ترجمه:
به این اسناد وجمله زیر را اظافه دارد
و اينكه نماز ظهر (در غير روز جمعه) يك ذراع از زوال تأخير انداخته شده به خاطر نماز اوّابين (توبهكنندگان) است
5001- 4- (5)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ مِنْهَالٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْوَقْتِ الَّذِی لَا یَنْبَغِی لِی (6)إِذَا جَاءَ الزَّوَالُ قَالَ الذِّرَاعُ (7)إِلَی مِثْلِهِ.
ترجمه:
منهال گويد: از امام صادق عليه السّلام پرسيدم: وقتى كه به هنگام زوال شايسته نيست نماز نافله بهجاى آورم كدام وقت است؟
فرمود: از وقتى كه سايۀ شاخص به يك ذراع برسد تا وقتى كه سايه به اندازۀ خودش شود.
5002- 5- (8)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ عِدَّةٍ أَنَّهُمْ سَمِعُوا أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع لَا یُصَلِّی مِنَ النَّهَارِ (9)حَتَّی تَزُولَ الشَّمْسُ وَ لَا مِنَ اللَّیْلِ بَعْدَ مَا یُصَلِّی الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ حَتَّی یَنْتَصِفَ اللَّیْلُ.
ص: 230
1) کتب المصنّف فی الأصل أبو جعفر علیه السلام ثم شطب علیها.
2) رواه عنه و عن الشیخ فی الحدیث 20 من الباب 8 من هذه الأبواب.
3) الکافی 3- 289- 5.
4) الکافی 3- 289- 5 ذیل الحدیث 5.
5) الکافی 3- 288- 2.
6) فی المصدر زیادة- [أن ینتفل].
7) فی هامش الأصل عن نسخة- ذراع.
8) الکافی 3- 289- 7.
9) فی الأصل عن نسخة- شیئا.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
از امام باقر علیه السلام است که فرمود: امیرمؤمنان علیه السلام در روز تا زوال خورشید هیچ نمازی نمی خواند و شب هم بعد از نماز عشا تا نیمه شب نماز نمی خواند
5003- 6- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ السِّنْدِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: کَانَ عَلِیٌّ ع لَا یُصَلِّی مِنَ اللَّیْلِ شَیْئاً إِذَا صَلَّی الْعَتَمَةَ حَتَّی یَنْتَصِفَ اللَّیْلُ وَ لَا یُصَلِّی مِنَ النَّهَارِ حَتَّی تَزُولَ الشَّمْسُ.
ترجمه:
زراره از امام باقر علیه السلام روایت می کند که فرمود: علی علیه السلام بعد از نماز عشا تا نیمه شب دیگر نماز نمی خواند و روز هم تا زوال خورشید نماز نمی خواند.
5004- 7- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَا یُصَلِّی مِنَ النَّهَارِ شَیْئاً حَتَّی تَزُولَ الشَّمْسُ فَإِذَا زَالَ النَّهَارُ قَدْرَ نِصْفِ إِصْبَعٍ صَلَّی ثَمَانِیَ رَکَعَاتٍ الْحَدِیثَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (4)وَ عَلَی أَنَّ هَذِهِ أَوْقَاتُ الْفَضِیلَةِ لِلنَّوَافِلِ الْمَذْکُورَةِ وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (5).
ترجمه:
از زراره از امام باقر علیه السلام روایت کرده است: رسول خدا صلی الله علیه و آله در روز نمازی نمی گزارد تا وقتی که آفتاب زائل میگشت و وقتی که خورشید به اندازه یک انگشت متمایل می گردید، هشت رکعت نماز می گزارد.
(6)37 بَابُ جَوَازِ تَقْدِیمِ نَوَافِلِ الزَّوَالِ وَ غَیْرِهَا عَلَی أَوْقَاتِهَا لِمَنْ خَافَ عَدَمَ التَّمَکُّنِ مِنْهَا وَ تَأْخِیرِهَا عَنْهَا
ترجمه:
جواز تقدیم نافله ها بر زوال و تغییر دادن آنها بر وقتهایش برای کسیکه می ترسد نتواند انجام دهد و تاخیر نافله ها بر نماز ها
5005- 1- (7)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ
ص: 231
1) التهذیب 2- 266- 1060.
2) التهذیب 2- 266- 1061، و الاستبصار 1- 277- 1005.
3) التهذیب 2- 262- 1045، أورده بتمامه فی الحدیث 3 من الباب 10 من هذه الأبواب.
4) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 6 و 9 من الباب 16، و فی الحدیث 22 و 24 من الباب 13، و فی الحدیث 1 و 2 و 3 و 6 من الباب 14 من أبواب أعداد الفرائض، و فی الباب 8 و 35 من هذه الأبواب.
5) یأتی ما یدلّ علی ذلک فی الباب 40 من هذه الأبواب.
6) الباب 37 فیه 11 حدیثا.
7) الکافی 3- 450- 1.
یَزِیدَ (1)بْنِ ضَمْرَةَ اللَّیْثِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنِ الرَّجُلِ یَشْتَغِلُ عَنِ الزَّوَالِ أَ یُعَجِّلُ مِنْ أَوَّلِ النَّهَارِ قَالَ نَعَمْ إِذَا عَلِمَ أَنَّهُ یَشْتَغِلُ فَیُعَجِّلُهَا فِی صَدْرِ النَّهَارِ کُلَّهَا.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ (2).
ترجمه:
محمّد بن مسلم گويد: از امام باقر عليه السّلام سؤال كردم: شخصى كه گرفتار كارى شود (و نتواند نافلۀ ظهر را در وقتش بخواند) آيا مىتواند در آغاز روز زودتر آن را به جا آورد؟
فرمود: آرى، اگر بداند كه براى او كارى پيش خواهد آمد، مىتواند زودتر تمام نافلهها را در آغاز روز بخواند.
5006- 2- (3)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ قَالَ: لَمَّا کَانَ یَوْمُ فَتْحِ مَکَّةَ ضُرِبَتْ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ ص خَیْمَةٌ سَوْدَاءُ مِنْ شَعْرٍ بِالْأَبْطَحِ- ثُمَّ أَفَاضَ عَلَیْهِ الْمَاءَ مِنْ جَفْنَةٍ (4)یُرَی فِیهَا أَثَرُ الْعَجِینِ ثُمَّ تَحَرَّی الْقِبْلَةَ ضُحًی فَرَکَعَ ثَمَانِیَ رَکَعَاتٍ لَمْ یَرْکَعْهَا رَسُولُ اللَّهِ ص قَبْلَ ذَلِکَ وَ لَا بَعْدُ.
ترجمه:
معاویه بن وهب گفت: در روز فتح مکه، برای رسول خدا صلی الله علیه و آله در ابطح (دره و گذرگاه آب)، خیمه ای سیاه مویین برپا شد و از ظرف بزرگی که در آن اثر خمیر دیده می شد، بر او آب ریخته شد. سپس به هنگام چاشتگاه به جستجوی قبله برآمد و هشت رکعت نماز خواند که رسول خدا صلی الله علیه و آله آن را چه قبل و چه بعد از آن روز، نخواند.
5007- 3- (5)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُذَافِرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ: اعْلَمْ أَنَّ النَّافِلَةَ بِمَنْزِلَةِ الْهَدِیَّةِ مَتَی مَا أُتِیَ بِهَا قُبِلَتْ.
ترجمه:
امام صادق عليه السّلام فرمود:
هان بدانكه نماز نافله، مانند هديه است. هروقت كه انجام شود، مقبول است.
5008- 4- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِنِّی أَشْتَغِلُ قَالَ فَاصْنَعْ کَمَا نَصْنَعُ صَلِّ سِتَّ رَکَعَاتٍ إِذَا کَانَتِ الشَّمْسُ فِی مِثْلِ مَوْضِعِهَا صَلَاةَ الْعَصْرِ یَعْنِی ارْتِفَاعَ الضُّحَی الْأَکْبَرِ وَ اعْتَدَّ بِهَا مِنَ الزَّوَالِ.
ترجمه:
اسماعیل بن جابر گوید : به امام صادق علیه السلام گفتم : من (موقع زوال ظهر) مشغول هستم(چه کنم)؟ فرمود : همان کاری که من انجام می دهم را انجام بده!شش رکعت نماز بخوان و آنها را جزو نوافل ظهر محسوب کن.
هنگامی که خورشید (از نظر ارتفاع) مانند مکانش در هنگام عصر می باشد یعنی هنگام بالا آمدن ضحی اکبر(بالا آمدن آفتاب)
ص: 232
5009- 5- (1)وَ عَنْهُ عَنْ عَمَّارِ بْنِ الْمُبَارَکِ عَنْ ظَرِیفِ بْنِ نَاصِحٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ الْوَلِیدِ الْغَسَّانِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ صَلَاةُ النَّهَارِ صَلَاةُ النَّوَافِلِ فِی کَمْ هِیَ قَالَ سِتَّ عَشْرَةَ (2)فِی أَیِّ سَاعَاتِ النَّهَارِ شِئْتَ أَنْ تُصَلِّیَهَا صَلَّیْتَهَا إِلَّا أَنَّکَ إِذَا صَلَّیْتَهَا فِی مَوَاقِیتِهَا أَفْضَلُ.
ترجمه:
ولید غسانی گوید از امام صادق علیه السلام سوال کردم نوا فل روز چند رکعت است؟
حضرت فرمود شانزده رکعت نافلۀ ظهر و عصر، نافلۀ روز است و هروقت از روز که بخواهی بخوانی، مانعی ندارد واگر در وقت آن بخوانی بهتر است
5010- 6- (3)وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ لِی صَلَاةُ النَّهَارِ سِتَّ عَشْرَةَ رَکْعَةً أَیَّ النَّهَارِ شِئْتَ إِنْ شِئْتَ فِی أَوَّلِهِ وَ إِنْ شِئْتَ فِی وَسَطِهِ وَ إِنْ شِئْتَ فِی آخِرِهِ.
ترجمه:
علي بن حکم از یکی از اصحابش روایت نموده است که گوید :امام صادق علیه السلام به من فرمود : نماز (نافله) روز شانزده رکعت است در هر موقع از روز که بخواهی! : اگر خواستی در اول روز و اگر خواستی در وسط روز و اگر خواستی در آخر روز!
5011- 7- (4)وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ سَیْفٍ عَنْ (5)عَبْدِ الْأَعْلَی قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ نَافِلَةِ النَّهَارِ قَالَ سِتَّ عَشْرَةَ رَکْعَةً مَتَی مَا نَشِطْتَ إِنَّ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ ع کَانَتْ لَهُ سَاعَاتٌ مِنَ النَّهَارِ یُصَلِّی فِیهَا فَإِذَا شَغَلَهُ ضَیْعَةٌ أَوْ سُلْطَانٌ قَضَاهَا إِنَّمَا النَّافِلَةُ مِثْلُ الْهَدِیَّةِ مَتَی مَا أُتِیَ بِهَا قُبِلَتْ.
ترجمه:
عبدالعلی گوید : از امام صادق علیه السلام در مورد نوافل روز سؤال کردم؛ فرمود : شانزده رکعت است که هر موقع نشاط داشته باشی (آن را می خوانی). همانا امام سجاد علیه السلام ساعاتی را در روز داشتند که در آن نماز می خواندند و هنگامی که امور املاک یا سلطانی او را مشغول می کرد، آنها را قضا می کرد، همانا نافله مانند هدیه است :هر موقع آورده شود قبول می شود!
5012- 8- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُذَافِرٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع صَلَاةُ التَّطَوُّعِ بِمَنْزِلَةِ الْهَدِیَّةِ مَتَی مَا أُتِیَ بِهَا قُبِلَتْ فَقَدِّمْ مِنْهَا مَا شِئْتَ وَ أَخِّرْ مِنْهَا مَا شِئْتَ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود :
نماز نافله به منزله هدیه است : هر موقع آورده شود قبول می شود! پس هر مقدار از آن را که خواستی جلو بیانداز و آن مقدار که خواستی را تأخیر بیانداز!
ص: 233
1) التهذیب 2- 9- 17 و التهذیب 2- 267- 1063، و الاستبصار 1- 277- 1007، أورده و ما بعده فی الحدیث 17 و 18 من الباب 13 من أبواب أعداد الفرائض.
2) اضاف فی الأصل رکعة عن نسخة.
3) التهذیب 2- 267- 1064 و التهذیب 2- 8- 15، و الاستبصار 1- 278- 1008.
4) التهذیب 2- 267- 1065، و الاستبصار 1- 278- 1009.
5) فی هامش المخطوط عن نسخة- بن.
6) التهذیب 2- 267- 1066، و الاستبصار 1- 278- 1010.
5013- 9- (1)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: نَوَافِلُکُمْ صَدَقَاتُکُمْ فَقَدِّمُوهَا أَنَّی شِئْتُمْ.
ترجمه:
امام کاظم علیه السلام فرمود :
نوافل شما صدقه های شماست! پس هر موقع که خواستید آنها را مُقدّم بدارید
5014- 10- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ قَالَ: مَا صَلَّی رَسُولُ اللَّهِ ص الضُّحَی قَطُّ قَالَ فَقُلْتُ لَهُ أَ لَمْ تُخْبِرْنِی أَنَّهُ کَانَ (3)یُصَلِّی فِی صَدْرِ النَّهَارِ أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ فَقَالَ بَلَی إِنَّهُ کَانَ یَجْعَلُهَا مِنَ الثَّمَانِ الَّتِی بَعْدَ الظُّهْرِ.
أَقُولُ: الْمُرَادُ هُنَا بِالظُّهْرِ الزَّوَالُ وَ هُوَ ظَاهِرٌ.
ترجمه:
زرارة از امام باقر علیه السلام روایت نموده است که فرمودند : رسول الله صلی الله علیه و آله هیچگاه نماز ضُحی(که از بدعت های عامه است) را نخواندند!
من به امام گفتم : مگر شما به من خبر ندادید که همانا رسول الله صلی الله علیه و آله چهار رکعت نماز در صدر روز خواندند؟! فرمود : چرا، همانا ایشان این چهار رکعت را از هشت رکعت نافله (ظهر) که بعد از زوال خوانده می شود قرار دادند!
5015- 11- (4)وَ فِی کِتَابِ التَّوْحِیدِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ عَبْدَانَ بْنِ الْفَضْلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ الْجَعْفَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ شُجَاعٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَبْدِ الْجَلِیلِ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ فِی حَدِیثٍ أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ع فِی صِفِّینَ- نَزَلَ فَصَلَّی أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ قَبْلَ الزَّوَالِ.
ترجمه:
امام صادق از پدرش علیهما السلام فرمود که امیر المومنین علیه السلام در صفین پیاده شد و چهار رکعت نماز خواند
(5)38 بَابُ ابْتِدَاءِ النَّوَافِلِ عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ عِنْدَ غُرُوبِهَا وَ عِنْدَ قِیَامِهَا وَ بَعْدَ الصُّبْحِ وَ بَعْدَ الْعَصْرِ هَلْ یُکْرَهُ أَمْ لَا
ترجمه:
شروع به نافله وقت طلوع وغروب و بالا آمدن خورشید و بعد از صبح و عصر آیا مکروه است یا خیر
5016- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الطَّاطَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ وَ عَلِیِّ بْنِ رِبَاطٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ مُحَمَّدٍ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع
ص: 234
قَالَ: لَا صَلَاةَ بَعْدَ الْفَجْرِ حَتَّی تَطْلُعَ الشَّمْسُ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ إِنَّ الشَّمْسَ تَطْلُعُ بَیْنَ قَرْنَیِ الشَّیْطَانِ وَ تَغْرُبُ بَیْنَ قَرْنَیِ الشَّیْطَانِ- وَ قَالَ لَا صَلَاةَ بَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّی تُصَلَّی الْمَغْرِبُ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود
بعداز نماز صبح نماز نخوانید تا خورشید طلوع کند بدرستیکه رسول خدافرمود خورشید از بین دو شاخ شیطان طلوع میکند و از بین دو شاخ شیطان غروب میکند، وفرمودبعد از عصر تا مغرب نماز نخوان
ظاهرا این دیدگاه شیعه نیست شاید تقیه باشد با توجه حدیث زیر
اَلْعَمْرِيِّ قَدَّسَ اَللَّهُ رُوحَهُ فِي جَوَابِ مَسَائِلَ إِلَى صَاحِبِ اَلزَّمَانِ أَمَّا مَا سَأَلْتَ عَنْهُ مِنَ اَلصَّلاَةِ عِنْدَ طُلُوعِ اَلشَّمْسِ وَ عِنْدَ غُرُوبِهَا فَلَئِنْ كَانَ كَمَا يَقُولُ اَلنَّاسُ إِنَّ اَلشَّمْسَ تَطْلُعُ بَيْنَ قَرْنَيْ شَيْطَانٍ وَ تَغْرُبُ بَيْنَ قَرْنَيْ شَيْطَانٍ فَمَا أَرْغَمَ أَنْفَ اَلشَّيْطَانِ شَيْءٌ أَفْضَلُ مِنَ اَلصَّلاَةِ فَصَلِّهَا وَ أَرْغِمِ اَلشَّيْطَانَ أَنْفَهُ
5017- 2- (1)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُکَیْنٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا صَلَاةَ بَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّی تُصَلَّی الْمَغْرِبُ (2)وَ لَا صَلَاةَ بَعْدَ الْفَجْرِ حَتَّی تَطْلُعَ الشَّمْسُ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام
بعد از نماز عصر تا نمازمغرب نماز نیست وبعد از نماز صبح تاطلوع خورشید نماز نیست
5018- 3- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ بِلَالٍ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَیْهِ فِی قَضَاءِ النَّافِلَةِ مِنْ طُلُوعِ الْفَجْرِ إِلَی طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ مِنْ بَعْدِ الْعَصْرِ إِلَی أَنْ تَغِیبَ الشَّمْسُ فَکَتَبَ لَا یَجُوزُ ذَلِکَ إِلَّا لِلْمُقْتَضِی فَأَمَّا لِغَیْرِهِ فَلَا.
ترجمه:
علی بن بلال گوید نوشتم قضاء نافله در بین الطلوعین و بین غروب قرص خو رشید و غروب حمره
حضرت نوشت جایز نیست مگر اقتضا کند (وقت دیگر نتوانی )اما بدون عذر انجام نده
5019- 4- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ رَفَعَهُ قَالَ: قَالَ رَجُلٌ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ الشَّمْسَ تَطْلُعُ بَیْنَ قَرْنَیْ شَیْطَانٍ قَالَ نَعَمْ إِنَّ إِبْلِیسَ اتَّخَذَ عَرْشاً بَیْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ فَإِذَا طَلَعَتِ الشَّمْسُ وَ سَجَدَ فِی ذَلِکَ الْوَقْتِ النَّاسُ قَالَ إِبْلِیسُ لِشَیَاطِینِهِ إِنَّ بَنِی آدَمَ یُصَلُّونَ لِی.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ رَفَعَهُ نَحْوَهُ (5).
ترجمه:
فرمود: آرى، به راستى كه ابليس ميان آسمان و زمين براى خود تختى دارد و چون آفتاب طلوع كند و در آن هنگام مردم سجده كنند، ابليس به شياطين خود گويد: فرزندان آدم براى من نماز مىگزارند.
5020- 5- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرِ بْنِ (7)أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ مَیْمُونٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ فَرَجٍ قَالَ: کَتَبْتُ
ص: 235
إِلَی الْعَبْدِ الصَّالِحِ ع أَسْأَلُهُ عَنْ مَسَائِلَ فَکَتَبَ إِلَیَّ وَ صَلِّ بَعْدَ الْعَصْرِ مِنَ النَّوَافِلِ مَا شِئْتَ وَ صَلِّ بَعْدَ الْغَدَاةِ مِنَ النَّوَافِلِ مَا شِئْتَ.
ترجمه:
محمد بن فرج گوید بهامام کاظم علیه السلام نامه نوشتم و مسائلی پرسیدم
حضرت نوشت :نماز بخوان بعد از عصر هرچه میخواهی و نماز بخوان بعد ازصبح هر چه می خواهی
5021- 6- (1)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ شُعَیْبِ بْنِ وَاقِدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ زَیْدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ ع فِی حَدِیثِ الْمَنَاهِی قَالَ: وَ نَهَی رَسُولُ اللَّهِ ص عَنِ الصَّلَاةَ عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ عِنْدَ غُرُوبِهَا وَ عِنْدَ اسْتِوَائِهَا.
وَ رَوَاهُ فِی الْمَجَالِسِ أَیْضاً کَمَا یَأْتِی وَ کَذَا جَمِیعُ حَدِیثِ الْمَنَاهِی (2).
ترجمه:
امام صادق علیه السلام از پدران گرامی اش نقل فرمود
نهی نمود رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم از نماز در سه وقت برآمدن آفتاب و غروبش و هنگام ظهر،
5022- 7- (3)قَالَ وَ قَدْ رُوِیَ نَهْیٌ عَنِ الصَّلَاةِ عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ عِنْدَ غُرُوبِهَا لِأَنَّ الشَّمْسَ تَطْلُعُ بَیْنَ قَرْنَیْ شَیْطَانٍ وَ تَغْرُبُ بَیْنَ قَرْنَیْ شَیْطَانٍ.
ترجمه:
روایت شدهاز نماز وقت طلوع خورشید و وقت غروب آن برای اینکه خورشید از بین دو شاخ شیطان طلوع میکند و از بین دو شاخ شیطان غروب میکند،
5023- 8- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی الْحُسَیْنِ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الْأَسَدِیِّ أَنَّهُ وَرَدَ عَلَیْهِ فِیمَا وَرَدَ مِنْ جَوَابِ مَسَائِلِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُثْمَانَ الْعَمْرِیِّ قَدَّسَ اللَّهُ رُوحَهُ وَ أَمَّا مَا سَأَلْتَ عَنِ الصَّلَاةِ عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ عِنْدَ غُرُوبِهَا فَلَئِنْ کَانَ کَمَا یَقُولُ النَّاسُ إِنَّ الشَّمْسَ تَطْلُعُ بَیْنَ قَرْنَیْ شَیْطَانٍ وَ تَغْرُبُ بَیْنَ قَرْنَیْ شَیْطَانٍ فَمَا أُرْغِمَ أَنْفُ الشَّیْطَانِ بِشَیْءٍ أَفْضَلَ مِنَ الصَّلَاةِ فَصَلِّهَا وَ أَرْغِمْ أَنْفَ الشَّیْطَانِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ بَابَوَیْهِ مِثْلَهُ (5)وَ رَوَاهُ الطَّبْرِسِیُّ فِی الْإِحْتِجَاجِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الْأَسَدِیِّ (6)
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی إِکْمَالِ الدِّینِ وَ إِتْمَامِ النِّعْمَةِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ
ص: 236
الشَّیْبَانِیِّ وَ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الدَّقَّاقِ وَ الْحُسَیْنِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْمُؤَدِّبِ وَ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْوَرَّاقِ قَالُوا حَدَّثَنَا أَبُو الْحُسَیْنِ مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ الْأَسَدِیُّ قَالَ: کَانَ فِیمَا وَرَدَ عَلَیَّ مِنَ الشَّیْخِ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عُثْمَانَ الْعَمْرِیِّ فِی جَوَابِ مَسَائِلِی إِلَی صَاحِبِ الدَّارِ ع وَ ذَکَرَ الْحَدِیثَ بِعَیْنِهِ (1)أَقُولُ: قَدْ رَجَّحَ الصَّدُوقُ هَذَا الْحَدِیثَ عَلَی النَّهْیِ السَّابِقِ (2)
هامش المخطوط ما نصه- العجب من المحقق فی المعتبر، و الشهید فی الذکری انهما جعلا
الحدیث فتوی من بعض فضلائنا، یعنی العمری، و هی غفلة منهما، بل هو حدیث عن صاحب الزمان علیه السلام کما صرّح فی اکمال الدین. منه قده راجع المعتبر- 143، الذکری- 127.
.ترجمه:
اين خبر از ابو الحسين محمّد بن جعفر اسدى كوفى رحمه اللّه است كه در جواب مسائلى كه از محمّد بن عثمان عمرى قدّس سرّه پرسيده بود مىباشد و بخشى از جواب كه وارد شده،اين بود:
امّا آنچه كه در مورد نماز به هنگام طلوع و غروب خورشيد پرسيده بودى؛پس اگر همانطور كه مردم مىگويند باشد كه خورشيد بين دو شاخ شيطان طلوع و غروب مىكند،پس هيچچيزى دماغ شيطان را به خاك نمىماند كه بالاتر و افضل از نماز باشد؛ لذا در آن اوقات نماز بخوان و دماغ او را به خاك مذلّت بمال.
5024- 9- (3)وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْعَطَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ جَعْفَرٍ الْجَعْفَرِیِّ قَالَ سَمِعْتُ الرِّضَا ع یَقُولُ لَا یَنْبَغِی لِأَحَدٍ أَنْ یُصَلِّیَ إِذَا طَلَعَتِ الشَّمْسُ لِأَنَّهَا تَطْلُعُ بِقَرْنَیْ (4)شَیْطَانٍ فَإِذَا ارْتَفَعَتْ وَ صَفَتْ (5)فَارَقَهَا فَتُسْتَحَبُّ الصَّلَاةُ ذَلِکَ الْوَقْتَ وَ الْقَضَاءُ وَ غَیْرُ ذَلِکَ فَإِذَا انْتَصَفَ النَّهَارُ قَارَنَهَا فَلَا یَنْبَغِی لِأَحَدٍ أَنْ یُصَلِّیَ فِی ذَلِکَ الْوَقْتِ لِأَنَّ أَبْوَابَ السَّمَاءِ قَدْ غُلِّقَتْ فَإِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ وَ هَبَّتِ الرِّیحُ فَارَقَهَا.
ترجمه:
سليمان بن جعفر جعفرى وى مىگويد شنيدم كه حضرت رضا عليه السّلام مىفرمودند:براى احدى سزاوار نيست وقتى خورشيد طلوع مىكند نماز بخواند زيرا خورشيد بر دو فرق شيطان طالع مىگردد و هنگامى كه بالا آمد و از كدورت بخارهايى كه بين ما و آن حائلند خارج گرديد و صاف و درخشان شد در چنين وقتى مستحب است نماز بخوانند و هنگامى كه روز نصف گرديد شيطان مقارنش بوده و در اين هنگام كه خورشيد به قرب زوال رسيده و نهايت ارتفاع و اوج را دارد تسويل و وسوسه ابليس در حق عبادتكنندگان كره آفتاب شديدتر و زيادتر است لذا شايسته نيست احدى در اين وقت نماز بخواند چه آنكه دربهاى آسمان بستهاند ولى وقتى زوال شد و خورشيد به افول گراييد و بادهاى رحمت الهى وزيد و با افول كره آفتاب معلوم شد كه اين موجود نيز مخلوق و مسخّر خالق مىباشد استيلاء شيطان بر بندگان كمتر شده و القاء شبههاش چندان مؤثّر واقع نمىگردد لذا گويا ابليس از شمس و كره آفتاب مفارقت مىنمايد.
5025- 10- (6)وَ فِی الْخِصَالِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ الْفَقِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ عَنْ عَمْرِو بْنِ عَوْنٍ عَنْ خَلَفِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ الشَّیْبَانِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ (7)بْنِ الْأَسْوَدِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ صَلَاتَانِ لَمْ
ص: 237
یَتْرُکْهُمَا رَسُولُ اللَّهِ ص سِرّاً وَ عَلَانِیَةً رَکْعَتَیْنِ بَعْدَ الْعَصْرِ وَ رَکْعَتَیْنِ قَبْلَ الْفَجْرِ.
ترجمه:
عایشه گفت: دو نماز را رسول خدا صلی الله علیه و آله ترک نفرمود، نه در پنهانی و نه در آشکار، دو رکعت بعد از نماز عصر و دو رکعت پیش از فجر.
5026- 11- (1)وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ عَنْ أَبِی نُعَیْمٍ عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ أَیْمَنَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهُ دَخَلَ عَلَیْهَا یَسْأَلُهَا عَنِ الرَّکْعَتَیْنِ بَعْدَ الْعَصْرِ قَالَتْ وَ الَّذِی ذَهَبَ بِنَفْسِهِ یَعْنِی رَسُولَ اللَّهِ ص- مَا تَرَکَهُمَا حَتَّی لَقِیَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ حَتَّی ثَقُلَ عَنِ الصَّلَاةِ وَ کَانَ یُصَلِّی کَثِیراً مِنْ صَلَاتِهِ وَ هُوَ قَاعِدٌ فَقُلْتُ إِنَّهُ لَمَّا وُلِّیَ عُمَرُ نَهَی عَنْهُمَا قَالَتْ صَدَقْتَ وَ لَکِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص- کَانَ لَا یُصَلِّیهِمَا فِی الْمَسْجِدِ مَخَافَةَ أَنْ یَثْقُلَ عَلَی أُمَّتِهِ وَ کَانَ یُحِبُّ مَا خَفَّ (2)عَلَیْهِمْ.
ترجمه:
عبد اللّه بن ايمن گويد پدرم از عايشه براى من روايت كرد،گفت نزد او رفتم و از دو ركعت بعد از نماز عصر پرسش كردم،گفت بخدائى كه جان او را گرفت(مقصودش جان پيغمبر بود)پيغمبر تا از دنيا رفت اين دو ركعت را هم ترك نكرد و تا وقتى كه از شدت مرض نماز بر او سنگين بود و بسيارى از نمازهاى معتاد خود را نشسته ميخواند اين دو ركعت را ميخواند؛گفتم چون عمر بخلافت رسيد از اين دو ركعت نهى كرد،گفت راست گفتى ولى رسول خدا اين دو ركعت را در مسجد نمى خواند مبادا بر امتش سنگين باشد دوست داشت تا هر چه ممكنست بآنها تخفيف دهد
5027- 12- (3)وَ عَنْهُ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ إِسْحَاقَ الْحَضْرَمِیِّ عَنِ الْحَوْضِیِّ عَنْ شُعْبَةَ عَنْ أَبِی سَمَاوَةَ (4)عَنْ مَسْرُوقٍ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا قَالَتْ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ عِنْدِی یُصَلِّی بَعْدَ الْعَصْرِ رَکْعَتَیْنِ.
ترجمه:
عایشه گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله نزد من بود و بعد از نماز عصر دو رکعت نماز خواند.
5028- 13- (5)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ طَرْخَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّبَّاحِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَیَّارٍ (6)عَنْ أَبِی حَمْزَةَ (7)عَنْ أَبِی بَکْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَیْسٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ صَلَّی الْبَرْدَیْنِ دَخَلَ الْجَنَّةَ یَعْنِی بَعْدَ الْغَدَاةِ وَ بَعْدَ الْعَصْرِ.
ص: 238
قَالَ الصَّدُوقُ مُرَادِی بِإِیرَادِ هَذِهِ الْأَخْبَارِ الرَّدُّ عَلَی الْمُخَالِفِینَ لِأَنَّهُمْ لَا یَرَوْنَ بَعْدَ الْغَدَاةِ وَ بَعْدَ الْعَصْرِ صَلَاةً فَأَحْبَبْتُ أَنْ أُبَیِّنَ أَنَّهُمْ قَدْ خَالَفُوا رَسُولَ اللَّهِ ص فِی قَوْلِهِ وَ فِعْلِهِ.
ترجمه:
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: کسی که نمازهای «بَردَین» یعنی بعد از نماز صبح و بعد از نماز عصر را بخواند وارد بهشت گردد.
5029- 14- (1)مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ جَامِعِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَلْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّهُ صَلَّی الْمَغْرِبَ لَیْلَةً فَوْقَ سَطْحٍ مِنَ السُّطُوحِ فَقِیلَ لَهُ إِنَّ فُلَاناً کَانَ یُفْتِی (2)عَنْ آبَائِکَ ع- أَنَّهُ لَا بَأْسَ بِالصَّلَاةِ بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ إِلَی طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ بَعْدَ الْعَصْرِ إِلَی أَنْ تَغِیبَ الشَّمْسُ فَقَالَ کَذَبَ لَعَنَهُ اللَّهُ عَلَی أَبِی أَوْ قَالَ عَلَی آبَائِی.
أَقُولُ: حَمَلَ الشَّیْخُ النَّهْیَ فِی هَذِهِ الْأَحَادِیثِ عَلَی الْکَرَاهَةِ لِمَا مَرَّ مِنْ أَحَادِیثِ الْجَوَازِ (3)وَ جَوَّزَ حَمْلَهَا عَلَی التَّقِیَّةِ لِمَا مَرَّ مِنْ حَدِیثِ الْعَمْرِیِّ وَ هُوَ الْأَقْرَبُ (4)
و یأتی ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 8 من الباب 39 و فی الباب 61 هنا و فی الحدیث 2 من الباب 18 من أبواب التعقیب.
و فی الباب 76 من الطواف ما یدلّ علی حکم ایقاع رکعتی الطواف عند طلوع الشمس و غروبها.
.ترجمه:
محمّد بن فضل بصرى گفت:حضرت رضا عليه السّلام شبى به بصره آمد نماز مغرب را بالاى پشت بامى خواند :به اوعرض شد فلانی فتوى ميداد از پدرانت كه نماز بعد از طلوع فجر تا طلوع خورشيد و بعد از عصر تا خورشيد غروب كند اشكالى ندارد فرمود:خدا او را لعنت كند دروغ بسته بر پدرم
ص: 239
(1)39 بَابُ عَدَمِ کَرَاهَةِ الْقَضَاءِ فِی وَقْتٍ مِنَ الْأَوْقَاتِ وَ کَذَا صَلَاةُ الطَّوَافِ وَ الْکُسُوفِ وَ الْإِحْرَامِ وَ الْأَمْوَاتِ
ترجمه:
مکروه نیست قضاء در همه ی وقتها و همچنین نماز طواف و آیات و طواف نساء و نماز میت
5030- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ قَالَ: أَرْبَعُ صَلَوَاتٍ یُصَلِّیهَا الرَّجُلُ فِی کُلِّ سَاعَةٍ صَلَاةٌ فَاتَتْکَ فَمَتَی مَا ذَکَرْتَهَا أَدَّیْتَهَا وَ صَلَاةُ رَکْعَتَیْ طَوَافِ الْفَرِیضَةِ وَ صَلَاةُ الْکُسُوفِ وَ الصَّلَاةُ عَلَی الْمَیِّتِ هَذِهِ یُصَلِّیهِنَّ الرَّجُلُ فِی السَّاعَاتِ کُلِّهَا.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ (3)
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْخِصَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
زراره روایت کرد: امام باقر علیه السلام فرمود: چهار نماز است که انسان می تواند آنها را در هر وقتی که خواست بخواند: نمازی را که قضا شده هرگاه یادت آمد ادا کن، نماز طواف واجب، نماز کسوف و نماز میّت. این نمازها را در هر وقتی می توان خواند. -
5031- 2- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ فَاتَهُ شَیْءٌ مِنَ الصَّلَوَاتِ فَذَکَرَ عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ أَوْ عِنْدَ غُرُوبِهَا قَالَ فَلْیُصَلِّ حِینَ یَذْکُرُ.
ترجمه:
شخصى كه يكى از نمازهايش فوت شده، و هنگام طلوع خورشيد يا غروب آفتاب (يعنى هنگامى كه وقت مقرّر هيچ يك از نمازهاى فريضه نيست) بخاطر آورد كه آن نماز فوت شده چه كند؟ آن حضرت پاسخ فرمود: بايد همان زمان كه اين أمر بيادش آمده آن را بجا آورد.
5032- 3- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ (7)حَبِیبٍ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع تَکُونُ عَلَیَّ الصَّلَاةُ النَّافِلَةُ مَتَی أَقْضِیهَا فَکَتَبَ ع
ص: 240
أَیَّ سَاعَةٍ شِئْتَ مِنْ لَیْلٍ أَوْ نَهَارٍ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
محمّد بن يحيى بن حبيب گويد: طى نامهاى خدمت امام رضا عليه السّلام نوشتم: نماز نافلهاى بر عهدۀ من مىباشد، چه وقت قضاى آن را به جا آورم؟
حضرتش عليه السّلام نوشت: هرساعتى از شب و روز كه خواستى (بهجاى آور).
5033- 4- (2)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ جَمِیعاً عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ خَمْسُ صَلَوَاتٍ لَا تُتْرَکُ عَلَی حَالٍ إِذَا طُفْتَ بِالْبَیْتِ وَ إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تُحْرِمَ وَ صَلَاةُ الْکُسُوفِ وَ إِذَا نَسِیتَ فَصَلِّ إِذَا ذَکَرْتَ وَ صَلَاةُ الْجِنَازَةِ.
ترجمه:
معاوية بن عمّار گويد: از امام صادق عليه السّلام شنيدم كه مىفرمود:
پنج نماز است كه در هيچ حال ترك نمىشود: نماز طواف خانۀ خدا، نماز احرام، نماز كسوف، نمازى كه فراموش كردى، و نماز ميّت.
5034- 5- (3)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ هَاشِمِ بْنِ أَبِی سَعِیدٍ الْمُکَارِی عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: خَمْسُ صَلَوَاتٍ تُصَلِّیهِنَّ فِی کُلِّ وَقْتٍ صَلَاةُ الْکُسُوفِ وَ الصَّلَاةُ عَلَی الْمَیِّتِ وَ صَلَاةُ الْإِحْرَامِ وَ الصَّلَاةُ الَّتِی تَفُوتُ وَ صَلَاةُ الطَّوَافِ مِنَ الْفَجْرِ إِلَی طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ بَعْدَ الْعَصْرِ إِلَی اللَّیْلِ
.*******
ترجمه:
ابو بصير گويد: امام صادق عليه السّلام فرمود:
پنج نماز است كه در هرساعتى، يا هرموقع از شب و روز مىتوانى آنها را بخوانى: نماز خورشيدگرفتگى، نماز ميّت، نماز احرام، نمازى كه قضا شده است و نماز طواف كه نماز طواف را از طلوع فجر تا دميدن آفتاب و بعد از عصر تا شب مىتوان خواند.
5035- 6- (4)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ تَفُوتُهُ صَلَاةُ النَّهَارِ (5)قَالَ یُصَلِّیهَا (6)إِنْ شَاءَ بَعْدَ الْمَغْرِبِ وَ إِنْ شَاءَ بَعْدَ الْعِشَاءِ.
ترجمه:
حدیث مضمر
محمدبن مسلم گوید سوال کردم از مردی که نماز روزش فوت شده فرمود قضا کند اگر خواست بعد مغرب یابعد از عشا
5036- 7- (7)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ فَاتَتْهُ صَلَاةُ
ص: 241
النَّهَارِ مَتَی یَقْضِیهَا قَالَ مَتَی شَاءَ إِنْ شَاءَ بَعْدَ الْمَغْرِبِ وَ إِنْ شَاءَ بَعْدَ الْعِشَاءِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (1)
وَ کَذَا کُلُّ مَا قَبْلَهُ.
ترجمه:
حلبى گويد: از امام صادق عليه السّلام سؤال شد: شخصى كه نماز روز از او فوت شده، چه وقت بايد آن را قضا نمايد؟
فرمود: هروقت كه بخواهد. اگر خواست بعد از مغرب و اگر خواست بعد از عشا.
5037- 8- (2)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ الثَّانِی أَکُونُ فِی السُّوقِ فَأَعْرِفُ الْوَقْتَ وَ یَضِیقُ عَلَیَّ أَنْ أَدْخُلَ فَأُصَلِّیَ قَالَ إِنَّ الشَّیْطَانَ یُقَارِنُ الشَّمْسَ فِی ثَلَاثَةِ أَحْوَالٍ إِذَا نَحَرَتْ (3)وَ إِذَا کَبَّدَتْ (4)وَ إِذَا غَرَبَتْ فَصَلِّ بَعْدَ الزَّوَالِ فَإِنَّ الشَّیْطَانَ یُرِیدُ أَنْ یُوقِفَکَ عَلَی حَدٍّ یُقْطَعُ (5)بِکَ دُونَهُ.
ترجمه:
حسين بن اسلم گويد: به امام رضا عليه السّلام عرضه داشتم: در بازار مشغول تجارتم و وقت نماز فرامىرسد، ولى بر من دشوار است كه به اندرون (يا بهجاى نماز خود) روم و نماز بخوانم.
فرمود: همانا شيطان در سه وقت با آفتاب همراه مىشود: به هنگام برآمدن و بلند شدن آفتاب، به هنگام رسيدن به نصف النهار، و هنگام غروب آن. پس تو نماز خود را پس از زوال آفتاب بخوان؛ زيرا شيطان مىخواهد تو را به راهى وارد كند كه از راه حق خارج شوى.
5038- 9- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَیْفٍ عَنْ حَسَّانَ بْنِ مِهْرَانَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ قَضَاءِ النَّوَافِلِ قَالَ مَا بَیْنَ طُلُوعِ الشَّمْسِ إِلَی غُرُوبِهَا.
ترجمه:
حَسَّانَ بْنِ مِهْرَانَ گفت از ابو عبد اللّه صادق (ع) پرسيدم: قضاى نافلۀ شب را در چه ساعتى بخوانم؟ ابو عبد اللّه گفت: در فاصلۀ طلوع خورشيد تا غروب آن.
5039- 10- (7)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی
ص: 242
1) التهذیب 2- 163- 639.
2) الکافی 3- 290- 9.
3) فی هامش الأصل عن نسخة ذرت و نحر النهار و الظهر اوله ق. و ذرت الشمس- طلعت و ظهرت، و قیل- هو أول طلوعها و شروقها، أول ما یسقط ضوؤها علی الأرض و الشجر. لسان العرب 4- 305.
4) ورد فی هامش المخطوط ما نصه- و الکبد بالتحریک وسط السماء کالکبیداء، و تکبدت الشمس السماء صارت فی کبیدائها القاموس المحیط 1- 344.
5) ورد فی هامش المخطوط ما نصه- قطعه کمنعه، ابانه، و النهر عبره أو شقه. و قطع بزید کعنی فهو مقطوع به عجز عن سفره بای سبب کان، أو حیل بینه و بین ما یؤمله القاموس المحیط 3- 72.
6) التهذیب 2- 272- 1084، و الاستبصار 1- 290- 1064.
7) التهذیب 2- 173- 687، و الاستبصار 1- 289- 1058.
الْخَطَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ الْعَدَوِیِّ (1)عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَوْنٍ الشَّامِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی قَضَاءِ صَلَاةِ اللَّیْلِ وَ الْوَتْرِ تَفُوتُ الرَّجُلَ أَ یَقْضِیهَا بَعْدَ صَلَاةِ الْفَجْرِ وَ بَعْدَ الْعَصْرِ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِذَلِکَ.
ترجمه:
از امام صادق علیه السلام در موردقضائ نمازشب و وتر آیاقضا میشود بع از نماز صبح و عصر
فرمود اشکالی بر آن نیست
5040- 11- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ هَارُونَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ (3)ع عَنْ قَضَاءِ الصَّلَاةِ بَعْدَ الْعَصْرِ قَالَ إِنَّمَا هِیَ النَّوَافِلُ فَاقْضِهَا مَتَی مَا شِئْتَ.
ترجمه:
سوال کردم از امام رضا علیه السلام
از قضاء نماز بعد از عصر فرمود بدرستیکه آن از مستحبات است قضا کن هر وقت می توانی
5041- 12- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنِ ابْنِ عُثْمَانَ (5)عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ صَلَاةُ النَّهَارِ یَجُوزُ قَضَاؤُهَا أَیَّ سَاعَةٍ شِئْتَ مِنْ لَیْلٍ أَوْ نَهَارٍ.
ترجمه:
ابو عبد اللّه صادق (علیه السلام) فرمود
: قضاى نماز ظهر و عصر در هر ساعتى از ساعات شب و روز، روا خواهد بود.
5042- 13- (6)وَ عَنْهُ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ وَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: اقْضِ صَلَاةَ النَّهَارِ أَیَّ سَاعَةٍ شِئْتَ مِنْ لَیْلٍ أَوْ نَهَارٍ کُلُّ ذَلِکَ سَوَاءٌ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود قضاءنماز روز را در هر ساعتی که خواستی از شب و روز بخوان همه اش مساوی است
5043- 14- (7)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ إِبْرَاهِیمَ عَنْ
ص: 243
1) ورد فی هامش المخطوط عن الاستبصار- محمّد بن بزیع.
2) التهذیب 2- 173- 690، و الاستبصار 1- 290- 1061.
3) جاء فی هامش المخطوط عن التهذیب- عن أبی عبد اللّه علیه السلام.
4) التهذیب 2- 174- 692، و الاستبصار 1- 290- 1063.
5) کتب المصنّف عن ابن عثمان فی الهامش و فوقه- التهذیب و لیس فی الاستبصار.
6) التهذیب 2- 173- 691، و الاستبصار 1- 290- 1062.
7) التهذیب 2- 173- 689، و الاستبصار 1- 290- 1060 و یأتی فی الحدیث 1 من الباب 56 من هذه الأبواب.
مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ الزَّیَّاتِ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الْأَوَّلَ ع عَنْ قَضَاءِ صَلَاةِ اللَّیْلِ بَعْدَ الْفَجْرِ إِلَی طُلُوعِ الشَّمْسِ قَالَ نَعَمْ وَ بَعْدَ الْعَصْرِ إِلَی اللَّیْلِ فَهُوَ مِنْ سِرِّ آلِ مُحَمَّدٍ الْمَخْزُونِ.
ترجمه:
و باز امام صادق عليه السّلام فرمود: قضا كردن نماز شب فوت شده پس از نماز صبح و بعد از نماز عصر از جمله اسرار مخزونۀ آل محمّد - صلوات اللّه عليهم اجمعين - است
(عبارت سرّ مخزون آل محمّد بدان جهت است كه اهل سنّت در اين دو وقت خواندن نماز را جايز نمىدانند با وجود آنكه در بسيارى از اخبارشان چنان كه روايت كردهاند رسول خدا (صلّى الله عليه و آله) در اين دو وقت - پس از نماز صبح و بعد از نماز عصر - نماز ميكرد. جواز آن آمده است).
5044- 15- (1)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ مُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع جُعِلْتُ فِدَاکَ تَفُوتُنِی صَلَاةُ اللَّیْلِ فَأُصَلِّی الْفَجْرَ فَلِی أَنْ أُصَلِّیَ بَعْدَ صَلَاةِ الْفَجْرِ مَا فَاتَنِی مِنْ صَلَاةِ اللَّیْلِ وَ أَنَا فِی مُصَلَّایَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ فَقَالَ نَعَمْ وَ لَکِنْ لَا تُعْلِمْ بِهِ أَهْلَکَ فَیَتَّخِذُونَهُ سُنَّةً.
ترجمه:
مفضل بن عمر گفته است: به امام صادق علیه السلام گفتم: فدایتان شوم! نماز شب از من فوت میشود، پس نماز فجر را میخوانم؛ می توانم بعد از طلوع فجر نماز شب قضا شده را بخوانم، در حالی که من مشغول خواندن نماز قبل از طلوع خورشید باشم؟ حضرت فرمود: بله، ولی به اهل خانهات نگو تا آنها آن را سنّت قرار ندهند
5045- 16- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الطَّاطَرِیِّ عَنِ ابْنِ زِیَادٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ نُعْمَانَ الرَّازِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ فَاتَهُ شَیْءٌ مِنَ الصَّلَوَاتِ فَذَکَرَ عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ عِنْدَ غُرُوبِهَا قَالَ فَلْیُصَلِّ حِینَ ذَکَرَهُ.
ترجمه:
5046- 17- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ وَ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ فِی بَعْضِ إِسْنَادَیْهِمَا قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْقَضَاءِ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ بَعْدَ الْعَصْرِ فَقَالَ نَعَمْ فَاقْضِهِ فَإِنَّهُ مِنْ سِرِّ آلِ مُحَمَّدٍ.
ترجمه:
از امام صادق علیه السلام سوال شد از قضاءدر بین الطلوعین و بعد از نماز عصر
فرمود بله بدرستیکه آن از اسرار آل محمد است
5047- 18- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ سَعْدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ أَبِیهِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عِیسَی قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا ع عَنِ الرَّجُلِ یُصَلِّی الْأُولَی ثُمَّ یَتَنَفَّلُ فَیُدْرِکُهُ وَقْتُ الْعَصْرِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَفْرُغَ مِنْ نَافِلَتِهِ فَیُبْطِئُ بِالْعَصْرِ (بَعْدَ نَافِلَتِهِ أَوْ یُصَلِّیهَا بَعْدَ الْعَصْرِ) (5)أَوْ یُؤَخِّرُهَا
ص: 244
حَتَّی یُصَلِّیَهَا فِی وَقْتٍ آخَرَ قَالَ یُصَلِّی الْعَصْرَ وَ یَقْضِی نَافِلَتَهُ فِی یَوْمٍ آخَرَ.
ترجمه:
إِسْمَاعِیلَ بْنِ عِیسَی گوید از ابو الحسن الرضا (ع) پرسيدم: اگر كسى بعد از نماز ظهر به نماز نافله بپردازد، ولى قبل از تمام شدن نافلهها وقت ويژۀ نماز عصر فرا رسد، آيا مىتواند نماز عصر خود را تأخير بيفكند و نافلهها را تمام كند؟ يا لازم است كه اول نماز عصر بخواند و نافلهها را بعد از نماز عصر قضا كند؟ يا آنكه بايد نماز عصر خود را بخواند و بقيۀ نافلهها را در وقت ديگرى بخواند؟ ابو الحسن گفت: بايد نماز عصر بخواند و نافلهها را براى وقت ديگر بگذارد.
5048- 19- (1)وَ قَدْ تَقَدَّمَ فِی حَدِیثِ مُحَمَّدِ بْنِ الْفَرَجِ قَالَ: فَإِذَا طَلَعَ الْفَجْرُ فَصَلِّ الْفَرِیضَةَ ثُمَّ اقْضِ بَعْدَهَا مَا شِئْتَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (3)وَ مَا ظَاهِرُهُ النَّهْیُ عَنِ الْقَضَاءِ بَعْدَ الْعَصْرِ یَحْتَمِلُ الْحَمْلَ عَلَی التَّقِیَّةِ.
ترجمه:
مُحَمَّدِ بْنِ فَرَجِ گوید وقتی فجر طلوع کرد نماز صبح را بخوان سپس قضا کن بعد آن هر چه می خواهی نماز قضا بخوان
(4)40 بَابُ أَنَّ مَنْ تَلَبَّسَ مِنْ نَافِلَةِ الظُّهْرِ أَوِ الْعَصْرِ وَ لَوْ بِرَکْعَةٍ ثُمَّ خَرَجَ وَقْتُهَا أَتَمَّهَا قَبْلَ الْفَرِیضَةِ
ترجمه:
اگر کسی نافله شروع کرد وبع از یک رکعت حتی وقت آن تمام شد نافله را تمام کند
5049- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقٍ عَنْ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: وَقْتُ صَلَاةِ الْجُمُعَةِ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ شِرَاکٌ أَوْ نِصْفٌ وَ قَالَ لِلرَّجُلِ أَنْ یُصَلِّیَ الزَّوَالَ مَا بَیْنَ زَوَالِ الشَّمْسِ إِلَی أَنْ یَمْضِیَ قَدَمَانِ فَإِنْ کَانَ قَدْ بَقِیَ مِنَ الزَّوَالِ رَکْعَةٌ وَاحِدَةٌ أَوْ قَبْلَ أَنْ یَمْضِیَ قَدَمَانِ أَتَمَّ الصَّلَاةَ حَتَّی یُصَلِّیَ تَمَامَ الرَّکَعَاتِ فَإِنْ مَضَی قَدَمَانِ قَبْلَ أَنْ یُصَلِّیَ رَکْعَةً بَدَأَ بِالْأُولَی وَ لَمْ یُصَلِّ الزَّوَالَ إِلَّا بَعْدَ ذَلِکَ وَ لِلرَّجُلِ أَنْ یُصَلِّیَ مِنْ نَوَافِلِ الْأُولَی مَا بَیْنَ الْأُولَی إِلَی أَنْ تَمْضِیَ أَرْبَعَةُ أَقْدَامٍ فَإِنْ مَضَتِ الْأَرْبَعَةُ أَقْدَامٍ وَ لَمْ
ص: 245
1) تقدم فی الحدیث 5 من الباب 38 من هذه الأبواب.
2) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 15 من الباب 20 من أبواب المقدّمة، و فی الحدیث 3 من الباب 28 من هذه الأبواب، و فی الحدیث 9 من الباب 38 ما ینافی ذلک.
3) و یأتی ما یدلّ علیه فی الحدیث 4 من الباب 45، و فی الباب 57 و 61 من هذه الأبواب و فی الباب 3 و 76 من أبواب الطواف.
4) الباب 40 فیه حدیث واحد.
5) التهذیب 2- 273- 1086 صدره یأتی فی الحدیث 5 من الباب 61، و ذیله یأتی فی الحدیث 4 من الباب 42 من أبواب الصلوات المندوبة، و قطعة منه تاتی فی الحدیث 2 من الباب 6 من أبواب قضاء الصلوات.
یُصَلِّ مِنَ النَّوَافِلِ شَیْئاً فَلَا یُصَلِّی النَّوَافِلَ وَ إِنْ کَانَ قَدْ صَلَّی رَکْعَةً فَلْیُتِمَّ النَّوَافِلَ حَتَّی یَفْرُغَ مِنْهَا ثُمَّ یُصَلِّی الْعَصْرَ وَ قَالَ لِلرَّجُلِ أَنْ یُصَلِّیَ إِنْ بَقِیَ عَلَیْهِ شَیْءٌ مِنْ صَلَاةِ الزَّوَالِ إِلَی أَنْ یَمْضِیَ بَعْدَ حُضُورِ الْأُولَی نِصْفُ قَدَمٍ وَ لِلرَّجُلِ إِذَا کَانَ قَدْ صَلَّی مِنْ نَوَافِلِ الْأُولَی شَیْئاً قَبْلَ أَنْ تَحْضُرَ (1)الْعَصْرُ فَلَهُ أَنْ یُتِمَّ نَوَافِلَ الْأُولَی إِلَی أَنْ یَمْضِیَ بَعْدَ حُضُورِ الْعَصْرِ قَدَمٌ وَ قَالَ الْقَدَمُ بَعْدَ حُضُورِ الْعَصْرِ مِثْلُ نِصْفِ قَدَمٍ بَعْدَ حُضُورِ الْأُولَی فِی الْوَقْتِ سَوَاءً.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود: وقت نماز جمعه، وقتی است که خورشید از وسط آسمان بگذرد. و گفته است: فرد باید نماز نافله ظهر را از هنگام زوال خورشید تا زمانی بخواند که اندازه سایه دو قدم شود و اگر یک رکعت از نماز نافله ظهر باقی باشد، یا قبل از اینکه اندازه سایه دو قدم شود، نماز را تمام میکند تا تمام رکعت آن را خوانده باشد، ولی اگر دو قدم گذشته باشد و حتی یک رکعت از نماز نافله ظهر را نخوانده باشد؛ اول نماز ظهر را میخواند و فقط میتواند نماز نافله را بعد از آن بخواند و برای فرد شایسته است نماز نافله عصر را ما بین نماز ظهر و تا زمانی که اندازه سایه چهار قدم شود بخواند و اگر بیشتر از چهار قدم شد و نماز نافله عصر را نخوانده باشد، نماز نافله را نخواند، ولی اگر حتی یک رکعت از نماز نافله را خوانده باشد، نماز نافله را تمام کند و سپس نماز عصر را بخواند.
(2)41 بَابُ اسْتِحْبَابِ الِاهْتِمَامِ بِمَعْرِفَةِ الْأَوْقَاتِ وَ کَثْرَةِ مُلَاحَظَةِ أَوْقَاتِ الْفَضِیلَةِ
ترجمه:
مستحب است همت به شناختن اوقات نماز و ملاحظه نمودن وقت فضیلت
5050- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُّونٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَا مِنْ یَوْمِ سَحَابٍ یَخْفَی فِیهِ عَلَی النَّاسِ وَقْتُ الزَّوَالِ إِلَّا کَانَ مِنَ الْإِمَامِ لِلشَّمْسِ زَجْرَةٌ حَتَّی تَبْدُوَ فَیَحْتَجَّ عَلَی [أَهْلِ] (4)کُلِّ قَرْیَةٍ مَنِ اهْتَمَّ بِصَلَاتِهِ وَ مَنْ ضَیَّعَهَا.
ترجمه:
ابو بصير گويد: امام صادق عليه السّلام فرمود:
هيچ روز ابرى نيست كه وقت زوال بر مردم مخفى مىشود، مگر آنكه براى امام معرفتى دقيق براى آفتاب است (كه حتّى در روز ابرى نيز به الهام الهى وقت زوال را مىداند) تا آنكه آفتاب ظاهر شود. پس امام بر اهل هرقريهاى (كه امام در آنجاست) احتجاج مىكند، خواه كسى كه نماز خود را در وقت انجام داده باشد و خواه كسى كه آن را ضايع كرده باشد.
5051- 2- (5)الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدَّیْلَمِیُّ فِی الْإِرْشَادِ قَالَ: کَانَ عَلِیٌّ ع یَوْماً فِی حَرْبِ صِفِّینَ- مُشْتَغِلًا بِالْحَرْبِ وَ الْقِتَالِ وَ هُوَ مَعَ ذَلِکَ بَیْنَ الصَّفَّیْنِ یُرَاقِبُ الشَّمْسَ فَقَالَ لَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ مَا هَذَا الْفِعْلُ قَالَ أَنْظُرُ إِلَی الزَّوَالِ حَتَّی نُصَلِّیَ فَقَالَ لَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ- وَ هَلْ هَذَا وَقْتُ صَلَاةٍ إِنَّ عِنْدَنَا لَشُغُلًا بِالْقِتَالِ عَنِ الصَّلَاةِ فَقَالَ ع عَلَی مَا نُقَاتِلُهُمْ إِنَّمَا نُقَاتِلُهُمْ عَلَی الصَّلَاةِ
ص: 246
قَالَ وَ لَمْ یَتْرُکْ صَلَاةَ اللَّیْلِ قَطُّ حَتَّی لَیْلَةَ الْهَرِیرِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (1)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (2).
ترجمه:
روزی علی علیه السلام در جنگ صفین مشغول نبرد بود و همواره مراقب خورشید بود. ابن عباس گفت: ای امیر مؤمنان، این چه کاری است؟ فرمود: نگاه میکنم کی وقت زوال خورشید می شود تا نماز بخوانیم. ابن عباس گفت: اکنون وقت نماز است؟! ما سرگرم جنگیم! علی علیه السلام فرمود: ما برای چه با آنها می جنگیم؟ تنها به خاطر نماز با آنها میجنگیم! و آن حضرت هیچ گاه نماز شبش را ترک نکرد حتی در «لیله الهریر».
(3)42 بَابُ تَأَکُّدِ اسْتِحْبَابِ صَلَاةِ الظُّهْرِ فِی أَوَّلِ وَقْتِهَا
ترجمه:
مستحب موکد نماز ظهر خواندن در اول وقت
5052- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ: کَانَ الْمُؤَذِّنُ یَأْتِی النَّبِیَّ ص فِی الْحَرِّ فِی صَلَاةِ الظُّهْرِ فَیَقُولُ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ص أَبْرِدْ أَبْرِدْ.
قَالَ الصَّدُوقُ یَعْنِی عَجِّلْ عَجِّلْ وَ أُخِذَ ذَلِکَ مِنَ الْبَرِیدِ.
ترجمه:
معاوية بن وهب از امام صادق عليه السّلام روايت كرده كه آن حضرت فرمود: مؤذّن مخصوص در گرماى ظهر خدمت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله مىآمد كه اذان بگويد، پس رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله باو ميفرمود:«أبرد، أبرد»
5053- 2- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ الْکَرْخِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَی ع مَتَی یَدْخُلُ وَقْتُ الظُّهْرِ قَالَ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ فَقُلْتُ مَتَی یَخْرُجُ وَقْتُهَا فَقَالَ مِنْ بَعْدِ مَا یَمْضِی مِنْ زَوَالِهَا أَرْبَعَةُ أَقْدَامٍ إِنَّ وَقْتَ الظُّهْرِ ضَیِّقٌ لَیْسَ کَغَیْرِهِ الْحَدِیثَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ عُمُوماً وَ خُصُوصاً (6)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ أَیْضاً فِی أَحَادِیثِ الْجُمُعَةِ (7)وَ تَقَدَّمَ أَیْضاً مَا یَدُلُّ عَلَی أَنَّ الظُّهْرَ هِیَ الصَّلَاةُ الْوُسْطَی الْمَأْمُورُ بِالْمُحَافَظَةِ عَلَیْهَا (8).
ترجمه:
ابراهیم کرخی گوید از موسی بن جعفر سوال کردم چه موقع وقت نماز ظهر می شود
فرمود:وقتی خورشید به زوال رسید گفتم چه موقع خارج می شود فرمود بع از گذشتن چهار قدم از زوال خورشید بدرستیکه وقت ظهر کم است مثل بقیه نمازها نیست
ص: 247
1) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الباب 1 من هذه الأبواب.
2) یأتی ما یدلّ علیه فی الباب 59 من هذه الأبواب.
3) الباب 42 فیه حدیثان.
4) الفقیه 1- 223- 672، و أورده فی الحدیث 5 من الباب 8 من هذه الأبواب.
5) التهذیب 2- 26- 74، و الاستبصار 1- 258- 926، أورده بتمامه فی الحدیث 32 من الباب 8 من هذه الأبواب.
6) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الباب 5 و 28 من أبواب أعداد الفرائض. و فی الباب 1 و 3، و فی الحدیث 1 من الباب 6، و فی الحدیث 2 من الباب 41 من هذه الأبواب.
7) یأتی فی الأبواب 8 و 11 و 13 من أبواب صلاة الجمعة.
8) تقدم فی الباب 5 من أبواب أعداد الفرائض.
(1)43 بَابُ أَنَّ وَقْتَ صَلَاةِ اللَّیْلِ بَعْدَ انْتِصَافِهِ
ترجمه:
وقت نماز شب بعد از نیمه ی شب است
5054- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زُرَارَةَ (3)عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِذَا صَلَّی الْعِشَاءَ أَوَی إِلَی فِرَاشِهِ فَلَمْ یُصَلِّ شَیْئاً حَتَّی یَنْتَصِفَ اللَّیْلُ.
ترجمه:
عبيد بن زراره از امام صادق عليه السّلام روايت كرده كه آن حضرت فرمود: رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله وقتى نماز عشاء را بجا مىآورد به بستر خويش مىرفت و تا نيمه شب هيچ نماز ديگرى نميكرد.
5055- 2- (4)قَالَ وَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع وَقْتُ صَلَاةِ اللَّیْلِ مَا بَیْنَ نِصْفِ اللَّیْلِ إِلَی آخِرِهِ.
ترجمه:
امام باقر علیه السلام فرمود: وقت نماز شب از نیمه شب تا آخر شب است
5056- 3- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ فُضَیْلٍ عَنْ أَحَدِهِمَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص کَانَ یُصَلِّی بَعْدَ مَا یَنْتَصِفُ اللَّیْلُ ثَلَاثَ عَشْرَةَ رَکْعَةً.
ترجمه:
امام باقر یا امام صادق علیهما السلام
بدرستیکه رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم)بعد از نصف شب سیزده رکعت نماز می خواند
5057- 4- (6)وَ عَنْهُ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ عَبْدِ الْحَمِیدِ الطَّائِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِذَا صَلَّی الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ أَوَی إِلَی فِرَاشِهِ فَلَا یُصَلِّی شَیْئاً إِلَّا بَعْدَ انْتِصَافِ اللَّیْلِ لَا فِی شَهْرِ رَمَضَانَ وَ لَا فِی غَیْرِهِ.
ترجمه:
رسول خدا (صلی الله علیه وآله) بعد از نماز عشا به بستر مىرفت و ديگر نماز نمىخواند، مگر بعد از نيم شب. نه در ماه رمضان و نه در ساير ماهها.
5058- 5- (7)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقَاسَانِیِّ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ حَفْصٍ الْمَرْوَزِیِّ عَنِ الرَّجُلِ الْعَسْکَرِیِّ ع قَالَ: إِذَا انْتَصَفَ اللَّیْلُ ظَهَرَ بَیَاضٌ فِی وَسَطِ السَّمَاءِ شِبْهَ عَمُودٍ مِنْ
ص: 248
1) الباب 43 فیه 5 أحادیث.
2) الفقیه 1- 477- 1375.
3) فی نسخة- عبید بن زرارة هامش المخطوط، و کذا فی المصدر.
4) الفقیه 1- 477- 1376، و أورده فی الحدیث 10 من الباب 46 من هذه الأبواب.
5) التهذیب 2- 117- 442، و الاستبصار 1- 279- 1012.
6) التهذیب 2- 118- 443، و الاستبصار 1- 279- 1013.
7) التهذیب 2- 118- 445.
حَدِیدٍ تُضِیءُ لَهُ الدُّنْیَا فَیَکُونُ سَاعَةً وَ یَذْهَبُ ثُمَّ یُظْلِمُ فَإِذَا بَقِیَ ثُلُثُ اللَّیْلِ الْأَخِیرُ ظَهَرَ بَیَاضٌ مِنْ قِبَلِ الْمَشْرِقِ فَأَضَاءَتْ لَهُ الدُّنْیَا فَیَکُونُ سَاعَةً ثُمَّ یَذْهَبُ وَ هُوَ وَقْتُ صَلَاةِ اللَّیْلِ ثُمَّ تُظْلِمُ قَبْلَ الْفَجْرِ ثُمَّ یَطْلُعُ الْفَجْرُ الصَّادِقُ مِنْ قِبَلِ الْمَشْرِقِ وَ قَالَ مَنْ أَرَادَ أَنْ یُصَلِّیَ فِی نِصْفِ اللَّیْلِ فَیُطَوِّلَ (1)فَذَلِکَ لَهُ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقَاسَانِیِّ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ حَفْصٍ الْمَرْوَزِیِّ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْعَسْکَرِیِّ ع (2)
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی أَعْدَادِ الصَّلَوَاتِ (3)وَ غَیْرِهَا (4)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (5).
ترجمه:
امام دهم عليه السّلام فرمود:چو نيمه شب رسد يك سپيدى عمود مانند در ميان آسمان پديد گردد كه جهان را روشن كند يك ساعت بماند و برود و تاريك شود،چون 1/3 شب بماند از سمت مشرق سپيدى پديد شود و دنيا را روشن كند و ساعتى بماند و برود و هنگام نماز شب رسد،سپس پيش از سپيده تاريك گردد[و آنگه سپيده بدمد]كه صادق است از سوى مشرق و فرمود:هر كه خواهد نماز شب را از نيمه شب بخواند ميتواند.
(6)44 بَابُ جَوَازِ تَقْدِیمِ صَلَاةِ اللَّیْلِ وَ الْوَتْرِ عَلَی الِانْتِصَافِ بَعْدَ صَلَاةِ الْعِشَاءِ لِعُذْرٍ کَمُسَافِرٍ أَوْ شَابٍّ تَمْنَعُهُ رُطُوبَةُ رَأْسِهِ أَوْ خَائِفِ الْجَنَابَةِ أَوِ الْبَرْدِ أَوِ النَّوْمِ أَوْ مَرِیضٍ أَوْ نَحْوِ ذَلِکَ
ترجمه:
جایز است نماز شب ووتر قبل از نیمه بعد از نماز عشا با عذر خوانده شود مثل مسافر و جوان کسیکه میترسد از جنابت سردی هوا خواب و مریضی و مثل آن
5059- 1- (7)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ لَیْثٍ الْمُرَادِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الصَّلَاةِ فِی الصَّیْفِ فِی اللَّیَالِی الْقِصَارِ صَلَاةِ اللَّیْلِ فِی أَوَّلِ اللَّیْلِ فَقَالَ نَعَمْ نِعْمَ مَا رَأَیْتَ وَ نِعْمَ مَا صَنَعْتَ یَعْنِی فِی السَّفَرِ
ص: 249
1) "فیطول" لیس فی الکافی هامش المخطوط.
2) الکافی 3- 283- 6.
3) تقدم فی الحدیث 21 و 22 و 23 و 24 و 25 من الباب 13، و فی الحدیث 1 و 2 و 3 و 6 من الباب 14 من أبواب أعداد الفرائض.
4) تقدم فی الحدیث 3 من الباب 10، و الحدیث 5 و 6 من الباب 36 من هذه الأبواب.
5) یأتی فی الحدیث 9 و 13 من الباب 44، و الحدیث 7 من الباب 45 و الباب 53 من هذه الأبواب، و فی الحدیث 2 من الباب 35 من أبواب التعقیب.
6) الباب 44 فیه 19 حدیثا.
7) الفقیه 1- 478- 1379.
قَالَ (1)وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَخَافُ الْجَنَابَةَ فِی السَّفَرِ أَوْ فِی الْبَرْدِ فَیُعَجِّلُ صَلَاةَ اللَّیْلِ وَ الْوَتْرَ فِی أَوَّلِ اللَّیْلِ فَقَالَ نَعَمْ.
وَ
رَوَاهُ الشَّیْخُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ مِثْلَهُ إِلَی قَوْلِهِ صَنَعْتَ (2)
ترجمه:
عبد اللّه بن مسكان از أبى بصير روايت كرده كه گفت: از امام صادق عليه السّلام سؤال كردم در مورد نماز شب كه آيا در فصل تابستان و شبهاى كوتاه مىتوان نماز شب را اوّل شب بجا آورد؟ فرمود: آرى، و چه خوب بخاطرت رسيده و خوب مىكنى كه پيش از نيمه شب ميخوانى.
5060- 2- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنْ خَشِیتَ أَنْ لَا تَقُومَ فِی آخِرِ اللَّیْلِ أَوْ کَانَتْ بِکَ عِلَّةٌ أَوْ أَصَابَکَ بَرْدٌ فَصَلِّ وَ أَوْتِرْ فِی (4)أَوَّلِ اللَّیْلِ فِی السَّفَرِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
حلبى از امام صادق عليه السّلام روايت كرده كه آن حضرت فرمود: هر گاه نگران بودى كه نتوانى آخر شب از خواب برخيزى و بنماز شب قيام كنى، يا بيمارى داشتى، يا سرما مانع شود در اين صورت در سفر نماز شب را (كه هشت ركعت است) و نماز وتر را (كه سه ركعت است) در همان آغاز شب بخوان. شرح:«در مورد وقت نماز شب كه پس از نيمۀ شب و يا ثلث آخر شب است، و براى جمعى از مردم پس از خواندن نماز عشاء است
5061- 3- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الرِّضَا ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: إِنَّمَا جَازَ لِلْمُسَافِرِ وَ الْمَرِیضِ أَنْ یُصَلِّیَا صَلَاةَ اللَّیْلِ فِی أَوَّلِ اللَّیْلِ لِاشْتِغَالِهِ وَ ضَعْفِهِ وَ لِیُحْرِزَ صَلَاتَهُ فَیَسْتَرِیحَ الْمَرِیضُ فِی وَقْتِ رَاحَتِهِ وَ لِیَشْتَغِلَ الْمُسَافِرُ بِاشْتِغَالِهِ وَ ارْتِحَالِهِ وَ سَفَرِهِ.
وَ رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ وَ عُیُونِ الْأَخْبَارِ (7)
بِأَسَانِیدَ تَأْتِی (8).
ترجمه:
فضل بن شاذان گفته است که امام رضا علیه السلام در بیان علل احکام فرمود: اگر گفته شود: چرا برای مسافر و مریض جایز است که نماز شب را در اول شب بخوانند؟ گفته میشود: به خاطر این که حال مریض خوب نیست و ضعف دارد، نمازش را میخواند و در وقتی که راحت است، استراحت میکند. و مسافر با امور و مرکب و سفرش مشغول است.
5062- 4- (9)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَعِیدٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ صَلَاةِ اللَّیْلِ وَ الْوَتْرِ فِی السَّفَرِ مِنْ أَوَّلِ اللَّیْلِ قَالَ نَعَمْ.
ترجمه:
عليّ بن سعيد از امام صادق عليه السّلام پرسيد آيا در سفر نماز شب و نماز وتر را در اوّل شب مىتوان بجا آورد؟ آن حضرت فرمود: آرى (البتّه چنانچه شخص در وقت مقرّر بعلّتى نتواند بدان قيام كند).
ص: 250
1) الفقیه 1- 478- 1380.
2) التهذیب 2- 118- 446، و الاستبصار 1- 279- 1014.
3) الفقیه 1- 453- 1313.
4) فی نسخة- من هامش المخطوط.
5) التهذیب 3- 227- 578.
6) الفقیه 1- 455- 1318 أورد صدره فی الحدیث 3 من الباب 29 من أبواب أعداد الفرائض.
7) علل الشرائع- 267، و عیون أخبار الرضا علیه السلام 2- 113.
8) تاتی فی الفائدة الأولی من الخاتمة برمز ب.
9) الفقیه 1- 453- 1314، و التهذیب 2- 169- 670، و الاستبصار 1- 280- 1018.
5063- 5- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا الْحَسَنِ الْأَوَّلَ ع عَنْ وَقْتِ صَلَاةِ اللَّیْلِ فِی السَّفَرِ فَقَالَ مِنْ حِینِ تُصَلِّی الْعَتَمَةَ إِلَی أَنْ یَنْفَجِرَ (2)الصُّبْحُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ مِثْلَهُ (3)وَ
عَنْهُ عَنِ النَّضْرِ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَعِیدٍ وَ ذَکَرَ الَّذِی قَبْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ مِنْ أَوَّلِ اللَّیْلِ إِذَا لَمْ یَسْتَطِعْ أَنْ یُصَلِّیَ فِی آخِرِهِ
ترجمه:
سماعة بن مهران از امام موسى كاظم عليه السّلام سؤال كرد در مورد وقت نماز شب در سفر، آن حضرت فرمود: از هنگامى كه نماز عشاء را ميخوانى تا وقتى صبح بردمد مىتوانى انجام كرد.
5064- 6- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی جَرِیرِ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: قَالَ: صَلِّ صَلَاةَ اللَّیْلِ فِی السَّفَرِ مِنْ أَوَّلِ اللَّیْلِ فِی الْمَحْمِلِ وَ الْوَتْرَ وَ رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ.
ترجمه:
امام موسی بن جعفر علیه السلام
نماز شب را در سفر از اول شب در محمل و وتر و دو رکعت (نافله) صبح
5065- 7- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ فِی حَدِیثٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنِ الصَّلَاةِ بِاللَّیْلِ فِی السَّفَرِ فِی أَوَّلِ اللَّیْلِ فَقَالَ إِذَا خِفْتَ الْفَوْتَ فِی آخِرِهِ.
ترجمه:
راوی گوید: از حضرت ابوالحسن علیه السلام در مورد نماز شب در سفر سؤال کردم که آیا می شود آن را در اول شب خواند؟ فرمود: اگر بیم داشتی که در آخر شب از تو فوت شود، در اول شب بخوان.
5066- 8- (6)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ صَلَاةِ اللَّیْلِ وَ الْوَتْرِ فِی أَوَّلِ اللَّیْلِ فِی السَّفَرِ إِذَا تَخَوَّفْتُ الْبَرْدَ وَ کَانَتْ عِلَّةٌ فَقَالَ لَا بَأْسَ أَنَا أَفْعَلُ (إِذَا تَخَوَّفْتُ) (7).
ص: 251
1) الفقیه 1- 453- 1315.
2) الفجر- شق عمود الصبح، فجره اللّه لعباده فجرا إذ أظهره فی أفق المشرق منتشرا یؤذن بادبار اللیل المظلم و اقبال النهار المضیء مجمع البحرین- فجر- 3- 434.
3) التهذیب 3- 227- 577.
4) الفقیه 1- 478- 1381.
5) التهذیب 3- 233- 606، أخرجه بتمامه فی الحدیث 13 من الباب 15 من أبواب القبلة.
6) الاستبصار 1- 280- 1017، و التهذیب 2- 168- 664 و التهذیب 3- 228- 580.
7) لیس فی التهذیب هامش المخطوط و هو فی الاستبصار، و الکافی کالتهذیب.
وَ
رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ أَنَا أَفْعَلُ ذَلِکَ.
وَ تَرَکَ قَوْلَهُ إِذَا تَخَوَّفْتُ کَمَا فِی إِحْدَی رِوَایَتَیِ الشَّیْخِ (1).
ترجمه:
حلبى گويد: از امام صادق عليه السّلام پرسيدم: آيا مىتوانم در سفر نماز شب و نماز وتر را در صورتىكه از سرما بترسم و يا عذرى داشته باشم، در اوّل شب به جا آورم؟
فرمود: آرى، من نيز چنين مىكنم.
5067- 9- (2)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا بَأْسَ بِصَلَاةِ اللَّیْلِ فِیمَا بَیْنَ أَوَّلِهِ إِلَی آخِرِهِ إِلَّا أَنَّ أَفْضَلَ ذَلِکَ بَعْدَ انْتِصَافِ اللَّیْلِ.
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ عُثْمَانَ نَحْوَهُ (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الطَّاطَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود:
نماز شب را از اول تا آخر شب می توان خواند، امّا بعد از نیمه شب فضیلت بیشتری دارد.
5068- 10- (5)وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ رِبَاطٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَخَافُ الْجَنَابَةَ فِی السَّفَرِ أَوِ الْبَرْدَ أَ یُعَجِّلُ صَلَاةَ اللَّیْلِ وَ الْوَتْرَ فِی أَوَّلِ اللَّیْلِ قَالَ نَعَمْ.
ترجمه:
یَعْقُوبَ بْنِ سَالِمٍ گوید حضرت صادق علیه السلام سؤال كردم در مورد شخصى كه در سفر نگران است مباد محتلم شود يا در سرماى سخت نتواند، پس هشت ركعت نماز شب و سه ركعت نماز وتر را در اوّل شب ميخواند، درست است؟ فرمود: آرى.
5069- 11- (6)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ صَلَاةِ اللَّیْلِ أُصَلِّیهَا أَوَّلَ اللَّیْلِ قَالَ نَعَمْ إِنِّی لَأَفْعَلُ ذَلِکَ فَإِذَا أَعْجَلَنِیَ الْجَمَّالُ صَلَّیْتُهَا فِی الْمَحْمِلِ.
ترجمه:
محمد بن حمران می گوید از امام صادق سوال کردم من ابتدای شب نماز شب را می خوانم.
حضرت می فرماید:بله من هم ابتدای شب می خوانم. اگر جمّال عجله کند پیاده نمی شوم و نماز شب را در محمل می خوانم: که معلوم می شود موردش، سفر است که حضرت در محمل نماز خواند.
5070- 12- (7)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ شُعَیْبٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:
ص: 252
إِذَا خَشِیتَ أَنْ لَا تَقُومَ آخِرَ اللَّیْلِ أَوْ کَانَتْ بِکَ (1)عِلَّةٌ أَوْ أَصَابَکَ بَرْدٌ فَصَلِّ صَلَاتَکَ وَ أَوْتِرْ مِنْ أَوَّلِ اللَّیْلِ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود
وقتی می ترسی کهآخر شب بیدار نشوی یا به دردی مبتلا شوی یا سردد شودپس نماز شب و وتر را اول شب بخوان
5071- 13- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ بِلَالٍ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَیْهِ فِی وَقْتِ صَلَاةِ اللَّیْلِ فَکَتَبَ عِنْدَ زَوَالِ اللَّیْلِ وَ هُوَ نِصْفُهُ أَفْضَلُ فَإِنْ فَاتَ فَأَوَّلَهُ وَ آخِرَهُ جَائِزٌ.
ترجمه:
مضمر
علی بن بلال گوید نامه نوشتم از وقت نماز شب
نوشت :وقت زوال شب وآنیمه ی شب است بهتر است اگر ترک نمودی اول یا آخر شب بخوان
5072- 14- (3)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی قَالَ: کَتَبْتُ إِلَیْهِ أَسْأَلُهُ یَا سَیِّدِی رُوِیَ عَنْ جَدِّکَ أَنَّهُ قَالَ لَا بَأْسَ بِأَنْ یُصَلِّیَ الرَّجُلُ صَلَاةَ اللَّیْلِ فِی أَوَّلِ اللَّیْلِ فَکَتَبَ فِی أَیِّ وَقْتٍ صَلَّی فَهُوَ جَائِزٌ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی الْعُذْرِ لِمَا مَرَّ (4).
ترجمه:
مضمر
سوالی نوشتم به مولایم روایت شده ازجدتان که فرموده است نماز شب اول وقت اشکال ندارد
برایم نوشت هر وقت نماز بخوانی جائز است إِنْ شَاءَ اللَّهُ.
5073- 15- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ عَنِ الْحَجَّالِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: کَانَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع یُصَلِّی رَکْعَتَیْنِ بَعْدَ الْعِشَاءِ یَقْرَأُ فِیهِمَا بِمِائَةِ آیَةٍ وَ لَا یَحْتَسِبُهُمَا (6)وَ رَکْعَتَیْنِ وَ هُوَ جَالِسٌ یَقْرَأُ فِیهِمَا بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ- وَ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ فَإِنِ اسْتَیْقَظَ مِنَ اللَّیْلِ صَلَّی صَلَاةَ اللَّیْلِ وَ أَوْتَرَ وَ إِنْ لَمْ یَسْتَیْقِظْ حَتَّی یَطْلُعَ الْفَجْرُ صَلَّی رَکْعَةً (7)فَصَارَتْ شَفْعاً (8)وَ احْتَسَبَ بِالرَّکْعَتَیْنِ اللَّتَیْنِ صَلَّاهُمَا بَعْدَ الْعِشَاءِ وَتْراً.
ترجمه:
حَجّال از امام صادق علیه السلام روایت می کند که ایشان بعد از نماز عشا دو رکعت می خواند و در آنها صد آیه می خواند و نیت خاصی برای آن نمی کرد، و دو رکعت نشسته می خواند و در آنها سوره توحید و کافرون را می خواند، و چون شب برمی خاست، نماز شب را می خواند و پس از آن وتر را بجا می آورد، و اگر تا طلوع فجر برنمی خاست یک رکعت می خواند و آن را شفع محسوب می کرد و دو رکعتی را که بعد از نماز عشا خوانده بود، بعنوان وتر به حساب می آورد.
5074- 16- (9)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ لَیْثٍ قَالَ:
ص: 253
سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الصَّلَاةِ فِی الصَّیْفِ فِی اللَّیَالِی الْقِصَارِ (صَلَاةِ اللَّیْلِ) (1)فِی أَوَّلِ اللَّیْلِ فَقَالَ نَعَمْ (نِعْمَ مَا رَأَیْتَ وَ نِعْمَ مَا صَنَعْتَ) (2).
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
عبد اللّه بن مسكان از أبى بصير روايت كرده كه گفت: از امام صادق عليه السّلام سؤال كردم در مورد نماز شب كه آيا در فصل تابستان و شبهاى كوتاه مىتوان نماز شب را اوّل شب بجا آورد؟ فرمود: آرى، و چه خوب بخاطرت رسيده و خوب مىكنى كه پيش از نيمه شب ميخوانى.
5075- 17- (4)وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ یَعْقُوبَ الْأَحْمَرِ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ صَلَاةِ اللَّیْلِ (فِی الصَّیْفِ فِی اللَّیَالِی الْقِصَارِ) (5)فِی أَوَّلِ اللَّیْلِ قَالَ نَعَمْ (6)نِعْمَ مَا رَأَیْتَ وَ نِعْمَ مَا صَنَعْتَ ثُمَّ قَالَ إِنَّ الشَّابَّ یُکْثِرُ النَّوْمَ فَأَنَا آمُرُکَ بِهِ.
ترجمه:
یَعْقُوبَ الْأَحْمَرِگفت: از امام صادق عليه السّلام سؤال كردم در مورد نماز شب كه آيا در فصل تابستان و شبهاى كوتاه مىتوان نماز شب را اوّل شب بجا آورد؟ فرمود: آرى، و چه خوب دیدی وچه خوب انجام دادی سپس فرمود جوانان زیاد می خوابند من تو را امر به این کار میکنم
5076- 18- (7)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ قَالَ: خَرَجْتُ مَعَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِیمَا بَیْنَ مَکَّةَ وَ الْمَدِینَةِ- فَکَانَ یَقُولُ أَمَّا أَنْتُمْ فَشَبَابٌ تُؤَخِّرُونَ وَ أَمَّا أَنَا فَشَیْخٌ أُعَجِّلُ فَکَانَ یُصَلِّی صَلَاةَ اللَّیْلِ أَوَّلَ اللَّیْلِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ مِثْلَهُ (8).
ترجمه:
ابان بن تغلب گويد: در مسير ميان مكّه و مدينه با امام صادق عليه السّلام همسفر بودم كه حضرتش فرمود:
شما جوانيد مىتوانيد نماز شب را به تأخير بيندازيد و چون من سالمندم در انجام آن شتاب مىكنم. بههمين دليل آن حضرت نماز شب را در اوّل شب به جا مىآورد.
5077- 19- (9)مُحَمَّدُ بْنُ مَکِّیٍّ الشَّهِیدُ فِی الذِّکْرَی نَقْلًا مِنْ کِتَابِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی قُرَّةَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ سَیَابَةَ قَالَ کَتَبَ بَعْضُ أَهْلِ بَیْتِی إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ ع فِی صَلَاةِ الْمُسَافِرِ أَوَّلَ اللَّیْلِ صَلَاةَ اللَّیْلِ فَکَتَبَ فَضْلُ صَلَاةِ الْمُسَافِرِ مِنْ أَوَّلِ اللَّیْلِ کَفَضْلِ صَلَاةِ الْمُقِیمِ فِی الْحَضَرِ مِنْ آخِرِ اللَّیْلِ.
ص: 254
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی جَوَازِ تَقْدِیمِ النَّوَافِلِ عُمُوماً مَعَ الْعُذْرِ (1)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (2).
ترجمه:
ابراهیم بن سیّابه گوید: یکی از خانواده من در نامه ای خطاب به حضرت ابومحمد علیه السلام در مورد نماز شب مسافر در اول شب پرسید. ایشان در پاسخ چنین نگاشتند: فضیلتِ نماز شب مسافر در اول شب مانند فضیلت نماز شب غیر مسافر در آخر شب است.
(3)45 بَابُ اسْتِحْبَابِ اخْتِیَارِ قَضَاءِ صَلَاةِ اللَّیْلِ بَعْدَ الْفَجْرِ عَلَی تَقْدِیمِهَا قَبْلَ انْتِصَافِ اللَّیْلِ وَ اسْتِحْبَابِ تَأْخِیرِ التَّقْدِیمِ إِلَی ثُلُثِ اللَّیْلِ
ترجمه:
مستحب است انتخاب قضاءنماز شب بعد از فجر بر مقدم نمودن بر نصف شب ومستحب است یک سوم شب بگذرد
5078- 1- (4)وَ 2- (5)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ: قُلْتُ لَهُ إِنَّ رَجُلًا مِنْ مَوَالِیکَ مِنْ صُلَحَائِهِمْ شَکَا إِلَیَّ مَا یَلْقَی مِنَ النَّوْمِ وَ قَالَ إِنِّی أُرِیدُ الْقِیَامَ (6)بِاللَّیْلِ فَیَغْلِبُنِی النَّوْمُ حَتَّی أُصْبِحَ فَرُبَّمَا قَضَیْتُ صَلَاتِیَ الشَّهْرَ الْمُتَتَابِعَ وَ الشَّهْرَیْنِ أَصْبِرُ عَلَی ثِقْلِهِ فَقَالَ قُرَّةُ عَیْنٍ (7)وَ اللَّهِ قُرَّةُ عَیْنٍ وَ اللَّهِ وَ لَمْ یُرَخِّصْ فِی النَّوَافِلِ (8)أَوَّلَ اللَّیْلِ وَ قَالَ الْقَضَاءُ بِالنَّهَارِ أَفْضَلُ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ (9)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی مِثْلَهُ وَ زَادَا قُلْتُ فَإِنَّ مِنْ نِسَائِنَا أَبْکَاراً الْجَارِیَةَ تُحِبُّ الْخَیْرَ وَ أَهْلَهُ وَ تَحْرِصُ عَلَی الصَّلَاةِ فَیَغْلِبُهَا النَّوْمُ حَتَّی رُبَّمَا قَضَتْ وَ رُبَّمَا ضَعُفَتْ عَنْ قَضَائِهِ وَ هِیَ تَقْوَی عَلَیْهِ أَوَّلَ اللَّیْلِ فَرَخَّصَ لَهُنَّ فِی
ص: 255
1) تقدم فی الباب 37 من هذه الأبواب.
2) یأتی فی الباب 45 من هذه الأبواب.
3) الباب 45 فیه 8 أحادیث.
4) الفقیه 1- 477- 1378.
5) الفقیه 1- 477- 1378.
6) فی التهذیب زیادة- للصلاة هامش المخطوط.
7) فی التهذیب و الکافی زیادة- له هامش المخطوط.
8) فی نسخة- الوتر. و فی التهذیب- الصلاة هامش المخطوط.
9) الکافی 3- 447- 20.
الصَّلَاةِ أَوَّلَ اللَّیْلِ إِذَا ضَعُفْنَ وَ ضَیَّعْنَ الْقَضَاءَ (1)
1015.
ترجمه:
معاوية بن وهب گويد: به امام صادق عليه السّلام عرض كردم: يكى از شيعيان شما - كه از صالحان است - به من از خواب سنگينى كه دارد، شكايت كرده، مىگويد: من قصد مىكنم كه براى نماز شب برخيزم، ولى خواب بر من غلبه مىكند تا صبح مىشود و چه بسيار اتّفاق مىافتد كه نماز يك ماه پىدرپى، يا دو ماه را قضا مىكنم كه به سختى آن را تحمّل مىكنم.
فرمود: به خدا سوگند! براى او چشمروشنى است.
راوى گويد: حضرت رخصت خواندن نماز شب در اوّل شب را به او نداد و فرمود: قضا كردن آن در روز بهتر است.
عرض كردم: يكى از دختران و دوشيزگان جوان ما كه خير و اهل آن را دوست دارد، براى خواندن نماز شب حريص است، ولى خواب بر او چيره مىشود و چه بسا كه نماز شب او قضا مىشود و توانايى قضاى آن را نيز ندارد، امّا توانايى اين را دارد كه در اوّل شب آن را به جا آورد.
امام عليه السّلام به آن دخترها به خاطر اينكه توانايى قضاى آن را ندارند، رخصت داد و اجازه فرمود كه در اوّل شب، نماز شب را بخوانند.
5080- 3- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عُمَرَ بْنِ حَنْظَلَةَ أَنَّهُ قَالَ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِنِّی مَکَثْتُ ثَمَانِیَ عَشْرَةَ لَیْلَةً أَنْوِی الْقِیَامَ فَلَا أَقُومُ أَ فَأُصَلِّی أَوَّلَ اللَّیْلِ قَالَ لَا اقْضِ بِالنَّهَارِ فَإِنِّی أَکْرَهُ أَنْ تَتَّخِذَ ذَلِکَ خُلُقاً (3).
ترجمه:
5081- 4- (4)قَالَ وَ قَالَ الصَّادِقُ ع قَضَاءُ صَلَاةِ اللَّیْلِ بَعْدَ الْغَدَاةِ وَ بَعْدَ الْعَصْرِ مِنْ سِرِّ آلِ مُحَمَّدٍ ص الْمَخْزُونِ.
ترجمه:
امام صادق عليه السّلام فرمود: قضا كردن نماز شب فوت شده پس از نماز صبح و بعد از نماز عصر از جمله اسرار مخزونۀ آل محمّد - صلوات اللّه عليهم اجمعين - است (عبارت سرّ مخزون آل محمّد بدان جهت است كه اهل سنّت در اين دو وقت خواندن نماز را جايز نمىدانند با وجود آنكه در بسيارى از اخبارشان چنان كه روايت كردهاند رسول خدا (صلّى الله عليه و آله) در اين دو وقت - پس از نماز صبح و بعد از نماز عصر - نماز ميكرد. جواز آن آمده است).
5082- 5- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحَدِهِمَا قَالَ: قُلْتُ الرَّجُلُ مِنْ أَمْرِهِ الْقِیَامُ بِاللَّیْلِ تَمْضِی عَلَیْهِ اللَّیْلَةُ وَ اللَّیْلَتَانِ وَ الثَّلَاثُ لَا یَقُومُ فَیَقْضِی أَحَبُّ إِلَیْکَ أَمْ یُعَجِّلُ الْوَتْرَ أَوَّلَ اللَّیْلِ قَالَ لَا بَلْ یَقْضِی وَ إِنْ کَانَ ثَلَاثِینَ لَیْلَةً.
ترجمه:
ابو جعفر باقر (ع) و يا ابو عبد اللّه صادق (ع) گفتم: انسان به خواندن نماز شب اشتياق دارد، اما يك شب و دو شب و سه شب پياپى مىگذرد كه بيدار نمىشود، و در فرصتهاى ديگر قضاى آن را مىخواند، آيا بهتر
نيست كه نماز شب را در اول شب بخواند؟ آن سرور گفت: نه. كار بهتر آن است كه نماز شب را قضا كند گرچه سى شب پياپى بيدار نشود.
5083- 6- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ هَارُونَ عَنْ مُرَازِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ مَتَی أُصَلِّی صَلَاةَ اللَّیْلِ فَقَالَ صَلِّهَا آخِرَ اللَّیْلِ قَالَ فَقُلْتُ فَإِنِّی لَا أَسْتَنْبِهُ فَقَالَ تَسْتَنْبِهُ مَرَّةً فَتُصَلِّیهَا وَ تَنَامُ فَتَقْضِیهَا فَإِذَا اهْتَمَمْتَ بِقَضَائِهَا بِالنَّهَارِ اسْتَنْبَهْتَ.
ترجمه:
هَارُونَ عَنْ مُرَازِمٍ گوید به ابو عبد اللّه صادق (ع) گفتم: در چه ساعتى نافلۀ شب بخوانم؟ ابو عبد اللّه گفت: در پايان شب. من گفتم: خواب من سنگين است و بيدار نمىشوم. ابو عبد اللّه گفت: يك شب بيدار مىشوى و نماز مىخوانى، شب ديگر بيدار نمىشوى و بعدا قضاى آن را مىخوانى و چون به قضا كردن نافلۀ شب همت گماشتى، كمكم شبها بيدار مىشوى و عادت مىكنى.
5084- 7- (7)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ لَا یَسْتَیْقِظُ مِنْ آخِرِ اللَّیْلِ حَتَّی یَمْضِیَ لِذَلِکَ الْعَشْرُ وَ الْخَمْسَ عَشْرَةَ فَیُصَلِّی أَوَّلَ اللَّیْلِ أَحَبُّ إِلَیْکَ أَمْ
ص: 256
1) التهذیب 2- 119- 447، و الاستبصار 1- 279-
2) الفقیه 1- 477- 1377.
3) الخلق بسکون اللام- المذهب، العادة، السجیة. مجمع البحرین خلق 5- 175.
4) الفقیه 1- 497- 1426 أورده فی الحدیث 3 من الباب 56 من هذه الأبواب.
5) التهذیب 2- 338- 1295.
6) التهذیب 2- 335- 1382، أورده فی الحدیث 3 من الباب 54 من هذه الأبواب.
7) التهذیب 2- 119- 448، و الاستبصار 1- 280- 1016.
یَقْضِی قَالَ لَا بَلْ یَقْضِی أَحَبُّ إِلَیَّ إِنِّی أَکْرَهُ أَنْ یَتَّخِذَ ذَلِکَ خُلُقاً وَ کَانَ زُرَارَةُ یَقُولُ کَیْفَ تُقْضَی صَلَاةٌ لَمْ یَدْخُلْ وَقْتُهَا إِنَّمَا وَقْتُهَا بَعْدَ نِصْفِ اللَّیْلِ.
ترجمه:
محمد بن مسلم سؤال می کند که مردی آخر شب یعنی نیمه دوم شب، برای نماز شب بیدار نمی شود و ده پانزده روز به همین منوال می گذرد. شما بیشتر دوست دارید که أول شب نماز را بخواند یا قضای آن را به جا بیاورد. که حضرت می فرماید قضا کردن پیش من محبوب تر است و دوست ندارم که أخلاقش این شود: بهتر است که قضا کند.
زراره می گفت: چگونه می شود انسان نمازی را بخواند که وقت آن داخل نشده است.
5085- 8- (1)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَتَخَوَّفُ أَنْ لَا یَقُومَ مِنَ اللَّیْلِ أَ یُصَلِّی صَلَاةَ اللَّیْلِ إِذَا انْصَرَفَ مِنَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ وَ هَلْ یُجْزِیهِ ذَلِکَ أَمْ عَلَیْهِ قَضَاءٌ قَالَ لَا صَلَاةَ حَتَّی یَذْهَبَ الثُّلُثُ الْأَوَّلُ مِنَ اللَّیْلِ وَ الْقَضَاءُ بِالنَّهَارِ أَفْضَلُ مِنْ تِلْکَ السَّاعَةِ.
أَقُولُ: الْمُرَادُ أَنَّهُ یُسْتَحَبُّ تَأْخِیرُ التَّقْدِیمِ إِلَی ثُلُثِ اللَّیْلِ لَا أَنَّهُ وَقْتُهَا بِدَلِیلِ تَفْضِیلِ الْقَضَاءِ عَلَیْهِ وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2).
ترجمه:
علی بن جعفر گفته است: از برادرم امام کاظم علیه السلام پرسیدم: فردی میترسد که در شب از خواب بلند نشود، بنابراین نماز شب را وقتی که نماز عشا را تمام کرد میخواند، آیا این کار صحیح است یا باید قضای نماز شب را بخواند؟ فرمود: خواندن نماز شب فقط در صورتی صحیح است که یکسوم اول شب سپری شود، خواندن قضای این نماز، از خواندنش در آن وقت با فضیلتتر است. -
(3)46 بَابُ أَنَّ آخِرَ وَقْتِ صَلَاةِ اللَّیْلِ طُلُوعُ الْفَجْرِ وَ اسْتِحْبَابِ تَخْفِیفِهَا مَعَ ضِیقِ الْوَقْتِ وَ تَأْخِیرِهَا عَنِ الْوَتْرِ مَعَ خَوْفِ الْفَوْتِ
ترجمه:
آخر وقت نماز شب طلوع فجر است اگر وقت کم است مستحب است کوتاهتر خوانده شود و تاخیر آن بر وتر اگر ترس فوت وتر باشد
5086- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ الْحَجَّالِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ أَوْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِنِّی أَقُومُ آخِرَ اللَّیْلِ وَ أَخَافُ الصُّبْحَ قَالَ اقْرَأِ الْحَمْدَ وَ اعْجَلْ وَ اعْجَلْ.
ترجمه:
اسماعیل بن جابر یا ابن سنان گوید: به امام صادق علیه السلام گفتم: من آخر شب برمی خیزم و هراس آن دارم که صبح شود! فرمود: حمد را بخوان و عجله کن.
5087- 2- (5)وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ
ص: 257
مَهْزِیَارَ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ بُرَیْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَقُومُ مِنْ آخِرِ اللَّیْلِ وَ هُوَ یَخْشَی أَنْ یَفْجَأَهُ الصُّبْحُ أَ یَبْدَأُ بِالْوَتْرِ أَوْ یُصَلِّی الصَّلَاةَ عَلَی وَجْهِهَا حَتَّی یَکُونَ الْوَتْرُ آخِرَ ذَلِکَ قَالَ بَلْ یَبْدَأُ بِالْوَتْرِ وَ قَالَ أَنَا کُنْتُ فَاعِلًا ذَلِکَ.
وَ رَوَاهُمَا الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
فرمود: بلكه بايد ابتدا، نماز وتر را بخواند.
سپس فرمود: من نيز چنين مىنمايم.
5088- 3- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ أَ مَا یَرْضَی أَحَدُکُمْ أَنْ یَقُومَ قَبْلَ الصُّبْحِ وَ یُوتِرَ وَ یُصَلِّیَ رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ یُکْتَبْ لَهُ بِصَلَاةِ اللَّیْلِ.
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
معاویه بن وهب گوید شنيدم ابو عبد اللّه صادق (علیه السلام ) مىگفت: آيا كسى از اين نوع شب زندهدارى خوشنود نمىشود كه ساعتى قبل از سپيده برخيزد و نماز وتر بخواند و بعد از آن دو ركعت نافلۀ صبح بخواند و با اين بيدارى كم پاداش نماز شب ببرد؟
5089- 4- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا وَ أَظُنُّهُ إِسْحَاقَ بْنَ غَالِبٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا قَامَ الرَّجُلُ مِنَ اللَّیْلِ فَظَنَّ أَنَّ الصُّبْحَ قَدْ ضَاءَ فَأَوْتَرَ ثُمَّ نَظَرَ فَرَأَی أَنَّ عَلَیْهِ لَیْلًا قَالَ یُضِیفُ إِلَی الْوَتْرِ رَکْعَةً ثُمَّ یَسْتَقْبِلُ صَلَاةَ اللَّیْلِ ثُمَّ یُوتِرُ بَعْدَهُ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود: هرگاه انسان شب هنگام برخیزد و گمان کند صبح پرتو افکنده، پس نماز وتر را بخواند و بعد بنگرد و ببیند شب است، یک رکعت دیگر به وتر اضافه می نماید، آنگاه شروع به نماز شب می کند و پس از آن وتر را می خواند. -
5090- 5- (5)وَ عَنْهُ عَنْ بُنَانِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَعْدِ بْنِ السِّنْدِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عِمْرَانَ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: قَالَ الرِّضَا ع إِذَا کُنْتَ فِی صَلَاةِ الْفَجْرِ فَخَرَجْتَ وَ رَأَیْتَ الصُّبْحَ فَزِدْ رَکْعَةً إِلَی الرَّکْعَتَیْنِ اللَّتَیْنِ صَلَّیْتَهُمَا قَبْلُ وَ اجْعَلْهُ وَتْراً.
