ترجمه وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة جلد 3
ghaemiyeh.com
ghaemiyeh.com
سرشناسه:حرعاملی، محمدبن حسن، 1033 - 1104ق.
عنوان و نام پدیدآور: ترجمه وسائلالشیعهالی تحصیل مسائل الشریعه
تالیف: محمد بنالحسن الحر العاملی؛ تحقیق: محمدرضا الحسینی الجلالی / ترجمه: گروهی از محققین مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان
مشخصات نشر دیجیتالی: مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان 1400 ه ش
مشخصات ظاهری:30ج.
موضوع:احادیث شیعه -- قرن 11ق.
موضوع:احادیث احکام
شناسه افزوده: متن عربی موسسه آلالبیت علیهمالسلام لاحیاءالتراث(قم)
رده بندی کنگره:BP135/ح4ت7 ی1300
رده بندی دیویی:297/212
شماره کتابشناسی ملی:1321690
(1)1 بَابُ وُجُوبِهِ
2866- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْعِلَلِ وَ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: إِنَّمَا أُمِرَ أَنْ یُکَفَّنَ الْمَیِّتُ لِیَلْقَی رَبَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ طَاهِرَ الْجَسَدِ وَ لِئَلَّا تَبْدُوَ عَوْرَتُهُ لِمَنْ یَحْمِلُهُ أَوْ یَدْفِنُهُ وَ لِئَلَّا یَظْهَرَ النَّاسُ عَلَی بَعْضِ حَالِهِ وَ قُبْحِ مَنْظَرِهِ وَ لِئَلَّا یَقْسُوَ الْقَلْبُ بِالنَّظَرِ إِلَی مِثْلِ ذَلِکَ لِلْعَاهَةِ وَ الْفَسَادِ وَ لِیَکُونَ أَطْیَبَ لِأَنْفُسِ الْأَحْیَاءِ وَ لِئَلَّا یُبْغِضَهُ حَمِیمُهُ فَیُلْغِیَ ذِکْرَهُ وَ مَوَدَّتَهُ فَلَا یَحْفَظَهُ فِیمَا خَلَّفَ وَ أَوْصَاهُ بِهِ وَ أَمَرَهُ بِهِ وَ أَحَبَّ (3).
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی أَحَادِیثَ کَثِیرَةٍ (4)
تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 14 من الباب 1 من أبواب الجنابة و فی الحدیث 2 من الباب 1 و فی الحدیث 1 و 3 من الباب 4 و فی الحدیث 1 من الباب 12 و أحادیث الباب 13 و فی الحدیث 1 و 7 و 9 من الباب 14 و فی الحدیث 1 من الباب 17 و فی الحدیث 2 من الباب 28 من أبواب غسل المیت.
.1) الباب 1 فیه حدیث واحد.
2) علل الشرائع: 268، و عیون أخبار الرضا (علیه السلام) 2- 114- 34 باختلاف یسیر.
3) فی العیون بدل (واجب): واجبا کان أو ندبا.
4) یأتی ما یدلّ علیه فی الباب 2 و فی الباب 4 و الباب 5 و الباب 6 و الباب 13 و فی الحدیث 3، 4، 5، 6 من الباب 14 من هذه الأبواب و فی الحدیث 5 من الباب 31 من أبواب الدفن.
ترجمه:
فضل بن شاذان از امام رضا (ع) نقل کرده است: همانا دستور داده شده که مرده کفن شود تا پاکیزه بدن با پروردگار عزیز و جلیلش ملاقات کند، و تا عورت او برای کسی که او را حمل میکند یا دفن میکند، آشکار نشود، و تا مردم از برخی حال او و زشتی منظرش آگاه نشوند، و تا دل با دیدن چیزی مانند آن به خاطر نقص و فساد سخت نگردد، و تا برای زندهها خوشایندتر باشد، و تا دوست نزدیک او از او بیزار نگردد و یاد و محبت او را از بین نبرد، پس او را در آنچه که به جا گذاشته است، نگه دارد و به آنچه به او وصیت کرده و دستور داده، پایبند بماند.
(1)2 بَابُ عَدَدِ قِطَعِ الْکَفَنِ الْوَاجِبِ وَ النَّدْبِ وَ جُمْلَةٍ مِنْ أَحْکَامِهَا
2867- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَدِیدٍ وَ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ جَمِیعاً عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع الْعِمَامَةُ لِلْمَیِّتِ مِنَ الْکَفَنِ هِیَ قَالَ لَا إِنَّمَا الْکَفَنُ الْمَفْرُوضُ ثَلَاثَةُ أَثْوَابٍ أَوْ (3)
و یمکن حمل (أو) علی تقدیرها علی التقسیم الی الضرورة و الاختیار ففی الضرورة یجزی ثوب و فی الاختیار تجب الثلاثة (منه قده) راجع المدارک: 66 و الذکری: 46 و الجوامع الفقهیّة: 568.
ثَوْبٌ تَامٌّ لَا أَقَلَّ مِنْهُ یُوَارَی فِیهِ جَسَدُهُ کُلُّهُ فَمَا زَادَ فَهُوَ سُنَّةٌ إِلَی أَنْ یَبْلُغَ خَمْسَةً فَمَا زَادَ فَمُبْتَدَعٌ وَ الْعِمَامَةُ سُنَّةٌ وَ قَالَ أَمَرَ النَّبِیُّ ص بِالْعِمَامَةِ وَ عُمِّمَ النَّبِیُّ (وَ بَعَثَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (4)ع وَ نَحْنُ بِالْمَدِینَةِ- وَ مَاتَ أَبُو عُبَیْدَةَ الْحَذَّاءُ وَ بَعَثَ مَعَنَا بِدِینَارٍ فَأَمَرَنَا بِأَنْ نَشْتَرِیَ حَنُوطاً وَ عِمَامَةً فَفَعَلْنَا) (5).ترجمه:
زراره گفت: به امام باقر (ع) گفتم: آیا عمامه برای میت جزء کفن است؟ امام (ع) فرمود: نه، کفن واجب تنها سه تکه پارچه است یا یک پارچه کامل که کمتر از آن نباشد و تمام بدن او را بپوشاند. آنچه بیش از این باشد، سنت است تا پنج تکه. و هر چیزی که بیشتر از پنج تکه باشد، بدعت است. و عمامه سنت است. امام (ع) فرمود: پیامبر (ص) دستور به گذاشتن عمامه دادند و خودشان نیز با عمامه کفن شدند.
(و امام صادق (ع) ما را در مدینه فرستاد، و ابوعبیده حذاء درگذشته بود. ایشان دیناری با ما فرستاد و به ما دستور داد که حنوط و عمامه بخریم و ما این کار را انجام دادیم).
2868- 2- (6)وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ إِنَّمَا
1) الباب 2 فیه 21 حدیثا.
2) التهذیب 1- 292- 854.
3) فی الکافی: (و) بدل (أو)، و کتب المصنّف علی همزة (او) علامة نسخة و کتب ایضا: نسخة فی التهذیب، و علق فی هامش المخطوط ما نصه: نقله صاحب المدارک بالواو و کذا صاحب الذکری مع انه استدلّ به سلار علی أجزاء الثوب الواحد، ثمّ قال: و حمل الثوب التام علی التقیة، أو نقول: هو عطف الخاص علی العام علی أن لفظة ثوب محذوف فی کثیر من النسخ، انتهی.
4) فی الکافی (بعث الینا الشیخ) بدل (بعثنا أبو عبد اللّه) و هکذا فی هامش الأصل.
5) فی التهذیب و الکافی ما نصه: و بعث الینا أبو عبد اللّه (علیه السلام) و نحن بالمدینة لما مات أبو عبیدة الحذاء بدینار فامرنا أن نشتری له حنوطا و عمامة ففعلنا.
6) الکافی 3- 144- 5.
الْکَفَنُ الْمَفْرُوضُ ثَلَاثَةُ أَثْوَابٍ وَ (1)ثَوْبٌ تَامٌّ.
ترجمه:
محمد بن مثل همین روایت را نقل کرده اما گفته همانا کفن واجب سه عدد لباس است ویک لباس کامل .
2869- 3- (2)وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ أَبِی مَرْیَمَ الْأَنْصَارِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ کُفِّنَ رَسُولُ اللَّهِ ص فِی ثَلَاثَةِ أَثْوَابٍ بُرْدٍ أَحْمَرَ حِبَرَةٍ وَ ثَوْبَیْنِ أَبْیَضَیْنِ صُحَارِیَّیْنِ إِلَی أَنْ قَالَ وَ قَالَ إِنَّ الْحَسَنَ بْنَ عَلِیٍّ ع کَفَّنَ أُسَامَةَ بْنَ زَیْدٍ- فِی بُرْدٍ أَحْمَرَ (3)حِبَرَةٍ وَ إِنَّ عَلِیّاً ع کَفَّنَ سَهْلَ بْنَ حُنَیْفٍ فِی بُرْدٍ أَحْمَرَ حِبَرَةٍ.
ترجمه:
از ابی مریم انصاری نقل شده است که میگوید: شنیدم امام باقر (ع) میفرمود: پیامبر خدا (ص) در سه تکه پارچه کفن شدند؛ یک بُرد (پارچه) حِبَره (پارچهای بافتدار و راهراه) سرخرنگ و دو پارچه سفید صحاری. سپس فرمود: حسن بن علی (ع) اسامه بن زید را در بُردی سرخرنگ (حِبَره) کفن کرد و علی (ع) نیز سهل بن حنیف را در بُردی سرخرنگ (حِبَره) کفن نمود.
2870- 4- (4)وَ عَنْهُ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: کُفِّنَ رَسُولُ اللَّهِ ص فِی ثَلَاثَةِ أَثْوَابٍ ثَوْبَیْنِ صُحَارِیَّیْنِ وَ ثَوْبٍ یُمْنَةٍ عِبْرِیٍّ أَوْ أَظْفَارٍ.
وَ الصَّحِیحُ عِبْرِیٍّ (5)مِنْ ظَفَارِ وَ هُمَا بَلَدَانِ (6).
ترجمه:
این روایت از زراره از امام باقر (ع) نقل شده است که ایشان فرمودند: رسول خدا (ص) در سه تکه پارچه کفن شدند؛ دو پارچه سفید از صحار (شهری در عمان) و یک پارچه یمنی عبری یا اظفار.
سپس توضیح داده میشود که صحیح این است که آن پارچه "عِبری" از "ظفار" باشد، و این دو نام شهرهایی هستند.
2871- 5- (7)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَهْلٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنِ الثِّیَابِ الَّتِی یُصَلِّی فِیهَا الرَّجُلُ وَ یَصُومُ أَ یُکَفَّنُ فِیهَا قَالَ أُحِبُّ ذَلِکَ الْکَفَنَ یَعْنِی قَمِیصاً قُلْتُ یُدْرَجُ فِی ثَلَاثَةِ أَثْوَابٍ قَالَ لَا بَأْسَ بِهِ وَ الْقَمِیصُ أَحَبُّ إِلَیَّ.
ترجمه:
این روایت از محمد بن سهل از پدرش نقل شده است که گفت: از امام کاظم (ع) درباره لباسی که مرد در آن نماز میخواند و روزه میگیرد، پرسیدم که آیا میتوان او را در همان لباس کفن کرد؟ امام (ع) فرمود: من آن کفن را دوست دارم، یعنی همان پیراهن (قمیص). گفتم: آیا او را در سه تکه پارچه میپیچند؟ امام (ع) فرمود: اشکالی ندارد، ولی پیراهن (قمیص) نزد من محبوبتر است.
2872- 6- (8)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَمَّا
1) فی نسخة: أو (هامش المخطوط).
2) التهذیب 1- 296- 869، و یأتی مثله عن الکشّیّ و الکافی فی الحدیث 2 من الباب 13 من أبواب التکفین، و أورد قطعة منه فی الحدیث 16 من الباب 6 من أبواب صلاة الجنازة و قطعة منه فی الحدیث 2 من الباب 24 من أبواب الدفن.
3) لیس فی المصدر.
4) التهذیب 1- 292- 853.
5) فی المصدر: عندی.
6) کتب المصنّف فی هامش الأصل: هذا من کلام بعض الرواة.
7) التهذیب 1- 292- 855.
8) التهذیب 1- 291- 850.
یُکَفَّنُ بِهِ الْمَیِّتُ قَالَ ثَلَاثَةُ أَثْوَابٍ وَ إِنَّمَا کُفِّنَ رَسُولُ اللَّهِ ص فِی ثَلَاثَةِ أَثْوَابٍ ثَوْبَیْنِ صُحَارِیَّیْنِ وَ ثَوْبٍ حِبَرَةٍ- وَ الصُّحَارِیَّةُ تَکُونُ بِالْیَمَامَةِ- وَ کُفِّنَ أَبُو جَعْفَرٍ ع فِی ثَلَاثَةِ أَثْوَابٍ.
ترجمه:
این روایت از سماعه نقل شده است که گفت: از امام پرسیدم میت را با چه چیزی باید کفن کرد؟ امام (ع) فرمود: سه تکه پارچه. و پیامبر خدا (ص) در سه تکه پارچه کفن شدند: دو پارچه از صحار و یک پارچه حِبره (پارچه بافتدار و راهراه). و صحاریه از منطقه یمامه (منطقهای در عربستان) است. همچنین امام باقر (ع) نیز در سه تکه پارچه کفن شدند.
2873- 7- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ عَنْ یُونُسَ عَنْ بَعْضِ رِجَالِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ أَوْ (2)أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: الْکَفَنُ فَرِیضَةً لِلرِّجَالِ ثَلَاثَةُ أَثْوَابٍ وَ الْعِمَامَةُ وَ الْخِرْقَةُ سُنَّةٌ وَ أَمَّا النِّسَاءُ فَفَرِیضَتُهُ خَمْسَةُ أَثْوَابٍ.
ترجمه:
این روایت از یونس از برخی از افراد مورد اعتماد او از امام صادق (ع) یا امام باقر (ع) نقل شده است که فرمودند: کفن واجب برای مردان سه تکه پارچه است و عمامه و خرقه (پارچه کوچک برای پوشاندن برخی نواحی بدن) سنت هستند. اما کفن واجب برای زنان پنج تکه پارچه است.
2874- 8- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع کَیْفَ أَصْنَعُ بِالْکَفَنِ قَالَ تُؤْخَذُ خِرْقَةٌ فَیُشَدُّ بِهَا عَلَی مَقْعَدَتِهِ وَ رِجْلَیْهِ قُلْتُ فَالْإِزَارُ قَالَ لَا (4)- إِنَّهَا لَا تُعَدُّ شَیْئاً إِنَّمَا تُصْنَعُ لِتُضَمَّ مَا هُنَاکَ لِئَلَّا یَخْرُجَ مِنْهُ شَیْءٌ وَ مَا یُصْنَعُ مِنَ الْقُطْنِ أَفْضَلُ مِنْهَا ثُمَّ یُخْرَقُ الْقَمِیصُ إِذَا غُسِّلَ وَ یُنْزَعُ مِنْ رِجْلَیْهِ قَالَ ثُمَّ الْکَفَنُ قَمِیصٌ غَیْرُ مَزْرُورٍ وَ لَا مَکْفُوفٍ وَ عِمَامَةٌ یُعَصَّبُ بِهَا رَأْسُهُ وَ یُرَدُّ فَضْلُهَا عَلَی رِجْلَیْهِ.
أَقُولُ: هَذَا تَصْحِیفٌ وَ الصَّحِیحُ یُرَدُّ فَضْلُهَا عَلَی وَجْهِهِ ذَکَرَهُ صَاحِبُ الْمُنْتَقَی (5)وَ یَأْتِی مَا یَشْهَدُ لَهُ (6).
ترجمه:
این روایت از عبد الله بن سنان نقل شده است که گفت: به امام صادق (ع) عرض کردم، چگونه با کفن رفتار کنم؟ ایشان فرمودند: تکه پارچهای برداشته میشود و بر روی محل نشستن و پاهای میت بسته میشود. گفتم: پس «إزار» (پارچهای که بر بدن بسته میشود) چه؟ امام (ع) فرمودند: إزار اهمیتی ندارد، فقط برای نگه داشتن آنجا استفاده میشود تا چیزی از آن خارج نشود. پارچهای که از پنبه تهیه شود، بهتر از آن است. سپس پیراهن (قمیص) پاره میشود وقتی که میت شسته شد و از پاهایش بیرون آورده میشود. سپس کفن شامل پیراهنی است که دکمه ندارد و آستین آن دوخته نشده است، و عمامهای که سر میت با آن پیچیده میشود و باقیمانده آن عمامه بر روی پاهایش انداخته میشود.
می گویم :
در این روایت تصحیف رخ داده و صحیح آن است که گفته شود "باقیمانده عمامه بر روی صورتش برگردانده میشود" که در کتاب «المنتقی» به آن اشاره شده است.
2875- 9- (7)وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَامِرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ فَضَالَةَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ بُرَیْدٍ (8)عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی
جَعْفَرٍ ع قَالَ: یُکَفَّنُ الرَّجُلُ فِی ثَلَاثَةِ أَثْوَابٍ وَ الْمَرْأَةُ إِذَا کَانَتْ عَظِیمَةً فِی خَمْسَةٍ دِرْعٍ وَ مِنْطَقٍ وَ خِمَارٍ وَ لِفَافَتَیْنِ.
ترجمه:
این روایت از محمد بن مسلم از امام باقر (ع) نقل شده است که فرمودند: مرد در سه تکه پارچه کفن میشود و زن، اگر شخصیت والایی داشته باشد، در پنج تکه پارچه کفن میشود: پیراهن (دِرع)، پارچهای که به دور کمر بسته میشود (مِنطَق)، روسری (خِمار) و دو پارچه بزرگ (لِفافتین).
2876- 10- (1)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: کَتَبَ أَبِی فِی وَصِیَّتِهِ أَنْ أُکَفِّنَهُ فِی ثَلَاثَةِ (2)أَثْوَابٍ أَحَدُهَا رِدَاءٌ لَهُ حِبَرَةٌ کَانَ یُصَلِّی فِیهِ یَوْمَ الْجُمُعَةِ- وَ ثَوْبٌ آخَرُ وَ قَمِیصٌ فَقُلْتُ لِأَبِی لِمَ تَکْتُبُ هَذَا فَقَالَ أَخَافُ أَنْ یَغْلِبَکَ النَّاسُ وَ إِنْ قَالُوا کَفِّنْهُ فِی أَرْبَعَةٍ أَوْ خَمْسَةٍ فَلَا تَفْعَلْ (3)(وَ عَمِّمْهُ بَعْدُ) (4)بِعِمَامَةٍ وَ لَیْسَ تُعَدُّ الْعِمَامَةُ مِنَ الْکَفَنِ إِنَّمَا یُعَدُّ مَا یُلَفُّ بِهِ الْجَسَدُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (5)
وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا إِلَی قَوْلِهِ وَ قَمِیصٌ (6)
ترجمه:
این حدیث از امام صادق (ع) نقل شده است که ایشان از پدر بزرگوارشان، امام باقر (ع)، در مورد کفن کردن ایشان سخن میگوید. امام باقر (ع) در وصیت خود توصیه کردند که با سه پارچه کفن شوند. یکی از این پارچهها ردایی بوده که ایشان در نماز جمعه بر تن میکردند. امام صادق (ع) از پدرشان پرسیدند که چرا چنین وصیتی میکنند، و امام باقر (ع) پاسخ دادند که بیم دارم مردم بعد از وفات ایشان بخواهند تعداد بیشتری از پارچهها (مثلاً چهار یا پنج) برای کفن استفاده کنند. بنابراین توصیه کردند که در همان سه پارچه کفن کنند و عمامه نیز بر سر بگذارند، اما عمامه جزء کفن حساب نمیشود. کفن تنها شامل پارچههایی است که بدن را میپوشاند.
2877- 11- (7)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُفَضَّلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص بِمَ کُفِّنَ قَالَ فِی ثَلَاثَةِ أَثْوَابٍ ثَوْبَیْنِ صُحَارِیَّیْنِ وَ بُرْدٍ حِبَرَةٍ.
ترجمه:
این روایت از زید شحّام نقل شده که او از امام صادق (ع) درباره کفن رسول خدا (ص) پرسید. امام صادق (ع) پاسخ دادند که پیامبر (ص) با سه پارچه کفن شدند: دو پارچه از نوع "صحاری" و یک پارچه "بُرد حبَره".
2878- 12- (8)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْمَیِّتُ یُکَفَّنُ فِی ثَلَاثَةٍ سِوَی الْعِمَامَةِ وَ الْخِرْقَةِ یَشُدُّ بِهَا وَرِکَیْهِ لِکَیْلَا یَبْدُوَ مِنْهُ شَیْءٌ وَ الْخِرْقَةُ وَ الْعِمَامَةُ لَا بُدَّ مِنْهُمَا وَ لَیْسَتَا مِنَ الْکَفَنِ.
ترجمه:
این روایت از عبدالله بن سنان نقل شده است که امام صادق (ع) درباره کفن کردن میت فرمودند: میت باید با سه پارچه کفن شود که شامل عمامه و خرقه (پارچهای برای بستن رانها) نمیشود. خرقه برای بستن رانها استفاده میشود تا چیزی از بدن میت آشکار نشود. همچنین امام فرمودند که خرقه و عمامه ضروری هستند، اما جزء کفن به شمار نمیآیند.
2879- 13- (1)وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: یُکَفَّنُ الْمَیِّتُ فِی خَمْسَةِ أَثْوَابٍ قَمِیصٍ لَا یُزَرُّ عَلَیْهِ وَ إِزَارٍ وَ خِرْقَةٍ یُعَصَّبُ بِهَا وَسَطُهُ وَ بُرْدٍ یُلَفُّ فِیهِ وَ عِمَامَةٍ یُعْتَمُّ بِهَا وَ یُلْقَی فَضْلُهَا عَلَی صَدْرِهِ (2).
وَ
رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ وَ یُلْقَی فَضْلُهَا عَلَی وَجْهِهِ (3).
وَ رَوَاهُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (4)
وَ کَذَا الْأَحَادِیثُ الثَّلَاثَةُ الَّتِی قَبْلَهُ.
ترجمه:
امام صادق علیهالسلام میفرمایند که میت باید در پنج قطعه پارچه کفن شود:
قمیص: پیراهنی که روی آن دکمه بسته نمیشود.
ازار: پارچهای که به عنوان لُنگ استفاده میشود.
خرقه: پارچهای که به دور کمر بسته میشود.
بُرد: پارچهای که کل بدن را در آن میپیچند.
عمامه: دستاری که به سر بسته میشود و گوشه آن روی سینه انداخته میشود.
2880- 14- (5)وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ إِنَّ أَبِی کَتَبَ فِی وَصِیَّتِهِ أَنْ أُکَفِّنَهُ فِی ثَلَاثَةِ أَثْوَابٍ أَحَدُهَا رِدَاءٌ لَهُ حِبَرَةٌ وَ ثَوْبٌ آخَرُ وَ قَمِیصٌ قُلْتُ وَ لِمَ کَتَبْتَ (6)هَذَا قَالَ مَخَافَةَ قَوْلِ النَّاسِ وَ عَصَّبْنَاهُ بَعْدَ ذَلِکَ بِعِمَامَةٍ.
ترجمه:
امام صادق علیهالسلام میفرمایند که پدرشان، امام باقر علیهالسلام، در وصیت خود نوشتند که او را با سه پارچه کفن کنند:
رداء حِبَره: نوعی عبای زیبا و زینتی.
ثوب دیگر: یک لباس اضافی.
قمیص: پیراهنی.
سپس حضرت از امام صادق علیهالسلام میپرسد که چرا اینگونه وصیت کردند. امام پاسخ میدهند که از ترس سخن مردم این وصیت را نوشتند (به دلیل اینکه مردم نگویند کفن ایشان بیش از حد بوده است). همچنین، پس از این سه پارچه، ایشان با عمامهای نیز میت را بستهاند.
2881- 15- (7)وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْأَوَّلِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ إِنِّی کَفَّنْتُ أَبِی فِی ثَوْبَیْنِ شَطَوِیَّیْنِ (8)- کَانَ یُحْرِمُ فِیهِمَا وَ فِی قَمِیصٍ مِنْ
1) الکافی 3- 145- 11.
2) فی نسخة: علی وجهه. (هامش المخطوط).
3) التهذیب 1- 310- 900.
4) التهذیب 1- 293- 858.
5) الکافی 3- 140- 3، و تقدم صدره فی الحدیث 4 من الباب 2 من أبواب غسل المیت و تاتی قطعة منه فی الحدیث 2 من الباب 15 من أبواب الدفن، و اخری فی الحدیث 6 من الباب 31 من أبواب الدفن.
6) فی المصدر: کتب.
7) الکافی 3- 149- 8 و أورده فی الحدیث 5 من الباب 18 و صدره فی الحدیث 2 من الباب 5 من أبواب التکفین.
8) شطی: قریة فی مصر تنسب إلیها الثیاب الشطویة (هامش المخطوط نقلا عن الصحاح 6- 2392).
قُمُصِهِ وَ (1)عِمَامَةٍ کَانَتْ لِعَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ- وَ فِی بُرْدٍ اشْتَرَیْتُهُ بِأَرْبَعِینَ دِینَاراً لَوْ کَانَ الْیَوْمَ لَسَاوَی أَرْبَعَمِائَةِ دِینَارٍ.
وَ
عَنْ سَعْدِ (2)بْنِ عَبْدِ اللَّهِ (عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ) (3)
مِثْلَهُ إِلَی قَوْلِهِ أَرْبَعِینَ دِینَاراً (4).
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
امام کاظم (ع) میفرمایند:
"من پدرم را در دو پارچه شَطَوی (پارچههایی که از منطقه شَطَوی میآمدند و در آنها احرام میبست) کفن کردم. همچنین او را در پیراهنی از پیراهنهای خودش و در عمامهای که متعلق به علی بن الحسین (امام سجاد ع) بود، کفن کردم. و بر اینها، بُردی (پارچهای بلند یا ردا) که با قیمت چهل دینار خریده بودم، اضافه کردم. اگر این برد امروز وجود داشت، قیمتش چهارصد دینار میبود."
2882- 16- (6)وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ قَالَ: سَأَلْتُهُ کَیْفَ تُکَفَّنُ الْمَرْأَةُ فَقَالَ کَمَا یُکَفَّنُ الرَّجُلُ غَیْرَ أَنَّا نَشُدُّ عَلَی ثَدْیَیْهَا خِرْقَةً تَضُمُّ الثَّدْیَ إِلَی الصَّدْرِ وَ تُشَدُّ عَلَی ظَهْرِهَا وَ یُصْنَعُ (7)لَهَا الْقُطْنُ أَکْثَرَ مِمَّا یُصْنَعُ لِلرِّجَالِ وَ یُحْشَی الْقُبُلُ وَ الدُّبُرُ بِالْقُطْنِ وَ الْحَنُوطِ ثُمَّ تُشَدُّ عَلَیْهَا الْخِرْقَةُ شَدّاً شَدِیداً.
ترجمه:
از سهل، از بعضی از اصحاب ما، روایت را بصورت مرفوع (به معصوم رسانده)، گفت: از او پرسیدم که زن چگونه کفن میشود؟ فرمود: همانطور که مرد کفن میشود، جز اینکه ما پارچهای را بر سینههای او میبندیم که سینه را به طرف قفسه سینه فشرده کند و آن پارچه به پشت او بسته میشود، و برای او پنبهای بیشتر از آنچه برای مردان به کار برده میشود آماده میگردد. و جلو و عقب او (آلت تناسلی و مقعد) با پنبه و حنوط پر میشود، سپس پارچه بهشدت بر او بسته میشود.
2883- 17- (8)وَ عَنْهُمْ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ یَزِیدَ عَنْ بَدْرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَلَّامٍ أَبِی عَلِیٍّ الْخُرَاسَانِیِّ عَنْ سَلَّامِ بْنِ سَعِیدٍ الْمَخْزُومِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّ عَبَّادَ بْنَ کَثِیرٍ قَالَ لَهُ یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ- فِی کَمْ ثَوْبٍ کُفِّنَ رَسُولُ اللَّهِ ص- قَالَ فِی ثَلَاثَةِ أَثْوَابٍ ثَوْبَیْنِ صُحَارِیَّیْنِ وَ ثَوْبٍ حِبَرَةٍ وَ کَانَ فِی الْبُرْدِ قِلَّةٌ.
ترجمه:
از سَلّام بن سعید مخزومی، از امام صادق (علیهالسلام) در حدیثی (نقل شده) که عباد بن کثیر به او گفت: «ای ابا عبدالله! رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) در چند لباس کفن شد؟» فرمود: «در سه لباس؛ دو لباس صُحاری و یک لباس حِبره، و در بُرد (نوع خاصی از پارچه)، کمی بود.»
1) کتب المصنّف (فی) هنا، ثمّ شطبها و کتب فوقها (التهذیب).
2) فی هامش المخطوط هذا السند فی الأصول فی مولد أبی عبد اللّه جعفر بن محمّد (علیه السلام) (منه قده).
3) فی المصدر: أبی جعفر محمّد بن عمر بن سعید.
4) الکافی 1- 475- 8.
5) التهذیب 1- 434- 1393، و الاستبصار 1- 210- 742.
6) الکافی 3- 147- 2، و رواه فی التهذیب 1- 324- 944.
7) فی نسخة من التهذیب: (یضع) فیهما. (هامش المخطوط).
8) الکافی 1- 400- 6.
2884- 18- (1)وَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْکِنْدِیِّ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع فِی کَمْ تُکَفَّنُ الْمَرْأَةُ قَالَ تُکَفَّنُ فِی خَمْسَةِ أَثْوَابٍ أَحَدُهَا الْخِمَارُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (2)وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ.
ترجمه:
این حدیث از امام صادق (ع) نقل شده که در آن عبدالرحمن بن ابی عبدالله از ایشان میپرسد که زن در چند پارچه کفن میشود؟ امام (ع) در پاسخ میفرمایند: زن در پنج پارچه کفن میشود که یکی از آنها «خمار» است.
2885- 19- (3)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: کُفِّنَ النَّبِیُّ ص فِی ثَلَاثَةِ أَثْوَابٍ فِی بُرْدَتَیْنِ ظَفِرِیَّتَیْنِ مِنْ ثِیَابِ الْیَمَنِ- وَ ثَوْبِ کُرْسُفٍ وَ هُوَ ثَوْبُ قُطْنٍ.
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین علیهم السلام گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم در سه لباس کفن شد: در دو پارچهی ظفریه از لباسهای یمنی و یک لباس کُرسف که همان لباس پنبهای است."
2886- 20- (4)قَالَ: وَ سُئِلَ مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ ع عَنِ الرَّجُلِ یَمُوتُ أَ یُکَفَّنُ فِی ثَلَاثَةِ أَثْوَابٍ بِغَیْرِ قَمِیصٍ قَالَ لَا بَأْسَ بِذَلِکَ وَ الْقَمِیصُ أَحَبُّ إِلَیَّ.
ترجمه:
از موسی بن جعفر (ع) پرسیده شد: آیا مردی که میمیرد، در سه جامه بدون قمیص (پیراهن) کفن میشود؟ فرمود: هیچ اشکالی ندارد و قمیص محبوبتر است به من.
2887- 21- (5)مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ الْکَشِّیُّ فِی کِتَابِ الرِّجَالِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بُنَانِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع أَنْ یَبْعَثَ (6)إِلَیَّ بِقَمِیصٍ مِنْ قُمُصِهِ أُعِدُّهُ لِکَفَنِی فَبَعَثَ إِلَیَّ بِهِ قَالَ فَقُلْتُ لَهُ کَیْفَ أَصْنَعُ بِهِ قَالَ انْزِعْ أَزْرَارَهُ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (7).
1) الکافی 3- 146- 1.
2) التهذیب 1- 324- 946.
3) الفقیه 1- 152- 419 و تاتی قطعة منه فی الحدیث 10 من الباب 6 من التکفین.
4) الفقیه 1- 153- 422.
5) رجال الکشّیّ 2- 514- 450.
6) فی المصدر: یامر لی.
7) یأتی فی الأبواب 5 و 13 و 14 من هذه الأبواب، و فی الحدیث 11 من الباب 6 من أبواب صلاة الجنازة و الحدیث 9 من الباب 31 من أبواب الدفن.
ترجمه:
محمد بن اسماعیل بن بزیع
: گفت
از ابا جعفر (امام باقر علیهالسلام) پرسیدم
أ که پیراهنی از پیراهنهایش به من بفرستد که آن را برای کفن خود آماده کنم
پس او آن را به من فرستاد
سپس گفتم به او
که چگونه باید با آن رفتار کنم فرمودند : ازارش را جدا کن (انرا به جای ازار قراربده )
(1)3 بَابُ اسْتِحْبَابِ کَوْنِ کَافُورِ الْحَنُوطِ ثَلَاثَةَ عَشَرَ دِرْهَماً وَ ثُلُثاً لَا أَزْیَدَ أَوْ أَرْبَعَةَ مَثَاقِیلَ أَوْ مِثْقَالًا رَجُلًا کَانَ أَوِ امْرَأَةً
2888- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ رَفَعَهُ قَالَ: السُّنَّةُ فِی الْحَنُوطِ ثَلَاثَةَ عَشَرَ دِرْهَماً وَ ثُلُثٌ أَکْثَرُهُ وَ قَالَ إِنَّ جَبْرَئِیلَ ع نَزَلَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ ص بِحَنُوطٍ وَ کَانَ وَزْنُهُ أَرْبَعِینَ دِرْهَماً فَقَسَمَهَا رَسُولُ اللَّهِ ص ثَلَاثَةَ أَجْزَاءٍ جُزْءاً لَهُ وَ جُزْءاً لِعَلِیٍّ وَ جُزْءاً لِفَاطِمَةَ ع.
ترجمه:
از علی بن ابراهیم، از پدرش، روایت شده که گفت : سنت در حنوط سیزده درهم و یک سوم بیشتر است
و گفت: جبرئیل (ع) بر رسول خدا (ص) نازل شد با حنوطی
که وزن آن چهل درهم بود
پس رسول خدا (ص) آن را به سه قسمت تقسیم کرد
یک قسمت برای خودش و یک قسمت برای علی (ع) و یک قسمت برای فاطمه (ع).
2889- 2- (3)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: أَقَلُّ مَا یُجْزِی مِنَ الْکَافُورِ لِلْمَیِّتِ مِثْقَالٌ.
ترجمه:
ابونجران : ابو عبدالله علیه السلام فرمود: کمترین مقداری که از کافور برای میت کافی است، یک مثقال میباشد.
2890- 3- (4)قَالَ الْکُلَیْنِیُّ وَ فِی رِوَایَةِ الْکَاهِلِیِّ وَ حُسَیْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْقَصْدُ (5)مِنْ ذَلِکَ أَرْبَعَةُ مَثَاقِیلَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (6)
وَ کَذَا کُلُّ مَا قَبْلَهُ.
ترجمه:
حسین بن مختار از ابو عبدالله (ع) نقل میکند که فرمود: مقدار مناسب از کافور برای میت چهار مثقال است.
2891- 4- (7)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ یَحْیَی الْکَاهِلِیِّ وَ الْحُسَیْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْقَصْدُ مِنَ الْکَافُورِ أَرْبَعَةُ مَثَاقِیلَ.
ترجمه:
حسین بن مختار از ابو عبدالله علیه السلام نقل میکند که فرمود: مقدار مناسب از کافور برای میت چهار مثقال است.
2892- 5- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی بْنِ عُبَیْدٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ بَعْضِ رِجَالِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ: أَقَلُّ مَا یُجْزِی مِنَ الْکَافُورِ لِلْمَیِّتِ مِثْقَالٌ وَ نِصْفٌ.
ترجمه:
ابونجران : ابو عبدالله علیه السلام فرمود: کمترین مقداری که از کافور برای میت کافی است، یک مثقال ونیم میباشد.
2893- 6- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: إِنَّ جَبْرَئِیلَ أَتَی النَّبِیَّ ص بِأُوقِیَّةِ کَافُورٍ مِنَ الْجَنَّةِ- وَ الْأُوقِیَّةُ أَرْبَعُونَ دِرْهَماً فَجَعَلَهَا النَّبِیُّ ص ثَلَاثَةَ أَثْلَاثٍ ثُلُثاً لَهُ وَ ثُلُثاً لِعَلِیٍّ وَ ثُلُثاً لِفَاطِمَةَ ع.
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین میگوید: جبرئیل علیه السلام به پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم با یک اوقیة کافور از بهشت آمد پس پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم آن را به سه قسمت تقسیم کرد: یک سوم برای خودش، یک سوم برای علی ، و یک سوم برای فاطمه سلام الله علیها .
2894- 7- (3)وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ یَرْفَعُهُ قَالَ: السُّنَّةُ فِی الْحَنُوطِ ثَلَاثَةَ عَشَرَ دِرْهَماً وَ ثُلُثٌ.
ترجمه:
عَنِ ابْنِ سِنَانٍ بصورت مرفوع نقل کرده حضرت فرمودند : مستحب است حنوط به ارزش سیزده وثلث درهم باشد
2895- 8- (4)قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ وَ رَوَوْا أَنَّ جَبْرَئِیلَ نَزَلَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ ص بِحَنُوطٍ وَ کَانَ وَزْنُهُ أَرْبَعِینَ دِرْهَماً فَقَسَمَهُ رَسُولُ اللَّهِ ص ثَلَاثَةَ أَجْزَاءٍ جُزْءاً لَهُ وَ جُزْءاً لِعَلِیٍّ وَ جُزْءاً لِفَاطِمَةَ ع.
ترجمه:
محمد احمد میگوید: روایت کردند که جبرئیل علیه السلام به پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم با حنوط از بهشت آمد که وزنش چهل درهم بود پس پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم آن را به سه قسمت تقسیم کرد: یک سوم برای خودش، یک سوم برای علی ، و یک سوم برای فاطمه سلام الله علیها .
2896- 9- (5)عَلِیُّ بْنُ عِیسَی فِی کَشْفِ الْغُمَّةِ قَالَ رُوِیَ أَنَّ فَاطِمَةَ ع قَالَتْ إِنَّ جَبْرَئِیلَ أَتَی النَّبِیَّ ص- لَمَّا حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ بِکَافُورٍ مِنَ الْجَنَّةِ- فَقَسَمَهُ أَثْلَاثاً ثُلُثاً (6)لِنَفْسِهِ وَ ثُلُثاً (7)لِعَلِیٍّ- وَ ثُلُثاً (8)لِی وَ کَانَ أَرْبَعِینَ دِرْهَماً.
ترجمه:
علی بن عیسی در کتاب «کشف الغمة» گفته است که روایت شده فاطمه (ع) فرمود: هنگامی که مرگ پیامبر (ص) نزدیک شد، جبرئیل نزد پیامبر (ص) آمد و مقداری کافور از بهشت آورد. پیامبر (ص) آن را به سه بخش تقسیم کرد: یکسوم برای خودش، یکسوم برای علی (ع)، و یکسوم برای من. و مقدار آن چهل درهم بود.
2897- 10- (1)عَلِیُّ بْنُ مُوسَی بْنِ طَاوُسٍ فِی کِتَابِ الطُّرَفِ عَنْ عِیسَی بْنِ الْمُسْتَفَادِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع عَنْ أَبِیهِ قَالَ: قَالَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ ع کَانَ فِی الْوَصِیَّةِ أَنْ یُدْفَعَ إِلَیَّ الْحَنُوطُ فَدَعَانِی رَسُولُ اللَّهِ ص قَبْلَ وَفَاتِهِ بِقَلِیلٍ فَقَالَ یَا عَلِیُّ وَ یَا فَاطِمَةُ- هَذَا حَنُوطِی مِنَ الْجَنَّةِ دَفَعَهُ إِلَیَّ جَبْرَئِیلُ- وَ هُوَ یُقْرِئُکُمَا السَّلَامَ وَ یَقُولُ لَکُمَا اقْسِمَاهُ وَ اعْزِلَا مِنْهُ لِی وَ لَکُمَا [قَالَتْ ثُلُثُهُ لَکَ] (2)- وَ لْیَکُنِ النَّاظِرُ فِی الْبَاقِی عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ ع- فَبَکَی رَسُولُ اللَّهِ ص وَ ضَمَّهُمَا إِلَیْهِ وَ قَالَ یَا عَلِیُّ قُلْ فِی الْبَاقِی قَالَ نِصْفُ مَا بَقِیَ لَهَا وَ النِّصْفُ لِمَنْ تَرَی یَا رَسُولَ اللَّهِ ص- قَالَ هُوَ لَکَ فَاقْبِضْهُ.
ترجمه:
عیسی بن مستفاد از امام موسی بن جعفر (ع) از پدرش روایت کرده است که علی بن ابیطالب (ع) فرمود: در وصیت این بود که حنوط به من سپرده شود. پس رسول خدا (ص) اندکی پیش از وفاتش مرا صدا زد و فرمود: ای علی و ای فاطمه، این حنوط من است که جبرئیل از بهشت برایم آورده است. او (جبرئیل) به شما سلام میرساند و میگوید این را بین خودتان تقسیم کنید و مقداری از آن را برای من و برای خودتان جدا کنید. (حضرت فاطمه گفت: یکسوم آن برای تو). و باید ناظر بر باقیمانده، علی بن ابیطالب (ع) باشد. پس رسول خدا (ص) گریست و آن دو را در آغوش گرفت و فرمود: ای علی، درباره باقیمانده چه میگویی؟ حضرت علی (ع) فرمود: نصف آنچه باقیمانده برای او (حضرت فاطمه) و نصف دیگر برای هر که تو بگویی، ای رسول خدا (ص). پیامبر (ص) فرمود: آن برای توست، پس آن را بپذیر.
(3)4 بَابُ اسْتِحْبَابِ تَکْفِینِ الْمَیِّتِ فِی ثَوْبٍ کَانَ یُصَلِّی فِیهِ وَ یَصُومُ ترجمه:
2898- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ عَلَاءٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تُکَفِّنَهُ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ یَکُونَ فِی کَفَنِهِ ثَوْبٌ کَانَ یُصَلِّی فِیهِ نَظِیفٌ فَافْعَلْ فَإِنَّ ذَلِکَ یُسْتَحَبُّ أَنْ یُکَفَّنَ فِیمَا کَانَ یُصَلِّی فِیهِ.
وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ الْبَاقِرُ ع إِذَا کَفَّنْتَ الْمَیِّتَ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ وَ ذَکَرَ الْحَدِیثَ (5)
ترجمه:
محمد بن مسلم از امام باقر (ع) روایت کرده است که فرمود: هنگامی که میخواهی او (متوفی) را کفن کنی، اگر توانستی در کفنش لباسی باشد که در آن نماز میخوانده و پاکیزه است، این کار را انجام بده؛ زیرا مستحب است که او را در لباسی کفن کنند که در آن نماز میخوانده است.
2899- 2- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ
عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ قَالَ: یُسْتَحَبُّ أَنْ یَکُونَ فِی کَفَنِهِ ثَوْبٌ کَانَ یُصَلِّی فِیهِ نَظِیفٌ فَإِنَّ ذَلِکَ یُسْتَحَبُّ أَنْ یُکَفَّنَ فِیمَا کَانَ یُصَلِّی فِیهِ.
ترجمه:
حضرت فرمودند : مستحب است در کفنش لباسی باشد که در آن نماز میخوانده و پاکیزه است زیرا مستحب است که او را در لباسی کفن کنند که در آن نماز میخوانده است.
2900- 3- (1)وَ قَدْ تَقَدَّمَ حَدِیثُ مُحَمَّدِ بْنِ سَهْلٍ عَنْ أَبِیهِ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنِ الثِّیَابِ الَّتِی یُصَلِّی فِیهَا الرَّجُلُ وَ یَصُومُ أَ یُکَفَّنُ فِیهَا قَالَ أُحِبُّ ذَلِکَ الْکَفَنَ یَعْنِی قَمِیصاً.
ترجمه:
محمد بن سهل از پدرش روایت کرده که از امام کاظم (ع) پرسید درباره لباسهایی که مرد در آنها نماز میخواند و روزه میگیرد، آیا در همان لباسها کفن شود؟ امام (ع) فرمود: دوست دارم که این لباس کفن باشد، یعنی پیراهن.
2901- 4- (2)وَ حَدِیثُ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: کَتَبَ أَبِی فِی وَصِیَّتِهِ إِلَیَّ أَنْ أُکَفِّنَهُ فِی ثَلَاثَةِ أَثْوَابٍ رِدَاءٍ لَهُ حِبَرَةٍ کَانَ یُصَلِّی فِیهِ یَوْمَ الْجُمُعَةِ.
(3) ترجمه:
حلبی از امام صادق (ع) روایت کرده که فرمود: پدرم در وصیتش به من نوشت که او را در سه پارچه کفن کنم؛ یکی از آنها ردایی باشد که از حِبَره (نوعی پارچه خطدار) بود و او در آن، روزهای جمعه نماز میخواند.
(4)5 بَابُ اسْتِحْبَابِ تَکْفِینِ الْمَیِّتِ فِی ثَوْبٍ کَانَ یُحْرِمُ فِیهِ ترجمه:
2902- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: کَانَ ثَوْبَا رَسُولِ اللَّهِ ص اللَّذَانِ أَحْرَمَ فِیهِمَا یَمَانِیَّیْنِ عِبْرِیٌّ (6)وَ أَظْفَارٌ (7)وَ فِیهِمَا کُفِّنَ.
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ مِثْلَهُ (8).
ترجمه:
از معاویة بن عمار از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده است که فرمود: دو لباس رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) که با آنها احرام بست، یمنی بودند، یکی «عبری» و دیگری «اظفار»، و در همانها کفن شد.
2903- 2- (9)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ
1) تقدم فی الحدیث 5 من الباب 2 من أبواب التکفین.
2) تقدم فی الحدیث 10 من الباب 2 من أبواب التکفین.
3) و یأتی ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 9 من الباب 31 من أبواب الدفن.
4) الباب 5 فیه حدیثان.
5) الفقیه 2- 334- 2594، و أورده أیضا فی الحدیث 2 من الباب 27 من أبواب الاحرام.
6) عبری: ثوب عبری منسوب الی عبرة بلد بالیمن، معجم البلدان 4- 78.
7) أظفار: ظفار موضع، و قیل: هی قریة من قری حمیر. و ظفار اسم مدینة بالیمن (لسان العرب 4- 519).
8) الکافی 4- 339- 2، و فیه: و ظفار.
9) الکافی 3- 149- 8، و تقدم بتمامه فی الحدیث 15 من الباب 2، و یأتی فی الحدیث 5 من الباب 18 من هذه الأبواب.
عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْأَوَّلِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ إِنِّی کَفَّنْتُ أَبِی فِی ثَوْبَیْنِ شَطَوِیَّیْنِ کَانَ یُحْرِمُ فِیهِمَا وَ فِی قَمِیصٍ مِنْ قُمُصِهِ الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
این روایت از یونس بن یعقوب نقل شده که امام موسی کاظم (علیهالسلام) فرمودند: «من پدرم (امام جعفر صادق علیهالسلام) را در دو لباس احرام شطوی و در پیراهنی از پیراهنهای خودش کفن کردم.»
(2)6 بَابُ کَرَاهَةِ تَجْمِیرِ الْکَفَنِ وَ أَنْ یُطَیَّبَ بِغَیْرِ الْکَافُورِ وَ الذَّرِیرَةِ کَالْمِسْکِ وَ إِتْبَاعِ الْمَیِّتِ بِمِجْمَرَةٍ ترجمه:
2904- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تُحَنِّطَ الْمَیِّتَ إِلَی أَنْ قَالَ وَ أَکْرَهُ أَنْ یُتْبَعَ بِمِجْمَرَةٍ.
ترجمه:
این روایت از حلبی نقل شده که امام صادق (علیهالسلام) فرمودند: «اگر خواستی مردهای را حنوط کنی... و [امام در ادامه] فرمودند: دوست ندارم که عود سوز(مجمره) به همراه مرده برده شود.»
2905- 2- (4)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا یُجَمَّرُ الْکَفَنُ.
ترجمه:
از ابن ابی عمیر نقل شده که امام صادق (علیهالسلام) فرمودند: «کفن با بخور خوشبو نمیشود.»
2906- 3- (5)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّ النَّبِیَّ ص نَهَی أَنْ یُتْبَعَ (6)جَنَازَةٌ بِمِجْمَرَةٍ.
ترجمه:
این روایت از سکونی نقل شده که امام صادق (علیهالسلام) فرمودند: پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآله) نهی کردند از اینکه جنازه با بخوردهدان (مجمره) همراه شود.
2907- 4- (7)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْکَافُورُ هُوَ الْحَنُوطُ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمودند کافورهمان حنوط است
1) التهذیب 1- 434- 1393 و الاستبصار 1- 210- 742.
2) الباب 6 فیه 14 حدیثا.
3) الکافی 3- 143- 4، و التهذیب 1- 307- 890 و أورده فی الحدیث 3 من الباب 10 من أبواب الدفن و فی الحدیث 1 من الباب 14 من هذه الأبواب.
4) الکافی 3- 147- 1، و التهذیب 1- 294- 862، و الاستبصار 1- 209- 734.
5) الکافی 3- 147- 4، و التهذیب 1- 295- 864، و الاستبصار 1- 209- 736.
6) فی المصدر: تتبع.
7) الکافی 3- 145- 12 و لم نعثر علی الحدیث فی کتب الشیخ.
2908- 5- (1)وَ (عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا) (2)عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْکُوفِیِّ عَنِ ابْنِ جُمْهُورٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ وَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع لَا تُجَمِّرُوا الْأَکْفَانَ وَ لَا تَمْسَحُوا (3)مَوْتَاکُمْ بِالطِّیبِ إِلَّا الْکَافُورِ فَإِنَّ الْمَیِّتَ بِمَنْزِلَةِ الْمُحْرِمِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ وَ الْخِصَالِ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
این روایت از محمد بن مسلم نقل شده که امام صادق (علیهالسلام) فرمودند: امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) فرمودند: «کفنها را با بخور خوشبو نکنید و مردگانتان را با عطریات جز کافور معطر نکنید، زیرا میت مانند مُحرِم (کسی که در حالت احرام است) است.»
2909- 6- (5)وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا یُسَخَّنُ لِلْمَیِّتِ الْمَاءُ لَا تُعَجَّلُ لَهُ النَّارُ وَ لَا یُحَنَّطُ بِمِسْکٍ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (6)
وَ کَذَا کُلُّ مَا قَبْلَهُ.
ترجمه:
از یعقوب بن یزید نقل شده که از عدهای از اصحاب امام صادق (علیهالسلام) روایت کردهاند که امام صادق (ع) فرمودند: «برای میت آب گرم نشود، آتش (برای آماده کردن چیزی) برای اوعجله نشود(برای سرعت دادن تجهیزمیت از آتش استفاده نکنید) و او را با مُشک حنوط نکنید.
2910- 7- (7)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ صَالِحِ بْنِ السِّنْدِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ سِرْحَانَ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع لِی فِی کَفْنِ أَبِی عُبَیْدَةَ الْحَذَّاءِ- إِنَّمَا الْحَنُوطُ الْکَافُورُ وَ لَکِنِ اذْهَبْ فَاصْنَعْ کَمَا یَصْنَعُ النَّاسُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ مِثْلَهُ (8).
ترجمه:
از داود بن سرحان نقل شده که امام صادق (علیهالسلام) درباره کفن ابوعبیده الحذاء فرمودند: «حنوط تنها کافور است، اما برو و همان کاری را انجام بده که مردم انجام میدهند.»
1) الکافی 3- 147- 3، و التهذیب 1- 295- 863، و الاستبصار 1- 209- 735.
2) کتب المصنّف علی ما بین القوسین:" صح، عن التهذیب و الاستبصار" کما أنّه لیس فی الکافی.
3) فی العلل: تمسوا (هامش المخطوط).
4) علل الشرائع- 308 و الخصال- 618.
5) الکافی 3- 147- 2، و تقدم فی الحدیث 3 من الباب 10 من أبواب غسل المیت.
6) التهذیب 1- 322- 937.
7) الکافی 3- 146- 13.
8) التهذیب 1- 436- 1404.
2911- 8- (1)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ سِرْحَانَ قَالَ: مَاتَ أَبُو عُبَیْدَةَ الْحَذَّاءُ وَ أَنَا بِالْمَدِینَةِ- فَأَرْسَلَ إِلَیَّ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع بِدِینَارٍ وَ قَالَ اشْتَرِ بِهَذَا حَنُوطاً وَ اعْلَمْ أَنَّ الْحَنُوطَ هُوَ الْکَافُورُ وَ لَکِنِ اصْنَعْ کَمَا یَصْنَعُ النَّاسُ قَالَ فَلَمَّا مَضَیْتُ أَتْبَعَنِی بِدِینَارٍ وَ قَالَ اشْتَرِ بِهَذَا کَافُوراً.
ترجمه:
این روایت از داود بن سرحان نقل شده است که گفت: «ابوعبیده الحذاء درگذشت و من در مدینه بودم. امام صادق (علیهالسلام) یک دینار برای من فرستاد و فرمود: "با این دینار حنوط بخر، و بدان که حنوط همان کافور است، اما همان کاری را انجام بده که مردم انجام میدهند." سپس وقتی که رفتم، امام یک دینار دیگر برای من فرستاد و فرمود: "با این دینار کافور بخر."
2912- 9- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: سُئِلَ أَبُو الْحَسَنِ الثَّالِثُ ع- هَلْ یُقَرَّبُ إِلَی الْمَیِّتِ الْمِسْکُ وَ الْبَخُورُ قَالَ نَعَمْ.
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ إِمَّا عَلَی نَفْیِ التَّحْرِیمِ وَ إِنْ کَانَ مَکْرُوهاً أَوْ عَلَی التَّقِیَّةِ لِمَا مَضَی (3)وَ یَأْتِی (4).
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین (علیهالسلام) از امام موسی کاظم (علیهالسلام) سوال میکند که آیا میتوان عطر و بخور (مثل مشک و عود) را به میت نزدیک کرد؟ امام (ع) پاسخ میدهند: «بله.
می گویم : این روایت یا حمل برعدم تحریم یا برتقیه حمل می شود .
2913- 10- (5)قَالَ: وَ کُفِّنَ النَّبِیُّ ص فِی ثَلَاثَةِ أَثْوَابٍ إِلَی أَنْ قَالَ وَ رُوِیَ أَنَّهُ حُنِّطَ بِمِثْقَالِ مِسْکٍ سِوَی الْکَافُورِ.
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ إِمَّا عَلَی بَیَانِ الْجَوَازِ أَوْ عَلَی الِاخْتِصَاصِ بِالنَّبِیِّ ص أَوْ عَلَی التَّقِیَّةِ فِی الرِّوَایَةِ.
ترجمه:
پیامبر (ص) در سه لباس کفن شد تا اینکه گفته شد: و روایت شده که او با معادل یک مثقال مشک بدون کافور حنوط شد.
میگویم: این بیان یا برای نشان دادن جواز است یا برای اختصاص به پیامبر (ص) یا برای تقیه درنقل خبر
2914- 11- (6)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ خَلَفٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْجَعْفَرِیِّ قَالَ: رَأَیْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ ع یَنْفُضُ بِکُمِّهِ (7)الْمِسْکَ عَنِ الْکَفَنِ وَ یَقُولُ لَیْسَ هَذَا مِنَ الْحَنُوطِ فِی شَیْءٍ.
ترجمه:
ابراهیم بن محمد جعفری گفت: دیدم جعفر بن محمد (ع) با آستینش مشک را از کفن میتکاند و میگفت: این به هیچ وجه از حنوط نیست .
2915- 12- (1)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع لَا تُقَرِّبُوا مَوْتَاکُمُ النَّارَ یَعْنِی الدُّخْنَةَ.
ترجمه:
ابو حمزه گفت: ابو جعفر (ع) فرمود: مردگان خود را به آتش نزدیک نکنید، یعنی به دود.
2916- 13- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ بِنْتِ إِلْیَاسَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا بَأْسَ بِدُخْنَةِ کَفَنِ الْمَیِّتِ وَ یَنْبَغِی لِلْمَرْءِ الْمُسْلِمِ أَنْ یُدَخِّنَ ثِیَابَهُ إِذَا کَانَ یَقْدِرُ.
ترجمه:
عبدالله بن سنان از ابو عبدالله (ع) نقل کرد: هیچ اشکالی ندارد که به کفن میت دود بدهند و بر مسلمان واجب است که اگر میتواند، لباسهای خود را دودی کند.
2917- 14- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ غِیَاثِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ أَبِیهِ ع أَنَّهُ کَانَ یُجَمِّرُ الْمَیِّتَ (4)بِالْعُودِ فِیهِ الْمِسْکُ وَ رُبَّمَا جَعَلَ عَلَی النَّعْشِ الْحَنُوطَ وَ رُبَّمَا لَمْ یَجْعَلْهُ وَ کَانَ یَکْرَهُ أَنْ یُتْبَعَ الْمَیِّتُ بِالْمِجْمَرَةِ.
أَقُولُ: حَمَلَهُمَا الشَّیْخُ عَلَی التَّقِیَّةِ لِمُوَافَقَتِهِمَا لِلْعَامَّةِ وَ قَدْ تَقَدَّمَ مَا هُوَ قَرِینَةٌ عَلَی ذَلِکَ (5)وَ یُمْکِنُ حَمْلُهُ عَلَی کَفَنٍ لَبِسَهُ الْإِنْسَانُ فِی حَیَاتِهِ وَ صَلَّی فِیهِ.
ترجمه:
غیاث بن ابراهیم از ابو عبدالله (ع) نقل کرد که از پدرش (ع) شنید: او میت را با عود (عطر) حنوط میکرد و گاهی بر تابوت حنوط قرار میداد و گاهی هم این کار را نمیکرد و از این که میت را با مجمره دنبال کنند، کراهت داشت.
میگویم: شیخ این دو را بر تقیه حمل کرده است زیرا با نظر عموم همخوانی دارد و پیشتر اشارهای به این موضوع شده است. همچنین میتوان این را بر کفنی که انسان در زندگی خود پوشیده و در آن نماز خوانده، حمل کرد.
(6)7 بَابُ اسْتِحْبَابِ وَضْعِ الْجَرِیدَتَیْنِ الْخَضْرَاوَیْنِ مَعَ الْمَیِّتِ ترجمه:
2918- 1- (7)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع أَ رَأَیْتَ الْمَیِّتَ إِذَا مَاتَ لِمَ تُجْعَلُ مَعَهُ الْجَرِیدَةُ فَقَالَ یَتَجَافَی عَنْهُ الْعَذَابُ وَ الْحِسَابُ مَا دَامَ الْعُودُ رَطْباً إِنَّمَا الْحِسَابُ وَ الْعَذَابُ کُلُّهُ فِی
1) التهذیب 1- 295- 866، و الاستبصار 1- 209- 737، و أورده فی الحدیث 1 من الباب 10 من أبواب الدفن.
2) التهذیب 1- 295- 867، و الاستبصار 1- 209- 738، و أورد قطعة منه فی الحدیث 1 من الباب 100 من أبواب آداب الحمام.
3) التهذیب 1- 295- 865، و الاستبصار 1- 210- 739، و أورد ذیله فی الحدیث 2 من الباب 10 من أبواب الدفن.
4) فی نسخة: الکفن. (هامش المخطوط).
5) تقدم فی الحدیث 7 و 8 و 9 من نفس الباب.
6) الباب 7 فیه 11 حدیثا.
7) الفقیه 1- 145- 407.
یَوْمٍ وَاحِدٍ فِی سَاعَةٍ وَاحِدَةٍ قَدْرَ مَا یَدْخُلُ الْقَبْرَ وَ یَرْجِعُ الْقَوْمُ (1)- وَ إِنَّمَا جُعِلَتِ السَّعَفَتَانِ لِذَلِکَ فَلَا یُصِیبُهُ عَذَابٌ وَ لَا حِسَابٌ بَعْدَ جُفُوفِهِمَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ.
وَ رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ (2)
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ (3)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
زراره گفت: به ابو جعفر (ع) گفتم: آیا میدانی چرا هنگام مرگ با میت، برگها (جریده) قرار میدهند؟ ایشان فرمودند: عذاب و حساب از او دور میشود تا زمانی که عود تر باشد. همانا حساب و عذاب همه در یک روز و در یک ساعت به اندازهای که به قبر وارد میشود و مردم برمیگردند، است. و این دو برگ به همین دلیل قرار داده شدهاند، پس بعد از خشک شدنشان، عذاب و حساب به او نمیرسد، انشاءالله.
2919- 2- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ زِیَادٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْجَرِیدَةِ الَّتِی تَکُونُ مَعَ الْمَیِّتِ فَقَالَ تَنْفَعُ الْمُؤْمِنَ وَ الْکَافِرَ.
ترجمه:
حسن بن زیاد گفت: از ابو عبدالله (ع) درباره جریدهای که با میت قرار میگیرد، سؤال کردم. ایشان فرمودند: این برگ برای مؤمن و کافر مفید است.
2920- 3- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ یَحْیَی بْنِ عُبَادَةَ الْمَکِّیِّ أَنَّهُ قَالَ: سَمِعْتُ سُفْیَانَ الثَّوْرِیَّ یَسْأَلُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنِ التَّخْضِیرِ فَقَالَ إِنَّ رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ- هَلَکَ فَأُوذِنَ رَسُولُ اللَّهِ ص بِمَوْتِهِ فَقَالَ لِمَنْ یَلِیهِ مِنْ قَرَابَتِهِ خَضِّرُوا صَاحِبَکُمْ فَمَا أَقَلَّ الْمُخَضَّرِینَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ- قَالَ وَ مَا التَّخْضِیرُ قَالَ جَرِیدَةٌ خَضِرَةٌ تُوضَعُ مِنْ أَصْلِ الْیَدَیْنِ إِلَی أَصْلِ التَّرْقُوَةِ.
ترجمه:
یحیی بن عباد مکّی گفت: شنیدم سفیان ثوری از ابو جعفر (ع) درباره تخضیر سؤال میکند. ایشان فرمود: مردی از انصار فوت کرد و رسولالله (ص) از فوت او مطلع شد. ایشان به نزدیکان او فرمود: صاحب خود را تخضیر کنید، و چه کم هستند مخضّرین در روز قیامت. سپس پرسید: تخضیر چیست؟ فرمود: جریدهای سبز است که از آغاز دستان تا آغاز ترقوه گذاشته میشود.
2921- 4- (7)قَالَ: وَ سُئِلَ الصَّادِقُ ع عَنْ عِلَّةِ الْجَرِیدَةِ فَقَالَ إِنَّهُ یَتَجَافَی عَنْهُ الْعَذَابُ مَا دَامَتْ رَطْبَةً.
ترجمه:
از صادق (ع) درباره علت جریده سؤال شد. ایشان فرمودند: عذاب از او دور میشود تا زمانی که آن رطوبت داشته باشد.
2922- 5- (8)وَ فِی مَعَانِی الْأَخْبَارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ یَحْیَی بْنِ عُبَادَةَ عَنْ
أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ سَمِعَهُ یَقُولُ إِنَّ رَجُلًا مَاتَ مِنَ الْأَنْصَارِ- فَشَهِدَهُ رَسُولُ اللَّهِ ص فَقَالَ خَضِّرُوهُ فَمَا أَقَلَّ الْمُخَضَّرِینَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ- فَقُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع وَ أَیُّ شَیْءٍ التَّخْضِیرُ قَالَ تُؤْخَذُ جَرِیدَةٌ رَطْبَةٌ قَدْرَ ذِرَاعٍ فَتُوضَعُ [هُنَا] (1)وَ أَشَارَ بِیَدِهِ إِلَی عِنْدِ تَرْقُوَتِهِ تُلَفُّ مَعَ ثِیَابِهِ.
قَالَ الصَّدُوقُ جَاءَ هَذَا الْخَبَرُ هَکَذَا وَ الَّذِی یَجِبُ اسْتِعْمَالُهُ أَنْ یُجْعَلَ لِلْمَیِّتِ جَرِیدَتَانِ مِنَ النَّخْلِ خَضْرَاوَیْنِ أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی جَوَازِ الِاقْتِصَارِ عَلَی وَاحِدَةٍ وَ یَأْتِی مِثْلُهُ کَثِیراً (2).
ترجمه:
یحیی بن عباد از ابو عبدالله (ع) نقل میکند که شنیدم ایشان فرمودند: مردی از انصار فوت کرد و رسولالله (ص) در تشییع او حضور یافت. سپس فرمود: او را تخضیر کنید، چه کم هستند کسانی که روز قیامت مخضر خواهند بود. به ابو عبدالله (ع) گفتم: تخضیر چیست؟ فرمود: جریدهای تازه به اندازه یک ذراع گرفته میشود و در اینجا (با دستش به محل ترقوه اشاره کرد) همراه با لباسهایش پیچیده میشود.
صدوق گفت: این روایت به این شکل آمده است، اما آنچه باید انجام شود این است که دو جریده سبز از نخل برای میت قرار داده شود.
میگویم: این روایت را میتوان به جواز اکتفا کردن به یک جریده حمل کرد، و موارد مشابه آن بسیار آمده است.
2923- 6- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ زِیَادٍ الصَّیْقَلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: تُوضَعُ لِلْمَیِّتِ جَرِیدَتَانِ (4)- وَاحِدَةٌ فِی الْیَمِینِ وَ أُخْرَی فِی الْأَیْسَرِ قَالَ وَ قَالَ الْجَرِیدَةُ تَنْفَعُ الْمُؤْمِنَ وَ الْکَافِرَ.
ترجمه:
حسن بن زیاد صیقل از ابو عبدالله (ع) نقل کرد: دو جریده برای میت قرار داده میشود، یکی در سمت راست و دیگری در سمت چپ. سپس فرمود: جریده برای مؤمن و کافر مفید است.
2924- 7- (5)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ حَرِیزٍ وَ فُضَیْلٍ وَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ کُلِّهِمْ قَالَ: قِیلَ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع لِأَیِّ شَیْءٍ تُوضَعُ مَعَ الْمَیِّتِ الْجَرِیدَةُ فَقَالَ إِنَّهُ یَتَجَافَی عَنْهُ الْعَذَابُ مَا دَامَتْ رَطْبَةً.
ترجمه:
عبدالرحمن بن ابی عبدالله نقل کرد که به ابو عبدالله (ع) گفته شد: چرا جریده با میت قرار داده میشود؟ ایشان فرمودند: تا زمانی که جریده تازه است، عذاب از او دور میشود.
2925- 8- (6)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ
عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: یُسْتَحَبُّ أَنْ یُدْخَلَ مَعَهُ فِی قَبْرِهِ جَرِیدَةٌ رَطْبَةٌ الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ وَ کَذَا کُلُّ مَا قَبْلَهُ (1).
ترجمه:
این حدیث از امام صادق (ع) نقل شده است که ایشان فرمودهاند: «مستحب است که با میت در قبرش یک شاخه تر و تازه خرما (جریده) قرار داده شود.
2926- 9- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ یَعْنِی ابْنَ بَابَوَیْهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ قَالَ کَتَبَ أَحْمَدُ بْنُ الْقَاسِمِ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ الثَّالِثِ ع- یَسْأَلُهُ عَنِ الْمُؤْمِنِ یَمُوتُ فَیَأْتِیهِ الْغَاسِلُ یُغَسِّلُهُ وَ عِنْدَهُ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُرْجِئَةِ (3)- هَلْ یُغَسِّلُهُ غُسْلَ الْعَامَّةِ وَ لَا یُعَمِّمُهُ وَ لَا یُصَیِّرُ مَعَهُ جَرِیدَةً فَکَتَبَ یُغَسِّلُ غُسْلَ الْمُؤْمِنِ وَ إِنْ کَانُوا حُضُوراً وَ أَمَّا الْجَرِیدَةُ فَلْیَسْتَخْفِ بِهَا وَ لَا یَرَوْنَهُ وَ لْیَجْهَدْ فِی ذَلِکَ جَهْدَهُ.
ترجمه:
ایوب بن نوح میگوید احمد بن قاسم به امام هادی (ع) نامه نوشت و از ایشان پرسید دربارهٔ مؤمنی که فوت میکند و غسلدهنده به نزد او میآید تا او را غسل دهد و در آن هنگام گروهی از مرجئه حضور دارند، آیا باید او را به شیوهٔ عموم مردم غسل دهد، بدون عمامهگذاری و بدون قرار دادن جریده (شاخه خرما) همراه او؟ امام هادی (ع) در پاسخ نوشتند: او را به شیوهٔ غسل مؤمنین غسل دهید، حتی اگر آنها (مرجئه) حضور داشته باشند. اما در مورد جریده، آن را بهطور پنهانی قرار دهید و نباید آنها آن را ببینند و تا حد امکان در این کار کوشش کنید.
2927- 10- (4)قَالَ وَ رُوِیَ أَنَّ آدَمَ لَمَّا أَهْبَطَهُ اللَّهُ مِنْ جَنَّتِهِ (5)إِلَی الْأَرْضِ اسْتَوْحَشَ فَسَأَلَ اللَّهَ تَعَالَی أَنْ یُؤْنِسَهُ بِشَیْءٍ مِنْ أَشْجَارِ الْجَنَّةِ- فَأَنْزَلَ اللَّهُ إِلَیْهِ النَّخْلَةَ فَکَانَ یَأْنَسُ بِهَا فِی حَیَاتِهِ فَلَمَّا حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ قَالَ لِوُلْدِهِ إِنِّی کُنْتُ آنَسُ بِهَا فِی حَیَاتِی وَ أَرْجُو الْأُنْسَ بِهَا بَعْدَ وَفَاتِی فَإِذَا مِتُّ فَخُذُوا مِنْهَا جَرِیداً وَ شُقُّوهُ بِنِصْفَیْنِ وَ ضَعُوهُمَا مَعِی فِی أَکْفَانِی فَفَعَلَ وُلْدُهُ ذَلِکَ وَ فَعَلَتْهُ الْأَنْبِیَاءُ بَعْدَهُ ثُمَّ انْدَرَسَ ذَلِکَ فِی الْجَاهِلِیَّةِ- فَأَحْیَاهُ النَّبِیُّ ص وَ فَعَلَهُ وَ صَارَتْ سُنَّةً مُتَّبَعَةً.
مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدٍ النُّعْمَانُ الْمُفِیدُ فِی الْمُقْنِعَةِ مُرْسَلًا نَحْوَهُ (6).
ترجمه:
و روایت شده است که وقتی خداوند آدم (ع) را از بهشتش به زمین فرود آورد، او دچار وحشت و تنهایی شد. پس از خداوند متعال درخواست کرد که او را با چیزی از درختان بهشت مونس قرار دهد. پس خداوند نخل را برای او فرو فرستاد و آدم (ع) در زندگیاش با آن انس میگرفت. وقتی مرگش فرا رسید، به فرزندانش گفت: من در زندگیام با این نخل مأنوس بودم و امیدوارم بعد از مرگم نیز با آن انس بگیرم. پس هرگاه مردم، از این نخل دو شاخه بگیرید و آنها را به دو نیمه تقسیم کنید و با من در کفنم قرار دهید. فرزندانش این کار را انجام دادند و پیامبران بعد از او نیز چنین کردند. سپس این سنت در دوران جاهلیت فراموش شد، اما پیامبر (ص) آن را زنده کرد و انجام داد و این تبدیل به یک سنت شد که پیروی میشود.
1) التهذیب 1- 320- 932.
2) التهذیب 1- 448- 1451.
3) المرجئة: قیل هم فرقة من فرق الإسلام یعتقدون أنّه لا یضر مع الایمان معصیة کما لا ینفع مع الکفر طاعة، و ابن قتیبة قال: هم الذین یقولون الایمان قول بلا عمل لانهم یقدمون القول و یؤخرون العمل (مجمع البحرین 1- 177).
4) التهذیب 1- 326- 952.
5) فی المصدر: جنة المأوی.
6) المقنعة- 12.
2928- 11- (1)قَالَ وَ رُوِیَ عَنِ الصَّادِقِ ع أَنَّ الْجَرِیدَةَ تَنْفَعُ الْمُحْسِنَ وَ الْمُسِیءَ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2).
ترجمه:
و روایت شده است از امام صادق (ع) که جریده (شاخه خرما) به نیکوکار و بدکار نفع میرساند.
(3)8 بَابُ اسْتِحْبَابِ کَوْنِ الْجَرِیدَتَیْنِ مِنَ النَّخْلِ وَ إِلَّا فَمِنَ السِّدْرِ وَ إِلَّا فَمِنَ الْخِلَافِ وَ إِلَّا فَمِنَ الرُّمَّانِ وَ إِلَّا فَمِنْ شَجَرٍ رَطْبٍ ترجمه:
2929- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ بِلَالٍ أَنَّهُ کَتَبَ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ الثَّالِثِ ع- الرَّجُلُ یَمُوتُ فِی بِلَادٍ لَیْسَ فِیهَا نَخْلٌ فَهَلْ یَجُوزُ مَکَانَ الْجَرِیدَةِ شَیْءٌ مِنَ الشَّجَرِ غَیْرُ النَّخْلِ فَإِنَّهُ قَدْ رُوِیَ (5)عَنْ آبَائِکَ ع- أَنَّهُ یَتَجَافَی عَنْهُ الْعَذَابُ مَا دَامَتِ الْجَرِیدَتَانِ رَطْبَتَیْنِ وَ أَنَّهَا تَنْفَعُ الْمُؤْمِنَ وَ الْکَافِرَ فَأَجَابَ ع یَجُوزُ مِنْ شَجَرٍ آخَرَ رَطْبٍ.
ترجمه:
از علی بن بلال روایت شده است که او به امام هادی (ع) نامه نوشت و پرسید: شخصی در سرزمینی فوت کرده است که در آن نخل وجود ندارد. آیا به جای جریده (شاخه خرما)، میتوان از شاخه درخت دیگری استفاده کرد؟ زیرا از پدران شما (ع) روایت شده است که تا زمانی که آن دو جریده تر هستند، عذاب از او دور میشود و این (قرار دادن جریده) به مؤمن و کافر نفع میرساند. امام (ع) در پاسخ فرمودند: بله، میتوان از درخت دیگری که تر باشد استفاده کرد.
2930- 2- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقَاسَانِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ بِلَالٍ أَنَّهُ کَتَبَ إِلَیْهِ یَسْأَلُهُ عَنِ الْجَرِیدَةِ إِذَا لَمْ یَجِدْ یَجْعَلُ بَدَلَهَا غَیْرَهَا فِی مَوْضِعٍ لَا یُمْکِنُ النَّخْلُ فَکَتَبَ یَجُوزُ إِذَا أُعْوِزَتِ الْجَرِیدَةُ وَ الْجَرِیدَةُ أَفْضَلُ وَ بِهِ جَاءَتِ الرِّوَایَةُ (7).
ترجمه:
از علی بن بلال روایت شده است که او به امام هادی (ع) نامه نوشت و دربارهٔ جریده (شاخه خرما) پرسید: اگر جریده پیدا نشود، آیا میتوان به جای آن چیز دیگری قرار داد، در جایی که امکان وجود نخل نیست؟ امام (ع) نوشتند: بله، اگر جریده یافت نشود، جایگزین کردن آن جایز است، اما جریده بهتر است و روایت (دربارهٔ استفاده از جریده) بر آن دلالت دارد.
2931- 3- (8)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ مِنْ
أَصْحَابِنَا قَالُوا قُلْنَا لَهُ جَعَلَنَا اللَّهُ (1)فِدَاکَ إِنْ لَمْ نَقْدِرْ عَلَی الْجَرِیدَةِ فَقَالَ عُودَ السِّدْرِ قِیلَ (2)فَإِنْ لَمْ نَقْدِرْ عَلَی السِّدْرِ فَقَالَ عُودَ الْخِلَافِ (3).
ترجمه:
از بیش از یک نفر از اصحاب ما نقل شده که گفتند: به امام (ع) گفتیم: خدا ما را فدایت کند! اگر نتوانیم جریده (شاخه خرما) پیدا کنیم، چه کنیم؟ امام (ع) فرمودند: شاخهای از درخت سدر. گفته شد: اگر نتوانیم سدر پیدا کنیم، چه کنیم؟ فرمودند: شاخهای از درخت خلاف.
2932- 4- (4)قَالَ وَ رَوَی عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی قَالَ: یُجْعَلُ بَدَلَهَا عُودُ الرُّمَّانِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ وَ الَّذِی قَبْلَهُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُمَا (5)أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (6)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (7).
ترجمه:
علی بن ابراهیم در روایتی دیگر نقل کرده است که گفته شد: به جای جریده (شاخه خرما)، از شاخه درخت انار استفاده شود.»
(8)9 بَابُ عَدَمِ إِجْزَاءِ الْجَرِیدَةِ الْیَابِسَةِ ترجمه:
2933- 1- (9)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقَاسَانِیِّ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ عَبَّاسٍ وَ أَحْمَدَ بْنِ زَکَرِیَّا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ عِیسَی قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ (10)ع عَنِ السَّعَفَةِ الْیَابِسَةِ إِذَا قَطَعَهَا بِیَدِهِ هَلْ یَجُوزُ لِلْمَیِّتِ تُوضَعُ مَعَهُ فِی حُفْرَتِهِ فَقَالَ لَا یَجُوزُ الْیَابِسُ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (11)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (12).
1) کتب المصنّف فوق لفظة الجلالة علامة نسخة.
2) فی التهذیب: قلت (هامش المخطوط).
3) الخلاف: الصفصاف و هو بأرض العرب کثیر و یسمی بالسوجر و هو شجر عظام (لسان العرب 9- 97).
4) الکافی 3- 154- 12.
5) التهذیب 1- 294- 861.
6) تقدم فی الباب 7 من هذه الأبواب.
7) یأتی فی الباب 9 و 10 من هذه الأبواب.
8) الباب 9 فیه حدیث واحد.
9) التهذیب 1- 432- 1381.
10) فی المصدر: أبا الحسن الأول.
11) تقدم فی الأحادیث 1 و 3 و 4 و 5 و 7 و 8 من الباب 7، و فی الحدیث 1 من الباب 8 من هذه الأبواب.
12) یأتی فی الحدیث 4 و 6 من الباب 11 من هذه الأبواب.
ترجمه:
محمد بن علی بن عیسی میگوید: از امام هادی (ع) دربارهٔ شاخه خشک (نخل) که با دست قطع شده است پرسیدم، آیا جایز است که برای میت در قبرش گذاشته شود؟ امام (ع) فرمودند: خشک جایز نیست.
(1)10 بَابُ مِقْدَارِ الْجَرِیدَةِ وَ کَیْفِیَّةِ وَضْعِهَا مَعَ الْمَیِّتِ ترجمه:
2934- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ یَحْیَی بْنِ عُبَادَةَ الْمَکِّیِّ أَنَّهُ قَالَ: سَمِعْتُ سُفْیَانَ الثَّوْرِیَّ یَسْأَلُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنِ التَّخْضِیرِ فَقَالَ إِنَّ رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ هَلَکَ فَأُوذِنَ رَسُولُ اللَّهِ ص بِمَوْتِهِ فَقَالَ لِمَنْ یَلِیهِ مِنْ قَرَابَتِهِ خَضِّرُوا صَاحِبَکُمْ فَمَا أَقَلَّ الْمُخَضَّرِینَ (3)یَوْمَ الْقِیَامَةِ- قَالَ وَ مَا التَّخْضِیرُ قَالَ جَرِیدَةٌ خَضْرَاءُ تُوضَعُ مِنْ أَصْلِ الثَّدْیَیْنِ (4)إِلَی أَصْلِ التَّرْقُوَةِ.
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ عَنْ یَحْیَی بْنِ عُبَادَةَ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
یحیی بن عبادة مکی نقل میکند که شنیدم سفیان ثوری از امام باقر (ع) دربارهٔ "تخضیر" پرسید. امام (ع) فرمودند: مردی از انصار فوت کرد و خبر مرگ او به رسول خدا (ص) رسید. ایشان به نزدیکان آن مرد فرمودند: همراهتان را تخضیر کنید (یعنی او را سبزپوش کنید)، و چه اندک هستند کسانی که در روز قیامت سبزپوش خواهند بود. سفیان پرسید: تخضیر چیست؟ امام (ع) فرمودند: شاخهای سبز است که از پایین سینه تا بالای ترقوه گذاشته میشود.
2935- 2- (6)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ قَالَ: قَالَ: إِنَّ الْجَرِیدَةَ قَدْرُ شِبْرٍ تُوضَعُ وَاحِدَةٌ مِنْ عِنْدِ التَّرْقُوَةِ إِلَی مَا بَلَغَتْ مِمَّا یَلِی الْجِلْدَ وَ الْأُخْرَی فِی الْأَیْسَرِ مِنْ عِنْدِ التَّرْقُوَةِ إِلَی مَا بَلَغَتْ مِنْ فَوْقِ الْقَمِیصِ.
ترجمه:
جمیل بن دراج نقل میکند که گفته شد: جریده (شاخه خرما) به اندازه یک وجب (حدود 22 تا 25 سانتیمتر) است. یک جریده از نزدیکی ترقوه (استخوان ترقوه) تا جایی که به پوست برسد قرار داده میشود و دیگری در سمت چپ از نزدیکی ترقوه تا جایی که بالای پیراهن برسد.
2936- 3- (7)وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ جَمِیلٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْجَرِیدَةِ تُوضَعُ مِنْ دُونِ الثِّیَابِ أَوْ مِنْ فَوْقِهَا قَالَ فَوْقَ الْقَمِیصِ وَ دُونَ الْخَاصِرَةِ فَسَأَلْتُهُ مِنْ أَیِّ جَانِبٍ فَقَالَ مِنَ الْجَانِبِ الْأَیْمَنِ.
ترجمه:
جمیل نقل میکند که از امام (ع) دربارهٔ جریده پرسیدم: آیا جریده زیر لباسها قرار داده میشود یا روی آنها؟ امام (ع) فرمودند: بالای پیراهن و زیر کمر قرار داده میشود. سپس پرسیدم: از کدام سمت؟ فرمودند: از سمت راست.
2937- 4- (1)وَ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ رَجُلٍ عَنْ یَحْیَی بْنِ عُبَادَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: تُؤْخَذُ جَرِیدَةٌ رَطْبَةٌ قَدْرَ ذِرَاعٍ وَ تُوضَعُ وَ أَشَارَ بِیَدِهِ مِنْ عِنْدِ تَرْقُوَتِهِ إِلَی یَدِهِ تُلَفُّ مَعَ ثِیَابِهِ قَالَ وَ قَالَ الرَّجُلُ لَقِیتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع بَعْدُ فَسَأَلْتُهُ عَنْهُ فَقَالَ نَعَمْ قَدْ حَدَّثْتُ بِهِ یَحْیَی بْنَ عُبَادَةَ (2).
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ وَ کَذَا مَا قَبْلَهُ (3).
ترجمه:
یحیی بن عباده از امام صادق (ع) نقل میکند که فرمودند: جریدهای تر به اندازه یک ذراع (حدود 45 تا 50 سانتیمتر) برداشته میشود و امام (ع) با دست خود اشاره کردند که از نزدیکی ترقوه تا دست گذاشته میشود و با لباسهای او پیچیده میشود. راوی میگوید: بعداً امام صادق (ع) را دیدم و دوباره از ایشان درباره این موضوع پرسیدم، امام (ع) فرمودند: بله، من این حدیث را به یحیی بن عباده گفتهام.
2938- 5- (4)وَ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ رِجَالِهِ عَنْ یُونُسَ عَنْهُمْ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: وَ تَجْعَلُ لَهُ یَعْنِی الْمَیِّتَ قِطْعَتَیْنِ مِنْ جَرِیدِ النَّخْلِ رَطْباً قَدْرَ ذِرَاعٍ یُجْعَلُ لَهُ وَاحِدَةٌ بَیْنَ رُکْبَتَیْهِ نِصْفٌ فِیمَا یَلِی السَّاقَ وَ نِصْفٌ فِیمَا یَلِی الْفَخِذَ وَ یُجْعَلُ الْأُخْرَی تَحْتَ إِبْطِهِ الْأَیْمَنِ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
از یونس از امامان (ع) در حدیثی نقل شده است که فرمودند: برای میت دو تکه از جریده نخل تر به اندازه یک ذراع قرار داده میشود. یکی از آنها بین زانوها قرار میگیرد، نیمی در نزدیکی ساق و نیمه دیگر در نزدیکی ران گذاشته میشود و دیگری زیر بغل راست او گذاشته میشود.»
2939- 6- (5)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ فُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: تُوضَعُ لِلْمَیِّتِ جَرِیدَتَانِ وَاحِدَةٌ فِی الْأَیْمَنِ وَ الْأُخْرَی فِی الْأَیْسَرِ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (6)وَ فِی الْأَحَادِیثِ هُنَا اخْتِلَافٌ مَحْمُولٌ عَلَی التَّخْیِیرِ.
1) الکافی 3- 152- 3.
2) فی هامش المخطوط ما نصه: فیه عرض الحدیث علی الامام و مثله أحادیث متواترة بل متجاوزة حد التواتر فی أنهم کانوا یعرضون کل حدیث أو کتاب یشکون فی صحته علی الأئمة (علیهم السلام) و تلک الأحادیث موجودة فی کتب الحدیث و الرجال (منه قده).
3) التهذیب 1- 308- 896.
4) الکافی 3- 143- 1.
5) الکافی 3- 153- 6.
6) یأتی ما یدلّ علیه فی الباب الآتی و فی الحدیث 3 من الباب 14 من هذه الأبواب. و تقدم ما یدل علیه فی الحدیث 3 و 5 و 6 و 10 من الباب 7 من هذه الأبواب.
ترجمه:
فضل بن یسار از امام صادق (ع) نقل میکند که فرمودند: برای میت دو جریده قرار داده میشود؛ یکی در سمت راست و دیگری در سمت چپ.
(1)11 بَابُ اسْتِحْبَابِ وَضْعِ الْجَرِیدَةِ کَیْفَ مَا أَمْکَنَ وَ لَوْ فِی الْقَبْرِ أَوْ عَلَیْهِ ترجمه:
2940- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ رَفَعَهُ قَالَ: قِیلَ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ رُبَّمَا حَضَرَنِی مَنْ أَخَافُهُ فَلَا یُمْکِنُ وَضْعُ الْجَرِیدَةِ عَلَی مَا رَوَیْتَنَا (3)- فَقَالَ أَدْخِلْهَا حَیْثُ مَا أَمْکَنَ.
ترجمه:
سهل بن زیاد به نقل از یکی از راویان نقل میکند که به امام (ع) گفته شد: خداوند مرا فدایت کند! ممکن است کسی که از او میترسم، حاضر باشد و نتوانم جریده را طبق روایتی که برایمان نقل کردی قرار دهم. امام (ع) فرمودند: جریده را هر جا که امکان دارد قرار بده.
2941- 2- (4)وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی مُرْسَلًا مِثْلَهُ وَ زَادَ فِیهِ قَالَ: فَإِنْ وُضِعَتْ فِی الْقَبْرِ فَقَدْ أَجْزَأَهُ.
ترجمه:
محمد بن احمد بن یحیی بهطور مرسل نقل کرده است که گفت: اگر جریده در قبر گذاشته شود، این کار کافی است .
2942- 3- (5)وَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْکِنْدِیِّ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْجَرِیدَةِ تُوضَعُ فِی الْقَبْرِ قَالَ لَا بَأْسَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (6)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ.
ترجمه:
عبد الرحمن بن ابی عبد الله از امام صادق (ع) نقل میکند که گفت: از ایشان دربارهٔ جریدهای که در قبر گذاشته میشود پرسیدم. امام (ع) فرمودند: هیچ اشکالی ندارد.
2943- 4- (7)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: مَرَّ رَسُولُ اللَّهِ ص عَلَی قَبْرٍ یُعَذَّبُ صَاحِبُهُ فَدَعَا بِجَرِیدَةٍ فَشَقَّهَا نِصْفَیْنِ فَجَعَلَ وَاحِدَةً عِنْدَ رَأْسِهِ وَ الْأُخْرَی عِنْدَ رِجْلَیْهِ وَ إِنَّهُ قِیلَ لَهُ لِمَ وَضَعْتَهُمَا فَقَالَ إِنَّهُ یُخَفَّفُ عَنْهُ الْعَذَابُ مَا کَانَتَا خَضْرَاوَیْنِ.
ترجمه:
محمد بن علی بن الحسین نقل میکند که رسول خدا (ص) بر قبری گذر کردند که صاحب آن عذاب میشد. ایشان درخواست کردند جریدهای بیاورند و آن را به دو نیم شکافتند و یکی را در کنار سر و دیگری را در کنار پاهای او قرار دادند. سپس به ایشان گفته شد: چرا اینها را گذاشتی؟ رسول خدا (ص) فرمودند: عذاب از او سبک میشود تا زمانی که این دو (جریده) سبز باشند.
2944- 5- (8)قَالَ: وَ سُئِلَ الصَّادِقُ ع عَنِ الْجَرِیدَةِ تُوضَعُ فِی الْقَبْرِ فَقَالَ لَا بَأْسَ.
ترجمه:
از امام صادق (ع) دربارهٔ جریدهای که در قبر گذاشته میشود پرسیدند. ایشان فرمودند: هیچ اشکالی ندارد.
2945- 6- (1)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ ع أَنَّ الرَّشَّ عَلَی الْقُبُورِ کَانَ عَلَی عَهْدِ النَّبِیِّ ص- وَ کَانَ یُجْعَلُ الْجَرِیدُ الرَّطْبُ عَلَی الْقُبُورِ حِینَ یُدْفَنُ الْإِنْسَانُ فِی أَوَّلِ الزَّمَانِ وَ یُسْتَحَبُّ ذَلِکَ لِلْمَیِّتِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ عُمُوماً (2).
ترجمه:
ابو البختری از امام جعفر صادق (ع) از پدرش (ع) نقل میکند که پاشیدن آب بر قبرها در زمان پیامبر (ص) مرسوم بود، و در ابتدای دوران، جریدههای تر بر قبرها قرار داده میشدند وقتی انسان دفن میشد، و این کار برای میت مستحب است.
(3)12 بَابُ اسْتِحْبَابِ وَضْعِ التُّرْبَةِ الْحُسَیْنِیَّةِ مَعَ الْمَیِّتِ فِی الْحَنُوطِ وَ الْکَفَنِ وَ فِی الْقَبْرِ ترجمه:
2946- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ دَاوُدَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی الْفَقِیهِ ع أَسْأَلُهُ عَنْ طِینِ الْقَبْرِ یُوضَعُ مَعَ الْمَیِّتِ فِی قَبْرِهِ هَلْ یَجُوزُ ذَلِکَ أَمْ لَا فَأَجَابَ وَ قَرَأْتُ التَّوْقِیعَ وَ مِنْهُ نَسَخْتُ تُوضَعُ مَعَ الْمَیِّتِ فِی قَبْرِهِ وَ یُخْلَطُ بِحَنُوطِهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.
وَ رَوَاهُ الطَّبْرِسِیُّ فِی الْإِحْتِجَاجِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ صَاحِبِ الزَّمَانِ ع مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
محمد بن عبد الله بن جعفر حمیری میگوید: به فقیه(حضرت کاظم علیه السلام نامه نوشتم و از او پرسیدم آیا قرار دادن خاک قبر در کنار میت در قبر جائز است یا خیر؟ ایشان پاسخ دادند و من توقیع (پاسخ) را خواندم که در آن آمده: خاک در کنار میت در قبر قرار داده میشود و میتوان آن را با حنوط (عطر مخصوص تدفین) مخلوط کرد، ان شاء الله.
2947- 2- (6)الْحَسَنُ بْنُ یُوسُفَ بْنِ الْمُطَهَّرِ الْعَلَّامَةُ فِی مُنْتَهَی الْمَطْلَبِ رَفَعَهُ قَالَ: إِنَّ امْرَأَةً کَانَتْ تَزْنِی وَ تَضَعُ أَوْلَادَهَا وَ تُحْرِقُهُمْ بِالنَّارِ خَوْفاً مِنْ أَهْلِهَا وَ لَمْ یَعْلَمْ بِهِ غَیْرُ أُمِّهَا فَلَمَّا مَاتَتْ دُفِنَتْ فَانْکَشَفَ التُّرَابُ عَنْهَا وَ لَمْ تَقْبَلْهَا الْأَرْضُ فَنُقِلَتْ مِنْ ذَلِکَ الْمَکَانِ (7)إِلَی غَیْرِهِ فَجَرَی لَهَا ذَلِکَ فَجَاءَ أَهْلُهَا إِلَی الصَّادِقِ
ع وَ حَکَوْا لَهُ الْقِصَّةَ فَقَالَ لِأُمِّهَا مَا کَانَتْ تَصْنَعُ هَذِهِ فِی حَیَاتِهَا مِنَ الْمَعَاصِی فَأَخْبَرَتْهُ بِبَاطِنِ أَمْرِهَا فَقَالَ الصَّادِقُ ع إِنَّ الْأَرْضَ لَا تَقْبَلُ هَذِهِ لِأَنَّهَا کَانَتْ تُعَذِّبُ خَلْقَ اللَّهِ بِعَذَابِ اللَّهِ اجْعَلُوا فِی قَبْرِهَا شَیْئاً مِنْ تُرْبَةِ الْحُسَیْنِ ع- فَفُعِلَ ذَلِکَ بِهَا فَسَتَرَهَا اللَّهُ تَعَالَی.
ترجمه:
حسن بن یوسف بن مطهر علامه در "منتهی المطلب" نقل کرده است: زنی بود که زنا میکرد و فرزندانش را میزا و آنها را به خاطر ترس از خانوادهاش میسوزاند و غیر از مادرش کسی از این موضوع خبر نداشت. وقتی او مرد، دفن شد و خاک از روی او کنار رفت و زمین او را نپذیرفت. پس او را از آنجا به مکان دیگری منتقل کردند و این موضوع برای او رخ داد. اهلش به سوی صادق (ع) آمدند و داستان را برای او روایت کردند. او به مادرش گفت: این زن در زندگیاش چه کارهایی میکرد؟ و او باطن کارش را به او گفت. سپس صادق (ع) فرمود: زمین این زن را نمیپذیرد زیرا او بندگان خدا را به عذاب خدا عذاب میکرد. بگذارید در قبر او چیزی از خاک حسین (ع) قرار دهند. پس این کار با او انجام شد و خداوند او را پوشاند.
2948- 3- (1)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ فِی الْمِصْبَاحِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ عِیسَی أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا الْحَسَنِ ع یَقُولُ مَا عَلَی أَحَدِکُمْ إِذَا دَفَنَ الْمَیِّتَ وَ وَسَّدَهُ التُّرَابَ أَنْ یَضَعَ مُقَابِلَ وَجْهِهِ لَبِنَةً مِنَ الطِّینِ وَ لَا یَضَعَهَا تَحْتَ رَأْسِهِ.
أَقُولُ: الْمُرَادُ الطِّینُ الْمَعْهُودُ لِلتَّبَرُّکِ وَ هُوَ طِینُ قَبْرِ الْحُسَیْنِ ع وَ الْقَرِینَةُ ظَاهِرَةٌ وَ قَدْ فَهِمَ الشَّیْخُ ذَلِکَ أَیْضاً فَأَوْرَدَ الْحَدِیثَ فِی جُمْلَةِ أَحَادِیثِ تُرْبَةِ الْحُسَیْنِ ع وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2).
ترجمه:
از جعفر بن عیسی نقل شده که او از امام کاظم (علیهالسلام) شنید که میفرمود: «بر هیچکدام از شما حرجی نیست که وقتی میّت را دفن کرد و خاک را بر او ریخت، در مقابل صورت او خشتی از گل قرار دهد و آن را زیر سر او نگذارد.»
میگویم:
منظور از گل، همان گل شناختهشده برای تبرک است و آن، گل قبر حسین (علیهالسلام) است و قرینه آن واضح است. شیخ نیز این موضوع را درک کرده و این حدیث را در مجموعه احادیث مربوط به تربت حسین (علیهالسلام) ذکر کرده است. و در ادامه، مطلبی خواهد آمد که بر این دلالت میکند.
(3)13 بَابُ أَنَّهُ یُسْتَحَبُّ أَنْ یَکُونَ فِی الْکَفَنِ بُرْدٌ أَحْمَرُ حِبَرَةٌ وَ أَنْ تَکُونَ الْعِمَامَةُ قُطْناً وَ إِلَّا فَسَابِرِیّاً ترجمه:
2949- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْکَفَنُ یَکُونُ بُرْداً فَإِنْ لَمْ یَکُنْ بُرْداً فَاجْعَلْهُ کُلَّهُ قُطْناً فَإِنْ لَمْ تَجِدْ عِمَامَةَ قُطْنٍ فَاجْعَلِ الْعِمَامَةَ سَابِرِیّاً (5).
1) مصباح المتهجد- 678.
2) یأتی ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 3 من الباب 29 من أبواب التکفین، و یأتی أیضا فی الباب 70 من أبواب المزار من کتاب الحجّ.
3) الباب 13 فیه 3 أحادیث.
4) التهذیب 1- 296- 870، و الاستبصار 1- 210- 740.
5) السابری من الثیاب: الرقیق، من أجود الثیاب یرغب فیه بادنی عرض. (لسان العرب 4- 341).
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ (1)عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ (2)
مِثْلَهُ.
ترجمه:
از عمار بن موسی از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده است که فرمودند: «کفن باید از بُرد (نوعی پارچه) باشد؛ اگر بُرد نبود، آن را بهطور کامل از پنبهای قرار ده. اگر عمامه پنبهای پیدا نکردی، عمامه را از پارچه سابری قرار بده.»
2950- 2- (3)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنْ أَبِی مَرْیَمَ الْأَنْصَارِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّ الْحَسَنَ بْنَ عَلِیٍّ کَفَّنَ أُسَامَةَ بْنَ زَیْدٍ بِبُرْدٍ أَحْمَرَ حِبَرَةٍ (4)وَ أَنَّ عَلِیّاً ع کَفَّنَ سَهْلَ بْنَ حُنَیْفٍ بِبُرْدٍ أَحْمَرَ حِبَرَةٍ.
مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ الْکَشِّیُّ فِی کِتَابِ الرِّجَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْعُودٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ سَهْلِ بْنِ زَادَوَیْهِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ مِثْلَهُ (5)وَ حَذَفَ عَجُزَ الْحَدِیثِ
ترجمه:
از ابی مریم انصاری از امام باقر (علیهالسلام) نقل شده است که حسن بن علی (علیهالسلام) اسامة بن زید را در بُردی (نوعی پارچه) سرخ رنگ و حِبَره (نوعی پارچه نقشدار) کفن کرد.علی (علیهالسلام) سَهْلَ بْنَ حُنَیْفٍ را در بُردی (نوعی پارچه) سرخ رنگ و حِبَره (نوعی پارچه نقشدار) کفن کرد.
2951- 3- (6)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْعَلَوِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ الْغَفَّارِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ أَنَّ عَلِیّاً کَفَّنَ سَهْلَ بْنَ حُنَیْفٍ فِی بُرْدٍ أَحْمَرَ حِبَرَةٍ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (7)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ هُنَا (8)وَ فِی تَرْبِیعِ الْقَبْرِ (9).
1) الکافی 3- 149- 10.
2) فی نسخة: أحمد بن محمّد- هامش المخطوط-.
3) الکافی 3- 149- 9.
4) فی هامش المخطوط ما نصه: ذکر الذهبی و ابن حجر و غیرهما ان اسامة مات سنة أربع و خمسین و الحسن (علیه السلام) توفی سنة خمسین أو تسع و أربعین و علی هذا فیکون المکفن هو الحسین (علیه السلام) أو یکون الحسن (علیه السلام) دفع الحبرة الی اسامة قبل موته لیجعلها کفنا فتدبر. (منه قده).
5) رجال الکشّیّ 1- 192- 80..
6) رجال الکشّیّ 1- 163- 73..
7) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الأحادیث 10 و 11 و 14 و 17 من الباب 2 من هذه الأبواب.
8) یأتی ما یدلّ علیه هنا فی الحدیث 3 و 4 و 5 و 6 من الباب 14 و فی الحدیث 1 من الباب 30 من هذه الأبواب.
9) یأتی فی الحدیث 9 من الباب 31 من أبواب الدفن.
ترجمه:
علی (علیهالسلام) سَهْلَ بْنَ حُنَیْفٍ را در بُردی (نوعی پارچه) سرخ رنگ و حِبَره (نوعی پارچه نقشدار) کفن کرد.
(1)14 بَابُ کَیْفِیَّةِ التَّکْفِینِ وَ التَّحْنِیطِ وَ جُمْلَةٍ مِنْ أَحْکَامِهِمَا ترجمه:
2952- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تُحَنِّطَ الْمَیِّتَ فَاعْمِدْ إِلَی الْکَافُورِ فَامْسَحْ بِهِ آثَارَ السُّجُودِ مِنْهُ وَ مَفَاصِلَهُ کُلَّهَا وَ رَأْسَهُ وَ لِحْیَتَهُ وَ عَلَی صَدْرِهِ مِنَ الْحَنُوطِ وَ قَالَ (حَنُوطُ الرَّجُلِ) (3)وَ الْمَرْأَةِ سَوَاءٌ وَ قَالَ أَکْرَهُ أَنْ یُتْبَعَ بِمِجْمَرَةٍ.
ترجمه:
از حلبی از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده است که فرمودند: «هنگامی که میخواهی میّت را حنوط کنی، به سراغ کافور برو و با آن مواضع سجود، تمامی مفاصل، سر، ریش، و بر سینهاش از حنوط را مسح کن.» و فرمودند: «حنوط مرد و زن یکسان است.» و فرمودند: «دوست ندارم که بخور دادن (با آتشدان) دنبال او باشد.»
2953- 2- (4)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الْعِمَامَةِ لِلْمَیِّتِ فَقَالَ حَنِّکْهُ (5).
ترجمه:
از ابن ابی عمیر از برخی اصحاب ما از امام صادق (علیهالسلام) درباره عمامه برای میّت نقل شده است که فرمودند: «آن را زیر چانهاش ببند.»(تحت الحنک برایش قرارده)
2954- 3- (6)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ رِجَالِهِ عَنْ یُونُسَ عَنْهُمْ ع قَالَ فِی تَحْنِیطِ الْمَیِّتِ وَ تَکْفِینِهِ قَالَ ابْسُطِ الْحِبَرَةَ بَسْطاً ثُمَّ ابْسُطْ عَلَیْهَا الْإِزَارَ ثُمَّ ابْسُطِ الْقَمِیصَ عَلَیْهِ وَ تَرُدُّ مُقَدَّمَ الْقَمِیصِ عَلَیْهِ ثُمَّ اعْمِدْ إِلَی کَافُورٍ مَسْحُوقٍ فَضَعْهُ عَلَی جَبْهَتِهِ مَوْضِعِ سُجُودِهِ وَ امْسَحْ بِالْکَافُورِ عَلَی جَمِیعِ مَفَاصِلِهِ (7)- مِنْ قَرْنِهِ إِلَی قَدَمِهِ وَ فِی رَأْسِهِ وَ فِی عُنُقِهِ وَ مَنْکِبَیْهِ وَ مَرَافِقِهِ وَ فِی کُلِ
1) الباب 14 فیه 6 أحادیث.
2) الکافی 3- 143- 4، و التهذیب 1- 307- 890، و الاستبصار 1- 212- 746، و أورد ذیله فی الحدیث 3 من الباب 10 من أبواب الدفن، و فی الحدیث 1 من الباب 6 من هذه الأبواب.
3) فی التهذیب- الحنوط للرجل (هامش المخطوط).
4) الکافی 3- 145- 10، و التهذیب 1- 308- 895.
5) الحنک- و هو إدارة جزء من العمامة تحت الحنک. و الحنک ما تحت الذقن من الإنسان و غیره. (مجمع البحرین 5- 263).
6) الکافی 3- 143- 1 و أورد قطعة منه فی الحدیث 5 من الباب 10 من هذه الأبواب.
7) فی التهذیب- مغابنه من الیدین ... الخ (هامش المخطوط).
مَفْصِلٍ مِنْ مَفَاصِلِهِ مِنَ الْیَدَیْنِ وَ الرِّجْلَیْنِ وَ فِی وَسَطِ رَاحَتَیْهِ ثُمَّ یُحْمَلُ فَیُوضَعُ عَلَی قَمِیصِهِ وَ یُرَدُّ مُقَدَّمُ الْقَمِیصِ عَلَیْهِ وَ یَکُونُ الْقَمِیصُ غَیْرَ مَکْفُوفٍ وَ لَا مَزْرُورٍ وَ یَجْعَلُ لَهُ قِطْعَتَیْنِ مِنْ جَرِیدِ النَّخْلِ رَطْباً قَدْرَ ذِرَاعٍ یُجْعَلُ لَهُ وَاحِدَةٌ بَیْنَ رُکْبَتَیْهِ نِصْفٌ مِمَّا یَلِی السَّاقَ وَ نِصْفٌ مِمَّا یَلِی الْفَخِذَ وَ یُجْعَلُ الْأُخْرَی تَحْتَ إِبْطِهِ الْأَیْمَنِ وَ لَا تَجْعَلْ فِی مَنْخِرَیْهِ وَ لَا فِی بَصَرِهِ وَ مَسَامِعِهِ وَ لَا عَلَی وَجْهِهِ قُطْناً وَ لَا کَافُوراً ثُمَّ یُعَمَّمُ یُؤْخَذُ وَسَطُ الْعِمَامَةِ فَیُثْنَی عَلَی رَأْسِهِ بِالتَّدْوِیرِ ثُمَّ یُلْقَی فَضْلُ الشِّقِّ الْأَیْمَنِ عَلَی الْأَیْسَرِ وَ الْأَیْسَرِ عَلَی الْأَیْمَنِ ثُمَّ یُمَدُّ عَلَی صَدْرِهِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (1)
وَ کَذَا کُلُّ مَا قَبْلَهُ.
ترجمه:
از یونس از امامان (علیهمالسلام) نقل شده است که در مورد حنوط و کفن کردن میّت فرمودند: «حِبَره (نوعی پارچه) را به صورت گسترده پهن کن، سپس بر روی آن، ازار (پارچه) را پهن کن و بعد پیراهن را روی آن بگذار و جلوی پیراهن را روی میّت برگردان. سپس به سراغ کافور پودر شده برو و آن را بر پیشانی میّت، در موضع سجدهاش، قرار بده و با کافور بر تمام مفاصلش، از فرق سر تا کف پا، سر، گردن، شانهها، آرنجها و بر هر یک از مفاصل دستها و پاهایش و وسط کف دستانش مسح کن. سپس میّت را حمل کرده و روی پیراهنش قرار بده و جلوی پیراهن را بر روی او برگردان. پیراهن نباید لبهدوزی شده یا دکمهدار باشد. سپس دو قطعه از شاخههای تازه درخت خرما، به طول یک ذراع، آماده کن؛ یکی را بین زانوهایش بگذار، به طوری که نیمی از آن در سمت ساق و نیمی در سمت ران باشد، و دیگری را زیر بغل سمت راستش قرار بده. در سوراخهای بینی، گوشها، چشمها و بر صورت او نه پنبه و نه کافور قرار نده. سپس عمامه را بر سرش بپیچ و وسط عمامه را بگیر و دور سرش بگردان. آنگاه اضافه قسمت راست را روی چپ و قسمت چپ را روی راست بیانداز و سپس آن را بر روی سینهاش بکش.»
2955- 4- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْمَیِّتِ فَذَکَرَ حَدِیثاً یَقُولُ فِیهِ ثُمَّ تُکَفِّنُهُ تَبْدَأُ فَتَجْعَلُ عَلَی مَقْعَدَتِهِ شَیْئاً مِنَ الْقُطْنِ وَ ذَرِیرَةً تَضُمُّ فَخِذَیْهِ ضَمّاً شَدِیداً وَ جَمِّرْ ثِیَابَهُ بِثَلَاثَةِ أَعْوَادٍ ثُمَّ تَبْدَأُ فَتَبْسُطُ اللِّفَافَةَ طُولًا ثُمَّ تَذُرُّ عَلَیْهَا مِنَ الذَّرِیرَةِ ثُمَّ الْإِزَارَ طُولًا حَتَّی یُغَطِّیَ الصَّدْرَ وَ الرِّجْلَیْنِ ثُمَّ الْخِرْقَةَ عَرْضُهَا قَدْرُ شِبْرٍ وَ نِصْفٍ ثُمَّ الْقَمِیصَ تَشُدُّ الْخِرْقَةَ عَلَی الْقَمِیصِ بِحِیَالِ الْعَوْرَةِ وَ الْفَرْجِ حَتَّی لَا یَظْهَرَ مِنْهُ شَیْءٌ وَ اجْعَلِ الْکَافُورَ فِی مَسَامِعِهِ وَ أَثَرِ سُجُودِهِ مِنْهُ وَ فِیهِ وَ أَقِلَّ مِنَ الْکَافُورِ وَ اجْعَلْ عَلَی عَیْنَیْهِ قُطْناً وَ فِیهِ وَ أَرْنَبَتِهِ شَیْئاً قَلِیلًا ثُمَّ عَمِّمْهُ وَ أَلْقِ عَلَی وَجْهِهِ ذَرِیرَةً وَ لْیَکُنْ طَرَفَا (3)الْعِمَامَةِ مُتَدَلِّیاً عَلَی جَانِبِهِ الْأَیْسَرِ قَدْرَ شِبْرٍ یُرْمَی بِهَا عَلَی وَجْهِهِ وَ لْیَغْتَسِلِ الَّذِی غَسَّلَهُ وَ کُلُّ مَنْ مَسَّ مَیِّتاً فَعَلَیْهِ الْغُسْلُ وَ إِنْ کَانَ الْمَیِّتُ قَدْ
غُسِّلَ وَ الْکَفَنُ یَکُونُ بُرْداً وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ بُرْداً فَاجْعَلْهُ کُلَّهُ قُطْناً فَإِنْ لَمْ تَجِدْ عِمَامَةَ قُطْنٍ فَاجْعَلِ الْعِمَامَةَ سَابِرِیّاً وَ قَالَ تَحْتَاجُ الْمَرْأَةُ مِنَ الْقُطْنِ لِقُبُلِهَا قَدْرَ نِصْفِ مَنٍّ وَ قَالَ التَّکْفِینُ أَنْ تَبْدَأَ بِالْقَمِیصِ ثُمَّ بِالْخِرْقَةِ فَوْقَ الْقَمِیصِ عَلَی أَلْیَیْهِ وَ فَخِذَیْهِ وَ عَوْرَتِهِ وَ یُجْعَلُ طُولُ الْخِرْقَةِ ثَلَاثَةَ أَذْرُعٍ وَ نِصْفاً وَ عَرْضُهَا شِبْراً وَ نِصْفاً ثُمَّ یُشَدُّ الْإِزَارُ أَرْبَعَةً ثُمَّ اللِّفَافَةُ ثُمَّ الْعِمَامَةُ (وَ یُطْرَحُ فَضْلُ الْعِمَامَةِ) (1)عَلَی وَجْهِهِ وَ یُجْعَلُ عَلَی کُلِّ ثَوْبٍ شَیْءٌ مِنَ الْکَافُورِ وَ یُجْعَلُ (2)عَلَی کَفَنِهِ ذَرِیرَةٌ وَ قَالَ وَ (3)إِنْ کَانَ فِی اللِّفَافَةِ خَرْقٌ (4)الْحَدِیثَ.
ترجمه:
از عمار بن موسی از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده است که در مورد میّت سوال شد و حدیثی را ذکر کردند که در آن فرمودند: «سپس او را کفن میکنی. ابتدا چیزی از پنبه و ذریره (نوعی عطر) بر روی مقعد او قرار میدهی و رانهای او را محکم به هم میبندی. سپس لباسهای او را با سه شاخه بخور بده. آنگاه لفافه را به صورت طولی پهن میکنی و بر روی آن از ذریره میپاشی. سپس ازار را به صورت طولی پهن کن تا سینه و پاها را بپوشاند. سپس پارچهای به عرض یک و نیم وجب و بعد پیراهن را قرار بده. پارچه را روی پیراهن، در مقابل عورت و شرمگاه او محکم ببند تا چیزی از آن نمایان نشود. مقداری کافور در گوشها و محل سجدهاش بگذار و از کافور کم استفاده کن. بر روی چشمانش پنبه بگذار و کمی از آن بر روی بینیاش قرار بده. سپس عمامهاش را بر سرش بپیچ و بر روی صورتش ذریره بپاش و دو طرف عمامه را به اندازه یک وجب روی سمت چپ او آویزان کن، به طوری که آن را بر روی صورتش قرار بدهی. کسی که او را غسل داده و هر کسی که میّت را لمس کرده، باید غسل کند، حتی اگر میّت قبلاً غسل داده شده باشد. کفن باید از بُرد (نوعی پارچه) باشد، و اگر بُرد نبود، آن را بهطور کامل از پنبهای قرار بده. اگر عمامه پنبهای پیدا نکردی، عمامه را از پارچه سابری قرار بده.» و فرمودند: «زن به مقدار نصف من (واحد وزن) پنبه برای جلوی خود نیاز دارد.» و فرمودند: «کفن کردن به این صورت است که ابتدا با پیراهن شروع میکنی، سپس پارچهای را بالای پیراهن، روی باسن، رانها و عورت او قرار میدهی. طول پارچه سه و نیم ذراع و عرض آن یک و نیم وجب باشد. سپس ازار را چهار مرتبه میپیچی، بعد لفافه و سپس عمامه را میگذاری، و باقیمانده عمامه را بر روی صورت او میاندازی. بر هر لباس مقداری از کافور میگذاری و ذریره را بر روی کفن او قرار میدهی.» و فرمودند: «اگر در لفافه پارگی باشد...».
2956- 5- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ حُمْرَانَ بْنِ أَعْیَنَ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِذَا غَسَّلْتُمُ الْمَیِّتَ مِنْکُمْ فَارْفُقُوا بِهِ وَ لَا تَعْصِرُوهُ وَ لَا تَغْمِزُوا لَهُ مَفْصِلًا وَ لَا تُقَرِّبُوا أُذُنَیْهِ شَیْئاً مِنَ الْکَافُورِ ثُمَّ خُذُوا عِمَامَتَهُ فَانْشُرُوهَا مَثْنِیَّةً عَلَی رَأْسِهِ وَ اطْرَحْ طَرَفَیْهَا مِنْ خَلْفِهِ وَ أَبْرِزْ جَبْهَتَهُ قُلْتُ فَالْحَنُوطُ کَیْفَ أَصْنَعُ بِهِ قَالَ یُوضَعُ فِی مَنْخِرِهِ وَ مَوْضِعِ سُجُودِهِ وَ مَفَاصِلِهِ فَقُلْتُ فَالْکَفَنُ فَقَالَ یُؤْخَذُ خِرْقَةٌ فَیَشُدُّ بِهَا سُفْلَهُ وَ یَضُمُّ فَخِذَیْهِ بِهَا لِیُضَمَّ مَا هُنَاکَ وَ مَا یُصْنَعُ مِنَ الْقُطْنِ أَفْضَلُ ثُمَّ یُکَفَّنُ بِقَمِیصٍ وَ لِفَافَةٍ وَ بُرْدٍ یُجْمَعُ فِیهِ الْکَفَنُ.
ترجمه:
حمران بن اعین میگوید: امام صادق (ع) فرمودند:
اگر میت را غسل میدهید، با او با نرمی و ملاطفت رفتار کنید و بدن او را زیاد فشار ندهید و مفاصل او را بیش از حد فشار ندهید و چیزی از کافور را به گوشهای او نزدیک نکنید.
سپس عمامه او را بگیرید و آن را بهصورت دو لایه روی سرش بگذارید و دو سر عمامه را از پشت سرش رها کنید و پیشانی او را باز بگذارید.
پرسیدم: با حنوط (یعنی مالیدن کافور) چگونه رفتار کنیم؟ فرمود: حنوط در بینی او، محل سجدهاش، و مفاصلش قرار داده شود.
پرسیدم: کفن چگونه باشد؟ فرمود: پارچهای برداشته شود و قسمت پایین بدن (شرمگاه) او بسته شود و رانهای او بهگونهای به هم نزدیک شوند که آن قسمت بسته شود، و آنچه از پنبه ساخته شود بهتر است. سپس میت با پیراهن، لفافه، و یک رداء (چادر) کفن شود و کفن با همین سه لایه کامل میشود.
2957- 6- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ أَخِیهِ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ فَضَالَةَ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ
وَ أَبَانٍ جَمِیعاً عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْبُرْدُ لَا یُلَفُّ بِهِ وَ لَکِنْ یُطْرَحُ عَلَیْهِ طَرْحاً فَإِذَا دَخَلَ الْقَبْرَ وُضِعَ تَحْتَ جَنْبِهِ.
وَ
بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (1)إِلَّا أَنَّهُ قَالَ فَإِذَا أُدْخِلَ الْقَبْرَ وُضِعَ تَحْتَ خَدِّهِ وَ تَحْتَ جَنْبِهِ (2).
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی بَعْضِ الْمَقْصُودِ (3)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (4).
ترجمه:
ابن سنان و ابان، هر دو از امام صادق (ع) نقل کردهاند که فرمودند:
بُرد (پارچهای که در کفن استفاده میشود) نباید به دور میت پیچیده شود، بلکه بهصورت پوششی روی او قرار داده شود.
وقتی میت در قبر قرار گرفت، بُرد زیر او گذاشته شود
(5)15 بَابُ اسْتِحْبَابِ تَطْیِیبِ الْمَیِّتِ وَ الْکَفَنِ بِالذَّرِیرَةِ وَ الْکَافُورِ ترجمه:
2958- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا کَفَّنْتَ الْمَیِّتَ فَذُرَّ عَلَی کُلِّ ثَوْبٍ شَیْئاً مِنْ ذَرِیرَةٍ وَ کَافُورٍ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (7).
ترجمه:
سماعه از امام صادق (ع) نقل میکند که فرمودند:
هنگامی که میت را کفن میکنی، بر هر لباس (هر لایه از کفن) مقداری از ذریره و کافور بپاش.
2959- 2- (8)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ مِثْلَهُ وَ زَادَ وَ یَجْعَلُ شَیْئاً مِنَ الْحَنُوطِ عَلَی مَسَامِعِهِ وَ مَسَاجِدِهِ وَ شَیْئاً عَلَی ظَهْرِ الْکَفَنِ (9).
1) التهذیب 1- 436- 1400.
2) فی نسخة- نحبه، و النحب- الصدر. (هامش المخطوط)، الصحاح 1- 217.
3) تقدم ما یدلّ علی بعض المقصود فی الحدیث 3 من الباب 2 من أبواب غسل المیت.
4) یأتی ما یدلّ علیه فی الأبواب 15 و 16 و 17 من هذه الأبواب.
5) الباب 15 فیه حدیثان.
6) الکافی 3- 143- 3.
7) التهذیب 1- 307- 889.
8) التهذیب 1- 435- 1399.
9) فی نسخة- الکفین (هامش المخطوط).
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (1)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (2)وَ وَضْعُ الْحَنُوطِ عَلَی مَسَامِعِهِ یَأْتِی وَجْهُهُ (3).
ترجمه:
سماعه همانند روایت قبلی نقل میکند و اضافه میکند که امام (ع) فرمودند:
مقداری از حنوط (کافور) را بر روی گوشها و مواضع سجده (پیشانی، کف دستها، زانوها، و انگشتان پا) قرار بده.
و مقداری از آن را نیز بر روی پشت کفن بگذار.
(4)16 بَابُ وُجُوبِ جَعْلِ الْکَافُورِ عَلَی مَسَاجِدِ الْمَیِّتِ وَ کَرَاهَةِ وَضْعِهِ عَلَی مَسَامِعِهِ وَ فِیهِ ترجمه:
2960- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْکِنْدِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ الْمِیثَمِیِّ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْحَنُوطِ لِلْمَیِّتِ فَقَالَ اجْعَلْهُ فِی مَسَاجِدِهِ.
ترجمه:
الرحمن بن ابی عبد الله از امام (ع) سوال میکند که درباره حنوط برای میت چه باید کرد و امام (ع) در پاسخ میفرمایند:
«حنوط را در مواضع سجده (مساجد) او قرار بده.»
2961- 2- (6)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ الْخَرَّازِ عَنْ عُثْمَانَ النَّوَّاءِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِنِّی أُغَسِّلُ الْمَوْتَی قَالَ وَ تُحْسِنُ قُلْتُ إِنِّی أُغَسِّلُ فَقَالَ إِذَا غَسَّلْتَ فَارْفُقْ بِهِ وَ لَا تَغْمِزْهُ وَ لَا تَمَسَّ مَسَامِعَهُ بِکَافُورٍ وَ إِذَا عَمَّمْتَهُ فَلَا تُعَمِّمْهُ عِمَّةَ الْأَعْرَابِیِّ قُلْتُ کَیْفَ أَصْنَعُ قَالَ خُذِ (7)الْعِمَامَةَ مِنْ وَسَطِهَا وَ انْشُرْهَا عَلَی رَأْسِهِ ثُمَّ رُدَّهَا إِلَی خَلْفِهِ وَ اطْرَحْ طَرَفَیْهَا عَلَی صَدْرِهِ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (8)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ
1) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 4 من الباب 14 من هذه الأبواب.
2) یأتی ما یدلّ علیه فی الباب 16 من هذه الأبواب.
3) یأتی وجهه فی الحدیث 6 من الباب 16 من هذه الأبواب.
4) الباب 16 فیه 7 أحادیث.
5) الکافی 3- 146- 15، لم نعثر علی الحدیث فی کتب الشیخ.
6) الکافی 3- 144- 8، و تقدم صدره فی الحدیث 2 من الباب 9 من أبواب غسل المیت.
7) فی هامش الأصل عن نسخة- حد.
8) التهذیب 1- 309- 899، و الاستبصار 1- 205- 722.
وَ
بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ مِثْلَهُ إِلَی قَوْلِهِ بِکَافُورٍ (1)
ترجمه:
عثمان نوّاء میگوید: به امام صادق (ع) عرض کردم که من اموات را غسل میدهم.
امام (ع) فرمودند: آیا بهخوبی این کار را انجام میدهی؟
گفتم: بله، من غسل میدهم.
امام (ع) فرمودند:
وقتی میت را غسل میدهی، با او بهنرمی رفتار کن و او را فشار نده (بدنش را زیاد فشار نده یا مفاصلش را فشار نده).
به گوشهای او کافور نزن.
وقتی میخواهی عمامهاش را ببندی، مانند عمامه بستن عربهای بادیهنشین نبند.
عرض کردم: چگونه این کار را انجام دهم؟
امام (ع) فرمودند: عمامه را از وسط بگیر و روی سر او باز کن، سپس عمامه را به سمت پشت او برگردان و دو سر آن را روی سینه او بینداز.
2962- 3- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّلْتِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع کَیْفَ أَصْنَعُ بِالْحَنُوطِ قَالَ تَضَعُ فِی فَمِهِ وَ مَسَامِعِهِ وَ آثَارِ السُّجُودِ مِنْ وَجْهِهِ وَ یَدَیْهِ وَ رُکْبَتَیْهِ.
أَقُولُ: یَأْتِی وَجْهُهُ (3).
ترجمه:
این روایت از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده و در آن عبد الله بن سنان از حضرت سوال میکند که چگونه حنوط را استفاده کند. امام (ع) در پاسخ میفرمایند:
«حنوط را در دهان، گوشها و مواضع سجده از جمله پیشانی، دستها و زانوهای او قرار ده.»
2963- 4- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ أَبَانٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ: لَا تَجْعَلْ فِی مَسَامِعِ الْمَیِّتِ حَنُوطاً.
ترجمه:
حضرت قادق علیه السلام : حنوط را درگوشهای میت قرارنده .
2964- 5- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْکَاهِلِیِّ وَ حُسَیْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: یُوضَعُ الْکَافُورُ مِنَ الْمَیِّتِ عَلَی مَوْضِعِ الْمَسَاجِدِ وَ عَلَی اللَّبَّةِ (6)وَ بَاطِنِ الْقَدَمَیْنِ وَ مَوْضِعِ الشِّرَاکِ مِنَ الْقَدَمَیْنِ وَ عَلَی الرُّکْبَتَیْنِ وَ الرَّاحَتَیْنِ وَ الْجَبْهَةِ وَ اللَّبَّةِ.
ترجمه:
ازحسین بن مختار نقل شده آن امام صادق علیه السلام فرمودند : «کافور را بر مواضع سجده از بدن میت قرار دهید؛ همچنین بر ناحیه گودی گردن (لَبّه)، باطن پاها، موضع بند کفش (یعنی محل قرار گرفتن بند کفش روی پا)، زانوها، کف دستها، پیشانی و گودی گردن.»
2965- 6- (7)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ (8)
إِذَا جَفَّفْتَ الْمَیِّتَ عَمَدْتَ إِلَی الْکَافُورِ فَمَسَحْتَ بِهِ آثَارَ السُّجُودِ وَ مَفَاصِلَهُ کُلَّهَا
1) التهذیب 1- 445- 1441.
2) التهذیب 1- 307- 891، و الاستبصار 1- 212- 749.
3) یأتی وجهه فی الحدیث 6 من هذا الباب.
4) التهذیب 1- 308- 893، و الاستبصار 1- 212- 748.
5) التهذیب 1- 307- 892، و الاستبصار 1- 212- 747.
6) اللبة- المنحر. (هامش المخطوط).
7) التهذیب 1- 436- 1403، و الاستبصار 1- 213- 750.
8) فی هامش الأصل عن نسخة- قالا.
وَ اجْعَلْ فِی فِیهِ وَ مَسَامِعِهِ وَ رَأْسِهِ وَ لِحْیَتِهِ مِنَ الْحَنُوطِ وَ عَلَی صَدْرِهِ وَ فَرْجِهِ وَ قَالَ حَنُوطُ الرَّجُلِ وَ الْمَرْأَةِ سَوَاءٌ.
أَقُولُ: حَمَلَ الشَّیْخُ مَا تَضَمَّنَ وَضْعَ الْکَافُورِ فِی مَسَامِعِهِ عَلَی أَنَّ فِی بِمَعْنَی عَلَی وَ لَا یَخْفَی أَنَّ حَمْلَهُ عَلَی التَّقِیَّةِ قَرِیبٌ وَ یُمْکِنُ أَنْ یُرَادَ بِهِ الْکَرَاهَةُ وَ نَفْیُ التَّحْرِیمِ.
ترجمه:
این روایت از امام باقر (علیهالسلام) و امام صادق (علیهالسلام) توسط زراره نقل شده است که فرمودند:
«هنگامی که بدن میت را خشک کردی، کافور را بردار و با آن آثار سجده و تمام مفاصل او را مسح کن و از حنوط نیز در دهان، گوشها، سر و ریش او و همچنین بر روی سینه و ناحیه عفت او قرار بده. و (امام) فرمودند: حنوط برای مرد و زن یکسان است.»
می گویم : مرحوم شیخ طوسی عبارت «وضع الکافور فی مسامعه» را اینگونه تفسیر کرده که منظور از «فی» در اینجا همان «علی» (بر روی) است، نه اینکه کافور درون گوشها قرار گیرد. همچنین، احتمال داده شده که این نوع تفسیر به دلیل رعایت تقیه باشد یا اینکه معنای کراهت داشته و به نفی حرمت اشاره داشته باشد.
2966- 7- (1)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ ع فِی آخِرِ حَدِیثٍ یَذْکُرُ فِیهِ غُسْلَ الْمَیِّتِ إِیَّاکَ أَنْ تَحْشُوَ مَسَامِعَهُ شَیْئاً فَإِنْ خِفْتَ أَنْ یَظْهَرَ مِنَ الْمَنْخِرَیْنِ شَیْءٌ فَلَا عَلَیْکَ أَنْ تُصَیِّرَ عَلَیْهِ قُطْناً وَ إِنْ لَمْ تَخَفْ فَلَا تَجْعَلْ فِیهِ شَیْئاً.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2).
ترجمه:
این روایت از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده است و در پایان حدیثی که به مسائل مربوط به غسل میت پرداخته است.می فرمایند : «از اینکه چیزی را در گوشهای میت (مسامع) پر کنی، بپرهیز. اگر از خروج چیزی از سوراخهای بینی او ترسیدی، اشکالی ندارد که بر روی آن پنبه قرار دهی. اما اگر ترسی نداشتی، چیزی در آن قرار نده.»
(3)17 بَابُ کَرَاهَةِ وَضْعِ الْحَنُوطِ عَلَی النَّعْشِ ترجمه:
2967- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّ النَّبِیَّ ص نَهَی أَنْ یُوضَعَ عَلَی النَّعْشِ الْحَنُوطُ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
2968- 2- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ غِیَاثِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع
1) الفقیه 1- 192- 589، و تقدم بتمامه فی الحدیث 5 من الباب 2 من أبواب غسل المیت.
2) تقدم ما یدلّ علی التحنیط فی الحدیث 2 من الباب 28 من أبواب غسل المیت، و فی الباب 14 و 15 من أبواب التکفین.
3) الباب 17 فیه حدیثان.
4) الکافی 3- 146- 16.
5) التهذیب 1- 437- 1408.
6) التهذیب 1- 295- 865، و یأتی ذیله فی الحدیث 2 من الباب 10 من أبواب الدفن، و تقدم بتمامه فی الحدیث 14 من الباب 6 من أبواب التکفین.
عَنْ أَبِیهِ أَنَّهُ کَانَ یُجَمِّرُ الْمَیِّتَ بِالْعُودِ فِیهِ الْمِسْکُ وَ رُبَّمَا جَعَلَ عَلَی النَّعْشِ الْحَنُوطَ وَ رُبَّمَا لَمْ یَجْعَلْهُ الْحَدِیثَ.
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی الْجَوَازِ.
ترجمه:
این روایت از امام صادق (علیهالسلام) و به نقل از غیاث بن ابراهیم بیان میکند که امام (ع) دربارهی تجهیز میت میفرمایند:
«پدرم میت را با عود معطر (که در آن مشک باشد) بخور میدهد و گاهی بر روی نعش حنوط قرار میدهد و گاهی نیز این کار را انجام نمیدهد.»
(1)18 بَابُ اسْتِحْبَابِ إِجَادَةِ الْأَکْفَانِ وَ الْمُغَالاةِ فِی أَثْمَانِهَا ترجمه:
2969- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ أَبِی أَوْصَانِی عِنْدَ الْمَوْتِ یَا جَعْفَرُ کَفِّنِّی فِی ثَوْبٍ کَذَا وَ کَذَا (3)وَ اشْتَرِ لِی بُرْداً وَاحِداً وَ عِمَامَةً وَ أَجِدْهُمَا فَإِنَّ الْمَوْتَی یَتَبَاهَوْنَ بِأَکْفَانِهِمْ.
ترجمه:
این روایت از امام صادق (علیهالسلام) به نقل از یونس بن یعقوب است که در آن به وصیت پدر امام (ع) اشاره میشود. امام (ع) میفرمایند:
«پدرم به من وصیت کرد که هنگام مرگ، مرا در لباسی خاص (با مشخصات معین) کفن کن و برایم یک بُرد (نوعی عبا) و یک عمامه تهیه کن. زیرا مردگان به کفنهای خود افتخار میکنند.»
2970- 2- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: تَنَوَّقُوا (5)فِی الْأَکْفَانِ (فَإِنَّهُمْ یُبْعَثُونَ) (6)بِهَا.
ترجمه:
این روایت از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده که میفرمایند:
«در انتخاب کفنها دقت کنید (و آنها را با دقت و کیفیت مناسب انتخاب کنید)، زیرا مردگان با همان کفنها برانگیخته میشوند.»
2971- 3- (7)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: أَجِیدُوا أَکْفَانَ مَوْتَاکُمْ فَإِنَّهَا زِینَتُهُمْ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام میفرمایند:
«در انتخاب کفن برای مردگانتان دقت کنید، زیرا این کفن زینت آنها است.»
2972- 4- (8)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی هَاشِمٍ عَنْ أَبِی خَدِیجَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ
ع قَالَ: تَنَوَّقُوا فِی الْأَکْفَانِ فَإِنَّکُمْ تُبْعَثُونَ بِهَا.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (1)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ.
ترجمه:
امام (ع) میفرمایند:
«در انتخاب کفن برای مردگانتان دقت کنید، زیرا با این کفنها مبعوث می شوند .»
2973- 5- (2)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْأَوَّلِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ إِنِّی کَفَّنْتُ أَبِی فِی ثَوْبَیْنِ شَطَوِیَّیْنِ کَانَ یُحْرِمُ فِیهِمَا وَ فِی قَمِیصٍ مِنْ قُمُصِهِ وَ عِمَامَةٍ (3)کَانَتْ لِعَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ ع- وَ فِی بُرْدٍ اشْتَرَیْتُهُ بِأَرْبَعِینَ دِینَاراً وَ لَوْ کَانَ الْیَوْمَ لَسَاوَی أَرْبَعَمِائَةِ دِینَارٍ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
این روایت از امام هادی (علیهالسلام) نقل شده است که در آن ایشان دربارهی کفن کردن پدرشان، امام جواد (علیهالسلام)، توضیح میدهند:
«من پدرم را در دو لباس شطوی که در آنها احرام میکرد، کفن کردم و در یک قمیص از قمیصهای او و عمامهای که متعلق به علی بن حسین (علیهالسلام) بود و در بر دوشی گذاشتم. همچنین در یک بُرد که به قیمت چهل دینار خریده بودم، کفن کردم و اگر امروز این بُرد بود، به چهارصد دینار میرسید.»
2974- 6- (5)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی رَفَعَهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: أَجِیدُوا أَکْفَانَ مَوْتَاکُمْ فَإِنَّهَا زِینَتُهُمْ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام میفرمایند:
«در انتخاب کفن برای مردگانتان دقت کنید، زیرا این کفن زینت آنها است.»
2975- 7- (6)وَ فِی الْعِلَلِ أَیْضاً عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: أَوْصَانِی أَبِی بِکَفَنِهِ وَ قَالَ لِی یَا جَعْفَرُ- اشْتَرِ لِی بُرْداً وَ جَوِّدْهُ فَإِنَّ الْمَوْتَی یَتَبَاهَوْنَ بِأَکْفَانِهِمْ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام میفرمایند:
«پدرم به من وصیت کرد درمورد کفن خود وفرمودند : ای جعفر و برایم یک بُرد (نوعی عبا) خوب تهیه کن. زیرا مردگان به کفنهای خود افتخار میکنند.»
1) الفقیه 1- 146- 408.
2) الکافی 3- 149- 8، و تقدم فی الحدیث 15 من الباب 2 و قطعة منه فی الحدیث 2 من الباب 5 من أبواب التکفین.
3) فی التهذیب- و فی عمامة. (هامش المخطوط).
4) التهذیب 1- 434- 1393، و الاستبصار 1- 210- 742.
5) ثواب الأعمال- 234- 1، و علل الشرائع 1- 301- 1 الباب 241.
6) علل الشرائع 1- 301- 2 الباب 241.
2976- 8- (1)أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی أَنَّ مُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ ع کُفِّنَ فِی حِبَرَةٍ اسْتُعْمِلَتْ لَهُ بِأَلْفَیْنِ وَ خَمْسِمِائَةِ دِینَارٍ عَلَیْهَا الْقُرْآنُ کُلُّهُ.
(2) ترجمه:
می گویم : روایاتی می آوریم که امام موسی کاظم (علیهالسلام) در کفن خود از یک پارچه خاص به نام "حبرة" استفاده شده است. این حبرة به قیمت دو هزار و پانصد دینار تهیه شده و بر روی آن قرآن کامل نوشته شده است.
(3)19 بَابُ اسْتِحْبَابِ کَوْنِ الْکَفَنِ أَبْیَضَ ترجمه:
2977- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص الْبَسُوا الْبَیَاضَ فَإِنَّهُ أَطْیَبُ وَ أَطْهَرُ وَ کَفِّنُوا فِیهِ مَوْتَاکُمْ.
وَ عَنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ مُثَنًّی الْحَنَّاطِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
از امام صادق (علیهالسلام) و به نقل از ابن قداح بیان میکند که رسول خدا (صلىاللهعليهوآله) فرمودند:
«لباسهای سفید بپوشید، زیرا آنها بهترین و پاکترین هستند و مردگانتان را نیز در همین لباسها کفن کنید.»
2978- 2- (6)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ وَ غَیْرِهِ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قَالَ النَّبِیُّ ص لَیْسَ مِنْ لِبَاسِکُمْ شَیْءٌ أَحْسَنَ مِنَ الْبَیَاضِ فَالْبَسُوهُ وَ کَفِّنُوا فِیهِ مَوْتَاکُمْ.
وَ
عَنْهُمْ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ عَنْ جَابِرٍ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ فَأَلْبِسُوهُ مَوْتَاکُمْ (7).
وَ
رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ فَالْبَسُوهُ وَ کَفِّنُوا فِیهِ مَوْتَاکُمْ (8).
1) یأتی فی الحدیث 1 من الباب 30 من أبواب التکفین.
2) و تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الباب 13 من هذه الأبواب.
3) الباب 19 فیه حدیثان.
4) الکافی 6- 445- 1، و أورده أیضا فی الحدیث 1 من الباب 14 من أبواب أحکام الملابس.
5) الکافی 6- 445- 2.
6) الکافی 3- 148- 3، و أورده أیضا فی الحدیث 3 من الباب 14 من أبواب أحکام الملابس.
7) الکافی 3- 148- 2.
8) التهذیب 1- 434- 1390.
وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ وَ غَیْرِهِ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع مِثْلَهُ أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی کَوْنِ بَعْضِ قِطَعِ الْکَفَنِ أَحْمَرَ وَ بُرْداً فَیُحْمَلُ عَلَی الْجَوَازِ أَوْ عَلَی أَنَّ مَا عَدَا الْحِبَرَةَ وَ الْبُرْدَ یَکُونُ أَبْیَضَ (1)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی الْمَقْصُودِ فِی الْمَلَابِسِ وَ لَوْ فِی غَیْرِ الصَّلَاةِ فِی اسْتِحْبَابِ لُبْسِ الْبَیَاضِ (2).
ترجمه:
از امام باقر(علیهالسلام) و به نقل ازجابر بیان میکند که رسول خدا (صلىاللهعليهوآله) فرمودند:
« لباس سفید بهترین و پاکترین لباس هستند هم خودتان بپوشید و مردگانتان را نیز در همین لباسها کفن کنید.»
(3)20 بَابُ اسْتِحْبَابِ کَوْنِ الْکَفَنِ مِنَ الْقُطْنِ وَ کَرَاهَةِ کَوْنِهِ مِنَ الْکَتَّانِ ترجمه:
2979- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی هَاشِمٍ عَنْ أَبِی خَدِیجَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْکَتَّانُ کَانَ لِبَنِی إِسْرَائِیلَ یُکَفَّنُونَ بِهِ وَ الْقُطْنُ لِأُمَّةِ مُحَمَّدٍ ص.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (5)
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
این روایت از امام صادق (علیهالسلام) به نقل از ابی خدیجه بیان میکند که:
«کتان برای بنیاسرائیل بوده که با آنها کفن میشدند و پنبه (قطن) برای امت محمد (صلىاللهعليهوآله) است.»
2980- 2- (7)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ
1) تقدم ما یدلّ علیه فی الأحادیث 3 و 11 و 13 و 17 من الباب 2 و الباب 13 من أبواب التکفین.
2) یأتی فی الباب 14 من أبواب أحکام الملابس من کتاب الصلاة.
3) الباب 20 فیه حدیثان.
4) الکافی 3- 149- 7.
5) الفقیه 1- 89- 411.
6) التهذیب 1- 434- 1392، و الاستبصار 1- 210- 741.
7) التهذیب 1- 451- 1465، و الاستبصار 1- 211- 745.
عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا یُکَفَّنُ الْمَیِّتُ فِی کَتَّان.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (1)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (2).
ترجمه:
حضرت صادق علیه السلام : میت را درپارچه کتان کفن نکنید .
(3)21 بَابُ کَرَاهَةِ کَوْنِ الْکَفَنِ أَسْوَدَ ترجمه:
2981- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا یُکَفَّنُ الْمَیِّتُ فِی السَّوَادِ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
حضرت صادق علیه السلام : میت را درپارچه سیاه کفن نکنید .
2982- 2- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَائِذٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع یُحْرِمُ الرَّجُلُ فِی ثَوْبٍ أَسْوَدَ قَالَ لَا یُحْرِمُ فِی الثَّوْبِ الْأَسْوَدِ وَ لَا یُکَفَّنُ بِهِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (7)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (8).
1) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 19 من الباب 2 و الحدیث 1 من الباب 13 و الحدیث 4 من الباب 14 من هذه الأبواب.
2) یأتی ما یدلّ علیه فی الحدیث 1 من الباب 23 من هذه الأبواب.
3) الباب 21 فیه حدیثان.
4) الکافی 3- 149- 11.
5) التهذیب 1- 434- 1394.
6) التهذیب 1- 435- 1395 و أورده بتمامه فی الحدیث 1 من الباب 26 من أبواب الاحرام.
7) تقدم فی الباب 19 من هذه الأبواب.
8) یأتی ما یدلّ علی ذلک فی الباب 14 من أبواب أحکام الملابس.
ترجمه:
این روایت از امام صادق (علیهالسلام) به نقل از حسین بن مختار است که در آن به پرسش دربارهی احرام در لباس سیاه پرداخته شده است:
«گفتم: آیا مرد میتواند در لباس سیاه احرام ببندد؟ امام (ع) فرمودند: نه، او نمیتواند در لباس سیاه احرام ببندد و همچنین نمیتوان او را با لباس سیاه کفن کرد.»
(1)22 بَابُ عَدَمِ جَوَازِ تَکْفِینِ الْمَیِّتِ فِی کِسْوَةِ الْکَعْبَةِ ترجمه:
2983- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ مَرْوَانَ بْنِ (3)عَبْدِ الْمَلِکِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنْ رَجُلٍ اشْتَرَی مِنْ کِسْوَةِ الْکَعْبَةِ شَیْئاً فَقَضَی بِبَعْضِهِ حَاجَتَهُ وَ بَقِیَ بَعْضُهُ فِی یَدِهِ هَلْ یَصْلُحُ بَیْعُهُ قَالَ یَبِیعُ مَا أَرَادَ وَ یَهَبُ مَا لَمْ یُرِدْ (4)وَ یَسْتَنْفِعُ بِهِ وَ یَطْلُبُ بَرَکَتَهُ قُلْتُ (5)أَ یُکَفَّنُ بِهِ الْمَیِّتُ قَالَ لَا.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (6)
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ مِثْلَهُ (7).
ترجمه:
عبدالملک گفت: از امام کاظم (ع) درباره مردی پرسیدم که چیزی از پوشش کعبه خرید و مقداری از آن را برای رفع نیازش استفاده کرد و مقداری از آن نزد او باقی ماند. آیا فروش آن صحیح است؟ فرمود: هرچه را بخواهد میفروشد و آنچه را نخواهد میبخشد، و از آن استفاده میکند و برکتش را طلب مینماید. گفتم: آیا میشود میت را با آن کفن کرد؟ فرمود: نه.
2984- 2- (8)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبِی مَالِکٍ الْجُهَنِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُمَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ اشْتَرَی مِنْ کِسْوَةِ الْبَیْتِ شَیْئاً هَلْ یُکَفَّنُ بِهِ الْمَیِّتُ قَالَ لَا.
ترجمه:
حسین بن عماره گفت: از امام باقر (ع) سؤال کردم دربارهی مردی که از کسوهی بیت (کعبه) چیزی خریده است، آیا میتوان با آن میت را کفن کرد؟ امام (ع) فرمودند: نه.
2985- 3- (9)وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عَبْدِ الْمَلِکِ بْنِ عُتْبَةَ الْهَاشِمِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَی ع عَنْ رَجُلٍ اشْتَرَی مِنْ کِسْوَةِ الْبَیْتِ شَیْئاً هَلْ یُکَفَّنُ فِیهِ الْمَیِّتُ قَالَ لَا.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی عَدَمِ جَوَازِ کَوْنِ الْکَفَنِ حَرِیراً مَحْضاً وَ هَذَا مِنْهُ (1).
ترجمه:
عُتْبَةَ الْهَاشِمِیِّ : از امام باقر (ع) سؤال کردم دربارهی مردی که از کسوهی بیت (کعبه) چیزی خریده است، آیا میتوان با آن میت را کفن کرد؟ امام (ع) فرمودند: نه.
(2)23 بَابُ جَوَازِ تَکْفِینِ الْمَیِّتِ فِی ثَوْبِ قَزٍّ (3)مَمْزُوجٍ بِقُطْنٍ مَعَ زِیَادَةِ الْقُطْنِ وَ عَدَمِ جَوَازِ التَّکْفِینِ فِی حَرِیرٍ مَحْضٍ ترجمه:
2986- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ رَاشِدٍ (5)قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ ثِیَابٍ تُعْمَلُ بِالْبَصْرَةِ- عَلَی عَمَلِ الْعَصْبِ (6)الْیَمَانِیِّ مِنْ قَزٍّ وَ قُطْنٍ هَلْ یَصْلُحُ أَنْ یُکَفَّنَ فِیهَا الْمَوْتَی قَالَ إِذَا کَانَ الْقُطْنُ أَکْثَرَ مِنَ الْقَزِّ فَلَا بَأْسَ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الثَّالِثِ ع (7)
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ مِثْلَهُ (8).
ترجمه:
عیسی از حسین بن راشد نقل کرده است که گفت: از امام پرسیدم درباره لباسهایی که در بصره به شیوه پارچههای یمانی از ابریشم و پنبه تهیه میشود، آیا مناسب است که مردگان با آنها کفن شوند؟ فرمود: اگر پنبه بیشتر از ابریشم باشد، اشکالی ندارد.
2987- 2- (9)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ أَبِی زِیَادٍ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص نِعْمَ الْکَفَنُ الْحُلَّةُ (10)
و الحلّة فی الدیات لم یشترط کونها حریرا فلا إشکال، انتهی. و یأتی فی صلاة العیدین أن الامام ینبغی أن یلبس حلة، و فیه تصریح باستعمالها فی غیر الحریر المحض (منه قده).
وَ نِعْمَ الْأُضْحِیَّةُ الْکَبْشُ الْأَقْرَنُ.1) یأتی ما یدلّ علی ذلک فی الباب 23 من هذه الأبواب.
2) الباب 23 فیه حدیثان.
3) القز من الثیاب- هو الذی یعمل من الابریسم (لسان العرب 5- 395).
4) الکافی 3- 149- 12.
5) ورد فی هامش المخطوط- الحسین فی التهذیب و فی موضع آخر- الحسن.
6) فی نسخة- القصب (هامش المخطوط).
7) الفقیه 1- 147- 412.
8) التهذیب 1- 435- 1396، و الاستبصار 1- 211- 744.
9) التهذیب 1- 437- 1406، و الاستبصار 1- 211- 743.
10) نقل الشهید فی الذکری عن أهل اللغة تفسیر الحلّة، و قال- لا إشعار فیه بکونه حریرا.
قَالَ الشَّیْخُ هَذَا مُوَافِقٌ لِلْعَامَّةِ وَ لَسْنَا نَعْمَلُ بِهِ لِأَنَّ الْکَفَنَ لَا یَجُوزُ أَنْ یَکُونَ إِبْرِیسَماً أَقُولُ: فَیُمْکِنُ حَمْلُهُ عَلَی التَّقِیَّةِ فِی الرِّوَایَةِ لِأَنَّ رَاوِیَهُ مِنَ الْعَامَّةِ وَ عَلَی کَوْنِ الْحُلَّةِ حَرِیراً مَمْزُوجاً لَا مَحْضاً وَ عَلَی کَوْنِ الْحُکْمِ مَنْسُوخاً وَ نَقْلُهُ لِلتَّقِیَّةِ وَ قَدْ تَقَدَّمَ فِی أَحَادِیثِ کِسْوَةِ الْکَعْبَةِ مَا یَدُلُّ عَلَی الْمُرَادِ هُنَا (1)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی لِبَاسِ الْمُصَلِّی عُمُوماً (2).
ترجمه:
امام جعفرصادق علیه السلام از پدرش از پدرانش از علی (ع) نقل کرده است که رسول خدا (ص) فرمود: «بهترین کفن، حله [لباس دو تکه] است و بهترین قربانی، قوچ شاخدار است.»
مرحوم شیخ (ره) گفته است: این روایت موافق نظر عامه (اهل سنت) است و ما به آن عمل نمیکنیم؛ زیرا کفن نباید از ابریشم باشد.
میگویم: میتوان این روایت را به تقیه حمل کرد؛ زیرا راوی آن از عامه است، یا اینکه منظور از حله، ابریشمی مخلوط (نه خالص) باشد، یا حکم آن نسخ شده و روایت به جهت تقیه نقل شده است. و در احادیث مربوط به پوشش کعبه، آنچه که مقصود از اینجا را روشن کند، بیان شده است.
(3)24 بَابُ حُکْمِ النَّجَاسَةِ إِذَا أَصَابَتِ الْکَفَنَ ترجمه:
2988- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا خَرَجَ مِنَ الْمَیِّتِ شَیْءٌ بَعْدَ مَا یُکَفَّنُ فَأَصَابَ الْکَفَنَ قُرِضَ مِنْهُ.
ترجمه:
ابن ابی عمیر از برخی اصحابش از امام صادق (ع) نقل کرده است که فرمود: «اگر از میت پس از کفن کردن چیزی خارج شود و به کفن برسد، آن قسمت از کفن بریده میشود.»
2989- 2- (5)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ رَفَعَهُ قَالَ: إِذَا غُسِّلَ الْمَیِّتُ ثُمَّ أَحْدَثَ بَعْدَ الْغُسْلِ فَإِنَّهُ یُغْسَلُ الْحَدَثُ وَ لَا یُعَادُ الْغُسْلُ.
ترجمه:
سهل بن زیاد از برخی اصحابش به صورت مرسل نقل کرده است که: «اگر میت غسل داده شود و پس از غسل، از او چیزی خارج شود، همان بخش شسته میشود و غسل دوباره تکرار نمیگردد.»
2990- 3- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْکَاهِلِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا خَرَجَ مِنْ مَنْخِرِ الْمَیِّتِ
1) تقدم فی الباب 22 من هذه الأبواب.
2) یأتی فی الباب 11 من أبواب لباس المصلی.
3) الباب 24 فیه 4 أحادیث.
4) الکافی 3- 156- 3، و أورده فی الحدیث 3 من الباب 32 من أبواب غسل المیت.
5) الکافی 3- 156- 2، و أورده فی الحدیث 5 من الباب 32 من أبواب غسل المیت.
6) التهذیب 1- 436- 1405، و أورده فی الحدیث 4 من الباب 32 من أبواب غسل المیت.
الدَّمُ أَوِ الشَّیْءُ بَعْدَ مَا یُغَسَّلُ فَأَصَابَ الْعِمَامَةَ أَوِ الْکَفَنَ قُرِضَ عَنْهُ (1).
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ یَحْیَی الْکَاهِلِیِّ مِثْلَهُ (2).
ترجمه:
کاهلی از امام صادق (ع) نقل کرده است که فرمود: «اگر پس از غسل دادن میت، از بینی او خون یا چیزی خارج شود و به عمامه یا کفن برسد، آن قسمت بریده میشود.»
2991- 4- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِی طَالِبٍ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّلْتِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ وَ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا خَرَجَ مِنَ الْمَیِّتِ شَیْءٌ بَعْدَ مَا یُکَفَّنُ فَأَصَابَ الْکَفَنَ قُرِضَ مِنَ الْکَفَنِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ فِی أَحَادِیثِ التَّغْسِیلِ مَا یُوَافِقُ الْحَدِیثَ الثَّانِیَ وَ لَا تَصْرِیحَ فِیهِ بِإِصَابَةِ النَّجَاسَةِ الْکَفَنَ وَ قَدْ جَمَعَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْأَصْحَابِ بَیْنَ الْأَحَادِیثِ بِحَمْلِ الْغُسْلِ عَلَی مَا قَبْلَ الدَّفْنِ وَ الْقَرْضِ عَلَی مَا بَعْدَهُ (4).
ترجمه:
أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ از برخی اصحابش از امام صادق (ع) نقل کرده است که فرمود: «اگر از میت پس از کفن کردن چیزی خارج شود و به کفن برسد، آن قسمت از کفن بریده میشود.»
(5)25 بَابُ حُکْمِ النُّفَسَاءِ إِذَا مَاتَتْ وَ کَثُرَ دَمُهَا ترجمه:
2992- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ رَفَعَهُ قَالَ: الْمَرْأَةُ إِذَا مَاتَتْ نُفَسَاءَ وَ کَثُرَ دَمُهَا أُدْخِلَتْ إِلَی السُّرَّةِ فِی الْأَدِیمِ (7)أَوْ مِثْلِ الْأَدِیمِ نَظِیفٍ ثُمَّ تُکَفَّنُ بَعْدَ ذَلِکَ وَ یُحْشَی الْقُبُلُ وَ الدُّبُرُ بِالْقُطْنِ.
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ ع وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ وَ تُنَظَّفُ ثُمَّ یُحْشَی الْقُبُلُ وَ الدُّبُرُ ثُمَّ تُکَفَّنُ بَعْدَ ذَلِکَ (8).
1) فی الکافی قرض بالمقراض، و کذلک کتبه المصنّف، ثمّ شطب علی (بالمقراض) و کتب فوقه (عنه) و فی المصدر- منه. و فی هامش المخطوط ما نصه- فیه إشعار بان الرطوبة الخارجة منه بعد الغسل نجسة، بل ظاهره ذلک فتدبر (منه قده).
2) الکافی 3- 156- 1.
3) التهذیب 1- 450- 1458.
4) تقدم ما یوافق الحدیث فی الباب 32 من أبواب غسل المیت.
5) الباب 25 فیه حدیث واحد.
6) التهذیب 1- 324- 947.
7) فی الفقیه- الأدم (هامش المخطوط).
8) الفقیه 1- 153- 425.
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ وَ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ فِی الْمَرْأَةِ وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ تَرَکَ وَ یُحْشَی الْقُبُلُ إِلَی آخِرِهِ (1)
ترجمه:
حسن بن محبوب به صورت مرسل نقل کرده است: «اگر زنی در حال نفاس بمیرد و خونش زیاد باشد، تا ناحیه ناف در چرم یا چیزی شبیه به چرم تمیز پیچیده میشود، سپس کفن میشود و جلو و عقب او با پنبه پر میشود.»
محمد بن علی بن حسین (ره) گفته است: امام صادق (ع) نیز همین را ذکر کرده، جز اینکه فرمود: «ابتدا تمیز میشود، سپس جلو و عقب او پر میشود و پس از آن کفن میگردد.»
(2)26 بَابُ اسْتِحْبَابِ التَّبَرُّعِ بِکَفَنِ الْمَیِّتِ الْمُؤْمِنِ ترجمه:
2993- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِیفٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: مَنْ کَفَّنَ مُؤْمِناً کَانَ کَمَنْ (4)ضَمِنَ کِسْوَتَهُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ (5)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ ع وَ ذَکَرَ الْحَدِیثَ (6).
ترجمه:
این روایت از امام باقر (علیهالسلام) نقل شده و میفرماید:
هر کس مؤمنی را کفن کند، گویا پوشاک او را تا روز قیامت ضمانت کرده است.
2994- 2- (7)وَ فِی الْمَجَالِسِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْرُورٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْعَبْدِیِّ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ عَبَایَةَ بْنِ رِبْعِیٍّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ فِی حَدِیثِ وَفَاةِ فَاطِمَةَ بِنْتِ أَسَدٍ أُمِّ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع قَالَ: قَالَ النَّبِیُّ ص لِعَلِیٍّ ع خُذْ عِمَامَتِی هَذِهِ وَ خُذْ ثَوْبَیَّ هَذَیْنِ فَکَفِّنْهَا فِیهِمَا وَ مُرِ النِّسَاءَ فَلْیُحْسِنَّ غُسْلَهَا.
ترجمه:
روایت اشاره به زمانی دارد که حضرت فاطمه بنت اسد، مادر امام علی (ع)، از دنیا رفت. پیامبر (ص) به امام علی (ع) دستور داد که عمامه و دو لباس خود را برداشته و ایشان را با آن کفن کند و همچنین به زنان دستور داد که در غسل دادن او دقت و حسن انجام داشته باشند.
2995- 3- (1)وَ فِی الْعِلَلِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ عَنْ بَکْرِ بْنِ عَبْدِ الْوَهَّابِ عَنْ عِیسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ فِی حَدِیثٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص دَفَنَ فَاطِمَةَ بِنْتَ أَسَدٍ- وَ کَفَّنَهَا فِی قَمِیصِهِ وَ نَزَلَ فِی قَبْرِهَا وَ تَمَرَّغَ فِی لَحْدِهَا.
ترجمه:
از عیسی بن عبدالله، از پدرش، از جدّش در حدیثی که پیامبر خدا (ص) فاطمه بنت اسد را دفن کرد و او را در پیراهن خود کفن نمود و در قبر او فرود آمد و در لحد او (خود را) به خاک مالید.
2996- 4- (2)وَ عَنْهُ عَنْ جَدِّهِ یَعْقُوبَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ أَسَدٍ أَوْصَتْ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ ص- فَقَبِلَ وَصِیَّتَهَا فَلَمَّا مَاتَتْ نَزَعَ قَمِیصَهُ وَ قَالَ کَفِّنُوهَا فِیهِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی أَحَادِیثِ الْحِبَرَةِ (3)وَ الْأَحَادِیثُ فِی أَنَّ الْأَئِمَّةَ ع کَانُوا یَبْعَثُونَ الْأَکْفَانَ إِلَی شِیعَتِهِمْ کَثِیرَةٌ جِدّاً.
ترجمه:
از عبدالله بن سنان از امام صادق (ع) در حدیثی که فاطمه بنت اسد به پیامبر خدا (ص) وصیت کرد، پس پیامبر وصیت او را پذیرفت. هنگامی که از دنیا رفت، پیامبر پیراهن خود را درآورد و فرمود: او را در این (پیراهن) کفن کنید.
(4)27 بَابُ اسْتِحْبَابِ إِعْدَادِ الْإِنْسَانِ کَفَنَهُ وَ جَعْلِهِ مَعَهُ فِی بَیْتِهِ وَ تَکْرَارِ نَظَرِهِ إِلَیْهِ ترجمه:
2997- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا أَعَدَّ الرَّجُلُ کَفَنَهُ فَهُوَ مَأْجُورٌ کُلَّمَا نَظَرَ إِلَیْهِ.
وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ النَّوْفَلِیِّ مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
از سکونی از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: زمانی که انسان کفن خود را آماده کند، هر بار که به آن نگاه میکند، پاداش میبرد.
2998- 2- (1)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ کَانَ کَفَنُهُ مَعَهُ فِی بَیْتِهِ لَمْ یُکْتَبْ مِنَ الْغَافِلِینَ وَ کَانَ مَأْجُوراً کُلَّمَا نَظَرَ إِلَیْهِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ مِثْلَهُ (2).
ترجمه:
از محمد بن سنان، از کسی که به او خبر داده، از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: هر کس کفن خود را در خانهاش همراه داشته باشد، از جمله غافلان نوشته نمیشود و هر بار که به آن نگاه میکند، پاداش میبرد.
2999- 3- (3)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْأَمَالِی الْمَشْهُورِ بِالْمَجَالِسِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِذَا أَعَدَّ الرَّجُلُ کَفَنَهُ کَانَ مَأْجُوراً کُلَّمَا نَظَرَ إِلَیْهِ.
أَقُولُ: وَ الْأَحَادِیثُ فِی أَنَّ الْأَئِمَّةَ وَ خَوَاصَّ شِیعَتِهِمْ کَانُوا یُعِدُّونَ أَکْفَانَهُمْ کَثِیرَةٌ (4).
ترجمه:
از اسماعیل بن مسلم، از امام صادق (ع)، از پدران بزرگوارش نقل شده که رسول خدا (ص) فرمود: هرگاه انسان کفن خود را آماده کند، هر بار که به آن نگاه کند، پاداش میبرد.
میگویم: و احادیث زیادی وجود دارد که نشان میدهد امامان و شیعیان خاص آنان کفنهای خود را آماده میکردند.
(5)28 بَابُ اسْتِحْبَابِ نَزْعِ أَزْرَارِ الْقَمِیصِ الْمُعَدِّ لِلْکَفَنِ دُونَ أَکْمَامِهِ إِذَا کَانَ مَلْبُوساً وَ اسْتِحْبَابِ کَوْنِهِ غَیْرَ مَکْفُوفٍ وَ لَا مَزْرُورٍ وَ کَرَاهَةِ أَنْ یَجْعَلَ لِمَا یُبْتَدَأُ مِنَ الْأَکْفَانِ أَکْمَاماً ترجمه:
3000- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع
أَنْ یَأْمُرَ لِی بِقَمِیصٍ (1)أُعِدُّهُ لِکَفَنِی فَبَعَثَ بِهِ إِلَیَّ فَقُلْتُ کَیْفَ أَصْنَعُ فَقَالَ انْزِعْ أَزْرَارَهُ.
وَ رَوَاهُ الْکَشِّیُّ فِی کِتَابِ الرِّجَالِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بُنَانِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ مِثْلَهُ (2).
ترجمه:
از محمد بن اسماعیل بن بزیع نقل شده که گفت: از امام باقر (ع) درخواست کردم که برای من پیراهنی بفرستند تا آن را برای کفن خود آماده کنم. ایشان پیراهنی برای من فرستادند. پس گفتم: چگونه با آن عمل کنم؟ فرمود: دکمههای آن را جدا کن.
3001- 2- (3)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ الرَّجُلُ یَکُونُ لَهُ الْقَمِیصُ أَ یُکَفَّنُ فِیهِ فَقَالَ اقْطَعْ أَزْرَارَهُ قُلْتُ وَ کُمَّهُ قَالَ لَا إِنَّمَا ذَلِکَ إِذَا قَطَعَ لَهُ وَ هُوَ جَدِیدٌ لَمْ یَجْعَلْ لَهُ کُمّاً فَأَمَّا إِذَا کَانَ ثَوْباً لَبِیساً فَلَا یَقْطَعْ مِنْهُ إِلَّا الْأَزْرَارَ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (4).
ترجمه:
از محمد بن سنان، از کسی که به او خبر داده، از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: گفتم: اگر شخصی پیراهنی داشته باشد، آیا با آن کفن میشود؟ امام فرمود: دکمههای آن را جدا کن. گفتم: و آستینهای آن را؟ امام فرمود: نه، این تنها زمانی است که (پیراهن) برای او دوخته شده و نو باشد، در این صورت برای آن آستینی قرار داده نمیشود. اما اگر لباسی باشد که پوشیده شده، تنها دکمههای آن جدا شود.
3002- 3- (5)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ ع یَنْبَغِی أَنْ یَکُونَ الْقَمِیصُ لِلْمَیِّتِ غَیْرَ مَکْفُوفٍ وَ لَا مَزْرُورٍ (6).
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (7).
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین نقل کرده که امام صادق (ع) فرمود: باید پیراهن میت بدون آستین ودکمه باشد .
(8)29 بَابُ اسْتِحْبَابِ کِتَابَةِ اسْمِ الْمَیِّتِ عَلَی الْکَفَنِ وَ أَنَّهُ یَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ یَکُونُ ذَلِکَ بِطِینِ قَبْرِ الْحُسَیْنِ ع ترجمه:
3003- 1- (9)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ
1) فی رجال الکشّیّ- من قمصه. (هامش المخطوط).
2) رجال الکشّیّ 2- 514- 450.
3) التهذیب 1- 305- 886.
4) الفقیه 1- 147- 415.
5) الفقیه 1- 147- 414.
6) فی المصدر- مزرر.
7) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الأحادیث 8 و 13 و 21 من الباب 2، و الحدیث 3 من الباب 14 من هذه الأبواب.
8) الباب 29 فیه 3 أحادیث.
9) التهذیب 1- 289- 842 و تقدم صدره فی الحدیث 3 من الباب 44 من أبواب الاحتضار.
یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ شُعَیْبٍ عَنْ أَبِی کَهْمَسٍ قَالَ: حَضَرْتُ مَوْتَ إِسْمَاعِیلَ وَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع جَالِسٌ عِنْدَهُ فَلَمَّا حَضَرَهُ الْمَوْتُ شَدَّ لَحْیَیْهِ وَ غَمَّضَهُ (وَ غَطَّی عَلَیْهِ الْمِلْحَفَةَ) (1)ثُمَّ أَمَرَ بِتَهْیِئَتِهِ فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ أَمْرِهِ دَعَا بِکَفَنِهِ فَکَتَبَ فِی حَاشِیَةِ الْکَفَنِ إِسْمَاعِیلُ یَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ.
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ مِثْلَهُ (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی کِتَابِ إِکْمَالِ الدِّینِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ وَ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ شُعَیْبٍ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
از ابی کهمس نقل شده که گفت: حضور داشتم در زمان مرگ اسماعیل و امام صادق (ع) در کنار او نشسته بود. هنگامی که مرگ او نزدیک شد، لحی(چانه) او را محکم بست و چشمانش را بست و بر او ملحفهای کشید. سپس دستور داد تا او را آماده کنند. پس از آن که از امور او فارغ شد، به کفنش اشاره کرد و در حاشیه کفن نوشت: اسماعیل شهادت میدهد که هیچ معبودی جز خداوند نیست.
3004- 2- (4)وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی کَهْمَسٍ قَالَ: حَضَرْتُ مَوْتَ إِسْمَاعِیلَ (5)وَ رَأَیْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع- وَ قَدْ سَجَدَ سَجْدَةً فَأَطَالَ السُّجُودَ ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ فَنَظَرَ إِلَیْهِ (6)ثُمَّ سَجَدَ سَجْدَةً أُخْرَی أَطْوَلَ مِنَ الْأُولَی ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ وَ قَدْ حَضَرَهُ الْمَوْتُ فَغَمَّضَهُ وَ رَبَطَ لِحْیَتَهُ وَ غَطَّی عَلَیْهِ الْمِلْحَفَةَ ثُمَّ قَامَ وَ رَأَیْتُ وَجْهَهُ وَ قَدْ دَخَلَهُ مِنْهُ شَیْءٌ اللَّهُ أَعْلَمُ بِهِ ثُمَّ قَامَ فَدَخَلَ مَنْزِلَهُ فَمَکَثَ سَاعَةً ثُمَّ خَرَجَ عَلَیْنَا مُدَّهِناً مُکْتَحِلًا عَلَیْهِ ثِیَابٌ غَیْرُ ثِیَابِهِ الَّتِی کَانَتْ عَلَیْهِ وَ وَجْهُهُ غَیْرُ الَّذِی دَخَلَ بِهِ فَأَمَرَ وَ نَهَی فِی أَمْرِهِ حَتَّی إِذَا فَرَغَ (7)دَعَا بِکَفَنِهِ فَکَتَبَ فِی حَاشِیَةِ الْکَفَنِ إِسْمَاعِیلُ یَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ.
ترجمه:
از ابی کهمس نقل شده که گفت: حضور داشتم در زمان مرگ اسماعیل و دیدم که امام صادق (ع) سجدهای طولانی کرد و پس از آن سرش را بلند کرد و به اسماعیل نگاه کرد. سپس دوباره سجدهای کرد که از سجده اول طولانیتر بود. بعد از آن که سرش را بلند کرد و مرگ به اسماعیل نزدیک شده بود، چشمان او را بست، لحیاش را محکم بست و بر او ملحفهای کشید. سپس بلند شد و من چهرهاش را دیدم که نشانههایی از تأثر در آن وجود داشت. سپس به خانهاش رفت و مدتی (یک ساعت) در آنجا ماند. پس از آن، بر ما بیرون آمد در حالی که لباسهایی غیر از لباسهایی که قبلاً پوشیده بود، بر تن داشت و چهرهاش نیز متفاوت از آنچه که وارد شده بود، بود. او در امور خود دستورات و نهیهایی صادر کرد تا اینکه وقتی که از کارهایش فارغ شد، به کفنش اشاره کرد و در حاشیه کفن نوشت: اسماعیل شهادت میدهد که هیچ معبودی جز خداوند نیست.
1) فی إکمال الدین- و غطاه بالملحفة (هامش المخطوط). و الملحفة- اللباس الذی فوق سائر اللباس من دثار البرد و نحوه و کل شیء تغطیت به فقد التحفت به. (لسان العرب 9- 314).
2) التهذیب 1- 309- 898.
3) 3إکمال الدین- 72.
4) إکمال الدین- 73.
5) فی المصدر زیادة- بن أبی عبد اللّه (علیه السلام).
6) فی المصدر زیادة- قلیلا و نظر الی وجهه.
7) فی المصدر زیادة- منه.
3005- 3- (1)أَحْمَدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ الطَّبْرِسِیُّ فِی الْإِحْتِجَاجِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ صَاحِبِ الزَّمَانِ ع أَنَّهُ کَتَبَ إِلَیْهِ قَدْ رُوِیَ لَنَا عَنِ الصَّادِقِ ع- أَنَّهُ کَتَبَ عَلَی إِزَارِ إِسْمَاعِیلَ ابْنِهِ إِسْمَاعِیلُ یَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَهَلْ یَجُوزُ لَنَا أَنْ نَکْتُبَ مِثْلَ ذَلِکَ بِطِینِ الْقَبْرِ أَمْ غَیْرِهِ فَأَجَابَ یَجُوزُ ذَلِکَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی اسْتِحْبَابِ جَعْلِ التُّرْبَةِ مَعَ الْمَیِّتِ (2)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (3).
ترجمه:
از محمد بن عبدالله بن جعفر حمیری نقل شده که از صاحب الزمان (عج) پرسید: به ما روایت شده که امام صادق (ع) بر روی پیراهن اسماعیل، پسرش، نوشت: اسماعیل شهادت میدهد که هیچ معبودی جز خداوند نیست. آیا برای ما جایز است که چیزی مشابه این را بر روی گل قبر یا غیر از آن بنویسیم؟
ایشان پاسخ دادند: این کار جایز است و سپاس برای خداوند.
(4)30 بَابُ اسْتِحْبَابِ کِتَابَةِ مَا تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلَی الْحِبَرَةِ أَوِ الْقُرْآنِ کُلِّهِ ترجمه:
3006- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ وَ فِی إِکْمَالِ الدِّینِ عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُبْدُوسٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُتَیْبَةَ عَنْ حَمْدَانَ بْنِ سُلَیْمَانَ النَّیْسَابُورِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الصَّیْرَفِیِّ عَنْ أَبِیهِ فِی حَدِیثٍ أَنَّ مُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ ع کُفِّنَ بِکَفَنٍ فِیهِ حِبَرَةٌ اسْتُعْمِلَتْ لَهُ بِأَلْفَیْنِ وَ خَمْسِمِائَةِ دِینَارٍ عَلَیْهَا الْقُرْآنُ کُلُّهُ.
ترجمه:
از حسن بن عبدالله صیرفی، از پدرش در حدیثی نقل شده که موسی بن جعفر (ع) با کفنی که در آن حبره (نوعی پارچه یا لباس گرانبها) بود، کفن شد. این پارچه به قیمت دو هزار و پانصد دینار تهیه شده و بر روی آن تمام قرآن نوشته شده بود.
(6)31 بَابُ وُجُوبِ الْکَفَنِ وَ أَنَّ ثَمَنَهُ مِنْ أَصْلِ الْمَالِ ترجمه:
3007- 1- (7)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ
1) الاحتجاج 2- 489.
2) تقدم فی الباب 12 من هذه الأبواب.
3) یأتی فی الأحادیث 5 و 9 من الباب 70 من أبواب المزار من کتاب الحجّ.
4) الباب 30 فیه حدیث واحد.
5) عیون أخبار الرضا (علیه السلام) 1- 100- 5 و اکمال الدین- 39.
6) الباب 31 فیه حدیث واحد.
7) التهذیب 1- 437- 1407 و یأتی ذیله فی الحدیث 1 من الباب 32 من هذه الأبواب، و أورده عن الکافی و الفقیه و التهذیب فی الحدیث 1 من الباب 27 من أبواب أحکام الوصایا.
یَعْنِی عَبْدَ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: ثَمَنُ الْکَفَنِ مِنْ جَمِیعِ الْمَالِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ (1)
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی الْحُکْمِ الْأَوَّلِ فِی أَحَادِیثَ کَثِیرَةٍ (2)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی الثَّانِی فِی الْوَصَایَا وَ الْمَوَارِیثِ أَیْضاً إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی (3).
ترجمه:
از ابن سنان (عبدالله) نقل شده که از امام صادق (ع) فرمودند: ثمن کفن (قیمت کفن) باید از تمام(اصل) دارایی (مال) باشد.
(4)32 بَابُ وُجُوبِ کَفَنِ الْمَرْأَةِ عَلَی زَوْجِهَا وَ عَدَمِ وُجُوبِ تَکْفِینِ الشَّهِیدِ بَلْ یُدْفَنُ بِثِیَابِهِ ترجمه:
3008- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: کَفَنُ الْمَرْأَةِ عَلَی زَوْجِهَا إِذَا مَاتَتْ.
ترجمه:
از عبدالله بن سنان، از امام صادق علیه السلام در حدیثی نقل شده که فرمود: کفن زن بر شوهرش واجب است وقتی که او از دنیا برود.
3009- 2- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ أَبِی زِیَادٍ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ع قَالَ: عَلَی الزَّوْجِ کَفَنُ امْرَأَتِهِ إِذَا مَاتَتْ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی الْحُکْمِ الثَّانِی فِی أَحَادِیثِ التَّغْسِیلِ (7).
1) الفقیه 4- 193- 5439.
2) 2تقدم فی الباب 1 و 2 من هذه الأبواب.
3) یأتی فی الحدیث 1 و 2 من الباب 27 و الحدیث 1 من الباب 28 من أبواب أحکام الوصایا.
4) الباب 32 فیه حدیثان.
5) الفقیه 4- 193- 5440، و تقدم صدره فی الحدیث 1 من الباب 31 من هذه الأبواب.
6) التهذیب 1- 445- 1439.
7) تقدم فی الباب 14 من أبواب غسل المیت.
ترجمه:
حضرت علی علیه السلام در حدیثی نقل شده که فرمود: کفن زن بر شوهرش واجب است وقتی که او از دنیا برود.
(1)33 بَابُ جَوَازِ تَجْهِیزِ الْمُؤْمِنِ وَ تَکْفِینِهِ مِنَ الزَّکَاةِ إِذَا لَمْ یُخَلِّفْ مَالًا فَإِنْ حَصَلَ لَهُ کَفَنَانِ کُفِّنَ بِوَاحِدٍ وَ کَانَ الْآخَرُ لِعِیَالِهِ وَ لَمْ یَلْزَمْ قَضَاءُ دَیْنِهِ بِهِ ترجمه:
3010- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ یُونُسَ الْکَاتِبِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَی ع فَقُلْتُ لَهُ مَا تَرَی فِی رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِنَا یَمُوتُ وَ لَمْ یَتْرُکْ مَا یُکَفَّنُ بِهِ أَشْتَرِی لَهُ کَفَنَهُ مِنَ الزَّکَاةِ فَقَالَ أَعْطِ عِیَالَهُ مِنَ الزَّکَاةِ قَدْرَ مَا یُجَهِّزُونَهُ فَیَکُونُونَ هُمُ الَّذِینَ یُجَهِّزُونَهُ قُلْتُ فَإِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ وَلَدٌ وَ لَا أَحَدٌ یَقُومُ بِأَمْرِهِ فَأُجَهِّزُهُ أَنَا مِنَ الزَّکَاةِ قَالَ کَانَ أَبِی یَقُولُ إِنَّ حُرْمَةَ بَدَنِ الْمُؤْمِنِ مَیِّتاً کَحُرْمَتِهِ حَیّاً فَوَارِ بَدَنَهُ وَ عَوْرَتَهُ وَ جَهِّزْهُ وَ کَفِّنْهُ وَ حَنِّطْهُ وَ احْتَسِبْ بِذَلِکَ مِنَ الزَّکَاةِ وَ شَیِّعْ جَنَازَتَهُ قُلْتُ فَإِنِ اتَّجَرَ عَلَیْهِ بَعْضُ إِخْوَانِهِ بِکَفَنٍ آخَرَ وَ کَانَ عَلَیْهِ دَیْنٌ أَ یُکَفَّنُ بِوَاحِدٍ وَ یُقْضَی دَیْنُهُ بِالْآخَرِ قَالَ لَا لَیْسَ هَذَا مِیرَاثاً تَرَکَهُ إِنَّمَا هَذَا شَیْءٌ صَارَ إِلَیْهِ (3)بَعْدَ وَفَاتِهِ فَلْیُکَفِّنُوهُ بِالَّذِی اتَّجَرَ عَلَیْهِ وَ یَکُونُ الْآخَرُ لَهُمْ یُصْلِحُونَ بِهِ شَأْنَهُمْ.
وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ (4)
ترجمه:
از فضل بن یونس کاتب نقل شده که گفت: از امام موسی کاظم (ع) پرسیدم: در مورد مردی از یاران ما که میمیرد و چیزی برای کفن ندارد، آیا میتوانم برای او کفن را از زکات خریداری کنم؟ ایشان فرمودند: به خانوادهاش از زکات به اندازهای بده که بتوانند او را تجهیز کنند، پس آنها خواهند بود که او را تجهیز میکنند. گفتم: اگر او فرزندی نداشته باشد و کسی دیگر برای امور او اقدام نکند، آیا من میتوانم او را از زکات تجهیز کنم؟ ایشان فرمودند: پدرم میگفت: حرمت بدن مؤمن، در حال مرگ همانند حرمت او در حیات است، پس بدن او را دفن کنید، عوریتش را بپوشانید، او را تجهیز و کفن کنید و در این مورد از زکات حساب کنید و تشییع جنازهاش را به عهده بگیرید. گفتم: اگر برخی از برادرانش برای او کفن دیگری بخرند و بر او دین داشته باشد، آیا میتوان او را با یکی کفن کرد و دینش را با دیگری پرداخت؟ فرمودند: نه، این ارثی نیست که او ترک کرده است، بلکه این چیزی است که بعد از وفات او به او تعلق گرفته است. پس باید او را با آن چیزی که خریداری شده، کفن کنند و دیگری برای اصلاح امور خود استفاده کند.
(5)34 بَابُ اسْتِحْبَابِ کَوْنِ الْکَفَنِ مِنْ طَهُورِ الْمَالِ ترجمه:
3011- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ رُوِیَ أَنَّ سِنْدِیَّ بْنَ شَاهَکَ قَالَ-
لِأَبِی الْحَسَنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع أُحِبُّ أَنْ تَدَعَنِی (1)أُکَفِّنُکَ فَقَالَ إِنَّا أَهْلُ بَیْتٍ حَجُّ صَرُورَتِنَا وَ مُهُورُ نِسَائِنَا وَ أَکْفَانُنَا مِنْ طَهُورِ أَمْوَالِنَا.
ترجمه:
از محمد بن علی بن حسین نقل شده که روایت شده است که سندی بن شاهک به امام موسی بن جعفر (ع) گفت: دوست دارم که اجازه دهید من شما را کفن کنم. امام (ع) فرمودند: ما اهل خانهای هستیم که حج صروره (اولین حج) و مهریههای زنان ما و کفنهای ما از پاکیزهترین اموال ما تأمین میشود.
(2)35 بَابُ جَوَازِ التَّکْفِینِ مِنَ الْغَاسِلِ قَبْلَ غُسْلِ الْمَسِّ وَ اسْتِحْبَابِ کَوْنِهِ بَعْدَ غَسْلِ الْیَدَیْنِ مِنَ الْمِرْفَقَیْنِ أَوِ الْمَنْکِبَیْنِ ثَلَاثاً ترجمه:
3012- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی وَ فَضَالَةَ جَمِیعاً عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ الَّذِی یُغَمِّضُ الْمَیِّتَ إِلَی أَنْ قَالَ فَالَّذِی یُغَسِّلُهُ یَغْتَسِلُ فَقَالَ نَعَمْ قُلْتُ فَیُغَسِّلُهُ ثُمَّ یُلْبِسُهُ أَکْفَانَهُ قَبْلَ أَنْ یَغْتَسِلَ قَالَ یُغَسِّلُهُ ثُمَّ یَغْسِلُ یَدَیْهِ مِنَ الْعَاتِقِ (4)- ثُمَّ یُلْبِسُهُ أَکْفَانَهُ ثُمَّ یَغْتَسِلُ الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
از محمد بن مسلم نقل شده که از یکی ازدوامام علیهما السلام پرسیدم: آیا کسی که چشم میت را می بندد باید غسل کند؟ ایشان فرمودند: بله. گفتم: پس آیا او میتواند میت را غسل دهد و سپس کفنهای او را بپوشاند قبل از اینکه خودش غسل کند؟ فرمودند: او میت را غسل میدهد و سپس دستهایش را از شانهها میشوید، و بعد کفنهای میت را بر او میپوشاند و سپس خودش غسل میکند.
3013- 2- (6)وَ قَدْ سَبَقَ حَدِیثُ یَعْقُوبَ بْنِ یَقْطِینٍ عَنِ الْعَبْدِ الصَّالِحِ ع وَ ذَکَرَ صِفَةَ غُسْلِ الْمَیِّتِ إِلَی أَنْ قَالَ ثُمَّ یَغْسِلُ الَّذِی یُغَسِّلُهُ یَدَهُ قَبْلَ أَنْ یُکَفِّنَهُ إِلَی الْمَنْکِبَیْنِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ إِذَا کَفَّنَهُ اغْتَسَلَ.
ترجمه:
پیشتر حدیثی از یعقوب بن یقطین از عبد صالح (ع) نقل شده که در آن به توصیف چگونگی غسل میت پرداخته است. در این حدیث آمده است که کسی که میت را غسل میدهد، قبل از آنکه او را کفن کند، باید دست خود را تا شانهها سه بار بشوید و سپس بعد از اینکه میت را کفن کرد، خود غسل کند.
3014- 3- (7)وَ حَدِیثُ عَمَّارِ بْنِ مُوسَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع ثُمَ
1) فی المصدر زیادة- علی أن.
2) الباب 35 فیه 3 أحادیث.
3) التهذیب 1- 428- 1364 و أورده فی الحدیث 1 من الباب 1 من أبواب غسل المس.
4) العاتق- موضع الرداء من الکتف یذکر و یؤنث. (هامش المخطوط) الصحاح 4 1521.
5) الکافی 3- 160- 2.
6) تقدم فی الحدیث 7 من الباب 2 من أبواب غسل المیت.
7) تقدم فی الحدیث 10 من الباب 2 من أبواب غسل المیت.
تَغْسِلُ یَدَکَ إِلَی الْمَرَافِقِ وَ رِجْلَیْکَ إِلَی الرُّکْبَتَیْنِ ثُمَّ تُکَفِّنُهُ.
ترجمه:
عمار بن موسی از امام صادق علیه السلام نقل کرده است:
سپس دستهایت را تا آرنجها و پاهایت را تا زانوها بشوی و بعد او را کفن کن.
(1)36 بَابُ کَرَاهَةِ الْمُمَاکَسَةِ فِی شِرَاءِ الْکَفَنِ ترجمه:
3015- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عَمْرٍو وَ أَنَسِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ ع فِی وَصِیَّةِ النَّبِیِّ ص لِعَلِیٍّ ع قَالَ: یَا عَلِیُّ لَا تُمَاکِسْ فِی أَرْبَعَةِ أَشْیَاءَ فِی شِرَاءِ الْأُضْحِیَّةِ وَ الْکَفَنِ وَ النَّسَمَةِ وَ الْکِرَاءِ إِلَی مَکَّةَ.
وَ فِی الْخِصَالِ بِإِسْنَادِهِ الْآتِی عَنْ حَمَّادِ بْنِ عَمْرٍو مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
انس بن محمد از پدرش، از امام جعفر صادق (ع)، از پدرش، از پدرانش (ع) در وصیت پیامبر (ص) به امام علی (ع) نقل کرده است:
ای علی! در چهار چیز چانه نزن: خرید قربانی، کفن، آزاد کردن برده، و کرایه به سمت مکه.
3016- 2- (4)وَ عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی وَ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ جَمِیعاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی رَفَعَهُ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ قَالَ: لَا تُمَاکِسْ فِی أَرْبَعَةِ أَشْیَاءَ فِی الْأُضْحِیَّةِ وَ الْکَفَنِ وَ ثَمَنِ النَّسَمَةِ وَ الْکِرَاءِ إِلَی مَکَّةَ.
ترجمه:
محمد بن عیسی به صورت مرفوع از امام باقر (ع) نقل کرده که فرمود:
در چهار چیز چانه نزن: قربانی، کفن، قیمت آزاد کردن برده، و کرایه به سمت مکه.
(1)1 بَابُ اسْتِحْبَابِ إِیذَانِ النَّاسِ وَ خُصُوصاً إِخْوَانَ الْمَیِّتِ بِمَوْتِهِ وَ الِاجْتِمَاعِ لِصَلَاةِ الْجِنَازَةِ ترجمه:
3017- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی وَلَّادٍ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ جَمِیعاً عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: یَنْبَغِی لِأَوْلِیَاءِ الْمَیِّتِ مِنْکُمْ أَنْ یُؤْذِنُوا إِخْوَانَ الْمَیِّتِ بِمَوْتِهِ فَیَشْهَدُونَ جِنَازَتَهُ وَ یُصَلُّونَ عَلَیْهِ وَ یَسْتَغْفِرُونَ لَهُ فَیُکْتَبُ لَهُمُ (3)الْأَجْرُ وَ یُکْتَبُ لِلْمَیِّتِ الِاسْتِغْفَارُ وَ یَکْتَسِبُ هُوَ الْأَجْرَ فِیهِمْ وَ فِیمَا اکْتُسِبَ لَهُ (4)مِنَ الِاسْتِغْفَارِ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ (5)
وَ رَوَاهُ ابْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ الْمَشِیخَةِ لِلْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ (6)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ (7).
ترجمه:
از ابی ولاد و عبدالله بن سنان هر دو از امام صادق (ع) نقل کردهاند که فرمودند:
سزاوار است برای نزدیکان (ولیّان) میت از شما که برادران میت را از مرگ او آگاه سازند تا در تشییع جنازه او حاضر شوند، بر او نماز بگذارند، و برای او طلب آمرزش کنند، که برای آنان اجر نوشته میشود و برای میت طلب آمرزش ثبت میگردد، و او نیز در اجر و پاداش آنها شریک میشود و از آنچه برای او از طلب آمرزش به دست آمده است، بهرهمند میگردد.
3018- 2- (1)وَ فِی الْمَجَالِسِ بِإِسْنَادٍ یَأْتِی قَالَ: جَاءَ نَفَرٌ مِنَ الْیَهُودِ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ ص- فَسَأَلُوهُ عَنْ مَسَائِلَ إِلَی أَنْ قَالَ ع وَ مَا مِنْ مُؤْمِنٍ یُصَلِّی عَلَی الْجَنَائِزِ إِلَّا أَوْجَبَ اللَّهُ لَهُ الْجَنَّةَ- إِلَّا أَنْ یَکُونَ مُنَافِقاً أَوْ عَاقّاً.
ترجمه:
و در کتاب مجالس به سندی که خواهد آمد، گفته شد: گروهی از یهود نزد رسول خدا (ص) آمدند و از او درباره مسائلی پرسیدند، تا آنکه [پیامبر] فرمود: «و هیچ مؤمنی نیست که بر جنازهها نماز بگزارد مگر اینکه خدا بهشت را برای او واجب میگرداند، مگر اینکه او منافق یا عاقّ (ناسپاس والدین) باشد.»
3019- 3- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ ذَرِیحٍ الْمُحَارِبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْجِنَازَةِ یُؤْذَنُ بِهَا النَّاسُ قَالَ نَعَمْ.
ترجمه:
از ذریح محاربی نقل شده که از امام صادق (ع) پرسید: «آیا هنگام تشییع جنازه، مردم را آگاه میکنند (دعوت میکنند)؟» فرمود: «بله».
3020- 4- (3)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ الْجِنَازَةَ یُؤْذَنُ بِهَا النَّاسُ.
أَقُولُ: یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (4).
ترجمه:
ازقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ نقل شده که از امام صادق علیه السلام فرمودند: « هنگام تشییع جنازه، مردم را آگاه میکنند (دعوت میکنند) .
(5)2 بَابُ کَیْفِیَّةِ صَلَاةِ الْجِنَازَةِ وَ جُمْلَةٍ مِنْ أَحْکَامِهَا ترجمه:
3021- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُهَاجِرٍ عَنْ أُمِّهِ أُمِّ سَلَمَةَ قَالَتْ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِذَا صَلَّی عَلَی مَیِّتٍ کَبَّرَ وَ تَشَهَّدَ ثُمَّ کَبَّرَ وَ صَلَّی عَلَی الْأَنْبِیَاءِ وَ دَعَا ثُمَّ کَبَّرَ وَ دَعَا لِلْمُؤْمِنِینَ (7)-
ثُمَّ کَبَّرَ الرَّابِعَةَ وَ دَعَا لِلْمَیِّتِ ثُمَّ کَبَّرَ الْخَامِسَةَ (1)وَ انْصَرَفَ فَلَمَّا نَهَاهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَنِ الصَّلَاةِ عَلَی الْمُنَافِقِینَ کَبَّرَ وَ تَشَهَّدَ ثُمَّ کَبَّرَ وَ صَلَّی عَلَی النَّبِیِّینَ ثُمَّ کَبَّرَ وَ دَعَا لِلْمُؤْمِنِینَ- ثُمَّ کَبَّرَ الرَّابِعَةَ وَ انْصَرَفَ وَ لَمْ یَدْعُ لِلْمَیِّتِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (2)
وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا إِلَّا أَنَّهُ قَالَ فِی الْمَوْضِعَیْنِ ثُمَّ کَبَّرَ فَصَلَّی عَلَی النَّبِیِّ وَ آلِهِ (3).
وَ رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَاتِمٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
مُحَمَّدِ بْنِ مُهَاجِرٍاز مادرش، امسلمه، نقل کرده که گفت: شنیدم امام صادق (ع) میفرمود: «رسول خدا (ص) هرگاه بر میتی نماز میگزارد، تکبیر میگفت و تشهد میخواند، سپس تکبیر میگفت و بر پیامبران درود میفرستاد و دعا میکرد، سپس تکبیر میگفت و برای مؤمنین دعا میکرد، سپس تکبیر چهارم را میگفت و برای میت دعا میکرد، سپس تکبیر پنجم را میگفت و نماز را به پایان میرساند. اما هنگامی که خداوند عزوجل او را از نماز بر منافقین نهی فرمود، [رسول خدا] تکبیر میگفت و تشهد میخواند، سپس تکبیر میگفت و بر پیامبران درود میفرستاد، سپس تکبیر میگفت و برای مؤمنین دعا میکرد، سپس تکبیر چهارم را میگفت و نماز را به پایان میرساند و برای میت دعا نمیکرد.»
3022- 2- (5)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الصَّلَاةِ عَلَی الْمَیِّتِ قَالَ تُکَبِّرُ ثُمَّ تُصَلِّی عَلَی النَّبِیِّ ص- ثُمَّ تَقُولُ اللَّهُمَّ عَبْدُکَ ابْنُ عَبْدِکَ ابْنُ أَمَتِکَ لَا أَعْلَمُ مِنْهُ إِلَّا خَیْراً وَ أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنَّا اللَّهُمَّ إِنْ کَانَ مُحْسِناً فَزِدْ فِی حَسَنَاتِهِ (6)وَ تَقَبَّلْ مِنْهُ وَ إِنْ کَانَ مُسِیئاً فَاغْفِرْ لَهُ ذَنْبَهُ وَ افْسَحْ لَهُ فِی قَبْرِهِ وَ اجْعَلْهُ مِنْ رُفَقَاءِ مُحَمَّدٍ ص- ثُمَّ تُکَبِّرُ الثَّانِیَةَ وَ تَقُولُ اللَّهُمَّ إِنْ کَانَ زَاکِیاً فَزَکِّهِ وَ إِنْ کَانَ خَاطِئاً فَاغْفِرْ لَهُ- ثُمَّ تُکَبِّرُ الثَّالِثَةَ وَ تَقُولُ اللَّهُمَّ لَا تَحْرِمْنَا أَجْرَهُ وَ لَا تَفْتِنَّا بَعْدَهُ ثُمَّ تُکَبِّرُ الرَّابِعَةَ وَ تَقُولُ اللَّهُمَّ اکْتُبْهُ عِنْدَکَ فِی عِلِّیِّینَ وَ اخْلُفْ عَلَی عَقِبِهِ فِی الْغَابِرِینَ وَ اجْعَلْهُ مِنْ رُفَقَاءِ مُحَمَّدٍ ص- ثُمَّ کَبِّرِ (7)الْخَامِسَةَ وَ انْصَرِفْ.
ترجمه:
از زراره، از امام صادق (ع) درباره نماز بر میت نقل شده که فرمود: «تکبیر میگویی، سپس بر پیامبر (ص) درود میفرستی، سپس میگویی: "خدایا! این بنده تو، فرزند بنده تو، فرزند کنیز توست، من از او جز خیر نمیدانم و تو به حال او از ما داناتری. خدایا! اگر او نیکوکار است، بر نیکیهایش بیفزا و آنها را از او بپذیر، و اگر گناهکار است، گناهش را ببخش و در قبرش برای او گشایش قرار ده و او را از همراهان محمد (ص) قرار ده." سپس تکبیر دوم را میگویی و میگویی: "خدایا! اگر پاک و طاهر است، او را پاکیزه گردان و اگر خطاکار است، گناهانش را ببخش." سپس تکبیر سوم را میگویی و میگویی: "خدایا! ما را از اجر او محروم نکن و بعد از او ما را دچار فتنه مگردان." سپس تکبیر چهارم را میگویی و میگویی: "خدایا! او را نزد خود در درجات بلند (علیین) بنویس و به بازماندگان او خیر و برکت عطا کن و او را از همراهان محمد (ص) قرار ده." سپس تکبیر پنجم را بگو و نماز را به پایان برسان.»
3023- 3- (8)وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:
تُکَبِّرُ ثُمَّ تَشَهَّدُ ثُمَّ تَقُولُ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ- الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ رَبِّ الْمَوْتِ وَ الْحَیَاةِ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ جَزَی اللَّهُ عَنَّا مُحَمَّداً خَیْرَ الْجَزَاءِ بِمَا صَنَعَ بِأُمَّتِهِ وَ بِمَا بَلَّغَ مِنْ رِسَالاتِ رَبِّهِ- ثُمَّ تَقُولُ اللَّهُمَّ عَبْدُکَ ابْنُ عَبْدِکَ ابْنُ أَمَتِکَ نَاصِیَتُهُ بِیَدِکَ خَلَا مِنَ الدُّنْیَا وَ احْتَاجَ إِلَی رَحْمَتِکَ وَ أَنْتَ غَنِیٌّ عَنْ عَذَابِهِ اللَّهُمَّ إِنَّا لَا نَعْلَمُ مِنْهُ إِلَّا خَیْراً وَ أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ اللَّهُمَّ إِنْ کَانَ مُحْسِناً فَزِدْ فِی إِحْسَانِهِ وَ تَقَبَّلْ مِنْهُ وَ إِنْ کَانَ مُسِیئاً فَاغْفِرْ لَهُ ذَنْبَهُ (1)وَ ارْحَمْهُ وَ تَجَاوَزْ عَنْهُ بِرَحْمَتِکَ اللَّهُمَّ أَلْحِقْهُ بِنَبِیِّکَ- وَ ثَبِّتْهُ بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَ فِی الْآخِرَةِ اللَّهُمَّ اسْلُکْ بِنَا وَ بِهِ سَبِیلَ الْهُدَی وَ اهْدِنَا وَ إِیَّاهُ صِرَاطَکَ الْمُسْتَقِیمَ اللَّهُمَّ عَفْوَکَ عَفْوَکَ- ثُمَّ تُکَبِّرُ الثَّانِیَةَ وَ تَقُولُ مِثْلَ مَا قُلْتَ حَتَّی تَفْرُغَ مِنْ خَمْسِ تَکْبِیرَاتٍ.
ترجمه:
از حلبی از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: «[در نماز میت] تکبیر میگویی، سپس تشهد میخوانی، سپس میگویی: "ما از آنِ خدا هستیم و به سوی او بازمیگردیم. ستایش از آنِ خداوند، پروردگار جهانیان، پروردگار مرگ و زندگی است. بر محمد و اهلبیت او درود فرست. خداوند بهترین جزا را به محمد بدهد، به خاطر آنچه برای امت خود انجام داد و به خاطر آنچه از پیامهای پروردگارش رساند." سپس میگویی: "خدایا! این بنده تو، فرزند بنده تو، فرزند کنیز توست، اختیار او در دست توست. از دنیا جدا شده و به رحمت تو نیازمند است و تو از عذاب او بینیازی. خدایا! ما جز خیر از او نمیدانیم و تو از ما به حال او داناتری. خدایا! اگر نیکوکار است، بر نیکیهایش بیفزا و آنها را از او بپذیر، و اگر گناهکار است، گناهش را ببخش و بر او رحم کن و با رحمت خود از او درگذر. خدایا! او را به پیامبرت ملحق کن و او را با سخن استوار در زندگی دنیا و آخرت ثابت قدم گردان. خدایا! ما و او را به راه هدایت ببر و ما و او را به راه راستت هدایت کن. خدایا! عفو تو، عفو تو." سپس تکبیر دوم را میگویی و همانند آنچه گفتی، تکرار میکنی تا اینکه پنج تکبیر را به پایان برسانی.
3024- 4- (2)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ الرَّحِیمِ (3)أَبِی الصَّخْرِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَبْدِ الْخَالِقِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الصَّلَاةِ عَلَی الْجَنَائِزِ تَقُولُ اللَّهُمَّ أَنْتَ خَلَقْتَ هَذِهِ النَّفْسَ وَ أَنْتَ أَمَتَّهَا تَعْلَمُ سِرَّهَا وَ عَلَانِیَتَهَا أَتَیْنَاکَ شَافِعِینَ فِیهَا شُفَعَاءَ (4)اللَّهُمَّ (5)وَلِّهَا مَا تَوَلَّتْ وَ احْشُرْهَا مَعَ مَنْ أَحَبَّتْ.
ترجمه:
از اسماعیل بن عبدالخالق بن عبدالربه، از امام صادق (ع) درباره نماز بر جنازه نقل شده که فرمود: میگویی: «خدایا! تو این نفس را آفریدی و تو او را میراندی. تو به نهان و آشکار او آگاهی. ما نزد تو آمدهایم، در حالی که شفاعتگر او هستیم. خدایا! او را به آنچه خود برگزیده، واگذار و او را با کسانی که دوست دارد، محشور گردان.»
3025- 5- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی وَلَّادٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ التَّکْبِیرِ عَلَی الْمَیِّتِ فَقَالَ خَمْسٌ (7)تَقُولُ (فِی أَوَّلِهِنَّ) (8)أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ- ثُمَّ تَقُولُ اللَّهُمَّ إِنَّ هَذَا الْمُسَجَّی قُدَّامَنَا
عَبْدُکَ وَ ابْنُ عَبْدِکَ وَ قَدْ قَبَضْتَ رُوحَهُ إِلَیْکَ وَ قَدِ احْتَاجَ إِلَی رَحْمَتِکَ وَ أَنْتَ غَنِیٌّ عَنْ عَذَابِهِ اللَّهُمَّ إِنَّا (1)لَا نَعْلَمُ مِنْ ظَاهِرِهِ إِلَّا خَیْراً وَ أَنْتَ أَعْلَمُ بِسَرِیرَتِهِ اللَّهُمَّ إِنْ کَانَ مُحْسِناً فَضَاعِفْ حَسَنَاتِهِ وَ إِنْ کَانَ مُسِیئاً فَتَجَاوَزْ عَنْ سَیِّئَاتِهِ (2)- ثُمَّ تُکَبِّرُ الثَّانِیَةَ وَ تَفْعَلُ ذَلِکَ فِی کُلِّ تَکْبِیرَةٍ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
از ابیولاد نقل شده که گفت: از امام صادق (ع) درباره تکبیر بر میت پرسیدم. فرمود: «پنج تکبیر است. در تکبیر اول میگویی: "شهادت میدهم که هیچ معبودی جز خداوند یگانه، که شریکی ندارد، نیست. خدایا! بر محمد و آل محمد درود فرست." سپس میگویی: "خدایا! این فردی که پیش روی ما قرار دارد، بنده تو و فرزند بنده توست و تو روح او را به سوی خود قبض کردهای. او به رحمت تو نیازمند است و تو از عذاب او بینیازی. خدایا! ما جز خیر از ظاهر او نمیدانیم و تو به باطن او داناتری. خدایا! اگر نیکوکار است، حسنات او را چند برابر گردان، و اگر بدکار است، از گناهانش درگذر." سپس تکبیر دوم را میگویی و در هر تکبیر همین دعا را تکرار میکنی.»
3026- 6- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ فِی حَدِیثٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الصَّلَاةِ عَلَی الْمَیِّتِ فَقَالَ خَمْسُ تَکْبِیرَاتٍ یَقُولُ إِذَا کَبَّرَ (5)أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ عَلَی أَئِمَّةِ الْهُدَی- وَ اغْفِرْ لَنا وَ لِإِخْوانِنَا الَّذِینَ سَبَقُونا بِالْإِیمانِ وَ لا تَجْعَلْ فِی قُلُوبِنا غِلًّا لِلَّذِینَ آمَنُوا رَبَّنا إِنَّکَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ- اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِأَحْیَائِنَا وَ أَمْوَاتِنَا مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ أَلِّفْ بَیْنَ قُلُوبِنَا عَلَی قُلُوبِ أَخْیَارِنَا (6)وَ اهْدِنَا لِمَا اخْتُلِفَ فِیهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِکَ إِنَّکَ تَهْدِی مَنْ تَشَاءُ إِلَی صِرَاطٍ مُسْتَقِیمٍ- فَإِنْ قَطَعَ عَلَیْکَ التَّکْبِیرَةَ الثَّانِیَةَ فَلَا یَضُرُّکَ فَقُلِ (7)اللَّهُمَّ هَذَا عَبْدُکَ ابْنُ عَبْدِکَ وَ ابْنُ أَمَتِکَ أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ افْتَقَرَ (إِلَی رَحْمَتِکَ) (8)وَ اسْتَغْنَیْتَ عَنْهُ اللَّهُمَّ فَتَجَاوَزْ عَنْ سَیِّئَاتِهِ وَ زِدْ فِی حَسَنَاتِهِ (9)وَ اغْفِرْ لَهُ وَ ارْحَمْهُ وَ نَوِّرْ لَهُ فِی قَبْرِهِ وَ لَقِّنْهُ حُجَّتَهُ وَ أَلْحِقْهُ بِنَبِیِّهِ ص- وَ لَا تَحْرِمْنَا أَجْرَهُ وَ لَا تَفْتِنَّا بَعْدَهُ- قُلْ هَذَا حَتَّی (10)
1) لیس فی المصدر.
2) فی المصدر- اساءته.
3) الکافی 3- 184- 3.
4) التهذیب 3- 191- 435 و أورد قطعة منه فی الحدیث 8 من الباب 32 من أبواب صلاة الجنازة.
5) فی هامش الأصل عن الکافی- تقول اول ما تکبر.
6) فی المصدر- خیارنا.
7) فی هامش الأصل عن الکافی- تقول.
8) فی المصدر- الیک.
9) فی المصدر- احسانه.
10) فی موضع من التهذیب- حین (هامش المخطوط).
تَفْرُغَ مِنْ خَمْسِ تَکْبِیرَاتٍ وَ إِذَا فَرَغْتَ سَلَّمْتَ عَنْ یَمِینِکَ (1).
وَ
رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أُورَمَةَ عَنْ زُرْعَةَ مِثْلَهُ وَ تَرَکَ مِنْ آخِرِهِ وَ إِذَا فَرَغْتَ سَلَّمْتَ عَنْ یَمِینِکَ (2)
ترجمه:
از سماعه در حدیثی نقل شده که گفت: از امام (ع) درباره نماز بر میت پرسیدم. فرمود: «پنج تکبیر است. هنگامی که تکبیر میگویی، بگو: "شهادت میدهم که هیچ معبودی جز خداوند یگانه، که شریکی ندارد، نیست و شهادت میدهم که محمد بنده و فرستاده اوست. خدایا! بر محمد و آل محمد و بر پیشوایان هدایت درود فرست. و ما و برادرانمان را که در ایمان بر ما پیشی گرفتند، بیامرز، و در دلهای ما نسبت به کسانی که ایمان آوردهاند، کینهای قرار مده. پروردگارا! تو رئوف و مهربانی. خدایا! مؤمنان و مؤمناتِ زنده و مرده ما را بیامرز و دلهای ما را بر قلبهای نیکان ما یکی گردان و ما را به سوی آنچه در آن اختلاف کردهایم، به اذن خود هدایت کن؛ چراکه تو هر که را بخواهی به راه راست هدایت میکنی."
اگر در تکبیر دوم دچار وقفه شدی، ضرری ندارد. بگو: "خدایا! این بنده تو، فرزند بنده تو، و فرزند کنیز توست. تو به حال او داناتری. او به رحمت تو نیازمند است و تو از او بینیازی. خدایا! از گناهانش درگذر، حسناتش را افزایش ده، او را بیامرز، بر او رحم کن، قبرش را روشن گردان، حجت را به او تلقین کن، او را به پیامبرش (ص) ملحق ساز، ما را از پاداش او محروم مگردان و بعد از او ما را دچار فتنه مساز."
این را بگو تا پنج تکبیر را به پایان برسانی. و هنگامی که به پایان رسیدی، به سمت راست سلام بده.»
3027- 7- (3)وَ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ کُلَیْبٍ الْأَسَدِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ التَّکْبِیرِ عَلَی الْمَیِّتِ فَقَالَ بِیَدِهِ خَمْساً قُلْتُ کَیْفَ أَقُولُ: إِذَا صَلَّیْتُ عَلَیْهِ قَالَ تَقُولُ اللَّهُمَّ عَبْدُکَ احْتَاجَ إِلَی رَحْمَتِکَ وَ أَنْتَ غَنِیٌّ عَنْ عَذَابِهِ اللَّهُمَّ إِنْ کَانَ مُحْسِناً فَزِدْ فِی إِحْسَانِهِ وَ إِنْ کَانَ مُسِیئاً فَاغْفِرْ لَهُ.
ترجمه:
از کلیب اسدی نقل شده که گفت: از امام صادق (ع) درباره تعداد تکبیر بر میت پرسیدم. امام با دست خود پنج تکبیر را نشان داد. گفتم: چگونه بگویم هنگامی که بر او نماز میخوانم؟ فرمود: «میگویی: خدایا! بندهات به رحمت تو نیازمند است و تو از عذاب او بینیازی. خدایا! اگر نیکوکار است، بر نیکیاش بیفزا، و اگر بدکار است، او را بیامرز.»
3028- 8- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ عَمِّهِ حَمْزَةَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سُوَیْدٍ عَنِ الرِّضَا ع فِیمَا یُعْلَمُ قَالَ فِی الصَّلَاةِ عَلَی الْجَنَائِزِ تَقْرَأُ فِی الْأُولَی بِأُمِّ الْکِتَابِ- وَ فِی الثَّانِیَةِ تُصَلِّی عَلَی النَّبِیِّ وَ آلِهِ وَ تَدْعُو فِی الثَّالِثَةِ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ تَدْعُو فِی الرَّابِعَةِ لِمَیِّتِکَ وَ الْخَامِسَةُ تَنْصَرِفُ بِهَا.
وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ عَمِّهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْأَوَّلِ ع مِثْلَ ذَلِکَ (5).
ترجمه:
از علی بن سوید نقل شده که از امام رضا (ع) در مورد نماز بر جنازه نقل کرد. امام فرمود: «در تکبیر اول، "سوره حمد" را بخوان، و در تکبیر دوم بر پیامبر و آل او درود بفرست، و در تکبیر سوم برای مؤمنان و مؤمنات دعا کن، و در تکبیر چهارم برای میت خود دعا کن، و با تکبیر پنجم نماز را به پایان برسان.»
3029- 9- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ أَخِیهِ عَلِیٍّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ هَمَّامٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ
ع قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع صَلَّی رَسُولُ اللَّهِ ص عَلَی جِنَازَةٍ فَکَبَّرَ عَلَیْهِ خَمْساً وَ صَلَّی عَلَی أُخْرَی (1)فَکَبَّرَ عَلَیْهِ أَرْبَعاً فَأَمَّا الَّذِی کَبَّرَ عَلَیْهِ خَمْساً فَحَمِدَ اللَّهَ وَ مَجَّدَهُ فِی التَّکْبِیرَةِ الْأُولَی وَ دَعَا فِی الثَّانِیَةِ لِلنَّبِیِّ ص- وَ دَعَا فِی الثَّالِثَةِ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ دَعَا فِی الرَّابِعَةِ لِلْمَیِّتِ وَ انْصَرَفَ فِی الْخَامِسَةِ وَ أَمَّا الَّذِی کَبَّرَ عَلَیْهِ أَرْبَعاً فَحَمِدَ اللَّهَ وَ مَجَّدَهُ فِی التَّکْبِیرَةِ الْأُولَی وَ دَعَا لِنَفْسِهِ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ فِی الثَّانِیَةِ وَ دَعَا لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ فِی الثَّالِثَةِ وَ انْصَرَفَ فِی الرَّابِعَةِ فَلَمْ یَدْعُ لَهُ لِأَنَّهُ کَانَ مُنَافِقاً.
ترجمه:
از اسماعیل بن همام از امام ابوالحسن (ع) نقل شده که فرمود: امام صادق (ع) فرمود: «رسول خدا (ص) بر جنازهای نماز خواند و پنج تکبیر گفت، و بر جنازه دیگری نماز خواند و چهار تکبیر گفت. اما آنکه پنج تکبیر بر او گفت، در تکبیر اول حمد و ثنای خدا را گفت و در تکبیر دوم برای پیامبر (ص) دعا کرد و در تکبیر سوم برای مؤمنین و مؤمنات دعا کرد و در تکبیر چهارم برای میت دعا کرد و در تکبیر پنجم نماز را به پایان رساند. و اما آنکه چهار تکبیر بر او گفت، در تکبیر اول حمد و ثنای خدا را گفت و در تکبیر دوم برای خود و اهل بیتش دعا کرد و در تکبیر سوم برای مؤمنین و مؤمنات دعا کرد و در تکبیر چهارم نماز را به پایان رساند و برای میت دعا نکرد، زیرا او منافق بود.»
3030- 10- (2)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَبَّاسِ (3)بْنِ هِشَامٍ عَنِ الْحَسَنِ (4)بْنِ أَحْمَدَ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ یُونُسَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ: الصَّلَاةُ عَلَی الْجَنَائِزِ التَّکْبِیرَةُ الْأُولَی اسْتِفْتَاحُ الصَّلَاةِ وَ الثَّانِیَةُ أَشْهَدُ (5)أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ وَ الثَّالِثَةُ الصَّلَاةُ عَلَی النَّبِیِّ ص- وَ عَلَی أَهْلِ بَیْتِهِ وَ الثَّنَاءُ عَلَی اللَّهِ وَ الرَّابِعَةُ لَهُ وَ الْخَامِسَةُ یُسَلِّمُ وَ یَقِفُ مِقْدَارَ مَا بَیْنَ التَّکْبِیرَتَیْنِ وَ لَا یَبْرَحُ حَتَّی یُحْمَلَ السَّرِیرُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ.
ترجمه:
از یونس از امام صادق (ع) روایت شده که فرمود: «نماز بر جنازه به این صورت است که تکبیر اول، آغاز نماز است و در تکبیر دوم میگویی: "شهادت میدهم که هیچ معبودی جز خدا نیست و اینکه محمد (ص) رسول خدا است" و در تکبیر سوم برای پیامبر (ص) و اهل بیت او صلوات میفرستی و خدا را ستایش میکنی. در تکبیر چهارم برای میت دعا میکنی و در تکبیر پنجم سلام میدهی و به اندازه فاصله بین دو تکبیر مکث میکنی و از جای خود حرکت نمیکنی تا اینکه جنازه از مقابلت برداشته شود.»
3031- 11- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الصَّلَاةِ عَلَی الْمَیِّتِ فَقَالَ تُکَبِّرُ ثُمَّ تَقُولُ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ- إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ- یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً- اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ
وَ آلِ مُحَمَّدٍ- وَ بَارِکْ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ- کَمَا صَلَّیْتَ وَ بَارَکْتَ عَلَی إِبْرَاهِیمَ- وَ آلِ إِبْرَاهِیمَ إِنَّکَ حَمِیدٌ مَجِیدٌ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ عَلَی أَئِمَّةِ الْمُسْلِمِینَ- اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ عَلَی إِمَامِ الْمُسْلِمِینَ- اللَّهُمَّ عَبْدُکَ فُلَانٌ وَ أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ اللَّهُمَّ أَلْحِقْهُ بِنَبِیِّهِ مُحَمَّدٍ ص- وَ افْسَحْ لَهُ فِی قَبْرِهِ وَ نَوِّرْ لَهُ فِیهِ وَ صَعِّدْ رُوحَهُ وَ لَقِّنْهُ حُجَّتَهُ وَ اجْعَلْ مَا عِنْدَکَ خَیْراً لَهُ وَ أَرْجِعْهُ إِلَی خَیْرٍ مِمَّا کَانَ فِیهِ اللَّهُمَّ عِنْدَکَ نَحْتَسِبُهُ فَلَا تَحْرِمْنَا أَجْرَهُ وَ لَا تَفْتِنَّا بَعْدَهُ اللَّهُمَّ عَفْوَکَ عَفْوَکَ (اللَّهُمَّ عَفْوَکَ عَفْوَکَ) (1)تَقُولُ هَذَا کُلَّهُ فِی التَّکْبِیرَةِ الْأُولَی ثُمَّ تُکَبِّرُ الثَّانِیَةَ وَ تَقُولُ اللَّهُمَّ عَبْدُکَ فُلَانٌ اللَّهُمَّ أَلْحِقْهُ بِنَبِیِّهِ مُحَمَّدٍ ص- وَ افْسَحْ لَهُ فِی قَبْرِهِ وَ نَوِّرْ لَهُ فِیهِ وَ صَعِّدْ رُوحَهُ وَ لَقِّنْهُ حُجَّتَهُ وَ اجْعَلْ مَا عِنْدَکَ خَیْراً لَهُ وَ أَرْجِعْهُ إِلَی خَیْرٍ مِمَّا کَانَ فِیهِ اللَّهُمَّ عِنْدَکَ نَحْتَسِبُهُ فَلَا تَحْرِمْنَا أَجْرَهُ وَ لَا تَفْتِنَّا بَعْدَهُ اللَّهُمَّ عَفْوَکَ اللَّهُمَّ عَفْوَکَ- تَقُولُ هَذَا فِی الثَّانِیَةِ وَ الثَّالِثَةِ وَ الرَّابِعَةِ فَإِذَا کَبَّرْتَ الْخَامِسَةَ فَقُلِ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ عَلَی آلِ مُحَمَّدٍ- اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ- وَ أَلِّفْ (2)بَیْنَ قُلُوبِهِمْ وَ تَوَفَّنِی عَلَی مِلَّةِ رَسُولِکَ- اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَنا وَ لِإِخْوانِنَا الَّذِینَ سَبَقُونا بِالْإِیمانِ وَ لا تَجْعَلْ فِی قُلُوبِنا غِلًّا لِلَّذِینَ آمَنُوا رَبَّنا إِنَّکَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ- اللَّهُمَّ عَفْوَکَ اللَّهُمَّ عَفْوَکَ وَ تُسَلِّمُ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (3)وَ عَلَی عَدَمِ وُجُوبِ دُعَاءٍ مُعَیَّنٍ (4)فَتُحْمَلُ هَذِهِ الْأَحَادِیثُ عَلَی التَّخْیِیرِ وَ التَّسْلِیمُ مَحْمُولٌ عَلَی التَّقِیَّةِ وَ کَذَا الْقِرَاءَةُ ذَکَرَهُ الشَّیْخُ وَ غَیْرُهُ لِمَا یَأْتِی (5)وَ هَذِهِ الْأَحَادِیثُ وَ مَا یَأْتِی دَالَّةٌ عَلَی جَوَازِ صَلَاةِ الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ عَلَی الْجِنَازَةِ رَجُلًا کَانَ الْمَیِّتُ أَوِ امْرَأَةً
وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی التَّغْسِیلِ (1)وَ یُفْهَمُ مِنْ بَعْضِ أَحَادِیثِ صَلَاةِ الْجِنَازَةِ الْجَهْرُ وَ مِنْ بَعْضِهَا الْإِخْفَاتُ وَ الْبَاقِی مُطْلَقٌ أَوْ عَامٌّ فَالظَّاهِرُ التَّخْیِیرُ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ.
ترجمه:
از عمار بن موسی از امام صادق (ع) روایت شده که فرمود: «از ایشان درباره نماز بر میت پرسیدم. فرمود: تکبیر میگویی و سپس میگویی: «إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ، إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ، یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً، اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ بَارِکْ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ، کَمَا صَلَّیْتَ وَ بَارَکْتَ عَلَی إِبْرَاهِیمَ وَ آلِ إِبْرَاهِیمَ، إِنَّکَ حَمِیدٌ مَجِیدٌ، اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ عَلَی أَئِمَّةِ الْمُسْلِمِینَ، اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ عَلَی إِمَامِ الْمُسْلِمِینَ، اللَّهُمَّ عَبْدُکَ فُلَانٌ وَ أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ، اللَّهُمَّ أَلْحِقْهُ بِنَبِیِّهِ مُحَمَّدٍ ص، وَ افْسَحْ لَهُ فِی قَبْرِهِ وَ نَوِّرْ لَهُ فِیهِ وَ صَعِّدْ رُوحَهُ وَ لَقِّنْهُ حُجَّتَهُ وَ اجْعَلْ مَا عِنْدَکَ خَیْراً لَهُ وَ أَرْجِعْهُ إِلَی خَیْرٍ مِمَّا کَانَ فِیهِ، اللَّهُمَّ عِنْدَکَ نَحْتَسِبُهُ فَلَا تَحْرِمْنَا أَجْرَهُ وَ لَا تَفْتِنَّا بَعْدَهُ، اللَّهُمَّ عَفْوَکَ عَفْوَکَ». اینها را در تکبیر اول میگویی. سپس تکبیر دوم را میگویی و میگویی: «اللَّهُمَّ عَبْدُکَ فُلَانٌ، اللَّهُمَّ أَلْحِقْهُ بِنَبِیِّهِ مُحَمَّدٍ ص، وَ افْسَحْ لَهُ فِی قَبْرِهِ وَ نَوِّرْ لَهُ فِیهِ وَ صَعِّدْ رُوحَهُ وَ لَقِّنْهُ حُجَّتَهُ وَ اجْعَلْ مَا عِنْدَکَ خَیْراً لَهُ وَ أَرْجِعْهُ إِلَی خَیْرٍ مِمَّا کَانَ فِیهِ، اللَّهُمَّ عِنْدَکَ نَحْتَسِبُهُ فَلَا تَحْرِمْنَا أَجْرَهُ وَ لَا تَفْتِنَّا بَعْدَهُ، اللَّهُمَّ عَفْوَکَ اللَّهُمَّ عَفْوَکَ». اینها را در تکبیر دوم و سوم و چهارم نیز میگویی. پس از تکبیر پنجم میگویی: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ عَلَی آلِ مُحَمَّدٍ، اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ، وَ أَلِّفْ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ وَ تَوَفَّنِی عَلَی مِلَّةِ رَسُولِکَ، اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَنا وَ لِإِخْوانِنَا الَّذِینَ سَبَقُونا بِالْإِیمَانِ وَ لا تَجْعَلْ فِی قُلُوبِنا غِلًّا لِلَّذِینَ آمَنُوا، رَبَّنا إِنَّکَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ، اللَّهُمَّ عَفْوَکَ اللَّهُمَّ عَفْوَکَ» و سپس سلام میدهی.»
(2)3 بَابُ کَیْفِیَّةِ الصَّلَاةِ عَلَی الْمُسْتَضْعَفِ وَ مَنْ لَا یُعْرَفُ ترجمه:
3032- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ قَالَ: الصَّلَاةُ عَلَی الْمُسْتَضْعَفِ وَ الَّذِی لَا یُعْرَفُ مَذْهَبُهُ تُصَلَّی عَلَی النَّبِیِّ ص وَ یُدْعَی لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ- وَ یُقَالُ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلَّذِینَ تابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِیلَکَ وَ قِهِمْ عَذابَ الْجَحِیمِ- وَ یُقَالُ فِی الصَّلَاةِ عَلَی مَنْ لَا یُعْرَفُ مَذْهَبُهُ اللَّهُمَّ إِنَّ هَذِهِ النَّفْسَ أَنْتَ أَحْیَیْتَهَا وَ أَنْتَ أَمَتَّهَا اللَّهُمَّ وَلِّهَا مَا تَوَلَّتْ وَ احْشُرْهَا مَعَ مَنْ أَحَبَّتْ.
ترجمه:
از محمد بن مسلم نقل شده که امام باقر (ع) فرمود: «نماز بر مستضعف و کسی که مذهبش شناخته شده نیست به این صورت است که بر پیامبر (ص) درود فرستاده میشود و برای مؤمنین و مؤمنات دعا میشود و گفته میشود: «اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلَّذِینَ تابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِیلَکَ وَ قِهِمْ عَذابَ الْجَحِیمِ» و درباره کسی که مذهبش شناخته شده نیست در نماز گفته میشود: «اللَّهُمَّ إِنَّ هَذِهِ النَّفْسَ أَنْتَ أَحْیَیْتَهَا وَ أَنْتَ أَمَتَّهَا، اللَّهُمَّ وَلِّهَا مَا تَوَلَّتْ وَ احْشُرْهَا مَعَ مَنْ أَحَبَّتْ»».
3033- 2- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: الصَّلَاةُ عَلَی الْمُسْتَضْعَفِ وَ الَّذِی لَا یُعْرَفُ الصَّلَاةُ عَلَی النَّبِیِّ ص- وَ الدُّعَاءُ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ- تَقُولُ رَبَّنَا اغْفِرْ لِلَّذِینَ تابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِیلَکَ وَ قِهِمْ عَذابَ الْجَحِیمِ (5)إِلَی آخِرِ الْآیَتَیْنِ.
ترجمه:
از محمد بن مسلم نقل شده که از یکی از امامان (علیهما السلام) درباره نماز بر مستضعف و فردی که (مذهبش) شناخته شده نیست، پرسید. امام فرمود: «نماز، (شامل) درود بر پیامبر (ص) و دعا برای مؤمنین و مؤمنات است؛ و در آن میگویی: رَبَّنَا اغْفِرْ لِلَّذِینَ تَابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِیلَکَ وَ قِهِمْ عَذَابَ الْجَحِیمِ.» (این جمله قسمتی از آیه 7 سوره غافر است که به شفاعت فرشتگان برای مؤمنین اشاره دارد).
3034- 3- (6)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنِ الْفُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِذَا صَلَّیْتَ عَلَی الْمُؤْمِنِ
فَادْعُ لَهُ وَ اجْتَهِدْ لَهُ فِی الدُّعَاءِ وَ إِنْ کَانَ وَاقِفاً مُسْتَضْعَفاً فَکَبِّرْ وَ قُلِ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلَّذِینَ تابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِیلَکَ وَ قِهِمْ عَذابَ الْجَحِیمِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
از فضیل بن یسار نقل شده که از امام باقر (علیهالسلام) شنیده است که فرمود: «وقتی بر مؤمن نماز میخوانی، برای او دعا کن و در دعا برای او اجتهاد و کوشش کن. اما اگر (فردی) واقف یا مستضعف باشد، (فقط) تکبیر بگو و بگو: اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلَّذِینَ تَابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِیلَکَ وَ قِهِمْ عَذَابَ الْجَحِیمِ.»