ترجمه:
از امام رضا علیه السلام روایت کرده است که حضرت فرمود: اگر در نماز نافله فجر بودی و از آن خارج شدی و صبح را دیدی، یک رکعت به این دو رکعت اضافه کن و آن را وتر به حساب آور.
ص: 258
5091- 6- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أُوتِرُ بَعْدَ مَا یَطْلُعُ الْفَجْرُ قَالَ لَا.
ترجمه:
إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ روایت کرده که از حضرت امام صادق علیه السلام پرسیده است: آیا بعد از طلوع فجر نماز وتر بخوانم؟ حضرت فرمود: نه.
5092- 7- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَکُونُ فِی بَیْتِهِ وَ هُوَ یُصَلِّی وَ هُوَ یَرَی أَنَّ عَلَیْهِ لَیْلًا ثُمَّ یَدْخُلُ عَلَیْهِ الْآخَرُ مِنَ الْبَابِ فَقَالَ قَدْ أَصْبَحْتَ هَلْ یُصَلِّی (3)الْوَتْرَ أَمْ لَا أَوْ یُعِیدُ شَیْئاً مِنْ صَلَاتِهِ (4)- قَالَ یُعِیدُ إِنْ صَلَّاهَا مُصْبِحاً.
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی تَضَیُّقِ وَقْتِ الْفَرِیضَةِ.
ترجمه:
5093- 8- (5)وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَقُومُ وَ أَنَا أَتَخَوَّفُ الْفَجْرَ قَالَ فَأَوْتِرْ قُلْتُ فَأَنْظُرُ وَ إِذَا عَلَیَّ لَیْلٌ قَالَ فَصَلِّ صَلَاةَ اللَّیْلِ.
ترجمه:
5094- 9- (6)وَ عَنْهُ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ بِنْتِ إِلْیَاسَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ إِذَا قُمْتَ وَ قَدْ طَلَعَ الْفَجْرُ فَابْدَأْ بِالْوَتْرِ ثُمَّ صَلِّ الرَّکْعَتَیْنِ ثُمَّ صَلِّ الرَّکَعَاتِ إِذَا أَصْبَحْتَ.
ترجمه:
5095- 10- (7)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع وَقْتُ صَلَاةِ اللَّیْلِ مَا بَیْنَ نِصْفِ اللَّیْلِ إِلَی آخِرِهِ.
ترجمه:
ص: 259
5096- 11- (1)وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْوَرَّاقِ وَ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الْقَزْوِینِیِّ جَمِیعاً عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ بِشْرِ بْنِ غِیَاثٍ عَنْ أَبِی یُوسُفَ عَنِ ابْنِ أَبِی لَیْلَی عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص قَالَ: صَلَاةُ اللَّیْلِ مَثْنَی مَثْنَی فَإِذَا خِفْتَ الصُّبْحَ فَأَوْتِرْ بِوَاحِدَةٍ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یُحِبُّ الْوَتْرَ لِأَنَّهُ وَاحِدٌ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2).
ترجمه:
(3)47 بَابُ أَنَّ مَنْ صَلَّی أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ مِنْ صَلَاةِ اللَّیْلِ فَطَلَعَ الْفَجْرُ اسْتُحِبَّ لَهُ إِکْمَالُهَا قَبْلَ الْفَرِیضَةِ مُخَفَّفَةً
ترجمه:
کسیکه چهار رکعت از نماز شب را خواند و فجر طلوع کرد مستحب است قبل از نماز صبح سریع نماز شب را تمام کند
5097- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبِی الْفَضْلِ النَّحْوِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الْأَحْوَلِ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِذَا کُنْتَ (5)أَنْتَ صَلَّیْتَ أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ مِنْ صَلَاةِ اللَّیْلِ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ فَأَتِمَّ الصَّلَاةَ طَلَعَ أَمْ (6)لَمْ یَطْلُعْ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود
وقتی که توچهار رکعت نماز شب خواندی نمازت را تمام کن طلوع بشود یا نشود
5098- 2- (7)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ یَعْقُوبَ الْبَزَّازِ قَالَ: قُلْتُ لَهُ أَقُومُ قَبْلَ الْفَجْرِ بِقَلِیلٍ فَأُصَلِّی
ص: 260
1) علل الشرائع- 468- 27.
2) یأتی فی الحدیث 3 من الباب 50، و الباب 53، و الحدیث 2 من الباب 59 من هذه الأبواب، و الحدیث 9 من الباب 2 من أبواب سجدتی الشکر. و تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 9 من الباب 10 من هذه الأبواب.
3) الباب 47 فیه حدیثان.
4) التهذیب 2- 125- 475، و الاستبصار 1- 282- 1025.
5) کتب المصنّف کلمة کنت فی الهامش عن نسخة.
6) فی نسخة من التهذیب- أو. هامش المخطوط.
7) التهذیب 2- 125- 476، و الاستبصار 1- 282- 1026.
أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ ثُمَّ أَتَخَوَّفُ أَنْ یَنْفَجِرَ الْفَجْرُ أَبْدَأُ بِالْوَتْرِ أَوْ أُتِمُّ الرَّکَعَاتِ فَقَالَ لَا بَلْ أَوْتِرْ وَ أَخِّرِ الرَّکَعَاتِ حَتَّی تَقْضِیَهَا فِی صَدْرِ النَّهَارِ.
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی الْفَضِیلَةِ وَ الْأَوَّلُ عَلَی الْجَوَازِ قَالَهُ الشَّیْخُ وَ یُمْکِنُ الْجَمْعُ بِخَوْفِ الْفَوْتِ وَ عَدَمِهِ لِمَا مَضَی (1)وَ یَأْتِی (2).
ترجمه:
(3)48 بَابُ اسْتِحْبَابِ صَلَاةِ اللَّیْلِ وَ الْوَتْرِ مُخَفَّفَةً قَبْلَ صَلَاةِ الصُّبْحِ لِمَنِ انْتَبَهَ بَعْدَ الْفَجْرِ مَا لَمْ یَتَضَیَّقِ الْوَقْتُ وَ کَرَاهَةِ اعْتِیَادِ ذَلِکَ
ترجمه:
مستحب است نماز شب و وتر سریع قبل از نماز صبح برای کسیکه بعد از طلوع فجر بیدار شده اگر وقت کم نباشد و مکروه است به این کار عادت کردن
5099- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ جَمِیعاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُذَافِرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ صَلَاةِ اللَّیْلِ وَ الْوَتْرِ بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ فَقَالَ صَلِّهَا بَعْدَ الْفَجْرِ حَتَّی یَکُونَ فِی وَقْتِ تُصَلِّی الْغَدَاةَ فِی آخِرِ وَقْتِهَا وَ لَا تَعَمَّدْ ذَلِکَ فِی (5)کُلِّ لَیْلَةٍ- وَ قَالَ أَوْتِرْ أَیْضاً بَعْدَ فَرَاغِکَ مِنْهَا.
ترجمه:
عمر بن یزید گوید از امام صادق سوال کردم از نماز شب و وتر بعد از طلوع فجر
فرمود :نماز شب را بعد از طلوع فجر بخوان تا حدّی که نماز صبح فوت نشود. ولی این کار را هر شب تکرار نکن.
5100- 2- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ سَعْدٍ الْأَشْعَرِیِّ فِی حَدِیثٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا ع عَنِ الْوَتْرِ بَعْدَ الصُّبْحِ قَالَ نَعَمْ قَدْ کَانَ أَبِی رُبَّمَا أَوْتَرَ بَعْدَ مَا انْفَجَرَ الصُّبْحُ.
ترجمه:
اسماعیل سعد اشعری گوید از امام رضا علیه السلام سوال کردم از وتر بعد از نماز صبح
فرمود :بله بدرستیکه پدرم چه بسا بعد از فجر صبح وتر می خواند
5101- 3- (7)وَ عَنْهُ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع رُبَّمَا قُمْتُ وَ قَدْ
ص: 261
1) مضی فی الباب 35 من هذه الأبواب.
2) یأتی فی الباب 48 من هذه الأبواب.
3) الباب 48 فیه 7 أحادیث.
4) التهذیب 2- 126- 480، و الاستبصار 1- 282- 1024.
5) شطب فی الأصل علی کلمة فی و کتب علیها علامة نسخة.
6) التهذیب 2- 339- 1401، و یأتی ذیله فی الحدیث 4 من الباب 54 من هذه الأبواب.
7) التهذیب 2- 339- 1403.
طَلَعَ الْفَجْرُ فَأُصَلِّی صَلَاةَ اللَّیْلِ وَ الْوَتْرَ وَ الرَّکْعَتَیْنِ قَبْلَ الْفَجْرِ ثُمَّ أُصَلِّی الْفَجْرَ قَالَ قُلْتُ: أَفْعَلُ أَنَا ذَا قَالَ نَعَمْ وَ لَا یَکُونُ مِنْکَ عَادَةً.
ترجمه:
5102- 4- (1)وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ زُرْعَةَ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَقُومُ وَ أَنَا أَشُکُّ فِی الْفَجْرِ فَقَالَ صَلِّ عَلَی شَکِّکَ فَإِذَا طَلَعَ الْفَجْرُ فَأَوْتِرْ وَ صَلِّ الرَّکْعَتَیْنِ وَ إِذَا أَنْتَ قُمْتَ وَ قَدْ طَلَعَ الْفَجْرُ فَابْدَأْ بِالْفَرِیضَةِ وَ لَا تُصَلِّ غَیْرَهَا فَإِذَا فَرَغْتَ فَاقْضِ مَا فَاتَکَ وَ لَا یَکُونُ هَذَا عَادَةً وَ إِیَّاکَ أَنْ تُطْلِعَ عَلَی هَذَا أَهْلَکَ فَیُصَلُّونَ عَلَی ذَلِکَ وَ لَا یُصَلُّونَ بِاللَّیْلِ.
ترجمه:
5103- 5- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ الْمَرْزُبَانِ بْنِ عِمْرَانَ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَقُومُ وَ قَدْ طَلَعَ الْفَجْرُ فَإِنْ أَنَا بَدَأْتُ بِالْفَجْرِ صَلَّیْتُهَا فِی أَوَّلِ وَقْتِهَا وَ إِنْ بَدَأْتُ بِصَلَاةِ اللَّیْلِ وَ الْوَتْرِ صَلَّیْتُ الْفَجْرَ فِی وَقْتِ هَؤُلَاءِ فَقَالَ ابْدَأْ بِصَلَاةِ اللَّیْلِ وَ الْوَتْرِ وَ لَا تَجْعَلْ ذَلِکَ عَادَةً.
ترجمه:
5104- 6- (3)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَمَّارِ بْنِ الْمُبَارَکِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُذَافِرٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَقُومُ وَ قَدْ طَلَعَ الْفَجْرُ وَ لَمْ أُصَلِّ صَلَاةَ اللَّیْلِ فَقَالَ صَلِّ صَلَاةَ اللَّیْلِ وَ أَوْتِرْ وَ صَلِّ رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ.
ترجمه:
5105- 7- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: وَ قَدْ رُوِیَتْ رُخْصَةٌ فِی أَنْ یُصَلِّیَ الرَّجُلُ صَلَاةَ اللَّیْلِ بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ الْمَرَّةَ بَعْدَ الْمَرَّةِ وَ لَا یَتَّخِذْ ذَلِکَ عَادَةً.
ص: 262
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی جَوَازِ تَقْدِیمِ النَّوَافِلِ وَ تَأْخِیرِهَا (1)وَ عَلَی جَوَازِ التَّنَفُّلِ أَدَاءً وَ قَضَاءً فِی وَقْتِ الْفَرِیضَةِ مَا لَمْ یَتَضَیَّقْ (2)وَ مَا تَضَمَّنَ النَّهْیَ قَدْ عَرَفْتَ وَجْهَهُ (3)
و یأتی ما یدلّ علیه فی الباب 56 من هذه الأبواب.
.ترجمه:
(4)49 بَابُ اسْتِحْبَابِ تَأْخِیرِ قَضَاءِ صَلَاةِ اللَّیْلِ عَنْ نَوَافِلِ الزَّوَالِ وَ عَنِ الظُّهْرِ إِذَا ذَکَرَهَا بَعْدَ الزَّوَالِ
ترجمه:
مستحب بودن تاخیر قضاء نماز شب از نوافل زوال و از ظهر و اگر یادش بیاید بعد از زوال
5106- 1- (5)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ نَسِیَ صَلَاةَ اللَّیْلِ وَ الْوَتْرَ فَیَذْکُرُ إِذَا قَامَ فِی صَلَاةِ الزَّوَالِ فَقَالَ یَبْدَأُ بِالنَّوَافِلِ فَإِذَا صَلَّی الظُّهْرَ صَلَّی صَلَاةَ اللَّیْلِ وَ أَوْتَرَ مَا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ الْعَصْرِ أَوْ مَتَی أَحَبَّ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (6).
ترجمه:
(7)50 بَابُ اسْتِحْبَابِ تَقْدِیمِ رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ عَلَی طُلُوعِهِ بَعْدَ صَلَاةِ اللَّیْلِ بَلْ مُطْلَقاً
ترجمه:
مستحب است دو رکعت نافله صبح بر طلوع فجر بعد از نماز شب بلکه مطلقا
5107- 1- (8)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ
ص: 263
1) تقدم فی الباب 37 من هذه الأبواب، و فی الحدیثین 17 و 18 من الباب 13 من أبواب أعداد الفرائض.
2) تقدم فی الباب 35 من أبواب المواقیت.
3) تقدم فی ذیل الحدیث 11 من الباب 35 من أبواب المواقیت.
4) الباب 49 فیه حدیث واحد.
5) قرب الإسناد- 93.
6) تقدم ما یدلّ علیه بعمومه و اطلاقه فی الباب 36 من أبواب أعداد الفرائض، و فی الحدیث 9 من الباب 46 من أبواب المواقیت.
7) الباب 50 فیه 8 أحادیث.
8) التهذیب 2- 132- 511، و الاستبصار 1- 283- 1029.
أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا ع عَنْ رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ فَقَالَ احْشُوا بِهِمَا صَلَاةَ اللَّیْلِ.
ترجمه:
أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ گوید از ابو الحسن الرضا (علیه السلام ) پرسيدم: دو ركعت نافلۀ صبح را در چه ساعتى بخوانم؟ ابو الحسن گفت: همراه نماز شب، قبل از سپيده ادا كن.
5108- 2- (1)وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مَتَی أُصَلِّی رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ قَالَ فَقَالَ لِی بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ قُلْتُ لَهُ إِنَّ أَبَا جَعْفَرٍ ع أَمَرَنِی أَنْ أُصَلِّیَهُمَا قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ فَقَالَ یَا أَبَا مُحَمَّدٍ إِنَّ الشِّیعَةَ أَتَوْا أَبِی مُسْتَرْشِدِینَ فَأَفْتَاهُمْ بِمُرِّ الْحَقِّ وَ أَتَوْنِی شُکَّاکاً فَأَفْتَیْتُهُمْ بِالتَّقِیَّةِ.
أَقُولُ: یَعْنِی أَنَّ عَدَمَ جَوَازِ تَقْدِیمِ رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ إِنَّمَا حَکَمُوا بِهِ لِلتَّقِیَّةِ لَا جَوَازَ التَّأْخِیرِ لِمَا مَضَی (2)وَ یَأْتِی (3).
ترجمه:
ابوبصیر گفته است: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: چه زمانی دو رکعت نافله فجر را بخوانم؟ به من فرمود: بعد از طلوع فجر. به او گفتم: امام باقر علیه السلام به من امر میکرد که این دو رکعت را قبل از طلوع فجر بخوانم؟ فرمود: ای ابا محمد! شیعه در حالی به سمت پدرم میآمدند که خواهان هدایت بودند، پس پدرم آنچه که حق بود را به آنها میگفت، اما به سمت من به حالت شک میآیند؛ بنابراین من هم با تقیه به آنها فتوا میدهم .
5109- 3- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ قَبْلَ الْفَجْرِ أَوْ بَعْدَ الْفَجْرِ فَقَالَ قَبْلَ الْفَجْرِ إِنَّهُمَا مِنْ صَلَاةِ اللَّیْلِ ثَلَاثَ عَشْرَةَ رَکْعَةً صَلَاةُ اللَّیْلِ أَ تُرِیدُ أَنْ تُقَایِسَ لَوْ کَانَ عَلَیْکَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ أَ کُنْتَ تَطَوَّعُ (5)إِذَا دَخَلَ عَلَیْکَ وَقْتُ الْفَرِیضَةِ فَابْدَأْ بِالْفَرِیضَةِ.
ترجمه:
زراره از امام باقر علیه السلام روایت کرده است که گفت: از ایشان در مورد دو رکعت نماز فجر سؤال کردم که پیش از فجر خوانده می شود یا بعد از فجر؟ فرمود: پیش از فجر؛ این دو رکعت جزء سیزده رکعت نماز شب است، آیا میخواهی قیاس کنی؟ اگر قضای روزه ماه رمضان بر عهده ات باشد، آیا روزه مستحبی می گیری؟ بنابراین هرگاه وقت نماز واجب داخل شد نماز واجب را شروع کن.
5110- 4- (6)وَ عَنْهُ عَنْ أَخِیهِ الْحَسَنِ عَنْ زُرْعَةَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ رَکْعَتَا الْفَجْرِ مِنْ صَلَاةِ اللَّیْلِ هِیَ قَالَ نَعَمْ.
ترجمه:
به ابو عبد اللّه صادق (علیه السلام) گفتم: آيا نافلۀ صبح، جزء
نماز شب محسوب مىشود؟
ابو عبد اللّه علیه السلام فرمود : بلى.
ص: 264
5111- 5- (1)وَ عَنْهُ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ (2)بْنِ حَمْزَةَ بْنِ بِیضٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنْ أَوَّلِ وَقْتِ رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ فَقَالَ سُدُسُ اللَّیْلِ الْبَاقِی.
ترجمه:
محمد بن مسلم گوید: از امام باقر علیه السلام درباره اول وقت دو رکعتِ [نافله] فجر سؤال کردم،
فرمود: وقت آن یک ششمِ آخر شب است. -
5112- 6- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ ع رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ أُصَلِّیهِمَا قَبْلَ الْفَجْرِ أَوْ بَعْدَ الْفَجْرِ فَقَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع احْشُ بِهِمَا صَلَاةَ اللَّیْلِ وَ صَلِّهِمَا قَبْلَ الْفَجْرِ.
ترجمه:
محمد بن ابی نصر گوید به امام کاظم علیه السلام گفتم دو رکعت نافله ی فجر را قبل از فجر بخوانم یا بعد آن
فرمود :امام باقر علیه السلام فرمود همراه بیاورشان همراه نماز شب قبل از فجر
5113- 7- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع الرَّکْعَتَانِ اللَّتَانِ قَبْلَ الْغَدَاةِ أَیْنَ مَوْضِعُهُمَا فَقَالَ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ فَإِذَا طَلَعَ الْفَجْرُ فَقَدْ دَخَلَ وَقْتُ الْغَدَاةِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
زراره گويد: به امام باقر عليه السّلام عرض كردم: دو ركعت (نافلۀ) پيش از صبح را در چه وقت بايد خواند؟
فرمود: وقت آن، پيش از طلوع فجر است، و چون فجر طلوع كند، وقت نماز صبح داخل شده است.
5114- 8- (7)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ قَالَ قَرَأْتُ فِی کِتَابِ رَجُلٍ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ (8)ع- (الرَّکْعَتَانِ
ص: 265
1) التهذیب 2- 133- 515، و الاستبصار 1- 283- 1033.
2) فی الاستبصار- مخلد هامش المخطوط.
3) التهذیب 2- 133- 516، و الاستبصار 1- 283- 1034.
4) الکافی 3- 448- 25.
5) التهذیب 2- 336- 1389.
6) التهذیب 2- 132- 509، و الاستبصار 1- 282- 1027.
7) الکافی 3- 450- 35.
8) فی نسخة- أبی عبد اللّه علیه السلام هامش المخطوط و کذا فی المصدر.
اللَّتَانِ) (1)قَبْلَ صَلَاةِ الْفَجْرِ مِنْ صَلَاةِ اللَّیْلِ هِیَ أَمْ مِنْ صَلَاةِ النَّهَارِ وَ فِی أَیِّ وَقْتٍ أُصَلِّیهَا فَکَتَبَ ع بِخَطِّهِ احْشُهَا (2)فِی صَلَاةِ اللَّیْلِ حَشْواً.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (3)
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی جَوَازِ تَقْدِیمِ النَّوَافِلِ وَ تَأْخِیرِهَا (4)
و یأتی ما یدلّ علیه فی الحدیث 8 و 9 من الباب 51 و فی الباب 52 و 53 من هذه الأبواب.
.ترجمه:
على بن مهزيار گويد: در نامۀ شخصى كه به امام صادق عليه السّلام نوشته بود، اينگونه خواندم:
آيا دو ركعت نافلۀ پيش از نماز صبح، جزو نماز شب است، يا جزو نماز روز و در چه وقتى بايد آنها را بخوانم؟
آن حضرت به خط مبارك خود نوشته بود: آن دو ركعت نماز را در نماز شب داخل نموده و از آن قرار ده.
(5)51 بَابُ امْتِدَادِ وَقْتِ رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ بَعْدَ طُلُوعِهِ حَتَّی تَطْلُعَ الْحُمْرَةُ الْمَشْرِقِیَّةُ وَ اسْتِحْبَابِ إِعَادَتِهِمَا بَعْدَهُ لِمَنْ قَدَّمَهُمَا قَبْلَهُ وَ نَامَ
ترجمه:
آخر وقت دو رکعت فجر از طلوع فجر تا طلوع قرمزی مشرقیه و مستحب بودن اعاده ی آن بعدش برای کسیکه مقدم داشته ویا خواب بوده
5115- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ عَنْ أَخِیهِ الحُسیَنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنِ الرَّجُلِ لَا یُصَلِّی الْغَدَاةَ حَتَّی یُسْفِرَ وَ تَظْهَرَ الْحُمْرَةُ وَ لَمْ یَرْکَعْ رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ أَ یَرْکَعُهُمَا أَوْ یُؤَخِّرُهُمَا قَالَ یُؤَخِّرُهُمَا.
ترجمه:
علی بن یقطین گوید از ابو الحسن امام كاظم (ع) پرسيدم: اگر كسى بعد از
روشن شدن آسمان و ظاهر شدن سرخى شفق در مشرق آمادۀ نماز صبح شود و نافلۀ صبح را هم نخوانده باشد، آيا مىتواند اول نافله بخواند، يا لازم است كه نافله را تأخير بيندازد؟ ابو الحسن گفت: بايد نافله را تأخير بيندازد.
5116- 2- (7)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ عَنْ هِشَامٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّکْعَتَیْنِ قَبْلَ الْفَجْرِ قَالَ تَرْکَعُهُمَا حِینَ تَتْرُکُ الْغَدَاةَ إِنَّهُمَا قَبْلَ الْغَدَاةِ (8).
ترجمه:
ص: 266
1) فی التهذیب- الرکعتین اللتین هامش المخطوط.
2) فی التهذیب- احشوهما هامش المخطوط.
3) التهذیب 2- 132- 510، و الاستبصار 1- 283- 1028.
4) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 24 من الباب 13 من أبواب أعداد الفرائض، و فی الحدیث 3 من الباب 10، و فی الحدیث 10 و 13 من الباب 38 من هذه الأبواب.
5) الباب 51 فیه 10 أحادیث.
6) التهذیب 2- 340- 1409.
7) التهذیب 2- 133- 514.
8) لعل المراد حین تقدر علی ترک الغداة و تاخیرها و ذلک قبل الفجر أو بعده قبل أن یتضیق وقت الصبح. فتدبر منه قده.
5117- 3- (1)وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی حِینَ تُنَوِّرُ الْغَدَاةُ.
ترجمه:
5118- 4- (2)وَ عَنْهُ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الرَّجُلُ یَقُومُ وَ قَدْ نَوَّرَ بِالْغَدَاةِ قَالَ فَلْیُصَلِّ السَّجْدَتَیْنِ اللَّتَیْنِ قَبْلَ الْغَدَاةِ ثُمَّ لْیُصَلِّ الْغَدَاةَ.
ترجمه:
ابی العلاگوید به امام صادق علیه السلام گفتم مردی قیام میکند در حالی که حمره مشرقیه طلوع کرده فرمود نافله قبل از نماز صبح را بخواند وبعد از آن نماز صبح را بخواند
5119- 5- (3)وَ عَنْهُ عَنْ صَفْوَانَ وَ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع صَلِّهِمَا بَعْدَ مَا یَطْلُعُ الْفَجْرُ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود
دو رکعت نافله را بعد از طلوع فجر بخوان
5120- 6- (4)وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ سَالِمٍ الْبَزَّازِ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع صَلِّهِمَا بَعْدَ الْفَجْرِ وَ اقْرَأْ فِیهِمَا فِی الْأُولَی قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ- وَ فِی الثَّانِیَةِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود
دو رکعت نافله را بعد از طلوع فجر بخوان در رکعت اول سوره کافرون رکعت دوم سوره توحید
5121- 7- (5)وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْهُ ع قَالَ: صَلِّ الرَّکْعَتَیْنِ مَا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ أَنْ یَکُونَ الضَّوْءُ حِذَاءَ رَأْسِکَ فَإِنْ کَانَ بَعْدَ ذَلِکَ فَابْدَأْ بِالْفَجْرِ.
ترجمه:
اسحاق بن عمار از یکی از معصومین نقل میکند
دو رکعت نافله فجر را تا زمانی می توانی بخوانی که نور شب در مقابل تو باشد ولی اگر نور شب از بین رفت و هوا روشن شد دیگر نافله فجر نخوان و فریضه فجر را بخوان.
5122- 8- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع رُبَّمَا صَلَّیْتُهُمَا وَ عَلَیَّ لَیْلٌ فَإِنْ قُمْتُ وَ لَمْ یَطْلُعِ الْفَجْرُ أَعَدْتُهُمَا.
ترجمه:
حمّاد گوید: امام صادق علیه السلام به من فرمود: چه بسا آن دو رکعت را می خوانم درحالی که هنوز شب است، پس اگر برخاستم و فجر طلوع نکرده بود، دوباره آن را اعاده می کنم.
5123- 9- (7)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ إِنِّی لَأُصَلِّی صَلَاةَ اللَّیْلِ وَ أَفْرُغُ مِنْ صَلَاتِی وَ
ص: 267
1) الاستبصار 1- 283- 1032، بسند الحدیث السابق.
2) التهذیب 2- 135- 525، و الاستبصار 1- 285- 1042.
3) التهذیب 2- 134- 523، و الاستبصار 1- 284- 1040.
4) التهذیب 2- 134- 521، و الاستبصار 1- 284- 1038.
5) التهذیب 2- 134- 524، و الاستبصار 1- 284- 1041.
6) التهذیب 2- 135- 527، و الاستبصار 1- 285- 1044.
7) التهذیب 2- 135- 528، و الاستبصار 1- 285- 1045.
أُصَلِّی الرَّکْعَتَیْنِ فَأَنَامُ مَا شَاءَ اللَّهُ قَبْلَ أَنْ یَطْلُعَ الْفَجْرُ فَإِنِ اسْتَیْقَظْتُ عِنْدَ الْفَجْرِ أَعَدْتُهُمَا.
ترجمه:
5124- 10- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ سَیْفٍ عَنْ أَبِی بَکْرٍ الْحَضْرَمِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع فَقُلْتُ مَتَی أُصَلِّی رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ فَقَالَ حِینَ یَعْتَرِضُ الْفَجْرُ وَ هُوَ الَّذِی تُسَمِّیهِ الْعَرَبُ الصَّدِیعَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (3).
ترجمه:
در تهذيب:بسندش از ابى بكر حضرمى كه پرسيدم از امام ششم عليه السّلام دو ركعت بامداد را كى بخوانم؟فرمود:آنگاه كه سپيدهدم پهن شود بر افق،و آنست كه عرب آن را صديع نامند.
(4)52 بَابُ جَوَازِ صَلَاةِ رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ قَبْلَ الْفَجْرِ وَ عِنْدَهُ وَ بَعْدَهُ
ترجمه:
جایز است دو رکعت نافله ی صبح قبل وقت فجر و بعد ازآن
5125- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ صَلِّ رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ قَبْلَ الْفَجْرِ وَ بَعْدَهُ وَ عِنْدَهُ.
ترجمه:
محمد بن مسلم روایت کرده شنیدم امام باقر علیه السلام می فرمود: دو رکعت نماز نافله فجر را قبل و هنگام و بعد از فجر بخوان
5126- 2- (6)وَ عَنْهُ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْعَلَاءِ وَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ مَتَی أُصَلِّیهِمَا فَقَالَ قَبْلَ الْفَجْرِ وَ مَعَهُ وَ بَعْدَهُ.
ترجمه:
ابی یعفور گوید از امام صادق علیه السلام از دو رکعت نافله صبح سوال کردم امام علیه السلام فرمود: دو رکعت نماز نافله فجر را قبل و هنگام و بعد از فجر بخوان
5127- 3- (7)وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ قَالَ صَلِّهِمَا
ص: 268
1) التهذیب 2- 133- 517.
2) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 2 من الباب 50 من هذه الأبواب.
3) یأتی ما یدلّ علیه فی الباب 52 من هذه الأبواب.
4) الباب 52 فیه 6 أحادیث.
5) التهذیب 2- 133- 518، و الاستبصار 1- 284- 1035.
6) التهذیب 2- 134- 519، و الاستبصار 1- 284- 1036.
7) التهذیب 2- 134- 522، و الاستبصار 1- 284- 1039.
قَبْلَ الْفَجْرِ وَ مَعَ الْفَجْرِ وَ بَعْدَ الْفَجْرِ.
ترجمه:
محمد بن مسلم گوید از امام صادق علیه السلام از دو رکعت نافله صبح سوال کردم امام علیه السلام فرمود: دو رکعت نماز نافله فجر را قبل و هنگام و بعد از فجر بخوان
5128- 4- (1)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: صَلِّهِمَا مَعَ الْفَجْرِ وَ قَبْلَهُ وَ بَعْدَهُ.
ترجمه:
محمد بن مسلم روایت کرده شنیدم امام باقر علیه السلام می فرمود: دو رکعت نماز نافله فجر را قبل و هنگام و بعد از فجر بخوان
5129- 5- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلَّانٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّکْعَتَیْنِ اللَّتَیْنِ قُبَیْلَ الْفَجْرِ قَالَ قَبْلَ (3)الْفَجْرِ وَ مَعَهُ وَ بَعْدَهُ قُلْتُ فَمَتَی أَدَعُهَا حَتَّی أَقْضِیَهَا قَالَ إِذَا قَالَ الْمُؤَذِّنُ قَدْ قَامَتِ الصَّلَاةُ.
ترجمه:
اسحاق بن عمار گوید از امام صادق علیه السلام از دو رکعت نافله قبل از فجر سوال کردم امام علیه السلام فرمود: قبل و هنگام و بعد از فجر بخوان گفتم چه موقع ادا وکی قضا می شود
فرمود وقتی موذن بگوید قَدْ قَامَتِ الصَّلَاةُ.
5130- 6- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ ع صَلِّ رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ قَبْلَ الْفَجْرِ وَ عِنْدَهُ وَ بَعْدَهُ (5)- تَقْرَأُ فِی الْأُولَی الْحَمْدَ وَ قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ وَ فِی الثَّانِیَةِ الْحَمْدَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ عُمُوماً وَ خُصُوصاً (6)
و یأتی فی الباب 53 من هذه الأبواب و فی الحدیث 2 من الباب 2 من أبواب القضاء.
.ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود:
دو رکعت نماز نافله فجر را قبل و هنگام و بعد از فجر بخوان در رکعت اول حمد و کافرون ودر دوم حمد وقل هو الله احد قرائت کن
(7)53 بَابُ اسْتِحْبَابِ تَفْرِیقِ صَلَاةِ اللَّیْلِ بَعْدَ انْتِصَافِهِ أَرْبَعاً وَ أَرْبَعاً وَ ثَلَاثاً کَالظُّهْرَیْنِ وَ الْمَغْرِبِ
ترجمه:
جایز است نماز شب را را بعد از نیمه شب سه قسمت دو تا چهار رکعتی و یک سه رکعتی
5131- 1- (8)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ
ص: 269
1) التهذیب 2- 134- 520، و الاستبصار 1- 284- 1037.
2) التهذیب 2- 340- 1408.
3) فی المصدر- قبیل.
4) الفقیه 1- 493- 1419.
5) فی هامش الأصل عن نسخة- و بعیده.
6) تقدم فی الحدیث 6 من الباب 14 من أبواب أعداد الفرائض، و فی الحدیث 6 من الباب 44 و الباب 50 و 51 من هذه الأبواب.
7) الباب 53 فیه 5 أحادیث.
8) التهذیب 2- 334- 1377، و أورد قطعة منه فی الحدیث 2 الباب 26 من أبواب الرکوع.
الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ وَ ذَکَرَ صَلَاةَ النَّبِیِّ ص قَالَ کَانَ یُؤْتَی بِطَهُورٍ فَیُخَمَّرُ (1)عِنْدَ رَأْسِهِ وَ یُوضَعُ سِوَاکُهُ تَحْتَ فِرَاشِهِ ثُمَّ یَنَامُ مَا شَاءَ اللَّهُ فَإِذَا اسْتَیْقَظَ جَلَسَ ثُمَّ قَلَّبَ بَصَرَهُ فِی السَّمَاءِ ثُمَّ تَلَا الْآیَاتِ مِنْ آلِ عِمْرَانَ إِنَّ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ (2)الْآیَاتِ- ثُمَّ یَسْتَنُّ وَ یَتَطَهَّرُ ثُمَّ یَقُومُ إِلَی الْمَسْجِدِ فَیَرْکَعُ أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ عَلَی قَدْرِ قراءة [قِرَاءَتِهِ] رُکُوعُهُ وَ سُجُودُهُ عَلَی قَدْرِ رُکُوعِهِ یَرْکَعُ حَتَّی یُقَالَ مَتَی یَرْفَعُ رَأْسَهُ وَ یَسْجُدُ حَتَّی یُقَالَ مَتَی یَرْفَعُ رَأْسَهُ ثُمَّ یَعُودُ إِلَی فِرَاشِهِ فَیَنَامُ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ یَسْتَیْقِظُ فَیَجْلِسُ فَیَتْلُو الْآیَاتِ مِنْ آلِ عِمْرَانَ- وَ یُقَلِّبُ بَصَرَهُ فِی السَّمَاءِ ثُمَّ یَسْتَنُّ وَ یَتَطَهَّرُ وَ یَقُومُ إِلَی الْمَسْجِدِ وَ یُصَلِّی الْأَرْبَعَ رَکَعَاتٍ کَمَا رَکَعَ قَبْلَ ذَلِکَ ثُمَّ یَعُودُ إِلَی فِرَاشِهِ فَیَنَامُ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ یَسْتَیْقِظُ وَ یَجْلِسُ وَ یَتْلُو الْآیَاتِ مِنْ آلِ عِمْرَانَ- وَ یُقَلِّبُ بَصَرَهُ فِی السَّمَاءِ ثُمَّ یَسْتَنُّ وَ یَتَطَهَّرُ وَ یَقُومُ إِلَی الْمَسْجِدِ فَیُوتِرُ وَ یُصَلِّی الرَّکْعَتَیْنِ ثُمَّ یَخْرُجُ إِلَی الصَّلَاةِ.
ترجمه:
ابو عبد اللّه صادق (ع) گفت: جدم رسول خدا كه صلوات خدا بر او باد، نافلۀ شب را با تهجد ادا مىكرد: به اين صورت كه ظرف آبى درپوشيده، كنار بالين آن سرور مىنهادند و مسواك را در زير نهالى بالين.
رسول خدا بعد از نماز عشا به بستر مىرفت و ساعتى چند تا خدا خواسته باشد مىخوابيد و چون با خواست الهى بيدار مىشد، بلافاصله مىنشست و ديدگان خود را در مسير سيارات به سوى آفاق آسمان مىچرخانيد و اين آيات را از آخر سورۀ آل عمران تلاوت مىكرد كه مىگويد:«آفرينش آسمانها و زمين و بازگشت شب در پى روز، براى صاحبان مغزها نشانهها دارد. آنان كه خدا را ياد مىكنند ايستاده و نشسته و به پهلو آرميده و در آفرينش آسمانها و زمين مىانديشند و مىگويند: پروردگارا. اين آسمانها را با اين زمين بيهوده نيافريدهاى. خدايا تو از كار بيهوده منزهى. خدايا دانستيم كه بهشت و دوزخ فرجام كار است پس جان ما را از آتش دوزخ بازدار. خدايا. هركه را به دوزخ اندازى چه سخت رسوايش ساختهاى و آنان ستمگرانند كه ياور نيابند. خدايا. فريادى برخاست كه اى جهانيان به خدايتان ايمان بياوريد. ما آن فرياد را شنيديم و ايمان آورديم و از اين پس گرد خطا نگرديم. خدايا. تو گناهان گذشته را بر ما ببخشا و بديهايمان را بپوش و روح ما را با نيكان درآميز. خدايا و آنچه بر زبان رسولانت نويد دادى به ما عطا كن و به روز رستاخيز رسوايمان مساز. خدايا تو وعدۀ رستاخيزت را خلاف نخواهى كرد.» رسول خدا بعد از تلاوت اين آيات پنجگانه مسواك مىزد و وضو مىگرفت و به محل نماز خود مىرفت و چهار ركعت نافله مىخواند: ركوع آن سرور به اندازۀ حمد و سورهاش طول مىكشيد و سجدۀ آن سرور به اندازۀ ركوع او: چون رسول خدا به ركوع مىرفت، ناظران بيدار، از طول انتظار مىگفتند: كى سر از ركوع برمىدارد؟ و چون به سجده
مىرفت، مىگفتند: كى سر از سجده برمىدارد؟ رسول خدا بعد از چهار ركعت نافله به بستر مىرفت و مىخوابيد تا آن حد كه خدا خواسته باشد و بعد از بيدارى، باز در بستر مىنشست و با نظارۀ آفاق آسمان همان آيات پنجگانه را تلاوت مىكرد. سپس مسواك مىزد و وضو مىگرفت و به مصلاى خود مىرفت و با همان ترتيب قبلى - و قدرى سبكتر - چهار ركعت نافله مىخواند و به بستر خود بازمىگشت و تا خدا خواسته باشد مىخوابيد و چون نوبت سوم بيدار مىشد در بستر مىنشست و با نظارۀ آفاق آسمانها همان آيات سورۀ آل عمران را تلاوت مىكرد. سپس مسواك مىزد و وضو مىگرفت و بر سجادۀ خود مىايستاد و سه ركعت نماز وتر مىخواند و بلافاصله دو ركعت نافلۀ صبحدم و چون صداى بلال به اذان بلند مىشد به مسجد مىآمد و نماز صبح مىخواند.
5132- 2- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص کَانَ إِذَا صَلَّی الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ أَمَرَ بِوَضُوئِهِ وَ سِوَاکِهِ فَوُضِعَ عِنْدَ رَأْسِهِ مُخَمَّراً فَیَرْقُدُ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ یَقُومُ فَیَسْتَاکُ وَ یَتَوَضَّأُ وَ یُصَلِّی أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ ثُمَّ یَرْقُدُ ثُمَّ یَقُومُ فَیَسْتَاکُ وَ یَتَوَضَّأُ وَ یُصَلِّی أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ ثُمَّ یَرْقُدُ حَتَّی إِذَا کَانَ فِی وَجْهِ الصُّبْحِ قَامَ فَأَوْتَرَ ثُمَّ صَلَّی الرَّکْعَتَیْنِ ثُمَّ قَالَ لَقَدْ کانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ قُلْتُ مَتَی کَانَ یَقُومُ قَالَ بَعْدَ ثُلُثِ اللَّیْلِ.
ترجمه:
حلبی از امام صادق علیه السلام نقل کرده، تأیید میکند. حضرت فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم وقتی نماز عشا را میخواند، امر می کرد آب وضو و مسواک نزدیک سرش گذاشته و روی آن پوشانده شود. سپس هر اندازه که خدا میخواست میخوابید، سپس از خواب بیدار میشد و مسواک میزد و وضو میگرفت و چهار رکعت نماز میخواند و سپس هر اندازه که خدا میخواست میخوابید، سپس از خواب بیدار میشد و مسواک میزد و وضو میگرفت و چهار رکعت نماز میخواند. سپس میخوابید تا اینکه نزدیک صبح شود در این هنگام از خواب بلند میشد و دو رکعت نماز میخواند. سپس فرمود: «براستی که در پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم الگوی نیکی برای شما وجود دارد». حلبی گفته است: گفتم: چه موقع از خواب بلند میشد؟ فرمود: بعد از یکسوم شب.
5133- 3- (4)قَالَ الْکُلَیْنِیُّ وَ قَالَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ بَعْدَ نِصْفِ اللَّیْلِ.
ترجمه:
حدیث دیگر به همین مضمون آخر آن بعد از نصف شب
ص: 270
5134- 4- (1)قَالَ وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی یَکُونُ قِیَامُهُ وَ رُکُوعُهُ وَ سُجُودُهُ سَوَاءً وَ یَسْتَاکُ فِی کُلِّ مَرَّةٍ قَامَ مِنْ نَوْمِهِ وَ یَقْرَأُ الْآیَاتِ مِنْ آلِ عِمْرَانَ إِنَّ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ إِلَی قَوْلِهِ إِنَّکَ لا تُخْلِفُ الْمِیعادَ (2).
ترجمه:
قرائت رکوعش، رکوع میکرد و سجده هایش به اندازه رکوعهایش بود. ومسواک می زد در هر بار بیدار شدن آیاتی از سوره آل عمران را تلاوت میکرد: «ان فی خلق السموات و الارض» تا
إِنَّکَ لا تُخْلِفُ الْمِیعادَتلاوت می کرد
5135- 5- (3)وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع مَا کَانَ یُحْمَدُ الرَّجُلُ أَنْ یَقُومَ مِنْ آخِرِ اللَّیْلِ فَیُصَلِّیَ صَلَاتَهُ ضَرْبَةً وَاحِدَةً ثُمَّ یَنَامَ وَ یَذْهَبَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (4)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (5).
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود: این گونه نبوده است که شخص ستوده شود در حالی که آخر شب بیدار شده، تند و با عجله نمازش را بخواند و بخوابد و برود.
(6)54 بَابُ اسْتِحْبَابِ تَأْخِیرِ صَلَاةِ اللَّیْلِ إِلَی آخِرِهِ وَ کَوْنِ الْوَتْرِ بَیْنَ الْفَجْرَیْنِ
ترجمه:
مستحب است نماز شب تا آخر شب به تاخیر بیفتد و نماز وتر بین فجر کاذب و صادق باشد
5136- 1- (7)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ وَ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ أَفْضَلِ سَاعَاتِ الْوَتْرِ فَقَالَ الْفَجْرُ أَوَّلُ ذَلِکَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ مِثْلَهُ (8).
ترجمه:
از امام صادق عليه السّلام از بهترين ساعات خواندن نماز وتر سؤال كردم.
فرمود: طلوع فجر (فجر كاذب) آغازين وقت فضيلت آن است.
5137- 2- (9)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ أَبِی سَارَةَ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع
ص: 271
1) الکافی 3- 445- 13.
2) آل عمران 3- 190- 194.
3) الکافی 3- 447- 21.
4) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 1 من الباب 6 من أبواب السواک.
5) یأتی ما یدلّ علیه فی الحدیث 2 من الباب 35 من أبواب التعقیب.
6) الباب 54 فیه 5 أحادیث.
7) الکافی 3- 448- 23.
8) التهذیب 2- 336- 1388.
9) الکافی 3- 448- 24، أورده أیضا فی الحدیث 5 من الباب 16 من هذه الأبواب.
أَیَّ سَاعَةٍ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص یُوتِرُ فَقَالَ عَلَی مِثْلِ مَغِیبِ الشَّمْسِ إِلَی صَلَاةِ الْمَغْرِبِ.
ترجمه:
ابان بن تغلب به من گفت: به امام صادق عليه السّلام عرض كردم: در چه ساعتى رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله سه ركعت نماز وتر را به جا مىآورد؟
فرمود:(پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و اله وقت نماز وتر را) به اندازه فرورفتن آفتاب تا پايان سه ركعت فريضۀ مغرب انتظار مىكشيد.
5138- 3- (1)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ هَارُونَ عَنْ مُرَازِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ مَتَی أُصَلِّی صَلَاةَ اللَّیْلِ قَالَ صَلِّهَا فِی آخِرِ اللَّیْلِ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
هَارُونَ عَنْ مُرَازِمٍ گوید به ابو عبد اللّه صادق (ع) گفتم: در چه ساعتى نافلۀ شب بخوانم؟ ابو عبد اللّه گفت: در پايان شب.
5139- 4- (2)وَ عَنْهُ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ سَعْدٍ الْأَشْعَرِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا ع عَنْ سَاعَاتِ الْوَتْرِ قَالَ أَحَبُّهَا إِلَیَّ الْفَجْرُ الْأَوَّلُ وَ سَأَلْتُهُ عَنْ أَفْضَلِ سَاعَاتِ اللَّیْلِ قَالَ الثُّلُثُ الْبَاقِی الْحَدِیثَ.
ترجمه:
اسماعیل بن سعید گوید: از امام رضا علیه السلام در مورد اوقات نماز وتر سؤال کردم، فرمود: محبوب ترین وقت آن برای من فجر اوّل است.
5140- 5- (3)مُحَمَّدُ بْنُ مَکِّیٍّ الشَّهِیدُ فِی الذِّکْرَی عَنِ ابْنِ أَبِی قُرَّةَ عَنْ زُرَارَةَ أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ع عَنِ الْوَتْرِ أَوَّلَ اللَّیْلِ فَلَمْ یُجِبْهُ فَلَمَّا کَانَ بَیْنَ الصُّبْحَیْنِ خَرَجَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع إِلَی الْمَسْجِدِ فَنَادَی أَیْنَ السَّائِلُ عَنِ الْوَتْرِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ نِعْمَ سَاعَاتُ الْوَتْرِ هَذِهِ ثُمَّ قَامَ فَأَوْتَرَ.
أَقُولُ: تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ هُنَا (4)وَ فِی أَعْدَادِ الصَّلَوَاتِ (5)وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی أَفْضَلِیَّةِ نِصْفِ اللَّیْلِ (6)
و یأتی ما یدلّ علیه فی الحدیث 9 من الباب 2 من أبواب سجدتی الشکر.
وَ هُوَ مَحْمُولٌ عَلَی الْأَفْضَلِیَّةِ بِالنِّسْبَةِ إِلَی التَّقْدِیمِ وَ الْقَضَاءِ أَوْ عَلَی التَّقِیَّةِ.ترجمه:
زراره گفته است که فردی از امیرالمؤمنین علیه السلام از خواندن نماز وتر در اول شب پرسید، حضرت به وی جواب نداد، وقتی بین طلوع فجر و طلوع خورشید شد، حضرت به طرف مسجد رفت و ندا زد: کجاست کسی که از زمان نماز وتر میپرسید؟ بله، ساعت نماز وتر، همین ساعت است. سپس بلند شد و نماز وتر را خواند.
ص: 272
1) التهذیب 2- 335- 1382، أورده بتمامه فی الحدیث 6 من الباب 45 من هذه الأبواب.
2) التهذیب 2- 339- 1401، أورد صدره فی الحدیث 2 من الباب 48 من هذه الأبواب.
3) الذکری- 125.
4) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الباب 53 من هذه الأبواب.
5) تقدم فی الباب 13 من أبواب أعداد الصلوات.
6) تقدم فی الباب 43 من هذه الأبواب.
5141- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عُمَرَ بْنِ حَنْظَلَةَ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع فَقَالَ لَهُ زَوَالُ الشَّمْسِ نَعْرِفُهُ بِالنَّهَارِ فَکَیْفَ لَنَا بِاللَّیْلِ فَقَالَ لِلَّیْلِ زَوَالٌ کَزَوَالِ الشَّمْسِ قَالَ فَبِأَیِّ شَیْءٍ نَعْرِفُهُ قَالَ بِالنُّجُومِ إِذَا انْحَدَرَتْ.
أَقُولُ: الْمُرَادُ النُّجُومُ الَّتِی طَلَعَتْ أَوَّلَ اللَّیْلِ وَ تَغِیبُ فِی آخِرِهِ.
ترجمه:
عمر بن حنظله آورده است که او از امام صادق علیه السلام سؤال کرد: ما زمان زوال خورشید را در روز می دانیم؛ حال آن را در شبها چگونه تشخیص دهیم؟ فرمود: شب نیز مانند زوال خورشید در روز، زوال دارد! عمر گفت: آن را چگونه تشخیص دهیم؟ فرمود: از پایین رفتن ستاره ها!
5142- 2- (3)مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَحْمَدَ الْقَرَوِیِّ عَنْ أَبَانٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: دُلُوکُ الشَّمْسِ زَوَالُهَا وَ غَسَقُ اللَّیْلِ بِمَنْزِلَةِ الزَّوَالِ مِنَ النَّهَارِ.
ترجمه:
ابوبصیر از امام باقر علیه السلام نقل می کند که فرمود: «دُلوک الشمس» همان زوال است و «غَسَق اللیل» به منزله زوال از روز می باشد
(4)56 بَابُ اسْتِحْبَابِ قَضَاءِ صَلَاةِ اللَّیْلِ بَعْدَ الصُّبْحِ أَوْ بَعْدَ الْعَصْرِ
ترجمه:
مستحب است نافله ی شب را بعد از نماز صبح وعصر قضا شود
5143- 1- (5)
تقدم أیضا فی الحدیث 14 من الباب 39 من هذه الأبواب.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ الزَّیَّاتِ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الْأَوَّلَ ع عَنْ قَضَاءِ صَلَاةِ اللَّیْلِ بَعْدَ الْفَجْرِ إِلَی طُلُوعِ الشَّمْسِ فَقَالَ نَعَمْ وَ بَعْدَ الْعَصْرِ إِلَی اللَّیْلِ فَهُوَ مِنْ سِرِّ آلِ مُحَمَّدٍ الْمَخْزُونِ.ترجمه:
جمیل بن دراج گوید سوال کردم از حضرت موسی بن جعفر علیه السلام از بجا آوردن قضای نماز شب بع از فجر تا طلوع خورشید
فرمود بله و و بعد از نماز عصر از جمله اسرار مخزونۀ آل محمّد - صلوات اللّه عليهم اجمعين - است (عبارت سرّ مخزون آل محمّد بدان جهت است كه اهل سنّت در اين دو وقت خواندن نماز را جايز نمىدانند با وجود آنكه در بسيارى از اخبارشان چنان كه روايت كردهاند
ص: 273
5144- 2- (1)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ مُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع جُعِلْتُ فِدَاکَ تَفُوتُنِی صَلَاةُ اللَّیْلِ فَأُصَلِّی الْفَجْرَ فَلِی أَنْ أُصَلِّیَ بَعْدَ صَلَاةِ الْفَجْرِ مَا فَاتَنِی مِنْ صَلَاةِ اللَّیْلِ وَ أَنَا فِی مُصَلَّایَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ قَالَ نَعَمْ وَ لَکِنْ لَا تُعْلِمْ بِهِ أَهْلَکَ فَیَتَّخِذُونَهُ سُنَّةً.
أَقُولُ: الظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ مَرْجُوحِیَّةُ التَّرْکِ اکْتِفَاءً بِالْقَضَاءِ.
ترجمه:
مفضل بن عمر گفته است: به امام صادق علیه السلام گفتم: فدایتان شوم! نماز شب از من فوت میشود، پس نماز فجر را میخوانم؛ می توانم بعد از طلوع فجر نماز شب قضا شده را بخوانم، در حالی که من مشغول خواندن نماز قبل از طلوع خورشید باشم؟ حضرت فرمود: بله، ولی به اهل خانهات نگو تا آنها آن را سنّت قرار ندهند و همیشه اینطور نماز نخوانند
5145- 3- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ ع قَضَاءُ صَلَاةِ اللَّیْلِ بَعْدَ الْغَدَاةِ وَ بَعْدَ الْعَصْرِ مِنْ سِرِّ آلِ مُحَمَّدٍ الْمَخْزُونِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی اسْتِحْبَابِ الْقَضَاءِ وَ عَلَی جَوَازِهِ فِی کُلِّ وَقْتٍ (3).
ترجمه:
امام صادق عليه السّلام فرمود: قضا كردن نماز شب فوت شده پس از نماز صبح و بعد از نماز عصر از جمله اسرار مخزونۀ آل محمّد - صلوات اللّه عليهم اجمعين - است
(4)57 بَابُ اسْتِحْبَابِ تَعْجِیلِ قَضَاءِ مَا فَاتَ نَهَاراً وَ لَوْ بِاللَّیْلِ وَ کَذَا مَا فَاتَ لَیْلًا وَ جَوَازِ الْمُوَافَقَةِ بَیْنَ وَقْتِ الْقَضَاءِ وَ الْأَدَاءِ
ترجمه:
مستحب است تعجیل در قضا نمودن نمازهای قضا شده ی شب و روز و جایز است همان وقت انجام شود
5146- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ صَلَّی بِغَیْرِ طَهُورٍ أَوْ نَسِیَ صَلَوَاتٍ لَمْ یُصَلِّهَا أَوْ نَامَ عَنْهَا فَقَالَ یَقْضِیهَا إِذَا ذَکَرَهَا فِی أَیِّ سَاعَةٍ ذَکَرَهَا مِنْ لَیْلٍ أَوْ نَهَارٍ الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ مِثْلَهُ (6)
ص: 274
1) التهذیب 2- 272- 1085، أورده أیضا فی الحدیث 15 من الباب 39 من هذه الأبواب.
2) الفقیه 1- 497- 1426.
3) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الباب 39 و فی الباب 48 من هذه الأبواب، و یأتی ما یدلّ علیه فی الباب 57 من هذه الأبواب.
4) الباب 57 فیه 16 حدیثا.
5) التهذیب 2- 266- 1059، و أورد قطعة منه فی الحدیث 3 من الباب 61 من هذه الأبواب.
6) الکافی 3- 292- 3.
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الطَّاطَرِیِّ عَنِ ابْنِ زِیَادٍ عَنْ زُرَارَةَ وَ غَیْرِهِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
از ابو جعفر باقر (ع) پرسيدند: اگر كسى چند نماز خود را بىوضو خوانده باشد و يا در اثر خواب و يا فراموشى قضا كرده باشد، چگونه بايد قضاى آنها را بخواند؟ ابو جعفر گفت: هر ساعتى كه نمازهاى قضا شده را به خاطر بياورد، شب باشد يا روز باشد، در همان ساعت بايد نمازهاى قضا را بجا آورد.
5147- 2- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ یُونُسَ عَنْ عَنْبَسَةَ الْعَابِدِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرادَ أَنْ یَذَّکَّرَ أَوْ أَرادَ شُکُوراً (3)- قَالَ قَضَاءُ صَلَاةِ اللَّیْلِ بِالنَّهَارِ وَ صَلَاةِ النَّهَارِ بِاللَّیْلِ.
ترجمه:
از عنبسه عابد روایت کرده است: از امام صادق علیه السلام درباره این کلام خداوند عزوجل:{شب و روز را جانشین یکدیگر گردانید.} سؤال کردم. فرمود: قضای نماز شب در روز و نماز روز در شب است.
5148- 3- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ بُرَیْدِ بْنِ مُعَاوِیَةَ الْعِجْلِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ قَالَ: أَفْضَلُ قَضَاءِ صَلَاةِ اللَّیْلِ فِی السَّاعَةِ الَّتِی فَاتَتْکَ آخِرِ اللَّیْلِ وَ لَیْسَ بَأْسٌ أَنْ تَقْضِیَهَا بِالنَّهَارِ وَ قَبْلَ أَنْ تَزُولَ الشَّمْسُ.
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی مَنْ ذَکَرَ آخِرَ اللَّیْلِ أَوْ عَلَی التَّقِیَّةِ.
ترجمه:
امام باقر علیه السلام فرمود: بهترین وقت برای قضای نماز شب، همان ساعتی است که نماز شب از تو فوت شده در آخر شب، و اشکالی ندارد که آن را در روز، پیش از زوال خورشید قضا کنی. - .
5149- 4- (5)قَالَ وَ قَالَ الصَّادِقُ ع کُلُّ مَا فَاتَکَ مِنْ صَلَاةِ اللَّیْلِ فَاقْضِهِ بِالنَّهَارِ قَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرادَ أَنْ یَذَّکَّرَ أَوْ أَرادَ شُکُوراً (6)- یَعْنِی أَنْ یَقْضِیَ الرَّجُلُ مَا فَاتَهُ بِاللَّیْلِ بِالنَّهَارِ وَ مَا فَاتَهُ بِالنَّهَارِ بِاللَّیْلِ- وَ اقْضِ مَا فَاتَکَ مِنْ صَلَاةِ اللَّیْلِ أَیَّ وَقْتٍ شِئْتَ مِنْ لَیْلٍ أَوْ نَهَارٍ مَا لَمْ یَکُنْ وَقْتُ فَرِیضَةٍ.
ترجمه:
5150- 5- (7)قَالَ وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِنَّ اللَّهَ لَیُبَاهِی مَلَائِکَتَهُ بِالْعَبْدِ یَقْضِی صَلَاةَ اللَّیْلِ بِالنَّهَارِ فَیَقُولُ یَا مَلَائِکَتِیَ انْظُرُوا إِلَی
ص: 275
عَبْدِی یَقْضِی مَا لَمْ أَفْتَرِضْهُ عَلَیْهِ أُشْهِدُکُمْ أَنِّی قَدْ غَفَرْتُ لَهُ.
ترجمه:
رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله فرمود: همانا خداوند تبارك و تعالى البته نزد فرشتگان خود مباهات ميكند به آن بنده كه قضاى نماز شب را در روز انجام دهد، و ميفرمايد: اى فرشتگان من به بندۀ من بنگريد كه نمازى را كه بر او واجب نساختهام قضا ميكند، گواه باشيد كه من البتّه گناهان او را آمرزيدم.
5151- 6- (1)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع اقْضِ مَا فَاتَکَ مِنْ صَلَاةِ النَّهَارِ بِالنَّهَارِ وَ مَا فَاتَکَ مِنْ صَلَاةِ اللَّیْلِ بِاللَّیْلِ قُلْتُ أَقْضِی وَتْرَیْنِ فِی لَیْلَةٍ قَالَ نَعَمْ اقْضِ وَتْراً أَبَداً.
ترجمه:
معاوية بن عمّار گويد: امام صادق عليه السّلام فرمود:
آنچه از نافلۀ روز از تو فوت شده، در روز قضا كن، و آنچه از نافلۀ شب از تو فوت شده، قضاى آن را در شب به جا آور.
عرض كردم: آيا مىتوانم قضاى دو نماز وتر را در يك شب به جا آورم؟
فرمود: آرى، قضا كن آن را در حالىكه هميشه وتر باشد.
5152- 7- (2)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ الْجُعْفِیِّ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع أَفْضَلُ قَضَاءِ النَّوَافِلِ قَضَاءُ صَلَاةِ اللَّیْلِ بِاللَّیْلِ وَ صَلَاةِ النَّهَارِ بِالنَّهَارِ قُلْتُ وَ یَکُونُ وَتْرَانِ فِی لَیْلَةٍ قَالَ لَا قُلْتُ وَ لِمَ تَأْمُرُنِی أَنْ أُوتِرَ وَتْرَیْنِ فِی لَیْلَةٍ فَقَالَ ع أَحَدُهُمَا قَضَاءٌ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ أَبَانٍ (3)
وَ رَوَاهُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (4)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ.
ترجمه:
امام باقر علیه السلام فرمود: بافضیلت ترین قضای نوافل، قضای نماز شب در شب، و قضای نماز [نافله] روز در روز است. گفتم: یعنی دو نماز وتر در یک شب؟ فرمود: نه. گفتم: پس چرا میفرمایید دو نماز وتر در یک شب بخوانم؟ فرمود: یکی از آنها به نیّت قضا است.
5153- 8- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ الْحَسَنِ یَعْنِی ابْنَ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ ع کَانَ إِذَا فَاتَهُ شَیْءٌ مِنَ اللَّیْلِ قَضَاهُ بِالنَّهَارِ وَ إِنْ فَاتَهُ شَیْءٌ مِنَ الْیَوْمِ قَضَاهُ مِنَ الْغَدِ أَوْ فِی الْجُمْعَةِ أَوْ فِی الشَّهْرِ وَ کَانَ إِذَا اجْتَمَعَتْ عَلَیْهِ الْأَشْیَاءُ قَضَاهَا فِی شَعْبَانَ حَتَّی یَکْمُلَ لَهُ عَمَلُ السَّنَةِ کُلِّهَا کَامِلَةً.
ترجمه:
امام صادق (ع) فرمود: امام علی بن الحسین (ع) هنگامی که نمازهای مستحب شبانه از اوفوت می شد آنرا روز قضا میکرد و اگر از نمازهای مستحبی روز فوت میشد فردای آنروز یا جمعه آینده یا ماه بعد آنرا قضا میکرد و اگر نمازهای مستحبی فوت شده جمع میشد در ماه شعبان قضا میکرد تااینکه تمام نمازهای مستحبی سال کامل شود.
ص: 276
5154- 9- (1)وَ عَنْهُ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ شُعَیْبٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِنْ قَوِیتَ فَاقْضِ صَلَاةَ النَّهَارِ بِاللَّیْلِ.
ترجمه:
ابو عبد اللّه صادق (علیه السلام)فرمود: اگر نافلههاى روزانهات قضا شد، در صورت تاب و توان، هنگام نافلۀ شب نافلههاى روزانه را قضا كن.
5155- 10- (2)وَ بِالْإِسْنَادِ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِنْ فَاتَکَ شَیْءٌ مِنْ تَطَوُّعِ اللَّیْلِ وَ النَّهَارِ فَاقْضِهِ عِنْدَ زَوَالِ الشَّمْسِ وَ بَعْدَ الظُّهْرِ عِنْدَ الْعَصْرِ وَ بَعْدَ الْمَغْرِبِ وَ بَعْدَ الْعَتَمَةِ وَ مِنْ آخِرِ السَّحَرِ.
ترجمه:
ابو عبد اللّه صادق (علیه السلام)فرمود:
اگر از تو نافله شب وروز فوت شد وقت زوال یابعد از ظهر یا وقت عصر یا بعد از مغرب یا بعد از عشا یا بعد از نیمه شب قضا کن
5156- 11- (3)وَ عَنْهُ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنْ قَضَاءِ صَلَاةِ اللَّیْلِ قَالَ اقْضِهَا فِی وَقْتِهَا الَّتِی صَلَّیْتَ فِیهِ فَقَالَ قُلْتُ: یَکُونُ وَتْرَانِ فِی لَیْلَةٍ قَالَ لَیْسَ هُوَ وَتْرَانِ فِی لَیْلَةٍ أَحَدُهُمَا لِمَا فَاتَکَ.
ترجمه:
زراره گوید از امام باقر علیه السلام سوال کردم از قضای نماز شب
امام باقر علیه السلام فرمود قضا کن در وقتش (شب دیگر)
گفتم دو وتر در یک شب
فرمود :دو وتر دریک شب نیست یکی از آنها نماز فوت شده است
5157- 12- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ فَضَالَةَ وَ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: اقْضِ صَلَاةَ النَّهَارِ أَیَّ سَاعَةٍ شِئْتَ مِنْ لَیْلٍ أَوْ نَهَارٍ کُلُّ ذَلِکَ سَوَاءٌ.
ترجمه:
امام صادق (علیه السلام)فرمود:
قضا کن نماز روز را هر موقعی که خواستی از شب و روز هر دو مساوی است
5158- 13- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ ذَرِیحٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فَاتَتْنِی صَلَاةُ اللَّیْلِ فِی السَّفَرِ أَ فَأَقْضِیهَا بِالنَّهَارِ فَقَالَ نَعَمْ إِنْ أَطَقْتَ ذَلِکَ.
ترجمه:
به ابو عبد اللّه صادق (ع) گفتم: اگر در حال سفر به نافلۀ
شب موفق نشوم، مىتوانم فردا قضاى آن را بخوانم؟ ابو عبد اللّه گفت: اگر تاب و توان داشته باشى مانعى ندارد.
ص: 277
5159- 14- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقٍ عَنْ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَنَامُ عَنِ الْفَجْرِ حَتَّی تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَ هُوَ فِی سَفَرٍ کَیْفَ یَصْنَعُ أَ یَجُوزُ لَهُ أَنْ یَقْضِیَ بِالنَّهَارِ قَالَ لَا یَقْضِی صَلَاةً نَافِلَةً وَ لَا فَرِیضَةً بِالنَّهَارِ وَ لَا یَجُوزُ لَهُ وَ لَا یَثْبُتُ لَهُ وَ لَکِنْ یُؤَخِّرُهَا فَیَقْضِیهَا بِاللَّیْلِ.
قَالَ الشَّیْخُ هَذَا خَبَرٌ شَاذٌّ لَا تُعَارَضُ بِهِ الْأَخْبَارُ الْمُطَابِقَةُ لِظَاهِرِ الْقُرْآنِ أَقُولُ: هَذَا مَخْصُوصٌ بِالسَّفَرِ فَیُمْکِنُ حَمْلُهُ عَلَی مَرْجُوحِیَّةِ الْقَضَاءِ نَهَاراً لِکَثْرَةِ الشَّوَاغِلِ لِلْبَالِ وَ قِلَّةِ التَّوَجُّهِ وَ الْإِقْبَالِ أَوْ عَلَی الصَّلَاةِ عَلَی الرَّاحِلَةِ.
ترجمه:
...عمار از امام صادق علیه السلام روایت کرد که فرمود: از او درباره مردی سؤال کردم که از نماز صبح خواب میماند تا اینکه آفتاب طلوع میکند - در حالی که او در سفر است - چگونه عمل کند؟ آیا برای او جایز است که در همان روز قضا کند؟ فرمود: نماز نافله و فریضه را در روز قضا نکند، آن برای او جایز نیست و برای او ثابت نمی ماند. اما آن را به تأخیر بیاندازد و در شب قضا کند.
شیخ فرمود این خبر کمیاب معارض با اخبار موافق ظاهر قرآن است
من میگویم این خبر مخصوص سفر است امکان داردحمل کنیم بر مرجوح بودن قضا کردن در روز برای مشغله ی زیاد و توجه کم یا رو به قبله نبودن یا روی سواری بودن س
5160- 15- (2)مُحَمَّدُ بْنُ مَکِّیٍّ الشَّهِیدُ فِی الذِّکْرَی قَالَ رَوَی ابْنُ أَبِی قُرَّةَ بِإِسْنَادِهِ إِلَی إِسْحَاقَ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: لَقِیتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع بِالْقَادِسِیَّةِ- عِنْدَ قُدُومِهِ عَلَی أَبِی الْعَبَّاسِ- فَأَقْبَلَ حَتَّی انْتَهَیْنَا إِلَی طِرَانَابَادَ (3)- فَإِذَا نَحْنُ بِرَجُلٍ عَلَی سَاقِیَةٍ یُصَلِّی وَ ذَلِکَ ارْتِفَاعَ النَّهَارِ فَوَقَفَ عَلَیْهِ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع- وَ قَالَ یَا عَبْدَ اللَّهِ أَیَّ شَیْءٍ تُصَلِّی فَقَالَ صَلَاةُ اللَّیْلِ فَاتَتْنِی أَقْضِیهَا بِالنَّهَارِ فَقَالَ یَا مُعَتِّبُ حُطَّ رَحْلَکَ حَتَّی نَتَغَدَّی مَعَ الَّذِی یَقْضِی صَلَاةَ اللَّیْلِ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ تَرْوِی فِیهِ شَیْئاً فَقَالَ حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ آبَائِهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص- إِنَّ اللَّهَ یُبَاهِی بِالْعَبْدِ یَقْضِی صَلَاةَ اللَّیْلِ بِالنَّهَارِ یَقُولُ یَا مَلَائِکَتِیَ انْظُرُوا إِلَی
ص: 278
عَبْدِی کَیْفَ یَقْضِی مَا لَمْ أَفْتَرِضْهُ عَلَیْهِ أُشْهِدُکُمْ أَنِّی قَدْ غَفَرْتُ لَهُ.
ترجمه:
سحاق بن عمار گفته است: امام صادق علیه السلام را در قادسیه هنگام ورود ایشان بر علی ابی العباس دیدم. با هم رفتیم تا طراباد رسیدیم. در این هنگام مردی را دیدیم که وسط روز کنار جوی آبی نماز میخواند. امام صادق علیه السلام به او فرمود: ای بنده خدا چه نمازی میخوانی؟ گفت: نماز شب، چرا که شب نتوانستم آن را بخوانم و در روز قضایش را میخوانم. فرمود: ای معتب! از مرکبت پیاده شو تا با کسی که قضای نماز شب را میخواند، همراه شویم. گفتم فدایت شوم، در این باره روایتی میگویی؟ فرمود: پدرانم به من روایت کرده اند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: خداوند به بنده ای که نماز شب را در روز قضا کند، فخر میکند و میفرماید: ای فرشتگان من! بنده من چیزی را که من براو واجب نکردهام را قضا میکند. گواه باشید که من او را آمرزیدم.
5161- 16- (1)عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ فِی تَفْسِیرِهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ صَالِحِ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ جَمِیلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ لَهُ رَجُلٌ رُبَّمَا فَاتَتْنِی صَلَاةُ اللَّیْلِ الشَّهْرَ وَ الشَّهْرَیْنِ وَ الثَّلَاثَةَ فَأَقْضِیهَا بِالنَّهَارِ أَ یَجُوزُ ذَلِکَ قَالَ قُرَّةُ عَیْنٍ لَکَ وَ اللَّهِ ثَلَاثاً إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ خِلْفَةً (2)الْآیَةَ فَهُوَ قَضَاءُ صَلَاةِ النَّهَارِ بِاللَّیْلِ وَ قَضَاءُ صَلَاةِ اللَّیْلِ بِالنَّهَارِ وَ هُوَ مِنْ سِرِّ آلِ مُحَمَّدٍ الْمَکْنُونِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (3)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (4).
ترجمه:
علی بن ابراهیم: جمیل گفته است: فردی به امام صادق علیه السلام گفت: نماز شب زیادی در یک یا دو یا سه ماه از من قضا شده که در روز قضای آن را خوانده ام، این کار من صحیح بوده است؟ حضرت فرمود: آن نمازها نور چشمانت باشد، به خدا قسم - سه مرتبه - خدا میفرماید: «وَهُوَ الَّذِی جَعَلَ اللَّیْلَ وَالنَّهَارَ... »، -.
فرقان/ ۶۲ - {و اوست کسی که برای هر کس که بخواهد عبرت گیرد یا بخواهد سپاسگزاری نماید، شب و روز را جانشین یکدیگر گردانید. } و این، یعنی نمازی که در شب قضا شده، در روز و نمازی که در روز قضا شده را در شب بجا آورید و این از اسرار پنهانی آل محمد صلی الله علیه و آله است.
(5)58 بَابُ وُجُوبِ الْعِلْمِ بِدُخُولِ الْوَقْتِ
ترجمه:
واجب است علم به داخل شدن وقت داشته باشیم
5162- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ نَوَادِرِ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَجْلَانَ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع إِذَا کُنْتَ شَاکّاً فِی الزَّوَالِ فَصَلِّ رَکْعَتَیْنِ فَإِذَا اسْتَیْقَنْتَ أَنَّهَا قَدْ زَالَتْ بَدَأْتَ بِالْفَرِیضَةِ.
ترجمه:
عبد اللّه بن عجلان گويد: امام باقر عليه السّلام فرمود:
چون در زوال آفتاب شك كردى، دو ركعت نماز (نافله) بخوان و چون يقين به زوال كردى، نماز فريضه را آغاز كن.
5163- 2- (7)عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ الْمُوسَوِیُّ الْمُرْتَضَی فِی رِسَالَةِ الْمُحْکَمِ وَ الْمُتَشَابِهِ
ص: 279
1) تفسیر القمّیّ 2- 116.
2) الفرقان 25- 62.
3) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الباب 18 و 22 و 26 من أعداد الفرائض و فی الحدیث 10 و 12 من الباب 3 من هذه الأبواب و فی الحدیث 2 من الباب 47 من هذه الأبواب.
4) یأتی ما یدلّ علیه فی الباب 61 و فی الحدیث 1 من الباب 16 من أبواب القبلة راجع الباب 10 من أبواب قضاء الصلوات.
5) الباب 58 فیه 4 أحادیث.
6) مستطرفات السرائر- 30- 22، أخرجه عن التهذیب و الکافی فی الحدیث 10 من الباب 8 و فی الحدیث 11 من الباب 11 من أبواب صلاة الجمعة.
7) رسالة المحکم و المتشابه- 21.
نَقْلًا مِنْ تَفْسِیرِ النُّعْمَانِیِّ بِإِسْنَادِهِ الْآتِی عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع فِی حَدِیثٍ طَوِیلٍ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی إِذَا حَجَبَ عَنْ عِبَادِهِ عَیْنَ الشَّمْسِ الَّتِی جَعَلَهَا دَلِیلًا عَلَی أَوْقَاتِ الصَّلَوَاتِ فَمُوَسَّعٌ عَلَیْهِمْ تَأْخِیرُ الصَّلَوَاتِ (1)لِیَتَبَیَّنَ لَهُمُ (2)الْوَقْتُ بِظُهُورِهَا وَ یَسْتَیْقِنُوا أَنَّهَا قَدْ زَالَتْ.
ترجمه:
امیر المومنین علیه السلام در حدیث طولانی فرمود
وقتی خداوند خورشید را که راهنمای اوقات نماز است، از نظر بندگانش بپوشاند، آنها میتوانند وقت نماز را به تأخیر بیندازند تا موقعی که خورشید آشکار شود، وقت برای آنها روشن گردد و یقین کنند که ظهر شده است.
5164- 3- (3)وَ قَدْ تَقَدَّمَ حَدِیثُ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: الْفَجْرُ هُوَ الْخَیْطُ الْأَبْیَضُ الْمُعْتَرِضُ فَلَا تُصَلِّ فِی سَفَرٍ وَ لَا حَضَرٍ حَتَّی تَتَبَیَّنَهُ فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ یَجْعَلْ خَلْقَهُ فِی شُبْهَةٍ مِنْ هَذَا فَقَالَ وَ کُلُوا وَ اشْرَبُوا حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَکُمُ الْخَیْطُ الْأَبْیَضُ مِنَ الْخَیْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ (4).
ترجمه:
امام جواد عليه السّلام خطاب به علی بن مهزیار
خداوند به تو رحمت كند! فجر همان رشتۀ سفيد پهن است نه رشته عمود بالارونده. پس در سفر و حضر نماز مخوان تا زمانى كه آن فجر صادق براى تو آشكار شود؛ زيرا خداوند تبارك و تعالى مخلوق خود را در چنين موضوعى در شك قرار نداده و فرموده است:«بخوريد و بياشاميد، تا روشنى سپيده به مانند رشتهاى سپيد در سراسر افق پديد آيد، و از رشتۀ سياه تاريكى باقيماندۀ شب جدا گردد» رشتۀ سفيد، آن رشتۀ پهنى است كه با پديدار شدن آن، خوردن و آشاميدن در حال روزه حرام مىشود، و نيز با آن، نماز صبح واجب مىشود.
5165- 4- (5)مُحَمَّدُ بْنُ مَکِّیٍّ الشَّهِیدُ فِی الذِّکْرَی عَنِ ابْنِ أَبِی قُرَّةَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی ع فِی الرَّجُلِ یَسْمَعُ الْأَذَانَ فَیُصَلِّی الْفَجْرَ وَ لَا یَدْرِی أَ طَلَعَ أَمْ لَا غَیْرَ أَنَّهُ یَظُنُّ لِمَکَانِ الْأَذَانِ أَنَّهُ طَلَعَ قَالَ لَا یُجْزِیهِ حَتَّی یَعْلَمَ أَنَّهُ قَدْ طَلَعَ.
وَ رَوَاهُ عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ (6)
أَقُولُ: هَذَا لَا یُنَافِی مَا یَأْتِی مِنْ جَوَازِ الِاعْتِمَادِ عَلَی الْأَذَانِ لِأَنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَی عَدَمِ عَدَالَةِ الْمُؤَذِّنِ أَوْ مَخْصُوصٌ بِالصُّبْحِ لِشَرْعِیَّةِ الْأَذَانِ قَبْلَ الْفَجْرِ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ وَ قَدْ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی الْمَقْصُودِ (7)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (8).
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش حضرت موسی بن جعفر علیه السلام روایت که او ازپدرش امام صادق علیه السلام پرسید
شخصى اذان را مىشنود و نماز فجر را مىخواند،اما نمىداند فجر طلوع كرده يا نه فقط گمان به فجر دارد به واسطه اذان چنين گمانى را دارد،آيا همين كافى است؟فرمود:كافى نيست مگر علم داشته باشد كه فجر طلوع كرده.
ص: 280
1) فی المصدر- الوقت.
2) لهم- لیس فی المصدر.
3) قد تقدم فی الحدیث 4 من الباب 27 من أبواب المواقیت.
4) البقرة 2- 187.
5) الذکری- 129.
6) مسائل علی بن جعفر- 161- 249.
7) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الباب 13 من هذه الأبواب.
8) یأتی ما یدلّ علیه فی الحدیث 1 من الباب الآتی و فی الحدیث 17 و 18 من الباب 8 من أبواب صلاة الجمعة و فی الحدیث 2 من الباب 75 من أبواب الجماعة.
(1)59 بَابُ جَوَازِ التَّعْوِیلِ فِی الْوَقْتِ عَلَی خَبَرِ الثِّقَةِ وَ عَلَی أَذَانِهِ
ترجمه:
جایز است اعتماد به خبر شخص مورد اعتماد و بر اذان گفتن او
5166- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ أَبَانٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی رَجُلٍ صَلَّی الْغَدَاةَ بِلَیْلٍ غَرَّهُ مِنْ ذَلِکَ الْقَمَرُ وَ نَامَ حَتَّی طَلَعَتِ الشَّمْسُ فَأُخْبِرَ أَنَّهُ صَلَّی بِلَیْلٍ قَالَ یُعِیدُ صَلَاتَهُ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ کَمَا مَرَّ (3).
ترجمه:
از ابو جعفر باقر (علیه السلام) پرسيدند: اگر كسى در اثر تابش ماه به اشتباه بيفتد و نماز صبح را در اواخر شب بخواند و بخوابد و بعد از طلوع خورشيد، با خبر شود كه نماز صبح را قبل از وقت مقرر خوانده است چه تكليفى دارد؟ ابو جعفر گفت: بايد نمازش را از سر بخواند.
5167- 2- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ (أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْقَزْوِینِیِّ) (5)عَنْ أَبِیهِ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی الْفَضْلِ بْنِ الرَّبِیعِ- وَ هُوَ جَالِسٌ عَلَی سَطْحٍ فَقَالَ لِی ادْنُ مِنِّی (6)فَدَنَوْتُ مِنْهُ (7)حَتَّی حَاذَیْتُهُ ثُمَّ قَالَ لِی أَشْرِفْ إِلَی الْبَیْتِ فِی الدَّارِ فَأَشْرَفْتُ فَقَالَ لِی (8)مَا تَرَی فِی الْبَیْتِ قُلْتُ ثَوْباً مَطْرُوحاً فَقَالَ انْظُرْ حَسَناً فَتَأَمَّلْتُهُ وَ نَظَرْتُ فَتَیَقَّنْتُ فَقُلْتُ رَجُلٌ سَاجِدٌ إِلَی أَنْ قَالَ فَقَالَ هَذَا أَبُو الْحَسَنِ مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ ع- إِنِّی أَتَفَقَّدُهُ اللَّیْلَ وَ النَّهَارَ فَلَمْ (9)أَجِدْهُ فِی وَقْتٍ مِنَ الْأَوْقَاتِ إِلَّا عَلَی الْحَالَةِ الَّتِی أُخْبِرُکَ بِهَا إِنَّهُ
ص: 281
1) الباب 59 فیه حدیثان.
2) التهذیب 2- 254- 1008.
3) رواه الکلینی کما مرّ فی الحدیث 5 من الباب 13 و رواه الشیخ هاهنا بإسناده عن الکلینی.
4) عیون أخبار الرضا علیه السلام 1- 106- 10.
5) ورد فی المصدر- حمد بن عبد اللّه الغروی و فی هامش المخطوط، عن نسخة- أحمد بن عبد اللّه القروی.
6) کلمة منی: لیس فی المصدر.
7) کلمة منه: لیس فی المصدر.
8) کلمة لی: لیس فی المصدر.
9) فی المصدر- فلا.
یُصَلِّی الْفَجْرَ فَیُعَقِّبُ سَاعَةً فِی دُبُرِ صَلَاتِهِ إِلَی أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ ثُمَّ یَسْجُدُ سَجْدَةً فَلَا یَزَالُ سَاجِداً حَتَّی تَزُولَ الشَّمْسُ وَ قَدْ وَکَّلَ مَنْ یَتَرَصَّدُ لَهُ الزَّوَالَ فَلَسْتُ أَدْرِی مَتَی یَقُولُ الْغُلَامُ قَدْ زَالَتِ الشَّمْسُ إِذْ وَثَبَ فَیَبْتَدِئُ الصَّلَاةَ مِنْ غَیْرِ أَنْ یُحْدِثَ وُضُوءاً (1)فَأَعْلَمُ أَنَّهُ لَمْ یَنَمْ فِی سُجُودِهِ وَ لَا أَغْفَی وَ لَا یَزَالُ إِلَی أَنْ یَفْرُغَ مِنْ صَلَاةِ الْعَصْرِ فَإِذَا صَلَّی الْعَصْرَ سَجَدَ سَجْدَةً
فَلَا یَزَالُ سَاجِداً إِلَی أَنْ تَغِیبَ الشَّمْسُ فَإِذَا غَابَتِ الشَّمْسُ وَثَبَ مِنْ سَجْدَتِهِ فَصَلَّی الْمَغْرِبَ مِنْ غَیْرِ أَنْ یُحْدِثَ حَدَثاً وَ لَا یَزَالُ فِی صَلَاتِهِ وَ تَعْقِیبِهِ إِلَی أَنْ یُصَلِّیَ الْعَتَمَةَ فَإِذَا صَلَّی الْعَتَمَةَ أَفْطَرَ عَلَی شِوَاءٍ یُؤْتَی بِهِ ثُمَّ یُجَدِّدُ الْوُضُوءَ ثُمَّ یَسْجُدُ ثُمَّ یَرْفَعُ رَأْسَهُ فَیَنَامُ نَوْمَةً خَفِیفَةً ثُمَّ یَقُومُ فَیُجَدِّدُ الْوُضُوءَ ثُمَّ یَقُومُ فَلَا یَزَالُ یُصَلِّی فِی جَوْفِ اللَّیْلِ حَتَّی یَطْلُعَ الْفَجْرُ فَلَسْتُ أَدْرِی مَتَی یَقُولُ الْغُلَامُ إِنَّ الْفَجْرَ قَدْ طَلَعَ إِذْ وَثَبَ هُوَ لِصَلَاةِ الْفَجْرِ فَهَذَا دَأْبُهُ مُنْذُ حُوِّلَ إِلَیَّ الْحَدِیثَ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی جَوَازِ الِاعْتِمَادِ عَلَی أَذَانِ الثِّقَةِ (2)وَ تَقَدَّمَ مَا ظَاهِرُهُ الْمُنَافَاةُ وَ بَیَّنَّا وَجْهَهُ (3).
ترجمه:
عيون اخبار الرضا:عبد اللّه قروى از پدر خود نقل كرد كه گفت:پيش فضل ابن ربيع رفتم روى پشت بام نشسته بود گفت جلو بيا،نزديك رفتم تا روبرويش قرار گرفتم گفت از پنجره آن خانه نگاه كن.نگاه كردم پرسيد چه مىبينى.گفتم جامهاى روى زمين افتاده.گفت:خوب نگاه كن.خوب كه دقت كردم فهميدم. گفتم مردى در حال سجده است.گفت او را ميشناسى؟گفتم نه.گفت:اين مولاى تو است. گفتم مولايم كيست؟گفت:خود را بنادانى ميزنى؟گفتم:نه،من مولا ندارم گفت:اين شخص موسى بن جعفر است كه در تمام شبانهروز متوجه او هستيم هميشه در همين حال است.نماز صبح را كه ميخواند يك ساعت پس از نماز تعقيب ميكند تا خورشيد طلوع مينمايد بعد بسجده ميرود پيوسته در سجده است تا زوال ظهر،يك مأمور گذاشتهام كه هنگام ظهر را باو اطلاع دهد نميدانم غلام چه وقت باو اطلاع ميدهد بمحض اطلاع از جاى حركت ميكند و مشغول نماز مىشود بدون اينكه وضوى خود را تجديد نمايد ميفهميم كه او در سجده بخواب نرفته. پيوسته در همين حال هست تا نماز عصر بعد از نماز عصر باز بسجده ميرود تا خورشيد غروب كند،پس از غروب خورشيد سر از سجده بر ميدارد و نماز مغرب را ميخواند بدون اينكه احتياج بوضو داشته باشد،همين طور در نماز و تعقيب است تا نماز عشا را ميخواند پس از نماز شب برايش مقدارى گوشت بريان ميبريم افطار مىكند باز دو مرتبه وضوى خود را تجديد ميكند،بعد بسجده ميرود پس از سجده سر بر ميدارد و مختصر خوابى ميكند باز حركت مينمايد و وضو را تجديد ميكند آنگاه شبزندهدارى ميكند و در دل شب بنماز مشغول مىشود تا سپيده دم،نميدانم غلام چه وقت باو اطلاع ميدهد كه اذان صبح شده مىبينيم بنماز ايستاده از وقتى كه بزندان من تحويل داده شده پيوسته همين طور است....
(4)60 بَابُ أَنَّ مَنْ شَکَّ قَبْلَ خُرُوجِ الْوَقْتِ فِی أَنَّهُ صَلَّی أَمْ لَا وَجَبَ عَلَیْهِ الصَّلَاةُ وَ إِنْ شَکَّ بَعْدَ خُرُوجِهِ لَمْ یَجِبْ إِلَّا أَنْ یَتَیَقَّنَ وَ کَذَا الشَّکُّ فِی الْأُولَی بَعْدَ أَنْ یُصَلِّیَ الْفَرِیضَةَ الثَّانِیَةَ
ترجمه:
کسیکه شک کند قبل از خروج وقت که نماز در وقت ادا شده یا نه واجب است بخواند واگر بعد از خروج باشد واجب نیست مگریقین کند و همچنین شک در نماز اول بعد از نماز واجب دوم
5168- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ وَ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع
ص: 282
فِی حَدِیثٍ قَالَ: مَتَی اسْتَیْقَنْتَ أَوْ شَکَکْتَ فِی وَقْتِ فَرِیضَةٍ أَنَّکَ لَمْ تُصَلِّهَا أَوْ فِی وَقْتِ فَوْتِهَا أَنَّکَ لَمْ تُصَلِّهَا صَلَّیْتَهَا وَ إِنْ شَکَکْتَ بَعْدَ مَا خَرَجَ وَقْتُ الْفَوْتِ وَ قَدْ دَخَلَ حَائِلٌ فَلَا إِعَادَةَ عَلَیْکَ مِنْ شَکٍّ حَتَّی تَسْتَیْقِنَ فَإِنِ اسْتَیْقَنْتَ فَعَلَیْکَ أَنْ تُصَلِّیَهَا فِی أَیِّ حَالَةٍ (1)کُنْتَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (2).
ترجمه:
زراره و فضيل گويند: امام باقر عليه السّلام دربارۀ فرمايش خداى والانام كه مىفرمايد: «همانا نماز بر مؤمنان نوشتهاى معيّن و لازم است» فرمود:
يعنى واجب شد. و منظور از موقوت، اين نيست كه اگر از آنوقت مقرّر بگذرد و فوت شود، ديگر نتوان آن را تدارك كرد و اگر پس از آن وقت آن را به جا آورند، ديگر قبول نباشد كه اگر چنين بود بهطور حتم مىبايست سليمان بن داوود عليه السّلام هلاك مىشد، چون او در غير وقت، نماز را بهجاى آورد، ولى او چون به يادش آمد، آن را بهجاى آورد.
سپس فرمود: و هرگاه در وقت نماز يقين كردى، يا شك كردى كه آن را به جا نياوردهاى و يا بعد از فوت وقت آن، يقين كردى كه آن را نخواندهاى، بايد آن را بهجاى آورى، ولى اگر پس از فوت وقت، شك كردى كه آيا آن را به جا آوردهاى يا نه، چون مانع (كه همان خارج شدن از وقت نماز است) ايجاد شده، اعاده بر تو لازم نيست، مگر آنكه يقين كنى، و هرگاه يقين كردى درهرحال كه باشى، بر تو لازم است آن را بهجاى آورى.
5169- 2- (3)مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ حَرِیزِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِذَا جَاءَ یَقِینٌ بَعْدَ حَائِلٍ قَضَاهُ وَ مَضَی عَلَی الْیَقِینِ وَ یَقْضِی الْحَائِلَ وَ الشَّکَّ جَمِیعاً فَإِنْ شَکَّ فِی الظُّهْرِ فِیمَا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ أَنْ یُصَلِّیَ الْعَصْرَ قَضَاهَا وَ إِنْ دَخَلَهُ الشَّکُّ بَعْدَ أَنْ یُصَلِّیَ الْعَصْرَ فَقَدْ مَضَتْ إِلَّا أَنْ یَسْتَیْقِنَ لِأَنَّ الْعَصْرَ حَائِلٌ فِیمَا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ الظُّهْرِ فَلَا یَدَعُ الْحَائِلَ لِمَا کَانَ مِنَ الشَّکِّ إِلَّا بِیَقِینٍ.
ترجمه:
امام باقر علیه السلام فرمود: نمازی که خداوند بر بندگان مفروض ساخت ده رکعت بود، پس رسول الله هفت رکعت بر آن افزود و در آن ها سهو هست و در آن ها قرائتی نیست، پس هر که در دو رکعت اول شک کرد اعاده کند تا حفظ شود و بر یقین باشد، و هر که در دو رکعت آخر شک کند، به گمان عمل نماید.
(4)61 بَابُ جَوَازِ التَّطَوُّعِ بِالنَّافِلَةِ أَدَاءً وَ قَضَاءً لِمَنْ عَلَیْهِ فَرِیضَةٌ وَ اسْتِحْبَابِ الِابْتِدَاءِ بِالْفَرِیضَةِ
ترجمه :
جایز است با وجود قضاء نماز واجب نماز مستحب چه قضا و چه ادا ولی مستحب قضاء نماز واجب است
5170- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص رَقَدَ فَغَلَبَتْهُ عَیْنَاهُ فَلَمْ یَسْتَیْقِظْ حَتَّی آذَاهُ حَرُّ الشَّمْسِ ثُمَّ اسْتَیْقَظَ فَعَادَ نَادِیَهُ سَاعَةً وَ رَکَعَ رَکْعَتَیْنِ ثُمَّ صَلَّی الصُّبْحَ وَ قَالَ یَا بِلَالُ مَا لَکَ فَقَالَ بِلَالٌ أَرْقَدَنِیَ الَّذِی أَرْقَدَکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ- قَالَ وَ کَرِهَ الْمُقَامَ وَ قَالَ نِمْتُمْ بِوَادِی الشَّیْطَانِ.
ترجمه:
عبدالله بن سنان ميگويد: از امام صادق عليه السلام شنيدم که فرمود: رسول خدا صلي الله عليه و آله خوابيد و خواب بر او غلبه کرد؛ به گونهاي که بيدار نشد تا اين که گرماي خورشيد او را اذيت کرد. پس بيدار شد و به جايي که اصحابش بودند، برگشت و ساعتي ماند و دو رکعت نماز خواند؛ سپس نماز صبح خواند و به بلال فرمود: تو را چه شده [که ما را بيدار نکردي]؟ بلال گفت: همان کسي که شما را خوابانيد، مرا خواباند. امام صادق عليه السلام فرمود: پيامبر از آن وضعيت ناراحت شد و فرمود: شما در سرزمين شيطان خوابيديد.
نکته مهم: با توجه به دو روایت زیر امکان دارد از اهل سنت رسوخ کرده باشد
**یکی از ویژگی های اهل بیت(علیهم السلام) بیان شده است: «تنَامُ عَيْنَاهُ وَ لَا يَنَامُ قَلْبُه»(4)؛ (چشمان ایشان به خواب می رود اما قلب ایشان هرگز به خواب نمی رود).
**حضرت علی(علیه السلام) نقل می کند که حضرت فرمودند: از صفات امام این است که: «فَمِنْهَا أَنْ یُعْلَمَ الْإِمَامُ الْمُتَوَلِّی عَلَیْهِ أَنَّهُ مَعْصُومٌ مِنَ الذُّنُوبِ کُلِّهَا صَغِیرِهَا وَ کَبِیرِهَا لَا یَزِلُّ فِی الْفُتْیَا وَ لَا یُخْطِئُ فِی الْجَوَابِ وَ لَا یَسْهُو وَ لَا یَنْسَى وَ لَا یَلْهُو بِشَیْءٍ مِنْ أَمْرِ الدُّنْیَا»(8)؛ (از تمامی گناهان صغیره و کبیره معصوم باشد، در فتوا دادن هیچ اشتباهی نکند، در جواب سوالات خطایی از او سر نزند و در هیچ یک از امور دنیایی سهو [اشتباه] و فراموشی یا بیهودگی در او راه نیابد).
**اگر قبول حدیث قضا شدن صحیح باشد
پیامبر در این لحظه و در این وقت مأمور به ترک نماز برای مصالحی با علم به دخول و خروج وقت بوده است. و به خاطر رحمت به این امت و تعلیم آنها مأمور به ترک نماز بوده است.
ص: 283
5171- 2- (1)وَ عَنْهُ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ حُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ نَامَ عَنِ الْغَدَاةِ حَتَّی طَلَعَتِ الشَّمْسُ فَقَالَ یُصَلِّی رَکْعَتَیْنِ ثُمَّ یُصَلِّی الْغَدَاةَ.
ترجمه:
ابی بصیر گوید از ابو عبد اللّه صادق (ع) پرسيدم: اگر كسى در خواب بماند و نماز صبح او قضا شود تكليف او چيست؟ ابو عبد اللّه گفت: اول نافله صبح را بخواند سپس نماز صبح را قضا كند.
5172- 3- (2)وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ صَلَّی بِغَیْرِ طَهُورٍ أَوْ نَسِیَ صَلَوَاتٍ لَمْ یُصَلِّهَا أَوْ نَامَ عَنْهَا قَالَ یَقْضِیهَا إِذَا ذَکَرَهَا فِی أَیِّ سَاعَةٍ ذَکَرَهَا إِلَی أَنْ قَالَ وَ لَا یَتَطَوَّعْ بِرَکْعَةٍ حَتَّی یَقْضِیَ الْفَرِیضَةَ (3).
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ (4)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
از ابو جعفر باقر (ع) پرسيدند: اگر كسى چند نماز خود را بىوضو خوانده باشد و يا در اثر خواب و يا فراموشى قضا كرده باشد، چگونه بايد قضاى آنها را بخواند؟ ابو جعفر گفت: هر ساعتى كه نمازهاى قضا شده را به خاطر بياورد، شب باشد يا روز باشد، در همان ساعت بايد نمازهاى قضا را بجا آورد. و اگر قبل از تمام شدن نمازهاى قضا، وقت نماز فريضه داخل شود،
5173- 4- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ شُعَیْبٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَنَامُ عَنِ الْغَدَاةِ حَتَّی تَبْزُغَ (7)الشَّمْسُ أَ یُصَلِّی حِینَ یَسْتَیْقِظُ أَوْ یَنْتَظِرُ حَتَّی تَنْبَسِطَ الشَّمْسُ فَقَالَ یُصَلِّی حِینَ یَسْتَیْقِظُ قُلْتُ یُوتِرُ أَوْ یُصَلِّی الرَّکْعَتَیْنِ قَالَ بَلْ یَبْدَأُ بِالْفَرِیضَةِ.
ترجمه:
یعقوب بن شعیب از امام صادق علیه السلام پرسید
کسی که نماز صبحش قضاء شده خواب رفته تا اینکه خورشید طلوع کرده آیا وقتی بیدار می شود بخواند یا منتظر بماند تا خورشید پهن شود؟ فرمود: بخواند. گفتم می تواند نافله بخواند؟ فرمود: اول فریضه را بخواند.
5174- 5- (8)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقٍ عَنْ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لِکُلِّ صَلَاةٍ مَکْتُوبَةٍ لَهَا نَافِلَةُ رَکْعَتَیْنِ إِلَّا الْعَصْرَ فَإِنَّهُ یُقَدَّمُ نَافِلَتُهَا
ص: 284
1) التهذیب 2- 265- 1057، و الاستبصار 1- 286- 1048.
2) التهذیب 2- 266- 1059، و الاستبصار 1- 286- 1046.
3) اضاف فی التهذیب- کلها.
4) الکافی 3- 292- 3.
5) التهذیب 2- 172- 685.
6) التهذیب 2- 265- 1056، و الاستبصار 1- 286- 1047.
7) بزغت الشمس بزغا و بزوغا أشرقت، أو البزوغ ابتداع الطلوع. هامش المخطوط نقلا عن القاموس المحیط 3- 106.
8) التهذیب 2- 273- 1086، و أورده أیضا فی الحدیث 4 من الباب 2 من أبواب قضاء الصلوات، و ذیله تقدم فی الحدیث 1 من الباب 40 من هذه الأبواب.
فَیَصِیرَانِ قَبْلَهَا وَ هِیَ الرَّکْعَتَانِ اللَّتَانِ تَمَّتْ بِهِمَا الثَّمَانِی بَعْدَ الظُّهْرِ فَإِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَقْضِیَ شَیْئاً مِنَ الصَّلَاةِ مَکْتُوبَةً أَوْ غَیْرَهَا فَلَا تُصَلِّ شَیْئاً حَتَّی تَبْدَأَ فَتُصَلِّیَ قَبْلَ الْفَرِیضَةِ الَّتِی حَضَرَتْ رَکْعَتَیْنِ نَافِلَةً لَهَا ثُمَّ اقْضِ مَا شِئْتَ الْحَدِیثَ (1)
أو المراد أنک إذا أردت القضاء فی وقت الفریضة فقدم رکعتین من القضاء لنافلة، و أخر عنها سائرها، و یحتمل أن یکون المراد بالفریضة التی حضرت صلاة القضاء بان یکون المراد أنه یستحب لکل قضاء نافلة، و یحتمل أن یکون القضاء بمعنی الفعل و یحتمل أن یکون المراد أن لکل صلاة نافلة یختص بها إلّا العصر فانه اکتفی فیها رکعتین من نافلة الظهر لقربهما منها و هذا بناء علی أن الثمان رکعات قبل الظهر لیست بنافلة الظهر و لکنها بهذا توقتت و الثمان التی بعدها نافلة للظهر إمّا جمیعها أو بعضها کما یحتمل أن یکون المراد أن کل صلاة بعدها نافلة و ان لم یکن متصلا بها إلّا العصر فانها قبلها و لیس بعدها إلی المغرب نافلة، أو المراد أن کل فریضة لها نافلة متصلة بها سواء کان قبلها أو بعدها إلّا العصر فانه یجوز الفصل بینها و بین الرکعتین لاختلاف وقتیهما. هامش المخطوط م- ق- ر و خطّ الهامش لا یشبه خطّ المصنّف.
.ترجمه:
از امام صادق علیه السلام تمسک کرده اند که فرمود: هر نماز واجبی دو رکعت نماز نافله دارد، مگر نماز عصر که نماز نافلهاش مقدم بر آن میشود و قبل از آن خوانده میشود و این همان دو رکعتی است که با آن هشت رکعت بعد از نماز ظهر تمام میشود. وقتی خواستی قضای نماز واجب یا نماز دیگری را بخوانی، آن را شروع نکن تا قبل از نماز واجب، دو رکعت نماز نافله ای که به یاد آوردی را بخوانی، سپس قضای هر نمازی که میخواهی را بخوان.