3035- 4- (2)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنْ کَانَ مُسْتَضْعَفاً فَقُلِ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلَّذِینَ تابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِیلَکَ وَ قِهِمْ عَذابَ الْجَحِیمِ- وَ إِذَا کُنْتَ لَا تَدْرِی مَا حَالُهُ فَقُلِ اللَّهُمَّ إِنْ کَانَ یُحِبُّ الْخَیْرَ وَ أَهْلَهُ فَاغْفِرْ لَهُ وَ ارْحَمْهُ وَ تَجَاوَزْ عَنْهُ- وَ إِنْ کَانَ الْمُسْتَضْعَفَ مِنْکَ بِسَبِیلٍ فَاسْتَغْفِرْ لَهُ عَلَی وَجْهِ الشَّفَاعَةِ لَا عَلَی وَجْهِ الْوَلَایَةِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
این روایت از امام صادق (علیهالسلام) توسط حلبی نقل شده که فرمودند: «اگر فردی که بر او نماز میخوانی مستضعف باشد، بگو: اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلَّذِینَ تَابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِیلَکَ وَ قِهِمْ عَذَابَ الْجَحِیمِ. و اگر نمیدانی که وضعیت او چگونه است (و از حال او بیاطلاعی)، بگو: اللَّهُمَّ إِنْ کَانَ یُحِبُّ الْخَیْرَ وَ أَهْلَهُ فَاغْفِرْ لَهُ وَ ارْحَمْهُ وَ تَجَاوَزْ عَنْهُ. و اگر آن مستضعف به نوعی با تو (یا مکتب و مسیر تو) ارتباط و نسبتی دارد، برای او به صورت شفیع (واسطه شفاعت) استغفار کن، نه به عنوان ولی (یعنی او را در ولایت خویش قرار مده و برای او از جایگاه ولایت دعا نکن).»
3036- 5- (4)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: التَّرَحُّمُ عَلَی جِهَتَیْنِ جِهَةِ الْوَلَایَةِ وَ جِهَةِ الشَّفَاعَةِ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمودند: «ترحم بر دو جهت انجام میشود: یک جهت ولایت و دیگری شفاعت».
3037- 6- (5)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ رَجُلٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: تَقُولُ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ عَبْدِکَ وَ رَسُولِکَ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ- وَ تَقَبَّلْ شَفَاعَتَهُ وَ بَیِّضْ وَجْهَهُ وَ أَکْثِرْ تَبَعَهُ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِی وَ ارْحَمْنِی وَ تُبْ عَلَیَّ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلَّذِینَ تابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِیلَکَ وَ قِهِمْ عَذابَ الْجَحِیمِ- فَإِنْ کَانَ مُؤْمِناً دَخَلَ فِیهَا وَ إِنْ کَانَ لَیْسَ بِمُؤْمِنٍ خَرَجَ مِنْهَا.
ترجمه:
این روایت از امام صادق (علیهالسلام) به بیان دعاها و عبارات مخصوصی که در نماز بر میت باید خوانده شود، میپردازد. در این متن، به ترتیب به ذکر عبارات زیر اشاره شده است:
گواهی بر توحید و نبوت:
«أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ»
این عبارت نشاندهنده ایمان به یگانگی خدا و نبوت حضرت محمد (صلى الله عليه وآله) است.
درخواست درود بر پیامبر و اهل بیت:
«اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ عَبْدِکَ وَ رَسُولِکَ»
این دعا نشاندهنده ارادت و احترام به مقام پیامبر (صلى الله عليه وآله) است.
درخواست شفاعت و نورانی کردن چهره پیامبر:
«اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ- وَ تَقَبَّلْ شَفَاعَتَهُ وَ بَیِّضْ وَجْهَهُ»
در اینجا درخواست میشود که شفاعت پیامبر (صلى الله عليه وآله) قبول شود و چهره ایشان نورانی گردد.
3038- 7- (1)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ غَالِبٍ عَنْ ثَابِتٍ أَبِی الْمِقْدَامِ قَالَ: کُنْتُ مَعَ أَبِی جَعْفَرٍ ع فَإِذَا بِجَنَازَةٍ لِقَوْمٍ مِنْ جِیرَتِهِ فَحَضَرَهَا وَ کُنْتُ قَرِیباً مِنْهُ فَسَمِعْتُهُ یَقُولُ اللَّهُمَّ إِنَّکَ (2)خَلَقْتَ هَذِهِ النُّفُوسَ وَ أَنْتَ تُمِیتُهَا وَ أَنْتَ تُحْیِیهَا وَ أَنْتَ أَعْلَمُ بِسَرَائِرِهَا وَ عَلَانِیَتِهَا مِنَّا وَ مُسْتَقَرِّهَا وَ مُسْتَوْدَعِهَا اللَّهُمَّ وَ هَذَا عَبْدُکَ وَ لَا أَعْلَمُ مِنْهُ شَرّاً (3)وَ أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ وَ قَدْ جِئْنَاکَ شَافِعِینَ لَهُ بَعْدَ مَوْتِهِ فَإِنْ کَانَ مُسْتَوْجِباً فَشَفِّعْنَا فِیهِ وَ احْشُرْهُ مَعَ مَنْ کَانَ یَتَوَلَّاهُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (4)
ترجمه:
این روایت از ثابت ابوالمقدام نقل شده که او میگوید در حضور امام باقر (علیهالسلام) بودم و جنازهای از همسایگان ایشان آورده شد. امام (ع) در تشییع آن جنازه حاضر شدند و در آنجا این دعا را خواندند:
«اللَّهُمَّ إِنَّکَ خَلَقْتَ هَذِهِ النُّفُوسَ وَ أَنْتَ تُمِیتُهَا وَ أَنْتَ تُحْیِیهَا وَ أَنْتَ أَعْلَمُ بِسَرَائِرِهَا وَ عَلَانِیَتِهَا مِنَّا وَ مُسْتَقَرِّهَا وَ مُسْتَوْدَعِهَا. اللَّهُمَّ وَ هَذَا عَبْدُکَ وَ لَا أَعْلَمُ مِنْهُ شَرّاً وَ أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ وَ قَدْ جِئْنَاکَ شَافِعِینَ لَهُ بَعْدَ مَوْتِهِ. فَإِنْ کَانَ مُسْتَوْجِباً فَشَفِّعْنَا فِیهِ وَ احْشُرْهُ مَعَ مَنْ کَانَ یَتَوَلَّاهُ.»(ی خداوند، تو این نفسها را آفریدی و تو هستی که آنها را میمیرانی و زنده میگردانی و تو از هر کسی بیشتر به باطن و ظاهر این نفسها آگاهی داری و جایگاه نهایی و موقتی آنها را بهتر میدانی این بنده توست و من از او شرّی نمیدانم، ولی تو بهتر از من به احوال او آگاهی. ما نزد تو برای این بنده شفاعت میکنیم. اگر او مستحق شفاعت است، شفاعت ما را درباره او بپذیراو را با کسانی که ولایتشان را داشت، محشور گردان.)
(5)4 بَابُ کَیْفِیَّةِ الصَّلَاةِ عَلَی الْمُخَالِفِ وَ کَرَاهَةِ الْفِرَارِ مِنْ جِنَازَتِهِ إِذَا کَانَ یُظْهِرُ الْإِسْلَامَ ترجمه:
3039- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا صَلَّیْتَ عَلَی عَدُوِّ اللَّهِ فَقُلِ اللَّهُمَّ إِنَّا (7)لَا نَعْلَمُ مِنْهُ إِلَّا أَنَّهُ عَدُوٌّ لَکَ وَ لِرَسُولِکَ- اللَّهُمَّ فَاحْشُ قَبْرَهُ نَاراً وَ احْشُ جَوْفَهُ نَاراً وَ عَجِّلْ بِهِ إِلَی النَّارِ- فَإِنَّهُ کَانَ یُوَالِی (8)أَعْدَاءَکَ وَ یُعَادِی أَوْلِیَاءَکَ وَ یُبْغِضُ أَهْلَ بَیْتِ نَبِیِّکَ اللَّهُمَّ ضَیِّقْ عَلَیْهِ قَبْرَهُ- فَإِذَا رُفِعَ فَقُلِ اللَّهُمَّ لَا تَرْفَعْهُ وَ لَا تُزَکِّهِ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
عبیدالله بن علی حلبی نقل شده است که امام صادق (علیهالسلام) در مورد دعا برای دشمنان خدا میفرمایند:
«اگر برای دشمن خدا نماز گزاردی، بگو:
اللَّهُمَّ إِنَّا لَا نَعْلَمُ مِنْهُ إِلَّا أَنَّهُ عَدُوٌّ لَکَ وَ لِرَسُولِکَ. اللَّهُمَّ فَاحْشُ قَبْرَهُ نَاراً وَ احْشُ جَوْفَهُ نَاراً وَ عَجِّلْ بِهِ إِلَی النَّارِ. فَإِنَّهُ کَانَ یُوَالِی أَعْدَاءَکَ وَ یُعَادِی أَوْلِیَاءَکَ وَ یُبْغِضُ أَهْلَ بَیْتِ نَبِیِّکَ. اللَّهُمَّ ضَیِّقْ عَلَیْهِ قَبْرَهُ. فَإِذَا رُفِعَ فَقُلِ اللَّهُمَّ لَا تَرْفَعْهُ وَ لَا تُزَکِّهِ. ما نمیدانیم از او جز این که او دشمن تو و رسول توست.ای خدا، قبر او را آتشین کن و درون او را آتشین کن و او را به آتش برسان؛ زیرا او با دشمنان تو دوستی کرده و با دوستان تو دشمنی کرده و اهل بیت نبی تو را دشمن میدارد.ای خدا، قبر او را بر او تنگ کن.پس وقتی از قبرش برمیخیزد، بگو: ای خدا، او را بالا نبر و او را پاک نگردان.»
3040- 2- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ مِهْرَانَ الْجَمَّالِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَاتَ رَجُلٌ مِنَ الْمُنَافِقِینَ فَخَرَجَ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ ع یَمْشِی فَلَقِیَهُ (3)مَوْلًی لَهُ فَقَالَ لَهُ إِلَی أَیْنَ تَذْهَبُ فَقَالَ أَفِرُّ مِنْ جِنَازَةِ هَذَا الْمُنَافِقِ أَنْ أُصَلِّیَ عَلَیْهِ فَقَالَ لَهُ الْحُسَیْنُ ع قُمْ إِلَی جَنْبِی فَمَا سَمِعْتَنِی أَقُولُ: فَقُلْ مِثْلَهُ قَالَ فَرَفَعَ یَدَیْهِ فَقَالَ اللَّهُمَّ أَخْزِ عَبْدَکَ فِی عِبَادِکَ وَ بِلَادِکَ اللَّهُمَّ أَصْلِهِ أَشَدَّ نَارِکَ (4)- اللَّهُمَّ أَذِقْهُ حَرَّ عَذَابِکَ (5)- فَإِنَّهُ کَانَ یَتَوَلَّی أَعْدَاءَکَ وَ یُعَادِی أَوْلِیَاءَکَ وَ یُبْغِضُ أَهْلَ بَیْتِ نَبِیِّکَ.
وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ مِهْرَانَ مِثْلَهُ (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ مِثْلَهُ (7).
ترجمه:
مردی از منافقین مرد. امام حسین (ع) در حال راه رفتن بود، پس یکی از غلامان خود را دیدند به او گفتند: به کجا میروی؟ غلام پاسخ داد: از نماز بر جنازه این منافق فرار میکنم.
امام حسین (ع) به او فرمود: بایست کنار من هرچه من گفتم تکرارکن سپس دعا کرد و گفت:
خدایا، این بندهات را در میان بندگان و بلاد خود خوار کن.
خدایا، او را در شدیدترین آتش خود قرار ده.
خدایا، او را طعم سوزش عذاب خود را بچشان زیرا او با دشمنان تو دوستی میکرد و با دوستان تو دشمنی میورزید و اهل بیت پیامبر تو را دشمن میداشت.
3041- 3- (8)وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ قَالَ: تَقُولُ اللَّهُمَّ أَخْزِ عَبْدَکَ فِی بِلَادِکَ وَ عِبَادِکَ اللَّهُمَّ أَصْلِهِ نَارَکَ وَ أَذِقْهُ أَشَدَّ عَذَابِکَ فَإِنَّهُ کَانَ یُعَادِی أَوْلِیَاءَکَ وَ یُوَالِی أَعْدَاءَکَ وَ یُبْغِضُ أَهْلَ بَیْتِ نَبِیِّکَ.
ترجمه:
خدایا، این بندهات را در بلاد و بندگان خود خوار کن.
خدایا، او را به آتش خود بسوزان و طعم شدیدترین عذاب خود را به او بچشان.
زیرا او با دوستان تو دشمنی میورزید و با دشمنان تو دوستی میکرد و اهل بیت پیامبر تو را دشمن میداشت.
3042- 4- (9)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ
حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَمَّا مَاتَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَیِّ بْنِ سَلُولٍ- حَضَرَ النَّبِیُّ ص جَنَازَتَهُ فَقَالَ عُمَرُ یَا رَسُولَ اللَّهِ- أَ لَمْ یَنْهَکَ اللَّهُ أَنْ تَقُومَ عَلَی قَبْرِهِ فَسَکَتَ فَقَالَ أَ لَمْ یَنْهَکَ اللَّهُ أَنْ تَقُومَ عَلَی قَبْرِهِ فَقَالَ لَهُ وَیْلَکَ وَ مَا یُدْرِیکَ مَا قُلْتُ إِنِّی قُلْتُ اللَّهُمَّ احْشُ جَوْفَهُ نَاراً وَ امْلَأْ قَبْرَهُ نَاراً وَ أَصْلِهِ نَاراً- قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع فَأَبْدَی مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ص مَا کَانَ یَکْرَهُ.
ترجمه:
حلبی ازحضرت صادق علیه السلام نقل می کند که وقتی عبدالله بن ابی بن سلول مرد، پیامبر صلیاللهعليهوآله بر جنازهاش حاضر شد. عمر گفت: "ای رسول خدا، آیا خدا تو را نهی نکرده است که بر قبر او بایستی؟" پیامبر سکوت کرد و عمر دوباره گفت: "آیا خدا تو را نهی نکرده است که بر قبر او بایستی؟" پیامبر به او گفت: "وای بر تو! چه میدانی من چه گفتم؟ من گفتم: خداوندا، جوف او را با آتش پر کن و قبرش را با آتش پر کن و او را به آتش بسوزان."
ابو عبدالله علیهالسلام فرمودند که پیامبر صلیاللهعليهوآله از او چیزی را نشان داد که او از آن ناپسند میداشت.
3043- 5- (1)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: إِنْ کَانَ جَاحِداً لِلْحَقِّ فَقُلِ اللَّهُمَّ امْلَأْ جَوْفَهُ نَاراً وَ قَبْرَهُ نَاراً وَ سَلِّطْ عَلَیْهِ الْحَیَّاتِ وَ الْعَقَارِبَ- وَ ذَلِکَ قَالَهُ أَبُو جَعْفَرٍ ع لِامْرَأَةِ سَوْءٍ مِنْ بَنِی أُمَیَّةَ صَلَّی عَلَیْهَا أَبِی- وَ قَالَ هَذِهِ الْمَقَالَةَ وَ اجْعَلِ الشَّیْطَانَ لَهَا قَرِیناً الْحَدِیثَ.
ترجمه:
محمد بن مسلم از یکی از آنان نقل میکند که فرمود: اگر کسی به حق جحد ورزد، بگو: "خداوندا، جوف او را با آتش پر کن و قبرش را با آتش پر کن و بر او مارها و عقربها را مسلط کن."
این را ابو جعفر علیهالسلام درنمازبر زن بدی از بنیامیه گفتند فرمود: "این گفته را هم گفتند شیطان را برای او قرین قرار بده.
3044- 6- (2)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ زِیَادِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَامِرِ بْنِ السِّمْطِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّ رَجُلًا مِنَ الْمُنَافِقِینَ مَاتَ فَخَرَجَ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ ع یَمْشِی مَعَهُ فَلَقِیَهُ مَوْلًی لَهُ فَقَالَ لَهُ الْحُسَیْنُ ع- أَیْنَ تَذْهَبُ یَا فُلَانُ قَالَ فَقَالَ لَهُ مَوْلَاهُ أَفِرُّ مِنْ جِنَازَةِ هَذَا الْمُنَافِقِ أَنْ أُصَلِّیَ عَلَیْهَا فَقَالَ لَهُ الْحُسَیْنُ ع- انْظُرْ أَنْ تَقُومَ عَلَی یَمِینِی فَمَا تَسْمَعُنِی أَقُولُ: فَقُلْ مِثْلَهُ فَلَمَّا أَنْ کَبَّرَ عَلَیْهِ وَلِیُّهُ قَالَ الْحُسَیْنُ- اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُمَّ الْعَنْ فُلَاناً عَبْدَکَ أَلْفَ لَعْنَةٍ مُؤْتَلِفَةٍ غَیْرِ مُخْتَلِفَةٍ اللَّهُمَّ أَخْزِ عَبْدَکَ فِی عِبَادِکَ وَ بِلَادِکَ وَ أَصْلِهِ حَرَّ نَارِکَ وَ أَذِقْهُ أَشَدَّ عَذَابِکَ فَإِنَّهُ کَانَ یَتَوَلَّی أَعْدَاءَکَ وَ یُعَادِی
أَوْلِیَاءَکَ وَ یُبْغِضُ أَهْلَ بَیْتِ نَبِیِّکَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (1)
وَ کَذَا حَدِیثُ ابْنِ أُبَیِّ بْنِ سَلُولٍ.
ترجمه:
مردی از منافقین مرد. امام حسین (ع) در حال راه رفتن بود، پس یکی از غلامان خود را دیدند به او گفتند: به کجا میروی؟ غلام پاسخ داد: از نماز بر جنازه این منافق فرار میکنم.
امام حسین (ع) به او فرمود: بایست کنار من هرچه من گفتم تکرارکن سپس وقتی ولی شروع به نمازکرد وتکبیرگفت امام حسین (علیهالسلام) فرمود: "خدا بزرگتر است. خداوندا، فلانی، بندهات را به هزار لعنت متفق و غیر مختلِف لعنت کن. خداوندا، بندهات را در میان بندگانت و در بلادت خوار کن و او را در آتش داغت ریشهدار کن و او را به شدیدترین عذابهای خود بچشان، زیرا او دوستداران تو را دشمن میداشت و با دشمنانت دوستی میکرد و اهل بیت نبیات را به شدت میبخشید.
3045- 7- (2)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الْحَجَّالِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ أَوْ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَاتَتِ امْرَأَةٌ مِنْ بَنِی أُمَیَّةَ- فَحَضَرْتُهَا فَلَمَّا صَلَّوْا عَلَیْهَا وَ رَفَعُوهَا وَ صَارَتْ عَلَی أَیْدِی الرِّجَالِ قَالَ اللَّهُمَّ ضَعْهَا وَ لَا تَرْفَعْهَا وَ لَا تُزَکِّهَا قَالَ وَ کَانَتْ عَدُوَّةً لِلَّهِ قَالَ وَ لَا أَعْلَمُ (3)إِلَّا قَالَ وَ لَنَا.
(4) ترجمه:
حماد بن عثمان از ابی عبدالله (علیهالسلام) یا از کسی که او را ذکر کرده نقل کرده است که: زنی از بنیامیه فوت کرد. من در مراسم آن زن حاضر شدم. زمانی که بر او نماز خواندند و او را بلند کردند و به دست مردان سپردند، گفت: "خداوندا، او را بگذار و او را بلند نکن و او را تزکیه نکن." و گفت: "او دشمنی برای خدا بود." و من جز این نمیدانم که او برای ما (شیعه) نیز اینگونه گفت.
(5)5 بَابُ وُجُوبِ التَّکْبِیرَاتِ الْخَمْسِ فِی صَلَاةِ الْجِنَازَةِ وَ إِجْزَاءِ الْأَرْبَعِ مَعَ التَّقِیَّةِ أَوْ کَوْنِ الْمَیِّتِ مُخَالِفاً ترجمه:
3046- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ وَ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ جَمِیعاً عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص یُکَبِّرُ عَلَی قَوْمٍ خَمْساً وَ عَلَی قَوْمٍ آخَرِینَ أَرْبَعاً فَإِذَا کَبَّرَ عَلَی رَجُلٍ أَرْبَعاً اتُّهِمَ یَعْنِی بِالنِّفَاقِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ
مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ (1)
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ (2)
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ تَرَکَ ذِکْرَ حَمَّادٍ (3).
ترجمه:
حماد بن عثمان» و «هشام بن سالم» هر دو از امام صادق (علیهالسلام) نقل کردهاند که فرمود: رسول خدا (صلیالله علیه و آله) بر گروهی پنج تکبیر و بر گروه دیگری چهار تکبیر میگفت، و هرگاه بر مردی چهار تکبیر میگفت، متهم به نفاق میشد.
3047- 2- (4)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ رَفَعَهُ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع لِمَ جُعِلَ التَّکْبِیرُ عَلَی الْمَیِّتِ خَمْساً قَالَ فَقَالَ وَرَدَ مِنْ کُلِّ صَلَاةٍ تَکْبِیرَةٌ.
ترجمه:
از او، از پدرش، به صورت مرفوع نقل کرده است که گفت: به امام صادق (علیهالسلام) گفتم: چرا تکبیر بر میت پنجتا قرار داده شده است؟ فرمود: از هر نماز، یک تکبیر وارد شده است.
3048- 3- (5)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ جَعْفَرٍ الْجَعْفَرِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ع إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فَرَضَ الصَّلَاةَ خَمْساً وَ جَعَلَ لِلْمَیِّتِ مِنْ کُلِّ صَلَاةٍ تَکْبِیرَةً.
ترجمه:
از «سلیمان بن جعفر جعفری» از پدرش، از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده است که فرمود: رسول خدا (صلیالله علیه و آله) فرمود: همانا خداوند تبارک و تعالی نماز را پنجگانه واجب کرد و برای میت از هر نماز، یک تکبیر قرار داد.
3049- 4- (6)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ عَنْ أَبِی بَکْرٍ الْحَضْرَمِیِّ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع یَا بَا بَکْرٍ تَدْرِی کَمِ الصَّلَاةُ عَلَی الْمَیِّتِ قُلْتُ لَا قَالَ خَمْسُ تَکْبِیرَاتٍ فَتَدْرِی مِنْ أَیْنَ أُخِذَتِ الْخَمْسُ قُلْتُ لَا قَالَ أُخِذَتِ الْخَمْسُ تَکْبِیرَاتٍ مِنَ الْخَمْسِ صَلَوَاتٍ مِنْ کُلِّ صَلَاةٍ تَکْبِیرَةٌ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (7)
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ (1)
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْخِصَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ الْحَضْرَمِیِّ عَنْ أَبِی بَکْرٍ الْحَضْرَمِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع (2)
وَ رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ (3)
وَ رَوَی الَّذِی قَبْلَهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ مُوسَی بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ جَعْفَرٍ الْجَعْفَرِیِّ مِثْلَهُ.
ترجمه:
از «ابوبکر حضرمی» نقل شده است که امام باقر (علیهالسلام) فرمود: ای ابابکر، میدانی نماز بر میت چند تکبیر دارد؟ گفتم: نه. فرمود: پنج تکبیر است. آیا میدانی این پنج تکبیر از کجا گرفته شده است؟ گفتم: نه. فرمود: این پنج تکبیر از پنج نماز گرفته شده است، از هر نماز یک تکبیر.
3050- 5- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ سَعْدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الصَّلَاةِ عَلَی الْمَیِّتِ فَقَالَ أَمَّا الْمُؤْمِنُ فَخَمْسُ تَکْبِیرَاتٍ وَ أَمَّا الْمُنَافِقُ فَأَرْبَعٌ وَ لَا سَلَامَ فِیهَا.
ترجمه:
از «اسماعیل بن سعد اشعری» از امام رضا (علیهالسلام) نقل شده است که فرمود: از ایشان درباره نماز بر میت پرسیدم. فرمود: اما مؤمن، پنج تکبیر دارد و اما منافق، چهار تکبیر، و در آن سلام نیست.
3051- 6- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: التَّکْبِیرُ عَلَی الْمَیِّتِ خَمْسُ تَکْبِیرَاتٍ.
وَ عَنْهُ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
از عبد الله بن سنان، از امام صادق علیهالسلام روایت شده که فرمودند: "تکبیر بر میت پنج تکبیر است."
3052- 7- (1)وَ عَنْهُ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ کُلَیْبٍ الْأَسَدِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ التَّکْبِیرِ عَلَی الْمَیِّتِ فَقَالَ بِیَدِهِ خَمْساً.
ترجمه:
کُلَیب اسدی نقل میکند که از امام صادق (ع) در مورد تعداد تکبیرهایی که بر میت گفته میشود، پرسیدم. امام (ع) با دست خود عدد پنج را نشان دادند.
3053- 8- (2)وَ عَنْهُ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: کَبَّرَ رَسُولُ اللَّهِ ص خَمْساً.
ترجمه:
ابو بصیر از امام باقر (ع) نقل میکند که رسول خدا (ص) بر میت پنج بار تکبیر گفتند.
3054- 9- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّلْتِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی وَلَّادٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ التَّکْبِیرِ عَلَی الْمَیِّتِ فَقَالَ خَمْساً.
ترجمه:
ابو ولاد نقل میکند که از امام صادق (ع) درباره تعداد تکبیرهایی که بر میت گفته میشود، پرسید و امام (ع) پاسخ دادند که تعداد آن پنج بار است.
3055- 10- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ أَخِیهِ عَلِیٍّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ شُعَیْبٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: التَّکْبِیرُ عَلَی الْمَیِّتِ خَمْسُ تَکْبِیرَاتٍ.
ترجمه:
ازأَبِی بَصِیرٍ، از امام صادق علیهالسلام روایت شده که فرمودند: "تکبیر بر میت پنج تکبیر است."
3056- 11- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الصَّلْتِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّلْتِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ قُدَامَةَ بْنِ زَائِدَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص صَلَّی عَلَی ابْنِهِ إِبْرَاهِیمَ- فَکَبَّرَ عَلَیْهِ خَمْساً.
ترجمه:
قدامه بن زائده میگوید: شنیدم ابا جعفر (ع) میفرماید: «بهراستی رسول خدا (ص) بر پسرش ابراهیم نماز خواند و بر او پنج بار تکبیر گفت.»
3057- 12- (6)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْکُوفِیِّ وَ لَقَبُهُ حَمْدَانُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع جَالِساً فَدَخَلَ رَجُلٌ
1) التهذیب 3- 315- 975 و الاستبصار 1- 474- 1837 و تقدم بتمامه فی الحدیث 7 من الباب 2 من أبواب صلاة الجنازة.
2) التهذیب 3- 315- 977 و الاستبصار 1- 474- 1833.
3) التهذیب 3- 316- 980 و الاستبصار 1- 474- 1836.
4) التهذیب 3- 315- 978 و الاستبصار 1- 474- 1834.
5) التهذیب 3- 316- 979 و الاستبصار 1- 474- 1835.
6) التهذیب 3- 318- 986 و الاستبصار 1- 476- 1842.
فَسَأَلَهُ عَنِ التَّکْبِیرِ عَلَی الْجَنَائِزِ فَقَالَ خَمْسُ تَکْبِیرَاتٍ ثُمَّ دَخَلَ آخَرُ فَسَأَلَهُ عَنِ الصَّلَاةِ عَلَی الْجَنَائِزِ فَقَالَ لَهُ أَرْبَعُ صَلَوَاتٍ فَقَالَ الْأَوَّلُ جُعِلْتُ فِدَاکَ سَأَلْتُکَ فَقُلْتَ خَمْساً وَ سَأَلَکَ هَذَا فَقُلْتَ أَرْبَعاً فَقَالَ إِنَّکَ سَأَلْتَنِی عَنِ التَّکْبِیرِ وَ سَأَلَنِی هَذَا عَنِ الصَّلَاةِ ثُمَّ قَالَ إِنَّهَا خَمْسُ تَکْبِیرَاتٍ بَیْنَهُنَّ أَرْبَعُ صَلَوَاتٍ ثُمَّ بَسَطَ کَفَّهُ فَقَالَ إِنَّهُنَّ خَمْسُ تَکْبِیرَاتٍ بَیْنَهُنَّ أَرْبَعُ صَلَوَاتٍ.
أَقُولُ: الْمُرَادُ بِالصَّلَاةِ هُنَا الْمَعْنَی اللُّغَوِیُّ أَعْنِی الدُّعَاءَ.
ترجمه:
از ابی بصیر روایت شده است که گفت: من نزد ابی عبدالله (ع) نشسته بودم، پس مردی وارد شد و از او درباره تکبیر در نماز جنازه سؤال کرد. امام (ع) فرمود: پنج تکبیر. سپس مرد دیگری وارد شد و از او درباره نماز بر جنازه سؤال کرد. امام (ع) فرمود: چهار نماز. سپس اولین مرد گفت: «جعلت فداک»، من از تو سؤال کردم و تو گفتی پنج، و این مرد سؤال کرد و تو گفتی چهار. امام (ع) پاسخ داد: «تو از من درباره تکبیر سؤال کردی و این مرد از من درباره نماز سؤال کرد». سپس فرمود: «این پنج تکبیر است که بین آنها چهار نماز است». سپس دستش را گسترش داد و گفت: «این پنج تکبیر است که بین آنها چهار نماز است».
من میگویم: منظور از نماز در اینجا معنای لغوی آن است، یعنی دعا.
3058- 13- (1)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الصَّادِقِ ع أَنَّهُ قَالَ: لَمَّا مَاتَ آدَمُ فَبَلَغَ إِلَی الصَّلَاةِ عَلَیْهِ قَالَ هِبَةُ اللَّهِ لِجَبْرَئِیلَ- تَقَدَّمْ یَا رَسُولَ اللَّهِ فَصَلِّ عَلَی نَبِیِّ اللَّهِ فَقَالَ جَبْرَئِیلُ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنَا بِالسُّجُودِ لِأَبِیکَ فَلَسْنَا نَتَقَدَّمُ أَبْرَارَ وُلْدِهِ وَ أَنْتَ مِنْ أَبَرِّهِمْ فَتَقَدَّمَ فَکَبَّرَ عَلَیْهِ خَمْساً عِدَّةَ الصَّلَوَاتِ الَّتِی فَرَضَهَا اللَّهُ عَلَی أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ص- وَ هِیَ السُّنَّةُ الْجَارِیَةُ فِی وُلْدِهِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ مِثْلَهُ (2).
ترجمه:
از عبدالله بن سنان از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمود: هنگامی که آدم (ع) وفات یافت و وقت نماز خواندن بر او فرا رسید، هبهالله (شیث) به جبرئیل گفت: «ای رسول خدا، جلو برو و بر پیامبر خدا نماز بگزار». جبرئیل پاسخ داد: «خداوند ما را به سجده برای پدرت (آدم) فرمان داد، پس ما از نیکان فرزندان او جلو نمیافتیم و تو از نیکوترین آنها هستی». پس هبهالله (شیث) جلو رفت و بر او پنج تکبیر گفت، به تعداد نمازهایی که خداوند بر امت محمد (ص) واجب کرده است. و این سنتی جاری است در میان فرزندان او تا روز قیامت.
3059- 14- (3)قَالَ الصَّدُوقُ وَ الْعِلَّةُ الَّتِی مِنْ أَجْلِهَا یُکَبَّرُ عَلَی الْمَیِّتِ خَمْسُ تَکْبِیرَاتٍ أَنَّ اللَّهَ فَرَضَ عَلَی النَّاسِ خَمْسَ فَرَائِضَ الصَّلَاةَ وَ الزَّکَاةَ وَ الصَّوْمَ وَ الْحَجَّ وَ الْوَلَایَةَ فَجَعَلَ لِلْمَیِّتِ مِنْ کُلِّ فَرِیضَةٍ تَکْبِیرَةً.
ترجمه:
صدوق (ره) گفت: و علتی که به خاطر آن بر میت پنج تکبیر گفته میشود این است که خداوند پنج فریضه را بر مردم واجب کرده است: نماز، زکات، روزه، حج و ولایت. پس برای میت از هر فریضهای یک تکبیر قرار داده است.
3060- 15- (4)قَالَ وَ رُوِیَ أَنَّ الْعِلَّةَ فِی ذَلِکَ أَنَّ اللَّهَ فَرَضَ عَلَی النَّاسِ خَمْسَ صَلَوَاتٍ فَجَعَلَ مِنْ کُلِّ صَلَاةٍ فَرِیضَةٍ لِلْمَیِّتِ تَکْبِیرَةً.
ترجمه:
و روایت شده است که علت این امر (پنج تکبیر بر میت) این است که خداوند پنج نماز واجب را بر مردم فرض کرده است، پس از هر نماز واجب، یک تکبیر برای میت قرار داده است.
3061- 16- (5)وَ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ
عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ النَّضْرِ قَالَ: قَالَ الرِّضَا ع مَا الْعِلَّةُ فِی التَّکْبِیرِ عَلَی الْمَیِّتِ خَمْسِ تَکْبِیرَاتٍ قَالَ رَوَوْا أَنَّهَا اشْتُقَّتْ مِنْ خَمْسِ صَلَوَاتٍ فَقَالَ هَذَا ظَاهِرُ الْحَدِیثِ فَأَمَّا فِی وَجْهٍ آخَرَ فَإِنَّ اللَّهَ فَرَضَ عَلَی الْعِبَادِ خَمْسَ فَرَائِضَ الصَّلَاةَ وَ الزَّکَاةَ وَ الصَّوْمَ وَ الْحَجَّ وَ الْوَلَایَةَ فَجَعَلَ لِلْمَیِّتِ مِنْ کُلِّ فَرِیضَةٍ تَکْبِیرَةً وَاحِدَةً فَمَنْ قَبِلَ الْوَلَایَةَ کَبَّرَ خَمْساً وَ مَنْ لَمْ یَقْبَلِ الْوَلَایَةَ کَبَّرَ أَرْبَعاً فَمِنْ أَجْلِ ذَلِکَ تُکَبِّرُونَ خَمْساً وَ مَنْ خَالَفَکُمْ یُکَبِّرُ أَرْبَعاً.
وَ فِی الْعِلَلِ (1)عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ (أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی) (2)عَمَّنْ ذَکَرَ عَنِ الرِّضَا ع مِثْلَهُ.
ترجمه:
از حسین بن نضر روایت شده است که گفت: امام رضا (ع) فرمود: «علت اینکه بر میت پنج تکبیر گفته میشود چیست؟» راوی گفت: «روایت کردهاند که این تکبیرات از پنج نماز (واجب) مشتق شدهاند». امام (ع) فرمود: «این ظاهر حدیث است. اما در وجه دیگر، خداوند بر بندگان پنج فریضه را واجب کرده است: نماز، زکات، روزه، حج و ولایت. پس برای میت از هر فریضه، یک تکبیر قرار داده است. بنابراین، هر کس ولایت را پذیرفته، پنج تکبیر میگوید، و هر کس ولایت را نپذیرفته، چهار تکبیر میگوید. به همین دلیل شما (شیعیان) پنج تکبیر میگویید و کسانی که با شما مخالفت میکنند، چهار تکبیر میگویند
3062- 17- (3)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُوسَی بْنِ عِمْرَانَ عَنْ عَمِّهِ الْحُسَیْنِ بْنِ یَزِیدَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع- لِأَیِّ عِلَّةٍ نُکَبِّرُ عَلَی الْمَیِّتِ خَمْسَ تَکْبِیرَاتٍ وَ یُکَبِّرُ مُخَالِفُونَا بِأَرْبَعِ تَکْبِیرَاتٍ قَالَ لِأَنَّ الدَّعَائِمَ الَّتِی بُنِیَ عَلَیْهَا الْإِسْلَامُ خَمْسٌ الصَّلَاةُ وَ الزَّکَاةُ وَ الصَّوْمُ وَ الْحَجُّ وَ الْوَلَایَةُ لَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ- فَجَعَلَ اللَّهُ لِلْمَیِّتِ مِنْ کُلِّ دِعَامَةٍ تَکْبِیرَةً وَ إِنَّکُمْ أَقْرَرْتُمْ بِالْخَمْسِ کُلِّهَا وَ أَقَرَّ مُخَالِفُوکُمْ بِأَرْبَعٍ وَ أَنْکَرُوا وَاحِدَةً فَمِنْ ذَلِکَ یُکَبِّرُونَ عَلَی مَوْتَاهُمْ أَرْبَعَ تَکْبِیرَاتٍ وَ تُکَبِّرُونَ خَمْساً.
ترجمه:
ابی بصیر روایت میکند که به امام صادق (ع) گفتم: «به چه علتی ما بر میت پنج تکبیر میگوییم و مخالفان ما چهار تکبیر میگویند؟» امام (ع) فرمود: «زیرا ستونهایی که اسلام بر آنها بنا شده، پنج تاست: نماز، زکات، روزه، حج و ولایت ما اهل بیت. پس خداوند برای میت از هر ستون، یک تکبیر قرار داده است. و شما (شیعیان) به هر پنج تای آن اقرار کردهاید، در حالی که مخالفان شما به چهار تای آن اقرار کرده و یکی (ولایت) را انکار کردهاند. به همین دلیل آنها بر مردگانشان چهار تکبیر میگویند و شما پنج تکبیر میگویید
3063- 18- (4)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَالِکٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هَیْثَمٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْخَطَّابِ الْحَلَالِ (5)عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع
فِی حَدِیثٍ قَالَ: کَانَ یُعْرَفُ الْمُؤْمِنُ وَ الْمُنَافِقُ بِتَکْبِیرِ رَسُولِ اللَّهِ ص- یُکَبِّرُ عَلَی الْمُؤْمِنِ خَمْساً وَ عَلَی الْمُنَافِقِ أَرْبَعاً.
ترجمه:
از ابراهیم بن محمد بن حمران، از امام صادق (ع) روایت شده است که در حدیثی فرمود: «مؤمن و منافق از طریق تکبیر رسول خدا (ص) شناخته میشدند؛ آن حضرت بر مؤمن پنج تکبیر و بر منافق چهار تکبیر میگفت
3064- 19- (1)وَ فِی الْمُقْنِعِ قَالَ: سُئِلَ بَعْضُ الصَّادِقِینَ ع- لِمَ یُکَبَّرُ عَلَی الْمَیِّتِ خَمْسُ تَکْبِیرَاتٍ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَرَضَ خَمْسَ صَلَوَاتٍ وَ جَعَلَ لِلْمَیِّتِ مِنْ کُلِّ صَلَاةٍ تَکْبِیرَةً.
ترجمه:
از یکی از امامان صادقین (علیهمالسلام) پرسیده شد: چرا بر میت پنج تکبیر گفته میشود؟ امام (ع) فرمودند: خداوند عزّ و جلّ پنج نماز را واجب کرده است و برای میت از هر نماز یک تکبیر قرار داده است.
3065- 20- (2)وَ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الرِّضَا ع فِی کِتَابِهِ إِلَی الْمَأْمُونِ قَالَ: وَ الصَّلَاةُ عَلَی الْمَیِّتِ خَمْسُ تَکْبِیرَاتٍ فَمَنْ نَقَصَ فَقَدْ خَالَفَ السُّنَّةَ وَ الْمَیِّتُ یُسَلُّ مِنْ قِبَلِ رِجْلَیْهِ وَ یُرْفَقُ بِهِ إِذَا أَدْخَلَهُ قَبْرَهُ.
ترجمه:
فضل بن شاذان از امام رضا (ع) روایت میکند که در نامهای به مأمون نوشته بودند: "نماز بر میت پنج تکبیر دارد؛ پس هر کس از آن بکاهد، از سنت تخطی کرده است. و میت از سمت پاهایش وارد قبر میشود و هنگام قرار دادن او در قبر با ملایمت رفتار شود.
3066- 21- (3)وَ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ وَ الْعِلَلِ عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُبْدُوسٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُتَیْبَةَ وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ نُعَیْمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: إِنَّمَا أُمِرُوا بِالصَّلَاةِ عَلَی الْمَیِّتِ لِیَشْفَعُوا لَهُ وَ لِیَدْعُوا لَهُ بِالْمَغْفِرَةِ لِأَنَّهُ لَمْ یَکُنْ فِی وَقْتٍ مِنَ الْأَوْقَاتِ أَحْوَجَ إِلَی الشَّفَاعَةِ فِیهِ وَ الطَّلِبَةِ وَ الِاسْتِغْفَارِ مِنْ تِلْکَ السَّاعَةِ وَ إِنَّمَا جُعِلَتْ خَمْسَ تَکْبِیرَاتٍ دُونَ أَنْ تَصِیرَ أَرْبَعاً أَوْ سِتّاً لِأَنَّ الْخَمْسَ تَکْبِیرَاتٍ إِنَّمَا أُخِذَتْ مِنَ الْخَمْسِ الصَّلَوَاتِ فِی الْیَوْمِ وَ اللَّیْلَةِ.
ترجمه:
فضل بن شاذان از امام رضا (ع) روایت میکند که فرمودند: "نماز بر میت به این جهت واجب شده است که برای او شفاعت کنند و برایش طلب مغفرت نمایند، زیرا هیچ زمانی مانند آن ساعت، میت به شفاعت و درخواست آمرزش نیازمندتر نیست. و اینکه نماز میت پنج تکبیر قرار داده شده و نه چهار یا شش تکبیر، به این دلیل است که این پنج تکبیر برگرفته از پنج نماز واجب در شبانهروز است.
3067- 22- (4)وَ فِی الْخِصَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی وَ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ جَمِیعاً عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ سُفْیَانَ بْنِ السِّمْطِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع
قَالَ: إِنَّ آدَمَ اشْتَکَی إِلَی أَنْ قَالَ (فَلَمَّا قَبَضَهُ اللَّهُ) (1)فَغَسَّلَتْهُ الْمَلَائِکَةُ ثُمَّ وُضِعَ وَ أُمِرَ هِبَةُ اللَّهِ أَنْ یَتَقَدَّمَ وَ یُصَلِّیَ عَلَیْهِ فَتَقَدَّمَ وَ صَلَّی عَلَیْهِ وَ الْمَلَائِکَةُ خَلْفَهُ وَ أَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ أَنْ یُکَبِّرَ (2)خَمْساً وَ أَنْ یَسُلَّهُ وَ یُسَوِّیَ قَبْرَهُ ثُمَّ قَالَ هَکَذَا فَاصْنَعُوا بِمَوْتَاکُمْ.
ترجمه:
سفیان بن السمط از امام صادق (ع) روایت میکند که فرمودند: "حضرت آدم (ع) بیمار شد ... (پس هنگامی که خداوند جان او را گرفت) ملائکه او را غسل دادند، سپس او را در مکانی قرار دادند و به هبةالله (حضرت شیث) دستور داده شد که پیشقدم شود و بر او نماز بخواند. پس او پیشقدم شد و بر پدرش نماز خواند و ملائکه پشت سر او ایستادند، و خداوند به او وحی کرد که پنج تکبیر بگوید و میت را به آرامی در قبر بگذارید و قبر او را صاف کنید. سپس فرمود: 'همینگونه با مردگان خود رفتار کنید
3068- 23- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ع فِی حَدِیثِ شَرَائِعِ الدِّینِ قَالَ: وَ الصَّلَاةُ عَلَی الْمَیِّتِ خَمْسُ تَکْبِیرَاتٍ فَمَنْ نَقَصَ مِنْهَا فَقَدْ خَالَفَ السُّنَّةَ.
ترجمه:
از اعمش از جعفر بن محمد (ع) در حدیثی در مورد شریعت دین نقل شده است که فرمودند: 'نماز بر میت پنج تکبیر دارد و هر کس از آن بکاهد، با سنت مخالفت کرده است.'
3070- 25- (5)عَلِیُّ بْنُ عِیسَی فِی کَشْفِ الْغُمَّةِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ أَخْبَارِ فَاطِمَةَ ع لِابْنِ بَابَوَیْهِ عَنْ عَلِیٍّ ع أَنَّهُ صَلَّی عَلَی فَاطِمَةَ ع وَ کَبَّرَ عَلَیْهَا خَمْساً وَ دَفَنَهَا لَیْلًا وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ ع مِثْلَهُ وَ أَنَّ فَاطِمَةَ ع دُفِنَتْ لَیْلًا.
ترجمه:
علی بن عیسی در کتاب «کشف الغمه» نقل میکند که از کتاب «أخبار فاطمة» ابن بابویه روایت شده است: علی (ع) بر فاطمه (ع) نماز خواند و بر او پنج تکبیر گفت و او را در شب دفن کرد. همچنین محمد بن علی (ع) نیز مانند آن را نقل کرده و میگوید که فاطمه (ع) شب دفن شد.
3071- 26- (6)مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمُفِیدُ فِی الْمُقْنِعَةِ قَالَ رُوِیَ عَنِ الصَّادِقِینَ ع أَنَّهُمْ قَالُوا کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص یُصَلِّی عَلَی الْمُؤْمِنِینَ وَ یُکَبِّرُ خَمْساً (7)- وَ یُصَلِّی عَلَی أَهْلِ النِّفَاقِ سِوَی مَنْ وَرَدَ النَّهْیُ عَنِ الصَّلَاةِ عَلَیْهِمْ فَیُکَبِّرُ أَرْبَعاً فَرْقاً (8)بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ أَهْلِ الْإِیمَانِ وَ کَانَتِ الصَّحَابَةُ إِذَا رَأَتْهُ قَدْ صَلَّی عَلَی مَیِّتٍ وَ کَبَّرَ أَرْبَعاً قَطَعُوا عَلَیْهِ بِالنِّفَاقِ.
ترجمه:
محمد بن محمد مفید در کتاب «مقنعه» مینویسد: روایت شده است که امامان صادق (ع) فرمودند: "رسول خدا (ص) بر مؤمنین نماز میخواند و پنج تکبیر میگفت، و بر اهل نفاق به جز کسانی که نهی از نماز بر آنها شده است، نماز میخواند و چهار تکبیر میگفت تا بین آنها و اهل ایمان فرق بگذارد. و صحابه هرگاه او را میدیدند که بر میتی نماز خوانده و چهار تکبیر گفته است، او را اهل نفاق میدانستند.
3072- 27- (9)وَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع أَنَّهُ صَلَّی عَلَی سَهْلِ بْنِ حُنَیْفٍ وَ کَبَّرَ خَمْساً ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَی أَصْحَابِهِ فَقَالَ لَهُمْ إِنَّهُ مِنْ أَهْلِ بَدْرٍ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی هَذِهِ الْأَبْوَابِ (1)وَ فِی بَابِ الْمَسْحِ عَلَی الْخُفَّیْنِ وَ غَیْرِهِمَا (2)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ فِی الصَّلَاةِ عَلَی مَنْ لَمْ یَبْلُغْ وَ غَیْرِ ذَلِکَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ (3).
ترجمه:
از امیرالمؤمنین (ع) نقل شده است که بر سهل بن حنیف نماز خواند و پنج تکبیر گفت. سپس به اصحابش رو کرد و به آنها گفت: "او از اهل بدر است.
(4)6 بَابُ جَوَازِ الزِّیَادَةِ فِی صَلَاةِ الْجِنَازَةِ عَلَی خَمْسِ تَکْبِیرَاتٍ وَ جَوَازِ إِعَادَةِ الصَّلَاةِ عَلَی الْمَیِّتِ وَ تَکْرَارِهَا عَلَی کَرَاهِیَةٍ وَ اسْتِحْبَابِ ذَلِکَ فِی الصَّلَاةِ عَلَی أَهْلِ الصَّلَاحِ وَ الْفَضْلِ ترجمه:
3073- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: کَبَّرَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع عَلَی سَهْلِ بْنِ حُنَیْفٍ- وَ کَانَ بَدْرِیّاً خَمْسَ تَکْبِیرَاتٍ ثُمَّ مَشَی سَاعَةً ثُمَّ وَضَعَهُ وَ کَبَّرَ عَلَیْهِ خَمْسَةً أُخْرَی فَصَنَعَ بِهِ ذَلِکَ حَتَّی کَبَّرَ عَلَیْهِ خَمْساً وَ عِشْرِینَ تَکْبِیرَةً.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ (6)
وَ رَوَاهُ الْکَشِّیُّ فِی کِتَابِ الرِّجَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْعُودٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ نُصَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ مِثْلَهُ (7).
ترجمه:
از حلبی نقل شده که از ابی عبد الله (ع) گفت: امیرالمؤمنین (ع) بر سهل بن حنیف- که از بدر بود- پنج تکبیر گفت، سپس یک ساعت راه رفت، سپس او را گذاشت و بر او پنج تکبیر دیگر گفت. او این کار را انجام داد تا بر او بیست و پنج تکبیر گفت."
3074- 2- (8)وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی
1) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الباب 2 من هذه الأبواب.
2) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 3 من الباب 38 من أبواب الوضوء.
3) یأتی ما یدلّ علی ذلک فی الباب 6 و فی الحدیث 5 من الباب 9 و فی الحدیث 1 من الباب 10 و فی الحدیث 6 من الباب 14 من هذه الأبواب.
4) الباب 6 فیه 24 حدیثا.
5) الکافی 3- 186- 2.
6) التهذیب 3- 325- 1011 و الاستبصار 1- 484- 1876.
7) رجال الکشّیّ 1- 164- 75.
8) الکافی 1- 451- 37.
حَدِیثٍ قَالَ: إِنَّ النَّبِیَّ ص لَمَّا تُوُفِّیَ قَامَ عَلِیٌّ ع عَلَی الْبَابِ فَصَلَّی عَلَیْهِ ثُمَّ أَمَرَ النَّاسَ عَشَرَةً عَشَرَةً یُصَلُّونَ عَلَیْهِ ثُمَّ یَخْرُجُونَ.
ترجمه:
از حلبی نقل شده که از ابی عبد الله (ع) در حدیثی گفت: وقتی پیامبر (ص) وفات یافت، علی (ع) بر در ایستاد و بر او نماز خواند، سپس به مردم دستور داد که ده نفر ده نفر بر او نماز بخوانند و سپس خارج شوند."
3075- 3- (1)وَ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ وَ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص صَلَّی عَلَی حَمْزَةَ سَبْعِینَ صَلَاةً وَ کَبَّرَ عَلَیْهِ سَبْعِینَ تَکْبِیرَةً.
ترجمه:
از زُرَارَة نقل شده که از ابی جعفر (ع) در حدیثی گفت: رسول خدا (ص) بر حمزه هفتاد بار نماز(دعا) خواند و هفتاد بار بر او تکبیر گفت.
3076- 4- (2)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثٍ طَوِیلٍ أَنَّ آدَمَ لَمَّا مَاتَ فَبَلَغَ إِلَی الصَّلَاةِ عَلَیْهِ تَقَدَّمَ هِبَةُ اللَّهِ فَصَلَّی عَلَی أَبِیهِ وَ جَبْرَئِیلُ خَلْفَهُ وَ جُنُودُ الْمَلَائِکَةِ وَ کَبَّرَ عَلَیْهِ ثَلَاثِینَ تَکْبِیرَةً فَأَمَرَ جَبْرَئِیلُ فَرَفَعَ خَمْساً وَ عِشْرِینَ تَکْبِیرَةً وَ السُّنَّةُ الْیَوْمَ فِینَا خَمْسُ تَکْبِیرَاتٍ وَ قَدْ کَانَ یُکَبَّرُ عَلَی أَهْلِ بَدْرٍ تِسْعاً وَ سَبْعاً.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی کِتَابِ إِکْمَالِ الدِّینِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْهَمْدَانِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ نَحْوَهُ (3).
ترجمه:
از ابی حمزه نقل شده که از ابی جعفر (ع) در حدیثی طولانی گفت: وقتی آدم (ع) وفات یافت و به نماز بر او رسیدند، هبه الله پیشقدم شد و بر پدرش نماز خواند و جبرئیل پشت سر او بود و سپاه ملائکه، و بر او سی بار تکبیر گفت. سپس جبرئیل دستور داد که بیست و پنج بار دیگر تکبیر گفت و امروز سنت ما پنج تکبیر است، و بر اهل بدر نه و هفت بار تکبیر گفته میشد.
3077- 5- (4)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: کَبَّرَ رَسُولُ اللَّهِ ص عَلَی حَمْزَةَ سَبْعِینَ تَکْبِیرَةً وَ کَبَّرَ عَلِیٌّ ع عِنْدَکُمْ عَلَی سَهْلِ بْنِ حُنَیْفٍ- خَمْساً وَ عِشْرِینَ تَکْبِیرَةً قَالَ کَبَّرَ خَمْساً خَمْساً کُلَّمَا أَدْرَکَهُ النَّاسُ قَالُوا
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا نَحْوَهُ (1)وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (2).
ترجمه:
از ابی بصیر نقل شده که از ابی جعفر (ع) گفت: رسول الله (ص) بر حمزه هفتاد بار تکبیر گفت و علی (ع) در میان شما بر سهل بن حنیف بیست و پنج بار تکبیر گفت. گفت: او پنج بار پنج بار تکبیر میگفت، هر بار که مردم او را درک میکردند، میگفتند: ای امیرالمؤمنین، ما نماز بر سهل را درک نکردیم. پس او سَهْلٍ را میگذاشت و بر او پنج بار تکبیر میگفت تا به قبرش رسید، پنج بار.
3078- 6- (3)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ مُثَنَّی بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: صَلَّی رَسُولُ اللَّهِ ص عَلَی حَمْزَةَ سَبْعِینَ صَلَاةً (4).
أَقُولُ: الْمُرَادُ بِالصَّلَاةِ هُنَا الدُّعَاءُ لِمَا مَرَّ (5).
ترجمه:
از زُرَارَة نقل شده که از ابی جعفر (ع) گفت: رسول الله (ص) بر حمزه هفتاد بار نماز خواند."
3079- 7- (6)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ بِأَسَانِیدَ تَقَدَّمَتْ فِی إِسْبَاغِ الْوُضُوءِ (7)عَنِ الرِّضَا ع عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ: کَبَّرَ رَسُولُ اللَّهِ ص عَلَی حَمْزَةَ خَمْسَ تَکْبِیرَاتٍ وَ کَبَّرَ عَلَی الشُّهَدَاءِ بَعْدَ حَمْزَةَ خَمْسَ تَکْبِیرَاتٍ فَأَصَابَ حَمْزَةَ سَبْعِینَ تَکْبِیرَةً.
ترجمه:
ازامام رضا (ع) نقل شده که از پدرانش از علی (ع) گفت: رسول الله (ص) بر حمزه پنج بار تکبیر گفت و بر شهدای بعد از حمزه نیز پنج بار تکبیر گفت، پس حمزه هفتاد بار تکبیر دریافت کرد."
3080- 8- (8)وَ فِی الْأَمَالِی الْمَشْهُورِ بِالْمَجَالِسِ بِإِسْنَادٍ تَقَدَّمَ فِی التَّبَرُّعِ بِالتَّکْفِینِ (9)عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِیَّ ص صَلَّی عَلَی فَاطِمَةَ بِنْتِ أَسَدٍ أُمِّ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع- صَلَاةً لَمْ یُصَلِّ عَلَی أَحَدٍ قَبْلَهَا مِثْلَ تِلْکَ الصَّلَاةِ ثُمَّ کَبَّرَ عَلَیْهَا أَرْبَعِینَ تَکْبِیرَةً فَقَالَ لَهُ عَمَّارٌ- لِمَ کَبَّرْتَ
1) الفقیه 1- 164- 470.
2) التهذیب 3- 197- 455.
3) الکافی 3- 186- 1.
4) فی نسخة- تکبیرة (هامش المخطوط).
5) مر فی الحدیث 12 و 21 من الباب 5 من هذه الأبواب.
6) عیون أخبار الرضا (علیه السلام) 2- 45- 167.
7) تقدم فی الحدیث 4 من الباب 54 من أبواب الوضوء.
8) أمالی الصدوق- 258- 14.
9) تقدم فی الحدیث 2 من الباب 26 من أبواب التکفین.
عَلَیْهَا أَرْبَعِینَ تَکْبِیرَةً یَا رَسُولَ اللَّهِ- قَالَ نَعَمْ یَا عَمَّارُ- الْتَفَتُّ إِلَی یَمِینِی فَنَظَرْتُ إِلَی أَرْبَعِینَ صَفّاً مِنَ الْمَلَائِکَةِ فَکَبَّرْتُ لِکُلِّ صَفٍّ تَکْبِیرَةً.
ترجمه:
از ابن عباس نقل شده که پیامبر (ص) بر فاطمه بنت اسد، مادر امیرالمؤمنین (ع) نمازی خواند که مثل آن را بر هیچکس قبل از او نخوانده بود. سپس بر او چهل بار تکبیر گفت. عمار به او گفت: چرا بر او چهل بار تکبیر گفتی، ای رسول الله؟ گفت: آری، ای عمار، به سمت راست خود نگاه کردم و چهل صف از ملائکه را دیدم، پس برای هر صف یک تکبیر گفتم.
3081- 9- (1)أَحْمَدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ الطَّبْرِسِیُّ فِی الْإِحْتِجَاجِ عَنْ سُلَیْمِ بْنِ قَیْسٍ الْهِلَالِیِّ عَنْ سَلْمَانَ الْفَارِسِیِّ أَنَّهُ قَالَ: أَتَیْتُ عَلِیّاً ع وَ هُوَ یُغَسِّلُ رَسُولَ اللَّهِ- وَ قَدْ کَانَ أَوْصَی أَنْ لَا یُغَسِّلَهُ غَیْرُ عَلِیٍّ ع- إِلَی أَنْ قَالَ فَلَمَّا غَسَّلَهُ وَ کَفَّنَهُ أَدْخَلَنِی وَ أَدْخَلَ أَبَا ذَرٍّ وَ الْمِقْدَادَ- وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ- فَتَقَدَّمَ وَ صَفَفْنَا خَلْفَهُ فَصَلَّی عَلَیْهِ ثُمَّ أَدْخَلَ عَشَرَةً مِنَ الْمُهَاجِرِینَ وَ عَشَرَةً مِنَ الْأَنْصَارِ- فَیُصَلُّونَ وَ یَخْرُجُونَ حَتَّی لَمْ یَبْقَ أَحَدٌ مِنَ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ إِلَّا صَلَّی عَلَیْهِ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
از سلمان فارسی نقل شده که گفت: به علی (ع) مراجعه کردم و او در حال غسل دادن رسول الله (ص) بود و او وصیت کرده بود که غیر از علی (ع) کسی او را غسل ندهد. تا اینکه گفت: وقتی او را غسل داد و کفن کرد، مرا و اباذر و مقداد و فاطمه و حسن و حسین را وارد کرد. سپس پیش رفت و ما پشت سر او صف بستیم و بر او نماز خواند. سپس ده نفر از مهاجرین و ده نفر از انصار را وارد کرد تا بر او نماز بخوانند و خارج شوند، تا اینکه هیچکس از مهاجرین و انصار باقی نماند مگر اینکه بر او نماز خواند.
3082- 10- (2)الْفَضْلُ بْنُ الْحَسَنِ الطَّبْرِسِیُّ فِی إِعْلَامِ الْوَرَی نَقْلًا مِنْ کِتَابِ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ قَالَ حَدَّثَنِی أَبُو مَرْیَمَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع وَ ذَکَرَ حَدِیثَ تَجْهِیزِ رَسُولِ اللَّهِ إِلَی أَنْ قَالَ قَالَ النَّاسُ کَیْفَ الصَّلَاةُ عَلَیْهِ فَقَالَ عَلِیٌّ ع إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص إِمَامُنَا حَیّاً وَ مَیِّتاً فَدَخَلَ عَلَیْهِ عَشَرَةً عَشَرَةً فَصَلَّوْا عَلَیْهِ یَوْمَ الْإِثْنَیْنِ- وَ لَیْلَةَ الثَّلَاثَاءِ حَتَّی الصَّبَاحِ وَ یَوْمَ الثَّلَاثَاءِ- حَتَّی صَلَّی عَلَیْهِ کَبِیرُهُمْ وَ صَغِیرُهُمْ ذَکَرُهُمْ وَ أُنْثَاهُمْ وَ ضَوَاحِی الْمَدِینَةِ بِغَیْرِ إِمَامٍ.
ترجمه:
به من خبر داد ابومریم از ابی جعفر (علیهالسلام) و ذکر کرد حدیث تجهیز (مراسم تدفین) رسولالله (صلىاللهعليهوآله) تا اینکه گفت: گفتند مردم: چگونه بر او نماز بخوانیم؟ پس گفت علی (علیهالسلام): بهدرستی که رسولالله (صلىاللهعليهوآله) امام ماست در حال حیات و پس از مرگ. پس وارد شدند بر او (پیامبر) دهده نفر و بر او نماز گزاردند در روز دوشنبه و شب سهشنبه تا صبح و در روز سهشنبه - تا اینکه بزرگترشان و کوچکترشان و مردان و زنان و ساکنان مدینه بر او نماز خواندند بدون امام.»
3083- 11- (3)عَلِیُّ بْنُ مُوسَی بْنِ طَاوُسٍ فِی کِتَابِ الطُّرَفِ عَنْ عِیسَی بْنِ الْمُسْتَفَادِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ ع قَالَ: کَانَ فِیمَا أَوْصَی بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ص أَنْ یُدْفَنَ فِی بَیْتِهِ وَ یُکَفَّنَ بِثَلَاثَةِ أَثْوَابٍ أَحَدُهَا یَمَانٍ وَ لَا یَدْخُلَ قَبْرَهُ غَیْرُ عَلِیٍّ ع- ثُمَ
قَالَ یَا عَلِیُّ کُنْ أَنْتَ وَ فَاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ- وَ کَبِّرُوا خَمْساً وَ سَبْعِینَ تَکْبِیرَةً وَ کَبِّرْ خَمْساً وَ انْصَرِفْ وَ ذَلِکَ بَعْدَ أَنْ یُؤْذَنَ لَکَ فِی الصَّلَاةِ قَالَ عَلِیٌّ وَ مَنْ یُؤْذِنُ لِی بِهَا قَالَ جَبْرَئِیلُ یُؤْذِنُکَ بِهَا ثُمَّ رِجَالُ أَهْلِ بَیْتِی یُصَلُّونَ عَلَیَّ أَفْوَاجاً أَفْوَاجاً ثُمَّ نِسَاؤُهُمْ ثُمَّ النَّاسُ مِنْ بَعْدِ ذَلِکَ قَالَ فَفَعَلْتُ.
ترجمه:
از عیسی بن مستفاد از ابی الحسن موسی بن جعفر (علیهالسلام) از پدرش (علیهالسلام) نقل شده است که گفت: در آنچه که رسولالله (صلىاللهعليهوآله) وصیت کرده بود، این بود که در خانهاش دفن شود و با سه لباس کفن شود، که یکی از آنها یمانی باشد و غیر از علی (علیهالسلام) هیچکس به قبر او داخل نشود. سپس گفت: ای علی، تو و فاطمه و حسن و حسین (علیهمالسلام) باشید - و 75 تکبیر بگویید و تکبیر بگویید و برگردید و این بعد از آن است که به شما اجازه داده شود برای نماز. علی (علیهالسلام) گفت: و چه کسی به من اجازه میدهد؟ گفت: جبرئیل به تو اجازه میدهد. سپس مردان اهل بیت من به صورت گروه گروه بر من نماز خواهند خواند، سپس زنان آنان، و بعد از آن مردم. علی (علیهالسلام) گفت: پس من عمل کردم.
3084- 12- (1)مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ الْکَشِّیُّ فِی کِتَابِ الرِّجَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْعُودٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْعَلَوِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ الْحُسَیْنِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ زَیْدٍ أَنَّهُ قَالَ: کَبَّرَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ ع عَلَی سَهْلِ بْنِ حُنَیْفٍ- سَبْعَ تَکْبِیرَاتٍ وَ کَانَ بَدْرِیّاً وَ قَالَ لَوْ کَبَّرْتُ عَلَیْهِ سَبْعِینَ لَکَانَ أَهْلًا.
ترجمه:
از حسن بن زید نقل شده است که گفت: علی بن ابیطالب (علیهالسلام) بر سهل بن حنیف تکبیر گفت - هفت تکبیر. و او از کسانی بود که در جنگ بدر شرکت کرده بود و گفت: اگر بر او هفتاد تکبیر میگفتم، شایسته آن بود.»
3085- 13- (2)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ طَرِیفٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ ع أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص صَلَّی عَلَی جِنَازَةٍ فَلَمَّا فَرَغَ مِنْهَا جَاءَ قَوْمٌ لَمْ یَکُونُوا أَدْرَکُوهَا فَکَلَّمُوا رَسُولَ اللَّهِ ص أَنْ یُعِیدَ الصَّلَاةَ عَلَیْهَا فَقَالَ لَهُمْ قَدْ قَضَیْتُ الصَّلَاةَ عَلَیْهَا وَ لَکِنِ ادْعُوا لَهَا.
وَ عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ نَحْوَهُ (3)أَقُولُ: هَذَا دَالٌّ عَلَی عَدَمِ وُجُوبِ الْإِعَادَةِ لَا عَلَی عَدَمِ جَوَازِهَا.
ترجمه:
از حسین بن علوان از جعفر (علیهالسلام) از پدرش (علیهالسلام) نقل شده است که رسولالله (صلىاللهعليهوآله) بر جنازهای نماز خواند. پس از اینکه از آن فراغت یافت، گروهی آمدند که آن نماز را درک نکرده بودند و از رسولالله (صلىاللهعليهوآله) خواستند که دوباره بر آن نماز بخواند. پس به آنها گفت: من نماز بر آن خواندهام، اما برای او دعا کنید.
من میگویم:
این دلالت دارد بر عدم وجوب اعاده نماز، نه بر عدم جواز آن.
3086- 14- (4)سَعِیدُ بْنُ هِبَةَ الرَّاوَنْدِیُّ فِی قِصَصِ الْأَنْبِیَاءِ بِسَنَدِهِ عَنِ ابْنِ
بَابَوَیْهِ عَنْ أَبِیهِ (عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ) (1)عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ ع فِی حَدِیثِ وَفَاةِ آدَمَ ع قَالَ: فَخَرَجَ هِبَةُ اللَّهِ- وَ صَلَّی عَلَیْهِ وَ کَبَّرَ عَلَیْهِ خَمْساً وَ سَبْعِینَ تَکْبِیرَةً سَبْعِینَ لآِدَمَ وَ خَمْسَةً لِأَوْلَادِهِ.
ترجمه:
از علی بن حسین (علیهالسلام) در حدیث وفات آدم (علیهالسلام) نقل شده است که گفت: پس هبهالله (علیهالسلام) خارج شد و بر او نماز گزارد و بر او 75 تکبیر گفت، 70 برای آدم و 5 تا برای فرزندانش.
3087- 15- (2)وَ عَنِ ابْنِ بَابَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ (3)عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ فُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ (4)عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: فَلَمَّا جَهَّزُوهُ یَعْنِی آدَمَ قَالَ جَبْرَئِیلُ- تَقَدَّمْ یَا هِبَةَ اللَّهِ فَصَلِّ عَلَی أَبِیکَ فَتَقَدَّمَ فَکَبَّرَ عَلَیْهِ خَمْساً وَ سَبْعِینَ تَکْبِیرَةً سَبْعِینَ تَفَضُّلًا لآِدَمَ ع وَ خَمْساً لِلسُّنَّةِ.
ترجمه:
از فضیل بن یسار نقل شده است که از ابی جعفر (علیهالسلام) در حدیثی گفت: هنگامی که او را (آدم) تجهیز کردند، جبرئیل گفت: ای هبهالله، پیش بیفتم و بر پدرت نماز بخوان. پس پیش رفت و بر او 75 تکبیر گفت، 70 تا برای فضیلت آدم (علیهالسلام) و 5 تا برای سنت.
3088- 16- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ أَبِی مَرْیَمَ الْأَنْصَارِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ کُفِّنَ رَسُولُ اللَّهِ ص فِی ثَلَاثَةِ أَثْوَابٍ إِلَی أَنْ قَالَ قُلْتُ: وَ کَیْفَ صُلِّیَ عَلَیْهِ قَالَ سُجِّیَ بِثَوْبٍ وَ جُعِلَ وَسَطَ الْبَیْتِ فَإِذَا دَخَلَ قَوْمٌ دَارُوا بِهِ وَ صَلَّوْا عَلَیْهِ وَ دَعَوْا لَهُ ثُمَّ یَخْرُجُونَ وَ یَدْخُلُ آخَرُونَ.
ترجمه:
از ابومریم انصاری نقل شده است که گفت: شنیدم ابا جعفر (علیهالسلام) میگوید: رسولالله (صلىاللهعليهوآله) در سه لباس کفن شد. تا اینکه گفتم: چگونه بر او نماز خوانده شد؟ گفت: او با لباسی پوشانده شد و در وسط خانه قرار گرفت. پس هنگامی که گروهی وارد میشدند، دور او میچرخیدند و بر او نماز میخواندند و برای او دعا میکردند، سپس خارج میشدند و گروه دیگری وارد میشدند.
3089- 17- (6)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنِ التَّکْبِیرِ عَلَی
الْجِنَازَةِ هَلْ فِیهِ شَیْءٌ مُوَقَّتٌ (1)فَقَالَ لَا کَبَّرَ رَسُولُ اللَّهِ ص أَحَدَ عَشَرَ وَ تِسْعاً وَ سَبْعاً وَ خَمْساً وَ سِتّاً وَ أَرْبَعاً.
أَقُولُ: حَمَلَ الشَّیْخُ الْأَرْبَعَ عَلَی التَّقِیَّةِ وَ عَلَی کَوْنِ الْمَیِّتِ مُخَالِفاً لِمَا مَرَّ (2).
ترجمه:
از جابر نقل شده است که گفتم: از ابا جعفر (علیهالسلام) دربارهٔ تکبیر بر جنازه پرسیدم، آیا چیزی برای آن مقرر شده است؟ گفت: نه، رسولالله (صلىاللهعليهوآله) یازده تکبیر گفت، و نُه و هفت و پنج و شش و چهار.
من میگویم: مرحوم شیخ این چهار مورد را بر تقیه و بر این که میت مخالف باشد حمل کرده است.
3090- 18- (3)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُذَافِرٍ عَنْ عُقْبَةَ عَنْ جَعْفَرٍ قَالَ: سُئِلَ جَعْفَرٌ ع عَنِ التَّکْبِیرِ عَلَی الْجَنَائِزِ فَقَالَ ذَلِکَ إِلَی أَهْلِ الْمَیِّتِ مَا شَاءُوا کَبَّرُوا فَقِیلَ إِنَّهُمْ یُکَبِّرُونَ أَرْبَعاً فَقَالَ ذَاکَ إِلَیْهِمْ ثُمَّ قَالَ أَ مَا بَلَغَکُمْ أَنَّ رَجُلًا صَلَّی عَلَیْهِ عَلِیٌّ ع- فَکَبَّرَ عَلَیْهِ خَمْساً حَتَّی صَلَّی عَلَیْهِ خَمْسَ صَلَوَاتٍ یُکَبِّرُ فِی کُلِّ صَلَاةٍ خَمْسَ تَکْبِیرَاتٍ قَالَ ثُمَّ قَالَ إِنَّهُ بَدْرِیٌّ عَقَبِیٌّ أُحُدِیٌّ وَ کَانَ مِنَ النُّقَبَاءِ الَّذِینَ اخْتَارَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ص- مِنَ الِاثْنَیْ عَشَرَ وَ کَانَتْ لَهُ خَمْسُ مَنَاقِبَ فَصَلَّی عَلَیْهِ لِکُلِّ مَنْقَبَةٍ صَلَاةً.
ترجمه:
از عقبى نقل شده است که از جعفر (علیهالسلام) دربارهٔ تکبیر بر جنازه پرسیدند. گفت: این بستگی به اهل میت دارد، هر چه بخواهند تکبیر میگویند. سپس گفته شد: آنان چهار تکبیر میگویند. گفت: این به خودشان بستگی دارد. سپس گفت: آیا به شما نرسیده که علی (علیهالسلام) بر جنازهای نماز خوانده و بر او پنج تکبیر گفته است، تا اینکه بر او پنج نماز خوانده که در هر نماز پنج تکبیر گفته میشود؟ سپس گفت: او بدری، عقبى، احدى و از نقباء بود که رسولالله (صلىاللهعليهوآله) از دوازده نفر انتخاب کرده بود و او پنج فضیلت داشت و به ازای هر فضیلت بر او یک نماز خوانده شد.
3091- 19- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْمَیِّتُ یُصَلَّی عَلَیْهِ مَا لَمْ یُوَارَ بِالتُّرَابِ وَ إِنْ کَانَ قَدْ صُلِّیَ عَلَیْهِ.
ترجمه:
از عمار ساباطی نقل شده است که از ابی عبدالله (علیهالسلام) شنیدم که گفت: بر میت نماز خوانده میشود تا زمانی که در خاک دفن نشده باشد، هرچند که بر او نماز خوانده شده باشد.
3092- 20- (5)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْجِنَازَةِ لَمْ أُدْرِکْهَا حَتَّی بَلَغَتِ الْقَبْرَ أُصَلِّی عَلَیْهَا قَالَ إِنْ أَدْرَکْتَهَا قَبْلَ أَنْ تُدْفَنَ فَإِنْ شِئْتَ فَصَلِّ عَلَیْهَا.
ترجمه:
از یونس بن یعقوب نقل شده است که از ابی عبدالله (علیهالسلام) پرسیدم: دربارهٔ جنازهای که آن را درک نکردهام تا به قبر برسد، آیا بر آن نماز بخوانم؟ گفت: اگر آن را قبل از دفن درک کردی، اگر خواستی میتوانی بر آن نماز بخوانی.
3093- 21- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ قَالَ: قُلْتُ لِجَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنَّا نَتَحَدَّثُ بِالْعِرَاقِ أَنَّ عَلِیّاً ع- صَلَّی عَلَی سَهْلِ بْنِ حُنَیْفٍ فَکَبَّرَ عَلَیْهِ سِتّاً ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَی مَنْ کَانَ خَلْفَهُ فَقَالَ إِنَّهُ کَانَ بَدْرِیّاً قَالَ فَقَالَ جَعْفَرٌ ع- إِنَّهُ لَمْ یَکُنْ کَذَا وَ لَکِنْ صَلَّی عَلَیْهِ خَمْساً ثُمَّ رَفَعَهُ وَ مَشَی بِهِ سَاعَةً ثُمَّ وَضَعَهُ وَ کَبَّرَ عَلَیْهِ خَمْساً فَفَعَلَ ذَلِکَ خَمْسَ مَرَّاتٍ حَتَّی کَبَّرَ عَلَیْهِ خَمْساً وَ عِشْرِینَ تَکْبِیرَةً.
ترجمه:
از عمرو بن شمر نقل شده است که گفتم: ای جعفر بن محمد، جانم فدای تو، ما در عراق صحبت میکنیم که علی (علیهالسلام) بر سهل بن حنیف نماز خوانده و بر او شش تکبیر گفته است. سپس به کسانی که پشت سرش بودند، گفت: او بدری بوده است. جعفر (علیهالسلام) گفت: او چنین نبوده، بلکه بر او پنج تکبیر گفت، سپس او را بلند کرد و به مدت یک ساعت با او راه رفت، سپس او را گذاشت و بر او پنج تکبیر گفت. و این کار را پنج مرتبه انجام داد تا اینکه بر او 25 تکبیر گفت.
3094- 22- (2)وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع (3)فِی حَدِیثٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص خَرَجَ عَلَی جِنَازَةِ امْرَأَةٍ مِنْ بَنِی النَّجَّارِ- فَصَلَّی عَلَیْهَا فَوَجَدَ الْحَفَرَةَ لَمْ یُمَکَّنُوا فَوَضَعُوا الْجِنَازَةَ فَلَمْ یَجِئْ قَوْمٌ إِلَّا قَالَ لَهُمْ صَلُّوا عَلَیْهَا.
ترجمه:
و به همین سند از ابی عبدالله (علیهالسلام) در حدیثی نقل شده است که رسولالله (صلىاللهعليهوآله) بر جنازهای از زنان بنینجار خارج شد و بر او نماز خواند. وقتی که قبر را یافت، نتوانسته بودند آن را بکنند، پس جنازه را گذاشتند و هیچ قومی نیامد مگر اینکه به آنها گفت: بر او نماز بخوانید.
3095- 23- (4)وَ عَنْهُ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَی الْخَشَّابِ عَنْ غِیَاثِ بْنِ کَلُّوبٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص صَلَّی عَلَی جِنَازَةٍ فَلَمَّا فَرَغَ جَاءَ قَوْمٌ فَقَالُوا فَاتَتْنَا الصَّلَاةُ عَلَیْهَا فَقَالَ إِنَّ الْجِنَازَةَ لَا یُصَلَّی عَلَیْهَا مَرَّتَیْنِ ادْعُوا لَهَا (5)وَ قُولُوا خَیْراً.
أَقُولُ: یَأْتِی وَجْهُهُ (6).
ترجمه:
از اسحاق بن عمار نقل شده است که از ابی عبدالله (علیهالسلام) شنیدم که گفت: رسولالله (صلىاللهعليهوآله) بر جنازهای نماز خواند، و هنگامی که فارغ شد، گروهی آمدند و گفتند: ما بر او نماز نخواندهایم. فرمود: بر جنازهای دو بار نماز خوانده نمیشود. پس برای او دعا کنید و خوب بگویید.
3096- 24- (7)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ
1) التهذیب 3- 317- 984 و الاستبصار 1- 476- 1841.
2) التهذیب 3- 325- 1012 و الاستبصار 1- 484- 1877.
3) فی التهذیب- عن جابر، عن أبی جعفر (علیه السلام) و فیه بدل محمّد بن سالم- محمّد بن سنان.
4) التهذیب 3- 324- 1010 و الاستبصار 1- 484- 1878.
5) فی نسخة- له (هامش المخطوط).
6) یأتی وجهه فی الحدیث 24 من هذا الباب.
7) التهذیب 3- 332- 1040 و الاستبصار 1- 485- 1879.
أَبِیهِ عَنْ وَهْبِ بْنِ وَهْبٍ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ ع أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّی عَلَی جِنَازَةٍ فَلَمَّا فَرَغَ جَاءَهُ نَاسٌ فَقَالُوا یَا رَسُولَ اللَّهِ لَمْ نُدْرِکِ الصَّلَاةَ عَلَیْهَا فَقَالَ لَا یُصَلَّی عَلَی جِنَازَةٍ مَرَّتَیْنِ وَ لَکِنِ ادْعُوا لَهُ (1).
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ وَهْبِ بْنِ وَهْبٍ مِثْلَهُ (2)وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ وَهْبِ بْنِ وَهْبٍ وَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ ظَرِیفٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ (3)
قَالَ الشَّیْخُ الْوَجْهُ فِی هَاتَیْنِ الرِّوَایَتَیْنِ ضَرْبٌ مِنَ الْکَرَاهَةِ قَالَ وَ یَجُوزُ أَنْ یَکُونَ لِنَفْیِ الْوُجُوبِ فَإِنَّ مَا زَادَ عَلَی مَرَّةٍ مُسْتَحَبٌّ مَنْدُوبٌ إِلَیْهِ أَقُولُ: هَذَا خَبَرٌ وَاحِدٌ لَهُ سَنَدَانِ وَ یَحْتَمِلُ النَّسْخَ أَیْضاً وَ یَحْتَمِلُ الْحَمْلَ عَلَی التَّقِیَّةِ فِی الرِّوَایَةِ لِأَنَّ رَاوِیَهُ مِنَ الْعَامَّةِ وَ هُوَ مُوَافِقٌ لِأَشْهَرِ مَذَاهِبِهِمْ وَ مُعَارِضُهُ أَقْوَی مِنْهُ وَ أَکْثَرُ وَ أَوْضَحُ دَلَالَةً وَ اللَّهُ أَعْلَمُ.
ترجمه:
از وهب بن وهب نقل شده است که از جعفر (علیهالسلام) و از پدرش (علیهالسلام) شنیدم که گفت: رسولالله (صلىاللهعليهوآله) بر جنازهای نماز خواند، و هنگامی که فارغ شد، گروهی آمدند و گفتند: ای رسولالله، ما نماز را بر او درک نکردیم. فرمود: بر جنازهای دو بار نماز خوانده نمیشود، اما برای او دعا کنید.
مرحوم شیخ گفت: وجه در این دو روایت نوعی از کراهت است و ممکن است برای نفی وجوب باشد، زیرا آنچه بیشتر از یک بار است، مستحب و مورد توصیه است.
من میگویم:
این خبر واحد دو سند دارد و احتمال نسخ را نیز دارد و احتمال حمل آن بر تقیه در روایت نیز وجود دارد، زیرا راوی آن از عامه است و با مشهورترین مذهب آنها موافق است و معارض آن قویتر و بیشتر و واضحتر است. و خدا داناتر است.
(4)7 بَابُ أَنَّهُ لَیْسَ فِی صَلَاةِ الْجِنَازَةِ قِرَاءَةٌ وَ لَا دُعَاءٌ مُعَیَّنٌ ترجمه:
3097- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ زُرَارَةَ وَ مَعْمَرِ بْنِ یَحْیَی وَ إِسْمَاعِیلَ الْجُعْفِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: لَیْسَ فِی الصَّلَاةِ عَلَی الْمَیِّتِ قِرَاءَةٌ وَ لَا دُعَاءٌ مُوَقَّتٌ تَدْعُو بِمَا بَدَا لَکَ (6)وَ أَحَقُّ الْمَوْتَی أَنْ یُدْعَی لَهُ الْمُؤْمِنُ وَ أَنْ یُبْدَأَ بِالصَّلَاةِ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ ص.
ترجمه:
از اسماعیل الجعفی نقل شده است که از ابی جعفر (علیهالسلام) شنیدم که گفت: در نماز بر میت قرائتی نیست و دعا بهطور مشخصی نیز وجود ندارد؛ میتوانی به هر آنچه که برایت پیش میآید دعا کنی. و شایستهترین مردگان برای دعا، مؤمن است و باید با درود بر رسولالله (صلىاللهعليهوآله) آغاز شود.
3098- 2- (1)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْجِنَازَةِ أُصَلِّی (2)عَلَیْهَا عَلَی غَیْرِ وُضُوءٍ فَقَالَ نَعَمْ إِنَّمَا هُوَ تَکْبِیرٌ وَ تَسْبِیحٌ وَ تَحْمِیدٌ وَ تَهْلِیلٌ الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ (3)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ (4).
ترجمه:
یونس بن یعقوب میگوید: از امام صادق (علیهالسلام) درباره نماز میت پرسیدم که آیا میتوانم بدون وضو بر آن نماز بخوانم؟ ایشان فرمودند: بله، زیرا این [نماز] فقط تکبیر، تسبیح، حمد، و تهلیل است.
3099- 3- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ زُرَارَةَ أَنَّهُمَا سَمِعَا أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ لَیْسَ فِی الصَّلَاةِ عَلَی الْمَیِّتِ قِرَاءَةٌ وَ لَا دُعَاءٌ مُوَقَّتٌ إِلَّا أَنْ تَدْعُوَ بِمَا بَدَا لَکَ وَ أَحَقُّ الْأَمْوَاتِ أَنْ یُدْعَی لَهُ أَنْ تَبْدَأَ بِالصَّلَاةِ عَلَی النَّبِیِّ ص.
ترجمه:
محمد بن مسلم و زراره نقل کردهاند که هر دو از امام باقر (علیهالسلام) شنیدند که میفرمود: در نماز میت نه قرائت (سورهای) وجود دارد و نه دعای خاص و معین؛ جز اینکه میتوانی هر دعایی که برایت پیش آمد، بخوانی. و سزاوارترین اموات به اینکه برایش دعا شود، این است که ابتدا با درود فرستادن بر پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) آغاز کنی.
3100- 4- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْقُمِّیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَیْمُونٍ الْقَدَّاحِ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ أَنَّ عَلِیّاً ع کَانَ إِذَا صَلَّی عَلَی مَیِّتٍ یَقْرَأُ بِفَاتِحَةِ الْکِتَابِ وَ یُصَلِّی عَلَی النَّبِیِّ ص تَمَامَ الْحَدِیثِ.
طإه
ترجمه:
عبدالله بن میمون قداح از امام جعفر (علیهالسلام) از پدرش نقل کرده است که علی (علیهالسلام) هرگاه بر میتی نماز میخواند، سوره فاتحه را قرائت میکرد و بهطور کامل بر پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) درود میفرستاد.
3101- 5- (7)وَ قَدْ تَقَدَّمَ حَدِیثُ عَلِیِّ بْنِ سُوَیْدٍ عَنِ الرِّضَا ع فِی الصَّلَاةِ عَلَی الْجَنَائِزِ فَقَالَ تَقْرَأُ فِی الْأُولَی بِأُمِّ الْکِتَابِ.
أَقُولُ: حَمَلَهُمَا الشَّیْخُ عَلَی التَّقِیَّةِ وَ قَدْ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی کَیْفِیَّةِ
صَلَاةِ الْجِنَازَةِ لَمْ تُذْکَرْ فِیهَا الْقِرَاءَةُ وَ ذُکِرَتْ فِیهَا أَدْعِیَةٌ مُخْتَلِفَةٌ (1)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی الْقُنُوتِ (2).
ترجمه:
حدیث علی بن سوید از امام رضا (علیهالسلام) در مورد نماز بر جنازهها قبلاً نقل شد. امام (علیهالسلام) فرمودند: در رکعت اول سوره حمد را بخوان.
میگویم: شیخ (طوسی) این روایتها را بر تقیه حمل کرده است. و قبلاً هم مطالبی که دلالت بر این موضوع داشت، در کیفیت نماز جنازه ذکر شد که در آن قرائت (سورهای) نیامده بود و دعاهای متفاوتی ذکر شده بود.
(3)8 بَابُ أَنَّهُ لَیْسَ فِی صَلَاةِ الْجِنَازَةِ رُکُوعٌ وَ لَا سُجُودٌ ترجمه:
3102- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: تُصَلَّی عَلَی الْجِنَازَةِ فِی کُلِّ سَاعَةٍ إِنَّهَا لَیْسَتْ بِصَلَاةِ رُکُوعٍ وَ سُجُودٍ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
محمد بن مسلم از امام باقر (علیهالسلام) نقل میکند که فرمود: بر جنازه در هر ساعتی میتوان نماز خواند؛ زیرا این [نماز]، نمازِ رکوع و سجود نیست.
3103- 2- (5)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ وَ الْعِلَلِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: إِنَّمَا لَمْ یَکُنْ فِی الصَّلَاةِ عَلَی الْمَیِّتِ رُکُوعٌ وَ لَا سُجُودٌ لِأَنَّهُ إِنَّمَا أُرِیدَ بِهَذِهِ الصَّلَاةِ الشَّفَاعَةُ لِهَذَا الْعَبْدِ الَّذِی قَدْ تَخَلَّی مِمَّا خَلَّفَ وَ احْتَاجَ إِلَی مَا قَدَّمَ.
قَالَ وَ إِنَّمَا جَوَّزْنَا الصَّلَاةَ عَلَی الْمَیِّتِ بِغَیْرٍ وُضُوءٍ لِأَنَّهُ لَیْسَ فِیهَا رُکُوعٌ وَ لَا سُجُودٌ أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (6)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (7).
1) تقدم فی الباب 2 و 3 و 4 من هذه الأبواب.
2) یأتی فی الحدیث 5 من الباب 9 من أبواب القنوت.
3) الباب 8 فیه حدیثان.
4) الکافی 3- 180- 2 و یأتی بتمامه فی الحدیث 2 من الباب 20 من هذه الأبواب.
5) عیون أخبار الرضا (علیه السلام) 2- 114، و علل الشرائع- 267- 9.
6) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 9 من الباب 1 من أبواب الوضوء، و فی الحدیث 2 من الباب 7 من أبواب صلاة الجنائز.
7) یأتی فی الحدیث 2 من الباب 9 و الحدیث 2 من الباب 20، و الحدیث 7 من الباب 21 و الحدیث 2 من الباب 22 من هذه الأبواب.
ترجمه:
فضل بن شاذان از امام رضا (علیهالسلام) نقل میکند که فرمود: در نماز میت رکوع و سجود نیست، زیرا هدف از این نماز شفاعت برای این بندهای است که از آنچه باقی گذاشته (دنیا و داراییها) جدا شده و به آنچه پیش فرستاده (اعمال و عبادات) نیازمند است.
و فرمود: ما نماز میت را بدون وضو جایز دانستیم، چون در آن نه رکوع وجود دارد و نه سجود.
(1)9 بَابُ أَنَّهُ لَا تَسْلِیمَ فِی صَلَاةِ الْجِنَازَةِ ترجمه:
3104- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ سَعْدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الصَّلَاةِ عَلَی الْمَیِّتِ قَالَ أَمَّا الْمُؤْمِنُ فَخَمْسُ تَکْبِیرَاتٍ وَ أَمَّا الْمُنَافِقُ فَأَرْبَعٌ وَ لَا سَلَامَ فِیهَا.
ترجمه:
اسماعیل بن سعد اشعری از امام رضا (علیهالسلام) نقل میکند که فرمود: از ایشان درباره نماز میت پرسیدم. امام فرمودند: اما برای مؤمن پنج تکبیر است و برای منافق چهار تکبیر، و در آن (نماز میت) سلام وجود ندارد.
3105- 2- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ وَ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالا لَیْسَ فِی الصَّلَاةِ عَلَی الْمَیِّتِ تَسْلِیمٌ.
ترجمه:
حلبی و زراره از امام باقر و امام صادق (علیهماالسلام) نقل کردهاند که فرمودند: در نماز میت سلام وجود ندارد.
3106- 3- (4)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع لَیْسَ فِی الصَّلَاةِ عَلَی الْمَیِّتِ تَسْلِیمٌ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (5)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ.
ترجمه:
حلبی از امام صادق (علیهالسلام) نقل کرده که فرمودند: در نماز میت سلام وجود ندارد.
3107- 4- (6)وَ قَدْ سَبَقَ فِی حَدِیثِ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی صَلَاةِ الْجِنَازَةِ إِنَّمَا هُوَ تَکْبِیرٌ وَ تَحْمِیدٌ وَ تَسْبِیحٌ وَ تَهْلِیلٌ.
ترجمه:
یونس بن یعقوب از امام صادق (علیهالسلام) درباره نماز میت نقل میکند که فرمودند: این [نماز] فقط تکبیر، حمد، تسبیح و تهلیل است.
3108- 5- (7)الْحَسَنُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ شُعْبَةَ فِی کِتَابِ تُحَفِ الْعُقُولِ عَنِ الرِّضَا ع فِی کِتَابِهِ إِلَی الْمَأْمُونِ قَالَ: وَ الصَّلَاةُ عَلَی الْجِنَازَةِ (8)خَمْسُ
1) الباب 9 فیه 5 أحادیث.
2) التهذیب 3- 192- 439 و الاستبصار 1- 477- 1848.
3) الکافی 3- 185- 3 و التهذیب 3- 192- 438، و الاستبصار 1- 477- 1847.
4) الکافی 3- 185- 2.
5) التهذیب 3- 192- 437، و الاستبصار 1- 477- 1846.
6) سبق فی الحدیث 2 من الباب 7 من هذه الأبواب.
7) تحف العقول- 312.
8) 8فی المصدر- علی المیت.
تَکْبِیرَاتٍ وَ لَیْسَ فِی صَلَاةِ الْجَنَائِزِ تَسْلِیمٌ لِأَنَّ التَّسْلِیمَ فِی (صَلَاةِ) (1)الرُّکُوعِ وَ السُّجُودِ وَ لَیْسَ لِصَلَاةِ الْجِنَازَةِ رُکُوعٌ وَ لَا سُجُودٌ وَ یُرَبَّعُ قَبْرُ الْمَیِّتِ وَ لَا یُسَنَّمُ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ فِی أَحَادِیثِ کَیْفِیَّةِ الصَّلَاةِ عَلَی الْجِنَازَةِ مَا یَدُلُّ عَلَی نَفْیِ التَّسْلِیمِ حَیْثُ لَمْ یُذْکَرْ فِیهَا (2)وَ تَقَدَّمَ ذِکْرُهُ فِی حَدِیثِ عَمَّارٍ (3)وَ حَدِیثِ سَمَاعَةَ (4)وَ حَدِیثِ یُونُسَ (5)وَ حَمَلَهَا الشَّیْخُ وَ غَیْرُهُ عَلَی التَّقِیَّةِ وَ یُمْکِنُ کَوْنُهُ کِنَایَةً عَنِ الِانْصِرَافِ وَ یَحْتَمِلُ کَوْنُهُ سُنَّةً خَارِجَةً عَنْ صَلَاةِ الْجِنَازَةِ لِمَا یَأْتِی فِی الْعَشَرَةِ مِنِ اسْتِحْبَابِ التَّسْلِیمِ عِنْدَ الْمُفَارَقَةِ (6).
ترجمه:
حسن بن علی بن شُعْبَة در کتاب «تحف العقول» از امام رضا (علیهالسلام) در نامهای به مأمون نقل میکند که فرمود: نماز بر جنازه پنج تکبیر دارد و در نماز جنازه سلام وجود ندارد، زیرا سلام در نمازهای دارای رکوع و سجود است و نماز میت نه رکوع دارد و نه سجود. و قبر میت باید به صورت چهارگوش (مربع) باشد و به صورت برآمده (تپهای) ساخته نشود.
(7)10 بَابُ اسْتِحْبَابِ رَفْعِ الْیَدَیْنِ فِی کُلِّ تَکْبِیرَةٍ مِنْ صَلَاةِ الْجِنَازَةِ ترجمه:
3109- 1- (8)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْعَرْزَمِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: صَلَّیْتُ خَلْفَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع عَلَی جِنَازَةٍ فَکَبَّرَ خَمْساً یَرْفَعُ یَدَهُ فِی کُلِّ تَکْبِیرَةٍ.
ترجمه:
عبدالرحمن بن عرزمی از امام صادق (علیهالسلام) نقل میکند که فرمود: پشت سر امام صادق (علیهالسلام) بر جنازهای نماز خواندم. ایشان پنج تکبیر گفتند و در هر تکبیر دستهایشان را بلند میکردند.
1) لیس فی المصدر.
2) تقدم فی الباب 2 من هذه الأبواب.
3) تقدم فی الحدیث 11 من الباب 2 من هذه الأبواب.
4) تقدم فی الحدیث 6 من الباب 2 من هذه الأبواب.
5) تقدم فی الحدیث 10 من الباب 2 من هذه الأبواب.
6) یأتی فی الحدیث 1 و 2 من الباب 52 من أبواب أحکام العشرة.
7) الباب 10 فیه 5 أحادیث.
8) التهذیب 3- 194- 445، و الاستبصار 1- 478- 1851.
3110- 2- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدِ بْنِ عُقْدَةَ فِی کِتَابِ الرِّجَالِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ خَالِدٍ مَوْلَی بَنِی الصَّیْدَاءِ أَنَّهُ صَلَّی خَلْفَ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ع عَلَی جِنَازَةٍ فَرَآهُ یَرْفَعُ یَدَیْهِ فِی کُلِّ تَکْبِیرَةٍ.
ترجمه:
3111- 3- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا ع قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنَّ النَّاسَ- یَرْفَعُونَ أَیْدِیَهُمْ فِی التَّکْبِیرِ عَلَی الْمَیِّتِ فِی التَّکْبِیرَةِ الْأُولَی وَ لَا یَرْفَعُونَ فِیمَا بَعْدَ ذَلِکَ فَأَقْتَصِرُ عَلَی التَّکْبِیرَةِ الْأُولَی کَمَا یَفْعَلُونَ أَوْ أَرْفَعُ یَدَیَّ فِی کُلِّ تَکْبِیرَةٍ فَقَالَ ارْفَعْ یَدَکَ فِی کُلِّ تَکْبِیرَةٍ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
یونس میگوید: از امام رضا (علیهالسلام) پرسیدم: فدایت شوم، مردم در نماز بر میت، دستهای خود را در تکبیر اول بلند میکنند و در تکبیرهای بعدی بلند نمیکنند. آیا من هم مانند آنها فقط در تکبیر اول دستهایم را بلند کنم، یا در هر تکبیر دستهایم را بلند کنم؟ امام فرمودند: در هر تکبیر دستهایت را بلند کن.
3112- 4- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ غِیَاثٍ مُرْسَلًا وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ غِیَاثِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ عَلِیٍّ ع أَنَّهُ کَانَ لَا یَرْفَعُ یَدَهُ فِی الْجِنَازَةِ إِلَّا مَرَّةً وَاحِدَةً یَعْنِی فِی التَّکْبِیرِ (5).
أَقُولُ: یَأْتِی وَجْهُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ (6).
ترجمه:
غیاث بن ابراهیم از امام صادق (علیهالسلام) از امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) نقل میکند که ایشان در نماز میت دستهای خود را فقط یک بار (در هنگام تکبیر) بلند میکردند.
3113- 5- (7)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ بَابَوَیْهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی جَمِیعاً عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْخَطَّابِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ أَبَانٍ الْوَرَّاقِ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ ع قَالَ: کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّ بْنُ
أَبِی طَالِبٍ ع یَرْفَعُ یَدَهُ فِی أَوَّلِ التَّکْبِیرِ عَلَی الْجِنَازَةِ ثُمَّ لَا یَعُودُ حَتَّی یَنْصَرِفَ.
أَقُولُ: حَمَلَهُمَا الشَّیْخُ عَلَی التَّقِیَّةِ لِمُوَافَقَتِهِمَا لِمَذَاهِبِ الْعَامَّةِ وَ جَوَّزَ فِیهِمَا الْحَمْلَ عَلَی الْجَوَازِ وَ رَفْعِ الْوُجُوبِ.
ترجمه:
اسماعیل بن اسحاق بن ابان وراق از امام جعفر (علیهالسلام) از پدرش نقل میکند که فرمود: امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب (علیهالسلام) در تکبیر اول نماز بر جنازه، دستهای خود را بلند میکرد و سپس دیگر دستهای خود را بلند نمیکرد تا زمانی که [نماز] به پایان برسد.
میگویم: شیخ (طوسی) این دو روایت را به خاطر موافقت آنها با مذاهب اهل سنت، بر تقیه حمل کرده و احتمال داده که این روایتها بر جواز و رفع وجوب (بلند نکردن دست) حمل شوند.
(1)11 بَابُ اسْتِحْبَابِ وُقُوفِ الْإِمَامِ فِی مَوْقِفِهِ حَتَّی تُرْفَعَ الْجَنَازَةُ ترجمه:
3114- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَفْصِ بْنِ غِیَاثٍ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ أَنَّ عَلِیّاً ع کَانَ إِذَا صَلَّی عَلَی جِنَازَةٍ لَمْ یَبْرَحْ مِنْ مُصَلَّاهُ حَتَّی یَرَاهَا عَلَی أَیْدِی الرِّجَالِ.
ترجمه:
حفص بن غیاث از امام جعفر (علیهالسلام) از پدرش نقل میکند که امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) هرگاه بر جنازهای نماز میخواند، از محل نمازش خارج نمیشد تا زمانی که آن جنازه را بر دستان مردان (برای حمل) میدید.
3115- 2- (3)وَ قَدْ سَبَقَ فِی حَدِیثِ یُونُسَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الصَّلَاةِ عَلَی الْجَنَائِزِ قَالَ وَ لَا یَبْرَحْ حَتَّی یُحْمَلَ السَّرِیرُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ.
ترجمه:
و قبلاً در حدیث یونس از امام صادق (علیهالسلام) درباره نماز بر جنازه آمده است که فرمود: [نمازگزار] از جای خود حرکت نکند تا زمانی که جنازه از مقابل او برداشته شود.
(4)12 بَابُ مَا یُدْعَی بِهِ فِی الصَّلَاةِ عَلَی الطِّفْلِ ترجمه:
3116- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِی الْجَوْزَاءِ الْمُنَبِّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ عَمْرِو بْنِ خَالِدٍ عَنْ زَیْدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ ع فِی الصَّلَاةِ عَلَی الطِّفْلِ أَنَّهُ کَانَ یَقُولُ اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ لِأَبَوَیْهِ وَ لَنَا سَلَفاً وَ فَرَطاً وَ أَجْراً.
ترجمه:
زید بن علی از پدرانش از امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) درباره نماز بر کودک نقل میکند که ایشان میفرمود: «خدایا، او را برای پدر و مادرش و برای ما پیشگام، ذخیره و مایه پاداش قرار بده.»
(1)13 بَابُ وُجُوبِ صَلَاةِ جِنَازَةِ مَنْ بَلَغَ سِتَّ سِنِینَ فَصَاعِداً ترجمه:
3117- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ وَ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ جَمِیعاً عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الصَّلَاةِ عَلَی الصَّبِیِّ مَتَی یُصَلَّی عَلَیْهِ قَالَ إِذَا عَقَلَ الصَّلَاةَ قُلْتُ مَتَی تَجِبُ الصَّلَاةُ عَلَیْهِ فَقَالَ إِذَا کَانَ ابْنَ سِتِّ سِنِینَ وَ الصِّیَامُ إِذَا أَطَاقَهُ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ وَ (3)زُرَارَةَ (4)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
عبیدالله بن علی حلبی از امام صادق (علیهالسلام) نقل میکند که از ایشان پرسیده شد: از چه زمانی باید بر کودک نماز خواند؟ امام فرمودند: زمانی که [مفهوم] نماز را درک کند. گفتم: چه زمانی نماز بر او واجب میشود؟ فرمودند: وقتی که شش ساله باشد، و روزه زمانی واجب میشود که بتواند آن را تحمل کند.
3118- 2- (6)قَالَ الصَّدُوقُ وَ سُئِلَ أَبُو جَعْفَرٍ ع مَتَی تَجِبُ الصَّلَاةُ عَلَیْهِ فَقَالَ إِذَا عَقَلَ الصَّلَاةَ وَ کَانَ ابْنَ سِتِّ سِنِینَ.
ترجمه:
صدوق نقل میکند که از امام باقر (علیهالسلام) پرسیده شد: از چه زمانی نماز [میت] بر کودک واجب میشود؟ امام فرمودند: زمانی که [مفهوم] نماز را درک کند و شش ساله باشد.
3119- 3- (7)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ وَ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ جَمِیعاً عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ یَحْیَی بْنِ عِمْرَانَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: مَاتَ بُنَیٌّ (8)لِأَبِی جَعْفَرٍ ع فَأُخْبِرَ بِمَوْتِهِ فَأَمَرَ بِهِ فَغُسِّلَ وَ کُفِّنَ وَ مَشَی مَعَهُ وَ صَلَّی عَلَیْهِ وَ طُرِحَتْ خُمْرَةٌ (9)فَقَامَ عَلَیْهَا ثُمَّ قَامَ عَلَی قَبْرِهِ حَتَّی فَرَغَ مِنْهُ ثُمَّ انْصَرَفَ وَ انْصَرَفْتُ مَعَهُ حَتَّی إِنِّی لَأَمْشِی مَعَهُ فَقَالَ أَمَا إِنَّهُ لَمْ یَکُنْ یُصَلَّی عَلَی مِثْلِ هَذَا
1) الباب 13 فیه 4 أحادیث.
2) الفقیه 1- 167- 486.
3) کتب المصنّف فوق الواو نقلا عن التهذیب-" عن".
4) الکافی 3- 206- 2.
5) التهذیب 3- 198- 456، و الاستبصار 1- 479- 1855.
6) الفقیه 1- 168- 488.
7) الکافی 3- 207- 4.
8) فی نسخة- ابن (هامش المخطوط).
9) الخمرة- سجادة صغیرة تعمل من سعف النخیل و تزمل بالخیوط (مجمع البحرین 3- 292).
وَ کَانَ ابْنَ ثَلَاثِ سِنِینَ کَانَ عَلِیٌّ ع یَأْمُرُ بِهِ فَیُدْفَنُ وَ لَا یُصَلَّی عَلَیْهِ وَ لَکِنَّ النَّاسَ صَنَعُوا شَیْئاً فَنَحْنُ نَصْنَعُ مِثْلَهُ قَالَ قُلْتُ: فَمَتَی تَجِبُ عَلَیْهِ الصَّلَاةُ فَقَالَ إِذَا عَقَلَ الصَّلَاةَ وَ کَانَ ابْنَ سِتِّ سِنِینَ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
زراره نقل میکند که: پسر امام باقر (علیهالسلام) درگذشت و به امام خبر دادند. ایشان دستور دادند که او را غسل دهند، کفن کنند، و با جنازهاش راه رفتند و بر او نماز خواندند. خمرهای (پارچهای) روی زمین گذاشته شد و امام بر آن ایستاد و سپس بر قبرش ایستاد تا کار دفن تمام شد. سپس برگشت و من نیز با ایشان برگشتم. در حین راه رفتن، امام فرمود: «بدان که بر مانند این [کودک] نماز خوانده نمیشود، و او سه ساله بود. علی (علیهالسلام) دستور میداد که او را دفن کنند و بر او نماز نخوانند، اما مردم کاری کردند و ما هم مانند آنان عمل میکنیم.» گفتم: «پس از چه زمانی نماز بر او واجب میشود؟» فرمود: «زمانی که [مفهوم] نماز را درک کند و شش ساله باشد.»
3120- 4- (1)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُوسَی بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الصَّبِیِّ أَ یُصَلَّی عَلَیْهِ إِذَا مَاتَ وَ هُوَ ابْنُ خَمْسِ سِنِینَ فَقَالَ إِذَا عَقَلَ الصَّلَاةَ صُلِّیَ عَلَیْهِ.
وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ (2)
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی السِّتِّ سِنِینَ لِمَا تَقَدَّمَ مِنَ التَّصْرِیحِ بِهِ (3)وَ یَأْتِی مَا ظَاهِرُهُ الْمُنَافَاةُ (4)وَ نُبَیِّنُ وَجْهَهُ وَ قَدْ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (5).
ترجمه:
(6)14 بَابُ اسْتِحْبَابِ الصَّلَاةِ عَلَی الطِّفْلِ الَّذِی مَاتَ وَ لَمْ یَبْلُغْ سِتَّ سِنِینَ إِذَا کَانَ وُلِدَ حَیّاً ترجمه:
3121- 1- (7)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا یُصَلَّی عَلَی الْمَنْفُوسِ وَ هُوَ الْمَوْلُودُ الَّذِی لَمْ یَسْتَهِلَّ وَ لَمْ یَصِحْ وَ لَمْ یُوَرَّثْ مِنَ الدِّیَةِ وَ لَا مِنْ غَیْرِهَا وَ إِذَا اسْتَهَلَّ فَصَلِّ عَلَیْهِ وَ وَرِّثْهُ.
ترجمه:
عبدالله بن سنان از امام صادق (علیهالسلام) نقل میکند که فرمودند: «بر جنین (منفوس) که هنوز صدا نزده است و [به دنیا] نیامده، نماز خوانده نمیشود و از دیه و غیر آن ارث نمیبرد. اما اگر [صدا] زد (به دنیا آمد)، بر او نماز بخوان و او را وارث قرار ده.»
1) التهذیب 3- 199- 458.
2) قرب الإسناد- 99.
3) تقدم فی الحدیث 1 و 2 و 3 من هذا الباب.
4) یأتی ما ظاهره المنافاة فی الباب 14 و 15 من هذه الأبواب.
5) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الباب 12 من هذه الأبواب.
6) الباب 14 فیه 7 أحادیث.
7) التهذیب 3- 199- 459 و الاستبصار 1- 480- 1857، و أورده فی الحدیث 5 من الباب 7 من أبواب میراث الخنثی.
3122- 2- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ عَنْ أَخِیهِ الْحُسَیْنِ (عَنْ أَبِیهِ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ) (2)قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع لِکَمْ یُصَلَّی عَلَی الصَّبِیِّ إِذَا بَلَغَ مِنَ السِّنِینَ وَ الشُّهُورِ قَالَ یُصَلَّی عَلَیْهِ عَلَی کُلِّ حَالٍ إِلَّا أَنْ یَسْقُطَ لِغَیْرِ تَمَامٍ.
ترجمه:
علی بن یقطین نقل میکند که: از امام کاظم (علیهالسلام) پرسیدم: بر کودکی در چه سنی و شرایطی نماز خوانده میشود؟ امام فرمودند: «در هر حالتی [بر او] نماز خوانده میشود، مگر این که [جنین] ناقص به دنیا بیاید.»
3123- 3- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ: یُورَثُ الصَّبِیُّ وَ یُصَلَّی عَلَیْهِ إِذَا سَقَطَ مِنْ بَطْنِ أُمِّهِ فَاسْتَهَلَّ صَارِخاً وَ إِذَا لَمْ یَسْتَهِلَّ صَارِخاً لَمْ یُورَثْ وَ لَمْ یُصَلَّ عَلَیْهِ.
ترجمه:
از سکونی نقل شده که از امام جعفر (علیهالسلام) و اجدادش شنیده است که فرمودند: «کودکی که از رحم مادر به دنیا بیاید و [با] صدا زدن (استهلال گریه کردن) همراه باشد، او ارث میبرد و بر او نماز خوانده میشود. اما اگر [از رحم] خارج شود و صدا نزند، نه ارث میبرد و نه بر او نماز خوانده میشود.»
3124- 4- (4)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْمَاضِی ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ لِکَمْ یُصَلَّی عَلَی الصَّبِیِّ إِذَا بَلَغَ مِنَ السِّنِینَ وَ الشُّهُورِ قَالَ یُصَلَّی عَلَیْهِ عَلَی کُلِّ حَالٍ إِلَّا أَنْ یَسْقُطَ لِغَیْرِ تَمَامٍ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
احمد بن محمد از فردی نقل میکند که از امام حسن (علیهالسلام) پرسید: بر کودکی در چه سنی و شرایطی نماز خوانده میشود؟ امام فرمودند: «در هر حالتی [بر او] نماز خوانده میشود، مگر این که [جنین] ناقص به دنیا بیاید.»
3125- 5- (5)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْمَوْلُودِ مَا لَمْ یَجْرِ عَلَیْهِ الْقَلَمُ هَلْ یُصَلَّی عَلَیْهِ قَالَ لَا إِنَّمَا الصَّلَاةُ عَلَی الرَّجُلِ وَ الْمَرْأَةِ إِذَا جَرَی عَلَیْهِمَا الْقَلَمُ.
قَالَ الْعَلَّامَةُ فِی الْمُخْتَلَفِ (6)وَ غَیْرِهِ (7)إِنَّ هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی بُلُوغِ سِتِّ سِنِینَ لِأَنَّهُ حِینَئِذٍ یَجْرِی عَلَیْهِمَا الْقَلَمُ بِالتَّمْرِینِ لِمَا مَرَّ (8).
ترجمه:
مصدِّق بن صدقه از عمار نقل میکند که از امام صادق (علیهالسلام) پرسیدند: «آیا بر مولودی که هنوز قلم بر اوجاری نشده نماز خوانده میشود؟» امام فرمودند: «نه، نماز تنها بر مرد و زن وقتی خوانده میشود که قلم بر آنها جاری شده باشد.»
علامه در "مختلف" میفرماید که این سخن به بلوغ شش سالگی مربوط میشود، زیرا در این سن است که قلم بر او جاری میشود بعنوان تمرین .
3126- 6- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الصَّلْتِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّلْتِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ قُدَامَةَ بْنِ زَائِدَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص صَلَّی عَلَی ابْنِهِ إِبْرَاهِیمَ- فَکَبَّرَ عَلَیْهِ خَمْساً.
ترجمه:
قدامة بن زائده روایت میکند: شنیدم امام باقر (علیهالسلام) میفرمود: «رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) بر فرزندش ابراهیم نماز خواند و پنج تکبیر بر او گفت.»
3127- 7- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَامِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: مَاتَ إِبْرَاهِیمُ بْنُ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ لَهُ ثَمَانِیَةَ عَشَرَ شَهْراً فَأَتَمَّ اللَّهُ رَضَاعَهُ فِی الْجَنَّةِ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا ظَاهِرُهُ الْمُنَافَاةُ (3)وَ أَنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَی نَفْیِ الْوُجُوبِ.