5175- 6- (2)وَ رَوَی الشَّهِیدُ فِی الذِّکْرَی بِسَنَدِهِ الصَّحِیحِ (3)عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِذَا دَخَلَ وَقْتُ صَلَاةٍ مَکْتُوبَةٍ فَلَا صَلَاةَ نَافِلَةً حَتَّی یُبْدَأَ بِالْمَکْتُوبَةِ قَالَ فَقَدِمْتُ الْکُوفَةَ- فَأَخْبَرْتُ الْحَکَمَ بْنَ عُتَیْبَةَ وَ أَصْحَابَهُ فَقَبِلُوا ذَلِکَ مِنِّی فَلَمَّا کَانَ فِی الْقَابِلِ لَقِیتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع- فَحَدَّثَنِی أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص عَرَّسَ (4)فِی بَعْضِ أَسْفَارِهِ وَ قَالَ مَنْ یَکْلَؤُنَا (5)فَقَالَ بِلَالٌ أَنَا فَنَامَ بِلَالٌ وَ نَامُوا حَتَّی طَلَعَتِ الشَّمْسُ فَقَالَ یَا بِلَالُ مَا أَرْقَدَکَ فَقَالَ یَا
ص: 285
1) یحتمل أن یکون المراد أنک إذا أردت قضاء فریضة فی وقت حاضرة صلیت قبل الحاضرة نافلة رکعتین ثمّ صلیت الفریضة، و یکفیک هاتان الرکعتان لنافلة القضاء أیضا، فاقض بعد الفریضة ما شئت.
2) الذکری- 134.
3) وصف الشهید السند هنا بالصحة و الظاهر أنّه نقله من کتب القدماء فانه یظهر أنّه کان عنده جملة منها. منه قده.
4) عرس- التعریس نزول المسافر آخر اللیل للنوم و الاستراحة، من قولهم عرس القوم- إذا نزلوا آخر اللیل للاستراحة. مجمع البحرین 4- 86.
5) یکلؤنا کلاء- یحفظنا. مجمع البحرین 1- 360.
رَسُولَ اللَّهِ- أَخَذَ بِنَفْسِی الَّذِی أَخَذَ بِأَنْفَاسِکُمْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص قُومُوا فَتَحَوَّلُوا عَنْ مَکَانِکُمُ الَّذِی أَصَابَکُمْ فِیهِ الْغَفْلَةُ وَ قَالَ یَا بِلَالُ أَذِّنْ فَأَذَّنَ فَصَلَّی رَسُولُ اللَّهِ ص رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ وَ أَمَرَ أَصْحَابَهُ فَصَلَّوْا رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ ثُمَّ قَامَ فَصَلَّی بِهِمُ الصُّبْحَ ثُمَّ قَالَ مَنْ نَسِیَ شَیْئاً مِنَ الصَّلَاةِ فَلْیُصَلِّهَا إِذَا ذَکَرَهَا فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ وَ أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِکْرِی (1)- قَالَ زُرَارَةُ فَحَمَلْتُ الْحَدِیثَ إِلَی الْحَکَمِ وَ أَصْحَابِهِ فَقَالَ نَقَضْتَ حَدِیثَکَ الْأَوَّلَ فَقَدِمْتُ عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ ع- فَأَخْبَرْتُهُ بِمَا قَالَ الْقَوْمُ فَقَالَ یَا زُرَارَةُ أَ لَا أَخْبَرْتَهُمْ أَنَّهُ قَدْ فَاتَ الْوَقْتَانِ جَمِیعاً وَ أَنَّ ذَلِکَ کَانَ قَضَاءً مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ص.
ترجمه:
زراره در روایت صحیح از امام محمد باقر علیه السلام روایت کرده که ایشان فرمود: رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمود: چون هنگام نماز واجب سر میرسد، جای نماز نافله نیست تا آنگاه که ابتدا واجب به جا آورده شود. زراره میگوید: من به کوفه رفتم و حَکَم بن عُتَیبه و یارانش را از این حدیث آگاه کردم و آنان از من پذیرفتند. سال بعد امام محمد باقر علیه السلام را دیدم و ایشان برایم نقل کرد که رسول خدا صلّی الله علیه و آله در یکی از سفرهایش شبی در راه فرود آمد و فرمود: چه کسی برایمان نگهبانی میدهد؟ بلال عرض کرد: من! آنان خوابیدند و بلال هم به خواب رفت تا اینکه خورشید طلوع کرد. پیامبر صلّی الله علیه و آله فرمود: ای بلال! چرا خوابت برد؟! عرض کرد: ای رسول خدا! همان کسی که جانهای شما را گرفت جان مرا نیز گرفت. رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمود: برخیزید و از مکانی که در آن دچار غفلت شدهاید جا به جا شوید. سپس فرمود: ای بلال! اذان بگو. او اذان گفت و رسول خدا صلّی الله علیه و آله دو رکعت نماز فجر را خواند و به اصحاب دستور داد تا دو رکعت فجر رابخوانند. پس از آن برخاست و پیشاپیش آنان نماز صبح را به جا آورد. سپس فرمود: هر کس چیزی از نماز را فراموش کرد باید وقتی آن را به یاد آورد بخواند، خداوند عزّ و جلّ میفرماید: «وَ أَقِمِ الصَّلاهَ لِذِکْرِی» - . طه / 14 - {و به یاد من نماز برپا دار.} زراره میگوید: من این حدیث را برای حَکَم و یارانش بازگفتم. او گفت: تو حدیث نخستت را نقض کردی! من خدمت امام محمد باقر علیه السلام رفتم و ایشان را از سخن آن قوم خبر دادم. حضرت فرمود: ای زراره! آیا آنان را آگاه نکردی که در آن مورد وقت هر دو نماز گذشته بود و آن ادای قضاء از جانب رسول خدا صلّی الله علیه و آله بود
5176- 7- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ الرَّضِیُّ فِی نَهْجِ الْبَلَاغَةِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع أَنَّهُ قَالَ: لَا قُرْبَةَ بِالنَّوَافِلِ إِذَا أَضَرَّتْ بِالْفَرَائِضِ.
ترجمه:
امیر المومنین علیه السلام فرمود :
عمل مستحب، انسان را به خدا نزديك نمى گرداند، اگر به واجب زيان رساند.
5177- 8- (3)قَالَ وَ قَالَ ع إِذَا أَضَرَّتِ النَّوَافِلُ بِالْفَرَائِضِ فَارْفُضُوهَا.
ترجمه:
امیر المومنین علیه السلام فرمود.
هنگامى كه مستحبات به واجبات ضرر برساند آن مستحبات را ترك كنيد.
5178- 9- (4)عَلِیُّ بْنُ مُوسَی بْنِ طَاوُسٍ فِی کِتَابِ غِیَاثِ سُلْطَانِ الْوَرَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ رَجُلٌ عَلَیْهِ دَیْنٌ مِنْ صَلَاةٍ قَامَ یَقْضِیهِ فَخَافَ أَنْ یُدْرِکَهُ الصُّبْحُ وَ لَمْ یُصَلِّ صَلَاةَ لَیْلَتِهِ تِلْکَ قَالَ یُؤَخِّرُ الْقَضَاءَ وَ یُصَلِّی صَلَاةَ لَیْلَتِهِ تِلْکَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (5)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (6).
ترجمه:
زراره گفته است: از امام باقر علیه السلام پرسیدم: نماز- واجب - فردی قضا شده است، از خواب بر میخیزد که قضای آن را بخواند، ولی میترسد اگر قضای نماز را بخواند وقت نماز شب بگذرد. حضرت فرمود: اول نماز شب را بخواند و سپس نماز قضا شده را بجا آورد
ص: 286
(1)62 بَابُ جَوَازِ قَضَاءِ الْفَرَائِضِ فِی وَقْتِ الْفَرِیضَةِ الْحَاضِرَةِ مَا لَمْ یَتَضَیَّقْ وَ حُکْمِ تَقْدِیمِ الْفَائِتَةِ عَلَی الْحَاضِرَةِ
ترجمه:
جایز است قضا نمودن واجبات فوت شده در وقت نماز حاضر واجب اگر وقت نماز فعلی تنگ نباشد و حکم تقدیم نماز های فوت شده بر نماز فعلی
5179- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ فِی حَدِیثٍ قَالَ: إِذَا دَخَلَ وَقْتُ صَلَاةٍ وَ لَمْ یُتِمَّ مَا قَدْ فَاتَهُ فَلْیَقْضِ مَا لَمْ یَتَخَوَّفْ أَنْ یَذْهَبَ وَقْتُ هَذِهِ الصَّلَاةِ الَّتِی قَدْ حَضَرَتْ وَ هَذِهِ أَحَقُّ بِوَقْتِهَا فَلْیُصَلِّهَا فَإِذَا قَضَاهَا فَلْیُصَلِّ مَا فَاتَهُ مِمَّا قَدْ مَضَی.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ (3)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
هر ساعتى كه نمازهاى قضا شده را به خاطر بياورد، ، در همان ساعت بايد نمازهاى قضا را بجا آورد. و اگر قبل از تمام شدن نمازهاى قضا، وقت نماز فريضه داخل شود، همچنان بايد به خواندن نمازهاى قضا ادامه دهد تا به پايان وقت نماز حاضر نزديك شود، و در پايان وقت به اداى نماز حاضر بپردازد، زيرا هر نمازى به وقت
ويژۀ خود سزاوارتر است، و چون از نماز فريضۀ حاضر فارغ شد، بقيۀ نمازهاى قضا شده را بخواند
5180- 2- (5)وَ عَنْهُ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِذَا فَاتَتْکَ صَلَاةٌ فَذَکَرْتَهَا فِی وَقْتٍ أُخْرَی فَإِنْ کُنْتَ تَعْلَمُ أَنَّکَ إِذَا صَلَّیْتَ الَّتِی فَاتَتْکَ کُنْتَ مِنَ الْأُخْرَی فِی وَقْتٍ فَابْدَأْ بِالَّتِی فَاتَتْکَ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِکْرِی (6)- وَ إِنْ کُنْتَ تَعْلَمُ أَنَّکَ إِذَا صَلَّیْتَ الَّتِی فَاتَتْکَ فَاتَتْکَ الَّتِی بَعْدَهَا فَابْدَأْ بِالَّتِی أَنْتَ فِی وَقْتِهَا وَ اقْضِ الْأُخْرَی (7).
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ مِثْلَهُ (8).
ترجمه:
امام باقرعلیه السلام
( هرگاه نمازی از تو قضا شد و آن را در وقت دیگری به یاد آوردی، پس اگر برای تو یقین حاصل شد که اگر نماز قضا شده را بخوانی هنوز برای اقامهی نماز بعدی وقت داری، نخست نماز قضا را بهجای آور؛ چرا که خدای متعال میفرماید: وَ أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِکْری امّا هرگاه یقین داشتی نمازی که از تو فوت شده و میخواهی آن را بهجای آوری، با اقامه آن، نماز بعدی را از دست میدهی، نخست با آن نمازی آغاز کن که در وقت آن هستی و سپس نماز دیگر (قضا) را بهجای آور.
ص: 287
1) الباب 62 فیه 8 أحادیث.
2) التهذیب 2- 266- 1059، و تقدم صدره فی الحدیث 3 من الباب 61 من هذه الأبواب.
3) الکافی 3- 292- 3.
4) التهذیب 3- 159- 341 و التهذیب 2- 172- 685.
5) التهذیب 2- 172- 686 و التهذیب 2- 268- 1070، و الاستبصار 1- 287- 1051.
6) طه 20- 14.
7) فی هامش الأصل عن موضع من التهذیب و عن الکافی- و أقم للاخری.
8) الکافی 3- 293- 4.
5181- 3- (1)وَ عَنْهُ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ شُعَیْبٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنْ نَامَ رَجُلٌ وَ لَمْ یُصَلِّ صَلَاةَ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ أَوْ نَسِیَ فَإِنِ اسْتَیْقَظَ قَبْلَ الْفَجْرِ قَدْرَ مَا یُصَلِّیهِمَا کِلْتَیْهِمَا فَلْیُصَلِّهِمَا وَ إِنْ خَشِیَ أَنْ تَفُوتَهُ إِحْدَاهُمَا فَلْیَبْدَأْ بِالْعِشَاءِ الْآخِرَةِ وَ إِنِ اسْتَیْقَظَ بَعْدَ الْفَجْرِ فَلْیَبْدَأْ فَلْیُصَلِّ الْفَجْرَ ثُمَّ الْمَغْرِبَ ثُمَّ الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ فَإِنْ خَافَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ فَتَفُوتَهُ إِحْدَی الصَّلَاتَیْنِ فَلْیُصَلِّ الْمَغْرِبَ وَ یَدَعُ الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ حَتَّی تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَ یَذْهَبَ شُعَاعُهَا ثُمَّ لْیُصَلِّهَا.
ترجمه:
ابوبصیر از امام صادق علیه السلام روایت کرد که فرمود:
اگر مردی خوابید و نماز مغرب و عشای آخر را نخواند و یا اینکه فراموش کرد، پس اگر به میزانی قبل از فجر بیدار شد که بتواند هر دوی آنها را در آن بخواند، پس باید آن دو را بخواند و اگر ترسید که یکی از آن دو را از دست بدهد، پس باید عشای آخر را شروع کند. و اگر بعد از فجر بیدار شد، پس باید شروع کند و قبل از طلوع آفتاب، فجر را بخواند، سپس مغرب و سپس عشا را. و اگر بیم داشت که آفتاب طلوع کند و یکی از دو نماز را از دست بدهد، پس باید مغرب را بخواند و عشای آخر را رها کند تا اینکه خورشید طلوع کند و شعاع آن از بین برود و سپس آن را بخواند.
5182- 4- (2)وَ عَنْهُ عَنْ فَضَالَةَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنْ نَامَ رَجُلٌ أَوْ نَسِیَ أَنْ یُصَلِّیَ الْمَغْرِبَ وَ الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ فَإِنِ اسْتَیْقَظَ قَبْلَ الْفَجْرِ قَدْرَ مَا یُصَلِّیهِمَا کِلْتَیْهِمَا فَلْیُصَلِّهِمَا وَ إِنْ خَافَ أَنْ تَفُوتَهُ إِحْدَاهُمَا فَلْیَبْدَأْ بِالْعِشَاءِ الْآخِرَةِ وَ إِنِ اسْتَیْقَظَ بَعْدَ الْفَجْرِ فَلْیُصَلِّ الصُّبْحَ ثُمَّ الْمَغْرِبَ ثُمَّ الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ.
وَ عَنْهُ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ یَعْنِی عَبْدَ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (3)أَقُولُ: حَمَلَ الشَّیْخُ مَا تَضَمَّنَهُ الْخَبَرَانِ مِنْ تَأْخِیرِ الْقَضَاءِ إِلَی بَعْدِ طُلُوعِ الشَّمْسِ عَلَی التَّقِیَّةِ (4)لِمَا تَقَدَّمَ مِنْ جَوَازِ الْقَضَاءِ فِی کُلِّ وَقْتٍ (5)وَ مَا تَضَمَّنَهُ ظَاهِرُهُمَا مِنِ امْتِدَادِ وَقْتِ الْعِشَاءَیْنِ إِلَی طُلُوعِ الْفَجْرِ مَحْمُولٌ عَلَی التَّقِیَّةِ أَیْضاً لِمُوَافَقَتِهِ لِلْعَامَّةِ مَعَ کَوْنِهِ غَیْرَ صَرِیحٍ فِی الْأَدَاءِ.
ترجمه:
نضر بن سوید، از ابن سنان از امام صادق علیه السلام :
برای ما نقل حدیث کردند که وی فرمود: اگر مردی خواب رفت یا فراموش کرد که مغرب و عشای آخر را بخواند، پس به میزانی قبل از فجر بیدار شد که بتواند هر دوی آنها را بخواند، آن دو را بخواند. و اگر بیم داشت که یکی از آن دو از او فوت شود، پس باید عشاء را بخواند. و اگر بعد از فجر بیدار شد، پس باید قبل از طلوع آفتاب صبح را بخواند، سپس مغرب و سپس عشا را.
5183- 5- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ
ص: 288
عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقٍ عَنْ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ تَفُوتُهُ الْمَغْرِبُ حَتَّی تَحْضُرَ الْعَتَمَةُ فَقَالَ إِنْ حَضَرَتِ الْعَتَمَةُ وَ ذَکَرَ أَنَّ عَلَیْهِ صَلَاةَ الْمَغْرِبِ فَإِنْ أَحَبَّ أَنْ یَبْدَأَ بِالْمَغْرِبِ بَدَأَ وَ إِنْ أَحَبَّ بَدَأَ بِالْعَتَمَةِ ثُمَّ صَلَّی الْمَغْرِبَ بَعْدُ.
قَالَ الشَّیْخُ هَذَا خَبَرٌ شَاذٌّ وَ الْعَمَلُ عَلَی مَا قَدَّمْنَاهُ مِنْ أَنَّهُ إِذَا کَانَ الْوَقْتُ وَاسِعاً یَنْبَغِی أَنْ یَبْدَأَ بِالْفَائِتَةِ وَ إِنْ کَانَ الْوَقْتُ مُضَیَّقاً بَدَأَ بِالْحَاضِرَةِ وَ لَیْسَ هُنَا وَقْتٌ یَکُونُ الْإِنْسَانُ فِیهِ مُخَیَّراً قَالَ وَ یُمْکِنُ حَمْلُ الْخَبَرِ عَلَی الْجَوَازِ وَ الْأَخْبَارِ الْأَوَّلَةِ عَلَی الْفَضْلِ وَ الِاسْتِحْبَابِ أَقُولُ: وَ یَحْتَمِلُ الْحَمْلُ عَلَی التَّقِیَّةِ.
ترجمه:
5184- 6- (1)جَعْفَرُ بْنُ الْحَسَنِ الْمُحَقِّقُ فِی الْمُعْتَبَرِ عَنْ جَمِیلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ تَفُوتُ الرَّجُلَ الْأُولَی وَ الْعَصْرُ وَ الْمَغْرِبُ وَ یَذْکُرُ بَعْدَ الْعِشَاءِ قَالَ یَبْدَأُ بِصَلَاةِ الْوَقْتِ الَّذِی هُوَ فِیهِ فَإِنَّهُ لَا یَأْمَنُ الْمَوْتَ فَیَکُونُ قَدْ تَرَکَ الْفَرِیضَةَ فِی وَقْتٍ قَدْ دَخَلَ ثُمَّ یَقْضِی مَا فَاتَهُ الْأَوَّلَ فَالْأَوَّلَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ الْوَجْهُ فِی مِثْلِهِ (2).
ترجمه:
جمیل گوید : به امام صادق علیه السلام عرض کردم: مرد نماز ظهر، عصر و مغرب را از دست میدهد و به هنگام عشاء به یاد میآورد. فرمود: با وقتی که در آن است شروع میکند که او از مرگ در امان نیست؛ پس اینگونه میشود که فریضه را در وقتی که در آن داخل شده است ترک کرده است، پس نمازی که اول از داده است را اول قضا میکند.
5185- 7- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ نَسِیَ الظُّهْرَ حَتَّی غَرَبَتِ الشَّمْسُ وَ قَدْ کَانَ صَلَّی الْعَصْرَ فَقَالَ کَانَ أَبُو جَعْفَرٍ ع- أَوْ کَانَ أَبِی یَقُولُ إِنْ أَمْکَنَهُ أَنْ یُصَلِّیَهَا قَبْلَ أَنْ تَفُوتَهُ الْمَغْرِبُ بَدَأَ بِهَا وَ إِلَّا صَلَّی الْمَغْرِبَ ثُمَّ صَلَّاهَا.
ترجمه:
صفوان بن يحيى گويد: از امام كاظم عليه السّلام در مورد كسى پرسيدم كه نماز ظهر را فراموش كرده و آفتاب نيز غروب نموده، ولى نماز عصر خويش را خوانده است.
فرمود: همواره امام باقر - يا پدرم عليهما السّلام -فرموده است: اگر براى چنين كسى امكان دارد قضاى نماز ظهر را پيش از آنكه نماز مغرب فوت شود بخواند، وگرنه اوّل نماز مغرب را بخواند و بعد بايد آن نماز را بخواند.
ص: 289
5186- 8- (1)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ نَسِیَ الظُّهْرَ حَتَّی دَخَلَ وَقْتُ الْعَصْرِ قَالَ یَبْدَأُ بِالظُّهْرِ (2)- وَ کَذَلِکَ الصَّلَوَاتُ تَبْدَأُ بِالَّتِی نَسِیتَ إِلَّا أَنْ تَخَافَ أَنْ یَخْرُجَ وَقْتُ الصَّلَاةِ فَتَبْدَأُ بِالَّتِی أَنْتَ فِی وَقْتِهَا ثُمَّ تَقْضِی (3)الَّتِی نَسِیتَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ (4)
وَ الَّذِی قَبْلَهُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ وَ رَوَاهُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (5)
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (6)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (7).
ترجمه:
ابو بصير گويد: از حضرتش سؤال كردم: كسى كه نماز ظهر را فراموش كرده تا اينكه وقت نماز عصر فرارسيده است (چه وظيفهاى دارد؟).
فرمود: بايد ابتدا نماز ظهر را بخواند، همچنين است نمازهاى ديگر، كه بايد ابتدا آن نمازى را كه فراموش كردهاى بهجاى آورى، مگر آنكه بترسى كه وقت نمازى كه در وقت آن هستى تمام شود و در اين حالت، ابتدا بايد نمازى را كه در وقت آن هستى بخوانى و پس از آن، نمازى را كه فراموش كردهاى بخوانى.
(8)63 بَابُ وُجُوبِ التَّرْتِیبِ بَیْنَ الْفَرَائِضِ أَدَاءً وَ قَضَاءً وَ وُجُوبِ الْعُدُولِ بِالنِّیَّةِ إِلَی السَّابِقَةِ إِذَا ذَکَرَهَا فِی أَثْنَاءِ الصَّلَاةِ أَدَاءً وَ قَضَاءً جَمَاعَةً وَ مُنْفَرِداً
ترجمه:
واجب است ترتیب بین نماز های واجب ادا باشد یا قضا ووجوب برگشتن به نماز قبلی هر جای نماز یادت بیفتد ادا یا قضا یا جماعت یا فرادا
5187- 1- (9)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِذَا نَسِیتَ صَلَاةً أَوْ صَلَّیْتَهَا بِغَیْرِ وُضُوءٍ وَ کَانَ عَلَیْکَ قَضَاءُ صَلَوَاتٍ فَابْدَأْ بِأَوَّلِهِنَّ فَأَذِّنْ لَهَا وَ أَقِمْ ثُمَّ صَلِّهَا ثُمَّ صَلِّ مَا بَعْدَهَا بِإِقَامَةٍ إِقَامَةٍ لِکُلِّ صَلَاةٍ وَ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع وَ إِنْ کُنْتَ
ص: 290
1) الکافی 3- 292- 2.
2) فی التهذیب- بالمکتوبة هامش المخطوط.
3) فی نسخة- تصلی بدل تقضی، هامش المخطوط.
4) التهذیب 2- 268- 1069.
5) التهذیب 2- 172- 684، و الاستبصار 1- 287- 1050.
6) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الباب 39 من هذه الأبواب.
7) یأتی ما یدلّ علیه فی الباب الآتی و فی الباب 1 و 2 من أبواب قضاء الصلوات.
8) الباب 63 فیه 6 أحادیث.
9) الکافی 3- 291- 1 و أورده فی الحدیث 4 من الباب 1 من أبواب قضاء الصلوات، و قطعة منه فی الحدیث 1 من الباب 37 من أبواب الاذان.
قَدْ صَلَّیْتَ الظُّهْرَ وَ قَدْ فَاتَتْکَ الْغَدَاةُ فَذَکَرْتَهَا فَصَلِّ الْغَدَاةَ أَیَّ سَاعَةٍ ذَکَرْتَهَا وَ لَوْ بَعْدَ الْعَصْرِ وَ مَتَی مَا ذَکَرْتَ صَلَاةً فَاتَتْکَ صَلَّیْتَهَا وَ قَالَ إِذَا نَسِیتَ الظُّهْرَ حَتَّی صَلَّیْتَ الْعَصْرَ فَذَکَرْتَهَا وَ أَنْتَ فِی الصَّلَاةِ أَوْ بَعْدَ فَرَاغِکَ فَانْوِهَا الْأُولَی ثُمَّ صَلِّ الْعَصْرَ فَإِنَّمَا هِیَ أَرْبَعٌ مَکَانَ أَرْبَعٍ وَ إِنْ ذَکَرْتَ أَنَّکَ لَمْ تُصَلِّ الْأُولَی وَ أَنْتَ فِی صَلَاةِ الْعَصْرِ وَ قَدْ صَلَّیْتَ مِنْهَا رَکْعَتَیْنِ (فَانْوِهَا الْأُولَی) (1)ثُمَّ صَلِّ الرَّکْعَتَیْنِ الْبَاقِیَتَیْنِ وَ قُمْ فَصَلِّ الْعَصْرَ وَ إِنْ کُنْتَ قَدْ ذَکَرْتَ أَنَّکَ لَمْ تُصَلِّ الْعَصْرَ حَتَّی دَخَلَ وَقْتُ الْمَغْرِبِ وَ لَمْ تَخَفْ فَوْتَهَا فَصَلِّ الْعَصْرَ ثُمَّ صَلِّ الْمَغْرِبَ فَإِنْ کُنْتَ قَدْ صَلَّیْتَ الْمَغْرِبَ فَقُمْ فَصَلِّ الْعَصْرَ وَ إِنْ کُنْتَ قَدْ صَلَّیْتَ مِنَ الْمَغْرِبِ رَکْعَتَیْنِ ثُمَّ ذَکَرْتَ الْعَصْرَ فَانْوِهَا الْعَصْرَ
(ثُمَّ قُمْ فَأَتِمَّهَا رَکْعَتَیْنِ) (2)ثُمَّ تُسَلِّمُ ثُمَّ تُصَلِّی الْمَغْرِبَ فَإِنْ کُنْتَ قَدْ صَلَّیْتَ الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ وَ نَسِیتَ الْمَغْرِبَ فَقُمْ فَصَلِّ الْمَغْرِبَ وَ إِنْ کُنْتَ ذَکَرْتَهَا وَ قَدْ صَلَّیْتَ مِنَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ رَکْعَتَیْنِ أَوْ قُمْتَ فِی الثَّالِثَةِ فَانْوِهَا الْمَغْرِبَ ثُمَّ سَلِّمْ ثُمَّ قُمْ فَصَلِّ الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ فَإِنْ کُنْتَ قَدْ نَسِیتَ الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ حَتَّی صَلَّیْتَ الْفَجْرَ فَصَلِّ الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ وَ إِنْ کُنْتَ ذَکَرْتَهَا وَ أَنْتَ فِی الرَّکْعَةِ الْأُولَی أَوْ فِی الثَّانِیَةِ مِنَ الْغَدَاةِ فَانْوِهَا الْعِشَاءَ ثُمَّ قُمْ فَصَلِّ الْغَدَاةَ وَ أَذِّنْ وَ أَقِمْ وَ إِنْ کَانَتِ الْمَغْرِبُ وَ الْعِشَاءُ قَدْ فَاتَتَاکَ جَمِیعاً فَابْدَأْ بِهِمَا قَبْلَ أَنْ تُصَلِّیَ الْغَدَاةَ ابْدَأْ بِالْمَغْرِبِ ثُمَّ الْعِشَاءِ فَإِنْ خَشِیتَ أَنْ تَفُوتَکَ الْغَدَاةُ إِنْ بَدَأْتَ بِهِمَا فَابْدَأْ بِالْمَغْرِبِ ثُمَّ الْغَدَاةِ ثُمَّ صَلِّ الْعِشَاءَ وَ إِنْ خَشِیتَ أَنْ تَفُوتَکَ الْغَدَاةُ إِنْ بَدَأْتَ بِالْمَغْرِبِ فَصَلِّ الْغَدَاةَ ثُمَّ صَلِّ الْمَغْرِبَ وَ الْعِشَاءَ ابْدَأْ بِأَوَّلِهِمَا لِأَنَّهُمَا جَمِیعاً قَضَاءٌ أَیَّهُمَا ذَکَرْتَ فَلَا تُصَلِّهِمَا إِلَّا بَعْدَ شُعَاعِ الشَّمْسِ قَالَ قُلْتُ: وَ لِمَ ذَاکَ قَالَ لِأَنَّکَ لَسْتَ تَخَافُ فَوْتَهَا.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
زراره گويد: امام باقر عليه السّلام فرمود:
هرگاه نمازى را فراموش كردى، يا بدون وضو بهجاى آوردى و چند نماز قضا نيز بر گردن تو بود، پس اوّلين آنها را شروع كن، و برايش اذان و اقامه بگو و آن را بخوان، و نمازهاى بعدى را با اقامه بخوان، يعنى براى هرنماز يك اقامه.
زراره گويد: امام باقر عليه السّلام فرمود:
و اگر نماز ظهر را خوانده باشى و نماز صبح از تو فوت شده باشد و به يادت آمد كه نماز صبح را نخواندهاى، هروقت به يادت آمد، اگرچه بعد از نماز عصر باشد، آن را بهجاى آور، و هرزمانى كه به خاطرت رسيد، نمازى از تو فوت شده است، همان وقت آن را به جاى آور.
همچنين فرمود: هرگاه نماز ظهر را فراموش كردى و نماز عصر را خواندهاى يا در حين نماز عصر به خاطرت رسيد، نيّت خود را به ظهر برگردان و پس از آن نماز عصر را بخوان، زيرا اين چهار ركعت بهجاى آن چهار ركعت محسوب مىشود، و اگر به خاطرت رسيد كه نماز ظهر را به جاى نياوردهاى در حالىكه به نماز عصر مشغول هستى و دو ركعت از آن را خواندهاى نيّت نماز ظهر كن، سپس دو ركعت مانده را بخوان و آنگاه برخيز و نماز عصر را بهجاى آور.
و اگر به يادت آمد كه نماز عصر را نخواندهاى در حالىكه وقت مغرب نيز فرارسيده - البته براى نماز مغرب وقت كافى باشد و از فوت آن بيم نداشتى - نماز عصر را بخوان و پس از آن نماز مغرب را بهجاى آور.
و اگر مغرب را خوانده بودى، برخيز و نماز عصر را بهجاى آور، و اگر از مغرب دو ركعت خواندهاى و نماز عصر به ياد تو آمد، پس به نماز عصر نيّت كن و برخيزد و ركعت ديگر نيز بخوان، سپس سلام بده، آنگاه نماز مغرب را بهجاى آور.
و اگر نماز عشا را خواندهاى، ولى مغرب را فراموش كردهاى، برخيز و نماز مغرب را بخوان، امّا اگر زمانى نماز مغرب به ياد تو بيايد كه از نماز عشا دو ركعت خواندهاى، يا براى ركعت سوم برخاستهاى، نيّت را به نماز مغرب برگردان و سلام بده، آنگاه برخيز و نماز عشا را بهجاى آور.
و هرگاه نماز عشا را فراموش كردى و نماز صبح را خواندهاى، چون از نماز صبح فارغ شدى، نماز عشا را بخوان، اما اگر در ركعت اوّل يا در ركعت دوم نماز صبح، نماز عشا به ياد تو آمد، از همانجا نيّت عشا كن، سپس برخيز و نماز صبح را بهجاى آور و اذان و اقامه نيز بگو.
و اگر نماز مغرب و عشا هردو از تو فوت شد، پيش از آنكه نماز صبح را بخوانى دو نماز را شروع كن، ابتدا نماز مغرب سپس نماز عشا و اگر بيم داشتى كه نماز صبح از تو فوت مىشود و نماز مغرب و عشا را شروع كرده بودى، ابتدا نماز مغرب را بخوان، سپس نماز صبح و پس از آن نماز عشا را.
هرگاه بيم داشتى كه اگر نماز مغرب را شروع كنى نماز صبح از تو فوت شود، نماز صبح را بخوان، سپس نماز مغرب و عشا را بهجاى آور، و نخستين آن دو را شروع كن، چون هر دو نماز قضا هستند، و هركدام از نماز مغرب و عشا كه به ياد تو آمد، آنها را مخوان مگر بعد از شعاع آفتاب.
راوى گويد: پرسيدم: اين تأخير براى چيست؟
فرمود: براى اينكه از فوت آنها بيمى ندارى.
5188- 2- (4)وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع
ص: 291
عَنْ رَجُلٍ نَسِیَ صَلَاةً حَتَّی دَخَلَ وَقْتُ صَلَاةٍ أُخْرَی فَقَالَ إِذَا نَسِیَ الصَّلَاةَ أَوْ نَامَ عَنْهَا صَلَّی حِینَ یَذْکُرُهَا فَإِذَا (1)ذَکَرَهَا وَ هُوَ فِی صَلَاةٍ بَدَأَ بِالَّتِی نَسِیَ وَ إِنْ ذَکَرَهَا مَعَ إِمَامٍ فِی صَلَاةِ الْمَغْرِبِ أَتَمَّهَا بِرَکْعَةٍ ثُمَّ صَلَّی الْمَغْرِبَ ثُمَّ صَلَّی الْعَتَمَةَ بَعْدَهَا وَ إِنْ کَانَ صَلَّی الْعَتَمَةَ وَحْدَهُ فَصَلَّی مِنْهَا رَکْعَتَیْنِ ثُمَّ ذَکَرَ أَنَّهُ نَسِیَ الْمَغْرِبَ أَتَمَّهَا بِرَکْعَةٍ فَتَکُونُ صَلَاتُهُ لِلْمَغْرِبِ ثَلَاثَ رَکَعَاتٍ ثُمَّ یُصَلِّی الْعَتَمَةَ بَعْدَ ذَلِکَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ (2).
ترجمه:
عبد الرحمان بن ابى عبد اللّه گويد: از امام صادق عليه السّلام پرسيدم: فردى كه نماز را فراموش مىكند، سپس وقت نمازى ديگر فرامىرسد (چه وظيفهاى دارد؟).
فرمود: هرگاه نماز را فراموش كرد، يا خوابش برد و آن را بهجاى نياورد، هروقت به يادش آمد، آن را بهجاى آورد. اگر هنگامى كه مشغول نماز ديگرى بود، به يادش آمد كه نمازى از او فوت شده است، آن نماز فوتشده را شروع كند، و اگر در نماز جماعت بود و نماز مغرب مىخواند و به يادش آمد (كه نماز عصر را نخوانده) يك ركعت ديگر بخواند (تا چهار ركعت شود)، سپس نماز مغرب و پس از آن نماز عشا را بخواند، و اگر به تنهايى مشغول به نماز عشا بود و دو ركعت از آن را خوانده بود و به خاطرش رسيد كه مغرب را نخوانده است، يك ركعت ديگر بخواند تا سه ركعت نماز مغرب محسوب شود، و پس از آن، نماز عشا را بهجاى آورد.
5189- 3- (3)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ أَمَّ قَوْماً فِی الْعَصْرِ فَذَکَرَ وَ هُوَ یُصَلِّی بِهِمْ أَنَّهُ لَمْ یَکُنْ صَلَّی الْأُولَی قَالَ فَلْیَجْعَلْهَا الْأُولَی الَّتِی فَاتَتْهُ وَ یَسْتَأْنِفُ الْعَصْرَ وَ قَدْ قَضَی الْقَوْمُ صَلَاتَهُمْ.
وَ
رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ وَ قَدْ مَضَی الْقَوْمُ بِصَلَاتِهِمْ (4).
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْعَیَّاشِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ نُصَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ نَحْوَهُ (6).
ترجمه:
حلبى گويد: از امام صادق عليه السّلام دربارۀ مردى كه در نماز عصر، امام جماعت است و در حال نماز به خاطرش مىرسد كه نماز ظهر را نخوانده است، پرسيدم.
فرمود: بايد آن را نماز ظهر خويش قرار دهد كه از او فوت شده و پس از آن، نماز عصر را بخواند و مردم نيز نماز خود را خواندهاند.(ضررى به آنان وارد نيست).
5190- 4- (7)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ نَسِیَ أَنْ یُصَلِّیَ الْأُولَی حَتَّی صَلَّی
ص: 292
الْعَصْرَ قَالَ فَلْیَجْعَلْ صَلَاتَهُ الَّتِی صَلَّی الْأُولَی ثُمَّ لْیَسْتَأْنِفِ الْعَصْرَ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
حلبی گوید از امام صادق علیه السلام: درباره مردی سؤال کردم که فراموش کرد نماز ظهر را بخواند تا اینکه نماز عصر را خواند. فرمود: پس باید نمازی که خوانده است را نماز ظهر قرار دهد، سپس نماز عصر را استیناف کند.
5191- 5- (1)وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ زِیَادٍ الصَّیْقَلِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ نَسِیَ الْأُولَی حَتَّی صَلَّی رَکْعَتَیْنِ مِنَ الْعَصْرِ قَالَ فَلْیَجْعَلْهَا الْأُولَی وَ لْیَسْتَأْنِفِ الْعَصْرَ قُلْتُ فَإِنَّهُ نَسِیَ الْمَغْرِبَ حَتَّی صَلَّی رَکْعَتَیْنِ مِنَ الْعِشَاءِ ثُمَّ ذَکَرَ قَالَ فَلْیُتِمَّ صَلَاتَهُ ثُمَّ لْیَقْضِ بَعْدُ الْمَغْرِبَ قَالَ قُلْتُ: لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ قُلْتَ حِینَ نَسِیَ الظُّهْرَ ثُمَّ ذَکَرَ وَ هُوَ فِی الْعَصْرِ یَجْعَلُهَا الْأُولَی ثُمَّ یَسْتَأْنِفُ وَ قُلْتَ لِهَذَا یُتِمُّ صَلَاتَهُ [ثُمَّ لْیَقْضِ] (2)بَعْدُ الْمَغْرِبَ فَقَالَ لَیْسَ هَذَا مِثْلَ هَذَا إِنَّ الْعَصْرَ لَیْسَ بَعْدَهَا صَلَاةٌ وَ الْعِشَاءَ بَعْدَهَا صَلَاةٌ.
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی تَضَیُّقِ وَقْتِ الْعِشَاءِ دُونَ الْعَصْرِ لِمَا تَقَدَّمَ (3)لِأَنَّ ذَلِکَ أَوْضَحُ دَلَالَةً وَ أَوْثَقُ وَ أَکْثَرُ وَ هُوَ الْمُوَافِقُ لِعَمَلِ الْأَصْحَابِ.
ترجمه:
حسن بن زیاد صیقل روایت کرد که گوید: از امام صادق علیه السلام درباره مردی سؤال کردم که نماز ظهر را فراموش کرد تا اینکه دو رکعت از عصر را خواند. فرمود: پس باید آن دو رکعت را ظهر قرار دهد و عصر را استیناف کند. عرض کردم: او مغرب را فراموش کرد تا اینکه دو رکعت از عشا را خواند، سپس به یاد آورد. فرمود: پس باید نمازش را به اتمام برساند و سپس بعد از آن مغرب را قضا کند.
5192- 6- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَدِیدٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی رَجُلٍ دَخَلَ مَعَ قَوْمٍ وَ لَمْ یَکُنْ صَلَّی هُوَ الظُّهْرَ وَ الْقَوْمُ یُصَلُّونَ الْعَصْرَ یُصَلِّی مَعَهُمْ قَالَ یَجْعَلُ صَلَاتَهُ الَّتِی صَلَّی مَعَهُمُ الظُّهْرَ وَ یُصَلِّی هُوَ بَعْدُ الْعَصْرَ.(5)
و یأتی فی الباب 1 من أبواب قضاء الصلوات.
و یأتی حکم صلاة الکسوف فی وقت الفرائض و النوافل فی الباب 5 من أبواب الکسوف.
ترجمه:
زراره گوید مردی نماز ظهر نخوانده در جماعتی حاضر میشود آنها عصر می خوانند ظهرش را با جماعت میخواند، عصرش را هم با فرادی بخواند
ص: 293
1) التهذیب 2- 270- 1075.
2) أثبتناه من المصدر.
3) تقدم فی الحدیث 1 و 2 من هذا الباب.
4) التهذیب 2- 271- 1078.
5) و تقدم ما یدلّ علی ذلک فی أحادیث 2 و 4 و 5 من الباب 6، و الباب 8، و الحدیث 5 من الباب 9، و الباب 10، و فی الحدیث 1 من الباب 11، و الحدیث 24 من الباب 16 و الأبواب 17 و 40 و 62 من هذه الأبواب.
ص: 294
(1)1 بَابُ وُجُوبِ اسْتِقْبَالِ الْقِبْلَةِ فِی الصَّلَاةِ
ترجمه:
رو به قبله بودن در نماز واجب است
5193- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنِ الْفَرْضِ فِی الصَّلَاةِ فَقَالَ الْوَقْتُ وَ الطَّهُورُ وَ الْقِبْلَةُ وَ التَّوَجُّهُ وَ الرُّکُوعُ وَ السُّجُودُ وَ الدُّعَاءُ قُلْتُ مَا سِوَی ذَلِکَ فَقَالَ سُنَّةٌ فِی فَرِیضَةٍ.
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَدِیدٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ وَ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی نَحْوَهُ (3)وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادٍ مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
زراره روایت کرده است که گفت: از امام باقر علیه السلام درباره فرائض نماز سؤال کردم، فرمود: وقت، طهارت، قبله، توجّه، رکوع، سجود و دعا. گفتم: غیر آن چه حکمی دارد؟ فرمود: آن مستحبی در ضمن واجب است - .
5194- 2- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ الطَّاطَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ أبواب القبلة
ص: 295
عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ یَعْنِی الْمُرَادِیَّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفاً (1)- قَالَ أَمَرَهُ أَنْ یُقِیمَ وَجْهَهُ لِلْقِبْلَةِ لَیْسَ فِیهِ شَیْءٌ مِنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ خَالِصاً مُخْلِصاً.
ترجمه:
ابو بصیر از امام صادق علیه السلام روایت کرد که: از او درباره این سخن خداوند:«فأقم وجهک للدین حنیفا» { پس روی خود را با گرایش تمام به حق به سوی این دین کن} - . روم / 30 - سوال کردم، پاسخ داد: خداوند به نبی اکرم صلّی الله علیه و آله امر کرد که رویش را به سوی قبله بگرداند. بری از عبادت بتها خالصانه و مخلصانه،
5195- 3- (2)وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَقِیمُوا وُجُوهَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ (3)قَالَ هَذِهِ الْقِبْلَةُ أَیْضاً.
وَ رَوَاهُ أَبُو الْفَضْلِ شَاذَانُ بْنُ جَبْرَئِیلَ الْقُمِّیُّ فِی الرِّسَالَةِ الَّتِی سَمَّاهَا إِزَاحَةَ الْعِلَّةِ فِی مَعْرِفَةِ الْقِبْلَةِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ (4).
ترجمه:
( ابوبصیر گوید: از امام صادق علیه السلام (در مورد این سخن خدای عزّوجلّ: وَ أَقِیمُواْ وُجُوهَکُمْ عِندَ کُلِّ مَسْجِدٍ پرسیدم. و ایشان فرمود: «این همان قبله است».
5196- 4- (5)وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ ما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِی کُنْتَ عَلَیْها إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ یَتَّبِعُ الرَّسُولَ- مِمَّنْ یَنْقَلِبُ عَلی عَقِبَیْهِ (6)أَمَرَهُ بِهِ قَالَ نَعَمْ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص- کَانَ یُقَلِّبُ وَجْهَهُ فِی السَّمَاءِ فَعَلِمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مَا فِی نَفْسِهِ فَقَالَ قَدْ نَری تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّماءِ فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضاها (7).
ترجمه:
«قبلۀ پيشين را از آن جهت مقرر كرده بوديم تا امروز پيروان و مطيعان را از واپسگرايان به سوى جاهليت بشناسيم». آيا خداوند رسول خود را به قبلۀ پيشين فرمان داده بود؟ ابو عبد اللّه گفت: بلى. رسول خدا سلام اللّه عليه با اميد و التماس چشم به آسمان مىدوخت و خداوند عز و جل آرزوى او را دانست و به رسول گرامى خود گفت:«مىبينيم كه گهگاه رو به درگاه ما مىگذارى و با التماس به آسمان مىنگرى. بىترديد ما تو را به سوى قبلهاى مىچرخانيم كه از آن خوشنود باشى».
5197- 5- (8)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی قَوْلِهِ تَعَالَی أَقِیمُوا وُجُوهَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ (9)- قَالَ مَسَاجِدَ مُحْدَثَةٍ فَأُمِرُوا أَنْ یُقِیمُوا وُجُوهَهُمْ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام درباره این سخن خداوند «وَ أَقِیمُوا وُجُوهَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ» {در هر مسجدی روی خود را مستقیم (به سوی قبله) کنید} فرمودند: مساجد نوسازی وجود دارد پس امر شدهاید که روی خود را به سوی مسجد الحرام بگردانید.
ص: 296
5198- 6- (1)عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ فِی تَفْسِیرِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ وَ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنِ الْفُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ وَ رِبْعِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفاً (2)- قَالَ تُقِیمُ فِی الصَّلَاةِ وَ لَا تَلْتَفِتُ یَمِیناً وَ شِمَالًا.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (3)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (4).
ترجمه:
امام صادق (علیه السلام)- ربعیبنعبدالله گوید: امام صادق (علیه السلام) در مورد این سخن خداوند: فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفاً، فرمود: «زمانی که نماز را به پا میداری، به چپ و راست توجّه نکن».
(5)2 بَابُ أَنَّ الْقِبْلَةَ هِیَ الْکَعْبَةُ مَعَ الْقُرْبِ وَ جِهَتُهَا مَعَ الْبُعْدِ
ترجمه:
قبله از نزدیک کعبه است و از دور جهت آن
5199- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ الطَّاطَرِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی حَمْزَةَ یَعْنِی مُحَمَّداً عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ مَتَی صُرِفَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِلَی الْکَعْبَةِ- قَالَ بَعْدَ رُجُوعِهِ مِنْ بَدْرٍ.
ترجمه:
معاویه بن عمار گوید به ابو عبد اللّه صادق (علیه السلام ) گفتم: از چه تاريخى رسول خدا (صلی الله علیه وآله و سلم ) رو به سوى كعبه نماز خواند؟ ابو عبد اللّه گفت: بعد از مراجعت از جنگ بدر.
توجه: جنگ بدر در ماه رمضان سال دوم هجرت اتفاق افتاد كه از ورود رسول خدا (صلی الله علیه وآله و سلم) به مدينه نوزده ماه گذشته بود.
5200- 2- (7)وَ عَنْهُ عَنْ وُهَیْبٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: قُلْتُ لَهُ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَهُ أَنْ یُصَلِّیَ إِلَی بَیْتِ الْمَقْدِسِ- قَالَ نَعَمْ أَ لَا تَرَی أَنَّ اللَّهَ یَقُولُ وَ ما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِی کُنْتَ عَلَیْها إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ یَتَّبِعُ الرَّسُولَ (8)الْآیَةَ ثُمَّ قَالَ إِنَّ بَنِی عَبْدِ الْأَشْهَلِ أَتَوْهُمْ وَ هُمْ فِی الصَّلَاةِ قَدْ
ص: 297
1) تفسیر القمّیّ 2- 155.
2) الروم 30- 30.
3) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الباب 35، من أبواب صلاة الجنازة و فی الحدیث 3 من الباب 13 من هذه الأبواب.
4) یأتی ما یدلّ علیه فی الحدیث 10 من الباب 2 و فی الباب 6 و 8 و 9 و 10 و 13، و فی الحدیث 19 من الباب 15 من هذه الأبواب و فی الباب 45 من أبواب لباس المصلی، و فی الحدیث 3 و 5 من الباب 15 و الأبواب 26 و 30 و 32 من مکان المصلی، و فی الباب 1 من أبواب القیام، و فی الباب 2 من أبواب التسلیم، و فی الحدیث 15 من الباب 39 من أبواب صلاة الجمعة.
5) الباب 2 فیه 17 حدیثا.
6) التهذیب 2- 43- 135.
7) التهذیب 2- 43- 138.
8) البقرة 2- 143.
صَلَّوْا رَکْعَتَیْنِ إِلَی بَیْتِ الْمَقْدِسِ- فَقِیلَ لَهُمْ إِنَّ نَبِیَّکُمْ صُرِفَ إِلَی الْکَعْبَةِ- فَتَحَوَّلَ النِّسَاءُ مَکَانَ الرِّجَالِ وَ الرِّجَالُ مَکَانَ النِّسَاءِ وَ جَعَلُوا الرَّکْعَتَیْنِ الْبَاقِیَتَیْنِ إِلَی الْکَعْبَةِ- فَصَلَّوْا صَلَاةً وَاحِدَةً إِلَی قِبْلَتَیْنِ فَلِذَلِکَ سُمِّیَ مَسْجِدُهُمْ مَسْجِدَ الْقِبْلَتَیْنِ.
أَبُو الْفَضْلِ بْنِ جَبْرَئِیلَ الْقُمِّیُّ فِی الرِّسَالَةِ الْمَوْسُومَةِ بِإِزَاحَةِ الْعِلَّةِ فِی مَعْرِفَةِ الْقِبْلَةِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
ابو بصیر روایت میکند که گفت: پیرامون آیه: «سَیقُولُ السُّفَهاء مِنَ النَّاسِ مَا وَلاَّهمْ عَن قِبْلَتِهمُ الَّتِی کَانُواْ عَلَیها قُل لِّلّه الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ یهدِی مَن یشَاءُ إِلَی صِرَاطٍ مُّسْتَقِیمٍ» از امام باقر علیه السلام یا امام صادق علیه السلام پرسیدم: آیا خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله امر فرمود تا به سوی بیت المقدس نماز بخواند؟ حضرت فرمود: «آیا نمی دانی که خداوند متعال میفرماید: «َمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِی کُنتَ عَلَیها إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَن یتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّن ینقَلِبُ عَلَی عَقِبَیه وَإِن کَانَتْ لَکَبِیرَةً إِلاَّ عَلَی الَّذِینَ هدَی اللّه وَمَا کَانَ اللّه لِیضِیعَ إِیمَانَکُمْ إِنَّ اللّه بِالنَّاسِ لَرَؤُوفٌ رَّحِیم» {قبله ای را که (چندی) بر آن بودی مقرر نکردیم جز برای آن که کسی را که از پیامبر پیروی میکند، از آن کس که از عقیده خود برمی گردد بازشناسیم؛ هر چند (این کار) جز بر کسانی که خدا هدایت (شان) کرده سخت گران بود و خدا بر آن نبود که ایمان شما را ضایع گرداند؛ زیرا خدا (نسبت) به مردم دلسوز و مهربان است. } حضرت فرمود: در حالی که آنان در حال خواندن نماز بودند و دو رکعت از آن را به جای آورده بودند، بنی عبد الاشهل نزد آنان آمدند و آنان در نماز بودند. برخی به آنان گفتند: پیامبرتان به سوی کعبه برگشته است، پس زنان در جای مردان و مردان در جای زنان ایستادند. و دو رکعت باقیمانده را به سوی کعبه خواندند. پس در یک نماز به سوی دو قبله نماز خواندند؛ و از این رو مسجد آنان، مسجدالقبلتَین (مسجد دو قبله) نامیده شد. -. تهذیب ۱: ۱۴۶ -
5201- 3- (2)وَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مَتَی صُرِفَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِلَی الْکَعْبَةِ- قَالَ بَعْدَ رُجُوعِهِ مِنْ بَدْرٍ- وَ کَانَ یُصَلِّی فِی الْمَدِینَةِ إِلَی بَیْتِ الْمَقْدِسِ- سَبْعَةَ عَشَرَ شَهْراً ثُمَّ أُعِیدَ إِلَی الْکَعْبَةِ.
ترجمه:
معاویه بن عمار گوید: از امام صادق علیه السلام سؤال کردم: رسول خدا صلّی الله علیه و آله چه زمانی به سوی کعبه روی کرد؟ پاسخ داد: بعد از رجعتش از بدر، در حالی که او در مدینه به مدت هفده ماه به سوی بیت المقدس نماز میخواند، سپس به سوی کعبه باز گردانده شد. -
5202- 4- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ هَلْ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص یُصَلِّی إِلَی بَیْتِ الْمَقْدِسِ- قَالَ نَعَمْ فَقُلْتُ أَ کَانَ یَجْعَلُ الْکَعْبَةَ خَلْفَ ظَهْرِهِ فَقَالَ أَمَّا إِذَا کَانَ بِمَکَّةَ فَلَا وَ أَمَّا إِذَا هَاجَرَ إِلَی الْمَدِینَةِ فَنَعَمْ حَتَّی حُوِّلَ إِلَی الْکَعْبَةِ.
ترجمه:
حلبی از امام صادق علیه السلام روایت کرده که از آن حضرت پرسیدم: آیا رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به سوی بیت المقدس نماز میگزارد؟ فرمود: آری، عرض کردم: آیا به گونهای بود که کعبه پشت سرش قرار می گرفت؟ فرمود: اگر در مکه بود، در پشت سرش قرار نمیگرفت اما چون به مدینه هجرت کرد، کعبه در پشت سرش قرار گرفت، تا این که قبله به سوی کعبه تغییر یافت.
5203- 5- (4)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی مُیَسِّرٍ (5)عَنْ دَاوُدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عِیسَی بْنِ یُونُسَ فِی حَدِیثٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: وَ قَدْ أُنْکِرَ عَلَیْهِ الطَّوَافُ بِالْکَعْبَةِ- وَ هَذَا بَیْتٌ
ص: 298
اسْتَعْبَدَ اللَّهُ بِهِ خَلْقَهُ لِیَخْتَبِرَ طَاعَتَهُمْ فِی إِتْیَانِهِ فَحَثَّهُمْ عَلَی تَعْظِیمِهِ وَ زِیَارَتِهِ وَ جَعَلَهُ مَحَلَّ أَنْبِیَائِهِ وَ قِبْلَةً لِلْمُصَلِّینَ إِلَیْهِ الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عِیسَی بْنِ یُونُسَ (1)
وَ رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ وَ الْأَمَالِی وَ التَّوْحِیدِ کَمَا یَأْتِی فِی الْحَجِّ (2).
ترجمه:
امام صادق علیه السلام در پاسخ به ابو العوجاء، زمانی که وی حج و طواف را انکار کرد فرمود: این خانهای است که خداوند عز و جل خلقش را با آن به بندگی درآورد تا به وسیله آن طاعت و فرمانبرداری آنها را در آمدن به آنجا بیازماید و آنها را به تعظیم و زیارت آن ترغیب نمود و آن را محل انبیاء و قبله نمازگزاران قرار داد.
5204- 6- (3)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ أَبِی حَمَّادٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ یَزِیدَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّ اللَّهَ بَعَثَ جَبْرَئِیلَ إِلَی آدَمَ- فَانْطَلَقَ بِهِ إِلَی مَکَانِ الْبَیْتِ- وَ أَنْزَلَ عَلَیْهِ غَمَامَةً فَأَظَلَّتْ مَکَانَ الْبَیْتِ- فَقَالَ یَا آدَمُ خُطَّ بِرِجْلِکَ حَیْثُ أَظَلَّتْ هَذِهِ الْغَمَامَةُ فَإِنَّهُ سَیَخْرُجُ لَکَ بَیْتٌ مِنْ مَهَاةٍ (4)یَکُونُ قِبْلَتَکَ وَ قِبْلَةَ عَقِبِکَ مِنْ بَعْدِکَ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود
جبرئیل را به سوی آدم فرستاد و گفت: پس دستش را گرفت و او را به کعبه برد و خداوند برای او ابری فرستاد که مکان خانه را سایه افکند و ابر در برابر - به موازات - بیت المعمور بود. پس گفت: ای
آدم با پاهایت راه برو تا جایی که این ابر بر تو سایه میافکند، پس خداوند برای تو خانهای از مروارید سفید بیرون میآورد که قبله تو و قبله ذریه بعد از تو خواهد بود.
5205- 7- (5)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقَلَانِسِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ عَمِّهِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ کَثِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّ اللَّهَ بَعَثَ جَبْرَئِیلَ إِلَی آدَمَ- فَنَزَلَ غَمَامٌ مِنَ السَّمَاءِ فَأَظَلَّ مَکَانَ الْبَیْتِ- فَقَالَ جَبْرَئِیلُ یَا آدَمُ خُطَّ بِرِجْلِکَ حَیْثُ أَظَلَّ الْغَمَامُ فَإِنَّهُ قِبْلَةٌ لَکَ وَ لآِخِرِ عَقِبِکَ مِنْ وُلْدِکَ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود
...جبرئیل را به سوی آدم فرستاد و گفت: پس دستش را گرفت و او را به کعبه برد و خداوند برای او ابری فرستاد که مکان خانه را سایه افکند پس گفت: ای آدم با پاهایت راه برو تا جایی که این ابر بر تو سایه میافکند، قبله تو و قبله ذریه بعد از تو خواهد بود....
5206- 8- (6)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ النَّبِیُّ ص لَنْ یَعْمَلَ ابْنُ آدَمَ عَمَلًا أَعْظَمَ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ رَجُلٍ قَتَلَ نَبِیّاً أَوْ هَدَمَ الْکَعْبَةَ الَّتِی جَعَلَهَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ قِبْلَةً لِعِبَادِهِ أَوْ أَفْرَغَ مَاءَهُ فِی امْرَأَةٍ حَرَاماً.
ترجمه:
پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : آدميزاد هيچ كار [گناهى ]نكرد كه نزد خداوند تبارك و تعالى سنگين تر از اين باشد كه پيامبرى را بكشد ، يا كعبه را، كه خداوند عزّ و جلّ قبله بندگان خود قرار داده است، ويران كند و يا نطفه خود را از راه حرام در زني بريزد.
ص: 299
5207- 9- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ قَالَ: لَا صَلَاةَ إِلَّا إِلَی الْقِبْلَةِ قَالَ قُلْتُ: وَ أَیْنَ حَدُّ الْقِبْلَةِ قَالَ مَا بَیْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ قِبْلَةٌ کُلُّهُ الْحَدِیثَ.
قَالَ الشَّهِیدُ فِی الذِّکْرَی (2)هَذَا نَصٌّ فِی الْجِهَةِ أَقُولُ: وَ قَدْ تَقَدَّمَ حَدِیثٌ بِمَضْمُونِهِ فِی الصَّلَاةِ عَلَی جِنَازَةِ الْمَصْلُوبِ (3).
ترجمه:
زراره از امام باقر عليه السّلام روايت كرده كه آن حضرت فرمود: هيچ نمازى (درست) نيست مگر آنكه رو به قبله باشد. زراره گويد: عرض كردم حدّ قبله كجاست؟ فرمود: فاصلۀ ميان مشرق و مغرب همگى قبله است،
5208- 10- (4)وَ فِی مَعَانِی الْأَخْبَارِ وَ فِی الْأَمَالِی عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی بْنِ عُبَیْدٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الصَّادِقِ ع أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ حُرُمَاتٍ ثَلَاثاً لَیْسَ مِثْلَهُنَّ شَیْءٌ کِتَابُهُ وَ هُوَ حِکْمَتُهُ وَ نُورُهُ وَ بَیْتُهُ الَّذِی جَعَلَهُ قِبْلَةً لِلنَّاسِ لَا یَقْبَلُ مِنْ أَحَدٍ تَوَجُّهاً إِلَی غَیْرِهِ وَ عِتْرَةُ نَبِیِّکُمْ ص.
وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ مِثْلَهُ (5)وَ فِی الْخِصَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ عِکْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
معانی الاخبار و مجالس صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: برای خداوند عزوجل مقدسات سهگانهای است که چیزی مثل آن وجود ندارد: کتابش، که حکمت و نور است، خانهای که آن را قیامی برای مردم قرار داد و از کسی توجه به غیر آن را نمیپذیرد، و خاندان نبیتان صلّی الله علیه و آله
5209- 11- (7)عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ الْمُرْتَضَی عَلَمُ الْهُدَی فِی رِسَالَةِ الْمُحْکَمِ وَ الْمُتَشَابِهِ
ص: 300
بِإِسْنَادِهِ الْآتِی (1)عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص کَانَ فِی أَوَّلِ مَبْعَثِهِ یُصَلِّی إِلَی بَیْتِ الْمَقْدِسِ جَمِیعَ أَیَّامِ مُقَامِهِ بِمَکَّةَ- وَ بَعْدَ هِجْرَتِهِ إِلَی الْمَدِینَةِ بِأَشْهُرٍ فَعَیَّرَتْهُ الْیَهُودُ وَ قَالُوا إِنَّکَ تَابِعٌ لِقِبْلَتِنَا فَأَحْزَنَهُ ذَلِکَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ هُوَ یُقَلِّبُ وَجْهَهُ فِی السَّمَاءِ وَ یَنْتَظِرُ الْأَمْرَ قَدْ نَری تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّماءِ فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ- وَ حَیْثُ ما کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ (2).
ترجمه:
امیرالمومنین علیه السلام فرمود
( حضرت رسول (در مدّت اقامت خود در مکّه و تا هفت ماه بعد از هجرت نیز به طرف بیتالمقدّس نماز میخواندند؛ در این هنگام یهودیان از او انتقاد کردند. به آن جناب گفتند: «تو از ما متابعت و پیروی میکنی، زیرا شما به طرف بیتالمقدّس که قبلهی ماست نماز میخوانی. پیغمبر (اندوهگین شد و دوست داشت که خداوند قبله را به طرف کعبه تغییر دهد. حضرت در دل شب از منزل بیرون میرفت و به اطراف آسمان نگاه میکرد و منتظر فرمان خداوند بود. این آیهی شریفه نازل گردید: قَدْ نَری تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّماءِ فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضاها ...
5210- 12- (3)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: صَلَّی رَسُولُ اللَّهِ ص إِلَی بَیْتِ الْمَقْدِسِ- بَعْدَ النُّبُوَّةِ ثَلَاثَ عَشْرَةَ سَنَةً بِمَکَّةَ- وَ تِسْعَةَ عَشَرَ شَهْراً بِالْمَدِینَةِ- ثُمَّ عَیَّرَتْهُ الْیَهُودُ فَقَالُوا لَهُ إِنَّکَ تَابِعٌ لِقِبْلَتِنَا فَاغْتَمَّ لِذَلِکَ غَمّاً شَدِیداً فَلَمَّا کَانَ فِی بَعْضِ اللَّیْلِ خَرَجَ ع- یُقَلِّبُ وَجْهَهُ فِی آفَاقِ السَّمَاءِ فَلَمَّا أَصْبَحَ صَلَّی الْغَدَاةَ فَلَمَّا صَلَّی مِنَ الظُّهْرِ رَکْعَتَیْنِ جَاءَ جَبْرَئِیلُ ع فَقَالَ لَهُ قَدْ نَری تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّماءِ فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ (4)الْآیَةَ ثُمَّ أَخَذَ بِیَدِ النَّبِیِّ ص فَحَوَّلَ وَجْهَهُ إِلَی الْکَعْبَةِ- وَ حَوَّلَ مَنْ خَلْفَهُ وُجُوهَهُمْ حَتَّی قَامَ الرِّجَالُ مَقَامَ النِّسَاءِ وَ النِّسَاءُ مَقَامَ الرِّجَالِ فَکَانَ أَوَّلُ صَلَاتِهِ إِلَی بَیْتِ الْمَقْدِسِ وَ آخِرُهَا إِلَی الْکَعْبَةِ- وَ بَلَغَ الْخَبَرُ مَسْجِداً بِالْمَدِینَةِ- وَ قَدْ صَلَّی أَهْلُهُ مِنَ الْعَصْرِ رَکْعَتَیْنِ فَحَوَّلُوا نَحْوَ الْقِبْلَةِ وَ کَانَ أَوَّلُ صَلَاتِهِمْ إِلَی بَیْتِ الْمَقْدِسِ وَ آخِرُهَا إِلَی الْکَعْبَةِ- فَسُمِّیَ ذَلِکَ الْمَسْجِدُ مَسْجِدَ الْقِبْلَتَیْنِ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله پس از بعثت سیزده سال در مکّه معظّمه بود و به سوی بیت المقدّس نماز میگزارد و همچنین نوزده ماه در مدینه همین کار را میکرد، بعد یهود آن حضرت را مورد سرزنش قرار داده و به آن حضرت گفتند: تو تابع قبله مائی، یا تو با این که مدّعی پیامبری و آئین نوینی هستی باز رو به قبله ما عبادت میکنی، پس رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله از این سخن آنان بسیار اندوهگین شد، و چون پاره ای از شب بگذشت از خانه بیرون آمده، و به جوانب آسمان مینگریست. و چون صبح فرا رسید نماز صبح را به جا آورد، و وقتی ظهر فرا رسید و آن حضرت دو رکعت از نماز ظهر را خواند، جبرئیل علیه السّلام نزد آن حضرت آمده و این آیه را آورد: «قَدْ نَری تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّماءِ فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَهً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ» تا آخر آیه. آن گاه جبرئیل دست آن حضرت را گرفت و روی او را به جانب کعبه گردانید و آنان که پشت سر حضرت نماز می گزاردند رو به جانب کعبه گردانیدند به گونه ای که مردان در جای زنان قرار گرفتند و زنان در جای مردان، و ابتدای نماز پیامبر رو به بیت المقدّس داشت و آخر نماز رو به کعبه، پس این خبر به مسجدی در مدینه رسید و مردمی که در آن مسجد بودند دو رکعت از نماز عصر را خوانده بودند ایشان نیز رو به سوی کعبه کردند و ابتدای نماز ایشان به سوی بیت المقدّس و آخر نمازشان به سوی کعبه بود، پس آن مسجد را مسجد قبلتین (مسجد دو قبله) نامیدند
5211- 13- (5)الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الطُّوسِیُّ فِی الْأَمَالِی عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ
ص: 301
مُحَمَّدِ بْنِ الصَّلْتِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدِ بْنِ عُقْدَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (1)بْنِ عَلِیٍّ عَنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ (2)عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ: لَمَّا صُرِفَتِ الْقِبْلَةُ أَتَی رَجُلٌ قَوْماً فِی الصَّلَاةِ فَقَالَ إِنَّ الْقِبْلَةَ قَدْ صُرِفَتْ وَ تَحَوَّلُوا وَ هُمْ رُکُوعٌ.
ترجمه:
امام رضا علیه السلام ازپدرش او از پدرانش از حضرت علی علیه السلامروایت نمود:
زمانی که قبله تغییر یافت مردی در هنگام نماز بر قومش وارد شد و گفت: قبله تغییر کرده است، پس آنان نیز در حالی که در رکوع بودند جابهجا شدند.
5212- 14- (3)أَحْمَدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ الطَّبْرِسِیُّ فِی الْإِحْتِجَاجِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْعَسْکَرِیِّ فِی احْتِجَاجِ النَّبِیِّ ص عَلَی الْمُشْرِکِینَ قَالَ: إِنَّا عِبَادُ اللَّهِ مَخْلُوقُونَ مَرْبُوبُونَ نَأْتَمِرُ لَهُ فِیمَا أَمَرَنَا وَ نَنْزَجِرُ لَهُ عَمَّا زَجَرَنَا إِلَی أَنْ قَالَ فَلَمَّا أَمَرَنَا أَنْ نَعْبُدَهُ بِالتَّوَجُّهِ إِلَی الْکَعْبَةِ أَطَعْنَاهُ ثُمَّ أَمَرَنَا بِعِبَادَتِهِ بِالتَّوَجُّهِ نَحْوَهَا فِی سَائِرِ الْبُلْدَانِ الَّتِی نَکُونُ بِهَا فَأَطَعْنَاهُ فَلَمْ نَخْرُجْ فِی شَیْءٍ مِنْ ذَلِکَ مِنِ اتِّبَاعِ أَمْرِهِ.
ترجمه:
تفسیر عسکری علیه السلام در احتجاج نبی اکرم برمشرکان گوید: ما بندگان خدا، مخلوق و و مربوب او هستیم و در آنچه که به ما امر نماید از او اطاعت امر میکنیم و از آنچه که ما را از آن منع کرده است دوری می جوئیم تا به اینجا رسید که فرمود: پس زمانی که به ما امر کرد با روی کردن به کعبه او را عبادت کنیم اطاعت کردیم، پس به ما امر نمود که در سایر شهرهایی که در آن هستیم با روی کردن به کعبه به عبادت او بپردازیم، پس اطاعت کردیم و در هیچ یک از آنها از پیروی امر خارج نشدیم
5213- 15- (4)عَلِیُّ بْنُ مُوسَی بْنِ جَعْفَرِ بْنِ طَاوُسٍ فِی کِتَابِ الطُّرَفِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ الْخَصَائِصِ لِلسَّیِّدِ الرَّضِیِّ الْمُوسَوِیِّ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُوسَی عَنْ (مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ) (5)عَنْ أَبِی مُوسَی عِیسَی الضَّرِیرِ الْبَجَلِیِّ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی عَنْ أَبِیهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ لِعَلِیٍّ ع إِنَّمَا مَثَلُکَ فِی الْأُمَّةِ مَثَلُ الْکَعْبَةِ- الَّتِی نَصَبَهَا اللَّهُ عَلَماً وَ إِنَّمَا تُؤْتَی مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ وَ نَأْیٍ سَحِیقٍ وَ لَا تَأْتِی الْحَدِیثَ.
ترجمه:
رسول خدا صلیالله علیه وآله، به امیر المومنین علیه السلام فرمود
مَثَل تو در میان امت حکایت کعبه است که خداوند آن را نشانه قرار داده است و از راههای سخت و دور بهسوی او میآیند.
5214- 16- (6)مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ الْمُفِیدُ فِی مَسَارِّ الشِّیعَةِ قَالَ: فِی النِّصْفِ مِنْ رَجَبٍ سَنَةَ اثْنَتَیْنِ مِنَ الْهِجْرَةِ- حُوِّلَتِ الْقِبْلَةُ مِنَ الْبَیْتِ الْمُقَدَّسِ إِلَی الْکَعْبَةِ- وَ کَانَ النَّاسُ فِی صَلَاةِ الْعَصْرِ فَتَحَوَّلُوا فِیهَا إِلَی الْبَیْتِ الْحَرَامِ.
ترجمه:
مسار الشیعه: تألیف مفید: گوید: قبله در نیمه رجب سال دوم هجرت، از بیت المقدس به کعبه تغییر یافت، و مردم در نماز عصر بودند، پس در نماز به سوی بیت الحرام روی کردند. - .
ص: 302
5215- 17- (1)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص اسْتَقْبَلَ بَیْتَ الْمَقْدِسِ- تِسْعَةَ (2)عَشَرَ شَهْراً ثُمَّ صُرِفَ إِلَی الْکَعْبَةِ وَ هُوَ فِی الْعَصْرِ.
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی مَا بَعْدَ الْهِجْرَةِ لِمَا مَرَّ (3)وَ قَدْ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (4)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (5)وَ یَأْتِی مَا ظَاهِرُهُ الْمُنَافَاةُ وَ نُبَیِّنُ وَجْهَهُ (6)(7)
ترجمه:
.
امام صادق از پدرش علیهما السلام روایت نمود
نه ماه به سمت بیت المقدس نماز خواندسپس به سمت کعبه برگشت در نماز عصر
(8)3 بَابُ أَنَّ الْکَعْبَةَ قِبْلَةٌ لِمَنْ فِی الْمَسْجِدِ وَ الْمَسْجِدَ قِبْلَةٌ لِمَنْ فِی الْحَرَمِ وَ الْحَرَمَ قِبْلَةٌ لِأَهْلِ الدُّنْیَا وَ اتِّسَاعِ جِهَةِ مُحَاذَاةِ الْکَعْبَةِ
ترجمه:
کعبه قبله اهل مسجد الحرام مسجد قبله ی اهل حرم حرم قبله ی اهل دنیا وجهت آن
5216- 1- (9)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ (10)بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَجَّالِ عَنْ بَعْضِ رِجَالِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی جَعَلَ الْکَعْبَةَ قِبْلَةً لِأَهْلِ الْمَسْجِدِ- وَ جَعَلَ
ص: 303
1) قرب الإسناد- 69.
2) فی المصدر و فی نسخة فی هامش المخطوط- سبعة.
3) لما مر فی الأحادیث 1، 2، 3، 4، 11، 12، من هذا الباب.
4) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 26 من الباب 15 من أبواب الوضوء و فی الحدیث 5 من الباب 1 من هذه الأبواب.
5) یأتی ما یدلّ علیه فی الباب 3 و 4 و 5، و فی الحدیث 4 من الباب 6، و فی الباب 10 هنا، و فی الحدیث 3 من الباب 27 من أبواب السجود، و فی الحدیث 1 من الباب 37 من أبواب العشرة.
6) یأتی ما ظاهره المنافاة فی أحادیث الباب الآتی و یأتی الوجه فی ذیل الحدیث 4 من الباب الآتی.
7) فی أحادیث هذا الباب دلالة علی العمل بخبر الواحد المحفوف بالقرینة لکن فیه أنّه عمل به جماعة من الصحابة و لم یعلم التقریر. منه قده فی هامش المخطوط.
8) الباب 3 فیه 4 أحادیث.
9) التهذیب 2- 44- 139.
10) فی المصدر- عبید اللّه.
الْمَسْجِدَ قِبْلَةً لِأَهْلِ الْحَرَمِ- وَ جَعَلَ الْحَرَمَ قِبْلَةً لِأَهْلِ الدُّنْیَا.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
امام صادق علیه السلام به من فرمود:
بیت الحرام قبله مسجد، و مسجد قبله مکه، و مکه قبله حرم و حرم قبله دنیا است. - .
5217- 2- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی الْعَبَّاسِ بْنِ عُقْدَةَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ تَغْلِبَ بْنِ الضَّحَّاکِ عَنْ بِشْرِ بْنِ جَعْفَرٍ الْجُعْفِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ الْبَیْتُ قِبْلَةٌ لِأَهْلِ الْمَسْجِدِ- وَ الْمَسْجِدُ قِبْلَةٌ لِأَهْلِ الْحَرَمِ وَ الْحَرَمُ قِبْلَةٌ لِلنَّاسِ جَمِیعاً.
ترجمه :
امام صادق عليه السّلام فرمود:
همانا خداوند تبارك و تعالى كعبه را قبله اهل مسجد ساخته است و مسجد الحرام را قبلۀ اهل حرم، و حرم را قبلۀ برای مردم گردانيده است.
5218- 3- (3)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ ع إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی جَعَلَ الْکَعْبَةَ قِبْلَةً لِأَهْلِ الْمَسْجِدِ- وَ جَعَلَ الْمَسْجِدَ قِبْلَةً لِأَهْلِ الْحَرَمِ- وَ جَعَلَ الْحَرَمَ قِبْلَةً لِأَهْلِ الدُّنْیَا.
ترجمه :
مام صادق علیه السلام به من فرمود:
بیت الحرام قبله مسجد، و مسجد قبله مکه، و مکه قبله حرم و حرم قبله دنیا است. - .
5219- 4- (4)وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی الْبِلَادِ عَنْ أَبِی غُرَّةَ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع الْبَیْتُ قِبْلَةُ الْمَسْجِدِ وَ الْمَسْجِدُ قِبْلَةُ مَکَّةَ- وَ مَکَّةُ قِبْلَةُ الْحَرَمِ وَ الْحَرَمُ قِبْلَةُ الدُّنْیَا.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی التَّیَاسُرِ وَ هُوَ یُؤَیِّدُ ذَلِکَ لِأَنَّهُ مَبْنِیٌّ عَلَی التَّوَجُّهِ إِلَی الْحَرَمِ کَمَا یَأْتِی (5)وَ قَدْ ذَکَرَ بَعْضُ الْمُحَقِّقِینَ (6)أَنَّهُ لَا نِزَاعَ هُنَا وَ لَا اخْتِلَافَ بَیْنَ أَحَادِیثِ هَذَا الْبَابِ وَ الَّذِی قَبْلَهُ لِأَنَّ جِهَةَ الْمُحَاذَاةِ مَعَ الْبُعْدِ مُتَّسِعَةٌ وَ هَذِهِ الْأَحَادِیثُ وَ مَا دَلَّ عَلَی أَنَّ مَا بَیْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ قِبْلَةٌ وَ مَا دَلَّ عَلَی اسْتِقْبَالِ الْمَسْجِدِ
ص: 304
الْحَرَامِ مِنَ الْآیَةِ وَ الرِّوَایَةِ وَ غَیْرُ ذَلِکَ کُلُّهُ إِشَارَةٌ إِلَی اتِّسَاعِ جِهَةِ الْمُحَاذَاةِ وَ تَسْهِیلِ الْأَمْرِ وَ دَفْعِ الْوَسْوَاسِ وَ یُؤَیِّدُهُ الِاکْتِفَاءُ شَرْعاً لِأَهْلِ إِقْلِیمٍ عَظِیمٍ بِعَلَامَةٍ وَاحِدَةٍ کَمَا یَأْتِی (1)وَ اللَّهُ أَعْلَمُ.
ترجمه :
مام صادق علیه السلام به من فرمود:
بیت الحرام قبله مسجد، و مسجد قبله مکه، و مکه قبله حرم و حرم قبله دنیا است. - .
(2)4 بَابُ اسْتِحْبَابِ التَّیَاسُرِ لِأَهْلِ الْعِرَاقِ وَ مَنْ وَالاهُمْ قَلِیلًا
ترجمه :
مستحب است اهل عراق و حوالی کمی مایل به چپ نماز بخوانند
5220- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ رَفَعَهُ قَالَ: قِیلَ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع لِمَ صَارَ الرَّجُلُ یَنْحَرِفُ فِی الصَّلَاةِ إِلَی الْیَسَارِ فَقَالَ لِأَنَّ لِلْکَعْبَةِ سِتَّةَ حُدُودٍ أَرْبَعَةٌ مِنْهَا عَلَی (4)یَسَارِکَ وَ اثْنَانِ مِنْهَا عَلَی یَمِینِکَ فَمِنْ أَجْلِ ذَلِکَ وَقَعَ التَّحْرِیفُ عَلَی (5)الْیَسَارِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (6).
ترجمه :
على بن محمّد در روايت مرفوعهاى گويد: به امام صادق عليه السّلام گفتند: چرا انسان در نماز به جانب چپ منحرف مىشود؟
فرمود: براى اينكه كعبه شش جهت دارد: چهار جهت آن در طرف چپ تو دو جهت آن در طرف راست توست و بههمين سبب منحرف شدن به جانب چپ است.
5221- 2- (7)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ التَّحْرِیفِ لِأَصْحَابِنَا ذَاتَ الْیَسَارِ عَنِ الْقِبْلَةِ وَ عَنِ السَّبَبِ فِیهِ فَقَالَ إِنَّ الْحَجَرَ الْأَسْوَدَ لَمَّا أُنْزِلَ مِنَ الْجَنَّةِ- وَ وُضِعَ فِی مَوْضِعِهِ جُعِلَ أَنْصَابُ الْحَرَمِ- مِنْ حَیْثُ یَلْحَقُهُ النُّورُ نُورُ الْحَجَرِ- فَهِیَ عَنْ یَمِینِ الْکَعْبَةِ أَرْبَعَةُ أَمْیَالٍ وَ عَنْ یَسَارِهَا ثَمَانِیَةُ أَمْیَالٍ کُلُّهُ اثْنَا عَشَرَ مِیلًا فَإِذَا انْحَرَفَ الْإِنْسَانُ ذَاتَ الْیَمِینِ خَرَجَ عَنْ حَدِّ الْقِبْلَةِ لِقِلَّةِ أَنْصَابِ الْحَرَمِ- وَ إِذَا انْحَرَفَ الْإِنْسَانُ ذَاتَ الْیَسَارِ لَمْ یَکُنْ خَارِجاً مِنْ حَدِّ الْقِبْلَةِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ (8)
ص: 305
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْکُوفِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ الْوَاسِطِیِّ عَنْ عَمِّهِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ کَثِیرٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ مِثْلَهُ (1)وَ رَوَاهُ أَبُو الْفَضْلِ بْنُ شَاذَانَ فِی رِسَالَةِ الْقِبْلَةِ مُرْسَلًا عَنِ الصَّادِقِ ع نَحْوَهُ (2).
ترجمه :
مفضّل بن عمر كوفى از امام صادق عليه السّلام پرسيد: در بارۀ انحرافى كه شيعيان ما از قبله به جانب چپ پيدا مىكنند چه جهت دارد؟ و سبب آن چيست؟ آن حضرت فرمود: همانا وقتى حجر الأسود از بهشت بزمين فرود آورده شد و در محلّ خود جاى داده شد، آنگاه أعلام و حدود و علامات حرم را در آنجائى كه نور به آنجا رسيده بود - يعنى نور حجر الأسود - نصب كردند، و نور از سمت راست كعبه به چهار ميل، و از جانب چپ آن به هشت ميل رسيده بود، كه جمع آن رويهم دوازده ميل باشد (كه عبارت از مقدار حرم است يعنى حدود آن: چهار فرسخ در طول و چهار فرسخ در عرض) پس چون انسان اندك انحرافى (در بلاد دور) به جانب دست راست پيدا كند از حدّ قبله كه همان حرم است بيرون ميرود بخاطر كم بودن حدّ و نصاب حرم در سمت راست، و هر گاه انسان به جانب چپ اندكى منحرف شود از حدّ قبله خارج نميشود.
5222- 3- (3)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ فِی النِّهَایَةِ قَالَ: مَنْ تَوَجَّهَ إِلَی الْقِبْلَةِ مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ وَ الْمَشْرِقِ قَاطِبَةً فَعَلَیْهِ أَنْ یَتَیَاسَرَ قَلِیلًا لِیَکُونَ مُتَوَجِّهاً إِلَی الْحَرَمِ- بِذَلِکَ جَاءَ الْأَثَرُ عَنْهُمْ ع انْتَهَی.
ترجمه :
شیخ فرمود: هر یک از ساکنان عراق و مشرق که به قبله رو میکند باید اندکی به سمت چپ متمایل شود تا به سمت حرم رو کرده باشد، و خبر ائمه علیهم السلام بر این آمده است.
(4)5 بَابُ وُجُوبِ الْعَمَلِ بِالْجَدْیِ فِی مَعْرِفَةِ الْقِبْلَةِ
ترجمه :
وجوب عمل و توجه به ستاره ی جدی در شناختن قبله
5223- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الطَّاطَرِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْقِبْلَةِ فَقَالَ ضَعِ الْجَدْیَ فِی قَفَاکَ وَ صَلِّ.
ترجمه :
محمد بن مسلم از یکی از دو امام سوال کرد از قبله
فرمود:ستاره ی جدی را پشت سر قرار بده و نماز بخوان
5224- 2- (6)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ رَجُلٌ لِلصَّادِقِ ع إِنِّی أَکُونُ فِی السَّفَرِ وَ لَا أَهْتَدِی إِلَی الْقِبْلَةِ بِاللَّیْلِ فَقَالَ أَ تَعْرِفُ الْکَوْکَبَ الَّذِی یُقَالُ لَهُ الْجَدْیُ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ اجْعَلْهُ عَلَی یَمِینِکَ وَ إِذَا کُنْتَ فِی طَرِیقِ الْحَجِّ فَاجْعَلْهُ بَیْنَ کَتِفَیْکَ.
ص: 306
قَالَ صَاحِبُ الْمَدَارِکِ (1)الْأَوْلَی حَمْلُ الْعَلَامَةِ الْأُولَی وَ الثَّالِثَةِ عَلَی أَطْرَافِ الْعِرَاقِ الْغَرْبِیَّةِ کَسِنْجَارٍ وَ مَا وَالاهَا وَ حَمْلُ الثَّانِیَةِ عَلَی أَوْسَاطِ الْعِرَاقِ کَالْکُوفَةِ وَ بَغْدَادَ وَ أَمَّا أَطْرَافُهُ الشَّرْقِیَّةُ کَالْبَصْرَةِ وَ مَا سَاوَاهَا فَیُحْتَاجُ فِیهَا إِلَی زِیَادَةِ انْحِرَافٍ نَحْوَ الْمَغْرِبِ وَ کَذَا الْقَوْلُ فِی بِلَادِ خُرَاسَانَ.
ترجمه :
شخصى به امام صادق عليه السّلام عرض كرد: بسيار اتّفاق مىافتد كه من در حال سفر هستم و شب هنگام به جانب قبله راهى نمىيابم چه كنم؟ آن حضرت فرمود: آيا ستارهاى را كه به آن جدى ميگويند مىشناسى؟ گفتم: آرى، فرمود: آن ستاره را در سمت راست خود قرار ده (بگونهاى بايست كه آن ستاره در سمت راست تو باشد در اين صورت رو به قبله ايستادهاى) و هر گاه در راه حج باشى يعنى در سفر حجاز باشى آن ستاره را در ميان دو كتف خود گير در چنين حالى رو به قبله خواهى بود. شرح:«اين خبر حكمش اطلاق ندارد و براى كسانيست كه اهل ايران يا عراق ميباشند و احتمالا راوى محمد بن مسلم ثقفى است كه خود عراقى است و از قبلۀ بلادش سؤال كرده نه از قبلۀ همۀ دنيا».
5225- 3- (2)مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودٍ الْعَیَّاشِیُّ فِی تَفْسِیرِهِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ أَبِی زِیَادٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ (3)- قَالَ هُوَ الْجَدْیُ لِأَنَّهُ نَجْمٌ لَا یَزُولُ وَ عَلَیْهِ بِنَاءُ الْقِبْلَةِ وَ بِهِ یَهْتَدِی أَهْلُ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ.
ترجمه :
امام صادق (علیه السلام) به نقل از پدرانش فرمود: رسول¬خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: «وَبِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ؛ منظور [از نجم] ستاره جَدی (شمال) است که هیچ وقت ناپدید¬ نمیشود و قبله را با آن میشناسند و در خشکی و دریا با آن راه و جهت خود را پیدا¬ میکنند».
5226- 4- (4)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی قَوْلِهِ وَ عَلاماتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ (5)- قَالَ ظَاهِرٌ وَ بَاطِنٌ الْجَدْیُ عَلَیْهِ تُبْنَی الْقِبْلَةُ وَ بِهِ یَهْتَدِی أَهْلُ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ لِأَنَّهُ نَجْمٌ لَا یَزُولُ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ عُمُوماً (6).
ترجمه :
امام صادق (علیه السلام)- [این آیه] ظاهر و باطنی دارد مقصود ظاهری آیه، ستاره جدی است، ستارهای که جهت قبله را با آن میشناسند و مردم در دریا و خشکی، راه و جهت خود را از طریق آن پیدا میکنند؛ زیرا هیچوقت ناپدید نمیشود.
(7)6 بَابُ وُجُوبِ الِاجْتِهَادِ فِی مَعْرِفَةِ الْقِبْلَةِ مَعَ الِاشْتِبَاهِ وَ الْعَمَلِ بِمِحْرَابِ الْمَعْصُومِ وَ نَحْوِهِ وَ بِالظَّنِّ مَعَ تَعَذُّرِ الْعِلْمِ
ترجمه :
واجب است کوشش برای شناختن قبله با وجود اشتباه وعمل به محراب معصوم و مثل آن با نبودن علم
5227- 1- (8)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع یُجْزِئُ التَّحَرِّی أَبَداً إِذَا لَمْ یُعْلَمْ أَیْنَ وَجْهُ الْقِبْلَةِ.
ترجمه :
زراره گويد: امام باقر عليه السّلام فرمود:
هرگاه كسى نمىداند كه قبله كدام طرف است، كوشش در تحصيل جهت آن، براى او كافى است.
ص: 307
5228- 2- (1)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الصَّلَاةِ بِاللَّیْلِ وَ النَّهَارِ إِذَا لَمْ یُرَ الشَّمْسُ وَ لَا الْقَمَرُ وَ لَا النُّجُومُ قَالَ اجْتَهِدْ رَأْیَکَ وَ تَعَمَّدِ الْقِبْلَةَ جُهْدَکَ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (2)وَ مِثْلَ الَّذِی قَبْلَهُ وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ مِثْلَهُ (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی مِثْلَهُ (4).
ترجمه :
سماعه گويد: از امام عليه السّلام دربارۀ اوقات نماز در شب و روزى كه نه خورشيد ديده مىشود، نه ماه و نه ستارگان، سؤال كردم.
فرمود: كوشش خود را به كار ببند و براى يافتن قبله نيز كوشش كن.
5229- 3- (5)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ أَنَّهُ سَأَلَهُ عَنِ الصَّلَاةِ بِاللَّیْلِ وَ النَّهَارِ إِذَا لَمْ تُرَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ وَ لَا النُّجُومُ فَقَالَ تَجْهَدُ (6)رَأْیَکَ وَ تَعْتَمِدُ (7)الْقِبْلَةَ بِجُهْدِکَ.
ترجمه :
سماعه گويد: از امام عليه السّلام دربارۀ اوقات نماز در شب و روزى كه نه خورشيد ديده مىشود، نه ماه و نه ستارگان، سؤال كردم.
فرمود: كوشش خود را به كار ببند و براى يافتن قبله نيز كوشش كن.
5230- 4- (8)عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ الْمُوسَوِیُّ الْمُرْتَضَی فِی رِسَالَةِ الْمُحْکَمِ وَ الْمُتَشَابِهِ نَقْلًا مِنْ تَفْسِیرِ النُّعْمَانِیِّ بِإِسْنَادِهِ الْآتِی (9)عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ ع فِی قَوْلِهِ تَعَالَی فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ (10)- قَالَ مَعْنَی شَطْرِهِ نَحْوُهُ إِنْ کَانَ مَرْئِیّاً وَ بِالدَّلَائِلِ وَ الْأَعْلَامِ إِنْ کَانَ مَحْجُوباً فَلَوْ عُلِمَتِ الْقِبْلَةُ لَوَجَبَ اسْتِقْبَالُهَا وَ التَّوَلِّی وَ التَّوَجُّهُ إِلَیْهَا وَ لَوْ لَمْ یَکُنِ الدَّلِیلُ عَلَیْهَا مَوْجُوداً حَتَّی تَسْتَوِیَ الْجِهَاتُ کُلُّهَا فَلَهُ
ص: 308
حِینَئِذٍ أَنْ یُصَلِّیَ بِاجْتِهَادِهِ حَیْثُ أَحَبَّ وَ اخْتَارَ حَتَّی یَکُونَ عَلَی یَقِینٍ مِنَ الدَّلَالاتِ الْمَنْصُوبَةِ وَ الْعَلَامَاتِ الْمَثْبُوتَةِ- فَإِنْ مَالَ عَنْ هَذَا التَّوَجُّهِ مَعَ مَا ذَکَرْنَاهُ حَتَّی یَجْعَلَ الشَّرْقَ غَرْباً وَ الْغَرْبَ شَرْقاً زَالَ مَعْنَی اجْتِهَادِهِ وَ فَسَدَ حَالُ اعْتِقَادِهِ قَالَ وَ قَدْ جَاءَ عَنِ النَّبِیِّ ص خَبَرٌ مَنْصُوصٌ مُجْمَعٌ عَلَیْهِ أَنَّ الْأَدِلَّةَ الْمَنْصُوبَةَ إِلَی بَیْتِ اللَّهِ الْحَرَامِ- لَا تَذْهَبُ بِکُلِّیَّتِهَا حَادِثَةٌ مِنَ الْحَوَادِثِ مَنّاً مِنَ اللَّهِ تَعَالَی عَلَی عِبَادِهِ فِی إِقَامَةِ مَا افْتَرَضَ عَلَیْهِمْ.
ترجمه :
علی علیه السلام درباره آیه {پس روی خود را به سوی مسجد الحرام کن} - . بقره / 144 - فرمود: شطر به معنای سمت و جهت است اگر قابل رویت باشد، و اگر که پوشیده باشد نیز با دلایل و نشانهها قابل تشخیص باشد، پس اگر قبله را تشخیص دادی روی کردن به آن و توجه کردن به آن واجب است و اگر راهنمایی به سوی قبله وجود نداشت طوری که همه جهات در یک سطح و با هم برابر بودند پس نمازگزار باید با اجتهاد خود به هر سمتی که دوست داشت و انتخاب کرد نماز گزارد تا اینکه از راهنماهای موجود و علامتهای پراکنده به یقین برسد، و اگر با آنچه که ذکر کردیم از این توجه و روی کردن روی برتافت، طوری که شرق را غرب و غرب را شرق قرار داد معنای اجتهادش از بین رفته و حال اعتقادش تباه شده است
5231- 5- (1)أَبُو الْفَضْلِ شَاذَانُ بْنُ جَبْرَئِیلَ الْقُمِّیُّ فِی رِسَالَةِ الْقِبْلَةِ قَالَ: قَدْ تُعْلَمُ الْقِبْلَةُ بِالْمُشَاهَدَةِ أَوْ یُخْبَرُ عَنْ مُشَاهَدَةٍ تُوجِبُ الْعِلْمَ (بِأَنْ یَنْصِبَ النَّبِیُّ ص مَسْجِداً) (2)کَقِبْلَةِ الْمَدِینَةِ وَ قُبَا- وَ فِی بَعْضِ أَسْفَارِهِ وَ غَزَوَاتِهِ وَ هِیَ مَسَاجِدُ مَعْرُوفَةٌ إِلَی الْآنَ مِثْلُ مَسْجِدِ الْفَضِیخِ- وَ مَسْجِدِ الْأَعْمَی وَ مَسْجِدِ الْإِجَابَةِ- وَ مَسْجِدِ الْبَغْلَةِ (3)وَ مَسْجِدِ الْفَتْحِ وَ سَلْعٍ- وَ غَیْرِهَا مِنَ الْمَوَاضِعِ الَّتِی صَلَّی فِیهَا النَّبِیُّ ص- وَ کَالْقُبُورِ الْمَرْفُوعَةِ بِحُضُورِهِ مِثْلِ قَبْرِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ فَاطِمَةَ بِنْتِ أَسَدٍ- وَ قَبْرِ حَمْزَةَ سَیِّدِ الشُّهَدَاءِ بِأُحُدٍ وَ غَیْرِهِ أَوْ نَصَبَهَا أَحَدٌ مِنَ الْأَئِمَّةِ ع مِثْلُ (4)الْکُوفَةِ- وَ الْبَصْرَةِ وَ غَیْرِهِمَا أَوْ یُحْکَمُ بِأَنَّهُمْ صَلَّوْا إِلَیْهَا ص فَإِنَّهُ بِجَمِیعِ ذَلِکَ تُعْلَمُ الْقِبْلَةُ انْتَهَی.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی الْمَسَاجِدِ (5).
ترجمه :
ابو الفضل بن شاذان قمی در رساله قبله
گاهی قبله با مشاهده یا خبر علم حاصل شود مسجدی که پیامبر و امام بسازد مثل مسجد مدینه ومسجد قبا یا در سفر یا غزوه ها بنا نموده اند مثل مسجد فضیخ مسجد اعمی مسجد اجابه مسجد بغله مسجد فتح و سلع وغیر آنها و مکانهای که پیامبر نماز خوانده قبور ابراهیم پسرش. فاطمه بن اسد. حمزه سید الشهدا
و مساجدی که یکی از امامان علیه السلام بنا نموده باشد مثل مسد کوفه. بصره یا حکم شده به نماز در آنها
به اینها قبله دانسته شود
ص: 309
1) ازاحة العلة فی معرفة القبلة- 5 و البحار 84- 82.
2) فی المصدر- أو بان ینصبها النبیّ صلّی اللّه علیه و آله بمسجده.
3) فی المصدر- القبلة.
4) فی المصدر زیادة- قبلة.
5) یأتی فی الحدیث 14 و 15 من الباب 13 من هذه الأبواب و فی الباب 43 من أبواب المساجد، و تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 2 من الباب 37 من أبواب المواقیت.
(1)7 بَابُ وُجُوبِ رُجُوعِ الْأَعْمَی إِلَی قَوْلِ الْعَارِفِ بِالْقِبْلَةِ
ترجمه :
واجب است بر نابینا قبول قول کسیکه قبله را می داند
5232- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا بَأْسَ بِأَنْ یُصَلِّیَ الْأَعْمَی بِالْقَوْمِ وَ إِنْ کَانُوا هُمُ الَّذِینَ یُوَجِّهُونَهُ.
ترجمه :
امام صادق علیه السلام فرمود
اشکال ندارد نابینا نماز با دسته ای که او را به جهتی وا داشته اند بخواند
5233- 2- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: قُلْتُ أُصَلِّی خَلْفَ الْأَعْمَی قَالَ نَعَمْ إِذَا کَانَ لَهُ مَنْ یُسَدِّدُهُ وَ کَانَ أَفْضَلَهُمْ.
ترجمه :
زراره گويد: به امام باقر عليه السّلام عرض كردم: نماز خواندن در پشت كور مىتوانم نماز بگزارم؟
فرمود: آرى، اگر كسى باشد كه روى او را به سمت قبله نمايد و او از آنان در دين آگاهتر باشد.
5234- 3- (4)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع فِی حَدِیثٍ لَا یَؤُمُّ الْأَعْمَی فِی الصَّحْرَاءِ إِلَّا أَنْ یُوَجَّهَ إِلَی الْقِبْلَةِ.
أَقُولُ: تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ عُمُوماً (5).
ترجمه :
امیر مؤمنان علیه السلام فرمود :
نابینا در صحرا امام نمیشود مگر اینکه او را به سوی قبله هدایت کنند
(6)8 بَابُ وُجُوبِ الصَّلَاةِ إِلَی أَرْبَعِ جِهَاتٍ مَعَ الِاشْتِبَاهِ وَ تَعَذُّرِ التَّرْجِیحِ وَ أَنَّهُ یُجْزِی جِهَةٌ وَاحِدَةٌ مَعَ ضِیقِ الْوَقْتِ
ترجمه :
واجب است نماز خواندن به چهار جهت با اشتباهات و ترجیح نداشتن جهت اگر وقت تنگ باشد یک طرف کافی است
5235- 1- (7)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: رُوِیَ فِیمَنْ لَا یَهْتَدِی إِلَی الْقِبْلَةِ فِی
ص: 310
1) الباب 7 فیه 3 أحادیث.
2) التهذیب 3- 30- 105 و أورده فی الحدیث 1 من الباب 21 من أبواب الجماعة.
3) الکافی 3- 375- 4، و تاتی قطعة منه فی الحدیث 5 من الباب 21 من أبواب الجماعة.
4) الکافی 3- 375- 2، و أورده فی الحدیث 7 من الباب 21 من أبواب الجماعة، و صدره فی الحدیث 1 من الباب 22 من أبواب الجماعة.
5) تقدم فی الباب 1 و 6 من هذه الأبواب.
6) الباب 8 فیه 6 أحادیث.
7) الفقیه 1- 278- 854.
مَفَازَةٍ أَنَّهُ یُصَلِّی إِلَی أَرْبَعَةِ جَوَانِبَ.
ترجمه :
روایت شده کسیکه در بیابان جهت قبله نمیداند به چهار جهت نماز بخواند
5236- 2- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ قَالَ: یُجْزِی الْمُتَحَیِّرَ أَبَداً أَیْنَمَا تَوَجَّهَ إِذَا لَمْ یَعْلَمْ أَیْنَ وَجْهُ الْقِبْلَةِ.
أَقُولُ: حَمَلَهُ بَعْضُ الْأَصْحَابِ عَلَی عَدَمِ التَّمَکُّنِ مِنَ الصَّلَاةِ إِلَی أَرْبَعِ جِهَاتٍ لِمَا مَضَی (2)وَ یَأْتِی (3).
ترجمه :
زراره و محمّد بن مسلم از امام باقر عليه السّلام روايت كردهاند كه آن حضرت فرمود: براى شخص متحيّر بهر طرف رو كند كافى است هر گاه نداند قبله از كدام سوى است.
5237- 3- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنْ قِبْلَةِ الْمُتَحَیِّرِ فَقَالَ یُصَلِّی حَیْثُ یَشَاءُ.
ترجمه :
زراره گوید از امام باقر از قبله متحیر سوال کردم فرمود نماز بخواند هرطرف که خواست
5238- 4- (5)قَالَ وَ رُوِیَ أَیْضاً أَنَّهُ یُصَلِّی إِلَی أَرْبَعِ جَوَانِبَ.
ترجمه :
زراره گوید از امام باقر از قبله متحیر سوال کردم فرمود نماز بخواند به چهارطرف
5239- 5- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَبَّادٍ عَنْ خِرَاشٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنَّ هَؤُلَاءِ الْمُخَالِفِینَ عَلَیْنَا یَقُولُونَ إِذَا أُطْبِقَتْ عَلَیْنَا أَوْ أَظْلَمَتْ فَلَمْ نَعْرِفِ السَّمَاءَ کُنَّا وَ أَنْتُمْ سَوَاءً فِی الِاجْتِهَادِ فَقَالَ لَیْسَ کَمَا یَقُولُونَ إِذَا کَانَ ذَلِکَ فَلْیُصَلَّ لِأَرْبَعِ وُجُوهٍ.