ترجمه:
عامر بن عبدالله روایت میکند از امام صادق (علیهالسلام) که در حدیثی فرمود: «ابراهیم فرزند رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) در حالی که هجده ماهه بود، از دنیا رفت و خداوند، شیرخوارگی او را در بهشت کامل کرد.»
اقول: و روایتی خواهد آمد که ظاهر آن با این روایت منافات دارد و میتوان آن را حمل بر نفی وجوب کرد.
(4)15 بَابُ عَدَمِ وُجُوبِ الصَّلَاةِ عَلَی جِنَازَةِ مَنْ لَمْ یَبْلُغْ سِتّاً ترجمه:
3128- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ فِی حَدِیثٍ أَنَّ ابْناً لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فَطِیماً دَرَجَ فَمَاتَ فَخَرَجَ أَبُو جَعْفَرٍ ع وَ عَلَیْهِ جُبَّةُ خَزٍّ صَفْرَاءُ وَ عِمَامَةُ خَزٍّ صَفْرَاءُ وَ مِطْرَفُ خَزٍّ أَصْفَرُ إِلَی أَنْ قَالَ فَصَلَّی عَلَیْهِ فَکَبَّرَ عَلَیْهِ أَرْبَعاً ثُمَّ أَمَرَ بِهِ فَدُفِنَ ثُمَّ أَخَذَ بِیَدِی فَتَنَحَّی بِی ثُمَّ قَالَ إِنَّهُ لَمْ یَکُنْ یُصَلَّی عَلَی الْأَطْفَالِ إِنَّمَا کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع یَأْمُرُ بِهِمْ فَیُدْفَنُونَ مِنْ وَرَاءُ وَ لَا یُصَلِّی عَلَیْهِمْ وَ إِنَّمَا صَلَّیْتُ عَلَیْهِ مِنْ أَجْلِ أَهْلِ الْمَدِینَةِ کَرَاهِیَةَ أَنْ یَقُولُوا لَا یُصَلُّونَ عَلَی أَطْفَالِهِمْ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
زراره در حدیثی نقل میکند که: «پسر امام صادق (علیهالسلام) که ازشیرگرفته شده بود فوت کرد. امام با جبّه، عمامه و مطرف زرد به سمت او آمد و بر او نماز خواند. سپس بر او چهار تکبیر گفت و دستور دفن او را صادر کرد. بعد از آن، امام دست مرا گرفت و کنار برد و فرمود: "نماز بر کودکان خوانده نمیشود. امیرالمؤمنین (علیهالسلام) نیز دستور میداد که آنها دفن شوند و بر آنها نماز خوانده نشود. اما من به خاطر اهل مدینه بر او نماز خواندم تا از این گفتهها که نمیتوانند بر کودکان خود نماز بخوانند، جلوگیری کنم.
3129- 2- (2)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَی ع یَقُولُ فِی حَدِیثٍ لَمَّا قُبِضَ إِبْرَاهِیمُ بْنُ رَسُولِ اللَّهِ ص قَالَ یَا عَلِیُّ قُمْ فَجَهِّزِ ابْنِی فَقَامَ عَلِیٌّ ع فَغَسَّلَ إِبْرَاهِیمَ وَ حَنَّطَهُ وَ کَفَّنَهُ ثُمَّ خَرَجَ بِهِ وَ مَضَی رَسُولُ اللَّهِ ص حَتَّی انْتَهَی بِهِ إِلَی قَبْرِهِ فَقَالَ النَّاسُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص نَسِیَ أَنْ یُصَلِّیَ عَلَی إِبْرَاهِیمَ لِمَا دَخَلَهُ مِنَ الْجَزَعِ عَلَیْهِ فَانْتَصَبَ قَائِماً ثُمَّ قَالَ أَیُّهَا النَّاسُ أَتَانِی جَبْرَئِیلُ بِمَا قُلْتُمْ زَعَمْتُمْ أَنِّی نَسِیتُ أَنْ أُصَلِّیَ عَلَی ابْنِی لِمَا دَخَلَنِی مِنَ الْجَزَعِ أَلَا وَ إِنَّهُ لَیْسَ کَمَا ظَنَنْتُمْ وَ لَکِنَّ اللَّطِیفَ الْخَبِیرَ فَرَضَ عَلَیْکُمْ خَمْسَ صَلَوَاتٍ وَ جَعَلَ لِمَوْتَاکُمْ مِنْ کُلِّ صَلَاةٍ تَکْبِیرَةً وَ أَمَرَنِی أَنْ لَا أُصَلِّیَ إِلَّا عَلَی مَنْ صَلَّی الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِی سُمَیْنَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی ع (3)
أَقُولُ: هَذَا یَحْتَمِلُ إِرَادَةَ نَفْیِ الْوُجُوبِ وَ یَحْتَمِلُ النَّسْخَ وَ قَدْ تَقَدَّمَ فِی الْبَابِ السَّابِقِ (4)وَ فِی أَحَادِیثِ التَّکْبِیرَاتِ الْخَمْسِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص صَلَّی عَلَی ابْنِهِ إِبْرَاهِیمَ (5)فَلَعَلَّ الْحُکْمَ نُسِخَ وَ صَلَّی عَلَیْهِ بَعْدَ قَوْلِهِمْ مَا قَالُوا وَ لَعَلَّهُ صَلَّی عَلَیْهِ غَیْرُهُ بِأَمْرِهِ وَ لَمْ یُصَلِّ عَلَیْهِ هُوَ فَیَصْدُقُ النَّفْیُ حَقِیقَةً
وَ الْإِثْبَاتُ مَجَازاً عَقْلِیّاً وَ قَوْلُهُ إِلَّا عَلَی مَنْ صَلَّی مَحْمُولٌ عَلَی بُلُوغِ سِتِّ سِنِینَ لِأَنَّهُ وَقْتُ التَّمْرِینِ وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (1)بَلْ عَلَی أَنَّهُمْ ع کَانُوا یَأْمُرُونَ أَوْلَادَهُمْ بِالصَّلَاةِ وَ هُمْ أَبْنَاءُ خَمْسِ سِنِینَ (2).
ترجمه:
از علی بن عبد الله (راوی) روایت است که گفت: شنیدم ابا الحسن موسی (ع) میگوید: وقتی ابراهیم، پسر رسول خدا (ص)، وفات یافت، گفت: ای علی، برخیز و پسرم را آماده کن. پس علی (ع) برخاست و ابراهیم را غسل داد و او را حنوط کرد و کفن نمود. سپس او را برداشت و با رسول خدا (ص) رفت تا به قبرش رسید. مردم گفتند: رسول خدا (ص) فراموش کرده است که بر ابراهیم نماز بخواند به خاطر اینکه از برای او دچار اندوه و غم شده است. پس او ایستاد و سپس گفت: ای مردم، به من خبر داد جبرییل که شما گفتید من فراموش کردهام که بر پسرم نماز بخوانم به خاطر اینکه دچار اندوه شدهام. آگاه باشید که اینطور نیست که شما تصور میکنید، بلکه لطیف و آگاه (خداوند) بر شما واجب کرده است که پنج نماز بخوانید و برای مردگان شما از هر نماز یک تکبیر قرار داده و به من فرمان داده است که تنها بر کسی نماز بخوانم که نماز خوانده است.
میگویم:
این ممکن است به معنای نفی وجوب باشد و ممکن است نسخ را حمل کند. و در باب قبلی و در احادیث تکبیرات خمس پیشتر گفته شده که رسول خدا (ص) بر پسرش ابراهیم نماز خوانده است. پس ممکن است حکم نسخ شده باشد و او (ص) بعد از گفتن آنچه گفتند بر او نماز خوانده است. و ممکن است او (ص) به امر خدا بر غیر او نماز خوانده باشد و بر او نماز نخوانده باشد، در این صورت نفی حقیقتاً صدق میکند و اثبات به صورت مجازی است. و قول او که «مگر بر کسی که نماز خوانده است» بر بلوغ شش سالگی حمل میشود، زیرا این زمان تمرین نماز است و خواهد آمد که بر آن دلالت کند. بلکه بر این مطلب دلالت دارد که آنها (اهل بیت) به فرزندانشان فرمان میدادند که در سنین پنج سالگی نماز بخوانند.
3130- 3- (3)وَ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ شِیرَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ حُسَیْنٍ الْحَرْسُوسِ (4)عَنْ هِشَامٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ النَّاسَ یُکَلِّمُونَّا وَ یَرُدُّونَ عَلَیْنَا قَوْلَنَا إِنَّهُ لَا یُصَلَّی عَلَی الطِّفْلِ لِأَنَّهُ لَمْ یُصَلِّ فَیَقُولُونَ لَا یُصَلَّی إِلَّا عَلَی مَنْ صَلَّی فَنَقُولُ نَعَمْ فَیَقُولُونَ أَ رَأَیْتُمْ لَوْ أَنَّ رَجُلًا نَصْرَانِیّاً أَوْ یَهُودِیّاً أَسْلَمَ ثُمَّ مَاتَ مِنْ سَاعَتِهِ فَمَا الْجَوَابُ فِیهِ فَقَالَ قُولُوا لَهُمْ أَ رَأَیْتُمْ (5)لَوْ أَنَّ هَذَا الَّذِی أَسْلَمَ السَّاعَةَ ثُمَّ افْتَرَی عَلَی إِنْسَانٍ مَا یَجِبُ عَلَیْهِ فِی فِرْیَتِهِ فَإِنَّهُمْ سَیَقُولُونَ یَجِبُ عَلَیْهِ الْحَدُّ فَإِذَا قَالُوا هَذَا قِیلَ لَهُمْ فَلَوْ أَنَّ هَذَا الصَّبِیَّ الَّذِی لَمْ یُصَلِّ افْتَرَی عَلَی إِنْسَانٍ هَلْ کَانَ یَجِبُ عَلَیْهِ الْحَدُّ فَإِنَّهُمْ سَیَقُولُونَ لَا فَیُقَالُ لَهُمْ صَدَقْتُمْ إِنَّمَا یَجِبُ أَنْ یُصَلَّی عَلَی مَنْ وَجَبَتْ (6)عَلَیْهِ الصَّلَاةُ وَ الْحُدُودُ وَ لَا یُصَلَّی عَلَی مَنْ لَمْ تَجِبْ عَلَیْهِ الصَّلَاةُ وَ لَا الْحُدُودُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ عَنْ حُسَیْنٍ الْمَرْجُوسِ (7)
أَقُولُ: هَذَا أَیْضاً یُمْکِنُ حَمْلُهُ عَلَی بُلُوغِ سِتِّ سِنِینَ لِمَا مَرَّ (1)وَ الْوُجُوبُ بِمَعْنَی الثُّبُوتِ أَوِ الِاسْتِحْبَابِ وَ یَأْتِی لَفْظُ الْوُجُوبِ أَیْضاً فِی أَحَادِیثِ التَّمْرِینِ (2)وَ هُوَ قَرِینَةٌ وَ یَأْتِی أَیْضاً مَا یَدُلُّ عَلَی ثُبُوتِ التَّعْزِیرِ عَلَی الطِّفْلِ الْمُمَیِّزِ وَ عَلَی ثُبُوتِ حَدِّ السَّرِقَةِ وَ غَیْرِهِ عَلَی تَفْصِیلٍ یَأْتِی (3).
ترجمه:
هشام گفت: به امام صادق علیهالسلام گفتم: مردم با ما صحبت میکنند و گفتهی ما را رد میکنند، [وقتی که میگوییم] بر کودک نماز خوانده نمیشود زیرا او نماز نخوانده است. آنها میگویند: بر کسی نماز خوانده میشود که نماز خوانده باشد. ما میگوییم: بله. سپس میگویند: نظر شما چیست اگر شخصی نصرانی یا یهودی، اسلام بیاورد و سپس در همان لحظه بمیرد؟ جواب در این باره چیست؟ امام فرمودند: به آنها بگویید: نظر شما چیست اگر همین کسی که اکنون اسلام آورده، سپس بر کسی افترا ببندد، در این افترا چه چیزی بر او واجب است؟ آنها خواهند گفت: حد بر او واجب است. وقتی که این را گفتند، به آنها گفته میشود: حال اگر این کودک که نماز نخوانده، بر کسی افترا ببندد، آیا حد بر او واجب است؟ آنها خواهند گفت: نه. پس به آنها گفته میشود: راست گفتید، تنها بر کسی نماز خوانده میشود که نماز و حدود بر او واجب باشد و بر کسی که نماز و حدود بر او واجب نیست، نماز خوانده نمیشود.
3131- 4- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: صَلَّی أَبُو جَعْفَرٍ ع عَلَی ابْنٍ لَهُ صَبِیٍّ صَغِیرٍ لَهُ ثَلَاثُ سِنِینَ ثُمَّ قَالَ لَوْ لَا أَنَّ النَّاسَ یَقُولُونَ إِنَّ بَنِی هَاشِمٍ لَا یُصَلُّونَ عَلَی الصِّغَارِ مِنْ أَوْلَادِهِمْ مَا صَلَّیْتُ عَلَیْهِ.
ترجمه:
محمد بن علی بن الحسین (شیخ صدوق) نقل میکند: امام باقر علیهالسلام بر فرزند خردسال خود که سه سال داشت، نماز خواند. سپس فرمود: اگر مردم نمیگفتند که بنیهاشم بر کودکان خردسالشان نماز نمیخوانند، بر او نماز نمیخواندم.
3132- 5- (5)وَ فِی کِتَابِ التَّوْحِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ مُوسَی بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَعْیَنَ قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع صَلَّی عَلَی ابْنٍ لِجَعْفَرٍ صَغِیرٍ فَکَبَّرَ عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ یَا زُرَارَةُ إِنَّ هَذَا وَ شِبْهَهُ لَا یُصَلَّی عَلَیْهِ وَ لَوْ لَا أَنْ تَقُولَ النَّاسُ إِنَّ بَنِی هَاشِمٍ لَا یُصَلُّونَ عَلَی الصِّغَارِ مَا صَلَّیْتُ عَلَیْهِ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
زراره بن اعین گفت: امام باقر علیهالسلام را دیدم که بر فرزند خردسال امام جعفر (علیهالسلام) نماز خواند و تکبیر گفت. سپس فرمود: ای زراره، بر این کودک و امثال او نماز خوانده نمیشود، و اگر مردم نمیگفتند که بنیهاشم بر کودکان خردسالشان نماز نمیخوانند، بر او نماز نمیخواندم.
(6)16 بَابُ عَدَمِ جَوَازِ سَبْقِ الْمَأْمُومِ الْإِمَامَ فِی التَّکْبِیرِ فَإِنْ سَبَقَهُ أَعَادَ ترجمه:
3133- 1- (7)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ
الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یُصَلِّی لَهُ أَنْ یُکَبِّرَ قَبْلَ الْإِمَامِ قَالَ لَا یُکَبِّرُ إِلَّا مَعَ الْإِمَامِ فَإِنْ کَبَّرَ قَبْلَهُ أَعَادَ التَّکْبِیرَ.
أَقُولُ: هَذَا یَدُلُّ عَلَی حُکْمِ صَلَاةِ الْجِنَازَةِ وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ مَخْصُوصاً بِهَا وَ الْحِمْیَرِیُّ أَوْرَدَهُ فِی بَابِ صَلَاةِ الْجِنَازَةِ بَیْنَ أَحَادِیثِهَا.
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش امام موسی بن جعفر علیهالسلام نقل میکند: از ایشان درباره مردی پرسیدم که آیا میتواند پیش از امام تکبیر بگوید؟ فرمود: نباید پیش از امام تکبیر بگوید، بلکه باید همراه با امام تکبیر بگوید، و اگر پیش از امام تکبیر گفت، باید تکبیر را دوباره بگوید.
(1)17 بَابُ أَنَّ مَنْ فَاتَهُ بَعْضُ التَّکْبِیرِ فِی صَلَاةِ الْجِنَازَةِ قَضَاهُ مُتَتَابِعاً وَ إِنْ رُفِعَتِ الْجِنَازَةُ قَضَاهُ وَ هُوَ یَمْشِی مَعَهَا ترجمه:
3134- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ: إِذَا أَدْرَکَ الرَّجُلُ التَّکْبِیرَةَ وَ التَّکْبِیرَتَیْنِ مِنَ الصَّلَاةِ عَلَی الْمَیِّتِ فَلْیَقْضِ مَا بَقِیَ مُتَتَابِعاً.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ (3)
مِثْلَهُ.
ترجمه:
حلبی از امام صادق علیهالسلام نقل میکند که فرمود: اگر شخصی به یک یا دو تکبیر از نماز میت برسد، باقی تکبیرها را پیاپی (پشت سر هم) به جا آورد.
3135- 2- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ عِیصِ بْنِ الْقَاسِمِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یُدْرِکُ مِنَ الصَّلَاةِ عَلَی الْمَیِّتِ تَکْبِیرَةً قَالَ یُتِمُّ مَا بَقِیَ.
ترجمه:
عیص بن القاسم نقل میکند: از امام صادق علیهالسلام درباره مردی پرسیدم که به یک تکبیر از نماز میت برسد. فرمود: باقی تکبیرها را کامل کند.
3136- 3- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الصَّلَاةِ
عَلَی الْجَنَائِزِ إِذَا فَاتَ الرَّجُلَ مِنْهَا التَّکْبِیرَةُ أَوِ الثِّنْتَانِ أَوِ الثَّلَاثُ قَالَ یُکَبِّرُ مَا فَاتَهُ.
ترجمه:
زید شحام میگوید: از امام صادق (علیهالسلام) پرسیدم اگر شخصی در نماز بر جنازه، یکی از تکبیرها یا دو تکبیر یا سه تکبیر را از دست بدهد، چه باید بکند؟ حضرت فرمودند: آنچه که از دستش رفته (تکبیرها) را انجام دهد.
یعنی در این صورت، شخص باید تکبیرهایی که در نماز بر جنازه از دست داده است را به صورت منفرد انجام دهد تا اینکه نماز جنازهاش کامل شود. این دستور نشاندهنده اهمیت تکبیرات در نماز میت است و بر کامل بودن آنها تاکید دارد.
3137- 4- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ (2)عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قُلْتُ أَ رَأَیْتَ إِنْ فَاتَتْنِی تَکْبِیرَةٌ أَوْ أَکْثَرُ قَالَ تَقْضِی مَا فَاتَکَ قُلْتُ أَسْتَقْبِلُ الْقِبْلَةَ قَالَ بَلَی وَ أَنْتَ تَتْبَعُ الْجَنَازَةَ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
از جابر نقل شده که او از امام باقر (علیهالسلام) پرسید: اگر من یک تکبیر یا بیشتر از نماز میت را از دست بدهم، چه کنم؟ امام (علیهالسلام) فرمودند: آنچه را که از دست دادهای، قضا کن. جابر پرسید: آیا باید در هنگام قضا کردن به سمت قبله بایستم؟ امام (علیهالسلام) فرمودند: بله، (اما) در حالی که جنازه را دنبال میکنی.
3138- 5- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ شُعَیْبٍ عَنْ خَالِدِ بْنِ مَادٍّ الْقَلَانِسِیِّ (4)عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَمِعْتُهُ یَقُولُ فِی الرَّجُلِ یُدْرِکُ مَعَ الْإِمَامَ فِی الْجِنَازَةِ تَکْبِیرَةً أَوْ تَکْبِیرَتَیْنِ فَقَالَ یُتِمُّ التَّکْبِیرَ وَ هُوَ یَمْشِی مَعَهَا فَإِذَا لَمْ یُدْرِکِ التَّکْبِیرَ کَبَّرَ عِنْدَ الْقَبْرِ فَإِنْ کَانَ أَدْرَکَهُمْ وَ قَدْ دُفِنَ کَبَّرَ عَلَی الْقَبْرِ.
ترجمه:
این روایت از خالد بن ماد القلانسی نقل شده است که او از مردی (که نامش ذکر نشده) از امام باقر (علیهالسلام) روایت کرده که فرمودند:
اگر کسی در نماز میت به امام برسد و یک یا دو تکبیر را همراه با امام بگوید، تکبیرات باقیمانده را در حالی که همراه با جنازه حرکت میکند، انجام دهد. و اگر هیچکدام از تکبیرات نماز را درک نکرد، (پس از نماز) کنار قبر تکبیر بگوید. و اگر به آنجا رسید در حالی که میت دفن شده بود، بر روی قبر تکبیر بگوید.
3139- 6- (5)وَ عَنْهُ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَی الْخَشَّابِ عَنْ غِیَاثِ بْنِ کَلُّوبٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ أَبِیهِ أَنَّ عَلِیّاً ع کَانَ یَقُولُ لَا یُقْضَی مَا سَبَقَ مِنْ تَکْبِیرِ الْجَنَائِزِ (6).
قَالَ الشَّیْخُ أَیْ لَا یُقْضَی کَمَا کَانَ یُبْتَدَأُ مِنَ الْفَصْلِ بَیْنَهَا بِالدُّعَاءِ وَ إِنَّمَا یُقْضَی مُتَتَابِعاً لِمَا مَرَّ (7)
1) التهذیب 3- 325- 1012، و الاستبصار 1- 484- 1877.
2) فی موضع من التهذیب- سنان (هامش المخطوط).
3) التهذیب 3- 200- 462، و الاستبصار 1- 481- 1862.
4) فی الاستبصار- خلف بن زیاد القلانس (هامش المخطوط).
5) التهذیب 3- 200- 465، و الاستبصار 1- 481- 1864.
6) فی نسخة- الجنازة (هامش المخطوط).
7) مر فی الأحادیث 1 و 2 و 3 و 4 من هذا الباب.
أَقُولُ: وَ یَحْتَمِلُ الْحَمْلُ عَلَی التَّکْبِیرِ الزَّائِدِ عَلَی الْخَمْسِ لَوْ زَادَ الْإِمَامُ کَمَا تَقَدَّمَ (1)وَ یُمْکِنُ الْحَمْلُ عَلَی نَفْیِ الْوُجُوبِ لِحُصُولِ الْوَاجِبِ الْکِفَائِیِّ بِفِعْلِ غَیْرِهِ وَ الْأَوَّلُ الْأَحْوَطُ.
ترجمه:
این روایت از اسحاق بن عمار نقل شده که او از امام صادق (علیهالسلام) و ایشان از پدرشان (امام باقر علیهالسلام) روایت کردهاند که امام علی (علیهالسلام) میفرمود: آنچه از تکبیرات نماز میت از دست رفته، قضا نمیشود.
شیخ طوسی (ره) در توضیح این حدیث میفرماید: یعنی، تکبیرات از دست رفته به همان صورتی که ابتدا گفته میشوند (با فصل و فاصله بین آنها و دعا خواندن) قضا نمیشوند، بلکه به صورت پیوسته (متتابع) برای آنچه گذشته است، قضا میشوند.
میگویم :
این روایت میتواند بر تکبیرات اضافه بر پنج تکبیر حمل شود، در صورتی که امام تکبیرات بیشتری گفته باشد، همانطور که قبلاً بیان شد. همچنین، میتواند بر نفی وجوب قضا (برای تکبیرات از دست رفته) حمل شود، به دلیل این که وجوب کفایی با انجام دیگران حاصل شده است. اما نظر اول (قضای متتابع) احوط است.
3140- 7- (2)عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یُدْرِکُ تَکْبِیرَةً أَوْ ثِنْتَیْنِ عَلَی مَیِّتٍ کَیْفَ یَصْنَعُ قَالَ یُتِمُّ مَا بَقِیَ مِنْ تَکْبِیرِهِ وَ یُبَادِرُهُ بِرَفْعِهِ (3)وَ یُخَفِّفُ.
ترجمه:
این روایت از کتاب علی بن جعفر نقل شده که او از برادرش امام کاظم (علیهالسلام) پرسیده است:
اگر شخصی در نماز میت، یک یا دو تکبیر را درک کند، چه باید بکند؟ امام (علیهالسلام) فرمودند: آنچه از تکبیرات باقی مانده است را به پایان برساند و (نماز خود را) همراه با برداشتن و حمل جنازه (به سوی قبر) به سرعت و با اختصار به اتمام رساند.
(4)18 بَابُ جَوَازِ الصَّلَاةِ عَلَی الْمَیِّتِ بَعْدَ الدَّفْنِ لِمَنْ لَمْ یُصَلِّ عَلَیْهِ عَلَی کَرَاهَةٍ إِنْ کَانَ الْمَیِّتُ قَدْ صُلِّیَ عَلَیْهِ وَ حَدِّ ذَلِکَ وَ أَنَّهُ لَا یُصَلَّی عَلَی الْغَائِبِ بَلْ یُدْعَی لَهُ ترجمه:
3141- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَ الْعَبَّاسِ جَمِیعاً عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا بَأْسَ أَنْ یُصَلِّیَ الرَّجُلُ عَلَی الْمَیِّتِ بَعْدَ مَا یُدْفَنُ.
ترجمه:
این روایت از هشام بن سالم نقل شده که او از امام صادق (علیهالسلام) روایت میکند که فرمودند:
«اشکالی ندارد که شخصی بعد از دفن میت، بر او نماز بگزارد.
3142- 2- (6)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ یَعْنِی أَحْمَدَ بْنَ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ وَ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ مَالِکٍ مَوْلَی الْحَکَمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا فَاتَتْکَ الصَّلَاةُ عَلَی الْمَیِّتِ حَتَّی یُدْفَنَ فَلَا بَأْسَ بِالصَّلَاةِ عَلَیْهِ وَ قَدْ دُفِنَ (7).
1) تقدم فی الأحادیث 3 و 4 و 5 و 8 و 11 و 12 و 14 و 15 و 17 من الباب 6 من هذه الأبواب.
2) مسائل علیّ بن جعفر- 117- 53، و أیضا البحار 81- 381.
3) فی المسائل و البحار- و یبادر الرفع.
4) الباب 18 فیه 10 أحادیث.
5) التهذیب 1- 467- 1530 و 3- 200- 466، و الاستبصار 1- 482- 1866.
6) التهذیب 3- 201- 467، و الاستبصار 1- 482- 1867.
7) التهذیب 1- 467- 1529.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (1).
ترجمه:
این روایت از مالک مولای حکم نقل شده که او از امام صادق (علیهالسلام) روایت میکند که فرمودند:
«اگر نماز بر میت را از دست دادی تا جایی که میت دفن شد، اشکالی ندارد که بعد از دفن بر او نماز بخوانی.»
3143- 3- (2)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ یُوسُفَ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ یُوسُفَ عَنْ مُعَاذِ بْنِ ثَابِتٍ الْجَوْهَرِیِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ جُمَیْعٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِذَا فَاتَتْهُ الصَّلَاةُ عَلَی الْجِنَازَةِ صَلَّی عَلَی قَبْرِهِ (3).
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (4).
ترجمه:
این روایت از عمرو بن جمیع نقل شده که او از امام صادق (علیهالسلام) روایت کرده است که فرمودند:
«هنگامی که نماز بر جنازه از رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) فوت میشد، ایشان بر روی قبر نماز میخواندند.»
3144- 4- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُوسَی عَنْ جَعْفَرِ بْنِ عِیسَی قَالَ: قَدِمَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع مَکَّةَ- فَسَأَلَنِی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَعْیَنَ فَقُلْتُ مَاتَ قَالَ مَاتَ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ فَانْطَلِقْ بِنَا إِلَی قَبْرِهِ حَتَّی نُصَلِّیَ عَلَیْهِ قُلْتُ نَعَمْ فَقَالَ لَا وَ لَکِنْ نُصَلِّی عَلَیْهِ هَاهُنَا فَرَفَعَ یَدَیْهِ یَدْعُو وَ اجْتَهَدَ فِی الدُّعَاءِ وَ تَرَحَّمَ عَلَیْهِ.
ترجمه:
این روایت از جعفر بن عیسی نقل شده که میگوید:
«امام صادق (علیهالسلام) به مکه آمدند و از من درباره عبدالله بن أَعْیَن سؤال کردند. من گفتم: او فوت کرده است. حضرت فرمودند: او فوت کرده؟ گفتم: بله. امام فرمودند: پس ما را به سوی قبرش ببر تا بر او نماز بخوانیم. گفتم: بله، حتماً. حضرت فرمودند: نه، بلکه همین جا بر او نماز میخوانیم.»
سپس امام دستان خود را بلند کردند و دعا کردند و در دعا بسیار تلاش نمودند و برای او طلب رحمت کردند.
3145- 5- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ نُوحِ بْنِ شُعَیْبٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ أَوْ زُرَارَةَ قَالَ: الصَّلَاةُ عَلَی الْمَیِّتِ بَعْدَ مَا یُدْفَنُ إِنَّمَا هُوَ الدُّعَاءُ قَالَ قُلْتُ فَالنَّجَاشِیُّ لَمْ یُصَلِّ عَلَیْهِ النَّبِیُّ ص- فَقَالَ لَا إِنَّمَا دَعَا لَهُ.
ترجمه:
این روایت از محمد بن مسلم یا زراره نقل شده که گفتند:
«نماز بر میت بعد از دفن، در واقع همان دعا است.»
سپس راوی پرسید: «آیا پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) بر نجاشی (پادشاه حبشه) نماز نخواند؟» امام فرمودند: «نه، (نماز نخواند)، بلکه برای او دعا کردند.»
3146- 6- (7)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ
1) الفقیه 1- 166- 475.
2) التهذیب 3- 201- 468، و الاستبصار 1- 482- 1868.
3) التهذیب 1- 467- 1531.
4) الفقیه 1- 166- 476.
5) التهذیب 3- 202- 472، و الاستبصار 1- 483- 1872.
6) التهذیب 3- 202- 473، و الاستبصار 1- 483- 1873.
7) التهذیب 1- 461- 1504 و فی 3- 201- 469، و الاستبصار 1- 482- 1869، و أورده أیضا فی الحدیث 2 الباب 44 من أبواب الدفن.
زِیَادِ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ یُونُسَ بْنِ ظَبْیَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ أَبِیهِ قَالَ: نَهَی رَسُولُ اللَّهِ ص أَنْ یُصَلَّی عَلَی قَبْرٍ أَوْ یُقْعَدَ عَلَیْهِ أَوْ یُبْنَی عَلَیْهِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْمُقْنِعِ مُرْسَلًا (1)
أَقُولُ: هَذَا مُحْتَمِلٌ لِلنَّسْخِ وَ لِإِرَادَةِ الْکَرَاهَةِ وَ لِلِاخْتِصَاصِ بِالصَّلَاةِ الْیَوْمِیَّةِ وَ غَیْرِهَا سِوَی صَلَاةِ الْجِنَازَةِ وَ لِإِرَادَةِ نَفْیِ الْوُجُوبِ إِذَا کَانَ الْمَیِّتُ قَدْ صُلِّیَ عَلَیْهِ وَ لِغَیْرِ ذَلِکَ.
ترجمه:
این روایت از یونس بن ظبیان نقل شده که او از امام صادق (علیهالسلام) و ایشان از پدرشان امام باقر (علیهالسلام) نقل کردهاند که فرمودند:
«پیامبر خدا (صلیاللهعلیهوآله) نهی کردند از اینکه بر روی قبری نماز خوانده شود، یا بر آن نشسته شود، یا بر آن ساختمانی بنا شود.»
می گویم :
این حدیث احتمال دارد اشاره به نسخ (لغو شدن) این حکم، یا اشاره به کراهت انجام این اعمال باشد. همچنین، ممکن است این نهی مختص نمازهای روزانه و غیر از نماز میت باشد، یا بر نفی وجوب (نماز خواندن بر قبر) دلالت کند در صورتی که نماز میت قبلاً بر جنازه خوانده شده باشد، و یا دلایل دیگری را شامل شود.
3147- 7- (2)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ فِی حَدِیثٍ وَ لَا یُصَلَّی عَلَیْهِ وَ هُوَ مَدْفُونٌ.
ترجمه:
این روایت از عمار نقل شده که از امام صادق (علیهالسلام) روایت میکند:
«در حدیثی امام فرمودند: و بر او (میت) در حالی که دفن شده است، نماز خوانده نمیشود.»
3148- 8- (3)وَ عَنْهُ عَنِ السَّیَّارِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ الْجَزِیرَةِ قَالَ: قُلْتُ لِلرِّضَا ع یُصَلَّی عَلَی الْمَدْفُونِ بَعْدَ مَا یُدْفَنُ قَالَ لَا لَوْ جَازَ لِأَحَدٍ لَجَازَ لِرَسُولِ اللَّهِ ص- قَالَ بَلْ لَا یُصَلَّی عَلَی الْمَدْفُونِ بَعْدَ مَا یُدْفَنُ وَ لَا عَلَی الْعُرْیَانِ.
أَقُولُ: حَمَلَهُمَا الشَّیْخُ عَلَی مُضِیِّ یَوْمٍ وَ لَیْلَةٍ بَعْدَ الدَّفْنِ وَ حَمَلَهُمَا فِی مَوْضِعٍ آخَرَ عَلَی مُضِیِّ ثَلَاثَةِ أَیَّامٍ.
ترجمه:
این روایت از محمد بن اسلم نقل شده که او از مردی از اهالی جزیره روایت میکند:
«به امام رضا (علیهالسلام) عرض کردم: آیا میتوان بعد از دفن بر شخص دفن شده نماز خواند؟ امام فرمودند: خیر، اگر برای کسی جایز بود، قطعاً برای رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) جایز بود (که چنین کند).» سپس امام فرمودند: «بلکه (به طور کلی) بر شخص دفن شده بعد از دفن نماز خوانده نمیشود و نه بر (کسی که) برهنه (باشد).»
می گویم :مرحوم شیخ این دوروایت حمل بر گذشت یک شبانهروزبعد ازدفن ودرجای دیگربرگذشت سه روزازدفن حمل کرده اند .
3149- 9- (4)وَ نَقَلُوا عَنِ الشَّیْخِ أَنَّهُ رَوَی فِی الْخِلَافِ أَنَّهُ یُصَلَّی عَلَی الْقَبْرِ إِلَی ثَلَاثَةِ أَیَّامٍ.
ترجمه:
و از شیخ نقل کردهاند که او در کتاب الخلاف روایت کرده است که تا سه روز میتوان بر قبر نماز خواند.
3150- 10- (1)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْخِصَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ الْمُفَسِّرِ عَنْ یُوسُفَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْعَسْکَرِیِّ عَنْ آبَائِهِ ع أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص لَمَّا أَتَاهُ جَبْرَئِیلُ ع- بِنَعْیِ النَّجَاشِیِّ بَکَی بُکَاءَ حَزِینٍ عَلَیْهِ وَ قَالَ إِنَّ أَخَاکُمْ أَصْحَمَةَ وَ هُوَ اسْمُ النَّجَاشِیِّ مَاتَ ثُمَّ خَرَجَ إِلَی الْجَبَّانَةِ وَ صَلَّی عَلَیْهِ وَ کَبَّرَ سَبْعاً فَخَفَضَ اللَّهُ لَهُ کُلَّ مُرْتَفِعٍ حَتَّی رَأَی جِنَازَتَهُ وَ هُوَ بِالْحَبَشَةِ.
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی التَّقِیَّةِ فِی الرِّوَایَةِ أَوْ عَلَی أَنَّ الْمُرَادَ بِالصَّلَاةِ الدُّعَاءُ لِمَا مَرَّ (2)أَوْ مَخْصُوصٌ بِالرَّسُولِ ص لِأَنَّهُ رَآهُ کَمَا ذُکِرَ هُنَا وَ اللَّهُ أَعْلَمُ.
ترجمه:
این روایت از یوسف بن محمد بن زیاد از پدرش و او از امام حسن عسکری (علیهالسلام) نقل شده است که از پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآله) روایت میکند:
«زمانی که جبرئیل (علیهالسلام) خبر فوت نجاشی را به پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) رساند، پیامبر به شدت برای او گریست و فرمود: برادرتان اَصْحَمَة (که نام نجاشی است) درگذشته است. سپس پیامبر به سوی جَبّانه (مکانی بیرون از شهر) رفت و بر او نماز خواند و هفت تکبیر گفت. خداوند تمام نقاط مرتفع را برای او پایین آورد تا اینکه جنازه نجاشی را که در حبشه بود، مشاهده کرد.»
می گویم : این روایت یا حمل بر تقیه می شود یا اینکه منظور ازنماز دعا باشد یا مخصوص پیامبراکرم صلی الله علیه و آله وسلم است .
(3)19 بَابُ وُجُوبِ کَوْنِ رَأْسِ الْمَیِّتِ إِلَی یَمِینِ الْإِمَامِ وَ رِجْلَیْهِ إِلَی یَسَارِهِ وَ وُجُوبِ الْإِعَادَةِ لَوْ صُلِّیَ عَلَیْهِ مَقْلُوباً وَ لَوْ جَاهِلًا إِلَّا أَنْ یُدْفَنَ ترجمه:
3151- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّهُ سُئِلَ عَمَّنْ (5)صُلِّیَ عَلَیْهِ فَلَمَّا سَلَّمَ الْإِمَامُ فَإِذَا الْمَیِّتُ مَقْلُوبٌ رِجْلَاهُ إِلَی مَوْضِعِ رَأْسِهِ قَالَ یُسَوَّی وَ تُعَادُ الصَّلَاةُ عَلَیْهِ وَ إِنْ کَانَ قَدْ حُمِلَ مَا لَمْ یُدْفَنْ فَإِنْ دُفِنَ فَقَدْ مَضَتِ الصَّلَاةُ عَلَیْهِ وَ لَا یُصَلَّی عَلَیْهِ وَ هُوَ مَدْفُونٌ.
1) الخصال- 359- 47.
2) مر فی الحدیث 5 من هذا الباب، و تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 19 و 20 من الباب 60، و یأتی ما یدلّ علیه فی الباب 36 من هذه الأبواب.
3) الباب 19 فیه حدیثان.
4) التهذیب 3- 201- 470، و فی- 322- 1004 و تقدمت قطعة منه فی الحدیث 7 من الباب 18 من هذه الأبواب، و یأتی صدره فی الحدیث 2 من الباب 32 من هذه الأبواب.
5) فی موضع من التهذیب- عن میت. (هامش المخطوط).
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
«امام (علیهالسلام) در پاسخ به سوالی در مورد کسی که بر او نماز خوانده شده است و وقتی امام سلام داده، متوجه میشوند که میت به طور نادرست قرار گرفته (پاهایش به سمت جایی است که سرش باید باشد) فرمودند: باید او را به حالت صحیح درآورد و دوباره بر او نماز خوانده شود. اما اگر میت دفن شده باشد، دیگر نماز بر او جایز نیست و نباید بر او نماز خوانده شود.»
3152- 2- (2)وَ قَدْ تَقَدَّمَ فِی حَدِیثِ یَعْقُوبَ بْنِ یَقْطِینٍ عَنِ الرِّضَا ع أَنَّ الْمَیِّتَ یُوضَعُ کَیْفَ مَا تَیَسَّرَ فَإِذَا طُهِّرَ وُضِعَ کَمَا یُوضَعُ فِی قَبْرِهِ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ فِی رِوَایَةِ الْحَلَبِیِّ فِی تَرْتِیبِ الْجَنَائِزِ إِذَا اجْتَمَعُوا (3).
ترجمه:
از یعقوب بن یقطین از امام رضا (علیهالسلام) نقل شده است:
«مردگان را باید به هر طریقی که ممکن است قرار دهند، و هنگامی که پاک (طاهر) شدند، باید به همان شکل که در قبر قرار میگیرند، گذاشته شوند.»
(4)20 بَابُ عَدَمِ کَرَاهَةِ الصَّلَاةِ عَلَی الْجِنَازَةِ عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ غُرُوبِهَا وَ جَوَازِهَا فِی کُلِّ وَقْتٍ مَا لَمْ یَتَضَیَّقْ وَقْتُ فَرِیضَةٍ وَ کَذَا کُلُّ عِبَادَةٍ غَیْرِ مُوَقَّتَةٍ ترجمه:
3153- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا بَأْسَ بِالصَّلَاةِ عَلَی الْجَنَائِزِ حِینَ تَغِیبُ الشَّمْسُ وَ حِینَ تَطْلُعُ إِنَّمَا هُوَ اسْتِغْفَارٌ.
ترجمه:
از عبیدالله بن علی حلبی از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده است امام (علیهالسلام) فرمودند: اشکالی ندارد که بر جنازهها در هنگام غروب آفتاب و هنگام طلوع آفتاب نماز خوانده شود؛ زیرا این نماز، طلب استغفار (و دعا) است.
3154- 2- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: یُصَلَّی عَلَی الْجِنَازَةِ فِی کُلِّ سَاعَةٍ إِنَّهَا لَیْسَتْ بِصَلَاةِ رُکُوعٍ وَ (7)سُجُودٍ وَ إِنَّمَا تُکْرَهُ الصَّلَاةُ عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ عِنْدَ غُرُوبِهَا الَّتِی فِیهَا الْخُشُوعُ وَ الرُّکُوعُ وَ السُّجُودُ لِأَنَّهَا تَغْرُبُ بَیْنَ قَرْنَیْ شَیْطَانٍ وَ تَطْلُعُ بَیْنَ قَرْنَیْ شَیْطَانٍ.
1) الکافی 3- 174- 2.
2) تقدم حدیث یعقوب فی الحدیث 2 من الباب 5 من أبواب غسل المیت.
3) یأتی ما یدلّ علیه فی روایة الحلبیّ فی الحدیث 7 من الباب 322 من أبواب صلاة الجنائز.
4) الباب 20 فیه 5 أحادیث.
5) التهذیب 3- 321- 999 و الاستبصار 1- 470- 1815.
6) الکافی 3- 180- 2، و تقدم صدره فی الحدیث 1 من الباب 8 من أبواب صلاة الجنازة.
7) فی المصدر زیادة- لا.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ (1)
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (2).
ترجمه:
از محمد بن مسلم از امام باقر (علیهالسلام) نقل شده است که فرمودند : نماز بر جنازه در هر ساعتی جایز است، زیرا این نماز دارای رکوع و سجود نیست. اما نماز در زمان طلوع و غروب آفتاب مکروه است، زیرا این نمازها به طور معمول شامل خشوع، رکوع و سجود هستند و در این زمانها، خورشید بین دو شاخ شیطان غروب و طلوع میکند.»
3155- 3- (3)وَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبَانٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع هَلْ یَمْنَعُکَ شَیْءٌ مِنْ هَذِهِ السَّاعَاتِ عَنِ الصَّلَاةِ عَلَی الْجَنَائِزِ فَقَالَ لَا.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
از محمد بن مسلم نقل شده است که در آن از امام صادق (علیهالسلام) سؤال میکند:
«سؤال کردم از امام صادق (علیهالسلام) که آیا چیزی مانع شما از نماز بر جنازه در این ساعات میشود؟ فرمودند: خیر.»
3156- 4- (6)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ وَ فِی الْعِلَلِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: إِنَّمَا جَوَّزْنَا الصَّلَاةَ عَلَی الْمَیِّتِ قَبْلَ الْمَغْرِبِ وَ بَعْدَ الْفَجْرِ لِأَنَّ هَذِهِ الصَّلَاةَ إِنَّمَا تَجِبُ فِی وَقْتِ الْحُضُورِ وَ الْعِلَّةِ (7)- وَ لَیْسَتْ هِیَ مُوَقَّتَةً کَسَائِرِ الصَّلَوَاتِ وَ إِنَّمَا هِیَ صَلَاةٌ تَجِبُ فِی وَقْتِ حَدَثٍ وَ الْحَدَثُ لَیْسَ لِلْإِنْسَانِ فِیهِ اخْتِیَارٌ وَ إِنَّمَا هُوَ حَقٌّ یُؤَدَّی وَ جَائِزٌ أَنْ تُؤَدَّی الْحُقُوقُ فِی أَیِّ وَقْتٍ کَانَ إِذَا لَمْ یَکُنِ الْحَقُّ مُوَقَّتاً.
ترجمه:
این روایت از فضل بن شاذان نقل شده که در آن امام رضا (علیهالسلام) فرمودند : ما فقط نماز بر میت را قبل از مغرب و بعد از فجر جائز دانستیم، زیرا این نماز در زمان حضور وجوب دارد و علت آن این است که این نماز مانند سایر نمازها دارای وقت مشخصی نیست. بلکه این یک نماز است که در زمان وقوع یک حادثه واجب میشود و در این حادثه انسان اختیاری ندارد و صرفاً حق است که باید ادا شود و جائز است که حقوق در هر زمانی ادا شوند اگر این حقوق زمان خاصی نداشته باشند.»
3157- 5- (8)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبَانٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: تُکْرَهُ الصَّلَاةُ عَلَی الْجَنَائِزِ حِینَ تَصْفَرُّ الشَّمْسُ وَ حِینَ تَطْلُعُ.
1) التهذیب 3- 321- 998، و الاستبصار 1- 470- 1814.
2) التهذیب 3- 202- 474.
3) الکافی 3- 180- 1.
4) التهذیب 3- 321- 997.
5) الاستبصار 1- 469- 1813.
6) عیون أخبار الرضا (علیه السلام) 2- 115 باب 34، و علل الشرائع- 268- 9 الباب 182 باختلاف فی الألفاظ.
7) فی نسخة- و الحدث (هامش المخطوط).
8) التهذیب 3- 321- 1000، و الاستبصار 1- 470- 1816.
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی التَّقِیَّةِ وَ قَدْ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی أَحَادِیثِ تَعْجِیلِ التَّجْهِیزِ (1)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ وَ عَلَی اسْتِثْنَاءِ ضِیقِ وَقْتِ الْفَرِیضَةِ (2).
ترجمه:
از عبد الرحمن بن ابی عبد الله نقل شده که در آن امام صادق (علیهالسلام) فرمودند : نماز بر میت در زمانی که خورشید زرد میشود و زمانی که طلوع میکند مکروه است.»
می گویم : مرحوم شیخ آنرا برتقیه حمل کرده اند .
(3)21 بَابُ جَوَازِ الصَّلَاةِ عَلَی الْجِنَازَةِ بِغَیْرِ طَهَارَةٍ وَ کَذَا التَّکْبِیرُ وَ التَّسْبِیحُ وَ التَّحْمِیدُ وَ التَّهْلِیلُ وَ الدُّعَاءُ وَ اسْتِحْبَابِ الْوُضُوءِ لَهَا أَوِ التَّیَمُّمِ ترجمه:
3158- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ تَفْجَؤُهُ الْجِنَازَةُ وَ هُوَ عَلَی غَیْرِ طُهْرٍ قَالَ فَلْیُکَبِّرْ مَعَهُمْ.
ترجمه:
مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ : ازیکی ازدوامام علیهما السلام سوال کردم : اگر مردی به جنازهای برخورد کند و در حال طهارت نداشته باشد، چه باید بکند؟ امام فرمود: پس باید با آنها تکبیر بگوید.
3159- 2- (5)وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَبْدِ الْحَمِیدِ بْنِ سَعْدٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ ع الْجِنَازَةُ یُخْرَجُ بِهَا وَ لَسْتُ عَلَی وُضُوءٍ فَإِنْ ذَهَبْتُ أَتَوَضَّأُ فَاتَتْنِی الصَّلَاةُ أَ یُجْزِی لِی أَنْ أُصَلِّیَ عَلَیْهَا وَ أَنَا عَلَی غَیْرِ وُضُوءٍ فَقَالَ تَکُونُ عَلَی طُهْرٍ أَحَبُّ إِلَیَّ.
ترجمه:
عبدالحمید بن سعد گفت: به امام کاظم (ع) عرض کردم: جنازهای را بیرون میبرند و من در حال وضو نیستم. اگر بروم و وضو بگیرم، نماز بر جنازه از دستم میرود. آیا برای من جایز است که بدون وضو بر آن نماز بخوانم؟ امام فرمود: اینکه با وضو باشی، نزد من محبوبتر است.
3160- 3- (6)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ
1) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الباب 47 من أبواب الاحتضار.
2) یأتی ما یدلّ علیه و علی استثناء ضیق وقت الفریضة فی الباب 31 من أبواب صلاة الجنازة.
3) الباب 21 فیه 7 أحادیث.
4) الکافی 3- 178- 4.
5) الکافی 3- 178- 3، و التهذیب 3- 203- 476.
6) الکافی 3- 178- 1، و التهذیب 3- 203- 475، و تقدم صدره فی الحدیث 2 من الباب 7 من هذه الأبواب.
الْجِنَازَةِ أُصَلِّی (1)عَلَیْهَا عَلَی غَیْرِ وُضُوءٍ فَقَالَ نَعَمْ إِنَّمَا هُوَ تَکْبِیرٌ وَ تَسْبِیحٌ وَ تَحْمِیدٌ وَ تَهْلِیلٌ کَمَا تُکَبِّرُ وَ تُسَبِّحُ فِی بَیْتِکَ عَلَی غَیْرِ وُضُوءٍ.
وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ إِلَی قَوْلِهِ فِی بَیْتِکَ (2)
ترجمه:
یونس بن یعقوب گفت: از امام صادق (ع) پرسیدم: آیا میتوانم بر جنازهای نماز بخوانم در حالی که وضو ندارم؟ امام فرمود: بله، این فقط تکبیر و تسبیح و تحمید و تهلیل است، همانطور که میتوانی در خانهات بدون وضو تکبیر و تسبیح بگویی.
3161- 4- (3)ثُمَّ قَالَ وَ فِی خَبَرٍ آخَرَ أَنَّهُ یَتَیَمَّمُ إِنْ أَحَبَّ.
ترجمه:
درروایت دیگری حضرت فرمودند : اگرخواست تیمم انجام بدهد .
3162- 5- (4)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ أَخِیهِ الْحَسَنِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ مَرَّتْ بِهِ جِنَازَةٌ وَ هُوَ عَلَی غَیْرِ وُضُوءٍ کَیْفَ یَصْنَعُ قَالَ یَضْرِبُ بِیَدَیْهِ عَلَی حَائِطِ اللَّبِنِ فَیَتَیَمَّمُ بِهِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (5)
وَ کَذَا الْحَدِیثَانِ الْمَذْکُورَانِ قَبْلَهُ.
ترجمه:
سماعه گفت: از امام (ع) پرسیدم: اگر مردی به جنازهای برخورد کند و در حال وضو نباشد، چه باید بکند؟ امام فرمود: باید دستهایش را به دیوار بزند و به وسیله آن تیمم کند.
3163- 6- (6)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ تُدْرِکُهُ الْجِنَازَةُ وَ هُوَ عَلَی غَیْرِ وُضُوءٍ فَإِنْ ذَهَبَ یَتَوَضَّأُ فَاتَتْهُ الصَّلَاةُ عَلَیْهَا قَالَ یَتَیَمَّمُ وَ یُصَلِّی.
ترجمه:
حلبی گفت: از امام صادق (ع) پرسیدند: اگر مردی جنازهای را در حالی که وضو ندارد، ببیند و اگر برود وضو بگیرد، نماز بر جنازه را از دست بدهد، چه باید بکند؟ امام فرمود: باید تیمم کند و بر آن نماز بخواند.
3164- 7- (7)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ وَ فِی الْعِلَلِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: إِنَّمَا جَوَّزْنَا
1) فی المصدر و فی نسخة فی هامش المخطوط- یصلی.
2) الفقیه 1- 170- 496.
3) الفقیه 1- 170- ذیل الحدیث 496.
4) الکافی 3- 178- 5.
5) التهذیب 3- 203- 477.
6) الکافی 3- 178- 2.
7) عیون أخبار الرضا (علیه السلام) 2- 115- الباب 34 فی ضمن حدیث طویل، و علل الشرائع- 268- الباب 182 فی ضمن الحدیث 9 و هو طویل، و تقدم فی الحدیث 9 من الباب 1 من أبواب الوضوء.
الصَّلَاةَ عَلَی الْمَیِّتِ بِغَیْرِ وُضُوءٍ لِأَنَّهُ لَیْسَ فِیهَا رُکُوعٌ وَ لَا سُجُودٌ وَ إِنَّمَا هِیَ دُعَاءٌ وَ مَسْأَلَةٌ وَ قَدْ یَجُوزُ أَنْ تَدْعُوَ اللَّهَ وَ تَسْأَلَهُ عَلَی أَیِّ حَالٍ کُنْتَ وَ إِنَّمَا یَجِبُ الْوُضُوءُ فِی الصَّلَاةِ الَّتِی فِیهَا رُکُوعٌ وَ سُجُودٌ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (1).
ترجمه:
فضل بن شاذان از امام رضا (ع) نقل میکند که فرمود: ما اجازه دادهایم که بر میت بدون وضو نماز بخوانیم، زیرا در این نماز رکوع و سجود نیست و تنها دعایی است و درخواستی. ممکن است که در هر حالتی از خداوند دعا و درخواست کنی. اما وضو در نمازهایی که شامل رکوع و سجود هستند، واجب است.
(2)22 بَابُ جَوَازِ أَنْ تُصَلِّیَ الْحَائِضُ وَ الْجُنُبُ عَلَی الْجِنَازَةِ وَ اسْتِحْبَابِ التَّیَمُّمِ لَهُمَا وَ انْفِرَادِ الْحَائِضِ عَنِ الصَّفِ ترجمه:
3165- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْحَائِضِ تُصَلِّی عَلَی الْجِنَازَةِ قَالَ نَعَمْ وَ لَا تَصُفُّ (4)مَعَهُمْ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع نَحْوَهُ (5)وَ
رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ وَ زَادَ تَقِفُ مُفْرَدَةً (6)
ترجمه:
محمد بن مسلم گفت: از امام صادق (ع) پرسیدم: آیا زن حائض میتواند بر جنازه نماز بخواند؟ امام فرمود: بله، اما نباید در صف جماعت با آنها قرار گیرد.
3166- 2- (7)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الطَّامِثُ تُصَلِّی عَلَی الْجِنَازَةِ لِأَنَّهُ لَیْسَ فِیهَا رُکُوعٌ وَ لَا سُجُودٌ وَ الْجُنُبُ (8)(یَتَیَمَّمُ وَ یُصَلِّی) (9)عَلَی الْجِنَازَةِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ وَ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
حریز از کسی نقل میکند که از امام صادق (ع) شنیده است: زن حائض میتواند بر جنازه نماز بخواند، زیرا در این نماز رکوع و سجود نیست. همچنین، شخص جنب میتواند (تیمم کند و) بر جنازه نماز بخواند.
3167- 3- (2)وَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْکِنْدِیِّ عَنِ الْمِیثَمِیِّ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ تُصَلِّی الْحَائِضُ عَلَی الْجِنَازَةِ قَالَ نَعَمْ وَ لَا تَصُفُّ (3)مَعَهُمْ تَقُومُ مُفْرَدَةً.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ گفت: از امام صادق (ع) پرسیدم: آیا زن حائض میتواند بر جنازه نماز بخواند؟ امام فرمود: بله، اما نباید در صف جماعت با آنها قرار گیرد بلکه جدا بایستد .
3168- 4- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ وَ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ جَمِیعاً عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْحَائِضِ تُصَلِّی عَلَی الْجِنَازَةِ فَقَالَ نَعَمْ وَ لَا تَقِفُ مَعَهُمْ وَ الْجُنُبُ یُصَلِّی عَلَی الْجِنَازَةِ.
ترجمه:
گفت: از امام صادق (ع) پرسیدم: آیا زن حائض میتواند بر جنازه نماز بخواند؟ امام فرمود: بله، اما نباید در صف جماعت با آنها قرار گیرد وشخص جنب میتواند بر جنازه نماز بخواند.
3169- 5- (6)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ عُثْمَانَ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْمَرْأَةِ الطَّامِثِ إِذَا حَضَرَتِ الْجِنَازَةَ فَقَالَ تَتَیَمَّمُ وَ تُصَلِّی عَلَیْهَا وَ تَقُومُ وَحْدَهَا بَارِزَةً مِنَ الصَّفِّ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ (7)
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (8).
ترجمه:
عثمان از سماعه نقل میکند که از امام صادق (ع) پرسیده شد درباره زن حائض که جنازهای را حاضر میبیند. امام فرمود: او باید تیمم کند و بر جنازه نماز بخواند و باید بهتنهایی و جدا از صف جماعت بایستد.
(1)23 بَابُ أَنَّهُ یُصَلِّی عَلَی الْجِنَازَةِ أَوْلَی النَّاسِ بِهَا أَوْ مَنْ یَأْمُرُهُ وَ حُکْمِ حُضُورِ الْإِمَامِ ترجمه:
3170- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: یُصَلِّی عَلَی الْجِنَازَةِ أَوْلَی النَّاسِ بِهَا أَوْ یَأْمُرُ مَنْ یُحِبُّ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
ابن ابی عمیر از برخی از یارانش نقل میکند که امام صادق (ع) فرمود: کسی باید بر جنازه نماز بخواند، نزدیکترین فرد به میت است، یا میتواند کسی را که دوست دارد، برای این کار تعیین کند.
3171- 2- (4)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: یُصَلِّی عَلَی الْجِنَازَةِ أَوْلَی النَّاسِ بِهَا أَوْ یَأْمُرُ مَنْ یُحِبُّ.
ترجمه:
ابن ابی نصر از برخی از یارانش نقل میکند که امام صادق (ع) فرمود: کسی باید بر جنازه نماز بخواند، نزدیکترین فرد به میت است، یا میتواند کسی را که دوست دارد، برای این کار تعیین کند.
3172- 3- (5)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا حَضَرَ الْإِمَامُ الْجِنَازَةَ فَهُوَ أَحَقُّ النَّاسِ بِالصَّلَاةِ عَلَیْهَا.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
طلحه بن زید از امام صادق (ع) نقل میکند که فرمود: اگر امام (رهبر دینی) در مراسم جنازه حاضر باشد، او از همه مردم سزاوارتر است که بر جنازه نماز بخواند.
3173- 4- (7)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع إِذَا حَضَرَ سُلْطَانٌ مِنْ سُلْطَانِ اللَّهِ جِنَازَةً فَهُوَ أَحَقُّ بِالصَّلَاةِ عَلَیْهَا إِنْ قَدَّمَهُ وَلِیُّ الْمَیِّتِ وَ إِلَّا فَهُوَ غَاصِبٌ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (1).
ترجمه:
سکونی از جعفر بن محمد (ع) نقل میکند که او از پدرش و آن پدر از اجدادش نقل کرده که امیرالمؤمنین (ع) فرمود: اگر یکی از سلاطین خدا در جنازهای حاضر شود، او از همه سزاوارتر است که بر جنازه نماز بخواند، به شرطی که ولی میت او را مقدم بدارد؛ وگرنه، او غاصب است.
(2)24 بَابُ أَنَّ الزَّوْجَ أَوْلَی بِالْمَرْأَةِ مِنْ جَمِیعِ أَقَارِبِهَا حَتَّی الْأَخِ وَ الْوَلَدِ وَ الْأَبِ ترجمه:
3174- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مَرَّارٍ عَنْ یُونُسَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَرْأَةِ تَمُوتُ مَنْ أَحَقُّ أَنْ یُصَلِّیَ عَلَیْهَا قَالَ الزَّوْجُ قُلْتُ الزَّوْجُ أَحَقُّ مِنَ الْأَبِ وَ الْأَخِ وَ الْوَلَدِ قَالَ نَعَمْ.
ترجمه:
ابوبصیر از امام صادق (ع) نقل میکند: از ایشان پرسیدم، هنگامی که زنی فوت کند، چه کسی سزاوارتر است که بر او نماز بخواند؟ امام فرمود: شوهر. گفتم: آیا شوهر از پدر، برادر و فرزند اولویت بیشتری دارد؟ امام فرمود: بله.
3175- 2- (4)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ الْمَرْأَةُ تَمُوتُ مَنْ أَحَقُّ (5)بِالصَّلَاةِ عَلَیْهَا قَالَ زَوْجُهَا قُلْتُ الزَّوْجُ أَحَقُّ مِنَ الْأَبِ وَ الْوَلَدِ وَ الْأَخِ قَالَ نَعَمْ وَ یُغَسِّلُهَا.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ (6)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ (7)
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (8).
ترجمه:
از ابو بصیر، از امام صادق (ع) روایت شده است که گفت: به ایشان عرض کردم: «هنگامی که زن فوت میکند، چه کسی برای نماز خواندن بر او سزاوارتر است؟» فرمود: «شوهرش.» عرض کردم: «آیا شوهر از پدر، فرزند و برادر سزاوارتر است؟» فرمود: «بله، و او را غسل میدهد.»
3176- 3- (1)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أُورَمَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَیْسَرَةَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الزَّوْجُ أَحَقُّ بِامْرَأَتِهِ حَتَّی یَضَعَهَا فِی قَبْرِهَا.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (2).
ترجمه:
اسحاق بن عمار از امام صادق (ع) نقل میکند که فرمودند: شوهر نسبت به همسرش سزاوارتر است تا زمانی که او را در قبرش بگذارد.
3177- 4- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الْمَرْأَةِ تَمُوتُ وَ مَعَهَا أَخُوهَا وَ زَوْجُهَا أَیُّهُمَا یُصَلِّی عَلَیْهَا فَقَالَ أَخُوهَا أَحَقُّ بِالصَّلَاةِ عَلَیْهَا.
أَقُولُ: یَأْتِی وَجْهُهُ (4).
ترجمه:
حفص بن بختری از امام صادق (ع) درباره زنی که میمیرد و برادر و شوهرش همراه او هستند، پرسید: کدامیک بر او نماز میخوانند؟ امام فرمودند: برادرش به نماز خواندن بر او سزاوارتر است.
3178- 5- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَسِّنِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الصَّلَاةِ عَلَی الْمَرْأَةِ الزَّوْجُ أَحَقُّ بِهَا أَوِ الْأَخُ قَالَ الْأَخُ.
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ (6)عَنْ مُحَسِّنِ بْنِ أَحْمَدَ مِثْلَهُ (7)قَالَ الشَّیْخُ الْوَجْهُ حَمْلُ الْخَبَرَیْنِ عَلَی التَّقِیَّةِ لِمُوَافَقَتِهِمَا لِلْعَامَّةِ أَقُولُ: وَ یَحْتَمِلُ الْحَمْلُ عَلَی الْإِنْکَارِ وَ عَلَی صِغَرِ الزَّوْجِ وَ عَلَی کَوْنِ الزَّوْجَةِ مُطَلَّقَةً وَ عَلَی کَوْنِ الزَّوْجِ مُخَالِفاً وَ غَیْرِ ذَلِکَ.
1) الکافی 3- 194- 6، و أورده فی الحدیث 9 من الباب 24 من أبواب غسل المیت، و فی الحدیث 2 من الباب 26 من أبواب الدفن.
2) التهذیب 1- 325- 949.
3) التهذیب 3- 205- 486، و الاستبصار 1- 486- 1885.
4) یأتی وجهه فی الحدیث الآتی.
5) التهذیب 3- 205- 485.
6) فی المصدر- علیّ بن الحسین بن بابویه.
7) الاستبصار 1- 486- 1884.
ترجمه:
از حفص بن بخترى از امام صادق (ع) درباره زنی که میمیرد و (در آن هنگام) برادر و شوهرش همراه او هستند، (پرسید)؛ کدامیک از آن دو بر او نماز بخواند؟ امام (ع) فرمود: برادرش به نماز خواندن بر او سزاوارتر (حقدارتر) است.
شیخ گفت: وجه (و دلیل) حمل دو خبر بر تقیه است، به دلیل موافقت آنها با نظر عامه (اهل سنت) میگویم:
همچنین احتمال دارد که این حمل بر انکار (و ردّ نظر عامه) باشد و (یا) به دلیل کوچک (نابالغ) بودن شوهر، یا اینکه همسر (زن متوفی) مطلقه باشد، یا شوهر مخالف (شیعه) باشد و یا دلایل دیگری غیر از اینها.
(1)25 بَابُ إِجْزَاءِ صَلَاةِ النِّسَاءِ عَلَی الْجِنَازَةِ وَ أَنَّهُ یَجُوزُ أَنْ تَؤُمَّهُنَّ الْمَرْأَةُ وَ یُکْرَهُ أَنْ تَتَقَدَّمَهُنَّ بَلْ تَقِفُ وَسَطَهُنَّ فِی الصَّفِ ترجمه:
3179- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْعُودٍ الْعَیَّاشِیِّ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قُلْتُ الْمَرْأَةُ تَؤُمُّ النِّسَاءَ قَالَ لَا إِلَّا عَلَی الْمَیِّتِ إِذَا لَمْ یَکُنْ أَحَدٌ أَوْلَی مِنْهَا تَقُومُ وَسَطَهُنَّ فِی الصَّفِّ مَعَهُنَّ فَتُکَبِّرُ وَ یُکَبِّرْنَ.
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَدِیدٍ وَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ جَمِیعاً عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ مِثْلَهُ (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ مِثْلَهُ (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
از زراره از امام باقر (ع) نقل شده است که فرمود: گفتم: آیا زن میتواند امام جماعت زنان شود؟ فرمود: خیر، مگر بر جنازه (نماز میت بخواند)، در صورتی که هیچکس برای این کار شایستهتر از او نباشد. او (زن) در وسط صف به همراه آنان (زنان دیگر) میایستد، تکبیر میگوید و آنان (نیز) تکبیر میگویند.
3180- 2- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ زِیَادٍ الصَّیْقَلِ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع کَیْفَ تُصَلِّی النِّسَاءُ عَلَی الْجَنَائِزِ إِذَا لَمْ یَکُنْ مَعَهُنَّ رَجُلٌ فَقَالَ یَقُمْنَ جَمِیعاً فِی صَفٍّ وَاحِدٍ وَ لَا تَتَقَدَّمُهُنَّ امْرَأَةٌ قِیلَ فَفِی صَلَاةٍ مَکْتُوبَةٍ أَ یَؤُمُّ بَعْضُهُنَّ بَعْضاً فَقَالَ نَعَمْ.
ترجمه:
از حسن بن زیاد صیقل نقل شده است که گفت: از امام صادق (ع) پرسیده شد: زنان چگونه بر جنازهها نماز بخوانند اگر مردی همراه آنان نباشد؟ امام (ع) فرمود: همگی در یک صف بایستند و زنی از میان آنها جلوتر از دیگران نایستد. پرسیده شد: پس در نماز واجب، آیا بعضی از آنها میتوانند امام جماعتِ دیگران شوند؟ فرمود: بله.
3181- 3- (7)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ
1) الباب 25 فیه 4 أحادیث.
2) التهذیب 3- 206- 488 و 268- 766، و أورده فی الحدیث 3 من الباب 20 من أبواب صلاة الجماعة.
3) التهذیب 3- 331- 1038.
4) التهذیب 3- 326- 1019.
5) الفقیه 1- 397- 1178.
6) الفقیه 1- 166- 479 و أورد قطعة منه فی الحدیث 2 من الباب 20 من أبواب صلاة الجماعة.
7) الکافی 3- 179- 1 و التهذیب 3- 326- 1017.
عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنِ امْرَأَةِ الْحَسَنِ الصَّیْقَلِ عَنِ الْحَسَنِ الصَّیْقَلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سُئِلَ کَیْفَ تُصَلِّی النِّسَاءُ عَلَی الْجِنَازَةِ إِذَا لَمْ یَکُنْ مَعَهُنَّ رَجُلٌ قَالَ یَصْفُفْنَ جَمِیعاً وَ لَا تَتَقَدَّمُهُنَّ امْرَأَةٌ.
ترجمه:
از حسن بن زیاد صیقل نقل شده است که گفت: از امام صادق (ع) پرسیده شد: زنان چگونه بر جنازهها نماز بخوانند اگر مردی همراه آنان نباشد؟ امام (ع) فرمود: همگی در یک صف بایستند و زنی از میان آنها جلوتر از دیگران نایستد.
3182- 4- (1)وَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِذَا لَمْ یَحْضُرِ الرَّجُلُ (2)تَقَدَّمَتِ امْرَأَةٌ (3)وَسَطَهُنَّ وَ قَامَ النِّسَاءُ عَنْ (4)یَمِینِهَا وَ شِمَالِهَا وَ هِیَ وَسَطَهُنَّ تُکَبِّرُ حَتَّی تَفْرُغَ مِنَ الصَّلَاةِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ جَابِرٍ (5)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ (6)
وَ الَّذِی قَبْلَهُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (7).
ترجمه:
از جابر از امام باقر (ع) نقل شده است که فرمود: هنگامی که مردی حضور نداشته باشد، زنی به جلو (پیشقدم) میشود و در میان آنان (زنان دیگر) میایستد و زنان در سمت راست و چپ او قرار میگیرند، و او در میان آنان قرار دارد. (آن زن) تکبیر میگوید تا زمانی که نماز (میّت) را به پایان برساند.
(8)26 بَابُ کَرَاهَةِ صَلَاةِ الْجِنَازَةِ بِالْحِذَاءِ وَ جَوَازِهَا بِالْخُفِ ترجمه:
3183- 1- (9)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا یُصَلَّی عَلَی جِنَازَةٍ بِحِذَاءٍ وَ لَا بَأْسَ بِالْخُفِّ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (1).
ترجمه:
از سیف بن عمیره از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمود: بر جنازه با کفش (نماز) خوانده نمیشود، اما نماز خواندن با "خف" (نوعی کفش نرم یا نعلین) اشکالی ندارد.
(2)27 بَابُ اسْتِحْبَابِ وُقُوفِ الْإِمَامِ عِنْدَ وَسَطِ الرَّجُلِ أَوْ صَدْرِهِ وَ عِنْدَ صَدْرِ الْمَرْأَةِ أَوْ رَأْسِهَا ترجمه:
3184- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع مَنْ صَلَّی عَلَی امْرَأَةٍ فَلَا یَقُومُ فِی وَسَطِهَا وَ یَکُونُ مِمَّا یَلِی صَدْرَهَا وَ إِذَا صَلَّی عَلَی الرَّجُلِ فَلْیَقُمْ فِی وَسَطِهِ.
ترجمه:
از عبدالله بن مغیره از برخی از اصحاب ما از امام صادق (ع) نقل شده است که امام علی (ع) فرمود: کسی که بر جنازه زنی نماز میخواند، نباید در وسط او (جنازه) بایستد، بلکه باید در جایی که برابر با سینه او است، قرار گیرد. و هرگاه بر جنازه مردی نماز میخواند، باید در وسط او بایستد.
3185- 2- (4)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع قَالَ: إِذَا صَلَّیْتَ عَلَی الْمَرْأَةِ فَقُمْ عِنْدَ رَأْسِهَا وَ إِذَا صَلَّیْتَ عَلَی الرَّجُلِ فَقُمْ عِنْدَ صَدْرِهِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ (5)
وَ الَّذِی قَبْلَهُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ وَ رَوَاهُمَا أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
از موسی بن بکر از امام کاظم (ع) نقل شده است که فرمود: هرگاه بر جنازه زن نماز میخوانی، نزد سر او بایست و هرگاه بر جنازه مرد نماز میخوانی، نزد سینه او بایست.
3186- 3- (7)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ (8)عَنْ أَحْمَدَ بْنِ
1) التهذیب 3- 206- 491.
2) الباب 27 فیه 3 أحادیث.
3) الکافی 3- 176- 1، التهذیب 3- 190- 433، و الاستبصار 1- 470- 1818.
4) الکافی 3- 177- 2.
5) التهذیب 3- 319- 989.
6) التهذیب 3- 190- 432، و الاستبصار 1- 470- 1817.
7) التهذیب 3- 190- 434، و الاستبصار 1- 471- 1819.
8) فی التهذیب و فی نسخة فی هامش المخطوط- الحسن.8
إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص یَقُومُ مِنَ الرِّجَالِ بِحِیَالِ السُّرَّةِ وَ مِنَ النِّسَاءِ مِنْ دُونِ ذَلِکَ قَبْلَ الصَّدْرِ.
أَقُولُ: وَجْهُ الْجَمْعِ هُنَا التَّخْیِیرُ.
ترجمه:
از جابر از امام باقر (ع) نقل شده است که فرمود: رسول خدا (ص) در نماز بر جنازه مردان در برابر ناف (آنها) میایستاد و برای زنان پایینتر از آن، (یعنی) قبل از سینه.
من میگویم: وجه جمع (تلفیق این روایتها) در اینجا، تخییر (اختیار) است.
(1)28 بَابُ أَنَّ صَلَاةَ الْجِنَازَةِ وَاجِبَةٌ عَلَی الْکِفَایَةِ وَ إِجْزَاءِ صَلَاةِ وَاحِدٍ عَلَی الْجِنَازَةِ وَ اثْنَیْنِ وَ اسْتِحْبَابِ قِیَامِ الْمَأْمُومِ خَلْفَ الْإِمَامِ لَا بِجَنْبِهِ ترجمه:
3187- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ یَحْیَی بْنِ زَکَرِیَّا (3)عَنْ أَبِیهِ زَکَرِیَّا بْنِ مُوسَی عَنِ الْیَسَعِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْقُمِّیِّ (4)قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یُصَلِّی عَلَی جِنَازَةٍ وَحْدَهُ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ فَاثْنَانِ یُصَلِّیَانِ عَلَیْهَا قَالَ نَعَمْ وَ لَکِنْ یَقُومُ الْآخَرُ خَلْفَ الْآخَرِ وَ لَا یَقُومُ بِجَنْبِهِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ (5)
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْیَسَعِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ (6)
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (7)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (8).
1) الباب 28 فیه حدیث واحد.
2) الکافی 3- 176- 1.
3) فی نسخة- محمّد بن زکریا. (هامش المخطوط).
4) فی التهذیب- القاسم بن عبید اللّه القمّیّ (هامش المخطوط).
5) التهذیب 3- 319- 990.
6) الفقیه 1- 166- 477.
7) تقدم فی الأحادیث 13 و 23 و 24 من الباب 6 من هذه الأبواب.
8) یأتی فی الحدیث 1 من الباب 33 من هذه الأبواب.
ترجمه:
از یسع بن عبدالله قمی نقل شده است که گفت: از امام صادق (ع) درباره مردی که به تنهایی بر جنازهای نماز میخواند، پرسیدم. فرمود: بله (جایز است). گفتم: اگر دو نفر باشند، آیا میتوانند بر جنازه نماز بخوانند؟ فرمود: بله، ولی (در این حالت) نفر دوم پشت سر نفر اول بایستد و کنار او (در یک صف) قرار نگیرد.
(1)29 بَابُ اسْتِحْبَابِ اخْتِیَارِ الْوُقُوفِ فِی الصَّفِّ الْأَخِیرِ فِی صَلَاةِ الْجِنَازَةِ ترجمه:
3188- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ النَّبِیُّ ص خَیْرُ الصُّفُوفِ فِی الصَّلَاةِ الْمُقَدَّمُ وَ خَیْرُ الصُّفُوفِ فِی الْجَنَائِزِ الْمُؤَخَّرُ قِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ لِمَ قَالَ صَارَ سُتْرَةً لِلنِّسَاءِ.
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (3)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
از سکونی از امام صادق (ع) نقل شده است که پیامبر (ص) فرمود: بهترین صفها در نماز، صف جلو و بهترین صفها در نماز میت، صف عقب است.
پرسیده شد: ای رسول خدا، چرا؟
فرمود: چون (صف عقب) پوششی برای زنان میشود.
3189- 2- (5)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: إِنَّ النِّسَاءَ کُنَّ یَخْتَلِطْنَ بِالرِّجَالِ فِی الصَّلَاةِ عَلَی الْجَنَائِزِ فَقَالَ النَّبِیُّ ص أَفْضَلُ الْمَوَاضِعِ فِی الصَّلَاةِ عَلَی الْمَیِّتِ الصَّفُّ الْأَخِیرُ فَتَأَخَّرْنَ إِلَی الصَّفِّ الْأَخِیرِ فَبَقِیَ فَضْلُهُ عَلَی مَا ذَکَرَهُ ع.
وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ النَّوْفَلِیِّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ أَبِی زِیَادٍ عَنْ
جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ عَنِ النَّبِیِّ ص مِثْلَ الْحَدِیثِ الْأَوَّلِ (1).
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین (شیخ صدوق) گفته است: زنان در نماز بر جنازهها با مردان در هم آمیخته میشدند. پس پیامبر (ص) فرمود: بهترین مکانها در نماز میت، صفِ آخر است. پس زنان به صف آخر منتقل شدند و فضیلت آن (صف آخر) بر همان چیزی که پیامبر (ص) ذکر کرد، باقی ماند.
(2)30 بَابُ جَوَازِ الصَّلَاةِ عَلَی الْجِنَازَةِ فِی الْمَسْجِدِ عَلَی کَرَاهِیَةٍ ترجمه:
3190- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع- هَلْ یُصَلَّی عَلَی الْمَیِّتِ فِی الْمَسْجِدِ قَالَ نَعَمْ.
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ مِثْلَهُ (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی مِثْلَهُ (5)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَیْنِ عَنْ فَضْلٍ الْبَقْبَاقِ مِثْلَهُ (6)وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ مِثْلَهُ (7)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع مِثْلَ ذَلِکَ (8)
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ مِثْلَ ذَلِکَ (1).
ترجمه:
از فضل بن عبدالملک نقل شده است که گفت: از امام صادق (ع) پرسیدم: آیا میتوان بر میّت در مسجد نماز خواند؟
فرمود: بله.
3191- 2- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ (3)عَنْ مُوسَی بْنِ طَلْحَةَ عَنْ أَبِی بَکْرِ بْنِ عِیسَی بْنِ أَحْمَدَ الْعَلَوِیِّ قَالَ: کُنَّا فِی الْمَسْجِدِ وَ قَدْ جِیءَ بِجِنَازَةٍ فَأَرَدْتُ أَنْ أُصَلِّیَ عَلَیْهَا فَجَاءَ أَبُو الْحَسَنِ الْأَوَّلُ ع- فَوَضَعَ مِرْفَقَهُ فِی صَدْرِی فَجَعَلَ یَدْفَعُنِی حَتَّی أَخْرَجَنِی (4)مِنَ الْمَسْجِدِ ثُمَّ قَالَ یَا أَبَا بَکْرٍ إِنَّ الْجَنَائِزَ لَا یُصَلَّی عَلَیْهَا فِی الْمَسْجِدِ (5).
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی (6)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (7)
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی الْکَرَاهَةِ لِمَا مَرَّ (8).
ترجمه:
از ابوبکر بن عیسی بن احمد علوی نقل شده است که گفت: ما در مسجد بودیم و جنازهای آورده شد. خواستم که بر آن نماز بخوانم. پس امام کاظم (ع) آمد و آرنج خود را بر سینهام گذاشت و مرا هل داد تا از مسجد بیرون برد. سپس فرمود: ای ابوبکر! بر جنازهها نباید در مسجد نماز خوانده شود.
(9)31 بَابُ جَوَازِ صَلَاةِ الْجِنَازَةِ فِی وَقْتِ الْفَرِیضَةِ وَ التَّخْیِیرِ بَیْنَ التَّقْدِیمِ وَ التَّأْخِیرِ مَا لَمْ یَتَضَیَّقْ وَقْتُ إِحْدَاهُمَا ترجمه:
3192- 1- (10)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ یَزِیدَ بْنِ إِسْحَاقَ شَعِرٍ عَنْ هَارُونَ بْنِ حَمْزَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا دَخَلَ وَقْتُ صَلَاةٍ مَکْتُوبَةٍ فَابْدَأْ بِهَا قَبْلَ الصَّلَاةِ عَلَی
الْمَیِّتِ إِلَّا أَنْ یَکُونَ الْمَیِّتُ (1)مَبْطُوناً أَوْ نُفَسَاءَ أَوْ نَحْوَ ذَلِکَ.
ترجمه:
از هارون بن حمزه از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمود: هنگامی که وقت نماز واجب فرا رسید، ابتدا با آن (نماز واجب) شروع کن قبل از نماز بر میت، مگر اینکه میت مبتلا به اسهال (مبطون) یا تازه زایمان (نفاس) کرده باشد یا چیزی از این قبیل.
3193- 2- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع إِذَا حَضَرْتُ الصَّلَاةَ عَلَی الْجِنَازَةِ فِی وَقْتِ مَکْتُوبَةٍ فَبِأَیِّهِمَا أَبْدَأُ فَقَالَ عَجِّلِ الْمَیِّتَ إِلَی قَبْرِهِ إِلَّا أَنْ تَخَافَ أَنْ یَفُوتَ وَقْتُ الْفَرِیضَةِ وَ لَا تَنْتَظِرْ بِالصَّلَاةِ عَلَی الْجِنَازَةِ طُلُوعَ الشَّمْسِ وَ لَا غُرُوبَهَا.
ترجمه:
از جابر نقل شده است که گفت: به امام باقر (ع) گفتم: هنگامی که در وقت نماز واجب، نماز بر جنازهای حاضر شدم، با کدامیک (از آن دو) شروع کنم؟
فرمود: میت را به قبرش برسان (نماز میت را بجا آور) مگر اینکه بترسی وقت نماز واجب از دست برود. و برای نماز بر جنازه، منتظر طلوع یا غروب خورشید نباش.
3194- 3- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُوسَی بْنِ الْقَاسِمِ وَ أَبِی قَتَادَةَ الْقُمِّیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ صَلَاةِ الْجَنَائِزِ إِذَا احْمَرَّتِ الشَّمْسُ أَ تَصْلُحُ أَوْ لَا قَالَ لَا صَلَاةَ فِی وَقْتِ صَلَاةٍ وَ قَالَ إِذَا وَجَبَتِ الشَّمْسُ فَصَلِّ الْمَغْرِبَ ثُمَّ صَلِّ عَلَی الْجَنَائِزِ.
وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ (4).
ترجمه:
از علی بن جعفر از برادرش امام کاظم (ع) نقل شده است که گفت: از ایشان درباره نماز میت هنگام سرخی (آسمان از) خورشید (غروب یا طلوع) پرسیدم: آیا جایز است یا خیر؟
فرمود: در وقت نماز واجب (نمازهای پنجگانه) نماز دیگری (مثل نماز میت) جایز نیست. و (امام) فرمود: هنگامی که خورشید غروب کرد، اول نماز مغرب را بخوان، سپس بر جنازهها نماز بگزار.
(5)32 بَابُ أَنَّهُ یُجْزِی صَلَاةٌ وَاحِدَةٌ عَلَی جَنَائِزَ مُتَعَدِّدَةٍ جُمْلَةً وَ مَا یُسْتَحَبُّ مِنْ تَرْتِیبِهِمْ فِی الْوَضْعِ ترجمه:
3195- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا
ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ کَیْفَ یُصَلَّی عَلَیْهِمْ قَالَ الرِّجَالُ أَمَامَ النِّسَاءِ مِمَّا یَلِی الْإِمَامَ یُصَفُّ بَعْضُهُمْ عَلَی أَثَرِ بَعْضٍ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
از محمد بن مسلم از یکی از آنها (امام باقر یا امام صادق) نقل شده است که گفت: از ایشان پرسیدم: مردان و زنان چگونه بر جنازههایشان نماز خوانده میشود؟
فرمود: مردان در جلو (پیشرو) زنان قرار میگیرند و باید در صفهایشان برخی در اثر (دنباله) برخی دیگر بایستند.
3196- 2- (2)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ یُصَلِّی عَلَی مَیِّتَیْنِ أَوْ ثَلَاثَةِ مَوْتَی کَیْفَ یُصَلِّی عَلَیْهِمْ قَالَ إِنْ کَانَ ثَلَاثَةً أَوِ اثْنَیْنِ أَوْ عَشَرَةً أَوْ أَکْثَرَ مِنْ ذَلِکَ فَلْیُصَلِّ عَلَیْهِمْ صَلَاةً وَاحِدَةً یُکَبِّرُ عَلَیْهِمْ خَمْسَ تَکْبِیرَاتٍ کَمَا یُصَلِّی عَلَی مَیِّتٍ وَاحِدٍ وَ قَدْ (3)صَلَّی عَلَیْهِمْ جَمِیعاً یَضَعُ مَیِّتاً وَاحِداً ثُمَّ یَجْعَلُ الْآخَرَ إِلَی أَلْیَةِ الْأَوَّلِ ثُمَّ یَجْعَلُ رَأْسَ الثَّالِثِ إِلَی أَلْیَةِ الثَّانِی شِبْهَ الْمُدَرَّجِ حَتَّی یَفْرُغَ مِنْهُمْ کُلِّهِمْ مَا کَانُوا فَإِذَا سَوَّاهُمْ هَکَذَا قَامَ فِی الْوَسَطِ فَکَبَّرَ خَمْسَ تَکْبِیرَاتٍ یَفْعَلُ کَمَا یَفْعَلُ إِذَا صَلَّی عَلَی مَیِّتٍ وَاحِدٍ سُئِلَ فَإِنْ کَانَ الْمَوْتَی رِجَالًا وَ نِسَاءً قَالَ یَبْدَأُ بِالرِّجَالِ فَیَجْعَلُ رَأْسَ الثَّانِی إِلَی أَلْیَةِ الْأَوَّلِ حَتَّی یَفْرُغَ مِنَ الرِّجَالِ کُلِّهِمْ ثُمَّ یَجْعَلُ رَأْسَ الْمَرْأَةِ إِلَی أَلْیَةِ الرَّجُلِ الْأَخِیرِ ثُمَّ یَجْعَلُ رَأْسَ الْمَرْأَةِ الْأُخْرَی إِلَی أَلْیَةِ الْمَرْأَةِ الْأُولَی حَتَّی یَفْرُغَ مِنْهُمْ کُلِّهِمْ فَإِذَا سَوَّی هَکَذَا قَامَ فِی الْوَسَطِ وَسَطَ الرِّجَالِ فَکَبَّرَ وَ صَلَّی عَلَیْهِمْ کَمَا یُصَلِّی عَلَی مَیِّتٍ وَاحِدٍ الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
از عمار ساباطی از امام صادق (ع) نقل شده است که در مورد مردی که بر دو یا سه میت نماز میخواند، پرسیدم: چگونه بر آنها نماز میخواند؟
فرمود: اگر سه نفر یا دو نفر یا ده نفر یا بیشتر از آنها باشند، باید بر آنها یک نماز بخواند و پنج تکبیر بر آنها بگوید، همانگونه که بر یک میت نماز میخواند.
او ابتدا یک میت را میگذارد، سپس دیگری را در کنار (بهطوری که) به نشیمن میت اول قرار دهد و سر میت سوم را به نشیمن میت دوم قرار میدهد، بهطور مشابه به ترتیب (مانند نشاندن) تا وقتی که از همه آنها فارغ شود. وقتی که آنها را بهصورت منظم قرار داد، در وسط ایستاده و پنج تکبیر میگوید و همانند زمانی که بر یک میت واحد نماز میخواند، عمل میکند.
سپس پرسیده شد: اگر میتها شامل مردان و زنان باشند، فرمود: ابتدا بر مردان شروع میکند و سر میت دوم را به نشیمن میت اول قرار میدهد تا از همه مردان فارغ شود. سپس سر میت زن را به نشیمن آخرین مرد قرار میدهد و سر میت زن دیگر را به نشیمن زن اول قرار میدهد تا از همه آنها فارغ شود.
وقتی که اینها را مرتب کرد، در وسط ایستاده و برای آنها تکبیر گفته و بر آنها همانند میت واحد نماز میخواند.
3197- 3- (5)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ
1) التهذیب 3- 323- 1005، و الاستبصار 1- 471- 1822.
2) الکافی 3- 174- 2، و أورد قطعة منه فی الحدیث 7 من الباب 18 و قطعة فی الحدیث 1 من الباب 19 من هذه الأبواب.
3) کتب المصنّف فی الهامش عن نسخة- و من بدل و قد.
4) التهذیب 3- 322- 1004، و الاستبصار 1- 472- 1827.
5) الکافی 3- 175- 5، و التهذیب 3- 323- 1007، و الاستبصار 1- 472- 1824.
فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی جَنَائِزِ الرِّجَالِ وَ الصِّبْیَانِ وَ النِّسَاءِ قَالَ یَضَعُ (1)النِّسَاءَ مِمَّا یَلِی الْقِبْلَةَ وَ الصِّبْیَانَ دُونَهُمْ (2)وَ الرِّجَالَ مِمَّا دُونَ ذَلِکَ وَ یَقُومُ الْإِمَامُ مِمَّا یَلِی الرِّجَالَ.
ترجمه:
از ابن بُکَیْر از برخی اصحابش از امام صادق (ع) درباره جنازههای مردان و کودکان و زنان نقل شده است که فرمود: زنان را در سمت قبله (ابتدای صف) قرار میدهد، کودکان را بعد از آنها و مردان را در پشت سر (بعد از) کودکان میگذارد و امام در سمتی که مردان (قرار دارند) میایستد.
3198- 4- (3)وَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع- عَنْ جَنَائِزِ الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ إِذَا اجْتَمَعَتْ فَقَالَ یُقَدَّمُ الرِّجَالُ فِی کِتَابِ عَلِیٍّ ع.
ترجمه:
از عبد الرحمن بن ابی عبدالله نقل شده است که گفت: از امام صادق (ع) درباره جنازههای مردان و زنان وقتی که جمع میشوند، پرسیدم. فرمود: مردان در کتاب علی (ع) مقدم هستند.
3199- 5- (4)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: کَانَ إِذَا صَلَّی عَلَی الْمَرْأَةِ وَ الرَّجُلِ قَدَّمَ الْمَرْأَةَ وَ أَخَّرَ الرَّجُلَ وَ إِذَا صَلَّی عَلَی الْعَبْدِ وَ الْحُرِّ قَدَّمَ الْعَبْدَ وَ أَخَّرَ الْحُرَّ وَ إِذَا صَلَّی عَلَی الصَّغِیرِ وَ الْکَبِیرِ قَدَّمَ الصَّغِیرَ وَ أَخَّرَ الْکَبِیرَ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا عَنْ عَلِیٍّ ع (5)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ (6)
وَ الَّذِی قَبْلَهُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ وَ الَّذِی قَبْلَهُمَا بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ أَخِیهِ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ مِثْلَهُ.
ترجمه:
از طَلْحَة بن زید نقل شده است که گفت: وقتی امام صادق (ع) بر زن و مرد نماز میخواند، زن را مقدم میداشت و مرد را تأخیر میانداخت. و وقتی بر بنده و آزاد نماز میخواند، بنده را مقدم میداشت و آزاد را تأخیر میانداخت. و وقتی بر کوچک و بزرگ نماز میخواند، کوچک را مقدم میداشت و بزرگ را تأخیر میانداخت.
3200- 6- (7)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ
بَزِیعٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا بَأْسَ أَنْ یُقَدَّمَ الرَّجُلُ وَ تُؤَخَّرَ الْمَرْأَةُ وَ یُؤَخَّرَ الرَّجُلُ وَ تُقَدَّمَ الْمَرْأَةُ یَعْنِی فِی الصَّلَاةِ عَلَی الْمَیِّتِ.
وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ مِثْلَهُ (1)إِلَّا أَنَّهُ قَالَ وَ تُقَدَّمَ الْمَرْأَةُ وَ یُؤَخَّرَ الرَّجُلُ
ترجمه:
از هِشَام بن سالم نقل شده است که امام صادق (ع) فرمود: هیچ اشکالی ندارد که مردی مقدم شود و زن تأخیر بیافتد، و مردی تأخیر بیافتد و زن مقدم شود؛ یعنی در نماز بر میت.
3201- 7- (2)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الصَّلْتِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّلْتِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ وَ الْمَرْأَةِ یُصَلَّی عَلَیْهِمَا قَالَ یَکُونُ الرَّجُلُ بَیْنَ یَدَیِ الْمَرْأَةِ مِمَّا یَلِی الْقِبْلَةَ فَیَکُونُ رَأْسُ الْمَرْأَةِ عِنْدَ وَرِکَیِ الرَّجُلِ مِمَّا یَلِی یَسَارَهُ وَ یَکُونُ رَأْسُهَا أَیْضاً مِمَّا یَلِی یَسَارَ الْإِمَامِ وَ رَأْسُ الرَّجُلِ مِمَّا یَلِی یَمِینَ الْإِمَامِ.
ترجمه:
از عبیدالله حلبی نقل شده است که او گفت: از امام (ع) درباره مرد و زنی که (میخواهند) بر آنها نماز بخوانند، پرسیدم. امام فرمود: مرد در جلوی زن (از سمت قبله) قرار گیرد، بهطوریکه سر زن در کنار ران مرد از سمت چپ او باشد، و سر او (زن) نیز از سمت چپ امام باشد و سر مرد از سمت راست امام باشد.
3202- 8- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ جَنَائِزِ الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ إِذَا اجْتَمَعَتْ فَقَالَ یُقَدَّمُ الرَّجُلُ قُدَّامَ الْمَرْأَةِ قَلِیلًا وَ تُوضَعُ الْمَرْأَةُ أَسْفَلَ مِنْ ذَلِکَ قَلِیلًا عِنْدَ رِجْلَیْهِ وَ یَقُومُ الْإِمَامُ عِنْدَ رَأْسِ الْمَیِّتِ فَیُصَلِّی عَلَیْهِمَا جَمِیعاً الْحَدِیثَ.
ترجمه:
از سماعه نقل شده است که او گفت: از امام (ع) درباره جنازههای مردان و زنان وقتی که جمع شدهاند، پرسیدم. امام فرمود: مرد کمی جلوتر از زن قرار میگیرد و زن کمی پایینتر از آن (مرد) در کنار پاهای او قرار میگیرد. امام در نزدیکی سر میت قرار میگیرد و بر هر دوی آنها نماز میخواند.
3203- 9- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ کَیْفَ یُصَلَّی عَلَی الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ فَقَالَ تُوضَعُ الرِّجَالُ مِمَّا یَلِی الرِّجَالَ وَ النِّسَاءُ خَلْفَ الرِّجَالِ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
از محمد بن مسلم نقل شده است که او گفت: از امام باقر (ع) پرسیدم: چگونه بر مردان و زنان نماز خوانده میشود؟ امام فرمود: مردان در جایی قرار میگیرند که نزدیک به مردان است و زنان پشت سر مردان قرار میگیرند.
3204- 10- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ زُرَارَةَ وَ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: فِی الرَّجُلِ وَ الْمَرْأَةِ کَیْفَ یُصَلَّی عَلَیْهِمَا فَقَالَ یُجْعَلُ الرَّجُلُ وَرَاءَ الْمَرْأَةِ وَ یَکُونُ الرَّجُلُ مِمَّا یَلِی الْإِمَامَ.
ترجمه:
حلبی از امام صادق (ع) نقل میکند که درباره مرد و زنی که چگونه بر آنها نماز خوانده شود، پرسید. امام فرمودند: مرد پشت سر زن قرار داده میشود و مرد نزدیک به امام باشد.
3205- 11- (2)وَ رَوَی الشَّیْخُ فِی الْخِلَافِ عَنْ عَمَّارِ بْنِ یَاسِرٍ قَالَ: أُخْرِجَتْ جَنَازَةُ أُمِّ کُلْثُومٍ بِنْتِ عَلِیٍّ وَ ابْنِهَا زَیْدِ بْنِ عُمَرَ- وَ فِی الْجَنَازَةِ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ- وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ وَ أَبُو هُرَیْرَةَ- فَوَضَعُوا جَنَازَةَ الْغُلَامِ مِمَّا یَلِی الْإِمَامَ وَ الْمَرْأَةَ وَرَاءَهُ وَ قَالُوا هَذَا هُوَ السُّنَّةُ.
أَقُولُ: حَمَلَ الشَّیْخُ وَ غَیْرُهُ أَحَادِیثَ التَّرْتِیبِ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ لِحَدِیثِ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ (3).
ترجمه:
عمار بن یاسر گفت: جنازه ام کلثوم دختر علی (ع) و پسرش زید بن عمر تشییع شد، و در این تشییع حسن، حسین، عبدالله بن عمر، عبدالله بن عباس و ابو هریره حضور داشتند. جنازه پسر را نزدیک به امام و جنازه زن را پشت سر او قرار دادند و گفتند: این، سنت است.
(میگویم: شیخ و دیگران، احادیث مربوط به ترتیب را بر استحباب حمل کردهاند، به دلیل حدیث هشام بن سالم.)
(4)33 بَابُ أَنَّهُ یَجُوزُ الصَّلَاةُ عَلَی الْمَیِّتِ جَمَاعَةً وَ فُرَادَی ترجمه:
3206- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ فِی کِتَابِ الْغَیْبَةِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبَّادٍ عَنْ مُوسَی بْنِ یَحْیَی بْنِ خَالِدٍ أَنَّ أَبَا إِبْرَاهِیمَ ع قَالَ لِیَحْیَی یَا ابَا عَلِیٍّ أَنَا مَیِّتٌ وَ إِنَّمَا بَقِیَ مِنْ أَجَلِی أُسْبُوعٌ فَاکْتُمْ مَوْتِی وَ ائْتِنِی یَوْمَ الْجُمُعَةِ عِنْدَ الزَّوَالِ وَ صَلِّ عَلَیَّ أَنْتَ وَ أَوْلِیَائِی فُرَادَی الْحَدِیثَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (6)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ عُمُوماً وَ خُصُوصاً (7).
1) التهذیب 3- 323- 1006، و الاستبصار 1- 471- 1823.
2) الخلاف 1- 169.
3) مر حدیث هشام بن سالم فی الحدیث 6 من هذا الباب.
4) الباب 33 فیه حدیث واحد.
5) الغیبة- 20.
6) تقدم ما یدلّ علیه فی أحادیث الأبواب 6 و 16 و 17 و 21 و 25 و 27 و 28 و 29 و 32 من هذه الأبواب.
7) یأتی ما یدلّ علیه عموما فی الباب 37 من أبواب صلاة الجنازة.
ترجمه:
موسی بن یحیی بن خالد روایت میکند که امام کاظم (ع) به یحیی فرمود: ای ابا علی، من از دنیا خواهم رفت و از اجلم تنها یک هفته باقی مانده است. مرگ مرا مخفی کن و روز جمعه هنگام زوال نزد من بیا و تو و دوستانم به صورت فرادا بر من نماز بخوانید.
(1)34 بَابُ حُکْمِ حُضُورِ جِنَازَةٍ فِی أَثْنَاءِ الصَّلَاةِ عَلَی جِنَازَةٍ أُخْرَی ترجمه:
3207- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْمٍ کَبَّرُوا عَلَی جِنَازَةٍ تَکْبِیرَةً أَوِ اثْنَتَیْنِ وَ وُضِعَتْ مَعَهَا أُخْرَی کَیْفَ یَصْنَعُونَ قَالَ إِنْ شَاءُوا تَرَکُوا الْأُولَی حَتَّی یَفْرُغُوا مِنَ التَّکْبِیرِ عَلَی الْأَخِیرَةِ وَ إِنْ شَاءُوا رَفَعُوا الْأُولَی وَ أَتَمُّوا مَا بَقِیَ عَلَی الْأَخِیرَةِ کُلُّ ذَلِکَ لَا بَأْسَ بِهِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی (3)
وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ (4)
أَقُولُ: اسْتَدَلَّ بِهِ جَمَاعَةٌ عَلَی التَّخْیِیرِ بَیْنَ قَطْعِ الصَّلَاةِ عَلَی الْأُولَی وَ اسْتِئْنَافِهَا عَلَیْهِمَا وَ بَیْنَ إِکْمَالِ الصَّلَاةِ عَلَی الْأُولَی وَ إِفْرَادِ الثَّانِیَةِ بِصَلَاةٍ ثَانِیَةٍ قَالَ الشَّهِیدُ فِی الذِّکْرَی (5)وَ الرِّوَایَةُ قَاصِرَةٌ عَنْ إِفَادَةِ الْمُدَّعَی إِذْ ظَاهِرُهَا أَنَّ مَا بَقِیَ مِنْ تَکْبِیرِ الْأُولَی مَحْسُوبٌ لِلْجِنَازَتَیْنِ فَإِذَا فَرَغَ مِنْ تَکْبِیرِ الْأُولَی تَخَیَّرُوا بَیْنَ تَرْکِهَا بِحَالِهَا حَتَّی یُکْمِلُوا التَّکْبِیرَ عَلَی الْأَخِیرَةِ وَ بَیْنَ رَفْعِهَا مِنْ مَکَانِهَا وَ الْإِتْمَامِ عَلَی الْأَخِیرَةِ انْتَهَی أَقُولُ: یَحْتَمِلُ أَنْ یُرَادَ بِالتَّکْبِیرِ هُنَا مَجْمُوعُ التَّکْبِیرِ عَلَی الْجِنَازَتَیْنِ أَعْنِی التَّکْبِیرَاتِ الْعَشْرَ بِمَعْنَی أَنَّهُمْ یُتِمُّونَ الْأُولَی وَ یَسْتَأْنِفُونَ صَلَاةً لِلْأُخْرَی
وَ یَتَخَیَّرُونَ فِی رَفْعِ الْأُولَی وَ تَرْکِهَا وَ حِینَئِذٍ لَا تَدُلُّ عَلَی مَا قَالُوهُ وَ لَا عَلَی مَا قَالَهُ الشَّهِیدُ وَ هَذَا هُوَ الْأَحْوَط
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر (ع) نقل میکند: از او درباره گروهی که بر جنازهای یک یا دو تکبیر گفتند و جنازه دیگری نیز در کنار آن قرار داده شد، پرسیدم که چگونه باید عمل کنند؟ امام فرمودند: اگر بخواهند، جنازه اول را رها کنند تا تکبیرهای جنازه دوم را به پایان برسانند و اگر بخواهند، جنازه اول را بردارند و بقیه تکبیرها را بر جنازه دوم انجام دهند. در هر صورت، هیچ اشکالی ندارد.
(میگویم:
گروهی با این روایت به جواز اختیار میان قطع نماز بر جنازه اول و شروع دوباره بر هر دو جنازه، یا تکمیل نماز بر جنازه اول و خواندن نماز دوم به صورت جداگانه بر جنازه دوم، استدلال کردهاند. شهید در کتاب "ذکری" گفته است که این روایت در افاده ادعای مذکور قاصر است؛ زیرا ظاهر آن این است که آنچه از تکبیرهای جنازه اول باقی مانده، برای هر دو جنازه حساب میشود. پس، هنگامی که تکبیرهای جنازه اول تمام شد، اختیار دارند که آن را به حال خود رها کنند تا تکبیرهای جنازه دوم را تکمیل نمایند یا آن را از جای خود بردارند و نماز را بر جنازه دوم تمام کنند. به پایان رسید.
میگویم:
ممکن است مقصود از تکبیر در اینجا مجموع تکبیرها برای دو جنازه باشد؛ یعنی ده تکبیر، به این معنا که نماز را بر جنازه اول به پایان برسانند و برای جنازه دوم، نماز جدیدی آغاز کنند و در این حال اختیار برداشتن یا رها کردن جنازه اول را داشته باشند. بنابراین، این روایت دلالت بر آنچه آنان گفتهاند و آنچه شهید بیان کرده است، ندارد و این، مطابق با احتیاط است.
(1)35 بَابُ کَیْفِیَّةِ الصَّلَاةِ عَلَی الْمَصْلُوبِ ترجمه:
3208- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی هَاشِمٍ الْجَعْفَرِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا ع عَنِ الْمَصْلُوبِ فَقَالَ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ جَدِّی ع صَلَّی عَلَی عَمِّهِ قُلْتُ أَعْلَمُ ذَلِکَ وَ لَکِنِّی لَا أَفْهَمُهُ مُبَیَّناً فَقَالَ أُبَیِّنُهُ لَکَ إِنْ کَانَ وَجْهُ الْمَصْلُوبِ إِلَی الْقِبْلَةِ فَقُمْ عَلَی مَنْکِبِهِ الْأَیْمَنِ وَ إِنْ کَانَ قَفَاهُ إِلَی الْقِبْلَةِ فَقُمْ عَلَی مَنْکِبِهِ الْأَیْسَرِ فَإِنَّ بَیْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ قِبْلَةً وَ إِنْ کَانَ مَنْکِبُهُ الْأَیْسَرُ إِلَی الْقِبْلَةِ فَقُمْ عَلَی مَنْکِبِهِ الْأَیْمَنِ وَ إِنْ کَانَ مَنْکِبُهُ الْأَیْمَنُ إِلَی الْقِبْلَةِ فَقُمْ عَلَی مَنْکِبِهِ الْأَیْسَرِ وَ کَیْفَ کَانَ مُنْحَرِفاً فَلَا تُزَایِلَنَّ (3)مَنَاکِبَهُ وَ لْیَکُنْ وَجْهُکَ إِلَی مَا بَیْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لَا تَسْتَقْبِلْهُ وَ لَا تَسْتَدْبِرْهُ الْبَتَّةَ قَالَ أَبُو هَاشِمٍ- وَ قَدْ فَهِمْتُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَهِمْتُهُ وَ اللَّهِ (4).
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ (5)
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ بَشَّارٍ عَنِ الْمُظَفَّرِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ (6)الْقَزْوِینِیِّ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ بْنِ حَمْزَةَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ سَهْلٍ الْقُمِّیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَامِدٍ عَنْ أَبِی هَاشِمٍ الْجَعْفَرِیِّ (7).
1) الباب 35 فیه حدیث واحد.
2) الکافی 3- 215- 2.
3) فی نسخة- تزایل (هامش المخطوط).
4) العجب أن الصدوق فی عیون الأخبار قال- هذا حدیث غریب لا أعرفه إلّا بهذا الاسناد و لم أجده فی شیء من الأصول و المصنّفات انتهی، و فیه غفلة عن وجوده فی کتب علی بن إبراهیم و فی الکافی و مثل هذا کثیر من أعیان العلماء و هو الداعی الی جمع هذا الکتاب (منه قده) هامش المخطوط.
5) التهذیب 3- 327- 1021.
6) فی نسخة- الحسین.
7) عیون أخبار الرضا (علیه السلام) 1- 255- 8..
ترجمه:
ابو هاشم جعفری روایت میکند: از امام رضا (ع) درباره نماز خواندن بر شخص به دار آویخته پرسیدم. امام فرمودند: آیا نمیدانی که جدم (ع) بر عمویش نماز خواند؟ گفتم: این را میدانم، اما توضیح روشن آن را نمیفهمم. امام فرمودند: برایت توضیح میدهم. اگر صورت شخص به دار آویخته به سمت قبله باشد، بر شانه راست او بایست. و اگر پشت او به سمت قبله باشد، بر شانه چپ او بایست. زیرا میان مشرق و مغرب قبله است. و اگر شانه چپ او به سمت قبله باشد، بر شانه راست او بایست. و اگر شانه راست او به سمت قبله باشد، بر شانه چپ او بایست. در هر حال، از شانههای او دور مشو و صورتت باید به سمت ما بین مشرق و مغرب باشد. هرگز به او روبهرو یا پشت به او نایست.
ابو هاشم گفت: به خواست خدا، آن را فهمیدم. به خدا قسم که آن را فهمیدم.
(1)36 بَابُ عَدَمِ جَوَازِ صَلَاةِ الْجِنَازَةِ قَبْلَ التَّکْفِینِ فَإِنْ لَمْ یُوجَدْ کَفَنٌ وَجَبَ جَعْلُهُ فِی الْقَبْرِ وَ سَتْرُ عَوْرَتِهِ ثُمَّ الصَّلَاةُ عَلَیْهِ قَبْلَ الدَّفْنِ ترجمه:
3209- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ (3)عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَی قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مَا تَقُولُ فِی قَوْمٍ کَانُوا فِی سَفَرٍ لَهُمْ یَمْشُونَ عَلَی سَاحِلِ الْبَحْرِ فَإِذَا هُمْ بِرَجُلٍ مَیِّتٍ عُرْیَانٍ قَدْ لَفَظَهُ الْبَحْرُ وَ هُمْ عُرَاةٌ وَ لَیْسَ عَلَیْهِمْ إِلَّا إِزَارٌ (4)
(4)-
کَیْفَ یُصَلُّونَ عَلَیْهِ (وَ هُوَ عُرْیَانٌ) (5)وَ لَیْسَ مَعَهُمْ فَضْلُ ثَوْبٍ یُکَفِّنُونَهُ بِهِ (6)- قَالَ یُحْفَرُ لَهُ وَ یُوضَعُ فِی لَحْدِهِ وَ یُوضَعُ اللَّبِنُ عَلَی عَوْرَتِهِ فَتُسْتَرُ عَوْرَتُهُ (7)بِاللَّبِنِ (وَ بِالْحَجَرِ) (8)ثُمَّ یُصَلَّی عَلَیْهِ ثُمَّ یُدْفَنُ قُلْتُ فَلَا یُصَلَّی عَلَیْهِ إِذَا دُفِنَ فَقَالَ لَا یُصَلَّی عَلَی الْمَیِّتِ بَعْدَ مَا یُدْفَنُ وَ لَا یُصَلَّی عَلَیْهِ وَ هُوَ عُرْیَانٌ حَتَّی تُوَارَی عَوْرَتُهُ.وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ مَرْوَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ عَمَّارٍ مِثْلَهُ (9)وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ
أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ مَرْوَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ عَمَّارٍ (1)
وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَی إِلَی قَوْلِهِ وَ یُصَلَّی عَلَیْهِ ثُمَّ یُدْفَنُ (2)
ترجمه:
عمار بن موسی روایت میکند: به امام صادق (ع) گفتم: نظرتان درباره گروهی که در سفری در حال حرکت در کنار ساحل دریا بودند و ناگهان با جنازه مردی برهنه مواجه شدند که دریا او را به ساحل انداخته بود و آنان خود برهنه بودند و جز یک لنگ (لباس) چیزی بر تن نداشتند، چیست؟ چگونه بر او نماز بخوانند (در حالی که او برهنه است) و پارچهای هم برای کفن کردن او ندارند؟
امام فرمودند: برای او قبری کنده شود و در لحدش گذاشته شود، سپس آجر یا سنگی بر روی عورت او گذاشته شود تا عورتش پوشانده شود، سپس بر او نماز خوانده شود و سپس دفن شود.
گفتم: آیا بعد از دفن بر او نماز خوانده نمیشود؟
امام فرمودند: نه، بر میت بعد از دفن نماز خوانده نمیشود و نباید بر او در حالی که برهنه است نماز خوانده شود، تا وقتی که عورت او پوشانده شود.
3210- 2- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ رَجُلٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع قَوْمٌ کُسِرَ بِهِمْ فِی بَحْرٍ فَخَرَجُوا یَمْشُونَ عَلَی الشَّطِّ فَإِذَا هُمْ بِرَجُلٍ مَیِّتٍ عُرْیَانٍ وَ الْقَوْمُ لَیْسَ عَلَیْهِمْ إِلَّا مَنَادِیلُ مُتَّزِرِینَ بِهَا وَ لَیْسَ عَلَیْهِمْ فَضْلُ ثَوْبٍ یُوَارُونَ الرَّجُلَ فَکَیْفَ یُصَلُّونَ عَلَیْهِ وَ هُوَ عُرْیَانٌ فَقَالَ إِذَا لَمْ یَقْدِرُوا عَلَی ثَوْبٍ یُوَارُونَ بِهِ عَوْرَتَهُ فَلْیَحْفِرُوا قَبْرَهُ وَ یَضَعُوهُ فِی لَحْدِهِ یُوَارُونَ عَوْرَتَهُ بِلَبِنٍ أَوْ أَحْجَارٍ أَوْ تُرَابٍ ثُمَّ یُصَلُّونَ عَلَیْهِ ثُمَّ یُوَارُونَهُ فِی قَبْرِهِ قُلْتُ وَ لَا یُصَلُّونَ عَلَیْهِ وَ هُوَ مَدْفُونٌ بَعْدَ مَا یُدْفَنُ قَالَ لَا لَوْ جَازَ ذَلِکَ لِأَحَدٍ لَجَازَ لِرَسُولِ اللَّهِ ص- فَلَا یُصَلَّی عَلَی الْمَدْفُونِ وَ لَا عَلَی الْعُرْیَانِ.
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْلَمَ نَحْوَهُ (4)أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (5).
ترجمه:
محمد بن اسلم از مردی روایت میکند که گفت: به امام رضا (ع) گفتم: گروهی در دریا کشتیشان شکست و از دریا بیرون آمدند و در حال راه رفتن در کنار ساحل بودند که با جنازه مردی برهنه مواجه شدند. این گروه جز حولهای که به کمر بستهاند، لباسی بر تن ندارند و پارچه اضافی برای پوشاندن مرد ندارند. چگونه بر او که برهنه است، نماز بخوانند؟
امام فرمودند: اگر توانایی تهیه پارچهای برای پوشاندن عورت او ندارند، قبر او را بکنند و او را در لحدش بگذارند و عورتش را با آجر، سنگ یا خاک بپوشانند. سپس بر او نماز بخوانند و بعد در قبرش او را دفن کنند.
گفتم: آیا میتوانند پس از دفن، بر او نماز بخوانند؟
امام فرمودند: نه، اگر این کار برای کسی جایز بود، برای رسول خدا (ص) جایز میبود. پس بر فرد دفنشده و فرد برهنه نماز خوانده نمیشود.
(6)37 بَابُ وُجُوبِ الصَّلَاةِ عَلَی کُلِّ مَیِّتٍ مُسْلِمٍ أَوْ فِی حُکْمِهِ وَ إِنْ کَانَ شَارِبَ خَمْرٍ أَوْ زَانِیاً أَوْ سَارِقاً أَوْ قَاتِلًا أَوْ فَاسِقاً أَوْ شَهِیداً أَوْ مُخَالِفاً أَوْ مُنَافِقاً ترجمه:
3211- 1- (7)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ
الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ شَارِبُ الْخَمْرِ وَ الزَّانِی وَ السَّارِقُ یُصَلَّی عَلَیْهِمْ إِذَا مَاتُوا فَقَالَ نَعَمْ.
وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ النَّضْرِ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَکَمِ مِثْلَهُ (1)وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ مِثْلَهُ (2).
ترجمه:
محمد بن اسلم از مردی روایت میکند که گفت: به امام رضا (ع) گفتم: گروهی در دریا کشتیشان شکست و از دریا بیرون آمدند و در حال راه رفتن در کنار ساحل بودند که با جنازه مردی برهنه مواجه شدند. این گروه جز حولهای که به کمر بستهاند، لباسی بر تن ندارند و پارچه اضافی برای پوشاندن مرد ندارند. چگونه بر او که برهنه است، نماز بخوانند؟
امام فرمودند: اگر توانایی تهیه پارچهای برای پوشاندن عورت او ندارند، قبر او را بکنند و او را در لحدش بگذارند و عورتش را با آجر، سنگ یا خاک بپوشانند. سپس بر او نماز بخوانند و بعد در قبرش او را دفن کنند.
گفتم: آیا میتوانند پس از دفن، بر او نماز بخوانند؟
امام فرمودند: نه، اگر این کار برای کسی جایز بود، برای رسول خدا (ص) جایز میبود. پس بر فرد دفنشده و فرد برهنه نماز خوانده نمیشود.
3212- 2- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مِهْزَمٍ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ أَبِیهِ ع قَالَ: صَلِّ عَلَی مَنْ مَاتَ مِنْ أَهْلِ الْقِبْلَةِ وَ حِسَابُهُ عَلَی اللَّهِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (4)
وَ رَوَاهُ فِی الْمَجَالِسِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
طلحه بن زید از امام صادق (ع) از پدرشان (ع) نقل میکند: بر هر کس که از اهل قبله (مسلمانان) از دنیا رفته است، نماز بخوان و حساب او با خداوند است.
3213- 3- (6)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِی هَمَّامٍ إِسْمَاعِیلَ بْنِ هَمَّامٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ غَزْوَانَ (7)السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ ع عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص صَلُّوا عَلَی الْمَرْجُومِ مِنْ أُمَّتِی وَ عَلَی الْقَتَّالِ (8)نَفْسَهُ مِنْ أُمَّتِی لَا تَدَعُوا أَحَداً مِنْ أُمَّتِی بِلَا صَلَاةٍ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (1)
أَقُولُ: وَ یَدُلُّ عَلَی حُکْمِ الشَّهِیدِ مُضَافاً إِلَی مَا هُنَا مَا تَقَدَّمَ فِی الزِّیَادَةِ عَلَی خَمْسِ تَکْبِیرَاتٍ (2)وَ فِی التَّغْسِیلِ أَیْضاً (3)وَ هُنَاکَ مَا ظَاهِرُهُ الْمُنَافَاةُ وَ ذَکَرْنَا وَجْهَهُ (4).
ترجمه:
سکونی از امام صادق (ع) از پدرشان (ع) از اجدادشان (ع) نقل میکند که رسول خدا (ص) فرمودند: بر کسی که در میان امتم سنگسار شده است و بر کسی که خودکشی کرده است، نماز بخوانید. هیچیک از افراد امتم را بدون نماز رها نکنید.
3214- 4- (5)وَ یَأْتِی فِی الْجَمَاعَةِ عَنْ عَلِیٍّ ع أَنَّ الْأَغْلَفَ لَا یُصَلَّی عَلَیْهِ إِلَّا أَنْ یَکُونَ تَرَکَ ذَلِکَ خَوْفاً عَلَی نَفْسِهِ.
أَقُولُ: وَ یَنْبَغِی حَمْلُهُ عَلَی مَا إِذَا صَلَّی عَلَیْهِ وَ لَوْ وَاحِدٌ یَعْنِی لَا یَنْبَغِی الرَّغْبَةُ فِی الصَّلَاةِ عَلَیْهِ أَوْ عَلَی مَنْ جَحَدَ شَرْعِیَّةَ الْخِتَانِ بَعْدَ ثُبُوتِهَا عِنْدَهُ وَ قِیَامِ الْحُجَّةِ عَلَیْهِ بِحَیْثُ یَصِیرُ مُرْتَدّاً وَ یَأْتِی فِی الْأَطْعِمَةِ وَ الْأَشْرِبَةِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ مَا یَدُلُّ عَلَی عَدَمِ الصَّلَاةِ عَلَی شَارِبِ الْخَمْرِ وَ وَجْهُهُ مَا ذَکَرْنَاهُ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ (6).
ترجمه:
از امام علی (ع) نقل شده است که بر فردی که ختنه نشده است، نماز خوانده نمیشود، مگر اینکه او به دلیل ترس از خطر جانی از انجام آن خودداری کرده باشد.
میگویم: باید این روایت را چنین تفسیر کرد که اگر حتی یک نفر هم بر او نماز بخواند کافی است؛ یعنی نباید برای نماز خواندن بر او رغبتی نشان داده شود، یا بر کسی که پس از اثبات شرعی بودن ختنه و اقامه حجت بر او، آن را انکار کند که در این صورت مرتد میشود. همچنین، در بخش «طعامها و نوشیدنیها» انشاءالله مطلبی در مورد نماز نخواندن بر شرابخوار خواهد آمد و دلیل آن همان است که ذکر شد. خدا داناتر است.
(7)38 بَابُ حُکْمِ مَا لَوْ وُجِدَ بَعْضُ الْمَیِّتِ ترجمه:
3215- 1- (8)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَخَاهُ
1) الفقیه 1- 166- 480.
2) تقدم فی الأحادیث 1 و 3 و 5 و 7 و 12 و 21 من الباب 6 من هذه الأبواب.
3) تقدم فی الأحادیث 1 و 2 و 3 و 4 و 7 و 8 و 9 و 12 من الباب 14 من أبواب غسل المیت.
4) فی الحدیث 5 من الباب 14 من أبواب غسل المیت.
5) یأتی فی الحدیث 1 من الباب 13 من أبواب صلاة الجمعة.
6) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الأبواب 14 و 17 من هذه الأبواب، و الحدیث 2 من الباب 16 من غسل المیت، و أکثر روایات الباب 1 و 2 و 3 و 4 و 5 و 6 و 38 من هذه الأبواب باطلاقاتها تدل علی ذلک و کذا الحدیث 5 من الباب 14، و الحدیث 3 من الباب 15 من هذه الأبواب، و یأتی فی الباب 40 من أبواب الدفن و فی الباب 13 من أبواب صلاة الجماعة و فی الحدیث 6 من الباب 11 من أبواب الأشربة المحرمة.
7) الباب 38 فیه 13 حدیثا.
8) الفقیه 1- 158- 441.
مُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ ع عَنِ الرَّجُلِ یَأْکُلُهُ السَّبُعُ أَوِ الطَّیْرُ فَتَبْقَی عِظَامُهُ بِغَیْرِ لَحْمٍ کَیْفَ یُصْنَعُ بِهِ قَالَ یُغَسَّلُ وَ یُکَفَّنُ وَ یُصَلَّی عَلَیْهِ وَ یُدْفَنُ.
ترجمه:
علی بن جعفر نقل میکند که از برادرش امام موسی بن جعفر (ع) درباره مردی که توسط درنده یا پرندهای خورده شده و تنها استخوانهایش بدون گوشت باقی مانده است، سؤال کرد. امام (ع) فرمود: غسل داده میشود، کفن میشود، بر او نماز خوانده میشود و دفن میگردد.
3216- 2- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ ع أَنَّ عَلِیّاً ع وَجَدَ قِطَعاً مِنْ مَیِّتٍ فَجُمِعَتْ ثُمَّ صَلَّی عَلَیْهَا ثُمَّ دُفِنَتْ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَی الْخَشَّابِ عَنْ غِیَاثِ بْنِ کَلُّوبٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ (2)
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ الْخَشَّابِ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
از اسحاق بن عمار از امام صادق (علیهالسلام) از پدرش (علیهالسلام) نقل شده که علی (علیهالسلام) قطعاتی از (بدن) میتی را یافت. پس آنها را جمع کرده ، سپس بر آنها نماز خواند و بعد دفن نمود.
3217- 3- (4)قَالَ: وَ سُئِلَ الصَّادِقُ ع عَنْ رَجُلٍ قُتِلَ وَ وُجِدَتْ أَعْضَاؤُهُ مُتَفَرِّقَةً کَیْفَ یُصَلَّی عَلَیْهِ قَالَ یُصَلَّی عَلَی الَّذِی فِیهِ قَلْبُهُ.
ترجمه:
امام صادق (علیهالسلام) درباره مردی که کشته شده و اعضای بدنش پراکنده یافته شده، مورد سؤال قرار گرفت: چگونه بر او نماز خوانده شود؟ فرمود: بر (آن قسمتی از بدن) که قلب او در آن است، نماز خوانده شود.
3218- 4- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عُثْمَانَ الْأَعْوَرِ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ ع فِی الرَّجُلِ یُقْتَلُ فَیُوجَدُ رَأْسُهُ فِی قَبِیلَةٍ (وَ وَسَطُهُ وَ صَدْرُهُ وَ یَدَاهُ فِی قَبِیلَةٍ وَ الْبَاقِی مِنْهُ فِی قَبِیلَةٍ) (6)قَالَ دِیَتُهُ عَلَی مَنْ وُجِدَ فِی قَبِیلَتِهِ صَدْرُهُ وَ یَدَاهُ وَ الصَّلَاةُ عَلَیْهِ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی الْجَرَّاحِ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عُثْمَانَ الْأَعْوَرِ مِثْلَهُ (7)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ وَ الصَّدُوقُ أَیْضاً کَمَا یَأْتِی فِی الْقِصَاصِ (1).
ترجمه:
از فضل بن عثمان اعور از امام صادق (علیهالسلام) از پدرش (علیهالسلام) نقل شده که درباره مردی که کشته شده و سرش در قبیلهای و (میانه بدن، سینه و دستانش در قبیلهای دیگر و باقی بدنش در قبیلهای دیگر) یافت شود، فرمود: دیه او بر عهده قبیلهای است که سینه و دستانش در آن یافت شده و نماز (میّت) نیز بر او خوانده شود.
3219- 5- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ خَالِدِ بْنِ مَادٍّ الْقَلَانِسِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ یَأْکُلُهُ السَّبُعُ أَوِ الطَّیْرُ فَتَبْقَی عِظَامُهُ بِغَیْرِ لَحْمٍ کَیْفَ یُصْنَعُ بِهِ قَالَ یُغَسَّلُ وَ یُکَفَّنُ وَ یُصَلَّی عَلَیْهِ وَ یُدْفَنُ فَإِذَا کَانَ الْمَیِّتُ نِصْفَیْنِ صُلِّیَ عَلَی النِّصْفِ الَّذِی فِیهِ قَلْبُهُ.
ترجمه:
از خالد بن ماد قالانسی از امام باقر (علیهالسلام) نقل شده که گفت: از ایشان درباره مردی که توسط درنده یا پرندهای خورده شده و استخوانهایش بدون گوشت باقی مانده، پرسیدم: با او چگونه رفتار شود؟ فرمود: غسل داده شود، کفن شود، بر او نماز خوانده شود و دفن گردد. و اگر میت به دو نیم شده باشد، بر آن نیمهای که قلب در آن است، نماز خوانده شود.
3220- 6- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَمْرَکِیِّ بْنِ عَلِیٍّ الْبُوفَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع مِثْلَ ذَلِکَ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی (4)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
علی بن جعفرمثل همین روایت را از حضرت کاظم علیه السلام نقل کرده است .
3221- 7- (6)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ: لَا یُصَلَّی عَلَی عُضْوِ رَجُلٍ مِنْ رِجْلٍ أَوْ یَدٍ أَوْ رَأْسٍ مُنْفَرِداً فَإِذَا کَانَ الْبَدَنُ فَصَلِّ عَلَیْهِ وَ إِنْ کَانَ نَاقِصاً مِنَ الرَّأْسِ وَ الْیَدِ وَ الرِّجْلِ.
ترجمه:
از طلحة بن زید از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده که فرمود: بر عضوی از بدن مرد، مانند پا یا دست یا سر به صورت جداگانه نماز خوانده نمیشود. اما اگر بدن (موجود) باشد، بر آن نماز خوانده شود، حتی اگر سر، دست یا پا نداشته باشد.
3222- 8- (7)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِذَا قُتِلَ قَتِیلٌ فَلَمْ یُوجَدْ إِلَّا لَحْمٌ بِلَا عَظْمٍ لَمْ یُصَلَّ عَلَیْهِ وَ إِنْ وُجِدَ عَظْمٌ بِلَا لَحْمٍ فَصَلِّ عَلَیْهِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (1)
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ الرَّبِیعِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ مِثْلَهُ (2)أَقُولُ: وَجْهُهُ وُجُودُ عِظَامِ الصَّدْرِ.
ترجمه:
از محمد بن مسلم از امام باقر (علیهالسلام) نقل شده که فرمود: اگر مقتولی یافت شود و فقط گوشت بدون استخوان باشد، بر او نماز خوانده نمیشود؛ و اگر استخوان بدون گوشت یافت شود، بر آن نماز خوانده شود.
3223- 9- (3)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا وُجِدَ الرَّجُلُ قَتِیلًا فَإِنْ وُجِدَ لَهُ عُضْوٌ تَامٌّ صُلِّیَ عَلَیْهِ (4)وَ دُفِنَ وَ إِنْ لَمْ یُوجَدْ لَهُ عُضْوٌ تَامٌّ لَمْ یُصَلَّ عَلَیْهِ وَ دُفِنَ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (5).
ترجمه:
از احمد بن محمد بن خالد از پدرش از برخی از اصحاب او از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده که فرمود: اگر مردی کشته شود و عضوی کامل از او یافت شود، بر آن نماز خوانده شده و دفن میشود. و اگر عضوی کامل از او یافت نشود، بر آن نماز خوانده نمیشود و (همانطور) دفن میگردد.
3224- 10- (6)قَالَ الْکُلَیْنِیُّ وَ رُوِیَ أَنَّهُ یُصَلَّی (7)عَلَی الرَّأْسِ إِذَا أُفْرِدَ مِنَ الْجَسَدِ.
ترجمه:
کلینی گفته است و روایت شده که بر سر، اگر از بدن جدا باشد، نماز خوانده میشود.
3225- 11- (8)وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا وُسِّطَ الرَّجُلُ بِنِصْفَیْنِ صُلِّیَ عَلَی النِّصْفِ الَّذِی فِیهِ الْقَلْبُ.
وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (9)وَ زَادَ وَ إِنْ لَمْ یُوجَدْ مِنْهُ إِلَّا الرَّأْسُ لَمْ یُصَلَّ عَلَیْهِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ وَ الَّذِی قَبْلَهُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
از عبدالله بن حسین از برخی از اصحاب او از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده که فرمود: اگر مردی از وسط به دو نیم شود، بر آن نیمهای که قلب در آن است، نماز خوانده میشود.
3226- 12- (2)جَعْفَرُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ سَعِیدٍ الْمُحَقِّقُ فِی الْمُعْتَبَرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ الْجَامِعِ لِأَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ قَالَ: الْمَقْتُولُ إِذَا قُطِعَ أَعْضَاؤُهُ یُصَلَّی عَلَی الْعُضْوِ الَّذِی فِیهِ الْقَلْبُ.
ترجمه:
جعفر بن حسن بن سعید محقق در کتاب "المعتبر" به نقل از کتاب "الجامع" احمد بن محمد بن ابی نصر بزنطی از برخی اصحاب ما که (حدیث را) به صورت مرسل نقل کرده، گفته است: هنگامی که اعضای بدن مقتول قطعهقطعه شود، بر عضوی که قلب در آن است، نماز خوانده میشود.
3227- 13- (3)وَ عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ أَنَّهُ قَالَ: بَلَغَنِی عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ یُصَلَّی عَلَی کُلِّ عُضْوٍ رِجْلًا کَانَ أَوْ یَداً أَوِ الرَّأْسَ جُزْءاً فَمَا زَادَ فَإِذَا نَقَصَ عَنْ رَأْسٍ أَوْ یَدٍ أَوْ رِجْلٍ لَمْ یُصَلَّ عَلَیْهِ.
أَقُولُ: هَذَا وَ حَدِیثُ الصَّلَاةِ عَلَی الْعُضْوِ التَّامِّ حَمَلَهُمَا بَعْضُ الْأَصْحَابِ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ وَ حَمَلَ الْعَلَّامَةُ فِی التَّذْکِرَةِ (4)الْعُضْوَ التَّامَّ عَلَی الصَّدْرِ لِأَنَّهُ یَشْتَمِلُ عَلَی مَا لَا یَشْتَمِلُ عَلَیْهِ غَیْرُهُ هَذَا وَ الْحَمْلُ عَلَی التَّقِیَّةِ مُمْکِنٌ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ.
ترجمه:
از ابن مغیره نقل شده که گفته است: به من رسیده که امام باقر (علیهالسلام) فرمودهاند: بر هر عضوی، چه پا باشد یا دست یا سر، بهصورت کامل و بیشتر از آن نماز خوانده میشود؛ اما اگر کمتر از سر، دست یا پا باشد، بر آن نماز خوانده نمیشود.
میگویم: این حدیث و حدیثی که نماز بر عضو کامل را مطرح کرده، توسط برخی اصحاب بر استحباب حمل شده است و علامه در کتاب "تذکرة" عضو کامل را بر سینه حمل کرده، زیرا سینه دارای چیزهایی است که دیگر اعضا فاقد آن هستند. این مطلب و حمل بر تقیه نیز ممکن است. و خداوند داناتر است.
(5)39 بَابُ جَوَازِ خُرُوجِ النِّسَاءِ لِلصَّلَاةِ عَلَی الْجِنَازَةِ مَعَ عَدَمِ الْمَفْسَدَةِ ترجمه:
3228- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ (7)عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ وَ سِنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِیدِ جَمِیعاً عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ یَزِیدَ بْنِ خَلِیفَةَ فِی حَدِیثٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع
أَنَّهُ سُئِلَ أَ تُصَلِّی النِّسَاءُ عَلَی الْجَنَائِزِ فَقَالَ إِنَّ زَیْنَبَ بِنْتَ النَّبِیِّ ص تُوُفِّیَتْ وَ إِنَّ فَاطِمَةَ ع خَرَجَتْ فِی نِسَائِهَا فَصَلَّتْ عَلَی أُخْتِهَا.
ترجمه:
از یزید بن خلیفه در حدیثی از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده که از ایشان پرسیده شد: آیا زنان بر جنازهها نماز میخوانند؟ فرمود: همانا زینب، دختر پیامبر (ص)، وفات یافت و فاطمه (علیهاالسلام) همراه با زنانش بیرون آمد و بر خواهرش نماز خواند.
3229- 2- (1)وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْکُوفِیِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ جَمِیعاً عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ یَزِیدَ بْنِ خَلِیفَةَ قَالَ: سَأَلَ عِیسَی بْنُ عَبْدِ اللَّهِ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع وَ أَنَا حَاضِرٌ فَقَالَ تَخْرُجُ النِّسَاءُ إِلَی الْجِنَازَةِ فَقَالَ إِنَّ الْفَاسِقَ آوَی عَمَّهُ الْمُغِیرَةَ بْنَ أَبِی الْعَاصِ- ثُمَّ ذَکَرَ حَدِیثَ وَفَاةِ زَوْجَةِ عُثْمَانَ بِطُولِهِ إِلَی أَنْ قَالَ وَ خَرَجَتْ فَاطِمَةُ ع- وَ نِسَاءُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُهَاجِرِینَ فَصَلَّیْنَ عَلَی الْجِنَازَةِ.
ترجمه:
از یزید بن خلیفه نقل شده که گفت: عیسی بن عبدالله از امام صادق (علیهالسلام) در حالی که من حضور داشتم، پرسید: آیا زنان برای تشییع جنازه خارج میشوند؟ امام فرمود: همانا فاسق (معاویه) عمویش مغیره بن ابیالعاص را پناه داد؛ سپس داستان وفات همسر عثمان را به تفصیل بیان کرد تا آنکه فرمود: فاطمه (علیهاالسلام) و زنان مؤمنین و مهاجرین بیرون آمدند و بر جنازه نماز خواندند.
3230- 3- (2)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ أَبِی الْمَغْرَاءِ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَیْسَ یَنْبَغِی لِلْمَرْأَةِ الشَّابَّةِ أَنْ تَخْرُجَ إِلَی الْجِنَازَةِ تُصَلِّی عَلَیْهَا إِلَّا أَنْ تَکُونَ امْرَأَةً قَدْ دَخَلَتْ فِی السِّنِّ.
أَقُولُ: تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی صَلَاةِ النِّسَاءِ عَلَی الْجِنَازَةِ (3)وَ عَلَی الْمَنْعِ مَعَ الْمَفْسَدَةِ فِی آدَابِ الْحَمَّامِ (4)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (5)وَ یَأْتِی مَا ظَاهِرُهُ الْمُنَافَاةُ وَ نُبَیِّنُ وَجْهَهُ (6).
1) 1الکافی 3- 251- 8.
2) التهذیب 3- 333- 1044، و الاستبصار 1- 486- 1881.
3) تقدم فی الباب 25 من أبواب آداب الحمام.
4) تقدم فی الباب 16 من آداب الحمام.
5) یأتی فی الحدیث 1 من الباب 40 و الحدیث 1 و 2 من الباب 69 من أبواب الدفن.
6) یأتی فی الحدیث 3 و 4 و 5 من الباب 69 من الدفن، و تقدم ما یدلّ علی الجواز فی الحدیث 10 و 11 من الباب 6 من أبواب صلاة الجنازة.
ترجمه:
از ابی بصیر از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده که فرمود: برای زن جوان سزاوار نیست که به تشییع جنازه برود و بر آن نماز بخواند، مگر اینکه زن پیر شده باشد و به سنّی رسیده باشد.
(1)40 بَابُ جَوَازِ تَشْیِیعِ الْجَنَازَةِ الَّتِی تَخْرُجُ مَعَهَا النِّسَاءُ الصَّوَارِخُ وَ اسْتِحْبَابِ حُضُورِ الصَّلَاةِ عَلَیْهَا وَ عَدَمِ جَوَازِ صُرَاخِ النِّسَاءِ مَعَهَا ترجمه:
3231- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ رِئَابٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: حَضَرَ أَبُو جَعْفَرٍ ع جَنَازَةَ رَجُلٍ مِنْ قُرَیْشٍ- وَ أَنَا مَعَهُ وَ کَانَ فِیهَا عَطَاءٌ فَصَرَخَتْ صَارِخَةٌ فَقَالَ عَطَاءٌ لَتَسْکُتِنَّ أَوْ لَنَرْجِعَنَّ قَالَ فَلَمْ تَسْکُتْ فَرَجَعَ عَطَاءٌ- قَالَ فَقُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ إِنَّ عَطَاءً قَدْ رَجَعَ قَالَ وَ لِمَ قُلْتُ صَرَخَتْ هَذِهِ الصَّارِخَةُ فَقَالَ لَهَا لَتَسْکُتِنَّ أَوْ لَنَرْجِعَنَّ فَلَمْ تَسْکُتْ فَرَجَعَ فَقَالَ امْضِ (3)فَلَوْ أَنَّا إِذَا رَأَیْنَا شَیْئاً مِنَ الْبَاطِلِ مَعَ الْحَقِّ تَرَکْنَا لَهُ الْحَقَّ لَمْ نَقْضِ حَقَّ مُسْلِمٍ قَالَ فَلَمَّا صَلَّی عَلَی الْجِنَازَةِ قَالَ وَلِیُّهَا لِأَبِی جَعْفَرٍ ع ارْجِعْ مَأْجُوراً رَحِمَکَ اللَّهُ فَإِنَّکَ لَا تَقْوَی عَلَی الْمَشْیِ فَأَبَی أَنْ یَرْجِعَ الْحَدِیثَ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
از زراره نقل شده که گفت: امام باقر (علیهالسلام) در تشییع جنازه مردی از قریش حاضر بود و من نیز همراه او بودم. در آنجا عطا (یکی از اصحاب) بود و ناگهان زنی فریاد زد. عطا گفت: اگر ساکت نشوی، برمیگردیم. اما زن ساکت نشد و عطا برگشت. من به امام باقر (علیهالسلام) گفتم: عطا برگشت. امام فرمود: و چرا؟ گفتم: این زن فریاد زده است. امام فرمود: به او گفتیم اگر ساکت نشوی، برمیگردیم و او ساکت نشد و برگشت. سپس امام فرمود: بروید، زیرا اگر ما بخواهیم وقتی چیزی از باطل را با حق دیدیم، حق را رها کنیم، هرگز حق مسلمانی را ترک نخواهیم کرد. سپس وقتی بر جنازه نماز خواند، ولیاش به امام باقر (علیهالسلام) گفت: ای پدر جعفر، برگردید، خداوند شما را رحمت کند؛ زیرا شما نمیتوانید به راه رفتن ادامه دهید. اما امام (علیهالسلام) از بازگشت امتناع ورزید.
3232- 2- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ غِیَاثِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ أَبِیهِ قَالَ: لَا صَلَاةَ عَلَی جِنَازَةٍ مَعَهَا امْرَأَةٌ.
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی نَفْیِ الْأَفْضَلِیَّةِ دُونَ الْإِجْزَاءِ وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (6).
ترجمه:
از غیاث بن ابراهیم از امام صادق (علیهالسلام) از پدرش (امام باقر) نقل شده که فرمود: بر جنازهای که زنی همراه آن است، نماز خوانده نمیشود.
میگویم: شیخ (طوسی) این روایت را بر نفی افضلیت (برتری) و نه عدم جواز حمل کرده است. و در ادامه مطالبی میآید که بر این تفسیر دلالت دارد.
(1)1 بَابُ وُجُوبِهِ ترجمه:
3233- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ وَ الْعِلَلِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: إِنَّمَا أُمِرَ بِدَفْنِ الْمَیِّتِ لِئَلَّا یَظْهَرَ النَّاسُ عَلَی فَسَادِ جَسَدِهِ وَ قُبْحِ مَنْظَرِهِ وَ تَغَیُّرِ رِیحِهِ وَ لَا یَتَأَذَّی بِهِ الْأَحْیَاءُ بِرِیحِهِ وَ بِمَا یَدْخُلُ عَلَیْهِ مِنَ الْآفَةِ وَ الْفَسَادِ وَ لِیَکُونَ مَسْتُوراً عَنِ الْأَوْلِیَاءِ وَ الْأَعْدَاءِ فَلَا یَشْمَتَ عَدُوٌّ وَ لَا یَحْزَنَ صَدِیقٌ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (3)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (4).
ترجمه:
از فضل بن شاذان از امام رضا (علیهالسلام) نقل شده که فرمود: دفن میت به این خاطر واجب شده است که مردم بر فساد جسم او و زشتی منظر او و تغییر بوی او آگاه نشوند و زندگان از بوی او و آسیبهایی که از آفات و فساد به وجود میآید، اذیت نشوند؛ و همچنین به این دلیل است که میت از نظر دوستان و دشمنان پوشیده باشد، تا دشمنی شاد نشود و دوستی ناراحت نگردد.
(5)2 بَابُ اسْتِحْبَابِ تَشْیِیعِ الْجَنَازَةِ وَ الدُّعَاءِ لِلْمَیِّتِ ترجمه:
3234- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ مُیَسِّرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ
1) الباب 1 فیه حدیث واحد.
2) عیون أخبار الرضا (علیه السلام) 2- 114، و علل الشرائع- 268- 9 باختلاف فی الألفاظ.
3) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 14 من الباب 1 من الجنابة، و الباب 36 و 38 من أبواب صلاة الجنازة و الحدیث 1 و 5 من الباب 12 و الحدیث 5 من الباب 13 و الحدیث 4 و 5 و 7 و 8 و 9 و 12 من الباب 14 من أبواب غسل المیت.
4) یأتی ما یدلّ علیه فی الأبواب الآتیة من هذه الأبواب.
5) الباب 2 فیه 8 أحادیث.
6) الکافی 3- 173- 6.
ع یَقُولُ مَنْ تَبِعَ جَنَازَةَ مُسْلِمٍ أُعْطِیَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَرْبَعَ شَفَاعَاتٍ وَ لَمْ یَقُلْ شَیْئاً إِلَّا وَ قَالَ الْمَلَکُ وَ لَکَ مِثْلُ ذَلِکَ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (1)
وَ رَوَاهُ فِی الْمَجَالِسِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ (2)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
از میسّر نقل شده که گفت: شنیدم امام باقر (علیهالسلام) میفرمود: هر کس جنازه مسلمانی را دنبال کند، در روز قیامت چهار شفاعت به او عطا میشود و هر دعایی که بگوید، فرشته به او میگوید: برای تو نیز همانند آن (پاداش) است.
3235- 2- (4)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: کَانَ (5)فِیمَا نَاجَی بِهِ مُوسَی رَبَّهُ أَنْ قَالَ یَا رَبِّ مَا لِمَنْ شَیَّعَ جَنَازَةً قَالَ أُوَکِّلُ بِهِ مَلَائِکَةً مِنْ مَلَائِکَتِی مَعَهُمْ رَایَاتٌ یُشَیِّعُونَهُمْ مِنْ قُبُورِهِمْ إِلَی مَحْشَرِهِمْ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
از ابی الجارود از امام باقر (علیهالسلام) نقل شده که فرمود: از جمله چیزهایی که موسی (علیهالسلام) در مناجات خود به درگاه پروردگار عرض کرد این بود که: ای پروردگار! پاداش کسی که جنازهای را تشییع کند چیست؟ خداوند فرمود: فرشتگانی از فرشتگانم را همراه او میگمارم، که با پرچمهایی او را از قبرش تا محشر همراهی میکنند.
3236- 3- (7)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِذَا دَخَلَ الْمُؤْمِنُ قَبْرَهُ نُودِیَ أَلَا إِنَّ أَوَّلَ حِبَائِکَ (8)الْجَنَّةُ- (أَلَا وَ إِنَّ أَوَّلَ) (9)حِبَاءِ مَنْ تَبِعَکَ الْمَغْفِرَةُ.
1) الفقیه 1- 161- 456.
2) أمالی الصدوق- 181- 3.
3) التهذیب 1- 455- 1483.
4) الکافی 3- 173- 8.
5) شطب المؤلّف علی (کان) و کتب فوقها علامة نسخة.
6) ثواب الأعمال- 231- 5 و الحدیث یتضمن مسائل أخری ذکرت فی ذیل حدیث 7 من الباب 10 من أبواب الاحتضار.
7) الکافی 3- 172- 1.
8) حباؤک الجنة- أی عطاؤک، یقال حبوت الرجل أی أعطیته الشیء بغیر عوض. (مجمع البحرین 1- 94).
9) فی المصدر- (و) بدل ما بین القوسین.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (1).
ترجمه:
از جابر از امام باقر (علیهالسلام) نقل شده که فرمود: هنگامی که مؤمن وارد قبر خود میشود، ندا داده میشود: آگاه باش، نخستین هدیهات بهشت است و آگاه باش که نخستین هدیه کسی که تو را همراهی کرده، آمرزش است.
3237- 4- (2)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: أَوَّلُ مَا یُتْحَفُ بِهِ الْمُؤْمِنُ (فِی قَبْرِهِ أَنْ) (3)یُغْفَرَ لِمَنْ تَبِعَ جَنَازَتَهُ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (4)
وَ رَوَاهُ فِی الْخِصَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ وَ ابْنِ أَبِی حَمْزَةَ جَمِیعاً عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ نَحْوَهُ (5)وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
از اسحاق بن عمار از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده که فرمود: نخستین چیزی که در قبر به مؤمن هدیه میشود این است که برای کسی که جنازه او را همراهی کرده، آمرزش حاصل میگردد.
3238- 5- (7)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع فِی حَدِیثٍ ضَمِنْتُ لِسِتَّةٍ عَلَی اللَّهِ الْجَنَّةَ- رَجُلٍ خَرَجَ فِی جَنَازَةِ رَجُلٍ مُسْلِمٍ فَمَاتَ فَلَهُ الْجَنَّةُ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین (شیخ صدوق) نقل کرده است که: امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در حدیثی فرمود: برای شش گروه، بهشت را نزد خداوند تضمین میکنم؛ یکی از آنان مردی است که برای تشییع جنازه مسلمانی خارج شود و (در همان حال) بمیرد، برای او بهشت خواهد بود.
3239- 6- (8)وَ فِی عِقَابِ الْأَعْمَالِ بِإِسْنَادٍ تَقَدَّمَ فِی عِیَادَةِ الْمَرِیضِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص فِی حَدِیثٍ قَالَ: مَنْ شَیَّعَ جَنَازَةً فَلَهُ بِکُلِّ خُطْوَةٍ حَتَّی یَرْجِعَ مِائَةُ أَلْفِ أَلْفِ حَسَنَةٍ وَ یُمْحَی عَنْهُ مِائَةُ أَلْفِ أَلْفِ سَیِّئَةٍ وَ یُرْفَعُ لَهُ مِائَةُ أَلْفِ أَلْفِ دَرَجَةٍ فَإِنْ صَلَّی عَلَیْهَا شَیَّعَهُ فِی جَنَازَتِهِ مِائَةُ أَلْفِ أَلْفِ
مَلَکٍ کُلُّهُمْ یَسْتَغْفِرُونَ لَهُ حَتَّی یَرْجِعَ فَإِنْ شَهِدَ دَفْنَهَا وَکَّلَ اللَّهُ بِهِ أَلْفَ مَلَکٍ کُلُّهُمْ یَسْتَغْفِرُونَ لَهُ حَتَّی یُبْعَثَ مِنْ قَبْرِهِ وَ مَنْ صَلَّی عَلَی مَیِّتٍ صَلَّی عَلَیْهِ جَبْرَئِیلُ- وَ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ وَ غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَ إِنْ أَقَامَ عَلَیْهِ حَتَّی یَدْفِنَهُ وَ حَثَا عَلَیْهِ مِنَ التُّرَابِ انْقَلَبَ مِنَ الْجَنَازَةِ وَ لَهُ بِکُلِّ قَدَمٍ مِنْ حَیْثُ شَیَّعَهَا حَتَّی یَرْجِعَ إِلَی مَنْزِلِهِ قِیرَاطٌ مِنَ الْأَجْرِ وَ الْقِیرَاطُ مِثْلُ جَبَلِ أُحُدٍ یَکُونُ فِی مِیزَانِهِ مِنَ الْأَجْرِ.
ترجمه:
در کتاب «عقاب الأعمال» با اسنادی که در باب عیادت بیمار ذکر شده است، از رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) روایت شده که فرمود: «هر کس جنازهای را تشییع کند، برای او در ازای هر قدمی که برمیدارد، تا وقتی که برگردد، صد هزار هزار حسنه نوشته میشود و صد هزار هزار گناه از او پاک میگردد و صد هزار هزار درجه برای او بالا میرود. و اگر بر آن نماز بخواند، صد هزار هزار فرشته، جنازه را همراهی میکنند و همه آنها برای او طلب آمرزش مینمایند تا زمانی که به خانهاش بازگردد. و اگر در دفن آن شرکت کند، خداوند هزار فرشته بر او میگمارد که برای او طلب آمرزش کنند تا زمانی که از قبر خود برانگیخته شود. و هر کس بر میتی نماز بخواند، جبرئیل و هفتاد هزار فرشته بر او نماز میخوانند و گناهان گذشته او آمرزیده میشود. و اگر تا دفن جنازه بماند و مشتی خاک بر آن بیفشاند، هنگامی که از جنازه باز میگردد، به ازای هر قدمی که از ابتدای تشییع جنازه برداشته است تا زمانی که به خانهاش بازگردد، قیراطی از پاداش برای او منظور میگردد و قیراط همچون کوه احد است که در ترازوی اعمال او به حساب میآید.
3240- 7- (1)الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الطُّوسِیُّ فِی الْمَجَالِسِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ شَرِیفِ بْنِ سَابِقٍ عَنْ أَبِی الْعَبَّاسِ الْفَضْلِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص أَوَّلُ تُحْفَةِ الْمُؤْمِنِ أَنْ یُغْفَرَ لَهُ وَ لِمَنْ تَبِعَ جَنَازَتَهُ.
ترجمه:
در روایتی از امام صادق (علیهالسلام) از پدران بزرگوارش نقل شده که رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) فرمود: «اولین هدیهای که به مؤمن داده میشود این است که گناهان او و کسانی که جنازهاش را تشییع کردهاند، آمرزیده میشود.
3241- 8- (2)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص أَمَرَهُمْ بِسَبْعٍ مِنْهَا اتِّبَاعُ الْجَنَائِزِ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (3)
تقدم فی الحدیث 1 من صلاة الجنازة و الحدیث 1 من الباب 40 من أبواب الدفن.
.ترجمه:
در روایتی از مسعدة بن صدقه از امام صادق (علیهالسلام) از پدر بزرگوارش آمده است که رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) مردم را به انجام هفت امر توصیه فرمود که یکی از آنها، تبعیت از جنازهها (شرکت در تشییع جنازهها) بود.
(1)3 بَابُ اسْتِحْبَابِ تَرْکِ الرُّجُوعِ عَنِ الْجِنَازَةِ إِلَی أَنْ یُصَلَّی عَلَیْهَا وَ تُدْفَنَ وَ یُعَزَّی أَهْلُهَا وَ إِنْ أَذِنَ لَهُ وَلِیُّهَا فِی الرُّجُوعِ وَ أَنَّهُ لَا حَاجَةَ إِلَی إِذْنِهِ فِی التَّشْیِیعِ ترجمه:
3242- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِیفٍ عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع مَنْ تَبِعَ جَنَازَةً کَتَبَ اللَّهُ لَهُ (مِنَ الْأَجْرِ) (3)أَرْبَعَ قَرَارِیطَ قِیرَاطٌ بِاتِّبَاعِهِ وَ قِیرَاطٌ لِلصَّلَاةِ عَلَیْهَا وَ قِیرَاطٌ بِالانْتِظَارِ حَتَّی یَفْرُغَ مِنْ دَفْنِهَا وَ قِیرَاطٌ لِلتَّعْزِیَةِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
در روایتی از أصبغ بن نباته آمده است که امیرالمؤمنین (علیهالسلام) فرمود:
هر کس جنازهای را همراهی کند، خداوند برای او چهار قیراط پاداش مینویسد:
یک قیراط به خاطر همراهی،
یک قیراط به خاطر نماز بر جنازه،
یک قیراط به خاطر انتظار تا پایان دفن،
و یک قیراط به خاطر تسلیت گفتن.
3243- 2- (5)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ دَاوُدَ الرَّقِّیِّ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ شَیَّعَ جَنَازَةَ مُؤْمِنٍ حَتَّی یُدْفَنَ فِی قَبْرِهِ وَکَّلَ اللَّهُ تَعَالَی بِهِ سَبْعِینَ مَلَکاً (6)مِنَ الْمُشَیِّعِینَ یُشَیِّعُونَهُ وَ یَسْتَغْفِرُونَ لَهُ إِذَا خَرَجَ مِنْ قَبْرِهِ إِلَی الْمَوْقِفِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْمَجَالِسِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْهَیْثَمِ بْنِ أَبِی مَسْرُوقٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ کَثِیرٍ الرَّقِّیِّ قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ ع وَ ذَکَرَ الْحَدِیثَ (7).
ترجمه:
در روایتی از داود رقی از مردی از اصحاب امام صادق (علیهالسلام) نقل شده است که ایشان فرمودند:
هر کس جنازه مؤمنی را تا زمانی که در قبرش دفن شود، مشایعت کند، خداوند متعال هفتاد ملک را مأمور میکند تا او را همراهی کنند و برای او استغفار نمایند، و زمانی که او از قبرش به سمت محشر خارج میشود، او را همراهی کنند.
3244- 3- (8)وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلٍ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ
عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ مَنْ مَشَی مَعَ جَنَازَةٍ حَتَّی یُصَلِّیَ عَلَیْهَا ثُمَّ رَجَعَ کَانَ لَهُ قِیرَاطٌ (مِنَ الْأَجْرِ) (1)فَإِذَا مَشَی مَعَهَا حَتَّی تُدْفَنَ کَانَ لَهُ قِیرَاطَانِ وَ الْقِیرَاطُ مِثْلُ جَبَلِ أُحُدٍ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ (2)
وَ رَوَی الصَّدُوقُ هَذِهِ الْأَحَادِیثَ الْأَرْبَعَةَ مُرْسَلَةً (3).
ترجمه:
در روایتی از أبی بصیر آمده است که او گفت شنیدم امام باقر (علیهالسلام) میفرمودند:
هر کس با جنازهای همراهی کند تا بر آن نماز گزارده شود و سپس بازگردد، برای او یک قیراط (از اجر) نوشته میشود، و اگر همراهی کند تا آنکه دفن شود، برای او دو قیراط (اجر) خواهد بود و هر قیراط به اندازه کوه احد است.
3245- 4- (4)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: مَنْ شَیَّعَ مَیِّتاً حَتَّی یُصَلِّیَ عَلَیْهِ کَانَ لَهُ قِیرَاطٌ مِنَ الْأَجْرِ وَ مَنْ بَلَغَ مَعَهُ إِلَی قَبْرِهِ حَتَّی یُدْفَنَ کَانَ لَهُ قِیرَاطَانِ مِنَ الْأَجْرِ وَ الْقِیرَاطُ مِثْلُ جَبَلِ أُحُدٍ.
ترجمه:
در روایتی از جابر از امام باقر (علیهالسلام) آمده است که فرمودند:
هر کس جنازهای را همراهی کند تا بر آن نماز گزارده شود، برای او یک قیراط از اجر نوشته میشود و هر کس همراهی کند تا به قبر آن رسیده و دفن شود، برای او دو قیراط از اجر خواهد بود. هر قیراط به اندازه کوه احد است.
3246- 5- (5)وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ رِئَابٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: کُنْتُ مَعَ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی جَنَازَةٍ لِبَعْضِ قَرَابَتِهِ فَلَمَّا أَنْ صَلَّی عَلَی الْمَیِّتِ قَالَ وَلِیُّهُ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع- ارْجِعْ یَا أَبَا جَعْفَرٍ مَأْجُوراً وَ لَا تَعَنَّی لِأَنَّکَ تَضْعُفُ عَنِ الْمَشْیِ فَقُلْتُ أَنَا لِأَبِی جَعْفَرٍ ع قَدْ أَذِنَ لَکَ فِی الرُّجُوعِ فَارْجِعْ وَ لِی حَاجَةٌ أُرِیدُ أَنْ أَسْأَلَکَ عَنْهَا فَقَالَ لِی أَبُو جَعْفَرٍ ع إِنَّمَا هُوَ فَضْلٌ وَ أَجْرٌ فَبِقَدْرِ مَا یَمْشِی مَعَ الْجَنَازَةِ یُؤْجَرُ الَّذِی یَتْبَعُهَا فَأَمَّا بِإِذْنِهِ فَلَیْسَ بِإِذْنِهِ جِئْنَا وَ لَا بِإِذْنِهِ نَرْجِعُ.
ترجمه:
در این روایت، زرارة نقل میکند که همراه امام باقر (علیهالسلام) در مراسم جنازهای از بستگان ایشان حضور داشت. پس از اینکه امام بر جنازه نماز خواندند، ولیّ متوفی به امام باقر (ع) گفت: «ای ابا جعفر، بازگرد و مأجور باش و خودت را به زحمت نینداز، زیرا که توان پیادهروی طولانی را نداری.»
زراره ادامه میدهد: به امام باقر (ع) عرض کردم: «به شما اجازه بازگشت داده شده است، پس بازگردید، زیرا من حاجتی دارم که میخواهم در مورد آن از شما سؤال کنم.»
امام باقر (ع) در پاسخ فرمودند: «همراهی با جنازه، فضل و اجر دارد. به اندازهای که فرد همراهی میکند، برای او اجر نوشته میشود. پس اینگونه نیست که ما با اجازه ولیّ متوفی آمده باشیم و یا با اجازه او بازگردیم.
3247- 6- (6)وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ رَفَعَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع
قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص أَمِیرَانِ وَ لَیْسَا بِأَمِیرَیْنِ لَیْسَ لِمَنْ تَبِعَ (1)جَنَازَةً أَنْ یَرْجِعَ حَتَّی یُدْفَنَ أَوْ یُؤْذَنَ لَهُ وَ رَجُلٌ یَحُجُّ مَعَ امْرَأَةٍ فَلَیْسَ لَهُ أَنْ یَنْفِرَ حَتَّی تَقْضِیَ نُسُکَهَا.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْخِصَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ رَفَعَهُ (2)وَ رَوَاهُ فِی الْمُقْنِعِ مُرْسَلًا (3).
ترجمه:
در این روایت، امام صادق (علیهالسلام) از پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآله) نقل میکنند که حضرت فرمودند:
«دو امیر وجود دارند، اما در حقیقت امیر نیستند: یکی کسی که جنازهای را همراهی میکند و نباید قبل از دفن جنازه یا اجازه دادن صاحب آن، از تشییع بازگردد. دوم، مردی که با زنی به حج میرود و او نباید از مکه خارج شود تا زمانی که آن زن مناسک خود را به پایان برساند.
3248- 7- (4)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: حَضَرَ أَبُو جَعْفَرٍ ع جِنَازَةَ رَجُلٍ مِنْ قُرَیْشٍ وَ أَنَا مَعَهُ إِلَی أَنْ قَالَ فَلَمَّا صَلَّی عَلَی الْجِنَازَةِ قَالَ وَلِیُّهَا لِأَبِی جَعْفَرٍ ع- ارْجِعْ مَأْجُوراً رَحِمَکَ اللَّهُ فَإِنَّکَ لَا تَقْوَی عَلَی الْمَشْیِ فَأَبَی أَنْ یَرْجِعَ قَالَ فَقُلْتُ لَهُ قَدْ أَذِنَ لَکَ فِی الرُّجُوعِ وَ لِی حَاجَةٌ أُرِیدُ أَنْ أَسْأَلَکَ عَنْهَا فَقَالَ امْضِ فَلَیْسَ بِإِذْنِهِ جِئْنَا وَ لَا بِإِذْنِهِ نَرْجِعُ إِنَّمَا هُوَ فَضْلٌ وَ أَجْرٌ طَلَبْنَاهُ فَبِقَدْرِ مَا یَتْبَعُ الْجَنَازَةَ الرَّجُلُ یُؤْجَرُ عَلَی ذَلِکَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
زراره از امام باقر (علیهالسلام) نقل میکند که ایشان در مراسم تشییع جنازه مردی از قریش حضور داشتند و زراره نیز همراه ایشان بود. پس از آنکه امام (علیهالسلام) بر جنازه نماز خواندند، ولیّ متوفی به امام باقر (علیهالسلام) عرض کرد: «بازگردید، مأجور باشید، خدا شما را رحمت کند، زیرا شما توانایی راه رفتن (بیشتر) را ندارید.» اما امام (علیهالسلام) از بازگشت خودداری کردند.
زراره به امام عرض کرد: «او به شما اجازه بازگشت داد، پس بازگردید و من هم حاجتی دارم که میخواهم دربارهاش از شما بپرسم.» امام (علیهالسلام) پاسخ دادند: «ادامه بده، ما نه با اجازه او آمدیم و نه با اجازه او بازمیگردیم. بلکه این (شرکت در تشییع) فضیلت و اجری است که در طلب آن هستیم. به همان اندازه که مردی جنازه را همراهی میکند، به او اجر داده میشود.
3249- 8- (6)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ شُعَیْبِ بْنِ وَاقِدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ زَیْدٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ ع فِی حَدِیثِ الْمَنَاهِی أَنَّ النَّبِیَّ ص قَالَ: مَنْ صَلَّی عَلَی مَیِّتٍ صَلَّی عَلَیْهِ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ وَ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَ مَا تَأَخَّرَ فَإِنْ قَامَ (7)حَتَّی یُدْفَنَ وَ یُحْثَی
عَلَیْهِ التُّرَابُ کَانَ لَهُ بِکُلِّ قَدَمٍ نَقَلَهَا قِیرَاطٌ مِنَ الْأَجْرِ وَ الْقِیرَاطُ مِثْلُ جَبَلِ أُحُدٍ.
وَ فِی عِقَابِ الْأَعْمَالِ (1)بِسَنَدٍ تَقَدَّمَ فِی عِیَادَةِ الْمَرِیضِ نَحْوَهُ (2)أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ هُنَا (3)وَ فِی السَّفَرِ (4).
ترجمه:
در این روایت، امام صادق (علیهالسلام) از پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآله) نقل میکند که ایشان فرمودند:
«هرکس بر جنازهای نماز بخواند، هفتاد هزار فرشته بر او درود میفرستند و خداوند گناهان گذشته و آیندهاش را میآمرزد. و اگر بر جنازه باقی بماند تا دفن شود و مقداری خاک بر آن بریزد، به ازای هر قدمی که برداشته است، یک قیراط اجر به او داده میشود و هر قیراط به اندازه کوه احد است.
(5)4 بَابُ اسْتِحْبَابِ الْمَشْیِ خَلْفَ الْجَنَازَةِ أَوْ مَعَ أَحَدِ جَانِبَیْهَا ترجمه:
3250- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُذَافِرٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ (7)
الْمَشْیُ خَلْفَ الْجَنَازَةِ أَفْضَلُ مِنَ الْمَشْیِ بَیْنَ یَدَیْهَا.
ترجمه:
امام صادق (علیهالسلام) به نقل از اسحاق بن عمار میفرماید:
«راه رفتن پشت سر جنازه، بهتر (و بافضیلتتر) از راه رفتن در جلوی آن است.
3251- 2- (8)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: مَشَی النَّبِیُّ ص خَلْفَ جَنَازَةٍ فَقِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ مَا لَکَ تَمْشِی خَلْفَهَا فَقَالَ إِنَّ الْمَلَائِکَةَ رَأَیْتُهُمْ (9)یَمْشُونَ أَمَامَهَا وَ نَحْنُ تَبَعٌ لَهُمْ.
ترجمه:
در این روایت، جابر به نقل از امام باقر (علیهالسلام) میفرماید:
«پیامبر اکرم (صلیالله علیه و آله) پشت سر جنازهای راه میرفت، گفته شد: ای رسول خدا، چرا تو پشت سر آن راه میروی؟ فرمود: من ملائکه را میدیدم که در جلو آن راه میروند و ما نیز تابع آنها هستیم.
3252- 3- (10)وَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ الْحَجَّالِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ شَجَرَةَ عَنْ أَبِی الْوَفَاءِ الْمُرَادِیِّ عَنْ سَدِیرٍ عَنْ أَبِی
1) ثواب الأعمال- 344.
2) تقدم فی الحدیث 9 من الباب 10 من أبواب الاحتضار.
3) یأتی فی الحدیث 6 من الباب 7 من هذه الأبواب.
4) یأتی فی الباب 1 من أبواب أحکام العشرة.
5) الباب 4 فیه 4 أحادیث.
6) الکافی 3- 169- 1، و الفقیه 1- 162- 461، و التهذیب 1- 311- 902.
7) فی هامش الأصل- عن التهذیب- إن.
8) الکافی 3- 169- 3 و التهذیب 1- 311- 903.
9) فی المصدر- أراهم.
10) الکافی 3- 170- 6.
جَعْفَرٍ ع قَالَ: مَنْ أَحَبَّ أَنْ یَمْشِیَ مَمْشَی الْکِرَامِ الْکَاتِبِینَ فَلْیَمْشِ جَنْبَیِ (1)السَّرِیرِ.
وَ
رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (2)
وَ کَذَا الْحَدِیثَانِ قَبْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ زَادَ فِی الْأَوَّلِ وَ لَا بَأْسَ بِأَنْ یَمْشِیَ بَیْنَ یَدَیْهَا.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا نَحْوَهُ (3).
ترجمه:
در این روایت، امام باقر (علیهالسلام) به نقل از سدیر میفرماید:
«کسی که دوست دارد مانند کرام الکاتبین (فرشتگان نویسنده اعمال) راه برود، باید در دو طرف تابوت (یا جنازه) حرکت کند.»
3253- 4- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ سَمِعْتُ النَّبِیَّ ص یَقُولُ اتْبَعُوا الْجَنَازَةَ وَ لَا تَتْبَعْکُمْ خَالِفُوا أَهْلَ الْکِتَابِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (5)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (6).
ترجمه:
در این روایت، حضرت علی (علیهالسلام) به نقل از پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآله) میفرماید:
«پیامبر (ص) فرمود: جنازه را (تا قبر) همراهی کنید و نگذارید که جنازه شما را همراهی کند(جلوجنازه حرکت نکنید). با اهل کتاب مخالفت کنید.»
(7)5 بَابُ جَوَازِ الْمَشْیِ قُدَّامَ الْجَنَازَةِ عَلَی کَرَاهِیَةٍ مَعَ عَدَمِ التَّقِیَّةِ وَ تَتَأَکَّدُ فِی جَنَازَةِ الْمُخَالِفِ ترجمه:
3254- 1- (8)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَشْیِ مَعَ الْجَنَازَةِ فَقَالَ بَیْنَ یَدَیْهَا وَ عَنْ یَمِینِهَا وَ عَنْ شِمَالِهَا وَ خَلْفِهَا.
1) فی المصدر- بجنبی.
2) التهذیب 1- 311- 904.
3) لم نجده فی ما بأیدینا من کتب الصدوق، و لکن ورد فی فقه الرضا (ع) ص 169.
4) التهذیب 1- 311- 901.
5) تقدم فی الأبواب 2 و 3 من هذه الأبواب.
6) یأتی فی الباب 5 من هذه الأبواب، و الحدیث 6 من الباب 5 من أبواب الصدقة.
7) الباب 5 فیه 8 أحادیث.
8) الکافی 3- 169- 4.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
در این روایت، محمد بن مسلم از یکی از امامان (علیهالسلام) درباره نحوه همراهی با جنازه سؤال میکند. امام (ع) در پاسخ میفرماید:
«(میتوانی) در جلو، سمت راست، سمت چپ و پشت سر جنازه حرکت کنی.
3255- 2- (2)وَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْکِنْدِیِّ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: امْشِ بَیْنَ یَدَیِ الْجَنَازَةِ وَ خَلْفَهَا.
ترجمه:
در این روایت، محمد بن مسلم از امام باقر (علیهالسلام) نقل میکند که امام (ع) فرمود:
«در جلو و پشت سر جنازه حرکت کن.»
3256- 3- (3)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سُئِلَ کَیْفَ أَصْنَعُ إِذَا خَرَجْتُ مَعَ الْجَنَازَةِ أَمْشِی أَمَامَهَا أَوْ خَلْفَهَا أَوْ عَنْ یَمِینِهَا أَوْ عَنْ شِمَالِهَا فَقَالَ إِنْ کَانَ مُخَالِفاً فَلَا تَمْشِ أَمَامَهُ فَإِنَّ مَلَائِکَةَ الْعَذَابِ یَسْتَقْبِلُونَهُ بِأَلْوَانِ (4)الْعَذَابِ.
ترجمه:
از سکونی از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمود: از ایشان سؤال شد: هنگامی که با جنازهای خارج میشوم، چگونه رفتار کنم؟ آیا جلو آن راه بروم یا پشت سرش، یا در سمت راست آن یا در سمت چپ آن؟ امام فرمود: اگر (متوفی) مخالف (اهلبیت) باشد، در جلوی آن راه نرو، زیرا ملائکه عذاب با انواع عذابها به استقبال او میآیند.
3257- 4- (5)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أُورَمَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو وَ (6)حُسَیْنِ بْنِ أَحْمَدَ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ یُونُسَ بْنِ ظَبْیَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: امْشِ أَمَامَ جَنَازَةِ الْمُسْلِمِ الْعَارِفِ- وَ لَا تَمْشِ أَمَامَ جَنَازَةِ الْجَاحِدِ- فَإِنَّ أَمَامَ جَنَازَةِ الْمُسْلِمِ مَلَائِکَةً یُسْرِعُونَ بِهِ إِلَی الْجَنَّةِ- وَ إِنَّ أَمَامَ جَنَازَةِ الْکَافِرِ مَلَائِکَةً یُسْرِعُونَ بِهِ إِلَی النَّارِ.
ترجمه:
از یونس بن ظبیان از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمود: جلوی جنازه مسلمان عارف راه برو و جلوی جنازه منکر راه نرو، زیرا در جلوی جنازه مسلمان، ملائکهای هستند که او را به سرعت به سوی بهشت میبرند، و در جلوی جنازه کافر، ملائکهای هستند که او را به سرعت به سوی آتش میبرند.
3258- 5- (7)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ وُهَیْبِ بْنِ حَفْصٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع کَیْفَ أَصْنَعُ إِذَا خَرَجْتُ مَعَ الْجَنَازَةِ أَمْشِی أَمَامَهَا أَوْ خَلْفَهَا أَوْ عَنْ یَمِینِهَا أَوْ عَنْ شِمَالِهَا فَقَالَ إِنْ کَانَ مُخَالِفاً فَلَا تَمْشِ أَمَامَهُ فَإِنَّ مَلَائِکَةَ
الْعَذَابِ یَسْتَقْبِلُونَهُ بِأَنْوَاعِ (1)الْعَذَابِ.
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ وُهَیْبِ بْنِ حَفْصٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع (2)
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الْقَاسِمِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ وُهَیْبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
ازأَبِی بَصِیرٍ از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمود: از ایشان سؤال شد: هنگامی که با جنازهای خارج میشوم، چگونه رفتار کنم؟ آیا جلو آن راه بروم یا پشت سرش، یا در سمت راست آن یا در سمت چپ آن؟ امام فرمود: اگر (متوفی) مخالف (اهلبیت) باشد، در جلوی آن راه نرو، زیرا ملائکه عذاب با انواع عذابها به استقبال او میآیند.
3259- 6- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْمُقْنِعِ قَالَ رُوِیَ اتْبَعُوا الْجَنَازَةَ وَ لَا تَتْبَعْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْ عَمَلِ الْمَجُوسِ.
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین در کتاب «المقنع» گفت: روایت شده است که جنازه را دنبال کنید و (مگذارید) جنازه شما را دنبال کند، زیرا این کار از عمل مجوس است.
3260- 7- (5)قَالَ وَ رُوِیَ إِذَا کَانَ الْمَیِّتُ مُؤْمِناً فَلَا بَأْسَ أَنْ یُمْشَی قُدَّامَ جَنَازَتِهِ فَإِنَّ الرَّحْمَةَ تَسْتَقْبِلُهُ وَ الْکَافِرُ لَا یُتَقَدَّمُ أَمَامَ جَنَازَتِهِ فَإِنَّ اللَّعْنَةَ تَسْتَقْبِلُهُ.
ترجمه:
و روایت شده است که اگر میّت مؤمن باشد، اشکالی ندارد که جلوی جنازه او راه بروند، زیرا رحمت به استقبال او میآید، و (اما) جلوی جنازه کافر نباید راه رفت، زیرا لعنت به استقبال او میآید.
3261- 8- (6)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِذَا لَقِیتَ جَنَازَةَ مُشْرِکٍ فَلَا تَسْتَقْبِلْهَا خُذْ عَنْ یَمِینِهَا وَ عَنْ شِمَالِهَا.
أَقُولُ: تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (7).
ترجمه:
از ابی البختری از جعفر از پدرش از علی (ع) نقل شده است که رسول خدا (ص) فرمود: هنگامی که با جنازه مشرکی روبهرو شدی، به استقبال آن نرو؛ از سمت راست یا سمت چپ آن حرکت کن.
(1)6 بَابُ اسْتِحْبَابِ الْمَشْیِ مَعَ الْجَنَازَةِ وَ کَرَاهَةِ الرُّکُوبِ إِلَّا لِعُذْرٍ وَ جَوَازِهِ فِی الرُّجُوعِ ترجمه:
3262- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَاتَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ص- فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ص فِی جَنَازَتِهِ یَمْشِی فَقَالَ لَهُ بَعْضُ أَصْحَابِهِ أَ لَا تَرْکَبُ یَا رَسُولَ اللَّهِ- فَقَالَ إِنِّی لَأَکْرَهُ أَنْ أَرْکَبَ وَ الْمَلَائِکَةُ یَمْشُونَ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا نَحْوَهُ (3)وَ
رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ مِثْلَهُ وَ زَادَ وَ أَبَی أَنْ یَرْکَبَ (4)
ترجمه:
از عبدالرحمن بن ابی عبدالله از امام صادق (ع) نقل شده است: مردی از انصار، از یاران رسول خدا (ص) از دنیا رفت. رسول خدا (ص) برای تشییع جنازه او بیرون آمد و در حال راه رفتن بود. یکی از یارانش به او گفت: ای رسول خدا، آیا سوار نمیشوی؟ حضرت فرمود: من خوش ندارم که سوار شوم در حالی که ملائکه در حال راه رفتن هستند.
3263- 2- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الزَّیَّاتِ (6)عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ غِیَاثِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ ع أَنَّهُ کَرِهَ أَنْ یَرْکَبَ الرَّجُلُ مَعَ الْجَنَازَةِ فِی بَدْأَتِهِ (7)- إِلَّا مِنْ عُذْرٍ وَ قَالَ یَرْکَبُ إِذَا رَجَعَ.
ترجمه:
از غیاث بن ابراهیم از امام صادق (ع) از پدرش از علی (ع) نقل شده است که او خوش نداشت مردی در ابتدای تشییع جنازه سوار (بر مرکب) شود، مگر از روی عذر، و فرمود: هنگام بازگشت میتواند سوار شود.
3264- 3- (8)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی
عُمَیْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: رَأَی رَسُولُ اللَّهِ ص قَوْماً خَلْفَ جَنَازَةٍ رُکْبَاناً (1)- فَقَالَ مَا اسْتَحْیَا (2)هَؤُلَاءِ أَنْ یَتْبَعُوا صَاحِبَهُمْ رُکْبَاناً وَ قَدْ أَسْلَمُوهُ عَلَی هَذِهِ الْحَالِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (3)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (4).
ترجمه:
از ابن ابی عمیر از برخی از یاران ما از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمود: رسول خدا (ص) گروهی را دید که سوار بر مرکب، پشت سر جنازهای حرکت میکردند. حضرت فرمود: آیا اینها شرم نمیکنند که دوست خود را در این حال رها کرده و سوار بر مرکب او را دنبال میکنند؟
(5)7 بَابُ اسْتِحْبَابِ حَمْلِ الْجَنَازَةِ عَیْناً وَ تَرْبِیعِهَا ترجمه:
3265- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: مَنْ حَمَلَ جَنَازَةً مِنْ أَرْبَعِ جَوَانِبِهَا غَفَرَ اللَّهُ لَهُ أَرْبَعِینَ کَبِیرَةً.
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ مِثْلَهُ (7).
ترجمه:
از جابر از امام باقر (ع) نقل شده است که فرمود: کسی که جنازه را از چهار سمت آن حمل کند، خداوند چهل گناه بزرگ او را میآمرزد.
3266- 2- (8)وَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَدِیدٍ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: السُّنَّةُ أَنْ یُحْمَلَ السَّرِیرُ مِنْ جَوَانِبِهِ الْأَرْبَعِ وَ مَا کَانَ بَعْدَ ذَلِکَ مِنْ حَمْلٍ فَهُوَ تَطَوُّعٌ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ مِثْلَهُ (9).
ترجمه:
از جابر از امام باقر (ع) نقل شده است که فرمود: سنت آن است که تخت (جنازه) از چهار طرف آن حمل شود، و هر حملی که پس از آن انجام شود، [عمل] مستحبی است.
1) فی نسخة- رکابا (هامش المخطوط).
2) فی نسخة- استحی (هامش المخطوط).
3) تقدم فی الأحادیث 2 و 4 من الباب 3 و الأبواب 4 و 5 من هذه الأبواب.
4) یأتی ما یدلّ علیه فی الباب 7 و 8 من هذه الأبواب.
5) الباب 7 فیه 8 أحادیث.
6) التهذیب 1- 454- 1479.
7) الکافی 3- 174- 1.
8) الکافی 3- 168- 2.
9) التهذیب 1- 453- 1476 و الاستبصار 1- 216- 765.
3267- 3- (1)وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ الْحَجَّالِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ شَجَرَةَ عَنْ عِیسَی بْنِ رَاشِدٍ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ مَنْ أَخَذَ بِجَوَانِبِ السَّرِیرِ الْأَرْبَعَةِ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ أَرْبَعِینَ کَبِیرَةً.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (2).
ترجمه:
از عیسی بن راشد از مردی از یاران او (امام صادق) نقل شده است که امام صادق (ع) فرمود: از او شنیدم که میگفت: کسی که از چهار طرف تخت (جنازه) بگیرد، خداوند چهل گناه بزرگ او را میآمرزد.
3268- 4- (3)وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ سَعْدَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ أَخَذَ بِقَائِمَةِ السَّرِیرِ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ خَمْساً وَ عِشْرِینَ کَبِیرَةً وَ إِذَا رَبَّعَ خَرَجَ مِنَ الذُّنُوبِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (4).
ترجمه:
از سلیمان بن خالد از مردی از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمود: کسی که یکی از پایههای تخت (جنازه) را بگیرد، خداوند بیست و پنج گناه بزرگ او را میآمرزد، و اگر از چهار طرف (تخت) بگیرد، از گناهان خارج میشود.
3269- 5- (5)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص فِی حَدِیثٍ إِنَّ الْمُؤْمِنَ یُبَشَّرُ عِنْدَ مَوْتِهِ أَنَّ اللَّهَ قَدْ غَفَرَ لَکَ وَ لِمَنْ یَحْمِلُکَ إِلَی قَبْرِکَ.
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین گفت: رسول خدا (ص) در حدیثی فرمود: همانا به مؤمن هنگام مرگ بشارت داده میشود که خداوند تو و کسی را که تو را به سوی قبرت حمل میکند، آمرزیده است.
3270- 6- (6)قَالَ وَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع مَنْ حَمَلَ أَخَاهُ الْمَیِّتَ بِجَوَانِبِ السَّرِیرِ الْأَرْبَعَةِ مَحَا اللَّهُ عَنْهُ أَرْبَعِینَ کَبِیرَةً مِنَ الْکَبَائِرِ وَ السُّنَّةُ أَنْ یُحْمَلَ السَّرِیرُ مِنْ جَوَانِبِهِ الْأَرْبَعَةِ وَ مَا کَانَ بَعْدَ ذَلِکَ فَهُوَ تَطَوُّعٌ.
ترجمه:
و امام باقر (ع) فرمود: کسی که برادر [مؤمن] مرده خود را از چهار طرف تخت (جنازه) حمل کند، خداوند چهل گناه بزرگ از گناهان او را پاک میکند. و سنت آن است که تخت (جنازه) از چهار طرف آن حمل شود، و هر چیزی که پس از آن [حمل] باشد، [عملی] مستحبی است.
3271- 7- (7)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنِ الصَّادِقِ ع أَنَّهُ
قَالَ: إِذَا حَمَلْتَ جَوَانِبَ السَّرِیرِ سَرِیرِ الْمَیِّتِ خَرَجْتَ مِنَ الذُّنُوبِ کَمَا وَلَدَتْکَ أُمُّکَ.
ترجمه:
از اسحاق بن عمار از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمود: هنگامی که (تمام) جوانب تخت میت را حمل کنی، از گناهان خارج میشوی، همانند روزی که مادرت تو را به دنیا آورد.
3272- 8- (1)وَ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ سَعْدَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ أَخَذَ بِقَائِمَةِ السَّرِیرِ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ خَمْساً وَ عِشْرِینَ کَبِیرَةً فَإِذَا رَبَّعَ خَرَجَ مِنَ الذُّنُوبِ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ (2).
ترجمه:
از سلیمان بن صالح از پدرش از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمود: کسی که یکی از پایههای تخت (جنازه) را بگیرد، خداوند بیست و پنج گناه بزرگ او را میآمرزد، و اگر از چهار طرف (تخت) بگیرد، از گناهان خارج میشود.
(3)8 بَابُ کَیْفِیَّةِ مَا یُسْتَحَبُّ مِنَ التَّرْبِیعِ ترجمه:
3273- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ أَنَّهُ کَتَبَ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع یَسْأَلُهُ عَنْ سَرِیرِ الْمَیِّتِ یُحْمَلُ أَ لَهُ جَانِبٌ یُبْدَأُ بِهِ فِی الْحَمْلِ مِنْ جَوَانِبِهِ الْأَرْبَعَةِ أَوْ مَا خَفَّ عَلَی الرَّجُلِ یَحْمِلُ مِنْ أَیِّ الْجَوَانِبِ شَاءَ فَکَتَبَ مِنْ أَیِّهَا شَاءَ.
وَ
رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَیْهِ أَسْأَلُهُ وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ (5)
ترجمه:
از حسین بن سعید نقل شده است که او به امام رضا (ع) نامه نوشت و از ایشان درباره تخت میت سؤال کرد که آیا در حمل آن از یکی از جوانب چهارگانهاش باید شروع کرد یا هر طرفی که برای شخص آسانتر باشد، میتواند از همانجا حمل کند؟ امام در پاسخ نوشت: از هر طرف که بخواهد.
3274- 2- (6)مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ الْجَامِعِ لِأَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ الْبَزَنْطِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: السُّنَّةُ أَنْ تَسْتَقْبِلَ الْجَنَازَةَ مِنْ جَانِبِهَا الْأَیْمَنِ وَ هُوَ مِمَّا یَلِی یَسَارَکَ ثُمَّ تَصِیرَ إِلَی مُؤَخَّرِهِ وَ تَدُورَ عَلَیْهِ حَتَّی تَرْجِعَ إِلَی مُقَدَّمِهِ.
ترجمه:
از ابن ابی یعفور از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمود: سنت آن است که جنازه را از سمت راست آن، که در سمت چپ تو قرار میگیرد، استقبال کنی. سپس به سمت عقب آن بروی و به دور آن بچرخی تا به جلوی آن بازگردی.
3275- 3- (1)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ یُونُسَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا إِبْرَاهِیمَ ع عَنْ تَرْبِیعِ الْجَنَازَةِ قَالَ إِذَا کُنْتَ فِی مَوْضِعِ تَقِیَّةٍ فَابْدَأْ بِالْیَدِ الْیُمْنَی ثُمَّ بِالرِّجْلِ الْیُمْنَی ثُمَّ ارْجِعْ مِنْ مَکَانِکَ إِلَی مَیَامِنِ الْمَیِّتِ لَا تَمُرَّ خَلْفَ رِجْلَیْهِ الْبَتَّةَ حَتَّی تَسْتَقْبِلَ الْجَنَازَةَ فَتَأْخُذَ یَدَهُ الْیُسْرَی ثُمَّ رِجْلَهُ الْیُسْرَی ثُمَّ ارْجِعْ مِنْ مَکَانِکَ لَا تَمُرَّ خَلْفَ الْجَنَازَةِ الْبَتَّةَ حَتَّی تَسْتَقْبِلَهَا تَفْعَلُ کَمَا فَعَلْتَ أَوَّلًا فَإِنْ لَمْ تَکُنْ تَتَّقِی فِیهِ فَإِنَّ تَرْبِیعَ الْجَنَازَةِ الَّذِی (2)جَرَتْ بِهِ السُّنَّةُ أَنْ تَبْدَأَ بِالْیَدِ الْیُمْنَی ثُمَّ بِالرِّجْلِ الْیُمْنَی ثُمَّ بِالرِّجْلِ الْیُسْرَی ثُمَّ بِالْیَدِ الْیُسْرَی حَتَّی (3)تَدُورَ حَوْلَهَا.
ترجمه:
از فضل بن یونس نقل شده است که گفت: از امام کاظم (ع) درباره تربیع جنازه پرسیدم. فرمود: اگر در موقعیتی هستی که نیاز به تقیه است، ابتدا از دست راست (جنازه) شروع کن، سپس به پای راست برو. سپس از جای خود به سمت راست میت بازگرد، و به هیچ وجه از پشت پاهای او عبور نکن تا اینکه به جلوی جنازه برسی و دست چپ او را بگیری، سپس به پای چپ برو. سپس از جای خود برگرد، و به هیچ وجه از پشت جنازه عبور نکن تا اینکه به جلوی آن برسی و همانند ابتدا عمل کنی. اما اگر نیاز به تقیه نیست، سنت در تربیع جنازه چنین است که ابتدا از دست راست، سپس از پای راست، سپس از پای چپ، و در نهایت از دست چپ شروع کنی تا اینکه دور آن بگردی.
3276- 4- (4)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ یُونُسَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ السُّنَّةُ فِی حَمْلِ الْجَنَازَةِ أَنْ تَسْتَقْبِلَ جَانِبَ السَّرِیرِ بِشِقِّکَ الْأَیْمَنِ فَتَلْزَمَ الْأَیْسَرَ بِکَفِّکَ (5)الْأَیْمَنِ ثُمَّ تَمُرَّ عَلَیْهِ إِلَی الْجَانِبِ الْآخَرِ وَ تَدُورَ مِنْ خَلْفِهِ إِلَی الْجَانِبِ الثَّالِثِ مِنَ السَّرِیرِ ثُمَّ تَمُرَّ عَلَیْهِ إِلَی الْجَانِبِ الرَّابِعِ (6)
(منه قده).
مِمَّا یَلِی یَسَارَکَ.ترجمه:
از علی بن یقطین از امام موسی کاظم (ع) نقل شده است که فرمود: سنت در حمل جنازه این است که به سمت راست تخت (جنازه) رو به رو شوی و دست راستت را به سمت چپ آن بچسبانی. سپس به سمت دیگر آن بروی و از پشت جنازه به سمت سوم تخت دور بزنی و سپس به سمت چهارم، که در کنار چپ تو قرار دارد، بروی.
3277- 5- (7)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ مُوسَی بْنِ أُکَیْلٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ سَیَابَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: تَبْدَأُ فِی حَمْلِ السَّرِیرِ مِنَ الْجَانِبِ الْأَیْمَنِ ثُمَّ تَمُرُّ عَلَیْهِ مِنْ خَلْفِهِ إِلَی الْجَانِبِ الْآخَرِ ثُمَّ تَمُرُّ حَتَّی تَرْجِعَ إِلَی الْمُقَدَّمِ کَذَلِکَ دَوَرَانُ الرَّحَی عَلَیْهِ.
1) الکافی 3- 168- 3، و التهذیب 1- 452- 1473.
2) فی نسخة- التی قد (هامش المخطوط).
3) لیس فی التهذیب (هامش المخطوط).
4) الکافی 3- 168- 1 و التهذیب 1- 453- 1475 و الاستبصار 1- 216- 764.
5) 5فی المصدر- بکتفک.
6) من قوله- و تدور إلی قوله الرابع لیس فی الاستبصار و لا فی التهذیب، و هو موجود فی الکافی.
7) الکافی 3- 169- 4.
وَ
رَوَی الشَّیْخُ الْأَحَادِیثَ الثَّلَاثَةَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ فِی حَدِیثِ الْفَضْلِ ثُمَّ ارْجِعْ مِنْ مَکَانِکَ إِلَی مَیَامِنِ الْمَیِّتِ لَا تَمُرَّ خَلْفَ رِجْلَیْهِ (1).
وَ رَوَی الْأَخِیرَ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (2).
ترجمه:
از علاء بن سیابة از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمود: در حمل تخت (جنازه) از سمت راست آن شروع کن، سپس از پشت آن به سمت دیگر برو، و بعد بگرد تا به جلوی آن برگردی. اینگونه است که مانند چرخش آسیاب به دور آن میگردی.
(3)9 بَابُ اسْتِحْبَابِ الدُّعَاءِ بِالْمَأْثُورِ عِنْدَ رُؤْیَةِ الْجَنَازَةِ وَ حَمْلِهَا ترجمه:
3278- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ أَبَانٍ لَا أَعْلَمُهُ إِلَّا ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ قَالَ: کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ ع إِذَا رَأَی جَنَازَةً قَدْ أَقْبَلَتْ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَمْ یَجْعَلْنِی مِنَ السَّوَادِ الْمُخْتَرَمِ.
وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا إِلَّا أَنَّهُ أَسْقَطَ قَوْلَهُ قَدْ أَقْبَلَتْ (5)
ترجمه:
از ابوحمزه نقل شده است که گفت: هرگاه علی بن حسین (ع) جنازهای را میدید که به سمت او میآید، میفرمود: «سپاس خدایی را که مرا از جماعتی که ناگهان از دنیا میروند، قرار نداد.
3279- 2- (6)وَ عَنْ حُمَیْدٍ عَنِ ابْنِ سَمَاعَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْعُودٍ الطَّائِیِّ عَنْ عَنْبَسَةَ بْنِ مُصْعَبٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنِ اسْتَقْبَلَ جَنَازَةً أَوْ رَآهَا فَقَالَ اللَّهُ أَکْبَرُ هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ صَدَقَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ- اللَّهُمَّ زِدْنَا إِیمَاناً وَ تَسْلِیماً الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی تَعَزَّزَ بِالْقُدْرَةِ وَ قَهَرَ الْعِبَادَ بِالْمَوْتِ- لَمْ یَبْقَ فِی السَّمَاءِ مَلَکٌ إِلَّا بَکَی رَحْمَةً لِصَوْتِهِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حُمَیْدٍ (7)
وَ الَّذِی قَبْلَهُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ.
ترجمه:
از عنبسة بن مصعب از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمود: رسول خدا (ص) فرمود: هر کس جنازهای را ملاقات کند یا آن را ببیند و بگوید: «اللّهُ أَكْبَرُ، این همان چیزی است که خدا و رسولش به ما وعده دادهاند، و خدا و رسولش راست گفتهاند. خدایا، بر ایمان و تسلیم ما بیفزا! سپاس خدایی را که به قدرتش عزیز است و بندگان را با مرگ مغلوب کرده است.»، در آسمان هیچ فرشتهای نمیماند مگر اینکه به خاطر صدای او گریه میکند.
3280- 3- (1)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُوسَی بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ النَّهْدِیِّ رَفَعَهُ قَالَ: کَانَ أَبُو جَعْفَرٍ ع إِذَا رَأَی جَنَازَةً قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَمْ یَجْعَلْنِی مِنَ السَّوَادِ الْمُخْتَرَمِ.
ترجمه:
از ابی الحسن النهَدی (که حدیث را به امامی نسبت داده) نقل شده است که گفت: امام باقر (ع) هرگاه جنازهای میدید، میفرمود: «سپاس خدایی را که مرا از جماعتی که ناگهان از دنیا میروند، قرار نداد.»
3281- 4- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْجَنَازَةِ إِذَا حُمِلَتْ کَیْفَ یَقُولُ الَّذِی یَحْمِلُهَا قَالَ یَقُولُ بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ- اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ.
ترجمه:
از عمار سباطی از امام صادق (ع) نقل شده است که گفت: از او درباره جنازهای که حمل میشود، پرسیدم، گفت: آنکه جنازه را حمل میکند، میگوید: «به نام خدا و با خدا، و درود خدا بر محمد و آل محمد. خدایا، برای مؤمنان و مؤمنات آمرزش طلب کن.»
(3)10 بَابُ کَرَاهَةِ أَنْ تُتْبَعَ الْجَنَازَةُ بِالنَّارِ وَ الْمِجْمَرَةِ إِلَّا أَنْ تُخْرَجَ لَیْلًا فَلَا بَأْسَ بِالْمِصْبَاحِ وَ جَوَازِ الدَّفْنِ بِاللَّیْلِ وَ بِالنَّهَارِ ترجمه:
3282- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع لَا تُقَرِّبُوا مَوْتَاکُمُ النَّارَ یَعْنِی الدُّخْنَةَ.
ترجمه:
از ابی حمزه نقل شده است که امام باقر (ع) فرمود: «مُردگان خود را به آتش نزدیک نکنید»؛ یعنی به دود (آتش).
3283- 2- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ غِیَاثِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ أَبِیهِ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّهُ کَانَ یَکْرَهُ أَنْ یُتْبَعَ الْمَیِّتُ بِالْمِجْمَرَةِ.
ترجمه:
از غیاث بن ابراهیم نقل شده است که ابی عبدالله (ع) از پدرش نقل کرده است که در حدیثی فرمود: «او (امام) کراهت داشت که میت با بخور (مجمرة) دنبال شود.»
3284- 3- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی
1) الکافی 3- 167- 2.
2) التهذیب 1- 454- 1478.
3) الباب 10 فیه 6 أحادیث.
4) التهذیب 1- 295- 866، و الاستبصار 1- 209- 737، و أورده فی الحدیث 12 من الباب 6 من أبواب التکفین.
5) التهذیب 1- 295- 865، و الاستبصار 1- 210- 739.
6) الکافی 3- 143- 3، و أورده فی الحدیث 1 من الباب 6 من أبواب التکفین، و أورده بتمامه فی الحدیث 1 من الباب 14 من أبواب التکفین.
عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تُحَنِّطَ الْمَیِّتَ إِلَی أَنْ قَالَ وَ أَکْرَهُ أَنْ یُتْبَعَ بِمِجْمَرَةٍ.
ترجمه:
از حلبی نقل شده است که ابی عبدالله (ع) فرمود: «اگر خواستی میت را خوشبو کنی (تحنیط کنی) و (باید بدانید که) من کراهت دارم که او را با بخور (مجمرة) دنبال کنند.»
3285- 4- (1)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: سُئِلَ الصَّادِقُ ع عَنِ الْجَنَازَةِ یُخْرَجُ مَعَهَا بِالنَّارِ فَقَالَ إِنَّ ابْنَةَ رَسُولِ اللَّهِ ص أُخْرِجَتْ (2)لَیْلًا وَ مَعَهَا مَصَابِیحُ.
ترجمه:
ازامام صادق (ع) درباره جنازه ای که با آتش همراه است، سؤال شد. فرمود: "به راستی که دختر رسول خدا (ص) شبانه خارج شد و با او چراغها (مصابیح) بودند.
3286- 5- (3)وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُوسَی بْنِ عِمْرَانَ عَنْ عَمِّهِ الْحُسَیْنِ بْنِ یَزِیدَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع لِأَیِّ عِلَّةٍ دُفِنَتْ فَاطِمَةُ ع بِاللَّیْلِ وَ لَمْ تُدْفَنْ بِالنَّهَارِ قَالَ لِأَنَّهَا أَوْصَتْ أَنْ لَا یُصَلِّیَ عَلَیْهَا رِجَالٌ (4).
ترجمه:
علی بن ابی حمزه از پدرش نقل کرده که گفت: «از امام صادق (ع) پرسیدم: به چه علتی فاطمه (علیهاالسلام) در شب دفن شد و در روز دفن نشد؟ فرمود: زیرا او وصیت کرده بود که مردان(آن دونفر) بر او نماز نخوانند.»
3287- 6- (5)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِی الْمِقْدَامِ وَ زِیَادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: أَتَی رَجُلٌ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع فَقَالَ لَهُ یَرْحَمُکَ اللَّهُ هَلْ (شَیَّعْتَ الْجَنَازَةَ بِنَارٍ تَمْشِی مَعَهَا وَ بِمِجْمَرَةٍ) (6)أَوْ قِنْدِیلٍ أَوْ غَیْرِ ذَلِکَ مِمَّا یُضَاءُ بِهِ فَذَکَرَ حَدِیثاً طَوِیلًا فِیهِ مَرَضُ فَاطِمَةَ ع وَ وَفَاتُهَا إِلَی أَنْ قَالَ فَلَمَّا قَضَتْ نَحْبَهَا وَ هُمْ فِی جَوْفِ اللَّیْلِ أَخَذَ عَلِیٌّ ع- فِی جَهَازِهَا مِنْ سَاعَتِهِ (7)وَ أَشْعَلَ النَّارَ فِی جَرِیدِ النَّخْلِ وَ مَشَی مَعَ الْجَنَازَةِ بِالنَّارِ حَتَّی صَلَّی عَلَیْهَا وَ دَفَنَهَا لَیْلًا الْحَدِیثَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی أَحَادِیثِ تَعْجِیلِ التَّجْهِیزِ (1)وَ فِی تَغْسِیلِ الزَّوْجَةِ (2)وَ غَیْرِهَا (3).
ترجمه:
«مردی به حضورامام صادق (ع) آمد و گفت: رحم الله علیک، آیا می توان(آتش) در تشییع جنازه روشن کرد و با آن همراهی کرد یا از چراغ یا چیز دیگری که با آن روشنایی میدهند استفاده کرد؟ سپس او حدیثی طولانی در مورد بیماری فاطمه (سلاماللهعلیها) و وفاتش ذکر کرد تا اینکه گفت: زمانی که او دار فانی را وداع گفت و آنان در دل شب بودند، علی (علیهالسلام) در زمان تجهیز او از ساعت (وفات) وی، آتش را در شاخههای نخل روشن کرد و با آتش به سمت جنازه حرکت کرد تا بر او نماز بخواند و در شب او را دفن کرد.»
(4)11 بَابُ اسْتِحْبَابِ مُبَاشَرَةِ حَفْرِ الْقَبْرِ عَیْناً ترجمه:
3288- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِیفٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: مَنْ حَفَرَ لِمَیِّتٍ قَبْراً کَانَ کَمَنْ بَوَّأَهُ (6)بَیْتاً مُوَافِقاً إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (7)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (8).
ترجمه:
حضرت باقر علیه السلام : هر کس قبری برای مردهای حفر کند، مانند این است که برای او خانهای در بهشت آماده کرده است که تا روز قیامت به او تعلق دارد.
3289- 2- (9)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی عِقَابِ الْأَعْمَالِ بِإِسْنَادٍ تَقَدَّمَ فِی عِیَادَةِ الْمَرِیضِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص قَالَ: مَنِ احْتَفَرَ لِمُسْلِمٍ قَبْراً مُحْتَسِباً حَرَّمَهُ اللَّهُ عَلَی النَّارِ وَ بَوَّأَهُ بَیْتاً مِنَ (10)الْجَنَّةِ وَ أَوْرَدَهُ حَوْضاً فِیهِ مِنَ الْأَبَارِیقِ عَدَدُ (نُجُومِ السَّمَاءِ) (11)عَرْضُهُ مَا بَیْنَ أَیْلَةَ وَ صَنْعَاءَ.
1) تقدم ما یدلّ علیه فی الباب 47 من أبواب الاحتضار.
2) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 19 من الباب 24 من أبواب غسل المیت.
3) تقدم فی غیر ذلک فی الحدیث 3 من الباب 6 من أبواب التکفین.
4) الباب 11 فیه حدیثان.
5) الکافی 3- 165- 1 و تقدم صدره فی الحدیث 1 من الباب 26 من أبواب التکفین.
6) فی هامش الأصل عن الفقیه- فکانما بوأه.
7) الفقیه 1- 152- 417.
8) التهذیب 1- 450- 1462.
9) عقاب الأعمال- 344.
10) کتب المصنّف عن نسخة بدل (من)- فی.
11) فی المصدر- النجوم.
ترجمه:
رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم : هر کس برای مسلمانی قبری حفر کند و این عمل را با نیت خالص انجام دهد، خداوند او را از آتش جهنم محفوظ میدارد و برای او خانهای در بهشت میسازد و او را به حوضی میآورد که در آن ازلیوانها به تعداد ستارههای آسمان است و عرض آن بین ایله و صنعاء خواهد بود.
(1)12 بَابُ اسْتِحْبَابِ بَذْلِ الْأَرْضِ الْمَمْلُوکَةِ لِیُدْفَنَ فِیهَا الْمُؤْمِنُ ترجمه:
3290- 1- (2)عَبْدُ الْکَرِیمِ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ طَاوُسٍ فِی کِتَابِ فَرْحَةِ الْغَرِیِّ قَالَ رَوَی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْعَلَوِیُّ الْحَسَنِیُّ فِی کِتَابِ فَضْلِ الْکُوفَةِ بِإِسْنَادِهِ إِلَی عُقْبَةَ بْنِ عَلْقَمَةَ قَالَ: اشْتَرَی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع أَرْضاً مَا بَیْنَ الْخَوَرْنَقِ إِلَی الْحِیرَةِ إِلَی الْکُوفَةِ- وَ فِی خَبَرٍ آخَرَ مَا بَیْنَ النَّجَفِ إِلَی الْحِیرَةِ إِلَی الْکُوفَةِ- مِنَ الدَّهَاقِینِ بِأَرْبَعِینَ أَلْفَ دِرْهَمٍ وَ أَشْهَدَ عَلَی شِرَائِهِ قَالَ فَقُلْتُ لَهُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ- تَشْتَرِی هَذَا بِهَذَا الْمَالِ وَ لَیْسَ یَنْبُتُ حَظّاً (3)فَقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ص یَقُولُ کُوفَانَ کُوفَانَ یُرَدُّ أَوَّلُهَا عَلَی آخِرِهَا (4)یُحْشَرُ مِنْ ظَهْرِهَا سَبْعُونَ أَلْفاً یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بِغَیْرِ حِسَابٍ فَاشْتَهَیْتُ أَنْ یُحْشَرُوا مِنْ مِلْکِی.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (5).
1) الباب 12 فیه حدیث واحد.
2) فرحة الغری- 29.
3) 3فی المصدر- قط.
4) فی هامش المخطوط ما لفظه- قول- یرد أولها علی آخرها- إما مخفف من الورود أی یرد علی الحوض یوم القیامة فهو إخبار عن صلاح أهلها و نجاتهم أو أکثرهم، أو مشدد من الرد أی تخرب فیعطف أولها علی آخرها کالثوب الذی یطوی بعد نشره فیرد أوله علی آخره، و له احتمالات أخری." منه قده".
5) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الباب السابق.
ترجمه:
عُقبه بن علقمه میگوید: امیرالمؤمنین (ع) زمینی را خرید که بین خورنق و حیره و کوفه قرار داشت. در روایت دیگری آمده که این زمین بین نجف و حیره و کوفه است. او این زمین را از دهقانان به قیمت چهل هزار درهم خرید و بر خرید خود شاهد گرفت. من به او گفتم: ای امیرالمؤمنین! این زمین را با این پول میخری که هیچ نفعی ندارد؟ او گفت: من شنیدم رسول خدا (ص) میفرمود: "کوفه، کوفه است؛ نخستین آن به آخرش برمیگردد و از پشت آن هفتاد هزار نفر به بهشت بدون حساب خواهند رفت." بنابراین من می خواهم که این افراد از ملک من محشور شوند.
(1)13 بَابُ اسْتِحْبَابِ الدَّفْنِ فِی الْحَرَمِ وَ حُکْمِ نَقْلِ الْمَیِّتِ إِلَیْهِ وَ إِلَی الْمَشَاهِدِ الْمُشَرَّفَةِ لِیُدْفَنَ بِهَا وَ الزِّیَارَةِ بِالْمَیِّتِ ترجمه:
3291- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ أَبِی إِسْمَاعِیلَ السَّرَّاجِ عَنْ هَارُونَ بْنِ خَارِجَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ مَنْ دُفِنَ فِی الْحَرَمِ أَمِنَ مِنَ الْفَزَعِ الْأَکْبَرِ فَقُلْتُ لَهُ مِنْ بَرِّ النَّاسِ وَ فَاجِرِهِمْ قَالَ مِنْ بَرِّ النَّاسِ وَ فَاجِرِهِمْ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا نَحْوَهُ (3)
ترجمه:
هارون بن خارجۀ میگوید: شنیدم که ابا عبدالله (ع) میفرمود: "هر کس در حرم دفن شود، از فزع اکبر (هول بزرگ) در امان است." من به او گفتم: "آیا این امان شامل نیکوکاران و بدکاران نیز میشود؟" او پاسخ داد: "بله، شامل نیکوکاران و بدکاران میشود.
3292- 2- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ ع إِنَّ اللَّهَ أَوْحَی إِلَی مُوسَی بْنِ عِمْرَانَ- أَنْ أَخْرِجْ عِظَامَ یُوسُفَ مِنْ مِصْرَ إِلَی أَنْ قَالَ فَاسْتَخْرَجَهُ مِنْ شَاطِئِ النِّیلِ فِی صُنْدُوقٍ مَرْمَرٍ فَلَمَّا أَخْرَجَهُ طَلَعَ الْقَمَرُ فَحَمَلَهُ إِلَی الشَّامِ- فَلِذَلِکَ تَحْمِلُ أَهْلُ الْکِتَابِ مَوْتَاهُمْ إِلَی الشَّامِ.
وَ رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ (5)وَ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ (6)وَ فِی الْخِصَالِ (7)عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع مِثْلَهُ.
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین نقل میکند که صادق (ع) فرمودند: "خداوند به موسی بن عمران وحی کرد که استخوانهای یوسف را از مصر بیرون بیاور. پس موسی آنها را از کنار نیل در صندوقی از مرمر استخراج کرد. زمانی که او آنها را بیرون آورد، ماه نمایان شد و او آنها را به شام حمل کرد. به همین دلیل است که اهل کتاب مردگان خود را به شام منتقل میکنند."
3293- 3- (8)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ فِی الْمِصْبَاحِ قَالَ: لَا یُنْقَلُ الْمَیِّتُ مِنْ بَلَدٍ إِلَی
1) الباب 13 فیه 10 أحادیث.
2) 2الکافی 4- 258- 26، و أورده أیضا عن الکافی و الفقیه و المحاسن فی الحدیث 1 من الباب 44 من أبواب مقدمات الطواف.
3) الفقیه 1- 84- 380..
4) الفقیه 1- 139- 377.
5) علل الشرائع- 296- الباب 232- 1 مقطعا.
6) عیون أخبار الرضا (علیه السلام) 1- 259 الباب 26- 18 مقطعا.
7) الخصال- 205- 21.
8) مصباح المتهجد- 21 بزیادة.
بَلَدٍ فَإِنْ نُقِلَ إِلَی الْمَشَاهِدِ کَانَ فِیهِ فَضْلٌ مَا لَمْ یُدْفَنْ وَ قَدْ رُوِیَتْ بِجَوَازِ نَقْلِهِ إِلَی بَعْضِ الْمَشَاهِدِ رِوَایَةٌ وَ الْأَوَّلُ أَفْضَلُ.
ترجمه:
محمد بن حسن در المصباح گفت: مرده از یک شهر به شهر دیگر منتقل نمیشود. اگر به مشاهد (مکانهای مقدس) منتقل شود، در آن فضیلت است، به شرطی که دفن نشود. و روایتهایی درباره جواز انتقال به برخی مشاهد وجود دارد، ولی نظر اول بهتر است.
3294- 4- (1)وَ قَالَ فِی النِّهَایَةِ فَإِذَا دُفِنَ فِی مَوْضِعٍ فَلَا یَجُوزُ تَحْوِیلُهُ مِنْ مَوْضِعِهِ وَ قَدْ وَرَدَتْ رِوَایَةٌ بِجَوَازِ نَقْلِهِ إِلَی بَعْضِ مَشَاهِدِ الْأَئِمَّةِ ع- سَمِعْنَاهَا مُذَاکَرَةً وَ الْأَصْلُ مَا قَدَّمْنَاهُ.
ترجمه:
و در النهایة گفت: هنگامی که مرده در مکانی دفن شد، انتقال او از آن مکان جایز نیست. روایتهایی در مورد جواز نقل او به برخی از مشاهد ائمه (علیهم السلام) وجود دارد که ما آن را شنیدهایم. اما اصل موضوع همانطور که گفتیم، این است که انتقال مرده جایز نیست.
3295- 5- (2)وَ قَالَ الشَّهِیدُ فِی الذِّکْرَی قَالَ الْمُفِیدُ فِی الْمَسَائِلِ الْغَرِیَّةِ وَ قَدْ جَاءَ حَدِیثٌ یَدُلُّ عَلَی رُخْصَةٍ فِی نَقْلِ الْمَیِّتِ إِلَی بَعْضِ مَشَاهِدِ آلِ الرَّسُولِ ع- إِنْ أَوْصَی الْمَیِّتُ بِذَلِکَ.
ترجمه:
مرحوم شهید در الذکری نقل کرده است که مرحوم مفید در المسائل الغریة گفته است: حدیثی وارد شده که دلالت بر رخصت (اجازه) در انتقال میت به برخی از مشاهد آل رسول (علیهم السلام) دارد، به شرطی که میت به این امر وصیت کرده باشد.
3296- 6- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ بَکْرِ بْنِ صَالِحٍ وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ الدَّیْلَمِیِّ عَنْ هَارُونَ بْنِ الْجَهْمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ لَمَّا حَضَرَ الْحَسَنَ بْنَ عَلِیٍّ ع الْوَفَاةُ قَالَ لِلْحُسَیْنِ ع یَا أَخِی إِنِّی أُوصِیکَ بِوَصِیَّةٍ فَاحْفَظْهَا إِذَا أَنَا مِتُّ فَهَیِّئْنِی ثُمَّ وَجِّهْنِی إِلَی رَسُولِ اللَّهِ ص- لِأُحْدِثَ بِهِ عَهْداً ثُمَّ اصْرِفْنِی إِلَی أُمِّی- ثُمَّ رُدَّنِی فَادْفِنِّی بِالْبَقِیعِ وَ اعْلَمْ أَنَّهُ سَیُصِیبُنِی مِنْ عَائِشَةَ مَا یَعْلَمُ اللَّهُ وَ النَّاسُ صَنِیعَهَا الْحَدِیثَ.
ترجمه:
محمد بن مسلم نقل میکند که شنیدم اباجعفر (علیهالسلام) میفرماید: زمانی که حسن بن علی (علیهالسلام) در حال وفات بود، به حسین (علیهالسلام) گفت: «ای برادر، من تو را به وصیتی وصیت میکنم، آن را حفظ کن. وقتی ازدنیا رفتم ، مرا آماده کن و به سوی رسول الله (صلى الله عليه وآله) ببر تا با او عهدی تازه کنم. سپس مرا به سوی مادرم برگردان و بعد مرا در بقیع دفن کن. و بدان که از عایشه چیزی بر من خواهد رسید که خدا و مردم از آن آگاهند.»
3297- 7- (4)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ یَزِیدَ الْکُنَاسِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثٍ طَوِیلٍ قَالَ: أَوْحَی اللَّهُ إِلَی مُوسَی ع أَنِ احْمِلْ عِظَامَ یُوسُفَ مِنْ مِصْرَ- قَبْلَ أَنْ تَخْرُجَ مِنْهَا إِلَی الْأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ بِالشَّامِ.
ترجمه:
یزید کنانی از اباجعفر (علیهالسلام) در حدیثی طولانی نقل میکند که خداوند به موسی (علیهالسلام) وحی کرد: «عظام یوسف را از مصر بیرون ببر قبل از آنکه از آنجا به سرزمین مقدس در شام بروی.»
3298- 8- (1)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ هَارُونَ بْنِ الْجَهْمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ لَمَّا احْتُضِرَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ ع قَالَ لِلْحُسَیْنِ ع- یَا أَخِی إِنِّی أُوصِیکَ بِوَصِیَّةٍ فَاحْفَظْهَا فَإِذَا أَنَا مِتُّ فَهَیِّئْنِی ثُمَّ وَجِّهْنِی إِلَی رَسُولِ اللَّهِ ص لِأُحْدِثَ بِهِ عَهْداً ثُمَّ اصْرِفْنِی إِلَی أُمِّی فَاطِمَةَ ع- ثُمَّ رُدَّنِی فَادْفِنِّی بِالْبَقِیعِ وَ اعْلَمْ أَنَّهُ سَیُصِیبُنِی مِنَ الْحُمَیْرَاءِ مَا یَعْلَمُ النَّاسُ مِنْ صَنِیعِهَا الْحَدِیثَ.
ترجمه:
محمد بن مسلم میگوید: شنیدم اباجعفر (علیهالسلام) میفرماید: هنگامی که حسن بن علی (علیهالسلام) در حال احتضار بود، به حسین (علیهالسلام) گفت: «ای برادر، من تو را به وصیتی وصیت میکنم، آن را حفظ کن. وقتی من مرده بودم، مرا آماده کن و به سوی رسول الله (صلى الله عليه وآله) ببر تا با او عهدی تازه کنم. سپس مرا به سوی مادرم فاطمه (سلاماللهعلیها) برگردان و بعد مرا در بقیع دفن کن. و بدان که از حمیراء (عایشه) چیزی بر من خواهد رسید که مردم از کار او آگاهند.»
3299- 9- (2)الْفَضْلُ بْنُ الْحَسَنِ الطَّبْرِسِیُّ فِی مَجْمَعِ الْبَیَانِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: لَمَّا مَاتَ یَعْقُوبُ حَمَلَهُ یُوسُفُ ع- فِی تَابُوتٍ إِلَی أَرْضِ الشَّامِ فَدَفَنَهُ فِی بَیْتِ الْمَقْدِسِ.
ترجمه:
محمد بن مسلم از اباجعفر (علیهالسلام) نقل میکند که در حدیثی گفته است: «هنگامی که یعقوب (علیهالسلام) وفات یافت، یوسف (علیهالسلام) او را در تابوتی به سرزمین شام برد و او را در بیت المقدس دفن کرد.»
3300- 10- (3)مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ الْمُفِیدُ فِی الْإِرْشَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ زِیَادٍ الْمُخَارِقِیِّ قَالَ: لَمَّا حَضَرَتِ الْحَسَنَ ع الْوَفَاةُ اسْتَدْعَی الْحُسَیْنَ بْنَ عَلِیٍّ ع فَقَالَ لَهُ یَا أَخِی إِنِّی مُفَارِقُکَ وَ لَاحِقٌ بِرَبِّی إِلَی أَنْ قَالَ فَإِذَا قَضَیْتُ نَحْبِی فَغَمِّضْنِی وَ غَسِّلْنِی وَ کَفِّنِّی وَ احْمِلْنِی عَلَی سَرِیرِی إِلَی قَبْرِ جَدِّی رَسُولِ اللَّهِ ص لِأُجَدِّدَ بِهِ عَهْداً ثُمَّ رُدَّنِی إِلَی قَبْرِ جَدَّتِی فَاطِمَةَ [بِنْتِ أَسَدٍ] (4)فَادْفِنِّی هُنَاکَ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی الْحَجِّ (5)وَ فِی الزِّیَارَاتِ (6).
1) الکافی 1- 302- 3، هذا الحدیث لم نجده فی مصورة المؤلّف و قد جمع سنده مع سند الحدیث (6) فیما مضی، فلاحظ.
2) مجمع البیان 3- 266 و قد أعطی المصنّف فی الأصل لهذا الحدیث رقم (9) فی تسلسل أحادیث الباب فلاحظ.
3) 3إرشاد المفید- 192.
4) أثبتناه من المصدر.
5) یأتی فی الباب 44 من أبواب مقدمات الطواف.
6) یأتی ما یدلّ علی بعض المقصود فی الحدیث 3 من الباب 3 و الحدیث 3 من الباب 10 من أبواب المزار.
ترجمه:
زیاد مخارقی میگوید: «هنگامی که وفات حسن (علیهالسلام) نزدیک شد، حسین بن علی (علیهالسلام) را طلبید و به او گفت: ای برادر، من از تو جدا میشوم و به سوی رب خود میروم. سپس ادامه داد: وقتی کارم تمام شد، مرا بخوابان و غسل ده و کفن کن و مرا بر روی تخت خود به قبر جدّ خود، رسول الله (صلى الله عليه وآله) ببر تا با او عهدی تازه کنم. سپس مرا به قبر مادرم فاطمه (سلاماللهعلیها) برگردان و آنجا دفن کن.»
(1)14 بَابُ حَدِّ حَفْرِ الْقَبْرِ وَ اللَّحْدِ ترجمه:
3301- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّ النَّبِیَّ ص نَهَی أَنْ یُعَمَّقَ الْقَبْرُ فَوْقَ ثَلَاثَةِ أَذْرُعٍ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
سکونی از ابی عبدالله (علیهالسلام) نقل میکند که پیامبر (صلى الله عليه وآله) نهی فرموده است که قبر بیش از سه ذراع (متر) عمق داشته باشد.
3302- 2- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: حَدُّ الْقَبْرِ إِلَی التَّرْقُوَةِ وَ قَالَ بَعْضُهُمْ إِلَی الثَّدْیِ وَ قَالَ بَعْضُهُمْ قَامَةِ الرَّجُلِ حَتَّی یُمَدَّ الثَّوْبُ عَلَی رَأْسِ مَنْ فِی الْقَبْرِ وَ أَمَّا اللَّحْدُ فَبِقَدْرِ مَا یُمْکِنُ فِیهِ الْجُلُوسُ قَالَ وَ لَمَّا حَضَرَ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ ع الْوَفَاةُ قَالَ احْفِرُوا لِی حَتَّی تَبْلُغُوا (5)الرَّشْحَ.
وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا عَنِ الصَّادِقِ ع نَحْوَهُ إِلَی قَوْلِهِ الْجُلُوسُ فِیهِ (6).
وَ
رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ قَالَ: رَوَی أَصْحَابُنَا أَنَّ حَدَّ الْقَبْرِ وَ ذَکَرَ نَحْوَهُ (7).
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (8).
ترجمه:
ابن ابی عمیر از برخی از یاران خود نقل میکند که ابی عبدالله (علیهالسلام) گفت: «حد قبر تا ترقوه است و برخی گفتهاند تا پستان، و برخی دیگر گفتهاند به قامت مرد. تا جایی که لباس بر سر کسی که در قبر است، کشیده شود. اما برای لحد (قبر افقی)، به اندازهای که بتوان در آن نشسته، مناسب است.» سپس گفت: «هنگامی که علی بن حسین (علیهالسلام) در حال وفات بود، گفت: برای من حفاری کنید تا به رشح (نقطهای در خاک که نمدار است) برسید.»
(1)15 بَابُ جَوَازِ الشَّقِّ وَ اللَّحْدِ وَ اسْتِحْبَابِ اخْتِیَارِ اللَّحْدِ ترجمه:
3303- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص لَحَدَ لَهُ أَبُو طَلْحَةَ الْأَنْصَارِیُّ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
حلبی از ابی عبدالله (علیهالسلام) نقل میکند که رسول الله (صلى الله عليه وآله) لحدی را برای او (یعنی ابوطلحة انصاری) تهیه کرد.
3304- 2- (4)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی هَمَّامٍ إِسْمَاعِیلَ بْنِ هَمَّامٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع حِینَ أُحْضِرَ (5)
إِذَا أَنَا مِتُّ فَاحْفِرُوا لِی وَ شُقُّوا لِی شَقّاً فَإِنْ قِیلَ لَکُمْ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص لُحِدَ لَهُ فَقَدْ صَدَقُوا.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
ابی همام، اسماعیل بن همام، از ابی الحسن الرضا (علیهالسلام) نقل میکند که ابی جعفر (علیهالسلام) گفت: «هنگامی که من وفات یافتم، برای من قبر حفر کنید و شقّی (لحدی) برای من بکنید. اگر به شما گفتند که رسول الله (صلى الله عليه وآله) برای او لحد تهیه کرد، راست گفتهاند.»
3305- 3- (7)
و کتب المصنّف فی الهامش- حدیث الحلبیّ فی باب غسل المیت من الکافی. (منه قده).
وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ رِئَابٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ فِی حَدِیثٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ أَبِی کَتَبَ فِی وَصِیَّتِهِ إِلَی أَنْ قَالَ وَ شَقَقْنَا لَهُ الْأَرْضَ مِنْ أَجْلِ أَنَّهُ کَانَ بَادِناً.وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (8).
ترجمه:
حلبی در حدیثی نقل میکند که ابی عبدالله (علیهالسلام) گفت: «پدرم در وصیت خود نوشت که ما برای او زمین را شکافتیم زیرا او چاق (بدندار) بود.»
1) الباب 15 فیه 4 أحادیث.
2) الکافی 3- 166- 3.
3) التهذیب 1- 451- 1467.
4) الکافی 3- 166- 2.
5) کتب فی هامش الأصل عن نسخة- احتضر.
6) التهذیب 1- 451- 1468.
7) الکافی 3- 140- 3، تقدم صدره فی الحدیث 4 من الباب 2 من الغسل و یأتی ذیله فی الحدیث 6 من الباب 31 من أبواب الدفن و قطعة منه فی الحدیث 14 من الباب 2 من التکفین.
8) التهذیب 1- 300- 876.
3306- 4- (1)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ وَ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ وَ أَحْمَدَ بْنِ زِیَادِ بْنِ جَعْفَرٍ الْهَمَذَانِیِّ وَ الْحُسَیْنِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ تَاتَانَةَ وَ الْحُسَیْنِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هِشَامٍ الْمُؤَدِّبِ وَ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْوَرَّاقِ کُلِّهِمْ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی الصَّلْتِ الْهَرَوِیِّ عَنِ الرِّضَا ع فِی حَدِیثٍ أَنَّهُ قَالَ لَهُ سَیُحْفَرُ لِی فِی هَذَا الْمَوْضِعِ فَتَأْمُرُهُمْ أَنْ یَحْفِرُوا لِی سَبْعَ مَرَاقِیَ إِلَی أَسْفَلَ وَ أَنْ یُشَقَّ لِی ضَرِیحَةٌ فَإِنْ أَبَوْا إِلَّا أَنْ یَلْحَدُوا فَتَأْمُرُهُمْ أَنْ یَجْعَلُوا اللَّحْدَ ذِرَاعَیْنِ وَ شِبْراً فَإِنَّ اللَّهَ سَیُوَسِّعُهُ مَا یَشَاءُ.
وَ رَوَاهُ فِی الْأَمَالِی أَیْضاً (2)أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی النُّزُولِ فِی قَبْرِ الْوَلَدِ وَ غَیْرِهِ (3).
ترجمه:
«از ابیالصَّلت هروى، از امام رضا (ع)، در حدیثی که فرمود: در این مکان برای من حفاری خواهد شد. پس به آنها امر کن که برای من هفت پله به سمت پایین حفاری کنند و برای من ضریحی بسازند. و اگر آنها نخواستند جز اینکه برای من قبر سادهای درست کنند، پس به آنها امر کن که لحد (قبر) را به اندازهی دو ذراع و یک شبر (حدود 25 سانتیمتر) بسازند، زیرا خداوند آن را به هر نحوی که بخواهد، وسیع خواهد کرد.»
(4)16 بَابُ اسْتِحْبَابِ وَضْعِ الْمَیِّتِ دُونَ الْقَبْرِ بِذِرَاعَیْنِ أَوْ ثَلَاثَةٍ وَ نَقْلِهِ مَرَّتَیْنِ وَ دَفْنِهِ فِی الثَّالِثَةِ أَوِ الثَّانِیَةِ ترجمه:
3307- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: یَنْبَغِی أَنْ یُوضَعَ الْمَیِّتُ دُونَ الْقَبْرِ هُنَیْهَةً ثُمَّ وَارِهِ.
ترجمه:
«از عبد اللَّه بن سنان، از امام صادق (ع) روایت شده که فرمود: شایسته است که میّت را برای لحظهای (کوتاه) در کنار قبر قرار دهند، سپس او را دفن کنند.»
3308- 2- (6)وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَطِیَّةَ قَالَ: إِذَا أَتَیْتَ
1) عیون أخبار الرضا (علیه السلام) 2- 242- 1..
2) أمالی الصدوق- 526- 17..
3) یأتی ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 4 من الباب 25 من الدفن و تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 14 من الباب 1 من الجنابة و فی الحدیث 2 من الباب 14 من الدفن.