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَبَّادٍ عَنْ خِرَاشٍ مِثْلَهُ (7)أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ إِمَّا عَلَی تَسَاوِی الْجِهَاتِ وَ عَدَمِ التَّرْجِیحِ وَ إِمَّا عَلَی کَوْنِ
ص: 311
التَّحَیُّرِ فِی الْحُکْمِ الشَّرْعِیِّ لَا فِی جِهَةِ الْقِبْلَةِ فَقَطْ کَمَا إِذَا لَمْ یَعْلَمْ أَنَّهُ یَجُوزُ لَهُ الْعَمَلُ فِی هَذِهِ الْحَالَةِ بِالظَّنِّ أَمْ لَا فَیَتَعَیَّنُ عَلَیْهِ الصَّلَاةُ إِلَی أَرْبَعِ جِهَاتٍ لِلْیَقِینِ بِشُغُلِ الذِّمَّةِ فَلَا بُدَّ مِنَ الْخُرُوجِ مِنَ الْعُهْدَةِ.
ترجمه :
يكى از اصحاب ما از امام صادق عليه السّلام نقل كرده است.راوى گويد:به آن حضرت عرض كردم:فدايت گردم،مخالفين ما مىگويند:هر وقت هوا تيره و تار شد و مواضع آسمان را به جا نياورديم،اجتهاد ما و شما يكى است.امام عليه السّلام فرمود: «چنين نيست كه آنان مىگويند.در آن موقعيّت بايد بر چهار جهت نماز بگزاريد.»
5240- 6- (1)وَ قَدْ تَقَدَّمَ فِی حَدِیثِ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: وَ لَا تَنْقُضِ الْیَقِینَ أَبَداً بِالشَّکِّ وَ إِنَّمَا تَنْقُضُهُ بِیَقِینٍ آخَرَ.
ترجمه :
امام باقر علیه السلام فرمود
یقین با شک برطرف نمی شود بلکه با با یقین دیگر برطرف می شود
(2)9 بَابُ بُطْلَانِ الصَّلَاةِ إِلَی غَیْرِ الْقِبْلَةِ عَمْداً وَ وُجُوبِ الْإِعَادَةِ
ترجمه:
باطل بودن نماز بدون قبله عمدا واجب اعاده ی آن نمازی که عمدا به جهت قبله نبوده
5241- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع لَا تُعَادُ الصَّلَاةُ إِلَّا مِنْ خَمْسَةٍ الطَّهُورِ وَ الْوَقْتِ وَ الْقِبْلَةِ وَ الرُّکُوعِ وَ السُّجُودِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
زراره گويد: امام باقر عليه السّلام فرمود: نماز جز در پنج مورد (چه عمدا چه سهوا اعاده نميشود: و آن طهور است (يعنى وضو و غسل و تيمّم كه اگر كسى از يكى از اينها كه تكليفش آنست خالى بود نمازش باطل است و بايد اعاده كند). دوّم وقت (كه اگر شخص نمازى را پيش از وقت بخواند كه هيچ جزء آن داخل وقت نباشد اگر چه سهو باشد آن نماز باطل است و بايد اگر در وقت است دوباره بخواند و اگر وقت گذشته است قضاى آن را بجا آرد، و امّا پس از وقت ميتوان گفت اعاده نمىخواهد چون نماز بر او واجب بوده و به گمان بقاى وقت بجا آورده، و چون در وقت بجا نياورده و قضا كرده پس قضاى نماز بر او واجب بوده و آن را در وقت آن بجا آورده است). سوّم قبله (كه اگر كسى عمدا به غير قبله نماز گزارد آن را رو بقبله اعاده مىكند و اگر سهوا باشد بطورى كه رو بمشرق يا بمغرب يا پشت به قبله نماز كرده باشد آن را نيز اعاده مىكند در وقت، و خارج از آن بقضا)، چهارم و پنجم: ركوع و دو سجده است (كه به ترك هر يك از اين دو چه عمدا چه سهوا نماز باطل است)
5242- 2- (5)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ قَالَ: لَا صَلَاةَ إِلَّا إِلَی الْقِبْلَةِ قَالَ قُلْتُ: أَیْنَ حَدُّ الْقِبْلَةِ قَالَ مَا بَیْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ قِبْلَةٌ کُلُّهُ قَالَ قُلْتُ: فَمَنْ صَلَّی لِغَیْرِ الْقِبْلَةِ أَوْ فِی یَوْمِ غَیْمٍ فِی غَیْرِ الْوَقْتِ قَالَ یُعِیدُ.
ترجمه:
امام باقر علیه السلام فرمود نماز نیست مگر رو به قبله باشد
گفتم حد قبله کجاست ؟
فرمود:بین مشرق و مغرب همه اش قبله است
پرسیدم کسیکه به طرف قبله نماز نخواند
فرمود اعاده کند
5243- 3- (6)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ قَالَ لَهُ اسْتَقْبِلِ الْقِبْلَةَ بِوَجْهِکَ وَ لَا تَقَلَّبْ بِوَجْهِکَ عَنِ الْقِبْلَةِ فَتَفْسُدَ صَلَاتُکَ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ لِنَبِیِّهِ فِی الْفَرِیضَةِ فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ- وَ حَیْثُ ما کُنْتُمْ فَوَلُّوا
ص: 312
1) تقدم فی الحدیث 1 من الباب 1 من أبواب النواقض.
2) الباب 9 فیه 5 أحادیث.
3) الفقیه 1- 279- 857 أورده فی الحدیث 8 من الباب 3 من أبواب الوضوء.
4) التهذیب 2- 152- 597.
5) الفقیه 1- 278- 855 أورد قطعة منه فی الحدیث 3 من الباب 13 من أبواب المواقیت، و قطعة منه فی الحدیث 9 من الباب 2، و فی الحدیث 2 من الباب 10 من هذه الأبواب.
6) الفقیه 1- 278- 856.
وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ (1)وَ قُمْ مُنْتَصِباً فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ مَنْ لَمْ یُقِمْ صُلْبَهُ فَلَا صَلَاةَ لَهُ وَ اخْشَعْ بِبَصَرِکَ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَا تَرْفَعْهُ إِلَی السَّمَاءِ وَ لْیَکُنْ حِذَاءَ وَجْهِکَ فِی مَوْضِعِ سُجُودِکَ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ نَحْوَهُ (2)وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ (3)
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (4)إِلَّا أَنَّهُمَا أَسْقَطَا قَوْلَهُ وَ قُمْ مُنْتَصِباً إِلَی قَوْلِهِ فَلَا صَلَاةَ لَهُ.
ترجمه:
زراره گويد: امام باقر عليه السّلام فرمود:
هرگاه روى خود را به سوى قبله كردى، از آن روى مگردان كه اين كار، نمازت را تباه مىسازد، همانا خداوند عزّ و جلّ دربارۀ نماز واجب به پيامبر خود صلّى اللّه عليه و اله فرمود:«اى پيامبر! به هنگام نماز روى خود را به جانب مسجد الحرام بگردان و شما - اى امت محمّد!- هرجا كه هستيد روى خويش را بدانجانب كنيد» و چشم خود را فروانداز و آن را به جانب آسمان بلند مكن و بايد نظرت به پيش و به جايگاه سجود باشد.
5244- 4- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنْ تَکَلَّمْتَ أَوْ صَرَفْتَ وَجْهَکَ عَنِ الْقِبْلَةِ فَأَعِدِ الصَّلَاةَ.
ترجمه:
ابى بصير از آن حضرت آمده است: هر گاه در ميان نماز سخنى گفتى يا رويت را از قبله گردانيدى پس نماز را اعاده كن.
5245- 5- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الطَّاطَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ یَحْیَی قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ صَلَّی عَلَی غَیْرِ الْقِبْلَةِ ثُمَّ تَبَیَّنَتِ الْقِبْلَةُ وَ قَدْ دَخَلَ وَقْتُ صَلَاةٍ أُخْرَی قَالَ یُعِیدُهَا قَبْلَ أَنْ یُصَلِّیَ هَذِهِ الَّتِی قَدْ دَخَلَ وَقْتُهَا الْحَدِیثَ.
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ إِمَّا عَلَی الْعَمْدِ أَوْ عَلَی تَرْکِ الِاجْتِهَادِ أَوْ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ لِمَا یَأْتِی (7).
ترجمه:
عمرو بن یحیی گوید سوال کردم از امام صادق علیه السلام مردی نماز خوانده بر غیر جهت قبله بعد قبله برایش معلوم شد وقت نماز بعدی
امام فرمود :قبل از نماز فعلی نماز بی قبله را اعاده کند
ص: 313
(1)10 بَابُ أَنَّ مَنِ اجْتَهَدَ فِی الْقِبْلَةِ فَصَلَّی ظَانّاً ثُمَّ عَلِمَ أَنَّهُ کَانَ مُنْحَرِفاً عَنْهَا إِلَی مَا بَیْنِ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ صَحَّتْ صَلَاتُهُ وَ لَا یُعِیدُ وَ إِنْ عَلِمَ فِی أَثْنَائِهَا اعْتَدَلَ وَ أَتَمَّ وَ إِنِ اسْتَدْبَرَ اسْتَأْنَفَ
ترجمه:
کسیکه کوشش کند برای شناخت قبله سپس گمان کند سپس بفهمد منحرف روده بین مشرق و مغرب نماز قبول است و اعهاده نمیشود واگر در بین نماز متوجه شد بچرخد و اگر پشت بهقبله است نماز را از اول بخواند
5246- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ أَنَّهُ سَأَلَ الصَّادِقَ ع عَنِ الرَّجُلِ یَقُومُ فِی الصَّلَاةِ ثُمَّ یَنْظُرُ بَعْدَ مَا فَرَغَ فَیَرَی أَنَّهُ قَدِ انْحَرَفَ عَنِ الْقِبْلَةِ یَمِیناً أَوْ شِمَالًا فَقَالَ لَهُ قَدْ مَضَتْ صَلَاتُهُ وَ مَا (3)بَیْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ قِبْلَةٌ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ الْحَجَّالِ عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
معاوية بن عمّار از امام صادق عليه السّلام سؤال كرد: شخصى به نماز مىايستد پس از آنكه از نماز فارغ شد دقّت كرده و مىبيند از قبله به دست راست يا چپ منحرف بوده است، آن حضرت [باو] فرمود: نمازش صحيح است و ما بين مشرق و مغرب قبله است.
5247- 2- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: لَا صَلَاةَ إِلَّا إِلَی الْقِبْلَةِ قَالَ قُلْتُ أَیْنَ حَدُّ الْقِبْلَةِ قَالَ مَا بَیْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ قِبْلَةٌ کُلُّهُ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
زراره گفت امام باقر علیه السلام فرمود
نماز نیست مگر آنکه رو به قبله باشد گفتم حد قبله کجاست
فرمود بین مغرب ومشرق همه اش قبله است
5248- 3- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ الْوَلِیدِ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ تَبَیَّنَ لَهُ وَ هُوَ فِی الصَّلَاةِ أَنَّهُ عَلَی غَیْرِ الْقِبْلَةِ قَالَ یَسْتَقْبِلُهَا إِذَا أُثْبِتَ ذَلِکَ وَ إِنْ کَانَ فَرَغَ مِنْهَا فَلَا یُعِیدُهَا.
ترجمه:
قاسم بن ولید گویداز امام صادق (علیه السلام) پرسيدم: اگر كسى در اثناى نماز متوجه شود كه از سمت قبله منحرف است، تكليف او چيست؟ ابو عبد اللّه گفت: اگر يقين دارد، بايد روى خود را به سوى قبله بچرخاند و اگر بعد از نماز متوجه شود، لازم نيست كه نمازش را از سر بخواند.
ص: 314
5249- 4- (1)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ (2)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقٍ عَنْ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: فِی رَجُلٍ صَلَّی عَلَی غَیْرِ الْقِبْلَةِ فَیَعْلَمُ وَ هُوَ فِی الصَّلَاةِ قَبْلَ أَنْ یَفْرُغَ مِنْ صَلَاتِهِ قَالَ إِنْ کَانَ مُتَوَجِّهاً فِیمَا بَیْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ فَلْیُحَوِّلْ وَجْهَهُ إِلَی الْقِبْلَةِ سَاعَةَ یَعْلَمُ وَ إِنْ کَانَ مُتَوَجِّهاً إِلَی دُبُرِ الْقِبْلَةِ فَلْیَقْطَعِ الصَّلَاةَ ثُمَّ یُحَوِّلُ وَجْهَهُ إِلَی الْقِبْلَةِ ثُمَّ یَفْتَتِحُ الصَّلَاةَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
عمّار ساباطى گويد: امام صادق عليه السّلام دربارۀ كسى كه بر غير قبله نماز گزارده و در حال نماز پيش از آنكه فارغ شود، مىفهمد كه بر غير قبله نماز گزارده است، فرمود:
اگر روى او متوجّه ما بين مشرق و مغرب باشد، بايستى صورت خود را در همان لحظهاى كه متوجّه مىشود، به سوى قبله بگرداند، ولى اگر پشت به قبله بود، بايد نماز را رها كند و صورت خود را به سوى قبله بگرداند و نماز را از سر گيرد.
5250- 5- (4)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ ظَرِیفٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ ع أَنَّهُ کَانَ یَقُولُ مَنْ صَلَّی عَلَی غَیْرِ الْقِبْلَةِ وَ هُوَ یَرَی أَنَّهُ عَلَی الْقِبْلَةِ ثُمَّ عَرَفَ بَعْدَ ذَلِکَ فَلَا إِعَادَةَ عَلَیْهِ إِذَا کَانَ فِیمَا بَیْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (5).
ترجمه:
علی علیه السلام میفرمود: کسی که بر غیر قبله نماز گزارد در حالی که بر این عقیده است که به سوی قبله ایستاده است، و پس از آن در یابد که به غیر قبله بوده است، اگر ما بین شرق و غرب ایستاده باشد اعاده نماز صورت نمیگیرد.
(6)11 بَابُ وُجُوبِ الْإِعَادَةِ فِی الْوَقْتِ لَا بَعْدَهُ إِذَا تَبَیَّنَ أَنَّهُ صَلَّی عَلَی غَیْرِ الْقِبْلَةِ ظَانّاً لَهَا
ترجمه:
اگر به سمت قبله نماز نخوانده گمان کرده جهت قبله را اگر در وقت است اعاده کند و بعد آن اعاده لازم نیست
5251- 1- (7)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ
ص: 315
1) الکافی 3- 285- 8.
2) فی هامش المخطوط عن نسخة من التهذیب 2- 142- 555 زیادة- أحمد بن محمّد.
3) التهذیب 2- 48- 159، و الاستبصار 1- 298- 1100.
4) قرب الإسناد.
5) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 1 من الباب 35 من أبواب صلاة الجنازة، و علی بعض المقصود فی الباب 9 من هذه الأبواب، و یأتی ما یدلّ علیه فی الحدیث 7 من الباب 11 من هذه الأبواب.
6) الباب 11 فیه 10 أحادیث.
7) التهذیب 2- 47- 151 و التهذیب 2- 142- 554.
أَیُّوبَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا صَلَّیْتَ وَ أَنْتَ عَلَی غَیْرِ الْقِبْلَةِ وَ اسْتَبَانَ لَکَ أَنَّکَ صَلَّیْتَ وَ أَنْتَ عَلَی غَیْرِ الْقِبْلَةِ وَ أَنْتَ فِی وَقْتٍ فَأَعِدْ وَ إِنْ فَاتَکَ الْوَقْتُ فَلَا تُعِدْ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ (1)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (2).
ترجمه:
عبد الرحمان بن ابى عبد اللّه گويد: امام صادق عليه السّلام فرمود:
هرگاه بر غير قبله نماز گزاردى و بعد براى تو روشن شد كه بر غير قبله نماز گزاردهاى، اگر در وقت نماز بودى، نماز را اعاده كن، ولى اگر وقت گذشته بود، اعاده لازم نيست
5252- 2- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَقْطِینٍ وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَقْطِینٍ (4)قَالَ: سَأَلْتُ عَبْداً صَالِحاً عَنْ رَجُلٍ صَلَّی فِی یَوْمِ سَحَابٍ عَلَی غَیْرِ الْقِبْلَةِ ثُمَّ طَلَعَتِ الشَّمْسُ وَ هُوَ فِی وَقْتٍ أَ یُعِیدُ الصَّلَاةَ إِذَا کَانَ قَدْ صَلَّی عَلَی غَیْرِ الْقِبْلَةِ وَ إِنْ کَانَ قَدْ تَحَرَّی الْقِبْلَةَ بِجُهْدِهِ أَ تُجْزِیهِ صَلَاتُهُ فَقَالَ یُعِیدُ مَا کَانَ فِی وَقْتٍ فَإِذَا ذَهَبَ الْوَقْتُ فَلَا إِعَادَةَ عَلَیْهِ.
ترجمه:
یَعْقُوبَ بْنِ یَقْطِینٍ گوید :از بندۀ صالح خدا امام كاظم (ع) پرسيدم: اگر كسى در روز ابرى سمتى را انتخاب كند و نماز بخواند، و قبل از سپرى شدن وقت نماز،
خورشيد طالع شود و سمت قبله مشخص گردد. آيا در صورتى كه پشت به قبله نماز خوانده باشد، بايد نمازش را از سر بخواند؟ و اگر تشخيص و اجتهاد خود را به كار بسته باشد، ولى با تشخيص اشتباهى پشت به قبله نماز خوانده باشد، نمازش درست است؟ امام كاظم گفت: اگر وقت نماز باقى باشد بايد نمازش را از سر بخواند و اگر وقت نماز گذشته باشد، لازم نيست كه نمازش را از سر بخواند.
5253- 3- (5)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ أَبَانٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِذَا صَلَّیْتَ عَلَی غَیْرِ الْقِبْلَةِ فَاسْتَبَانَ لَکَ قَبْلَ أَنْ تُصْبِحَ أَنَّکَ صَلَّیْتَ عَلَی غَیْرِ الْقِبْلَةِ فَأَعِدْ صَلَاتَکَ.
ترجمه:
امام باقر علیه السلام فرمود
وقتی نماز خواندی بر غیر قبله قبل از صبح برایت معلوم شد نماز را اعاده کن
5254- 4- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُصَیْنِ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی عَبْدٍ صَالِحٍ الرَّجُلُ یُصَلِّی فِی یَوْمِ غَیْمٍ فِی فَلَاةٍ مِنَ الْأَرْضِ وَ لَا یَعْرِفُ الْقِبْلَةَ فَیُصَلِّی حَتَّی إِذَا فَرَغَ مِنْ صَلَاتِهِ بَدَتْ لَهُ الشَّمْسُ فَإِذَا هُوَ قَدْ صَلَّی لِغَیْرِ الْقِبْلَةِ
ص: 316
أَ یَعْتَدُّ بِصَلَاتِهِ أَمْ یُعِیدُهَا فَکَتَبَ یُعِیدُهَا مَا لَمْ یَفُتْهُ الْوَقْتُ أَ وَ لَمْ یَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ یَقُولُ وَ قَوْلُهُ الْحَقُّ فَأَیْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ (1).
ترجمه:
محمد بن حصین روایت کرده است که وی گفته: برای امام موسی کاظم علیه السلام نوشتم: مردی در روزی ابری در دشتی نماز میخواند و نمی داند قبله کدام سمت است، و پس از اتمام نماز آفتاب نمایان می شود، در این حالت اگر او به جهتی غیر از قبله نماز خوانده باشد آیا نمازش معتبر است یا اینکه باید آن را اعاده کند؟ امام پاسخ داد: تا وقتی که زمان از دست نرفته است آن را اعاده کند، آیا نمی دانی که خداوند می فرماید: «پس به هر سو رو کنید آنجا روی [به] خداست» و قول او حق است؟
5255- 5- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الطَّاطَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا صَلَّیْتَ وَ أَنْتَ عَلَی غَیْرِ الْقِبْلَةِ وَ اسْتَبَانَ لَکَ أَنَّکَ عَلَی غَیْرِ الْقِبْلَةِ وَ أَنْتَ فِی وَقْتٍ فَأَعِدْ وَ إِنْ فَاتَکَ فَلَا تُعِدْ.
ترجمه:
عبد الرحمان بن ابى عبد اللّه گويد: امام صادق عليه السّلام فرمود:
هرگاه بر غير قبله نماز گزاردى و بعد براى تو روشن شد كه بر غير قبله نماز گزاردهاى، اگر در وقت نماز بودى، نماز را اعاده كن، ولى اگر وقت گذشته بود، اعاده لازم نيست.
5256- 6- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الرَّجُلُ یَکُونُ فِی قَفْرٍ مِنَ الْأَرْضِ فِی یَوْمِ غَیْمٍ فَیُصَلِّی لِغَیْرِ الْقِبْلَةِ ثُمَّ تُصْحِی فَیَعْلَمُ أَنَّهُ صَلَّی لِغَیْرِ الْقِبْلَةِ کَیْفَ یَصْنَعُ قَالَ إِنْ کَانَ فِی وَقْتٍ فَلْیُعِدْ صَلَاتَهُ وَ إِنْ کَانَ مَضَی الْوَقْتُ فَحَسْبُهُ اجْتِهَادُهُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ (4)
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ الطَّاطَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ (5)
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
به ابو عبد اللّه صادق (ع) گفتم: اگر كسى در بيابان خشك ناشناخته گرفتار ابر و تاريكى شود و به تشخيص خود رو به سمتى نماز بخواند و بعدا كه هوا صاف و آفتابى شود، ببيند كه نمازش را پشت به قبله خوانده است. تكليف او چيست؟ ابو عبد اللّه گفت: اگر وقت نماز، نگذشته باشد، بايد نمازش را از سر بخواند و اگر وقت نماز گذشته باشد، همان نمازى كه با
تشخيص و اجتهاد خودش خوانده است، پذيرفته و مقبول خواهد بود.
5257- 7- (7)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ
ص: 317
عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الْأَعْمَی یَؤُمُّ الْقَوْمَ وَ هُوَ عَلَی غَیْرِ الْقِبْلَةِ قَالَ یُعِیدُ وَ لَا یُعِیدُونَ فَإِنَّهُمْ قَدْ تَحَرَّوْا.
ترجمه:
حلبى گويد: امام صادق عليه السّلام دربارۀ شخص كورى كه بر گروهى پيشنمازى نمايد، در حالى كه به غير قبله باشد، فرمود:
خود آن شخص بايد نماز را اعاده كند، امّا مأمومين اعاده نمىكنند؛ زيرا آنان وظيفه خود را (در شناسايى قبله) انجام دادهاند.
5258- 8- (1)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ أَنَّهُ سُئِلَ الصَّادِقُ ع عَنْ رَجُلٍ أَعْمَی صَلَّی عَلَی غَیْرِ الْقِبْلَةِ فَقَالَ إِنْ کَانَ فِی وَقْتٍ فَلْیُعِدْ وَ إِنْ کَانَ قَدْ مَضَی الْوَقْتُ فَلَا یُعِدْ قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ صَلَّی وَ هِیَ مُغِیمَةٌ ثُمَّ تَجَلَّتْ فَعَلِمَ أَنَّهُ صَلَّی عَلَی غَیْرِ الْقِبْلَةِ فَقَالَ إِنْ کَانَ فِی وَقْتٍ فَلْیُعِدْ وَ إِنْ کَانَ الْوَقْتُ قَدْ مَضَی فَلَا یُعِیدُ.
ترجمه:
از عبد الرّحمن بن أبى عبد اللّه روايت شده كه از امام صادق عليه السّلام پرسيده: هر گاه شخص كورى كه نميتواند جهات را تشخيص دهد بر غير قبله نماز گزارد و بعد متوجّه شود تكليفش چيست؟ آن حضرت فرمود: اگر در وقت متوجّه شد نماز را اعاده كند، و اگر وقت گذشته است ديگر اعاده نميكند، راوى گويد: سؤال كردم در مورد شخصى كه نماز بگزارد و هوا ابر باشد، سپس ابر بر طرف و هوا روشن شود و آگاه شود كه بر غير جهت قبله نماز كرده است چه بايد بكند؟ آن حضرت فرمود: اگر در وقت چنين شود نماز را بايد اعاده كند، و اگر وقت گذشته است ديگر اعاده نميكند.
5259- 9- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْأَعْمَی إِذَا صَلَّی لِغَیْرِ الْقِبْلَةِ فَإِنْ کَانَ فِی وَقْتٍ فَلْیُعِدْ وَ إِنْ کَانَ قَدْ مَضَی الْوَقْتُ فَلَا یُعِیدُ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام
اگر نابینا نماز را به غیر قبله بخواند اگر قبل از تمام شدن وقت بفهمد اعاده کند واگر بعد از وقت متوجه شود اعاده نشود
5260- 10- (3)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ فِی النِّهَایَةِ قَالَ: قَدْ رُوِیَتْ رِوَایَةٌ أَنَّهُ إِذَا کَانَ صَلَّی إِلَی اسْتِدْبَارِ الْقِبْلَةِ ثُمَّ عَلِمَ بَعْدَ خُرُوجِ الْوَقْتِ وَجَبَ عَلَیْهِ إِعَادَةُ الصَّلَاةِ وَ هَذَا هُوَ الْأَحْوَطُ وَ عَلَیْهِ الْعَمَلُ انْتَهَی.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی بَعْضِ الْمَقْصُودِ (4).
ترجمه:
روایت شده است کسی که پشت به قبله نماز بخواند و پس از خارج شدن ازوقت نماز، از آن آگاه شود، اعاده نماز بر او واجب است، و این به احتیاط نزدیک و عمل به آن لازم است. پایان -
ص: 318
(1)12 بَابُ کَرَاهَةِ الْبُصَاقِ وَ النُّخَامَةِ إِلَی الْقِبْلَةِ وَ اسْتِقْبَالِ الْمُصَلِّی حَائِطاً یَنِزُّ مِنْ بَالُوعَةٍ وَ وُجُوبِ اسْتِقْبَالِ الْقِبْلَةِ عِنْدَ الذَّبْحِ مَعَ الْإِمْکَانِ وَ تَحْرِیمِ اسْتِقْبَالِهَا وَ اسْتِدْبَارِهَا عِنْدَ التَّخَلِّی وَ کَرَاهَتِهِمَا عِنْدَ الْجِمَاعِ
ترجمه:
کراهت دارد آب دهان و خلط طرف قبله انداختن ومقابل نماز گذار دیواری باشد آلوده به فاضل آب
واجب است سمت قبله ذبح اگر ممکن است وحرام است رو ر پشت به قبله وقت تخلی و مکروه بودن پشت و جلو وقت جماع
5261- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْأَوَّلِ ع أَنَّهُ قَالَ: إِذَا ظَهَرَ النَّزُّ مِنْ خَلْفِ الْکَنِیفِ وَ هُوَ فِی الْقِبْلَةِ یَسْتُرُهُ بِشَیْءٍ.
ترجمه :
محمّد بن أبى حمزه از امام كاظم عليه السّلام روايت كرده كه آن حضرت فرمود: هر گاه از پشت بيت الخلاء رطوبتى پيدا شود و رو برو و برابر قبله باشد (نمازگزار بايد) آن را با چيزى بپوشاند تا آن رطوبت نجس در برابر او نباشد.
5262- 2- (3)قَالَ: وَ نَهَی رَسُولُ اللَّهِ ص عَنِ الْبُزَاقِ فِی الْقِبْلَةِ.
ترجمه:
مضمر
فرمود :پیامبر صلی الله علیه وآله نهی فرمود از آب دهان انداختن رو به قبله
5263- 3- (4)قَالَ: وَ نَهَی عَنِ الْجِمَاعِ مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ وَ مُسْتَدْبِرَهَا.
ترجمه:
مضمر
رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله از جماع رو به قبله و پشت به قبله نهى فرمود،
5264- 4- (5)قَالَ: وَ نَهَی عَنِ اسْتِقْبَالِ الْقِبْلَةِ بِبَوْلٍ أَوْ غَائِطٍ.
ترجمه:
مضمر
رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله ازرو به قبله داشتن در هنگام بول و غايط نهى فرمود
5265- 5- (6)قَالَ وَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع لَا یَبْزُقَنَّ أَحَدُکُمْ فِی الصَّلَاةِ قِبَلَ وَجْهِهِ وَ لَا عَنْ یَمِینِهِ وَ لْیَبْزُقْ عَنْ یَسَارِهِ وَ تَحْتَ قَدَمِهِ الْیُسْرَی.
ترجمه:
و در باب احکام مساجد ذکر شد. - از امام علیه السلام آمده است: هیچ کدام از شما در نماز به سمت مقابل و از سمت راستش تف نیاندازد و باید از سمت چپ و زیر پای چپش تف کند،
5266- 6- (7)قَالَ وَ قَالَ الصَّادِقُ ع مَنْ حَبَسَ رِیقَهُ إِجْلَالًا لِلَّهِ تَعَالَی فِی صَلَاتِهِ أَوْرَثَهُ اللَّهُ تَعَالَی صِحَّةً حَتَّی الْمَمَاتِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی بَعْضِ الْأَحْکَامِ الْمَذْکُورَةِ (8)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی الْبَاقِی (9).
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود: هرکس به بزرگداشت خداوند در نماز آب دهانش را نگه دارد، خداوند آن را تا زمان مرگ عامل تندرستیاش قرار میدهد.
ص: 319
1) الباب 12 فیه 6 أحادیث.
2) الفقیه 1- 277- 849، أورده أیضا فی الحدیث 1 من الباب 18 من أبواب مکان المصلی.
3) الفقیه 1- 277- 850.
4) الفقیه 1- 277- 852، أورده أیضا فی الحدیث 4 من الباب 2 من أبواب أحکام الخلوة.
5) الفقیه 1- 277- 852، أورده أیضا فی الحدیث 4 من الباب 2 من أبواب أحکام الخلوة.
6) الفقیه 1- 277- 853، أخرجه مسندا عن التهذیب فی الحدیث 5 من الباب 19 من أبواب أحکام المساجد.
7) الفقیه 1- 278- 854.
8) تقدم ما یدلّ علی بعض الأحکام فی الباب 2 من أبواب أحکام الخلوة.
9) یأتی ما یدلّ علی بعض آخر فی الحدیث 2 من الباب 18 من أبواب مکان المصلی و فی الباب 19 و 20 من أبواب أحکام المساجد، و فی الحدیث 9 من الباب 7 من أبواب السجود، و فی الباب 69 من أبواب مقدمات النکاح، و فی الباب 14 من أبواب الذبائح.
(1)13 بَابُ جَوَازِ الصَّلَاةِ فِی السَّفِینَةِ جَمَاعَةً وَ فُرَادَی وَ لَوْ إِلَی غَیْرِ الْقِبْلَةِ مَعَ الضَّرُورَةِ خَاصَّةً وَ وُجُوبِ الِاسْتِقْبَالِ بِقَدْرِ الْإِمْکَانِ وَ لَوْ بِتَکْبِیرَةِ الْإِحْرَامِ وَ کَذَا فِی صَلَاةِ الْخَوْفِ
ترجمه:
جایز است نماز در کشتی جماعت و فرادا ولو غیر جهت قبله در حال اضطرارو اگر امکان دارد بقدر تکبیره الاحرام همچنین در نماز خوف
5267- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الصَّلَاةِ فِی السَّفِینَةِ فَقَالَ یَسْتَقْبِلُ الْقِبْلَةَ وَ یَصُفُّ رِجْلَیْهِ فَإِذَا دَارَتْ وَ اسْتَطَاعَ أَنْ یَتَوَجَّهَ إِلَی الْقِبْلَةِ وَ إِلَّا فَلْیُصَلِّ حَیْثُ تَوَجَّهَتْ بِهِ وَ إِنْ أَمْکَنَهُ الْقِیَامُ فَلْیُصَلِّ قَائِماً وَ إِلَّا فَلْیَقْعُدْ ثُمَّ یُصَلِّی.
ترجمه:
عبيد اللّه بن علىّ حلبى از امام صادق عليه السّلام سؤال كرد در مورد چگونگى نماز در كشتى، آن حضرت فرمود: روى بقبله كند و پاها را بيكديگر بچسباند، و هر گاه كشتى از جهت خود گردش كرد و روى او از قبله منحرف شد چنانچه توانست، جهت خود را اصلاح و رو به قبله كند، و اگر نه بهر سمت كه كشتى رود او نيز رو كند (بعبارت ديگر در جهت حركت كشتى بايستد و نماز كند قهرا بهر سمت كه كشتى رود روى او نيز بهمان طرف خواهد بود) و نيز اگر تواند ايستاده نماز گزارد ايستاده كند و اگر نه بايد بنشيند و نشسته نماز كند.
5268- 2- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا جَعْفَرٍ ع فِی الرَّجُلِ یُصَلِّی النَّوَافِلَ فِی السَّفِینَةِ قَالَ یُصَلِّی نَحْوَ رَأْسِهَا.
ترجمه:
زراره از امام باقر علیه السلام سوال کرداز نماز نافله در کشتی
حضرت فرمود:بسمت جلوی کشتی نماز بخواند
5269- 3- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ أَنَّهُ قَالَ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع تَکُونُ السَّفِینَةُ قَرِیبَةً مِنَ الْجُدِّ (5)- فَأَخْرُجُ وَ أُصَلِّی فَقَالَ صَلِّ فِیهَا أَ مَا تَرْضَی بِصَلَاةِ نُوحٍ ع.
ترجمه:
جميل بن درّاج به امام صادق عليه السّلام عرض كرد: گاهى كشتى به كنار يا ساحل نزديك است و من از آن خارج مىشوم و در ساحل نماز ميخوانم چطور است؟ آن حضرت فرمود: در همان كشتى نماز بخوان، مگر نماز خواندن همانند حضرت نوح عليه السّلام را دوست نميدارى؟.
5270- 4- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَیْمُونٍ أَنَّهُ قَالَ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع نَخْرُجُ إِلَی الْأَهْوَازِ فِی السُّفُنِ فَنَجْمَعُ فِیهَا الصَّلَاةَ قَالَ نَعَمْ لَیْسَ
ص: 320
1) الباب 13 فیه 17 حدیثا.
2) الفقیه 1- 456- 1320، أورد ذیله فی الحدیث 1 من الباب 14 من أبواب القیام.
3) الفقیه 1- 457- 1324.
4) الفقیه 1- 456- 1321.
5) فی نسخة- الجدد. هامش المخطوط و الجد، بالضم و التشدید، شاطئ النهر، و الجدد- الأرض الصلبة التی یسهل المشی علیها، مجمع البحرین 3- 21.
6) الفقیه 1- 457- 1322، و أورد ذیله فی الحدیث 7 من الباب 6 من أبواب ما یسجد علیه.
بِهِ بَأْسٌ فَقَالَ لَهُ فَأَسْجُدُ عَلَی مَا فِیهَا وَ عَلَی الْقِیرِ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِهِ (1).
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُیَیْنَةَ بَیَّاعِ الْقَصَبِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَیْمُونٍ مِثْلَهُ (2).
ترجمه:
ابراهيم بن ميمون به آن حضرت عرض كرد: گاهى كه با كشتى به اهواز ميرويم در كشتى نماز را بجماعت ميخوانيم، درست است؟ آن حضرت فرمود: بلى باكى نيست، عرض كرد: بر همان چيزها كه در كشتى موجود است و بر قير سجده مىكنيم، آن حضرت فرمود: اشكالى ندارد.
5271- 5- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الصَّلَاةِ فِی الْفُرَاتِ- وَ مَا هُوَ أَصْغَرُ مِنْهُ مِنَ الْأَنْهَارِ فِی السَّفِینَةِ فَقَالَ إِنْ صَلَّیْتَ فَحَسَنٌ وَ إِنْ خَرَجْتَ فَحَسَنٌ.
ترجمه:
یونس بن یعقوب گوید از امام صادق علیه السلام سوال کردم از نماز داخل کشتی در فرات و رودخانه های کوچکتر
حضرت فرمود :اگر نماز بخوانی خوب است و اگر خارج بشوی هم خوب است
5272- 6- (4)قَالَ: وَ سَأَلَهُ عَنِ الصَّلَاةِ (5)فِی السَّفِینَةِ وَ هِیَ تَأْخُذُ شَرْقاً وَ غَرْباً فَقَالَ اسْتَقْبِلِ الْقِبْلَةَ ثُمَّ کَبِّرْ ثُمَّ دُرْ مَعَ السَّفِینَةِ حَیْثُ دَارَتْ بِکَ.
ترجمه:
یونس بن یعقوب سؤال كرد در مورد نماز در كشتى در حالى كه به سمت شرق و غرب تغيير جهت ميدهد، آن حضرت فرمود: رو بقبله كن و تكبير احرام بگو آنگاه هماهنگ با كشتى بهر جانب كه ميگردد تو نيز بگرد.
5273- 7- (6)قَالَ وَ رُوِیَ أَنَّهُ إِذَا عَصَفَتِ الرِّیحُ بِمَنْ فِی السَّفِینَةِ وَ لَمْ یَقْدِرْ عَلَی أَنْ یَدُورَ إِلَی الْقِبْلَةِ صَلَّی إِلَی صَدْرِ السَّفِینَةِ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ (7)
وَ ذَکَرَ الْمَسْأَلَةَ الثَّانِیَةَ إِلَی قَوْلِهِ حَیْثُ دَارَتْ بِکَ.
ترجمه:
روايت كردهاند كه هر گاه طوفانى برخيزد و بيم غرق شدن و هلاك كسى كه در كشتى سوار است در ميان باشد و نتواند به جانب قبله بگردد، در اين صورت بطرف سينه كشتى (يعنى قسمت پيشين كشتى كه آب را مىشكافد و پيش ميرود) نماز ميگزارد.
5274- 8- (8)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الصَّلَاةِ فِی السَّفِینَةِ قَالَ یُصَلِّی وَ هُوَ جَالِسٌ إِذَا لَمْ یُمْکِنْهُ الْقِیَامُ فِی السَّفِینَةِ وَ لَا یُصَلِّی فِی السَّفِینَةِ وَ هُوَ یَقْدِرُ عَلَی
ص: 321
الشَّطِّ وَ قَالَ یُصَلِّی فِی السَّفِینَةِ یُحَوِّلُ وَجْهَهُ إِلَی الْقِبْلَةِ ثُمَّ یُصَلِّی کَیْفَ مَا دَارَتْ.
ترجمه:
5275- 9- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ شُعَیْبٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا بَأْسَ بِالصَّلَاةِ فِی جَمَاعَةٍ فِی السَّفِینَةِ.
ترجمه:
ابو عبد اللّه صادق (علیه السلام) فرمود
: مانعى ندارد كه مسافران كشتى نماز جماعت بخوانند.
5276- 10- (2)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ الْحَکَمِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الصَّلَاةِ فِی السَّفِینَةِ فَقَالَ إِنَّ رَجُلًا سَأَلَ أَبِی عَنِ الصَّلَاةِ فِی السَّفِینَةِ فَقَالَ لَهُ أَ تَرْغَبُ عَنْ صَلَاةِ نُوحٍ ع- فَقُلْتُ لَهُ آخُذُ مَعِی مَدَرَةً أَسْجُدُ عَلَیْهَا فَقَالَ نَعَمْ.
ترجمه:
صالح بن حکم گوید ازنماز در کشتی سوال کردم
فرمود مردی از پدرم این سوال را پرسید
به او فرمود آیا مایل به نماز نوح هستی
گفتم کلوخی را برمی دارم و بر آن سجده می کنم
5277- 11- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ صَالِحٍ فَقَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الصَّلَاةِ فِی الْفُرَاتِ- وَ مَا هُوَ أَضْعَفُ مِنْهُ مِنَ الْأَنْهَارِ فِی السَّفِینَةِ فَقَالَ إِنْ صَلَّیْتَ فَحَسَنٌ وَ إِنْ خَرَجْتَ فَحَسَنٌ.
ترجمه:
مفضل بن صالح گوید از امام صادق عليه السّلام سؤال كردم در مورد نماز خواندن در كشتى بر روى فرات و ساير نهرهائى كه ضعیف تر از آن است (البتّه در حالى كه ساحل نزديكست و از كشتى مىتوان بيرون آمد) آن حضرت فرمود: اگر در كشتى نماز بخوانى خوبست، و اگر از آن خارج شوى و در ساحل بخوانى نيز خوبست.
5278- 12- (4)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ وَ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ عُیَیْنَةَ بَیَّاعِ الْقَصَبِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَیْمُونٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الصَّلَاةِ فِی جَمَاعَةٍ فِی السَّفِینَةِ فَقَالَ لَا بَأْسَ.
ترجمه:
ابراهیم بن میمون از امام صادق علیه السلام سوال نمود از نماز جماعت در کشتی
حضرت فرمود اشکال ندارد
5279- 13- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ
ص: 322
1) التهذیب 3- 296- 899، أورده أیضا فی الحدیث 2 من الباب 73 من أبواب الجماعة.
2) التهذیب 3- 296- 897، أورد ذیله فی الحدیث 2 من الباب 6 من أبواب ما یسجد علیه.
3) التهذیب 3- 298- 905، و أورده فی الحدیث 7 من الباب 14 من أبواب القیام.
4) التهذیب 3- 297- 902، و أورده فی الحدیث 1 من الباب 73 من أبواب الجماعة.
5) الکافی 3- 441- 2.
عُثْمَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الصَّلَاةِ فِی السَّفِینَةِ فَقَالَ یَسْتَقْبِلُ الْقِبْلَةَ فَإِذَا دَارَتْ فَاسْتَطَاعَ أَنْ یَتَوَجَّهَ إِلَی الْقِبْلَةِ فَلْیَفْعَلْ وَ إِلَّا فَلْیُصَلِّ حَیْثُ تَوَجَّهَتْ بِهِ قَالَ فَإِنْ أَمْکَنَهُ الْقِیَامُ فَلْیُصَلِّ قَائِماً وَ إِلَّا فَلْیَقْعُدْ ثُمَّ لْیُصَلِّ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
امام صادق (علیه السلام) پرسيدند: مسافران كشتى چگونه بايد نماز بخوانند؟ ابو عبد اللّه گفت: در ابتداى نماز بايد رو به قبله باشد و نماز را شروع كند. اگر كشتى دور بزند در صورت امكان بايد نمازگزاران دور بزنند تا رو به قبله باشند و الا بىتوجه به چرخش كشتى نماز خود را دنبال مىكنند. راكب كشتى بايد نماز ايستاده بخواند و اگر ممكن نباشد نماز نشسته مىخواند.
5280- 14- (2)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یُسْأَلُ عَنِ الصَّلَاةِ فِی السَّفِینَةِ فَیَقُولُ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَخْرُجُوا إِلَی الْجَدَدِ فَاخْرُجُوا فَإِنْ لَمْ تَقْدِرُوا فَصَلُّوا قِیَاماً فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِیعُوا فَصَلُّوا قُعُوداً وَ تَحَرَّوُا الْقِبْلَةَ.
وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی وَ الْحَسَنِ بْنِ ظَرِیفٍ وَ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ کُلِّهِمْ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی نَحْوَهُ (3)وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود:
درباره نماز در کشتی از پدرم سوال میکردند، پس او پاسخ میگفت: اگر توانستید به ساحل بروید پس این کار را انجام دهید، واگر نتوانستید پس ایستاده نماز بخوانید، و اگر این کار را هم نتوانستید، نشسته بخوانید و به قبله رو کنید
5281- 15- (5)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ یَکُونُ فِی السَّفِینَةِ فَلَا یَدْرِی أَیْنَ الْقِبْلَةُ قَالَ یَتَحَرَّی فَإِنْ لَمْ یَدْرِ صَلَّی نَحْوَ رَأْسِهَا.
ترجمه:
راوى گويد: امام صادق عليه السّلام دربارۀ كسى كه در كشتى است و جهت قبله را نمىداند، فرمود:
براى پيدا كردن قبله تلاش مىكند و اگر نتوانست بهطرف دماغه و سر كشتى نماز بگزارد.
5282- 16- (6)عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْمٍ فِی سَفِینَةٍ لَا یَقْدِرُونَ أَنْ یَخْرُجُوا إِلَّا لِطِینٍ (7)وَ مَاءٍ هَلْ یَصْلُحُ لَهُمْ
ص: 323
أَنْ یُصَلُّوا الْفَرِیضَةَ فِی السَّفِینَةِ قَالَ نَعَمْ.
ترجمه:
علی بن جعفر در کتابش از برادرش حضرت موسی بن جعفرعلیه السلام آورده
سوال شد از او دسته ای که در کشتی هستند وخارج نمیشوندجز بر آب و گل آیا صلاح است نماز در کشتی بخوانند
حضرت فرمود :بله
5283- 17- (1)مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودٍ الْعَیَّاشِیُّ فِی تَفْسِیرِهِ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الصَّلَاةُ فِی السَّفَرِ فِی السَّفِینَةِ وَ الْمَحْمِلِ سَوَاءٌ قَالَ النَّافِلَةُ کُلُّهَا سَوَاءٌ تُومِئُ إِیمَاءً أَیْنَمَا تَوَجَّهَتْ دَابَّتُکَ وَ سَفِینَتُکَ وَ الْفَرِیضَةُ تَنْزِلُ لَهَا عَنِ الْمَحْمِلِ إِلَی الْأَرْضِ إِلَّا مِنْ خَوْفٍ فَإِنْ خِفْتَ أَوْمَأْتَ وَ أَمَّا السَّفِینَةُ فَصَلِّ فِیهَا قَائِماً وَ تَوَخَّ الْقِبْلَةَ بِجُهْدِکَ فَإِنَّ نُوحاً ع قَدْ صَلَّی الْفَرِیضَةَ فِیهَا قَائِماً مُتَوَجِّهاً إِلَی الْقِبْلَةِ وَ هِیَ مُطْبِقَةٌ عَلَیْهِمْ قَالَ قُلْتُ: وَ مَا کَانَ عِلْمُهُ بِالْقِبْلَةِ فَیَتَوَجَّهَهَا وَ هِیَ مُطْبِقَةٌ عَلَیْهِمْ قَالَ کَانَ جَبْرَئِیلُ ع یُقَوِّمُهُ نَحْوَهَا قَالَ قُلْتُ: فَأَتَوَجَّهُ نَحْوَهَا فِی کُلِّ تَکْبِیرَةٍ قَالَ أَمَّا فِی النَّافِلَةِ فَلَا إِنَّمَا تُکَبِّرُ عَلَی غَیْرِ الْقِبْلَةِ (اللَّهُ أَکْبَرُ) (2)ثُمَّ قَالَ کُلُّ ذَلِکَ قِبْلَةٌ لِلْمُتَنَفِّلِ فَأَیْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ (3).
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی أَحَادِیثِ الْقِیَامِ (4)وَ غَیْرِ ذَلِکَ (5)
و الأبواب 3 و 4 و 5 و 6 من أبواب صلاة الخوف. و الباب 28 من أبواب صلاة المسافر.
وَ عَلَی صَلَاةِ الْخَوْفِ وَ حُکْمِهَا فِی مَحَلِّهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی.ترجمه:
امام صادق (علیه السلام) زراره گوید: به امام (علیه السلام) گفتم: «آیا نماز در مسافرت و یا سواره بر مرکب و محمل به یک صورت ادا میشود و از این نظر یکسان هستند»؟ حضرت فرمود: «اداء نمازهای مستحبّی همه به یک صورت است؛ به هرجهتی که مرکب و یا کشتی تو حرکت کند، تو میتوانی با اشاره نمازت را بخوانی و امّا در نمازهای واجب از مرکبت پیاده شو؛ مگر اینکه از ترس جانت نتوانی از مرکب پیاده شوی. و امّا در داخل کشتی ایستاده نماز را بهجای آور و با تلاش خویش قبله را بیاب و به آن روکن. نوح (علیه السلام) در کشتی نماز واجب را بهسوی قبله و به حالت ایستاده بهجای آورد؛ در حالیکه جهت قبله بر جهت ایشان منطبق بود». پرسیدم: «نوح (علیه السلام) چگونه جهت قبله را دانست و بهسوی آن نماز گزارد در حالیکه جهتش با قبله منطبق بود»؟ فرمود: «جبرئیل (علیه السلام) او را بهسوی قبله نگاه میداشت.» گفتم: «پس در هر تکبیری بهسوی قبله رو میکنم». حضرت فرمود: «امّا در نمازهای مستحبّی چنین نیست؛ که در نوافل میتوان، بیشتر اوقات بدون توجّه به قبله تکبیر گفت». سپس فرمود: «تمام جهات برای کسیکه نافله میخواند، قبله است زیرا خداوند فرمود: و هر جا باشید، روی خود را به سوی آن بگردانید! که این مختص نماز واجب است و در خصوص نمازهای مستحبّی فرمود: و به هر سو رو کنید، خدا آنجاست! خداوند بینیاز و داناست! (بقره/۱۱۵)
ص: 324
(1)14 بَابُ عَدَمِ جَوَازِ صَلَاةِ الْفَرِیضَةِ وَ الْمَنْذُورَةِ عَلَی الرَّاحِلَةِ وَ فِی الْمَحْمِلِ اخْتِیَاراً وَ جَوَازِهَا فِی الضَّرُورَةِ وَ وُجُوبِ اسْتِقْبَالِ الْقِبْلَةِ مَهْمَا أَمْکَنَ
ترجمه:
جایز نیست نماز واجب و نذری بر روی حیوان و در محمل در حال اختیار وجایز است در ضرورت و واجب است رو به قبله شدن هر مقدار که شد
5284- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَیْمُونٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا یُصَلِّی عَلَی الدَّابَّةِ الْفَرِیضَةَ إِلَّا مَرِیضٌ یَسْتَقْبِلُ بِهِ الْقِبْلَةَ وَ تُجْزِیهِ فَاتِحَةُ الْکِتَابِ- وَ یَضَعُ بِوَجْهِهِ فِی الْفَرِیضَةِ عَلَی مَا أَمْکَنَهُ مِنْ شَیْءٍ وَ یُومِئُ فِی النَّافِلَةِ إِیمَاءً.
ترجمه:
امام صادق (علیه السلام) فرمود:
جايز نيست كه نماز فريضه را بر روى مركب بخوانند، فقط كسى كه مريض باشد، بايد روى او را به سوى قبله بچرخانند تا بتواند سواره نماز بخواند: كافى است كه فقط سورۀ حمد را بخواند و به هنگام سجده پيشانى خود را بر روى هرچه ممكن باشد بگذارد. بيمار، مىتواند نماز نافله را با اشارۀ سر بخواند.
5285- 2- (3)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هِلَالٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُذَافِرٍ فِی حَدِیثٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع رَجُلٌ یَکُونُ فِی وَقْتِ الْفَرِیضَةِ لَا تُمَکِّنُهُ الْأَرْضُ مِنَ الْقِیَامِ عَلَیْهَا وَ لَا السُّجُودِ عَلَیْهَا مِنْ کَثْرَةِ الثَّلْجِ وَ الْمَاءِ وَ الْمَطَرِ وَ الْوَحَلِ أَ یَجُوزُ لَهُ أَنْ یُصَلِّیَ الْفَرِیضَةَ فِی الْمَحْمِلِ قَالَ نَعَمْ هُوَ بِمَنْزِلَةِ السَّفِینَةِ إِنْ أَمْکَنَهُ قَائِماً وَ إِلَّا قَاعِداً وَ کُلُّ مَا کَانَ مِنْ ذَلِکَ فَاللَّهُ أَوْلَی بِالْعُذْرِ یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بَلِ الْإِنْسانُ عَلی نَفْسِهِ بَصِیرَةٌ (4).
ترجمه:
امام صادق (علیه السلام)- محمّدبنعذافر گوید: به امام صادق (علیه السلام) عرض کردم: «مردی در وقت نماز واجب قرار دارد و به خاطر زیادبودن برف، آب، باران و گل و لای زمین به او اجازه ایستادن بر آن و سجده بر آن را نمیدهد؛ آیا بر او جایز است که نماز واجب را در کجاوه بخواند»؟ فرمود: «بله آن به منزلهی کشتی است؛ اگر توانست ایستاده و الّا نشسته [نماز بخواند] و هرچه از آن واقع شود، خداوند به پذیرش عذر سزاوارتر است. خدای عزّوجلّ میفرماید: بَلِ الْإِنْسانُ عَلی نَفْسِهِ بَصِیرَةٌ».
5286- 3- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ وَ فَضَالَةَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَرْأَةِ تُزَامِلُ الرَّجُلَ فِی الْمَحْمِلِ یُصَلِّیَانِ جَمِیعاً فَقَالَ لَا وَ لَکِنْ یُصَلِّی الرَّجُلُ فَإِذَا فَرَغَ صَلَّتِ الْمَرْأَةُ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ کَمَا یَأْتِی (6).
ترجمه:
از امام باقر (علیه السلام) و يا ابو عبد اللّه صادق (علیه السلام) پرسيدم: در حال سفر كه زن و مرد، در يك كجاوه برابر هم سوارند، مىتوانند با هم نماز بخوانند؟ آن حضرت گفت: نه. اول مرد، نماز بخواند و بعد از تمام شدن نماز او، زن نماز خود را شروع كند.
ص: 325
5287- 4- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هِلَالٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَ یُصَلِّی الرَّجُلُ شَیْئاً مِنَ الْمَفْرُوضِ (2)رَاکِباً قَالَ لَا إِلَّا مِنْ ضَرُورَةٍ.
ترجمه:
عبدالله بن سنان گویدبه امام صادق گفتم آ مرد نماز واجبش را سواره میخواند
حضرت فرمود نه مگر از روی ضرورت
5288- 5- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْحِمْیَرِیِّ یَعْنِی عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جَعْفَرٍ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ ع رَوَی جَعَلَنِیَ اللَّهُ فِدَاکَ مَوَالِیکَ عَنْ آبَائِکَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص صَلَّی الْفَرِیضَةَ عَلَی رَاحِلَتِهِ فِی یَوْمٍ مَطِیرٍ وَ یُصِیبُنَا الْمَطَرُ وَ نَحْنُ فِی مَحَامِلِنَا وَ الْأَرْضُ مُبْتَلَّةٌ وَ الْمَطَرُ یُؤْذِی فَهَلْ یَجُوزُ لَنَا یَا سَیِّدِی (4)أَنْ نُصَلِّیَ فِی هَذِهِ الْحَالِ فِی مَحَامِلِنَا أَوْ عَلَی دَوَابِّنَا الْفَرِیضَةَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَوَقَّعَ ع یَجُوزُ ذَلِکَ مَعَ الضَّرُورَةِ الشَّدِیدَةِ.
ترجمه:
عبد الله بن جعفر گوید به ابو الحسن امام هادى (ع) نوشتم: قربانت شوم. شيعيان شما از پدرانت روايت كردهاند كه رسول خدا - صلوات اللّه عليه - در يك روز بارانى سوار بر شتر به اداى نماز فريضه پرداخته است. اگر ما در حال سفر سوار كجاوه باشيم و باران شديد زمين را خيس و گل كرده باشد و شدت باران مايۀ آسيب و سرماخوردگى شود، آيا روا هست كه در كجاوه و يا بر روى مركب به اداى فريضه بپردازيم؟ ابو الحسن در پاسخ نوشت: اگر جدا ناگزير باشيد، مانعى ندارد. ان شاء اللّه.
5289- 6- (5)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْعَلَوِیِّ عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ جَعَلَ لِلَّهِ عَلَیْهِ أَنْ یُصَلِّیَ کَذَا وَ کَذَا (6)هَلْ یُجْزِیهِ أَنْ یُصَلِّیَ ذَلِکَ عَلَی دَابَّتِهِ وَ هُوَ مُسَافِرٌ قَالَ نَعَمْ.
ترجمه:
از امام موسی علیه السلام به نقل از برادرش علی ابن جعفر علیه السلام روایت میکندکه وی از موسی کاظم علیه السلام درباره مردی سوال کردم که که بر خود لازم ساخته که برای خداوند چنین و چنان نمازی بخواند، آیا برای او جایز است که در سفر آن را بر روی چهارپا اقامه کند؟ فرمود: بله،
5290- 7- (7)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ (عَنِ الْحُسَیْنِ) (8)عَنِ النَّضْرِ عَنِ ابْنِ
ص: 326
سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا تُصَلِّ شَیْئاً مِنَ الْمَفْرُوضِ رَاکِباً قَالَ النَّضْرُ فِی حَدِیثِهِ إِلَّا أَنْ یَکُونَ مَرِیضاً.
ترجمه:
امام صادق (علیه السلام ) گفت: هيچ نماز فريضهاى را درحال سوارى مخوان، مگر آنكه مريض باشى.
5291- 8- (1)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ ظَرِیفِ بْنِ نَاصِحٍ عَنْ مُصَبِّحٍ عَنْ مَنْدَلِ بْنِ عَلِیٍّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ صَلَّی رَسُولُ اللَّهِ ص عَلَی رَاحِلَتِهِ الْفَرِیضَةَ فِی یَوْمٍ مَطِیرٍ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا نَحْوَهُ (2).
ترجمه:
رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله (وقتى هوا بارانى بود يا هنگام بارندگى) نماز فريضه را همچنان كه بر شتر سوار بود (يا به تعبير روايتى ديگر همچنان كه در كجاوه يا محمل نشسته بود) بجا مىآورد.
5292- 9- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ صَلَّی رَسُولُ اللَّهِ ص الْفَرِیضَةَ فِی الْمَحْمِلِ فِی یَوْمِ وَحَلٍ وَ مَطَرٍ.
ترجمه:
جمیل دراج گوید از امام صادق علیه السلام شنیدم فرمود
پیامبر صلی الله علیه وآله نماز واجب را در روز گِلی و بارانی در محمل میخواند
5293- 10- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ أَشْیَمَ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ قَالَ سَأَلَهُ أَحْمَدُ بْنُ النُّعْمَانِ فَقَالَ أُصَلِّی فِی مَحْمِلِی وَ أَنَا مَرِیضٌ قَالَ فَقَالَ أَمَّا النَّافِلَةَ فَنَعَمْ وَ أَمَّا الْفَرِیضَةَ فَلَا قَالَ وَ ذَکَرَ أَحْمَدُ شِدَّةَ وَجَعِهِ فَقَالَ أَنَا کُنْتُ مَرِیضاً شَدِیدَ الْمَرَضِ فَکُنْتُ آمُرُهُمْ إِذَا حَضَرَتِ الصَّلَاةُ یُنِیخُونِی (5)فَأُحْتَمَلُ بِفِرَاشِی فَأُوضَعُ وَ أُصَلِّی ثُمَّ أُحْتَمَلُ بِفِرَاشِی فَأُوضَعُ فِی مَحْمِلِی.
قَالَ الشَّیْخُ هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ.
ترجمه:
5294- 11- (6)أَحْمَدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ الطَّبْرِسِیُّ فِی الْإِحْتِجَاجِ عَنْ
ص: 327
مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ صَاحِبِ الزَّمَانِ ع أَنَّهُ کَتَبَ إِلَیْهِ یَسْأَلُهُ عَنْ رَجُلٍ یَکُونُ فِی مَحْمِلِهِ وَ الثَّلْجُ کَثِیرٌ بِقَامَةِ رَجُلٍ فَیَتَخَوَّفُ إِنْ نَزَلَ الْغَوْصَ فِیهِ وَ رُبَّمَا یَسْقُطُ الثَّلْجُ وَ هُوَ عَلَی تِلْکَ الْحَالِ وَ لَا یَسْتَوِی لَهُ أَنْ یُلَبِّدَ (1)شَیْئاً مِنْهُ لِکَثْرَتِهِ وَ تَهَافُتِهِ هَلْ یَجُوزُ أَنْ یُصَلِّیَ فِی الْمَحْمِلِ الْفَرِیضَةَ فَقَدْ فَعَلْنَا ذَلِکَ أَیَّاماً فَهَلْ عَلَیْنَا فِیهِ إِعَادَةٌ أَمْ لَا فَأَجَابَ لَا بَأْسَ بِهِ عِنْدَ الضَّرُورَةِ وَ الشِّدَّةِ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2).
ترجمه:
در آنچه که حمیری به امام قائم علیه السلام نوشته آمده است: مردی در محملش باشد و برف به اندازه قامت یک مرد باشد طوری که به دلیل فرو رفتن در آن از پایین آمدن نگران باشد، و چه بسا برف فرو میریزد و او در همان حالت باشد و به خاطر کثرت و انباشتگی برف،برایش ممکن نیست که مقداری از آن را بر روی هم فشرده و هموار سازد، آیا برای او جایز است که در محمل نماز فریضه را به جای آورد؟ ما چند روز بدین صورت عمل کردیم آیا بر ما لازم است که آن نمازها را اعاده کنیم یا خیر؟ پس امام علیه السلام پاسخ گفت:در حالت اضطرار و شدت ایرادی ندارد. -
(3)15 بَابُ جَوَازِ صَلَاةِ النَّافِلَةِ عَلَی الرَّاحِلَةِ وَ فِی الْمَحْمِلِ إِیمَاءً لِعُذْرٍ وَ غَیْرِهِ وَ لَوْ إِلَی غَیْرِ الْقِبْلَةِ سَفَراً وَ حَضَراً
ترجمه:
جایز است نماز مستحب بر روی شتر ودر محمل با اشاره عذر باشد یا نباشد ولو سمت قبله نباشد چه مسافر باشد چه نباشد
5295- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ (5)- یُصَلِّی النَّوَافِلَ فِی الْأَمْصَارِ وَ هُوَ عَلَی دَابَّتِهِ حَیْثُ مَا تَوَجَّهَتْ بِهِ قَالَ لَا بَأْسَ (6).
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ (7)
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (8).
ترجمه :
عبد الرّحمان بن حجّاج گويد: از امام صادق عليه السّلام پرسيدم: آيا انسان مىتواند نمازهاى نافله را بر روى چارپا در حين سفر و حركت ميان شهرهاى مختلف بخواند و به هر جانب كه چارپا رو مىكند، روى او نيز به همان سمت باشد؟
فرمود: آرى، اشكالى ندارد.
ص: 328
1) یلبد، التلبید- کبس الشیء المتفرق الأجزاء کی یجتمع و یتماسک، مثل تلبید الرمل و الصوف و الثلج ... انظر لسان العرب 3- 386.
2) یأتی فی الحدیث 7 من الباب 16 و الباب 11 من أبواب صلاة الکسوف و الباب 3 و غیره من أبواب صلاة الخوف و فی الحدیث 2 من الباب 6 من أبواب قضاء الصلوات.
3) الباب 15 فیه 24 حدیثا.
4) الفقیه 1- 446- 1297.
5) فی التهذیب- عن أبی الحسن علیه السلام، فی الرجل هامش المخطوط.
6) فی التهذیب و الکافی- نعم لا باس. هامش المخطوط.
7) التهذیب 3- 230- 591.
8) الکافی 3- 440- 8.
5296- 2- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ الْکَرْخِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ لَهُ إِنِّی أَقْدِرُ أَنْ أَتَوَجَّهَ نَحْوَ الْقِبْلَةِ فِی الْمَحْمِلِ فَقَالَ هَذَا الضِّیقُ أَ مَا لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ ص أُسْوَةٌ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ الْکَرْخِیِّ مِثْلَهُ (2).
ترجمه:
ابراهيم كرخى گويد: به امام صادق عليه السّلام عرض كردم: من مىتوانم وقتى در كجاوه هستم رو بقبله كنم و نماز كنم، آن حضرت فرمود: اين مقدار تحمّل مشقّت چه ضرورتى دارد (يا به تعبير ديگرى اين چه تنگى است كه بر خود روا ميداريد) آيا شما رفتار پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله را سرمشق خود نمىسازيد؟(كه آن حضرت وقتى در كجاوه نماز ميخواند رو بقبله نميكرد).
5297- 3- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعْدٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا ع عَنِ الرَّجُلِ تَکُونُ مَعَهُ الْمَرْأَةُ الْحَائِضُ فِی الْمَحْمِلِ أَ یُصَلِّی وَ هِیَ مَعَهُ قَالَ نَعَمْ.
ترجمه:
سعد بن سعد از امام رضا عليه السّلام سؤال كرد: شخصى كه زن حائض در كجاوه با او همراه است آيا مىتواند با وجود آن زن حائض در كجاوه خود نماز كند (و زن محاذى او باشد)؟ آن حضرت فرمود: آرى مىتواند.
5298- 4- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعِیدِ بْنِ یَسَارٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یُصَلِّی صَلَاةَ اللَّیْلِ وَ هُوَ عَلَی دَابَّتِهِ أَ لَهُ أَنْ یُغَطِّیَ وَجْهَهُ وَ هُوَ یُصَلِّی فَقَالَ أَمَّا إِذَا قَرَأَ فَنَعَمْ وَ أَمَّا إِذَا أَوْمَأَ بِوَجْهِهِ لِلسُّجُودِ فَلْیَکْشِفْهُ حَیْثُ أَوْمَتْ (5)بِهِ الدَّابَّةُ.
ترجمه:
سعيد بن يسار از امام صادق عليه السّلام سؤال كرد: شخصى كه بر چهار پا (سواره) نماز شب مىكند آيا جايز است كه صورت خود را در هنگام نماز بپوشاند؟ آن حضرت فرمود: هنگام قراءت مىتواند بپوشاند، ولى وقتى براى سجود ايماء مىكند بايد روى خود را بگشايد و بهر جانب كه چهار پا ميرود بهمان سمت سجده كند.
5299- 5- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو جَعْفَرٍ ع صَلِّ صَلَاةَ اللَّیْلِ وَ الْوَتْرَ وَ الرَّکْعَتَیْنِ فِی الْمَحْمِلِ.
5300- 6- (7).
ترجمه:
محمد بن مسلم گویدامام باقر علیه السلام نماز شب و وتر ودو رکعت (نافله صبح)را در محمل بخوان
5300- 6- 7 (8).
عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ صَلَاةِ النَّافِلَةِ عَلَی الْبَعِیرِ وَ الدَّابَّةِ فَقَالَ نَعَمْ حَیْثُ کَانَ مُتَوَجِّهاً وَ کَذَلِکَ فَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ص.
وَرَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ مِثْلَهُ وَ زَادَ قُلْتُ عَلَی الْبَعِیرِ وَ الدَّابَّةِ قَالَ نَعَمْ حَیْثُ مَا کُنْتَ مُتَوَجِّهاً قُلْتُ أَسْتَقْبِلُ الْقِبْلَةَ إِذَا أَرَدْتُ التَّکْبِیرَ قَالَ لَا وَ لَکِنْ تُکَبِّرُ حَیْثُمَا کُنْتَ مُتَوَجِّهاً وَ کَذَلِکَ فَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ص (9)
ترجمه:
حلبی ازز ابو عبد اللّه صادق (علیه السلام) پرسيد: آيا نافلۀ شب را مىتوانيم سوار بر قاطر و سوار بر شتر بخوانيم؟ ابو عبد اللّه گفت: بلى، هرچند كه مركب سوارى در پيچ و خم جاده از سمت قبله منحرف باشد. اين سنت از رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) بجا مانده است.
5301- 7- (10)وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ جَمِیعاً
ص: 329
1) الفقیه 1- 446- 1294.
2) التهذیب 3- 229- 586.
3) الفقیه 1- 446- 1295.
4) الفقیه 1- 446- 1296 و أورده فی الحدیث 2 من الباب 34 من أبواب لباس المصلی.
5) فی نسخة- أمت هامش المخطوط.
6) التهذیب 3- 228- 582، و أورده بطریق آخر فی الحدیث 2 من الباب 25 من أبواب أعداد الفرائض.
7) التهذیب 3- 228- 581.
8) التهذیب 3- 228- 581.
9) الکافی 3- 440- 5.
10) التهذیب 3- 228- 581.
عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ صَلَاةِ النَّافِلَةِ عَلَی الْبَعِیرِ وَ الدَّابَّةِ فَقَالَ نَعَمْ حَیْثُ کَانَ مُتَوَجِّهاً وَ کَذَلِکَ فَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ص.
وَرَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ مِثْلَهُ وَ زَادَ قُلْتُ عَلَی الْبَعِیرِ وَ الدَّابَّةِ قَالَ نَعَمْ حَیْثُ مَا کُنْتَ مُتَوَجِّهاً قُلْتُ أَسْتَقْبِلُ الْقِبْلَةَ إِذَا أَرَدْتُ التَّکْبِیرَ قَالَ لَا وَ لَکِنْ تُکَبِّرُ حَیْثُمَا کُنْتَ مُتَوَجِّهاً وَ کَذَلِکَ فَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ص (1)
ترجمه:
حلبی ازز ابو عبد اللّه صادق (علیه السلام) پرسيد: آيا نافلۀ شب را مىتوانيم سوار بر قاطر و سوار بر شتر بخوانيم؟ ابو عبد اللّه گفت: بلى، هرچند كه مركب سوارى در پيچ و خم جاده از سمت قبله منحرف باشد. اين سنت از رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) بجا مانده است.
5302- 8- (2)وَ عَنْهُ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ قَالَ: قَرَأْتُ فِی کِتَابٍ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ ع- اخْتَلَفَ أَصْحَابُنَا فِی رِوَایَاتِهِمْ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع- فِی رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ فِی السَّفَرِ فَرَوَی بَعْضُهُمْ أَنْ صَلِّهِمَا فِی الْمَحْمِلِ وَ رَوَی بَعْضُهُمْ لَا تُصَلِّهِمَا إِلَّا عَلَی الْأَرْضِ فَأَعْلِمْنِی کَیْفَ تَصْنَعُ أَنْتَ لِأَقْتَدِیَ بِکَ فِی ذَلِکَ فَوَقَّعَ ع مُوَسَّعٌ عَلَیْکَ بِأَیَّةٍ عَمِلْتَ.
ترجمه:
علی بن مهزیار گوید: در کتاب عبداللّه ابن محمّد [مسئلهای] آمده بود و من از امام علی النقی علیه السلام پرسیدم که همراهان ما در روایتشان از امام صادق علیه السلام در دو رکعت نافله صبح در سفر اختلاف دارند. بعضی اصحاب روایت کردهاند که این دو رکعت را در محمل بخوانید و بعضی از اصحاب روایت کردهاند که این دو رکعت را جز در روزی زمین نخوانید؛ پس به من خبر دهید که شما چکار می کنید؟ تا من در نافله فجر به شما اقتدا کنم. پس حضرت نوشت: وسعت است بر تو، بر هر کدام که عمل کنی.
5303- 9- (3)وَ عَنْهُ عَنِ الْعَبَّاسِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ وَ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی وَ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَصْحَابِهِمْ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الصَّلَاةِ فِی الْمَحْمِلِ فَقَالَ صَلِّ مُتَرَبِّعاً وَ مَمْدُودَ الرِّجْلَیْنِ وَ کَیْفَ أَمْکَنَکَ.
ترجمه:
امام صادق عليه السّلام در باره نماز در كجاوه (سايبانى كه بر روى شتر يا چهارپا مىبندند) و مانند آن فرمود: چهار زانو و يا در حالتى كه پاها را دراز كردهاى و يا بهر صورت ديگرى كه برايت ميسّر است نماز را بجا آور.
5304- 10- (4)وَ عَنْهُ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ وَ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْأَوَّلِ ع فِی الرَّجُلِ یُصَلِّی النَّافِلَةَ وَ هُوَ عَلَی دَابَّتِهِ فِی الْأَمْصَارِ قَالَ لَا بَأْسَ.
ترجمه:
از ابو الحسن امام كاظم (علیه السلام) پرسيدم: اگر كسى سواره در شهر به اين سو و آن سو حركت كند، مىتواند در حال سوارى نافله بخواند؟ ابو الحسن گفت: مانعى ندارد.
ص: 330
5305- 11- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ کَانَ أَبِی یَدْعُو بِالطَّهُورِ فِی السَّفَرِ وَ هُوَ فِی مَحْمِلِهِ فَیُؤْتَی بِالتَّوْرِ فِیهِ الْمَاءُ فَیَتَوَضَّأُ ثُمَّ یُصَلِّی الثَّمَانِیَ وَ الْوَتْرَ فِی مَحْمِلِهِ فَإِذَا نَزَلَ صَلَّی الرَّکْعَتَیْنِ وَ الصُّبْحَ.
ترجمه:
معاوية بن وهب گوید:شنیدم امام صادق علیه السلام می فرمود:پدرم وقتی مسافر بود درخواست آب وضو می کرد در حالیکه در کجاوه بودند پس ظرفی که در آن آب بود برایش آورده می شد و ایشان وضو می گرفت و هشت رکعت نماز
(شب) و نماز وتر را می خواند، پس وقتی از مرکب فرود میآمدند دو رکعت نافله صبح و نماز صبح را می خواندند.
5306- 12- (2)وَ عَنْهُ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ صَلَاةِ النَّافِلَةِ فِی الْحَضَرِ عَلَی ظَهْرِ الدَّابَّةِ إِذَا خَرَجْتُ قَرِیباً مِنْ أَبْیَاتِ الْکُوفَةِ- أَوْ کُنْتُ مُسْتَعْجِلًا بِالْکُوفَةِ- فَقَالَ إِنْ کُنْتَ مُسْتَعْجِلًا لَا تَقْدِرُ عَلَی النُّزُولِ وَ تَخَوَّفْتَ فَوْتَ ذَلِکَ إِنْ تَرَکْتَهُ وَ أَنْتَ رَاکِبٌ فَنَعَمْ وَ إِلَّا فَإِنَّ صَلَاتَکَ عَلَی الْأَرْضِ أَحَبُّ إِلَیَّ.
ترجمه:
از ابو الحسن امام كاظم (ع) پرسيدم: اگر حاجتى رخ دهد كه به حومۀ شهر كوفه عزيمت كنم و يا در شهر كوفه سوار بر مركب در شتاب باشم، آيا مىتوانم نماز نافله را بر روى مركب بخوانم؟ ابو الحسن گفت: اگر تا آن حد در شتاب باشى كه فرصت پياده شدن و نافله خواندن نيابى و اگر نافله را بر روى مركب نخوانى، ديگر به اداى آن توفيق نيابى، مىتوانى نافله را سوار بر مركب بخوانى و حركت كنى. در غير اين صورت بهتر آن است كه نافله را بر روى زمين بخوانى.
5307- 13- (3)وَ عَنْهُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنِ الصَّلَاةِ بِاللَّیْلِ فِی السَّفَرِ فِی الْمَحْمِلِ قَالَ إِذَا کُنْتَ عَلَی غَیْرِ الْقِبْلَةِ فَاسْتَقْبِلِ الْقِبْلَةَ ثُمَّ کَبِّرْ وَ صَلِّ حَیْثُ ذَهَبَ بِکَ بَعِیرُکَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ فِی أَوَّلِ اللَّیْلِ فَقَالَ إِذَا خِفْتَ الْفَوْتَ فِی آخِرِهِ.
ترجمه:
عبد الرحمن ابی نجران گوید: از حضرت ابوالحسن علیه السلام در مورد نماز شب در سفر سؤال کردم که آیا می شود آن را در محمل خواند؟ فرمود: اگر رو به قبله نیستی رو به قبله شو سپس تکبیر بگو و نماز بخوان و بخوان هر طرف که شتر رفت
گفتم اول شب بخوانم اگر بیم داشتی که در آخر شب از تو فوت شود، در اول شب بخوان.
5308- 14- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ الْحَسَنِ (5)بْنِ سَعِیدٍ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الصَّلَاةِ فِی السَّفَرِ إِلَی أَنْ قَالَ وَ لْیَتَطَوَّعْ بِاللَّیْلِ مَا شَاءَ إِنْ کَانَ نَازِلًا وَ إِنْ کَانَ رَاکِباً فَلْیُصَلِّ عَلَی دَابَّتِهِ وَ هُوَ رَاکِبٌ وَ لْتَکُنْ صَلَاتُهُ إِیمَاءً وَ لْیَکُنْ رَأْسُهُ حَیْثُ یُرِیدُ السُّجُودَ أَخْفَضَ مِنْ رُکُوعِهِ.
ترجمه:
سماعه گويد: از امام عليه السّلام در مورد نماز در سفر پرسيدم.
فرمود: دو ركعت است و پيش از آن دو ركعت و بعد از آن چيزى (از نافله) نيست، ولى براى مسافر شايسته است كه پس از نماز مغرب چهار ركعت نماز به جا آورد و چون در منزلى (در ميان راه) فرود آمد، هرقدر كه بخواهد در شب مىتواند نافله بخواند، و اگر سوار بر مركب باشد، در حالت سواره نماز بخواند و نماز او بايد به صورت اشاره باشد و هنگامى كه به سجده مىرود، سر او پايينتر از هنگام ركوع باشد.
ص: 331
5309- 15- (1)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ شُعَیْبٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یُصَلِّی عَلَی رَاحِلَتِهِ قَالَ یُومِئُ إِیمَاءً یَجْعَلُ السُّجُودَ أَخْفَضَ مِنَ الرُّکُوعِ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
يعقوب بن شعيب گويد: از امام صادق عليه السّلام در مورد كسى كه بخواهد بر مركب سوارى خود نماز بخواند، پرسيدم.
فرمود: بايد به اشاره نماز بخواند و براى سجود سرش را بايستى پايينتر از ركوع قرار دهد.
عرض كردم: آيا مىتواند در حالىكه راه مىرود، نماز بخواند؟
فرمود: آرى، بايد ايماء و اشاره كند و سجود خود را پايينتر از ركوع قرار دهد.
5310- 16- (2)أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ یُصَلِّی وَ هُوَ عَلَی دَابَّتِهِ مُتَلَثِّماً یُومِئُ قَالَ یَکْشِفُ مَوْضِعَ السُّجُودِ.
ترجمه:
راوى گويد: از امام صادق عليه السّلام دربارۀ شخصى كه با اشاره روى چهارپا نماز مىخواند، پرسيدم.
فرمود: بايد جايى براى سجدۀ خود (در همان بالا) فراهم كند.
5311- 17- (3)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَمَّنْ ذَکَرَهُ قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الْمَحْمِلِ یَسْجُدُ عَلَی الْقِرْطَاسِ وَ أَکْثَرَ ذَلِکَ یُومِئُ إِیمَاءً.
ترجمه:
روایتی است که دیدم، امام صادق علیه السلام در محمل بر روی کاغذ سجده می کرد، البته اکثر سجده هایش با اشاره بود
5312- 18- (4)الْفَضْلُ بْنُ الْحَسَنِ الطَّبْرِسِیُّ فِی مَجْمَعِ الْبَیَانِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی قَوْلِهِ تَعَالَی فَأَیْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ (5)- إِنَّهَا لَیْسَتْ بِمَنْسُوخَةٍ وَ إِنَّهَا مَخْصُوصَةٌ بِالنَّوَافِلِ فِی حَالِ السَّفَرِ.
ترجمه:
ازامام باقر و امام صادق علیهما السلام درباره{به هر سو رو کنید آنجا روی (به) خداست} روایت است که: این آیه، منسوخ نیست، بلکه مختص نمازهای نافله در طول سفر است.
5313- 19- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ فِی النِّهَایَةِ عَنِ الصَّادِقِ ع فِی قَوْلِهِ تَعَالَی فَأَیْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ (7)- قَالَ هَذَا فِی النَّوَافِلِ خَاصَّةً فِی حَالِ السَّفَرِ فَأَمَّا الْفَرَائِضُ فَلَا بُدَّ فِیهَا مِنِ اسْتِقْبَالِ الْقِبْلَةِ.
ترجمه:
از امام صادق علیه السلام درباره {به هر سو رو کنید آنجا روی (به) خداست} روایت است که فرمود: این آیه درباره نمازهای نافله خصوصا در طول سفر است، اما در نمازهای فریضه حتما باید به سوی قبله رو شود.
ص: 332
1) الکافی 3- 440- 7، أورد ذیله فی الحدیث 4 من الباب 16 من هذه الأبواب.
2) المحاسن- 373- 139، أخرجه عن الکافی، و التهذیب فی الحدیث 1 من الباب 34 من أبواب لباس المصلی.
3) المحاسن- 373- 140، أخرجه عنه و عن التهذیب فی الحدیث 1 من الباب 7 من أبواب ما یسجد علیه.
4) مجمع البیان 1- 228.
5) البقرة 2- 115.
6) النهایة- 64.
7) البقرة 2- 115.
5314- 20- (1)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی وَ الْحَسَنِ بْنِ ظَرِیفٍ وَ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ کُلِّهِمْ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِلَی تَبُوکَ- فَکَانَ یُصَلِّی عَلَی رَاحِلَتِهِ صَلَاةَ اللَّیْلِ حَیْثُ تَوَجَّهَتْ بِهِ وَ یُومِئُ إِیمَاءً.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود: رسول الله به قصد تبوک خارج شد و بر روی چهارپایش به هر سمتی که چهارپا رو میکرد نماز میخواند و ایماء واشاره میکرد
5315- 21- (2)وَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ ظَرِیفٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ ع أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص أَوْتَرَ عَلَی رَاحِلَتِهِ فِی غَزَاةِ تَبُوکَ- قَالَ وَ کَانَ عَلِیٌّ ع یُوتِرُ عَلَی رَاحِلَتِهِ إِذَا جَدَّ بِهِ السَّیْرُ.
ترجمه:
حضرت علی علیه السلام فرمود: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در غزوه تبوک بر روی مرکب نماز وتر میخواند.
گفته است: حضرت علی علیه السلام همواره در سفر، نماز وتر را بر روی مرکب می خواند.
5316- 22- (3)عَلِیُّ بْنُ عِیسَی فِی کَشْفِ الْغُمَّةِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ الدَّلَائِلِ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ فَیْضِ بْنِ مَطَرٍ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ ع وَ أَنَا أُرِیدُ أَنْ أَسْأَلَهُ عَنْ صَلَاةِ اللَّیْلِ فِی الْمَحْمِلِ قَالَ فَابْتَدَأَنِی فَقَالَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص یُصَلِّی عَلَی رَاحِلَتِهِ حَیْثُ تَوَجَّهَتْ بِهِ.
ترجمه:
فیض بن مطر می گوید: خدمت حضرت باقر علیه السلام رسیدم. می خواستم از نماز شب در محمل بپرسم. قبل از سؤال فرمود: پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله در مسافرت روی مرکب سواری خود، جایی که مرکب قصد رفتن به آن جا را داشت، نماز می خواند.
5317- 23- (4)مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودٍ الْعَیَّاشِیُّ فِی تَفْسِیرِهِ عَنْ حَرِیزٍ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع أَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآیَةَ فِی التَّطَوُّعِ خَاصَّةً فَأَیْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ عَلِیمٌ (5)- وَ صَلَّی رَسُولُ اللَّهِ ص إِیمَاءً عَلَی رَاحِلَتِهِ أَیْنَمَا تَوَجَّهَتْ بِهِ حَیْثُ خَرَجَ إِلَی خَیْبَرَ- وَ حِینَ رَجَعَ مِنْ مَکَّةَ وَ جَعَلَ الْکَعْبَةَ خَلْفَ ظَهْرِهِ.
ترجمه:
امام باقر علیه السلام فرمود:
خداوند این آیه را {پس به هر سو رو کنید آنجا روی (به) خداست آری خداوند گشایشگر داناست} در مورد نماز مستحبی نازل نمود، و رسول خدا صلّی الله علیه و آله زمانی که به سوی خیبر خارج شد به ایماء و اشاره بر پشت شتر به هر سمتی که شتر به آن روی کرد، نماز گزارد و هنگامی که از مکه بازگشت چنین کرد در حالی که کعبه را پشت سرش قرار داد.
5318- 24- (6)الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الطُّوسِیُّ فِی الْأَمَالِی عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی
ص: 333
الْحُسَیْنِ بْنِ بُشْرَانَ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ صَالِحٍ الْأَنْمَاطِیِّ عَنْ أَبِی صَالِحٍ الْفَرَّاءِ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ الْفَزَارِیِّ عَنْ سُفْیَانَ الثَّوْرِیِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِینَارٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص یُصَلِّی عَلَی رَاحِلَتِهِ حَیْثُ تَوَجَّهَتْ بِهِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (1)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (2)فِی أَحَادِیثِ السَّفَرِ وَ غَیْرِهَا.
ترجمه:
پیامبر صلی الله و آله و سلم روی مرکب خود به هر طرف که میرفت نماز میخواند
(3)16 بَابُ جَوَازِ صَلَاةِ الْفَرِیضَةِ مَاشِیاً مَعَ الضَّرُورَةِ وَ النَّافِلَةِ مُطْلَقاً وَ وُجُوبِ اسْتِقْبَالِ الْقِبْلَةِ بِمَا أَمْکَنَ وَ لَوْ بِتَکْبِیرِ الْإِحْرَامِ
ترجمه:
جایز است نماز واجب در حال پیاده روی در حال اضطرار و در نماز مستحب چه ضرورت باشد چه نباشد واجب است سمت قبله ولو تکبیره الا حرام
5319- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْبَرْقِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا بَأْسَ بِأَنْ یُصَلِّیَ الرَّجُلُ صَلَاةَ اللَّیْلِ فِی السَّفَرِ وَ هُوَ یَمْشِی وَ لَا بَأْسَ إِنْ فَاتَتْهُ صَلَاةُ اللَّیْلِ أَنْ یَقْضِیَهَا بِالنَّهَارِ وَ هُوَ یَمْشِی یَتَوَجَّهُ إِلَی الْقِبْلَةِ ثُمَّ یَمْشِی وَ یَقْرَأُ فَإِذَا أَرَادَ أَنْ یَرْکَعَ حَوَّلَ وَجْهَهُ إِلَی الْقِبْلَةِ وَ رَکَعَ وَ سَجَدَ ثُمَّ مَشَی.
ترجمه:
ابو عبد اللّه صادق (علیه السلام) فرمود :
مانعى ندارد كه مسافر نافلۀ شب را در حال پيادهروى بجا آورد و اگر به نافلۀ شب موفق نشد، فرداى آن مىتواند در حال پيادهروى قضاى آن را بخواند: به اين صورت كه رو به قبله متوقف شود و تكبيرة الاحرام بگويد سپس به راه خود برود و حمد و سوره بخواند و موقع ركوع و سجده متوقف شود و روى خود را به سمت قبله بگرداند و با اشارۀ سر ركوع و سجده كند و باز به راه خود ادامه دهد.
5320- 2- (5)وَ عَنْهُ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ عُیَیْنَةَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَیْمُونٍ
ص: 334
1) تقدم فی الحدیث 3 من الباب 30 من أبواب النجاسات و فی الحدیث 3 من الباب 22 و فی الحدیث 3 من الباب 24 و فی الحدیث 3 من الباب 26 و فی الحدیث 1 من الباب 33 من أبواب أعداد الفرائض و فی الحدیث 6 و 11 من الباب 44 من أبواب المواقیت و فی الحدیث 17 من الباب 13 و فی الحدیث 1 و 10 من الباب 14 من هذه الأبواب.
2) یأتی فی الحدیث 7 من الباب 16 من هذه الأبواب و الباب 10 من أبواب مکان المصلی و الباب 49 من أبواب قراءة القرآن.
3) الباب 16 فیه 7 أحادیث.
4) التهذیب 3- 229- 585.
5) التهذیب 3- 229- 587.
عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنْ صَلَّیْتَ وَ أَنْتَ تَمْشِی کَبَّرْتَ ثُمَّ مَشَیْتَ فَقَرَأْتَ فَإِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَرْکَعَ أَوْمَأْتَ (1)ثُمَّ أَوْمَأْتَ بِالسُّجُودِ فَلَیْسَ فِی السَّفَرِ تَطَوُّعٌ.
ترجمه:
ابو عبد اللّه صادق (علیه السلام ) فرمود : ا
گر نافلۀ شب را در حال
پيادهروى بخوانى، بايد به هنگام تكبيرة الاحرام متوقف شوى و بعدا رو به راه بگذارى و حمد و سوره بخوانى و براى ركوع و سجده با سر اشاره كنى. در حال سفر نافلۀ روزانه مشروع نيست.
5321- 3- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ شُعَیْبٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الصَّلَاةِ فِی السَّفَرِ وَ أَنَا أَمْشِی قَالَ أَوْمِ إِیمَاءً وَ اجْعَلِ السُّجُودَ أَخْفَضَ مِنَ الرُّکُوعِ.
ترجمه:
یعقوب بن شعیب گوید از ابو عبد اللّه صادق (علیه السلام ) پرسيدم: اگر در حال سفر پياده باشم، چگونه نافله بخوانم؟ ابو عبد اللّه گفت: با اشارۀ سر نماز بخوان و براى سجده سرت را بيشتر از موقع ركوع خم كن.
5322- 4- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ شُعَیْبٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع إِلَی أَنْ قَالَ قُلْتُ یُصَلِّی وَ هُوَ یَمْشِی قَالَ نَعَمْ یُومِئُ إِیمَاءً وَ لْیَجْعَلِ السُّجُودَ أَخْفَضَ مِنَ الرُّکُوعِ.
ترجمه:
يعقوب بن شعيب گويد:به امام صادق عليه السّلام
عرض كردم: آيا مىتواند در حالىكه راه مىرود، نماز بخواند؟
فرمود: آرى، بايد ايماء و اشاره كند و سجود خود را پايينتر از ركوع قرار دهد.
5323- 5- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَرِیزٍ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ کَانَ لَا یَرَی بَأْساً بِأَنْ یُصَلِّیَ الْمَاشِی وَ هُوَ یَمْشِی وَ لَکِنْ لَا یَسُوقُ الْإِبِلَ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ (5)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
راوى گويد: امام باقر عليه السّلام در اينكه شخص پياده در حال راه رفتن نماز بخواند، اشكالى نمىديد، ولى نبايد شتر براند.
5324- 6- (7)جَعْفَرُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ سَعِیدٍ الْمُحَقِّقُ فِی الْمُعْتَبَرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یُصَلِّی وَ هُوَ یَمْشِی تَطَوُّعاً
ص: 335
قَالَ نَعَمْ.
قَالَ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ وَ سَمِعْتُهُ أَنَا مِنَ الْحُسَیْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ.
ترجمه:
حسین بن مختار گفته است: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: آیا فرد میتواند در حال راه رفتن نماز مستحبی بخواند؟ حضرت فرمود: بله، احمد بن محمد ابی نصر گفته است: و من آن را از حسین بن مختار شنیدم.
5325- 7- (1)مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمُفِیدُ فِی الْمُقْنِعَةِ قَالَ: سُئِلَ عَنِ الرَّجُلِ یَجِدُّ بِهِ السَّیْرُ أَ یُصَلِّی عَلَی رَاحِلَتِهِ قَالَ لَا بَأْسَ بِذَلِکَ وَ یُومِئُ إِیمَاءً وَ کَذَلِکَ الْمَاشِی إِذَا اضْطُرَّ إِلَی الصَّلَاةِ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی صَلَاةِ الْخَوْفِ (2).
ترجمه:
از امام علی علیه السلام درباره مردی سوال شد که در حر کت شتاب دارد، آیا او بر روی چهارپا نماز بخواند؟ فرمود: ایرادی ندارد، ایماء و اشاره نماید، و همچنین است پیاده اگر مجبور به اقامه نماز شود.
(3)17 بَابُ کَرَاهَةِ صَلَاةِ الْفَرِیضَةِ فِی الْکَعْبَةِ وَ اسْتِحْبَابِ التَّنَفُّلِ فِیهَا وَ اسْتِقْبَالِ جَمِیعِ الْجُدْرَانِ
ترجمه:
کراهت نماز واجب در کعبه ومستحب است نافله در آن و رو به همه ی دیوارها
5326- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ جَمَاعَةٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: لَا تُصَلِّ الْمَکْتُوبَةَ فِی الْکَعْبَةِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
5327- 2- (6)قَالَ الْکُلَیْنِیُّ وَ رُوِیَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ یُصَلِّی فِی أَرْبَعِ جَوَانِبِهَا إِذَا اضْطُرَّ إِلَی ذَلِکَ.
قَالَ الشَّهِیدُ فِی الذِّکْرَی هَذَا إِشَارَةٌ إِلَی أَنَّ الْقِبْلَةَ إِنَّمَا هِیَ جَمِیعُ الْکَعْبَةِ فَإِذَا صَلَّی فِی الْأَرْبَعِ عِنْدَ الضَّرُورَةِ فَکَأَنَّهُ اسْتَقْبَلَ جَمِیعَ الْکَعْبَةِ (7).
ترجمه:
در حديث ديگرى روايت شده است: اگر كسى ناچار به اين عمل شود، بايد در چهار جانب آن نماز بگزارد.
ص: 336
5328- 3- (1)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا تُصَلِّ الْمَکْتُوبَةَ فِی (2)الْکَعْبَةِ- فَإِنَّ النَّبِیَّ ص لَمْ یَدْخُلِ الْکَعْبَةَ فِی حَجٍّ وَ لَا عُمْرَةٍ وَ لَکِنَّهُ دَخَلَهَا فِی الْفَتْحِ فَتْحِ مَکَّةَ- وَ صَلَّی رَکْعَتَیْنِ بَیْنَ الْعَمُودَیْنِ وَ مَعَهُ أُسَامَةُ بْنُ زَیْدٍ.
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الطَّاطَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
امام صادق علیه السلام به معاویه بن عمار فرمود
نماز واجب را در کعبه نخوان بدرستیکه پیامبر در حج و عمره وارد کعبه نشد ولی درفتح مکه وارد شد وسطدو ستون دو رکعت نماز خواند و اسامه بن زید با او بود
5329- 4- (4)وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ وَ فَضَالَةَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: لَا تَصْلُحُ صَلَاةُ الْمَکْتُوبَةِ فِی جَوْفِ الْکَعْبَةِ.
ترجمه:
ابو جعفر باقر (علیه السلام) و يا ابو عبد اللّه صادق (علیه السلام) گفت: روا نيست كه نماز فريضه را در داخل كعبه بخوانند.
5330- 5- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الطَّاطَرِیِّ عَنِ ابْنِ جَبَلَةَ (6)عَنْ عَلَاءٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: تَصْلُحُ الصَّلَاةُ الْمَکْتُوبَةُ فِی جَوْفِ الْکَعْبَةِ.
أَقُولُ: لَفْظَةُ لَا هُنَا غَیْرُ مَوْجُودَةٍ فِی النُّسْخَةِ الَّتِی قُوبِلَتْ بِخَطِّ الشَّیْخِ وَ هِیَ مَوْجُودَةٌ فِی بَعْضِ النُّسَخِ (7)وَ عَلَی تَقْدِیرِ عَدَمِ وُجُودِهَا فَهُوَ مَحْمُولٌ عَلَی الْجَوَازِ وَ مَا تَقَدَّمَ عَلَی الْکَرَاهَةِ.
ترجمه:
ابو جعفر باقر (علیه السلام) و يا ابو عبد اللّه صادق (علیه السلام) فرمودند
روا نيست كه نماز فريضه را در داخل كعبه بخوانند.
5331- 6- (8)وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ
ص: 337
1) التهذیب 5- 279- 953، و الاستبصار 1- 298- 1101، و أورده فی الحدیث 3 من الباب 42 من أبواب مقدمات الطواف.
2) فی النسخة الثانیة من التهذیب زیادة- جوف هامش المخطوط.
3) التهذیب 2- 383- 1596.
4) التهذیب 5- 279- 954.
5) التهذیب 2- 383- 1597.
6) فی المصدر- أبی جمیلة.
7) کالمطبوع فی طبعة النجف الحدیثة.
8) التهذیب 5- 279- 955.
یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع حَضَرَتِ الصَّلَاةُ الْمَکْتُوبَةُ وَ أَنَا فِی الْکَعْبَةِ أَ فَأُصَلِّی فِیهَا قَالَ صَلِّ.
قَالَ الشَّیْخُ هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی الضَّرُورَةِ عَلَی أَنَّ ذَلِکَ مَکْرُوهٌ غَیْرُ مَحْظُورٍ لِمَا مَرَّ (1).
ترجمه:
یونس بن یعقوب گوید به امام صادق علیه السلام گفتم من در کعبه بودم وقت نماز واجب شد آیا نماز بخوانم
حضرت فرمود نماز بخوان
5332- 7- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَرْوَانَ قَالَ: رَأَیْتُ یُونُسَ بِمِنًی یَسْأَلُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنِ الرَّجُلِ إِذَا حَضَرَتْهُ صَلَاةُ الْفَرِیضَةِ وَ هُوَ فِی الْکَعْبَةِ- فَلَمْ یُمْکِنْهُ الْخُرُوجُ مِنَ الْکَعْبَةِ- اسْتَلْقَی (3)عَلَی قَفَاهُ وَ صَلَّی إِیمَاءً وَ ذَکَرَ قَوْلَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَأَیْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ (4).
أَقُولُ: حَمَلَهُ بَعْضُ أَصْحَابِنَا عَلَی الضَّرُورَةِ وَ الْعَجْزِ عَنِ الْقِیَامِ (5).
ترجمه:
امام کاظم (علیه السلام) از محمّدبنعبداللهبنمروان نقل شده است: یونس را در منی دیدم که از امام کاظم (علیه السلام) دربارهی کسی پرسید که به وقت خواندن نماز واجب، در داخل کعبه باشد و نتواند از آن بیرون آید. حضرت (علیه السلام) در جواب فرمود: «باید به پشت، دراز بکشد و با اشاره نماز بخواند» و این آیه را قرائت فرمود: فَأَینَمَا تُوَلُّواْ فَثَمَّ وَجْه اللّه.
5333- 8- (6)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَیْمُونٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ ع أَنَّهُ رَأَی عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ ع یُصَلِّی فِی الْکَعْبَةِ رَکْعَتَیْنِ.
ترجمه:
از امام صادق علیه السّلام از پدرش روایت کرد که ایشان پدرش علی بن الحسین علیه السلام را دید که در کعبه دو رکعت نماز خواند.
5334- 9- (7)مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمُفِیدُ فِی الْمُقْنِعَةِ قَالَ: قَالَ ع لَا تُصَلِّ الْمَکْتُوبَةَ فِی جَوْفِ الْکَعْبَةِ- وَ لَا بَأْسَ أَنْ تُصَلِّیَ فِیهَا النَّافِلَةَ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی الْحَجِّ إِنْ شَاءَ اللَّهُ (8).
ترجمه:
امام علیه السلام فرمود: نماز واجب را داخل کعبه نخوان، امّا اشکال ندارد نافله را در آن بخوانی.
ص: 338
(1)18 بَابُ جَوَازِ الصَّلَاةِ عَلَی أَبِی قُبَیْسٍ وَ نَحْوِهِ مِمَّا هُوَ أَعْلَی مِنَ الْکَعْبَةِ أَوْ أَسْفَلُ مِنْهَا مَعَ اسْتِقْبَالِ جِهَتِهَا
ترجمه:
جایز است نماز بالای کوه ابو قبیس ومثل آن بالاتر یا پائین تر از کعبه با توجه به جهت آن
5335- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الطَّاطَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلَهُ رَجُلٌ قَالَ صَلَّیْتُ فَوْقَ أَبِی قُبَیْسٍ الْعَصْرَ فَهَلْ یُجْزِی ذَلِکَ وَ الْکَعْبَةُ تَحْتِی قَالَ نَعَمْ إِنَّهَا قِبْلَةٌ مِنْ مَوْضِعِهَا إِلَی السَّمَاءِ.
ترجمه:
ابی حمزه به ابو عبد اللّه صادق (ع) گفت: من نماز عصر خود را بالاى كوه ابو قبيس خواندم. آيا نماز من درست است با آنكه كعبه زير پايم بود؟ ابو عبد اللّه گفت: بلى. كعبه از زمين تا آسمان قبلۀ نماز است.
5336- 2- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ جَمَاعَةٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ (خَالِدِ بْنِ أَبِی إِسْمَاعِیلَ) (4)قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الرَّجُلُ یُصَلِّی عَلَی أَبِی قُبَیْسٍ- مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ فَقَالَ لَا بَأْسَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
ابو اسماعيل گويد: به امام صادق عليه السّلام عرض كردم: آيا مىتوان بر بالاى كوه ابو قبيس، رو به قبله نماز خواند؟
فرمود: اشكالى ندارد.
5337- 3- (6)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ ع أَسَاسُ الْبَیْتِ مِنَ الْأَرْضِ السَّابِعَةِ السُّفْلَی إِلَی الْأَرْضِ السَّابِعَةِ الْعُلْیَا.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ بِالْعُمُومِ وَ الْإِطْلَاقِ (7)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (8).
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود
از پایین طبقه یزمین تا بالاترین طبقه بالا ی زمین است
ص: 339
1) الباب 18 فیه 3 أحادیث.
2) التهذیب 2- 383- 1598.
3) الکافی 3- 391- 19.
4) ورد فی المخطوط- خالد أبی إسماعیل و فی نسخة ابن أبی إسماعیل و ورد فی هامش المخطوط- و فی نسخة من التهذیب- خاله، بدل خالد و فی التهذیب المطبوع و الحجری- خالد. و فی الکافی- خالد [عن] أبی إسماعیل.
5) التهذیب 2- 376- 1565.
6) الفقیه 2- 246- 2317.
7) تقدم فی الباب 2 من هذه الأبواب.
8) یأتی فی الحدیث 2 من الباب الآتی.