4) الباب 16 فیه 6 أحادیث.
5) التهذیب 1- 313- 908.
6) التهذیب 1- 312- 907 و یأتی ذیله فی الحدیث 7 من الباب 20 من أبواب الدفن.
بِأَخِیکَ إِلَی الْقَبْرِ فَلَا تَفْدَحْهُ بِهِ (1)ضَعْهُ أَسْفَلَ مِنَ الْقَبْرِ بِذِرَاعَیْنِ أَوْ ثَلَاثَةٍ حَتَّی یَأْخُذَ أُهْبَتَهُ ثُمَّ ضَعْهُ فِی لَحْدِهِ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
«از محمد بن عطیة روایت شده که گفت: وقتی برادرت را به قبر میآوری، او را در قبر نکوب، بلکه او را دو یا سه ذراع پایینتر از قبر بگذار تا خود را آماده کند، سپس او را در لحدش قرار بده.»
3309- 3- (2)وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُبْدُونٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الزُّبَیْرِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلَانَ قَالَ سَمِعْتُ صَادِقاً یَصْدُقُ عَلَی اللَّهِ یَعْنِی أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا جِئْتَ بِالْمَیِّتِ إِلَی قَبْرِهِ فَلَا تَفْدَحْهُ بِقَبْرِهِ وَ لَکِنْ ضَعْهُ دُونَ قَبْرِهِ بِذِرَاعَیْنِ أَوْ ثَلَاثَةِ أَذْرُعٍ وَ دَعْهُ حَتَّی یَتَأَهَّبَ لِلْقَبْرِ وَ لَا تَفْدَحْهُ بِهِ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
«از محمد بن عجله روایت شده که گفت: من شنیدم امام صادق (ع) که به راستی بر خدا صدق میکند، فرمود: وقتی میّت را به قبرش میآوری، او را به قبر نکوب، بلکه او را دو یا سه ذراع پایینتر از قبر بگذار و بگذار او آماده شود برای قبر، و او را به قبر نزن.»
3310- 4- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْخُرَاسَانِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ یُونُسَ قَالَ حَدِیثٌ سَمِعْتُهُ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی ع مَا ذَکَرْتُهُ وَ أَنَا فِی بَیْتٍ إِلَّا ضَاقَ عَلَیَّ یَقُولُ إِذَا أَتَیْتَ بِالْمَیِّتِ إِلَی شَفِیرِ الْقَبْرِ (4)فَأَمْهِلْهُ سَاعَةً فَإِنَّهُ یَأْخُذُ أُهْبَتَهُ لِلسُّؤَالِ.
ترجمه:
«از یونس روایت شده که گفت: حدیثی را از امام موسی (ع) شنیدم که یادآور شدم، در حالی که در خانهای بودم که بر من تنگ بود، فرمود: وقتی میّت را به لبهی قبر میآوری، او را یک ساعت مهلت بده، زیرا او خود را برای سؤال آماده میکند.»
3311- 5- (5)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلَانَ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع لَا تَفْدَحْ (مَیِّتَکَ بِالْقَبْرِ) (6)وَ لَکِنْ ضَعْهُ أَسْفَلَ مِنْهُ بِذِرَاعَیْنِ أَوْ ثَلَاثَةٍ وَ دَعْهُ حَتَّی یَأْخُذَ أُهْبَتَهُ.
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ مِثْلَهُ (7).
ترجمه:
«از محمد بن عجله روایت شده که گفت: امام صادق (ع) فرمود: میّتت را به قبر نزن، بلکه او را دو یا سه ذراع پایینتر از آن قرار بده و بگذار تا خود را آماده کند.»
3312- 6- (8)قَالَ الصَّدُوقُ وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ إِذَا أَتَیْتَ بِالْمَیِّتِ الْقَبْرَ فَلَا تَفْدَحْ بِهِ الْقَبْرَ فَإِنَّ لِلْقَبْرِ أَهْوَالًا عَظِیمَةً وَ تَعَوَّذْ مِنْ هَوْلِ الْمُطَّلَعِ وَ لَکِنْ ضَعْهُ قُرْبَ
1) لیس فی المصدر به.
2) التهذیب 1- 313- 909 و یأتی ذیله فی الحدیث 8 من الباب 20 من أبواب الدفن.
3) الکافی 3- 191- 2.
4) فی المصدر- قبره.
5) الکافی 3- 191- 1 و یأتی ذیل الخبر فی الحدیث 5 من الباب 20 من أبواب الدفن.
6) فی نسخة- بمیتک القبر (هامش المخطوط)
7) علل الشرائع- 306- 1 الباب 251.
8) علل الشرائع- 306- 2 الباب 251.
شَفِیرِ الْقَبْرِ وَ اصْبِرْ عَلَیْهِ هُنَیْئَةً ثُمَّ قَدِّمْهُ قَلِیلًا وَ اصْبِرْ عَلَیْهِ لِیَأْخُذَ أُهْبَتَهُ ثُمَّ قَدِّمْهُ إِلَی شَفِیرِ الْقَبْرِ.
ترجمه:
«صدوق (شیخ صدوق) گفته و در حدیثی دیگر آمده است: وقتی میّت را به قبر میآوری، او را به قبر نزن، زیرا قبر دارای هولهای عظیم است. و از هول آنچه بر میخیزد، به خدا پناه ببر؛ بلکه او را نزدیک لبهی قبر بگذار و کمی صبر کن، سپس او را به آرامی جلو بیاور و باز هم صبر کن تا خود را برای سؤالها آماده کند، سپس او را به لبهی قبر نزدیک کن.»
(1)17 بَابُ عَدَمِ اسْتِحْبَابِ الْقِیَامِ لِمَنْ مَرَّتْ بِهِ جَنَازَةٌ إِلَّا أَنْ تَکُونَ جَنَازَةَ یَهُودِیٍ ترجمه:
3313- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ یَحْیَی بْنِ عِمْرَانَ الْحَلَبِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی جَعْفَرٍ ع وَ عِنْدَهُ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ- فَمَرَّتْ بِهِ جَنَازَةٌ فَقَامَ الْأَنْصَارِیُّ وَ لَمْ یَقُمْ أَبُو جَعْفَرٍ ع فَقَعَدْتُ مَعَهُ وَ لَمْ یَزَلِ الْأَنْصَارِیُّ قَائِماً حَتَّی مَضَوْا بِهَا ثُمَّ جَلَسَ فَقَالَ لَهُ أَبُو جَعْفَرٍ ع مَا أَقَامَکَ قَالَ رَأَیْتُ الْحُسَیْنَ بْنَ عَلِیٍّ ع یَفْعَلُ ذَلِکَ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع وَ اللَّهِ مَا فَعَلَهُ الْحُسَیْنُ ع- وَ لَا قَامَ لَهَا أَحَدٌ مِنَّا أَهْلَ الْبَیْتِ قَطُّ فَقَالَ الْأَنْصَارِیُّ شَکَّکْتَنِی أَصْلَحَکَ اللَّهُ قَدْ کُنْتُ أَظُنُّ أَنِّی رَأَیْتُ.
ترجمه:
زراره نقل میکند: نزد امام باقر (ع) بودم و در کنار ایشان مردی از انصار حضور داشت. جنازهای از آنجا عبور کرد، آن مرد انصاری برخواست، اما امام باقر (ع) برنخواستند. من هم همراه ایشان نشستم و آن مرد انصاری همچنان ایستاده بود تا اینکه جنازه عبور کرد، سپس نشست. امام باقر (ع) به او فرمودند: «چه چیزی باعث شد که برخیزی؟» گفت: «دیدم حسین بن علی (ع) چنین میکردند.» امام باقر (ع) فرمودند: «به خدا قسم، حسین (ع) این کار را نکرد و هیچیک از ما اهلبیت هرگز برای جنازهای برنخواستیم.» آن مرد انصاری گفت: «خدایت سلامت بدارد، تو مرا به شک انداختی. من گمان میکردم که دیدهام.»
3314- 2- (3)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ مُثَنًّی الْحَنَّاطِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: کَانَ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ ع جَالِساً فَمَرَّتْ عَلَیْهِ جَنَازَةٌ فَقَامَ النَّاسُ حِینَ طَلَعَتِ الْجَنَازَةُ فَقَالَ الْحُسَیْنُ ع- مَرَّتْ جَنَازَةُ یَهُودِیٍّ- وَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص عَلَی طَرِیقِهَا فَکَرِهَ أَنْ تَعْلُوَ رَأْسَهُ جَنَازَةُ یَهُودِیٍّ فَقَامَ لِذَلِکَ.
وَ
رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ تَرَکَ قَوْلَهُ فَقَامَ لِذَلِکَ (4).
وَ الَّذِی قَبْلَهُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ مِثْلَهُ.
ترجمه:
مثنی حناط از امام صادق (ع) نقل میکند: حسین بن علی (ع) نشسته بودند که جنازهای از مقابلشان عبور کرد. مردم هنگامی که جنازه ظاهر شد، برخواستند. حسین (ع) فرمودند: «این جنازه، جنازهی یهودیای بود و رسول خدا (ص) در مسیر آن بود و خوش نداشت که جنازهی یهودی بالای سرش قرار گیرد، پس به همین دلیل برخواست.»
3315- 3- (1)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ ظَرِیفٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ ع أَنَّ الْحَسَنَ بْنَ عَلِیٍّ ع کَانَ جَالِساً وَ مَعَهُ أَصْحَابٌ لَهُ فَمَرَّ بِجَنَازَةٍ فَقَامَ بَعْضُ الْقَوْمِ وَ لَمْ یَقُمِ الْحَسَنُ- فَلَمَّا مَضَوْا بِهَا قَالَ بَعْضُهُمْ أَ لَا قُمْتَ عَافَاکَ اللَّهُ فَقَدْ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص یَقُومُ لِلْجَنَازَةِ إِذَا مَرُّوا بِهَا عَلَیْهِ فَقَالَ الْحَسَنُ ع- إِنَّمَا قَامَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَرَّةً وَاحِدَةً وَ ذَلِکَ أَنَّهُ مُرَّ بِجَنَازَةِ یَهُودِیٍّ- وَ کَانَ الْمَکَانُ ضَیِّقاً فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ ص وَ کَرِهَ أَنْ تَعْلُوَ رَأْسَهُ.
ترجمه:
حسین بن علوان از امام صادق (ع) از پدرش نقل میکند که: حسن بن علی (ع) نشسته بودند و گروهی از یارانش در کنارش بودند. جنازهای از آنجا عبور کرد. برخی از افراد برخواستند، اما حسن (ع) برنخواست. وقتی جنازه عبور کرد، برخی از آنان گفتند: «خدا تو را سلامت بدارد، چرا برنخواستی؟ زیرا رسول خدا (ص) هنگام عبور جنازهای، برمیخواستند.» حسن (ع) فرمود: «رسول خدا (ص) فقط یکبار برای جنازهای برخواستند و آن هم هنگامی بود که جنازهی یهودیای عبور کرد و مکان تنگ بود، پس رسول خدا (ص) برخواستند چون خوش نداشتند که جنازه بالای سرشان قرار گیرد.»
(2)18 بَابُ أَنَّهُ یُسْتَحَبُّ لِمَنْ أَدْخَلَ الْمَیِّتَ الْقَبْرَ أَنْ یَحُلَّ أَزْرَارَهُ وَ یَخْلَعَ النَّعْلَیْنِ وَ الْعِمَامَةَ وَ الرِّدَاءَ وَ الْقَلَنْسُوَةَ وَ الطَّیْلَسَانَ وَ الْخُفَّ إِلَّا مَعَ الضَّرُورَةِ أَوِ التَّقِیَّةِ ترجمه:
3316- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ الْأَوَّلَ ع یَقُولُ لَا تَنْزِلْ فِی الْقَبْرِ وَ عَلَیْکَ الْعِمَامَةُ وَ الْقَلَنْسُوَةُ وَ لَا الْحِذَاءُ وَ لَا الطَّیْلَسَانُ وَ حَلِّلْ أَزْرَارَکَ وَ بِذَلِکَ سُنَّةُ رَسُولِ اللَّهِ ص جَرَتْ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
علی بن یقطین نقل میکند: از امام کاظم (ع) شنیدم که فرمودند: «وقتی وارد قبر میشوی (برای دفن میت)، نباید عمامه، کلاه، کفش یا عبای خود را بر تن داشته باشی و دکمههای لباست را باز کن. این کار مطابق سنت رسول خدا (ص) است که چنین انجام میدادند.»
3317- 2- (4)وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ مِثْلَهُ وَ زَادَ قُلْتُ فَالْخُفُّ قَالَ لَا أَرَی بِهِ بَأْساً قُلْتُ لِمَ یُکْرَهُ الْحِذَاءُ قَالَ مَخَافَةَ أَنْ یَعْثُرَ بِرِجْلَیْهِ فَیَهْدِمَ.
ترجمه:
ابن ابی عمیر نیز همانند روایت قبلی نقل کرده و افزود: «پرسیدم: آیا پوشیدن "خف" (نوعی کفش) اشکالی دارد؟» فرمود: «اشکالی نمیبینم.» گفتم: «چرا پوشیدن کفش (معمولی) مکروه است؟» فرمود: «از این جهت که ممکن است به پایش گیر کند و باعث فرو ریختن (قبر یا اطراف آن) شود.»
3318- 3- (5)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ
عَنْ عَبْدِ الْعَزِیزِ الْعَبْدِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا یَنْبَغِی لِأَحَدٍ أَنْ یَدْخُلَ الْقَبْرَ فِی نَعْلَیْنِ وَ لَا خُفَّیْنِ وَ لَا عِمَامَةٍ وَ لَا رِدَاءٍ وَ لَا قَلَنْسُوَةٍ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
ابن ابی یعفور از امام صادق (ع) نقل میکند که فرمودند: «شایسته نیست که کسی با دو کفش، یا دو "خف" (نوعی کفش)، یا با عمامه، یا رداء (عبا)، و یا کلاه وارد قبر شود.»
3319- 4- (2)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمِسْمَعِیِّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ یَسَارٍ (3)الْوَاسِطِیِّ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ أَبِی بَکْرٍ الْحَضْرَمِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا تَنْزِلِ الْقَبْرَ وَ عَلَیْکَ الْعِمَامَةُ وَ لَا الْقَلَنْسُوَةُ وَ لَا رِدَاءٌ وَ لَا حِذَاءٌ وَ حَلِّلْ أَزْرَارَکَ قَالَ قُلْتُ: وَ الْخُفُّ قَالَ لَا بَأْسَ بِالْخُفِّ فِی وَقْتِ الضَّرُورَةِ وَ التَّقِیَّةِ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمِسْمَعِیِّ مِثْلَهُ (4)وَ زَادَ وَ لْیَجْهَدْ فِی ذَلِکَ جَهْدَهُ
ترجمه:
ابوبکر حضرمی از امام صادق (ع) نقل میکند که فرمودند: «با عمامه، کلاه، عبا و کفش وارد قبر نشو و دکمههای لباست را باز کن.» راوی گفت: «آیا پوشیدن "خف" (نوعی کفش) چطور است؟» فرمودند: «در زمان ضرورت و تقیه، پوشیدن خف اشکالی ندارد.»
3320- 5- (5)وَ عَنْهُ عَنِ الْمِسْمَعِیِّ وَ رَجُلٍ آخَرَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا تَدْخُلِ الْقَبْرَ وَ عَلَیْکَ نَعْلٌ وَ لَا قَلَنْسُوَةٌ وَ لَا رِدَاءٌ وَ لَا عِمَامَةٌ قُلْتُ فَالْخُفُّ قَالَ لَا بَأْسَ بِالْخُفِّ فَإِنَّ فِی خَلْعِ الْخُفِّ شَنَاعَةً.
ترجمه:
سیف بن عمیره از امام صادق (ع) نقل میکند که فرمودند: «با کفش، کلاه، عبا، یا عمامه وارد قبر نشو.» گفتم: «آیا پوشیدن "خف" (نوعی کفش) چطور است؟» فرمودند: «پوشیدن خف اشکالی ندارد، زیرا درآوردن آن نوعی زشتی و ناخوشایندی دارد.»
3321- 6- (6)وَ عَنْهُ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع دَخَلَ الْقَبْرَ وَ لَمْ یَحُلَّ أَزْرَارَهُ.
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی الْجَوَازِ وَ نَفْیِ التَّحْرِیمِ وَ یَحْتَمِلُ الْحَمْلُ عَلَی التَّقِیَّةِ.
ترجمه:
محمد بن اسماعیل بن بزیع میگوید: «دیدم که امام کاظم (ع) وارد قبر شدند در حالی که دکمههای لباسشان را باز نکرده بودند.»
می گویم : مرحوم شیخ این روایت را بر جواز (اجازه) و نفی تحریم حمل کرده است و احتمال دارد که این عمل به جهت تقیه بوده باشد.
(1)19 بَابُ اسْتِحْبَابِ حَلِّ عُقَدِ الْکَفَنِ وَ أَنْ یُجْعَلَ لَهُ وِسَادَةٌ مِنْ تُرَابٍ وَ یُجْعَلَ خَلْفَ ظَهْرِهِ مَدَرَةٌ وَ کَشْفِ وَجْهِهِ وَ إِلْصَاقِ خَدِّهِ بِالْأَرْضِ ترجمه:
3322- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَحَدِهِمَا ع یُحَلُّ کَفَنُ (3)الْمَیِّتِ قَالَ نَعَمْ وَ یُبْرَزُ وَجْهُهُ.
ترجمه:
ابو حمزه میگوید: به یکی از آن دو امام (ع) گفتم: «آیا گره کفن میت باز شود؟» فرمودند: «بله، و صورتش نیز آشکار گردد.»
3323- 2- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: یُشَقُّ الْکَفَنُ إِذَا أُدْخِلَ الْمَیِّتُ فِی قَبْرِهِ مِنْ عِنْدِ رَأْسِهِ.
ترجمه:
حفص بن بختری از امام صادق (ع) نقل میکند که فرمودند: «هنگامی که میت را در قبر قرار میدهند، کفن از سمت سرش شکافته شود (تا باز گردد).»
3324- 3- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ عُقَدِ کَفَنِ الْمَیِّتِ فَقَالَ إِذَا أَدْخَلْتَهُ الْقَبْرَ فَحُلَّهَا.
ترجمه:
ابی بصیر میگوید: از امام صادق (ع) در مورد گرههای کفن میت پرسیدم. فرمودند: «وقتی او را به قبر وارد کردی، گرهها را باز کن.»
3325- 4- (6)وَ عَنْهُ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا وَضَعْتَهُ فِی لَحْدِهِ (7)فَحُلَّ عُقَدَهُ (8)الْحَدِیثَ.
ترجمه:
اسحاق بن عمار از امام صادق (ع) نقل میکند که فرمودند: «وقتی میت را در لحد (محل دفن) قرار دادی، گرههای کفن را باز کن.»
3326- 5- (1)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَالِمِ بْنِ مُکْرَمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ: یُجْعَلُ لَهُ وِسَادَةٌ مِنْ تُرَابٍ وَ یُجْعَلُ خَلْفَ ظَهْرِهِ مَدَرَةٌ لِئَلَّا یَسْتَلْقِیَ وَ یُحَلُّ عُقَدُ کَفَنِهِ کُلُّهَا وَ یُکْشَفُ عَنْ وَجْهِهِ ثُمَّ یُدْعَی لَهُ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
سالم بن مکرّم از امام صادق (ع) نقل میکند که فرمودند: «برای میت بالشی از خاک گذاشته میشود و در پشتش تکهای گل یا سنگ قرار میدهند تا به پشت نخوابد. سپس همهی گرههای کفن او باز میشود و صورتش نیز آشکار میگردد، و سپس برای او دعا میشود.»
3327- 6- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: یُشَقُّ الْکَفَنُ مِنْ عِنْدِ رَأْسِ الْمَیِّتِ إِذَا أُدْخِلَ قَبْرَهُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ یَعْقُوبَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ (3)
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (4)وَ الْمُرَادُ بِالشَّقِّ هُنَا حَلُّ عُقَدِ الْکَفَنِ أَوْ یُحْمَلُ الشَّقُّ عَلَی تَعَذُّرِ الْحَلِّ قَالَهُ الْعَلَّامَةُ وَ غَیْرُهُ (5).
ترجمه:
ابن ابی عمیر از چند نفر از یاران خود از امام صادق (ع) نقل میکند که فرمودند: «کفن میت از سمت سرش شکافته میشود وقتی که او را به قبرش وارد میکنند.»
(6)20 بَابُ اسْتِحْبَابِ قِرَاءَةِ الْحَمْدِ وَ الْمُعَوِّذَتَیْنِ وَ الْإِخْلَاصِ وَ آیَةِ الْکُرْسِیِّ عِنْدَ وَضْعِ الْمَیِّتِ فِی قَبْرِهِ وَ تَلْقِینِهِ الشَّهَادَتَیْنِ وَ الْإِقْرَارَ بِالْأَئِمَّةِ ع بِأَسْمَائِهِمْ حَتَّی إِمَامِ زَمَانِهِ ترجمه:
3328- 1- (7)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع یَقُولُ لَا تَنْزِلْ فِی الْقَبْرِ وَ عَلَیْکَ الْعِمَامَةُ إِلَی أَنْ قَالَ وَ لْیَتَعَوَّذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ-
1) الفقیه 1- 172- 500، و أورد تمامه فی الحدیث 5 من الباب 21 من هذه الأبواب.
2) الکافی 3- 196- 9.
3) التهذیب 1- 317- 921.
4) یأتی ما یدلّ علی ذلک فی الأحادیث 1 و 4 و 5 و 7 و 8 من الباب 20 من هذه الأبواب.
5) المنتهی- 461، و المعتبر- 81، و جواهر الکلام 4- 304.
6) الباب 20 فیه 9 أحادیث.
7) الکافی 3- 192- 2، تقدم صدره فی الحدیث 1 من الباب 18 من هذه الأبواب.
وَ لْیَقْرَأْ فَاتِحَةَ الْکِتَابِ وَ الْمُعَوِّذَتَیْنِ- وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ آیَةَ الْکُرْسِیِّ- وَ إِنْ قَدَرَ أَنْ یَحْسِرَ عَنْ خَدِّهِ وَ یُلْصِقَهُ بِالْأَرْضِ فَلْیَفْعَلْ وَ لْیَتَشَهَّدْ (1)وَ لْیَذْکُرْ مَا یَعْلَمُ حَتَّی یَنْتَهِیَ إِلَی صَاحِبِهِ.
ترجمه:
علی بن یقطین میگوید: از امام کاظم (ع) شنیدم که فرمودند: «نباید با عمامه وارد قبر شوی تا اینکه بگویی: "از خدا به شیطان رجیم پناه میبرم." و باید سوره حمد و دو سوره معوذتین و سوره اخلاص و آیه کرسی را بخوانی. و اگر میتوانی، صورت میت را از روی خاک برداشته و آن را به زمین بچسبانی، این کار را انجام بده و سپس شهادت را بگو و هر آنچه را که میدانی یادآوری کن تا به میت برسد.»
3329- 2- (2)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: إِذَا وَضَعْتَ الْمَیِّتَ فِی لَحْدِهِ قَرَأْتَ آیَةَ الْکُرْسِیِّ- وَ اضْرِبْ یَدَکَ عَلَی مَنْکِبِهِ الْأَیْمَنِ ثُمَّ قُلْ یَا فُلَانُ قُلْ رَضِیتُ بِاللَّهِ رَبّاً وَ بِالْإِسْلَامِ دِیناً وَ بِمُحَمَّدٍ ص نَبِیّاً وَ بِعَلِیٍّ إِمَاماً وَ سَمِّ حَتَّی (3)إِمَامِ زَمَانِهِ.
ترجمه:
زراره میگوید: «وقتی میت را در لحد خود قرار دادی، آیه کرسی را بخوان و دستت را بر شانه راست او بگذار و بگو: "ای فلانی، من راضی هستم به اینکه خداوند رب من باشد و اسلام دین من و محمد (ص) نبی من و علی (ع) امام من باشد." و نام امام زمانش را نیز بیاور.»
3330- 3- (4)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ جَمِیعاً عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ یَحْیَی بْنِ عِمْرَانَ عَنْ هَارُونَ بْنِ خَارِجَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا سَلَلْتَ الْمَیِّتَ فَقُلْ بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ عَلَی مِلَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ص- اللَّهُمَّ إِلَی رَحْمَتِکَ لَا إِلَی عَذَابِکَ- فَإِذَا وَضَعْتَهُ فِی اللَّحْدِ فَضَعْ فَمَکَ (5)عَلَی أُذُنِهِ فَقُلِ اللَّهُ رَبُّکَ وَ الْإِسْلَامُ دِینُکَ وَ مُحَمَّدٌ نَبِیُّکَ وَ الْقُرْآنُ کِتَابُکَ وَ عَلِیٌّ إِمَامُکَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (6)
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّلْتِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ مِثْلَهُ (7).
ترجمه:
ابی بصیر از امام صادق (ع) نقل میکند که فرمودند: «وقتی میت را درقبر قراردادی بگو: "بسم الله و بالله و بر مذهب رسول خدا (ص)، اللهم به سوی رحمتت میرویم، نه به سوی عذابت." و وقتی او را در لحد قرار دادی، دستت را بر گوشش بگذار و بگو: "خداوند رب توست و اسلام دین توست و محمد (ص) نبی توست و قرآن کتاب توست و علی (ع) امام توست."»
3331- 4- (8)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ یَعْنِی الْبَرْمَکِیَّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ
الْحَکَمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مَحْفُوظٍ الْإِسْکَافِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَدْفِنَ الْمَیِّتَ فَلْیَکُنْ أَعْقَلُ مَنْ یَنْزِلُ فِی قَبْرِهِ عِنْدَ رَأْسِهِ وَ لْیَکْشِفْ عَنْ خَدِّهِ الْأَیْمَنِ حَتَّی یُفْضِیَ بِهِ إِلَی الْأَرْضِ وَ یُدْنِی فَمَهُ إِلَی سَمْعِهِ وَ یَقُولُ اسْمَعْ افْهَمْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ اللَّهُ رَبُّکَ وَ مُحَمَّدٌ نَبِیُّکَ وَ الْإِسْلَامُ دِینُکَ وَ فُلَانٌ إِمَامُکَ اسْمَعْ وَ افْهَمْ وَ أَعِدْهَا عَلَیْهِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ هَذَا التَّلْقِینُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ عَنِ الْمُفِیدِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
محفوظ اسکاف از امام صادق (ع) نقل میکند که فرمودند: «وقتی میخواهی میت را دفن کنی، باید عاقلترین فرد از کسانی که در قبر میروند، در کنار سر او باشد و گونه راستش را آشکار کند تا با زمین تماس پیدا کند و دهانش را به گوش او نزدیک کند و بگوید: "بشنو و بفهم" (این جمله را سه بار تکرار کند) "خداوند رب توست و محمد (ص) نبی توست و اسلام دین توست و فلانی امام توست. بشنو و بفهم." و این جملات را سه بار بر او تکرار کند. این همان تلقین است.»
3332- 5- (2)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سُلَّهُ سَلًّا رَفِیقاً فَإِذَا وَضَعْتَهُ فِی لَحْدِهِ فَلْیَکُنْ أَوْلَی النَّاسِ مِمَّا یَلِی رَأْسَهُ وَ لْیَذْکُرِ اسْمَ اللَّهِ وَ یُصَلِّی عَلَی النَّبِیِّ ص- وَ یَتَعَوَّذُ مِنَ الشَّیْطَانِ وَ لْیَقْرَأْ فَاتِحَةَ الْکِتَابِ- وَ الْمُعَوِّذَتَیْنِ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ آیَةَ الْکُرْسِیِّ- فَإِنْ قَدَرَ أَنْ یَحْسِرَ عَنْ خَدِّهِ وَ یُلْزِقَهُ بِالْأَرْضِ فَعَلَ وَ یَتَشَهَّدُ وَ یَذْکُرُ مَا یَعْلَمُ حَتَّی یَنْتَهِیَ إِلَی صَاحِبِهِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ نَحْوَهُ (3)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
محمد بن عجلان از امام صادق (ع) نقل میکند که فرمودند: «او (میت) را به آرامی بیرون بکش (از جنازه خارج کن) و زمانی که او را در لحد قرار دادی، کسی که از همه به سر او نزدیکتر است باید نام خدا را یاد کند و بر پیامبر (ص) صلوات بفرستد و از شیطان به خدا پناه ببرد و سوره فاتحة الکتاب، معوذتین، سوره قل هو الله احد و آیهالکرسی را بخواند. اگر توانست، گونهاش را نمایان کند و آن را به زمین بچسباند، این کار را انجام دهد و تشهد بگوید و هر ذکری که میداند بگوید تا به میت برسد.»
3333- 6- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ
حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قَالَ: إِذَا وَضَعْتَ الْمَیِّتَ فِی لَحْدِهِ فَقُلْ بِسْمِ اللَّهِ وَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ عَلَی مِلَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ص- وَ اقْرَأْ آیَةَ الْکُرْسِیِّ- وَ اضْرِبْ بِیَدِکَ عَلَی مَنْکِبِهِ الْأَیْمَنِ ثُمَّ قُلْ یَا فُلَانُ قُلْ رَضِیتُ بِاللَّهِ رَبّاً وَ بِالْإِسْلَامِ دِیناً وَ بِمُحَمَّدٍ ص رَسُولًا وَ بِعَلِیٍّ إِمَاماً وَ تُسَمِّی إِمَامَ زَمَانِهِ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
زراره از امام باقر (ع) نقل میکند که فرمودند: «هنگامی که میت را در لحد گذاشتی، بگو: بسم الله و فی سبیل الله و بر آیین رسول خدا (ص). سپس آیهالکرسی را بخوان و با دستت بر شانهی راست او بزن و بگو: ای فلانی، بگو: به خدا به عنوان پروردگار، به اسلام به عنوان دین، به محمد (ص) به عنوان پیامبر، و به علی به عنوان امام راضی هستم و نام امام زمانش را ببر.
3334- 7- (1)وَ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُولَوَیْهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَطِیَّةَ فِی حَدِیثٍ قَالَ: ضَعْهُ فِی لَحْدِهِ وَ أَلْصِقْ خَدَّهُ بِالْأَرْضِ وَ تَحْسِرُ عَنْ وَجْهِهِ وَ یَکُونُ أَوْلَی النَّاسِ بِهِ مِمَّا یَلِی رَأْسَهُ ثُمَّ لْیَقْرَأْ فَاتِحَةَ الْکِتَابِ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ- وَ الْمُعَوِّذَتَیْنِ وَ آیَةَ الْکُرْسِیِّ- ثُمَّ لْیَقُلْ مَا یَعْلَمُ حَتَّی یَنْتَهِیَ إِلَی صَاحِبِهِ.
ترجمه:
محمد بن عطیه در حدیثی روایت کرده است که فرمود: «هنگامی که او (میت) را در لحد قرار دادی، گونهاش را به زمین بچسبان و صورتش را از کفن بیرون آور. شخصی که در نزدیکی سر او قرار دارد، از دیگران سزاوارتر است که این کارها را انجام دهد. سپس فاتحهالکتاب، سوره قل هو الله احد، معوذتین (سورههای فلق و ناس) و آیهالکرسی را بخواند و هر آنچه میداند بگوید تا جایی که با او (میت) سخن بگوید و آن را به پایان برساند.»
3335- 8- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلَانَ فِی حَدِیثٍ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ فَإِذَا أَدْخَلْتَهُ إِلَی قَبْرِهِ فَلْیَکُنْ أَوْلَی النَّاسِ بِهِ عِنْدَ رَأْسِهِ وَ لْیَحْسِرْ عَنْ خَدِّهِ وَ لْیُلْصِقْ خَدَّهُ بِالْأَرْضِ وَ لْیَذْکُرِ اسْمَ اللَّهِ وَ لْیَتَعَوَّذْ مِنَ الشَّیْطَانِ وَ لْیَقْرَأْ فَاتِحَةَ الْکِتَابِ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ- وَ الْمُعَوِّذَتَیْنِ وَ آیَةَ الْکُرْسِیِّ- ثُمَّ لْیَقُلْ مَا یَعْلَمُ وَ یُسْمِعُهُ تَلْقِینَهُ شَهَادَةَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ ص وَ یَذْکُرُ لَهُ مَا یَعْلَمُ وَاحِداً وَاحِداً.
ترجمه:
محمد بن عجلان در حدیثی نقل کرده است که ابا عبدالله (ع) فرمود: «هنگامی که او (میت) را به قبرش وارد کردی، باید نزدیکترین فرد به او در نزد سرش باشد. او باید گونهاش را بیرون آورد و آن را به زمین بچسباند. سپس باید نام خدا را ذکر کند، از شیطان به خدا پناه ببرد، فاتحهالکتاب، سوره قل هو الله احد، معوذتین (سورههای فلق و ناس) و آیهالکرسی را بخواند. سپس باید آنچه میداند را بگوید و به او تلقین کند که شهادت بدهد: «لا اله الا الله» و «محمد رسول الله» و همچنین باید یک به یک، آنچه را که میداند، به او یادآوری کند.»
3336- 9- (3)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْمَجَالِسِ بِإِسْنَادٍ تَقَدَّمَ فِی التَّبَرُّعِ بِالتَّکْفِینِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِیَّ ص لَمَّا وَضَعَ فَاطِمَةَ بِنْتَ أَسَدٍ- أُمَّ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ ع فِی قَبْرِهَا زَحَفَ حَتَّی صَارَ عِنْدَ رَأْسِهَا ثُمَّ قَالَ یَا فَاطِمَةُ إِنْ أَتَاکِ مُنْکَرٌ وَ نَکِیرٌ فَسَأَلَاکِ مَنْ رَبُّکِ فَقُولِی اللَّهُ
رَبِّی وَ مُحَمَّدٌ نَبِیِّی وَ الْإِسْلَامُ دِینِی وَ الْقُرْآنُ کِتَابِی وَ ابْنِی إِمَامِی وَ وَلِیِّی- ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ ثَبِّتْ فَاطِمَةَ بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ- ثُمَّ خَرَجَ مِنْ قَبْرِهَا وَ حَثَا عَلَیْهَا حَثَیَاتٍ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (1).
ترجمه:
ابن عباس نقل میکند که پیامبر (ص) هنگامی که فاطمه بنت اسد، مادر علی بن ابیطالب (ع)، را در قبرش گذاشت، به آرامی سمت سر او رفت و گفت: «ای فاطمه! اگر منکر و نکیر به سراغت بیایند و از تو بپرسند که رب تو کیست، بگو: خدا ربی و محمد نبی من و اسلام دین من و قرآن کتاب من و پسرم امام من و ولی من است.» سپس پیامبر (ص) دعا کرد: «خداوندا! فاطمه را به گفتار ثابت ثابت بدار.» و سپس از قبر او خارج شد و مقداری خاک بر روی او ریخت.
(2)21 بَابُ اسْتِحْبَابِ الدُّعَاءِ لِلْمَیِّتِ بِالْمَأْثُورِ عِنْدَ وَضْعِهِ فِی الْقَبْرِ وَ جُمْلَةٍ مِنْ أَحْکَامِ الدَّفْنِ ترجمه:
3337- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا أَتَیْتَ بِالْمَیِّتِ الْقَبْرَ فَسُلَّهُ مِنْ قِبَلِ رِجْلَیْهِ فَإِذَا وَضَعْتَهُ فِی الْقَبْرِ فَاقْرَأْ آیَةَ الْکُرْسِیِّ وَ قُلْ بِسْمِ اللَّهِ وَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ عَلَی مِلَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ص (4)- اللَّهُمَّ افْسَحْ لَهُ فِی قَبْرِهِ وَ أَلْحِقْهُ بِنَبِیِّهِ- وَ قُلْ کَمَا قُلْتَ فِی الصَّلَاةِ عَلَیْهِ مَرَّةً وَاحِدَةً مِنْ عِنْدِ اللَّهُمَّ إِنْ کَانَ مُحْسِناً فَزِدْ فِی إِحْسَانِهِ وَ إِنْ کَانَ مُسِیئاً فَاغْفِرْ لَهُ وَ ارْحَمْهُ وَ تَجَاوَزْ عَنْهُ- وَ اسْتَغْفِرْ لَهُ مَا اسْتَطَعْتَ قَالَ وَ کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ ع- إِذَا (أَدْخَلَ الْمَیِّتَ الْقَبْرَ) (5)قَالَ اللَّهُمَّ جَافِ الْأَرْضَ عَنْ جَنْبَیْهِ وَ صَاعِدْ عَمَلَهُ وَ لَقِّهِ مِنْکَ رِضْوَاناً.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
حلبی از امام صادق (ع) روایت میکند که فرمود: «هرگاه جنازه را به قبر رساندی، او را از سمت پاهایش وارد قبر کن و زمانی که او را در قبر گذاشتی، آیةالکرسی بخوان و بگو: بِسْمِ اللَّهِ وَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ عَلَی مِلَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ص. سپس دعا کن: اللَّهُمَّ افْسَحْ لَهُ فِی قَبْرِهِ وَ أَلْحِقْهُ بِنَبِیِّهِ و همان دعایی که در هنگام نماز میت خواندی را تکرار کن: اللَّهُمَّ إِنْ کَانَ مُحْسِناً فَزِدْ فِی إِحْسَانِهِ وَ إِنْ کَانَ مُسِیئاً فَاغْفِرْ لَهُ وَ ارْحَمْهُ وَ تَجَاوَزْ عَنْهُ و تا جایی که میتوانی برای او استغفار کن.»
سپس نقل میکند که امام علی بن الحسین (ع) هرگاه میتی را در قبر میگذاشت، میفرمود: اللَّهُمَّ جَافِ الْأَرْضَ عَنْ جَنْبَیْهِ وَ صَاعِدْ عَمَلَهُ وَ لَقِّهِ مِنْکَ رِضْوَاناً.
3338- 2- (7)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ
1) یأتی ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 1 و 5 و 6 من الباب 21 و کذلک فی الباب 35 و الباب 57 من هذه الأبواب.
2) الباب 21 فیه 6 أحادیث.
3) الکافی 3- 194- 1، و أورد صدره فی الحدیث 1 من الباب 22 من أبواب الدفن.
4) فی التهذیب زیادة- اللّهمّ صل علی محمد و آل محمد (هامش المخطوط).
5) فی التهذیب- إذا دخل القبر. (هامش المخطوط).
6) التهذیب 1- 315- 915.
7) الکافی 3- 196- 6.
مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: إِذَا وُضِعَ (1)الْمَیِّتُ فِی لَحْدِهِ فَقُلْ بِسْمِ اللَّهِ وَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ عَلَی مِلَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ص- عَبْدُکَ ابْنُ عَبْدِکَ نَزَلَ بِکَ وَ أَنْتَ خَیْرُ مَنْزُولٍ بِهِ اللَّهُمَّ افْسَحْ لَهُ فِی قَبْرِهِ وَ أَلْحِقْهُ بِنَبِیِّهِ- اللَّهُمَّ إِنَّا لَا نَعْلَمُ مِنْهُ إِلَّا خَیْراً وَ أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ- فَإِذَا وَضَعْتَ عَلَیْهِ اللَّبِنَ فَقُلِ اللَّهُمَّ صِلْ وَحْدَتَهُ وَ آنِسْ وَحْشَتَهُ وَ أَسْکِنْ إِلَیْهِ مِنْ رَحْمَتِکَ رَحْمَةً تُغْنِیهِ عَنْ رَحْمَةِ مَنْ سِوَاکَ- وَ إِذَا خَرَجْتَ مِنْ قَبْرِهِ فَقُلْ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ اللَّهُمَّ ارْفَعْ دَرَجَتَهُ فِی أَعْلَی عِلِّیِّینَ وَ اخْلُفْ عَلَی عَقِبِهِ فِی الْغَابِرِینَ (وَ عِنْدَکَ نَحْتَسِبُهُ) (2)یَا رَبَّ الْعَالَمِینَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ أَیْضاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
از محمد بن مسلم از یکی از آن دو (امام) علیهماالسلام روایت شده که فرمود: «وقتی میت را در قبرش قرار دادی، بگو: "به نام خدا و در راه خدا و بر آیین رسول خدا صلیاللهعلیهوآله، بنده تو، فرزند بنده تو، به نزد تو آمد و تو بهترین کسی هستی که به سوی او آمده است. خدایا! قبرش را برای او وسیع کن و او را به پیامبرش ملحق کن. خدایا! ما از او چیزی جز خیر نمیدانیم و تو داناتری به او." سپس وقتی بر او خشت گذاشتی، بگو: "خدایا! تنهاییاش را وصل کن، وحشتش را آرام کن، و از رحمت خود بر او رحمتی نازل کن که او را از رحمت دیگران بینیاز گرداند." و هنگامی که از قبرش بیرون آمدی، بگو: "ما از خداییم و به سوی او بازمیگردیم و ستایش برای خدا، پروردگار جهانیان است. خدایا! درجهاش را در بالاترین درجات بهشتی بلند کن و بر بازماندگانش در دنیا جانشینی نیکو باش. و ما او را نزد تو حساب میکنیم، ای پروردگار جهانیان.
3339- 3- (4)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مَا أَقُولُ: إِذَا أَدْخَلْتُ الْمَیِّتَ مِنَّا قَبْرَهُ قَالَ قُلِ اللَّهُمَّ هَذَا عَبْدُکَ فُلَانٌ وَ ابْنُ عَبْدِکَ قَدْ نَزَلَ بِکَ وَ أَنْتَ خَیْرُ مَنْزُولٍ بِهِ قَدِ (5)احْتَاجَ إِلَی رَحْمَتِکَ اللَّهُمَّ وَ لَا نَعْلَمُ مِنْهُ إِلَّا خَیْراً وَ أَنْتَ أَعْلَمُ بِسَرِیرَتِهِ وَ نَحْنُ الشُّهَدَاءُ بِعَلَانِیَتِهِ اللَّهُمَّ فَجَافِ الْأَرْضَ عَنْ جَنْبَیْهِ وَ لَقِّنْهُ حُجَّتَهُ وَ اجْعَلْ هَذَا الْیَوْمَ خَیْرَ یَوْمَ أَتَی عَلَیْهِ وَ اجْعَلْ هَذَا الْقَبْرَ خَیْرَ بَیْتٍ نَزَلَ فِیهِ وَ صَیِّرْهُ إِلَی خَیْرٍ مِمَّا کَانَ فِیهِ وَ وَسِّعْ لَهُ فِی مَدْخَلِهِ وَ آنِسْ وَحْشَتَهُ وَ اغْفِرْ ذَنْبَهُ وَ لَا تَحْرِمْنَا أَجْرَهُ وَ لَا تُضِلَّنَا بَعْدَهُ.
ترجمه:
از سماعه روایت شده که گفت: به امام صادق (علیهالسلام) گفتم: چه بگویم وقتی میت را در قبر قرار میدهم؟ فرمود: بگو: «خدایا! این بنده تو، فلانی، فرزند بنده توست، که به سوی تو آمده و تو بهترین کسی هستی که به سوی او آمده است. او به رحمت تو نیازمند است. خدایا! و ما از او جز خیر نمیدانیم و تو داناتر به سرّ او هستی و ما بر ظاهر او شاهدیم. خدایا! زمین را از دو پهلوی او دور ساز، حجتش را به او تلقین کن، و این روز را بهترین روزی قرار ده که بر او گذشته است، و این قبر را بهترین خانهای قرار ده که در آن فرود آمده است، و او را به بهتر از آنچه که در آن بود منتقل کن، ورودی قبرش را برای او وسیع گردان، وحشتش را آرام کن، گناهش را بیامرز، و ما را از پاداش او محروم نساز و پس از او ما را گمراه مکن.
3340- 4- (1)وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا وَضَعْتَ الْمَیِّتَ عَلَی (2)الْقَبْرِ قُلْتَ اللَّهُمَّ عَبْدُکَ ابْنُ عَبْدِکَ وَ ابْنُ أَمَتِکَ نَزَلَ بِکَ وَ أَنْتَ خَیْرُ مَنْزُولٍ بِهِ- فَإِذَا سَلَلْتَهُ مِنْ قِبَلِ الرِّجْلَیْنِ وَ دَلَّیْتَهُ قُلْتَ بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ عَلَی مِلَّةِ رَسُولِ اللَّهِ- اللَّهُمَّ إِلَی رَحْمَتِکَ لَا إِلَی عَذَابِکَ اللَّهُمَّ افْسَحْ لَهُ فِی قَبْرِهِ وَ لَقِّنْهُ حُجَّتَهُ وَ ثَبِّتْهُ بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ وَ قِنَا وَ إِیَّاهُ عَذَابَ الْقَبْرِ- وَ إِذَا سَوَّیْتَ عَلَیْهِ التُّرَابَ قُلِ اللَّهُمَّ جَافِ الْأَرْضَ عَنْ جَنْبَیْهِ وَ صَعِّدْ (3)رُوحَهُ إِلَی أَرْوَاحِ الْمُؤْمِنِینَ فِی عِلِّیِّینَ وَ أَلْحِقْهُ بِالصَّالِحِینَ.
ترجمه:
از سماعه از امام صادق (علیهالسلام) روایت شده که فرمود: «وقتی میت را بر روی قبر قرار دادی، بگو: "خدایا! این بنده تو، فرزند بنده تو و فرزند کنیز تو، به سوی تو آمده و تو بهترین کسی هستی که به سوی او آمده است." سپس وقتی او را از سمت پاها بیرون کشیدی و داخل قبر کردی، بگو: "به نام خدا و به وسیله خدا و بر آیین رسول خدا. خدایا! به سوی رحمت تو (آمده)، نه به سوی عذاب تو. خدایا! قبرش را برای او وسیع کن، حجتش را به او تلقین کن، او را با سخن استوار ثابت بدار و ما و او را از عذاب قبر در امان دار." و وقتی که خاک را بر او هموار کردی، بگو: "خدایا! زمین را از دو پهلوی او دور ساز، روح او را به ارواح مؤمنین در علیین بالا ببر، و او را به صالحین ملحق کن.
3341- 5- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَالِمِ بْنِ مُکْرَمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ: یُجْعَلُ لَهُ وِسَادَةٌ مِنْ تُرَابٍ وَ یُجْعَلُ خَلْفَ ظَهْرِهِ مَدَرَةٌ لِئَلَّا یَسْتَلْقِیَ وَ یُحَلُّ عُقَدُ کَفَنِهِ کُلُّهَا وَ یُکْشَفُ عَنْ وَجْهِهِ ثُمَّ یُدْعَی لَهُ وَ یُقَالُ اللَّهُمَّ عَبْدُکَ وَ ابْنُ عَبْدِکَ وَ ابْنُ أَمَتِکَ نَزَلَ بِکَ وَ أَنْتَ خَیْرُ مَنْزُولٍ بِهِ اللَّهُمَّ افْسَحْ لَهُ فِی قَبْرِهِ وَ لَقِّنْهُ حُجَّتَهُ وَ أَلْحِقْهُ بِنَبِیِّهِ وَ قِهِ شَرَّ مُنْکَرٍ وَ نَکِیرٍ- ثُمَّ تُدْخِلُ یَدَکَ الْیُمْنَی تَحْتَ مَنْکِبِهِ الْأَیْمَنِ وَ تَضَعُ یَدَکَ الْیُسْرَی عَلَی مَنْکِبِهِ الْأَیْسَرِ وَ تُحَرِّکُهُ تَحْرِیکاً شَدِیداً وَ تَقُولُ یَا فُلَانَ بْنَ فُلَانٍ اللَّهُ رَبُّکَ وَ مُحَمَّدٌ نَبِیُّکَ وَ الْإِسْلَامُ دِینُکَ وَ عَلِیٌّ وَلِیُّکَ وَ إِمَامُکَ وَ تُسَمِّی الْأَئِمَّةَ ع وَاحِداً وَاحِداً إِلَی آخِرِهِمْ أَئِمَّتُکَ أَئِمَّةُ هُدًی أَبْرَارٌ- ثُمَّ تُعِیدُ عَلَیْهِ التَّلْقِینَ مَرَّةً أُخْرَی فَإِذَا وَضَعْتَ عَلَیْهِ اللَّبِنَ فَقُلِ اللَّهُمَّ ارْحَمْ غُرْبَتَهُ وَ صِلْ وَحْدَتَهُ وَ آنِسْ وَحْشَتَهُ وَ آمِنْ رَوْعَتَهُ وَ أَسْکِنْ إِلَیْهِ مِنْ رَحْمَتِکَ رَحْمَةً یَسْتَغْنِی بِهَا عَنْ رَحْمَةِ مَنْ سِوَاکَ وَ احْشُرْهُ مَعَ مَنْ کَانَ یَتَوَلَّاهُ- وَ مَتَی زُرْتَ قَبْرَهُ فَادْعُ لَهُ بِهَذَا الدُّعَاءِ وَ أَنْتَ مُسْتَقْبِلُ الْقِبْلَةِ وَ یَدَاکَ عَلَی الْقَبْرِ
فَإِذَا خَرَجْتَ مِنَ الْقَبْرِ فَقُلْ وَ أَنْتَ تَنْفُضُ یَدَیْکَ مِنَ التُّرَابِ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ- ثُمَّ احْثُ التُّرَابَ عَلَیْهِ بِظَهْرِ کَفَّیْکَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ وَ قُلِ اللَّهُمَّ إِیمَاناً بِکَ وَ تَصْدِیقاً بِکِتَابِکَ هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ صَدَقَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ- فَإِنَّهُ مَنْ فَعَلَ ذَلِکَ وَ قَالَ هَذِهِ الْکَلِمَاتِ کَتَبَ اللَّهُ لَهُ لِکُلِّ ذَرَّةٍ حَسَنَةً فَإِذَا سُوِّیَ قَبْرُهُ فَصُبَّ عَلَی قَبْرِهِ الْمَاءَ وَ تَجْعَلُ الْقَبْرَ أَمَامَکَ وَ أَنْتَ مُسْتَقْبِلُ الْقِبْلَةِ وَ تَبْدَأُ بِصَبِّ الْمَاءِ عِنْدَ رَأْسِهِ وَ تَدُورُ بِهِ عَلَی قَبْرِهِ مِنْ أَرْبَعِ جَوَانِبِهِ حَتَّی تَرْجِعَ إِلَی الرَّأْسِ مِنْ غَیْرِ أَنْ تَقْطَعَ الْمَاءَ فَإِنْ فَضَلَ مِنَ الْمَاءِ شَیْءٌ فَصُبَّهُ عَلَی وَسَطِ الْقَبْرِ ثُمَّ ضَعْ یَدَکَ عَلَی الْقَبْرِ وَ ادْعُ لِلْمَیِّتِ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُ.
ترجمه:
از سالم بن مکرّم از امام صادق (علیهالسلام) روایت شده که فرمود: «برای او (میت) بالشی از خاک قرار داده میشود و در پشت او تکه گِلی میگذارند تا به پشت نیفتد. تمام گرههای کفن او باز میشود و صورت او آشکار میگردد، سپس برای او دعا میشود و گفته میشود: "خدایا! این بنده تو، فرزند بنده تو و فرزند کنیز تو، به سوی تو آمده و تو بهترین کسی هستی که به سوی او آمده است. خدایا! قبرش را برای او وسیع کن، حجتش را به او تلقین کن، او را به پیامبرش ملحق گردان، و او را از شرّ منکر و نکیر حفظ کن." سپس دست راست خود را زیر شانه راست او و دست چپت را روی شانه چپ او قرار ده و او را به شدّت تکان بده و بگو: "ای فلان، فرزند فلان! خداوند پروردگار تو، محمد پیامبر تو، اسلام دین تو، و علی ولی و امام تو است." و نام ائمه (علیهمالسلام) را یکی یکی تا آخرین آنها بر او ببر و بگو: "امامان تو، امامان هدایت و نیکوکارند." سپس تلقین را بار دیگر بر او تکرار کن. پس از اینکه خشتها را بر او گذاشتی، بگو: "خدایا! غربت او را رحمت کن، تنهاییاش را وصل کن، وحشتش را آرام کن، ترسش را ایمن کن، و از رحمت خود به او رحمتی عطا کن که او را از رحمت دیگران بینیاز گرداند، و او را با کسانی که ولایتشان را داشت، محشور کن." و هرگاه قبر او را زیارت کردی، این دعا را برای او بخوان در حالی که رو به قبله ایستادهای و دستانت را روی قبر قرار دادهای.
وقتی از قبر بیرون آمدی، بگو در حالی که دستهایت را از خاک میتکانی: "ما از خداییم و به سوی او بازمیگردیم." سپس خاک را با پشت کف دستهایت سه مرتبه بر روی قبر او بریز و بگو: "خدایا! به تو ایمان داریم و کتابت را تصدیق میکنیم. این است آنچه خدا و رسولش به ما وعده دادهاند، و خدا و رسولش راست گفتند." پس هر که این کار را انجام دهد و این کلمات را بگوید، خداوند برای او به ازای هر ذرّه (خاک) حسنهای مینویسد. وقتی قبر او هموار شد، آب بر قبر او بریز و قبر را در مقابل خود بگیر و رو به قبله بایست. ابتدا آب را از سمت سر او بریز و سپس به دور قبر او از چهار طرف بچرخان تا به سر برگردی، بدون اینکه آب را قطع کنی. اگر مقداری از آب باقی ماند، آن را بر وسط قبر بریز، سپس دستت را بر قبر قرار ده و برای میت دعا و طلب آمرزش کن.»
3342- 6- (1)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ إِذَا نَزَلْتَ فِی قَبْرٍ فَقُلْ بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ عَلَی مِلَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ص- ثُمَّ تَسُلُّ الْمَیِّتَ سَلًّا فَإِذَا وَضَعْتَهُ فِی قَبْرِهِ فَحُلَّ عُقْدَتَهُ وَ قُلِ اللَّهُمَّ یَا رَبِّ عَبْدُکَ (2)ابْنُ عَبْدِکَ نَزَلَ بِکَ وَ أَنْتَ خَیْرُ مَنْزُولٍ بِهِ اللَّهُمَّ إِنْ کَانَ مُحْسِناً فَزِدْ فِی إِحْسَانِهِ وَ إِنْ کَانَ مُسِیئاً فَتَجَاوَزْ عَنْهُ وَ أَلْحِقْهُ بِنَبِیِّهِ مُحَمَّدٍ ص وَ صَالِحِ شِیعَتِهِ وَ اهْدِنَا وَ إِیَّاهُ إِلَی صِرَاطٍ مُسْتَقِیمٍ اللَّهُمَّ عَفْوَکَ عَفْوَکَ- ثُمَّ تَضَعُ یَدَکَ الْیُسْرَی عَلَی عَضُدِهِ الْأَیْسَرِ وَ تُحَرِّکُهُ تَحْرِیکاً شَدِیداً ثُمَّ تَقُولُ یَا فُلَانَ بْنَ فُلَانٍ إِذَا سُئِلْتَ فَقُلِ اللَّهُ رَبِّی وَ مُحَمَّدٌ نَبِیِّی وَ الْإِسْلَامُ دِینِی وَ الْقُرْآنُ کِتَابِی وَ عَلِیٌّ إِمَامِی حَتَّی تَسُوقَ (3)الْأَئِمَّةَ ع ثُمَّ تُعِیدُ عَلَیْهِ الْقَوْلَ ثُمَّ تَقُولُ أَ فَهِمْتَ یَا فُلَانُ- وَ قَالَ ع فَإِنَّهُ یُجِیبُ وَ یَقُولُ نَعَمْ ثُمَّ تَقُولُ ثَبَّتَکَ اللَّهُ بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ هَدَاکَ اللَّهُ إِلَی صِرَاطٍ مُسْتَقِیمٍ عَرَّفَ اللَّهُ بَیْنَکَ وَ بَیْنَ أَوْلِیَائِکَ فِی مُسْتَقَرٍّ مِنْ رَحْمَتِهِ- ثُمَ
تَقُولُ اللَّهُمَّ جَافِ الْأَرْضَ عَنْ جَنْبَیْهِ وَ اصْعَدْ بِرُوحِهِ إِلَیْکَ وَ لَقِّنْهُ مِنْکَ بُرْهَاناً اللَّهُمَّ عَفْوَکَ عَفْوَکَ- ثُمَّ تَضَعُ الطِّینَ وَ اللَّبِنَ فَمَا دُمْتَ تَضَعُ اللَّبِنَ وَ الطِّینَ تَقُولُ اللَّهُمَّ صِلْ وَحْدَتَهُ وَ آنِسْ وَحْشَتَهُ وَ آمِنْ رَوْعَتَهُ وَ أَسْکِنْ إِلَیْهِ مِنْ رَحْمَتِکَ رَحْمَةً تُغْنِیهِ بِهَا عَنْ رَحْمَةِ مَنْ سِوَاکَ فَإِنَّمَا رَحْمَتُکَ لِلظَّالِمِینَ- ثُمَّ تَخْرُجُ مِنَ الْقَبْرِ وَ تَقُولُ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ- اللَّهُمَّ ارْفَعْ دَرَجَتَهُ فِی أَعْلَی عِلِّیِّینَ وَ اخْلُفْ عَلَی عَقِبِهِ فِی الْغَابِرِینَ وَ عِنْدَکَ نَحْتَسِبُهُ یَا رَبَّ الْعَالَمِینَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (1)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (2).
ترجمه:
اسحاق بن عمار میگوید: شنیدم امام صادق (علیهالسلام) میفرمود: «هرگاه در قبری پایین آمدی، بگو: "بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ عَلَی مِلَّةِ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله)". سپس میت را به آرامی در قبر قرار بده. پس وقتی او را در قبر گذاشتی، گرههای کفن او را باز کن و بگو: "خدایا! ای پروردگار، این بنده تو، فرزند بنده تو به سوی تو آمده و تو بهترین کسی هستی که به سوی او آمده است. خدایا! اگر نیکوکار است، بر نیکوکاریاش بیفزا، و اگر بدکار است، از او درگذر، و او را به پیامبرش محمد (صلی الله علیه و آله) و شیعیان صالح او ملحق گردان. و ما و او را به راه راست هدایت فرما. خدایا! عفو و بخشش تو، عفو و بخشش تو." سپس دست چپت را بر بازوی چپ او بگذار و او را به شدت تکان بده و بگو: "ای فلان، فرزند فلان! هرگاه از تو سؤال شد، بگو: خداوند پروردگار من است، محمد پیامبر من است، اسلام دین من است، قرآن کتاب من است، و علی امام من است." سپس نام ائمه (علیهمالسلام) را یکی یکی ذکر کن. سپس سخنت را دوباره تکرار کن و بگو: "فهمیدی ای فلان؟" و امام فرمود: "او پاسخ میدهد و میگوید: بله." سپس بگو: "خداوند تو را با قول ثابت نگه دارد، خداوند تو را به راه راست هدایت کند، خداوند تو را میان خود و اولیایت در جایگاهی از رحمتش قرار دهد."
سپس بگو: "خدایا! زمین را بر دو پهلوی او هموار کن، و روح او را به سوی خود ببر، و برهانی از جانب خود به او تلقین کن. خدایا! عفو و بخشش تو، عفو و بخشش تو." سپس خشتها و گِل را بر او قرار بده و هرگاه مشغول گذاشتن خشت و گِل هستی، بگو: "خدایا! تنهایی او را وصل کن، وحشت او را آرام کن، ترس او را ایمن گردان، و رحمت خود را بر او فرود آور، به گونهای که او را از رحمت دیگران بینیاز گرداند، که همانا رحمت تو برای ظالمین است."
سپس از قبر بیرون بیا و بگو: "ما از خداییم و به سوی او بازمیگردیم." خدایا! مقام او را در بالاترین درجات علیین بلند گردان و بر فرزندان او که باقی ماندهاند، خلیفه باش. و او را نزد خودمان محسوب میداریم، ای پروردگار جهانیان.
(3)22 بَابُ اسْتِحْبَابِ إِدْخَالِ الْمَیِّتِ الْقَبْرَ مِنْ نَاحِیَةِ الرِّجْلَیْنِ إِدْخَالًا رَفِیقاً سَابِقاً بِرَأْسِهِ إِنْ کَانَ رَجُلًا وَ الْمَرْأَةِ مِمَّا یَلِی الْقِبْلَةَ ترجمه:
3343- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا أَتَیْتَ بِالْمَیِّتِ الْقَبْرَ فَسُلَّهُ مِنْ قِبَلِ رِجْلَیْهِ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
3344- 2- (5)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَحَدَهُمَا
1) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 6 من الباب 14 من التکفین، و فی الباب 20 من هذه الأبواب.
2) یأتی ما یدلّ علیه فی الحدیث 6 من الباب 22، و فی الحدیث 1 من الباب 31 من هذه الأبواب.
3) الباب 22 فیه 7 أحادیث.
4) الکافی 3- 194- 1، و التهذیب 1- 315- 915، و تقدم بتمامه فی الحدیث 1 من الباب 21 من هذه الأبواب.
5) الکافی 3- 195- 3.
ع عَنِ الْمَیِّتِ فَقَالَ تَسُلُّهُ مِنْ قِبَلِ الرِّجْلَیْنِ وَ تُلْزِقُ الْقَبْرَ بِالْأَرْضِ إِلَّا (1)قَدْرَ أَرْبَعِ أَصَابِعَ مُفَرَّجَاتٍ وَ تُرَبِّعُ (2)قَبْرَهُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّلْتِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ الْعَلَاءِ (3)
وَ رَوَاهُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (4)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ.
ترجمه:
محمد بن مسلم گفت: از یکی از آن دو (امام) درباره میت پرسیدم. پس فرمود: او را از سمت پاهایش خارج کن و قبر را تا چهار انگشت باز به زمین نزدیک کن و قبر او را چهارگوشه بساز.
3345- 3- (5)وَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَیَابَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سُلَّ الْمَیِّتَ سَلًّا.
ترجمه:
عبدالرحمن بن سیابة از امام صادق (علیهالسلام) نقل میکند که فرمود: «میت را به آرامی و آهسته خارج کن».
3346- 4- (6)قَالَ الْکُلَیْنِیُّ وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِنَّ لِکُلِّ بَیْتٍ بَاباً وَ إِنَّ بَابَ الْقَبْرِ مِنْ قِبَلِ الرِّجْلَیْنِ.
ترجمه:
کلینی گفت: و در روایت دیگری رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) فرمود: «هر خانهای دری دارد و درِ قبر از سمت پاها است
3347- 5- (7)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْخِصَالِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ع فِی حَدِیثِ شَرَائِعِ الدِّینِ قَالَ: وَ الْمَیِّتُ یُسَلُّ مِنْ قِبَلِ رِجْلَیْهِ سَلًّا وَ الْمَرْأَةُ تُؤْخَذُ بِالْعَرْضِ مِنْ قِبَلِ اللَّحْدِ وَ الْقُبُورُ تُرَبَّعُ وَ لَا تُسَنَّمُ.
ترجمه:
از اعمش از جعفر بن محمد (علیهالسلام) در حدیث شرایعالدین نقل شده که فرمود: «و میت از سمت پاها کشیده میشود (وارد قبر میگردد) و زن از پهلو و از طرف لحد برداشته میشود و قبرها چهارگوش ساخته میشوند و نباید به شکل محدب درآیند»
3348- 6- (8)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ
السَّابَاطِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لِکُلِّ شَیْءٍ بَابٌ وَ بَابُ الْقَبْرِ مِمَّا یَلِی الرِّجْلَیْنِ إِذَا وَضَعْتَ الْجِنَازَةَ فَضَعْهَا مِمَّا یَلِی الرِّجْلَیْنِ یُخْرَجُ الْمَیِّتُ مِمَّا یَلِی الرِّجْلَیْنِ وَ یُدْعَی لَهُ حَتَّی یُوضَعَ فِی حُفْرَتِهِ وَ یُسَوَّی عَلَیْهِ التُّرَابُ.
ترجمه:
از عمار ساباطی از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده که فرمود: «هر چیزی دری دارد و درِ قبر از سمت پاهاست. هنگامی که جنازه را میگذاری، آن را از سمت پاها بگذار. میت از سمت پاها بیرون آورده میشود و برای او دعا میشود تا زمانی که در قبرش گذاشته شده و خاک بر او هموار گردد»
3349- 7- (1)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ صَبِیحٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْعَرْزَمِیِّ عَنْ ثُوَیْرِ بْنِ یَزِیدَ عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ عَنْ جُبَیْرِ بْنِ نُفَیْرٍ الْحَضْرَمِیِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِنَّ لِکُلِّ بَیْتٍ بَاباً وَ إِنَّ بَابَ الْقَبْرِ مِنْ قِبَلِ الرِّجْلَیْنِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (3).
ترجمه:
از جُبَیر بن نُفَیر حضرمی نقل شده که رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) فرمود: «هر خانهای دری دارد و درِ قبر از سمت پاهاست».
(4)23 بَابُ اسْتِحْبَابِ خُرُوجِ مَنْ نَزَلَ الْقَبْرَ مِنْ قِبَلِ الرِّجْلَیْنِ وَ جَوَازِ نُزُولِهِ مِنْ أَیِّ نَاحِیَةٍ شَاءَ ترجمه:
3350- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ (6)عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ دَخَلَ الْقَبْرَ فَلَا یَخْرُجْ (7)إِلَّا مِنْ قِبَلِ الرِّجْلَیْنِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (8).
ترجمه:
از سکونی نقل شده که امام صادق (علیهالسلام) فرمود: «کسی که وارد قبر شد، از آن خارج نشود مگر از سمت پاها».
1) التهذیب 1- 316- 918.
2) تقدم فی الحدیث 20 من الباب 5 من أبواب صلاة الجنازة، و فی الحدیث 5 من الباب 20 من هذه الأبواب.
3) یأتی فی الحدیث 2 من الباب 24 و الحدیث 1 من الباب 31، و فی الباب 38 من هذه الأبواب.
4) الباب 23 فیه حدیثان.
5) الکافی 3- 193- 4.
6) فی المصدر- علی بن محمّد.
7) فی التهذیب زیادة- منه. (هامش المخطوط).
8) التهذیب 1- 316- 917.
3351- 2- (1)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ رَفَعَهُ قَالَ: قَالَ: یَدْخُلُ الرَّجُلُ الْقَبْرَ مِنْ حَیْثُ شَاءَ وَ لَا یَخْرُجْ إِلَّا مِنْ قِبَلِ رِجْلَیْهِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2).
ترجمه:
از سهل بن زیاد به صورت مرسل نقل شده که فرمود: «مرد میتواند از هر جهتی که بخواهد وارد قبر شود، اما نباید خارج شود مگر از سمت پاهایش».
(3)24 بَابُ أَنَّ دُخُولَ الْقَبْرِ إِلَی الْوَلِیِّ وَ جَوَازِ تَعَدُّدِ الدَّاخِلِ ترجمه:
3352- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الْحَجَّالِ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَیْمُونٍ عَنْ زُرَارَةَ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْقَبْرِ کَمْ یَدْخُلُهُ قَالَ ذَاکَ إِلَی الْوَلِیِّ إِنْ شَاءَ أَدْخَلَ وَتْراً وَ إِنْ شَاءَ شَفْعاً.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
از زراره نقل شده که او از امام صادق (ع) درباره تعداد افرادی که وارد قبر میشوند، پرسید. امام (ع) فرمود: «این به اختیار ولیّ (میّت) است؛ اگر بخواهد، یک نفر را وارد میکند و اگر بخواهد، دو نفر را وارد میکند.»
3353- 2- (6)وَ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ أَبِی مَرْیَمَ الْأَنْصَارِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ کُفِّنَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِلَی أَنْ قَالَ ثُمَّ دَخَلَ عَلِیٌّ ع الْقَبْرَ فَوَضَعَهُ عَلَی یَدَیْهِ وَ أَدْخَلَ مَعَهُ الْفَضْلَ بْنَ الْعَبَّاسِ- فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ مِنْ بَنِی الْخُیَلَاءِ- یُقَالُ لَهُ أَوْسُ بْنُ خَوَلِیٍّ- أَنْشُدُکُمُ اللَّهَ أَنْ تَقْطَعُوا حَقَّنَا فَقَالَ لَهُ عَلِیٌّ ع ادْخُلْ فَدَخَلَ مَعَهُمَا فَسَأَلْتُهُ أَیْنَ وُضِعَ السَّرِیرُ فَقَالَ عِنْدَ رِجْلِ الْقَبْرِ وَ سُلَّ سَلًّا الْحَدِیثَ (7).
1) الکافی 3- 193- 5.
2) تقدم فی الأحادیث 4 و 6 و 7 من الباب 22 من هذه الأبواب.
3) الباب 24 فیه حدیثان.
4) الکافی 3- 193- 4.
5) التهذیب 1- 314- 914.
6) التهذیب 1- 296- 869 و أورد صدره فی الحدیث 3 من الباب 2 من التکفین، و فی الحدیث 16 الباب 6 من صلاة المیت،.
7) و تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 5، 8 الباب 20 من هذه الأبواب.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (1).
ترجمه:
از ابی مریم انصاری نقل شده که او گفت: شنیدم امام باقر (ع) میفرمود: «رسول خدا (ص) کفن شد...» و سپس فرمود: «علی (ع) وارد قبر شد و پیامبر (ص) را بر دستهایش قرار داد و فضل بن عباس نیز با او داخل قبر شد. مردی از انصار از بنی خُیَلاء به نام اوس بن خولی گفت: «شما را به خدا سوگند، حق ما را قطع نکنید.» علی (ع) به او فرمود: «وارد شو.» پس او نیز با آن دو وارد قبر شد.» راوی سپس پرسید: «تابوت کجا قرار داده شد؟» امام (ع) پاسخ داد: «در نزد پای قبر و سپس [پیامبر (ص)] بهآرامی در قبر قرار داده شد.»
(2)25 بَابُ کَرَاهَةِ النُّزُولِ فِی قَبْرِ الْوَلَدِ خَاصَّةً وَ عَدَمِ تَحْرِیمِهِ وَ جَوَازِ النُّزُولِ فِی قَبْرِ الْوَالِدِ ترجمه:
3354- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ وَ غَیْرِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: یُکْرَهُ لِلرَّجُلِ أَنْ یَنْزِلَ فِی قَبْرِ وَلَدِهِ.
ترجمه:
از حفص بن البختری و غیر او، از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: «مکروه است که مرد در قبر فرزندش وارد شود.»
3355- 2- (4)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ صَالِحِ بْنِ السِّنْدِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الرَّجُلُ یَنْزِلُ فِی قَبْرِ وَالِدِهِ وَ لَا یَنْزِلُ الْوَالِدُ فِی قَبْرِ وَلَدِهِ.
ترجمه:
از عبد الله بن راشد، از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: «مرد میتواند در قبر پدرش وارد شود، اما پدر در قبر فرزندش وارد نمیشود.»
3356- 3- (5)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّهُ لَمْ یَنْزِلْ فِی قَبْرِ وَلَدِهِ إِسْمَاعِیلَ- وَ قَالَ هَکَذَا فَعَلَ النَّبِیُّ ص بِإِبْرَاهِیمَ وَلَدِهِ.
ترجمه:
از محمد بن ابی حمزه، از مردی که از امام صادق (ع) نقل کرده در حدیثی آمده که امام (ع) در قبر فرزندش اسماعیل وارد نشد. و فرمود: «پیامبر (ص) نیز همینگونه با فرزندش ابراهیم رفتار کرد.»
3357- 4- (6)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَی ع قَالَ فِی حَدِیثٍ عَنْ عَلِیٍّ ع لَمَّا قُبِضَ إِبْرَاهِیمُ ابْنُ رَسُولِ اللَّهِ ص- قَالَ یَا عَلِیُّ انْزِلْ فَأَلْحِدِ ابْنِی فَنَزَلَ ع فَأَلْحَدَ إِبْرَاهِیمَ فِی لَحْدِهِ فَقَالَ
النَّاسُ إِنَّهُ لَا یَنْبَغِی لِأَحَدٍ أَنْ یَنْزِلَ فِی قَبْرِ وَلَدِهِ إِذْ لَمْ یَفْعَلْ رَسُولُ اللَّهِ ص فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ص- یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ لَیْسَ عَلَیْکُمْ بِحَرَامٍ أَنْ تَنْزِلُوا فِی قُبُورِ أَوْلَادِکُمْ وَ لَکِنِّی لَسْتُ آمَنُ إِذَا حَلَّ أَحَدُکُمُ الْکَفَنَ عَنْ وَلَدِهِ أَنْ یَلْعَبَ بِهِ الشَّیْطَانُ فَیَدْخُلَهُ عِنْدَ ذَلِکَ مِنَ الْجَزَعِ مَا یُحْبِطُ أَجْرَهُ ثُمَّ انْصَرَفَ ص.
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِی سُمَیْنَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
از علی بن عبدالله نقل شده که شنیدم امام موسی کاظم (ع) فرمود: در حدیثی از امام علی (ع) آمده که زمانی که ابراهیم، فرزند پیامبر (ص) از دنیا رفت، پیامبر (ص) به علی (ع) فرمود: «ای علی، در قبر فرزندم وارد شو و او را در لحد بگذار.» پس امام علی (ع) وارد شد و ابراهیم را در لحد قرار داد. مردم گفتند: «نباید کسی در قبر فرزندش وارد شود، زیرا پیامبر (ص) این کار را انجام نداده است.» پیامبر (ص) به آنها فرمود: «ای مردم، برای شما حرام نیست که در قبر فرزندانتان وارد شوید، اما من نمیتوانم تضمین کنم که اگر کسی کفن فرزندش را باز کند، شیطان او را وسوسه نکند و در نتیجه او را به بیتابی وادارد و این بیتابی موجب از بین رفتن پاداش او شود.» سپس پیامبر (ص) از آنجا خارج شد.
3358- 5- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْوَالِدُ لَا یَنْزِلُ فِی قَبْرِ وَلَدِهِ وَ الْوَلَدُ یَنْزِلُ فِی قَبْرِ وَالِدِهِ.
ترجمه:
از عبدالله بن محمد بن خالد نقل شده است که امام صادق (ع) فرمودند: «پدر نباید در قبر فرزندش وارد شود، ولی فرزند میتواند در قبر پدرش وارد شود.»
3359- 6- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ یَحْیَی بْنِ عَمْرٍو عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الْعَنْبَرِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الرَّجُلُ یَدْفِنُ ابْنَهُ فَقَالَ لَا یَدْفِنْهُ فِی التُّرَابِ قَالَ قُلْتُ: فَالابْنُ یَدْفِنُ أَبَاهُ قَالَ نَعَمْ لَا بَأْسَ.
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
از عبدالله عنبری نقل شده است که به امام صادق (ع) گفتم: «آیا پدر میتواند فرزندش را در خاک دفن کند؟» امام فرمودند: «خیر، نباید او را در خاک دفن کند.» گفتم: «آیا فرزند میتواند پدرش را دفن کند؟» امام فرمودند: «بله، اشکالی ندارد.»
3360- 7- (5)وَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْکِنْدِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ الْمِیثَمِیِّ عَنْ أَبَانٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَاشِدٍ قَالَ: کُنْتُ مَعَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع حِینَ مَاتَ إِسْمَاعِیلُ ابْنُهُ فَأُنْزِلَ فِی قَبْرِهِ ثُمَّ رَمَی بِنَفْسِهِ عَلَی
الْأَرْضِ مِمَّا یَلِی الْقِبْلَةَ ثُمَّ قَالَ هَکَذَا صَنَعَ رَسُولُ اللَّهِ ص بِإِبْرَاهِیمَ- ثُمَّ قَالَ إِنَّ الرَّجُلَ یَنْزِلُ فِی قَبْرِ وَالِدِهِ وَ لَا یَنْزِلُ فِی قَبْرِ وَلَدِهِ.
ترجمه:
از ابان نقل شده که عبدالله راشد میگوید: «من با امام صادق (ع) بودم زمانی که اسماعیل، پسر ایشان درگذشت. او را در قبرش قرار دادند، سپس امام (ع) به سمت قبله بر روی زمین افتاد و گفت: 'اینگونه رسول الله (ص) با ابراهیم (ع) رفتار کرد.' سپس امام فرمودند: 'مرد میتواند در قبر پدرش فرود آید، اما نمیتواند در قبر فرزندش برود.'»
3361- 8- (1)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی کِتَابِ إِکْمَالِ الدِّینِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ أَخِیهِ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ (عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ) (2)عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ مُرَّةَ مَوْلَی مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ قَالَ: لَمَّا تُوُفِّیَ إِسْمَاعِیلُ فَانْتَهَی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِلَی الْقَبْرِ أَرْسَلَ نَفْسَهُ فَقَعَدَ عَلَی حَاشِیَةِ الْقَبْرِ وَ لَمْ یَنْزِلْ فِی الْقَبْرِ ثُمَّ قَالَ هَکَذَا صَنَعَ رَسُولُ اللَّهِ ص بِإِبْرَاهِیمَ وَلَدِهِ.
ترجمه:
مرّه، مولا محمد بن خالد، نقل میکند که: «زمانی که اسماعیل درگذشت، امام صادق (ع) به قبر رفت و خود را بر لبه قبر نشاند و در قبر نرفت. سپس فرمود: 'اینگونه رسول الله (ص) با ابراهیم، پسرش رفتار کرد.'»
(3)26 بَابُ اسْتِحْبَابِ نُزُولِ الزَّوْجِ فِی قَبْرِ الْمَرْأَةِ أَوْ مَنْ کَانَ یَرَاهَا فِی حَیَاتِهَا وَ نُزُولِ الْوَلِیِّ أَوْ مَنْ یَأْمُرُهُ مُطْلَقاً ترجمه:
3362- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع مَضَتِ السُّنَّةُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ص- أَنَّ الْمَرْأَةَ لَا یَدْخُلُ قَبْرَهَا إِلَّا مَنْ کَانَ یَرَاهَا فِی حَیَاتِهَا.
ترجمه:
از سكونی نقل شده که از امام صادق (ع) شنید: «امیرالمؤمنین (ع) فرمود: سنت رسول الله (ص) بر این بوده که زن نمیتواند در قبرش وارد شود مگر کسی که او را در حیاتش میدیده است.»
3363- 2- (5)وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أُورَمَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُیَسِّرٍ (6)عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:
الزَّوْجُ أَحَقُّ بِامْرَأَتِهِ حَتَّی یَضَعَهَا فِی قَبْرِهَا.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (1)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ.
ترجمه:
از اسحاق بن عمار نقل شده که امام صادق (ع) فرمود: «شوهر حق دارد همسرش را در قبرش بگذارد و او از همه کسانی که میتوانند در قبرش باشند، حق تقدم دارد.»
3364- 3- (2)وَ قَدْ سَبَقَ حَدِیثُ زَیْدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع قَالَ: یَکُونُ أَوْلَی النَّاسِ بِالْمَرْأَةِ فِی مُؤَخَّرِهَا.
ترجمه:
در روایت زید بن علی (ع) از پدرانش نقل شده است که امیرالمؤمنین (ع) فرمود: «اولیترین افراد با زن در هنگام دفن او، شوهرش است.»
3365- 4- (3)وَ حَدِیثُ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا وَضَعْتَهُ فِی لَحْدِهِ فَلْیَکُنْ أَوْلَی النَّاسِ مِمَّا یَلِی رَأْسَهُ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (4).
ترجمه:
در روایت محمد بن عجلان از امام صادق (ع) آمده است: «وقتی که او (میت) را در لحد قرار دادی، اولیترین افراد در نزد او، کسی است که به سر او نزدیکتر است.»
(5)27 بَابُ جَوَازِ فَرْشِ الْقَبْرِ عِنْدَ الِاحْتِیَاجِ بِالثَّوْبِ وَ بِالسَّاجِ وَ أَنْ یُطْبَقَ عَلَیْهِ السَّاجُ ترجمه:
3366- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقَاسَانِیِّ قَالَ کَتَبَ عَلِیُّ بْنُ بِلَالٍ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ ع- أَنَّهُ رُبَّمَا مَاتَ عِنْدَنَا الْمَیِّتُ وَ تَکُونُ الْأَرْضُ نَدِیَّةً فَیُفْرَشُ الْقَبْرُ بِالسَّاجِ أَوْ یُطْبَقُ عَلَیْهِ فَهَلْ یَجُوزُ ذَلِکَ فَکَتَبَ ذَلِکَ جَائِزٌ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقَاسَانِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ کَتَبَ عَلِیُّ بْنُ بِلَالٍ إِلَیْهِ وَ ذَکَرَ الْحَدِیثَ (7).
ترجمه:
در این روایت، علی بن محمد القاسانی نقل میکند که علی بن بلال به امام ابوالحسن (ع) نامهای نوشت و از ایشان سوال کرد: «گاهی اوقات فردی در نزد ما از دنیا میرود و زمین مرطوب و نَمناک است، پس قبر با چوب ساج (نوعی چوب مقاوم) فرش میشود یا روی آن پوشانده میشود. آیا این کار جایز است؟» امام در پاسخ نوشتند: «این کار جایز است.»
1) التهذیب 1- 325- 949.
2) یأتی فی الحدیث 2 من الباب 38 من أبواب الدفن و الظاهر أن عبارة و قد سبق حدیث زید اشتباه.
3) قد سبق فی الحدیث 8 من الباب 20 من أبواب الدفن.3
4) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 5 و 8 الباب 20 و علی الحکم الأخیر فی الباب 24 من أبواب الدفن.
5) الباب 27 فیه 3 أحادیث.
6) الکافی 3- 197- 1.6
7) التهذیب 1- 456- 1488.
3367- 2- (1)وَ عَنْهُ عَنْ صَالِحِ بْنِ السِّنْدِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ یَحْیَی بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: أَلْقَی شُقْرَانُ مَوْلَی رَسُولِ اللَّهِ ص فِی قَبْرِهِ الْقَطِیفَةَ.
ترجمه:
در این روایت، یحیی بن ابی العلاء از امام صادق (ع) نقل میکند که: «شقران، غلام رسول خدا (ص)، قطیفه (نوعی پارچه) را در قبر رسول خدا (ص) انداخت.»
3368- 3- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ وَ قَدْ رُوِیَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الثَّالِثِ ع إِطْلَاقٌ فِی أَنْ یُفْرَشَ الْقَبْرُ بِالسَّاجِ وَ یُطْبَقَ عَلَی الْمَیِّتِ السَّاجُ.
(3) ترجمه:
در این روایت،مرحوم شیخ صدوق (محمد بن علی بن حسین) نقل میکند که از امام هادی (ع)، امام دهم شیعیان، در مورد فرش کردن قبر با ساج (نوعی چوب) و پوشاندن میت با آن، روایتی وجود دارد که به طور مطلق جواز این عمل را بیان میکند.
(4)28 بَابُ جَوَازِ جَعْلِ اللَّبِنِ وَ الْآجُرِّ عَلَی الْقَبْرِ ترجمه:
3369- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ حُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ جَعَلَ عَلِیٌّ ع عَلَی قَبْرِ رَسُولِ اللَّهِ ص لَبِناً فَقُلْتُ أَ رَأَیْتَ إِنْ جَعَلَ الرَّجُلُ عَلَیْهِ آجُرّاً هَلْ یَضُرُّ الْمَیِّتَ قَالَ لَا.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (6).
ترجمه:
در این روایت، أبان بن تغلب نقل میکند که از امام صادق (ع) شنیده است که حضرت علی (ع) بر روی قبر پیامبر (ص) «لَبِن» (آجر یا خشت خام) قرار دادند.
سپس راوی از امام (ع) پرسید: اگر کسی بر روی قبر، «آجُر» (آجر پخته) قرار دهد، آیا این کار به میت ضرری میرساند؟ امام صادق (ع) در پاسخ فرمودند: «خیر، ضرری به میت نمیرساند.»
(7)29 بَابُ أَنَّهُ یُسْتَحَبُّ أَنْ یُحْثَی التُّرَابُ بِالْیَدِ وَ ظَهْرِ الْکَفِّ ثَلَاثاً وَ یُدْعَی بِالْمَأْثُورِ ترجمه:
3370- 1- (8)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی
عُمَیْرٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ النُّعْمَانِ قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع یَقُولُ مَا شَاءَ اللَّهُ لَا مَا شَاءَ النَّاسُ- فَلَمَّا انْتَهَی إِلَی الْقَبْرِ تَنَحَّی فَجَلَسَ فَلَمَّا أُدْخِلَ الْمَیِّتُ لَحْدَهُ قَامَ فَحَثَا عَلَیْهِ التُّرَابَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ بِیَدِهِ.
ترجمه:
در این روایت، داوود بن نعمان نقل میکند که شاهد بود امام کاظم (ع) میفرمود: «ما شاء الله، لا ما شاء الناس» (آنچه که خدا میخواهد، نه آنچه که مردم میخواهند). سپس هنگامی که به قبر رسید، از آنجا کمی کنار رفت و نشست. هنگامی که میت را داخل لحد قرار دادند، امام (ع) برخواست و سه بار با دست خود بر روی قبر خاک ریخت.
3371- 2- (1)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَطْرَحُ التُّرَابَ عَلَی الْمَیِّتِ فَیُمْسِکُهُ سَاعَةً فِی یَدِهِ ثُمَّ یَطْرَحُهُ وَ لَا یَزِیدُ عَلَی ثَلَاثَةِ أَکُفٍّ قَالَ فَسَأَلْتُهُ عَنْ ذَلِکَ فَقَالَ یَا عُمَرُ کُنْتُ أَقُولُ: إِیمَاناً بِکَ وَ تَصْدِیقاً بِبَعْثِکَ هَذَا مَا وَعَدَ (2)اللَّهُ وَ رَسُولُهُ إِلَی قَوْلِهِ وَ تَسْلِیماً- هَکَذَا کَانَ یَفْعَلُ رَسُولُ اللَّهِ ص وَ بِهِ جَرَتِ السُّنَّةُ.
ترجمه:
در این روایت، عمر بن اُذینه نقل میکند که شاهد بوده امام صادق (ع) هنگام دفن میت، سه کف خاک بر روی میت میریخت و قبل از ریختن، خاک را برای مدتی در دست خود نگه میداشت. عمر میگوید که از امام درباره این عمل پرسیدم. امام (ع) فرمود: «ای عمر، در این هنگام میگفتم: "ایماناً بکَ و تصدیقاً ببعثکَ، هذا ما وعد الله و رسوله و تسلیماً..."» (ایمان به تو و تصدیق به بعثت تو، این همان وعدهای است که خداوند و رسولش دادهاند و تسلیم در برابر آن). سپس امام اضافه کردند که رسول خدا (ص) نیز چنین عمل میکردند و این سنت به همین صورت جاری شده است.
3372- 3- (3)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: کُنْتُ مَعَ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی جَنَازَةِ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِنَا- فَلَمَّا أَنْ دَفَنُوهُ قَامَ ع إِلَی قَبْرِهِ فَحَثَا عَلَیْهِ مِمَّا یَلِی رَأْسَهُ ثَلَاثاً بِکَفِّهِ ثُمَّ بَسَطَ کَفَّهُ عَلَی الْقَبْرِ ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ جَافِ الْأَرْضَ عَنْ جَنْبَیْهِ وَ أَصْعِدْ إِلَیْکَ رُوحَهُ وَ لَقِّهِ مِنْکَ رِضْوَاناً وَ أَسْکِنْ قَبْرَهُ مِنْ رَحْمَتِکَ مَا تُغْنِیهِ بِهِ عَنْ رَحْمَةِ مَنْ سِوَاکَ ثُمَّ مَضَی.
ترجمه:
در این روایت، محمد بن مسلم نقل میکند که همراه امام باقر (ع) در مراسم تشییع جنازه یکی از اصحاب بود. پس از دفن آن شخص، امام (ع) به سوی قبر او رفتند و سه کف خاک از ناحیه سر میت بر روی قبر ریختند. سپس امام دست خود را بر روی قبر گستردند و دعا کردند:
«اللَّهُمَّ جَافِ الْأَرْضَ عَنْ جَنْبَیْهِ وَ أَصْعِدْ إِلَیْکَ رُوحَهُ وَ لَقِّهِ مِنْکَ رِضْوَاناً وَ أَسْکِنْ قَبْرَهُ مِنْ رَحْمَتِکَ مَا تُغْنِیهِ بِهِ عَنْ رَحْمَةِ مَنْ سِوَاکَ»
(خدایا، زمین را از پهلوهای او دور کن، روح او را به سوی خودت بالا ببر، و او را به رضوان خودت برسان. رحمتت را در قبر او جایگزین کن، بهگونهای که از رحمت غیر تو بینیاز گردد).
3373- 4- (4)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا حَثَوْتَ التُّرَابَ عَلَی الْمَیِّتِ فَقُلْ إِیمَاناً بِکَ وَ تَصْدِیقاً بِبَعْثِکَ (5)- هَذَا مَا وَعَدَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ- قَالَ وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ص- یَقُولُ مَنْ حَثَا عَلَی مَیِّتٍ وَ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ أَعْطَاهُ اللَّهُ بِکُلِّ ذَرَّةٍ حَسَنَةً.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ (1).
ترجمه:
این روایت از امام صادق (ع) نقل شده که ایشان فرمودند:
(زمانی که خاک بر روی میت میریزی، بگو: «ایمانی به تو و تصدیقی به بعث تو، این همان وعدهای است که خداوند و رسولش دادهاند»).
سپس امام صادق (ع) فرمودند که امیرالمؤمنین علی (ع) فرمودند:
(شنیدم که رسول خدا (ص) فرمودند: «هر کس بر روی میت خاک بریزد و این جمله را بگوید، خداوند به ازای هر ذرّهای از خاک، به او حسنهای عطا میکند»).
3374- 5- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْأَصْبَغِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع وَ هُوَ فِی جِنَازَةٍ فَحَثَا التُّرَابَ عَلَی الْقَبْرِ بِظَهْرِ کَفَّیْهِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (3).
ترجمه:
این حدیث از محمد بن اصبغ نقل شده و در آن گفته شده است که یکی از اصحاب، امام ابوالحسن (ع) (احتمالاً امام موسی کاظم یا امام علی بن موسی الرضا علیهما السلام) را مشاهده کرده که در مراسم تشییع جنازه شرکت کرده و هنگام خاکسپاری، خاک را با پشت دستهای خود (کف دستها) بر روی قبر ریخته است.
(4)30 بَابُ کَرَاهَةِ طَرْحِ التُّرَابِ عَلَی قَبْرِ الْوَلَدِ وَ ذِی الرَّحِمِ ترجمه:
3375- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ قَالَ: مَاتَ لِبَعْضِ أَصْحَابِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع وَلَدٌ فَحَضَرَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع- فَلَمَّا أُلْحِدَ تَقَدَّمَ أَبُوهُ فَطَرَحَ (6)عَلَیْهِ التُّرَابَ فَأَخَذَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع بِکَفَّیْهِ وَ قَالَ لَا تَطْرَحْ عَلَیْهِ التُّرَابَ وَ مَنْ کَانَ مِنْهُ ذَا رَحِمٍ فَلَا یَطْرَحْ عَلَیْهِ التُّرَابَ (7)فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص نَهَی أَنْ یَطْرَحَ الْوَالِدُ أَوْ ذُو رَحِمٍ عَلَی مَیِّتِهِ التُّرَابَ فَقُلْنَا یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ أَ تَنْهَانَا عَنْ هَذَا (8)وَحْدَهُ فَقَالَ أَنْهَاکُمْ أَنْ تَطْرَحُوا التُّرَابَ عَلَی ذَوِی أَرْحَامِکُمْ فَإِنَّ ذَلِکَ یُورِثُ الْقَسْوَةَ فِی الْقَلْبِ وَ مَنْ قَسَا قَلْبُهُ بَعُدَ مِنْ رَبِّهِ.
1) التهذیب 1- 319- 926.
2) التهذیب 1- 318- 925.
3) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 8 الباب 3 و الحدیث 9 الباب 20 و الحدیث 5 الباب 21 من هذه الأبواب، و یأتی ما یدلّ علی تخصیصه فی الباب 30 من هذه الأبواب.
4) الباب 30 فیه حدیث واحد.
5) الکافی 3- 199- 5.
6) فی هامش الأصل عن التهذیب- یطرح.
7) من التراب الی التراب لیس فی التهذیب- هامش المخطوط-.
8) کتب المصنّف فی الهامش- (او هذا، ظ).
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (1)
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَاتِمٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ الْعَلَوِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ سَهْلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَهْلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَاتِمٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ نَحْوَهُ (2).
ترجمه:
این روایت از عبید بن زراره نقل شده و داستانی را از حضور امام صادق (ع) در مراسم تشییع یکی از اصحابشان بیان میکند. در این روایت آمده است که هنگام دفن فرزند یکی از اصحاب امام صادق (ع)، پدر او پیش آمد و خواست که خاک بر روی فرزندش بریزد. امام صادق (ع) دستهای او را گرفت و فرمود:
«خاک بر روی او نریز. و هر کسی که از نزدیکان و خویشاوندان میت باشد، نباید بر او خاک بریزد. زیرا رسول خدا (ص) نهی کرده است که پدر یا یکی از خویشان نزدیک، بر میت خود خاک بریزد.»
در ادامه، افراد حاضر پرسیدند: ای پسر رسول خدا! آیا تنها از این کار نهی میکنید؟ امام صادق (ع) فرمودند:
«من شما را از این کار نهی میکنم که بر خویشاوندان نزدیکتان (مثل فرزند) خاک بریزید، زیرا این کار قساوت قلب به همراه میآورد. و هر کس قلبش قساوت پیدا کند، از پروردگارش دور میشود.»
(3)31 بَابُ اسْتِحْبَابِ تَرْبِیعِ الْقَبْرِ وَ رَفْعِهِ أَرْبَعَ أَصَابِعَ إِلَی شِبْرٍ ترجمه:
3376- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبَانٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: یُدْعَی لِلْمَیِّتِ حِینَ یُدْخَلُ حُفْرَتَهُ وَ یُرْفَعُ الْقَبْرُ فَوْقَ الْأَرْضِ أَرْبَعَ أَصَابِعَ.
ترجمه:
محمد بن مسلم از امام باقر (علیهالسلام) روایت کرده است که: برای میّت، هنگامی که در قبر گذاشته میشود، دعا خوانده میشود و قبر به اندازه چهار انگشت بالاتر از زمین برداشته میشود.
3377- 2- (5)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ قُدَامَةَ بْنِ زَائِدَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص سَلَّ إِبْرَاهِیمَ ابْنَهُ سَلًّا وَ رَفَعَ قَبْرَهُ.
ترجمه:
قدامة بن زائدة گفت: شنیدم که امام باقر (علیهالسلام) میفرمود: پیامبر خدا (صلیاللهعلیهوآله) فرزندش ابراهیم را به آرامی درآورد و قبر او را بالاتر آورد.
3378- 3- (6)وَ عَنْهُ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْخَطَّابِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَیْفٍ عَنْ أَبِی الْمَغْرَاءِ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قَالَ النَّبِیُّ ص لِعَلِیٍّ ع یَا عَلِیُّ ادْفِنِّی فِی هَذَا الْمَکَانِ وَ ارْفَعْ قَبْرِی مِنَ الْأَرْضِ أَرْبَعَ أَصَابِعَ وَ رُشَّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَاءِ.
ترجمه:
عقبة بن بشیر از امام باقر (علیهالسلام) روایت کرده است که پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) به علی (علیهالسلام) فرمود: ای علی، مرا در این مکان دفن کن و قبرم را به اندازه چهار انگشت از زمین بالاتر ببر و بر روی آن آب بپاش.
3379- 4- (7)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ
عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: یُسْتَحَبُّ أَنْ یُدْخَلَ مَعَهُ فِی قَبْرِهِ جَرِیدَةٌ رَطْبَةٌ وَ یُرْفَعَ قَبْرُهُ مِنَ الْأَرْضِ قَدْرَ أَرْبَعِ أَصَابِعَ مَضْمُومَةٍ وَ یُنْضَحَ عَلَیْهِ الْمَاءُ وَ یُخَلَّی عَنْهُ.
ترجمه:
سماعه از امام صادق (علیهالسلام) روایت کرده است که: مستحب است همراه میت در قبر، شاخه خرمای تازهای قرار داده شود و قبر او به اندازه چهار انگشت جمعشده از زمین بلند شود و بر آن آب پاشیده و رها شود.
3380- 5- (1)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ أَبِی قَالَ لِی ذَاتَ یَوْمٍ فِی مَرَضِهِ إِذَا أَنَا مِتُّ فَغَسِّلْنِی وَ کَفِّنِّی وَ ارْفَعْ قَبْرِی أَرْبَعَ أَصَابِعَ وَ رُشَّهُ بِالْمَاءِ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
حماد بن عثمان از امام صادق (علیهالسلام) روایت کرده است که فرمود: پدرم روزی در بیماریاش به من گفت: زمانی که من از دنیا رفتم، مرا غسل بده، کفن کن و قبرم را به اندازه چهار انگشت بلند کن و بر آن آب بپاش.
3381- 6- (2)وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ رِئَابٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ فِی حَدِیثٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ أَبِی أَمَرَنِی أَنْ أَرْفَعَ الْقَبْرَ مِنَ الْأَرْضِ أَرْبَعَ أَصَابِعَ مُفَرَّجَاتٍ وَ ذَکَرَ أَنَّ رَشَّ الْقَبْرِ بِالْمَاءِ حَسَنٌ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (3)
وَ کَذَا الْحَدِیثَانِ اللَّذَانِ قَبْلَهُ.
ترجمه:
حلبی در حدیثی روایت کرده است که امام صادق (علیهالسلام) فرمود: پدرم به من دستور داد که قبر را به اندازه چهار انگشت باز از زمین بلند کنم و فرمود که پاشیدن آب بر قبر خوب است.
3382- 7- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ الْحَلَبِیِّ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: أَمَرَنِی أَبِی أَنْ أَجْعَلَ ارْتِفَاعَ قَبْرِهِ أَرْبَعَ أَصَابِعَ مُفَرَّجَاتٍ وَ ذَکَرَ أَنَّ الرَّشَّ بِالْمَاءِ حَسَنٌ وَ قَالَ تَوَضَّأْ إِذَا أَدْخَلْتَ الْمَیِّتَ الْقَبْرَ.
ترجمه:
محمد بن مسلم از امام صادق (علیهالسلام) روایت کرده است که فرمود: پدرم به من دستور داد که ارتفاع قبر او را به اندازه چهار انگشت باز قرار دهم و فرمود که پاشیدن آب بر قبر خوب است و گفت: زمانی که میت را در قبر میگذاری، وضو بگیر.
3383- 8- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ الْغِفَارِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ
1) الکافی 3- 200- 5، و التهذیب 1- 320- 933.
2) الکافی 3- 140- 3، و تقدمت القطعة الأولی من الحدیث فی الحدیث 4 الباب 2 من غسل المیت، و الثانیة فی الحدیث 14 الباب 2 من التکفین، و الثالثة فی الحدیث 3 الباب 15 من الدفن.
3) التهذیب 1- 300- 876.
4) التهذیب 1- 321- 934، أورد ذیله فی الحدیث 1 من الباب 53 من هذه الأبواب.
5) التهذیب 1- 469- 1538.
عَلِیٍّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ ع أَنَّ قَبْرَ رَسُولِ اللَّهِ ص رُفِعَ شِبْراً مِنَ الْأَرْضِ وَ أَنَّ النَّبِیَّ ص أَمَرَ بِرَشِّ الْقُبُورِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بَکْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ الرَّافِقِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ ع مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
ابراهیم بن علی از امام جعفر (علیهالسلام) از پدرش روایت کرده است که قبر رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) به اندازه یک وجب از زمین بلند بود و پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) دستور به پاشیدن آب بر قبور داده بود.
3384- 9- (2)مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمُفِیدُ فِی الْإِرْشَادِ عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَی مَوْلَی آلِ سَامٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ أَبِی اسْتَوْدَعَنِی مَا هُنَاکَ فَلَمَّا حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ قَالَ ادْعُ لِی شُهُوداً فَدَعَوْتُ لَهُ أَرْبَعَةً مِنْ قُرَیْشٍ- فَقَالَ اکْتُبْ هَذَا مَا أَوْصَی بِهِ یَعْقُوبُ بَنِیهِ إِلَی أَنْ قَالَ وَ أَوْصَی مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ إِلَی جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ- وَ أَمَرَهُ أَنْ یُکَفِّنَهُ فِی بُرْدِهِ الَّذِی کَانَ یُصَلِّی فِیهِ الْجُمُعَةَ وَ أَنْ یُعَمِّمَهُ بِعِمَامَتِهِ وَ أَنْ یُرَبِّعَ قَبْرَهُ وَ یَرْفَعَهُ أَرْبَعَةَ أَصَابِعَ وَ أَنْ یَحُلَّ عَنْهُ أَطْمَارَهُ عِنْدَ دَفْنِهِ الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
عبدالأعلی، مولای آل سام، از امام صادق (علیهالسلام) روایت کرده است که فرمود: پدرم (امام باقر علیهالسلام) آنچه را که در آنجا بود به من سپرد. زمانی که لحظه وفاتش فرا رسید، گفت: برایم شاهدانی بیاور. من چهار نفر از قریش را آوردم. پس فرمود: بنویس: «این چیزی است که یعقوب به فرزندانش وصیت کرد...» تا اینکه فرمود: و محمد بن علی به جعفر بن محمد وصیت کرد و او را امر کرد که او را در بُردی که در آن نماز جمعه میخواند، کفن کند و عمامهاش را بر سر او ببندد و قبرش را چهارگوشه کند و آن را به اندازه چهار انگشت بلند نماید و هنگام دفن، جامههای کهنهاش را از او باز کند.
3385- 10- (4)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ ع أَنَّ قَبْرَ رَسُولِ اللَّهِ ص رُفِعَ مِنَ الْأَرْضِ قَدْرَ شِبْرٍ وَ أَرْبَعِ أَصَابِعَ وَ رُشَّ عَلَیْهِ الْمَاءُ قَالَ عَلِیٌّ وَ السُّنَّةُ أَنْ یُرَشَّ عَلَی الْقَبْرِ الْمَاءُ.
ترجمه:
این حدیث از امام علی (ع) نقل شده که بیان میکند قبر پیامبر اکرم (ص) به اندازه یک وجب و چهار انگشت از سطح زمین بلند شده و بر روی آن آب پاشیده شد. سپس امام علی (ع) میفرمایند که سنت این است که بر روی قبر آب پاشیده شود.
3386- 11- (1)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ عَنْ تَمِیمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ تَمِیمٍ الْقُرَشِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ الْأَنْصَارِیِّ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ جَعْفَرٍ الْبَصْرِیِّ عَنْ عُمَرَ بْنِ وَاقِدٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّهُ قَالَ: إِذَا حُمِلْتُ إِلَی الْمَقْبَرَةِ الْمَعْرُوفَةِ بِمَقَابِرِ قُرَیْشٍ- فَالْحَدُونِی بِهَا وَ لَا تَرْفَعُوا قَبْرِی أَکْثَرَ مِنْ أَرْبَعِ أَصَابِعَ مُفَرَّجَاتٍ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
این روایت از امام موسی بن جعفر (ع) نقل شده است که ایشان فرمودند: «هنگامی که مرا به قبرستانی که به مقابر قریش معروف است حمل کردند، مرا در آنجا دفن کنید و قبرم را بیشتر از چهار انگشت باز شده (از سطح زمین) بلند نکنید.»
3387- 12- (2)وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَاتِمٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ (3)عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لِأَیِّ عِلَّةٍ یُرَبَّعُ الْقَبْرُ قَالَ لِعِلَّةِ الْبَیْتِ لِأَنَّهُ نُزِّلَ مُرَبَّعاً.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (4).
ترجمه:
این روایت از امام صادق (ع) نقل شده است که راوی از ایشان میپرسد: «به چه علت قبر به شکل چهارگوش (مربع) ساخته میشود؟» امام (ع) در پاسخ میفرمایند: «به علت شباهت آن به خانه (بیت)؛ زیرا [بیتالله] به صورت چهارگوش نازل شده است.»
(5)32 بَابُ اسْتِحْبَابِ رَشِّ الْقَبْرِ بِالْمَاءِ مُسْتَقْبِلًا مِنْ عِنْدِ الرَّأْسِ دَوْراً ثُمَّ عَلَی وَسَطِهِ وَ تَکْرَارِ الرَّشِّ أَرْبَعِینَ یَوْماً کُلَّ یَوْمٍ مَرَّةً ترجمه:
3388- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ وَ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ وَ ذُبْیَانَ بْنِ حَکِیمٍ عَنْ مُوسَی بْنِ أُکَیْلٍ النُّمَیْرِیِّ عَنْ أَبِی
عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: السُّنَّةُ فِی رَشِّ الْمَاءِ عَلَی الْقَبْرِ أَنْ تَسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةَ وَ تَبْدَأَ مِنْ عِنْدِ الرَّأْسِ إِلَی عِنْدِ الرِّجْلِ ثُمَّ تَدُورَ عَلَی الْقَبْرِ مِنَ الْجَانِبِ الْآخَرِ ثُمَّ یُرَشَّ عَلَی وَسَطِ الْقَبْرِ فَکَذَلِکَ السُّنَّةُ.
ترجمه:
این روایت از امام صادق (ع) نقل شده که ایشان میفرمایند: «سنت در پاشیدن آب بر قبر این است که رو به قبله بایستی و از قسمت سر (بالای قبر) تا انتهای آن (پایین قبر) آب بپاشی. سپس به سمت دیگر قبر بروی و همین کار را از سمت مقابل انجام دهی. در پایان، بر وسط قبر نیز آب پاشیده شود. اینگونه است که سنت رعایت میشود.»
3389- 2- (1)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی رَشِّ الْمَاءِ عَلَی الْقَبْرِ قَالَ یَتَجَافَی عَنْهُ الْعَذَابُ مَا دَامَ النَّدَی فِی التُّرَابِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ مِثْلَهُ (2).
ترجمه:
این روایت از امام صادق (ع) نقل شده که ایشان درباره پاشیدن آب بر قبر میفرمایند: «عذاب از [صاحب] قبر برداشته میشود تا زمانی که رطوبت در خاک قبر باقی است.»
3390- 3- (3)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: کَانَ رَشُّ الْقَبْرِ عَلَی عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ص.
ترجمه:
این روایت از امام صادق (ع) نقل شده که ایشان فرمودند: «پاشیدن آب بر قبر در زمان رسول خدا (ص) نیز مرسوم بوده است.»
3391- 4- (4)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِذَا فَرَغْتَ مِنَ الْقَبْرِ فَانْضِحْهُ ثُمَّ ضَعْ یَدَکَ عِنْدَ رَأْسِهِ وَ تَغْمِزُ کَفَّکَ عَلَیْهِ بَعْدَ النَّضْحِ.
ترجمه:
این روایت از زراره نقل شده است که امام صادق (ع) فرمودند: «هنگامی که از ساختن قبر فارغ شدی، بر آن آب بپاش. سپس دستت را در قسمت سر قبر بگذار و پس از پاشیدن آب، کف دستت را بر قبر بفشار.»
3392- 5- (5)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ ع أَنَّ الرَّشَّ عَلَی الْقُبُورِ کَانَ عَلَی عَهْدِ النَّبِیِّ ص.
ترجمه:
این روایت از امام صادق (ع) نقل شده که ایشان فرمودند: «پاشیدن آب بر قبر در زمان رسول خدا (ص) نیز مرسوم بوده است.»
3393- 6- (1)مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ الْکَشِّیُّ فِی کِتَابِ الرِّجَالِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِیدِ أَنَّ صَاحِبَ الْمَقْبَرَةِ سَأَلَهُ عَنْ قَبْرِ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ- وَ قَالَ مَنْ صَاحِبُ هَذَا الْقَبْرِ فَإِنَّ أَبَا الْحَسَنِ عَلِیَّ بْنَ مُوسَی الرِّضَا ع أَوْصَانِی بِهِ وَ أَمَرَنِی أَنْ أَرُشَّ قَبْرَهُ أَرْبَعِینَ شَهْراً أَوْ أَرْبَعِینَ یَوْماً فِی کُلِّ یَوْمٍ مَرَّةً.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (3).
ترجمه:
این روایت از محمد بن ولید نقل شده که میگوید صاحب مقبره از او درباره قبر یونس بن یعقوب سؤال کرد و گفت: «این قبر متعلق به چه کسی است؟ زیرا امام علی بن موسی الرضا (ع) مرا به مراقبت از این قبر سفارش کردند و به من امر نمودند که چهل ماه یا چهل روز، هر روز یک بار، بر این قبر آب بپاشم.»
(4)33 بَابُ اسْتِحْبَابِ وَضْعِ الْیَدِ عَلَی الْقَبْرِ بَعْدَ النَّضْحِ عِنْدَ الرَّأْسِ مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ وَ تَفْرِیجِ الْأَصَابِعِ وَ غَمْزِ الْکَفِّ عَلَیْهِ وَ تَأَکُّدِ الِاسْتِحْبَابِ لِمَنْ لَمْ یُصَلِّ عَلَی الْمَیِّتِ ترجمه:
3394- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: قَالَ: فَإِذَا حُثِیَ عَلَیْهِ التُّرَابُ وَ سُوِّیَ قَبْرُهُ فَضَعْ کَفَّکَ عَلَی قَبْرِهِ عِنْدَ رَأْسِهِ وَ فَرِّجْ أَصَابِعَکَ وَ اغْمِزْ کَفَّکَ عَلَیْهِ بَعْدَ مَا یُنْضَحُ بِالْمَاءِ.
ترجمه:
این روایت از زراره نقل شده که امام باقر (ع) در حدیثی فرمودند: «وقتی خاک بر روی قبر ریخته شد و سطح آن هموار گردید، دستت را در قسمت سر قبر بگذار و انگشتانت را از هم باز کن، سپس پس از پاشیدن آب، کف دستت را بر قبر بفشار.»
3395- 2- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الْمُعَاذِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ بَکْرٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ الْأَوَّلِ ع إِنَّ أَصْحَابَنَا یَصْنَعُونَ شَیْئاً إِذَا حَضَرُوا الْجِنَازَةَ وَ دُفِنَ
1) رجال الکشّیّ 2- 685- 722.
2) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 5 من الباب 21 و فی الباب 31 من هذه الأبواب ما یدلّ علی مطلق الرش.
3) یأتی ما یدلّ علی نضح الماء علی القبر فی الأحادیث 1 و 4 و 5 من الباب 33 من هذه الأبواب.
4) الباب 33 فیه 5 أحادیث.
5) التهذیب 1- 457- 1490، و تقدم صدره فی الحدیث 6 من الباب 20 من هذه الأبواب.
6) التهذیب 1- 462- 1506.
الْمَیِّتُ لَمْ یَرْجِعُوا حَتَّی یَمْسَحُوا أَیْدِیَهُمْ عَلَی الْقَبْرِ أَ فَسُنَّةٌ ذَلِکَ أَمْ بِدْعَةٌ فَقَالَ ذَلِکَ وَاجِبٌ عَلَی مَنْ لَمْ یَحْضُرِ الصَّلَاةَ عَلَیْهِ.
ترجمه:
این روایت از اسحاق بن عمار نقل شده است که او به امام کاظم (ع) گفت: «اصحاب ما وقتی در مراسم تشییع جنازه حاضر میشوند و میت دفن میشود، قبل از بازگشت، دستهایشان را بر قبر میکشند. آیا این عمل سنت است یا بدعت؟» امام (ع) فرمودند: «این عمل برای کسی که در نماز میت حضور نداشته، واجب است.»
3396- 3- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْعَبَّاسِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْهَیْثَمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع شَیْءٌ یَصْنَعُهُ النَّاسُ عِنْدَنَا یَضَعُونَ أَیْدِیَهُمْ عَلَی الْقَبْرِ إِذَا دُفِنَ الْمَیِّتُ قَالَ إِنَّمَا ذَلِکَ لِمَنْ لَمْ یُدْرِکِ الصَّلَاةَ عَلَیْهِ فَأَمَّا مَنْ أَدْرَکَ الصَّلَاةَ فَلَا.
أَقُولُ: هَذَا وَ مَا قَبْلَهُ مَحْمُولٌ عَلَی تَأَکُّدِ الِاسْتِحْبَابِ لِمَنْ لَمْ یُدْرِکِ الصَّلَاةَ عَلَیْهِ وَ عَدَمِ تَأَکُّدِهِ لِمَنْ صَلَّی عَلَیْهِ لِمَا یَأْتِی (2).