5338- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ شُعَیْبِ بْنِ وَاقِدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ زَیْدٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ ع فِی حَدِیثِ الْمَنَاهِی قَالَ: نَهَی رَسُولُ اللَّهِ ص عَنِ الصَّلَاةِ عَلَی ظَهْرِ الْکَعْبَةِ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام از پدرانش در نهی شده ها فرمود پیامبر نهی فرمود از نماز بالای کعبه
5339- 2- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ السَّلَامِ بْنِ صَالِحٍ عَنِ الرِّضَا ع فِی الَّذِی تُدْرِکُهُ الصَّلَاةُ وَ هُوَ فَوْقَ الْکَعْبَةِ- قَالَ إِنْ قَامَ لَمْ یَکُنْ لَهُ قِبْلَةٌ وَ لَکِنْ یَسْتَلْقِی عَلَی قَفَاهُ وَ یَفْتَحُ عَیْنَیْهِ إِلَی السَّمَاءِ وَ یَعْقِدُ بِقَلْبِهِ الْقِبْلَةَ الَّتِی فِی السَّمَاءِ الْبَیْتَ الْمَعْمُورَ- وَ یَقْرَأُ فَإِذَا أَرَادَ أَنْ یَرْکَعَ غَمَّضَ عَیْنَیْهِ وَ إِذَا أَرَادَ أَنْ یَرْفَعَ رَأْسَهُ مِنَ الرُّکُوعِ فَتَحَ عَیْنَیْهِ وَ السُّجُودُ عَلَی نَحْوِ ذَلِکَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ (4)
أَقُولُ: ادَّعَی الشَّیْخُ الْإِجْمَاعَ عَلَی مَضْمُونِهِ (5)وَ قَدْ تَوَقَّفَ فِیهِ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُتَأَخِّرِینَ (6)لِأَنَّهُ یُنَافِی وُجُوبَ الْقِیَامِ وَ الرُّکُوعِ وَ السُّجُودِ وَ اسْتِقْبَالِ الْکَعْبَةِ فَحَکَمُوا أَنَّ مَنْ صَلَّی عَلَی ظَهْرِ الْکَعْبَةِ أَبْرَزَ بَیْنَ یَدَیْهِ مِنْهَا شَیْئاً وَ لَا یَخْفَی أَنَّهُ لَا تَصْرِیحَ فِیهِ بِالْفَرِیضَةِ فَیُمْکِنُ حَمْلُهُ عَلَی النَّافِلَةِ أَوْ عَلَی الْعَجْزِ عَنِ الْقِیَامِ أَوْ عَلَی الضَّرُورَةِ مَعَ عَدَمِ إِمْکَانِ إِبْرَازِ شَیْءٍ بَیْنَ یَدَیْهِ لِمَا مَرَّ (7)إِلَّا أَنَّ تَأْوِیلَهُ مَوْقُوفٌ عَلَی وُجُودِ الْمُعَارِضِ
ترجمه:
اگر بايستد، براى او قبلهاى نخواهد بود، ولى او بر پشت مىافتد و چشمان خود را به سوى آسمان باز مىكند و در دل خود، آن قبلهاى را كه در آسمان است و بيت المعمور نام دارد، نيّت مىنمايد و قرائت مىكند و چون بخواهد به ركوع برود، دو چشم خود را مىبندد و هنگامى كه مىخواهد از ركوع سر بردارد، دو چشم خود را باز مىكند و در سجده نيز همين عمل را انجام مىدهد.
ص: 340
الْخَاصِّ وَ لَوْ وُجِدَ لَأَمْکَنَ حَمْلُهُ عَلَی التَّقِیَّةِ وَ حَدِیثُ عَبْدِ السَّلَامِ غَیْرُ مُوَافِقٍ لِلتَّقِیَّةِ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ (1).
ص: 341
1) الاحتیاط الإتیان بالصورتین أو باحداهما مع القضاء. منه قده- هامش المخطوط-.
ص: 342
(1)1 بَابُ عَدَمِ جَوَازِ الصَّلَاةِ فِی جِلْدِ الْمَیْتَةِ وَ إِنْ دُبِغَ
ترجمه:
نماز جایز نیست در پوست مردار اگر چه دباغی شده باشد
5340- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْجِلْدِ الْمَیِّتِ أَ یُلْبَسُ فِی الصَّلَاةِ إِذَا دُبِغَ قَالَ لَا وَ لَوْ دُبِغَ سَبْعِینَ مَرَّةً.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع مِثْلَهُ (3)وَ عَنْهُ عَنْ فَضَالَةَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
5341- 2- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الْمَیْتَةِ قَالَ لَا تُصَلِّ فِی شَیْءٍ مِنْهُ وَ لَا شِسْعٍ (6).
ترجمه :
امام صادق علیه السلام فرمود :
در مورد مردار نماز در آن نخوان حتی بند نعل هم
5342- 3- (7)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: سُئِلَ الصَّادِقُ ع عَنْ
ص: 343
1) أبواب لباس المصلی- الباب 1 فیه 4 أحادیث.
2) التهذیب 2- 203- 794، أورده أیضا فی الحدیث 1 من الباب 61 من أبواب النجاسات.
3) الفقیه 1- 247- 749.
4) التهذیب 2- 203- 795.
5) التهذیب 2- 203- 793، أورده أیضا فی الحدیث 6 من الباب 14 من هذه الأبواب.
6) شسع النعل- هو السیر الذی یشد به فی ظهر القدم، انظر لسان العرب 8- 180.
7) الفقیه 1- 248- 750.
قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لِمُوسَی فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ إِنَّکَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُویً (1)- قَالَ کَانَتَا مِنْ جِلْدِ حِمَارٍ مَیِّتٍ.
ترجمه :
از امام صادق عليهم السّلام در بارۀ تفسير فرمايش خداوند عزّ و جلّ به موسى عليهم السّلام سؤال كردند كه ميفرمايد:« فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوادِ اَلْمُقَدَّسِ طُوىً » يعنى: اى موسى كفشهايت را از خود جدا ساز كه تو در وادى مقدّسى هستى كه پر از خير و بركت است، آن حضرت فرمود: چون كفشهايش از پوست دراز گوش مرده بود.
5343- 4- (2)وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ شُعَیْبٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِمُوسَی ع فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ لِأَنَّهَا کَانَتْ مِنْ جِلْدِ حِمَارٍ مَیِّتٍ.
أَقُولُ: هَذَا وَ إِنْ أَشْعَرَ بِلُبْسِ جِلْدِ الْمَیْتَةِ فِی غَیْرِ الصَّلَاةِ یَحْتَمِلُ الْحَمْلَ عَلَی التَّقِیَّةِ فِی الرِّوَایَةِ وَ لَهُ نَظَائِرُ فَقَدْ رَوَی الصَّدُوقُ فِی کِتَابِ إِکْمَالِ الدِّینِ (3)حَدِیثاً طَوِیلًا عَنْ صَاحِبِ الزَّمَانِ ع فِی إِنْکَارِ هَذِهِ الرِّوَایَةِ وَ نِسْبَتِهَا إِلَی الْعَامَّةِ وَ یُمْکِنُ الْحَمْلُ عَلَی کَوْنِهِ مَنْسُوخاً فَإِنَّ تِلْکَ الشَّرِیعَةَ لَیْسَتْ بِحُجَّةٍ عَلَیْنَا عَلَی أَنَّهُ لَیْسَ فِیهِ دَلَالَةٌ عَلَی أَنَّهُ کَانَ یَلْبَسُ نَعْلَیْهِ فِی الصَّلَاةِ وَ لَا فِیهِ إِشْعَارٌ بِأَنَّهُ کَانَ عَالِماً بِکَوْنِهِمَا مَیْتَةً بَلْ هُوَ دَالٌّ عَلَی مَضْمُونِ الْبَابِ لِلْأَمْرِ بِالْخَلْعِ وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (4)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ فِی أَحَادِیثِ مَنْ یَسْتَحِلُّ الْمَیْتَةَ بِالدِّبَاغِ (5)وَ فِی أَحَادِیثِ جُلُودِ السِّبَاعِ (6)وَ غَیْرِ ذَلِکَ (7)إِنْ شَاءَ اللَّهُ.
ترجمه :
امام صادق علیه السلام فرمود:خداوند به موسی فرمود: « فاخلع نعلیک » چون آن ها از جنس پوست الاغ مرده بودند. -
اگر چه اشاره به جواز لبس به جلد میته است حمل برتقیه وجوابش را حضرت مهدی علیه السلام به سعدبن عبد الله داد
ص: 344
1) طه 20- 12.
2) علل الشرائع- 66- 1 الباب 55.
3) إکمال الدین- 460.
4) تقدم فی الأحادیث 4 و 5 من الباب 34 و فی الباب 49 و الباب 50 و الباب 61 من أبواب النجاسات.
5) یأتی فی الباب 2 من هذه الأبواب و فی الباب 34 من أبواب الأطعمة المحرمة.
6) یأتی فی الباب 6 من هذه الأبواب.
7) یأتی فی الأحادیث 3 و 5 من الباب 38 من هذه الأبواب، و فی الحدیث 18 من الباب 1 من أبواب الجماعة، و فی الحدیث 17 من الباب 5 من أبواب ما یکتسب به.
(1)2 بَابُ جَوَازِ الصَّلَاةِ فِی الْفِرَاءِ وَ الْجُلُودِ وَ الصُّوفِ وَ الشَّعْرِ وَ الْوَبَرِ وَ نَحْوِهَا إِذَا کَانَ مِمَّا یُؤْکَلُ لَحْمُهُ بِشَرْطِ التَّذْکِیَةِ فِی الْجُلُودِ وَ عَدَمِ جَوَازِ الصَّلَاةِ فِی شَیْءٍ مِنْ ذَلِکَ إِذَا کَانَ مِمَّا لَا یُؤْکَلُ لَحْمُهُ وَ إِنْ ذُکِّیَ وَ جَوَازِ الصَّلَاةِ فِی کُلِّ مَا کَانَ مِنْ نَبَاتِ الْأَرْضِ
ترجمه :
جایز بودن نماز در پوست خر وحشی . و پشم و مو و کرک و مثل آن از آنچه گوشتش خورده می شود به شرط زبح در پوست فقط . و جایز نیست نماز در هیچ کدام از این موارد در حرام گوشت اگر چه ذبح شده باشد . جایز است نماز با گیاهان
5344- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ قَالَ سَأَلَ زُرَارَةُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الصَّلَاةِ فِی الثَّعَالِبِ وَ الْفَنَکِ (3)وَ السِّنْجَابِ وَ غَیْرِهِ مِنَ الْوَبَرِ فَأَخْرَجَ کِتَاباً زَعَمَ أَنَّهُ إِمْلَاءُ رَسُولِ اللَّهِ ص أَنَّ الصَّلَاةَ فِی وَبَرِ کُلِّ شَیْءٍ حَرَامٍ أَکْلُهُ فَالصَّلَاةُ فِی وَبَرِهِ وَ شَعْرِهِ وَ جِلْدِهِ وَ بَوْلِهِ وَ رَوْثِهِ وَ کُلِّ شَیْءٍ مِنْهُ فَاسِدٌ لَا تُقْبَلُ تِلْکَ الصَّلَاةُ حَتَّی یُصَلِّیَ فِی غَیْرِهِ مِمَّا أَحَلَّ اللَّهُ أَکْلَهُ ثُمَّ قَالَ یَا زُرَارَةُ هَذَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص- فَاحْفَظْ ذَلِکَ یَا زُرَارَةُ فَإِنْ کَانَ مِمَّا یُؤْکَلُ لَحْمُهُ فَالصَّلَاةُ فِی وَبَرِهِ وَ بَوْلِهِ وَ شَعْرِهِ وَ رَوْثِهِ وَ أَلْبَانِهِ وَ کُلِّ شَیْءٍ (4)مِنْهُ جَائِزٌ إِذَا عَلِمْتَ أَنَّهُ ذَکِیٌّ قَدْ ذَکَّاهُ الذَّبْحُ وَ إِنْ کَانَ غَیْرَ ذَلِکَ مِمَّا قَدْ نُهِیتَ عَنْ أَکْلِهِ وَ حُرِّمَ عَلَیْکَ أَکْلُهُ فَالصَّلَاةُ فِی کُلِّ شَیْءٍ مِنْهُ فَاسِدٌ ذَکَّاهُ الذَّبْحُ أَوْ لَمْ یُذَکِّهِ.
ترجمه :
ابن بكير گويد: زراره از امام صادق عليه السّلام در مورد نماز در پوست روباه، دله ، سنجاب و غير آنكه پوست پشمى دارند، سؤال كرد؟
آن حضرت نوشتهاى بيرون آورد كه زراره فهميد كه به املاى رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله است. در آن نوشته شده بود:
همانا نماز در پشم، مو، پوست حيوان حرامگوشت و در لباسى كه به ادرار و سرگين و شير آن حيوان آلوده است، و هرچيز ديگر از حيوان حرامگوشت، باطل است و چنين نمازى قبول نمىشود، تا زمانى كه در غير آن از حيوان حلالگوشت، نماز بخواند.
سپس فرمود: اى زراره! اين سخن از رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله است. آن را حفظ كن!
اى زراره! اگر لباس نمازگزار از حيوان حلالگوشت باشد، پس نماز در پشم و موى آن و لباسى كه به ادرار و سرگين و شير آن حيوان آلوده است و هرچيزى از آن، جايز است، در صورتىكه ذبح شرعى شده باشد، اما اگر لباس نمازگزار از حيوان حرامگوشت باشد، نماز در هرچيزى از آن باطل است، خواه ذبح شرعى شده باشد و خواه نشده باشد.
5345- 2- (5)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِسْحَاقَ الْعَلَوِیِّ عَنِ
ص: 345
1) الباب 2 فیه 8 أحادیث.
2) الکافی 3- 397- 1، و التهذیب 2- 209- 818، و أورد قطعة منه فی الحدیث 6 من الباب 9 من أبواب النجاسات.
3) الفنک- دابة صغیرة یؤخذ منها الفرو ... یجلب من بلاد الصقالبة، حیاة الحیوان 2- 175.
4) ورد فی هامش المخطوط ما نصه- قوله و کل شیء منه یحتمل أن یراد به کل شیء نجس منه کالدم و المنی. و یحتمل أن یراد أن الحکم غیر مختص بصورة اجتماع هذه الأشیاء کما یشعر به واو العطف، بل الحکم بفساد الصلاة ثابت فی کل فرد من الأفراد المذکورة علی انفراده فلا یدلّ علی حکم ما عداها کالسن و الظفر و العظم و العرق و الریق و نحوها، و اللّه أعلم علی أن فیه للظرفیة و لا یصدق حقیقة فی غیر لباس المصلی. منه قده.
5) الکافی 3- 397- 3.
الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ الدَّیْلَمِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع وَ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنْ لِبَاسِ الْفِرَاءِ وَ الصَّلَاةِ فِیهَا فَقَالَ لَا تُصَلِّ فِیهَا إِلَّا فِی مَا کَانَ مِنْهُ ذَکِیّاً قَالَ قُلْتُ: أَ وَ لَیْسَ الذَّکِیُّ مِمَّا ذُکِّیَ بِالْحَدِیدِ قَالَ بَلَی إِذَا کَانَ مِمَّا یُؤْکَلُ لَحْمُهُ الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (1)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ.
ترجمه :
على بن ابى حمزه گويد: از امام صادق و امام كاظم عليهما السّلام دربارۀ نماز خواندن در پوستينها پرسيدم؟
فرمود: در پوستين نماز مگزار، مگر آنكه ذبح شرعى شده باشد.
عرض كردم: مگر ذبح شرعى، آن نيست كه با آهن (چاقو يا كارد) ذبح شده باشد؟
فرمود: آرى، در صورتىكه حيوان حلالگوشت باشد.
5346- 3- (2)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عُثْمَانَ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عَبْدِ الْکَرِیمِ الْهَمْدَانِیِّ عَنْ أَبِی تَمَامَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ الثَّانِی ع إِنَّ بِلَادَنَا بِلَادٌ بَارِدَةٌ فَمَا تَقُولُ فِی لُبْسِ هَذَا الْوَبَرِ فَقَالَ الْبَسْ مِنْهَا مَا أُکِلَ وَ ضُمِنَ (3).
ترجمه :
فرمود: از لباسهاى پشمى، آن را بپوش كه حيوانى كه كرك از اوست حلالگوشت باشد و حلالگوشت بودن آن، توسط فروشنده تضمين شده باشد.
5347- 4- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ عُمَرَ بْنِ عَلِیِّ بْنِ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْهَمَذَانِیِّ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَیْهِ یَسْقُطُ عَلَی ثَوْبِیَ الْوَبَرُ وَ الشَّعْرُ مِمَّا لَا یُؤْکَلُ لَحْمُهُ مِنْ غَیْرِ تَقِیَّةٍ وَ لَا ضَرُورَةٍ فَکَتَبَ لَا تَجُوزُ الصَّلَاةُ فِیهِ.
ترجمه :
ابراهيم بن محمد گوید :به امام علیه السلام نامه نوشتم : بر لباس من از کُرْک و موی آنچه که گوشت آن خورده نمی شود می ریزد و تقیه و ضرورتی نیز در بین نیست. (حکمش چیست؟) فرمود : نماز خواندن در آن جائز نیست.
5348- 5- (5)وَ عَنْهُ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْوَشَّاءِ قَالَ: کَانَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع یَکْرَهُ الصَّلَاةَ فِی وَبَرِ کُلِّ شَیْءٍ لَا یُؤْکَلُ لَحْمُهُ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ مِثْلَهُ (6).
ترجمه :
حسن بن على الوشاء مرفوعا نقل كرده و مىگويد:حضرت ابو عبد اللّه عليه السّلام كراهت داشتند از خواندن نماز در كرك هر حيوانى كه گوشت آن خوردنى نبود.
5349- 6- (7)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عَمْرٍو وَ أَنَسِ بْنِ
ص: 346
مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ ع فِی وَصِیَّةِ النَّبِیِّ ص لِعَلِیٍّ ع قَالَ: یَا عَلِیُّ- لَا تُصَلِّ فِی جِلْدِ مَا لَا یُشْرَبُ لَبَنُهُ وَ لَا یُؤْکَلُ لَحْمُهُ (1).
ترجمه :
وصیت پیامبر به امیر المومنین علیهما السلام
ای علی نماز نخوان در پوست حیوانی که شیرش نوشیده نمی شود و گوشتش خورده نمی شود
5350- 7- (2)وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بِإِسْنَادِهِ یَرْفَعُهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا تَجُوزُ الصَّلَاةُ فِی شَعْرِ وَ وَبَرِ مَا لَا یُؤْکَلُ لَحْمُهُ لِأَنَّ أَکْثَرَهَا مُسُوخٌ.
ترجمه :
امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: نماز در مو و کُرکِ حیوان حرام گوشت جایز نیست، زیرا بیشتر آنها مسخ شده هستند .
5351- 8- (3)الْحَسَنُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ شُعْبَةَ فِی تُحَفِ الْعُقُولِ عَنِ الصَّادِقِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: وَ کُلُّ مَا أَنْبَتَتِ الْأَرْضُ فَلَا بَأْسَ بِلُبْسِهِ وَ الصَّلَاةِ فِیهِ وَ کُلُّ شَیْءٍ یَحِلُّ لَحْمُهُ فَلَا بَأْسَ بِلُبْسِ جِلْدِهِ الذَّکِیِّ مِنْهُ وَ صُوفِهِ وَ شَعْرِهِ وَ وَبَرِهِ وَ إِنْ کَانَ الصُّوفُ وَ الشَّعْرُ وَ الرِّیشُ وَ الْوَبَرُ مِنَ الْمَیْتَةِ وَ غَیْرِ الْمَیْتَةِ ذَکِیّاً فَلَا بَأْسَ بِلُبْسِ ذَلِکَ وَ الصَّلَاةِ فِیهِ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ عُمُوماً وَ خُصُوصاً (4)وَ عَلَی اسْتِثْنَاءِ بَعْضِ الْأَفْرَادِ (5)إِنْ شَاءَ اللَّهُ.
ترجمه :
امامجعفر صادق علیه السلام
«هر چه زمین می رویاند، پوشیدن آن و نماز در آن جایز است و هر چه خوردن آن جایز است، پوشیدن پوست و پشم و مو و پشم شتر (و پشم خرگوش و کرک) تذکیه شده آن مانعی ندارد. و اگر پشم و مو و پر و پشم شتر باشد ـ چه از میته و چه از غیر میته ای که مذکی است ـ پوشیدن آن و نماز در آن مانعی ندارد.»
(6)3 بَابُ جَوَازِ الصَّلَاةِ فِی السِّنْجَابِ وَ الْفِرَاءِ وَ الْحَوَاصِلِ
ترجمه :
جایز بودن نماز با پوست سنجاب و گور خر و پرنده ای که سنگدان بزرگ دارد
5352- 1- (7)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَبَّاسِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع
ص: 347
أَنَّهُ سَأَلَهُ عَنْ أَشْیَاءَ مِنْهَا الْفِرَاءُ (1)وَ السِّنْجَابُ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِالصَّلَاةِ فِیهِ.
ترجمه :
حلبی از امام صادق علیه السلام سوال کرد از اشیائی من جمله از گوره خر وسنجاب
حضرت فرمود :نماز در آن اشکال ندارد
5353- 2- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِسْحَاقَ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ مُقَاتِلِ بْنِ مُقَاتِلٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنِ الصَّلَاةِ فِی السَّمُّورِ وَ السِّنْجَابِ وَ الثَّعْلَبِ فَقَالَ لَا خَیْرَ فِی ذَا (3)کُلِّهِ مَا خَلَا السِّنْجَابَ فَإِنَّهُ دَابَّةٌ لَا تَأْکُلُ اللَّحْمَ.
ترجمه :
مقاتل بن مقاتل گويد: از امام رضا عليه السّلام دربارۀ نماز در پوست سمور، سنجاب و روباه پرسيدم.
فرمود: در آنها خيرى نيست، مگر سنجاب كه حيوان گوشتخوارى نيست.
5354- 3- (4)وَ عَنْهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِسْحَاقَ الْعَلَوِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ الدَّیْلَمِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ وَ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنْ لِبَاسِ الْفِرَاءِ وَ الصَّلَاةِ فِیهَا فَقَالَ لَا تُصَلِّ فِیهَا إِلَّا فِی مَا کَانَ مِنْهُ ذَکِیّاً قَالَ قُلْتُ: أَ وَ لَیْسَ الذَّکِیُّ مِمَّا ذُکِّیَ بِالْحَدِیدِ قَالَ بَلَی إِذَا کَانَ مِمَّا یُؤْکَلُ لَحْمُهُ قُلْتُ وَ مَا لَا یُؤْکَلُ لَحْمُهُ مِنْ غَیْرِ الْغَنَمِ قَالَ لَا بَأْسَ بِالسِّنْجَابِ فَإِنَّهُ دَابَّةٌ لَا تَأْکُلُ اللَّحْمَ وَ لَیْسَ هُوَ مِمَّا نَهَی عَنْهُ رَسُولُ اللَّهِ ص- إِذْ نَهَی عَنْ کُلِّ ذِی نَابٍ وَ مِخْلَبٍ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (5).
ترجمه :
على بن ابى حمزه گويد: از امام صادق و امام كاظم عليهما السّلام دربارۀ نماز خواندن در پوستينها پرسيدم؟
فرمود: در پوستين نماز مگزار، مگر آنكه ذبح شرعى شده باشد.
عرض كردم: مگر ذبح شرعى، آن نيست كه با آهن (چاقو يا كارد) ذبح شده باشد؟
فرمود: آرى، در صورتىكه حيوان حلالگوشت باشد.
عرض كردم: اگر حيوان حلالگوشت غير از گوسفند باشد چه؟
فرمود: سنجاب، ايرادى ندارد؛ زيرا گوشتخوار نيست، و آنجا كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله از خوردن گوشت هرحيوان صاحب نيش و چنگال نهى فرموده، سنجاب از آنها نيست.
5355- 4- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ دَاوُدَ الصَّرْمِیِّ عَنْ بَشِیرِ بْنِ بَشَّارٍ (7)قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الصَّلَاةِ فِی الْفَنَکِ وَ الْفِرَاءِ وَ السِّنْجَابِ وَ السَّمُّورِ وَ الْحَوَاصِلِ الَّتِی تُصَادُ بِبِلَادِ الشِّرْکِ أَوْ بِلَادِ الْإِسْلَامِ (أَنْ
ص: 348
أُصَلِّیَ) (1)فِیهِ لِغَیْرِ تَقِیَّةٍ قَالَ فَقَالَ صَلِّ فِی السِّنْجَابِ وَ الْحَوَاصِلِ (2)الْخُوارَزْمِیَّةِ وَ لَا تُصَلِّ فِی الثَّعَالِبِ وَ لَا السَّمُّورِ.
وَ رَوَاهُ ابْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ مَسَائِلِ الرِّجَالِ بِرِوَایَةِ الْحِمْیَرِیِّ وَ ابْنِ عَیَّاشٍ عَنْ دَاوُدَ الصَّرْمِیِّ عَنْ بَشِیرِ بْنِ بَشَّارٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ (3).
ترجمه :
بشیر بن بشار می گوید سوال کردم از نماز در پوست فنک و فراء و سنجاب و حواصل پرنده ای بزرگ در مصر که در بلاد شرک صید می شود می توان نماز خواند
5356- 5- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ أَبِی عَلِیِّ بْنِ رَاشِدٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع مَا تَقُولُ فِی الْفِرَاءِ أَیُّ شَیْءٍ یُصَلَّی فِیهِ قَالَ أَیُّ الْفِرَاءِ قُلْتُ الْفَنَکُ وَ السِّنْجَابُ وَ السَّمُّورُ قَالَ فَصَلِّ فِی الْفَنَکِ وَ السِّنْجَابِ فَأَمَّا السَّمُّورُ فَلَا تُصَلِّ فِیهِ الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ مِثْلَهُ (5).
ترجمه :
ابو على بن راشد گويد: به امام باقر عليه السّلام عرض كردم: در مورد پوستينها چه مىفرماييد؟ در كداميك از آنها مىتوان نماز خواند؟
فرمود: مراد تو كداميك از آنهاست؟
عرض كردم: پوست دله، سنجاب و سمور.
فرمود: در پوستين دله و سنجاب نماز بگزار؛ ولى در پوستين سمور نماز نخوان.
5357- 6- (6)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ یَحْیَی بْنِ أَبِی عِمْرَانَ أَنَّهُ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ الثَّانِی ع فِی السِّنْجَابِ وَ الْفَنَکِ وَ الْخَزِّ وَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ أُحِبُّ أَنْ لَا تُجِیبَنِی بِالتَّقِیَّةِ فِی ذَلِکَ فَکَتَبَ بِخَطِّهِ إِلَیَّ صَلِّ فِیهَا.
ترجمه :
از يحيى بن أبى عمران روايت كردهاند كه گفت: به امام جواد عليه السّلام در بارۀ نماز در پوست سنجاب و فنك و خزّ نامهاى نوشتم و عرض كردم: فدايت گردم ميخواهم در اين مورد بدون ملاحظهاى صريحا پاسخ مرا بدهيد و از روى تقيّه و مبهم بمن جواب نفرمائيد، آن حضرت به خط خويش در پاسخ من نوشت: در آنها نماز كن.
5358- 7- (7)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَلِیدِ بْنِ أَبَانٍ قَالَ: قُلْتُ
ص: 349
1) فی نسخة- أ نصلی فیها. هامش المخطوط.
2) الحواصل، جمع حوصل- و هو طیر کبیر له حوصلة عظیمة یتخذ منها الفرو. و قیل- و هذا الطائر یکون بمصر، حیاة الحیوان 1- 388.
3) السرائر- 479.
4) التهذیب 2- 210- 822، و الاستبصار 1- 384- 1457، أورده فی الحدیث 4 من الباب 7 من هذه الأبواب.
5) الکافی 3- 400- 14.
6) الفقیه 1- 262- 808.
7) التهذیب 2- 207- 811، و الاستبصار 1- 382- 1450، أورده فی الحدیث 7 من الباب 7 من هذه الأبواب.
لِلرِّضَا ع أُصَلِّی فِی الْفَنَکِ وَ السِّنْجَابِ قَالَ نَعَمْ الْحَدِیثَ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ هُنَا (1)وَ فِی الْأَطْعِمَةِ (2).
ترجمه :
احمد بن محمد گوید به امام رضا علیه السلام گفتم نماز بخوانم در پوست فنک وسنجاب
فرمود :بله
(3)4 بَابُ عَدَمِ جَوَازِ الصَّلَاةِ فِی السَّمُّورِ وَ الْفَنَکِ إِلَّا فِی التَّقِیَّةِ وَ الضَّرُورَةِ
ترجمه :
جایز نیست نماز در سمور و فنک مگر در تقیه و ضرورت
5359- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعْدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ جُلُودِ السَّمُّورِ فَقَالَ أَیُّ شَیْءٍ هُوَ ذَاکَ الْأَدْبَسُ (5)فَقُلْتُ هُوَ الْأَسْوَدُ فَقَالَ یَصِیدُ قُلْتُ نَعَمْ یَأْخُذُ الدَّجَاجَ وَ الْحَمَامَ فَقَالَ لَا (6).
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (7).
ترجمه :
سعد بن سعد گوید از ابو الحسن الرضا (علیه السلام) پرسيدم: در حال نماز پوشيدن پوست سمور چه صورت دارد؟ ابو الحسن گفت: همان حيوان كه رنگى سرخ تيره دارد؟ من گفتم: رنگ او سياه است. ابو الحسن گفت: شكار هم مىكند؟ من گفتم: بلى. مرغ و كبوتر شكار مىكند. ابو الحسن گفت: پوشيدن پوست او در حال نماز روا نيست.
5360- 2- (8)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَبَّاسِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْفِرَاءِ وَ السَّمُّورِ وَ السِّنْجَابِ وَ الثَّعَالِبِ وَ أَشْبَاهِهِ قَالَ لَا بَأْسَ بِالصَّلَاةِ فِیهِ.
ص: 350
1) یأتی فی الباب 4 و فی الحدیث 1 و 2 من الباب 5 و الحدیث 2 من الباب 6 من هذه الأبواب.
2) یأتی فی الباب 41 من الأطعمة المحرمة.
3) الباب 4 فیه 6 أحادیث.
4) التهذیب 2- 211- 827، و الاستبصار 1- 385- 1461.
5) الأدبس- الذی لونه بین السواد و الحمرة. صحاح الجوهریّ. هامش المخطوط.
6) ورد فی هامش المخطوط ما نصه- الظاهر من المختلف أنه لا قائل بجواز الصلاة فی الفنک. و فی الذکری أن الصدوق أجاز الفنک و السمور فی المقنع و هو ضعیف منه قده، راجع المختلف- 79 و الذکری- 144، و المقنع- 24.
7) تقدم فی الباب السابق.
8) التهذیب 2- 210- 825، و الاستبصار 1- 384- 1459.
أَقُولُ: حُکْمُ مَا عَدَا السِّنْجَابَ وَ الْفِرَاءَ هُنَا مَحْمُولٌ عَلَی التَّقِیَّةِ لِمَا مَضَی (1)وَ یَأْتِی (2)ذَکَرَهُ الشَّیْخُ وَ غَیْرُهُ.
ترجمه :
حلبی گوید از امام صادق علیه السلام از نماز در پوست گور خر ووسمورو سنجابو روباه و شبیه آن
فرمود نماز در آن اشکال ندارد
5361- 3- (3)مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ مَسَائِلِ الرِّجَالِ رِوَایَةَ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَیَّاشٍ الْجَوْهَرِیِّ وَ رِوَایَةَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ وَ مُوسَی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ عِیسَی قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی الشَّیْخِ یَعْنِی الْهَادِیَ ع أَسْأَلُهُ عَنِ الصَّلَاةِ فِی الْوَبَرِ أَیُّ أَصْنَافِهِ أَصْلَحُ فَأَجَابَ لَا أُحِبُّ الصَّلَاةَ فِی شَیْءٍ مِنْهُ قَالَ فَرَدَدْتُ الْجَوَابَ إِنَّا مَعَ قَوْمٍ فِی تَقِیَّةٍ وَ بِلَادُنَا بِلَادٌ لَا یُمْکِنُ أَحَداً أَنْ یُسَافِرَ فِیهَا بِلَا وَبَرٍ وَ لَا یَأْمَنُ عَلَی نَفْسِهِ إِنْ هُوَ نَزَعَ وَبَرَهُ وَ لَیْسَ یُمْکِنُ لِلنَّاسِ مَا یُمْکِنُ لِلْأَئِمَّةِ- فَمَا الَّذِی تَرَی أَنْ نَعْمَلَ بِهِ فِی هَذَا الْبَابِ قَالَ فَرَجَعَ الْجَوَابُ إِلَیَّ تَلْبَسُ الْفَنَکَ وَ السَّمُّورَ.
ترجمه :
محمد بن علی بن عیسی گوید: برای شیخ - که خدایش عزیز بدارد و تأیید فرماید - نامه ای نوشتم و از اینکه در کدام نوع کُرک می توان نماز خواند سؤال نمودم. ایشان پاسخ داد: من دوست ندارم در چیزی از آن نماز بخوانم. در جواب ایشان نوشتم: ما با قومی زندگی می کنیم که باید تقیه را رعایت نماییم و بلاد ما به گونه ای است که برای کسی امکان ندارد بدون کُرک مسافرت کند و اگر کُرک را از تن خود بیرون آورد بر جانش ایمن نیست، و آنچه برای ائمه امکان دارد برای همه مردم ممکن نیست، پس نظر شما در این مورد چیست و ما چه بکنیم؟ گوید: پاسخی که به من دادند این گونه بود: فنَک و سمور را بپوش.
5362- 4- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عِبْدِیلٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جُنْدَبٍ عَنْ سُفْیَانَ بْنِ السِّمْطِ فِی حَدِیثٍ قَالَ: وَ قَرَأْتُ فِی کِتَابِ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ ع- یَسْأَلُهُ عَنِ الْفَنَکِ یُصَلَّی فِیهِ فَکَتَبَ لَا بَأْسَ بِهِ وَ کَتَبَ یَسْأَلُهُ عَنْ جُلُودِ الْأَرَانِبِ فَکَتَبَ مَکْرُوهَةٌ (5).
ترجمه :
محمد بن ابراهیم از امام کاظم سوال کرد از نماز در پوست فنک جواب نوشت اشکال ندارد
سوال نوشت روباه حضرت نوشت مکروه است
5363- 5- (6)الْحَسَنُ بْنُ الْفَضْلِ الطَّبْرِسِیُّ فِی مَکَارِمِ الْأَخْلَاقِ قَالَ: وَ سُئِلَ
ص: 351
الرِّضَا ع عَنْ جُلُودِ الثَّعَالِبِ وَ السِّنْجَابِ وَ السَّمُّورِ فَقَالَ قَدْ رَأَیْتُ السِّنْجَابَ عَلَی أَبِی وَ نَهَانِی عَنِ الثَّعَالِبِ وَ السَّمُّورِ.
ترجمه :
از حضرت رضا(عليه السّلام):در باره پوست روباه و سنجاب و سمّور سؤال شد؟فرمود: سنجاب را به تن پدرم ديدم ولى مرا از پوست روباه و سمّور نهى فرمود.
5364- 6- (1)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ لُبْسِ السَّمُّورِ وَ السِّنْجَابِ وَ الْفَنَکِ فَقَالَ لَا یُلْبَسُ وَ لَا یُصَلَّی فِیهِ إِلَّا أَنْ یَکُونَ ذَکِیّاً.
أَقُولُ: هَذَا مَخْصُوصٌ بِالسِّنْجَابِ لِمَا مَرَّ (2)وَ حُکْمُ غَیْرِهِ مَحْمُولٌ إِمَّا عَلَی التَّقِیَّةِ أَوِ الضَّرُورَةِ لِمَا تَقَدَّمَ (3). (4)
ترجمه :
علی بن جعفر از برادرش امام کاظم علیه السلام روایت کرد و گفت: از ایشان درباره پوشیدن [پوست] سمور، سنجاب و فنَک سؤال کردم، فرمود: نباید پوشید و نباید در آن نماز خواند مگر اینکه ذبح شرعی شده باشد.
(5)5 بَابُ جَوَازِ لُبْسِ جِلْدِ مَا لَا یُؤْکَلُ لَحْمُهُ مَعَ الذَّکَاةِ وَ شَعْرِهِ وَ وَبَرِهِ وَ صُوفِهِ وَ الِانْتِفَاعِ بِهَا فِی غَیْرِ الصَّلَاةِ إِلَّا الْکَلْبَ وَ الْخِنْزِیرَ وَ جَوَازِ الصَّلَاةِ فِی جَمِیعِ الْجُلُودِ إِلَّا مَا نُهِیَ عَنْهُ
ترجمه :
جایز است پوشیدن پوست حرام گوشت با تذ کیه از مو و کرک و پشم و استفاده از آن در غیر نماز مگر سگ وخوک و جایز بودن نماز در همه ی پوستها مگر آنها که نهی برایش آمده
5365- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ عَنْ أَخِیهِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنْ لِبَاسِ الْفِرَاءِ وَ السَّمُّورِ وَ الْفَنَکِ وَ الثَّعَالِبِ وَ جَمِیعِ الْجُلُودِ قَالَ لَا بَأْسَ بِذَلِکَ.
ترجمه :
علی بن یقطین گوید از ابو الحسن امام كاظم (ع) پرسيدم: پوشيدن پوست سمور و پوست روباه خالدار و پوست روباه معروف و ساير پوستهاى متداول چه صورت دارد؟ ابو الحسن گفت: پوشيدن آن مانعى ندارد.
5366- 2- (7)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ یَعْنِی ابْنَ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ الرَّیَّانِ بْنِ
ص: 352
1) قرب الإسناد- 118،.
2) مر فی الحدیث السابق.
3) تقدم فی الباب 3 من هذه الأبواب و فی الحدیث 2 من هذا الباب.
4) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الباب 2 و 3، و یأتی ما ینافیه فی الباب 5، و ما یدل علیه فی الحدیث 2 من الباب 6 من هذه الأبواب.
5) الباب 5 فیه 6 أحادیث.
6) التهذیب 2- 211- 826، و الاستبصار 1- 385- 1560.
7) التهذیب 2- 369- 1533، أورد قطعة منه فی الحدیث 5 من الباب 14 من هذه الأبواب.
الصَّلْتِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا ع عَنْ لُبْسِ فِرَاءِ (1)السَّمُّورِ وَ السِّنْجَابِ وَ الْحَوَاصِلِ وَ مَا أَشْبَهَهَا وَ الْمَنَاطِقِ (2)وَ الْکَیْمُخْتِ وَ الْمَحْشُوِّ بِالْقَزِّ وَ الْخِفَافِ مِنْ أَصْنَافِ الْجُلُودِ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِهَذَا کُلِّهِ إِلَّا بِالثَّعَالِبِ.
ترجمه :
5367- 3- (3)وَ 4- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ لُحُومِ السِّبَاعِ وَ جُلُودِهَا فَقَالَ أَمَّا لُحُومُ السِّبَاعِ فَمِنَ الطَّیْرِ وَ الدَّوَابِّ فَإِنَّا نَکْرَهُهُ وَ أَمَّا الْجُلُودُ فَارْکَبُوا عَلَیْهَا وَ لَا تَلْبَسُوا مِنْهَا شَیْئاً تُصَلُّونَ فِیهِ.
وَ
رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ جُلُودِ السِّبَاعِ فَقَالَ ارْکَبُوهَا وَ لَا تَلْبَسُوا شَیْئاً مِنْهَا تُصَلُّونَ فِیهِ (5).
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع وَ ذَکَرَ نَحْوَ الرِّوَایَةِ الْأُولَی (6)أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ وَ ذَکَرَ مِثْلَ رِوَایَةِ الْکُلَیْنِیِّ (7).
ترجمه :
زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَگوید از ابو عبد اللّه صادق (ع) پرسيدم: گوشت و پوست درندگان چه حكمى دارد؟ ابو عبد اللّه گفت: مصرف گوشت درندگان خواه پرنده و خواه چرنده مورد رضايت ما نيست. اما از پوست درندگان كفش و زين بسازيد و بر آن سوار شويد، اما با پوست درندگان نماز مخوانيد.
5369- 5- (8)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رُکُوبِ جُلُودِ السِّبَاعِ فَقَالَ لَا بَأْسَ مَا لَمْ یُسْجَدْ عَلَیْهَا.
ترجمه :
علی بن جعفر گوید از امام کاظم علیه السلام پرسیدم
از سوار شدن بر پوست درندگان
فرمود اشکال ندارد تا وقتی که بر آن سجده نکنی
ص: 353
1) الفراء بالمد و الکسر- جمع الفرو الذی یلبس من الجلود التی صوفها معها، مجمع البحرین 1- 329.
2) المناطق- جمع منطقة و هی ما یشد به الإنسان وسطه، أی الحزام من جلد و غیره، انظر لسان العرب 10- 354.
3) التهذیب 2- 205- 802، و أورده بطریق آخر فی الحدیث 4 الباب 3 من الأطعمة المحرمة.
4) التهذیب 2- 205- 802، و أورده بطریق آخر فی الحدیث 4 الباب 3 من الأطعمة المحرمة.
5) الکافی 6- 541- 2.
6) الفقیه 1- 261- 805.
7) المحاسن- 629- 106.
8) المحاسن- 629- 105، و أخرجه عن المسائل فی الحدیث 5 من الباب 37 من أبواب ما یکتسب به.
5370- 6- (1)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عَنْ جُلُودِ السِّبَاعِ فَقَالَ ارْکَبُوهَا وَ لَا تَلْبَسُوا شَیْئاً مِنْهَا تُصَلُّونَ فِیهِ.
أَقُولُ: هَذَا مَخْصُوصٌ بِوَقْتِ الصَّلَاةِ کَمَا مَرَّ فِی هَذِهِ الرِّوَایَةِ بِعَیْنِهَا وَ یَحْتَمِلُ الْحَمْلُ عَلَی عَدَمِ الذَّکَاةِ وَ عَلَی الْکَرَاهَةِ لِمَا مَرَّ (2)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (3)وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی نَجَاسَةِ الْکَلْبِ وَ الْخِنْزِیرِ وَ الْمَیْتَةِ (4).
ترجمه :
سماعه گويد: از امام صادق عليه السّلام پرسيدند: پوست درندگان چه حكمى دارد؟
امام صادق عليه السّلام فرمود: بر روى پوست بنشينيد و بر زين آن سوار شويد؛ امّا اگر از پوست درندگان، پوستين تهيه شود، با آن نماز نخوانيد.
(5)6 بَابُ عَدَمِ جَوَازِ الصَّلَاةِ فِی جُلُودِ السِّبَاعِ وَ لَا شَعْرِهَا وَ لَا وَبَرِهَا وَ لَا صُوفِهَا
ترجمه :
جایز نیست نماز در پوست مو کرک و پشم درندگان
5371- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ سَعْدِ بْنِ الْأَحْوَصِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا ع عَنِ الصَّلَاةِ فِی جُلُودِ السِّبَاعِ فَقَالَ لَا تُصَلِّ فِیهَا الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (7).
ترجمه :
سعد بن الاحوص گوید از امام رضا علیه السلام سوال کردم از نمازدر پوست درندگان فرموددر آن نماز نخوان...
5372- 2- (8)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ قَاسِمٍ الْخَیَّاطِ أَنَّهُ قَالَ سَمِعْتُ
ص: 354
1) التهذیب 6- 166- 311.
2) مر فی الحدیث 3 من الباب 3، و فی الحدیث 4، 6 من الباب 4 من هذه الأبواب.
3) یأتی فی الحدیث 4 من الباب 14 من هذه الأبواب، و فی الحدیث 8 من الباب 5 من أبواب الأطعمة المحرمة، و فی الحدیث 22 من الباب 49 من أبواب جهاد النفس.
4) تقدم فی الباب 12، 13، 34 من أبواب النجاسات.
5) الباب 6 فیه 4 أحادیث.
6) الکافی 3- 400- 12.
7) التهذیب 2- 205- 801، و یأتی ذیله فی الحدیث 1 من الباب 11 من هذه الأبواب.
8) الفقیه 1- 259- 794.
مُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ ع یَقُولُ مَا أَکَلَ الْوَرَقَ وَ الشَّجَرَ فَلَا بَأْسَ بِأَنْ یُصَلَّی فِیهِ وَ مَا أَکَلَ الْمَیْتَةَ فَلَا تُصَلِّ فِیهِ.
ترجمه :
از هاشم حنّاط (گندم فروش يا كافور فروش) روايت كردهاند كه گفت: از موسى بن جعفر عليهما السلام شنيدم كه مي فرمود: هر حيوانى كه برگ درخت و گياه بخورد نماز خواندن در پوست آن اشكالى ندارد، و حيوانى كه مردار خوار باشد در پوست آن حيوان نماز مگذار (اعم از اينكه تذكيه شده و يا نشده باشد).
5373- 3- (1)وَ فِی کِتَابِ عُیُونِ الْأَخْبَارِ بِالْإِسْنَادِ الْآتِی (2)عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الرِّضَا ع فِی کِتَابِهِ إِلَی الْمَأْمُونِ قَالَ: وَ لَا یُصَلَّی فِی جُلُودِ السِّبَاعِ.
ترجمه :
امام رضا علیه السلام در نامه ی به مامون لعنه الله علیه نوشت
...در پوست درندگان نماز نخوان
5374- 4- (3)وَ فِی الْخِصَالِ بِإِسْنَادِهِ الْآتِی (4)عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ع فِی حَدِیثِ شَرَائِعِ الدِّینِ قَالَ: وَ لَا یُصَلَّی فِی جُلُودِ الْمَیْتَةِ وَ إِنْ دُبِغَتْ سَبْعِینَ مَرَّةً وَ لَا فِی جُلُودِ السِّبَاعِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (5)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (6).
ترجمه :
اعمش گفت حضرت صادق عليه السّلام) فرمودند:
در پوست مرده نمىتوان نماز خواند اگر چه هفتاد مرتبه دباغى شده باشد و نمىتوان نماز خواند در پوست حيوانات درنده. نمىتوان سجده كرد
(7)7 بَابُ عَدَمِ جَوَازِ الصَّلَاةِ فِی جُلُودِ الثَّعَالِبِ وَ الْأَرَانِبِ وَ أَوْبَارِهَا وَ إِنْ ذُکِّیَتْ وَ کَرَاهَةِ الصَّلَاةِ فِی الثَّوْبِ الَّذِی یَلِیهَا وَ جَوَازِ لُبْسِهَا فِی غَیْرِ الصَّلَاةِ مَعَ الذَّکَاةِ
ترجمه :
جایز نبودن نماز در پوست روباه وخرگوش پوست و مویشان واگر چه تذ کیه شوند و کراهت دارد نماز در لباسی که همراه آن باشد .و جایز است پوشیدن آن در غیر نماز
5375- 1- (8)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ جُلُودِ الثَّعَالِبِ أَ یُصَلَّی فِیهَا فَقَالَ مَا أُحِبُّ أَنْ أُصَلِّیَ فِیهَا.
ترجمه :
محمد بن مسلم گوید از امام صادق علیه السلام سوال کردم از پوست روباه آیا نماز در آن خوانده می شود
فرمود من دوست ندارم نماز در آن را
ص: 355
1) عیون أخبار الرضا علیه السلام 2- 123.
2) یأتی فی الفائدة الأولی من الخاتمة برمز ذ.
3) الخصال- 604.
4) یأتی فی الفائدة الأولی- 390 من الخاتمة.
5) تقدم فی الحدیث 2 من الباب 49 من أبواب النجاسات، و فی الحدیث 3 من الباب 3، و فی الحدیث 1، 3 من الباب 4، و فی الحدیث 3، 4، 6 من الباب 5 من هذه الأبواب.
6) یأتی فی الباب 17 من هذه الأبواب، و فی الحدیث 18 من الباب 1 من أبواب الجماعة.
7) الباب 7 فیه 12 حدیثا.
8) التهذیب 2- 205- 803، و الاستبصار 1- 381- 1443.
5376- 2- (1)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَیْهِ أَسْأَلُهُ عَنِ الصَّلَاةِ فِی جُلُودِ الْأَرَانِبِ فَکَتَبَ مَکْرُوهٌ.
أَقُولُ: الْکَرَاهَةُ مَحْمُولَةٌ عَلَی التَّحْرِیمِ أَوْ عَلَی الضَّرُورَةِ أَوِ التَّقِیَّةِ لِمَا مَضَی (2)وَ یَأْتِی (3).
ترجمه :
مضمر
محمد بن ابراهیم گوید نوشتم به اواز نماز در پوست خرگوش
نوشت کراهت دارد
کراهت حمل بر حرمت می شود در صو ت ضرورت یا تقیه کراهت دارد
5377- 3- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ قَالَ کَتَبَ إِلَیْهِ إِبْرَاهِیمُ بْنُ عُقْبَةَ عِنْدَنَا جَوَارِبُ وَ تِکَکٌ تُعْمَلُ مِنْ وَبَرِ الْأَرَانِبِ فَهَلْ تَجُوزُ الصَّلَاةُ فِی وَبَرِ الْأَرَانِبِ مِنْ غَیْرِ ضَرُورَةٍ وَ لَا تَقِیَّةٍ فَکَتَبَ ع لَا تَجُوزُ الصَّلَاةُ فِیهَا.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ مِثْلَهُ (5).
ترجمه :
على بن مهزيار گويد: ابراهيم بن عقبه طى نامهاى به امام جواد عليه السّلام نوشت: نزد ما، جورابها و بندهاى شلوارى است كه كه از پشم خرگوش بافته مىشود. آيا نماز در پشم خرگوش بدون ضرورت و بدون تقيّه جايز است؟
حضرتش در پاسخ نوشت: نماز در آن جايز نيست.
5378- 4- (6)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِی عَلِیِّ بْنِ رَاشِدٍ فِی حَدِیثٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع الثَّعَالِبُ یُصَلَّی فِیهَا قَالَ لَا وَ لَکِنْ تُلْبَسُ بَعْدَ الصَّلَاةِ قُلْتُ أُصَلِّی فِی الثَّوْبِ الَّذِی یَلِیهِ قَالَ لَا.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ مِثْلَهُ (7).
ترجمه :
5379- 5- (8)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ بُنَانِ بْنِ (9)مُحَمَّدِ بْنِ
ص: 356
1) التهذیب 2- 205- 804، و الاستبصار 1- 381- 1444.
2) مضی فی الباب السابق.
3) یأتی فی الحدیث الآتی.
4) التهذیب 2- 206- 806، و الاستبصار 1- 383- 1451، و أورده فی الحدیث 3 من الباب 14 من هذه الأبواب.
5) الکافی 3- 399- 9.
6) التهذیب 2- 210- 822، و الاستبصار 1- 384- 1457، و تقدم صدره فی الحدیث 5 من الباب 3 من هذه الأبواب.
7) الکافی 3- 400- 14.
8) التهذیب 2- 206- 805.
9) کتب فی الهامش- بنان بن عن موضع من التهذیب.
عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ الْأَبْهَرِیِّ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَیْهِ جُعِلْتُ فِدَاکَ عِنْدَنَا جَوَارِبُ وَ تِکَکٌ (1)- تُعْمَلُ مِنْ وَبَرِ الْأَرَانِبِ فَهَلْ تَجُوزُ الصَّلَاةُ فِی وَبَرِ الْأَرَانِبِ مِنْ غَیْرِ ضَرُورَةٍ وَ لَا تَقِیَّةٍ فَکَتَبَ لَا تَجُوزُ الصَّلَاةُ فِیهَا.
وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ مِثْلَهُ (2).
ترجمه :
على بن مهزيار گويد: ابراهيم بن عقبه طى نامهاى به امام جواد عليه السّلام نوشت: نزد ما، جورابها و بندهاى شلوارى است كه كه از پشم خرگوش بافته مىشود. آيا نماز در پشم خرگوش بدون ضرورت و بدون تقيّه جايز است؟
حضرتش در پاسخ نوشت: نماز در آن جايز نيست.
5380- 6- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی زَیْدٍ قَالَ: سُئِلَ الرِّضَا ع عَنْ جُلُودِ الثَّعَالِبِ الذَّکِیَّةِ قَالَ لَا تُصَلِّ فِیهَا.
ترجمه :
از امام رضا علیه السلام سوال شد از پوست روباه تذکیه شده
فرمود نماز در آن نخوان
5381- 7- (4)وَ عَنْهُ عَنِ الْوَلِیدِ بْنِ أَبَانٍ فِی حَدِیثٍ قَالَ: قُلْتُ لِلرِّضَا ع یُصَلَّی فِی الثَّعَالِبِ إِذَا کَانَتْ ذَکِیَّةً قَالَ لَا تُصَلِّ فِیهَا.
ترجمه:
ولیدبن ابان گوید به امام رضا علیه السلام گفتم در روباه تذکیه شده نماز می شود
فرمود نماز در آن نخوان
5382- 8- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ رَجُلٍ سَأَلَ الْمَاضِیَ ع (6)
عَنِ الصَّلَاةِ فِی جُلُودِ (7)الثَّعَالِبِ فَنَهَی عَنِ الصَّلَاةِ فِیهَا وَ فِی الثَّوْبِ الَّذِی یَلِیهِ فَلَمْ أَدْرِ أَیُّ الثَّوْبَیْنِ الَّذِی یَلْصَقُ بِالْوَبَرِ أَوِ الَّذِی یَلْصَقُ بِالْجِلْدِ فَوَقَّعَ بِخَطِّهِ الثَّوْبُ الَّذِی یَلْصَقُ بِالْجِلْدِ قَالَ وَ ذَکَرَ أَبُو الْحَسَنِ یَعْنِی عَلِیَّ بْنَ مَهْزِیَارَ- أَنَّهُ سَأَلَهُ عَنْ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فَقَالَ لَا تُصَلِّ فِی الَّذِی فَوْقَهُ وَ لَا فِی الَّذِی تَحْتَهُ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ مِثْلَهُ (8).
ترجمه :
على بن مهزيار طى نامهاى به امام عليه السّلام نوشت: شخصى كه از امام كاظم عليه السّلام دربارۀ نماز در پوستينهاى روباه سؤال كرد و حضرت از نماز در آنها نهى فرمود و در لباسى كه زير آن است، و من ندانستم مراد كداميك از دو لباس است، آيا لباسى كه به پشم متّصل است، يا آنكه به پوست متّصل است؟
آن حضرت عليه السّلام با خط مباركش نوشت: آن لباسى كه به پوست متّصل است.
راوى گويد: امام رضا عليه السّلام نقل فرمود كه اين مسأله را از آن حضرت پرسيد.
در پاسخ فرمود: در لباسى كه روى پوستين است و لباسى كه در زير آن است نماز مگزار.
5383- 9- (9)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلٍ
ص: 357
1) التکک- جمع تکة و هی رباط السراویل لسان العرب 10- 406.
2) الاستبصار 1- 383- 1452.
3) التهذیب 2- 210- 824، و الاستبصار 1- 381- 1445.
4) التهذیب 2- 207- 811، و الاستبصار 1- 382- 1450.
5) التهذیب 2- 206- 808، و الاستبصار 1- 381- 1446.
6) کتب المصنّف عن نسخة- الرضا.
7) کتب المصنّف- جلود عن نسخة.
8) الکافی 3- 399- 8.
9) التهذیب 2- 206- 809، و الاستبصار 1- 382- 1447.
عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الصَّلَاةِ فِی جُلُودِ الثَّعَالِبِ فَقَالَ إِذَا کَانَتْ ذَکِیَّةً فَلَا بَأْسَ.
قَالَ الشَّیْخُ یَجُوزُ أَنْ یَکُونَ وَرَدَ لِضَرْبٍ مِنَ التَّقِیَّةِ لِأَنَّهُ مُوَافِقٌ لِمَذْهَبِ جَمِیعِ الْعَامَّةِ.
ترجمه:
جمیل از امام صادق علیه السلام سوال کرد از نماز در پوست روباه
فرمود اگر تذکیه شود اشکال ندارد
شیخ فرمود تقیه است چون موافق همه ی سنی هاست
5384- 10- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ جَمِیلٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ شِهَابٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ جُلُودِ الثَّعَالِبِ إِذَا کَانَتْ ذَکِیَّةً أَ یُصَلَّی فِیهَا قَالَ نَعَمْ.
ترجمه:
حسن بن شهاب گوی از امام صادق علیه السلام سوال کردم از پوست روباه وقتی تذکیه باشد نماز در آن خوانده می شود فرمود بله
5385- 11- (2)وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ السِّنْدِیِّ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ اللِّحَافِ (3)مِنَ الثَّعَالِبِ أَوِ الْجِرْزِ مِنْهُ (4)- أَ یُصَلَّی فِیهَا أَمْ لَا قَالَ إِنْ کَانَ ذَکِیّاً فَلَا بَأْسَ بِهِ.
قَالَ الشَّیْخُ تَقَدَّمَ الْوَجْهُ فِی أَمْثَالِ هَذَیْنِ الْخَبَرَیْنِ (5).
ترجمه:
عبد الرحمن بن حجاج از یکی از معصومین سوال کرد
از «لحاف»، «خفاف»یا جرز یک نوع لباس زنانه است می شود سؤال شده است نما در آن خوانده می شود یا خیر
فرمود اگر تذکیه شده باشد اشکال ندارد
5386- 12- (6)أَحْمَدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ الطَّبْرِسِیُّ فِی الْإِحْتِجَاجِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ صَاحِبِ الزَّمَانِ ع أَنَّهُ کَتَبَ إِلَیْهِ قَدْ سَأَلَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ عَنْ مَعْنَی قَوْلِ الصَّادِقِ ع لَا تُصَلِّ فِی الثَّعْلَبِ وَ لَا فِی الْأَرْنَبِ وَ لَا فِی الثَّوْبِ الَّذِی یَلِیهِ فَقَالَ ع إِنَّمَا عَنَی الْجُلُودَ دُونَ غَیْرِهَا.
ص: 358
1) التهذیب 2- 367- 1527، و الاستبصار 1- 382- 1448.
2) التهذیب 2- 367- 1528، و الاستبصار 1- 382- 1449.
3) فی نسخة- الخفاف" هامش المخطوط".
4) فی نسخة- الخوارزمیة" هامش المخطوط"، الجرز- لباس من لباس النساء من الوبر. و یقال- هو الفرو الغلیظ، و فی بعض النسخ" الخوارزمیة"، و کان المراد الحواصل الخوارزمیة کما جاءت به الروایات و هی حیوانات منسوبة إلی خوارزم" مجمع البحرین 4- 9".
5) ذکر الشیخ وجه هذه الأحادیث فی الاستبصار 1- 382- 1449.
6) الاحتجاج- 492.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ عُمُوماً وَ خُصُوصاً (1)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (2).
ترجمه:
از امام زمان عجل الله فرجه از معنای حدیث امام صادق علیه السلام که فرمود نماز نخوان در پوست روباه و خرگوش ونه لباسی که کنار ان است
حضرت فرمود منظور پوست است نه غیر آن است
(3)8 بَابُ جَوَازِ الصَّلَاةِ فِی جِلْدِ الْخَزِّ وَ وَبَرِهِ الْخَالِصِ
ترجمه:
جایز است نماز در پوست خز و کرک خالص آن
5387- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ جَعْفَرٍ الْجَعْفَرِیِّ أَنَّهُ قَالَ: رَأَیْتُ الرِّضَا ع یُصَلِّی فِی جُبَّةِ خَزٍّ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ جَعْفَرٍ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
: سلیمان جعفری می گوید: حضرت رضا علیه السّلام را دیدم که در پالتوی خزی نماز می خواند. - .
5388- 2- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا جَعْفَرٍ الثَّانِیَ ع یُصَلِّی الْفَرِیضَةَ وَ غَیْرَهَا فِی جُبَّةِ خَزٍّ طَارُوِیٍّ (7)وَ کَسَانِی جُبَّةَ خَزٍّ وَ ذَکَرَ أَنَّهُ لَبِسَهَا عَلَی بَدَنِهِ وَ صَلَّی فِیهَا وَ أَمَرَنِی بِالصَّلَاةِ فِیهَا.
ترجمه:
على بن مهزيار گويد: امام محمّد تقى (حضرت جواد عليه السّلام) را ديدم كه نماز واجب و سنّت و مستحبّ را در جبّۀ خزّ طارونى (نوعى خز است، يا بنا بر بعضى از نسخهها طاروى يا خزّ يمنى) بجا مىآورد، و بمن نيز جبّهاى از خز بخشيد و يادآورى فرمود كه آن را بتن خويش كرده و در آن نماز گزارده است، و بمن هم فرمود كه در آن نماز كنم.
5389- 3- (8)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: خَرَجَ أَبُو جَعْفَرٍ ع یُصَلِّی عَلَی بَعْضِ أَطْفَالِهِمْ وَ عَلَیْهِ جُبَّةُ خَزٍّ صَفْرَاءُ وَ مِطْرَفُ خَزٍّ أَصْفَرُ.
ترجمه:
-زراره گفت حضرت باقر عليه السلام خارج شد تا نماز بخواند با چند نفر از بچههايشان جبه مخمل زرد و رداى مخملى زرد رنگ پوشيده بود.
5390- 4- (9)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِسْحَاقَ الْعَلَوِیِّ عَنِ
ص: 359
1) تقدم ما یدلّ علیه فی البابین 2 و 3 و ما یدلّ علیه و ما ینافیه فی الأبواب 4 و 5 و 6 من هذه الأبواب.
2) یأتی فی الباب 9، و فی الحدیث 4 من الباب 14 و الباب 17 و ما ینافیه فی الحدیث 15 من الباب 10 من هذه الأبواب.
3) الباب 8 فیه 6 أحادیث.
4) الفقیه 1- 262- 806.
5) التهذیب 2- 221- 832.
6) الفقیه 1- 262- 807.
7) کذا فی المخطوط، و فی الأصل- طارونی و هو ضرب من الخز راجع لسان العرب 13- 265.
8) الکافی 6- 450- 1.
9) الکافی 3- 399- 11.
الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ الدَّیْلَمِیِّ عَنْ قَرِیبٍ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِذْ دَخَلَ عَلَیْهِ رَجُلٌ مِنَ الْخَزَّازِینَ فَقَالَ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ مَا تَقُولُ فِی الصَّلَاةِ فِی الْخَزِّ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِالصَّلَاةِ فِیهِ فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنَّهُ مَیِّتٌ وَ هُوَ عِلَاجِی وَ أَنَا أَعْرِفُهُ فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَا أَعْرَفُ بِهِ مِنْکَ فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ إِنَّهُ عِلَاجِی وَ لَیْسَ أَحَدٌ أَعْرَفَ بِهِ مِنِّی فَتَبَسَّمَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع ثُمَّ قَالَ لَهُ أَ تَقُولُ إِنَّهُ دَابَّةٌ تَخْرُجُ مِنَ الْمَاءِ أَوْ تُصَادُ مِنَ الْمَاءِ فَتَخْرُجُ فَإِذَا فُقِدَ الْمَاءُ مَاتَ فَقَالَ الرَّجُلُ صَدَقْتَ جُعِلْتُ فِدَاکَ هَکَذَا هُوَ فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع فَإِنَّکَ تَقُولُ إِنَّهُ دَابَّةٌ تَمْشِی عَلَی أَرْبَعٍ وَ لَیْسَ هُوَ فِی (1)حَدِّ الْحِیتَانِ فَتَکُونَ ذَکَاتُهُ خُرُوجَهُ مِنَ الْمَاءِ فَقَالَ الرَّجُلُ إِی وَ اللَّهِ هَکَذَا أَقُولُ: فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَی أَحَلَّهُ وَ جَعَلَ ذَکَاتَهُ مَوْتَهُ کَمَا أَحَلَّ الْحِیتَانَ وَ جَعَلَ ذَکَاتَهَا مَوْتَهَا.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (2)
أَقُولُ: ذَکَرَ جَمَاعَةٌ مِنْ عُلَمَائِنَا أَنَّهُ لَیْسَ الْمُرَادُ هُنَا حِلَّ لَحْمِهِ لِمَا یَأْتِی (3)بَلْ حِلُّ اسْتِعْمَالِ جِلْدِهِ وَ وَبَرِهِ وَ الصَّلَاةِ فِیهِمَا.
ترجمه:
ابن ابی یعفور روایت کرده اند که گفت: نزد امام صادق علیه السلام بودم که مردی خَزّاز وارد شد و به ایشان گفت: فدایت گردم، نظر شما درباره نماز در خَز چیست؟ فرمود: نماز در آن اشکال ندارد. مَرد گفت: فدایت گردم، خَزّ میته است و باید دبّاغی شود و من از وضع آن آگاهم. امام صادق علیه السلام فرمود: من آن را بهتر از تو می شناسم. مرد گفت: باید دبّاغی شود! و هیچ کس بهتر از من آن را نمی شناسد. امام علیه السلام تبسّمی کرد و فرمود: آیا می گویی خَز جانوری است که از آب بیرون می آید یا آن را از آب صید می کنند و وقتی از آب بیرون آمد می میرد؟! مرد گفت: آری درست گفتی فدایت گردم، همین طور است. امام صادق علیه السلام به او فرمود: پس می گویی خَز حیوانی است چهارپا و در حدّ ماهی نیست؛ بنابراین پاک شدنش به خروج از آب است! مرد گفت: آری به خدا قسم نظر من هم همین است. حضرت ابوعبدالله علیه السلام به او فرمود: خداوند تبارک و تعالی آن را حلال کرده و پاک شدنش را مرگِ آن قرار داده است، همان طور که حلال شدن ماهی را در مرگش قرار داده است. -
5391- 5- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ حُکَیْمٍ عَنْ مُعَمَّرِ بْنِ خَلَّادٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا ع عَنِ الصَّلَاةِ فِی الْخَزِّ فَقَالَ صَلِّ فِیهِ.
ترجمه:
معمربن خلاد گوید از ابو الحسن الرضا (ع) پرسيدم: نماز خواندن با جامۀ خز چه صورت دارد؟
ابو الحسن علیه السلام فرمود : در آن نماز بخوان.
5392- 6- (5)وَ قَدْ تَقَدَّمَ حَدِیثُ دِعْبِلٍ أَنَّ الرِّضَا ع خَلَعَ عَلَیْهِ قَمِیصاً مِنْ خَزٍّ وَ قَالَ لَهُ احْتَفِظْ بِهَذَا الْقَمِیصِ فَقَدْ صَلَّیْتُ فِیهِ أَلْفَ لَیْلَةٍ کُلَّ لَیْلَةٍ أَلْفَ رَکْعَةٍ.
ص: 360
أَقُولُ: وَ قَدْ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (1)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ هُنَا وَ فِی الْمَلَابِسِ وَ غَیْرِهَا (2).
ترجمه:
اسماعيل فرزند على برادر دعبل شاعر معروف از امام رضا عليه السلام نقل مى كند كه گفت: امام رضا عليه السلام به دعبل پيراهنى از خزّ هديه كرد و به او گفت كه قدر اين پيراهن را بدان، من هزار شب [و] در هر شبى هزار ركعت با آن نماز گذارده
(3)9 بَابُ عَدَمِ جَوَازِ الصَّلَاةِ فِی الْخَزِّ الْمَغْشُوشِ بِوَبَرِ الْأَرَانِبِ وَ الثَّعَالِبِ وَ نَحْوِهَا
ترجمه:
جایز نیست نماز در خز همراه با کرک خرگوش و روباه
5393- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ رَفَعَهُ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع الصَّلَاةُ فِی الْخَزِّ الْخَالِصِ لَا بَأْسَ بِهِ فَأَمَّا الَّذِی یُخْلَطُ فِیهِ وَبَرُ الْأَرَانِبِ أَوْ غَیْرِ ذَلِکَ مِمَّا یُشْبِهُ هَذَا فَلَا تُصَلِّ فِیهِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی وَ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی وَ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ (5)
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ رَفَعَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع (6)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (7)
ص: 361
1) تقدم فی الحدیث 1 من الباب 15 من أبواب صلاة الجنازة، و فی الحدیث 6 من الباب 85 من أبواب الدفن، و فی الحدیث 6 من الباب 3 من هذه الأبواب.
2) یأتی فی الباب 9 و 10 م هذه الأبواب، و فی الحدیث 2 من الباب 20 من أبواب الملابس، و فی الباب 23 من أبواب المساجد.
3) الباب 9 فیه حدیثان.
4) التهذیب 2- 212- 831.
5) علل الشرائع- 357- 2 الباب 71.
6) الکافی 3- 403- 26.
7) التهذیب 2- 212- 830.
أَقُولُ: نَقَلَ الْمُحَقِّقُ فِی الْمُعْتَبَرِ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنْ عُلَمَائِنَا انْعِقَادَ الْإِجْمَاعِ عَلَی الْعَمَلِ بِمَضْمُونِهِ (1).
ترجمه:
حضرت ابو عبد اللّه عليه السّلام فرمودند: خواندن نماز در خز خالص اشكالى ندارد و امّا لباسى كه مخلوط باشد از خز و پوست خرگوش يا حيوان ديگرى كه مشابه آن باشد البته در آن لباس نماز مخوان.
5394- 2- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ دَاوُدَ الصَّرْمِیِّ عَنْ بِشْرِ بْنِ بَشَّارٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الصَّلَاةِ فِی الْخَزِّ یُغَشُّ بِوَبَرِ الْأَرَانِبِ فَکَتَبَ یَجُوزُ ذَلِکَ.
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ وَ عَبْدِ اللَّهِ ابْنَیْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ دَاوُدَ الصَّرْمِیِّ أَنَّهُ سَأَلَ رَجُلٌ أَبَا الْحَسَنِ الثَّالِثَ ع وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ (3)وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ دَاوُدَ الصَّرْمِیِّ (4)
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی التَّقِیَّةِ لِمَا مَرَّ (5)وَ یُمْکِنُ الْحَمْلُ عَلَی الضَّرُورَةِ وَ عَلَی الْإِنْکَارِ وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی الْمَقْصُودِ (6).
ترجمه:
داوود صَرمی روایت می کند: از آن حضرت درباره نماز در خَزی سؤال کردم که با کُرک خرگوش مخلوط شده است؛ ایشان در جواب نوشته بود: جایز است.
(7)10 بَابُ جَوَازِ لُبْسِ جِلْدِ الْخَزِّ وَ وَبَرِهِ وَ إِنْ کَانَ مَغْشُوشاً بِالْإِبْرِیسَمِ
ترجمه:
جایز است پوشیدن پوست خز و کرک آن اگر چه همراه ابریشم باشد
5395- 1- (8)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ: سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع رَجُلٌ وَ أَنَا عِنْدَهُ عَنْ جُلُودِ الْخَزِّ فَقَالَ لَیْسَ بِهَا بَأْسٌ فَقَالَ
ص: 362
الرَّجُلُ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنَّهَا عِلَاجِی (1)وَ إِنَّمَا هِیَ کِلَابٌ تَخْرُجُ مِنَ الْمَاءِ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِذَا خَرَجَتْ مِنَ الْمَاءِ تَعِیشُ خَارِجَةً مِنَ الْمَاءِ فَقَالَ الرَّجُلُ لَا قَالَ (لَیْسَ بِهِ بَأْسٌ) (2).
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
عبدالرحمن بن حجاج گوید: من نزد امام صادق علیه السلام بودم که مردی از ایشان درباره پوست خَز سؤال کرد؛ امام فرمود: ایرادی به آن نیست. من گفتم: آن را دباغی می کنند و خَز، سگی است که از آب بیرون می آید؛ فرمود: وقتی از آب بیرون می آید یعنی می تواند خارج از آب زندگی کند؟! گفتم: نه؛ فرمود: پس اشکال ندارد.
5396- 2- (4)وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عِیصِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِی دَاوُدَ بْنِ (5)یُوسُفَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع وَ عَلَیَّ قَبَاءُ خَزٍّ وَ بِطَانَتُهُ خَزٌّ وَ طَیْلَسَانُ خَزٍّ مُرْتَفِعٌ- فَقُلْتُ إِنَّ عَلَیَّ ثَوْباً أَکْرَهُ لُبْسَهُ فَقَالَ وَ مَا هُوَ قُلْتُ طَیْلَسَانِی هَذَا فَقَالَ وَ مَا بَالُ الطَّیْلَسَانِ قُلْتُ هُوَ خَزٌّ قَالَ وَ مَا بَالُ الْخَزِّ قُلْتُ سَدَاهُ إِبْرِیسَمٌ قَالَ وَ مَا بَالُ الْإِبْرِیسَمِ قَالَ لَا نَکْرَهُ أَنْ یَکُونَ سَدَا الثَّوْبِ إِبْرِیسَمٌ الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الطَّبْرِسِیُّ فِی مَجْمَعِ الْبَیَانِ نَقْلًا عَنِ الْعَیَّاشِیِّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ یُوسُفَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
یوسف بن ابراهیم گوید: قبایی از خَزّ که آسترِ آن نیز خَز بود و نیز طیلسان [لباس بافتنی که دوخت در آن به کار نرفته و تمام بدن را میپوشاند] بلندی از خز به تن داشتم و خدمت امام صادق علیه السلام رفتم و گفتم: من لباسی به تن کرده ام که از پوشیدنِ آن کراهت دارم. فرمود: چه پوشیده ای؟ گفتم: این طیلسان! فرمود: طیلسان چه ایرادی دارد؟ گفتم: از خز است. فرمود: خز چه ایرادی دارد؟ گفتم: تارهای آن از ابریشم است. فرمود: ابریشم چه اشکالی دارد؟ و فرمود: اشکالی ندارد که تارهای لباس از ابریشم باشد..
5397- 3- (7)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُوسَی بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِنَّا مَعَاشِرَ آلِ مُحَمَّدٍ نَلْبَسُ الْخَزَّ وَ الْیُمْنَةَ (8).
ترجمه:
امام باقر علیه السلام فرمود
ماخاندان آل محمد هم خزّ و هم برد یمانی می پوشیم.
ص: 363
5398- 4- (1)وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ عِیسَی قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع أَسْأَلُهُ عَنِ الدَّوَابِّ الَّتِی یُعْمَلُ الْخَزُّ مِنْ وَبَرِهَا أَ سِبَاعٌ هِیَ فَکَتَبَ لَبِسَ الْخَزَّ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ وَ مِنْ بَعْدِهِ جَدِّی ص.******
ترجمه:
جعفر بن عيسى گويد: به امام رضا عليه السّلام نامهاى در خصوص حكم حيواناتى كه از كرك آنها خز تهيه مىشود نوشتم و پرسيدم: آيا آنها درّندهاند؟
حضرت عليه السّلام در جواب نامه نوشت: امام حسين عليه السّلام و پس از ايشان جدّ من امام صادق عليه السّلام لباس خز مىپوشيدند.
5399- 5- (2)وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع قَالَ: کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ ع یَلْبَسُ الْجُبَّةَ الْخَزَّ بِخَمْسِینَ دِینَاراً وَ الْمِطْرَفَ الْخَزَّ بِخَمْسِینَ دِینَاراً.
ترجمه:
امام رضا علیه السلام فرمود
امام سجاد علیه السلام جبه خز به پانصد دینار خرید و پالتو ئی به پانصد دینار خرید
5400- 6- (3)وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ ع یَلْبَسُ فِی الشِّتَاءِ الْجُبَّةَ (4)الْخَزَّ وَ الْمِطْرَفَ الْخَزَّ وَ الْقَلَنْسُوَةَ الْخَزَّ فَیَشْتُو فِیهِ وَ یَبِیعُ الْمِطْرَفَ فِی الصَّیْفِ وَ یَتَصَدَّقُ بِثَمَنِهِ ثُمَّ یَقُولُ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللَّهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ (5).
ترجمه:
از حضرت رضا عليه السلام نقل ميكند كه فرمود على بن الحسين در زمستان جبه خز و رداى خز و كلاه خز مىپوشيد پس از پايان زمستان ردا را ميفروخت و بهايش را صدقه ميداد آنگاه ميفرمود(« مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اَللّهِ اَلَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ اَلطَّيِّباتِ مِنَ اَلرِّزْقِ »)
5402- 8- (6)وَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قُتِلَ
ص: 364
الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ ع وَ عَلَیْهِ جُبَّةُ خَزٍّ دَکْنَاءُ فَوَجَدُوا فِیهَا ثَلَاثَةً وَ سِتِّینَ مِنْ بَیْنِ ضَرْبَةٍ بِسَیْفٍ أَوْ طَعْنَةٍ بِرُمْحٍ أَوْ رَمْیَةٍ بِسَهْمٍ.
ترجمه:
: امام باقر عليه السّلام فرمود:
امام حسين عليه السّلام در حالى شهيد شد كه جبّهاى به رنگ سياه تيره از جنس خز پوشيده بود. در آن شصت و سه ضربه شمشير، نيزه و پرتاب تير، يافتند.
5401- 7- (1)وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ صَفْوَانَ عَنْ یُوسُفَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع وَ عَلَیَّ جُبَّةُ خَزٍّ وَ طَیْلَسَانُ خَزٍّ فَنَظَرَ إِلَیَّ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ عَلَیَّ جُبَّةُ خَزٍّ وَ طَیْلَسَانِی هَذَا خَزٌّ فَمَا تَقُولُ فِیهِ فَقَالَ وَ مَا بَأْسٌ بِالْخَزِّ فَقُلْتُ وَ سَدَاهُ إِبْرِیسَمٌ فَقَالَ وَ مَا بَأْسٌ بِالْإِبْرِیسَمِ قَدْ أُصِیبُ الْحُسَیْنُ ع وَ عَلَیْهِ جُبَّةُ خَزٍّ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
از یوسف بن ابراهیم نقل شده است که: نزد امام صادق علیه السلام آمد در حالی که جبه خز و طیلسان خز بر تن او بود.ایشان به من نگاه کردند. گفتم: فدایت شوم، در باره جبه وجامه خز و طیلسان خز که تن من هست، چه می گویی؟ فرمودند: اشکالی نیست. گفتم. تار های آن از ابریشم است. فرمودند: اشکالی نیست، حسین بن علی علیه السلام هنگامی که به شهادت رسید،جبه خز بر تنش بود
5403- 9- (2)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ وَ أَحْمَدَ بْنِ مِهْرَانَ جَمِیعاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ جَعْفَرٍ أَنَّهُ کَانَ عِنْدَ أَبِی إِبْرَاهِیمَ فَاحْتَجَّ عَلَی رَاهِبٍ بِکَلَامٍ طَوِیلٍ حَتَّی أَسْلَمَ فَدَعَا أَبُو إِبْرَاهِیمَ ع بِجُبَّةِ خَزٍّ وَ قَمِیصٍ قُوهِیٍّ (3)وَ طَیْلَسَانٍ (4)وَ خُفٍّ وَ قَلَنْسُوَةٍ (5)فَأَعْطَاهُ إِیَّاهُ.
ترجمه:
یعقوب بن جعفر گوید امام کاظم علیه السلام با راهبی احتجاج نمود او مسلمان شد س
اباابراهیم علیه السّلام فرمودند که بالاپوشی از خز و پیراهنی قوهی و رداء و کفش و کمربندی آوردند و آنها را به او بخشیدند و نماز ظهر را خواندند و به او فرمودند که ختان کند. او عرض کرد: من در روز هفتم ختنه شدهام.
5404- 10- (6)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنِ الرِّضَا ع فِی حَدِیثٍ أَنَّ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ ع کَانَ یَلْبَسُ الْجُبَّةَ الْخَزَّ بِخَمْسِمِائَةِ دِرْهَمٍ وَ الْمِطْرَفَ (7)الْخَزَّ بِخَمْسِینَ دِینَاراً فَیَشْتُو فِیهِ فَإِذَا خَرَجَ الشِّتَاءُ بَاعَهُ وَ تَصَدَّقَ بِثَمَنِهِ.
ترجمه:
احمد بن محمد بن ابی نصر از امام رضا علیه السلام روایت می کند که فرمود: حضرت علی بن الحسین علیه السلام جُبّه ای از خَز می پوشید که پانصد درهم ارزش داشت، و ردایی از خز به ارزش پنجاه دینار می پوشید و زمستان را با آن گذراند، وقتی زمستان تمام شد آن را فروخت و پولش را صدقه داد.
5405- 11- (8)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَفْصِ بْنِ مُحَمَّدٍ مُؤَذِّنِ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّوْضَةِ- وَ عَلَیْهِ جُبَّةُ خَزٍّ سَفَرْجَلِیَّةٌ.
وَ
رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَفْصِ بْنِ عُمَرَ أَبِی مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ وَ هُوَ یُصَلِّی فِی الرَّوْضَةِ (9)
ترجمه:
علی بن یقطین گفت: امام صادق علیه السّلام را در حرم دیدم که جبه ای از خز در برداشت - .
ص: 365
1) الکافی 6- 442- 7.
2) الکافی 1- 483- 5.
3) القوهی- ثیاب بیض منسوبة الی قوهستان- فارسی معرب- لسان العرب 13- 532.
4) الطیلسان- ثوب یحیط بالبدن ینسج للبس خال عن التفصیل و الخیاطة. مجمع البحرین 4- 82.
5) القلنسوة- لباس للرأس. لسان العرب 6- 181.
6) قرب الإسناد- 157، و أورده بتمامه فی الحدیث 8 الباب 1 من أبواب الملابس.
7) المطرف و المطرف- واحد المطارف و هی أردیة من خز له أعلام و قیل ثوب مربع من خز له أعلام لسان العرب 9- 220.
8) قرب الإسناد- 8.
9) الکافی 6- 452- 10.
5406- 12- (1)وَ عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: کَسَا عَلِیٌّ ع النَّاسَ بِالْکُوفَةِ- فَکَانَ فِی الْکِسْوَةِ بُرْنُسُ (2)خَزٍّ فَسَأَلَهُ إِیَّاهُ الْحَسَنُ فَأَبَی أَنْ یُعْطِیَهُ إِیَّاهُ وَ أَسْهَمَ عَلَیْهِ بَیْنَ الْمُسْلِمِینَ فَصَارَ لِفَتًی مِنْ هَمْدَانَ فَانْقَلَبَ بِهِ الْهَمْدَانِیُّ فَقِیلَ لَهُ إِنَّ حَسَناً کَانَ سَأَلَهُ أَبَاهُ فَمَنَعَهُ إِیَّاهُ فَأَرْسَلَ بِهِ الْهَمْدَانِیُّ إِلَی الْحَسَنِ فَقَبِلَهُ.
ترجمه:
امام صادق از پدرش علیهما السلام روایت کرده که فرمود: علی علیه السلام در میان مردم کوفه به توزیع لباسی پرداخت که جزء غنائم جنگی بود، از قضا در میان لباسها بالاپوشی از جنس ابریشم وجود داشت که امام حسن علیه السلام آن را طلب نمود، امّا حضرت از بخشیدن آن به امام حسن علیه السلام امتناع ورزید و به پخش آن در میان مسلمین پرداخت، پس نصیب جوانی از سرزمین همدان گشت و آن را با خود به همدان برد، به او گفته شد: امام حسن این بالاپوش را از پدرش طلب نمود ولی از بخشیدنش به وی امتناع ورزید، بنابراین جوان همدانی بالاپوش را برای امام حسن علیه السلام فرستاد و امام نیز آن را پذیرفت
5407- 13- (3)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ حُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ لُبْسِ الْخَزِّ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِهِ إِنَّ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ ع کَانَ یَلْبَسُ الْکِسَاءَ الْخَزَّ فِی الشِّتَاءِ- فَإِذَا جَاءَ الصَّیْفُ بَاعَهُ وَ تَصَدَّقَ بِثَمَنِهِ وَ کَانَ یَقُولُ إِنِّی لَأَسْتَحْیِی مِنْ رَبِّی أَنْ آکُلَ ثَمَنَ ثَوْبٍ قَدْ عَبَدْتُ اللَّهَ فِیهِ.
ترجمه:
از حلبی این است که روایت کرده امام علی بن الحسین علیه السلام در زمستان عبای خَزّ می پوشید و چون تابستان می شد آن را می فروخت و ثمَنش را صدقه می داد و می فرمود: از پروردگارم حیا می کنم که ثمَن لباسی را که در آن او را عبادت کرده ام بخورم.
5408- 14- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعْدٍ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ جُلُودِ الْخَزِّ فَقَالَ هُوَ ذَا نَحْنُ نَلْبَسُ فَقُلْتُ ذَاکَ الْوَبَرُ جُعِلْتُ فِدَاکَ قَالَ إِذَا حَلَّ وَبَرُهُ حَلَّ جِلْدُهُ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
سعد بن سعد گوید از ابو الحسن الرضا (ع) پرسيدم: پوشيدن پوست خز چه صورت دارد؟ ابو الحسن گفت: اينك من خودم پوشيدهام. من گفتم: لباس شما كه از پارچۀ خز تهيه شده قربانتان بشوم. ابو الحسن گفت: اگر پوشيدن كرك خز حلال باشد، پوشيدن پوست آن نيز حلال است.
5409- 15- (6)أَحْمَدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ الطَّبْرِسِیُّ فِی الْإِحْتِجَاجِ عَنْ
ص: 366
1) قرب الإسناد- 69.
2) البرنس- کل ثوب رأسه منه ملتزق به دراعة کان أو ممطرا أو جبة، و قال الجوهریّ البرنس- قلنسوة طویلة و کان النساک یلبسونها فی صدر الإسلام. و هی من البرس- بکسر الباء- القطن لسان العرب برنس 6- 26.
3) التهذیب 2- 369- 1534.
4) التهذیب 2- 372- 1547.
5) الکافی 6- 452- 7.
6) الاحتجاج- 492.
مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ صَاحِبِ الزَّمَانِ ع أَنَّهُ کَتَبَ إِلَیْهِ رُوِیَ لَنَا عَنْ صَاحِبِ الْعَسْکَرِ ع أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الصَّلَاةِ فِی الْخَزِّ الَّذِی یُغَشُّ بِوَبَرِ الْأَرَانِبِ فَوَقَّعَ یَجُوزُ وَ رُوِیَ عَنْهُ أَیْضاً أَنَّهُ لَا یَجُوزُ فَبِأَیِّ الْخَبَرَیْنِ نَعْمَلُ فَأَجَابَ ع- إِنَّمَا حَرَّمَ فِی هَذِهِ الْأَوْبَارِ وَ الْجُلُودِ فَأَمَّا الْأَوْبَارُ وَحْدَهَا فَکُلٌّ حَلَالٌ.
أَقُولُ: لَعَلَّ التَّحْرِیمَ فِی الْجُلُودِ مَخْصُوصٌ بِالْأَرَانِبِ وَ الرُّخْصَةَ فِی وَبَرِهَا مَحْمُولَةٌ عَلَی التَّقِیَّةِ.
ترجمه:
از جمله نامه هایی که محمد بن عبدالله بن جعفر حِمیَری برای حضرت صاحب الزمان علیه السلام نگاشت این بود که: از امام عسکری علیه السلام روایت شده که از ایشان درباره نماز با خَزِّ مخلوط با کُرک خرگوش سؤال کردند و امام توقیع فرمودند که جایز است، و باز از ایشان نقل شده که فرمود: جایز نیست! حال ما به کدام عمل کنیم؟ امام علیه السلام پاسخ فرمود: حُرمت در مخلوطِ کُرک و پوست است، امّا کُرک به تنهایی حلال می باشد.
5410- 16- (1)الْفَضْلُ بْنُ الْحَسَنِ الطَّبْرِسِیُّ فِی مَجْمَعِ الْبَیَانِ قَالَ رَوَی الْعَیَّاشِیُّ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ زَیْدٍ عَنْ عَمِّهِ عُمَرَ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ زَیْنِ الْعَابِدِینَ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ ع أَنَّهُ کَانَ یَشْتَرِی کِسَاءَ الْخَزِّ بِخَمْسِینَ دِینَاراً فَإِذَا صَافَ تَصَدَّقَ بِهِ وَ لَا یَرَی بِذَلِکَ بَأْساً وَ یَقُولُ قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللَّهِ (2)الْآیَةَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (3)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (4).
ترجمه:
عمر بن علی از پدرش علی بن الحسین علیه السلام روایت می کند که ایشان عبای خز به قیمت پنجاه دینار می خرید و وقتی تابستان می آمد آن را می فروخت و در این کار اشکالی نمی دید و آیه «مَنْ حَرَّمَ زِینَهَ اللَّهِ»تا آخر آیه را می خواند.
(5)11 بَابُ عَدَمِ جَوَازِ صَلَاةِ الرَّجُلِ فِی الْحَرِیرِ الْمَحْضِ وَ جَوَازِ بَیْعِهِ وَ عَدَمِ جَوَازِ لُبْسِهِ لَهُ وَ کَذَا الْقَزُّ
ترجمه:
برای مرد جایز نیست نماز در ابریشم خالص جایز است فروش آن و جایز نیست پوشیدن همچنین ابریشم نا خالص
5411- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ
ص: 367
1) مجمع البیان 2- 413.
2) الأعراف 7- 32.
3) تقدم فی الحدیث 7 من الباب 68 من أبواب النجاسات، و الباب 8 من هذه الأبواب.
4) یأتی فی الحدیث 2 من الباب 20 و فی الحدیث 8 من الباب 31 من أبواب الملابس، و الباب 23 من أبواب المساجد، و فی الحدیث 8 من الباب 13 من أبواب الصدقة، و الباب 32 و 33 من أبواب الاحرام، و فی الحدیث 5 من الباب 39، و فی الحدیث 10 من الباب 49 من أبواب تروک الاحرام.
5) الباب 11 فیه 12 حدیثا.
6) الکافی 3- 400- 12 و التهذیب 2- 205- 801، و کذلک التهذیب 2- 207- 813، و الاستبصار 1- 385- 1463، و تقدم صدره فی الحدیث 1 من الباب 6 من هذه الأبواب.
مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ سَعْدٍ الْأَحْوَصِ فِی حَدِیثٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا ع هَلْ یُصَلِّی الرَّجُلُ فِی ثَوْبِ إِبْرِیسَمٍ فَقَالَ لَا.
ترجمه:
اسماعيل بن سعد احوص گويد: از امام رضا عليه السّلام پرسيدم: آيا مرد مىتواند در لباس ابريشم نماز بخواند؟
فرمود: نه.
5412- 2- (1)وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ ع أَسْأَلُهُ هَلْ یُصَلَّی فِی قَلَنْسُوَةِ حَرِیرٍ مَحْضٍ أَوْ قَلَنْسُوَةِ دِیبَاجٍ فَکَتَبَ ع لَا تَحِلُّ الصَّلَاةُ فِی حَرِیرٍ مَحْضٍ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (2)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ وَ رَوَاهُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ (3)
وَ الَّذِی قَبْلَهُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ سَعْدٍ نَحْوَهُ.
ترجمه:
محمد بن عبد الجبار گفت نامه نوشتم به امام عسکری علیه السلام از آن حضرت سوال کردم از نمازدر کلاه ابریشمی یا کلاه دیباجی
حضرت نوشت نماز در حریر محض باطل است
5413- 3- (4)وَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبَانٍ الْأَحْمَرِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: لَا یَصْلُحُ لِبَاسُ الْحَرِیرِ وَ الدِّیبَاجِ فَأَمَّا بَیْعُهُمَا فَلَا بَأْسَ.
ترجمه:
محمّد بن مسلم گويد: امام باقر عليه السّلام فرمود:
پوشيدن لباس حرير و ديبا روا نيست، اما خريد و فروش آن مانعى ندارد.
5414- 4- (5)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مُوسَی عَنْ أَبِیهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْإِبْرِیسَمِ وَ الْقَزِّ قَالَ هُمَا سَوَاءٌ.
ترجمه:
موسى گويد: از امام عليه السّلام درباره ابريشم و حرير پرسيدم.
فرمود: حكم هردو، يكسان است.
5415- 5- (6)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ
ص: 368
1) الکافی 3- 399- 10، أورده أیضا فی الحدیث 1 من الباب 14 من هذه الأبواب و یأتی إسناده عن محمّد بن أحمد بن یحیی عن محمّد بن عبد الجبار فی الحدیث 4 من الباب 14 من هذه الأبواب.
2) التهذیب 2- 207- 812، و الاستبصار 1- 385- 1462.
3) التهذیب 2- 207- 810، و الاستبصار 1- 383- 1453.
4) الکافی 6- 454- 7، أورده أیضا فی الحدیث 2 من الباب 97 من أبواب ما یکتسب به.
5) الکافی 6- 454- 9.
6) الفقیه 1- 253- 775، للحدیث قطعات أخری تاتی قطعة منه فی الحدیث 6 من الباب 30، و قطعة فی الحدیث 2 من الباب 44، و قطعة فی الحدیث 4 من الباب 48 من هذه الأبواب.
ع أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ لِعَلِیٍّ ع- إِنِّی أُحِبُّ لَکَ مَا أُحِبُّ لِنَفْسِی وَ أَکْرَهُ لَکَ مَا أَکْرَهُ لِنَفْسِی فَلَا تَتَخَتَّمْ بِخَاتَمِ ذَهَبٍ إِلَی أَنْ قَالَ وَ لَا تَلْبَسِ الْحَرِیرَ فَیُحْرِقَ اللَّهُ جِلْدَکَ یَوْمَ تَلْقَاهُ.
وَ رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
حضرت ابى جعفر عليه السّلام،حضرت فرمودند:نبى اكرم صلّى اللّه عليه و آله به على عليه السّلام فرمودند:من دوست دارم براى تو آنچه را كه براى خود دوست دارم و كراهت دارم براى تو از آنچه براى خود كراهت دارم لذا سفارش مىكنم:و لباس حرير به تن مكن كه خدا در روز قيامت پوست تو را مىسوزاند.
5416- 6- (2)قَالَ: وَ قَدْ وَرَدَتِ الْأَخْبَارُ بِالنَّهْیِ عَنْ لُبْسِ الدِّیبَاجِ وَ الْحَرِیرِ وَ الْإِبْرِیسَمِ الْمَحْضِ وَ الصَّلَاةِ فِیهِ لِلرِّجَالِ.
ترجمه:
در روایات آمده است که به تحقیق نهی شده از پوشیدن دیبا وحریر وابریشم محض برای مردها
5417- 7- (3)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ أَبِی الْحَارِثِ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا ع هَلْ یُصَلِّی الرَّجُلُ فِی ثَوْبِ إِبْرِیسَمٍ قَالَ لَا.
ترجمه:
ابی حارث گفت از امام رضا علیه السلام سوال کردم آیا مرد در لباس ابریشم نماز می خواند
حضرت فرمود : نه
5418- 8- (4)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: وَ عَنِ الثَّوْبِ یَکُونُ عَلَمُهُ دِیبَاجاً قَالَ لَا یُصَلَّی فِیهِ.
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی مَا یَکُونُ بَاقِیهِ حَرِیراً أَوْ قَزّاً أَوْ عَلَی الْکَرَاهَةِ لِمَا مَضَی (5)وَ یَأْتِی (6).
ترجمه:
ص: 369
1) علل الشرائع- 348 الباب 57- 3.
2) الفقیه 1- 263- 812.
3) التهذیب 2- 208- 814، و الاستبصار 1- 386- 1464.
4) التهذیب 2- 372- 1548، تقدمت قطعة منه فی الحدیث 4 من الباب 29، و قطعة فی الحدیث 8 من الباب 32 من النجاسات، و تاتی قطعة أخری فی الحدیث 4 من الباب 30، و قطعة فی الحدیث 15 من الباب 45 من هذه الأبواب.
5) مضی فی الأحادیث 1 و 2 و 3 و 6 و 7 من هذا الباب.
6) یأتی فی الحدیث 11 من هذا الباب.
5419- 9- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ جَرَّاحٍ الْمَدَائِنِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ کَانَ یَکْرَهُ أَنْ یَلْبَسَ الْقَمِیصَ الْمَکْفُوفَ بِالدِّیبَاجِ وَ یَکْرَهُ لِبَاسَ الْحَرِیرِ وَ لِبَاسَ الْوَشْیِ (2)- وَ یَکْرَهُ الْمِیثَرَةَ (3)الْحَمْرَاءَ فَإِنَّهَا مِیثَرَةُ إِبْلِیسَ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی وَ غَیْرِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ (4)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیِّ (5)
أَقُولُ: الْکَرَاهَةُ مَحْمُولَةٌ عَلَی التَّحْرِیمِ فِی الْحَرِیرِ خَاصَّةً لِمَا مَضَی (6)وَ یَأْتِی إِنْ شَاءَ اللَّهُ (7).
ترجمه:
5420- 10- (8)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنِ الصَّلَاةِ فِی ثَوْبِ دِیبَاجٍ فَقَالَ مَا لَمْ یَکُنْ فِیهِ التَّمَاثِیلُ فَلَا بَأْسَ.
قَالَ الشَّیْخُ هَذَا مَخْصُوصٌ بِحَالِ الْحَرْبِ دُونَ حَالِ الِاخْتِیَارِ قَالَ وَ یَجُوزُ أَنْ یَکُونَ إِذَا کَانَ الدِّیبَاجُ سَدَاهُ قُطْناً أَوْ کَتَّاناً أَقُولُ: وَ یَحْتَمِلُ الْحَمْلُ عَلَی التَّقِیَّةِ.
ترجمه:
اسماعییل بن بزیع گوید از امام صادق علیه السلام از نماز در لباس دیبا سوال کردم
فرمود تا وقتی که عکس نداشته باشد جایز است
شیخمیفرمایدمخصوص جنگ است من (شیخ حر عاملی)می گویم احتمال حمل بر تقیه است
ص: 370
1) التهذیب 2- 364- 1510، و أورده فی الحدیث 1 من الباب 48 من هذه الأبواب.
2) فی نسخة- القسی هامش المخطوط.
3) المیثرة بالکسر غیر مهموزة- شیء یحشی بقطن أو صوف و یجعله الراکب تحته و أصله الواو، و المیم زائدة، و الجمع میاثر و مواثر. مجمع البحرین 3- 509.
4) الکافی 3- 403- 27.
5) الکافی 6- 454- 6.
6) مضی فی الأحادیث 3 و 5 و 6 من هذا الباب.
7) یأتی فی الحدیث 11 من هذا الباب.
8) التهذیب 2- 208- 815، و الاستبصار 1- 386- 1465.
5421- 11- (1)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص نَهَاهُمْ عَنْ سَبْعٍ مِنْهَا لِبَاسُ الْإِسْتَبْرَقِ وَ الْحَرِیرِ وَ الْقَزِّ وَ الْأُرْجُوَانِ.
ترجمه:
از امام باقر عليه السّلام روايت شده كه فرمود:رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله از هفت چيز نهى فرمود: پوشيدن لباس ديبا، 5-حرير،6-ابريشمى،7-و ارغوانى.
5422- 12- (2)وَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ هَلْ یَصْلُحُ لَهُ لُبْسُ الطَّیْلَسَانِ فِیهِ (3)الدِّیبَاجُ وَ الْبَرَّکَانِ (4)عَلَیْهِ حَرِیرٌ قَالَ لَا (5).
أَقُولُ: (هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی کَوْنِهِ حَرِیراً مَحْضاً أَوْ عَلَی الْکَرَاهَةِ) (6)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (7).
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش علیه السلام روایت کرده و می گوید: از آن حضرت سؤال کردم که آیا شایسته است مردی طیلسانی بپوشد که در آن دیباج (ابریشم) و «بُرّکانی» (عبای سیاه) که روی آن ابریشم است؟ فرمود: نه.
(8)12 بَابُ جَوَازِ لُبْسِ الْحَرِیرِ لِلرِّجَالِ فِی الْحَرْبِ وَ الضَّرُورَةِ خَاصَّةً
ترجمه:
جایز است پوشیدن حریر برای مرد در جنگ و ضرو رت
5423- 1- (9)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ الْفَضْلِ
ص: 371
1) قرب الإسناد- 34، و أورده بتمامه فی الحدیث 12 من الباب 10 من أبواب الاحتضار.
2) قرب الإسناد- 118.
3) فی المصدر- و.
4) ورد فی هامش المخطوط ما نصه- و البرکان کذا فی البحار و قال فی القاموس- البرکان و البرکانی مشددتین و یقال للکساء الأسود البرکان و البرکانی مشددتین. القاموس المحیط 3- 304.
5) ورد فی المطبوع. لا باس و لم ترد فی المصدر و النسخ الحجریة و کذلک النسخة الخطیة.
6) ما بین القوسین سقط من النسخة المطبوعة.
7) یأتی فی الأبواب 12 و 13 و 14 و 16 و فی 6 و 7 و 8 و 11 الباب 30 من هذه الأبواب، و فی الباب 29 من أبواب الاحرام، و فی 22 من الباب 49 من جهاد النفس، و الباب 97، و فی الأحادیث 30 و 31 من الباب 99 من أبواب ما یکتسب به، و تقدم ما یحتمل دلالته فی الأبواب 13 و 22 من التکفین.
8) الباب 12 فیه 8 أحادیث.
9) الکافی 6- 453- 4.
عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا یَصْلُحُ لِلرَّجُلِ أَنْ یَلْبَسَ الْحَرِیرَ إِلَّا فِی الْحَرْبِ.
ترجمه:
اسماعيل بن فضل گويد: امام صادق عليه السّلام فرمود:
پوشيدن لباس حرير براى مردان مگر در روز جنگ، روا نيست.
5424- 2- (1)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا یَلْبَسُ الرَّجُلُ الْحَرِیرَ وَ الدِّیبَاجَ إِلَّا فِی الْحَرْبِ.
ترجمه:
يكى از اصحاب ما گويد: امام صادق عليه السّلام فرمود:
مرد فقط در جنگ مىتواند لباس حرير و ديبا بپوشد.
5425- 3- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ لِبَاسِ الْحَرِیرِ وَ الدِّیبَاجِ فَقَالَ أَمَّا فِی الْحَرْبِ فَلَا بَأْسَ بِهِ وَ إِنْ کَانَ فِیهِ تَمَاثِیلُ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ مِثْلَهُ (3)وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ نَحْوَهُ (4).
ترجمه:
سماعة بن مهران گويد:
از امام صادق عليه السّلام پرسيدم: لباس حرير و ديبا چه حكمى دارد؟
فرمود: در روز جنگ مانعى ندارد، هرچند مصوّر باشد.
5426- 4- (5)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ (6)قَالَ: لَمْ یُطْلِقِ النَّبِیُّ ص لُبْسَ الْحَرِیرِ لِأَحَدٍ مِنَ الرِّجَالِ إِلَّا لِعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَ ذَلِکَ أَنَّهُ کَانَ رَجُلًا قَمِلًا (7).
ترجمه:
امام باقر علیه السلام فرمود
پیامبرصلی الله علیه وآله وسلم اجازه ی پوشیدن ابریشم به کسی از مردان اجازه نداد مگر عبد الرحمن بن عوف چون شپش داشت
5427- 5- (8)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ ظَرِیفٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ ع أَنَّ عَلِیّاً کَانَ
ص: 372
لَا یَرَی بِلِبَاسِ الْحَرِیرِ وَ الدِّیبَاجِ فِی الْحَرْبِ إِذَا لَمْ یَکُنْ فِیهِ التَّمَاثِیلُ بَأْساً.
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی نَفْیِ التَّحْرِیمِ وَ الْکَرَاهَةِ وَ حَدِیثُ سَمَاعَةَ مَحْمُولٌ عَلَی نَفْیِ التَّحْرِیمِ وَ إِنْ بَقِیَتِ الْکَرَاهَةُ بِالتَّمْثِیلِ أَوْ ذَاکَ مَحْمُولٌ عَلَی عَدَمِ الصَّلَاةِ فِی الثَّوْبِ.
ترجمه:
5428- 6-
5429- 7-
5430- 8- وَ یَدُلُّ عَلَی جَوَازِ لُبْسِ الْحَرِیرِ فِی الضَّرُورَةِ أَحَادِیثُ أُخَرُ عَامَّةٌ تَأْتِی فِی الْقِیَامِ وَ فِی قَضَاءِ الْمُغْمَی عَلَیْهِ وَ فِی کِتَابِ الْأَطْعِمَةِ وَ غَیْرِهِ مِثْلُ قَوْلِهِمْ ع لَیْسَ شَیْءٌ مِمَّا حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا وَ قَدْ أَحَلَّهُ لِمَنِ اضْطُرَّ إِلَیْهِ (1)- وَ قَوْلِهِمْ ع- کُلُّ مَا غَلَبَ اللَّهُ عَلَیْهِ فَاللَّهُ أَوْلَی بِالْعُذْرِ (2)- وَ قَوْلِهِ ع- رُفِعَ عَنْ أُمَّتِیَ الْخَطَأُ وَ النِّسْیَانُ وَ مَا أُکْرِهُوا عَلَیْهِ وَ مَا لَا یُطِیقُونَ (3)وَ غَیْرِ ذَلِکَ (4)
و تقدم فی الحدیث 10 من الباب 11 من هذه الأبواب ما یحمل علی ذلک و یأتی ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 6 من الباب 16 من هذه الأبواب.
.ترجمه:
(5)13 بَابُ جَوَازِ لُبْسِ الْحَرِیرِ غَیْرِ الْمَحْضِ إِذَا کَانَ مَمْزُوجاً بِمَا تَصِحُّ الصَّلَاةُ فِیهِ وَ إِنْ کَانَ الْحَرِیرُ أَکْثَرَ مِنَ النِّصْفِ
ترجمه:
جایز است پوشیدن حریر نا خالص وقتی با چیزی ممزوج باشد که نماز در آن صحیح باشد اگر چه حریر از نصف بیشتر باشد
5431- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ قَالَ سَأَلَ الْحُسَیْنُ بْنُ قِیَامَا أَبَا الْحَسَنِ
ص: 373
1) یأتی فی الحدیث 6 و 7 من الباب 1 من أبواب القیام.
2) یأتی فی الحدیث 3 و 7 و 8 و 13 و 16 و 24 من الباب 3 من أبواب قضاء الصلوات.
3) یأتی فی الحدیث 2 من الباب 30 من أبواب الخلل و فی الحدیث 2 من الباب 37 من أبواب القواطع و فی الباب 56 من أبواب جهاد النفس.
4) یأتی فی الباب 56 من أبواب الأطعمة المحرمة.
5) الباب 13 فیه 8 أحادیث.
6) الکافی 6- 455- 11.
ع عَنِ الثَّوْبِ الْمُلْحَمِ بِالْقَزِّ وَ الْقُطْنِ وَ الْقَزُّ أَکْثَرُ مِنَ النِّصْفِ أَ یُصَلَّی فِیهِ قَالَ لَا بَأْسَ قَدْ کَانَ لِأَبِی الْحَسَنِ ع مِنْهُ جُبَّاتٌ (1).
ترجمه:
حسین بن قیاما از امام کاظم پرسیداز لباس مخلوط ابریشم خام وپنبه و ابریشم خام نصف بیشتر است آیا نماز با آن لباس بخواند
فرمود :اشکال ندارد
امام کاظم علیه السلام از این نوع جبه هاییداشت
5432- 2- (2)وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا بَأْسَ بِلِبَاسِ الْقَزِّ إِذَا کَانَ سَدَاهُ أَوْ لَحْمَتُهُ مِنْ قُطْنٍ أَوْ کَتَّانٍ.
ترجمه:
عبيد بن زراره گويد: امام صادق عليه السّلام فرمود:
لباس ابريشم خام مانعى ندارد در صورتى كه تار و يا پود آن از پنبه و يا كتان باشد.
5433- 3- (3)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ صَالِحِ بْنِ السِّنْدِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْأَحْمَسِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلَهُ أَبُو سَعِیدٍ عَنِ الْخَمِیصَةِ وَ أَنَا عِنْدَهُ سَدَاهَا إِبْرِیسَمٌ أَ یَلْبَسُهَا وَ کَانَ وَجَدَ الْبَرْدَ فَأَمَرَهُ أَنْ یَلْبَسَهَا.
ترجمه:
ابو الحسن احمسى گويد: من در حضور امام صادق عليه السّلام بودم كه ابو سعيد از حضرتش دربارۀ «خميصه» كه حاشيه آن ابريشم است پرسيد كه آيا در شدّت سرما مىتوان آن را پوشيد؟
امام عليه السّلام به او دستور داد كه آن را بپوشد.
5434- 4- (4)وَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبَانٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ الْفَضْلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الثَّوْبِ یَکُونُ فِیهِ الْحَرِیرُ فَقَالَ إِنْ کَانَ فِیهِ خَلْطٌ فَلَا بَأْسَ.
ترجمه:
اسماعيل بن فضل گويد: از امام صادق عليه السّلام پرسيدم: پوشيدن لباس ابريشم چه صورت دارد؟
فرمود: در صورتى كه مخلوط باشد مانعى ندارد.
5435- 5- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَنْهَی عَنْ لِبَاسِ الْحَرِیرِ لِلرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا کَانَ مِنْ حَرِیرٍ مَخْلُوطٍ بِخَزٍّ لَحْمَتُهُ أَوْ سَدَاهُ خَزٌّ أَوْ کَتَّانٌ أَوْ قُطْنٌ وَ إِنَّمَا یُکْرَهُ الْحَرِیرُ الْمَحْضُ لِلرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ.
أَقُولُ: ذَکَرَ بَعْضُ الْأَصْحَابِ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْکَرَاهَةِ هُنَا الْمَرْجُوحِیَّةُ وَ أَنَّهَا بِمَعْنَی
ص: 374
التَّحْرِیمِ فِی حَقِّ الرِّجَالِ دُونَ النِّسَاءِ جَمْعاً بَیْنَ الْأَحَادِیثِ کَمَا مَضَی (1)وَ یَأْتِی (2).
ترجمه:
زراره گوید امام باقر علیه السلام نهی فرمود از حریر برای مرد وزن مگر حریری که تار یا پود آن از خز یاکتان یا پنبه باشد بدرستیکه حریر خالص برای مرد وزن کراهت دارد
کراهت مرجوحیت آن است حرمت برای مرد جواز برای زن از احادیث برداشت میشود
5436- 6- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ یُوسُفَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ (4)عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا بَأْسَ بِالثَّوْبِ أَنْ یَکُونَ سَدَاهُ وَ زِرُّهُ وَ عَلَمُهُ حَرِیراً وَ إِنَّمَا کُرِهَ الْحَرِیرُ الْمُبْهَمُ (5)لِلرِّجَالِ.
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ یُوسُفَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
ابو عبد اللّه صادق (علیه السلام) گفت: پوشيدن جامهاى كه فقط تار آن ابريشم باشد و يا با قيتون ابريشمى يراقدوزى شده باشد و يا خطوط راهراه آن را با پود ابريشم بافته باشند، اشكالى ندارد. لباس ابريشم در صورتى بر مردان روا نيست كه تار و پود آن هر دو ابريشم خالص باشد.
5437- 7- (7)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ (8)
أَنَّهُ کَتَبَ إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ الْحَسَنِ ع- یَسْأَلُهُ عَنِ الصَّلَاةِ فِی الْقِرْمِزِ وَ أَنَّ أَصْحَابَنَا یَتَوَقَّفُونَ عَنِ الصَّلَاةِ فِیهِ فَکَتَبَ لَا بَأْسَ مُطْلَقٌ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ.
قَالَ الصَّدُوقُ وَ ذَلِکَ إِذَا لَمْ یَکُنِ الْقِرْمِزُ مِنْ إِبْرِیسَمٍ مَحْضٍ وَ الَّذِی نُهِیَ عَنْهُ هُوَ مَا کَانَ مِنْ إِبْرِیسَمٍ مَحْضٍ.
ترجمه:
ابراهیم بن مهزیار نامه نوشت به امام عسکری علیه السلام سوال کرد از نماز در لباس ابریشم خالص
5438- 8- (9)أَحْمَدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ الطَّبْرِسِیُّ فِی الْإِحْتِجَاجِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ صَاحِبِ الزَّمَانِ ع أَنَّهُ کَتَبَ إِلَیْهِ یُتَّخَذُ بِأَصْفَهَانَ ثِیَابٌ فِیهَا عَتَّابِیَّةٌ (10)- عَلَی عَمَلِ الْوَشْیِ مِنْ قَزٍّ وَ إِبْرِیسَمٍ هَلْ تَجُوزُ
ص: 375
1) مضی فی الباب 11 من هذه الأبواب و الحدیث 4 من هذا الباب.
2) یأتی فی الحدیث 6 من هذا الباب و الباب 16 من هذه الأبواب.
3) التهذیب 2- 208- 817، و الاستبصار 1- 386- 1467.
4) الظاهر أن سند الشیخ علی النسبة إلی الجد. هامش المخطوط.
5) فی المصدر- البهم.
6) الفقیه 1- 263- 812.
7) الفقیه 1- 263- 810، و أورده فی الحدیث 1 من الباب 44 من هذه الأبواب.
8) فی المصدر- إبراهیم بن مهزیار، و قد أورده فی الحدیث 1 من الباب 44 عن الفقیه- بإسناده عن إبراهیم بن مهزیار و عن التهذیب عن علی بن مهزیار.
9) الاحتجاج- 492.
10) فی هامش الأصل عن نسخة- عتاتیة.
الصَّلَاةُ فِیهَا أَمْ لَا فَأَجَابَ ع لَا تَجُوزُ الصَّلَاةُ إِلَّا فِی ثَوْبٍ سَدَاهُ أَوْ لَحْمَتُهُ قُطْنٌ أَوْ کَتَّانٌ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ فِی أَحَادِیثِ الْخَزِّ مَا یَدُلُّ عَلَی جَوَازِ لُبْسِ الْحَرِیرِ الْمَمْزُوجِ بِهِ (1)وَ تَقَدَّمَ أَیْضاً مَا یَدُلُّ عَلَی الْمَقْصُودِ (2)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (3).
ترجمه:
از حضرت صاحب الزمان صلوات اللّه عليه در سنۀ سيصد و هشت هجريّه مكتوب مرقوم گردانيد،
سؤال از آن حضرت نمودند كه در شهر اصفهان جامه عتابى بر عمل وشى از قزّ و ابريشم مىبافند آيا در آن ثياب نماز جايز است يا نه؟ جواب داد كه نماز جايز نيست الاّ در جامه كه ممزوج به پنبه باشد يا كتان
(4)14 بَابُ حُکْمِ مَا لَا تَتِمُّ فِیهِ الصَّلَاةُ مُنْفَرِداً إِذَا کَانَ حَرِیراً أَوْ نَجِساً أَوْ مَیْتَةً أَوْ مِمَّا لَا یُؤْکَلُ لَحْمُهُ
ترجمه:
حکم آنچه با آن نماز صحیح نیست (عورت را نمی پوشاند ) اگر حریر یا نجس یا مردار یا از حرام گوشت باشد
5439- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ ع أَسْأَلُهُ هَلْ یُصَلَّی فِی قَلَنْسُوَةِ حَرِیرٍ مَحْضٍ أَوْ قَلَنْسُوَةِ دِیبَاجٍ فَکَتَبَ ع لَا تَحِلُّ الصَّلَاةُ فِی حَرِیرٍ مَحْضٍ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ کَمَا مَرَّ (6).
ترجمه:
محمد بن عبد الجبار گفت به امام عسکری علیه السلام در نامه سوال نمود ازنماز در کلاه حریر یا دیبا
جواب فرمود نماز در حریر خالص حلال نیست
5440- 2- (7)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُوسَی بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هِلَالٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: کُلُّ مَا لَا تَجُوزُ الصَّلَاةُ فِیهِ وَحْدَهُ فَلَا بَأْسَ بِالصَّلَاةِ فِیهِ مِثْلُ التِّکَّةِ الْإِبْرِیسَمِ وَ الْقَلَنْسُوَةِ وَ الْخُفِّ وَ الزُّنَّارِ (8)یَکُونُ فِی السَّرَاوِیلِ وَ یُصَلَّی فِیهِ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود
هر چیزی که نماز در آن صحیح نباشد اشکالی ندارد نماز با آن مثل تکه ابریشم وکلاه ونعل و کمر بند که در شلوار است میشود نماز خواند
ص: 376
1) تقدم فی الباب 10 من هذه الأبواب.
2) تقدم فی الباب 23 من أبواب التکفین و فی الحدیث 7 من الباب 68 من النجاسات و فی الحدیث 2 و 7 من الباب 10 من هذه الأبواب.
3) یأتی ما یدلّ علیه فی الحدیث 2 من الباب 20 من الملابس و فی الباب 29 من الاحرام.
4) الباب 14 فیه 6 أحادیث.
5) الکافی 3- 399- 10، و أورده عنه و عن التهذیب و الاستبصار فی الحدیث 2 من الباب 11 من هذه الأبواب.
6) مر فی الحدیث 2 من الباب 11 من هذه الأبواب.
7) التهذیب 2- 357- 1478.
8) الزنار و الزنارة- ما یلبسه الذمی یشده علی وسطه لسان العرب 4- 330.
5441- 3- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ قَالَ کَتَبَ إِلَیْهِ إِبْرَاهِیمُ بْنُ عُقْبَةَ عِنْدَنَا جَوَارِبُ وَ تِکَکٌ تُعْمَلُ مِنْ وَبَرِ الْأَرَانِبِ فَهَلْ تَجُوزُ الصَّلَاةُ فِی وَبَرِ الْأَرَانِبِ مِنْ غَیْرِ ضَرُورَةٍ وَ لَا تَقِیَّةٍ فَکَتَبَ ع لَا تَجُوزُ الصَّلَاةُ فِیهَا.
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ بُنَانِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ الْأَبْهَرِیِّ قَالَ کَتَبْتُ إِلَیْهِ وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ (2).
ترجمه:
على بن مهزيار گويد: ابراهيم بن عقبه طى نامهاى به امام جواد عليه السّلام نوشت: نزد ما، جورابها و بندهاى شلوارى است كه كه از پشم خرگوش بافته مىشود. آيا نماز در پشم خرگوش بدون ضرورت و بدون تقيّه جايز است؟
حضرتش در پاسخ نوشت: نماز در آن جايز نيست.
5442- 4- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ ع أَسْأَلُهُ هَلْ یُصَلَّی فِی قَلَنْسُوَةٍ عَلَیْهَا وَبَرُ مَا لَا یُؤْکَلُ لَحْمُهُ أَوْ تِکَّةُ حَرِیرٍ مَحْضٍ (4)- أَوْ تِکَّةٌ مِنْ وَبَرِ الْأَرَانِبِ فَکَتَبَ لَا تَحِلُّ الصَّلَاةُ فِی الْحَرِیرِ الْمَحْضِ وَ إِنْ کَانَ الْوَبَرُ ذَکِیّاً حَلَّتِ الصَّلَاةُ فِیهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.
ترجمه:
عبد الحبار گوید در نامه ای از امام عسکری سوال کردم کلاهی که با کرک حرام گوشت یا تکه حریرخالص یا تکه ای ازکرک خرگوش
حضرت نوشت :نماز در حریر خالص باطل است اگر کرک حیوان مذکی با شد حلال است نماز إِنْ شَاءَ اللَّهُ.
5443- 5- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الرَّیَّانِ بْنِ الصَّلْتِ أَنَّهُ سَأَلَ الرِّضَا ع عَنْ أَشْیَاءَ مِنْهَا الْخِفَافُ مِنْ أَصْنَافِ الْجُلُودِ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِهَذَا کُلِّهِ إِلَّا الثَّعَالِبَ.
ترجمه:
ریان بن صلت از امام رضاعلیه السلام سوال کرد از چیزهائی من جمله
از کفش از أنواع جلود؟ حضرت فرمود در غیر ثعالب اشکال ندارد.
5444- 6- (6)وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الْمَیْتَةِ قَالَ لَا تُصَلِّ فِی شَیْءٍ مِنْهُ وَ لَا شِسْعٍ.
أَقُولُ: قَدْ فَهِمَ بَعْضُ الْأَصْحَابِ مِنْ هَذِهِ الْأَحَادِیثِ کَرَاهَةَ مَا لَا تَتِمُّ الصَّلَاةُ فِیهِ مِنَ الْحَرِیرِ وَ غَیْرِ مَأْکُولِ اللَّحْمِ وَ حَمَلُوهَا عَلَی ذَلِکَ جَمْعاً (7)وَ ذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَی الْمَنْعِ وَ حَمَلُوا الْجَوَازَ عَلَی التَّقِیَّةِ وَ هُوَ الْأَحْوَطُ (8)
ص: 377
1) التهذیب 2- 206- 806، أورده فی الحدیث 3 و 5 من الباب 7 من هذه الأبواب.
2) التهذیب 2- 206- 805.
3) التهذیب 2- 207- 810، و الاستبصار 1- 383- 1453.
4) فی هامش الأصل محض لیس فی التهذیب.
5) التهذیب 2- 369- 1533، أورده بتمامه فی الحدیث 2 من الباب 5 من هذه الأبواب.
6) التهذیب 2- 203- 793، أورده فی الحدیث 2 من الباب 1 من هذه الأبواب.
7) راجع الذکری- 145 و المعتبر، 149 و مفتاح الکرامة- 150- 151.
8) راجع مفتاح الکرامة 2- 150.
وَ قَدْ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی حُکْمِ نَجَاسَةِ هَذِهِ الْأَشْیَاءِ وَ جَوَازِ الصَّلَاةِ فِیهَا فِی النَّجَاسَاتِ (1).
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود
درلباس از مردار نماز نیست نه با بند کفش
(2)15 بَابُ جَوَازِ افْتِرَاشِ الْحَرِیرِ وَ الصَّلَاةِ عَلَیْهِ وَ جَعْلِهِ غِلَافَ مُصْحَفٍ وَ حُکْمِ کَوْنِ الثَّوْبِ مَکْفُوفاً بِهِ وَ دِیبَاجِ الْکَعْبَةِ
ترجمه:
فرش قرار دادن حریر و نماز خواندن روی آن جلد قرآن لباس مبهم به حریر و پردده کعبه
5445- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَمْرَکِیِّ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنِ الْفِرَاشِ الْحَرِیرِ وَ مِثْلِهِ مِنَ الدِّیبَاجِ وَ الْمُصَلَّی الْحَرِیرِ (4)- هَلْ یَصْلُحُ لِلرَّجُلِ النَّوْمُ عَلَیْهِ وَ التُّکَأَةُ وَ الصَّلَاةُ قَالَ یَفْتَرِشُهُ وَ یَقُومُ عَلَیْهِ وَ لَا یَسْجُدُ عَلَیْهِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُوسَی بْنِ الْقَاسِمِ وَ أَبِی قَتَادَةَ جَمِیعاً عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع (5)
وَ رَوَاهُ عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ (6)
وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ مِثْلَهُ (7).
ترجمه:
على بن جعفر عليه السّلام گويد:
از امام كاظم عليه السّلام دربارۀ زيرانداز و جانماز حرير و ديبا پرسيدم كه آيا انسان مىتواند روى آن بخوابد، تكيه دهد و نماز بخواند؟
فرمود: مىتواند آن را پهن كند و بر روى آن بايستد، اما نبايد روى آن سجده كند.
5446- 2- (8)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مِسْمَعِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ الْبَصْرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ: لَا بَأْسَ أَنْ یَأْخُذَ مِنْ دِیبَاجِ الْکَعْبَةِ- فَیَجْعَلَهُ غِلَافَ مُصْحَفٍ أَوْ یَجْعَلَهُ مُصَلًّی یُصَلِّی عَلَیْهِ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود
اشکال ندارد ازحریر پرده کعبه راکیسه قرآن یا سجاده قرار دهد
ص: 378
1) تقدم فی الباب 31 من أبواب النجاسات، و یأتی فی الحدیث 4 من الباب 5 من هذه الأبواب.
2) الباب 15 فیه 3 أحادیث.
3) الکافی 6- 477- 8 أورده فی الحدیث 4 من الباب 26 من أبواب مقدمات الطواف.
4) فی التهذیب زیادة- و مثله من الدیباج هامش المخطوط.
5) التهذیب- 2- 373- 1553.
6) مسائل علیّ بن جعفر- 180- 342.
7) قرب الإسناد- 86.
8) الفقیه 1- 264- 813.
5447- 3- (1)وَ قَدْ تَقَدَّمَ حَدِیثُ جَرَّاحٍ الْمَدَائِنِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ کَانَ یَکْرَهُ أَنْ یَلْبَسَ الْقَمِیصَ الْمَکْفُوفَ بِالدِّیبَاجِ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود:
اشکال ندارد که تارها، دگمه ها و نقش و نگار لباس ابریشم باشد، و ابریشم مُبهم برای مردان کراهت دارد.
(2)16 بَابُ جَوَازِ لُبْسِ النِّسَاءِ الْحَرِیرَ الْمَحْضَ وَ غَیْرَهُ وَ حُکْمِ صَلَاتِهِنَّ فِیهِ
ترجمه:
چایز است برای زن پوشیدن لباس حریر خالص و غیرخالص وحکم نماز با آن
5448- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ عِیصِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِی دَاوُدَ بْنِ (4)یُوسُفَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: قُلْتُ لَهُ طَیْلَسَانِی هَذَا (5)خَزٌّ قَالَ وَ مَا بَالُ الْخَزِّ قُلْتُ وَ سَدَاهُ إِبْرِیسَمٌ قَالَ وَ مَا بَالُ الْإِبْرِیسَمِ قَالَ لَا نَکْرَهُ أَنْ یَکُونَ سَدَا الثَّوْبِ إِبْرِیسَمٌ وَ لَا زِرَّهُ وَ لَا عَلَمَهُ إِنَّمَا یُکْرَهُ الْمُصْمَتُ مِنَ الْإِبْرِیسَمِ لِلرِّجَالِ وَ لَا یُکْرَهُ لِلنِّسَاءِ.
ترجمه:
5449- 2- (6)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ عَنْ لَیْثٍ الْمُرَادِیِّ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص کَسَا أُسَامَةَ بْنَ زَیْدٍ حُلَّةَ حَرِیرٍ فَخَرَجَ فِیهَا فَقَالَ مَهْلًا یَا أُسَامَةُ- إِنَّمَا یَلْبَسُهَا مَنْ لَا خَلَاقَ لَهُ فَاقْسِمْهَا بَیْنَ نِسَائِکَ.
ترجمه:
ليث مرادى گويد: امام صادق عليه السّلام فرمود:
پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و اله بر تن اسامة بن زيد لباسى از حرير پوشانيد و اسامه با آن لباس بيرون آمد.
پس پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و اله فرمود: اى اسامه صبر كن! همانا كه اين لباس را كسى مىپوشد كه از خير و خوبى بهرهاى ندارد. پس آن را بين همسرانت تقسيم كن.
5450- 3- (7)وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: النِّسَاءُ یَلْبَسْنَ الْحَرِیرَ وَ الدِّیبَاجَ إِلَّا فِی الْإِحْرَامِ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود
زنها حریر ودیبا میپوشند مگر در احرام
ص: 379
5451- 4- (1)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا یَنْبَغِی لِلْمَرْأَةِ أَنْ تَلْبَسَ الْحَرِیرَ الْمَحْضَ وَ هِیَ مُحْرِمَةٌ فَأَمَّا فِی الْحَرِّ وَ الْبَرْدِ فَلَا بَأْسَ.
ترجمه:
سماعه گويد: امام صادق عليه السّلام فرمود:
شايسته نيست كه زنان در حال احرام لباس ابريشم خالص بپوشند؛ اما اگر در شدت گرما حرير نازك و يا در شدت سرما ديباى مخمل بپوشند، مانعى ندارد.
5452- 5- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ شُعَیْبِ بْنِ وَاقِدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ زَیْدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ ع فِی حَدِیثِ الْمَنَاهِی قَالَ: نَهَی رَسُولُ اللَّهِ ص عَنْ لُبْسِ الْحَرِیرِ وَ الدِّیبَاجِ وَ الْقَزِّ لِلرِّجَالِ فَأَمَّا النِّسَاءُ فَلَا بَأْسَ.
ترجمه:
امام صادق از پدرش، از پدرانش، از امیر المؤمنان علیهم السّلام روایت کرد که فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله از مواردینهی فرمود بازداشت از پوشیدن جامه حریر و دیبا و ابریشم برای مردها و برای زن ها باکی نیست؛
5453- 6- (3)وَ فِی الْخِصَالِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ الْقَطَّانِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْعَسْکَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَکَرِیَّا الْبَصْرِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَارَةَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَابِرٍ الْجُعْفِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ لَیْسَ عَلَی النِّسَاءِ أَذَانٌ إِلَی أَنْ قَالَ وَ یَجُوزُ لِلْمَرْأَةِ لُبْسُ الدِّیبَاجِ وَ الْحَرِیرِ فِی غَیْرِ صَلَاةٍ وَ إِحْرَامٍ وَ حُرِّمَ ذَلِکَ عَلَی الرِّجَالِ إِلَّا فِی الْجِهَادِ وَ یَجُوزُ أَنْ تَتَخَتَّمَ بِالذَّهَبِ وَ تُصَلِّیَ فِیهِ وَ حُرِّمَ ذَلِکَ عَلَی الرِّجَالِ إِلَّا فِی الْجِهَادِ.
ترجمه:
جابر بن يزيد جعفى گويد از امام پنجم شنيدم ميفرمود بر زنان اذان نيست ...،براى زن در غير حال نماز و احرام جايز است جامۀ ابريشمين بپوشد ولى بر مردان حرامست مگر در حال جهاد!جايز است
5454- 7- (4)قَالَ الصَّدُوقُ قَدْ وَرَدَتِ الْأَخْبَارُ بِجَوَازِ لُبْسِ النِّسَاءِ الْحَرِیرَ وَ لَمْ تَرِدْ بِجَوَازِ صَلَاتِهِنَّ فِیهِ.
ترجمه:
شیخ صدوق رحمه الله علیه فرمود اخبار در جایز بودن حریر برای زنها وتردید در جواز نماز در آن نیست
5455- 8- (5)وَ قَدْ تَقَدَّمَ فِی حَدِیثِ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: وَ إِنَّمَا یُکْرَهُ الْحَرِیرُ الْمُبْهَمُ لِلرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ.
ترجمه:
5456- 9- (6)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ
ص: 380
عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الدِّیبَاجِ هَلْ یَصْلُحُ لُبْسُهُ لِلنِّسَاءِ قَالَ لَا بَأْسَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (1)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ فِی الْإِحْرَامِ (2).
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش علیه السلام روایت کرده و می گوید: از آن حضرت سؤال کردم از ایشان درباره ابریشم سؤال کردم که آیا برای زنان شایسته است؟ فرمود: اشکال ندارد.
(3)17 بَابُ حُکْمِ الصَّلَاةِ فِی ثَوْبٍ یَعْلَقُ بِهِ وَبَرُ مَا لَا یُؤْکَلُ لَحْمُهُ
ترجمه:
حکم نماز با لباسی که کرک حرام گوشت به آن آویزان است
5457- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ عُمَرَ بْنِ عَلِیِّ بْنِ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْهَمَذَانِیِّ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَیْهِ یَسْقُطُ عَلَی ثَوْبِیَ الْوَبَرُ وَ الشَّعْرُ مِمَّا لَا یُؤْکَلُ لَحْمُهُ مِنْ غَیْرِ تَقِیَّةٍ وَ لَا ضَرُورَةٍ فَکَتَبَ لَا تَجُوزُ الصَّلَاةُ فِیهِ.
ترجمه:
ابراهیم بن محمد گوید ابو الحسن الرضا (علیه السلام) نوشتم: اگر كرك و موى
حيوانات حرامگوشت به لباسم بچسبد، آيا مىتوانم با آن لباسم نماز بخوانم، با آنكه پاى تقيه و اجبارى در ميان نيست؟ ابو الحسن گفت: نماز خواندن با آن لباس روا نيست.
5458- 2- (5)وَ عَنْهُ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْوَشَّاءِ قَالَ: کَانَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع یَکْرَهُ الصَّلَاةَ فِی وَبَرِ کُلِّ شَیْءٍ لَا یُؤْکَلُ لَحْمُهُ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی الْجَوَازِ فِیمَا لَا تَتِمُّ الصَّلَاةُ فِیهِ وَ هُوَ لَا یُنَافِی الْکَرَاهَةَ لَکِنْ یَحْتَمِلُ التَّقِیَّةُ (6).
ترجمه:
حسن بن على الوشاء مرفوعا نقل كرده و مىگويد:حضرت ابو عبد اللّه عليه السّلام كراهت داشتند از خواندن نماز در كرك هر حيوانى كه گوشت آن خوردنى نبود.
ص: 381
(1)18 بَابُ جَوَازِ الصَّلَاةِ فِی ثَوْبٍ یَعْلَقُ بِهِ مِنْ شَعْرِ الْإِنْسَانِ وَ أَظْفَارِهِ
ترجمه:
جایز است نماز با لباسی که مو و ناخن انسان به آن آویزان است
5459- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الرَّیَّانِ بْنِ الصَّلْتِ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا الْحَسَنِ الثَّالِثَ ع عَنِ الرَّجُلِ یَأْخُذُ مِنْ شَعْرِهِ وَ أَظْفَارِهِ ثُمَّ یَقُومُ إِلَی الصَّلَاةِ مِنْ غَیْرِ أَنْ یَنْفُضَهُ مِنْ ثَوْبِهِ فَقَالَ لَا بَأْسَ.
ترجمه:
على بن ريّان بن صلت از امام هادى عليه السّلام سؤال كرد: در مورد شخصى كه موى و ناخنهاى خود را بتراشد يا كوتاه كند، و بعد بدون اينكه آنها را از جامۀ خويش بتكاند و فرو ريزد بنماز برخيزد، حكم آن چيست؟ آن حضرت فرمود: اشكالى ندارد.
5460- 2- (3)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الرَّیَّانِ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ ع هَلْ تَجُوزُ الصَّلَاةُ فِی ثَوْبٍ یَکُونُ فِیهِ شَعْرٌ مِنْ شَعْرِ الْإِنْسَانِ وَ أَظْفَارِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَنْفُضَهُ وَ یُلْقِیَهُ عَنْهُ فَوَقَّعَ یَجُوزُ.
ترجمه:
علی بن ریّان نقل می کند که گفت: در نامه ای برای حضرت ابوالحسن علیه السلام نوشتم: آیا جایز است در لباسی که مو یا ناخن انسان بر آن افتاده، پیش از تکاندن لباس یا انداختن مو و ناخن نماز خواند؟ ایشان مرقوم فرمود: جایز است .
(4)19 بَابُ کَرَاهَةِ لُبْسِ السَّوَادِ إِلَّا فِی الْخُفِّ وَ الْعِمَامَةِ وَ الْکِسَاءِ وَ زَوَالِ الْکَرَاهَةِ بِالتَّقِیَّةِ وَ عَدَمِ جَوَازِ مُشَاکَلَةِ الْأَعْدَاءِ فِی اللِّبَاسِ وَ غَیْرِهِ
ترجمه:
کراهت پوشیدن لباس سیاه مگر در کفش و عمامه و عبا و با تقیه در لباسهای دیگر و جایز نیست هم شکل دشمنان شدن در لباس و غیر آن
5461- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ رَفَعَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: یُکْرَهُ السَّوَادُ إِلَّا فِی ثَلَاثَةٍ الْخُفِّ وَ الْعِمَامَةِ وَ الْکِسَاءِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود:
پوشیدن لباس سیاه مکروه است مگ در سه مورد کفش عمامه عبا
ص: 382
5462- 2- (1)وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ رَفَعَهُ قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص یَکْرَهُ السَّوَادَ إِلَّا فِی ثَلَاثٍ الْخُفِّ وَ الْعِمَامَةِ وَ الْکِسَاءِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (2)
وَ رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ (3)وَ الْخِصَالِ (4)عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ یَرْفَعُهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ.
ترجمه:
5463- 3- (5)وَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قُتِلَ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ ع وَ عَلَیْهِ جُبَّةُ خَزٍّ دَکْنَاءُ الْحَدِیثَ.
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی الْجَوَازِ وَ نَفْیِ التَّحْرِیمِ.
ترجمه:
امام باقر علیه السّلام فرمود:
حسین بن علی علیهما السّلام در حالی به شهادت رسید که جبه خزی که به قرمزی و سیاهی می زد به تن داشت ...
5464- 4- (6)قَالَ الْکُلَیْنِیُّ وَ رُوِیَ لَا تُصَلِّ فِی ثَوْبٍ أَسْوَدَ فَأَمَّا الْخُفُّ أَوِ الْکِسَاءُ أَوِ الْعِمَامَةُ فَلَا بَأْسَ.
ترجمه:
روايت شده است: در لباس سياه نماز مگزار، امّا خواندن نماز با كفش (مخصوص عربى كه انگشتان پا بيرون است) يا كساء يا عمّامه سياه، اشكالى ندارد.
5465- 5- (7)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع فِیمَا عَلَّمَ أَصْحَابَهُ لَا تَلْبَسُوا السَّوَادَ فَإِنَّهُ لِبَاسُ فِرْعَوْنَ.
وَ رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ (8)وَ الْخِصَالِ (9)عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی
ص: 383
عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع مِثْلَهُ.
ترجمه:
قال امیر المومنین علیه السلام
لباس سیاه نپوش که لباس فرعون است
5466- 6- (1)قَالَ وَ رُوِیَ أَنَّ جَبْرَئِیلَ ع هَبَطَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ ص فِی قَبَاءٍ أَسْوَدَ وَ مِنْطَقَةٍ فِیهَا خَنْجَرٌ فَقَالَ یَا جَبْرَئِیلُ مَا هَذَا فَقَالَ زِیُّ وُلْدِ عَمِّکَ الْعَبَّاسِ یَا مُحَمَّدُ- وَیْلٌ لِوُلْدِکَ مِنْ وُلْدِ عَمِّکَ الْعَبَّاسِ الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْجَعْفَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُعَاوِیَةَ بِإِسْنَادِهِ رَفَعَهُ وَ ذَکَرَ الْحَدِیثَ (2).
ترجمه:
محمد بن معاویه با اسناد خود نقل کرده که گفت: جبرئیل - علیه السلام - با قبایی سیاه و حمایلی که در آن خنجر بود بر رسول خدا - صلی الله علیه و آله - فرود آمد؛ رسول خدا - صلی الله علیه و آله - فرمود: ای جبرئیل! این چه لباسی است؟ گفت: این لباس پسر عمویت عباس است ای محمد! وای بر آنچه که از فرزندان عباس بر فرزندان تو میرسد
5467- 7- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حُذَیْفَةَ بْنِ مَنْصُورٍ أَنَّهُ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع بِالْحِیرَةِ- فَأَتَاهُ رَسُولُ أَبِی الْعَبَّاسِ الْخَلِیفَةِ یَدْعُوهُ فَدَعَا بِمِمْطَرٍ أَحَدُ وَجْهَیْهِ أَسْوَدُ وَ الْآخَرُ أَبْیَضُ فَلَبِسَهُ ثُمَّ قَالَ ع أَمَا إِنِّی أَلْبَسُهُ وَ أَنَا أَعْلَمُ أَنَّهُ لِبَاسُ أَهْلِ النَّارِ.
وَ رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَیْنِ اللُّؤْلُؤِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ حُذَیْفَةَ بْنِ مَنْصُورٍ (4)
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ (5)
ص: 384
أَقُولُ: ذَکَرَ الصَّدُوقُ أَنَّهُ ع لَبِسَ السَّوَادَ لِلتَّقِیَّةِ.
ترجمه:
حذیفه بن منصور گفت در حیره خدمت حضرت صادق بودم، پیکی از طرف ابو العباس سفاح خلیفه آمده ایشان را خواست. یک لباس بارانی که یک طرف آن سفید و طرف دیگرش سیاه بود خواست و پوشید بعد فرمود من میپوشم با اینکه میدانم این لباس دوزخیان است -
5468- 8- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنِ الصَّادِقِ ع قَالَ إِنَّهُ أَوْحَی اللَّهُ إِلَی نَبِیٍّ مِنْ أَنْبِیَائِهِ قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ لَا تَلْبَسُوا لِبَاسَ أَعْدَائِی وَ لَا تَطْعَمُوا مَطَاعِمَ أَعْدَائِی وَ لَا تَسْلُکُوا مَسَالِکَ أَعْدَائِی فَتَکُونُوا أَعْدَائِی کَمَا هُمْ أَعْدَائِی.
وَ رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ (2)
وَ رَوَاهُ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ (3)عَنْ تَمِیمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ تَمِیمٍ الْقُرَشِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ الْأَنْصَارِیِّ عَنْ عَبْدِ السَّلَامِ بْنِ صَالِحٍ الْهَرَوِیِّ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَا تَلْبَسُوا وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ.
ترجمه:
امام جعفر صادق علیه السلام
خداوند به يكى از پيامبرانش وحى فرمود: به مؤمنان بگو: لباس دشمنان مرا به تن نكنيد و از غذاى دشمنان من نخوريد و راه دشمنانم را نپوييد؛ زيرا در غير اين صورت شما نيز از دشمنانم خواهيد بود؛ همان طور كه آنان دشمن من هستند.
5469- 9- (4)وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْجَعْفَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفَضْلِ عَنْ دَاوُدَ الرَّقِّیِّ قَالَ: کَانَتِ الشِّیعَةُ تَسْأَلُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ لُبْسِ السَّوَادِ قَالَ فَوَجَدْنَاهُ قَاعِداً عَلَیْهِ جُبَّةٌ سَوْدَاءُ وَ قَلَنْسُوَةٌ سَوْدَاءُ وَ خُفٌّ أَسْوَدُ مُبَطَّنٌ بِسَوَادٍ ثُمَّ فَتَقَ نَاحِیَةً مِنْهُ وَ قَالَ أَمَا إِنَّ قُطْنَهُ أَسْوَدُ وَ أَخْرَجَ مِنْهُ قُطْناً أَسْوَدَ ثُمَّ قَالَ بَیِّضْ قَلْبَکَ وَ الْبَسْ مَا شِئْتَ.
قَالَ الصَّدُوقُ فَعَلَ ذَلِکَ کُلَّهُ تَقِیَّةً لِأَنَّهُ کَانَ مُتَّهَماً عِنْدَ الْأَعْدَاءِ بِأَنَّهُ لَا یَرَی لُبْسَ السَّوَادِ فَأَحَبَّ أَنْ یَتَّقِیَ بِأَجْهَدِ مَا یُمْکِنُهُ فَصَبَغَ الْقُطْنَ بِالسَّوَادِ
ص: 385
أَقُولُ: وَ یُمْکِنُ حَمْلُهُ عَلَی إِرَادَةِ الْجَوَازِ وَ نَفْیِ التَّحْرِیمِ بِقَرِینَةِ آخِرِهِ.
ترجمه:
داود رقّى گفت:شيعيان نزد امام صادق عليه السّلام آمدند كه از پوشيدن جامۀ سياه بپرسند.داود گفت:امام را ديديم نشسته جبّهاى سياه و كلاهى سياه و كفشى كه داخل آن سياه بود پوشيده بود،سپس قسمتى از آن را باز كرد و فرمود:پنبۀ آن هم سياه است،و از آن پنبۀ سياهى را خارج نمود،سپس فرمود:دلت را سفيد كن و هر چه خواستى بپوش.
5470- 10- (1)مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ الْکَشِّیُّ فِی کِتَابِ الرِّجَالِ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: کَأَنِّی بِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَرِیکٍ الْعَامِرِیِّ- عَلَیْهِ عِمَامَةٌ سَوْدَاءُ ذُؤَابَتَاهَا بَیْنَ کَتِفَیْهِ مُصْعِداً فِی لِحْفِ الْجَبَلِ (2)بَیْنَ یَدَیْ قَائِمِنَا أَهْلَ الْبَیْتِ- فِی أَرْبَعَةِ آلَافٍ یُکَبِّرُونَ وَ یُکَرِّرُونَ (3).
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ وَ عَلَی عَدَمِ کَرَاهَةِ الْخُفِّ الْأَسْوَدِ (4).
ترجمه:
امام باقر علیه السلام روایت می کند که فرمود:
گویی عبدالله بن شریک عامری را می بینم که عمامه ای سیاه بر سر دارد که دنباله های آن بین دو شانه اش افتاده در حالی که مقابل قائم ما اهل بیت با چهارهزار نفر از پایه کوه بالا می روند و تکبیرگویان [به دشمن] یورش می برند.
(5)20 بَابُ کَرَاهَةِ الصَّلَاةِ فِی الْقَلَنْسُوَةِ السَّوْدَاءِ وَ غَیْرِهَا مِنَ الثِّیَابِ السُّودِ عَدَا مَا اسْتُثْنِیَ
ترجمه:
کراهت نماز با کلاه سیاه و غیر کلاه از لباسها مگر آنهائکه استثنا شده
5471- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَسِّنِ بْنِ أَحْمَدَ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ أُصَلِّی فِی الْقَلَنْسُوَةِ السَّوْدَاءِ فَقَالَ لَا تُصَلِّ فِیهَا فَإِنَّهَا لِبَاسُ أَهْلِ النَّارِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (7)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (8).
ترجمه:
امام صادق علیه السلام سؤال شد که آیا با کلاه سیاه میتوان نماز خواند، امام فرمود:
با لباس نماز نخوان چرا که لباس اهل آتش است.
ص: 386
1) رجال الکشّیّ 2- 481- 390.
2) لحف الجبل- سفحه القاموس المحیط 3- 201.
3) کذا فی الأصل. و قد جاء فی هامشه عن نسخة- مکرون و مکرورون.
4) یأتی فی الباب 20 من هذه الأبواب، و یأتی ما یدلّ علی بعض المقصود فی الحدیث 4 من الباب 14، و الحدیث 2 من الباب 18 و الأبواب 30 و 38 و 42 من أبواب الملابس.
5) الباب 20 فیه 3 أحادیث.
6) الکافی 3- 403- 30.
7) الفقیه 1- 251- 766.
8) التهذیب 2- 213- 836.
5472- 2- (1)قَالَ الْکُلَیْنِیُّ وَ رُوِیَ لَا تُصَلِّ فِی ثَوْبٍ أَسْوَدَ فَأَمَّا الْخُفُّ أَوِ الْکِسَاءُ أَوِ الْعِمَامَةُ فَلَا بَأْسَ.
ترجمه:
روايت شده است: در لباس سياه نماز مگزار، امّا خواندن نماز با كفش (مخصوص عربى كه انگشتان پا بيرون است) يا كساء يا عمّامه سياه، اشكالى ندارد.
5473- 3- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ أُصَلِّی فِی الْقَلَنْسُوَةِ السَّوْدَاءِ قَالَ لَا تُصَلِّ فِیهَا فَإِنَّهَا لِبَاسُ أَهْلِ النَّارِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (3)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (4).
ترجمه:
مردی از امام صادق علیه السلام روایت کرد و گفت: به آن حضرت گفتم: با کلاه سیاه نماز بخوانم؟
فرمود: با آن نماز نخوان، زیرا آن لباس اهل آتش است. -
(5)21 بَابُ عَدَمِ جَوَازِ الصَّلَاةِ فِی ثَوْبٍ رَقِیقٍ لَا یَسْتُرُ الْعَوْرَةَ وَ لُبْسِ الْمَرْأَةِ مَا لَا یُوَارِی شَیْئاً
ترجمه:
نماز با لباس نازک که عورت را نپوشاند جایز نیستو همچنین زن لباسی که کاملا او را نپوشاند
5474- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ فِی حَدِیثٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع الرَّجُلُ یُصَلِّی فِی قَمِیصٍ وَاحِدٍ فَقَالَ إِذَا کَانَ کَثِیفاً فَلَا بَأْسَ بِهِ وَ الْمَرْأَةُ تُصَلِّی فِی الدِّرْعِ وَ الْمِقْنَعَةِ إِذَا کَانَ الدِّرْعُ کَثِیفاً یَعْنِی إِذَا کَانَ سَتِیراً.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ اقْتَصَرَ عَلَی حُکْمِ الْمَرْأَةِ (7).
ترجمه:
محمد بن مسلم گوید به امام باقر علیه السلام گفتم مرد در یک لباس نماز می خواند حضرت فرمود اگر ضخیم با شد اشکال ندارد و زن نماز می خواند در لیاس بلند و روسری اگر لباس کثیف یعنی ساتر باشد
ص: 387
1) الکافی 3- 402- 24.
2) علل الشرائع- 346- الباب 56- 1.
3) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الباب 19.
4) یأتی ما یدلّ علی ذلک فی الباب 14 من أبواب الملابس.
5) الباب 21 فیه 5 أحادیث.
6) الکافی 3- 394- 2، و رواه فی التهذیب 2- 217- 855، و أورد تمامه فی الحدیث 1 من الباب 22 من هذه الأبواب.
7) الفقیه 1- 372- 1081.
5475- 2- (1)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا یَصْلُحُ لِلْمَرْأَةِ الْمُسْلِمَةِ أَنْ تَلْبَسَ مِنَ الْخُمُرِ وَ الدُّرُوعِ مَا لَا یُوَارِی شَیْئاً.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (2)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ فِی آدَابِ الْحَمَّامِ أَحَادِیثُ کَثِیرَةٌ تَتَضَمَّنُ النَّهْیَ عَنْ لُبْسِ الْمَرْأَةِ الثِّیَابَ الرِّقَاقَ وَ نَهْیَ الرَّجُلِ عَنِ الْإِذْنِ لَهَا فِی ذَلِکَ (3).
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود
صلاح نیست بر زن مسلمان اینکه بپوشد از روبنده و لباس که چیزی را مخفی نکند
5476- 3- (4)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی رَفَعَهُ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع لَا تُصَلِّ فِیمَا شَفَّ أَوْ سُفَّ (5)یَعْنِی الثَّوْبَ الصَّقِیلَ (6).
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (7).
ترجمه:
امام صادق علیه السلام که فرمود: در لباسی که پوست یا حجم بدن را نشان می دهد نماز نخوان.
5477- 4- (8)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ السَّیَّارِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ حَمَّادٍ رَفَعَهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا تُصَلِّ فِیمَا شَفَّ أَوْ صُفَّ یَعْنِی الثَّوْبَ الْمُصَقَّلَ.
وَ ذَکَرَهُ الشَّهِیدُ فِی الذِّکْرَی ثُمَّ قَالَ أَوْ وَصَفَ بِوَاوَیْنِ أَیْ حَکَی الْحَجْمَ وَ فِی خَطِّ الشَّیْخِ أَوْ صُفَّ بِوَاوٍ وَاحِدٍ انْتَهَی (9).
ترجمه:
از امام صادق علیه السلام که فرمود: در لباسی که پوست یا حجم بدن را نشان می دهد نماز نخوان.
ص: 388
1) الکافی 3- 396- 14.
2) التهذیب 2- 219- 861، و الاستبصار 1- 390- 1485.
3) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الباب 16 من آداب الحمام، و یأتی ما یدلّ علیه فی الحدیث 2 و 7 من الباب 22، و فی الباب 27 من هذه الأبواب.
4) الکافی 3- 402- 24.
5) کذا فی المصدر و المخطوط.
6) فی هامش الأصل عن نسخة- المصقل.
7) التهذیب 2- 214- 838.
8) التهذیب 2- 214- 837.
9) الذکری- 146.
5478- 5- (1)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْخِصَالِ بِإِسْنَادِهِ الْآتِی (2)عَنْ عَلِیٍّ ع فِی حَدِیثِ الْأَرْبَعِمِائَةِ قَالَ: عَلَیْکُمْ بِالصَّفِیقِ مِنَ الثِّیَابِ فَإِنَّ مَنْ رَقَّ ثَوْبُهُ رَقَّ دِینُهُ لَا یَقُومَنَّ أَحَدُکُمْ بَیْنَ یَدَیِ الرَّبِّ جَلَّ جَلَالُهُ وَ عَلَیْهِ ثَوْبٌ یَشِفُّ تُجْزِئُ الصَّلَاةُ لِلرَّجُلِ فِی ثَوْبٍ وَاحِدٍ یَعْقِدُ طَرَفَیْهِ عَلَی عُنُقِهِ وَ فِی الْقَمِیصِ الصَّفِیقِ یَزُرُّهُ عَلَیْهِ.
أَقُولُ: وَ یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ جَمِیعُ مَا دَلَّ عَلَی وُجُوبِ سَتْرِ الْعَوْرَةِ وَ قَدْ سَبَقَ فِی آدَابِ الْحَمَّامِ (3)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ (4).
ترجمه:
امیر المومنین علیه السلام در حدیث اربع ماه فرمود
لباس كلفت انتخاب كنيد زيرا هر كس لباس نازك بپوشد دين او ضعيف مىشود.در مقابل پروردگار خويش نايستيد با اينكه داراى لباسى هستيد كه زير آن مشاهده مىشود.
(5)22 بَابُ جَوَازِ الصَّلَاةِ فِی ثَوْبٍ وَاحِدٍ إِذَا سَتَرَ مَا یَجِبُ سَتْرُهُ إِمَاماً کَانَ أَوْ مَأْمُوماً
ترجمه:
جایز است پوشیدن یک لباس که بپوشاند قدر واجب را امام باشد یا ماموم
5479- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع صَلَّی فِی إِزَارٍ وَاحِدٍ لَیْسَ بِوَاسِعٍ قَدْ عَقَدَهُ عَلَی عُنُقِهِ فَقُلْتُ لَهُ مَا تَرَی لِلرَّجُلِ یُصَلِّی فِی قَمِیصٍ وَاحِدٍ فَقَالَ إِذَا کَانَ کَثِیفاً فَلَا بَأْسَ بِهِ الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (7).
ترجمه:
محمّد بن مسلم گويد: امام باقر عليه السّلام را ديديم كه در يك لنگ نماز مىگزارد، در حالى كه آن لنگ فراخ نبود و آن را به گردن خود گره زده بود، به آن حضرت عرض كردم: نظر شما دربارۀ مردى كه در يك پيراهن نماز مىخواند، چيست؟
فرمود: اگر ضخيم باشد، اشكالى ندارد، امّا زن بايد در پيراهن و مقنعه نماز بخواند، در صورتىكه پيراهن ضخيم باشد و او را بپوشاند.
ص: 389
1) الخصال- 623 و 627، أورده فی الحدیث 2 من الباب 16 من أبواب الملابس.
2) یأتی فی الفائدة الأولی من الخاتمة برمز ر.
3) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الباب 16 من أبواب آداب الحمام.
4) و یأتی ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 2 و 7 من الباب 22، و فی الباب 27 من هذه الأبواب.
5) الباب 22 فیه 16 حدیثا.
6) الکافی 3- 394- 2، أورد ذیله فی الحدیث 7 من الباب 28، و تقدمت قطعة منه فی الحدیث 1 الباب 21 من هذه الأبواب.
7) التهذیب 2- 217- 855.
5480- 2- (1)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ (عَنْ) (2)مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یُصَلِّی فِی قَمِیصٍ وَاحِدٍ أَوْ قَبَاءٍ طَاقٍ أَوْ فِی قَبَاءٍ مَحْشُوٍّ وَ لَیْسَ عَلَیْهِ أَزْرَارٌ فَقَالَ إِذَا کَانَ عَلَیْهِ قَمِیصٌ صَفِیقٌ أَوْ قَبَاءٌ لَیْسَ بِطَوِیلِ الْفُرَجِ فَلَا بَأْسَ وَ الثَّوْبُ الْوَاحِدُ یُتَوَشَّحُ بِهِ وَ السَّرَاوِیلُ کُلُّ ذَلِکَ لَا بَأْسَ بِهِ وَ قَالَ إِذَا لَبِسَ السَّرَاوِیلَ فَلْیَجْعَلْ عَلَی عَاتِقِهِ شَیْئاً وَ لَوْ حَبْلًا.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ نَحْوَهُ (3).
ترجمه:
محمد بن مسلم از ابو عبد اللّه صادق یا امام باقر (علیهما السلام ) پرسيدم: اگر كسى بىلنگ و
بىشلوار، فقط با يك پيراهن عربى و يا قباى بىآستر يا با آستر نماز بخواند چه صورت دارد؟ ابو عبد اللّه گفت: اگر پيراهن او ضخيم باشد و چاك قبايى كه مىپوشد از زانو نگذرد، اشكالى ندارد. با يك ملافۀ بزرك هم مىتواند نماز بخواند ولى بايد از دو طرف و يا از يك طرف بدن حمايل كند. با يك شلوار فقط هم مىتواند نماز بخواند ولى با اين شرط كه روى شانههايش هوله بيندازد، گرچه يك رشتۀ پارچه باشد كه شانهها را بپوشاند.
5481- 3- (4)وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ رِفَاعَةَ قَالَ حَدَّثَنِی مَنْ سَمِعَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع (5)
عَنِ الرَّجُلِ یُصَلِّی فِی ثَوْبٍ وَاحِدٍ مُتَّزِراً بِهِ قَالَ لَا بَأْسَ بِهِ إِذَا رَفَعَهُ إِلَی الثُّنْدُوَتَیْنِ (6).
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ صَفْوَانَ نَحْوَهُ (7).
ترجمه:
رفاعه گويد: يكى از افرادى كه از امام صادق عليه السّلام شنيده بود به من گفت: آن حضرت دربارۀ مردى كه لباسى را به صورت لنگ بر خود بسته و نماز مىگزارد، فرمود:
اگر لباس سينههايش را بپوشاند، اشكالى ندارد كه آن را براى خود لنگ كرده است.
5482- 4- (8)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَدِیدٍ عَنْ جَمِیلٍ قَالَ: سَأَلَ مُرَازِمٌ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع وَ أَنَا مَعَهُ حَاضِرٌ عَنِ الرَّجُلِ الْحَاضِرِ یُصَلِّی فِی إِزَارٍ مُؤْتَزِراً (9)بِهِ قَالَ یَجْعَلُ عَلَی رَقَبَتِهِ مِنْدِیلًا أَوْ عِمَامَةً یَتَرَدَّی بِهِ.
ص: 390
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
از جمیل نقل شده که گفت: مُرازِم از امام صادق علیه السلام درباره مردی سؤال کرد که با اِزار نماز می خواند در حالی که من نیز حاضر بودم. فرمود: دستمالی روی دوشش بیندازد یا عمامه ای را ردای خود سازد.
5483- 5- (2)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عِبْدِیلٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جُنْدَبٍ عَنْ سُفْیَانَ بْنِ السِّمْطِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الرَّجُلُ إِذَا اتَّزَرَ بِثَوْبٍ وَاحِدٍ إِلَی ثُنْدُوَتِهِ صَلَّی فِیهِ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
سفيان بن سمط گويد: امام صادق عليه السّلام فرمود:
هرگاه مردى با يك پوشش، تا سينه خود را بپوشاند، مىتواند در آن نماز بگزارد.
5484- 6- (3)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: صَلَّی بِنَا أَبُو جَعْفَرٍ ع فِی ثَوْبٍ وَاحِدٍ.
ترجمه:
زراره از پدرش نقل نمود امام باقر در یک لباس برای ما نماز خواند
5485- 7- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ صَالِحِ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ أَبِی مَرْیَمَ الْأَنْصَارِیِّ فِی حَدِیثٍ قَالَ: صَلَّی بِنَا أَبُو جَعْفَرٍ ع فِی قَمِیصٍ بِلَا إِزَارٍ وَ لَا رِدَاءٍ فَقَالَ إِنَّ قَمِیصِی کَثِیفٌ فَهُوَ یُجْزِئُ أَنْ لَا یَکُونَ عَلَیَّ إِزَارٌ وَ لَا رِدَاءٌ.
ترجمه:
امام باقر علیه السلام زمانی که در پیراهنی بدون رداء بر اصحابش امامت کرد تأیید میکند که فرمود: لباسم سنگین است پس آن کفایت میکند که بر من ازار - لُنگ - و ردا نباشد
5486- 8- (5)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَخَاهُ مُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ ع عَنِ الرَّجُلِ هَلْ یُصَلِّی بِالْقَوْمِ وَ عَلَیْهِ سَرَاوِیلُ وَ رِدَاءٌ قَالَ لَا بَأْسَ بِهِ.
وَ رَوَاهُ عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
علىّ بن جعفر از برادرش موسى بن جعفر عليهما السّلام سؤال كرد: آيا شخص مىتواند پيشنمازى جماعت كند در حالى كه فقط زير جامه و ردائى بر تن داشته باشد آيا همين لباس كافى است؟ آن حضرت فرمود: اشكالى ندارد. شرح:«بايد توجّه داشت با فرض اينكه شخص بيش از اينها جامه نداشته باشد همين زير جامه و رداء كفايت مىكند. و الاّ اگر بتواند جامه ديگر يا پيراهن بپوشد در اين صورت با پيراهن أفضل است».
5487- 9- (7)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ آخِرَ صَلَاةٍ صَلَّاهَا رَسُولُ اللَّهِ ص بِالنَّاسِ فِی ثَوْبٍ وَاحِدٍ قَدْ
ص: 391
1) التهذیب 2- 366- 1518.
2) الکافی 3- 401- 15، و له ذیل تقدم فی الحدیث 4 من الباب 4، و یأتی فی الحدیث 3 من الباب 47 من هذه الأبواب.
3) التهذیب 2- 216- 848.
4) التهذیب 2- 280- 1113، أورده فی الحدیث 2 من الباب 30 من أبواب الأذان.
5) الفقیه 1- 384- 1133.
6) مسائل علیّ بن جعفر- 113- 36.
7) الفقیه 1- 384- 1134.
خَالَفَ بَیْنَ طَرَفَیْهِ أَ لَا أُرِیکَ الثَّوْبَ قُلْتُ بَلَی قَالَ فَأَخْرَجَ مِلْحَفَةً فَذَرَعْتُهَا فَکَانَتْ سَبْعَةَ أَذْرُعٍ وَ ثَمَانِیَةَ أَشْبَارٍ.
ترجمه:
زراره از امام باقر عليه السّلام روايت كرده كه فرمود: همانا آخرين نمازى كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله با مردم بجا آورد در يك جامه بود بدين صورت كه سمت چپ آن را روى شانه راست و سمت راست آن را روى شانه چپ انداختند (يعنى مثل پارچهاى كه معمولا روى دوش انداخته و دو سر آن را مخالف جهت يك ديگر بصورت «ضربدر» روى دو شانه مياندازند. يا اينكه يك طرف آن را لنگ كرده و طرف ديگرش را رداء ساخت) ميخواهى آن جامه را بتو نشان دهم؟ عرض كردم: بلى، راوى گويد: آن حضرت چادر شبى بيرون آورد و من آن را اندازه كردم طول آن هفت ذراع و عرض آن هشت وجب بود.
5488- 10- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ أَنَّهُ قَالَ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مَا یُجْزِی الرَّجُلَ مِنَ الثِّیَابِ أَنْ یُصَلِّیَ فِیهِ فَقَالَ صَلَّی الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ ع- فِی ثَوْبٍ قَدْ قَلَصَ (2)عَنْ نِصْفِ سَاقِهِ وَ قَارَبَ رُکْبَتَیْهِ وَ لَیْسَ عَلَی مَنْکِبِهِ (3)مِنْهُ إِلَّا قَدْرُ جَنَاحَیِ الْخُطَّافِ وَ کَانَ إِذَا رَکَعَ سَقَطَ عَنْ مَنْکِبَیْهِ وَ کُلَّمَا سَجَدَ (4)یَنَالُهُ عُنُقُهُ فَرَدَّهُ عَلَی مَنْکِبَیْهِ بِیَدِهِ فَلَمْ یَزَلْ ذَلِکَ دَأْبَهُ وَ دَأْبَهُ مُشْتَغِلًا بِهِ حَتَّی انْصَرَفَ.
ترجمه:
ابو بصير به امام صادق صلوات اللَّه علیه گفت : چه مقدار از لباس برای مرد کافی است که در آن نماز بخواند؟ فرمود : امام حسین صلوات اللَّه علیه در پارچه ای که از وسط ساق پایش کوتاه تر بود و به زانویش نزدیک بود و از آن پارچه بر روی دوشش نبود مگر اندازه دو بال پرستو و هنگامی که به رکوع می رفت از روی دوشهایش می افتاد و هر چه که سجده می کرد به گردنش می رسد پس آن را با دستش بر دوش خود برمی گرداند نماز خواند و همواره شأن او اینچنین بود و دأب او به آن مشغول بود تا از نماز منصرف شد
5489- 11- (5)عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ هَلْ یَصْلُحُ لَهُ أَنْ یُصَلِّیَ فِی قَمِیصٍ وَاحِدٍ أَوْ قَبَاءٍ وَحْدَهُ (6)قَالَ لِیَطْرَحْ عَلَی ظَهْرِهِ شَیْئاً.
ترجمه:
علی بن جعفرگوید از امام کاظم علیه السلام
پرسیدم: شخص می تواند در پیراهن تنها و قبای تنها نماز بخواند؟ فرمود: باید بر پشت خود چیزی بیندازد.
5490- 12- (7)قَالَ: وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ هَلْ یَصْلُحُ لَهُ أَنْ یَؤُمَّ فِی مِمْطَرٍ وَحْدَهُ أَوْ جُبَّةٍ وَحْدَهَا قَالَ إِذَا کَانَ تَحْتَهَا قَمِیصٌ فَلَا بَأْسَ.
ترجمه:
علی بن جعفرگوید از امام کاظم علیه السلام
پرسیدم: آیا شایسته است که شخص در یک لباس بارانی یا جُبّه تنها، امام جماعت شود؟ فرمود: اگر زیر آن پیراهن باشد اشکال ندارد. -
5491- 13- (8)قَالَ: وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَؤُمُّ فِی قَبَاءٍ وَ قَمِیصٍ قَالَ إِذَا کَانَا ثَوْبَیْنِ فَلَا بَأْسَ.
ترجمه:
علی بن جعفرگوید از امام کاظم علیه السلام
پرسیدم مرد میتواند امام جماعت بشود با قبا وپیراهن فرمود اگر دو لباس باشد اشکال ندارد
5492- 14- (9)قَالَ: وَ سَأَلْتُهُ عَنِ السَّرَاوِیلِ هَلْ تُجْزِی مَکَانَ الْإِزَارِ قَالَ نَعَمْ.
ترجمه:
علی بن جعفرگوید از امام کاظم علیه السلام
پرسيدم آيا شلوار مىتواند به جاى لنگ در نماز كافى باشد؟فرمود:آرى
ص: 392
5493- 15- (1)قَالَ: وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ هَلْ یَصْلُحُ لَهُ أَنْ یَؤُمَّ فِی سَرَاوِیلَ وَ قَلَنْسُوَةٍ قَالَ لَا یَصْلُحُ.
ترجمه:
علی بن جعفرگوید از امام کاظم علیه السلام
پرسيدم مرد مىتواند پيش نماز باشد با شلوار و كلاه؟فرمود:صحيح نيست.
5494- 16- (2)قَالَ: وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ هَلْ یَصْلُحُ لَهُ أَنْ یَؤُمَّ فِی سَرَاوِیلَ وَ رِدَاءٍ قَالَ لَا بَأْسَ بِهِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (3)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (4).
ترجمه:
علی بن جعفرگوید از امام کاظم علیه السلام
پرسيدم مرد مىتواند با شلوار و رداء پيش نماز باشد؟فرمود:اشكالى ندارد.
(5)23 بَابُ جَوَازِ صَلَاةِ الرَّجُلِ مَحْلُولَ الْأَزْرَارِ وَ مُرْخَی الثَّوْبِ مَعَ سَتْرِ الْعَوْرَةِ عَلَی کَرَاهَةٍ
ترجمه:
جایز است مرد نماز بخواند ازار را نبندد و پیراهن باز باشد با ستر عورت ولی کراهت دارد
5495- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ زِیَادِ بْنِ سُوقَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: لَا بَأْسَ أَنْ یُصَلِّیَ أَحَدُکُمْ فِی الثَّوْبِ الْوَاحِدِ وَ أَزْرَارُهُ مُحَلَّلَةٌ (7)إِنَّ دِینَ مُحَمَّدٍ حَنِیفٌ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زِیَادِ بْنِ سُوقَةَ (8)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ (9)
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ (10).
ترجمه:
زياد بن سوقه گويد: امام باقر عليه السّلام فرمود:
اشكال ندارد كه كسى از شما در يك لباس نماز گزارد كه دكمههاى آن باز است، همانا دين محمّد صلّى اللّه عليه و اله دين حنيف (كامل و آسان) است.
ص: 393
1) مسائل علیّ بن جعفر- 114- 40.
2) مسائل علیّ بن جعفر- 113- 36.
3) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 5 من الباب 21 من هذه الأبواب.
4) یأتی ما یدلّ علیه فی الباب 23، و فی الحدیث 4 من الباب 28 و الباب 53 من هذه الأبواب، و فی الحدیث 6 من الباب 4 من أبواب ما یسجد علیه.
5) الباب 23 فیه 9 أحادیث.
6) الکافی 3- 395- 8.
7) فی التهذیب و الفقیه- محلولة هامش المخطوط.
8) الفقیه 1- 267- 827.
9) التهذیب 2- 357- 1477، و الاستبصار 1- 392- 1492.
10) التهذیب 2- 216- 850.
5496- 2- (1)وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ شُعَیْبٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا بَأْسَ أَنْ یُصَلِّیَ الرَّجُلُ وَ ثَوْبُهُ عَلَی ظَهْرِهِ وَ مَنْکِبَیْهِ فَیُسْبِلُهُ إِلَی الْأَرْضِ وَ لَا یَلْتَحِفُ بِهِ وَ أَخْبَرَنِی مَنْ رَآهُ یَفْعَلُ ذَلِکَ.
ترجمه:
5497- 3- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ غِیَاثِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ ع قَالَ: لَا یُصَلِّی الرَّجُلُ مَحْلُولَ الْأَزْرَارِ إِذَا لَمْ یَکُنْ عَلَیْهِ إِزَارٌ.
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی مِثْلَهُ (3)أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ وَ یُمْکِنُ حَمْلُهُ عَلَی التَّقِیَّةِ وَ عَلَی عَدَمِ سَتْرِ الْعَوْرَةِ فِی بَعْضِ الْحَالاتِ.
ترجمه:
از امام صادق و ایشان از پدرش علیهما السلام نقل می کند که فرمود: اگر نمازگزار اِزار ندارد، نباید با دگمه های باز نماز بخواند.
5498- 4- (4)وَ عَنْهُ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ رَجُلٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ النَّاسَ یَقُولُونَ إِنَّ الرَّجُلَ إِذَا صَلَّی وَ أَزْرَارُهُ مَحْلُولَةٌ وَ یَدَاهُ دَاخِلَةٌ فِی الْقَمِیصِ إِنَّمَا یُصَلِّی عُرْیَاناً قَالَ لَا بَأْسَ.
ترجمه:
مردی گفت به امام صادق علیه السلام گفتم مردم میگویند وقتی مرد نماز میخواند و ازارش باز است و دست داخل آن ایننماز گذار عریان است .
ححرت فرمود :اشکال ندارد
5499- 5- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ الْأَحْمَرِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ یُصَلِّی وَ أَزْرَارُهُ مُحَلَّلَةٌ قَالَ لَا یَنْبَغِی ذَلِکَ.
ترجمه:
ابراهیم احمری از امام صادق پرسید از مردی که نماز می خواند و ازار او باز است
فرمود سزاوار نیست آن
5500- 6- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ مَالِکِ بْنِ
ص: 394
1) الکافی 3- 396- 12.
2) التهذیب 2- 357- 1476 و الاستبصار 1- 392- 1495.
3) التهذیب 2- 326- 1334، للحدیث فی طریقه الثانی صدر یأتی فی الحدیث 2 من الباب 16 من أبواب القیام.
4) التهذیب 2- 326- 1335، و الاستبصار 1- 392- 1493، أورده أیضا فی الحدیث 2 من الباب 40 من هذه الأبواب.
5) التهذیب 2- 369- 1535، و الاستبصار 1- 392- 1496.
6) التهذیب 2- 371- 1542، أخرجه عنه و عن الفقیه بتمامه فی الحدیث 4 من الباب 24 من هذه الأبواب.
عَطِیَّةَ عَنْ زِیَادِ بْنِ الْمُنْذِرِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثٍ إِنَّ حَلَّ الْأَزْرَارِ فِی الصَّلَاةِ مِنْ عَمَلِ قَوْمِ لُوطٍ.
أَقُولُ: تَقَدَّمَ وَجْهُهُ (1).
ترجمه:
امام باقر علیه السلام فرمود
باز نمودن لنگ در نماز از عمل قوم لوط است
5501- 7- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یُصَلِّی وَ یُرْسِلُ جَانِبَیْ ثَوْبِهِ قَالَ لَا بَأْسَ.
ترجمه:
ابن بُکَیر که از امام صادق علیه السلام درباره مردی سؤال کرد که در نماز دو طرف لباسش را رها و باز می گذارد؛ فرمود: اشکال ندارد.
5502- 8- (3)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَقُومُ فِی الصَّلَاةِ فَیَطْرَحُ عَلَی ظَهْرِهِ ثَوْباً یَقَعُ طَرَفُهُ خَلْفَهُ وَ أَمَامُهُ الْأَرْضَ وَ لَا یَضُمُّهُ عَلَیْهِ أَ یُجْزِیهِ ذَلِکَ قَالَ نَعَمْ.
ترجمه:
علی بن جعفرگوید از امام کاظم علیه السلام
از ایشان درباره مردی پرسیدم که وقتی به نماز برمی خیزد لباسی روی دوشش می اندازد که یک طرف آن پشتش می افتد و در مقابلش زمین است و آن لباس را به خود جمع نمی کند، آیا کافی است؟ فرمود: بله.
5503- 9- (4)وَ بِالْإِسْنَادِ قَالَ: وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَتَوَشَّحُ بِالثَّوْبِ فِی الصَّلَاةِ یَقَعُ عَلَی الْأَرْضِ أَوْ یُجَاوِزُ عَاتِقَهُ أَ یَصْلُحُ ذَلِکَ قَالَ لَا بَأْسَ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (5)
یأتی ما یدلّ علیه فی الحدیث 4 من الباب 24 من هذه الأبواب. و فی الباب 23 من أبواب الملابس.
.ترجمه:
(6)24 بَابُ کَرَاهَةِ التَّوَشُّحِ فَوْقَ الْقَمِیصِ وَ الِاتِّزَارِ فَوْقَهُ خُصُوصاً لِلْإِمَامِ وَ عَدَمِ تَحْرِیمِ ذَلِکَ
ترجمه:
کراهت دارد لباس را زیر کتف چپ و روی شانه ی چپ قرار دادن مثل محرم .روی پیراهن خصوصا برای امام جماعت وحرام نبودن آن
التّوشح
أن يدخل الثوب تحت إبطه الأيمن و يلقيه على مَنكِبه الأيسر،كما يفعل المُحرِم.و قيل:هو أن يخرج طرف الثوب الذى ألقاه على يمينه من تحت يده اليسرى و طرفَه الذى ألقاه على عانقه الأيسر من تحت يده اليمنى،ثم يعقد طرفيهما على صدره
5504- 1- (7)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ
ص: 395
1) تقدم وجهه فی الحدیث 3 من هذا الباب.
2) الفقیه 1- 260- 800.
3) قرب الإسناد- 89.
4) قرب الإسناد- 89، و أورد مثله عن المسائل فی الحدیث 12 من الباب 24 من هذه الأبواب.
5) و تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 5 من الباب 21 و الحدیث 2 من الباب 22 من هذه الأبواب.
6) الباب 24 فیه 12 حدیثا.
7) الکافی 3- 395- 7.
عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا یَنْبَغِی أَنْ تَتَوَشَّحَ بِإِزَارٍ فَوْقَ الْقَمِیصِ (وَ أَنْتَ تُصَلِّی وَ لَا تَتَّزِرَ بِإِزَارٍ فَوْقَ الْقَمِیصِ) (1)إِذَا أَنْتَ صَلَّیْتَ فَإِنَّهُ مِنْ زِیِّ الْجَاهِلِیَّةِ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ نَحْوَهُ (2).
ترجمه:
ابو بصير گويد: امام صادق عليه السّلام فرمود:
شايسته نيست كه در حال نماز از روى پيراهن، لنگى به خود بپيچى، يا در حال نماز، لنگى روى پيراهن ببندى، زيرا اين كار از عادت دوران جاهليّت است.
5505- 2- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سُئِلَ عَنِ الرَّجُلِ یَؤُمُّ بِقَوْمٍ یَجُوزُ لَهُ أَنْ یَتَوَشَّحَ قَالَ لَا یُصَلِّی الرَّجُلُ بِقَوْمٍ وَ هُوَ مُتَوَشِّحٌ فَوْقَ ثِیَابِهِ وَ إِنْ کَانَتْ عَلَیْهِ ثِیَابٌ کَثِیرَةٌ لِأَنَّ الْإِمَامَ لَا تَجُوزُ لَهُ الصَّلَاةُ وَ هُوَ مُتَوَشِّحٌ الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
صدقه بن عمار گوید از حضرت امام صادق عليه السّلام پرسيدم،آيا شخصى كه امام جماعت است براى گروهى جايز است در هنگام امامت و شاح بپوشد؟ حضرت فرمودند:خير،شخص با جماعت و گروهى نماز نخواند و حال آنكه روى لباسهايش جامهاى را به صورت حمايل به تن نموده اگر چه لباسهايش زياد هم باشند زيرا امامى كه وشاح پوشيده حق ندارد با مردم نماز جماعت بخواند
5506- 3- (5)وَ عَنْهُ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: قَالَ: الِارْتِدَاءُ فَوْقَ التَّوَشُّحِ فِی الصَّلَاةِ مَکْرُوهٌ وَ التَّوَشُّحُ فَوْقَ الْقَمِیصِ مَکْرُوهٌ.
ترجمه:
از امام باقر یا امام صادق علیهما السلام نقل شده عبا پوشیدن روی توشح مکروه است وهمچنین روی پیراهن
التّوشح
أن يدخل الثوب تحت إبطه الأيمن و يلقيه على مَنكِبه الأيسر،كما يفعل المُحرِم.و قيل:هو أن يخرج طرف الثوب الذى ألقاه على يمينه من تحت يده اليسرى و طرفَه الذى ألقاه على عانقه الأيسر من تحت يده اليمنى،ثم يعقد طرفيهما على صدره
5507- 4- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ مَالِکِ بْنِ عَطِیَّةَ عَنْ زِیَادِ بْنِ الْمُنْذِرِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلَهُ رَجُلٌ وَ أَنَا حَاضِرٌ عَنِ الرَّجُلِ یَخْرُجُ مِنَ الْحَمَّامِ أَوْ یَغْتَسِلُ فَیَتَوَشَّحُ وَ یَلْبَسُ قَمِیصَهُ فَوْقَ الْإِزَارِ
ص: 396
1) ما بین القوسین لیس فی التهذیب- هامش المخطوط-.
2) التهذیب 2- 214- 840.
3) التهذیب 3- 282- 836.
4) علل الشرائع- 329- 1 الباب 25، و أورد ذیله فی الحدیث 2 من الباب 35 من أبواب الأذان.
5) التهذیب 2- 214- 839، و الاستبصار 1- 387- 1472.
6) التهذیب 2- 371- 1542، و أورد قطعة منه فی الحدیث 6 من الباب 23 من هذه الأبواب و أخری فی الحدیث 2 من الباب 36 من أبواب أحکام المساجد.
فَیُصَلِّی وَ هُوَ کَذَلِکَ قَالَ هَذَا (1)عَمَلُ قَوْمِ لُوطٍ- قَالَ قُلْتُ: فَإِنَّهُ یَتَوَشَّحُ فَوْقَ الْقَمِیصِ قَالَ هَذَا مِنَ التَّجَبُّرِ قَالَ قُلْتُ: إِنَّ الْقَمِیصَ رَقِیقٌ یَلْتَحِفُ بِهِ قَالَ نَعَمْ ثُمَّ قَالَ إِنَّ حَلَّ (2)الْأَزْرَارِ فِی الصَّلَاةِ وَ الْخَذْفَ بِالْحَصَی وَ مَضْغَ الْکُنْدُرِ فِی الْمَجَالِسِ وَ عَلَی ظَهْرِ الطَّرِیقِ مِنْ عَمَلِ قَوْمِ لُوطٍ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زِیَادِ بْنِ الْمُنْذِرِ نَحْوَهُ (3).
ترجمه:
زیاد بن منذر از امام باقر علیه السلام آورده که گفت: من نزد ایشان حاضر بودم که شخصی پرسید: مردی از حمّام بیرون می آید یا غسل می کند پس توشّح نموده و پیراهنش را روی اِزار می پوشد و به همین صورت نماز می خواند! فرمود: این کارِ قوم لوط است.
5508- 5- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُوسَی بْنِ عُمَرَ بْنِ بَزِیعٍ قَالَ: قُلْتُ لِلرِّضَا ع أَشُدُّ الْإِزَارَ وَ الْمِنْدِیلَ فَوْقَ قَمِیصِی فِی الصَّلَاةِ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِهِ (5).
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ عُمَرَ بْنِ بَزِیعٍ مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
موسى بن عمر بن بزيع از امام رضا عليه السّلام سؤال كرده گفت: آيا ميتوانم بهنگام نماز لنگى يا دستمالى روى پيراهن خود ببندم؟ فرمود: اشكالى ندارد.
5509- 6- (7)وَ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ یَعْنِی أَحْمَدَ بْنَ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُوسَی بْنِ الْقَاسِمِ قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا جَعْفَرٍ الثَّانِیَ ع یُصَلِّی فِی قَمِیصٍ قَدِ اتَّزَرَ فَوْقَهُ بِمِنْدِیلٍ وَ هُوَ یُصَلِّی.
ترجمه:
5510- 7- (8)وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی قَالَ: کَتَبَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ إِلَی الْعَبْدِ الصَّالِحِ- هَلْ یُصَلِّی الرَّجُلُ الصَّلَاةَ وَ عَلَیْهِ إِزَارٌ مُتَوَشِّحٌ بِهِ فَوْقَ الْقَمِیصِ فَکَتَبَ نَعَمْ.
قَالَ الشَّیْخُ الْمُرَادُ بِهَذِهِ الْأَحَادِیثِ أَنْ یَتَوَشَّحَ بِالْإِزَارِ لِیُغَطِّیَ مَا قَدْ کُشِفَ مِنْهُ وَ یَسْتُرَ مَا تَعَرَّی مِنْ بَدَنِهِ أَقُولُ: الْأَقْرَبُ الْحَمْلُ عَلَی نَفْیِ التَّحْرِیمِ وَ حَمْلُ مَا تَقَدَّمَ عَلَی الْکَرَاهَةِ.
ترجمه:
علی بن یقطین به امام کاظم علیه السلام در نامه ای نوشت: آیا مرد در نماز، ازار را به حالت توشّح روی پیراهن بپوشد؟ فرمود: بله
5511- 8- (9)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَدْ رُوِیَتْ رُخْصَةٌ فِی التَّوَشُّحِ بِالْإِزَارِ
ص: 397
1) فی الهامش عن الفقیه زیادة من.
2) فی الهامش عن الفقیه- هو و حل.
3) الفقیه 1- 260- 799.
4) التهذیب 2- 214- 842، و الاستبصار 1- 388- 1475.
5) کتب المصنّف علی به علامة نسخة.
6) الفقیه 1- 256- 784.
7) التهذیب 2- 215- 843، و الاستبصار 1- 388- 1476.
8) التهذیب 2- 215- 844، و الاستبصار 1- 388- 1477.
9) الفقیه 1- 260- 799.
فَوْقَ الْقَمِیصِ عَنِ الْعَبْدِ الصَّالِحِ وَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الثَّالِثِ- وَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الثَّانِی ع.
قَالَ الصَّدُوقُ وَ بِهَا آخُذُ وَ أُفْتِی.
ترجمه:
صدوق در من لایحضر الفقیه پس از اینکه کراهت را روایت کرده می گوید: و از امام کاظم، امام رضا و امام جواد علیهم السلام روایت شده که توشّح به اِزار روی پیراهن جایز است، من هم همین را قبول دارم و به آن فتوا می دهم.
و امّا علامه بر عدم کراهت قرار دادنِ ازار در زیر پیراهن نقل اجماع کرده است.
5512- 9- (1)وَ فِی الْخِصَالِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیٍّ ع فِی حَدِیثِ الْأَرْبَعِمِائَةِ قَالَ: لَا یُصَلِّی الرَّجُلُ فِی قَمِیصٍ مُتَوَشِّحاً بِهِ فَإِنَّهُ مِنْ أَفْعَالِ قَوْمِ لُوطٍ.
ترجمه:
امیر مؤمنان علی علیه السّلام در یک مجلس، چهارصد درس از مواردی که کار دین و دنیای یک مسلمان را اصلاح می کند، به یارانش آموخت.
..... مرد در پیراهنی که حمایل وار به تن کرده، نماز نخواند که از کارهای قوم لوط بوده است.
5513- 10- (2)وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْهَیْثَمِ بْنِ أَبِی مَسْرُوقٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْهَیْثَمِ بْنِ وَاقِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّمَا کُرِهَ التَّوَشُّحُ فَوْقَ الْقَمِیصِ لِأَنَّهُ مِنْ فِعْلِ الْجَبَابِرَةِ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود:
پوشیدن «وشاح» (پارچه ای که بصورت حمایل می پوشند) روی پیراهن کراهت دارد، زیرا از جمله کارهای ظالمان است.
5514- 11- (3)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مَرَّارٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ سُئِلَ مَا الْعِلَّةُ الَّتِی مِنْ أَجْلِهَا لَا یُصَلِّی الرَّجُلُ وَ هُوَ مُتَوَشِّحٌ فَوْقَ الْقَمِیصِ فَقَالَ لِعِلَّةِ الْکِبْرِ (4)فِی مَوْضِعِ الِاسْتِکَانَةِ وَ الذُّلِّ.
ترجمه:
از امام باقر و امام صادق علیهما السلام نقل شده که از ایشان درباره علّت منع مَرد از نماز با وِشاح روی پیراهن سؤال شد، فرمود: به علت تکبّر در جایی که موضع فروتنی و مذلّت است. -
5515- 12- (5)عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ عَنْ أَخِیهِ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَتَوَشَّحُ بِالثَّوْبِ فَیَقَعُ عَلَی الْأَرْضِ أَوْ یُجَاوِزُ عَاتِقَهُ أَ یَصْلُحُ ذَلِکَ قَالَ لَا بَأْسَ بِهِ.
ترجمه:
علی بن جعفرگوید از امام کاظم علیه السلام
پرسیدم مردی جامه خود را بر شانه می افکند و به زمین می خورد یا زیر بغل می اندازد. این کار صحیح است؟ فرمود: اشکالی ندارد.
ص: 398
(1)25 بَابُ کَرَاهَةِ سَدْلِ الرِّدَاءِ وَ الْتِحَافِ الصَّمَّاءِ وَ جَمْعِ طَرَفَیِ الرِّدَاءِ عَلَی الْیَسَارِ وَ اسْتِحْبَابِ جَمْعِهِمَا عَلَی الْیَمِینِ أَوْ تَرْکِهِمَا
ترجمه:
«سَدلِ» رداء کراهت دارد - و سَدل رداء یعنی اینکه یک طرف آن را روی شانه بیندازند - زیرا یهود این کار را می کنند .. تحاف الصماء یعنی یک سوی لباس را از زیر بغلت سمت چپ داخل کنی و آن سوی دیگر را بر روی یکی از شانه هایت قرار دهی.
5516- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ قَالَ: إِیَّاکَ وَ الْتِحَافَ الصَّمَّاءِ قُلْتُ وَ مَا الْتِحَافُ الصَّمَّاءِ قَالَ أَنْ تُدْخِلَ الثَّوْبَ مِنْ تَحْتِ جَنَاحِکَ (3)- فَتَجْعَلَهُ عَلَی مَنْکِبٍ وَاحِدٍ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (4)
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ (5)
وَ رَوَاهُ فِی مَعَانِی الْأَخْبَارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
امام باقر علیه السلام فرمود
بر حذر باش از تحالف صما گفتم تحالف صما یعنی چه
فرمود لباس را از زیر بازو بیاوری روی شانه دیگر اندازی
5517- 2- (7)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَشْتَمِلُ فِی صَلَاتِهِ (8)بِثَوْبٍ وَاحِدٍ قَالَ لَا یَشْتَمِلُ بِثَوْبٍ وَاحِدٍ فَأَمَّا أَنْ یَتَوَشَّحَ فَیُغَطِّیَ مَنْکِبَیْهِ فَلَا بَأْسَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (9).
ترجمه:
فرمود: نمىتواند با يك لباس خود را بپوشاند، امّا اگر لنگ، يا ميانبند بزرگ را به خود بپيچد كه دو شانهاش را بپوشاند، اشكال ندارد.
5518- 3- (10)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع
ص: 399
خَرَجَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیٌّ ع عَلَی قَوْمٍ فَرَآهُمْ یُصَلُّونَ فِی الْمَسْجِدِ قَدْ سَدَلُوا أَرْدِیَتَهُمْ فَقَالَ لَهُمْ مَا لَکُمْ قَدْ سَدَلْتُمْ ثِیَابَکُمْ کَأَنَّکُمْ یَهُودُ قَدْ (1)خَرَجُوا مِنْ فُهْرِهِمْ یَعْنِی بِیعَتَهُمْ إِیَّاکُمْ وَ سَدْلَ ثِیَابِکُمْ.
وَ رَوَاهُ فِی الْمُقْنِعِ مُرْسَلًا نَحْوَهُ (2).
ترجمه:
زراره گويد: امام باقر عليه السّلام فرمود: امير المؤمنين عليه السّلام بر جمعى درآمد و ديد ايشان در مسجد مشغول نمازند در حالى كه رداهاى خويش را بر سر كشيدهاند بنحوى كه ميانۀ آن را بر سر گذاشته و دو جانب آن را از راست و چپ آويختهاند، پس بايشان فرمود: چرا جامههاى خود را از سر خود فرو آويختهايد و خود را همانند يهودان كردهايد كه از معابد خود بيرون آمده باشند، زنهار كه اين چنين با جامههايتان مكنيد.
5519- 4- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ (4)الرَّجُلِ یُصَلِّی وَ یُرْسِلُ جَانِبَیْ ثَوْبِهِ قَالَ لَا بَأْسَ.
ترجمه:
عبد الله بن بکیر از امام صادق علیه السلام سوال کرد مرد نماز بخواند و دو طرف لباس را رها کند
حضرت فرمود:اشکال ندارد
5520- 5- (5)وَ فِی مَعَانِی الْأَخْبَارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَارُونَ الزَّنْجَانِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ سَلَّامٍ رَفَعَهُ عَنِ النَّبِیِّ ص أَنَّهُ نَهَی عَنْ لِبْسَتَیْنِ اشْتِمَالِ الصَّمَّاءِ (6)وَ أَنْ یَحْتَبِیَ (7)
و علل بانه ربما تحرک أو تحرک الثوب فتبدو عورته. (مجمع البحرین 1- 95).
الرَّجُلُ بِثَوْبٍ لَیْسَ بَیْنَ فَرْجِهِ وَ بَیْنَ السَّمَاءِ شَیْءٌ.ترجمه:
قاسم بن سلّام با سندهای متّصل به پیامبر صلی الله علیه و آله روایت کرده است که ایشان از از دو نوع پوشش نهی نمود: یکی «اشتمال الصّمّاء» و دیگر آنکه مرد لباسی به دور خود بپیچد که بین عورتش و آسمان حائلی نباشد. اصمعی گوید: «اشتمال الصّمّاء» در عُرف عرب آن است که مرد لباس خود را طوری به تن کند که تمام بدنش به آن پوشانده شود، و هیچ طرف از آن را نمیتواند بالا ببرد که دستش را از آن بیرون آورد. و اما فقهاء گویند «اشتمال الصّمّاء» آن است که مرد فقط یک لباس بپوشد و غیر آن چیزی دیگر به تن نداشته باشد، بعد آن را از یک گوشه اش بلند کند و بر دوش خود بیندازد و از آن جهت عورتش پیدا شود. و امام صادق علیه السلام فرمود: جامه به خود پیچیدن (صمّاء) آن است که مرد ردایش را زیر بغل خود داخل نماید، بعد دو طرف آن را جمع کند و بر روی یک دوش خود بیندازد، و این تأویل درست می باشد و غیر آن صحیح نیست.
5521- 6- (8)قَالَ وَ قَالَ الصَّادِقُ ع الْتِحَافُ الصَّمَّاءِ هُوَ أَنْ یُدْخِلَ الرَّجُلُ رِدَاءَهُ تَحْتَ إِبْطِهِ ثُمَّ یَجْعَلَ طَرَفَیْهِ عَلَی مَنْکِبٍ وَاحِدٍ.
ترجمه:
امام صادق علیه السّلام فرمود:
«التحاف صماء» این است که کسی ردای خود را زیر بغل خود گیرد و دو سویش را جمع کند و روی یک شانه اندازد،
5522- 7- (9)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ
ص: 400
1) فی المصدر- و قد.
2) المقنع- 23.
3) الفقیه 1- 260- 800.
4) فی المصدر- فی.
5) معانی الأخبار- 281.
6) اشتمال الصماء- عند العرب أن یشتمل الرجل بثوبه، فیجلل به جسده کله و لا یرفع منه جانبا، فیخرج منه یده. و عن الصادق علیه السلام" هو أن یدخل الرجل رداءه تحت ابطیه ثمّ یجعل طرفیه علی منکب واحد" و هذا هو الأرجح، فالأخذ به أولی. مجمع البحرین 6- 103.
7) یحتبی- فی الحدیث نهی عن الحبوة فی المساجد، هی- بالکسر و الضم- الاسم من الاحتباء الذی هو ضم الساقین الی البطن بالثوب أو الیدین ... و فی الخبر نهی عن الاحتباء فی ثوب واحد.
8) معانی الأخبار- 281.
9) التهذیب 2- 373- 1551، تقدمت قطعة منه فی الحدیث 3 من الباب 29 و قطعة فی الحدیث 4 من الباب 73 من النجاسات، و تاتی قطعة أخری فی الحدیث 1 من الباب 57 من هذه الأبواب.
عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ هَلْ یَصْلُحُ لَهُ أَنْ یَجْمَعَ طَرَفَیْ رِدَائِهِ عَلَی یَسَارِهِ قَالَ لَا یَصْلُحُ جَمْعُهُمَا عَلَی الْیَسَارِ وَ لَکِنْ اجْمَعْهُمَا عَلَی یَمِینِکَ أَوْ دَعْهُمَا الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ نَحْوَهُ (1).
ترجمه:
روایت علی بن جعفر از برادرش امام موسی علیه السلام که گفت: از ایشان پرسیدم آیا صحیح است مَرد دو طرف ردایش را بر شانه چپش جمع کند؟ فرمود: جمع کردن آن در سمت چپ درست نیست، آن را بر سمت راست خود جمع نما و یا رهایش کن
5523- 8- (2)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ ظَرِیفٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ ع قَالَ: إِنَّمَا کُرِهَ السَّدْلُ عَلَی الْأُزُرِ بِغَیْرٍ قَمِیصٍ فَأَمَّا عَلَی الْقُمُصِ وَ الْجِبَابِ فَلَا بَأْسَ بِهِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی بَعْضِ الْمَقْصُودِ (3).
ترجمه:
حسین بن علوان از امام صادق علیه السلام و ایشان از پدرش نقل می کند که فرمود: رها کردن لباس بر روی اِزار و بدون پیراهن مکروه است، امّا بر روی پیراهن و جُبّه اشکال ندارد.
(4)26 بَابُ کَرَاهَةِ تَرْکِ التَّحَنُّکِ عِنْدَ التَّعَمُّمِ وَ عِنْدَ السَّعْیِ فِی حَاجَةٍ وَ عِنْدَ الْخُرُوجِ إِلَی السَّفَرِ
ترجمه:
مکروه است وقت معمم بودن و اوقات کوشش برای کاری و در سفر سر عمامه را از زیر گلو رد نکنی
5524- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ تَعَمَّمَ وَ لَمْ یُحَنِّکْ فَأَصَابَهُ دَاءٌ لَا دَوَاءَ لَهُ فَلَا یَلُومَنَّ إِلَّا نَفْسَهُ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرموئ
کسیکه عمامه بگذارد و تحت الحنک رها نکند به دردی مبتلا شود که درمان ندارد ومذمت نکند کسی غیر خودش را
5525- 2- (6)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ الْبَغْدَادِیِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عِیسَی بْنِ حَمْزَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنِ اعْتَمَّ فَلَمْ یُدِرِ الْعِمَامَةَ تَحْتَ حَنَکِهِ فَأَصَابَهُ أَلَمٌ لَا دَوَاءَ لَهُ فَلَا یَلُومَنَّ إِلَّا نَفْسَهُ.
ص: 401
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (1)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ بُنْدَارَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ مِثْلَهُ (2).
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود
کسیکه عمامه بگذارد و تحت الحنک رها نکند به دردی مبتلا شود که درمان ندارد ومذمت نکند کسی غیر خودش را
5526- 3- (3)وَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ رَفَعَهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ خَرَجَ مِنْ مَنْزِلِهِ مُعْتَمّاً تَحْتَ حَنَکِهِ یُرِیدُ سَفَراً لَمْ یُصِبْهُ فِی سَفَرِهِ سَرَقٌ وَ لَا حَرَقٌ وَ لَا مَکْرُوهٌ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود
کسیکه معمم از خانه بیرون شود قصد سفر کند تحت الحنک رها کند در آن سفر نه دزد نه آتش نه نا خوشایندی به او نمیرسد
5527- 4- (4)قَالَ الْکُلَیْنِیُّ وَ رُوِیَ أَنَّ الطَّابِقِیَّةَ عِمَّةُ إِبْلِیسَ.
ترجمه:
کلینی روایت کرد تحت الحنک نگذاشتن عمامه ابلیس است
5528- 5- (5)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ: مَنْ خَرَجَ فِی سَفَرٍ فَلَمْ یُدِرِ الْعِمَامَةَ تَحْتَ حَنَکِهِ فَأَصَابَهُ أَلَمٌ لَا دَوَاءَ لَهُ فَلَا یَلُومَنَّ إِلَّا نَفْسَهُ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود
کسیکه سفر رود و تحت الحنک رها نکند دردی به او رسد که درمان ندارد وکسی جز خودش را سرزنش نکند
5529- 6- (6)قَالَ وَ قَالَ الصَّادِقُ ع ضَمِنْتُ لِمَنْ خَرَجَ مِنْ بَیْتِهِ مُعْتَمّاً (7)أَنْ یَرْجِعَ إِلَیْهِمْ سَالِماً.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود
من ضامن هستم کسیکه معمم از خاخه خارج شود که سالم برگردد
5530- 7- (8)قَالَ وَ قَالَ الصَّادِقُ ع إِنِّی لَأَعْجَبُ مِمَّنْ یَأْخُذُ فِی حَاجَةٍ وَ هُوَ مُعْتَمٌّ تَحْتَ حَنَکِهِ کَیْفَ لَا تُقْضَی حَاجَتُهُ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود
تعجب می کنم از کسی که درخواست حاجت می کند در حالی که عمامه و تحت الحنک بسته است، چرا حاجتش برآورده نمی شود!
ص: 402
5531- 8- (1)قَالَ وَ قَالَ النَّبِیُّ ص الْفَرْقُ بَیْنَ الْمُسْلِمِینَ وَ الْمُشْرِکِینَ التَّلَحِّی بِالْعَمَائِمِ.
قَالَ الصَّدُوقُ وَ ذَلِکَ فِی أَوَّلِ الْإِسْلَامِ وَ ابْتِدَائِهِ.
ترجمه:
پیامبر صلی الله علیه و آله فرموده است:
فرق بین مسلمانان و مشرکان عمامه بستن زیر چانه است.
5532- 9- (2)قَالَ وَ قَدْ نَقَلَ عَنْهُ ص أَهْلُ الْخِلَافِ أَیْضاً أَنَّهُ أَمَرَ بِالتَّلَحِّی وَ نَهَی عَنِ الِاقْتِعَاطِ (3).
ترجمه:
سپس می گوید: اهل خلاف نیز از آن حضرت نقل کرده اند که امر کرد دنباله عمامه را زیر چانه قرار دهند و از «اقتعاط» (نینداختن حنک عمامه در زیر حَنَک) نهی فرمود.
5533- 10- (4)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ ع أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ: الْفَرْقُ بَیْنَنَا وَ بَیْنَ الْمُشْرِکِینَ فِی الْعَمَائِمِ الِالْتِحَاءُ بِالْعَمَائِمِ.
ترجمه:
پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله فرمود
فرق بین ما ومشرکین به عمامه است که زیر گلو رد شود
5534- 11- (5)أَحْمَدُ بْنُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ قَالَ وَ رُوِیَ أَنَّ الْمُسَوِّمِینَ الْمُعْتَمِّینَ.
ترجمه:
برقی در محاسن گوید مسومین یعنی عمامه به سر
125 سوره آل عمران بلی ۚ إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ
5535- 12- (6)قَالَ وَ رُوِیَ الطَّابِقِیَّةُ عِمَّةُ إِبْلِیسَ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی کَیْفِیَّةِ تَعَمُّمِ النَّبِیِّ ص وَ الْأَئِمَّةِ ع إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی (7)وَ ذَلِکَ یُنَافِی هَذِهِ الْأَحَادِیثَ ظَاهِراً وَ یَنْدَفِعُ بِأَنَّ هَذِهِ الْأَحَادِیثَ لَا تَدُلُّ عَلَی حُکْمِ غَیْرِ وَقْتِ التَّعَمُّمِ وَ الْخُرُوجِ إِلَی السَّفَرِ وَ الْحَاجَةِ وَ قَدْ ذَکَرَ جُمْلَةٌ مِنْ عُلَمَائِنَا مِنْهُمُ الشَّیْخُ بَهَاءُ الدِّینِ (8)أَنَّهُمْ لَمْ یَجِدُوا نَصّاً عَلَی اسْتِحْبَابِ التَّحَنُّکِ فِی حَالِ الصَّلَاةِ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ.
ترجمه:
روایت شده
تحت الحنک نبستن کار ابلیس است
ص: 403
1) الفقیه 1- 266- 821.
2) الفقیه 1- 266- 822.
3) الاقتعاط- هو شد العمامة علی الرأس من غیر ادارة تحت الحنک. یقال تعمم و لم یقتعط و هی العمة الطابقیة مجمع البحرین 4- 270.
4) قرب الإسناد- 71.
5) المحاسن- 378- 157.
6) المحاسن- 378- 157.
7) یأتی فی الباب 30 من أبواب الملابس و ما یدلّ علی ذلک فی الباب 59 من أبواب آداب السفر.
8) مفتاح الفلاح- 129.
(1)27 بَابُ وُجُوبِ سَتْرِ الْعَوْرَةِ فِی الصَّلَاةِ وَ غَیْرِهَا وَ عَدَمِ بُطْلَانِهَا بِتَرْکِهِ مَعَ عَدَمِ الْعِلْمِ وَ حَدِّ الْعَوْرَةِ
ترجمه:
واجب است ستر عورت در نماز و غیر نماز و باطل نبودن آن با جهل به مساله و حد عورت
5536- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ الْعَمْرَکِیِّ (3)
منه قده. السرائر- 484.
عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ صَلَّی وَ فَرْجُهُ خَارِجٌ لَا یَعْلَمُ بِهِ هَلْ عَلَیْهِ إِعَادَةٌ أَوْ مَا حَالُهُ قَالَ لَا إِعَادَةَ عَلَیْهِ وَ قَدْ تَمَّتْ صَلَاتُهُ.وَ رَوَاهُ ابْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا عَنْ کِتَابِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ (4)
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ هُنَا (5)وَ فِی آدَابِ الْحَمَّامِ (6)وَ غَیْرِ ذَلِکَ (7)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (8).
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش حضرت موسی بن جعفر علیه السلام روایت می کند که ایشان درباره مردی که نماز می خواند و در حالی که متوجه نیست فَرجش بیرون آمده، آیا باید نمازش را اعاده کند؟ فرمود: اعاده نمی خواهد و نمازش صحیح است. -
ص: 404
1) الباب 27 فیه حدیث واحد.
2) التهذیب 2- 216- 851.
3) ورد فی هامش المخطوط ما نصه. قال ابن إدریس- العمرکی البوفکی بالباء الموحدة المضمومة و الواو و الفاء المفتوحة و الکاف. و بوفک- قریة من قری نیشابور و هو شیخ ثقة من أصحابنا.
4) السرائر- 484.
5) تقدم فی الباب 21، و فی الحدیث 2 و 7 من الباب 22، و فی الحدیث 3 و 6 من الباب 23 من هذه الأبواب.
6) تقدم فی الباب 4 من أبواب آداب الحمام.
7) تقدم فی الباب 45 و 46 من أبواب النجاسات.
8) یأتی فی الحدیث 4 من الباب 40 و الأبواب 50 و 51 و 52 من هذه الأبواب.
(1)28 بَابُ عَدَمِ جَوَازِ صَلَاةِ الْحُرَّةِ الْمُدْرِکَةِ بِغَیْرِ دِرْعٍ وَ خِمَارٍ أَوْ ثَوْبٍ وَاحِدٍ سَاتِرَةٍ جَمِیعَ بَدَنِهَا إِلَّا الْوَجْهَ وَ الْکَفَّیْنِ وَ الْقَدَمَیْنِ وَ کَذَا الْمُبَعَّضَةُ
ترجمه:
جایز نیست نماز برای زن آزاد بدون رو پوش و مقنعه یا چادر که جمیع بدن را بپوشاند مگر صورت دو دست و پاها و همین کنیزی که مقداری از او آزاد شده
5537- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: صَلَّتْ فَاطِمَةُ ع فِی دِرْعٍ وَ خِمَارُهَا عَلَی رَأْسِهَا لَیْسَ عَلَیْهَا أَکْثَرُ مِمَّا وَارَتْ بِهِ شَعْرَهَا وَ أُذُنَیْهَا.
ترجمه:
فضيل از امام باقر عليه السّلام روايت كرده است كه آن حضرت فرمود: حضرت فاطمه سلام اللّه عليها در پيراهنى كه بتن ميكرد نماز ميخواند و مقنعه يا روسرى كوچكى بسر ميفرمود، و آن نيز بيش از اين نبود كه موها و گوشهاى آن حضرت را بپوشاند.
5538- 2- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَخَاهُ مُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ ع عَنِ الْمَرْأَةِ لَیْسَ لَهَا إِلَّا مِلْحَفَةٌ وَاحِدَةٌ کَیْفَ تُصَلِّی قَالَ تَلْتَفُّ فِیهَا وَ تُغَطِّی رَأْسَهَا وَ تُصَلِّی فَإِنْ خَرَجَتْ رِجْلُهَا وَ لَیْسَ تَقْدِرُ عَلَی غَیْرِ ذَلِکَ فَلَا بَأْسَ.
وَ رَوَاهُ عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
علی بن جعفر از از امام کاظم پرسید
زن اگر غیر از ملحفه ای نداشته باشد چگونه نماز بخواند
حضرت فرمود :بپیچد به خودش و سرس را بپوشاند و نماز بخواند و اگر پایش خا رج شد اشکال ندارد
5539- 3- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: الْمَرْأَةُ تُصَلِّی فِی الدِّرْعِ وَ الْمِقْنَعَةِ إِذَا کَانَ کَثِیفاً یَعْنِی سَتِیراً.
ترجمه:
امام باقر علیه السلام فرمود
زن نماز می خواند در لباس و مقنعه در حالی که ضخیم باشد
5540- 4- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یُصَلِّی فِی ثَوْبٍ وَاحِدٍ قَالَ نَعَمْ قَالَ قُلْتُ: فَالْمَرْأَةُ قَالَ لَا وَ لَا یَصْلُحُ لِلْحُرَّةِ إِذَا حَاضَتْ إِلَّا الْخِمَارُ إِلَّا أَنْ لَا تَجِدَهُ.
ترجمه:
يونس بن يعقوب از امام صادق عليه السّلام سؤال كرد: آيا مرد مىتواند در يك جامه نماز كند؟ فرمود: آرى، گويد: عرض كردم: پس زن چطور (آيا مىتواند) فرمود: نه. و زن آزاد را هر گاه حائض شده باشد (يعنى بسن بلوغ رسيده باشد) جائز نيست نماز كند جز با روسرى مگر آنكه نيابد يا نداشته باشد.
5541- 5- (7)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْمُعَلَّی بْنِ خُنَیْسٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع
ص: 405
قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَرْأَةِ تُصَلِّی فِی دِرْعٍ وَ مِلْحَفَةٍ لَیْسَ عَلَیْهَا إِزَارٌ وَ لَا مِقْنَعَةٌ قَالَ لَا بَأْسَ إِذَا الْتَفَّتْ بِهَا وَ إِنْ لَمْ تَکُنْ تَکْفِیهَا عَرْضاً جَعَلَتْهَا طُولًا.
ترجمه:
در روايت معلّى بن خنيس از امام صادق عليه السّلام آمده كه از آن حضرت پرسيدم: آيا جايز است زن با پيراهنى و چادرى نماز كند، و لنگ و مقنعه نداشته يا نپوشيده باشد؟ فرمود: هر گاه خود را در آن بپيچد اشكالى ندارد، و اگر از عرض تمام بدن را فرانگيرد آن را از طول بخود بپيچد.
5542- 6- (1)قَالَ وَ قَالَ النَّبِیُّ ص ثَمَانِیَةٌ لَا یَقْبَلُ اللَّهُ لَهُمْ صَلَاةً مِنْهُمُ الْمَرْأَةُ الْمُدْرِکَةُ تُصَلِّی بِغَیْرِ خِمَارٍ.
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع نَحْوَهُ (2)وَ
بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عَمْرٍو وَ أَنَسِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ ع عَنِ النَّبِیِّ ص فِی وَصِیَّتِهِ لِعَلِیٍّ ع مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ الْجَارِیَةُ الْمُدْرِکَةُ (3)
ترجمه:
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هشت طایفه اند که خداوند نماز آنان را نمی پذیرد: زن صاحب شعور آزادى كه بىمقنعه نماز بخواند،
5543- 7- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ فِی حَدِیثٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع مَا تَرَی لِلرَّجُلِ یُصَلِّی فِی قَمِیصٍ وَاحِدٍ فَقَالَ إِذَا کَانَ کَثِیفاً فَلَا بَأْسَ بِهِ وَ الْمَرْأَةُ تُصَلِّی فِی الدِّرْعِ وَ الْمِقْنَعَةِ إِذَا کَانَ الدِّرْعُ کَثِیفاً یَعْنِی إِذَا کَانَ سَتِیراً.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ اقْتَصَرَ عَلَی حُکْمِ الْمَرْأَةِ (5).
ترجمه:
محمدبن مسلم گوید به امام باقر علیه السلام گفتم چه میبینی که مرد در یک لباس نماز بخواند
فرمود :اگر ضخیم باشد اشکال ندارد و زن وقتی در پیراهن و مقنعه ضخیم باشد یعنی ساتر باشد
5544- 8- (6)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع تُصَلِّی الْمَرْأَةُ فِی ثَلَاثَةِ أَثْوَابٍ إِزَارٍ وَ دِرْعٍ وَ خِمَارٍ وَ لَا یَضُرُّهَا بِأَنْ تَقَنَّعَ بِالْخِمَارِ
ص: 406
فَإِنْ لَمْ تَجِدْ فَثَوْبَیْنِ تَتَّزِرُ بِأَحَدِهِمَا وَ تَقَنَّعُ بِالْآخَرِ قُلْتُ فَإِنْ کَانَ دِرْعٌ وَ مِلْحَفَةٌ لَیْسَ عَلَیْهَا مِقْنَعَةٌ فَقَالَ لَا بَأْسَ إِذَا تَقَنَّعَتْ بِمِلْحَفَةٍ (1)- فَإِنْ لَمْ تَکْفِهَا فَتَلْبَسُهَا (2)طُولًا.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (3)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ.
ترجمه:
ابن ابى يعفور گويد: امام صادق عليه السّلام فرمود:
زن بايد در سه لباس نماز گزارد: لنگ، مقنعه و چادر، و ضررى ندارد كه خود را با چادر بپوشاند، و اگر چادر نداشته باشد پس دو لباس تهيّه مىكند، يكى را لنگ قرار داده و با ديگرى خود را مىپوشاند.
راوى گويد: عرض كردم: اگر پيراهن و چادر داشته باشد، ولى مقنعه نداشته باشد چه؟
فرمود: اشكالى ندارد، در صورتىكه با همان چادر براى خويش مقنعهاى درست كند و خود را بپوشاند و اگر اندازه تن او نباشد، آن را از درازا بپوشد.
5545- 9- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنْ أَدْنَی مَا تُصَلِّی فِیهِ الْمَرْأَةُ قَالَ دِرْعٌ وَ مِلْحَفَةٌ فَتَنْشُرُهَا عَلَی رَأْسِهَا وَ تَجَلَّلُ بِهَا.
ترجمه:
5546- 10- (5)وَ عَنْهُ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع قَالَ: لَیْسَ عَلَی الْإِمَاءِ أَنْ یَتَقَنَّعْنَ فِی الصَّلَاةِ وَ لَا یَنْبَغِی لِلْمَرْأَةِ أَنْ تُصَلِّیَ إِلَّا فِی ثَوْبَیْنِ.
ترجمه:
ابو الحسن الرضا عليه السّلام فرمود:
بر كنيزهاى زرخريد لازم نيست كه هنگام نماز، مقنعه و يا روسرى بر سر بيندازند. خانم آزاده نمىتواند با كمتر از دو جامه نماز بخواند.
5547- 11- (6)وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْمَرْأَةِ تُصَلِّی فِی دِرْعٍ وَ خِمَارٍ فَقَالَ یَکُونُ عَلَیْهَا مِلْحَفَةٌ تَضُمُّهَا عَلَیْهَا.
قَالَ الشَّیْخُ هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی زِیَادَةِ الْفَضْلِ وَ الثَّوَابِ أَوْ عَلَی کَوْنِ الدِّرْعِ وَ الْخِمَارِ لَا یُوَارِیَانِ شَیْئاً لِمَا تَقَدَّمَ (7).
ترجمه:
5548- 12- (8)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ
ص: 407
1) فی نسخة التهذیب- بالملحفة. هامش المخطوط.
2) فی المصدر- فلتلبسها.
3) التهذیب 2- 217- 856، و الاستبصار 1- 389- 1480.
4) التهذیب 2- 217- 853، و الاستبصار 1- 388- 1478.
5) التهذیب 2- 217- 854، و الاستبصار 1- 389- 1479.
6) التهذیب 2- 218- 860، و الاستبصار 1- 390- 1484.
7) تقدم فی الحدیث 1 من هذا الباب.
8) التهذیب 8- 228- 826، و الاستبصار 4- 6- 20، أورده فی الحدیث 3 من الباب 64 من أبواب العتق.
حَمْزَةَ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ أَعْتَقَ نِصْفَ جَارِیَتِهِ إِلَی أَنْ قَالَ قُلْتُ فَتُغَطِّی رَأْسَهَا مِنْهُ حِینَ أَعْتَقَ نِصْفَهَا قَالَ نَعَمْ وَ تُصَلِّی وَ هِیَ مُخَمَّرَةُ الرَّأْسِ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
5549- 13- (1)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ: إِذَا حَاضَتِ الْجَارِیَةُ فَلَا تُصَلِّی إِلَّا بِخِمَارٍ.
أَقُولُ: الْمُرَادُ بِالْجَارِیَةِ الصَّبِیَّةُ الْحُرَّةُ وَ الْحَیْضُ الْمُرَادُ بِهِ الْبُلُوغُ وَ أَنَّهَا تُصَلِّی بَعْدَ انْقِطَاعِهِ إِنْ بَلَغَتْ بِهِ وَ ذَلِکَ کُلُّهُ ظَاهِرٌ.
ترجمه:
علی علیه السلام فرمود: زمانی که دختر دچار حیض شد، پس نماز نخواند مگر با روبند.
منظور از جاریه دخترک آزاد است. و حیض او کنایه از بلوغ اوست به دلیل ملازمت آن دو (بلوغ و حیض) در آن بلاد به صورت اغلب، و به دلیل اینکه حیض از نشانههای بلوغ است.
5550- 14- (2)وَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَرْأَةِ الْحُرَّةِ هَلْ یَصْلُحُ لَهَا أَنْ تُصَلِّیَ فِی دِرْعٍ وَ مِقْنَعَةٍ قَالَ لَا یَصْلُحُ لَهَا إِلَّا فِی مِلْحَفَةٍ إِلَّا أَنْ لَا تَجِدَ بُدّاً.
أَقُولُ: تَقَدَّمَ الْوَجْهُ فِی مِثْلِهِ (3).
ترجمه:
علی بن جعفر گوید از امام کاظم علیه السلام
درباره زنِ حُرّه سؤال کردم که آیا می توان در قَبا (پیراهن) و مقنعه نماز بخواند؟ فرمود: نه مگر اینکه ملحفه ای دورش باشد، مگر اینکه چاره دیگری نداشته باشد
5551- 15- (4)عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَرْأَةِ هَلْ یَصْلُحُ لَهَا أَنْ تُصَلِّیَ فِی مِلْحَفَةٍ وَ مِقْنَعَةٍ وَ لَهَا دِرْعٌ قَالَ لَا یَصْلُحُ لَهَا إِلَّا أَنْ تَلْبَسَ دِرْعَهَا.
ترجمه:
علی بن جعفر گوید از امام کاظم علیه السلام
سؤال کردم: آیا سزاوار است که زن در ازار و ملحفه و مقنعه ای نماز بخواند در حالی که پیراهن هم دارد؟
فرمود: اگر پیراهن داشت شایسته نیست نماز بخواند مگر اینکه پیراهن را بپوشد
5552- 16- (5)قَالَ: وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَرْأَةِ هَلْ یَصْلُحُ لَهَا أَنْ تُصَلِّیَ فِی إِزَارٍ وَ مِلْحَفَةٍ وَ مِقْنَعَةٍ وَ لَهَا دِرْعٌ قَالَ إِذَا وَجَدَتْ فَلَا یَصْلُحُ لَهَا الصَّلَاةُ إِلَّا وَ عَلَیْهَا دِرْعٌ.
ترجمه:
علی بن جعفر گوید از امام کاظم علیه السلام
پرسیدم: آیا شایسته است که زن با ازاری نماز بخواند و ملحفه ای را مقنعه سازد در حالی که پیراهن هم دارد؟ فرمود: شایسته نیست نماز بخواند مگر اینکه پیراهن را بپوشد.
5553- 17- (6)قَالَ: وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَرْأَةِ هَلْ یَصْلُحُ لَهَا أَنْ تُصَلِّیَ فِی إِزَارٍ وَ مِلْحَفَةٍ
ص: 408
تَقَنَّعُ بِهَا وَ لَهَا دِرْعٌ قَالَ (لَا یَصْلُحُ) (1)أَنْ تُصَلِّیَ حَتَّی تَلْبَسَ دِرْعَهَا.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (3)وَ یَأْتِی أَیْضاً مَا ظَاهِرُهُ الْمُنَافَاةُ وَ نُبَیِّنُ وَجْهَهُ (4).
ترجمه:
علی بن جعفر گوید از امام کاظم علیه السلام
پرسیدم: آیا شایسته است که زن با ازاری نماز بخواند و ملحفه ای را مقنعه سازد در حالی که پیراهن هم دارد؟ فرمود: شایسته نیست نماز بخواند مگر اینکه پیراهن را بپوشد.
(5)29 بَابُ عَدَمِ وُجُوبِ تَغْطِیَةِ الْأَمَةِ رَأْسَهَا فِی الصَّلَاةِ وَ کَذَا الْحُرَّةُ غَیْرُ الْمُدْرِکَةِ وَ أُمُّ الْوَلَدِ وَ الْمُدَبَّرَةُ وَ الْمُکَاتَبَةُ الْمَشْرُوطَةُ
ترجمه:
باب :واجب نیست بر کنیز پوشاندن سرش در نماز و زن آزاد که قدرت درک ندارد و کنیزی که از او فرزندی بدنیا آمده و کنیزی که بعد از فوت آزاد شود وکنیزی که قرارداد با او نوشته شده وکنیزی که شرطی برای آزادی او گذاشته شده
5554- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: قُلْتُ الْأَمَةُ تُغَطِّی رَأْسَهَا إِذَا صَلَّتْ فَقَالَ لَیْسَ عَلَی الْأَمَةِ قِنَاعٌ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (7).
ترجمه:
محمّد بن مسلم گويد: امام باقر عليه السّلام
عرض كردم: خداوند به شما رحمت كند! آيا كنيز بايد به هنگام نماز سر خود را بپوشاند؟
فرمود: براى كنيز پوشش سر لازم نيست.
5555- 2- (8)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: لَیْسَ عَلَی الْإِمَاءِ أَنْ یَتَقَنَّعْنَ فِی الصَّلَاةِ.
ترجمه:
ابو الحسن الرضا عليه السّلام فرمود :
بر كنيزهاى زرخريد لازم نيست كه هنگام نماز، مقنعه و يا روسرى بر سر بيندازند.
5556- 3- (9)وَ عَنْهُ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی
ص: 409
1) فی المصدر- لا تصلح لها.
2) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الباب 21 من هذه الأبواب.
3) یأتی ما یدلّ علی ذلک فی الباب 29 من هذه الأبواب.
4) یأتی ما ینافی ذلک فی الباب 126 من أبواب مقدمات النکاح.
5) الباب 29 فیه 11 حدیثا.
6) الکافی 3- 394- 2، أورد قطعة منه فی الحدیث 7 من الباب 28، و صدره فی الحدیث 1 من الباب 22 من هذه الأبواب.
7) التهذیب 2- 217- 855.
8) التهذیب 2- 217- 854، أورده بتمامه فی الحدیث 10 الباب 28 من هذه الأبواب.
9) التهذیب 4- 281- 851، أورده فی الحدیث 7 الباب 29 من أبواب ما یصحّ منه الصوم.
بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ: عَلَی الصَّبِیِّ إِذَا احْتَلَمَ الصِّیَامُ وَ عَلَی الْجَارِیَةِ إِذَا حَاضَتِ الصِّیَامُ وَ الْخِمَارُ إِلَّا أَنْ تَکُونَ مَمْلُوکَةً فَإِنَّهُ لَیْسَ عَلَیْهَا خِمَارٌ إِلَّا أَنْ تُحِبَّ أَنْ تَخْتَمِرَ وَ عَلَیْهَا الصِّیَامُ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام بر پسر وقتی که جنب شود روزه واجب است و بر دختر وقتی که حیض شود روزه و پوشاندن سر و روزه واجب است. خمار لازم نیست مگر اینکه خمار را دوست داشته باشد ولی روزه برای او واجب است
5557- 4- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ وَ عَبْدِ اللَّهِ ابْنَیْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ الْأَمَةُ تُغَطِّی رَأْسَهَا فَقَالَ لَا وَ لَا عَلَی أُمِّ الْوَلَدِ أَنْ تُغَطِّیَ رَأْسَهَا إِذَا لَمْ یَکُنْ لَهَا وَلَدٌ.
ترجمه:
5558- 5- (2)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِیِّ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا بَأْسَ بِالْمَرْأَةِ الْمُسْلِمَةِ الْحُرَّةِ أَنْ تُصَلِّیَ وَ هِیَ مَکْشُوفَةُ الرَّأْسِ.
أَقُولُ: یَأْتِی وَجْهُهُ (3).
ترجمه:
ام
5559- 6- (4)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِی عَلِیِّ بْنِ (5)مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا بَأْسَ أَنْ تُصَلِّیَ الْمَرْأَةُ الْمُسْلِمَةُ وَ لَیْسَ عَلَی رَأْسِهَا قِنَاعٌ.
قَالَ الشَّیْخُ یَحْتَمِلُ أَنْ یَکُونَ الْمُرَادُ بِهَذَیْنِ الْخَبَرَیْنِ الصَّغِیرَةَ مِنَ النِّسَاءِ دُونَ الْبَالِغَاتِ وَ یُمْکِنُ أَنْ یَکُونَ إِنَّمَا سُوِّغَ لَهُنَّ هَذَا فِی حَالٍ لَا یَقْدِرْنَ عَلَی الْقِنَاعِ وَ یَحْتَمِلُ أَنْ یَکُونَ الْمُرَادُ تُصَلِّی بِغَیْرِ قِنَاعٍ إِذَا کَانَ عَلَیْهَا ثَوْبٌ یَسْتُرُهَا مِنْ رَأْسِهَا إِلَی قَدَمَیْهَا قَالَ وَ الْخَبَرُ الثَّانِی لَیْسَ فِیهِ ذِکْرُ الْحُرَّةِ فَیُحْمَلُ عَلَی الْأَمَةِ.
ترجمه:
ص: 410
5560- 7- (1)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: لَیْسَ عَلَی الْأَمَةِ قِنَاعٌ فِی الصَّلَاةِ وَ لَا عَلَی الْمُدَبَّرَةِ قِنَاعٌ فِی الصَّلَاةِ وَ لَا عَلَی الْمُکَاتَبَةِ إِذَا اشْتَرَطَ عَلَیْهَا مَوْلَاهَا قِنَاعٌ فِی الصَّلَاةِ وَ هِیَ مَمْلُوکَةٌ حَتَّی تُؤَدِّیَ جَمِیعَ مُکَاتَبَتِهَا وَ یَجْرِی عَلَیْهَا مَا یَجْرِی عَلَی الْمَمْلُوکِ فِی الْحُدُودِ کُلِّهَا قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الْأَمَةِ إِذَا وَلَدَتْ عَلَیْهَا الْخِمَارُ قَالَ لَوْ کَانَ عَلَیْهَا لَکَانَ عَلَیْهَا إِذَا هِیَ حَاضَتْ وَ لَیْسَ عَلَیْهَا التَّقَنُّعُ فِی الصَّلَاةِ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ کَمَا یَأْتِی فِی آدَابِ النِّکَاحِ (2)وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ مِثْلَهُ إِلَی قَوْلِهِ فِی الْحُدُودِ کُلِّهَا (3).
ترجمه:
5561- 8- (4)وَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ حَمَّادٍ الْخَادِمِ (5)عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْخَادِمِ تُقَنِّعُ رَأْسَهَا فِی الصَّلَاةِ قَالَ اضْرِبُوهَا حَتَّی تُعْرَفَ الْحُرَّةُ مِنَ الْمَمْلُوکَةِ.
ترجمه:
حمّاد لَحّام از امام صادق علیه السلام روایت می کند که از ایشان درباره کنیزی سؤال کردم که در نماز سر خود را می پوشاند، فرمود: او را بزنید تا زن حُرّه از کنیز تشخیص داده شود.
5562- 9- (6)وَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ حَمَّادٍ اللَّحَّامِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْمَمْلُوکَةِ تُقَنِّعُ رَأْسَهَا فِی الصَّلَاةِ (7)قَالَ لَا
ص: 411
قَدْ کَانَ أَبِی إِذَا رَأَی الْخَادِمَ تُصَلِّی وَ هِیَ مُقَنِّعَةٌ ضَرَبَهَا لِتُعْرَفَ الْحُرَّةُ مِنَ الْمَمْلُوکَةِ.
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
حمّاد خادم،وى مىگويد:از حضرت ابى عبد اللّه عليه السّلام پرسيدم: آيا كنيزى كه نماز مىگذارد سر خود را بپوشاند؟ حضرت فرمودند:خير،پدرم هر گاه مىديدند كنيز خادمه نماز مىخواند و مقنعه بر سر كرده او را مىزدند تا مقنعهاش را بر دارد و بدين ترتيب زن حرّه از مملوكه مشخص و ممتاز گردد.
5563- 10- (2)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْأَمَةِ هَلْ یَصْلُحُ لَهَا أَنْ تُصَلِّیَ فِی قَمِیصٍ وَاحِدٍ قَالَ لَا بَأْسَ.
ترجمه:
علی بن جعفر گوید از امام کاظم علیه السلام
درباره کنیز سؤال کردم که آیا می تواند در یک پیراهن نماز بخواند؟ فرمود: اشکال ندارد.
5564- 11- (3)مُحَمَّدُ بْنُ مَکِّیٍّ الشَّهِیدُ فِی الذِّکْرَی قَالَ رَوَی عَلِیُّ بْنُ إِسْمَاعِیلَ الْمِیثَمِیُّ فِی کِتَابِهِ عَنْ أَبِی خَالِدٍ الْقَمَّاطِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْأَمَةِ أَ تُقَنِّعُ رَأْسَهَا قَالَ إِنْ شَاءَتْ فَعَلَتْ وَ إِنْ شَاءَتْ لَمْ تَفْعَلْ سَمِعْتُ أَبِی یَقُولُ کُنَّ یُضْرَبْنَ فَیُقَالُ لَهُنَّ لَا تَشَبَّهْنَ بِالْحَرَائِرِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (4)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ فِی النِّکَاحِ (5).
ترجمه:
ابوخالد قمّاط گفت: از امام صادق علیه السلام درباره کنیز سؤال کردم که آیا سرش را بپوشاند؟ فرمود: اگر خواست بپوشد، و اگر خواست نپوشد؛ از پدرم شنیدم که می فرمود: کنیزان به خاطر این کار کتک می خوردند، و به آنها گفته می شد که خودتان را به زنان حُرّه شبیه نکنید.
(6)30 بَابُ عَدَمِ جَوَازِ لُبْسِ الرَّجُلِ الذَّهَبَ وَ لَوْ خَاتَماً وَ لَا صَلَاتِهِ فِیهِ وَ جَوَازِ ذَلِکَ لِلْمَرْأَةِ وَ الصَّبِیِّ وَ جُمْلَةٍ مِنَ الْمَنَاهِی
ترجمه:
جایز نیست مرد طلا بپوشد ولو انگشتر و نماز در آن صحیح نیست و برای زنها جایز است وبرای بچه ها همه ی نهی شده ها جایز است
5565- 1- (7)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ غَالِبِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ رَوْحِ بْنِ عَبْدِ الرَّحِیمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع لَا تَخَتَّمْ بِالذَّهَبِ فَإِنَّهُ زِینَتُکَ فِی الْآخِرَةِ.
ترجمه:
روح بن عبد الرحيم گويد: امام صادق عليه السّلام مىفرمايد: رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله به امير مؤمنان على عليه السّلام فرمود:
با طلا انگشت خود را زينت مده كه طلا زينت تو در جهان آخرت است.
ص: 412
5566- 2- (1)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ جَرَّاحٍ الْمَدَائِنِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا تَجْعَلْ فِی یَدِکَ خَاتَماً مِنْ ذَهَبٍ.
ترجمه:
انگشتر طلا در انگشت مكن.
5567- 3- (2)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّ النَّبِیَّ ص تَخَتَّمَ فِی یَسَارِهِ بِخَاتَمٍ مِنْ ذَهَبٍ ثُمَّ خَرَجَ عَلَی النَّاسِ فَطَفِقَ [النَّاسُ] (3)یَنْظُرُونَ إِلَیْهِ فَوَضَعَ یَدَهُ الْیُمْنَی عَلَی خِنْصِرِهِ الْیُسْرَی حَتَّی رَجَعَ إِلَی الْبَیْتِ فَرَمَی بِهِ فَمَا لَبِسَهُ.
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ إِمَّا عَلَی النَّسْخِ لِمَا فِی آخِرِهِ أَوْ عَلَی کَوْنِهِ مُخْتَصّاً بِهِ وَ لِذَلِکَ کَتَمَهُ لِئَلَّا یُقْتَدَی بِهِ وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنِ الْمُثَنَّی عَنْ حَاتِمِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
ابن قدّاح گويد: امام صادق عليه السّلام فرمود:
روزى پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و اله در دست چپ خود انگشترى طلايى پوشيده سپس نزد مردم بيرون آمد، مردم خيره خيره به آن نگاه مىكردند. حضرت صلّى اللّه عليه و اله دست راست خود را روى انگشت كوچك دست چپ خود نهاد تا اينكه به خانه بازگشت. و آن انگشتر را كنار گذاشت و ديگر آن را نپوشيد
من میگویم این حدیث حمل بر نسخ یا اختصاص به پیامبر صلی الله علیه و آله دارد برای اینکه اقتدا به او نکنند مخفی نمود
5568- 4- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: لَا یَلْبَسُ الرَّجُلُ الذَّهَبَ وَ لَا یُصَلِّی فِیهِ لِأَنَّهُ مِنْ لِبَاسِ أَهْلِ الْجَنَّةِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
عمّار بن موسی، از حضرت امام صادق علیه السّلام، فرمود: مرد لباس طلا نپوشد و در آن نماز نخواند زیرا لباس طلا، لباس اهل بهشت می باشد.
ص: 413
5569- 5- (1)وَ عَنْهُ عَنْ رَجُلٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ مُوسَی بْنِ أُکَیْلٍ النُّمَیْرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الْحَدِیدِ إِنَّهُ حِلْیَةُ أَهْلِ النَّارِ وَ الذَّهَبِ إِنَّهُ حِلْیَةُ أَهْلِ الْجَنَّةِ- وَ جَعَلَ اللَّهُ الذَّهَبَ فِی الدُّنْیَا زِینَةَ النِّسَاءِ فَحَرَّمَ عَلَی الرِّجَالِ لُبْسَهُ وَ الصَّلَاةَ فِیهِ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
آهن زینت اهل آتش است و طلا زینت اهل بهشت و خداوند طلا را در دنیا تنها زینت زنها قرار داده است پس بر مردان پوشیدن آن حرام است و در آن نباید نماز گزارد
5570- 6- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّ النَّبِیَّ ص قَالَ لِعَلِیٍّ ع إِنِّی أُحِبُّ لَکَ مَا أُحِبُّ لِنَفْسِی وَ أَکْرَهُ لَکَ مَا أَکْرَهُ لِنَفْسِی لَا تَتَخَتَّمْ بِخَاتَمِ ذَهَبٍ فَإِنَّهُ زِینَتُکَ فِی الْآخِرَةِ الْحَدِیثَ.
وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
ابو الجارود از امام باقر عليه السّلام روايت كرده كه فرمود:«همانا رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله به امير المؤمنين عليهم السّلام فرمود: من هر چه را كه براى خود دوست ميدارم براى تو نيز دوست ميدارم، و هر آنچه كه براى خود ناخوش و مكروه ميدارم براى تو نيز آن را ناخوش ميدارم (پس اين توصيهها را بكار بند) هرگز انگشترى طلا بر انگشت خويش مكن، زيرا آن زينت تو در آخرت يا در بهشت خواهد بود (نه در دنيا)
5571- 7- (4)وَ فِی مَعَانِی الْأَخْبَارِ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْعَلَوِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ عَلِیٌّ ع نَهَانِی رَسُولُ اللَّهِ ص وَ لَا أَقُولُ: نَهَاکُمْ عَنِ التَّخَتُّمِ بِالذَّهَبِ وَ عَنْ ثِیَابِ الْقَسِّیِّ (5)- وَ عَنْ مَیَاثِرِ الْأُرْجُوَانِ (6)وَ عَنِ الْمَلَاحِفِ الْمُفْدَمَةِ (7)وَ عَنِ الْقِرَاءَةِ وَ أَنَا رَاکِعٌ.
ص: 414
1) التهذیب 2- 227- 894، و أورد ذیله فی الحدیث 6 من الباب 32 من هذه الأبواب.
2) الفقیه 1- 253- 775، و أورد ذیله فی الحدیث 2 من الباب 44 و الحدیث 4 من الباب 48 من هذه الأبواب.
3) علل الشرائع- 348- 3 الباب 57.
4) معانی الأخبار- 301- 1، و أورده فی الحدیث 1 من الباب 8 من أبواب الرکوع.
5) الثیاب القسیة- ثیاب فیها حریر تجلب من مصر، نسبة الی قریة تصنع بها. لسان العرب 6- 175.
6) الوثیر- الوطئ اللین، و میثرة الأرجوان. فراش یعمل من حریر أو دیباج أحمر یجعله الراکب تحته علی الرحل فوق الجمل النهایة 5- 150.
7) الملاحف المفدمة. باسکان الفاء ثیاب مصبوغة بالحمرة صبغا مشبعا. کانها لشدة حمرتها کالممتنعة من قبول زیادة الصبغ. مجمع البحرین فدم 6- 130.
قَالَ حَمْزَةُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقَسِّیُّ ثِیَابٌ یُؤْتَی بِهَا مِنْ مِصْرَ فِیهَا حَرِیرٌ وَ فِی الْخِصَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ وَ عَبْدِ اللَّهِ ابْنَیْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
حضرت علی علیه السلام فرمود: رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم مرا نهی کرده - و من نمیگویم شما را نهی کرده است - از انگشتر طلا به دست کردن، لباس قسی
شیخ صدوق - رحمه الله - نقل کرده است که حمزه ابن محمد گفته است: القس لباسی است که از مصر می آید و ابریشم دارد . علمای حدیث میگویند القسی با کسر قاف خوانده میشود. مصریان میگویند القسی به لباسی میگویند که در سرزمینی به نام القس بافته میشود. نظر عبید ابن سلام هم چنین است و خودش گفته است: این لباس را دیده است ولی اصمعی معنای آن را نمی داند.
5572- 8- (2)وَ عَنِ الْخَلِیلِ بْنِ أَحْمَدَ السِّجْزِیِّ عَنْ أَبِی الْعَبَّاسِ الثَّقَفِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الصَّبَّاحِ عَنْ جَرِیرٍ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ عَنْ أَشْعَثَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ سُوَیْدٍ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ: نَهَی رَسُولُ اللَّهِ ص عَنْ سَبْعٍ وَ أَمَرَ بِسَبْعٍ نَهَانَا أَنْ نَتَخَتَّمَ بِالذَّهَبِ وَ عَنِ الشُّرْبِ فِی آنِیَةِ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ قَالَ مَنْ شَرِبَ فِیهَا فِی الدُّنْیَا لَمْ یَشْرَبْ فِیهَا فِی الْآخِرَةِ وَ عَنْ رُکُوبِ الْمَیَاثِرِ وَ عَنْ لُبْسِ الْقَسِّیِّ وَ عَنْ لُبْسِ الْحَرِیرِ وَ الدِّیبَاجِ وَ الْإِسْتَبْرَقِ وَ أَمَرَنَا بِاتِّبَاعِ الْجَنَائِزِ وَ عِیَادَةِ الْمَرِیضِ وَ تَسْمِیتِ الْعَاطِسِ وَ نُصْرَةِ الْمَظْلُومِ وَ إِفْشَاءِ السَّلَامِ وَ إِجَابَةِ الدَّاعِی وَ إِبْرَارِ الْقَسَمِ.
ترجمه:
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمان داد به هفت چیز و بازداشت از هفت چیز: بازداشت از به دست کردن انگشتر طلا، نوشیدن در ظرف طلا و نقره و فرمود: هر که در دنیا از آنها بخورد، در قیامت در آنها نخورد؛ و از زین های سرخ؛ و از جامه ابریشم و دیبا و حریر و سرخ زننده. و فرمان داد به: شرکت در تشییع جنازه ها، عیادت بیماران، عافیت باش عطسه زن کننده ها، یاری ستمدیده، فاش گفتن سلام، پذیرش دعوت، و وفای سوگند. -
5573- 9- (3)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ ع أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص نَهَاهُمْ عَنْ سَبْعٍ مِنْهَا التَّخَتُّمُ بِالذَّهَبِ.
ترجمه:
امام صادق از پدرش علیهما السلام نقل نمود پیامبر از هفت چیز نهی نمود از آنها انگشتر طلا دست نمودن
5574- 10- (4)وَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ هَلْ یَصْلُحُ لَهُ الْخَاتَمُ الذَّهَبُ قَالَ لَا.
وَ
رَوَاهُ عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ هَلْ یَصْلُحُ لَهُ أَنْ یَتَخَتَّمَ بِالذَّهَبِ قَالَ لَا (5)
ترجمه:
علی بن جعفر گوید از امام کاظم علیه السلام سوال کردم آیا صلاح است مرد انگشتر طلا دست کند
فرمود: خیر
ص: 415
5575- 11- (1)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ وَ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ قَالَ النَّبِیُّ ص لِعَلِیٍّ ع إِیَّاکَ أَنْ تَتَخَتَّمَ بِالذَّهَبِ فَإِنَّهُ حِلْیَتُکَ فِی الْجَنَّةِ وَ إِیَّاکَ أَنْ تَلْبَسَ الْقَسِّیَّ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ وَ عَلَی جَوَازِ لُبْسِ النِّسَاءِ وَ الصِّبْیَانِ الذَّهَبَ (2)إِنْ شَاءَ اللَّهُ.
ترجمه:
حنّان بن سَدیر از امام صادق علیه السلام روایت کرد و گفت: از ایشان شنیدم که پیامبر صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام فرمود: مبادا انگشتر طلا بپوشی، زیرا طلا زیور تو در بهشت است، و مبادا لباس قَسّی بپوشی.
(3)31 بَابُ جَوَازِ شَدِّ الْأَسْنَانِ بِالذَّهَبِ عِنْدَ الضَّرُورَةِ وَ تَشْبِیکِهَا بِهِ وَ وَضْعِ سِنٍّ مَکَانَهَا مِنْ ذَکِیٍّ أَوْ مَیِّتٍ *
ترجمه :
جایز است محکم کردن دندان با طلا وقت ضرورت و قرار دادن بجای دندان و دندان میت یا حیوان تذکیه شده
5576- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّ أَسْنَانَهُ اسْتَرْخَتْ فَشَدَّهَا بِالذَّهَبِ.
*
ترجمه:
محمد بن مسلم می گوید: حضرت باقر علیه السلام را دیدم که : دندانش سست شده بود، حضرت آن را با طلا محکم کرده بود.
5577- 2- (5)الْحَسَنُ بْنُ الْفَضْلِ الطَّبْرِسِیُّ فِی مَکَارِمِ الْأَخْلَاقِ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الثَّنِیَّةِ تَنْفَصِمُ (6)أَ یَصْلُحُ أَنْ تُشَبَّکَ بِالذَّهَبِ وَ إِنْ سَقَطَتْ یَجْعَلُ مَکَانَهَا ثَنِیَّةَ شَاةٍ قَالَ نَعَمْ إِنْ شَاءَ فَلْیَضَعْ مَکَانَهَا ثَنِیَّةَ شَاةٍ بَعْدَ أَنْ تَکُونَ ذَکِیَّةً.
ترجمه:
حلبى گويد:از حضرت صادق(عليه السّلام)در بارۀ دندانهاى پيشين پرسيدم كه اگر بشكند يا فاسد شود جايز است كه با طلا روكش شود؟و اگر بيفتد ميتوان بجايش دندان گوسفند نهاد فرمود:آرى پس از آنكه گوسفند تذكيه(ذبح شرعى)شود.
ص: 416
1) قرب الإسناد- 47، یأتی ذیله فی الحدیث 6 من الباب 48 من هذه الأبواب.
2) یأتی فی الباب 63 من أبواب الملابس، و فی الحدیث 4 من الباب 33 من أبواب الاحرام، و الباب 49 من أبواب تروک الاحرام، و الحدیث 22 من الباب 49 من أبواب جهاد النفس، و الحدیث 13 و 14 من الباب 50 من أبواب ما یکتسب به.
3) الباب 31 فیه 5 أحادیث.
4) الکافی 6- 482- 3، و أورده بتمامه فی الحدیث 3 من الباب 49 من أبواب آداب الحمام.
5) مکارم الأخلاق- 95.
6) فی المصدر- ینقصم.
5578- 3- (1)وَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَنْفَصِمُ سِنُّهُ أَ یَصْلُحُ لَهُ أَنْ یَشُدَّهَا بِالذَّهَبِ وَ إِنْ سَقَطَتْ أَ یَصْلُحُ أَنْ یَجْعَلَ مَکَانَهَا سِنَّ شَاةٍ قَالَ نَعَمْ إِنْ شَاءَ لَیَشُدُّهَا بَعْدَ أَنْ تَکُونَ ذَکِیَّةً.
ترجمه:
عبد اللّه بن سنان كه پرسيدم امام ششم عليه السّلام را از مرديكه دندانش ميگسلد شايدش كه با طلا آن را بندد؟و اگر بيفتد شايد بجايش دندان گوسفند نهد؟فرمود:آرى اگر خواهد آن را بندد بشرط كه تذكيه شده باشد
5579- 4- (2)وَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلَهُ أَبِی وَ أَنَا حَاضِرٌ عَنِ الرَّجُلِ یَسْقُطُ سِنُّهُ فَأَخَذَ سِنَّ إِنْسَانٍ مَیِّتٍ فَیَجْعَلُهُ مَکَانَهُ قَالَ لَا بَأْسَ.
ترجمه:
درم در حضور من از امام صادق علیه السّلام پرسید: دندان مردی می افتد و از دندان های مرده برمی دارند و به جای آن می نهند. فرمود: اشکالی ندارد.
5580- 5- (3)أَحْمَدُ بْنُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الثَّنِیَّةِ تَنْفَصِمُ وَ تَسْقُطُ أَ یَصْلُحُ أَنْ یَجْعَلَ مَکَانَهَا سِنَّ شَاةٍ فَقَالَ إِنْ شَاءَ فَلْیَضَعْ مَکَانَهَا سِنّاً بَعْدَ أَنْ تَکُونَ ذَکِیَّةً.
ترجمه:
حلبی می گوید از دندان پیش که جدا می شود و می افتد سوال کردم که آیا می توان به جای آن دندان گوسفند گذاشت؟، فرمود: اگر خواست، پس از آنکه تذکیه شده است به جای آن دندان گوسفند بگذارد.
(4)32 بَابُ کَرَاهَةِ الصَّلَاةِ فِی حَدِیدٍ بَارِزٍ لِغَیْرِ ضَرُورَةٍ وَ فِی خَاتَمِ نُحَاسٍ أَوْ حَدِیدٍ غَیْرِ الصِّینِیِّ وَ فِی فَصِّ الْخُمَاهَنِ (5)
ترجمه:
مکروه است نماز در آهن بدون ضرورت و انگشتر مس یا آهن غیر صینی (چینی) و سنگ سیاه مایل به قرمز
5581- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَا یُصَلِّی الرَّجُلُ وَ فِی یَدِهِ خَاتَمُ حَدِیدٍ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ (7)
ص: 417
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنِ النَّوْفَلِیِّ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
رسول خدا صلى اللّه عليه و آله فرمود: شخص نبايد در حالى كه انگشترى آهنى بانگشت دارد نماز بخواند
(اين نهى حمل بر كراهت شده است، ظاهرا بخاطر آنكه جنس آهن با تغييراتى كه در تماسّ با آب و هوا پيدا ميكند ايجاد زنگ كرده و آن سمّ است و اساسا ناخوشايند و نامناسب است).
5582- 2- (2)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الْفَضْلِ الْمَدَائِنِیِّ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا یُصَلِّی الرَّجُلُ وَ فِی تِکَّتِهِ مِفْتَاحُ حَدِیدٍ.
ترجمه:
راوى گويد: امام صادق عليه السّلام فرمود:
شخص نبايد در حالىكه كليد آهنى در بند شلوار دارد، نماز بخواند.
5583- 3- (3)قَالَ الْکُلَیْنِیُّ وَ رُوِیَ إِذَا کَانَ الْمِفْتَاحُ فِی غِلَافٍ فَلَا بَأْسَ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی أَحَادِیثِ الصَّلَاةِ فِی السَّیْفِ (4).
ترجمه:
کلینی گوید
روايت شده است كه اگر كليد در غلاف و پوششى باشد، اشكال ندارد.
5584- 4- (5)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع لَا تَخَتَّمُوا بِغَیْرِ الْفِضَّةِ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ مَا طَهُرَتْ کَفٌّ فِیهَا خَاتَمُ حَدِیدٍ.
ترجمه:
ابو بصير گويد: امام صادق عليه السّلام فرمود: امير مؤمنان على عليه السّلام فرمود:
انگشتر غير نقرهاى را به انگشت نكنيد؛ زيرا پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و اله فرمود:
كف دستى كه در آن انگشتر آهنى است، پاكيزه نيست.
5585- 5- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ یُصَلِّی وَ عَلَیْهِ خَاتَمُ حَدِیدٍ قَالَ لَا وَ لَا یَتَخَتَّمُ بِهِ الرَّجُلُ فَإِنَّهُ مِنْ لِبَاسِ أَهْلِ النَّارِ الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ (7)
ص: 418
1) علل الشرائع- 348- 2.
2) الکافی 3- 404- 34.
3) الکافی 3- 404- 35.
4) یأتی ما یدلّ علی ذلک فی الباب 57 من هذه الأبواب.
5) الکافی 6- 468- 6، و أورده فی الحدیث 3 من الباب 46 من أبواب الملابس.
6) التهذیب 2- 372- 1548، و أورد قطعاته فی الحدیث 4 من الباب 30 و الحدیث 8 من الباب 11، و الحدیث 15 من الباب 45 من هذه الأبواب، و فی الحدیث 4 من الباب 29 من أبواب النجاسات و فی الحدیث 8 من الباب 32 منها.
7) الفقیه 1- 253- 774.
وَ رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
عمّار بن موسى،از حضرت ابى عبد اللّه عليه السّلام،عمّار مىپرسد:آيا مرد مىتواند انگشتر حديد به دست كرده و نماز بخواند؟ حضرت مىفرمايند:خير و اساسا مرد نمىتواند انگشتر حديد به دست نمايد اگر چه در غير نماز زيرا حديد لباس اهل آتش است.
5586- 6- (2)وَ عَنْهُ عَنْ رَجُلٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ مُوسَی بْنِ أُکَیْلٍ النُّمَیْرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الْحَدِیدِ أَنَّهُ حِلْیَةُ أَهْلِ النَّارِ إِلَی أَنْ قَالَ وَ جَعَلَ اللَّهُ الْحَدِیدَ فِی الدُّنْیَا زِینَةَ الْجِنِّ وَ الشَّیَاطِینِ فَحَرَّمَ عَلَی الرَّجُلِ الْمُسْلِمِ أَنْ یَلْبَسَهُ فِی الصَّلَاةِ إِلَّا أَنْ یَکُونَ قِتالَ عَدُوٍّ فَلَا بَأْسَ بِهِ قَالَ قُلْتُ:- فَالرَّجُلُ یَکُونُ فِی السَّفَرِ مَعَهُ السِّکِّینُ فِی خُفِّهِ لَا یَسْتَغْنِی عَنْهَا (3)أَوْ فِی سَرَاوِیلِهِ مَشْدُوداً وَ الْمِفْتَاحُ یَخْشَی إِنْ وَضَعَهُ ضَاعَ أَوْ یَکُونُ فِی وَسَطِهِ الْمِنْطَقَةُ مِنْ حَدِیدٍ قَالَ لَا بَأْسَ بِالسِّکِّینِ وَ الْمِنْطَقَةِ لِلْمُسَافِرِ فِی وَقْتِ ضَرُورَةٍ وَ کَذَلِکَ الْمِفْتَاحُ إِذَا خَافَ الضَّیْعَةَ وَ النِّسْیَانَ وَ لَا بَأْسَ بِالسَّیْفِ وَ کُلِّ آلَةِ السِّلَاحِ فِی الْحَرْبِ وَ فِی غَیْرِ ذَلِکَ لَا تَجُوزُ الصَّلَاةُ فِی شَیْءٍ مِنَ الْحَدِیدِ فَإِنَّهُ نَجَسٌ مَمْسُوخٌ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ (4)عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ نَحْوَهُ إِلَّا أَنَّهُ تَرَکَ أَوَّلَهُ وَ اقْتَصَرَ عَلَی قَوْلِهِ الرَّجُلُ یَکُونُ فِی السَّفَرِ إِلَی آخِرِهِ (5)أَقُولُ: تَقَدَّمَ فِی النَّجَاسَاتِ حُکْمُ الْحَدِیدِ وَ طَهَارَتُهُ (6)وَ أَنَّ النَّجَاسَةَ هُنَا مَحْمُولَةٌ عَلَی الْکَرَاهَةِ أَوِ الْمَعْنَی اللُّغَوِیِّ أَعْنِی عَدَمَ النَّظَافَةِ وَ النَّزَاهَةِ
ترجمه:
امام صادق علیه السّلام فرمود: خدا آهن را در دنیا زیور جنیان و شیاطین قرار داده و بر مرد مسلمان حرام کرده که در نماز آن را بپوشد مگر اینکه مسلمان در جبهه نبرد با دشمن باشد که اشکالی ندارد
.
5587- 7- (7)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ شُعَیْبِ بْنِ وَاقِدٍ عَنِ
ص: 419
1) علل الشرائع- 348- 1.
2) التهذیب 2- 227- 894 باختلاف، أورد صدره فی الحدیث 5 من الباب 30 من هذه الأبواب.
3) فی نسخة- عنه هامش المخطوط.
4) فی نسخة- أصحابنا هامش المخطوط.
5) الکافی 3- 400- 13.
6) تقدم فی الباب 83 من أبواب النجاسات.
7) الفقیه 4- 10- 4968، و أورده مع قطعات أخری فی الحدیث 6 من الباب 94 من أبواب ما یکتسب به.
الْحُسَیْنِ بْنِ زَیْدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ ع فِی حَدِیثِ الْمَنَاهِی قَالَ: نَهَی رَسُولُ اللَّهِ ص عَنِ التَّخَتُّمِ بِخَاتَمِ صُفْرٍ أَوْ حَدِیدٍ.
ترجمه:
رسول خدا صلی الله علیه و آله از اموری بازداشته و فرمود:
...... نهی کرده از به دست کردن انگشتر زرد یا آهن؛
5588- 8- (1)وَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص قَالَ: لَا یُصَلِّی الرَّجُلُ وَ فِی یَدِهِ خَاتَمُ حَدِیدٍ.
ترجمه:
رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود
مرد نماز نخواند ودر دست او انگشتر آهن باشد
5589- 9- (2)قَالَ وَ قَالَ ع مَا طَهَّرَ اللَّهُ یَداً فِیهَا خَاتَمُ حَدِیدٍ.
ترجمه:
پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله فرموده است:
«خدا پاك نكند دستى را كه در آن انگشتر آهنى است»؛
5590- 10- (3)وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْمُعَلِّمِ النَّیْسَابُورِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یُوسُفَ عَنْ سُفْیَانَ الثَّوْرِیِّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ السِّنْدِیِّ عَنْ عَبْدِ خَیْرٍ قَالَ: کَانَ لِعَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ ع أَرْبَعَةُ خَوَاتِیمَ یَتَخَتَّمُ بِهَا یَاقُوتٌ لِنُبْلِهِ وَ فَیْرُوزَجٌ لِنَصْرِهِ وَ الْحَدِیدُ الصِّینِیُّ لِقُوَّتِهِ وَ عَقِیقٌ لِحِرْزِهِ الْحَدِیثَ.
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی بَیَانِ الْجَوَازِ وَ نَفْیِ التَّحْرِیمِ أَوْ عَلَی اللُّبْسِ فِی غَیْرِ الصَّلَاةِ أَوْ مَخْصُوصٌ بِالْحَدِیدِ الصِّینِیِّ لِمَا مَرَّ (4).
ترجمه:
عبد جبر گويد على(عليه السّلام)چهار انگشتر داشت كه بانگشت ميكرد يك ياقوت بمنظور بزرگوارى آن و يك فيروزه براى نصرت و يك حديد چينى براى قوت و يك عقيق براى حرز
5591- 11- (5)أَحْمَدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ الطَّبْرِسِیُّ فِی الْإِحْتِجَاجِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ أَنَّهُ کَتَبَ إِلَی صَاحِبِ الزَّمَانِ ع یَسْأَلُهُ عَنِ الْفَصِّ الْخُمَاهَنِ هَلْ تَجُوزُ فِیهِ الصَّلَاةُ إِذَا کَانَ فِی إِصْبَعِهِ فَکَتَبَ الْجَوَابَ
ص: 420
فِیهِ کَرَاهِیَةُ أَنْ تُصَلِّیَ فِیهِ وَ فِیهِ أَیْضاً إِطْلَاقٌ وَ الْعَمَلُ عَلَی الْکَرَاهِیَةِ وَ سَأَلَهُ عَنِ الرَّجُلِ یُصَلِّی وَ فِی کُمِّهِ أَوْ سَرَاوِیلِهِ سِکِّینٌ أَوْ مِفْتَاحُ حَدِیدٍ هَلْ یَجُوزُ ذَلِکَ فَکَتَبَ فِی الْجَوَابِ جَائِزٌ.
وَ فِی نُسْخَةٍ عَنِ الْفَصِّ الْجَوْهَرِ بَدَلَ الْخُمَاهَنِ وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ فِی کِتَابِ الْغَیْبَةِ بِالْإِسْنَادِ الْآتِی (1)
و یأتی ما یدلّ علی ذلک فی الباب 46 من هذه الأبواب.
.
ترجمه:
جعفر حمیری ازنامه نوشت به امام زمان عجل الله فرجه
درباره مردى كه در حال نماز در آستين و يا شلوارش،چاقو و يا كليد آهنى دارد،آيا اين نماز درست است؟
پاسخ:جايز است
(2)33 بَابُ عَدَمِ وُجُوبِ سَتْرِ الْمَرْأَةِ وَجْهَهَا فِی الصَّلَاةِ بَلْ یُسْتَحَبُّ لَهَا کَشْفُهُ
ترجمه:
وا جب نیست برای زنها که صورت در نماز بپوشاند بلکه مستحب است باز نمودنش
5592- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَرْأَةِ تُصَلِّی مُتَنَقِّبَةً قَالَ إِذَا کَشَفَتْ عَنْ مَوْضِعِ السُّجُودِ فَلَا بَأْسَ بِهِ وَ إِنْ أَسْفَرَتْ فَهُوَ أَفْضَلُ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (4)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (5).
ترجمه:
از ابو عبد اللّه صادق (علیه السلام ) پرسيدم: آيا روا هست كه خانمها نقاب بزنند و نماز بخوانند؟ ابو عبد اللّه گفت: اگر پيشانى خود را براى سجده باز بگذارد، اشكالى ندارد. ولى اگر روى خود را بگشايد بهتر است.
(6)34 بَابُ حُکْمِ کَشْفِ مَوْضِعِ السُّجُودِ عِنْدَ الْإِیمَاءِ وَ غَیْرِهِ
ترجمه:
حکم باز نمودن پیشانی برای سجده چه اشاره ای چه غیر آن
5593- 1- (7)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ
ص: 421
1) الغیبة للطوسیّ- 232، 234، یأتی الاسناد فی الفائدة الثانیة من الخاتمة برقم 48.
2) الباب 33 فیه حدیث واحد.
3) التهذیب 2- 230- 904، أورده بتمامه فی الحدیث 6 من الباب 35 من هذه الأبواب.
4) تقدم فی الحدیث 1 من الباب 28 من هذه الأبواب.
5) یأتی فی الحدیث 5 من الباب 35 من هذه الأبواب.
6) الباب 34 فیه حدیثان.
7) الکافی 3- 408- 4، أخرجه عن المحاسن فی الحدیث 16 من الباب 15 من أبواب القبلة.
عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ یُصَلِّی وَ هُوَ یُومِئُ عَلَی دَابَّتِهِ قَالَ یَکْشِفُ مَوْضِعَ السُّجُودِ.
وَ
رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ عَلَی دَابَّتِهِ مُتَعَمِّماً (1)
ترجمه :
از امام صادق علیه السلام درباره مردی که با روبند و بر روی چهارپا با ایماء و اشاره نماز میخواند روایت است که فرمود: موضع سجده باید آشکار باشد. -
5594- 2- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعِیدِ بْنِ یَسَارٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یُصَلِّی صَلَاةَ اللَّیْلِ وَ هُوَ عَلَی دَابَّتِهِ أَ لَهُ أَنْ یُغَطِّیَ وَجْهَهُ وَ هُوَ یُصَلِّی قَالَ أَمَّا إِذَا قَرَأَ فَنَعَمْ وَ أَمَّا إِذَا أَوْمَأَ بِوَجْهِهِ لِلسُّجُودِ فَلْیَکْشِفْهُ حَیْثُ أَوْمَأَتْ بِهِ الدَّابَّةُ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (3).
ترجمه:
سعید بن یسار گوید از امام صادق علیه السلام سوال کردم مرد نماز شب می خواند روی مرکب آیا میشود رویش را بپوشاند
فرمود : وقت قرائت بله وقت سجده صورت را باز کند
(4)35 بَابُ کَرَاهَةِ اللِّثَامِ لِلرَّجُلِ إِذَا لَمْ یَمْنَعِ الْقِرَاءَةَ وَ إِلَّا حَرُمَ فِی الصَّلَاةِ وَ جَوَازِ النِّقَابِ فِی الصَّلَاةِ لِلْمَرْأَةِ عَلَی کَرَاهِیَةٍ
ترجمه:
مکروه است مرد دهان بند بزند وقتی منع از قرائت نکند و اگر نشود قرائت کرد حرام است و نقاب برای زن جایز است ولی کراهت دارد
5595- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ رِبْعِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ أَ یُصَلِّی الرَّجُلُ وَ هُوَ مُتَلَثِّمٌ فَقَالَ أَمَّا عَلَی الْأَرْضِ فَلَا وَ أَمَّا عَلَی الدَّابَّةِ فَلَا بَأْسَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (6)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ نَحْوَهُ (7).
ترجمه:
محمّد بن مسلم گويد: به امام باقر عليه السّلام عرض كردم: آيا جايز است انسان در حالىكه روى دهان خود را بسته است، نماز گزارد؟
فرمود: اگر روى زمين باشد، جايز نيست، ولى اگر سوار بر مركب باشد، اشكالى ندارد.
ص: 422
5596- 2- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَلَبِیِّ وَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع هَلْ یَقْرَأُ الرَّجُلُ فِی صَلَاتِهِ وَ ثَوْبُهُ عَلَی فِیهِ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِذَلِکَ.
ترجمه:
عبد اللهبن سنان گويد: از امام صادق عليه السّلام پرسيدم: آيا كسى مىتواند در حالىكه لباسش روى دهانش را گرفته، نماز گزارد؟
فرمود: اشكالى ندارد،
5597- 3- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ رِئَابٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع هَلْ یَقْرَأُ الرَّجُلُ فِی صَلَاتِهِ وَ ثَوْبُهُ عَلَی فِیهِ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِذَلِکَ إِذَا سَمِعَ الْهَمْهَمَةَ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَلَبِیِّ مِثْلَهُ (3)وَ
بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ إِذَا أَسْمَعَ أُذُنَیْهِ الْهَمْهَمَةَ (4).
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
حلبى گويد: از امام صادق عليه السّلام پرسيدم: آيا كسى مىتواند در حالىكه لباسش روى دهانش را گرفته، نماز گزارد؟
فرمود: اشكالى ندارد، در صورتىكه گوشهايش، صدايش را بشنوند.
5598- 4- (6)وَ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَمَّنْ ذَکَرَهُ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحَدِهِمَا ع أَنَّهُ قَالَ: لَا بَأْسَ بِأَنْ یَقْرَأَ الرَّجُلُ فِی الصَّلَاةِ وَ ثَوْبُهُ عَلَی فِیهِ.
ترجمه:
امام باقر یا امام صادق علیهما السلام فرمودند
اشکال ندارد مرد نماز بخواند ولباس بر دهانش باشد
5599- 5- (7)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یُصَلِّی وَ یَقْرَأُ الْقُرْآنَ وَ هُوَ مُتَلَثِّمٌ فَقَالَ لَا بَأْسَ.
ترجمه:
سماعه گوید از امام صادق علیه السلام از مردی که نماز می خواند قران میخواند و دهان را بسته
فرمود اشکال ندارد
ص: 423
5600- 6- (1)وَ عَنْهُ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یُصَلِّی فَیَتْلُو الْقُرْآنَ وَ هُوَ مُتَلَثِّمٌ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِهِ وَ إِنْ کَشَفَ عَنْ فِیهِ فَهُوَ أَفْضَلُ قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَرْأَةِ تُصَلِّی مُتَنَقِّبَةً قَالَ إِنْ (2)کَشَفَتْ عَنْ مَوْضِعِ السُّجُودِ فَلَا بَأْسَ بِهِ وَ إِنْ أَسْفَرَتْ فَهُوَ أَفْضَلُ.
ترجمه:
سماعه گوید از امام صادق علیه السلام سوال کردم مردی که نماز می خواند و قرآن تلاوت می کند ودها را با پارچه ببندد
فرمود :اشکال ندارد اگر باز کند بهتر است
سوال کردم اگر زن نقاب بزند
فرمود :اگر جای سجده راباز کند اشکال ندارد اگر نقاب را بردارد بهتر است
سفَرَت المرأةُ عن وجهها: إذا كشفتْ النِّقابَ عن وجهها
(3)36 بَابُ عَدَمِ جَوَازِ صَلَاةِ الرَّجُلِ مَعْقُوصَ الشَّعْرِ وَ وُجُوبِ الْإِعَادَةِ بِذَلِکَ
ترجمه:
برای مرد جایز نیست نماز با موی بافته شده واجب است اعاده ی آن
5601- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُصَادِفٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ صَلَّی صَلَاةً (5)فَرِیضَةً وَ هُوَ مُعَقَّصُ (6)الشَّعْرِ قَالَ یُعِیدُ صَلَاتَهُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (7)
أَقُولُ: نُقِلَ عَنِ الشَّیْخِ فِی الْخِلَافِ أَنَّهُ حَکَی انْعِقَادَ الْإِجْمَاعِ عَلَی التَّحْرِیمِ هُنَا (8).
ترجمه:
مصادف گويد: امام صادق عليه السّلام دربارۀ شخصى كه با موهاى بافته و جمعكردۀ خود نماز واجب را مىخواند. فرمود:
بايد نماز خود را اعاده كند.
(9)37 بَابُ اسْتِحْبَابِ الصَّلَاةِ فِی النَّعْلِ الطَّاهِرَةِ الذَّکِیَّةِ
ترجمه:
مستحب بودن نماز در نعل پاک تمیز
5602- 1- (10)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ
ص: 424
1) التهذیب 2- 230- 904، تقدم ذیله أیضا فی الحدیث 1 من الباب 33 من هذه الأبواب.
2) فی المصدر- إذا.
3) الباب 36 فیه حدیث واحد.
4) الکافی 3- 409- 5.
5) لیس فی المصدر.
6) عقص الشعر- جمعه و جعله فی وسط الرأس و شده. مجمع البحرین 4- 175.
7) التهذیب 2- 232- 914.
8) الخلاف 1- 510- 255.
9) الباب 37 فیه 9 أحادیث.
10) الفقیه 1- 568- 1569.
عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ: إِذَا صَلَّیْتَ فَصَلِّ فِی نَعْلَیْکَ إِذَا کَانَتْ طَاهِرَةً فَإِنَّ ذَلِکَ مِنَ السُّنَّةِ.
ترجمه:
امام صادق (علیهالسّلام) فرمود:
«ا هرگاه نماز میخوانی در نعلینت بخوان اگر پاک است؛ زیرا این از سنت است.»
5603- 2- (1)وَ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عِنْدَ رَأْسِ النَّبِیِّ ص- صَلَّی (2)سِتَّ رَکَعَاتٍ أَوْ ثَمَانَ رَکَعَاتٍ فِی نَعْلَیْهِ.
ترجمه:
از حسن بن على بن فضال مروى است كه گفت حضرت رضا(عليه السّلام)را ديدم نزديك آن ستونى كه بعد از آن ستونى بود كه راست سر پيغمبر(صلّى الله عليه و آله)بود. پس شش ركعت يا هشت ركعت نماز با نعلين خود گذارد
5604- 3- (3)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ قَالَ: رَأَیْتُهُ یُصَلِّی فِی نَعْلَیْهِ لَمْ یَخْلَعْهُمَا وَ أَحْسَبُهُ قَالَ رَکْعَتَیِ الطَّوَافِ.
ترجمه:
محمد بن اسماعیل گوید ابو الحسن الرضا (علیه السلام ) را ديدم با نعلين خود نماز مىخواند. گويا نماز طواف بود.
5605- 4- (4)وَ عَنْهُ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یُصَلِّی فِی نَعْلَیْهِ غَیْرَ مَرَّةٍ وَ لَمْ أَرَهُ یَنْزِعُهُمَا (5)قَطُّ.
ترجمه:
معاویه بن عمارگوید امام صادق علیه السلام را دیدم نماز می خواند در نعلین نه یکبار ندیدم هیچگاه بیرون بیاورد
5606- 5- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ یَعْنِی ابْنَ مَعْرُوفٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا صَلَّیْتَ فَصَلِّ فِی نَعْلَیْکَ إِذَا کَانَتْ طَاهِرَةً فَإِنَّهُ یُقَالُ (7)ذَلِکَ مِنَ السُّنَّةِ.
ترجمه:
امام صادق (علیهالسّلام) فرمود:
هرگاه نماز میخوانی در نعلینت بخوان اگر پاک است؛ زیرا این از سنت است.»
ص: 425
1) عیون أخبار الرضا علیه السلام 2- 17، و أورده بتمامه فی الحدیث 3 من الباب 15 من أبواب المزار.
2) فی المصدر- و صلی.
3) التهذیب 2- 233- 915.
4) التهذیب 2- 233- 916.
5) فی نسخة- ینزعها. هامش المخطوط.
6) التهذیب 2- 233- 919.
7) قوله فانه یقال المراد أن الشیعة إذا رأتک تصلی فیهما یقولون هذا من السنة و ذلک الراوی من مشاهیر أصحاب الأئمة کذا قیل، و یحتمل کون القائل بعض الأئمة و ترک التصریح به لحکمة أخری منه قده. هامش المخطوط.
5607- 6- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ یَعْنِی أَحْمَدَ بْنَ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع صَلَّی حِینَ زَالَتِ الشَّمْسُ یَوْمَ التَّرْوِیَةِ سِتَّ رَکَعَاتٍ خَلْفَ الْمَقَامِ- وَ عَلَیْهِ نَعْلَاهُ لَمْ یَنْزِعْهُمَا.
ترجمه:
علی بن مهزیار گوید امام جواد علیه السلام را دیدم ظه روز ترویه شش رکعت نماز پشت مقام ابراهیم خواند و نعلین را از پا بیرون نیاورد
5608- 7- (2)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ قَالَ: قَالَ: إِذَا صَلَّیْتَ فَصَلِّ فِی نَعْلَیْکَ إِذَا کَانَتْ طَاهِرَةً فَإِنَّ ذَلِکَ مِنَ السُّنَّةِ.
ترجمه:
عبد الله بن مغیره گوید از یکی از معصومین
« هرگاه نماز میخوانی در نعلینت بخوان اگر پاک است؛ زیرا این از سنت است.»
5609- 8- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ شَیْخٍ مِنْ أَصْحَابِنَا یُقَالُ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَزِینٍ فِی حَدِیثٍ أَنَّهُ رَأَی أَبَا جَعْفَرٍ الثَّانِیَ ع- یُصَلِّی فِی مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ ص عِنْدَ بَیْتِ فَاطِمَةَ ع- یَخْلَعُ نَعْلَیْهِ وَ یُصَلِّی وَ أَنَّهُ رَآهُ فِی ذَلِکَ الْمَوْضِعِ الَّذِی کَانَ یُصَلِّی فِیهِ یُصَلِّی فِی نَعْلَیْهِ وَ لَمْ یَخْلَعْهُمَا حَتَّی فَعَلَ ذَلِکَ أَیَّاماً.
ترجمه:
عبد اللّه بن رزين گويد امام جواد عليه السلام کنار خانه ی فاطمه عليها السلام و نعلينش را ميكند و بنماز ميايستاد،...و او دیده شد
بجاى نمازش رفت و با نعلينش نماز گزارد و آنها را بيرون نياورد و تا چند روز چنين مىكرد.
5610- 9- (4)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ بَعْضِ الطَّالِبِیِّینَ یُلَقَّبُ بِرَأْسِ الْمَذْرِیِّ قَالَ سَمِعْتُ الرِّضَا ع یَقُولُ أَفْضَلُ مَوْضِعِ الْقَدَمَیْنِ لِلصَّلَاةِ النَّعْلَانِ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی أَحَادِیثِ الْإِکْثَارِ مِنَ الثِّیَابِ فِی الصَّلَاةِ (5)وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی اشْتِرَاطِ الذَّکَاةِ (6).
ترجمه:
رأس المدرى گويد: از امام رضا عليه السّلام شنيدم كه مىفرمود:
بهترين جاى دو قدم براى نماز، نعلين (عربى) است.
ص: 426
1) التهذیب 2- 233- 918.
2) التهذیب 2- 233- 917.
3) الکافی 1- 493- 2، تقدمت قطعة منه فی الحدیث 1 من الباب 22 من أبواب آداب الحمام.
4) الکافی 3- 489- 13.
5) یأتی ما یدلّ علی کراهة الصلاة فی النعل السندی فی الحدیث 7 من الباب 38، و ما یدلّ علیه فی الحدیث 1 من الباب 63 من هذه الأبواب.
6) تقدم ما یدلّ علی اشتراط الذکاة فی الباب 1 و 2 من هذه الأبواب.
(1)38 بَابُ جَوَازِ الصَّلَاةِ فِی الْخُفِّ وَ الْجُرْمُوقِ وَ نَحْوِهِ مِمَّا لَهُ سَاقٌ وَ حُکْمِ مَا لَا سَاقَ لَهُ وَ مَا یُشْتَرَی مِنَ السُّوقِ أَوْ یُوجَدُ مَطْرُوحاً
ترجمه:
جایز بودن نماز در کفش و گالش و مثل آن ساق دار و بی ساق چه از بازار بخرد یا پیدا کند
5611- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَهْزِیَارَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الصَّلَاةِ فِی جُرْمُوقٍ (3)وَ أَتَیْتُهُ بِجُرْمُوقٍ بَعَثْتُ بِهِ إِلَیْهِ فَقَالَ یُصَلَّی فِیهِ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
ابراهيم بن مهزيار گويد: از امام عليه السّلام درباره خواندن نماز در جرموق (كه نوعى از موزه است) پرسيدم و آن را براى آن حضرت فرستادم.
فرمود: مىتوان در آن نماز خواند.
گالِش كفشى كه بروى كفشى ديگر پوشند.اين واژه را در زبان متداول(الكالُوش)گويند
5612- 2- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ حُسَیْنٍ یَعْنِی ابْنَ عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْخِفَافِ الَّتِی تُبَاعُ فِی السُّوقِ فَقَالَ اشْتَرِ وَ صَلِّ فِیهَا حَتَّی تَعْلَمَ أَنَّهُ مَیْتٌ بِعَیْنِهِ.
ترجمه:
حلبی گوید از امام صادق علیه السلام از کفشهایی که در بازار می فروشند
فرمود :بخر و نماز بخوان در آن تا وقتی که بدانی مردار است
5613- 3- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنِ الْحُسَیْنِ یَعْنِی ابْنَ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ أَبَانٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ الْفَضْلِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ لِبَاسِ الْجُلُودِ وَ الْخِفَافِ وَ النِّعَالِ وَ الصَّلَاةِ فِیهَا إِذَا لَمْ تَکُنْ مِنْ أَرْضِ الْمُصَلِّینَ فَقَالَ أَمَّا النِّعَالُ وَ الْخِفَافُ فَلَا بَأْسَ بِهَا.
ترجمه:
اسماعیل بن فضل گوید از امام صادق علیه السلام پرسیدم از لباس پوستی وکفش و نعلین و نماز با آن وقتی از سرزمین مصلی نباشد
فرمود :نعلین و کفش اشکال ندارد
5614- 4- (7)أَحْمَدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ الطَّبْرِسِیُّ فِی الْإِحْتِجَاجِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ أَنَّهُ کَتَبَ إِلَی صَاحِبِ الزَّمَانِ ع یَسْأَلُهُ
ص: 427
1) الباب 38 فیه 7 أحادیث.
2) الکافی 3- 404- 32.
3) قال المحقق فی المعتبر- الجرموق خف قصیر یلبس فوق الخف. منه قده و فی القاموس- 3- 217 هکذا- الذی یلبس فوق الخف، لاحظ المعتبر- 152.
4) التهذیب 2- 234- 923.
5) التهذیب 2- 234- 920، أورده فی الحدیث 2 من الباب 50 من أبواب النجاسات.
6) التهذیب 2- 234- 922.
7) الاحتجاج- 484 و 485.
هَلْ یَجُوزُ لِلرَّجُلِ أَنْ یُصَلِّیَ وَ فِی رِجْلَیْهِ بَطِیطٌ لَا یُغَطِّی الْکَعْبَیْنِ أَمْ لَا یَجُوزُ فَکَتَبَ فِی الْجَوَابِ جَائِزٌ وَ سَأَلَهُ عَنْ لُبْسِ النَّعْلِ الْمَعْطُونِ فَإِنَّ بَعْضَ أَصْحَابِنَا یَذْکُرُ أَنَّ لُبْسَهُ کَرِیهٌ فَکَتَبَ فِی الْجَوَابِ جَائِزٌ لَا بَأْسَ بِهِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ فِی کِتَابِ الْغَیْبَةِ (1)
بِالْإِسْنَادِ الْآتِی قَالَ صَاحِبُ الْقَامُوسِ الْبَطِیطُ رَأْسُ الْخُفِّ بِلَا سَاقٍ (2)وَ قَالَ صَاحِبُ النِّهَایَةِ الْإِهَابُ الْمَعْطُونُ الْمُنْتِنُ الْمُمْتَزِقُ الشَّعْرِ (3).
ترجمه:
حمیری در نامه از امام زمان عجل الله فرجه
سؤال: آیا مرد می تواند در حالی که جورابی به پا دارد که کعبین را نمی پوشاند نماز بخواند یا نمی تواند؟
جواب: جایز است
سؤال: پوشیدن کفشی که پوستش پوسیده و گندیده است چه حکمی دارد؟ زیرا بعضی شیعیان معتقدند مکروه است!
جاب: جایز است. اشکالی ندارد.
5615- 5- (4)الْحَسَنُ الطَّبْرِسِیُّ فِی مَکَارِمِ الْأَخْلَاقِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ أُهْدِیَتْ لِأَبِی جُبَّةُ فَرْوٍ مِنَ الْعِرَاقِ- وَ کَانَ إِذَا أَرَادَ أَنْ یُصَلِّیَ نَزَعَهَا فَطَرَحَهَا.
ترجمه:
عبدالله بن سنان روایت می کند: از امام صادق علیه السلام شنیدم که فرمود: جُبّه ای از پوست (پوستینی) از عراق برای پدرم هدیه آوردند، که ایشان هر وقت می خواست نماز بخواند آن را بیرون می آورد و کنار می گذاشت.
5616- 6- (5)وَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَا جَاءَکَ مِنْ دِبَاغِ الْیَمَنِ فَصَلِّ فِیهِ وَ لَا تَسْأَلْ عَنْهُ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَتْ أَحَادِیثُ کَثِیرَةٌ تَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی النَّجَاسَاتِ (6)وَ نَقَلَ الْعَلَّامَةُ فِی الْمُخْتَلَفِ (7)وَ غَیْرِهِ عَنِ ابْنِ حَمْزَةَ أَنَّهُ عَدَّ النَّعْلَ السِّنْدِیَّ وَ الشُّمِشْکَ فِیمَا تُکْرَهُ الصَّلَاةُ فِیهِ.
ترجمه:
از عبد اللّه بن سنان از آن حضرت:صادق علیه السلام
هر چه از پوست دباغى يمن برايت آوردند در آن نماز بخوان،در بارهاش پرسش مكن
5617- 7- (8)قَالَ وَ رُوِیَ أَنَّ الصَّلَاةَ مَحْظُورَةٌ فِی النَّعْلِ السِّنْدِیِّ وَ الشُّمِشْکِ.
وَ اخْتَارَ الشَّیْخُ وَ جَمَاعَةٌ کَرَاهَةَ ذَلِکَ.
ترجمه:
ص: 428
1) الغیبة- 234 و 235 باسناد یأتی فی الفائدة الثانیة من الخاتمة برقم 48.
2) القاموس- 2- 351.
3) النهایة- 1- 83.
4) مکارم الأخلاق- 118.
5) مکارم الأخلاق- 118.
6) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الباب 32 و 50 من أبواب النجاسات. و یأتی ما یدلّ علی جواز الصلاة فی الخف و الفرو و ان لم یعلم بانه ذکی فی الحدیث 4 من الباب 55 من هذه الأبواب.
7) المختلف- 81.
8) المختلف- 81.
(1)39 بَابُ جَوَازِ صَلَاةِ الْمُخْتَضِبِ ذَکَراً کَانَ أَوْ أُنْثَی إِذَا تَمَکَّنَ مِنَ السُّجُودِ وَ الْقِرَاءَةِ وَ لَوْ فِی خِرْقَةِ الْخِضَابِ عَلَی کَرَاهَةٍ مَعَ إِمْکَانِ الْإِزَالَةِ
ترجمه:
جایز بودن نماز کسیکه حنا گذاشته مرد باشد یاز ن اگر قادر به انجام دادن سجده و قرائت باشد باکراهتی که دارد وقتی که بتواند زائل کند
5618- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ مُوسَی بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ وَ الْمَرْأَةِ یَخْتَضِبَانِ أَ یُصَلِّیَانِ وَ هُمَا (3)بِالْحِنَّاءِ وَ الْوَسِمَةِ فَقَالَ إِذَا أَبْرَزَ الْفَمَ وَ الْمَنْخِرَ فَلَا بَأْسَ.
وَ رَوَاهُ عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ (4)
وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش امام کاظم علیه السلام روایت کرد و گفت: از ایشان سؤال کردم که آیا برای مرد و زن جایز است که در حال خضاب با حنا یا «وَسمه» (گیاهی مخصوص خضاب) نماز بخوانند؟ فرمود: اگر دهان و بینی بیرون باشد اشکال ندارد. -
5619- 2- (6)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ رِفَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنِ الْمُخْتَضِبِ إِذَا تَمَکَّنَ مِنَ السُّجُودِ وَ الْقِرَاءَةِ أَیْضاً أَ یُصَلِّی فِی حِنَّائِهِ قَالَ نَعَمْ إِذَا کَانَتْ خِرْقَتُهُ طَاهِرَةً وَ کَانَ مُتَوَضِّئاً.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ رِفَاعَةَ بْنِ مُوسَی عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع (7)
وَ رَوَی الَّذِی قَبْلَهُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ وَ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ جَمِیعاً عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع مِثْلَهُ.
ترجمه:
رفاعه گوید از امام کاظم پرسیدم از خضاب کننده وقتی سجده و قرائت برایش ممکن باشد نماز می خواند در حنا
فرمود :بله اگر پارچه ی پاک روی آن و او با وضو باشد
ص: 429
5620- 3- (1)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَهْلِ بْنِ الْیَسَعِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ أَ یُصَلِّی الرَّجُلُ فِی خِضَابِهِ إِذَا کَانَ عَلَی طُهْرٍ فَقَالَ نَعَمْ.
ترجمه :
گوید از امام کاظم پرسیدم مرد از خضاب کننده نماز می خواند در حنا وقتی پاک باشد
فرمود :بله
5621- 4- (2)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْمَرْأَةِ تُصَلِّی وَ یَدَاهَا مَرْبُوطَتَانِ بِالْحِنَّاءِ فَقَالَ إِنْ کَانَتْ تَوَضَّأَتْ لِلصَّلَاةِ قَبْلَ ذَلِکَ فَلَا بَأْسَ بِالصَّلَاةِ وَ هِیَ مُخْتَضِبَةٌ وَ یَدَاهَا مَرْبُوطَتَانِ.
*العنت بر عمر س
ترجمه:
عمار ساباطی گوید از امام صادق علیه السلام پرسیدم زن نماز می خواند و به دستش حنا گذاشته
حضرت فرمود :اگر برای نماز وضو گرفته باشد قبل از نماز با حنا به دست بو دن اشکال ندارد
5622- 5- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَکْرٍ الْحَضْرَمِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یُصَلِّی وَ عَلَیْهِ خِضَابُهُ قَالَ لَا یُصَلِّی وَ هُوَ عَلَیْهِ وَ لَکِنْ یَنْزِعُهُ إِذَا أَرَادَ أَنْ یُصَلِّیَ قُلْتُ إِنَّ حِنَّاءَهُ وَ خِرْقَتَهُ نَظِیفَةٌ فَقَالَ لَا یُصَلِّی وَ هُوَ عَلَیْهِ وَ الْمَرْأَةُ أَیْضاً لَا تُصَلِّی وَ عَلَیْهَا خِضَابُهَا.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ (4)
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ دُونَ الْوُجُوبِ.
*
ترجمه:
ابو بكر حضرمى گويد: از امام صادق عليه السّلام پرسيدم: مردى خضاب كرده و هنوز به خضاب آلوده است، آيا مىتواند نماز بخواند؟
فرمود: نمىتواند با حالت خضاب نماز بخواند، ولى هرگاه بخواهد نماز بخواند، بايد آن را از خود برطرف كند.
عرض كردم: اگر به حنا خضاب كرده باشد و پارچۀ آن پاك باشد چه وظيفهاى دارد؟
فرمود: در حالىكه خضاب بر اوست، نمىتواند نماز بخواند. همچنين است زن در حالى كه خضاب بر اوست، نبايد نماز بخواند.
5623- 6- (5)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ عَنِ الصَّادِقِ ع قَالَ: لَا بَأْسَ أَنْ تُصَلِّیَ الْمَرْأَةُ وَ هِیَ مُخْتَضِبَةٌ وَ یَدَاهَا مَرْبُوطَتَانِ.
*
ترجمه:
امام صادق عليهم السّلام فرمود:
اشكال نداردزن که حنا دگذاشته نماز بخواند و به دستش حنا گذاشته باشد
5624- 7- (6)وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ
ص: 430
مُحَمَّدٍ عَنِ الْبَزَنْطِیِّ وَ غَیْرِهِ جَمِیعاً عَنْ أَبَانٍ عَنْ مِسْمَعِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ لَا یُصَلِّی الْمُخْتَضِبُ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ وَ لِمَ قَالَ لِأَنَّهُ مُحْتَضَرٌ (1).
*
ترجمه:
مسمع ابن عبدالملک گفته است، شنیدم که امام صادق علیه السلام می فرمود: نمی توان وقتی - بر سیبل - حنا است نماز خواند، پرسیدم فدایتان شوم، چرا؟ فرمودند: حنا مانع قرائت می شود.
5625- 8- (2)وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ مِسْمَعِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ لَا یَخْتَضِبُ الْجُنُبُ وَ لَا یُجَامِعُ الْمُخْتَضِبُ وَ لَا یُصَلِّی الْمُخْتَضِبُ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ لِمَ لَا یُجَامِعُ الْمُخْتَضِبُ وَ لَا یُصَلِّی قَالَ لِأَنَّهُ مُحْتَضَرٌ.
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی عَدَمِ التَّمَکُّنِ مِنْ بَعْضِ الْوَاجِبَاتِ لِمَا یَأْتِی (3)أَوْ عَلَی الْکَرَاهَةِ.
*
ترجمه:
مِسمع بن عبدالملک گفت: از امام صادق علیه السلام شنیدم که فرمود: جُنُب نباید خضاب کند، و کسی که خضاب کرده نباید جماع نماید، و نباید نماز بخواند. گفتم: فدایت گردم، کسی که خضاب کرده چرا نباید جماع کند و نماز بخواند؟ فرمود: زیرا خضاب کرده است.
5626- 9- (4)وَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مَرَّارٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع مَا الْعِلَّةُ الَّتِی مِنْ أَجْلِهَا لَا یَحِلُّ لِلرَّجُلِ أَنْ یُصَلِّیَ وَ عَلَی شَارِبِهِ الْحِنَّاءُ قَالَ لِأَنَّهُ لَا یَتَمَکَّنُ مِنَ الْقِرَاءَةِ وَ الدُّعَاءِ.
*
ترجمه:
یونس از گروهی از اصحاب ما روایت کرده است که از امام صادق علیه السلام سؤال شد، علتی که به خاطر آن جایز نیست مرد در حال نماز بر سیبلش حنا داشته باشد چیست؟ فرمود: چون نمی تواند قرائت و دعا بکند.
(5)40 بَابُ جَوَازِ کَوْنِ یَدَیِ الْمُصَلِّی تَحْتَ ثِیَابِهِ فِی السُّجُودِ وَ غَیْرِهِ *
ترجمه:
جایز بودن دست داخل لباس باشد در سجده و غیر آن
5627- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یُصَلِّی وَ لَا یُخْرِجُ یَدَیْهِ مِنْ ثَوْبِهِ قَالَ إِنْ أَخْرَجَ یَدَیْهِ فَحَسَنٌ وَ إِنْ لَمْ یُخْرِجْ (7)
ص: 431
فَلَا بَأْسَ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ مِثْلَهُ (1).
*
ترجمه:
محمد بن مسلم از امام باقر علیه السلام آورده است که گفت: از ایشان درباره مردی سؤال کردم که نماز می خواند و دستانش را از لباسش بیرون نمی گذارد؛ فرمود: اگر دستانش را بیرون بیاورد خوب است و اگر هم بیرون نیاورد اشکال ندارد.
5628- 2- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ رَجُلٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ النَّاسَ یَقُولُونَ إِنَّ الرَّجُلَ إِذَا صَلَّی وَ أَزْرَارُهُ مَحْلُولَةٌ وَ یَدَاهُ دَاخِلَةٌ فِی الْقَمِیصِ إِنَّمَا یُصَلِّی عُرْیَاناً قَالَ لَا بَأْسَ.
*
ترجمه:
شخصی به امام صادق علیه السلام گفت مرد نماز میخواند و ازار او باز است و دستان او داخل لباس مردم می گویند عریان نماز خواند
حضرت فرمود :اشکال ندارد
5629- 3- (3)وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا عَبْدِ الْمَلِکِ الْقُمِّیِّ یَسْأَلُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع- عَنْ إِدْخَالِ یَدِهِ فِی الثَّوْبِ فِی الصَّلَاةِ فِی السُّجُودِ فَقَالَ إِنْ شِئْتَ ثُمَّ قَالَ إِنِّی وَ اللَّهِ لَیْسَ مِنْ هَذَا وَ شِبْهِهِ أَخَافُ عَلَیْکُمْ (4).
*
ترجمه:
عبد الملكاز امام صادق پرسید: مىتوانم سجده كنم و دستهايم داخل لباسم باشد؟
فرمود: اگر خواسته باشى، چه مانعى دارد؟
آنگاه امام صادق عليه السّلام فرمود: به خدا سوگند! من از اين مسئله و نظير آن براى شما بيم ندارم.
5630- 4- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یُصَلِّی فَیُدْخِلُ (یَدَهُ فِی ثَوْبِهِ) (6)قَالَ إِنْ کَانَ عَلَیْهِ ثَوْبٌ آخَرُ إِزَارٌ أَوْ سَرَاوِیلُ فَلَا بَأْسَ وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ فَلَا یَجُوزُ لَهُ ذَلِکَ وَ إِنْ أَدْخَلَ یَداً وَاحِدَةً وَ لَمْ یُدْخِلِ الْأُخْرَی فَلَا بَأْسَ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ (7)
وَ الَّذِی قَبْلَهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ نَحْوَهُ أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ وَ یُمْکِنُ حَمْلُهُ عَلَی التَّقِیَّةِ وَ عَلَی عَدَمِ
ص: 432
1) الفقیه 1- 458- 1325.
2) التهذیب 2- 326- 1335، و الاستبصار 1- 392- 1493، أورده فی الحدیث 4 من الباب 23 من هذه الأبواب.
3) التهذیب 2- 326- 1336، و الکافی 3- 408- 3.
4) فی هامش المخطوط- إن شئت فعلت لیس من هذا أخاف علیکم.
5) التهذیب 2- 356- 1475، و الاستبصار 1- 392- 1494.
6) فی الکافی- یدیه تحت ثوبه- هامش المخطوط.
7) الکافی 3- 395- 10.
حُصُولِ سَتْرِ الْعَوْرَةِ فِی بَعْضِ الْحَالاتِ.
*
ترجمه:
عمّار ساباطى گويد: امام صادق عليه السّلام دربارۀ مردى كه نماز مىگزارد و دو دست خود را زير لباس خود قرار مىدهد، فرمود:
اگر لباس ديگر - خواه لنگ و خواه شلوار - بر تن او باشد، اشكالى ندارد، امّا اگر لباس ديگر نداشته باشد، اين كار براى او جايز نيست، ولى اگر فقط يك دست خود را به زير پيراهن نموده، ايرادى ندارد؟
(1)41 بَابُ جَوَازِ الصَّلَاةِ وَ مَعَهُ فَأْرَةُ الْمِسْکِ *
ترجمه:
جایز بودن نماز در حالی که مشک دان همراه نمازگذار باشد
5631- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ فَأْرَةِ الْمِسْکِ تَکُونُ مَعَ مَنْ (3)یُصَلِّی وَ هِیَ (4)فِی جَیْبِهِ أَوْ ثِیَابِهِ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِذَلِکَ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُوسَی بْنِ الْحَسَنِ وَ أَحْمَدَ بْنِ هِلَالٍ جَمِیعاً عَنْ مُوسَی بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ مِثْلَهُ (5).
*
ترجمه:
علی بن جعفر از امام کاظم علیه السلام پرسیدم: که آیا جایز است که فردی نماز بخواند در حالی که با او نافه مشک است؟
فرمود: ا اشکالی ندارد.
5632- 2- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَیْهِ یَعْنِی أَبَا مُحَمَّدٍ ع یَجُوزُ لِلرَّجُلِ أَنْ یُصَلِّیَ وَ مَعَهُ فَأْرَةُ الْمِسْکِ فَکَتَبَ لَا بَأْسَ بِهِ إِذَا کَانَ ذَکِیّاً.
*
ترجمه:
عبد اللَّه بن جعفر روایت کرده است که می گوید: به او یعنی ابی محمّد علیه السّلام نوشتم که آیا جایز است که فردی نماز بخواند در حالی که با او نافه مشک است؟ فرمود: اگر تذکیه شده باشد اشکالی ندارد
(7)42 بَابُ کَرَاهَةِ لُبْسِ الْبُرْطُلَةِ وَ جَوَازِ الصَّلَاةِ فِیهَا *
ترجمه:
کراهت دارد پوشیدن كلاه لبهدار كه روى صورت سايه مىافكند و جایز است نماز در آن
5633- 1- (8)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ کَرِهَ لِبَاسَ الْبُرْطُلَةِ (9).
*
ترجمه:
هشام بن حکم از امام صادق روایت کرده که آنحضرت مکروه میدانست پوشیدن کلاه (البته در نماز )
ص: 433
1) الباب 41 فیه حدیثان.
2) الفقیه 1- 254- 778.
3) فی هامش الأصل عن التهذیب- الرجل بدل من.
4) فی الهامش عن التهذیب- معه.
5) التهذیب 2- 362- 1499.
6) التهذیب 2- 362- 1500.
7) الباب 42 فیه حدیثان.
8) الکافی 6- 479- 5، و أورده فی الحدیث 1 من الباب 31 من أبواب الملابس.
9) البرطلة- بالضم- قلنسوة مجمع البحرین 5- 320.
5634- 2- (1)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یُصَلِّی وَ عَلَیْهِ الْبُرْطُلَةُ فَقَالَ لَا یَضُرُّهُ.
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (2). (3)
*
ترجمه:
یو نس بن یعقوب گفت از امام صادق سوال کردم از مردی که نماز می خواند و کلاه سر دارد
فرمود :ضرر به او نمی زند
(4)43 بَابُ اسْتِحْبَابِ التَّطَیُّبِ لِلصَّلَاةِ بِالْمِسْکِ وَ غَیْرِهِ *
ترجمه:
مستحب بودن خوش بو نمودن برای نماز با مشک وغیر آن
5635- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: کَانَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ ص مُمَسَّکَةٌ (6)إِذَا هُوَ تَوَضَّأَ أَخَذَهَا بِیَدِهِ وَ هِیَ رَطْبَةٌ فَکَانَ إِذَا خَرَجَ عَرَفُوا أَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ ص بِرَائِحَتِهِ.
*
ترجمه:
امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله مشکدانی داشت که چون وضو میگرفت آن را در دست خود که مرطوب بود میگرفت. اینچنین وقتی رسول خدا صلی الله علیه و آله بیرون میآمد از بوی خوش حضرت میفهمیدند که ایشان آمده - .
5636- 2- (7)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ رَفَعَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: صَلَاةُ مُتَطَیِّبٍ أَفْضَلُ مِنْ سَبْعِینَ صَلَاةً بِغَیْرِ طِیبٍ.
*
ترجمه:
على بن ابراهيم در روايت مرفوعهاى گويد: امام صادق عليه السّلام فرمود:
نماز كسى كه عطر زده از هفتاد نماز كسى كه بدون عطر نماز مىخواند برتر است..
5637- 3- (8)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع قَالَ: کَانَ یُعْرَفُ مَوْضِعُ سُجُودِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع بِطِیبِ رِیحِهِ.
*
ترجمه:
حسن بن على گويد: امام كاظم عليه السّلام فرمود:
محل سجده امام صادق عليه السّلام با بوى خوش عطر آن حضرت شناخته مىشد.
5638- 4- (9)وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ النَّوْفَلِیِّ قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَمِّهِ إِسْحَاقَ بْنِ
ص: 434
1) التهذیب 2- 362- 1501،.
2) الفقیه 1- 265- 817.
3) و یأتی ما یدلّ علیه فی الباب 31 من أبواب الملابس.
4) الباب 43 فیه 5 أحادیث.
5) الکافی 6- 515- 3، أورده فی الحدیث 1 من الباب 91 من أبواب آداب الحمام.
6) ظرف صغیر یوضع فیه المسک مجمع البحرین 5- 288.
7) الکافی 6- 510- 7، أورد صدر الحدیث فی الحدیث 1 من الباب 91 من أبواب آداب الحمام.
8) الکافی 6- 511- 11.
9) الکافی 6- 515- 6.
عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ قَالَ: کَانَتْ لِعَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ ع قَارُورَةُ مِسْکٍ فِی مَسْجِدِهِ فَإِذَا دَخَلَ إِلَی الصَّلَاةِ أَخَذَ مِنْهُ فَتَمَسَّحَ بِهِ.
*
ترجمه:
عبد اللّه بن حارث گويد: امام سجّاد عليه السّلام مشكدانى در سجّاده و جانماز خود داشت. هنگامى كه مىخواست نماز بخواند، از آن برمىداشت و به خود مىماليد.
5639- 5- (1)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنِ الصَّادِقِ ع قَالَ: رَکْعَتَانِ یُصَلِّیهِمَا مُتَعَطِّرٌ أَفْضَلُ مِنْ سَبْعِینَ رَکْعَةً یُصَلِّیهَا غَیْرُ مُتَعَطِّرٍ.
وَ فِی الْخِصَالِ قَالَ: قَالَ ع وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ (2)أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (3)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (4).
*
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود:
دو رکعتی که عطر زده به جای آوری از هفتاد رکعتی که بدون عطر بخوانی بهتر است.
(5)44 بَابُ جَوَازِ الصَّلَاةِ فِی الْقِرْمِزِ إِذَا لَمْ یَکُنْ حَرِیراً مَحْضاً وَ إِلَّا لَمْ یَجُزْ *
ترجمه:
جایز بودن نماز در لباس قرمز اگر حریر خالص نباشد و اگر باشد جایز نیست
5640- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ ع أَسْأَلُهُ عَنِ الصَّلَاةِ فِی الْقِرْمِزِ (7)- وَ أَنَّ أَصْحَابَنَا یَتَوَقَّفُونَ عَنِ الصَّلَاةِ فِیهِ فَکَتَبَ لَا بَأْسَ بِهِ مُطْلَقٌ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ.
ص: 435
1) ثواب الأعمال- 62.
2) الخصال- 166.
3) تقدم ما یدلّ علی استحباب التطیب بالمسک و غیره مطلقا فی الباب 89 و 95 من أبواب آداب الحمام.
4) یأتی ما یدلّ علی ذلک فی الباب 47 من أبواب الجمعة و فی الباب 14 من أبواب العیدین.
5) الباب 44 فیه حدیثان.
6) التهذیب 2- 363- 1502، و أورده فی الحدیث 7 من الباب 13 من هذه الأبواب.
7) القرمز- بکسر القاف و المیم- صبغ أرمنی یکون من عصارة دود یکون فی آجامهم. و قیل هو أحمر کالعدس مجمع البحرین 4- 31.
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَهْزِیَارَ أَنَّهُ کَتَبَ إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ الْحَسَنِ ع وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ (1)قَالَ الصَّدُوقُ وَ ذَلِکَ إِذَا لَمْ یَکُنِ الْقِرْمِزُ مِنْ إِبْرِیسَمٍ مَحْضٍ وَ الَّذِی نُهِیَ عَنْهُ مَا کَانَ مِنْ إِبْرِیسَمٍ مَحْضٍ.
ترجمه:
به ابو محمد امام عسكرى (ع) نوشتم: نماز خواندن با
جامههاى گلى رنگ كه با قرمز دانه رنگ مىشود چه اشكالى دارد كه شيعيان ما از نماز خواندن با آن جامهها ابا دارند؟ ابو محمد در پاسخ نوشت: اشكالى ندارد. تجويز مىشود. و خدا را شكر.
5641- 2- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّ (3)رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ لِعَلِیٍّ ع فِی حَدِیثٍ لَا تَلْبَسِ الْقِرْمِزَ فَإِنَّهُ مِنْ أَرْدِیَةِ إِبْلِیسَ.
وَ رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ کَمَا مَرَّ فِی أَحَادِیثِ الْحَرِیرِ (4)أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (5)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (6).
ترجمه:
:
حضرت ابى جعفر عليه السّلام، فرمودند:نبى اكرم صلّى اللّه عليه و آله به على عليه السّلام فرمودند
لباس قرمز مپوش زيرا لباس ابليس مىباشد
(7)45 بَابُ کَرَاهَةِ الصَّلَاةِ فِی التَّمَاثِیلِ وَ الصُّوَرِ وَ عَلَیْهَا وَ اسْتِصْحَابِهَا وَ اسْتِقْبَالِهَا إِلَّا أَنْ تُغَیَّرَ أَوْ تُغَطَّی أَوْ تَکُونَ تَحْتَ الرِّجْلِ أَوْ یُضْطَرَّ إِلَیْهَا
ترجمه:
کراهت دارد نماز در عکسها و تصاویر و بر آنهاو همراه داشتن ومقابل مگر انکه تغییر ش دهی یا بپوشانی یا زیر پا بگذاری یا اضطرار پیدا کنی
5642- 1- (8)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ جَمَاعَةٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ:
ص: 436
1) الفقیه 1- 263- 810.
2) الفقیه 1- 253- 775.
3) فی نسخة- أن النبیّ هامش المخطوط.
4) رواه فی علل الشرائع کما مرّ فی الحدیث 6 من الباب 30، و تقدم صدره فیه، و یأتی ما بعده فی الحدیث 4 من الباب 48، و تقدم ذیله فی الحدیث 5 من الباب 11 من هذه الأبواب.
5) تقدم ما یدلّ علیه فی الباب 11 من هذه الأبواب.
6) یأتی ما یدلّ علیه فی الباب 48 و فی الباب 59 من هذه الأبواب.
7) الباب 45 فیه 24 حدیثا.
8) الکافی 3- 391- 20، أورده أیضا عنه و عن المحاسن فی الحدیث 4 و 11 من الباب 32 من أبواب مکان المصلی.
سَأَلْتُ أَحَدَهُمَا ع عَنِ التَّمَاثِیلِ فِی الْبَیْتِ فَقَالَ لَا بَأْسَ إِذَا کَانَتْ عَنْ یَمِینِکَ وَ عَنْ شِمَالِکَ وَ عَنْ خَلْفِکَ أَوْ تَحْتِ رِجْلَیْکَ وَ إِنْ کَانَتْ فِی الْقِبْلَةِ فَأَلْقِ عَلَیْهَا ثَوْباً.