ترجمه:
این روایت از محمد بن اسحاق نقل شده که او به امام رضا (ع) گفت: «در میان مردم ما، وقتی میت دفن میشود، مردم دستهایشان را بر قبر میگذارند. [آیا این عمل صحیح است؟]» امام (ع) فرمودند: «این عمل برای کسی است که در نماز میت شرکت نکرده باشد. اما کسی که در نماز میت حاضر بوده، [نیازی به انجام این عمل ندارد].»
می گویم : «این روایت و روایتهای مشابه، دلالت بر تأکید استحباب این عمل برای کسی دارد که در نماز میت حضور نداشته است و عدم تأکید آن برای کسی که در نماز میت شرکت کرده، به دلیل آنچه در ادامه خواهد آمد.»
3397- 4- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص یَصْنَعُ بِمَنْ مَاتَ مِنْ بَنِی هَاشِمٍ خَاصَّةً شَیْئاً لَا یَصْنَعُهُ بِأَحَدٍ مِنَ الْمُسْلِمِینَ کَانَ إِذَا صَلَّی عَلَی الْهَاشِمِیِّ وَ نَضَحَ قَبْرَهُ بِالْمَاءِ وَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ ص کَفَّهُ عَلَی الْقَبْرِ حَتَّی تُرَی أَصَابِعُهُ فِی الطِّینِ فَکَانَ الْغَرِیبُ یَقْدَمُ أَوِ الْمُسَافِرُ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ- فَیَرَی الْقَبْرَ الْجَدِیدَ عَلَیْهِ أَثَرُ کَفِّ رَسُولِ اللَّهِ ص- فَیَقُولُ مَنْ مَاتَ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ ص.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
این روایت از زراره نقل شده که امام باقر (ع) فرمودند: «پیامبر خدا (ص) برای هر کسی از بنیهاشم که فوت میکرد، عملی انجام میداد که آن را برای هیچیک از مسلمانان دیگر انجام نمیداد. ایشان وقتی بر هاشمی نماز میخواند و بر قبرش آب میپاشید، دست خود را بر روی قبر میگذاشت تا جایی که اثر انگشتان پیامبر (ص) بر روی خاک قبر دیده میشد. به طوری که هرگاه غریبی به مدینه میآمد یا مسافری از اهل مدینه بازمیگشت و قبر جدیدی را میدید که اثر کف دست پیامبر (ص) بر روی آن باقی مانده است، میپرسید: چه کسی از خاندان محمد (ص) از دنیا رفته است؟»
3398- 5- (5)وَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبَانٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ وَضْعِ الرَّجُلِ یَدَهُ عَلَی الْقَبْرِ مَا هُوَ وَ لِمَ صُنِعَ فَقَالَ صَنَعَهُ رَسُولُ اللَّهِ ص
عَلَی ابْنِهِ (1)بَعْدَ النَّضْحِ قَالَ وَ سَأَلْتُهُ کَیْفَ أَضَعُ یَدِی عَلَی قُبُورِ الْمُسْلِمِینَ فَأَشَارَ بِیَدِهِ فِی (2)الْأَرْضِ وَ وَضَعَهَا عَلَیْهَا ثُمَّ رَفَعَهَا وَ هُوَ مُقَابِلُ الْقِبْلَةِ.
وَ
رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ أَبَانٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ اقْتَصَرَ عَلَی الْمَسْأَلَةِ الثَّانِیَةِ (3).
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (4).
ترجمه:
این روایت از عبد الرحمن بن ابی عبدالله نقل شده است که او از امام صادق (ع) در مورد قرار دادن دست بر قبر سؤال کرد و دلیل این عمل را پرسید. امام (ع) فرمودند: «این کار را رسول خدا (ص) بر روی قبر فرزندش انجام داد بعد از پاشیدن آب. سپس من از او پرسیدم که چگونه باید دستم را بر قبرهای مسلمانان بگذارم؟ ایشان با دستش به زمین اشاره کرد و آن را بر روی قبر گذاشت و سپس دستش را برداشت و رو به قبله ایستاد.»
(5)34 بَابُ اسْتِحْبَابِ الْقِیَامِ عَلَی الْقَبْرِ وَ الدُّعَاءِ لِلْمَیِّتِ بِالْمَأْثُورِ وَ قِرَاءَةِ الْقَدْرِ سَبْعاً وَ قِرَاءَةِ آیَةِ الْکُرْسِیِّ وَ إِهْدَاءِ ثَوَابِهَا إِلَی الْأَمْوَاتِ ترجمه:
3399- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبَانٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَجْلَانَ قَالَ: قَامَ أَبُو جَعْفَرٍ ع عَلَی قَبْرِ رَجُلٍ مِنَ الشِّیعَةِ- فَقَالَ اللَّهُمَّ صِلْ وَحْدَتَهُ وَ آنِسْ وَحْشَتَهُ وَ أَسْکِنْ إِلَیْهِ مِنْ رَحْمَتِکَ مَا یَسْتَغْنِی بِهَا عَنْ رَحْمَةِ مَنْ سِوَاکَ.
ترجمه:
این روایت از عبد الله بن عجلان نقل شده است که امام باقر (ع) بر سر قبر مردی از شیعیان ایستاد و فرمود: «خدایا، تنهاییاش را با ارتباط خودت برطرف کن، وحشتش را با مونس بودن خودت از بین ببر و از رحمتت به او عطا کن به طوری که او از رحمت دیگران بینیاز شود.»
3400- 2- (7)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ
1) فی نسخة- ابنته (هامش المخطوط).
2) فی التهذیب- الی (هامش المخطوط).
3) التهذیب 1- 462- 1508.
4) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 5 من الباب 21 من أبواب الدفن، و یأتی ما یدلّ علی بعض المقصود فی الباب 57 من هذه الأبواب.
5) الباب 34 فیه 4 أحادیث.
6) الکافی 3- 200- 9.
7) الکافی 3- 292- 6 أخرجه فی الحدیث 2 من الباب 101 من أبواب المزار.
یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِی الْمِقْدَامِ قَالَ: مَرَرْتُ مَعَ أَبِی جَعْفَرٍ ع بِالْبَقِیعِ- فَمَرَرْنَا بِقَبْرِ رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ الْکُوفَةِ مِنَ الشِّیعَةِ- قَالَ فَوَقَفَ عَلَیْهِ فَقَالَ اللَّهُمَّ ارْحَمْ غُرْبَتَهُ وَ صِلْ وَحْدَتَهُ وَ أَسْکِنْ إِلَیْهِ مِنْ رَحْمَتِکَ مَا یَسْتَغْنِی بِهَا عَنْ رَحْمَةِ مَنْ سِوَاکَ وَ أَلْحِقْهُ بِمَنْ کَانَ یَتَوَلَّاهُ.
ترجمه:
این روایت از عمرو بن ابی المقدام نقل شده است که میگوید: «با امام باقر (ع) از میان بقیع عبور میکردیم و به قبر مردی از اهل کوفه و از شیعیان رسیدیم. امام (ع) بر سر قبر ایستاد و فرمود: خدایا، غریبی او را رحمت کن، تنهاییاش را به وصل و دوستی خودت برطرف کن و از رحمتت به او عطا کن به گونهای که از رحمت دیگران بینیاز گردد و او را به کسانی ملحق کن که او را دوست میداشتند.»
3401- 3- (1)وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ: وَ صِلْ وَحْدَتَهُ وَ آنِسْ وَحْشَتَهُ وَ زَادَ ثُمَّ قَرَأَ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ سَبْعَ مَرَّاتٍ.
ترجمه:
این روایت از حسن بن محبوب نقل شده که مشابه روایت قبلی است، با این تفاوت که در این روایت امام (ع) چنین دعا کردند: «خدایا، تنهایی او را با وصل و دوستی خودت برطرف کن، وحشت او را مونس باش»، و در ادامه افزودند: «سپس هفت مرتبه سوره إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ را قرائت فرمودند.»
3402- 4- (2)وَرَّامُ بْنُ أَبِی فِرَاسٍ فِی کِتَابِهِ قَالَ: قَالَ ع إِذَا قَرَأَ الْمُؤْمِنُ آیَةَ الْکُرْسِیِّ- وَ جَعَلَ ثَوَابَ قِرَاءَتِهِ لِأَهْلِ الْقُبُورِ جَعَلَ اللَّهُ تَعَالَی لَهُ مِنْ کُلِّ حَرْفٍ مَلَکاً یُسَبِّحُ لَهُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (3)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (4).
ترجمه:
این روایت از کتاب "مجموعة ورام" یا "تنبیه الخواطر" اثر ورّام بن أبی فراس نقل شده است. بر اساس این روایت، امام (علیهالسلام) میفرمایند: «هنگامی که مؤمن آیةالکرسی را بخواند و ثواب آن را به اهل قبور هدیه کند، خداوند متعال از هر حرفی فرشتهای خلق میکند که تا روز قیامت برای او تسبیح میگوید.»
(5)35 بَابُ اسْتِحْبَابِ تَلْقِینِ الْوَلِیِّ الْمَیِّتَ الشَّهَادَتَیْنِ وَ الْإِقْرَارَ بِالْأَئِمَّةِ ع بِأَسْمَائِهِمْ بَعْدَ انْصِرَافِ النَّاسِ ترجمه:
3403- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ دَاوُدَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ
عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الدَّلَّالِ عَنْ یَحْیَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ مَا عَلَی أَهْلِ الْمَیِّتِ مِنْکُمْ أَنْ یَدْرَءُوا عَنْ مَیِّتِهِمْ لِقَاءَ مُنْکَرٍ وَ نَکِیرٍ- قَالَ قُلْتُ: کَیْفَ نَصْنَعُ قَالَ إِذَا أُفْرِدَ الْمَیِّتُ فَلْیَسْتَخْلِفْ عِنْدَهُ أَوْلَی النَّاسِ بِهِ فَیَضَعُ فَمَهُ عِنْدَ رَأْسِهِ ثُمَّ یُنَادِی بِأَعْلَی صَوْتِهِ یَا فُلَانَ بْنَ فُلَانٍ أَوْ یَا فُلَانَةُ بِنْتَ فُلَانٍ هَلْ أَنْتَ عَلَی الْعَهْدِ الَّذِی فَارَقْتَنَا عَلَیْهِ مِنْ شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ سَیِّدُ النَّبِیِّینَ وَ أَنَّ عَلِیّاً أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ وَ سَیِّدُ الْوَصِیِّینَ وَ أَنَّ مَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ (1)حَقٌّ وَ أَنَّ الْمَوْتَ حَقٌّ وَ الْبَعْثَ حَقٌّ (2)وَ أَنَّ اللَّهَ یَبْعَثُ مَنْ فِی الْقُبُورِ قَالَ فَیَقُولُ مُنْکَرٌ لِنَکِیرٍ انْصَرِفْ بِنَا عَنْ هَذَا فَقَدْ لُقِّنَ حُجَّتَهُ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ یَحْیَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ (3)
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ (4)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
یحیی بن عبدالله نقل میکند که شنیدم امام صادق (علیهالسلام) میفرمود: «چه اشکالی دارد که اهل میت از شما، از رویارویی میتشان با منکر و نکیر جلوگیری کنند؟» یحیی میگوید: گفتم: «چگونه باید این کار را انجام دهیم؟» امام (علیهالسلام) فرمودند: «هنگامی که میت تنها گذاشته شد (در قبر قرار گرفت)، نزدیکترین شخص به او باید نزد قبرش بایستد، سپس دهانش را نزدیک سر او قرار دهد و با صدای بلند بگوید: "ای فلان پسر فلان (نام میت و پدرش را ذکر کند) یا ای فلانه دختر فلان (اگر میت زن باشد) آیا تو بر عهدی که ما را بر آن ترک کردی استوار هستی؟ از شهادت به اینکه هیچ معبودی جز خداوند یگانه که شریک ندارد وجود ندارد و اینکه محمد بنده و فرستاده اوست، سرور پیامبران است، و اینکه علی امیرالمؤمنین و سرور اوصیا است، و اینکه آنچه محمد (صلیالله علیه و آله) آورده حق است، و مرگ حق است، و برانگیختن حق است و اینکه خداوند کسانی که در قبرها هستند را برمیانگیزد؟"» سپس امام (علیهالسلام) فرمودند: «منکر به نکیر میگوید: "از نزد این شخص برویم، زیرا او حجت خود را فرا گرفته و آماده است."»
3404- 2- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ وَ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ وَ ذُبْیَانَ بْنِ حَکِیمٍ عَنْ مُوسَی بْنِ أُکَیْلٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: مَا عَلَی أَحَدِکُمْ إِذَا دَفَنَ مَیِّتَهُ وَ سَوَّی عَلَیْهِ وَ انْصَرَفَ عَنْ قَبْرِهِ أَنْ یَتَخَلَّفَ عِنْدَ قَبْرِهِ ثُمَّ یَقُولَ یَا فُلَانَ بْنَ فُلَانٍ أَنْتَ عَلَی الْعَهْدِ الَّذِی عَهِدْنَاکَ بِهِ مِنْ شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَ
مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ ص وَ أَنَّ عَلِیّاً أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ع إِمَامُکَ وَ فُلَانٌ وَ فُلَانٌ حَتَّی تَأْتِیَ عَلَی آخِرِهِمْ فَإِنَّهُ إِذَا فَعَلَ ذَلِکَ قَالَ أَحَدُ الْمَلَکَیْنِ لِصَاحِبِهِ قَدْ کُفِینَا الْوُصُولَ إِلَیْهِ وَ مَسْأَلَتَنَا إِیَّاهُ فَإِنَّهُ قَدْ لُقِّنَ حُجَّتَهُ فَیَنْصَرِفَانِ عَنْهُ وَ لَا یَدْخُلَانِ إِلَیْهِ.
ترجمه:
جابر بن یزید نقل میکند که امام باقر (علیهالسلام) فرمودند: «چه اشکالی دارد که هر یک از شما، هنگامی که میت خود را دفن کرد، روی قبرش را صاف کرد و از آنجا برگشت، نزد قبر میت بایستد و سپس بگوید: "ای فلان پسر فلان، تو بر عهدی که ما تو را بر آن شناختیم، استوار هستی؛ از شهادت به اینکه هیچ معبودی جز الله نیست و محمد رسول الله (صلیالله علیه و آله) است، و اینکه علی (علیهالسلام) امیرالمؤمنین و امام توست، و فلان و فلان (نام ائمه بعدی را ذکر کند) تا به آخرین آنها (امام زمان) برسی."»
سپس امام باقر (علیهالسلام) فرمودند: «اگر این کار را انجام داد، یکی از آن دو فرشته (منکر و نکیر) به دیگری میگوید: "ما از دسترسی به او و پرسش از او بینیاز شدیم، زیرا او حجت خود را یاد گرفته است." در نتیجه آن دو فرشته از نزد او بازمیگردند و وارد قبر او نمیشوند.
3405- 3- (1)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: یَنْبَغِی أَنْ یَتَخَلَّفَ عِنْدَ قَبْرِ الْمَیِّتِ أَوْلَی النَّاسِ بِهِ بَعْدَ انْصِرَافِ النَّاسِ عَنْهُ وَ یَقْبِضَ عَلَی التُّرَابِ بِکَفَّیْهِ وَ یُلَقِّنَهُ بِرَفِیعِ صَوْتِهِ فَإِذَا فَعَلَ ذَلِکَ کُفِیَ الْمَیِّتُ الْمَسْأَلَةَ فِی قَبْرِهِ.
ترجمه:
علی بن ابراهیم از پدرش و او از برخی از اصحابش نقل میکند که امام صادق (علیهالسلام) فرمودند: «باید نزدیکترین فرد به میت بعد از آنکه مردم از قبر او دور شدند، در کنار قبر بماند و با دو دستش خاک قبر را بگیرد و با صدای بلند او را تلقین کند. اگر این کار را انجام دهد، میت در قبرش از سؤالهای فرشتگان محفوظ خواهد ماند.
(2)36 بَابُ أَنَّهُ یُکْرَهُ أَنْ یُوضَعَ عَلَی الْقَبْرِ مِنْ غَیْرِ تُرَابِهِ ترجمه:
3406- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّ النَّبِیَّ ص نَهَی أَنْ یُزَادَ عَلَی الْقَبْرِ تُرَابٌ لَمْ یُخْرَجْ مِنْهُ.
ترجمه:
سکونی از امام صادق (علیهالسلام) نقل میکند که پیامبر (صلیالله علیه و آله) نهی فرمودند که بر روی قبر میت، خاکی اضافه شود که از آن خارج نشده است.
3407- 2- (4)وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا تُطَیِّنُوا الْقَبْرَ مِنْ غَیْرِ طِینِهِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ (5)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ.
ترجمه:
به همین سند، از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده است که فرمودند: «قبر را با خاکی غیر از خاک خود قبر، نپوشانید.
3408- 3- (6)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ ع
کُلُّ مَا جُعِلَ عَلَی الْقَبْرِ مِنْ غَیْرِ تُرَابِ الْقَبْرِ فَهُوَ ثِقْلٌ عَلَی الْمَیِّتِ.
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین نقل میکند که امام صادق (علیهالسلام) فرمودند: «هر چیزی که بر روی قبر گذاشته شود و از خاک خود قبر نباشد، بر میت سنگینی میکند.»
(1)37 بَابُ جَوَازِ وَضْعِ الْحَصْبَاءِ وَ اللَّوْحِ عَلَی الْقَبْرِ وَ کِتَابَةِ اسْمِ الْمَیِّتِ عَلَیْهِ ترجمه:
3409- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبَانٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَبْرُ رَسُولِ اللَّهِ ص مُحَصَّبٌ حَصْبَاءَ حَمْرَاءَ.
ترجمه:
ابان از برخی از اصحابش نقل میکند که امام صادق (علیهالسلام) فرمودند: «قبر رسول الله (ص) با سنگریزههای قرمز پوشیده شده است.»
3410- 2- (3)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ قَالَ: لَمَّا رَجَعَ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَی ع مِنْ بَغْدَادَ- وَ مَضَی إِلَی الْمَدِینَةِ مَاتَتْ لَهُ ابْنَةٌ بِفَیْدٍ- فَدَفَنَهَا وَ أَمَرَ بَعْضَ مَوَالِیهِ أَنْ یُجَصِّصَ قَبْرَهَا وَ یَکْتُبَ عَلَی لَوْحٍ اسْمَهَا وَ یَجْعَلَهُ فِی الْقَبْرِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ الَّذِی قَبْلَهُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
یونس بن یعقوب نقل میکند که وقتی ابو الحسن موسی (علیهالسلام) از بغداد بازگشت و به مدینه رفت، دخترش در فید (محلی نزدیک به مدینه) درگذشت. او دخترش را دفن کرد و به برخی از موالی خود دستور داد که قبر او را گچکاری کند و بر روی لوحی نام او را بنویسد و آن را در قبر قرار دهد.
3411- 3- (5)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی کِتَابِ إِکْمَالِ الدِّینِ وَ إِتْمَامِ النِّعْمَةِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْخَیْزَرَانِیِّ عَنْ جَارِیَةٍ لِأَبِی مُحَمَّدٍ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّ أُمَّ الْمَهْدِیِّ ع مَاتَتْ فِی حَیَاةِ أَبِی مُحَمَّدٍ ع- وَ عَلَی قَبْرِهَا لَوْحٌ مَکْتُوبٌ عَلَیْهِ هَذَا قَبْرُ أُمِّ مُحَمَّدٍ ع.
ترجمه:
از جاريةای که خدمتکار امام محمد باقر (علیهالسلام) بود، نقل شده که گفت: «امّ المهدی (علیهالسلام) در زمان حیات امام محمد (ع) درگذشت و بر روی قبر او لوحی نوشته شده بود که بر روی آن نوشته شده بود: "این قبر مادر محمد (علیهالسلام) است."»
(1)38 بَابُ اسْتِحْبَابِ إِدْخَالِ الْمَرْأَةِ الْقَبْرَ عَرْضاً وَ کَوْنِ وَلِیِّهَا فِی مُؤَخَّرِهَا ترجمه:
3412- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْهَمْدَانِیِّ عَنْ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ هَارُونَ رَفَعَ الْحَدِیثَ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِذَا أَدْخَلْتَ (3)الْمَیِّتَ الْقَبْرَ إِنْ کَانَ رَجُلًا یُسَلُّ سَلًّا وَ الْمَرْأَةُ تُؤْخَذُ عَرْضاً فَإِنَّهُ أَسْتَرُ.
ترجمه:
عبدالصمد بن هارون این حدیث را به صورت مرسل نقل کرده که امام صادق (علیهالسلام) فرمودند: «هنگامی که میت را وارد قبر میکنی، اگر مرد باشد، او را بهصورت مستقیم و سُراندن (کشیدن) وارد قبر کن و اگر زن باشد، بهصورت عرضی او را وارد قبر کن؛ زیرا این کار پوشیدهتر و مناسبتر است.»
3413- 2- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی الْجَوْزَاءِ الْمُنَبِّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ عَمْرِو بْنِ خَالِدٍ عَنْ زَیْدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ ع قَالَ: یُسَلُّ الرَّجُلُ سَلًّا وَ تُسْتَقْبَلُ الْمَرْأَةُ اسْتِقْبَالًا وَ یَکُونُ أَوْلَی النَّاسِ بِالْمَرْأَةِ فِی مُؤَخَّرِهَا.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (5).
ترجمه:
زید بن علی از پدرانش از امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب (علیهالسلام) نقل میکند که فرمودند: «مرد بهصورت مستقیم (کشیدن و سُراندن) وارد قبر میشود و زن بهصورت رو به رو (به گونهای که بدن او را بیشتر پوشانده و حفاظت کنند) وارد قبر میگردد و نزدیکترین افراد (خویشاوندان محرم) به زن باید در قسمت عقب او باشند.»
(6)39 بَابُ عَدَمِ جَوَازِ دَفْنِ الْکَافِرِ وَ إِنْ کَانَ أَبَا الْمُسْلِمِ إِلَّا ذِمِّیَّةً حَامِلًا مِنْ مُسْلِمٍ فَإِنِ اشْتَبَهَ الْمُسْلِمُ بِالْکَافِرِ دُفِنَ مَنْ کَانَ کَمِیشَ الذَّکَرِ ترجمه:
3414- 1- (7)قَدْ تَقَدَّمَ فِی حَدِیثِ عَمَّارِ بْنِ مُوسَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع
أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ النَّصْرَانِیِّ یَکُونُ فِی السَّفَرِ وَ هُوَ مَعَ الْمُسْلِمِینَ فَیَمُوتُ قَالَ لَا یُغَسِّلُهُ مُسْلِمٌ وَ لَا کَرَامَةَ وَ لَا یَدْفِنُهُ وَ لَا یَقُومُ عَلَی قَبْرِهِ وَ إِنْ کَانَ أَبَاهُ.
ترجمه:
عمار بن موسی از امام صادق (علیهالسلام) روایت میکند که:
«از او درباره مسیحیای که در سفر همراه مسلمانان است و میمیرد، سؤال شد. فرمود: مسلمان او را غسل ندهد و او شایستگی (این کار) را ندارد و او را دفن نکند و بر قبرش حاضر نشود، حتی اگر (مسیحی) پدرش باشد.»
3415- 2- (1)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَشْیَمَ عَنْ یُونُسَ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا ع عَنِ الرَّجُلِ تَکُونُ لَهُ الْجَارِیَةُ الْیَهُودِیَّةُ- وَ النَّصْرَانِیَّةُ فَیُوَاقِعُهَا فَتَحْمِلُ ثُمَّ یَدْعُوهَا إِلَی أَنْ تُسْلِمَ فَتَأْبَی عَلَیْهِ فَدَنَا وِلَادَتُهَا فَمَاتَتْ وَ هِیَ تُطْلَقُ وَ الْوَلَدُ فِی بَطْنِهَا وَ مَاتَ الْوَلَدُ أَ یُدْفَنُ مَعَهَا عَلَی النَّصْرَانِیَّةِ- أَوْ یُخْرَجُ مِنْهَا وَ یُدْفَنُ عَلَی فِطْرَةِ الْإِسْلَامِ- فَکَتَبَ یُدْفَنُ مَعَهَا.
ترجمه:
از امام رضا (علیهالسلام) درباره مردی که کنیز یهودی یا مسیحیای دارد و با او همبستر میشود و او باردار میشود، سپس مرد او را به اسلام دعوت میکند، اما او نمیپذیرد و هنگام زایمانش نزدیک میشود و در حالی که باردار است، میمیرد و بچه در شکمش میمیرد. آیا (بچه) همراه او بر آیین مسیحیت دفن شود یا از او خارج شود و بر فطرت اسلام دفن گردد؟
(امام) نوشت: همراه او دفن شود.
3416- 3- (2)مُحَمَّدُ بْنُ مَکِّیٍّ الشَّهِیدُ فِی الذِّکْرَی عَنْ حَمَّادٍ اللَّحَّامِ عَنِ الصَّادِقِ ع أَنَّ النَّبِیَّ ص فِی یَوْمِ بَدْرٍ- أَمَرَ بِمُوَارَاةِ کَمِیشِ الذَّکَرِ أَیْ صَغِیرِهِ وَ قَالَ إِنَّهُ لَا یَکُونُ إِلَّا فِی کِرَامِ النَّاسِ.
قَالَ الشَّهِیدُ وَ أَوْرَدَهُ الشَّیْخُ فِی الْخِلَافِ (3)وَ الْمَبْسُوطِ (4)عَنْ عَلِیٍّ ع أَقُولُ: وَ یَأْتِی مُسْنَداً فِی الْجِهَادِ (5).
ترجمه:
(6)40 بَابُ أَنَّ مَنْ مَاتَ فِی الْبَحْرِ وَ لَمْ یُمْکِنْ دَفْنُهُ فِی الْأَرْضِ وَجَبَ وَضْعُهُ فِی إِنَاءٍ وَ سَدُّ رَأْسِهِ أَوْ تَثْقِیلُهُ وَ إِرْسَالُهُ فِی الْمَاءِ ترجمه:
3417- 1- (7)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ
الْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ الْحُرِّ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ مَاتَ وَ هُوَ فِی (1)السَّفِینَةِ فِی الْبَحْرِ کَیْفَ یُصْنَعُ بِهِ قَالَ یُوضَعُ فِی خَابِیَةٍ وَ یُوکَی رَأْسُهَا وَ تُطْرَحُ (2)فِی الْمَاءِ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی مِثْلَهُ (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
از امام صادق (علیهالسلام) درباره مردی که در کشتی در دریا میمیرد، پرسیده شد: با او چه باید کرد؟
فرمود: او را در ظرفی (بشکهای) قرار دهند و درِ آن را ببندند و در آب بیندازند.
3418- 2- (5)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ وَهْبِ بْنِ وَهْبٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع إِذَا مَاتَ الْمَیِّتُ فِی الْبَحْرِ غُسِّلَ وَ کُفِّنَ وَ حُنِّطَ ثُمَّ یُصَلَّی عَلَیْهِ ثُمَّ یُوثَقُ فِی رِجْلَیْهِ (6)حَجَرٌ وَ یُرْمَی بِهِ فِی الْمَاءِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (7)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ مِثْلَهُ (8).
ترجمه:
ابو البختری وهب بن وهب از امام صادق (علیهالسلام) روایت میکند که:
امیرالمؤمنین (علیهالسلام) فرمود:
«وقتی کسی در دریا از دنیا میرود، غسل داده شود و کفن و حنوط شود، سپس بر او نماز خوانده شود و بعد، سنگی به پای او بسته شود و در آب انداخته شود.»
3419- 3- (9)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ (10)
1) فی هامش الأصل عن الکافی- (مات فی)- یعنی بدون (و هو).
2) و فی الفقیه- یرمی به- هامش المخطوط.
3) الکافی 3- 213- 1.
4) التهذیب 1- 340- 996.
5) التهذیب 1- 339- 995.
6) فی الفقیه- رجله- هامش المخطوط.
7) الفقیه 1- 157- 438.
8) قرب الإسناد- 65.
9) الکافی 3- 214- 2، التهذیب 1- 239- 993، الاستبصار 1- 215- 759.
10) لیس فی الاستبصار- هامش المخطوط.
عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبَانٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ: فِی الرَّجُلِ یَمُوتُ مَعَ الْقَوْمِ فِی الْبَحْرِ فَقَالَ یُغَسَّلُ وَ یُکَفَّنُ وَ یُصَلَّی عَلَیْهِ وَ یُثَقَّلُ وَ یُرْمَی بِهِ فِی الْبَحْرِ.
ترجمه:
ابان از امام صادق (علیهالسلام) روایت میکند که:
فرمود:
«وقتی کسی در دریا از دنیا میرود، غسل داده شود و کفن و حنوط شود، سپس بر او نماز خوانده شود و بعد، سنگی به پای او بسته شود و در آب انداخته شود.»
3420- 4- (1)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ رَفَعَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا مَاتَ الرَّجُلُ فِی السَّفِینَةِ وَ لَمْ یُقْدَرْ عَلَی الشَّطِّ قَالَ یُکَفَّنُ وَ یُحَنَّطُ فِی ثَوْبٍ (2)وَ یُلْقَی فِی الْمَاءِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (3)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ.
ترجمه:
سهل بن زیاد از امام صادق (علیهالسلام) روایت میکند که:
«وقتی مردی در کشتی از دنیا میرود و دسترسی به ساحل ممکن نیست، فرمود: او را کفن و حنوط کنند و در پارچهای بپیچند و در آب بیندازند.»
(4)41 بَابُ جَوَازِ تَثْقِیلِ الْمَیِّتِ وَ إِلْقَائِهِ فِی الْمَاءِ عِنْدَ خَوْفِ نَبْشِ الْعَدُوِّ لَهُ وَ إِحْرَاقِهِ وَ إِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ فِی غَیْرِ الْمَاءِ ترجمه:
3421- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ وَ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ جَمِیعاً عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ یَحْیَی الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی الْمُسْتَهِلِّ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ قَالَ: سَأَلَنِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع فَقَالَ مَا دَعَاکُمْ إِلَی الْمَوْضِعِ الَّذِی وَضَعْتُمْ فِیهِ زَیْداً إِلَی أَنْ قَالَ کَمْ إِلَی الْفُرَاتِ مِنَ الْمَوْضِعِ الَّذِی وَضَعْتُمُوهُ فِیهِ فَقُلْتُ قَذْفَةُ حَجَرٍ فَقَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ أَ فَلَا کُنْتُمْ أَوْقَرْتُمُوهُ حَدِیداً وَ قَذَفْتُمُوهُ فِی الْفُرَاتِ وَ کَانَ أَفْضَلَ.
ترجمه:
سلیمان بن خالد روایت میکند که:
امام صادق (علیهالسلام) از من پرسید: چه چیزی باعث شد زید را در آن مکانی که او را گذاشتید، دفن کنید؟
(سپس) فرمود: چقدر فاصله است از آن مکانی که او را گذاشتید تا فرات؟
گفتم: به اندازه پرتاب یک سنگ.
فرمود: سبحان الله! چرا او را با آهن پر نکردید و در فرات نینداختید؟ این کار بهتر بود.
3422- 2- (6)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ رَجُلٍ ذَکَرَهُ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع کَیْفَ
صَنَعْتُمْ بِعَمِّی زَیْدٍ- قُلْتُ إِنَّهُمْ کَانُوا یَحْرُسُونَهُ فَلَمَّا شَفَّ النَّاسُ أَخَذْنَا خَشَبَتَهُ (1)- فَدَفَنَّاهُ فِی حَرْفٍ عَلَی شَاطِئِ الْفُرَاتِ- فَلَمَّا أَصْبَحُوا جَالَتِ الْخَیْلُ یَطْلُبُونَهُ فَوَجَدُوهُ فَأَحْرَقُوهُ فَقَالَ أَلَّا أَوْقَرْتُمُوهُ حَدِیداً وَ أَلْقَیْتُمُوهُ فِی الْفُرَاتِ- صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ لَعَنَ اللَّهُ قَاتِلَهُ.
ترجمه:
سلیمان بن خالد از امام صادق (علیهالسلام) نقل میکند که امام (ع) در مورد زید بن علی (عموی امام صادق (ع)) صحبت میفرمایند. سلیمان میگوید که امام صادق (ع) از من پرسیدند: «چگونه با عموی من، زید، رفتار کردید؟» و من پاسخ دادم که «آنها از او مراقبت میکردند، اما وقتی مردم از اطراف پراکنده شدند، ما جسد او را برداشتیم و در کنارهای از رود فرات دفن کردیم. وقتی صبح شد، سوارکاران آمدند و به دنبال او گشتند و وقتی او را یافتند، جسدش را سوزاندند.» امام (ع) فرمودند: «چرا او را با آهن سنگین نکردید و در فرات نینداختید؟ خداوند بر او درود فرستد و قاتلش را لعنت کند.»
(2)42 بَابُ کَرَاهَةِ حَمْلِ الرَّجُلِ مَعَ الْمَرْأَةِ عَلَی سَرِیرٍ وَاحِدٍ ترجمه:
3423- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ ع أَ یَجُوزُ أَنْ یَجْعَلَ الْمَیِّتَیْنِ عَلَی جَنَازَةٍ وَاحِدَةٍ فِی مَوْضِعِ الْحَاجَةِ وَ قِلَّةِ النَّاسِ وَ إِنْ کَانَ الْمَیِّتَانِ رَجُلًا وَ امْرَأَةً یُحْمَلَانِ عَلَی سَرِیرٍ وَاحِدٍ وَ یُصَلَّی عَلَیْهِمَا فَوَقَّعَ ع لَا یُحْمَلُ الرَّجُلُ مَعَ الْمَرْأَةِ عَلَی سَرِیرٍ وَاحِدٍ.
ترجمه:
این روایت از محمد بن حسن صفار نقل شده است که او به امام حسن عسکری (علیهالسلام) نامهای مینویسد و از ایشان درباره حکم قرار دادن دو میت روی یک تابوت سؤال میکند. او میپرسد که در شرایط اضطرار و کمبود جمعیت، آیا میتوان دو میت را روی یک تابوت قرار داد؟ و اگر آن دو میت، یکی مرد و دیگری زن باشند، آیا میتوان آنها را روی یک تخت (تابوت) حمل کرد و بر هر دو نماز خواند؟
امام حسن عسکری (ع) در پاسخ میفرمایند: «مرد نباید با زن بر روی یک تخت (تابوت) حمل شود.»
(4)43 بَابُ عَدَمِ جَوَازِ نَبْشِ الْقُبُورِ وَ لَا تَسْنِیمِهَا وَ حُکْمِ دَفْنِ مَیِّتَیْنِ فِی قَبْرٍ ترجمه:
3424- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع مَنْ حَدَّدَ قَبْراً أَوْ مَثَّلَ مِثَالًا فَقَدْ خَرَجَ عَنِ (6)الْإِسْلَامِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (7)
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ (1)
أَقُولُ:
نَقَلَ الشَّیْخُ وَ غَیْرُهُ عَنِ الصَّفَّارِ أَنَّهُ رَوَاهُ جَدَّدَ بِالْجِیمِ.
وَ أَنَّهُ قَالَ لَا یَجُوزُ تَجْدِیدُ الْقَبْرِ وَ لَا تَطْیِینُ جَمِیعِهِ بَعْدَ مُرُورِ الْأَیَّامِ وَ بَعْدَ مَا طُیِّنَ وَ لَکِنْ إِذَا مَاتَ مَیِّتٌ وَ طُیِّنَ قَبْرُهُ فَجَائِزٌ أَنْ یُرَمَّ سَائِرُ الْقُبُورِ وَ
عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّهُ رَوَاهُ حَدَّدَ بِالْحَاءِ غَیْرِ الْمُعْجَمَةِ.
یَعْنِی بِهِ مَنْ سَنَّمَ قَبْراً وَ
عَنِ الْبَرْقِیِّ أَنَّهُ رَوَاهُ مَنْ جَدَّثَ قَبْراً بِالْجِیمِ وَ الثَّاءِ.
وَ یُمْکِنُ أَنْ یَکُونَ مَعْنَاهُ أَنْ یَجْعَلَ الْقَبْرَ دَفْعَةً أُخْرَی قَبْراً لِإِنْسَانٍ لِأَنَّ الْجَدَثَ الْقَبْرُ وَ قَالَ الصَّدُوقُ إِنَّمَا هُوَ مَنْ جَدَّدَ بِالْجِیمِ وَ مَعْنَاهُ نَبَشَ قَبْراً وَ عَنِ الْمُفِیدِ أَنَّهُ خَدَّدَ بِالْخَاءِ الْمُعْجَمَةِ وَ الدَّالَیْنِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَی قُتِلَ أَصْحابُ الْأُخْدُودِ (2)وَ الْخَدُّ هُوَ الشَّقُّ فَالنَّهْیُ تَنَاوَلَ شَقَّ الْقَبْرِ إِمَّا لِیُدْفَنَ فِیهِ أَوْ عَلَی جِهَةِ النَّبْشِ وَ لَا یَبْعُدُ صِحَّةُ الْجَمِیعِ وَ تَعَدُّدُ الرِّوَایَةِ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ (3).
ترجمه:
این روایت از امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) نقل شده و بیان میکند که ایشان فرمودند: «کسی که قبری را حدَّد کند یا مَثَّل کند، از اسلام خارج شده است.» در اینجا، اصطلاحات «حدَّد» و «مَثَّل» ممکن است به معانی مختلفی اشاره داشته باشند.
تفسیر و بررسی روایات مرتبط:
در برخی نسخ این روایت، اصطلاح «حدَّد» با حرف «ح» (غیر معجمه) آمده است، که به معنای برجسته کردن یا سَنام (بلند کردن) قبر است. یعنی کسی که قبری را به گونهای خاص و برجسته بسازد یا آن را از حالت معمولیاش خارج کند.
در نسخه دیگری از روایت، «جدَّدَ» با حرف «ج» معجمه (جیم) آمده است، که میتواند به معنای «جدید کردن قبر» باشد. منظور این است که پس از گذشت زمان و تجزیه شدن بدن، کسی قبر را نباید نبش کند و آن را دوباره تجدید کند.
این واژه به معنای ایجاد نقش یا شکل خاص بر قبر است، مثلاً کشیدن تصویر یا ایجاد تندیسی بر روی قبر که از نظر شرعی و عرف اسلامی جایز نیست و با سادگی و تواضعی که در احکام اسلامی برای دفن و قبور تأکید شده، مغایرت دارد.
دیدگاه علما:
شیخ صدوق معتقد است که منظور از روایت، "جدد" (با جیم) است، یعنی کسی که قبری را نبش کرده و دوباره آن را تجدید کند. او نبش قبر را جایز نمیداند.
شیخ مفید روایت را به شکل "خدَّد" (با خاء معجمه) نقل کرده و توضیح میدهد که این واژه به معنای شکافتن قبر است، چه به منظور دفن جدید یا نبش قبر. وی این کار را جایز نمیداند.
برخی دیگر از مفسران از لفظ «جدّث» (با جیم و ثاء) استفاده کردهاند و آن را به معنای تبدیل کردن قبری به قبر دیگر یا استفاده از آن قبر برای دفن فرد دیگری دانستهاند که این عمل نیز از نظر شرعی منع شده است.
3425- 2- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع بَعَثَنِی رَسُولُ اللَّهِ ص إِلَی الْمَدِینَةِ- فَقَالَ لَا تَدَعْ صُورَةً إِلَّا مَحَوْتَهَا وَ لَا قَبْراً إِلَّا سَوَّیْتَهُ وَ لَا کَلْباً إِلَّا قَتَلْتَهُ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ الْأَمْرُ بِتَرْبِیعِ الْقَبْرِ (5)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی تَحْرِیمِ النَّبْشِ فِی
1) المحاسن- 612- 33.
2) البروج 85- 4.
3) التهذیب 1- 459- 1497 ذیل حدیث 1497.
4) الکافی 6- 528- 14، أورده أیضا فی الحدیث 8 الباب 3 من المساکن.
5) تقدم ما یدلّ علیه فی الحدیث 5 الباب 9 من صلاة الجنائز و علی حکم التسویة فی الحدیث 22 الباب 5 منها و الحدیث 5 الباب 21 من هذه الأبواب و علی حکم التربیع فی الباب 31 من هذه الأبواب.
حَدِّ السَّرِقَةِ وَ غَیْرِ ذَلِکَ (1).
ترجمه:
این روایت از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده که ایشان فرمودند امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) فرمود: «رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) مرا به مدینه فرستاد و فرمود: هیچ تصویری را باقی نگذار مگر اینکه آن را محو کنی، و هیچ قبری را برجا نگذار مگر اینکه آن را با زمین هموار کنی، و هیچ سگی را باقی نگذار مگر اینکه آن را بکشی.»
(2)44 بَابُ کَرَاهَةِ الْبِنَاءِ عَلَی الْقَبْرِ فِی غَیْرِ قَبْرِ النَّبِیِّ ص وَ الْأَئِمَّةِ ع وَ الْجُلُوسِ عَلَیْهِ وَ تَجْصِیصِهِ وَ تَطْیِینِهِ ترجمه:
3426- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَی ع عَنِ الْبِنَاءِ عَلَی الْقَبْرِ وَ الْجُلُوسِ عَلَیْهِ هَلْ یَصْلُحُ قَالَ لَا یَصْلُحُ الْبِنَاءُ عَلَیْهِ وَ لَا الْجُلُوسُ وَ لَا تَجْصِیصُهُ وَ لَا تَطْیِینُهُ.
ترجمه:
این روایت از امام موسی کاظم (علیهالسلام) نقل شده است که علی بن جعفر از ایشان در مورد حکم ساختن بنا بر روی قبر و نشستن روی آن سؤال میپرسد. ایشان در پاسخ فرمودند: «ساختن بنا بر روی قبر، نشستن بر آن، گچکاری (سفید کردن) قبر و گلکاری آن جایز نیست.»
3427- 2- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ زِیَادِ بْنِ مَرْوَانَ الْقَنْدِیِّ عَنْ یُونُسَ بْنِ ظَبْیَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: نَهَی رَسُولُ اللَّهِ ص أَنْ یُصَلَّی عَلَی قَبْرٍ أَوْ یُقْعَدَ عَلَیْهِ أَوْ یُبْنَی عَلَیْهِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْمُقْنِعِ مُرْسَلًا (5).
ترجمه:
این روایت از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده که ایشان فرمودند: «رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) نهی فرمودند از اینکه بر قبری نماز خوانده شود، یا بر روی قبر نشسته شود، یا بر روی قبر بنایی ساخته شود.»
3428- 3- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ جَرَّاحٍ الْمَدَائِنِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع
1) یأتی ما یدلّ علی ذلک فی الباب 19 من حدّ السرقة و الحدیث 6 الباب 41 من الأمر بالمعروف.
2) 2الباب 44 فیه 7 أحادیث.
3) التهذیب 1- 461- 1053 و الاستبصار 1- 217- 767.
4) التهذیب 1- 461- 1054 و 3- 201- 469 و الاستبصار 1- 482- 1869 و أورده فی الحدیث 6 الباب 18 من أبواب صلاة الجنائز.
5) المقنع- 21.
6) التهذیب 1- 461- 1505، أورده فی الحدیث 9 الباب 3 من أبواب المساکن.
قَالَ: لَا تَبْنُوا عَلَی الْقُبُورِ وَ لَا تُصَوِّرُوا سُقُوفَ الْبُیُوتِ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص کَرِهَ ذَلِکَ.
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنِ النَّضْرِ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
این روایت از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده که ایشان فرمودند: «بر روی قبور بنا نسازید و سقف خانهها را تزئین نکنید، چرا که رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) از این کار کراهت داشتند.»
3429- 4- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ شُعَیْبِ بْنِ وَاقِدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ زَیْدٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص فِی حَدِیثِ الْمَنَاهِی أَنَّهُ نَهَی أَنْ تُجَصَّصَ الْمَقَابِرُ.
وَ رَوَاهُ أَیْضاً فِی الْأَمَالِی بِالْإِسْنَادِ الْآتِی وَ کَذَا جَمِیعُ حَدِیثِ الْمَنَاهِی (3).
ترجمه:
این روایت از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده است که ایشان از پدران بزرگوارشان و ایشان نیز از رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) نقل میکنند که در حدیث «المناهی» فرمودند: «پیامبر (ص) نهی فرمودند از گچکاری (سفید کردن) قبور.»
3430- 5- (4)وَ فِی مَعَانِی الْأَخْبَارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَارُونَ الزَّنْجَانِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ (عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُبَیْدٍ) (5)رَفَعَهُ عَنِ النَّبِیِّ ص أَنَّهُ نَهَی عَنْ تَقْصِیصِ الْقُبُورِ قَالَ وَ هُوَ التَّجْصِیصُ.
ترجمه:
این روایت از «القاسم بن عبید» به صورت مرفوع از پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآله) نقل شده است که ایشان نهی فرمودند از «تقصیص قبور». در توضیح این عبارت گفته شده که منظور از «تقصیص»، همان «گچکاری» قبور است.
3431- 6- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع بَعَثَنِی رَسُولُ اللَّهِ ص فِی هَدْمِ الْقُبُورِ وَ کَسْرِ الصُّوَرِ.
ترجمه:
این روایت از ابن قداح از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده که ایشان فرمودند: «امیرالمؤمنین (علیهالسلام) فرمود: رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) مرا برای ویران کردن قبور و شکستن تصاویر (و مجسمهها) فرستاد.»
3432- 7- (7)وَ قَدْ تَقَدَّمَ فِی حَدِیثٍ لَا تَدَعْ صُورَةً إِلَّا مَحَوْتَهَا وَ لَا قَبْراً إِلَّا سَوَّیْتَهُ.
1) المحاسن- 612- 32.
2) الفقیه 4- 4- 4968، و أورده و ما بعده فی الحدیث 2 الباب 22 من أبواب مکان المصلی.
3) أمالی الصدوق- 344.
4) معانی الأخبار- 279.
5) فی المصدر- أبی عبید القاسم بن سلام.
6) الکافی 6- 528- 11 و المحاسن- 614- 35 أورده عنهما فی الحدیث 7 الباب 3 من أبواب المساکن.
7) تقدم فی الحدیث 2 الباب 43 من هذه الأبواب.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی جَوَازِ التَّجْصِیصِ فِی حَدِیثِ وَضْعِ الْحَصْبَاءِ وَ هُوَ دَالٌّ عَلَی نَفْیِ التَّحْرِیمِ فَلَا یُنَافِی الْکَرَاهَةَ ذَکَرَهُ الشَّیْخُ (1)وَ قَدْ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی کَرَاهَةِ تَطْیِینِ الْقَبْرِ بِغَیْرِ طِینِهِ (2)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی اسْتِحْبَابِ عِمَارَةِ قُبُورِ النَّبِیِّ وَ الْأَئِمَّةِ ع (3).
ترجمه:
و در حدیثی پیشتر آمده است: «هیچ تصویری را باقی مگذار، مگر آنکه آن را محو کنی و هیچ قبری را مگذار، مگر آنکه آن را هموار کنی.»
میگویم: و پیشتر آنچه دلالت بر جواز گچکاری دارد در حدیث گذاشتن سنگریزه آمده است و این دلالت بر نفی حرمت میکند، پس منافاتی با کراهت ندارد. شیخ این را ذکر کرده است. و پیشتر آنچه بر کراهت گلکاری قبر با غیر گل خود آن دلالت دارد، آمده است و خواهد آمد آنچه بر استحباب عمارت قبور پیامبر و ائمه (علیهمالسلام) دلالت میکند.
45 (4)بَابُ اسْتِحْبَابِ تَرْکِ الْجُلُوسِ لِمَنْ شَیَّعَ الْجَنَازَةَ حَتَّی یُوضَعَ الْمَیِّتُ فِی لَحْدِهِ وَ عَدَمِ تَحْرِیمِهِ
ترجمه:
3433- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ وَ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: یَنْبَغِی لِمَنْ شَیَّعَ جِنَازَةً أَنْ لَا یَجْلِسَ حَتَّی یُوضَعَ فِی لَحْدِهِ فَإِذَا وُضِعَ فِی لَحْدِهِ فَلَا بَأْسَ بِالْجُلُوسِ.
ترجمه:
3434- 2- (6)وَ قَدْ سَبَقَ فِی حَدِیثِ دَاوُدَ بْنِ النُّعْمَانِ أَنَّ أَبَا الْحَسَنِ ع لَمَّا انْتَهَی إِلَی الْقَبْرِ تَنَحَّی فَجَلَسَ فَلَمَّا أُدْخِلَ الْمَیِّتُ لَحْدَهُ قَامَ فَحَثَا عَلَیْهِ التُّرَابَ.
أَقُولُ: هَذَا یَدُلُّ عَلَی الْجَوَازِ وَ الْأَوَّلُ عَلَی الْأَفْضَلِیَّةِ.
ترجمه:
و در حدیث داود بن نعمان آمده است که: «هنگامی که اباالحسن (علیهالسلام) به قبر رسید، کنار رفت و نشست. پس زمانی که میت را در لحد گذاشتند، برخواست و بر او خاک ریخت.»
میگویم: این (روایت) دلالت بر جواز (نشستن) دارد و روایت اول بر افضلیت.
(1)46 بَابُ اسْتِحْبَابِ التَّعْزِیَةِ لِلرَّجُلِ وَ الْمَرْأَةِ لَا سِیَّمَا الثَّکْلَی ترجمه:
3435- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ عَزَّی حَزِیناً کُسِیَ فِی الْمَوْقِفِ حُلَّةً یُحَبَّرُ بِهَا.
ترجمه:
از سکونی، از امام صادق (علیهالسلام)، از پدرانش نقل شده که رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) فرمود: «هر کس فرد اندوهگینی را تسلیت دهد، در موقف (روز قیامت) حلّهای بر او پوشانده میشود که با آن شادمان میگردد.»
3436- 2- (3)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ وَهْبٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ عَزَّی مُصَاباً کَانَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِهِ مِنْ غَیْرِ أَنْ یَنْتَقِصَ مِنْ أَجْرِ الْمُصَابِ شَیْئاً (4).
وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ ع (5)
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
از وهب، از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده که رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) فرمود: «هر کس به مصیبتدیدهای تسلیت دهد، برای او مثل اجر (و پاداش) او خواهد بود، بدون اینکه از اجر مصیبتدیده چیزی کاسته شود.»
3437- 3- (7)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: کَانَ فِیمَا نَاجَی بِهِ مُوسَی ع رَبَّهُ قَالَ یَا رَبِّ مَا لِمَنْ عَزَّی الثَّکْلَی قَالَ أُظِلُّهُ فِی ظِلِّی یَوْمَ لَا ظِلَّ إِلَّا ظِلِّی.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
از ابی الجارود، از امام باقر (علیهالسلام) نقل شده که فرمود: «در آنچه موسی (علیهالسلام) با پروردگارش مناجات میکرد، آمده است که (موسی) گفت: ای پروردگار من، پاداش کسی که به زن داغدیده تسلیت دهد، چیست؟ (خداوند) فرمود: او را در سایه خود جای میدهم، در روزی که هیچ سایهای جز سایه من نیست.»
3438- 4- (2)وَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَنْصُورٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ الْجَزَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ عَزَّی حَزِیناً کُسِیَ فِی الْمَوْقِفِ حُلَّةً یُحْبَی بِهَا.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (3).
ترجمه:
از اسماعیل جزری، از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده که رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) فرمود: «هر کس فرد اندوهگینی را تسلیت دهد، در موقف (روز قیامت) حلّهای بر او پوشانده میشود که به سبب آن مورد اکرام و محبت قرار میگیرد.»
3439- 5- (4)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عِیسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْعُمَرِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع مَنْ عَزَّی الثَّکْلَی أَظَلَّهُ اللَّهُ فِی ظِلِّ عَرْشِهِ یَوْمَ لَا ظِلَّ إِلَّا ظِلُّهُ.
ترجمه:
علی بن عیسی بن عبدالله العمری، از پدرش، از جدش، از پدرش نقل کرده که امیرالمؤمنین (علیهالسلام) فرمود: «هر کس به زن داغدیده تسلیت دهد، خداوند او را در سایه عرش خود در روزی که هیچ سایهای جز سایه او نیست، قرار میدهد.»
3440- 6- (5)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص التَّعْزِیَةُ تُورِثُ الْجَنَّةَ.
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین (شیخ صدوق) نقل کرده است که رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) فرمود: «تسلیت دهنده (به دیگران) بهشت را به ارث میبرد.»
3441- 7- (6)وَ فِی الْمُقْنِعِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ: مَنْ عَزَّی مُؤْمِناً (7)کُسِیَ فِی الْمَوْقِفِ حُلَّةً یُحَبَّرُ بِهَا.
ترجمه:
از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده که رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) فرمود: «هر کس فرد اندوهگینی را تسلیت دهد، در موقف (روز قیامت) حلّهای بر او پوشانده میشود که به سبب آن مورد اکرام و محبت قرار میگیرد.»
3442- 8- (8)وَ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْعَلَوِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ
مُحَمَّدٍ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص التَّعْزِیَةُ تُورِثُ الْجَنَّةَ.
ترجمه:
رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) فرمود: «تسلیت دهنده (به دیگران) بهشت را به ارث میبرد.»
3443- 9- (1)وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ: مَنْ عَزَّی حَزِیناً کُسِیَ فِی الْمَوْقِفِ حُلَّةً یُحَبَّرُ بِهَا.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2).
ترجمه:
فرمود: «هر کس فرد اندوهگینی را تسلیت دهد، در موقف (روز قیامت) حلّهای بر او پوشانده میشود که به سبب آن مورد اکرام و محبت قرار میگیرد.»
(3)47 بَابُ اسْتِحْبَابِ التَّعْزِیَةِ قَبْلَ الدَّفْنِ وَ بَعْدَهُ ترجمه:
3444- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَکَمِ قَالَ: رَأَیْتُ مُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ ع یُعَزِّی قَبْلَ الدَّفْنِ وَ بَعْدَهُ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَکَمِ (5)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ (6)
وَ رَوَاهُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (7)
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ عُمُوماً (8)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (9).
ترجمه:
هِشَامِ بْنِ الْحَکَمِ : دیدم حضرت کاظم علیه السلام هم قبل وهم بعد ازدفن به مصیبت دیده تسلیت می گفتند .
(1)48 بَابُ تَأَکُّدِ اسْتِحْبَابِ التَّعْزِیَةِ بَعْدَ الدَّفْنِ وَ تَعْجِیلِ الِانْصِرَافِ عَنِ الْقَبْرِ وَ أَنَّهُ یَکْفِی فِی التَّعْزِیَةِ أَنْ یَرَاهُ صَاحِبُ الْمُصِیبَةِ ترجمه:
3445- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: التَّعْزِیَةُ لِأَهْلِ الْمُصِیبَةِ بَعْدَ مَا یُدْفَنُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
از ابن ابی عمیر، از برخی از یارانش، از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده که فرمود: «تسلیت (به خانواده مصیبتدیده) بعد از آن است که میت دفن شود.»
3446- 2- (4)وَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ الْحَجَّالِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَیْسَ التَّعْزِیَةُ إِلَّا عِنْدَ الْقَبْرِ ثُمَّ یَنْصَرِفُونَ لَا یَحْدُثُ فِی الْمَیِّتِ حَدَثٌ فَیَسْمَعُونَ الصَّوْتَ.
وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُذَافِرٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (5)وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
از اسحاق بن عمار، از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده که فرمود: «تسلیت تنها در کنار قبر است، سپس (مهمانان) میروند و هیچ حادثهای در مورد میت پیش نمیآید که (مردم) صدای آن را بشنوند.»
3447- 3- (7)وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: التَّعْزِیَةُ الْوَاجِبَةُ بَعْدَ الدَّفْنِ.
أَقُولُ: الْمُرَادُ بِالْوُجُوبِ الِاسْتِحْبَابُ الْمُؤَکَّدُ.
ترجمه:
از احمد بن محمد بن خالد، از پدرش، از برخی از یارانش، از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده که فرمود: «تسلیت واجب بعد از دفن است.»
میگویم: منظور از وجوب، استحباب مؤکد است.
3448- 4- (8)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ ع
التَّعْزِیَةُ الْوَاجِبَةُ بَعْدَ الدَّفْنِ وَ قَالَ کَفَاکَ مِنَ التَّعْزِیَةِ أَنْ یَرَاکَ صَاحِبُ الْمُصِیبَةِ.
(1) ترجمه:
محمد بن علی بن حسین (شیخ صدوق) نقل کرده است که امام صادق (علیهالسلام) فرمود: «تسلیت واجب بعد از دفن است و گفت: برای تسلیت، همین کافی است که صاحب مصیبت تو را ببیند.»
(2)49 بَابُ کَیْفِیَّةِ التَّعْزِیَةِ وَ اسْتِحْبَابِ الدُّعَاءِ لِأَهْلِ الْمُصِیبَةِ بِالْخَلَفِ وَ التَّسْلِیَةِ ترجمه:
3449- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ رِفَاعَةَ النَّخَّاسِ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: عَزَّی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع (4)رَجُلًا بِابْنٍ لَهُ فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ خَیْرٌ لِابْنِکَ مِنْکَ وَ ثَوَابُ اللَّهِ خَیْرٌ لَکَ مِنِ ابْنِکَ فَلَمَّا بَلَغَهُ (5)جَزَعُهُ بَعْدُ عَادَ إِلَیْهِ فَقَالَ لَهُ قَدْ مَاتَ رَسُولُ اللَّهِ ص فَمَا لَکَ بِهِ أُسْوَةٌ فَقَالَ إِنَّهُ کَانَ مُرَاهِقاً (6)فَقَالَ إِنَّ أَمَامَهُ ثَلَاثَ خِصَالٍ شَهَادَةَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ رَحْمَةَ اللَّهِ وَ شَفَاعَةَ رَسُولِ اللَّهِ ص- فَلَنْ تَفُوتَهُ وَاحِدَةٌ مِنْهُنَّ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ (7)
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (8)
وَ رَوَاهُ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ أَسْقَطَ قَوْلَهُ عَنْ رَجُلٍ (9).
ترجمه:
از رفاعة نخاس، از مردی، از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده که فرمود: «امام صادق (ع) به مردی درگذشتن پسرش تسلیت گفت و فرمود: خداوند عزوجل برای پسرت بهتر از توست و پاداش خداوند برای تو بهتر از پسرت است. وقتی خبر جزع و زاری او به امام رسید، دوباره به او گفت: آیا رسول الله (ص) مرد و برای تو در او اسوهای نیست؟ مرد پاسخ داد: او(پسرم) در سن جوانی بود. امام فرمود: برای او سه ویژگی وجود دارد: شهادت اینکه هیچ خدایی جز خدا نیست، رحمت خدا و شفاعت رسول الله (ص)؛ و یکی از اینها به خواست خدا از او فوت نخواهد شد.»
1) و تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 1 الباب 3 و الباب 47 من هذه الأبواب.
2) الباب 49 فیه 3 أحادیث.
3) الکافی 3- 204- 7.
4) لعله الحسین (علیه السلام) (منه قده).
5) فی التهذیب زیادة- شدة (هامش المخطوط).
6) فی نسخة- مرهقا (هامش المخطوط).
7) التهذیب 1- 468- 1537.
8) الفقیه 1- 174- 508.
9) ثواب الأعمال- 235- 3.
3450- 2- (1)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ مِهْرَانَ (2)قَالَ: کَتَبَ أَبُو جَعْفَرٍ الثَّانِی ع إِلَی رَجُلٍ ذَکَرْتَ مُصِیبَتَکَ بِعَلِیٍّ ابْنِکَ وَ ذَکَرْتَ أَنَّهُ کَانَ أَحَبَّ وُلْدِکَ إِلَیْکَ وَ کَذَلِکَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّمَا یَأْخُذُ مِنَ الْوَالِدِ وَ غَیْرِهِ أَزْکَی مَا عِنْدَ أَهْلِهِ لِیُعْظِمَ بِهِ أَجْرَ الْمُصَابِ بِالْمُصِیبَةِ فَأَعْظَمَ اللَّهُ أَجْرَکَ وَ أَحْسَنَ عَزَاکَ وَ رَبَطَ عَلَی قَلْبِکَ إِنَّهُ قَدِیرٌ وَ عَجَّلَ اللَّهُ عَلَیْکَ بِالْخَلَفِ وَ أَرْجُو أَنْ یَکُونَ اللَّهُ قَدْ فَعَلَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.
ترجمه:
از ابن مهران نقل شده که گفت: امام جواد (علیهالسلام) به مردی نامه نوشت: «مصیبت خود را درباره علی، پسرت، ذکر کردی و گفتی که او محبوبترین فرزندانت نزد تو بود. همینگونه است خداوند عزوجل، که از والدین و دیگران، برترین و پاکیزهترین آنچه را نزدشان است میگیرد تا با آن، پاداش صاحب مصیبت را در مصیبتش عظیم گرداند. پس خداوند پاداشت را بزرگ گرداند و تسلیت خوبی به تو بدهد و دلت را محکم کند. همانا او قادر است و خداوند به زودی عوض اورا به توعطا کند و امیدوارم که خداوند این کار را کرده باشد، اگر خدا بخواهد.»
3451- 3- (3)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: أَتَی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع قَوْماً قَدْ أُصِیبُوا بِمُصِیبَةٍ فَقَالَ جَبَرَ اللَّهُ وَهْنَکُمْ وَ أَحْسَنَ عَزَاکُمْ وَ رَحِمَ مُتَوَفَّاکُمْ ثُمَّ انْصَرَفَ.
أَقُولُ: وَ تَعْزِیَةُ الْأَئِمَّةِ ع لِأَصْحَابِهِمْ وَ غَیْرِهِمْ کَثِیرَةٌ مُشْتَمِلَةٌ عَلَی هَذِهِ الْمَعَانِی.
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین گفت: ابو عبد الله (علیهالسلام) به قومی که دچار مصیبت شده بودند، آمد و گفت: «خداوند، ضعف شما را جبران کند و تسلیت شما را نیکو گرداند و مرحوم شما را رحمت کند.» سپس برگشتند .
(4)50 بَابُ اسْتِحْبَابِ تَغْطِیَةِ الْقَبْرِ بِثَوْبٍ عِنْدَ وَضْعِ الْمَیِّتِ فِیهِ إِنْ کَانَ امْرَأَةً وَ جَوَازِهِ فِی الرَّجُلِ ترجمه:
3452- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدِ بْنِ عُقْدَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یُوسُفَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مَحْمُودِ بْنِ مَیْمُونٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ کِلَابٍ قَالَ سَمِعْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ ع یَقُولُ یُغْشَی قَبْرُ الْمَرْأَةِ بِالثَّوْبِ وَ لَا یُغْشَی قَبْرُ الرَّجُلِ وَ قَدْ مُدَّ عَلَی قَبْرِ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ ثَوْبٌ وَ النَّبِیُّ ص شَاهِدٌ فَلَمْ یُنْکِرْ ذَلِکَ.
ترجمه:
از جعفر بن کلاب نقل شده است که گفت: از جعفر بن محمد (علیهالسلام) شنیدم که میفرمود: «قبر زن باید با پارچه پوشانده شود، ولی قبر مرد پوشانده نمیشود. و بر قبر سعد بن معاذ پارچهای کشیده شد و پیامبر (ص) شاهد بود و آن را انکار نکرد.»
(1)51 بَابُ أَنَّهُ إِذَا مَاتَ مُسْلِمٌ فِی بِئْرٍ مُحَرَّجٍ وَ لَمْ یُمْکِنْ إِخْرَاجُهُ وَجَبَ تَعْطِیلُهَا وَ جَعْلُهَا قَبْراً ترجمه:
3453- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ ذُبْیَانَ بْنِ حَکِیمٍ عَنْ مُوسَی بْنِ أُکَیْلٍ النُّمَیْرِیِّ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ سَیَابَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی بِئْرٍ مُحَرَّجٍ (3)وَقَعَ فِیهِ رَجُلٌ فَمَاتَ فِیهِ فَلَمْ یُمْکِنْ إِخْرَاجُهُ مِنَ الْبِئْرِ أَ یُتَوَضَّأُ فِی تِلْکَ الْبِئْرِ قَالَ لَا یُتَوَضَّأُ فِیهِ یُعَطَّلُ وَ یُجْعَلُ قَبْراً وَ إِنْ أَمْکَنَ إِخْرَاجُهُ أُخْرِجَ وَ غُسِّلَ وَ دُفِنَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص حُرْمَةُ الْمُسْلِمِ مَیِّتاً کَحُرْمَتِهِ وَ هُوَ حَیٌّ سَوَاءٌ.
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ رَجُلٍ عَنْ ذُبْیَانَ بْنِ حَکِیمٍ مِثْلَهُ (4)وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْمُقْنِعِ مُرْسَلًا (5).
ترجمه:
این روایت از علی بْنِ سَیَابَةَ نقل شده که شخصی در چاه محرج افتاد و مرد نمیشد او را از چاه بیرون آورد از امام صادق علیه السلام سوال کردم آیا از این چاه میتوان وضو گرفت فرمودند : وضو نگیرید و چاه را تعطیل کرده و آن را قبر او قرار دهید پس اگر ممکن است او را بیرون آورید او را بیرون آورده غسل داده و کفن کرده و دفن کنید زیرا رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم فرمودند : حرمت مسلمان مرده مثل مسلمان زنده است .
(6)52 بَابُ اسْتِحْبَابِ اتِّخَاذِ النَّعْشِ لِحَمْلِ الْمَیِّتِ وَ یَتَأَکَّدُ فِی الْمَرْأَةِ ترجمه:
3454- 1- (7)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْخَطَّابِ عَنْ مُوسَی بْنِ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ
خَالِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ أَوَّلِ مَنْ جُعِلَ لَهُ النَّعْشُ قَالَ فَاطِمَةُ ع بِنْتُ رَسُولِ اللَّهِ ص.
ترجمه:
از سلیمان بن خالد نقل شده است که گفت: از امام صادق (علیهالسلام) پرسیدم: «اولین کسی که برای او نعش (تابوت) قرار داده شد چه کسی بود؟» حضرت فرمودند: «فاطمه (علیهاالسلام)، دختر رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله).»
3455- 2- (1)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی بْنِ زَکَرِیَّا عَنْ أَبِیهِ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ الْمُثَنَّی عَنْ أَبِی عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحَذَّاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: أَوَّلُ نَعْشٍ أُحْدِثَ فِی الْإِسْلَامِ نَعْشُ فَاطِمَةَ ع- إِنَّهَا اشْتَکَتْ شَکَاتَهَا الَّتِی قُبِضَتْ فِیهَا وَ قَالَتْ لِأَسْمَاءَ إِنِّی نَحَلْتُ فَذَهَبَ لَحْمِی أَ لَا تَجْعَلِینَ لِی شَیْئاً یَسْتُرُنِی فَقَالَتِ الْأَسْمَاءُ- إِنِّی إِذْ کُنْتُ بِأَرْضِ الْحَبَشَةِ- رَأَیْتُهُمْ یَصْنَعُونَ شَیْئاً أَ فَلَا أَصْنَعُ لَکِ فَإِنْ أَعْجَبَکِ صَنَعْتُ لَکِ قَالَتْ نَعَمْ فَدَعَتْ بِسَرِیرٍ فَأَکَبَّتْهُ لِوَجْهِهِ ثُمَّ دَعَتْ بِجَرَائِدَ فَشَدَّدَتْهُ عَلَی قَوَائِمِهِ ثُمَّ جَلَّلَتْهُ ثَوْباً فَقَالَتْ هَکَذَا رَأَیْتُهُمْ یَصْنَعُونَ فَقَالَتِ اصْنَعِی لِی مِثْلَهُ اسْتُرِینِی سَتَرَکِ اللَّهُ مِنَ النَّارِ.
ترجمه:
از ابو عبدالرحمن حذاء نقل شده است که امام صادق (علیهالسلام) فرمود: «اولین نعشی که در اسلام ایجاد شد، نعش فاطمه (علیهاالسلام) بود. زمانی که به آن بیماری مبتلا شد که در همان از دنیا رفت، به اسماء گفت: «من لاغر شدهام و گوشتم از بین رفته است. آیا برای من چیزی قرار نمیدهی که مرا بپوشاند؟» اسماء گفت: «وقتی در سرزمین حبشه بودم، دیدم آنها چیزی میسازند. آیا آن را برایت بسازم؟ اگر خوشت آمد، همان را برایت درست کنم.» حضرت فرمودند: «بله.» پس اسماء تختخوابی خواست و آن را بر روی زمین برعکس کرد. سپس چند شاخه خرما آورد و آن را به پایههای تخت بست. بعد روی آن را با پارچهای پوشاند و گفت: «آنها را اینگونه دیدم که میسازند.» حضرت فاطمه (علیهاالسلام) فرمود: «برایم اینچنین بساز. مرا بپوشان. خدا تو را از آتش بپوشاند.»
3456- 3- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ ع أَوَّلُ مَنْ جُعِلَ لَهُ النَّعْشُ فَاطِمَةُ بِنْتُ مُحَمَّدٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهَا.
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین گفته است: امام صادق (علیهالسلام) فرمود: «اولین کسی که برای او نعش(تابوت) قرار داده شد، فاطمه دختر محمد (صلواتاللهعلیها) بود.»
3457- 4- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ أَوَّلِ مَنْ جُعِلَ لَهُ النَّعْشُ فَقَالَ فَاطِمَةُ ع.
ترجمه:
ازحلبی نقل شده است که گفت: از امام صادق (علیهالسلام) پرسیدم: «اولین کسی که برای او نعش (تابوت) قرار داده شد چه کسی بود؟» حضرت فرمودند: «فاطمه (علیهاالسلام)،
3458- 5- (4)عَلِیُّ بْنُ عِیسَی فِی کَشْفِ الْغُمَّةِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَرِضَتْ فَاطِمَةُ ع مَرَضاً شَدِیداً فَقَالَتْ لِأَسْمَاءَ بِنْتِ عُمَیْسٍ أَ لَا تَرَیْنَ إِلَی مَا بَلَغْتُ فَلَا تَحْمِلِینِی عَلَی سَرِیرٍ ظَاهِرٍ فَقَالَتْ لَا لَعَمْرِی وَ لَکِنْ أَصْنَعُ نَعْشاً کَمَا رَأَیْتُ یُصْنَعُ بِالْحَبَشَةِ قَالَتْ فَأَرِینِیهِ فَأَرْسَلَتْ إِلَی جَرَائِدَ رَطْبَةٍ
فَقُطِّعَتْ مِنَ الْأَسْوَاقِ ثُمَّ جَعَلَتْ عَلَی السَّرِیرِ نَعْشاً وَ هُوَ أَوَّلُ مَا کَانَ النَّعْشُ فَتَبَسَّمَتْ وَ مَا رَأَیْتُهَا مُتَبَسِّمَةً إِلَّا یَوْمَئِذٍ ثُمَّ حَمَلْنَاهَا فَدَفَنَّاهَا لَیْلًا.
ترجمه:
ابن عباس روایت کرده است: فاطمه (سلاماللهعلیها) دچار بیماری شدیدی شد و به اسماء بنت عمیس گفت: «آیا نمیبینی که به چه حالتی رسیدهام؟ مرا بر روی تختی آشکار قرار نده.» اسماء گفت: «نه، به خدا قسم، ولی برایت نعشی میسازم، همانطور که در حبشه دیدم.» فاطمه گفت: «آن را به من نشان بده.» پس اسماء شاخههای نخل تازهای را خواست و آنها را بریدند و بر روی تخت، نعشی قرار داد. این اولین نعش بود. فاطمه لبخند زد و من او را جز در آن روز لبخندزن ندیدم. سپس او را برداشته و شبانه دفن کردیم.
3459- 6- (1)وَ عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ عُمَیْسٍ أَنَّ فَاطِمَةَ ع قَالَتْ لَهَا (2)إِنِّی قَدِ اسْتَقْبَحْتُ مَا یُصْنَعُ بِالنِّسَاءِ إِنَّهُ یُطْرَحُ عَلَی الْمَرْأَةِ الثَّوْبُ فَیَصِفُهَا لِمَنْ رَأَی فَقُلْتُ (3)یَا بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ- أَنَا أَصْنَعُ لَکِ شَیْئاً رَأَیْتُهُ بِأَرْضِ الْحَبَشَةِ- قَالَتْ فَدَعَوْتُ بِجَرِیدَةٍ رَطْبَةٍ فَحَبَسْتُهَا ثُمَّ طَرَحْتُ عَلَیْهَا ثَوْباً فَقَالَتْ فَاطِمَةُ مَا أَحْسَنَ هَذَا وَ أَجْمَلَهُ لَا تُعْرَفُ بِهِ الْمَرْأَةُ مِنَ الرَّجُلِ فَإِذَا مِتُّ فَاغْسِلِینِی أَنْتِ إِلَی أَنْ قَالَ فَلَمَّا مَاتَتْ ع غَسَّلَهَا عَلِیٌّ وَ أَسْمَاءُ.
ترجمه:
اسماء بنت عمیس روایت کرده است که فاطمه (سلاماللهعلیها) به او گفت: «من از کاری که با زنان انجام میدهند بدم میآید، زیرا پارچهای بر روی زن انداخته میشود که او را برای کسی که میبیند، توصیف میکند.» اسماء گفت: «ای دختر رسول خدا، من چیزی برایت میسازم که در سرزمین حبشه دیدهام.» پس شاخه نخل تازهای را خواستم و آن را خم کردم، سپس پارچهای بر روی آن انداختم. فاطمه گفت: «چه نیکو و زیباست، به طوری که زن از مرد شناخته نمیشود. هنگامی که از دنیا رفتم، تو مرا غسل بده.» و تا آنکه هنگامی که فاطمه (سلاماللهعلیها) از دنیا رفت، علی و اسماء او را غسل دادند.
(4)53 بَابُ اسْتِحْبَابِ الْوُضُوءِ لِمَنْ أَدْخَلَ الْمَیِّتَ قَبْرَهُ ترجمه:
3460- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ الْحَلَبِیِّ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: تَوَضَّأْ إِذَا أَدْخَلْتَ الْمَیِّتَ الْقَبْرَ.
ترجمه:
این روایت از محمد بن مسلم نقل شده است که امام صادق (علیهالسلام) فرمود: «هرگاه میت را در قبر قرار دادی، وضو بگیر.»
3461- 2- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: قُلْتُ لَهُ مَنْ أَدْخَلَ الْمَیِّتَ الْقَبْرَ عَلَیْهِ وُضُوءٌ قَالَ لَا إِلَّا أَنْ یَتَوَضَّأَ مِنْ تُرَابِ الْقَبْرِ إِنْ شَاءَ.
1) 1کشف الغمّة 1- 503.
2) فی المصدر- لأسماء.
3) فی المصدر- فقالت أسماء.
4) الباب 53 فیه حدیثان.
5) التهذیب 1- 321- 934 تقدم بتمامه فی الحدیث 7 من الباب 31 من هذه الأبواب.
6) الکافی 3- 160- 2، أورده بتمامه فی الحدیث 1 من الباب 1 من أبواب غسل المس، و تقدمت قطعة منه فی الحدیث 1 من الباب 1 من أبواب التکفین.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی وَ فَضَالَةَ عَنِ الْعَلَاءِ (1)
أَقُولُ: هَذَا یَدُلُّ عَلَی نَفْیِ الْوُجُوبِ کَمَا یُفْهَمُ مِنْ لَفْظِ عَلَی فَلَا یُنَافِی الِاسْتِحْبَابَ وَ یَحْتَمِلُ أَنْ یَکُونَ الْوُضُوءُ بِمَعْنَی غَسْلِ الْیَدِ مِنْ أَثَرِ تُرَابِ الْقَبْرِ.
ترجمه:
محمد بن مسلم از یکی از آن دو (امام) در حدیثی که گفت: «به او گفتم: آیا کسی که میت را داخل قبر میگذارد باید وضو داشته باشد؟» فرمود: «خیر، مگر آنکه بخواهد با خاک قبر وضو بگیرد.»
میگویم: این دلالت بر نفی وجوب دارد، چنان که از کلمه «علی» فهمیده میشود، بنابراین با استحباب منافاتی ندارد و احتمال دارد که وضو در اینجا به معنای شستن دست از اثر خاک قبر باشد.
(2)54 بَابُ اسْتِحْبَابِ زِیَارَةِ الْقُبُورِ وَ طَلَبِ الْحَوَائِجِ عِنْدَ قَبْرِ الْأَبَوَیْنِ ترجمه:
3462- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع بَلَغَنِی أَنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا أَتَاهُ الزَّائِرُ أَنِسَ بِهِ فَإِذَا انْصَرَفَ عَنْهُ اسْتَوْحَشَ فَقَالَ لَا یَسْتَوْحِشُ.
ترجمه:
صفوان بن یحیی گفت: به امام موسی بن جعفر (ع) گفتم: به من رسیده است که مؤمن وقتی زائری نزد او میآید، انس میگیرد و زمانی که زائر از نزد او میرود، احساس وحشت میکند. امام فرمود: «نه، احساس وحشت نمیکند.»
3463- 2- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الْمَوْتَی نَزُورُهُمْ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ فَیَعْلَمُونَ بِنَا إِذَا أَتَیْنَاهُمْ فَقَالَ إِی وَ اللَّهِ إِنَّهُمْ لَیَعْلَمُونَ بِکُمْ وَ یَفْرَحُونَ بِکُمْ وَ یَسْتَأْنِسُونَ إِلَیْکُمْ.
ترجمه:
محمد بن مسلم گفت: به امام صادق (ع) گفتم: آیا مردگان را زیارت میکنیم؟ فرمود: «بله.» گفتم: آیا آنها از حضور ما وقتی نزدشان میرویم، آگاه میشوند؟ فرمود: «بله، به خدا قسم که آنها از شما آگاه میشوند، از حضور شما خوشحال میشوند و با شما انس میگیرند.»
3464- 3- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی زِیَارَةِ الْقُبُورِ قَالَ إِنَّهُمْ یَأْنَسُونَ بِکُمْ فَإِذَا غِبْتُمْ عَنْهُمُ اسْتَوْحَشُوا.
أَقُولُ: هَذَا مَخْصُوصٌ بِبَعْضِ الزَّائِرِینَ دُونَ بَعْضٍ فَلَا یُنَافِی الْأَوَّلَ.
ترجمه:
جمیل بن درّاج از امام صادق (ع) درباره زیارت قبور نقل کرد که فرمود: «آنها با شما انس میگیرند و هنگامی که از نزدشان دور میشوید، احساس وحشت میکنند.»
میگویم: این مخصوص برخی از زائران است، نه همه، بنابراین با روایت اول منافاتی ندارد.
3465- 4- (6)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ
سِنَانٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ الْمُؤْمِنُ یَعْلَمُ مَنْ یَزُورُ قَبْرَهُ قَالَ نَعَمْ لَا یَزَالُ مُسْتَأْنِساً بِهِ مَا زَالَ عِنْدَ قَبْرِهِ فَإِذَا قَامَ وَ انْصَرَفَ مِنْ قَبْرِهِ دَخَلَهُ مِنِ انْصِرَافِهِ عَنْ قَبْرِهِ وَحْشَةٌ.
ترجمه:
اسحاق بن عمار از امام کاظم (ع) نقل کرد که گفتم: آیا مؤمن میداند چه کسی قبر او را زیارت میکند؟ فرمود: «بله، تا زمانی که زائر نزد قبرش باشد، با او انس میگیرد، و هنگامی که زائر از کنار قبرش بلند شود و برود، به خاطر رفتن او احساس وحشت میکند.»
3466- 5- (1)وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْکُوفِیِّ عَنِ ابْنِ جُمْهُورٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ وَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْأَصَمِّ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع زُورُوا مَوْتَاکُمْ فَإِنَّهُمْ یَفْرَحُونَ بِزِیَارَتِکُمْ وَ لْیَطْلُبْ أَحَدُکُمْ حَاجَتَهُ عِنْدَ قَبْرِ أَبِیهِ وَ عِنْدَ قَبْرِ أُمِّهِ بِمَا (2)یَدْعُو لَهُمَا.
وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْخِصَالِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیٍّ ع فِی حَدِیثِ الْأَرْبَعِمِائَةِ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ بَعْدَ مَا یَدْعُو لَهُمَا (3).
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (4)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ هُنَا (5)وَ فِی أَحَادِیثِ أَکْلِ لُحُومِ الْأَضَاحِیِّ بَعْدَ ثَلَاثَةِ أَیَّامٍ (6).
ترجمه:
محمد بن مسلم از امام صادق (ع) نقل میکند که فرمود: امیرالمؤمنین (ع) گفت: «مردگان خود را زیارت کنید، زیرا آنها از زیارت شما خوشحال میشوند، و هر یک از شما حاجت خود را نزد قبر پدر یا قبر مادرش بخواهد و برای آنها دعا کند.»
(7)55 بَابُ تَأَکُّدِ اسْتِحْبَابِ زِیَارَةِ الْقُبُورِ یَوْمَ الْإِثْنَیْنِ وَ الْخَمِیسِ وَ السَّبْتِ ترجمه:
3467- 1- (8)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی
1) الکافی 3- 229- 10.
2) فی نسخة- بعد ما. (هامش المخطوط).
3) الخصال- 618 فی حدیث الأربعمائة.
4) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الباب 34 من هذه الأبواب.
5) یأتی ما یدلّ علیه فی الباب 55 و 56 من هذه الأبواب.
6) یأتی أیضا فی الحدیث 1 من الباب 57 من أبواب صلاة الجمعة، و یأتی أیضا فی الحدیث 7 من الباب 41 من أبواب الذبح.
7) الباب 55 فیه 3 أحادیث.
8) الکافی 3- 228- 3 أورده فی الحدیث 1 من الباب 13 من أبواب المزار.
عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ عَاشَتْ فَاطِمَةُ ع بَعْدَ أَبِیهَا خَمْسَةً وَ سَبْعِینَ یَوْماً لَمْ تُرَ کَاشِرَةً وَ لَا ضَاحِکَةً تَأْتِی قُبُورَ الشُّهَدَاءِ فِی کُلِّ جُمْعَةٍ مَرَّتَیْنِ الْإِثْنَیْنَ وَ الْخَمِیسَ- فَتَقُولُ هَاهُنَا کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص هَاهُنَا کَانَ الْمُشْرِکُونَ.
وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
هشام بن سالم از امام صادق (ع) نقل میکند که شنیدم میفرمود: «فاطمه (ع) بعد از پدرش 75 روز زندگی کرد. در این مدت، نه خندان دیده شد و نه لبخند بر چهره داشت. هر هفته، دو بار در روزهای دوشنبه و پنجشنبه به زیارت قبور شهدا میرفت و میگفت: "اینجا رسول خدا (ص) بود، و اینجا مشرکان بودند."»
3468- 2- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَسِّنِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُبَابٍ عَنْ یُونُسَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ فَاطِمَةَ ع کَانَتْ تَأْتِی قُبُورَ الشُّهَدَاءِ فِی کُلِّ غَدَاةِ سَبْتٍ- فَتَأْتِی قَبْرَ حَمْزَةَ وَ تَتَرَحَّمُ عَلَیْهِ وَ تَسْتَغْفِرُ لَهُ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (3).
ترجمه:
یونس از امام صادق (ع) نقل میکند که فرمود: «فاطمه (ع) هر صبح شنبه به زیارت قبور شهدا میرفت و کنار قبر حمزه میآمد، برای او طلب رحمت میکرد و از خدا برایش طلب آمرزش مینمود.»
3469- 3- (4)جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ قُولَوَیْهِ فِی الْمَزَارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُوسَی بْنِ عُمَرَ (5)عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَجَّالِ عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص یَخْرُجُ فِی مَلَإٍ مِنَ النَّاسِ مِنْ أَصْحَابِهِ کُلَّ عَشِیَّةِ خَمِیسٍ إِلَی بَقِیعِ الْمَدَنِیِّینَ- فَیَقُولُ السَّلَامُ عَلَیْکُمْ یَا أَهْلَ الدِّیَارِ ثَلَاثاً رَحِمَکُمُ اللَّهُ ثَلَاثاً الْحَدِیثَ.
ترجمه:
(1)56 بَابُ اسْتِحْبَابِ التَّسْلِیمِ عَلَی أَهْلِ الْقُبُورِ وَ التَّرَحُّمِ عَلَیْهِمْ ترجمه:
3470- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع کَیْفَ التَّسْلِیمُ عَلَی أَهْلِ الْقُبُورِ فَقَالَ نَعَمْ تَقُولُ السَّلَامُ عَلَی أَهْلِ الدِّیَارِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُسْلِمِینَ أَنْتُمْ لَنَا فَرَطٌ وَ نَحْنُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ بِکُمْ لَاحِقُونَ.
ترجمه:
عبدالله بن سنان گفت: به امام صادق (ع) گفتم: چگونه بر اهل قبور سلام کنیم؟ فرمود: «بله، میگویی: سلام بر اهل دیار از مؤمنین و مسلمانان، شما پیشتازان ما هستید و ما نیز اگر خدا بخواهد به شما ملحق خواهیم شد.»
3471- 2- (3)وَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ قَالَ: تَقُولُ السَّلَامُ عَلَیْکُمْ مِنْ دِیَارِ قَوْمٍ مُؤْمِنِینَ وَ إِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ بِکُمْ لَاحِقُونَ.
وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص أَنَّهُ کَانَ إِذَا مَرَّ عَلَی الْقُبُورِ قَالَ وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ (4)
ترجمه:
منصور بن حازم گفت: میگویی: «سلام بر شما از دیار گروهی مؤمن، و ما نیز اگر خدا بخواهد به شما ملحق خواهیم شد.»
3472- 3- (5)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ جَرَّاحٍ الْمَدَائِنِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع کَیْفَ التَّسْلِیمُ عَلَی أَهْلِ الْقُبُورِ قَالَ تَقُولُ السَّلَامُ عَلَی أَهْلِ الدِّیَارِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُسْلِمِینَ رَحِمَ اللَّهُ الْمُسْتَقْدِمِینَ مِنَّا وَ الْمُسْتَأْخِرِینَ وَ إِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ بِکُمْ لَاحِقُونَ.
وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ جَرَّاحٍ الْمَدَائِنِیِّ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ رَحِمَ اللَّهُ الْمُتَقَدِّمِینَ مِنَّا وَ الْمُتَأَخِّرِینَ (6)
ترجمه:
جرّاح مدائنی گفت: از امام صادق (ع) پرسیدم: چگونه بر اهل قبور سلام کنیم؟ فرمود: «میگویی: سلام بر اهل دیار از مؤمنین و مسلمانان، خداوند پیشینیان و پسینیان ما را رحمت کند، و ما نیز اگر خدا بخواهد به شما ملحق خواهیم شد.»
3473- 4- (1)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ ظَرِیفٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ ع فِی السَّلَامِ عَلَی أَهْلِ الْقُبُورِ السَّلَامُ عَلَیْکُمْ أَهْلَ الدِّیَارِ مِنْ قَوْمٍ مُؤْمِنِینَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ أَنْتُمْ لَنَا سَلَفٌ وَ نَحْنُ لَکُمْ تَبَعٌ رَحِمَ اللَّهُ الْمُسْتَقْدِمِینَ مِنْکُمْ وَ الْمُسْتَأْخِرِینَ وَ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ.
ترجمه:
حسین بن علوان از امام صادق (ع) از پدرش (امام باقر) نقل کرده که در سلام بر اهل قبور میگفت: «سلام بر شما، ای اهل دیار از گروهی مؤمن، و رحمت و برکات خدا بر شما باد. شما برای ما پیشگامانید و ما به دنبال شما خواهیم آمد. خداوند پیشینیان و پسینیان شما را رحمت کند، و ما از آنِ خدا هستیم و به سوی او بازمیگردیم.»
3474- 5- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ ع إِذَا دَخَلْتَ الْجَبَّانَةَ فَقُلِ السَّلَامُ عَلَی أَهْلِ الْجَنَّةِ.
أَقُولُ: وَ رَوَی ابْنُ قُولَوَیْهِ (3)وَ غَیْرُهُ (4)أَحَادِیثَ کَثِیرَةً فِی هَذَا الْمَعْنَی.
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین نقل کرده است که امام صادق (ع) فرمود: «هنگامی که وارد قبرستان شدی، بگو: سلام بر اهل بهشت.»
(5)57 بَابُ اسْتِحْبَابِ وَضْعِ الزَّائِرِ یَدَهُ عَلَی الْقَبْرِ مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ وَ قِرَاءَةِ الْقَدْرِ سَبْعاً ترجمه:
3475- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ قَالَ کُنْتُ بِفَیْدَ فَمَشَیْتُ مَعَ عَلِیِّ بْنِ بِلَالٍ- إِلَی قَبْرِ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ- فَقَالَ لِی عَلِیُّ بْنُ بِلَالٍ قَالَ لِی صَاحِبُ هَذَا الْقَبْرِ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: مَنْ أَتَی قَبْرَ أَخِیهِ ثُمَّ وَضَعَ یَدَهُ عَلَی الْقَبْرِ وَ قَرَأَ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ سَبْعَ مَرَّاتٍ أَمِنَ یَوْمَ الْفَزَعِ الْأَکْبَرِ أَوْ یَوْمَ الْفَزَعِ.
وَ رَوَاهُ ابْنُ قُولَوَیْهِ فِی الْمَزَارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ وَ عَنْ جَمَاعَةِ مَشَایِخِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی (7).
ترجمه:
محمد بن احمد گفت: در فیْد بودم و با علی بن بلال به سوی قبر محمد بن اسماعیل بن بزیع رفتیم. علی بن بلال به من گفت: صاحب این قبر (محمد بن اسماعیل) از امام رضا (ع) نقل کرده است که فرمود: «هر کس به زیارت قبر برادر خود برود و دستش را روی قبر بگذارد و سوره "إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ" را هفت مرتبه بخواند، از وحشت بزرگ (روز قیامت) در امان خواهد بود.»
3476- 2- (1)وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ مَنْ أَتَی قَبْرَ أَخِیهِ الْمُؤْمِنِ مِنْ أَیِّ نَاحِیَةٍ یَضَعُ یَدَهُ وَ قَرَأَ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ.
ترجمه:
محمد بن یعقوب نیز مانند این روایت را نقل کرده، با این تفاوت که فرمود: «هر کس به زیارت قبر برادر مؤمن خود از هر جهتی که باشد برود، دستش را روی قبر بگذارد و سوره "إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ" را بخواند.»
3477- 3- (2)وَ رَوَاهُ الْکَشِّیُّ فِی کِتَابِ الرِّجَالِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ بُنْدَارَ بِخَطِّهِ قَالَ حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی قَالَ: کُنْتُ بِفَیْدَ وَ ذَکَرَ نَحْوَهُ إِلَی أَنْ قَالَ أَخْبَرَنِی صَاحِبُ هَذَا الْقَبْرِ یَعْنِی مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ- أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ مَنْ زَارَ قَبْرَ أَخِیهِ الْمُؤْمِنِ فَجَلَسَ عِنْدَ قَبْرِهِ وَ اسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ وَ وَضَعَ یَدَهُ عَلَی الْقَبْرِ فَقَرَأَ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ سَبْعَ مَرَّاتٍ أَمِنَ مِنَ الْفَزَعِ الْأَکْبَرِ.
ترجمه:
محمد بن احمد بن یحیی گفت: در فیْد بودم و ماجرایی مانند آن را نقل کرد، تا آنجا که گفت: صاحب این قبر (محمد بن اسماعیل بن بزیع) به من خبر داد که از امام باقر (ع) شنیده است که فرمود: «هر کس قبر برادر مؤمن خود را زیارت کند و نزد قبرش بنشیند، رو به قبله کند و دستش را روی قبر بگذارد و سوره "إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ" را هفت مرتبه بخواند، از وحشت بزرگ (روز قیامت) در امان خواهد بود.»
3478- 4- (3)وَ رَوَاهُ النَّجَاشِیُّ فِی کِتَابِ الرِّجَالِ قَالَ: قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی أَخْبَرَنِی مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی قَالَ کُنْتُ بِفَیْدَ وَ ذَکَرَ نَحْوَهُ إِلَی أَنْ قَالَ أَخْبَرَنِی صَاحِبُ هَذَا الْقَبْرِ یَعْنِی مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِیلَ- أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ مَنْ زَارَ قَبْرَ أَخِیهِ الْمُؤْمِنِ وَ وَضَعَ یَدَهُ عَلَیْهِ (4)- وَ قَرَأَ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ سَبْعَ مَرَّاتٍ أَمِنَ مِنَ الْفَزَعِ الْأَکْبَرِ.
ترجمه:
محمد بن احمد بن یحیی گفت: در فیْد بودم و ماجرایی مانند آن را نقل کرد، تا آنجا که گفت: صاحب این قبر (محمد بن اسماعیل بن بزیع) به من خبر داد که از امام باقر (ع) شنیده است که فرمود: «هر کس قبر برادر مؤمن خود را زیارت کند و دستش را روی قبر بگذارد و سوره "إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ" را هفت مرتبه بخواند، از وحشت بزرگ (روز قیامت) در امان خواهد بود.»
3479- 5- (5)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ الرِّضَا ع مَا مِنْ عَبْدٍ زَارَ قَبْرَ مُؤْمِنٍ فَقَرَأَ عِنْدَهُ (6)إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ سَبْعَ مَرَّاتٍ إِلَّا غَفَرَ اللَّهُ لَهُ وَ لِصَاحِبِ الْقَبْرِ.
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین نقل کرده است که امام رضا (ع) فرمود: «هیچ بندهای نیست که قبر مؤمنی را زیارت کند و در کنار آن سوره "إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ" را هفت مرتبه بخواند، مگر اینکه خداوند برای او و صاحب قبر او را میآمرزد.»
3480- 6- (7)وَ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ: کُنْتُ أَنَا وَ إِبْرَاهِیمُ بْنُ هَاشِمٍ فِی بَعْضِ الْمَقَابِرِ إِذْ جَاءَ إِلَی قَبْرٍ
فَجَلَسَ مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ ثُمَّ وَضَعَ یَدَهُ عَلَی الْقَبْرِ فَقَرَأَ سَبْعَ مَرَّاتٍ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ- ثُمَّ قَالَ حَدَّثَنِی صَاحِبُ هَذَا الْقَبْرِ وَ هُوَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ أَنَّهُ مَنْ زَارَ قَبْرَ مُؤْمِنٍ فَقَرَأَ عِنْدَهُ سَبْعَ مَرَّاتٍ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ- غَفَرَ اللَّهُ لَهُ وَ لِصَاحِبِ الْقَبْرِ.
ترجمه:
احمد بن محمد گفت: من و ابراهیم بن هاشم در یکی از قبرستانها بودیم که شخصی به قبر نزدیک شد و رو به قبله نشسته، دستش را روی قبر گذاشت و سوره "إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ" را هفت مرتبه خواند. سپس گفت: صاحب این قبر، یعنی محمد بن اسماعیل بن بزیع به من خبر داد که هر کس قبر مؤمنی را زیارت کند و در کنار آن هفت مرتبه سوره "إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ" را بخواند، خداوند او و صاحب قبررا میآمرزد.
(1)58 بَابُ اسْتِحْبَابِ الدُّعَاءِ بِالْمَأْثُورِ عِنْدَ زِیَارَةِ الْقُبُورِ وَ عَدَمِ جَوَازِ الطَّوَافِ بِالْقَبْرِ ترجمه:
3481- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ أَنَّهُ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الْمَوْتَی نَزُورُهُمْ قَالَ نَعَمْ إِلَی أَنْ قَالَ قُلْتُ: فَأَیَّ شَیْءٍ نَقُولُ إِذَا أَتَیْنَاهُمْ قَالَ قُلِ اللَّهُمَّ جَافِ الْأَرْضَ عَنْ جُنُوبِهِمْ وَ صَاعِدْ إِلَیْکَ أَرْوَاحَهُمْ وَ لَقِّهِمْ مِنْکَ رِضْوَاناً وَ أَسْکِنْ إِلَیْهِمْ مِنْ رَحْمَتِکَ مَا تَصِلُ بِهِ وَحْدَتَهُمْ وَ تُؤْنِسُ بِهِ وَحْشَتَهُمْ إِنَّکَ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ هُنَا (3)وَ عَلَی النَّهْیِ عَنِ الطَّوَافِ بِالْقَبْرِ فِی أَحَادِیثِ الْبَوْلِ فِی الْمَاءِ فِی أَحْکَامِ الْخَلْوَةِ (4).
ترجمه:
محمد بن مسلم گفت: به امام صادق (ع) عرض کردم: آیا میتوانیم به زیارت اموات برویم؟ امام فرمود: «بله». تا اینکه گفتم: هنگامی که به زیارتشان میرویم، چه بگوییم؟ فرمود: بگو: «خدایا، زمین را از پهلوهایشان دور گردان، و ارواحشان را به سوی خود بالا ببر، و از جانب خود رضایتت را به ایشان برسان، و از رحمتت چیزی به ایشان نازل کن که به سبب آن تنهاییشان را برطرف کنی و وحشتشان را به آن مأنوس گردانی، زیرا تو بر هر چیزی توانایی.»
(1)59 بَابُ اسْتِحْبَابِ الِاعْتِبَارِ عِنْدَ حَمْلِ الْجَنَازَةِ وَ اسْتِئْنَافِ الْعَمَلِ وَ مَا یَنْبَغِی تَذَکُّرُهُ وَ اسْتِحْبَابِ دَفْنِ الشَّعْرِ وَ الظُّفُرِ وَ السِّنِّ وَ الدَّمِ وَ الْمَشِیمَةِ وَ الْعَلَقَةِ ترجمه:
3482- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ سَعْدَانَ عَنْ عَجْلَانَ أَبِی صَالِحٍ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع یَا بَا صَالِحٍ إِذَا أَنْتَ حَمَلْتَ جَنَازَةً فَکُنْ کَأَنَّکَ أَنْتَ الْمَحْمُولُ وَ کَأَنَّکَ سَأَلْتَ رَبَّکَ الرُّجُوعَ إِلَی الدُّنْیَا فَفَعَلَ فَانْظُرْ مَا ذَا تَسْتَأْنِفُ قَالَ ثُمَّ قَالَ عَجَبٌ لِقَوْمٍ حُبِسَ أَوَّلُهُمْ عَنْ آخِرِهِمْ ثُمَّ نُودِیَ فِیهِمُ الرَّحِیلُ وَ هُمْ یَلْعَبُونَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی بَاقِی الْمَقْصُودِ فِی آدَابِ الْحَمَّامِ (3).
ترجمه:
عجلان ابی صالح گفت: امام صادق (ع) به من فرمود: «ای ابا صالح، هنگامی که جنازهای را حمل میکنی، به گونهای رفتار کن که گویی خود تو حمل میشوی و گویی از پروردگارت خواستهای که به دنیا برگردی و او هم به تو اجابت کرده است. پس نگاه کن چه چیزی را آغاز میکنی.» سپس فرمود: «عجب است از قومی که آغاز آنها از پایانشان حبس شده و سپس در آنها ندا میشود که کوچ کنید، و آنها در حال بازی هستند.»
(4)60 بَابُ اسْتِحْبَابِ إِتْقَانِ بِنَاءِ الْقَبْرِ وَ غَیْرِهِ مِنَ الْأَعْمَالِ وَ أَنْ یُشَرَّجَ (5)اللَّبِنُ وَ یُسَوَّی الْخَلَلُ ترجمه:
3483- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: لَمَّا مَاتَ إِبْرَاهِیمُ بْنُ رَسُولِ اللَّهِ ص- رَأَی النَّبِیُّ ص فِی قَبْرِهِ خَلَلًا فَسَوَّاهُ بِیَدِهِ ثُمَّ قَالَ إِذَا عَمِلَ أَحَدُکُمْ عَمَلًا فَلْیُتْقِنْ ثُمَّ قَالَ الْحَقْ بِسَلَفِکَ الصَّالِحِ عُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ.
ترجمه:
ابن قداح از امام صادق (ع) نقل میکند که در حدیثی فرمود: «هنگامی که ابراهیم، پسر پیامبر (ص) فوت کرد، پیامبر (ص) در قبر او نقصی را دید و آن را با دستش اصلاح کرد. سپس فرمود: "هنگامی که یکی از شما کاری را انجام میدهد، باید آن را به خوبی انجام دهد." سپس گفت: "به سلف صالح خود، عثمان بن مظعون، ملحق شو."»
3484- 2- (1)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْعِلَلِ وَ فِی الْمَجَالِسِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ شُقَیْرٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یُوسُفَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ بُزُرْجَ الْحَنَّاطِ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْیَسَعِ (عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْیَسَعِ) (2)عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص نَزَلَ حَتَّی لَحَدَ سَعْدَ بْنَ مُعَاذٍ- وَ سَوَّی اللَّبِنَ عَلَیْهِ وَ جَعَلَ یَقُولُ نَاوِلْنِی حَجَراً نَاوِلْنِی تُرَاباً رَطْباً یَسُدُّ بِهِ مَا بَیْنَ اللَّبِنِ فَلَمَّا أَنْ فَرَغَ وَ حَثَا التُّرَابَ عَلَیْهِ وَ سَوَّی قَبْرَهُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِنِّی لَأَعْلَمُ أَنَّهُ سَیَبْلَی وَ یَصِلُ إِلَیْهِ الْبَلَاءُ وَ لَکِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ عَبْداً إِذَا عَمِلَ عَمَلًا أَحْکَمَهُ.
ترجمه:
عبدالله بن سنان از امام صادق جعفر بن محمد (ع) در حدیثی نقل میکند که پیامبر خدا (ص) وارد قبر سعد بن معاذ شد و آجرها را بر او مرتب کرد و میفرمود: "به من سنگی بده، به من خاک نَم (مرطوب) بده تا با آن میان آجرها را پر کنم." پس هنگامی که کارش تمام شد و خاک را بر روی او ریخت و قبرش را مرتب کرد، پیامبر خدا (ص) فرمود: "به درستی که من میدانم او پوسیده خواهد شد و بلا به او خواهد رسید، اما خداوند بندهای را دوست دارد که هرگاه کاری انجام دهد، آن را محکم و استوار انجام دهد."
(3)61 بَابُ وُجُوبِ تَوْجِیهِ الْمَیِّتِ فِی قَبْرِهِ إِلَی الْقِبْلَةِ بِأَنْ یُجْعَلَ عَلَی جَنْبِهِ الْأَیْمَنِ وَ وَجْهُهُ إِلَیْهَا ترجمه:
3485- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: کَانَ الْبَرَاءُ بْنُ مَعْرُورٍ الْأَنْصَارِیُّ بِالْمَدِینَةِ- وَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص بِمَکَّةَ وَ إِنَّهُ حَضَرَهُ الْمَوْتُ وَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص وَ الْمُسْلِمُونَ یُصَلُّونَ إِلَی بَیْتِ الْمَقْدِسِ فَأَوْصَی الْبَرَاءُ- أَنْ یُجْعَلَ وَجْهُهُ إِلَی تِلْقَاءِ النَّبِیِّ ص إِلَی الْقِبْلَةِ وَ أَنَّهُ أَوْصَی بِثُلُثِ مَالِهِ فَجَرَتْ بِهِ السُّنَّةُ.
ترجمه:
معاویة بن عمار از امام صادق (ع) نقل میکند که: براء بن معرور انصاری در مدینه بود، در حالی که پیامبر خدا (ص) در مکه حضور داشت. مرگ براء فرا رسید، و در آن زمان پیامبر خدا (ص) و مسلمانان به سوی بیتالمقدس نماز میخواندند. براء وصیت کرد که صورتش به سمت پیامبر خدا (ص) به سوی قبله قرار داده شود و همچنین وصیت کرد که یکسوم از اموالش را وصیت کند. پس این امر ( وصیت به ثلث) به صورت سنت در آمد.
3486- 2- (5)وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ
1) علل الشرائع- 309- 4 الباب 262 و أمالی الصدوق 314- 2 باختلاف فی الألفاظ. و فی سنده" سفیان" بدل- شقیر.
2) عبد اللّه بن الیسع لیس فی المصدر المطبوع راجع التعلیقة الواردة فی الحدیث 5 من الباب 27 من أبواب الاحتضار.
3) الباب 61 فیه 3 أحادیث.
4) الفقیه 4- 186- 5428.
5) الکافی 3- 254- 16 و أورده و الذی قبله فی الحدیث 1 من الباب 10 من أبواب أحکام الوصایا.
عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ نَحْوَهُ إِلَّا أَنَّهُ أَسْقَطَ ذِکْرَ مَکَّةَ (1)وَ قَالَ أَنْ یُجْعَلَ وَجْهُهُ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ ص إِلَی الْقِبْلَةِ فَجَرَتْ بِهِ السُّنَّةُ وَ أَنَّهُ أَوْصَی بِثُلُثِ مَالِهِ فَنَزَلَ بِهِ الْکِتَابُ وَ جَرَتْ بِهِ السُّنَّةُ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی مِثْلَهُ (2).
ترجمه:
معاویه بن عمار (نحوهی سابق) نقل میکند، جز اینکه ذکر مکه را حذف کرد و گفت: براء بن معرور وصیت کرد که صورتش به سمت پیامبر خدا (ص) به سوی قبله قرار داده شود. این عمل به عنوان سنت در آمد و او همچنین وصیت کرد که یکسوم از اموالش را وصیت کند، و بر اساس آن، کتاب (قرآن) نازل شد و این امر به عنوان سنت ادامه یافت.
3487- 3- (3)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ وَ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ وَ ذُبْیَانَ بْنِ حَکِیمٍ عَنْ مُوسَی بْنِ أُکَیْلٍ النُّمَیْرِیِّ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ سَیَابَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثِ الْقَتِیلِ إِذَا قُطِعَ رَأْسُهُ قَالَ إِذَا أَنْتَ صِرْتَ إِلَی الْقَبْرِ تَنَاوَلْتَهُ مَعَ الْجَسَدِ وَ أَدْخَلْتَهُ اللَّحْدَ وَ وَجَّهْتَهُ لِلْقِبْلَةِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ هُنَا (4)وَ فِی أَحَادِیثِ اخْتِیَارِ الْمَاءِ عَلَی الْأَحْجَارِ فِی الِاسْتِنْجَاءِ (5)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (6).
ترجمه:
(7)62 بَابُ جَوَازِ وَطْءِ الْقَبْرِ مُؤْمِناً وَ مُنَافِقاً ترجمه:
3488- 1- (8)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ
1) لم تسقط من المصدر المطبوع، فلاحظ.
2) علل الشرائع 1- 301- 1 الباب 329.
3) التهذیب 1- 448- 1449 و أورده بتمامه فی الحدیث 1 من الباب 15 من أبواب غسل المیت.
4) تقدم ما یدلّ علی بعض المقصود فی الباب 35 من أبواب الاحتضار، و فی الحدیث 5 من الباب 19، و الحدیث 4 من الباب 40 من هذه الأبواب.
5) تقدم فی الحدیث 6 من الباب 34 من أبواب أحکام الخلوة.
6) یأتی فی الحدیث 1 من الباب 10 من أبواب أحکام الوصایا، و یأتی فی الحدیث 5 من الباب 6 من أبواب القبلة.
7) الباب 62 فیه حدیث واحد.
8) الفقیه 1- 231- 539.
ع إِذَا دَخَلْتَ الْمَقَابِرَ فَطَأِ الْقُبُورَ فَمَنْ کَانَ مُؤْمِناً اسْتَرْوَحَ إِلَی ذَلِکَ وَ مَنْ کَانَ مُنَافِقاً وَجَدَ أَلَمَهُ.
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین (شیخ صدوق) میگوید: امام موسی بن جعفر (ع) فرمود: «هنگامی که وارد قبرستان شدی، بر قبرها قدم بگذار؛ زیرا اگر آن شخص مؤمن باشد، از این کار احساس آرامش میکند و اگر منافق باشد، درد آن را حس خواهد کرد.»
(1)63 بَابُ کَرَاهَةِ الضَّحِکِ بَیْنَ الْقُبُورِ وَ عَلَی الْجِنَازَةِ وَ التَّطَلُّعِ فِی الدُّورِ ترجمه:
3489- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عَمْرٍو وَ أَنَسِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ فِی وَصِیَّةِ النَّبِیِّ ص لِعَلِیٍّ ع قَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی کَرِهَ لِأُمَّتِی الضَّحِکَ بَیْنَ الْقُبُورِ وَ التَّطَلُّعَ فِی الدُّورِ.
ترجمه:
انس بن محمد از جعفر بن محمد (ع) از اجدادش در وصیت پیامبر خدا (ص) به علی (ع) نقل میکند که فرمود: «به درستی که خداوند تبارک و تعالی برای امت من، خندیدن در میان قبرها و نگاه کردن به خانهها را ناپسند میدارد.»
3490- 2- (3)قَالَ وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی کَرِهَ لِی سِتَّ خِصَالٍ وَ کَرِهْتُهُنَّ لِلْأَوْصِیَاءِ مِنْ وُلْدِی وَ أَتْبَاعِهِمْ مِنْ بَعْدِی الْعَبَثَ فِی الصَّلَاةِ وَ الرَّفَثَ فِی الصَّوْمِ وَ الْمَنَّ بَعْدَ الصَّدَقَةِ وَ إِتْیَانَ الْمَسَاجِدِ جُنُباً وَ التَّطَلُّعَ فِی الدُّورِ وَ الضَّحِکَ بَیْنَ الْقُبُورِ.
وَ فِی الْمَجَالِسِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُوسَی عَنْ غِیَاثِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
پیامبر خدا (ص) فرمود: «به درستی که خداوند تبارک و تعالی شش خصلت را برای من ناپسند داشت و من نیز آنها را برای وصیّان از نسل خود و پیروانشان بعد از خود ناپسند میدارم: 1. بیتوجهی و بازیگوشی در نماز، 2. مجامعت با همسر در روزه، 3. منت گذاشتن پس از صدقه، 4. ورود به مساجد در حالت جنابت، 5. نگاه کردن به خانهها، و 6. خندیدن در میان قبرها.»
3491- 3- (5)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ
إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْحَسَنِ الْقُرَشِیِّ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ جَعْفَرٍ الْبَصْرِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِنَّ اللَّهَ کَرِهَ لَکُمْ أَیَّتُهَا الْأُمَّةُ أَرْبَعاً وَ عِشْرِینَ خَصْلَةً وَ نَهَاکُمْ عَنْهَا إِلَی أَنْ قَالَ وَ الضَّحِکَ بَیْنَ الْقُبُورِ وَ التَّطَلُّعَ فِی الدُّورِ.
وَ رَوَاهُ فِی الْفَقِیهِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ جَعْفَرٍ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
عبدالله بن حسین بن زید از پدرش نقل میکند که امام صادق (ع) از پدرانش روایت کرده است که پیامبر خدا (ص) فرمود: «خداوند برای شما ای امت، بیست و چهار خصلت را ناپسند داشته و شما را از آنها نهی کرده است؛ تا اینکه فرمود: خندیدن در میان قبرها و نگاه کردن به خانهها.»
3492- 4- (2)وَ فِی الْخِصَالِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَی الْخَشَّابِ عَنْ غِیَاثِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِنَّ اللَّهَ کَرِهَ لِی سِتَّ خِصَالٍ وَ کَرِهَهُنَّ لِلْأَوْصِیَاءِ مِنْ وُلْدِی وَ أَتْبَاعِهِمْ مِنْ بَعْدِی الْعَبَثَ فِی الصَّلَاةِ وَ الرَّفَثَ فِی الصَّوْمِ وَ الْمَنَّ بَعْدَ الصَّدَقَةِ وَ إِتْیَانَ الْمَسَاجِدِ جُنُباً وَ التَّطَلُّعَ فِی الدُّورِ وَ الضَّحِکَ بَیْنَ الْقُبُورِ.
ترجمه:
پیامبر خدا (ص) فرمود: «به درستی که خداوند تبارک و تعالی شش خصلت را برای من ناپسند داشت و من نیز آنها را برای وصیّان از نسل خود و پیروانشان بعد از خود ناپسند میدارم: 1. بیتوجهی و بازیگوشی در نماز، 2. مجامعت با همسر در روزه، 3. منت گذاشتن پس از صدقه، 4. ورود به مساجد در حالت جنابت، 5. نگاه کردن به خانهها، و 6. خندیدن در میان قبرها.»