ترجمه:
محمّد بن مسلم گويد: از امام (باقر عليه السّلام يا امام صادق عليه السّلام) دربارۀ عكسها و تمثالهايى كه در خانه است، پرسيدم؟
فرمود: در صورتىكه در سمت راست، يا سمت چپ، يا پشت سر و يا زير پايت باشد اشكالى ندارد، امّا اگر در سمت قبله باشد، پارچهاى روى آن بينداز.
5643- 2- (1)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ کَرِهَ أَنْ یُصَلِّیَ وَ عَلَیْهِ ثَوْبٌ فِیهِ تَمَاثِیلُ.
ترجمه:
عبد اللّه بن سنان گويد: امام صادق عليه السّلام خوش نداشت در لباسى نماز بخواند كه در آن تصويرى نقش بسته است.
5644- 3- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الدَّرَاهِمِ السُّودِ تَکُونُ مَعَ الرَّجُلِ وَ هُوَ یُصَلِّی مَرْبُوطَةً أَوْ غَیْرَ مَرْبُوطَةٍ فَقَالَ مَا أَشْتَهِی أَنْ یُصَلِّیَ وَ مَعَهُ هَذِهِ الدَّرَاهِمُ الَّتِی فِیهَا التَّمَاثِیلُ ثُمَّ قَالَ ع مَا لِلنَّاسِ بُدٌّ مِنْ حِفْظِ بَضَائِعِهِمْ فَإِنْ صَلَّی وَ هِیَ مَعَهُ فَلْتَکُنْ مِنْ خَلْفِهِ وَ لَا یَجْعَلْ شَیْئاً مِنْهَا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ الْقِبْلَةِ.
وَ
رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ مُرْسَلًا عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْهُ قَالَ: قَالَ: لَا بُدَّ لِلنَّاسِ وَ ذَکَرَ بَقِیَّةَ الْحَدِیثِ (3)
ترجمه:
عبدالرحمن بن حجّاج از امام صادق علیه السلام درباره درهم های سیاه پرسید که به خودش بسته یا نبسته، در نماز همراه با مرد است؛ فرمود: خوش ندارم که وقتی نماز می خواند این درهم ها که تصویر دارد با او باشد. آنگاه فرمود: مردم ناچارند که اموالشان را مراقبت کنند، پس اگر نماز می خواند و درهم ها با او بود، باید آنها را پشت سرش قرار دهد، و چیزی از آنها را بین خودش و قبله قرار ندهد .
5645- 4- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع أَنَّهُ سَأَلَهُ عَنِ الصَّلَاةِ فِی الثَّوْبِ الْمُعْلَمِ فَکَرِهَ مَا فِیهِ مِنَ التَّمَاثِیلِ.
وَ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ نُعَیْمِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
محمد بن اسماعيل بن بزيع از حضرت رضا(عليه السّلام)روايت كرده است
سؤال كردم از آن جناب در نماز كردن در جامۀ كه منقش باشد آن حضرت مكروه داشت جامۀ كه در آن تمثال و صورت نقش شده باشد
4
ص: 437
5646- 5- (1)وَ فِی الْخِصَالِ بِإِسْنَادِهِ الْآتِی (2)عَنْ عَلِیٍّ ع فِی حَدِیثِ الْأَرْبَعِمِائَةِ قَالَ: لَا یَسْجُدُ الرَّجُلُ عَلَی صُورَةٍ وَ لَا عَلَی بِسَاطٍ فِیهِ صُورَةٌ وَ یَجُوزُ أَنْ تَکُونَ الصُّورَةُ تَحْتَ قَدَمَیْهِ أَوْ یَطْرَحَ عَلَیْهَا مَا یُوَارِیهَا (وَ) (3)لَا یَعْقِدُ الرَّجُلُ الدَّرَاهِمَ الَّتِی فِیهَا صُورَةٌ فِی ثَوْبِهِ وَ هُوَ یُصَلِّی وَ یَجُوزُ أَنْ تَکُونَ الدَّرَاهِمُ فِی هِمْیَانٍ أَوْ فِی ثَوْبٍ إِذَا خَافَ وَ یَجْعَلَهَا فِی (4)ظَهْرِهِ.
ترجمه:
در حدیث اربع ماه چهار صد گانه از امیر المومنین علیه السلام
مرد نبایستی بر صورت یا فرشی که در آن تصویر باشد سجده کند و اگر تصویر در زیر پایش بود یا چیزی بر آن بیندازد که آن را بپوشاند، جایز است. مرد نباید درهم هایی را که تصویر دارد در حال نماز در لباسش گره زند، و جایز است که آن درهم ها را اگر می ترسد، در کیسه ای یا در لباس دیگر قرار دهد و به کمرش ببندد
5647- 6- (5)
و أخرجه عنه و عن المحاسن فی الحدیث 1 من الباب 32 من أبواب مکان المصلی.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع أُصَلِّی وَ التَّمَاثِیلُ قُدَّامِی وَ أَنَا أَنْظُرُ إِلَیْهَا قَالَ لَا اطْرَحْ عَلَیْهَا ثَوْباً وَ لَا بَأْسَ بِهَا إِذَا کَانَتْ عَنْ یَمِینِکَ أَوْ شِمَالِکَ أَوْ خَلْفِکَ أَوْ تَحْتِ رِجْلِکَ أَوْ فَوْقِ رَأْسِکَ وَ إِنْ کَانَتْ فِی الْقِبْلَةِ فَأَلْقِ عَلَیْهَا ثَوْباً وَ صَلِّ.
ترجمه:
محمد بن مسلم گفت: به امام باقر علیه السلام گفتم: آیا نماز بخوانم در حالی که تصاویری روبرویم است و من به آنها نگاه می کنم؟ فرمود: نه، پارچه ای روی آن بینداز، و اگر تصویر سمت راست یا چپ یا پُشت سر یا زیر پا و یا بالای سرت باشد اشکالی ندارد، و اگر رو به قبله بود پارچه ای روی آن بینداز و نماز بخوان.
5648- 7- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُوسَی بْنِ عُمَرَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ التَّمَاثِیلِ تَکُونُ فِی الْبِسَاطِ لَهَا عَیْنَانِ وَ أَنْتَ تُصَلِّی فَقَالَ إِنْ کَانَ لَهَا عَیْنٌ وَاحِدَةٌ فَلَا بَأْسَ وَ إِنْ کَانَ لَهَا عَیْنَانِ فَلَا.
وَ
رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ تَقَعُ عَیْنُکَ عَلَیْهِ وَ أَنْتَ تُصَلِّی (7)
ترجمه:
بعض از اصحاب از امام صادق علیه السلام پرسيدند از صورتهايى كه روى فرش نقش شده و داراى دو چشم است و بخواهى روى آن نماز كنى حكمش چيست؟ امام عليه السّلام فرمود: اگر داراى يك چشم است (نيمرخ) اشكال ندارد، ولى اگر دو چشم داشته باشد و تو نماز بخوانى نميشود يا جايز نيست. توضيح:«منظور از يك چشم بودن آنست كه تصوير را از نيمرخ برداشته يا منعكس كرده باشند كه فقط يك چشمش پيداست و اساسا چنين تصويرى نقش كامل محسوب نميشود».
ص: 438
5649- 8- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الدَّرَاهِمِ السُّودِ فِیهَا التَّمَاثِیلُ أَ یُصَلِّی الرَّجُلُ وَ هِیَ مَعَهُ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِذَلِکَ إِذَا کَانَتْ مُوَارَاةً.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ مِثْلَهُ (2).
ترجمه:
حمّاد بن عثمان گويد: از امام صادق عليه السّلام پرسيدم: آيا انسان مىتواند با همراه داشتن درهمهايى كه در آنها عكس اشكالى نقش بسته نماز گزارد؟
فرمود: اگر پوشيده باشند، اشكالى ندارد.
5650- 9- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنِ الرَّجُلِ یُصَلِّی وَ فِی ثَوْبِهِ دَرَاهِمُ فِیهَا تَمَاثِیلُ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِذَلِکَ.
ترجمه:
محمد بن مسلم که گفت: از امام باقر علیه السلام درباره مردی سؤال کردم که نماز می خواند در حالی که روی لباسش سکه های درهمی است که تصویر دارد. فرمود: اشکالی ندارد.
5651- 10- (4)وَ عَنْهُ عَنْ فَضَالَةَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: لَا بَأْسَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی کُلِّ التَّمَاثِیلِ إِذَا جَعَلْتَهَا تَحْتَکَ.
ترجمه:
محمّد بن مسلم از امام باقر عليه السّلام روايت كرده است كه فرمود: در مورد تمثالها و صورتها اگر آن را زير پايت انداخته باشى اشكال ندارد روى آن نماز گزارى.(البتّه عدم اشكال منافات با كراهت ندارد).
5652- 11- (5)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ لَیْثٍ الْمُرَادِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الْوَسَائِدُ تَکُونُ فِی الْبَیْتِ فِیهَا التَّمَاثِیلُ عَنْ یَمِینٍ أَوْ شِمَالٍ فَقَالَ لَا بَأْسَ مَا لَمْ تَکُنْ تُجَاهَ الْقِبْلَةِ فَإِنْ کَانَ شَیْءٌ مِنْهَا بَیْنَ یَدَیْکَ مِمَّا یَلِی الْقِبْلَةَ فَغَطِّهِ وَ صَلِّ وَ إِذَا کَانَتْ مَعَکَ دَرَاهِمُ سُودٌ فِیهَا تَمَاثِیلُ فَلَا تَجْعَلْهَا مِنْ بَیْنِ یَدَیْکَ وَ اجْعَلْهَا مِنْ خَلْفِکَ.
ترجمه:
عبد الله بن مسکان از امام صادق عليه السّلام سؤال كرد: از تكيهگاهها (پشتىها) كه در منازل است و بر آن تمثال و صورت نقش ميكنند هر گاه در سمت راست يا سمت چپ نمازگزار باشد حكم آن چيست؟ آن حضرت فرمود: چنانچه در جهت قبله يا برابر قبله (در مقابل نمازگزار) نباشد اشكالى ندارد، و اگر چيزى از آن قبيل در مقابل تو برابر قبله باشد آن را بپوشان آنگاه نماز بخوان.پس اگر نماز می خواند و درهم ها با او بود، باید آنها را پشت سرش قرار دهد، و چیزی از آنها را بین خودش و قبله قرار ندهد
5653- 12- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ عَنْ
ص: 439
1) التهذیب 2- 364- 1508.
2) الکافی 3- 402- 20.
3) التهذیب 2- 363- 1507.
4) التهذیب 2- 363- 1505، و أورده فی الحدیث 7 من الباب 32 من أبواب مکان المصلی.
5) التهذیب 2- 363- 1504، أخرج مثل صدره عن الفقیه فی الحدیث 8 من الباب 32 من أبواب مکان المصلی.
6) التهذیب 2- 312- 1268، أورده فی الحدیث 7 من الباب 32 من أبواب مکان المصلی.
عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ عَلَاءٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: لَا بَأْسَ بِأَنْ تُصَلِّیَ عَلَی الْمِثَالِ إِذَا جَعَلْتَهُ تَحْتَکَ.
ترجمه:
5654- 13- (1)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: لَا بَأْسَ أَنْ تَکُونَ التَّمَاثِیلُ فِی الثَّوْبِ إِذَا غُیِّرَتِ الصُّورَةُ مِنْهُ.
ترجمه:
5655- 14- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَعْدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا ع عَنِ الْمُصَلَّی وَ الْبِسَاطِ یَکُونُ عَلَیْهِ تَمَاثِیلُ أَ یَقُومُ عَلَیْهِ فَیُصَلِّی أَمْ لَا فَقَالَ وَ اللَّهِ إِنِّی لَأَکْرَهُ وَ عَنْ رَجُلٍ دَخَلَ عَلَی رَجُلٍ عِنْدَهُ بِسَاطٌ عَلَیْهِ تِمْثَالٌ فَقَالَ (أَ تَجِدُ هَاهُنَا مِثَالًا) (3)فَقَالَ لَا تَجْلِسْ عَلَیْهِ وَ لَا تُصَلِّ عَلَیْهِ.
قَالَ الشَّیْخُ هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی الْکَرَاهَةِ بِدَلَالَةِ مَا قَدَّمْنَا.
ترجمه:
-پدر سعدین اسماعیل گوید از ابو الحسن الرضا (ع) پرسيدم: اگر سجاده و يا فرش با تصوير حيوانات مزين باشد، انسان مىتواند بر روى آن نماز بخواند؟ ابو الحسن گفت: بخدا سوگند كه من كراهت دارم.
5656- 15- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقٍ عَنْ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ عَنِ الثَّوْبِ یَکُونُ فِی عَلَمِهِ مِثَالُ طَیْرٍ أَوْ غَیْرِ ذَلِکَ أَ یُصَلَّی فِیهِ قَالَ لَا وَ عَنِ الرَّجُلِ یَلْبَسُ الْخَاتَمَ فِیهِ نَقْشُ مِثَالِ الطَّیْرِ أَوْ غَیْرِ ذَلِکَ قَالَ لَا تَجُوزُ الصَّلَاةُ فِیهِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَی مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
عمّار بن موسى از امام صادق عليه السّلام پرسيد
...آيا نماز خواندن در لباسى كه در علمش (يعنى نقشى كه بر آنست يا بنا بر بعضى از نسخ در عملش يعنى كارى كه روى لباس كردهاند) صورت مرغى يا چيز ديگرى باشد جايز است؟ امام عليه السّلام فرمود: نه.در بارۀ شخصى كه انگشترى بر انگشت خويش كرده باشد كه بر نگين آن تصوير پرندهاى را مثلا نقش كرده باشند نماز با آن چگونه است؟ فرمود: نماز خواندن در چنين لباسى جايز نيست. شرح:«فقهاى عظام نهى را در اين گونه موارد حمل بر كراهت كردهاند».
5657- 16- (6)أَحْمَدُ بْنُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ مُوسَی بْنِ
ص: 440
الْقَاسِمِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَصْلُحُ أَنْ یُصَلِّیَ فِی بَیْتٍ عَلَی بَابِهِ سِتْرٌ خَارِجٌ فِیهِ تَمَاثِیلُ وَ دُونَهُ مِمَّا یَلِی الْبَیْتَ سِتْرٌ آخَرُ لَیْسَ فِیهِ تَمَاثِیلُ هَلْ یَصْلُحُ أَنْ یُؤَخِّرَ (1)السِّتْرَ الَّذِی لَیْسَ فِیهِ تَمَاثِیلُ حَتَّی یَحُولَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ السِّتْرِ الَّذِی فِیهِ التَّمَاثِیلُ أَوْ یُجِیفُ (2)الْبَابَ دُونَهُ وَ یُصَلِّی فِیهِ قَالَ لَا بَأْسَ قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الثَّوْبِ یَکُونُ فِیهِ التَّمَاثِیلُ أَوْ فِی عَلَمِهِ أَ یُصَلَّی فِیهِ قَالَ لَا یُصَلَّی فِیهِ.
ترجمه:
علی بن جعفر از پدرش امام صادق علیه السلام روایت کرد و گفت: از ایشان سؤال کردم: آیا شایسته است مرد در خانه ای نماز بخواند که پرده ای از بیرون دارد که نقش و تصویر روی آن است، و پرده ای از داخل دارد که تصویری روی آن نیست، آیا شایسته است پرده ای را که تصویر ندارد بیندازد تا بین او و پرده دارای تصویر حائل شود یا اینکه درب را ببندد تا پرده بیرونی را نبیند و آنگاه نماز بخواند؟ فرمود: بله، اشکالی ندارد.
از ایشان درباره لباسی پرسیدم که در آن نقوش و نشانه هایی است، آیا با آن نماز بخواند؟ فرمود: نماز نشود در آن
5658- 17- (3)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ وَ زَادَ قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ هَلْ یَصْلُحُ أَنْ یُصَلِّیَ فِی بَیْتٍ فِیهِ أَنْمَاطٌ فِیهَا تَمَاثِیلُ قَدْ غَطَّاهَا قَالَ لَا بَأْسَ.
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش امام موسی علیه السلام روایت کرد و گفت: از ایشان سؤال کردم که آیا صحیح است مرد در خانه ای نماز بخواند که فرشهایی با تصویر دارد، و تصویرها را می پوشاند؟ فرمود: اشکال ندارد.
5659- 18- (4)وَ بِالْإِسْنَادِ قَالَ: وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الْبَیْتِ قَدْ صُوِّرَ فِیهِ طَیْرٌ أَوْ سَمَکَةٌ أَوْ شِبْهُهُ یَلْعَبُ (5)بِهِ أَهْلُ الْبَیْتِ هَلْ تَصْلُحُ الصَّلَاةُ فِیهِ قَالَ لَا حَتَّی یَقْطَعَ رَأْسَهُ أَوْ یُفْسِدَهُ وَ إِنْ کَانَ قَدْ صَلَّی فَلَیْسَ عَلَیْهِ إِعَادَةٌ.
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش امام موسی علیه السلام روایت کرد و گفت:
از ایشان درباره خانه ای سؤال کردم که در آن تصویر پرنده یا ماهی و مانند آن را کشیده اند و اهل خانه با آن مشغولند و بازی می کنند، آیا نماز در آن خانه صحیح است؟ فرمود: نه، تا زمانی که سرِ آن تصویر را جدا کند یا آن را از بین ببرد، و اگر نماز خوانده نیاز به اعاده ندارد.
5660- 19- (6)وَ بِالْإِسْنَادِ قَالَ: وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الْبَیْتِ فِیهِ الدَّرَاهِمُ السُّودُ فِی کِیسٍ أَوْ تَحْتَ فِرَاشٍ أَوْ مَوْضُوعَةٌ فِی جَانِبِ الْبَیْتِ فِیهِ التَّمَاثِیلُ هَلْ تَصْلُحُ الصَّلَاةُ فِیهِ قَالَ لَا بَأْسَ.
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش امام موسی علیه السلام روایت کرد و گفت:
از خانه ای سؤال کردم که در آن درهم های سیاه را که نقش دارد، داخل کیسه یا زیر فرش یا در گوشه ای از خانه گذاشته اند، آیا نماز در آن خانه صحیح است؟ فرمود: اشکال ندارد.
5661- 20- (7)وَ بِالْإِسْنَادِ قَالَ: وَ سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ کَانَ فِی بَیْتِهِ تَمَاثِیلُ أَوْ فِی سِتْرٍ وَ لَمْ
ص: 441
1) فی قرب الإسناد- یرفع هامش المخطوط، و فی المصدر- یرخی.
2) یجیف الباب- یرده، أجفت الباب- رددته، و منه الحدیث" من أجاف من الرجال علی أهله بابا .."" و أجیفوا أبوابکم" أی- ردوها." مجمع البحرین 5- 34".
3) قرب الإسناد- 86.
4) قرب الإسناد- 87، و أورد مثله فی الحدیث 12 من الباب 32 من أبواب مکان المصلی.
5) فی المصدر- یعبث.
6) قرب الإسناد- 87.
7) قرب الإسناد- 87، و أورد مثله فی الحدیث 5 من الباب 32 من أبواب مکان المصلی.
یَعْلَمْ بِهَا وَ هُوَ یُصَلِّی فِی ذَلِکَ الْبَیْتِ ثُمَّ عَلِمَ مَا عَلَیْهِ قَالَ لَیْسَ عَلَیْهِ فِیمَا لَا یَعْلَمُ شَیْءٌ فَإِذَا عَلِمَ فَلْیَنْزِعِ السِّتْرَ وَ لْیُکَسِّرْ رُءُوسَ التَّمَاثِیلِ.
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش امام موسی علیه السلام روایت کرد و گفت:
از ایشان درباره مردی سؤال کردم که در خانه اش یا روی پرده ای تصاویری است و خودش هم نمی داند و در آن خانه نماز می خواند و پس از نماز می فهمد. فرمود: در چیزی که نسبت به آن آگاهی نداشته ایرادی بر او نیست، پس وقتی دانست باید پرده را بکند و سرهای تصاویر را بشکند.
5662- 21- (1)وَ بِالْإِسْنَادِ قَالَ: وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الدَّارِ وَ الْحُجْرَةِ فِیهَا التَّمَاثِیلُ أَ یُصَلَّی فِیهَا قَالَ لَا تُصَلِّی فِیهَا وَ شَیْءٌ مِنْهَا مُسْتَقْبَلُکَ إِلَّا أَنْ لَا تَجِدَ بُدّاً فَتَقْطَعَ (2)رُءُوسَهَا وَ إِلَّا فَلَا تُصَلِّی.
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش امام موسی علیه السلام روایت کرد و گفت:
از ایشان در مورد خانه و اتاقی سؤال کردم که نقش و تصویر در آن است، آیا می توان در آن نماز خواند؟ فرمود: نباید هنگام نماز خواندن چیزی از آن تصاویر روبرویت باشد مگر اینکه راه دیگری نداشته باشی، پس سر آن را جدا می کنی، وگرنه در آن نماز نخوان.
5663- 22- (3)وَ بِالْإِسْنَادِ قَالَ: وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَسْجِدِ یَکُونُ فِیهِ الْمُصَلَّی تَحْتَهُ الْفُلُوسُ وَ الدَّرَاهِمُ الْبِیضُ أَوِ السُّودُ هَلْ یَصْلُحُ الْقِیَامُ عَلَیْهَا وَ هُوَ فِی الصَّلَاةِ قَالَ لَا بَأْسَ.
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش امام موسی علیه السلام روایت کرد و گفت
از ایشان درباره مسجدی سؤال کردم که در آن سجادهای است که زیر آن پول یا درهم سفید یا سیاه گذاشته اند؛ آیا ایستادن روی آن برای نماز صحیح است؟ فرمود: اشکالی ندارد.
5664- 23- (4)وَ بِالْإِسْنَادِ قَالَ: وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الْخَاتَمِ یَکُونُ فِیهِ نَقْشُ تَمَاثِیلِ سَبُعٍ أَوْ طَیْرٍ أَ یُصَلَّی فِیهِ قَالَ لَا بَأْسَ.
وَ رَوَی الْمَسْأَلَةَ الْأَخِیرَةَ ابْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ قُرْبِ الْإِسْنَادِ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش امام موسی علیه السلام روایت کرد و گفت:
از ایشان درباره انگشتری سؤال کردم که در آن نقوش و تصویر حیوان درنده یا پرنده است، آیا با آن نماز بخواند؟ فرمود: اشکال ندارد.
5665- 24- (6)وَ قَدْ تَقَدَّمَ حَدِیثُ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی لِبَاسِ الْحَرِیرِ وَ الدِّیبَاجِ فَقَالَ أَمَّا فِی الْحَرْبِ فَلَا بَأْسَ وَ إِنْ کَانَ فِیهِ التَّمَاثِیلُ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی بَعْضِ الْمَقْصُودِ هُنَا (7)وَ فِی مَکَانِ الْمُصَلِّی (8)وَ فِی الْمَسَاکِنِ (9)وَ فِی التِّجَارَةِ (10)إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی.
ترجمه:
سماعه از امام صادق علیه السلام نقل می کند در مورد لباس حریر و دیبا حضرت فرمود اما در جنگ اشکال ندارد ولو عکس داشته باشد
ص: 442
1) قرب الإسناد- 87.
2) فی المصدر- أو تقطع.
3) قرب الإسناد- 87.
4) قرب الإسناد- 97، و أورده فی الحدیث 10 من الباب 32 من أبواب مکان المصلی.
5) مستطرفات السرائر- 123- 2.
6) تقدم فی الحدیث 3 من الباب 12 من هذه الأبواب.
7) یأتی فی الباب 46 من هذه الأبواب.
8) یأتی فی الباب 32 من أبواب مکان المصلی.
9) یأتی فی الباب 3 و 4 من أبواب المساکن.
10) یأتی فی الباب 94 ممّا یکتسب به، و تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 10 الباب 11 و فی الحدیث 5 من الباب 12 من هذه الأبواب.
(1)46 بَابُ جَوَازِ لُبْسِ الْخَاتَمِ الَّذِی فِیهِ صُورَةٌ أَوْ تِمْثَالُ وَرْدَةٍ أَوْ هِلَالٍ أَوْ حَیَوَانٍ أَوْ طَیْرٍ وَ الصَّلَاةِ فِیهِ عَلَی کَرَاهِیَةٍ
ترجمه:
جایز بودن انگشتر ی به دست نمودن که تصویر و عکس گل یا هلال یا حیوان یا پرنده و نماز در آن با وجود کراهت
5666- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع فِی حَدِیثٍ أَنَّهُ أَرَاهُ خَاتَمَ أَبِی الْحَسَنِ ع وَ فِیهِ وَرْدَةٌ وَ هِلَالٌ فِی أَعْلَاهُ.
ترجمه :
احمد بن محمّد بن ابى نصر گويد: من در خدمت امام رضا عليه السّلام بودم. نقش انگشتر امام كاظم عليه السّلام چنين بود:
....، يك گل و يك هلال ماه در قسمت بالاى آن بود.
5667- 2- (3)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ شُعَیْبِ بْنِ وَاقِدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ زَیْدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ ع فِی حَدِیثِ الْمَنَاهِی قَالَ: نَهَی رَسُولُ اللَّهِ ص أَنْ یُنْقَشَ شَیْءٌ مِنَ الْحَیَوَانِ عَلَی الْخَاتَمِ.
وَ رَوَاهُ فِی الْأَمَالِی بِالْإِسْنَادِ الْمُشَارِ إِلَیْهِ وَ کَذَا جَمِیعُ حَدِیثِ الْمَنَاهِی (4).
ترجمه :
امير المؤمنين فرمود رسول خدا (صلّى اللّه عليه و آله) غدقن كرد
از........و از نقش چيزى از جانداران بر انگشتر
5668- 3- (5)وَ قَدْ تَقَدَّمَ فِی حَدِیثِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ سَأَلَهُ عَنِ الرَّجُلِ یَلْبَسُ الْخَاتَمَ فِیهِ نَقْشُ مِثَالِ الطَّیْرِ أَوْ غَیْرِ ذَلِکَ قَالَ لَا تَجُوزُ الصَّلَاةُ فِیهِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (6)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (7).
ترجمه :
عمار گوید از امام صادق علیه السلام سوال کرد
مردی انگشتر به دست میکند که تصویر پرنده و غیر آن به روی آن است
حضرت فرمود :نماز با آن جایز نیست
ص: 443
1) الباب 46 فیه 3 أحادیث.
2) الکافی 6- 473- 4، و أورده بتمامه فی الحدیث 2 من الباب 62 من أبواب الملابس.
3) الفقیه 4- 10- 4968، و أورده فی الحدیث 6 من الباب 94 من أبواب ما یکتسب به.
4) أمالی الصدوق- 347.
5) تقدم فی الحدیث 15 الباب 45 من هذه الأبواب.
6) تقدم فی الحدیث 23 من الباب 45 من هذه الأبواب.
7) یأتی فی الباب 94 من أبواب ما یکتسب به.
(1)47 بَابُ جَوَازِ الصَّلَاةِ فِی ثَوْبٍ حَشْوُهُ قَزٌّ
ترجمه :
جایز بودن نماز در لباسی که لایه دوزی ابریشم است
5669- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ قَالَ: قَرَأْتُ (فِی) (3)کِتَابِ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ إِلَی الرِّضَا ع- یَسْأَلُهُ عَنِ الصَّلَاةِ فِی ثَوْبٍ حَشْوُهُ قَزٌّ فَکَتَبَ إِلَیْهِ قَرَأْتُهُ لَا بَأْسَ بِالصَّلَاةِ فِیهِ.
ترجمه :
محمدبن ابراهیم به ابو الحسن الرضا (علیه السلام ) نوشت: نماز خواندن با قبائى كه در عوض پنبه با ابريشم خام لايهدوزى شده باشد، چه صورت دارد؟
ابو الحسن در پاسخ نوشت: مانعى ندارد.
5670- 2- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ یَعْنِی ابْنَ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ الرَّیَّانِ بْنِ الصَّلْتِ أَنَّهُ سَأَلَ الرِّضَا ع عَنْ أَشْیَاءَ مِنْهَا الْمَحْشُوُّ بِالْقَزِّ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِهَذَا کُلِّهِ.
ترجمه :
ریان بن صلت از امام رضا علیه السلام پرسید
از مواردی از آنها لباس که ابريشم خام لايهدوزى شده باشد.
فرمود :اشکالی نیست به این کل آن
5671- 3- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عِبْدِیلٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جُنْدَبٍ عَنْ سُفْیَانَ بْنِ السِّمْطِ فِی حَدِیثٍ قَالَ: قَرَأْتُ فِی کِتَابِ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ ع- یَسْأَلُهُ عَنْ ثَوْبٍ حَشْوُهُ قَزٌّ یُصَلَّی فِیهِ فَکَتَبَ لَا بَأْسَ بِهِ.
ترجمه :
محمد بن ابراهیم در نامه به امام رضا علیه السلام پرسید:
آيا در لباسى كه درون آن از ابريشم است مىتوان نماز خواند؟
امام عليه السّلام نوشت: ايرادى ندارد.
5672- 4- (6)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَهْزِیَارَ أَنَّهُ کَتَبَ إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ ع الرَّجُلُ یَجْعَلُ فِی جُبَّتِهِ بَدَلَ الْقُطْنِ قَزّاً هَلْ یُصَلِّی فِیهِ فَکَتَبَ نَعَمْ لَا بَأْسَ بِهِ.
ترجمه :
ابراهیم بن مهزیار در عريضهاى به حضرت امام عسکری نوشت: هر گاه شخصى در جبّۀ خود به جاى پنبه پيله را بكار برد، آيا به اين ترتيب مىتواند در آن جبّه نماز بخواند؟ امام عليه السّلام در پاسخ نوشت: آرى، اشكال ندارد.
ص: 444
1) الباب 47 فیه 4 أحادیث.
2) التهذیب 2- 364- 1509.
3) لیس فی المصدر.
4) التهذیب 2- 369- 1533، أورده بتمامه فی الحدیث 2 من الباب 5 من هذه الأبواب.
5) الکافی 3- 401- 15.
6) الفقیه 1- 263- 811.
7) تقدم فی الحدیث 4 من الباب 11 أن الإبریسم و القز سواء و فی الحدیث 11 و 12 من الباب 11 ما ینافی ذلک من هذه الأبواب.
(1)48 بَابُ کَرَاهَةِ الرُّکُوبِ عَلَی الْمِیثَرَةِ الْحَمْرَاءِ وَ عَدَمِ تَحْرِیمِهِ
ترجمه :
مکروه بودن سوار شدن بر پالان قرمز و حرام نبودن آن
5673- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ جَرَّاحٍ الْمَدَائِنِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع وَ یُکْرَهُ أَنْ یُلْبَسَ الْقَمِیصُ الْمَکْفُوفُ بِالدِّیبَاجِ وَ یُکْرَهُ لِبَاسُ الْحَرِیرِ وَ لِبَاسُ الْوَشْیِ (3)- وَ یُکْرَهُ الْمِیثَرَةُ الْحَمْرَاءُ فَإِنَّهَا مِیثَرَةُ إِبْلِیسَ.
وَ
عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی وَ غَیْرِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ وَ لِبَاسُ الْقَسِّیِّ (4).
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیِّ مِثْلَهُ (5).
ترجمه :
ابو عبد اللّه صادق (علیه السلام) كراهت داشت پيراهنى بپوشد كه دور گريبان و سر آستين آن با مخمل ابريشم نواردوزى شده باشد. كراهت داشت كه لباس ابريشمى و لباس رنگارنگ بپوشد. كراهت داشت كه بر روى نهالى سرخ بنشيند. ابو عبد اللّه مىگفت: نهالى سرخ مخصوص شيطان است.
5674- 2- (6)وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی هَاشِمٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی یَحْیَی الْمَدَنِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ ع کَانَ یَرْکَبُ عَلَی قَطِیفَةٍ حَمْرَاءَ.
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ (7)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ مِثْلَهُ (8).
ترجمه :
ابراهيم بن ابو يحيى مدينى گويد: امام صادق عليه السّلام فرمود:
امام سجّاد عليه السّلام سوار بر قطيفه و زيرانداز سرخ مىشد.
5675- 3- (9)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ
ص: 445
1) الباب 48 فیه 6 أحادیث.
2) الکافی 3- 403- 27، أورده أیضا فی الحدیث 9 من الباب 11 من هذه الأبواب.
3) لباس الوشی، بفتح الواو و سکون الشین- نقش الثوب من کل لون، و ثوب وشی- ثوب منقوش و جمعه وشاة بالکسر مجمع البحرین 1- 437.
4) الکافی 6- 454- 6.
5) التهذیب 2- 364- 1510.
6) الکافی 6- 541- 5.
7) المحاسن- 629- 108.
8) التهذیب 6- 165- 310.
9) الکافی 6- 541- 4، و رواه الشیخ فی التهذیب 6- 166- 312.
إِسْمَاعِیلَ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَنَانٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ قَالَ النَّبِیُّ ص لِعَلِیٍّ ع إِیَّاکَ أَنْ تَرْکَبَ مِیثَرَةً (1)حَمْرَاءَ فَإِنَّهَا مِیثَرَةُ إِبْلِیسَ.
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنِ النَّهِیکِیِّ عَنْ حَنَانٍ مِثْلَهُ (2).
ترجمه :
حنان بن سدير گويد: از امام صادق عليه السّلام شنيدم كه مىفرمود:
پيامبر صلّى اللّه عليه و اله به حضرت على عليه السّلام فرمود:
بپرهيز از اينكه سوار پالان حرير و ديباج سرخ گردى! زيرا آن، پالان ابليس است.
5676- 4- (3)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ لِعَلِیٍّ ع فِی حَدِیثٍ لَا تَرْکَبْ بِمِیثَرَةٍ حَمْرَاءَ فَإِنَّهَا مِنْ مَرَاکِبِ إِبْلِیسَ.
وَ رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ کَمَا تَقَدَّمَ فِی أَحَادِیثِ الْحَرِیرِ (4).
ترجمه :
پيامبر صلّى اللّه عليه و اله به حضرت على عليه السّلام فرمود:
سوار پالان حرير و ديباج سرخ نشو ! زيرا آن، پالان ابليس است.
5677- 5- (5)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص نَهَاهُمْ عَنْ سَبْعٍ مِنْهَا الْمَآثِرُ الْحُمْرُ.
ترجمه :
از امام باقر عليه السّلام روايت شده كه فرمود:رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله مردم را از هفت چيز نهى فرمود:
و سوار شدن بر زينهاى حريرى قرمز رنگ
5678- 6- (6)وَ عَنْ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ جَمِیعاً عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ النَّبِیُّ ص لِعَلِیٍّ ع فِی حَدِیثٍ إِیَّاکَ أَنْ تَرْکَبَ مِیثَرَةً حَمْرَاءَ فَإِنَّهَا مِنْ مَآثِرِ
ص: 446
1) المیثرة- بالکسر غیر مهموزة- شیء یحشی بقطن أو صوف و یجعله الراکب تحته، و أصله الواو و المیم زائدة و الجمع میاثر و مواثر ... مجمع البحرین 3- 509.
2) المحاسن- 629- 107، و فیه- و عنه عن عثمان عن سماعة و وردت الروایة فی البحار 76- 291- 12 عن المحاسن بنفس السند الوارد فی المتن.
3) الفقیه 1- 253- 775، قطع المصنّف الحدیث الی عدة قطع حسب مناسبتها للأبواب فاورد قطعة منه فی الحدیث 5 من الباب 11، و فی الحدیث 6 من الباب 30، و فی الحدیث 2 من الباب 44 من هذه الأبواب.
4) تقدم فی الحدیث 5 من الباب 11 من هذه الأبواب، و أورد هناک قطعة غیر القطعة التی وردت أعلاه و إنّما أشار الی أصل الحدیث.
5) قرب الإسناد- 34.
6) قرب الإسناد- 47، تقدم صدره فی الحدیث 11 من الباب 30 من هذه الأبواب.
إِبْلِیسَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (1).
ترجمه :
حنان بن سدير گويد: از امام صادق عليه السّلام شنيدم كه مىفرمود:
پيامبر صلّى اللّه عليه و اله به حضرت على عليه السّلام فرمود:
بپرهيز از اينكه سوار پالان حرير و ديباج سرخ گردى! زيرا آن، پالان ابليس است.
(2)49 بَابُ جَوَازِ الصَّلَاةِ فِی ثَوْبِ الْمَرْأَةِ وَ کَرَاهَةِ ذَلِکَ إِذَا کَانَتْ مُتَّهَمَةً وَ کَذَا الرَّجُلُ وَ حُکْمِ الصَّلَاةِ فِی ثَوْبِ الْغَیْرِ مَعَ الْإِذْنِ وَ عَدَمِهَا
ترجمه :
جایز بودن نماز در لباس زن و کراهت داشتن آن وقتی امتهم بشوی و همچنین زن لباس مرد بپوشد و حکم پوشیدن لباس دیگران با اجازه و بدون اجازه
5679- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْعِیصِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ یُصَلِّی فِی إِزَارِ الْمَرْأَةِ وَ فِی ثَوْبِهَا وَ یَعْتَمُّ بِخِمَارِهَا قَالَ (4)إِذَا کَانَتْ مَأْمُونَةً.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعِیصِ بْنِ الْقَاسِمِ (5)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ نَحْوَهُ (6).
ترجمه :
عيص بن القاسم از امام صادق عليه السّلام روايت كرده است در مورد مرد كه آيا مىتواند در لنگ زن و يا جامه او نماز كند، و يا مقنعه زن را عمّامه خود سازد؟ آن حضرت فرمود: اگر آن زن (كه لباسهايش مورد استفاده مرد نمازگزار قرار گرفته) مأمونه باشد و از نجاسات اجتناب ورزد مرد مىتواند از آنها استفاده كند.
5680- 2- (7)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی رَفَعَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: صَلِّ فِی مِنْدِیلِکَ الَّذِی تَتَمَنْدَلُ بِهِ وَ لَا تُصَلِّ فِی مِنْدِیلٍ یَتَمَنْدَلُ بِهِ غَیْرُکَ.
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی کَوْنِ الْغَیْرِ مُتَّهَماً بِالنَّجَاسَةِ فَیُسْتَحَبُّ اجْتِنَابُ مِنْدِیلِهِ أَوْ عَلَی الْکَرَاهَةِ لِمَا مَضَی (8)وَ یَأْتِی (9).
ترجمه :
محمّد بن يحيى در روايت مرفوعهاى گويد: امام صادق عليه السّلام فرمود:
در حولهاى كه بدن خود را با آن پاك مىكنى، مىتوانى نماز بخوانى؛ ولى در حولهاى كه ديگرى بدن خود را با آن پاك مىكند، نماز مخوان.
ص: 447
1) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 7 و 8 من الباب 30 و الباب 44 من هذه الأبواب.
2) الباب 49 فیه 3 أحادیث.
3) الفقیه 1- 256- 785، أورده فی الحدیث 2 من الباب 28 من أبواب النجاسات.
4) کتب المصنّف عن التهذیب- نعم.
5) الکافی 3- 402- 19.
6) التهذیب 2- 364- 1511.
7) الکافی 3- 402- 23.
8) مضی فی الحدیث السابق.
9) یأتی فی الحدیث الآتی.
5681- 3- (1)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هِلَالٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ مِنْدِیلٌ یُتَمَنْدَلُ بِهِ أَ یَجُوزُ أَنْ یَضَعَهُ الرَّجُلُ عَلَی مَنْکِبَیْهِ أَوْ یَتَّزِرَ بِهِ وَ یُصَلِّیَ قَالَ لَا بَأْسَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی الْأَسْآرِ وَ فِی النَّجَاسَاتِ (2)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی الْحُکْمِ الْأَخِیرِ أَیْضاً فِی مَکَانِ الْمُصَلِّی إِنْ شَاءَ اللَّهُ (3).
*******+++
ترجمه :
حلبی گوید به امام صادق علیه السلام گفتم کسی حوله ای دارد از آن استفاده میکند جایز استوقت نماز روی شانه بعنوان عبا قرار دهد ؟
حضرت فرمود اشکال ندارد
(4)50 بَابُ وُجُوبِ سَتْرِ الْعَوْرَةِ فِی الصَّلَاةِ وَ لَوْ بِالْحَشِیشِ وَ نَحْوِهِ فَإِنْ لَمْ یَجِدْ سَاتِراً صَلَّی عُرْیَاناً مُومِیاً قَائِماً مَعَ عَدَمِ النَّاظِرِ وَ جَالِساً مَعَ وُجُودِهِ وَاضِعاً یَدَهُ عَلَی عَوْرَتِهِ
ترجمه :
باب وجوب پوشاندن عورت در نماز و لو با گیاه و شبیه آن و اگر ساتر پیدا نماز را در حالت برهنه گی ایستاده اشاره کند اگرکسی او را نمیبیند واگر بیننده ای هست بنشیند و دست بر عورت بگذارد +++++
5682- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَمْرَکِیِّ الْبُوفَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ قُطِعَ عَلَیْهِ أَوْ غَرِقَ مَتَاعُهُ فَبَقِیَ عُرْیَاناً وَ حَضَرَتِ الصَّلَاةُ کَیْفَ یُصَلِّی قَالَ إِنْ أَصَابَ حَشِیشاً یَسْتُرُ بِهِ عَوْرَتَهُ أَتَمَّ صَلَاتَهُ بِالرُّکُوعِ وَ السُّجُودِ وَ إِنْ لَمْ یُصِبْ شَیْئاً یَسْتُرُ بِهِ عَوْرَتَهُ أَوْمَأَ وَ هُوَ قَائِمٌ.
وَ رَوَاهُ عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ مِثْلَهُ (6).
*
ترجمه:
: علی بن جعفر از برادرش امام موسی علیه السلام روایت کرده و می گوید: از آن حضرت درباره مردی سؤال کردم که گرفتار راهزنان شده یا اموالش را آب برده، پس برهنه مانده و وقت نماز هم رسیده است، چگونه نماز بخواند؟ فرمود: اگر گیاه به دست آورد عورتش را با آن بپوشاند و رکوع و سجودش را به طور کامل انجام دهد، و اگر چیزی برای سَتر عورت نیافت ایستاده و با اشاره نماز بخواند.
5683- 2- (7)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ
ص: 448
1) التهذیب 2- 368- 1531.
2) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 1 الباب 7 من أبواب الأسآر و فی الباب 28 من أبواب النجاسات.
3) یأتی فی الباب 2 و 3 من أبواب مکان المصلی.
4) الباب 50 فیه 7 أحادیث.
5) التهذیب 2- 365- 1515.
6) مسائل علیّ بن جعفر- 172- 298.
7) التهذیب 3- 179- 405 و التهذیب 2- 365- 1517 بسند آخر.
بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْعَارِی الَّذِی لَیْسَ لَهُ ثَوْبٌ إِذَا وَجَدَ حَفِیرَةً دَخَلَهَا (وَ یَسْجُدُ فِیهَا وَ یَرْکَعُ) (1).
*
ترجمه:
از امام صادق علیه السلام که فرمود: برهنه ای که لباس ندارد اگر چاله ای یافت وارد آن شود و در آن رکوع و سجده کند.
5684- 3- (2)وَ عَنْهُ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ یَخْرُجُ عُرْیَاناً فَتُدْرِکُهُ الصَّلَاةُ قَالَ یُصَلِّی عُرْیَاناً قَائِماً إِنْ لَمْ یَرَهُ أَحَدٌ فَإِنْ رَآهُ أَحَدٌ صَلَّی جَالِساً.
*
ترجمه:
عبدالله بن مسکان از بعض اصحابش از امام صادق علیه السلام آورده است که ایشان درباره مردی که برهنه بیرون می رود و وقت نماز فرا می رسد فرمود: اگر کسی او را نمی بیند برهنه و ایستاده نماز بخواند و اگر او را می بینند نشسته نماز بخواند.
5685- 4- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ فِی حَدِیثٍ وَ إِنْ کَانَ مَعَهُ سَیْفٌ وَ لَیْسَ مَعَهُ ثَوْبٌ فَلْیَتَقَلَّدِ السَّیْفَ وَ یُصَلِّی قَائِماً.
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ مِثْلَهُ (4).
*
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمود:
...و اگر شمشیر همراه خود دارد و لباس دیگری ندارد، شمشیر را به گردنش بیندازد و ایستاده نماز بخواند.
5686- 5- (5)قَالَ وَ رُوِیَ فِی الرَّجُلِ یَخْرُجُ عُرْیَاناً فَتُدْرِکُهُ الصَّلَاةُ أَنَّهُ یُصَلِّی عُرْیَاناً قَائِماً إِنْ لَمْ یَرَهُ أَحَدٌ فَإِنْ رَآهُ أَحَدٌ صَلَّی جَالِساً.
*
ترجمه:
در روایت آورده است که ایشان درباره مردی که برهنه بیرون می رود و وقت نماز فرا می رسد .اگر کسی او را نمی بیند برهنه و ایستاده نماز بخواند و اگر او را می بینند نشسته نماز بخواند.
5687- 6- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع رَجُلٌ خَرَجَ مِنْ سَفِینَةٍ عُرْیَاناً أَوْ سُلِبَ ثِیَابُهُ وَ لَمْ یَجِدْ شَیْئاً یُصَلِّی فِیهِ فَقَالَ یُصَلِّی إِیمَاءً وَ إِنْ کَانَتِ امْرَأَةً جَعَلَتْ یَدَهَا عَلَی فَرْجِهَا وَ إِنْ کَانَ رَجُلًا وَضَعَ یَدَهُ عَلَی سَوْأَتِهِ ثُمَّ یَجْلِسَانِ فَیُومِئَانِ إِیمَاءً وَ لَا یَسْجُدَانِ وَ لَا یَرْکَعَانِ فَیَبْدُوَ مَا خَلْفَهُمَا (7)-
ص: 449
1) فی المصدر- فسجد فیها و رکع.
2) التهذیب 2- 365- 1516.
3) التهذیب 2- 366- 1519، و أورده بتمامه فی الحدیث 3 من الباب 53 من هذه الأبواب.
4) الفقیه 1- 256- 786.
5) الفقیه 1- 259- 797.
6) الکافی 3- 396- 16.
7) فیه استعمال الرجل فیما تشمل المرأة. و مثله کثیر و یظهر فی أکثر المواضع أنهم یوردونه بطریق المثال أو یریدون به مطلق المکلف. منه قده.
تَکُونُ صَلَاتُهُمَا إِیمَاءً بِرُءُوسِهِمَا قَالَ وَ إِنْ کَانَا فِی مَاءٍ أَوْ بَحْرٍ لُجِّیٍّ لَمْ یَسْجُدَا عَلَیْهِ وَ مَوْضُوعٌ عَنْهُمَا التَّوَجُّهُ فِیهِ یُومِیَانِ فِی ذَلِکَ إِیمَاءً رَفْعُهُمَا تَوَجُّهٌ (1)وَ وَضْعُهُمَا.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (2).
*
ترجمه:
زراره گويد: به امام باقر عليه السّلام عرض كردم: مردى برهنه از كشتى خارج مىشود، يا دزدان لباس او را مىدزدند و چيزى نمىيابد كه در آن نماز بخواند (چگونه نماز گزارد؟)
فرمود: بايد با اشاره نماز گزارد و اگر زن باشد، دستش را بر شرمگاه خود بگذارد و اگر مرد است، دست خود را بر شرمگاهش بگذارد، چنين افرادى بايد بنشينند و با اشاره نماز گزارند و نبايد به ركوع و سجود بروند، كه مبادا عورتشان از پشت نمايان گردد، بلكه نماز آنها اشاره با سر مىباشد.
حضرتش فرمود: اگر آنها داخل بركه، يا دريايى باشند كه نمىتوانند بر آب سجده كنند، توجّه (يعنى اعتدال و برابر يكديگر گذاردن اعضاى بدن در حالت قيام) از آنان ساقط است (زيرا نشستهاند) و دست گذاردن آنها و دست برداشتن آنها از آن براى آنان توجّه محسوب مىشود.
5688- 7- (3)أَحْمَدُ بْنُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی رَجُلٍ عُرْیَانٍ لَیْسَ مَعَهُ ثَوْبٌ قَالَ إِذَا کَانَ حَیْثُ لَا یَرَاهُ أَحَدٌ فَلْیُصَلِّ قَائِماً.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (4)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (5).
*
ترجمه:
عبدالله بن مسکان از امام باقر علیه السلام روایت می کند که ایشان درباره مردی که برهنه است و لباسی با خود ندارد فرمود: اگر به گونه ای است که کسی او را نمی بیند ایستاده نماز بخواند.
(6)51 بَابُ اسْتِحْبَابِ الْجَمَاعَةِ لِلْعُرَاةِ وَ کَیْفِیَّتِهَا *
ترجمه:
باب استحباب نماز جماعت برای چند نفر برهنه
5689- 1- (7)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْمٍ صَلَّوْا جَمَاعَةً وَ هُمْ عُرَاةٌ قَالَ یَتَقَدَّمُهُمُ الْإِمَامُ بِرُکْبَتَیْهِ وَ یُصَلِّی بِهِمْ جُلُوساً وَ هُوَ جَالِسٌ.
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ مِثْلَهُ (8).
*
ترجمه:
عبد الله بن سنان گوید از ابو عبد اللّه صادق (علیه السلام ) پرسيدم: اگر جمعى لخت و عريان باشند، چگونه نماز جماعت بخوانند؟ ابو عبد اللّه گفت: همگان در يك صف مىشوند و پيشنمازشان به مقدار يك زانو جلوتر داخل صف مىنشيند و همگان نماز نشسته مىخوانند.
ص: 450
1) فی نسخة- موجه، و فی نسخة من التهذیب- بوجه هامش المخطوط.
2) التهذیب 2- 364- 1512 و التهذیب 3- 178- 403.
3) المحاسن- 372- 135، و أورده فی الحدیث 2 من الباب 46 من أبواب النجاسات.
4) تقدم فی الأبواب 45 و 46 من أبواب النجاسات.
5) یأتی فی الباب 51 و 52 من هذه الأبواب.
6) الباب 51 فیه حدیثان.
7) التهذیب 2- 365- 1513.
8) التهذیب 3- 178- 404.
5690- 2- (1)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَوْمٌ قُطِعَ عَلَیْهِمُ الطَّرِیقُ وَ أُخِذَتْ ثِیَابُهُمْ فَبَقُوا عُرَاةً وَ حَضَرَتِ الصَّلَاةُ کَیْفَ یَصْنَعُونَ فَقَالَ یَتَقَدَّمُهُمْ إِمَامُهُمْ فَیَجْلِسُ وَ یَجْلِسُونَ خَلْفَهُ فَیُومِئُ إِیمَاءً بِالرُّکُوعِ وَ السُّجُودِ وَ هُمْ یَرْکَعُونَ وَ یَسْجُدُونَ خَلْفَهُ عَلَی وُجُوهِهِمْ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2)وَ یَأْتِی مَا ظَاهِرُهُ الْمُنَافَاةُ وَ نُبَیِّنُ وَجْهَهُ (3).
*
ترجمه:
روایت اسحاق بن عمار از امام صادق علیه السلام که گروهی گرفتار راهزنان گردیده و لباسهایشان ربوده شده و برهنه مانده اند، حال وقت نماز رسیده است، چگونه نماز بخوانند؟ فرمود: امامشان در جلو قرار می گیرد و می نشیند، آنها هم پشت سرش می نشینند، پس امام برای رکوع و سجود اشاره می کند و آنها نیز به همین صورت رکوع و سجود را با اشاره صورت انجام می دهند.
(4)52 بَابُ اسْتِحْبَابِ تَأْخِیرِ الْعُرْیَانِ الصَّلَاةَ إِلَی آخِرِ الْوَقْتِ مَعَ رَجَاءِ حُصُولِ سَاتِرٍ *
ترجمه:
باب استحباب تاخیر نماز برای برهنه اگر امید به پیداشدن لباس دارد
5691- 1- (5)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ ع أَنَّهُ قَالَ: مَنْ غَرِقَتْ ثِیَابُهُ فَلَا یَنْبَغِی لَهُ أَنْ یُصَلِّیَ حَتَّی یَخَافَ ذَهَابَ الْوَقْتِ یَبْتَغِی ثِیَاباً فَإِنْ لَمْ یَجِدْ صَلَّی عُرْیَاناً جَالِساً یُومِئُ إِیمَاءً یَجْعَلُ سُجُودَهُ أَخْفَضَ مِنْ رُکُوعِهِ فَإِنْ کَانُوا جَمَاعَةً تَبَاعَدُوا فِی الْمَجَالِسِ ثُمَّ صَلَّوْا کَذَلِکَ فُرَادَی.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی اسْتِحْبَابِ الْجَمَاعَةِ هُنَا (6)وَ هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی الْجَوَازِ وَ الْأَوَّلُ أَفْضَلُ أَوْ عَلَی التَّقِیَّةِ.
*
ترجمه:
ابوالبَختری از امام صادق از پدرش علیهما السلام روایت می کند که فرمود: هر کس لباسش را آب بُرده سزاوار نیست نماز بخواند تا وقتی که از فوت وقت بترسد و باید دنبال لباس بگردد، پس اگر لباس نیافت نشسته و با اشاره نماز بخواند و اشاره به سجودش را پایین تر از رکوع قرار دهد، و اگر گروهی برهنه بودند دور از هم می نشینند و همان گونه هر کدام فُرادا نمازشان را می خوانند.
ص: 451
(1)53 بَابُ کَرَاهَةِ الْإِمَامَةِ بِغَیْرِ رِدَاءٍ وَ اسْتِحْبَابِهِ لِلْإِمَامِ وَ لِمَنْ یُصَلِّی فِی ثَوْبٍ وَاحِدٍ وَ أَقَلُّهُ تِکَّةٌ أَوْ سَیْفٌ وَ عَدَمِ وُجُوبِهِ
ترجمه :
باب کراهت امام جماعت شدن بدون عبا و استحباب برای امام جماعت و برای کسیکه یک لباس دارد و کمترین آن تکه یا شمشیر ولی عبا واجب نیست
5692- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ أَمَّ قَوْماً فِی قَمِیصٍ لَیْسَ عَلَیْهِ رِدَاءٌ فَقَالَ لَا یَنْبَغِی إِلَّا أَنْ یَکُونَ عَلَیْهِ رِدَاءٌ أَوْ عِمَامَةٌ یَرْتَدِی بِهَا.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ مِثْلَهُ (3).
ترجمه :
سلیمان بن خالد گوید: از امام صادق علیه السلام درباره مردی سؤال کردم که با پیراهنی که بر روی آن ردایی نیست بر قومی امام شد. فرمود: شایسته نیست مگر اینکه بر او ردایی باشد یا عمامهای باشد که به وسیله آن پوشانده شود. - .
5693- 2- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ هَلْ یَصْلُحُ لَهُ أَنْ یَؤُمَّ فِی سَرَاوِیلَ وَ قَلَنْسُوَةٍ قَالَ لَا یَصْلُحُ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ السَّرَاوِیلِ هَلْ یَجُوزُ مَکَانَ الْإِزَارِ قَالَ نَعَمْ.
ترجمه :
5694- 3- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ لَیْسَ مَعَهُ إِلَّا سَرَاوِیلُ قَالَ یَحِلُّ التِّکَّةَ مِنْهُ فَیَطْرَحُهَا (6)عَلَی عَاتِقِهِ وَ یُصَلِّی قَالَ وَ إِنْ کَانَ مَعَهُ سَیْفٌ وَ لَیْسَ مَعَهُ ثَوْبٌ فَلْیَتَقَلَّدِ السَّیْفَ وَ یُصَلِّی قَائِماً.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ مِثْلَهُ (7).
ترجمه :
از ابن سنان روایت کرده است که گفت: از امام صادق علیه السلام درباره مردی سؤال شد که فقط شلوار دارد. فرمود: بند شلوارش را از آن باز کند و روی دوشش بیندازد و نماز بخواند. فرمود: و اگر شمشیر همراه خود دارد و لباس دیگری ندارد، شمشیر را به گردنش بیندازد و ایستاده نماز بخواند.
ص: 452
1) الباب 53 فیه 7 أحادیث.
2) التهذیب 2- 366- 1521.
3) الکافی 3- 394- 3.
4) التهذیب 2- 366- 1520، و أورده فی الحدیث 14 و 15 من الباب 22 من هذه الأبواب.
5) التهذیب 2- 366- 1519، و أورد ذیله فی الحدیث 4 من الباب 50 من هذه الأبواب.
6) فی الأصل عن نسخة فیضعها و عن نسخة اخری فیجعلها.
7) الفقیه 1- 256- 786.
5695- 4- (1)وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَدِیدٍ عَنْ جَمِیلٍ قَالَ: سَأَلَ مُرَازِمٌ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع وَ أَنَا مَعَهُ حَاضِرٌ عَنِ الرَّجُلِ الْحَاضِرِ یُصَلِّی فِی إِزَارٍ مُؤْتَزِراً (2)بِهِ قَالَ یَجْعَلُ عَلَی رَقَبَتِهِ مِنْدِیلًا أَوْ عِمَامَةً یَرْتَدِی (3)بِهِ.
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ (4).
ترجمه :
و از جمیل نقل شده که گفت: مُرازِم از امام صادق علیه السلام درباره مردی سؤال کرد که با اِزار نماز می خواند در حالی که من نیز حاضر بودم. فرمود: دستمالی روی دوشش بیندازد یا عمامه ای را ردای خود سازد.
5696- 5- (5)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ رَفَعَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی رَجُلٍ یُصَلِّی فِی سَرَاوِیلَ لَیْسَ مَعَهُ غَیْرُهُ قَالَ یَجْعَلُ التِّکَّةَ عَلَی عَاتِقِهِ.
ترجمه :
على بن محمّد در روايت مرفوعهاى گويد: امام صادق عليه السّلام دربارۀ مردى كه در شلوارى نماز مىگزارد و جز آن، چيز ديگرى به همراه ندارد، فرمود:
بند آن را بر دوش خود قرار دهد.
5697- 6- (6)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: أَدْنَی مَا یُجْزِیکَ أَنْ تُصَلِّیَ فِیهِ بِقَدْرِ مَا یَکُونُ عَلَی مَنْکِبَیْکَ مِثْلَ جَنَاحَیِ الْخُطَّافِ.
ترجمه :
زراره از امام باقر علیه السلام نقل کرده که فرمود: کمترین حدّی که از لباس برای نماز کفایت می کند آن است که مانند دو بال پرستو روی شانه هایت باشد.
5698- 7- (7)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَؤُمُّ بِغَیْرِ رِدَاءٍ فَقَالَ قَدْ أَمَّ رَسُولُ اللَّهِ ص فِی ثَوْبٍ وَاحِدٍ مُتَوَشِّحٍ بِهِ قَالَ وَ سَأَلْتُهُ (8)عَنِ الرَّجُلِ هَلْ یَصْلُحُ لَهُ أَنْ یُصَلِّیَ فِی سَرَاوِیلَ وَاحِدٍ وَ هُوَ یُصِیبُ ثَوْباً قَالَ لَا یَصْلُحُ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی أَحَادِیثِ الصَّلَاةِ فِی ثَوْبٍ وَاحِدٍ (9).
ترجمه :
علی بن جعفر از برادرش امام موسی علیه السلام روایت کرده که از ایشان در مورد مردی سؤال کردم که آیا شایسته است فقط با یک شلوار نماز بخواند در حالیکه پراهنش را درآورده است؟ فرمود: نه، شایسته نیست.
ص: 453
1) التهذیب 2- 366- 1518، و أورده فی الحدیث 4 من الباب 22 من هذه الأبواب.
2) فی هامش الأصل عن نسخة متزرا و عن اخری مرتدیا.
3) فی نسخة- یتردی هامش المخطوط و فی المصدر- یتردی بها.
4) الکافی 3- 395- 6.
5) الکافی 3- 395- 5.
6) الفقیه 1- 256- 786.
7) قرب الإسناد- 86.
8) قرب الإسناد- 89.
9) تقدم فی الباب 22 من هذه الأبواب، و یأتی فی الباب 57 من هذه الأبواب.
(1)54 بَابُ اسْتِحْبَابِ لُبْسِ أَخْشَنِ الثِّیَابِ وَ أَغْلَظِهَا فِی الصَّلَاةِ فِی الْخَلْوَةِ وَ أَجْوَدِهَا وَ أَجْمَلِهَا بَیْنَ النَّاسِ وَ کَرَاهَةِ اتِّقَاءِ الْمُصَلِّی عَلَی ثَوْبِهِ
ترجمه :
باب استحباب پوشیدن لباس زبر و ضخیم در نماز وقت تنهائی و زیباترین آنها در بین مردم و کراهت ملاحظه ی لباس را نمودن
5699- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ کَثِیرٍ الْخَرَّازِ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع وَ عَلَیْهِ قَمِیصٌ غَلِیظٌ خَشِنٌ تَحْتَ ثِیَابِهِ وَ فَوْقَهُ جُبَّةُ صُوفٍ وَ فَوْقَهَا قَمِیصٌ غَلِیظٌ فَمَسِسْتُهَا فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنَّ النَّاسَ یَکْرَهُونَ لِبَاسَ الصُّوفِ فَقَالَ کَلَّا کَانَ أَبِی مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ ع یَلْبَسُهَا وَ کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنُ ع یَلْبَسُهَا وَ کَانُوا ع یَلْبَسُونَ أَغْلَظَ ثِیَابِهِمْ إِذَا قَامُوا إِلَی الصَّلَاةِ وَ نَحْنُ نَفْعَلُ ذَلِکَ.
ترجمه :
محمّد بن حسین بن کثیر خزاز از پدر خود نقل کرد: که حضرت صادق ع را دیدم پیراهنی خشن و زخیم زیر لباسهایش داشت، بالای آن جبه ای از پشم بود و بالای جبه پیراهنی خشن بود: من بر آن لباس دست کشیدم، عرض کردم مردم از لباس پشمی خوششان نمی آید فرمود: این صحیح نیست پدرم محمّد بن علی و جدم علی بن الحسین آن را میپوشیدند، آن ها در هنگام نماز خشن ترین لباس های خود را به تن داشتند. من هم همین کار را میکنم -
5700- 2- (3)وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: اتَّخِذْ مَسْجِداً فِی بَیْتِکَ فَإِذَا خِفْتَ شَیْئاً فَالْبَسْ ثَوْبَیْنِ غَلِیظَیْنِ مِنْ أَغْلَظِ ثِیَابِکَ فَصَلِّ فِیهِمَا الْحَدِیثَ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ (4).
ترجمه :
در خانۀ خود مسجدى انتخاب كن و هرگاه از چيزى ترسيدى، دو لباس خشن از خشنترين لباسهايت را بپوش و در آن دو لباس نماز بگزار،
5701- 3- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُسَیْنِ بْنِ کَثِیرٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: رَأَیْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع جُبَّةَ صُوفٍ بَیْنَ ثَوْبَیْنِ غَلِیظَیْنِ فَقُلْتُ لَهُ فِی ذَلِکَ فَقَالَ رَأَیْتُ أَبِی یَلْبَسُهَا إِنَّا إِذَا أَرَدْنَا أَنْ نُصَلِّیَ لَبِسْنَا أَخْشَنَ ثِیَابِنَا.
ترجمه :
از محمد بن كثير:بتن حضرت صادق(عليه السّلام)جبۀ پشمينه ديدم كه زير آن پيراهن خشن پوشيده بود،در بارۀ آن سؤال كردم فرمود پدرم همين طور مىپوشيد و ما وقتى مىخواهيم نماز بخوانيم خشنترين جامهها را مىپوشيم.
5702- 4- (6)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص
ص: 454
مَنِ اتَّقَی عَلَی ثَوْبِهِ فِی صَلَاتِهِ فَلَیْسَ لِلَّهِ اکْتَسَی.
ترجمه :
رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله فرمود: هر كس در خواندن نماز يا هنگام خواندن آن جامهاش را مراعات و ملاحظه كند (كه چون بر خاك نماز ميگزارد جامهاش گرد آلود و ضايع شود) پس آن جامه را بخاطر رعايت فرمان و رضاى خدا (لباس نماز) بتن نكرده است.
5703- 5- (1)الْفَضْلُ بْنُ الْحَسَنِ الطَّبْرِسِیُّ فِی مَجْمَعِ الْبَیَانِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی قَوْلِهِ تَعَالَی خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ (2)قَالَ أَیْ خُذُوا ثِیَابَکُمُ الَّتِی تَتَزَیَّنُونَ بِهَا لِلصَّلَاةِ فِی الْجُمُعَاتِ وَ الْأَعْیَادِ.
ترجمه :
در توضیح آیه «خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ» در تفسیر مجمع البیان از امام باقر علیه السلام آمده است که فرمود: یعنی در روزهای جمعه و اعیاد، برای شرکت در نماز، لباسهای زینت خود را بپوشید.
5704- 6- (3)قَالَ وَ رَوَی الْعَیَّاشِیُّ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ ع أَنَّهُ کَانَ إِذَا قَامَ إِلَی الصَّلَاةِ لَبِسَ أَجْوَدَ ثِیَابِهِ فَقِیلَ لَهُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ لِمَ تَلْبَسُ أَجْوَدَ ثِیَابِکَ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ جَمِیلٌ یُحِبُّ الْجَمَالَ فَأَتَجَمَّلُ لِرَبِّی وَ هُوَ یَقُولُ خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ (4)فَأُحِبُّ أَنْ أَلْبَسَ أَجْمَلَ ثِیَابِی.
ترجمه :
تفسیر عیاشی: ابوخیثمه گوید: امام حسن بن علی علیه السلام هرگاه به نماز برمی خاست بهترین لباسهایش را می پوشید. به او در این مورد گفتند که ای فرزند رسول خدا چرا بهترین لباسهایت را می پوشی؟ فرمود: خداوند زیباست و زیبایی را دوست دارد، خودم را برای پروردگارم زیبا می سازم، چون خداوند می فرماید: «خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ» {جامه خود را در هر نمازی برگیرید} به این جهت دوست دارم که بهترین لباسهایم را بپوشم. -
5705- 7- (5)الْحَسَنُ بْنُ الْفَضْلِ الطَّبْرِسِیُّ فِی مَکَارِمِ الْأَخْلَاقِ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: کَانَ لِأَبِی ثَوْبَانِ خَشِنَانِ یُصَلِّی فِیهِمَا صَلَاتَهُ وَ إِذَا أَرَادَ أَنْ یَسْأَلَ الْحَاجَةَ لَبِسَهُمَا وَ سَأَلَ اللَّهَ حَاجَتَهُ.
أَقُولُ: قَدْ عَرَفْتَ وَجْهَ الْجَمْعِ فِی الْعُنْوَانِ وَ یَحْتَمِلُ التَّخْیِیرُ وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (6).
ترجمه :
از امام صادق(عليه السّلام):پدرم دو جامه خشن داشت كه در آنها نماز مىخواند و در موقع حاجت خواستن از خدا آنها را مىپوشيد و حاجت خود را از خدا طلب مىكرد
(7)55 بَابُ جَوَازِ الصَّلَاةِ فِیمَا یُشْتَرَی مِنْ سُوقِ الْمُسْلِمِینَ مِنَ الثِّیَابِ وَ الْجُلُودِ مَا لَمْ یُعْلَمْ أَنَّهُ مَیْتَةٌ أَوْ نَجِسٌ وَ عَدَمِ وُجُوبِ السُّؤَالِ عَنْهُ
ترجمه :
باب جواز نماز در لباس و چرمی که از بازار مسلمانان خریداری شود تا وقتی که ندانی مردار یا نجس است و واجب نیست سوال نمودن
5706- 1- (8)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ
ص: 455
1) مجمع البیان 2- 412، و أورده فی الحدیث 3 من الباب 14 من صلاة العیدین.
2) الأعراف 7- 31.
3) تفسیر العیّاشیّ 2- 14- 129 و مجمع البیان 2- 412.
4) الأعراف 7- 31.
5) مکارم الأخلاق- 113.
6) یأتی ما یدلّ علی بعض المقصود فی الحدیث 6 من الباب 69 من أبواب المساجد و فی الباب 47 من أبواب صلاة الجمعة، و فی الباب 14 من أبواب العیدین.
7) الباب 55 فیه 4 أحادیث.
8) التهذیب 2- 368- 1529، أورده فی الحدیث 3 من الباب 50 من أبواب النجاسات.
مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَأْتِی السُّوقَ فَیَشْتَرِی جُبَّةَ فِرَاءٍ لَا یَدْرِی أَ ذَکِیَّةٌ هِیَ أَمْ غَیْرُ ذَکِیَّةٍ أَ یُصَلِّی فِیهَا فَقَالَ نَعَمْ لَیْسَ عَلَیْکُمُ الْمَسْأَلَةُ إِنَّ أَبَا جَعْفَرٍ ع کَانَ یَقُولُ إِنَّ الْخَوَارِجَ ضَیَّقُوا عَلَی أَنْفُسِهِمْ بِجَهَالَتِهِمْ إِنَّ الدِّینَ أَوْسَعُ مِنْ ذَلِکَ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ جَعْفَرٍ الْجَعْفَرِیِّ عَنِ الْعَبْدِ الصَّالِحِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع مِثْلَهُ (1).
ترجمه :
سليمان بن جعفر جعفرى از بندۀ صالح خدا يعنى موسى بن جعفر عليهما السّلام پرسيد: شخصى وارد بازار مىشود و جبّه پوستينى ميخرد و نميداند اين پوستين از حيوانى تهيّه شده كه آن را تذكيه كردهاند يا تذكيه نشده (يعنى حيوان را بطريق شرعى ذبح كردهاند، يا ذبح شرعى نكردهاند، بلكه بطريق ديگر آن را كشتهاند) در اين صورت آيا جايز است در آن جبّه نماز بخواند؟ آن حضرت فرمود: بلى جايز است، بلى بر شما لازم نيست پىجوئى و پرسش اين امر كنيد، امام باقر عليه السّلام ميفرمود: خوارج با نادانى خود كار را بر خويشتن تنگ و دست و پا گير كردند، همانا دين اسلام از اين قبيل (تنگى آفرينىها و دشوارسازيها) بازتر و گشادهتر است
5707- 2- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع وَ أَنَا عِنْدَهُ عَنِ الرَّجُلِ یَتَقَلَّدُ السَّیْفَ وَ یُصَلِّی فِیهِ قَالَ نَعَمْ فَقَالَ الرَّجُلُ إِنَّ فِیهِ الْکَیْمُخْتَ قَالَ مَا الْکَیْمُخْتُ فَقَالَ جُلُودُ دَوَابَّ مِنْهُ مَا یَکُونُ ذَکِیّاً وَ مِنْهُ مَا یَکُونُ مَیْتَةً فَقَالَ مَا عَلِمْتَ أَنَّهُ مَیْتَةٌ فَلَا تُصَلِّ فِیهِ.
ترجمه :
.
5708- 3- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنِ الْعَبْدِ الصَّالِحِ ع أَنَّهُ قَالَ: لَا بَأْسَ بِالصَّلَاةِ فِی الْفِرَاءِ الْیَمَانِیِّ وَ فِیمَا صُنِعَ فِی أَرْضِ الْإِسْلَامِ قُلْتُ فَإِنْ کَانَ فِیهَا غَیْرُ أَهْلِ الْإِسْلَامِ- قَالَ إِذَا کَانَ الْغَالِبُ عَلَیْهَا الْمُسْلِمِینَ فَلَا بَأْسَ.
ترجمه :
امام موسی بن جعفرعلیه السلام فرمود :
اشکال ندارد نماز در پوست حمار وحشی و(این دلیل بر سوق المسلمین است که علامت تذکیه می باشد. البته از این جمله معلوم می شود که علامت تذکیه می باشد. گفتم اگر کافران ساکن باشند ؟.
فرمود اگر بیشتر ساکنین مسلمان با شند اشکال ندارد
5709- 4- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ یُونُسَ أَنَّ أَبَاهُ کَتَبَ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ ع یَسْأَلُهُ عَنِ الْفَرْوِ وَ الْخُفِّ أَلْبَسُهُ وَ أُصَلِّی فِیهِ وَ لَا أَعْلَمُ أَنَّهُ ذَکِیٌّ فَکَتَبَ لَا بَأْسَ بِهِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ هُنَا (5)وَ فِی النَّجَاسَاتِ (6)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُ
ص: 456
عَلَیْهِ فِی الْأَطْعِمَةِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی (1).
ترجمه :
از جعفر بن محمّد بن يونس روايت كردهاند كه پدرش طىّ نامهاى كه بامام كاظم عليه السّلام نوشت از آن حضرت در بارۀ پوستين و پاى افزار پرسيد كه آيا ميتوانم آنها را بپوشم و نماز گزارم در حالى كه نميدانم آن را تذكيه كردهاند يا نه؟ آن حضرت در پاسخ نوشت: اشكالى ندارد.
(2)56 بَابُ جَوَازِ الصَّلَاةِ فِیمَا لَا تَحُلُّهُ الْحَیَاةُ مِنَ الْمَیْتَةِ الْمَأْکُولَةِ اللَّحْمِ کَالصُّوفِ وَ الشَّعْرِ وَ الْوَبَرِ إِذَا أُخِذَ جَزّاً أَوْ غُسِلَ مَوْضِعُ الِاتِّصَالِ
ترجمه :
باب جایز بودن نماز در آن چیز هائی از مردار حلال گوشت که روح در آن نیست مثل پشم مو کرک موضع اتصال به بدن حیوان
5710- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا بَأْسَ بِالصَّلَاةِ فِیمَا کَانَ مِنْ صُوفِ الْمَیْتَةِ إِنَّ الصُّوفَ لَیْسَ فِیهِ رُوحٌ الْحَدِیثَ.
ترجمه :
ابو عبد اللّه صادق (علیه السلام) فرمود:
اگر جامهاى را با پشم گوسفند مردار ببافند نماز خواندن با آن جامه اشكالى ندارد. زيرا پشم روح حيوانى ندارد.
5711- 2- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ بُنْدَارَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ أَبِی جَرِیرٍ الْقُمِّیِّ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا ع عَنِ الرِّیشِ أَ ذَکِیٌّ هُوَ فَقَالَ کَانَ أَبِی یَتَوَسَّدُ الرِّیشَ
ترجمه :
ابو جرير قمى گويد:
از امام رضا عليه السّلام پرسيدم: آيا پر پرندگان، تذكيه شده است؟
فرمود: پدرم (امام كاظم عليه السّلام) پر پرندگان را بالش خود قرار مىداد
.
5712- 3- (5)وَ قَدْ تَقَدَّمَ حَدِیثُ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الشَّعْرُ وَ الصُّوفُ وَ الرِّیشُ وَ کُلُّ نَابِتٍ لَا یَکُونُ مَیْتاً.
ترجمه :
زراره از امام صادق علیه السلام روایت کرده
که مو، پشم، پَر وهرچییزی از حیوان که روح ندارد میته نیست
14- 5713- 4- (6)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ ع قَالَ: قَالَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِیُّ إِنَّ دِبَاغَةَ الصُّوفِ وَ الشَّعْرِ غَسْلُهُ بِالْمَاءِ وَ أَیُّ شَیْءٍ یَکُونُ أَطْهَرَ مِنَ الْمَاءِ.
ترجمه :
: جابر بن عبد اللَّه انصاری می گوید: دبّاغی پشم و مو، شستن آنها با آب است و چه چیز پاک کننده تر از آب است.
ص: 457
1) یأتی فی الحدیث 1 من الباب 33 من أبواب الأطعمة المحرمة.
2) الباب 56 فیه 5 أحادیث.
3) التهذیب 2- 368- 1530، و أورده فی الحدیث 1 من الباب 68 من أبواب النجاسات، و تقدم ذیله فی الحدیث 2 من الباب 55 من هذه الأبواب.
4) الکافی 6- 450- 5، و أورده فی الحدیث 1 من الباب 24 من أبواب المساکن.
5) تقدم فی الحدیث 4 من الباب 68 من أبواب النجاسات.
6) قرب الإسناد- 37.
5714- 5- (1)وَ عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ ع أَنَّ عَلِیّاً ع قَالَ: غَسْلُ الصُّوفِ الْمَیْتِ ذَکَاتُهُ.
أَقُولُ: هَذَا مَخْصُوصٌ بِغَیْرِ الْجَزِّ وَ قَدْ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی هَذَا الْمَعْنَی (3).
ترجمه :
امام علی علیه السّلام فرمود: شستن پشم مردار، تذکیه آن است. -
(4)57 بَابُ جَوَازِ الصَّلَاةِ فِی السَّیْفِ وَ الْقَوْسِ وَ الْکَیْمُخْتِ وَ کَرَاهَةِ السَّیْفِ لِلْإِمَامِ إِلَّا لِضَرُورَةٍ وَ اسْتِقْبَالِ الْمُصَلِّی لَهُ
ترجمه :
باب جواز نماز در شمشیر وکمان و پوست دباغی شده ی کفل اسب و خر که دباغی کنند و کراهت همراه داشتن شمشیر برای امام جماعت مگر وقت ضرورت و همچنین مکروه است شمشیرمقابل نماز گذار باشد
5715- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ السَّیْفِ هَلْ یَجْرِی مَجْرَی الرِّدَاءِ یُؤَمُّ الْقَوْمُ فِی السَّیْفِ قَالَ لَا یَصْلُحُ أَنْ یُؤَمَّ فِی السَّیْفِ إِلَّا فِی الْحَرْبِ (6).
ترجمه :
علی بن جعفر از برادرش حضرت کاظم علیه السلام سوال کرد از شمشیر آیا امام جماعت به عنوان عبا استفاده میکند ؟
فرمود جایز نیست مگر با شمشیر در جنگ
5716- 2- (7)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ وَهْبِ بْنِ وَهْبٍ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ ع أَنَّ عَلِیّاً ع قَالَ: السَّیْفُ بِمَنْزِلَةِ الرِّدَاءِ تُصَلِّی فِیهِ مَا لَمْ تَرَ فِیهِ دَماً وَ الْقَوْسُ بِمَنْزِلَةِ الرِّدَاءِ.
وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ مِثْلَهُ (8).
ترجمه :
ابوالبختری از امام صادق و ایشان از پدرش از علی علیهم السلام روایت کرد که فرمود: شمشیر به منزله رداء است و تا وقتی در آن خونی ندیدی در آن نماز بخوان، و کمان هم به منزله رداء است. -
ص: 458
1) قرب الإسناد- 71.
2) تقدم فی الباب 68 من أبواب النجاسات، و تقدم فی الحدیث 2 من الباب 1 و الباب 2 ما ینافی ذلک و ما یدلّ علیه من هذه الأبواب.
3) یأتی فی الباب 33 من أبواب الأطعمة المحرمة.
4) الباب 57 فیه 5 أحادیث.
5) التهذیب 2- 373- 1551 تقدمت قطعة منه فی الحدیث 7 من الباب 25 من هذه الأبواب.
6) فی نسخة- حرب هامش المخطوط.
7) التهذیب 2- 371- 1546، و أورده فی الحدیث 3 من الباب 83 من أبواب النجاسات.
8) قرب الإسناد- 62.
5717- 3- (1)وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع وَ زَادَ إِلَّا أَنَّهُ لَا یَجُوزُ لِلرَّجُلِ أَنْ یُصَلِّیَ وَ بَیْنَ یَدَیْهِ سَیْفٌ لِأَنَّ الْقِبْلَةَ أَمْنٌ.
قَالَ وَ رُوِیَ ذَلِکَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع.
ترجمه :
امیر المومنین علیه السلام فرمود
هيچ كس از شما در حالى كه در برابرش شمشير نهاده شده نماز نگزارد،زيرا قبله جايگاه امن است
5718- 4- (2)وَ قَدْ سَبَقَ حَدِیثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنْ کَانَ مَعَهُ سَیْفٌ وَ لَیْسَ مَعَهُ ثَوْبٌ فَلْیَتَقَلَّدِ السَّیْفَ وَ یُصَلِّی قَائِماً.
ترجمه :
امام صادق عليه السّلام فرمود :
اگر شمشير با خود دارد و لباس ندارد، همان شمشير را بر گردن يا دوش خود مياندازد و ايستاده نماز ميخواند.
5719- 5- (3)وَ حَدِیثُ الرَّیَّانِ بْنِ الصَّلْتِ أَنَّهُ سُئِلَ الرِّضَا ع عَنْ أَشْیَاءَ مِنْهَا الْکَیْمُخْتُ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِهَذَا کُلِّهِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ هُنَا (4)وَ فِی النَّجَاسَاتِ (5).
ترجمه :
امام رضا علیه السلام فرمود :
پوست خر یا اسب یا استر میته اشکالی ندارد
(6)58 بَابُ کَرَاهَةِ صَلَاةِ الْمَرْأَةِ بِغَیْرٍ حُلِیٍ
ترجمه :
باب کراهت دارد زن بدون زینت نماز بخواند
5720- 1- (7)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ غِیَاثِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ: لَا تُصَلِّی الْمَرْأَةُ عُطُلًا.
ترجمه :
امير المؤمنين علیه السلام فرمود
خانمها نبايد بدون زيور نماز بخوانند.
5721- 2- (8)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ ع
ص: 459
1) الفقیه 1- 250- 759.
2) سبق حدیث عبد اللّه بن سنان فی الحدیث 3 من الباب 53 من هذه الأبواب.
3) حدیث الریان بن الصلت فی الحدیث 2 من الباب 5 من هذه الأبواب.
4) تقدم فی الحدیث 6 من الباب 32، و فی الحدیث 2 من الباب 55 من هذه الأبواب.
5) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 12 من الباب 50 من أبواب النجاسات، و یأتی ما یدلّ علی ذلک فی الباب 30 من أبواب مکان المصلی، و فی الباب 13 من أبواب المساجد و فی الباب 34 من أبواب الأطعمة المحرمة.
6) الباب 58 فیه حدیثان.
7) التهذیب 2- 371- 1543.
8) الفقیه 1- 123- 283.
لَا یَنْبَغِی لِلْمَرْأَةِ أَنْ تُعَطِّلَ نَفْسَهَا وَ لَوْ أَنْ تُعَلِّقَ فِی عُنُقِهَا قِلَادَةً وَ لَا یَنْبَغِی لَهَا أَنْ تَدَعَ یَدَهَا مِنَ الْخِضَابِ وَ لَوْ أَنْ تَمْسَحَهَا بِالْحِنَّاءِ مَسْحاً وَ إِنْ کَانَتْ مُسِنَّةً.
وَ رَوَاهُ فِی الْمَجَالِسِ کَمَا مَرَّ فِی آدَابِ الْحَمَّامِ (1).
ترجمه :
داود بن سرحان روايت شده كه حضرت صادق عليه السّلام فرمودند:براى زن سزاوار نيست كه بىزيور بماند،اگرچه سينهريزى باشد.و سزاوار نيست كه دستش بىحنا بماند اگرچه به دست ماليدن باشد و اگرچه پير باشد.
(2)59 بَابُ کَرَاهَةِ الصَّلَاةِ فِی الثَّوْبِ الْأَحْمَرِ وَ الْمُزَعْفَرِ وَ الْمُعَصْفَرِ وَ الْمُشْبَعِ الْمُفْدَمِ
ترجمه :
7- 7. التهذیب ، ج 2 ، ص 373 ، ح 1549 ، بسنده عن ابن فضّال . الکافی ، کتاب الزیّ والتجمّل والمروءه ، باب لبس المعصفر ، ضمن ح 12472 ، بسند آخر عن أبی جعفر علیه السلام ، وفیه هکذا : «ولاتصلّوا فی المشبع المضرّج الوافی ، ج 7 ، ص 391 ، ح 6166 ؛ الوسائل ، ج 4 ، ص 460 ، ح 5723 .
باب کراهت نماز در لباس قرمز و زعفرانی و زرد شده و لباسی که رنگ تند دارد
5722- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ بَرِیدٍ عَنْ مَالِکِ بْنِ أَعْیَنَ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ ع وَ عَلَیْهِ مِلْحَفَةٌ حَمْرَاءُ شَدِیدَةُ الْحُمْرَةِ فَتَبَسَّمْتُ حِینَ دَخَلْتُ فَقَالَ کَأَنِّی أَعْلَمُ لِمَ ضَحِکْتَ ضَحِکْتَ مِنْ هَذَا الثَّوْبِ الَّذِی هُوَ عَلَیَّ إِنَّ الثَّقَفِیَّةَ أَکْرَهَتْنِی عَلَیْهِ وَ أَنَا أُحِبُّهَا فَأَکْرَهَتْنِی عَلَی لُبْسِهَا ثُمَّ قَالَ إِنَّا لَا نُصَلِّی فِی هَذَا وَ لَا تُصَلُّوا فِی الْمُشْبَعِ الْمُضَرَّجِ (4)- قَالَ ثُمَّ دَخَلْتُ عَلَیْهِ وَ قَدْ طَلَّقَهَا فَقَالَ سَمِعْتُهَا تَبْرَأُ مِنْ عَلِیٍّ ع- فَلَمْ یَسَعْنِی أَنْ أُمْسِکَهَا وَ هِیَ تَبْرَأُ مِنْهُ.
ترجمه :
مالك گويد:بر حضرت باقر وارد شدم و روپوش سرخ تندى بتن داشت،من تبسم كردم،فرمود:ميدانم چرا خنديدى از اين لباس من خنديدى؟ثقفيه همسرم مرا بپوشيدن اين مجبور كرد،بعد فرمود ما با اين جامه نماز نمىخوانيم و شما نيز در لباس سرخگون نماز نگزاريد،بعدا بر حضرت وارد شدم و در بارۀ(ثقفيه)جويا شدم،فرمود طلاقش دادم كه چون با وى خلوت كردم متوجه شدم كه از على(عليه السّلام)بيزارى مىجويد و با اين حال نمىتوانستم او را نگه دارم.
5723- 2- (5)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: تُکْرَهُ الصَّلَاةُ فِی الثَّوْبِ الْمَصْبُوغِ الْمُشْبَعِ الْمُفْدَمِ (6).
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ
ص: 460
1) أخرجه عنه و عن أمالی الصدوق فی الحدیث 1 من الباب 52 من أبواب آداب الحمام، و یأتی بسند آخر فی الحدیث 1 من الباب 58 من أبواب مقدمات النکاح.
2) الباب 59 فیه 3 أحادیث.
3) الکافی 6- 447- 7، أورد قطعة منه فی الحدیث 8 من الباب 10 من أبواب ما یحرم بالکفر من کتاب النکاح.
4) ثوب مضرج- مصبوغ بالحمرة أو الصفرة. لسان العرب 2- 313.
5) الکافی 3- 402- 22.
6) ثوب مفدم- إذا أشبع صبغه حمرة. لسان العرب 12- 450.
حُکَیْمٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ مِثْلَهُ (1).
ترجمه :
ابو عبد اللّه صادق (علیه السلام)فرمود :
با لباسى كه رنگ تند و براق دارد، نماز خواندن مكروه است.
5724- 3- (2)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ یَزِیدَ بْنِ خَلِیفَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ کَرِهَ الصَّلَاةَ فِی الْمُشْبَعِ بِالْعُصْفُرِ (3)وَ الْمُضَرَّجِ بِالزَّعْفَرَانِ.
ترجمه :
یزید بن خلیفه گوید امام صادق علیه السلام خوش نداشت نماز در زرد پر رنگ و رنگ شده با زعفران
(5)60 بَابُ کَرَاهَةِ اسْتِصْحَابِ الْمُصَلِّی دَبَّةً مِنْ جِلْدِ حِمَارٍ أَوْ بَغْلٍ أَوْ نَعْلٍ مِنْهُ لِغَیْرِ ضَرُورَةٍ وَ کَذَا اسْتِصْحَابُ طَیْرٍ فِی کُمِّهِ وَ جَوَازِ حَمْلِ اللُّؤْلُؤِ وَ الْخَرَزِ فِی فَمِهِ إِذَا لَمْ یَمْنَعِ الْقِرَاءَةَ
ترجمه :
باب اکراهت همراه داشتن نمنز گذار ظرف آب ککه از پوست خر یا قاطر یا کفش با پوست آنها در غیر ضرورت وهمجنین مکروه است پرنده در آستین داتشتن و جایز است و لوء لوء در دهان گذاشتن تا وقتی که مانع قرائت نشود
5725- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ أَبِی الْحَسَنِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ صَلَّی وَ فِی کُمِّهِ طَیْرٌ قَالَ إِنْ خَافَ الذَّهَابَ عَلَیْهِ فَلَا بَأْسَ الْحَدِیثَ.
ترجمه :
علّى بن جعفر گويد: از برادرم امام كاظم عليه السّلام پرسيدم: كسى نماز مىخواند پرندهاى در آستين يا جيب لباس خود دارد، حكمش چيست؟
فرمود: اگر مىترسد كه رها شود و پرواز نمايد، همراه داشتن آن اشكالى ندارد.
5726- 2- (7)وَ 3- (8)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع مِثْلَهُ وَ زَادَ قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یُصَلِّی وَ مَعَهُ دَبَّةٌ مِنْ جِلْدِ الْحِمَارِ أَوْ بَغْلٍ قَالَ لَا یَصْلُحُ أَنْ یُصَلِّیَ وَ هِیَ مَعَهُ إِلَّا أَنْ یَتَخَوَّفَ عَلَیْهَا ذَهَابَهَا فَلَا بَأْسَ أَنْ یُصَلِّیَ وَ هِیَ مَعَهُ.
قَالَ: وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ هَلْ یَصْلُحُ أَنْ یُصَلِّیَ وَ فِی فِیهِ الْخَرَزُ وَ اللُّؤْلُؤُ قَالَ إِنْ کَانَ یَمْنَعُهُ مِنْ قِرَاءَتِهِ فَلَا وَ إِنْ کَانَ لَا یَمْنَعُهُ فَلَا بَأْسَ.
ص: 461
1) التهذیب 2- 373- 1549.
2) التهذیب 2- 373- 1550.
3) العصفر- نبات تصبغ به الثیاب. مجمع البحرین 3- 408،.
4) و تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 11 من الباب 11 من هذه الأبواب، و یأتی ما یدلّ علیه فی الباب 17 من أبواب الملابس.
5) الباب 60 فیه 4 أحادیث.
6) الکافی 3- 404- 33، أورد ذیله فی الحدیث 1 من الباب 62 من هذه الأبواب.
7) الفقیه 1- 253- 776.
8) الفقیه 1- 253- 776.
وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مِثْلَهُ (1).
ترجمه :
علىّ بن جعفر از برادر خويش موسى بن جعفر عليهما السّلام از آن حضرت پرسيد: هر گاه بهمراه شخص نمازگزار دبّهاى باشد كه از پوست دراز گوش يا استرى ساخته شده چه حكمى دارد؟ فرمود: خوب نيست شخص نماز خواند و اينها را با خود داشته باشد مگر اينكه بترسد دزدان آن را ببرند در اين صورت اشكالى ندارد
و سوال نمود کسیکه در دهانش خرزو لولو باشد
فرمود:اگر مانع قرائت اوست خیر و اگر مانع نیست اشکال ندارد
5728- 4- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُوسَی بْنِ الْقَاسِمِ وَ أَبِی قَتَادَةَ جَمِیعاً عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ صَلَّی وَ مَعَهُ دَبَّةٌ مِنْ جِلْدِ حِمَارٍ وَ عَلَیْهِ نَعْلٌ مِنْ جِلْدِ حِمَارٍ هَلْ تُجْزِیهِ صَلَاتُهُ أَوْ عَلَیْهِ إِعَادَةٌ قَالَ لَا یَصْلُحُ لَهُ أَنْ یُصَلِّیَ وَ هِیَ مَعَهُ إِلَّا أَنْ یَتَخَوَّفَ عَلَیْهَا ذَهَاباً فَلَا بَأْسَ أَنْ یُصَلِّیَ وَ هِیَ مَعَهُ.
وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ کَمَا مَرَّ (3).
ترجمه :
(4)61 بَابُ کَرَاهَةِ الصَّلَاةِ فِی الْجِلْدِ الَّذِی یُشْتَرَی مِنْ مُسْلِمٍ یَسْتَحِلُّ الْمَیْتَةَ بِالدِّبَاغِ
ترجمه :
باب کراهت نماز در پوست دباغی شده که از مسلمانی بخرند که که پوست مردار را با دباغی پاک میداند
5729- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: تُکْرَهُ الصَّلَاةُ فِی الْفِرَاءِ إِلَّا مَا صُنِعَ فِی أَرْضِ الْحِجَازِ أَوْ مَا عُلِمَتْ مِنْهُ ذَکَاةٌ.
ترجمه :
نماز در هرپوستينى مكروه است، مگر پوستينى كه در سرزمين حجاز درست شده باشد، و يا در سرزمينى كه بدانى حيوان را به صورت شرعى ذبح مىنمايند.
5730- 2- (6)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِسْحَاقَ الْعَلَوِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ الدَّیْلَمِیِّ عَنْ عَیْثَمِ بْنِ أَسْلَمَ النَّجَاشِیِّ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الصَّلَاةِ فِی الْفِرَاءِ فَقَالَ کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ ع رَجُلًا صَرِداً (7)لَا یُدْفِئُهُ فِرَاءُ
ص: 462
1) قرب الإسناد- 88.
2) التهذیب 2- 373- 1553، و أورد قطعة منه فی الحدیث 1 من الباب 35 من أبواب مکان المصلی.
3) مر فی الحدیث الثانی.
4) الباب 61 فیه 3 أحادیث.
5) الکافی 3- 398- 4، و أورده فی الحدیث 1 من الباب 79 من أبواب النجاسات.
6) الکافی 3- 397- 2، و أورد قطعة منه فی الحدیث 3 الباب 61 من أبواب النجاسات.
7) الصرد- بفتح الصاد و کسر الراء المهملة- من یجد البرد سریعا. مجمع البحرین 3- 85.
الْحِجَازِ- لِأَنَّ دِبَاغَهَا بِالْقَرَظِ (1)فَکَانَ یَبْعَثُ إِلَی الْعِرَاقِ- فَیُؤْتَی مِمَّا قِبَلَکُمْ بِالْفَرْوِ فَیَلْبَسُهُ فَإِذَا حَضَرَتِ الصَّلَاةُ أَلْقَاهُ وَ أَلْقَی الْقَمِیصَ الَّذِی یَلِیهِ فَکَانَ یُسْأَلُ عَنْ ذَلِکَ فَقَالَ إِنَّ أَهْلَ الْعِرَاقِ یَسْتَحِلُّونَ لِبَاسَ الْجُلُودِ الْمَیْتَةِ وَ یَزْعُمُونَ أَنَّ دِبَاغَهُ ذَکَاتُهُ.
ترجمه :
فرمود: على بن الحسين صلوات اللّه عليهما همواره در برابر سرما ناتوان و ضعيف بود و پوستينهاى حجاز به علّت اينكه با برگ گياه سلم آن را دبّاغى مىكنند، آن حضرت را گرم نمىكرد. ازاينرو، سفارش مىداد تا از عراق، برايش پوستين مىآوردند و چون هنگام نماز مىشد، آن لباس و لباس زيرين آن را از تن درمىآورد، از سبب آن سؤال كردند؟
فرمود: چون اهل عراق، لباس پوست مردار را حلال مىشمارند، زيرا گمان مىكنند پوست مردار با دبّاغى پاك مىشود.
5731- 3- (2)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ الْأَشْعَرِیِّ قَالَ کَتَبَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ الثَّانِی ع مَا تَقُولُ فِی الْفَرْوِ یُشْتَرَی مِنَ السُّوقِ فَقَالَ إِذَا کَانَ مَضْمُوناً فَلَا بَأْسَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (3).
ترجمه :
اشعرى گويد: يكى از دوستان ما طى نامهاى خدمت امام جواد عليه السّلام نوشت: نظر شما در مورد پوستى كه از بازار خريده مىشود چيست؟
فرمود: اگر (تذكيه آن) تضمين شده باشد، اشكال ندارد.
(4)62 بَابُ کَرَاهَةِ الْخَلْخَالِ الَّذِی لَهُ صَوْتٌ لِلنِّسَاءِ وَ الصِّبْیَانِ وَ جَوَازِ لُبْسِهِمْ مَا لَا صَوْتَ لَهُ
ترجمه :
باب کراهت استفاده از خلخال ودر نماز وقتی صدا داشته باشد
5732- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ أَبِی الْحَسَنِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْخَلَاخِلِ هَلْ یَصْلُحُ لِلنِّسَاءِ وَ الصِّبْیَانِ لُبْسُهَا فَقَالَ إِذَا کَانَتْ صَمَّاءَ فَلَا بَأْسَ وَ إِنْ کَانَ لَهَا صَوْتٌ فَلَا (6).
وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ فَلَا یَصْلُحُ (7).
ص: 463
1) القرظ- بالتحریک ورق السلم یدبغ به الأدیم. و فی الخبر أتی بهدیة فی أدیم مقروظ أی مدبوغ بالقرظ. مجمع البحرین 4- 289.
2) الکافی 3- 398- 7، و أورده فی الحدیث 10 من الباب 50 من النجاسات.
3) تقدم فی الحدیث 5 و 6 من الباب 38 من هذه الأبواب.
4) الباب 62 فیه حدیث واحد.
5) الکافی 3- 404- 33، و تقدم صدره فی الحدیث 1 من الباب 60 من هذه الأبواب.
6) ورد فی هامش المخطوط ما نصه- فیه اشعار بتعلق الکراهیة بفعل غیر المکلف فتامل منه قده.
7) الفقیه 1- 254- 777.
وَ رَوَاهُ عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ (1)
وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ (2).
ترجمه :
علّى بن جعفر گويد: از برادرم امام كاظم عليه السّلام پرسيدم: كسى نماز مىخواند پرندهاى در آستين يا جيب لباس خود دارد، حكمش چيست؟
فرمود: اگر مىترسد كه رها شود و پرواز نمايد، همراه داشتن آن اشكالى ندارد.
گويد: همچنين از آن حضرت دربارۀ خلخال پرسيدم كه آيا براى زنان و اطفال پوشيدن آن (در حال نماز) درست است؟
فرمود: اگر خلخال بىصدا باشد، اشكالى ندارد. امّا اگر صدادار است، نمىتواند با آن نماز بخواند.
(3)63 بَابُ اسْتِحْبَابِ الْإِکْثَارِ مِنَ الثِّیَابِ فِی الصَّلَاةِ
ترجمه :
باب استحباب زیاد لباس پوشیدن
5733- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَیْمُونٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ ع قَالَ: إِنَّ کُلَّ شَیْءٍ عَلَیْکَ تُصَلِّی فِیهِ یُسَبِّحُ مَعَکَ قَالَ وَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِذَا أُقِیمَتِ الصَّلَاةُ لَبِسَ نَعْلَیْهِ وَ صَلَّی فِیهِمَا.
ترجمه :
پدرم رحمة اللّه عليه از على بن ابراهيم،از پدرش،از عبد اللّه بن ميمون قداح ، از حضرت جعفر بن محمّد از پدر بزرگوارش عليهما السّلام،حضرت فرمودند: هر چه در نماز به تن دارى با تو تسبيح مىگويد،سپس فرمودند: و رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلم وقتى نماز بپا مىشد نعلين مىپوشيدند و در آن نماز مىگذاردند.
5734- 2- (5)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ وَ الْحَسَنِ بْنِ مَتِّیلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ: إِنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا کَانَ فِی الصَّلَاةِ فَإِنَّ جَسَدَهُ وَ ثِیَابَهُ وَ کُلَّ شَیْءٍ حَوْلَهُ یُسَبِّحُ.
ترجمه :
محمّد بن الحسن بن متيل از محمّد بن الحسن،از محمّد بن يحيى،از طلحة بن زيد ،از جعفر بن محمّد،از پدر بزرگوارش از على عليهم السلام نقل كردهاند كه آن حضرت فرمودند: انسان وقتى در نماز است جسد و لباس و هر چيزى كه اطرافش هست تسبيح مىگويد.
(6)64 بَابُ اسْتِحْبَابِ الْعِمَامَةِ وَ السَّرَاوِیلِ فِی حَالِ الصَّلَاةِ
ترجمه :
باب استحباب پوشیدن شلوار و عمامه در نماز
5735- 1- (7)الْحَسَنُ بْنُ الْفَضْلِ الطَّبْرِسِیُّ فِی مَکَارِمِ الْأَخْلَاقِ عَنِ النَّبِیِّ ص قَالَ: رَکْعَتَانِ مَعَ الْعِمَامَةِ خَیْرٌ مِنْ أَرْبَعِ رَکَعَاتٍ بِغَیْرِ عِمَامَةٍ.
ترجمه :
پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله
دو رکعت با عمامه بهتر است از چهل رکعت بدون عمامه
ص: 464
5736- 2- (1)مُحَمَّدُ بْنُ مَکِّیٍّ الشَّهِیدُ فِی الذِّکْرَی قَالَ رُوِیَ رَکْعَةٌ بِسَرَاوِیلَ تَعْدِلُ أَرْبَعاً بِغَیْرِهِ.
ترجمه :
روایت شده
یک رکعت با شلوار معادل چهل رکعت بدون آن است
5737- 3- (2)قَالَ: وَ کَذَا رُوِیَ فِی الْعِمَامَةِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ عُمُوماً (3)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (4)
و کتب المصنّف فی هامش الأصل-" ثم بلغ قبالا بحمد اللّه تعالی".
.
ترجمه :
روایت شده یک رکعت با عمامه معادل چهل رکعت بدون آن است
ص: 465