3493- 5- (3)وَ رَوَاهُ ابْنُ أَبِی فِرَاسٍ فِی کِتَابِهِ قَالَ: قَالَ ع مَنْ ضَحِکَ عَلَی جِنَازَةٍ أَهَانَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَلَی رُءُوسِ الْأَشْهَادِ وَ لَا یُسْتَجَابُ دُعَاؤُهُ وَ مَنْ ضَحِکَ فِی الْمَقْبَرَةِ رَجَعَ وَ عَلَیْهِ مِنَ الْوِزْرِ مِثْلُ جَبَلِ أُحُدٍ- وَ مَنْ تَرَحَّمَ عَلَیْهِ نَجَا مِنَ النَّارِ.
ترجمه:
ابن ابی فراس این روایت را در کتاب خود نقل کرده است: امام (علیهالسلام) فرمودند: هرکس به جنازهای بخندد، خداوند او را روز قیامت در برابر همه مردم خوار میکند و دعایش نیز مستجاب نمیشود. و هرکس در قبرستان بخندد، بازمیگردد در حالی که بر او گناهی به اندازه کوه احد نوشته شده است. و هرکس به اهل قبور ترحم کند، از آتش نجات مییابد.
3494- 6- (4)أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ الدَّیْلَمِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص سِتَّةٌ کَرِهَهَا اللَّهُ لِی فَکَرِهْتُهَا لِلْأَئِمَّةِ مِنْ ذُرِّیَّتِی وَ لْتَکْرَهْهَا الْأَئِمَّةُ لِأَتْبَاعِهِمْ مِنْهَا الضَّحِکُ بَیْنَ الْقُبُورِ وَ التَّطَلُّعُ فِی الدُّورِ.
ترجمه:
از محمد بن سلیمان دیلمی، از پدرش، از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده است که رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) فرمودند: «شش چیز را خداوند برای من ناپسند دانست و من نیز آنها را برای امامان از نسل خود ناپسند دانستم، و باید امامان نیز آنها را برای پیروانشان ناپسند شمارند؛ از جمله: خندیدن در میان قبرها و سرک کشیدن به خانهها».
(1)64 بَابُ اسْتِحْبَابِ الرِّفْقِ بِالْمَیِّتِ وَ الْقَصْدِ فِی الْمَشْیِ بِالْجَنَازَةِ ترجمه:
3495- 1- (2)الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الطُّوسِیُّ فِی الْمَجَالِسِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَخْلَدٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَالِکٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عُلَیَّةَ عَنْ لَیْثِ بْنِ أَبِی بُرْدَةَ عَنْ أَبِی مُوسَی عَنْ أَبِیهِ قَالَ: قَالَ النَّبِیُّ ص عَلَیْکُمْ بِالسَّکِینَةِ عَلَیْکُمْ بِالْقَصْدِ فِی الْمَشْیِ بِجَنَازَتِکُمْ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی التَّغْسِیلِ (3)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ فِی جِهَادِ النَّفْسِ (4).
ترجمه:
رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم : برشما باد به آرامش ومیانه روی درتشیع جنازه هایتان .
(5)65 بَابُ کَرَاهَةِ بِنَاءِ الْمَسَاجِدِ عِنْدَ الْقُبُورِ ترجمه:
3496- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ زِیَارَةِ الْقُبُورِ وَ بِنَاءِ الْمَسَاجِدِ فِیهَا فَقَالَ أَمَّا زِیَارَةُ الْقُبُورِ فَلَا بَأْسَ بِهَا وَ لَا تُبْنَی عِنْدَهَا مَسَاجِدُ.
1) الباب 64 فیه حدیث واحد.
2) أمالی الطوسیّ- الحدیث فی الامالی المطبوع 1- 392 هکذا-" بالاسناد، أخبرنا ابن مخلد، عن أبی الحسین، عن موسی، عن ابن علیة، عن لیث بن- و فی نسخة مخطوطة من الامالی- عن- أبی بردة بن أبی موسی، عن أبیه، قال- مروا بجنازة یمخض کما یمخض الزق، فقال النبیّ (صلّی اللّه علیه و آله) ... الخ" و قد أورد العلّامة المجلسی هذا الحدیث فی البحار 81- 259- 9، و حدیثنا الموجود فی الوسائل هو فی البحار 81- 264- 19، و قد أورد المحدث النوریّ فی مستدرکه فی الحدیث 1 من الباب 54 من أبواب الدفن عین الحدیث الوارد فی الأمالی المطبوعة، و قال فی هامشه-" هذا الخبر یغایر الخبر الذی رواه فی الأصل متنا و سندا، ذکره فی موضع آخر منه" و لم نعثر علی الحدیث الوارد فی الوسائل فی النسخة المطبوعة من الامالی مما یدلّ علی نقص النسخة المطبوعة من الأمالی.
3) تقدم فی الباب 9 من أبواب غسل المیت.
4) یأتی فی الباب 27 من أبواب جهاد النفس.
5) الباب 65 فیه حدیثان.
6) الفقیه 1- 178- 531.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ سَأَلْتُهُ وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ ازحضرت صادق علیه السلام سوال کرد اززیارت قبوروساختن مسجد درآنها حضرت فرمودند : اما زیارت قبوراشکالی ندارد ولی نباید کنا آنها مسجد ساخت .
3497- 2- (2)قَالَ وَ قَالَ النَّبِیُّ ص لَا تَتَّخِذُوا قَبْرِی قِبْلَةً وَ لَا مَسْجِداً فَإِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْیَهُودَ- حَیْثُ اتَّخَذُوا قُبُورَ أَنْبِیَائِهِمْ مَسَاجِدَ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی مَکَانِ الْمُصَلِّی (3).
ترجمه:
رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم : قبرمرا قبله ومسجد قرارندهید همانا خداوند یهود را لعنت کرده چون قبورپیامبران خود رامسجد قراردادند .
(4)66 بَابُ کَرَاهَةِ کَتْمِ مَوْتِ الْإِنْسَانِ عَنْ أَهْلِهِ وَ زَوْجَتِهِ ترجمه:
3498- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَیَابَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ لَا تَکْتُمُوا مَوْتَ مَیِّتٍ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ مَاتَ فِی غَیْبَتِهِ لِتَعْتَدَّ زَوْجَتُهُ وَ یُقْسَمَ مِیرَاثُهُ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (6).
ترجمه:
حضرت صادق علیه السلام : اگرمومنی درغربت فوت کرد مرگش را پنهان نکنید تا همسرش بتواند عده نگهدارد واموالش تقسیم شود .
(7)67 بَابُ اسْتِحْبَابِ اتِّخَاذِ الطَّعَامِ لِأَهْلِ الْمُصِیبَةِ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ وَ الْبَعْثِ بِهِ إِلَیْهِمْ وَ کَرَاهَةِ الْأَکْلِ عِنْدَهُمْ ترجمه:
3499- 1- (8)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ وَ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع
1) الکافی 3- 228- 2.
2) الفقیه 1- 178- 532، و أورده فی الحدیث 3 من الباب 26 من أبواب مکان المصلی.
3) یأتی فی الباب 25 من مکان المصلی.
4) الباب 66 فیه حدیث واحد.
5) علل الشرائع- 1- 380 الباب 260.
6) یأتی لعله فی الأحادیث 1 و 7 و 8 و 9 من الباب 67 من هذه الأبواب.
7) الباب 67 فیه 10 أحادیث.
8) الکافی 3- 217- 1، أورده عن المحاسن فی الحدیث 1 من الباب 63 من أبواب آداب المائدة.
قَالَ: لَمَّا قُتِلَ جَعْفَرُ بْنُ أَبِی طَالِبٍ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ص فَاطِمَةَ ع- أَنْ تَتَّخِذَ طَعَاماً لِأَسْمَاءَ بِنْتِ عُمَیْسٍ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ وَ تَأْتِیَهَا وَ نِسَاءَهَا وَ تُقِیمَ عِنْدَهَا (ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ) (1)فَجَرَتْ بِذَلِکَ السُّنَّةُ أَنْ یُصْنَعَ لِأَهْلِ الْمُصِیبَةِ طَعَامٌ ثَلَاثاً (2).
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ (3)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ فِی الْمَجَالِسِ وَ الْأَخْبَارِ بِالْإِسْنَادِ الْآتِی عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ (4)
وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا إِلَی قَوْلِهِ فَجَرَتْ بِهِ السُّنَّةُ (5)
ترجمه:
در این روایت، امام صادق علیهالسلام نقل میکنند که وقتی جعفر بن ابیطالب (برادر امام علی علیهالسلام) به شهادت رسید، پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله به حضرت فاطمه علیهاالسلام دستور دادند که برای اسماء بنت عمیس (همسر جعفر بن ابیطالب) و زنان همراه او به مدت سه روز غذا تهیه کند و نزد آنها بماند. از این عمل، سنتی در میان مسلمانان شکل گرفت که برای اهل مصیبت تا سه روز غذا تهیه و در کنار آنان حضور پیدا میکردند.
3500- 2- (6)وَ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: یُصْنَعُ لِأَهْلِ الْمَیِّتِ مَأْتَمٌ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ مِنْ یَوْمَ مَاتَ.
ترجمه:
این روایت از امام باقر علیهالسلام نقل شده است که ایشان فرمودند: برای خانواده متوفی سه روز از روز وفات او مراسم ماتم (عزا) برگزار میشود.
3501- 3- (7)وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: یُصْنَعُ لِلْمَیِّتِ الطَّعَامُ لِلْمَأْتَمِ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ بِیَوْمٍ مَاتَ فِیهِ.
ترجمه:
زراره از امام باقر (ع) روایت میکند که فرمود: برای میت، طعام (غذا) برای ماتم سه روز تهیه میشود، به روزی که در آن وفات یافته است.
3502- 4- (8)وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا إِلَّا أَنَّهُ قَالَ: یُصْنَعُ لِلْمَیِّتِ مَأْتَمٌ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ مِنْ یَوْمَ مَاتَ.
ترجمه:
مرحوم صدوق بصورت مرسل روایت میکند که فرمود: برای میت، طعام (غذا) برای ماتم سه روز تهیه میشود، به روزی که در آن وفات یافته است.
3503- 5- (1)وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ سَعْدَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: یَنْبَغِی لِجِیرَانِ صَاحِبِ الْمُصِیبَةِ أَنْ یُطْعِمُوا الطَّعَامَ عَنْهُ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ نَحْوَهُ (2)وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدَانَ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
ابوبصیر از امام صادق (ع) روایت میکند که فرمود: شایسته است همسایگان صاحب مصیبت، به مدت سه روز به جای او (خانوادهاش) طعام (غذا) تهیه کنند.
3504- 6- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ ع الْأَکْلُ عِنْدَ أَهْلِ الْمُصِیبَةِ مِنْ عَمَلِ أَهْلِ الْجَاهِلِیَّةِ- وَ السُّنَّةُ الْبَعْثُ إِلَیْهِمْ بِالطَّعَامِ کَمَا أَمَرَ بِهِ النَّبِیُّ ص- فِی آلِ جَعْفَرِ بْنِ أَبِی طَالِبٍ لَمَّا جَاءَ نَعْیُهُ.
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین (شیخ صدوق) نقل میکند که امام صادق (ع) فرمود: خوردن (غذا) نزد اهل مصیبت از کارهای اهل جاهلیت است، و سنت این است که برای آنان طعام فرستاده شود، همانطور که پیامبر (ص) در مورد خاندان جعفر بن ابیطالب هنگامی که خبر شهادتش رسید، دستور داد.
3505- 7- (5)أَحْمَدُ بْنُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُرَازِمٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ لَمَّا قُتِلَ جَعْفَرُ بْنُ أَبِی طَالِبٍ دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ ص- عَلَی أَسْمَاءَ بِنْتِ عُمَیْسٍ إِلَی أَنْ قَالَ فَقَالَ اجْعَلُوا لِأَهْلِ جَعْفَرٍ طَعَاماً فَجَرَتِ السُّنَّةُ إِلَی الْیَوْمِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (6).
ترجمه:
مرازم روایت میکند که از امام صادق (ع) شنیدم که میفرمود: هنگامی که جعفر بن ابیطالب کشته شد، رسول خدا (ص) بر اسماء بنت عمیس وارد شد ... تا اینکه فرمود: برای خانواده جعفر طعام (غذا) تهیه کنید. پس این سنت تا به امروز برقرار شد.
3506- 8- (7)وَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَمَّا قُتِلَ جَعْفَرُ بْنُ أَبِی طَالِبٍ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ص فَاطِمَةَ ع- أَنْ تَأْتِیَ أَسْمَاءَ بِنْتَ عُمَیْسٍ هِیَ وَ نِسَاؤُهَا وَ تُقِیمَ عِنْدَهَا وَ تَصْنَعَ لَهَا طَعَاماً ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ.
ترجمه:
حفص بن البختری از امام صادق (ع) روایت میکند که فرمود: وقتی جعفر بن ابیطالب کشته شد، رسول خدا (ص) به فاطمه (ع) دستور داد که او و زنانش نزد اسماء بنت عمیس بروند و نزد او اقامت کنند و برای او به مدت سه روز غذا تهیه کنند.
3507- 9- (1)وَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّهُ سَأَلَهُ عَنِ الْمَأْتَمِ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص- قَالَ ابْعَثُوا إِلَی أَهْلِ جَعْفَرٍ طَعَاماً فَجَرَتِ السُّنَّةُ.
ترجمه:
عباس بن موسی بن جعفر از پدرش (ع) در حدیثی نقل میکند که او درباره ماتم سؤال کرد. پس (امام) فرمود: رسول خدا (ص) فرمود: برای خانواده جعفر طعام (غذا) بفرستید. پس این سنت جاری شد.
3508- 10- (2)وَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ ظَرِیفِ بْنِ نَاصِحٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ زَیْدٍ عَنْ عُمْرَ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: لَمَّا قُتِلَ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ ع- لَبِسَ نِسَاءُ بَنِی هَاشِمٍ السَّوَادَ وَ الْمُسُوحَ وَ کُنَّ لَا یَشْتَکِینَ مِنْ حَرٍّ وَ لَا بَرْدٍ وَ کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ ع یَعْمَلُ لَهُنَّ الطَّعَامَ لِلْمَأْتَمِ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ هُنَا (3)وَ فِی الْأَطْعِمَةِ (4).
ترجمه:
عمر بن علی بن حسین روایت میکند: هنگامی که حسین بن علی (ع) کشته شد، زنان بنیهاشم لباس سیاه و خشن پوشیدند و از گرما و سرما شکایتی نداشتند، و علی بن حسین (ع) برای آنان بهمنظور ماتم، غذا تهیه میکرد.
(5)68 بَابُ اسْتِحْبَابِ وَصِیَّةِ الْمَیِّتِ بِمَالٍ لِطَعَامِ الْمَأْتَمِ ترجمه:
3509- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ أَوْ غَیْرِهِ قَالَ: أَوْصَی أَبُو جَعْفَرٍ ع بِثَمَانِمِائَةِ دِرْهَمٍ لِمَأْتَمِهِ وَ کَانَ یَرَی ذَلِکَ مِنَ السُّنَّةِ لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص- قَالَ اتَّخِذُوا لآِلِ جَعْفَرٍ طَعَاماً فَقَدْ شُغِلُوا.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (7)
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (8).
ترجمه:
زراره یا غیر او روایت میکند: امام باقر (ع) برای ماتم خود هشتصد درهم وصیت کرد و این را از سنت میدانست، زیرا رسول خدا (ص) فرمود: برای خاندان جعفر طعام (غذا) تهیه کنید، زیرا آنان مشغول (مصیبت) هستند.
(1)69 بَابُ جَوَازِ خُرُوجِ النِّسَاءِ فِی الْمَأْتَمِ لِقَضَاءِ الْحُقُوقِ وَ النُّدْبَةِ وَ کَرَاهَتِهِ لِغَیْرِ ذَلِکَ وَ تَحْرِیمِهِ مَعَ الْمَفْسَدَةِ ترجمه:
3510- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الْکَاهِلِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ ع إِنَّ امْرَأَتِی وَ امْرَأَةَ ابْنِ مَارِدٍ تَخْرُجَانِ فِی الْمَأْتَمِ فَأَنْهَاهُمَا فَتَقُولُ لِیَ امْرَأَتِی إِنْ کَانَ حَرَاماً فَانْهَنَا عَنْهُ حَتَّی نَتْرُکَهُ وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ حَرَاماً فَلِأَیِّ شَیْءٍ تَمْنَعُنَاهُ فَإِذَا مَاتَ لَنَا مَیِّتٌ لَمْ یَجِئْنَا أَحَدٌ قَالَ فَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ ع عَنِ الْحُقُوقِ تَسْأَلُنِی کَانَ أَبِی ع یَبْعَثُ أُمِّی وَ أُمَّ فَرْوَةَ- تَقْضِیَانِ حُقُوقَ أَهْلِ الْمَدِینَةِ.
وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْکَاهِلِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع إِنَّ امْرَأَتِی وَ أُخْتِی وَ هِیَ امْرَأَةُ مُحَمَّدِ بْنِ مَارِدٍ وَ ذَکَرَ نَحْوَهُ (3)
ترجمه:
عبدالله کاهلی روایت میکند: به امام کاظم (ع) گفتم: همسرم و همسر ابن مارد در مراسم ماتم شرکت میکنند. من آنان را نهی میکنم، ولی همسرم به من میگوید: اگر این کار حرام است، ما را از آن بازدار تا ترک کنیم، و اگر حرام نیست، چرا ما را از آن منع میکنی؟ چون وقتی برای ما کسی از دنیا میرود، هیچکس به دیدن ما نمیآید. امام کاظم (ع) فرمود: از حقوق (واجب) از من میپرسی؟ پدرم (ع) مادرم و امفروه را میفرستاد تا حقوق اهل مدینه را ادا کنند.
3511- 2- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: أَوْصَی أَبُو جَعْفَرٍ ع أَنْ یُنْدَبَ فِی الْمَوَاسِمِ عَشْرَ سِنِینَ.
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین (شیخ صدوق) نقل میکند: امام باقر (ع) وصیت کرد که در موسمها (مراسمها) به مدت ده سال برای او ندبه (مرثیهخوانی) شود.
3512- 3- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ شُعَیْبِ بْنِ وَاقِدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ زَیْدٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ عَنِ النَّبِیِّ ص فِی حَدِیثِ الْمَنَاهِی أَنَّهُ نَهَی عَنِ اتِّبَاعِ النِّسَاءِ الْجَنَائِزَ.
وَ رَوَاهُ فِی الْأَمَالِی مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
حسین بن زید از امام صادق (ع) از پدرانش از پیامبر (ص) در حدیث مناهی نقل میکند که ایشان از همراهی زنان با جنازهها نهی کردند.
3513- 4- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عَمْرٍو وَ أَنَسِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ ع عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص فِی وَصِیَّتِهِ لِعَلِیٍّ ع قَالَ: لَیْسَ عَلَی النِّسَاءِ عِیَادَةُ مَرِیضٍ وَ لَا اتِّبَاعُ جَنَازَةٍ وَ لَا تُقِیمُ عِنْدَ الْقَبْرِ.
ترجمه:
انس بن محمد از پدرش، همگی از امام صادق (ع) از پدرانشان از رسول خدا (ص) در وصیت ایشان به علی (ع) نقل میکنند که فرمود: بر زنان عیادت بیمار و همراهی با جنازه و اقامت نزد قبر (پس از دفن) واجب نیست.
14- 3514- 5- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ فِی الْمَجَالِسِ وَ الْأَخْبَارِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُبَیْدِ اللَّهِ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُوسَی عَنِ الْحُکَیْمِیِّ عَنْ سُفْیَانَ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَبَّادِ بْنِ صُهَیْبٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ ع عَنِ ابْنِ الْحَنَفِیَّةِ عَنْ عَلِیٍّ ع أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص خَرَجَ فَرَأَی نِسْوَةً قُعُوداً فَقَالَ مَا أَقْعَدَکُنَّ هَاهُنَا قُلْنَ لِجَنَازَةٍ قَالَ أَ فَتَحْمِلْنَ فِیمَنْ یَحْمِلُ قُلْنَ لَا قَالَ أَ فَتُغَسِّلْنَ فِیمَنْ یُغَسِّلُ قُلْنَ لَا قَالَ أَ فَتُدْلِینَ فِیمَنْ یُدْلِی قُلْنَ لَا قَالَ فَارْجِعْنَ مَأْزُورَاتٍ غَیْرَ مَأْجُورَاتٍ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی الْجَوَازِ (3)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ فِی التِّجَارَةِ (4)وَ تَقَدَّمَ فِی آدَابِ الْحَمَّامِ مَا یَدُلُّ عَلَی النَّهْیِ عَنِ الْإِذْنِ لِلْمَرْأَةِ فِی الْخُرُوجِ إِلَی النِّیَاحَاتِ (5)وَ هُوَ مَحْمُولٌ عَلَی حُصُولِ الْمَفْسَدَةِ وَ کَذَا مَا مَرَّ هُنَا مِنَ النَّهْیِ.
ترجمه:
عباد بن صهیب از امام صادق (ع) از پدرش از ابن حنفیه از علی (ع) نقل میکند که رسول خدا (ص) بیرون آمد و زنانی را دید که نشسته بودند. فرمود: چه چیزی شما را اینجا نشانده است؟ گفتند: برای جنازهای (اینجا هستیم). فرمود: آیا شما از کسانی هستید که جنازه را حمل میکنند؟ گفتند: نه. فرمود: آیا شما از کسانی هستید که (جنازه را) غسل میدهند؟ گفتند: نه. فرمود: آیا شما از کسانی هستید که در قبر میگذارند؟ گفتند: نه. فرمود: پس بازگردید، [که شما] پاداش ندارید و فقط دچار زحمت شدهاید.
(1)70 بَابُ جَوَازِ النَّوْحِ وَ الْبُکَاءِ عَلَی الْمَیِّتِ وَ الْقَوْلِ الْحَسَنِ عِنْدَ ذَلِکَ وَ الدُّعَاءِ ترجمه:
3515- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْکُوفِیِّ عَنِ ابْنِ جُمْهُورٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع وَ عَنِ الْأَصَمِّ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع مُرُوا أَهَالِیَکُمْ بِالْقَوْلِ الْحَسَنِ عِنْدَ مَوْتَاکُمْ فَإِنَّ فَاطِمَةَ لَمَّا قُبِضَ أَبُوهَا أَسْعَدَتْهَا بَنَاتُ هَاشِمٍ- فَقَالَتِ اتْرُکْنَ التَّعْدَادَ وَ عَلَیْکُنَّ بِالدُّعَاءِ.
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْخِصَالِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیٍّ ع فِی حَدِیثِ الْأَرْبَعِمِائَةِ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
محمد بن مسلم از امام صادق (ع) روایت میکند که امیرالمؤمنین (ع) فرمود: به خانوادههایتان امر کنید که در هنگام مرگ عزیزانتان سخنان نیک بگویند، زیرا هنگامی که پدر فاطمه (س) از دنیا رفت، دختران هاشم او را همراهی میکردند. فاطمه (س) فرمود: شمارش و شیون را ترک کنید و به دعا بپردازید.
3516- 2- (4)وَ فِی کِتَابِ إِکْمَالِ الدِّینِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ ظَرِیفِ بْنِ نَاصِحٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ یَزِیدَ قَالَ: مَاتَتِ ابْنَةٌ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فَنَاحَ عَلَیْهَا سَنَةً ثُمَّ مَاتَ لَهُ وَلَدٌ آخَرُ فَنَاحَ عَلَیْهِ سَنَةً ثُمَّ مَاتَ إِسْمَاعِیلُ فَجَزِعَ عَلَیْهِ جَزَعاً شَدِیداً فَقَطَعَ النَّوْحَ قَالَ فَقِیلَ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَ یُنَاحُ فِی دَارِکَ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ لَمَّا مَاتَ حَمْزَةُ- لَکِنَّ حَمْزَةَ لَا بَوَاکِیَ لَهُ.
ترجمه:
حسین بن یزید روایت میکند: دختری از امام صادق (ع) وفات یافت، پس یک سال برای او ناله و شیون کرد. سپس فرزند دیگری از ایشان وفات یافت، و باز یک سال بر او ناله و شیون کرد. سپس اسماعیل وفات یافت، و ایشان به شدت بیتابی کرد و شیون را قطع کرد. گفته شد: آیا در خانه شما نوحهسرایی میشود؟ امام (ع) فرمود: رسول خدا (ص) زمانی که حمزه از دنیا رفت، فرمود: «اما حمزه کسی را ندارد که برای او گریه کند.»
3517- 3- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ
الْحَکَمِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الْوَاسِطِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ إِبْرَاهِیمَ خَلِیلَ الرَّحْمَنِ ع سَأَلَ رَبَّهُ أَنْ یَرْزُقَهُ ابْنَةً تَبْکِیهِ بَعْدَ مَوْتِهِ.
ترجمه:
محمد بن حسن واسطی از امام صادق (ع) روایت میکند که فرمود: ابراهیم خلیلالرحمن (ع) از پروردگارش درخواست کرد که دختری به او عطا کند تا پس از مرگش برای او گریه کند.
3518- 4- (1)وَ رَوَی الشَّیْخُ زَیْنُ الدِّینِ فِی مُسَکِّنِ الْفُؤَادِ أَنَّ فَاطِمَةَ ع نَاحَتْ عَلَی أَبِیهَا وَ أَنَّهُ أَمَرَ بِالنَّوْحِ عَلَی حَمْزَةَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (3).
ترجمه:
و شیخ زینالدین در کتاب «مسکن الفؤاد» روایت کرده است که فاطمه (ع) بر پدرش نوحهسرایی کرد و اینکه او (پیامبر) امر کرد که بر حمزه نیز نوحهسرایی شود.
(4)71 بَابُ کَرَاهِیَةِ النَّوْحِ لَیْلًا وَ أَنْ تَقُولَ النَّائِحَةُ هُجْراً وَ عَدَمِ تَحْرِیمِ النَّوْحِ بِغَیْرِ الْبَاطِلِ ترجمه:
3519- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَنْجَوَیْهِ (6)عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَکَمِ الْأَرْمَنِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْجَعْفَرِیِّ عَنْ خَدِیجَةَ بِنْتِ عُمَرَ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ فِی حَدِیثٍ طَوِیلٍ أَنَّهَا قَالَتْ سَمِعْتُ عَمِّی مُحَمَّدَ بْنَ عَلِیٍّ ع وَ هُوَ یَقُولُ إِنَّمَا تَحْتَاجُ الْمَرْأَةُ فِی الْمَأْتَمِ إِلَی النَّوْحِ لِتَسِیلَ دَمْعَتُهَا وَ لَا یَنْبَغِی لَهَا أَنْ تَقُولَ هُجْراً فَإِذَا جَاءَهَا اللَّیْلُ فَلَا تُؤْذِی الْمَلَائِکَةَ بِالنَّوْحِ.
ترجمه:
علی بن ابیطالب (ع) در حدیثی طولانی فرمود که او (زنی) گفت: از عمویم محمد بن علی (ع) شنیدم که میفرمود: زن در ماتم به نوحهسرایی نیاز دارد تا اشکش جاری شود، ولی نباید سخنان ناپسند بگوید، و هنگامی که شب فرا میرسد، نباید با نوحهسرایی، فرشتگان را آزار دهد.
3520- 2- (7)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: سُئِلَ الصَّادِقُ ع عَنْ أَجْرِ النَّائِحَةِ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِهِ قَدْ نِیحَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ ص.
1) مسکن الفؤاد- 103..
2) تقدم فی الباب 67 و 69 من هذه الأبواب.
3) یأتی ما یدلّ فی الباب 71 من هذه الأبواب، و یأتی ما یدلّ علی الکراهة فی الباب 83 من هذه الأبواب.
4) الباب 71 فیه حدیثان.
5) الکافی 1- 358- 17، أورد و ما بعده فی الحدیث 6 و 10 الباب 17 من أبواب ما یکتسب به.
6) کذا فی الأصل بالزای، لکن فی المصدر (رنجویه) بالراء، و کذلک نقله الرجالیون المتاخرون.
7) الفقیه 1- 183- 551.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی التِّجَارَةِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ (1).
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین (شیخ صدوق) نقل میکند: از امام صادق (ع) درباره اجر نوحهسرا پرسیده شد. امام (ع) فرمود: اشکالی ندارد، زیرا بر رسول خدا (ص) نیز نوحهسرایی شده است.
(2)72 بَابُ اسْتِحْبَابِ احْتِسَابِ مَوْتِ الْأَوْلَادِ وَ الصَّبْرِ عَلَیْهِ ترجمه:
3521- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ أَبِی إِسْمَاعِیلَ السَّرَّاجِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: وَلَدٌ یُقَدِّمُهُ الرَّجُلُ أَفْضَلُ مِنْ سَبْعِینَ وَلَداً یُخَلِّفُهُمْ بَعْدَهُ کُلُّهُمْ قَدْ (رَکِبُوا الْخَیْلَ وَ جَاهَدُوا) (4)فِی سَبِیلِ اللَّهِ.
ترجمه:
ابو اسماعیل سراج از امام صادق (ع) روایت میکند که فرمود: فرزندی که مرد (پدر) پیش از خود از دست میدهد، برتر از هفتاد فرزندی است که بعد از او باقی بمانند و همگی سوار بر اسب شوند و در راه خدا جهاد کنند.
3522- 2- (5)وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مِهْرَانَ (6)قَالَ کَتَبَ رَجُلٌ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ الثَّانِی ع یَشْکُو إِلَیْهِ مُصَابَهُ بِوَلَدِهِ وَ شِدَّةِ مَا دَخَلَهُ فَکَتَبَ إِلَیْهِ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَخْتَارُ مِنْ مَالِ الْمُؤْمِنِ وَ مِنْ وُلْدِهِ أَنْفَسَهُ لِیَأْجُرَهُ عَلَی ذَلِکَ.
وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ قَالَ کَتَبَ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ ع رَجُلٌ وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ (7).
ترجمه:
ابن مهران نقل میکند: مردی نامهای به امام ابی جعفر ثانی (ع) نوشت و از مصیبتش به خاطر فرزندش و شدت غم و اندوهی که بر او عارض شده، شکایت کرد. امام (ع) در پاسخ نوشت: آیا نمیدانی که خداوند عزوجل از مال و فرزندان مؤمنان بهترین را برمیگزیند تا او را در برابر این مصیبت اجر دهد؟
3523- 3- (8)وَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ:
دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ ص عَلَی خَدِیجَةَ حَیْثُ (1)مَاتَ الْقَاسِمُ ابْنُهَا وَ هِیَ تَبْکِی فَقَالَ لَهَا مَا یُبْکِیکِ فَقَالَتْ دَرَّتْ دُرَیْرَةٌ فَبَکَیْتُ فَقَالَ یَا خَدِیجَةُ أَ مَا تَرْضَیْنَ إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ- أَنْ تَجِیءَ إِلَی بَابِ الْجَنَّةِ وَ هُوَ قَائِمٌ فَیَأْخُذَ بِیَدِکِ وَ یُدْخِلَکِ الْجَنَّةَ وَ یُنْزِلَکِ أَفْضَلَهَا وَ ذَلِکِ لِکُلِّ مُؤْمِنٍ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَحْکَمُ وَ أَکْرَمُ أَنْ یَسْلُبَ الْمُؤْمِنَ ثَمَرَةَ فُؤَادِهِ ثُمَّ یُعَذِّبَهُ بَعْدَهَا أَبَداً.
ترجمه:
جابر از امام باقر (ع) نقل میکند: رسول خدا (ص) بر خدیجه (س) وارد شد، زمانی که قاسم، فرزندش، از دنیا رفته بود و خدیجه (س) در حال گریه بود. پیامبر (ص) به او فرمود: «چه چیزی تو را به گریه واداشته است؟» خدیجه (س) گفت: «از جاری شدن اشکهایم گریستم.» پیامبر (ص) فرمود: «ای خدیجه، آیا راضی نمیشوی که در روز قیامت، هنگامی که به درِ بهشت میآیی، او (قاسم) ایستاده باشد و دست تو را بگیرد و تو را وارد بهشت کند و در بهترین جایگاه آن جای دهد؟ این (پاداش) برای هر مؤمنی است. همانا خداوند عزوجل حکیمتر و کریمتر از آن است که میوه دل مؤمنی را از او بگیرد و سپس او را بعد از این مصیبت عذاب کند، هرگز.»
3524- 4- (2)وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ إِذَا أَحَبَّ عَبْداً قَبَضَ أَحَبَّ وُلْدِهِ إِلَیْهِ.
ترجمه:
از ابوبصیر نقل شده است که امام صادق (ع) فرمود: «هنگامی که خداوند عزوجل بندهای را دوست بدارد، محبوبترین فرزند او را به سوی خود میبرد.»
3525- 5- (3)وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: تُوُفِّیَ طَاهِرُ بْنُ رَسُولِ اللَّهِ ص- فَنَهَی رَسُولُ اللَّهِ ص خَدِیجَةَ عَنِ الْبُکَاءِ فَقَالَتْ بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ- وَ لَکِنْ دَرَّتْ عَلَیْهِ الدُّرَیْرَةُ فَبَکَیْتُ فَقَالَ أَ مَا تَرْضَیْنَ أَنْ تَجِدِیهِ قَائِماً عَلَی بَابِ الْجَنَّةِ- فَإِذَا رَآکِ أَخَذَ بِیَدِکِ فَأَدْخَلَکِ الْجَنَّةَ- أَطْهَرَهَا مَکَاناً وَ أَطْیَبَهَا قَالَتْ وَ إِنَّ ذَلِکَ کَذَلِکَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَعَزُّ وَ أَکْرَمُ مِنْ أَنْ یَسْلُبَ عَبْداً ثَمَرَةَ فُؤَادِهِ فَیَصْبِرَ وَ یَحْتَسِبَ وَ یَحْمَدَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ ثُمَّ یُعَذِّبَهُ.
ترجمه:
از جابر از امام باقر (ع) نقل شده است: «طاهر، فرزند رسول خدا (ص)، وفات یافت. پیامبر (ص) به حضرت خدیجه (ع) فرمود که از گریه کردن خودداری کند. خدیجه (ع) عرض کرد: بله، ای رسول خدا! اما [اشکهایم] به طور خودکار جاری شد و من گریه کردم. پیامبر فرمود: آیا راضی نیستی که او را در روز قیامت، ایستاده بر درِ بهشت ببینی؟ و هنگامی که تو را ببیند، دستت را بگیرد و تو را به بهترین و پاکترین جایگاه بهشت وارد کند؟ حضرت خدیجه گفت: آیا چنین خواهد شد؟ پیامبر فرمود: خداوند عزیزتر و بزرگوارتر از آن است که میوه دل بندهاش را از او بگیرد، و بنده در مقابل این مصیبت صبر کند، به حساب خدا بگذارد و او را حمد گوید، سپس خداوند او را عذاب کند.»
3526- 6- (4)وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع (5)قَالَ: مَنْ قَدَّمَ مِنَ الْمُسْلِمِینَ وَلَدَیْنِ یَحْتَسِبُهُمَا عِنْدَ اللَّهِ حَجَبَاهُ مِنَ النَّارِ بِإِذْنِ اللَّهِ.
ترجمه:
از جابر از امام باقر (ع) نقل شده است: «هر کس از مسلمانان دو فرزند خود را از دست بدهد و آنها را در راه خدا به حساب آورد، آن دو فرزند، او را به اذن خداوند از آتش [جهنم] حفظ میکنند.»
3527- 7- (6)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ
الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: ثَوَابُ الْمُؤْمِنِ مِنْ وَلَدِهِ إِذَا مَاتَ الْجَنَّةُ صَبَرَ أَوْ لَمْ یَصْبِرْ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (1).
ترجمه:
از ابن بُکیر از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمودند: «پاداش مؤمن از فرزندش، زمانی که بمیرد، بهشت است؛ چه صبر کند و چه صبر نکند.»
3528- 8- (2)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْخَطَّابِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَیْفٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: مَنْ قَدَّمَ أَوْلَاداً یَحْتَسِبُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ حَجَبُوهُ مِنَ النَّارِ بِإِذْنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا عَنِ الصَّادِقِ ع (3)
وَ رَوَاهُ فِی الْمَجَالِسِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَیْفٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَیْفٍ عَنْ أَبِیهِ (4)
وَ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
از جابر، از امام باقر (ع) نقل شده است که فرمودند: «هرکس فرزندانی را از دست بدهد و آنها را (به حساب) نزد خداوند بگذارد، آن فرزندان به اذن خداوند عزّ و جلّ او را از آتش دوزخ بازمیدارند.»
3529- 9- (6)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ ع مَنْ قَدَّمَ وَلَداً کَانَ خَیْراً لَهُ مِنْ سَبْعِینَ یُخَلِّفُهُمْ بَعْدَهُ کُلُّهُمْ قَدْ رَکِبَ الْخَیْلَ وَ قَاتَلَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ.
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمودند : فرزندی که مرد (پدر) پیش از خود از دست میدهد، برتر از هفتاد فرزندی است که بعد از او باقی بمانند و همگی سوار بر اسب شوند و در راه خدا جهاد کنند.
3530- 10- (7)وَ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ (أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ) (8)عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُیَسِّرٍ عَنْ
أَبِیهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: وَلَدٌ وَاحِدٌ یُقَدِّمُهُ الرَّجُلُ أَفْضَلُ مِنْ سَبْعِینَ وَلَداً یَبْقَوْنَ بَعْدَهُ یُدْرِکُونَ الْقَائِمَ ع.
ترجمه:
از علی بن میسّر، از پدرش، از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمودند: «یک فرزند که مردی به آن پیشکش کند(ازدست بدهد)، بهتر است از هفتاد فرزندی که بعد از او باقی میمانند و به قائم (ع) میرسند.»
3531- 11- (1)وَ فِی الْمَجَالِسِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْکُوفِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ وَهْبٍ عَنْ ثَوَابَةَ بْنِ مَسْعُودٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِکٍ قَالَ: تُوُفِّیَ ابْنٌ لِعُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ إِلَی أَنْ قَالَ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ص إِنَّ لِلْجَنَّةِ ثَمَانِیَةَ أَبْوَابٍ وَ لِلنَّارِ سَبْعَةَ أَبْوَابٍ أَ فَمَا یَسُرُّکَ أَنْ لَا تَأْتِیَ بَاباً مِنْهَا إِلَّا وَجَدْتَ ابْنَکَ إِلَی جَنْبِکَ أَخَذَ بِحُجْزَتِکَ یَشْفَعُ لَکَ إِلَی رَبِّکَ فَقَالَ بَلَی فَقَالَ الْمُسْلِمُونَ وَ لَنَا یَا رَسُولَ اللَّهِ فِی فَرَطِنَا مَا لِعُثْمَانَ- قَالَ نَعَمْ لِمَنْ صَبَرَ مِنْکُمْ وَ احْتَسَبَ الْحَدِیثَ (2).
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (3).
ترجمه:
از انس بن مالک نقل شده است که فرمود: «ابن عثمان بن مظعون درگذشت و رسولالله (ص) به او فرمود: به راستی که برای بهشت هشت دروازه و برای آتش جهنم هفت دروازه است. آیا خوشحال نمیشوی اگر هیچ درب از این درها نباشد مگر اینکه فرزندت در کنار تو باشد و دستت را بگیرد و برای تو شفاعت کند؟» عثمان گفت: «بله.» سپس مسلمانان گفتند: «و برای ما ای رسولالله در فرزندانمان چه خواهد بود؟» پیامبر (ص) پاسخ داد: «بله، برای کسی که از شما صبر کند و پاداش آن را انتظار داشته باشد.»
(4)73 بَابُ اسْتِحْبَابِ التَّحْمِیدِ وَ الِاسْتِرْجَاعِ وَ سُؤَالِ الْخَلَفِ عِنْدَ مَوْتِ الْوَلَدِ وَ سَائِرِ الْمَصَائِبِ ترجمه:
3532- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِذَا قُبِضَ وَلَدُ الْمُؤْمِنِ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا قَالَ الْعَبْدُ قَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لِمَلَائِکَتِهِ قَبَضْتُمْ وَلَدَ فُلَانٍ فَیَقُولُونَ نَعَمْ رَبَّنَا قَالَ فَیَقُولُ فَمَا قَالَ عَبْدِی قَالُوا حَمِدَکَ وَ اسْتَرْجَعَ فَیَقُولُ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَخَذْتُمْ ثَمَرَةَ قَلْبِهِ وَ قُرَّةَ عَیْنِهِ فَحَمِدَنِی وَ اسْتَرْجَعَ ابْنُوا لَهُ بَیْتاً فِی الْجَنَّةِ وَ سَمُّوهُ بَیْتَ الْحَمْدِ.
1) أمالی الصدوق- 63- 1 و یأتی ذیله فی الحدیث 1 من الباب 1 من أبواب الجماعة.
2) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 4 من الباب 25 من هذه الأبواب.
3) یأتی ما یدلّ علیه فی الحدیث 3 من الباب 19 من أبواب جهاد النفس، و فی الحدیث 13، 14 من الباب 1 من أبواب أحکام الأولاد.
4) الباب 73 فیه 9 أحادیث.
5) الکافی 3- 218- 4.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا نَحْوَهُ (1).
ترجمه:
از سکونی نقل شده است که ابوعبدالله (ع) فرمود: «رسولالله (ص) فرمود: وقتی که فرزند مؤمنی قبض روح میشود، و خداوند به آنچه بندهاش گفت آگاهتر است، خداوند به ملائکهاش میفرماید: آیا فرزند فلانی را قبض روح کردید؟ و آنها میگویند: آری، پروردگارا. سپس خداوند میپرسد: بندهام چه گفت؟ و آنها پاسخ میدهند: او تو را حمد گفت و صبر کرد. آنگاه خداوند میفرماید: شما ثمره دل و روشنی چشم او را گرفتهاید، او حمد مرا گفت و صبر کرد. پس برای او در بهشت خانهای بسازید و آن را «خانه حمد» بنامید.»
3533- 2- (2)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ عَبْدِ الْحَمِیدِ بْنِ أَبِی جَعْفَرٍ الْفَرَّاءِ قَالَ: إِنَّ أَبَا جَعْفَرٍ ع انْقَلَعَ ضِرْسٌ مِنْ أَضْرَاسِهِ فَوَضَعَهُ فِی کَفِّهِ ثُمَّ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
از عبد الحمید بن ابی جعفر فراء نقل شده است که فرمود: «یکی از دندانهای امام باقر (ع) افتاد. آن حضرت دندان را در کف دست خود گذاشت و سپس فرمود: "الحمدلله..."»
3534- 3- (3)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع وَ أَبِی الْحَسَنِ ع قَالا إِنَّ اللَّهَ لَیَعْجَبُ مِنْ رَجُلٍ یَمُوتُ وَلَدُهُ وَ هُوَ یَحْمَدُ اللَّهَ فَیَقُولُ یَا مَلَائِکَتِی عَبْدِی أَخَذْتُ نَفْسَهُ وَ هُوَ یَحْمَدُنِی.
أَقُولُ: التَّعَجُّبُ هُنَا مَجَازٌ عِبَارَةٌ عَنِ الِاسْتِعْظَامِ وَ الِاسْتِحْسَانِ وَ یُمْکِنُ أَنْ یَکُونَ الْمَعْنَی أَنَّهُ یَحْمِلُ الْمَلَائِکَةَ عَلَی التَّعَجُّبِ.
ترجمه:
روایت از عبد الرحمن بن الحجاج به این معناست که امام صادق (ع) و امام موسی کاظم (ع) فرمودند: «خداوند از مردی که فرزندش را از دست میدهد و در این حال خدا را حمد میکند، شگفتزده میشود و میفرماید: "ای فرشتگان من! من جان این بندهام را گرفتم و او در حال حمد و شکر من بود."»
می گویم :
"تعجب" در اینجا به معنای اعجاب و شگفتی است و این میتواند به این معنا باشد که چنین حالتی در نظر ملائکه یا خداوند عظیم و شایسته ستایش است. یا اینکه ملائکه به حال تعجب در می آورد
3535- 4- (4)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنِ الْمُثَنَّی الْحَنَّاطِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِذَا وَرَدَ عَلَیْهِ أَمْرٌ یَسُرُّهُ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی هَذِهِ النِّعْمَةِ- وَ إِذَا وَرَدَ عَلَیْهِ أَمْرٌ یَغْتَمُّ بِهِ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی کُلِّ حَالٍ.
ترجمه:
این روایت از مثنی حناط نقل شده که امام صادق (ع) فرمود: «هنگامی که رسول خدا (ص) با امری مواجه میشد که او را خوشحال میکرد، میفرمود: "الحمد لله علی هذه النعمة" (سپاس خداوند را بر این نعمت). و هنگامی که با امری مواجه میشد که باعث غم و اندوه او میشد، میفرمود: "الحمد لله علی کل حال" (سپاس خداوند را بر هر حالتی).»
3536- 5- (5)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ رَفَعَهُ قَالَ: کَانَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ عِنْدَ الْمُصِیبَةِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَمْ یَجْعَلْ مُصِیبَتِی فِی دِینِی وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَوْ شَاءَ أَنْ یَجْعَلَ (6)مُصِیبَتِی أَعْظَمَ مِمَّا کَانَتْ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی الْأَمْرِ الَّذِی شَاءَ أَنْ یَکُونَ فَکَانَ.
ترجمه:
این روایت از علی بن اسباط نقل شده که در آن امام صادق (ع) در هنگام مصیبت میفرمایند: «الحمد لله الّذی لم یجعل مصیبتی فی دینی، و الحمد لله الّذی لو شاء أن یجعل مصیبتی أعظم مما کانت لکان، و الحمد لله علی الأمر الّذی شاء أن یكون فکان.»
3537- 6- (1)وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (2)عَنْ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ إِنَّ الْمُؤْمِنَ مِنَ اللَّهِ لَبِأَفْضَلِ مَکَانٍ ثَلَاثاً إِنَّهُ لَیَبْتَلِیهِ بِالْبَلَاءِ ثُمَّ یَنْزِعُ نَفْسَهُ عُضْواً عُضْواً مِنْ جَسَدِهِ وَ هُوَ یَحْمَدُ اللَّهَ عَلَی ذَلِکَ.
ترجمه:
این روایت از عبید بن زراره نقل شده که در آن امام صادق (ع) میفرمایند:
«مؤمن در نزد خداوند در سه موقعیت به بهترین جایگاه دست مییابد: اینکه خداوند او را به بلاء (آزمایش و سختی) مبتلا میسازد و سپس جانش را به تدریج از اعضای بدنش میگیرد (یعنی او را دچار درد و رنج میکند)، در حالی که او همچنان حمد و ستایش خدا را به جا میآورد.»
3538- 7- (3)وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ وَ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ جَمِیعاً عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: مَنْ صَبَرَ وَ اسْتَرْجَعَ وَ حَمِدَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَدْ رَضِیَ بِمَا صَنَعَ اللَّهُ وَ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللَّهِ وَ مَنْ لَمْ یَفْعَلْ ذَلِکَ جَرَی عَلَیْهِ الْقَضَاءُ وَ هُوَ ذَمِیمٌ وَ أَحْبَطَ اللَّهُ أَجْرَهُ.
وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
این روایت از جابر نقل شده که امام باقر (ع) فرمودند:
«هر کس صبر کند و استرجاع گوید (یعنی بگوید: إنّا لله و إنّا إلیه راجعون) و خداوند عزّ و جلّ را حمد و ستایش کند، در واقع به آنچه خدا انجام داده راضی شده است و پاداش او بر عهده خداوند خواهد بود. اما هر کس این کارها را انجام ندهد، قضای الهی بر او جاری خواهد شد، در حالی که مورد مذمت و سرزنش است و خداوند پاداش او را از بین خواهد برد.»
3539- 8- (5)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص أَرْبَعٌ مَنْ کُنَّ فِیهِ کَانَ فِی نُورِ اللَّهِ الْأَعْظَمِ مَنْ کَانَ عِصْمَةُ أَمْرِهِ شَهَادَةَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنِّی رَسُولُ اللَّهِ وَ مَنْ إِذَا أَصَابَتْهُ مُصِیبَةٌ قَالَ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ- وَ مَنْ إِذَا أَصَابَ خَیْراً قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ (رَبِّ الْعالَمِینَ) (6)- وَ مَنْ إِذَا أَصَابَ خَطِیئَةً قَالَ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ وَ أَتُوبُ إِلَیْهِ.
ترجمه:
این روایت از محمد بن علی بن حسین (ع) نقل شده است که رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم فرمودند :
«چهار ویژگی است که هر کس آنها را داشته باشد، در نور بزرگ خداوند قرار میگیرد:
شهادت به اینکه جز خداوند معبودی نیست و محمد (ص) فرستاده اوست.
هرگاه مصیبتی به او برسد، بگوید: إنّا لله و إنّا إلیه راجعون (ما از آن خدا هستیم و به سوی او بازمیگردیم).
و هرگاه خیری به او برسد، بگوید: الحمد لله رب العالمین (سپاس خداوندی را که پروردگار جهانیان است).»
3540- 9- (7)وَ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ
1) الکافی 2- 254- 13.
2) فی المصدر زیادة- عن أبیه.
3) الکافی 3- 222- 1 أورد صدره فی الحدیث 1 من الباب 83 من هذه الأبواب.
4) الکافی 3- 223- 2.
5) الفقیه 1- 175- 514 و أخرج الحدیث عن المحاسن و ثواب الأعمال فی الحدیث 18 الباب 85 من أبواب جهاد النفس.
6) کتب المصنّف علی ما بین القوسین علامة نسخة.
7) ثواب الأعمال- 235- 2.
عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَیْفٍ عَنْ أَخِیهِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِیهِ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ أُلْهِمَ الِاسْتِرْجَاعَ عِنْدَ الْمُصِیبَةِ وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (1).
ترجمه:
این روایت از امام ابو عبد الله (ع) نقل شده است «هر کس که در زمان مصیبت الهام به استرجاع (گفتن "إنّا لله و إنّا إلیه راجعون") شود، بهشت بر او واجب میشود.»
(2)74 بَابُ اسْتِحْبَابِ الِاسْتِرْجَاعِ وَ الدُّعَاءِ بِالْمَأْثُورِ عِنْدَ تَذَکُّرِ الْمُصِیبَةِ وَ لَوْ بَعْدَ حِینٍ ترجمه:
3541- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مَعْرُوفِ بْنِ خَرَّبُوذَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: مَا مِنْ عَبْدٍ یُصَابُ بِمُصِیبَةٍ فَیَسْتَرْجِعُ عِنْدَ ذِکْرِهِ الْمُصِیبَةَ وَ یَصْبِرُ حِینَ تَفْجَؤُهُ إِلَّا غَفَرَ اللَّهُ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَ کُلَّمَا ذَکَرَ مُصِیبَةً فَاسْتَرْجَعَ عِنْدَ ذِکْرِهِ الْمُصِیبَةَ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ کُلَّ ذَنْبٍ اکْتَسَبَهُ فِیمَا بَیْنَهُمَا.
ترجمه:
این روایت از امام باقر علیه السلام که فرمودند :
«هیچ بندهای نیست که به مصیبت مبتلا شود و در زمان یادآوری آن مصیبت استرجاع کند و صبر کند هنگامی که به او فجأة برسد، مگر اینکه خداوند تمام گناهان پیشین او را میآمرزد. و هر بار که مصیبتی را یاد کند و در آن هنگام استرجاع کند، خداوند تمام گناهان او را که در این فاصله مرتکب شده است، میآمرزد.»
3542- 2- (4)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ زُرْبِیٍّ (5)عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ ذَکَرَ مُصِیبَةً وَ لَوْ بَعْدَ حِینٍ فَقَالَ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ- وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ اللَّهُمَّ أْجُرْنِی عَلَی مُصِیبَتِی وَ أَخْلِفْ عَلَیَّ أَفْضَلَ مِنْهَا- کَانَ لَهُ مِنَ الْأَجْرِ مِثْلُ مَا کَانَ عِنْدَ أَوَّلِ صَدْمَةٍ.
ترجمه:
از امام صادق (ع) نقل شده است: هر کس مصیبتی را، هرچند پس از گذشت زمان، به یاد آورد و بگوید: «إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ، وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ، اللَّهُمَّ أْجُرْنِی عَلَی مُصِیبَتِی وَ أَخْلِفْ عَلَیَّ أَفْضَلَ مِنْهَا»، برای او از اجر و پاداش، مانند زمانی خواهد بود که در لحظه نخستِ مصیبت قرار داشت.
3543- 3- (6)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع مَا مِنْ مُؤْمِنٍ یُصَابُ بِمُصِیبَةٍ فِی الدُّنْیَا فَیَسْتَرْجِعُ عِنْدَ مُصِیبَتِهِ وَ یَصْبِرُ حِینَ تَفْجَؤُهُ
الْمُصِیبَةُ إِلَّا غَفَرَ اللَّهُ لَهُ مَا مَضَی مِنْ ذُنُوبِهِ إِلَّا الْکَبَائِرَ الَّتِی أَوْجَبَ اللَّهُ عَلَیْهَا النَّارَ (1)وَ کُلَّمَا ذَکَرَ مُصِیبَةً فِیمَا یَسْتَقْبِلُ مِنْ عُمُرِهِ فَاسْتَرْجَعَ عِنْدَهَا وَ حَمِدَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ عِنْدَهَا غَفَرَ اللَّهُ لَهُ کُلَّ ذَنْبٍ اکْتَسَبَهُ فِیمَا بَیْنَ الِاسْتِرْجَاعِ الْأَوَّلِ إِلَی الِاسْتِرْجَاعِ الْأَخِیرِ (2)إِلَّا الْکَبَائِرَ مِنَ الذُّنُوبِ.
وَ رَوَاهُ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ (3)عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ (4)بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مَعْرُوفِ بْنِ خَرَّبُوذَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (5)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (6).
ترجمه:
امام باقر (ع) فرمود: هیچ مؤمنی نیست که در دنیا به مصیبتی دچار شود و هنگام مصیبتش استرجاع کند (یعنی بگوید: «إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ») و در لحظهای که مصیبت ناگهان بر او وارد میشود صبر کند، مگر اینکه خداوند گناهان گذشتهاش را بیامرزد، به جز گناهان بزرگی که خداوند به خاطر آنها آتش (جهنم) را واجب کرده است. و هرگاه در آینده عمرش به یاد مصیبتی بیفتد و در آن لحظه استرجاع کند و خداوند عز و جل را حمد نماید، خداوند همه گناهانی را که بین استرجاع اول و استرجاع آخر انجام داده است، میآمرزد، مگر گناهان بزرگی از گناهان.
(7)75 بَابُ وُجُوبِ الرِّضَا بِالْقَضَاءِ ترجمه:
3544- 1- (8)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ فُضَیْلِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: عَجِبْتُ لِلْمَرْءِ الْمُسْلِمِ لَا یَقْضِی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ قَضَاءً إِلَّا کَانَ خَیْراً لَهُ إِنْ قُرِضَ بِالْمَقَارِیضِ کَانَ خَیْراً لَهُ وَ إِنْ مَلَکَ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغَارِبَهَا کَانَ خَیْراً لَهُ.
ترجمه:
از ابن ابی یعفور نقل شده است که امام صادق (ع) فرمود: شگفتزدهام از مرد مسلمان، که خداوند عز و جل هیچ قضایی (تقدیری) برای او رقم نمیزند، مگر اینکه برای او خیر است؛ اگر با قیچیها قطعه قطعه شود، برای او خیر است و اگر مالک شرقها و غربهای زمین شود، برای او خیر است.
3545- 2- (9)وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ
1) فی ثواب الأعمال زیادة- قال (هامش المخطوط).
2) فی ثواب الأعمال- الثانی (هامش المخطوط).
3) ثواب الأعمال- 234- 1.
4) کتب المصنّف (الحسن) اولا ثمّ صححه الی (الحسین) و فی المصدر- الحسن بن علیّ.
5) تقدم فی الباب 73 من هذه الأبواب.
6) یأتی ما یدلّ علیه فی الباب الآتی.
7) الباب 75 فیه 16 حدیثا.
8) الکافی 2- 62- 8.
9) 9الکافی 2- 61- 6.
عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ عَمْرِو بْنِ نَهِیکٍ بَیَّاعِ الْهَرَوِیِّ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَبْدِیَ الْمُؤْمِنُ لَا أَصْرِفُهُ فِی شَیْءٍ إِلَّا جَعَلْتُهُ خَیْراً لَهُ فَلْیَرْضَ بِقَضَائِی وَ لْیَصْبِرْ عَلَی بَلَائِی وَ لْیَشْکُرْ نَعْمَائِی أَکْتُبْهُ یَا مُحَمَّدُ مِنَ الصِّدِّیقِینَ عِنْدِی.
ترجمه:
عمرو بن نهیک هروی فروشنده نقل میکند که امام صادق (ع) فرمود: خداوند عز و جل میفرماید: «بنده مؤمن من، او را در هیچ چیزی قرار نمیدهم مگر اینکه آن را برای او خیر قرار میدهم. پس باید به قضای من راضی باشد، بر بلای من صبر کند، و نعمتهای مرا شکر کند. ای محمد، او را نزد خودم از صدّیقین بنویس.»
3546- 3- (1)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ لَیْثٍ الْمُرَادِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ أَعْلَمَ النَّاسِ بِاللَّهِ أَرْضَاهُمْ بِقَضَاءِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ.
ترجمه:
از لیث مرادی نقل شده است که امام صادق (ع) فرمود: داناترین مردم به خداوند، راضیترینِ آنان به قضای الهی عز و جل است.
3547- 4- (2)وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ یَحْیَی بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی الْبِلَادِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ الثُّمَالِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ ع قَالَ: الصَّبْرُ وَ الرِّضَا عَنِ اللَّهِ رَأْسُ طَاعَةِ اللَّهِ وَ مَنْ صَبَرَ وَ رَضِیَ عَنِ اللَّهِ فِیمَا قَضَی عَلَیْهِ فِیمَا أَحَبَّ أَوْ کَرِهَ لَمْ یَقْضِ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ فِیمَا أَحَبَّ أَوْ کَرِهَ إِلَّا مَا هُوَ خَیْرٌ لَهُ.
ترجمه:
از ابوحمزه ثمالی نقل شده است که امام زینالعابدین (ع) فرمود: صبر و رضایت از خدا، سرآمد اطاعت خداوند است. و هر کس در برابر آنچه خداوند برای او مقدر کرده، چه آن را دوست داشته باشد و چه ناپسند، صبر کند و راضی باشد، خداوند عز و جل در هر آنچه او دوست دارد یا ناپسند میدارد، جز خیر برای او مقدر نمیکند.
3548- 5- (3)وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْأَوَّلِ ع قَالَ: یَنْبَغِی لِمَنْ عَقَلَ عَنِ اللَّهِ أَنْ لَا یَسْتَبْطِئَهُ فِی رِزْقِهِ وَ لَا یَتَّهِمَهُ فِی قَضَائِهِ.
ترجمه:
از صفوان جمال نقل شده است که امام کاظم (ع) فرمود: برای کسی که از خداوند درک و فهم دارد، شایسته است که در رزق و روزی خود، خدا را به کندی متهم نکند و در قضایش (تقدیر او) به او بدگمان نباشد.
3549- 6- (4)وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَقِیَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ ع عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جَعْفَرٍ- فَقَالَ لَهُ یَا عَبْدَ اللَّهِ کَیْفَ یَکُونُ الْمُؤْمِنُ مُؤْمِناً وَ هُوَ یَسْخَطُ قِسْمَهُ وَ یُحَقِّرُ مَنْزِلَتَهُ وَ الْحَاکِمُ عَلَیْهِ اللَّهُ وَ أَنَا الضَّامِنُ لِمَنْ لَمْ یَهْجُسْ فِی قَلْبِهِ إِلَّا الرِّضَا أَنْ یَدْعُوَ اللَّهَ فَیُسْتَجَابَ لَهُ.
ترجمه:
3550- 7- (1)وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ بِأَیِّ شَیْءٍ عُلِمَ الْمُؤْمِنُ أَنَّهُ مُؤْمِنٌ قَالَ بِالتَّسْلِیمِ لِلَّهِ وَ الرِّضَا فِیمَا وَرَدَ عَلَیْهِ مِنْ سُرُورٍ أَوْ سَخَطٍ.
ترجمه:
از ابن سنان نقل شده است، از کسی که او را یاد کرده، از امام صادق (ع) که فرمود: به او گفتم: مؤمن به چه چیزی شناخته میشود که مؤمن است؟ فرمود: به تسلیم بودن در برابر خداوند و رضایت از آنچه که از خوشحالی یا ناخوشایندی بر او وارد میشود.
3551- 8- (2)وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَمْ یَکُنْ رَسُولُ اللَّهِ ص یَقُولُ لِشَیْءٍ قَدْ مَضَی لَوْ کَانَ غَیْرُهُ.
ترجمه:
از عبد الله بن ابی یعفور از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده است که ایشان فرمودهاند: «پیامبر خدا (صلیاللهعلیهوآله) هیچگاه درباره چیزی که گذشته است، نمیگفت: اگر غیر از این بود(بهتربود)».
3552- 9- (3)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مَالِکِ بْنِ عَطِیَّةَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّ فِیمَا أَوْحَی اللَّهُ إِلَی مُوسَی بْنِ عِمْرَانَ ع یَا مُوسَی مَا خَلَقْتُ خَلْقاً أَحَبَّ إِلَیَّ مِنْ عَبْدِیَ الْمُؤْمِنِ وَ إِنِّی إِنَّمَا أَبْتَلِیهِ لِمَا هُوَ خَیْرٌ لَهُ (4)وَ أَزْوِی عَنْهُ (5)لِمَا هُوَ خَیْرٌ لَهُ وَ أَنَا أَعْلَمُ بِمَا یَصْلُحُ عَلَیْهِ عَبْدِی فَلْیَصْبِرْ عَلَی بَلَائِی وَ لْیَشْکُرْ نَعْمَائِی وَ لْیَرْضَ بِقَضَائِی أَکْتُبْهُ فِی الصِّدِّیقِینَ عِنْدِی إِذَا عَمِلَ بِرِضَایَ وَ أَطَاعَ أَمْرِی.
ترجمه:
از داود بن فرقد نقل شده که از امام صادق (علیهالسلام) شنیده است. ایشان فرمودند: «به درستی که در آنچه خداوند به موسی بن عمران (علیهالسلام) وحی کرد، آمده است: ای موسی! هیچ مخلوقی را خلق نکردم که نزد من محبوبتر از بنده مؤمنم باشد. و من او را به چیزی مبتلا نمیسازم مگر به چیزی که برای او خیر باشد، و چیزی را از او دور نمیسازم مگر به آنچه که برای او خیر باشد. و من به آنچه که برای بندهام صلاح است، داناترم. پس باید بر بلای من صبر کند، نعمتهایم را شکر گزارد و به قضای من راضی باشد، تا او را از راستگویان نزد خودم بنویسم، آنگاه که مطابق رضایت من عمل کند و از دستورات من اطاعت نماید.»
3553- 10- (6)وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ زَیْدٍ الزَّرَّادِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِنَّ عَظِیمَ الْبَلَاءِ یُکَافَأُ بِهِ عَظِیمُ الْجَزَاءِ فَإِذَا أَحَبَّ اللَّهُ عَبْداً ابْتَلَاهُ بِعَظِیمِ الْبَلَاءِ فَمَنْ رَضِیَ فَلَهُ عِنْدَ اللَّهِ الرِّضَا وَ مَنْ سَخِطَ الْبَلَاءَ فَلَهُ (7)السَّخَطُ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْخِصَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ
سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَیْنِ اللُّؤْلُؤِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
از زید زرّاد نقل شده که امام صادق (علیهالسلام) فرمودند: رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) فرمود: «به درستی که بلای بزرگ با پاداش بزرگ جبران میشود. پس هرگاه خداوند بندهای را دوست داشته باشد، او را به بلای بزرگی مبتلا میسازد. پس هر کس از آن بلا راضی باشد، رضایت خداوند برای اوست و هر کس از آن بلا ناخشنود باشد، ناخشنودی خداوند برای اوست.»
3554- 11- (2)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْجُعْفِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: أَحَقُّ خَلْقِ اللَّهِ أَنْ یُسَلِّمَ لِمَا قَضَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مَنْ عَرَفَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَنْ رَضِیَ بِالْقَضَاءِ أَتَی عَلَیْهِ الْقَضَاءُ وَ أَعْظَمَ اللَّهُ أَجْرَهُ وَ مَنْ سَخِطَ الْقَضَاءَ مَضَی عَلَیْهِ الْقَضَاءُ وَ أَحْبَطَ اللَّهُ أَجْرَهُ.
ترجمه:
این روایت از عبدالله بن محمد جعفی نقل شده که امام باقر (علیهالسلام) فرمودند: «شایستهترین مخلوق خداوند برای تسلیم شدن به آنچه خداوند عزوجل مقدر کرده، کسی است که خداوند عزوجل را شناخته باشد. و هر کس به قضا و قدر راضی باشد، قضا و قدر بر او میگذرد (و اتفاق میافتد) و خداوند پاداش او را بزرگ میگرداند. و هر کس از قضا و قدر ناراضی باشد، قضا و قدر بر او میگذرد (و رخ میدهد) و خداوند پاداش او را از بین میبرد.»
3555- 12- (3)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ رَجُلٍ (4)عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: رَأْسُ طَاعَةِ اللَّهِ الصَّبْرُ وَ الرِّضَا عَنِ اللَّهِ فِیمَا أَحَبَّ الْعَبْدُ أَوْ کَرِهَ وَ لَا یَرْضَی عَبْدٌ عَنِ اللَّهِ فِیمَا أَحَبَّ أَوْ کَرِهَ إِلَّا کَانَ خَیْراً لَهُ فِیمَا أَحَبَّ أَوْ کَرِهَ.
ترجمه:
از جمیل بن صالح نقل شده که از مردی از امام صادق (علیهالسلام) شنیده است که فرمودند: «سرآمد اطاعت خداوند، صبر و رضایت از خداوند است، چه در آنچه که بنده دوست دارد و چه در آنچه که بنده نمیپسندد. و هیچ بندهای در آنچه که دوست دارد یا ناخوشایند میدارد، از خداوند راضی نمیشود مگر اینکه آن امر، چه خوشایندش باشد و چه ناخوشایند، برای او خیر است.»
3556- 13- (5)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ هَاشِمِ بْنِ الْبَرِیدِ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: قَالَ (6)عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ ع الزُّهْدُ عَشَرَةُ أَجْزَاءٍ أَعْلَی دَرَجَةِ الزُّهْدِ أَدْنَی دَرَجَةِ الْوَرَعِ وَ أَعْلَی دَرَجَةِ الْوَرَعِ أَدْنَی دَرَجَةِ الْیَقِینِ وَ أَعْلَی دَرَجَةِ الْیَقِینِ أَدْنَی دَرَجَةِ الرِّضَا.
ترجمه:
از علی بن هاشم بن برید، از پدرش نقل شده که امام سجاد (علیهالسلام) فرمودند: «زهد ده بخش دارد. بالاترین درجه زهد، پایینترین درجه ورع است؛ و بالاترین درجه ورع، پایینترین درجه یقین است؛ و بالاترین درجه یقین، پایینترین درجه رضا (به مقدرات الهی) است.»
3557- 14- (7)
و عنهما فی البحار 82- 128- 4 مع اختلاف فی الألفاظ.
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ وَ فِی الْمَجَالِسِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ الْمُفَسِّرِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ الْحُسَیْنِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِالنَّاصِرِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ الرِّضَا عَنْ أَبِیهِ ع قَالَ: نُعِیَ إِلَی الصَّادِقِ ع إِسْمَاعِیلُ وَ هُوَ أَکْبَرُ أَوْلَادِهِ وَ هُوَ یُرِیدُ أَنْ یَأْکُلَ وَ قَدِ اجْتَمَعَ نُدَمَاؤُهُ فَتَبَسَّمَ ثُمَّ دَعَا بِطَعَامِهِ فَقَعَدَ مَعَ نُدَمَائِهِ وَ جَعَلَ یَأْکُلُ أَحْسَنَ مِنْ أَکْلِهِ سَائِرَ الْأَیَّامِ وَ یَحُثُّ نُدَمَاءَهُ وَ یَضَعُ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ یَعْجَبُونَ مِنْهُ لَا یَرَوْنَ لِلْحُزْنِ فِی وَجْهِهِ أَثَراً فَلَمَّا فَرَغَ قَالُوا یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ لَقَدْ رَأَیْنَا مِنْکَ عَجَباً أُصِبْتَ بِمِثْلِ هَذَا الِابْنِ وَ أَنْتَ کَمَا نَرَی فَقَالَ مَا لِی لَا أَکُونُ کَمَا تَرَوْنَ وَ قَدْ جَاءَنِی خَبَرُ أَصْدَقِ الصَّادِقِینَ أَنِّی مَیِّتٌ وَ إِیَّاکُمْ إِنَّ قَوْماً عَرَفُوا الْمَوْتَ فَلَمْ یُنْکِرُوا مَا یَخْطَفُهُ الْمَوْتُ مِنْهُمْ وَ سَلَّمُوا لِأَمْرِ خَالِقِهِمْ عَزَّ وَ جَلَّ.
ترجمه:
این روایت از امام رضا (علیهالسلام) نقل شده که ایشان از پدرشان امام موسی کاظم (علیهالسلام) روایت کردهاند: امام صادق (علیهالسلام) خبر وفات فرزند بزرگشان، اسماعیل، را در حالی دریافت کردند که قصد داشتند غذا میل کنند و اصحاب و دوستانشان نیز همراه ایشان بودند. امام صادق (ع) تبسمی کردند، سپس غذا را طلب کردند و همراه با دوستان خود مشغول خوردن شدند. ایشان حتی بهتر از روزهای دیگر غذا میخوردند و دیگران را نیز تشویق میکردند و برای آنان غذا میگذاشتند. اصحاب ایشان که هیچ اثری از حزن و اندوه در چهره امام نمیدیدند، از این رفتار تعجب کردند.
پس از پایان غذا، به امام گفتند: «ای فرزند رسول خدا! ما از شما چیزی عجیبی دیدیم. شما با چنین مصیبتی مواجه شدید (وفات فرزندتان) و همچنان چنان رفتار میکنید که گویی هیچ اتفاقی نیفتاده است.» امام (ع) فرمودند: «چرا نباید همانگونه باشم که میبینید؟ در حالی که خبری از راستگوترین راستگویان به من رسیده که من و شما همه خواهیم مرد. بهراستی که گروهی از مردم (مؤمنان) مرگ را شناختند و به همین دلیل هیچگاه آنچه را که مرگ از ایشان میرباید، انکار نمیکنند و به امر خالق خود تسلیماند.»
3558- 15- (1)مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ الرَّضِیُّ فِی نَهْجِ الْبَلَاغَةِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع أَنَّهُ قَالَ: طُوبَی لِمَنْ ذَکَرَ الْمَعَادَ وَ عَمِلَ لِلْحِسَابِ وَ قَنِعَ بِالْکَفَافِ وَ رَضِیَ عَنِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ.
ترجمه:
این روایت در کتاب نهج البلاغه از محمد بن حسین (سید رضی) نقل شده که امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) فرمودند: «خوشا به حال کسی که به یاد معاد باشد، برای روز حساب عمل کند، به مقدار کفایت قانع باشد و از خداوند سبحان راضی باشد.»
3559- 16- (2)الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الطُّوسِیُّ فِی مَجَالِسِهِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُولَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ رَأْسُ طَاعَةِ اللَّهِ الرِّضَا بِمَا صَنَعَ اللَّهُ فِیمَا أَحَبَّ الْعَبْدُ وَ فِیمَا کَرِهَ وَ لَمْ یَصْنَعِ اللَّهُ بِعَبْدٍ شَیْئاً (رَضِیَ بِمَا صَنَعَ اللَّهُ فِیمَا أَحَبَّ وَ فِیمَا کَرِهَ) (3)إِلَّا وَ هُوَ خَیْرٌ لَهُ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (4)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (5).
ترجمه:
از اسحاق بن عمار نقل شده که گفت: از امام صادق (علیهالسلام) شنیدم که فرمودند: «سرآمد اطاعت خداوند، رضایت از آن چیزی است که خداوند انجام داده، چه آنچه که بنده دوست داشته باشد و چه آنچه که بنده نمیپسندد. و خداوند برای هیچ بندهای کاری انجام نداده است (چه در آنچه بنده دوست داشته باشد و چه آنچه بنده نمیپسندد) مگر اینکه برای او خیر باشد.»
(1)76 بَابُ اسْتِحْبَابِ الصَّبْرِ عَلَی الْبَلَاءِ ترجمه:
3560- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ الثُّمَالِیِّ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع مَنِ ابْتُلِیَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ بِبَلَاءٍ فَصَبَرَ عَلَیْهِ کَانَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِ أَلْفِ شَهِیدٍ.
ترجمه:
از ابوحمزه ثمالی نقل شده که امام صادق (علیهالسلام) فرمودند: «هر مؤمنی که به بلایی گرفتار شود و بر آن صبر کند، پاداشی معادل هزار شهید برای او خواهد بود.»
3561- 2- (3)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَیْمُونٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: دَخَلَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع الْمَسْجِدَ فَإِذَا هُوَ بِرَجُلٍ (4)مُکْتَئِبٍ (5)حَزِینٍ فَقَالَ لَهُ مَا لَکَ قَالَ أُصِبْتُ بِأَبِی (6)وَ أَخِی وَ أَخْشَی أَنْ أَکُونَ وَجِلْتُ فَقَالَ لَهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع عَلَیْکَ بِتَقْوَی اللَّهِ وَ الصَّبْرِ تَقْدَمْ عَلَیْهِ غَداً وَ الصَّبْرُ فِی الْأُمُورِ بِمَنْزِلَةِ الرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ فَإِذَا فَارَقَ الرَّأْسُ الْجَسَدَ فَسَدَ الْجَسَدُ وَ إِذَا فَارَقَ الصَّبْرُ الْأُمُورَ فَسَدَتِ الْأُمُورُ.
ترجمه:
از امام علی (علیهالسلام) نقل شده که در مسجد با مردی حزنآلود و غمگین مواجه میشوند. مرد به امام میگوید که به خاطر از دست دادن پدر و برادرش غمگین است و از اینکه ممکن است دچار وحشت و اضطراب شود، نگران است. امام (ع) به او توصیه میکنند که تقوای الهی پیشه کند و صبر کند. سپس میفرمایند: «صبر در امور به منزله سر است در بدن؛ زیرا اگر سر از بدن جدا شود، بدن فساد میشود. همچنین اگر صبر از امور جدا شود، امور به فساد میگراید.»
3562- 3- (7)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَرْحُومٍ عَنْ أَبِی سَیَّارٍ (8)عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا دَخَلَ الْمُؤْمِنُ قَبْرَهُ کَانَتِ الصَّلَاةُ عَنْ یَمِینِهِ وَ الزَّکَاةُ عَنْ یَسَارِهِ وَ الْبِرُّ مُظِلٌّ (9)عَلَیْهِ وَ یَتَنَحَّی الصَّبْرُ نَاحِیَةً فَإِذَا دَخَلَ عَلَیْهِ الْمَلَکَانِ اللَّذَانِ یَلِیَانِ مُسَاءَلَتَهُ قَالَ الصَّبْرُ لِلصَّلَاةِ وَ الزَّکَاةِ وَ الْبِرِّ دُونَکُمْ صَاحِبَکُمْ فَإِنْ عَجَزْتُمْ عَنْهُ فَأَنَا دُونَهُ.
وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ کَرَّامٍ (1)عَنْ أَبِی سَعِیدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (2)وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
این روایت از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده و به وضعیت مؤمن در قبر و وضعیت اعمال نیک او اشاره دارد. در این حدیث آمده است که وقتی مؤمن به قبر خود وارد میشود، نماز در سمت راست او، زکات در سمت چپ او، و اعمال نیک او سایهای بر او ایجاد میکند. سپس صبر به کنار میرود و وقتی که فرشتگان سؤالکننده وارد میشوند، صبر میگوید: «به نماز و زکات و اعمال نیک شما نزدیک شوید و اگر نتوانستید، من در خدمت شما هستم.»
3563- 4- (4)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ أَبَانِ بْنِ أَبِی مُسَافِرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا (5)قَالَ اصْبِرُوا عَلَی الْمَصَائِبِ.
ترجمه:
از امام صادق (علیهالسلام) از طریق أبان بن أبی مسافر نقل شده است. امام (ع) در تفسیر آیه 200 سوره آل عمران که میفرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا» (ای کسانی که ایمان آوردهاید، صبر کنید و یکدیگر را به صبر دعوت کنید)، فرمودند: «اصْبِرُوا عَلَی الْمَصَائِبِ» (بر مصائب و سختیها صبر کنید).
3564- 5- (6)قَالَ وَ فِی رِوَایَةِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: اصْبِرُوا (7)عَلَی الْمَصَائِبِ.
ترجمه:
از امام صادق (علیهالسلام) از طریق أبان بن أبی یعفور نقل شده است. فرمودند: «اصْبِرُوا عَلَی الْمَصَائِبِ» (بر مصائب و سختیها صبر کنید).
3565- 6- (8)وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ الْمِیثَمِیِّ عَنْ رِبْعِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ الصَّبْرَ وَ الْبَلَاءَ یَسْتَبِقَانِ إِلَی الْمُؤْمِنِ فَیَأْتِیهِ الْبَلَاءُ وَ هُوَ صَبُورٌ وَ إِنَّ الْجَزَعَ وَ الْبَلَاءَ یَسْتَبِقَانِ إِلَی الْکَافِرِ فَیَأْتِیهِ الْبَلَاءُ وَ هُوَ جَزُوعٌ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (9).
ترجمه:
امام صادق (علیهالسلام) فرمودند: بهدرستی که صبر و بلا به سوی مؤمن سبقت میگیرند، پس بلا به او میرسد در حالی که او صبور است. و بهدرستی که جزع و بلا به سوی کافر سبقت میگیرند، پس بلا به او میرسد در حالی که او جزوع (بیتاب) است.
1) فی هامش المخطوط عن نسخة- کولوم.
2) الکافی 3- 240- 13.
3) ثواب الأعمال- 203- 1.
4) الکافی 2- 92- 19.
5) آل عمران 3- 200.
6) الکافی 2- 92- 19 ذیل الحدیث 19.
7) فی المصدر و فی نسخة فی هامش المخطوط- صابروا.
8) الکافی 3- 223- 3، و أورد ذیله فی الحدیث 1 من الباب 80 من هذه الأبواب.
9) الفقیه 1- 177- 528.
3566- 7- (1)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ إِنَّ الْحُرَّ حُرٌّ عَلَی جَمِیعِ أَحْوَالِهِ إِنْ نَابَتْهُ نَائِبَةٌ صَبَرَ لَهَا وَ إِنْ تَدَاکَّتْ عَلَیْهِ الْمَصَائِبُ لَمْ تَکْسِرْهُ وَ إِنْ أُسِرَ وَ قُهِرَ وَ اسْتُبْدِلَ بِالْیُسْرِ عُسْراً کَمَا کَانَ یُوسُفُ الصِّدِّیقُ الْأَمِینُ لَمْ یَضْرُرْ حُرِّیَّتَهُ أَنِ اسْتُعْبِدَ أَوْ قُهِرَ وَ أُسِرَ وَ لَمْ تَضْرُرْهُ ظُلْمَةُ الْجُبِّ وَ وَحْشَتُهُ وَ مَا نَالَهُ أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَیْهِ فَجَعَلَ الْجَبَّارَ الْعَاتِیَ لَهُ عَبْداً بَعْدَ إِذْ کَانَ [لَهُ] (2)مَالِکاً فَأَرْسَلَهُ وَ رَحِمَ بِهِ أُمَّةً وَ کَذَلِکَ الصَّبْرُ یُعْقِبُ خَیْراً فَاصْبِرُوا وَ وَطِّنُوا أَنْفُسَکُمْ عَلَی الصَّبْرِ تُؤْجَرُوا.
ترجمه:
از ابی بصیر نقل شده که گفت: شنیدم ابا عبدالله (علیهالسلام) میفرمود: بهدرستی که آزاد (انسان) در تمامی حالهایش آزاد است. اگر بلایی به او برسد، بر آن صبر میکند و اگر مصائب بر او انبوه شوند، او را نمیشکند. و اگر اسیر شود و مقهور گردد و به جای آسانی، دشواری ببیند، همانطور که یوسف صدیق امین (علیهالسلام) هیچگاه آزادیاش آسیب نمیبیند، حتی اگر به بردگی درآید یا مقهور گردد و اسیر شود و ظلمت و وحشت او را ضرر نرساند. و آنچه بر او نازل شد، این است که خداوند بر او منت نهاد و جباری را که بر او تسلط داشت، به عنوان بندهاش درآورد بعد از آنکه مالک او بود. پس او را رها کرد و به وسیله او بر قومی رحم کرد. و همچنین صبر، خیری را به همراه دارد، پس صبر کنید و نفسهای خود را به صبر عادت دهید تا پاداش بگیرید
3567- 8- (3)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ رِبْعِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ فُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الصَّبْرُ مِنَ الْإِیمَانِ بِمَنْزِلَةِ الرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ فَإِذَا ذَهَبَ الرَّأْسُ ذَهَبَ الْجَسَدُ کَذَلِکَ إِذَا ذَهَبَ الصَّبْرُ ذَهَبَ الْإِیمَانُ.
ترجمه:
از فضیل بن یسار نقل شده که گفت: ابا عبدالله (علیهالسلام) فرمود: صبر از ایمان به منزله سر از بدن است. پس اگر سر برود، بدن نیز میرود. همینطور اگر صبر برود، ایمان نیز میرود.
3568- 9- (4)وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ رِئَابٍ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الصَّبْرُ رَأْسُ الْإِیمَانِ.
ترجمه:
از ابن ابی یعفور نقل شده که گفت: ابا عبدالله (علیهالسلام) فرمود: صبر، رأس ایمان است.
3569- 10- (5)وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی جَمِیلَةَ عَنْ جَدِّهِ عَنْ رَجُلٍ قَالَ: لَوْ لَا أَنَّ الصَّبْرَ خُلِقَ قَبْلَ الْبَلَاءِ لَتَفَطَّرَ الْمُؤْمِنُ کَمَا تَتَفَطَّرُ الْبَیْضَةُ عَلَی الصَّفَا.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا عَنِ الصَّادِقِ ع (6).
ترجمه:
از علی بن محمد بن ابی جمیله از جدش از مردی نقل شده که گفت: اگر صبر پیش از بلا آفریده نشده بود، مؤمن از هم میشکافت، همانگونه که تخممرغ روی سنگ سخت از هم میشکافد.
3570- 11- (1)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ فُضَیْلِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ فِی الْجَنَّةِ مَنْزِلَةً لَا یَبْلُغُهَا عَبْدٌ إِلَّا بِالابْتِلَاءِ فِی جَسَدِهِ.
ترجمه:
از فضیل بن عثمان نقل شده که گفت: ابا عبدالله (علیهالسلام) فرمود: بهدرستی که در بهشت منزلتی است که هیچ بندهای به آن نمیرسد مگر با ابتلا در جسمش.
3571- 12- (2)وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: إِنْ تَصْبِرْ تُغْتَبَطْ وَ إِنْ لَا تَصْبِرْ یُنْفِذِ اللَّهُ مَقَادِیرَهُ رَاضِیاً کُنْتَ أَمْ کَارِهاً.
ترجمه:
از سماعه بن مهران نقل شده که گفت: ابا الحسن (علیهالسلام) در حدیثی فرمود: اگر صبر کنی، شادمان و خوشنود میشوی، و اگر صبر نکنی، خداوند مقدراتش را جاری میکند، چه راضی باشی و چه ناخشنود.
3572- 13- (3)وَ عَنْهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ السَّرَّاجِ رَفَعَهُ إِلَی عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ ع قَالَ: الصَّبْرُ مِنَ الْإِیمَانِ بِمَنْزِلَةِ الرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ وَ لَا إِیمَانَ لِمَنْ لَا صَبْرَ لَهُ.
ترجمه:
از عبدالله سراج نقل شده که او این روایت را به علی بن الحسین (علیهالسلام) رساند که فرمود: صبر از ایمان به منزله سر از بدن است و برای کسی که صبر ندارد، ایمانی نیست.
3573- 14- (4)وَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الصَّبْرُ مِنَ الْإِیمَانِ بِمَنْزِلَةِ الرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ فَإِذَا ذَهَبَ الرَّأْسُ ذَهَبَ الْجَسَدُ کَذَلِکَ إِذَا ذَهَبَ الصَّبْرُ ذَهَبَ الْإِیمَانُ.
ترجمه:
این روایت از امام صادق (علیهالسلام) میفرمایند : صبر همچون سر برای جسم است؛ اگر سر نباشد، بدن وجود نخواهد داشت. به همین ترتیب، اگر صبر از ایمان انسان برود، ایمان نیز از بین میرود.
3574- 15- (5)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ عَنْ یَحْیَی بْنِ آدَمَ عَنْ شَرِیکٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: مُرُوَّةُ الصَّبْرِ فِی حَالِ الْحَاجَةِ وَ الْفَاقَةِ وَ التَّعَفُّفِ وَ الْغِنَی أَکْثَرُ مِنْ مُرُوَّةِ الْإِعْطَاءِ.
ترجمه:
این روایت از امام باقر (علیهالسلام) میفرمایند : صبر در شرایطی که انسان به کمک و حمایت نیاز دارد، و همچنین در حالت عفاف و غنا، ارزش بیشتری نسبت به بخشش و اعطای مال دارد.
3575- 16- (6)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ
الْحَکَمِ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ قَالَ: أَمَرَنِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع (أَنْ أُعَزِّیَ الْمُفَضَّلَ) (1)- وَ قَالَ (2)قُلْ لَهُ إِنَّا قَدْ أُصِبْنَا بِإِسْمَاعِیلَ فَصَبَرْنَا فَاصْبِرْ کَمَا صَبَرْنَا إِنَّا أَرَدْنَا أَمْراً وَ أَرَادَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَمْراً فَسَلَّمْنَا لِأَمْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ.
ترجمه:
یونس بن یعقوب نقل میکند: امام صادق (علیهالسلام) به من دستور داد (که به مفضل تسلیت بگویم) و فرمود: به او بگو: ما نیز به مصیبت اسماعیل دچار شدیم و صبر کردیم، پس تو هم همانند ما صبر کن. ما ارادهای داشتیم و خداوند عزوجل ارادهای (دیگر) داشت، پس ما در برابر اراده خداوند عزوجل تسلیم شدیم.
3576- 17- (3)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ یَحْیَی بْنِ سُلَیْمٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ رَفَعَهُ عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص فِی حَدِیثٍ مَنْ صَبَرَ عَلَی الْمُصِیبَةِ حَتَّی یَرُدَّهَا بِحُسْنِ عَزَائِهَا کَتَبَ اللَّهُ لَهُ ثَلَاثَمِائَةِ دَرَجَةٍ مَا بَیْنَ الدَّرَجَةِ إِلَی الدَّرَجَةِ کَمَا بَیْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ.
ترجمه:
امام علی (علیهالسلام) گفتند: رسول خدا (صلى الله عليه وآله) در حدیثی فرمودند: «هر کس بر مصیبت صبر کند تا آن را با خوب تسلیت دادن برگرداند، خداوند برای او سیصد درجه مینویسد که فاصلهی بین هر درجه تا درجهی دیگر مانند فاصلهی بین آسمان و زمین است.»
3577- 18- (4)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ اللَّهَ أَنْعَمَ عَلَی قَوْمٍ فَلَمْ یَشْکُرُوا فَصَارَتْ عَلَیْهِمْ وَبَالًا وَ ابْتَلَی قَوْماً بِالْمَصَائِبِ فَصَبَرُوا فَصَارَتْ عَلَیْهِمْ نِعْمَةً.
ترجمه:
سماعه گفت: امام صادق (علیهالسلام) فرمودند: «خداوند بر قومی نعمتهایی ارزانی داشت، اما آنها شکرگزاری نکردند، پس آن نعمتها بر آنها به وبال تبدیل شد. و بر قومی دیگر مصیبتهایی نازل کرد، اما آنها صبر کردند، پس آن مصیبتها به نعمت برای آنها تبدیل شد.»
3578- 19- (5)وَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ سَمَاعَةَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَیَابَةَ عَنْ أَبِی النُّعْمَانِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ أَوْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: مَنْ لَا یُعِدَّ الصَّبْرَ لِنَوَائِبِ الدَّهْرِ یَعْجِزْ.
ترجمه:
از ابی النعمان نقل شده که امام صادق (علیهالسلام) یا امام باقر (علیهالسلام) فرمودند: «هر کس صبر را برای ناملایمات روزگار آماده نکند، عاجز خواهد بود.»
3579- 20- (6)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الْقَاسِمِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ زَیْدٍ (7)عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی بَکْرٍ عَنْ عَاصِمٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ الثُّمَالِیِ
عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: مَنْ صَبَرَ عَلَی مُصِیبَةٍ زَادَهُ اللَّهُ عِزّاً إِلَی عِزِّهِ وَ أَدْخَلَهُ الْجَنَّةَ مَعَ مُحَمَّدٍ ص وَ أَهْلِ بَیْتِهِ.
ترجمه:
امام باقر علیهالسلام فرمودند: «هر که بر مصیبتی صبر کند، خداوند به عزت او عزتی دیگر میافزاید و او را به همراه محمد صلی الله علیه و آله و اهلبیت او وارد بهشت میگرداند.»
3580- 21- (1)وَ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ عَنِ الْهَیْثَمِ بْنِ أَبِی مَسْرُوقٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع مَنْ بُلِیَ مِنْ شِیعَتِنَا بِبَلَاءٍ فَصَبَرَ کَتَبَ اللَّهُ لَهُ أَجْرَ أَلْفِ شَهِیدٍ.
ترجمه:
امام رضا علیهالسلام فرمودند: امام باقر علیهالسلام فرمودند: «هر کس از شیعیان ما به بلایی دچار شود و صبر کند، خداوند برای او پاداش هزار شهید را مینویسد.»
3581- 22- (2)وَ فِی الْخِصَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبَانٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ الصَّبْرَ وَ الْبِرَّ وَ الْحِلْمَ وَ حُسْنَ الْخُلُقِ مِنْ أَخْلَاقِ الْأَنْبِیَاءِ.
ترجمه:
این روایت از امام صادق (ع) نقل شده که ایشان فرمودهاند:
«صبر، نیکوکاری، بردباری و خوشخلقی از اخلاق انبیاست.»
3582- 23- (3)وَ فِی صِفَاتِ الشِّیعَةِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا تَکُونُونَ مُؤْمِنِینَ حَتَّی تَکُونُوا مُؤْتَمَنِینَ وَ حَتَّی تَعُدُّوا النِّعْمَةَ وَ الرَّخَاءَ مُصِیبَةً وَ ذَلِکَ أَنَّ الصَّبْرَ عَلَی الْبَلَاءِ أَفْضَلُ مِنَ الْعَافِیَةِ عِنْدَ الرَّخَاءِ.
ترجمه:
این روایت از امام صادق (ع) نقل شده که ایشان فرمودهاند:
«مؤمن نخواهید بود تا زمانی که امانتدار باشید و تا وقتی که نعمت و رفاه را مصیبت به حساب آورید، زیرا صبر بر بلا از آسایش در رفاه بهتر است.»
3583- 24- (4)أَحْمَدُ بْنُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ صَعْبٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ الثُّمَالِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ الْعَبْدُ بَیْنَ ثَلَاثٍ بَلَاءٍ وَ قَضَاءٍ وَ نِعْمَةٍ فَعَلَیْهِ لِلْبَلَاءِ مِنَ اللَّهِ الصَّبْرُ فَرِیضَةً وَ عَلَیْهِ لِلْقَضَاءِ مِنَ اللَّهِ التَّسْلِیمُ فَرِیضَةً وَ عَلَیْهِ لِلنِّعْمَةِ مِنَ اللَّهِ الشُّکْرُ فَرِیضَةً.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (5)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (6)ثُمَّ إِنَ
1) عیون أخبار الرضا (علیه السلام) 2- 221- 39.
2) الخصال- 251- 121.
3) صفات الشیعة- 34- 53.
4) المحاسن- 6- 17.
5) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الباب 72 و 75 من هذه الأبواب.
6) یأتی فی الباب 77 و 79 و 80 و 81 و الحدیث 1 و 2 من الباب 84 و الباب 85 من هذه الأبواب، و الأحادیث 2 و 4 و 6 من الباب 19 و الباب 25 بعمومه من أبواب جهاد النفس و الحدیث 15 من الباب 24 من أبواب الأمر و النهی و الأحادیث 3 و 5 و 6 من الباب 10 من أبواب فعل المعروف.
الْوُجُوبَ الَّذِی یُفْهَمُ مِنَ الْأَخِیرِ وَ غَیْرِهِ مَخْصُوصٌ بِبَعْضِ الْمَرَاتِبِ کَالرِّضَا بِالْقَضَاءِ وَ عَدَمِ الْإِنْکَارِ الْقَلْبِیِّ وَ مَا زَادَ عَلَیْهِ مُسْتَحَبٌّ کَعَدَمِ إِظْهَارِ التَّأَثُّرِ أَصْلًا وَ اسْتِشْعَارِ الْفَرَحِ وَ السُّرُورِ بِالْمُصِیبَةِ ظَاهِراً وَ بَاطِناً وَ اللَّهُ أَعْلَمُ.
ترجمه:
این روایت از امام صادق (ع) نقل شده که ایشان فرمودهاند:
«بنده همواره در یکی از سه حالت است: بلا، قضا (تقدیر) و نعمت. پس بر اوست که در برابر بلا از جانب خداوند، صبر را به عنوان یک واجب انجام دهد؛ و بر اوست که در برابر قضا از جانب خداوند، تسلیم باشد به عنوان یک واجب؛ و بر اوست که در برابر نعمت از جانب خداوند، شکر را به عنوان یک واجب انجام دهد.
میگوید: «آنچه که از وجوب این صفات فهمیده میشود، تنها در برخی مراتب خاص واجب است؛ مانند رضایت به قضا و عدم انکار قلبی. اما آنچه فراتر از این حد است، مستحب است؛ مانند نشان ندادن تأثیر مصیبت در ظاهر و حتی داشتن احساس شادی و سرور باطنی و ظاهری نسبت به مصیبت، که البته این مرتبهای بسیار عالی و دشوار است.»
(1)77 بَابُ اسْتِحْبَابِ احْتِسَابِ الْبَلَاءِ وَ التَّأَسِّی بِالْأَنْبِیَاءِ وَ الْأَوْصِیَاءِ وَ الصُّلَحَاءِ ترجمه:
3584- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ: ذُکِرَ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الْبَلَاءُ وَ مَا یَخُصُّ اللَّهُ بِهِ الْمُؤْمِنَ فَقَالَ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ أَشَدُّ النَّاسِ بَلَاءً فِی الدُّنْیَا فَقَالَ النَّبِیُّونَ ثُمَّ الْأَمْثَلُ فَالْأَمْثَلُ وَ یُبْتَلَی الْمُؤْمِنُ بَعْدُ عَلَی قَدْرِ إِیمَانِهِ وَ حُسْنِ أَعْمَالِهِ فَمَنْ صَحَّ إِیمَانُهُ وَ حَسُنَ عَمَلُهُ اشْتَدَّ بَلَاؤُهُ وَ مَنْ سَخُفَ إِیمَانُهُ وَ ضَعُفَ عَمَلُهُ قَلَّ بَلَاؤُهُ.
ترجمه:
این روایت از امام صادق (ع) نقل شده که ایشان در پاسخ به مسئله بلایی که خداوند به مؤمن اختصاص میدهد، فرمودند:
«از پیامبر خدا (ص) پرسیده شد: چه کسانی در دنیا سختترین بلاها را میبینند؟ ایشان فرمودند: پیامبران، سپس کسانی که از نظر ایمان و عمل شبیهتر به آنها هستند و به همین ترتیب هر که شبیهتر است (از نظر ایمان و عمل) بیشتر مورد بلا قرار میگیرد. مؤمن به میزان ایمان و خوبی اعمالش آزمایش میشود. پس هر کس ایمانش قویتر و اعمالش نیکوتر باشد، بلایش سختتر است؛ و هر کس ایمانش ضعیفتر و اعمالش کمتر باشد، بلایش نیز کمتر است.»
3585- 2- (3)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ فُضَیْلِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ فِی الْجَنَّةِ مَنْزِلَةً لَا یَبْلُغُهَا عَبْدٌ إِلَّا بِالابْتِلَاءِ فِی جَسَدِهِ.
ترجمه:
این حدیث از امام صادق (علیه السلام) روایت شده است که فرمودند: «در بهشت، مقامی وجود دارد که هیچ بندهای به آن نمیرسد مگر با ابتلا و آزمایش در بدن خود.»
3586- 3- (4)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ رِبَاطٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ إِنَّ أَهْلَ الْحَقِّ لَمْ یَزَالُوا مُنْذُ کَانُوا فِی شِدَّةٍ أَمَا إِنَّ ذَلِکَ إِلَی مُدَّةٍ قَلِیلَةٍ وَ عَافِیَةٍ طَوِیلَةٍ.
ترجمه:
این روایت از یونس بن رِباط نقل شده که گفت: شنیدم امام صادق (علیه السلام) میفرمودند: «اهل حق همواره از زمانی که وجود داشتهاند، در سختی بودهاند؛ بدان که این سختی مدت کمی خواهد بود و پس از آن آسایشی طولانی در پیش خواهد داشت.»
3587- 4- (1)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّهُ لَیَکُونُ لِلْعَبْدِ مَنْزِلَةٌ عِنْدَ اللَّهِ فَمَا یَنَالُهَا إِلَّا بِإِحْدَی خَصْلَتَیْنِ إِمَّا بِذَهَابِ مَالِهِ أَوْ بِبَلِیَّةٍ فِی جَسَدِهِ.
ترجمه:
این روایت از سلیمان بن خالد نقل شده که امام صادق (علیهالسلام) فرمودند: «گاهی بندهای نزد خدا مقامی دارد که به آن نمیرسد مگر با یکی از دو خصلت: یا از دست دادن مالش، یا ابتلا در بدنش.»
3588- 5- (2)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ أَشَدَّ النَّاسِ بَلَاءً الْأَنْبِیَاءُ ثُمَّ الَّذِینَ یَلُونَهُمْ ثُمَّ الْأَمْثَلُ فَالْأَمْثَلُ.
ترجمه:
حضرت صادق علیه السلام : بهراستی سختترین مردم از نظر بلا، پیامبراناند، سپس کسانی که پس از آنها هستند، سپس هر که بهتر و بهتر باشد.
3589- 6- (3)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ رِبْعِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْفُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: أَشَدُّ النَّاسِ بَلَاءً الْأَنْبِیَاءُ ثُمَّ الْأَوْصِیَاءُ ثُمَّ الْأَمَاثِلُ فَالْأَمَاثِلُ.
ترجمه:
حضرت باقر علیه السلام : سختترین مردم از نظر بلا، پیامبراناند، سپس اوصیا، سپس هر که برتر و برتر باشد.
3590- 7- (4)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ الْمُؤْمِنُ لَا یَمْضِی عَلَیْهِ أَرْبَعُونَ لَیْلَةً إِلَّا عَرَضَ لَهُ أَمْرٌ یَحْزُنُهُ یُذَکَّرُ بِهِ.
ترجمه:
حضرت صادق علیه السلام : مؤمن چهل شبانهروز بر او نمیگذرد مگر اینکه امری که او را اندوهگین کند برایش پیش میآید که بهوسیله آن یادآوری شود.
3591- 8- (5)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّ فِی کِتَابِ عَلِیٍّ ع أَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ بَلَاءً النَّبِیُّونَ ثُمَّ الْوَصِیُّونَ ثُمَّ الْأَمْثَلُ فَالْأَمْثَلُ وَ إِنَّمَا یُبْتَلَی الْمُؤْمِنُ عَلَی قَدْرِ أَعْمَالِهِ الْحَسَنَةِ فَمَنْ صَحَّ دِینُهُ وَ حَسُنَ عَمَلُهُ اشْتَدَّ بَلَاؤُهُ وَ ذَلِکَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ یَجْعَلِ الدُّنْیَا ثَوَاباً لِمُؤْمِنٍ وَ لَا عُقُوبَةً لِکَافِرٍ وَ مَنْ سَخُفَ دِینُهُ وَ ضَعُفَ عَمَلُهُ قَلَّ بَلَاؤُهُ وَ إِنَّ الْبَلَاءَ أَسْرَعُ إِلَی الْمُؤْمِنِ التَّقِیِّ مِنَ الْمَطَرِ إِلَی قَرَارِ الْأَرْضِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
حضرت صادق علیه السلام : بهراستی در کتاب علی (ع) آمده است که سختترین مردم از نظر بلا، پیامبراناند، سپس اوصیا، سپس هر که برتر و برتر باشد، و مؤمن به اندازه اعمال نیکویش مبتلا میشود، پس هر کس دینش صحیح و عملش نیکو باشد، بلایش شدیدتر میشود، زیرا خداوند عزّوجلّ دنیا را پاداشی برای مؤمن و نه کیفری برای کافر قرار نداده است، و هر کس دینش سست و عملش ضعیف باشد، بلایش کمتر خواهد بود، و بلا برای مؤمن پرهیزکار سریعتر است از سرعت باران به قرارگاه زمین.
3592- 9- (2)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ عَنْ أَبِی أُسَامَةَ عَنْ حُمْرَانَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِنَّ اللَّهَ لَیَتَعَاهَدُ الْمُؤْمِنَ بِالْبَلَاءِ کَمَا یَتَعَاهَدُ الرَّجُلُ أَهْلَهُ بِالْهَدِیَّةِ مِنَ الْغَیْبَةِ وَ یَحْمِیهِ الدُّنْیَا کَمَا یَحْمِی الطَّبِیبُ الْمَرِیضَ.
ترجمه:
حضرت باقر علیه السلام : بهراستی خداوند مؤمن را با بلا سرکشی میکند، همانگونه که مرد، خانوادهاش را از غیبت با هدیه سرکشی میکند، و او را از دنیا حفظ میکند، همانگونه که پزشک بیمار را حفظ میکند.
3593- 10- (3)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ عَظِیمَ الْأَجْرِ لَمَعَ عَظِیمِ الْبَلَاءِ وَ مَا أَحَبَّ اللَّهُ قَوْماً إِلَّا ابْتَلَاهُمْ.
ترجمه:
حضرت صادق علیه السلام : بهراستی پاداش بزرگ با بلای بزرگ همراه است، و خداوند هیچ قومی را دوست نداشت مگر اینکه آنها را مبتلا ساخت.
3594- 11- (4)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُبَیْدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ وَ عِنْدَهُ سَدِیرٌ إِنَّ اللَّهَ إِذَا أَحَبَّ عَبْداً غَتَّهُ (5)بِالْبَلَاءِ غَتّاً وَ إِنَّا وَ إِیَّاکُمْ یَا سَدِیرُ لَنُصْبِحُ بِهِ وَ نُمْسِی.
ترجمه:
امام صادق (ع) فرمودند، در حالی که سدیر نزد ایشان بود: بهراستی خداوند هرگاه بندهای را دوست بدارد، او را در بلا فرو میبرد، و ای سدیر، ما و شما صبح و شام در بلا هستیم.
3595- 12- (6)وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُثَنَّی الْحَضْرَمِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ بُهْلُولٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُ بِمَنْزِلَةِ کِفَّةِ الْمِیزَانِ کُلَّمَا زِیدَ فِی إِیمَانِهِ زِیدَ فِی بَلَائِهِ.
ترجمه:
امام صادق (ع) فرمودند : بهراستی مؤمن بهمنزله کفه ترازو است، هر چقدر به ایمانش افزوده شود، به بلایش نیز افزوده میشود.
3596- 13- (1)وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ أَبِی یَحْیَی الْحَنَّاطِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی یَعْفُورٍ قَالَ: شَکَوْتُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مَا أَلْقَی مِنَ الْأَوْجَاعِ وَ کَانَ مِسْقَاماً فَقَالَ لِی لَوْ یَعْلَمُ الْمُؤْمِنُ مَا لَهُ مِنَ الْأَجْرِ فِی الْمَصَائِبِ لَتَمَنَّی أَنَّهُ قُرِضَ بِالْمَقَارِیضِ.
ترجمه:
عبدالله بن ابی یعفور گفت: به امام صادق (ع) از دردهایی که داشتم شکایت کردم و (عبدالله) شخصی بیمار بود. امام (ع) به من فرمود: اگر مؤمن بداند چه اجری در مصائب برای اوست، آرزو میکند که با قیچیها قطعه قطعه شود.
3597- 14- (2)وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عِبَاداً فِی الْأَرْضِ مِنْ خَالِصِ عِبَادِهِ مَا یُنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ تُحْفَةً إِلَی الْأَرْضِ إِلَّا صَرَفَهَا عَنْهُمْ إِلَی غَیْرِهِمْ وَ لَا بَلِیَّةً إِلَّا صَرَفَهَا إِلَیْهِمْ.
ترجمه:
این روایت از امام صادق علیهالسلام است که توسط ابو بصیر نقل شده امام علیهالسلام میفرمایند:
خداوند عزوجل در زمین بندگان خاصی از بندگانش دارد که هر نعمتی که از آسمان به سوی زمین نازل میشود، آن را از آنان دور میسازد و به سوی دیگران میفرستد، و هر بلایی که نازل میشود، آن را به سوی ایشان هدایت میکند.
3598- 15- (3)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْوَلِیدِ بْنِ الْعَلَاءِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِنَّ اللَّهَ إِذْ أَحَبَّ عَبْداً غَتَّهُ بِالْبَلَاءِ غَتّاً وَ ثَجَّهُ بِالْبَلَاءِ ثَجّاً (4)فَإِذَا دَعَاهُ قَالَ لَبَّیْکَ عَبْدِی لَئِنْ عَجَّلْتُ لَکَ مَا سَأَلْتَ إِنِّی عَلَی ذَلِکَ لَقَادِرٌ وَ لَئِنِ ادَّخَرْتُ لَکَ فَمَا ادَّخَرْتُ لَکَ خَیْرٌ لَکَ.
ترجمه:
از حَمّاد، از پدرش، از امام باقر علیهالسلام روایت شده است:
همانا خداوند، هرگاه بندهای را دوست بدارد، او را در بلا فرو میبرد، فرو بردنی، و او را در بلا غرق میکند، غرق کردنی. پس هرگاه او (بنده) خدا را بخواند، خداوند میگوید: لبیک، ای بنده من! اگر آنچه را که درخواست کردی، زود برایت برآورم، بر آن توانا هستم. و اگر برایت ذخیره کنم، آنچه برایت ذخیره میکنم، برایت بهتر است.
3599- 16- (5)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ زَکَرِیَّا بْنِ الْحُرِّ عَنْ جَابِرِ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِنَّمَا یُبْتَلَی الْمُؤْمِنُ فِی الدُّنْیَا عَلَی قَدْرِ دِینِهِ أَوْ قَالَ عَلَی حَسَبِ دِینِهِ.
ترجمه:
از جابر بن یزید، از امام باقر علیهالسلام روایت شده است:
همانا مؤمن در دنیا به اندازه دینش، یا فرمودند به حسب (سطح) دینش، مبتلا میشود.
3600- 17- (6)وَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع أَ یُبْتَلَی الْمُؤْمِنُ
بِالْجُذَامِ وَ الْبَرَصِ وَ أَشْبَاهِ هَذَا قَالَ فَقَالَ وَ هَلْ کُتِبَ الْبَلَاءُ إِلَّا عَلَی الْمُؤْمِنِ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
از ابن بُکَیر روایت شده که گفت: از امام صادق علیهالسلام پرسیدم: آیا مؤمن به بیماریهایی مانند جذام و پیسی و مانند اینها مبتلا میشود؟ امام فرمودند: آیا بلا جز بر مؤمن نوشته شده است؟....
3601- 18- (1)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ لَیَتَعَاهَدُ عَبْدَهُ الْمُؤْمِنَ بِالْبَلَاءِ کَمَا یَتَعَاهَدُ الْغَائِبُ أَهْلَهُ بِالطُّرَفِ وَ إِنَّهُ لَیَحْمِیهِ الدُّنْیَا کَمَا یَحْمِی الطَّبِیبُ الْمَرِیضَ.
ترجمه:
حلبی از امام صادق (علیه السلام) نقل میکند که در حدیثی فرمود: به درستی که خداوند، بنده مؤمنش را با بلا مورد توجه قرار میدهد، همانطور که شخص غایب، خانوادهاش را با هدایایی مورد توجه قرار میدهد. و به راستی که خداوند، دنیا را از او دور نگه میدارد، همانطور که پزشک، بیمار را از [مصرف] چیزهایی [که برایش ضرر دارد] دور میکند.
3602- 19- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّ نَبِیّاً مِنَ الْأَنْبِیَاءِ بَعَثَهُ اللَّهُ إِلَی قَوْمِهِ فَأَخَذُوهُ فَسَلَخُوا فَرْوَةَ رَأْسِهِ وَ وَجْهِهِ فَأَتَاهُ مَلَکٌ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ بَعَثَنِی إِلَیْکَ فَمُرْنِی بِمَا شِئْتَ فَقَالَ لِی أُسْوَةٌ بِمَا یُصْنَعُ بِالْحُسَیْنِ ع.
ترجمه:
محمد بن سنان از کسی که او را ذکر کرده (نامش را برده) از امام صادق (علیه السلام) نقل میکند که در حدیثی فرمود: پیامبری از پیامبران که خداوند او را به سوی قومش فرستاد، آنان او را گرفتند و پوست سر و صورتش را کندند. پس فرشتهای نزد او آمد و گفت: به درستی که خداوند مرا به سوی تو فرستاده است، پس به من فرمان بده به هر چه که میخواهی. [پیامبر] گفت: برای من الگو و سرمشقی است آنچه با حسین (علیه السلام) انجام میدهند.
3603- 20- (3)وَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ إِسْمَاعِیلَ کَانَ رَسُولًا نَبِیّاً سَلَّطَ اللَّهُ عَلَیْهِ قَوْمَهُ فَقَشَرُوا جِلْدَةَ وَجْهِهِ وَ فَرْوَةَ رَأْسِهِ فَأَتَاهُ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ رَبِّ الْعَالَمِینَ فَقَالَ لَهُ رَبُّکَ یُقْرِئُکَ السَّلَامَ وَ یَقُولُ قَدْ رَأَیْتُ مَا صُنِعَ بِکَ وَ قَدْ أَمَرَنِی بِطَاعَتِکَ فَمُرْنِی بِمَا شِئْتَ فَقَالَ یَکُونُ لِی بِالْحُسَیْنِ ع أُسْوَةٌ.
وَ رَوَاهُ ابْنُ قُولَوَیْهِ فِی الْمَزَارِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ وَ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ جَمِیعاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ (4).
ترجمه:
ابو بصیر از امام صادق (علیه السلام) نقل میکند که فرمود: به درستی که اسماعیل پیامبری فرستاده (از جانب خدا) بود. خداوند قومش را بر او مسلط کرد، پس آنان پوست صورت و پوست سرش را کندند. پس فرستادهای از نزد پروردگار جهانیان نزد او آمد و به او گفت: پروردگارت به تو سلام میرساند و میفرماید: آنچه را که با تو انجام دادهاند، دیدم و مرا به اطاعت از تو فرمان داده است. پس هر چه میخواهی به من امر کن. [اسماعیل] گفت: برای من در آنچه که با حسین (علیهالسلام) انجام میشود، الگو و سرمشقی است.
3604- 21- (1)الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الطُّوسِیُّ فِی مَجَالِسِهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ الْفَحَّامِ عَنِ الْمَنْصُورِیِّ عَنْ عَمِّ أَبِیهِ عَنِ الْإِمَامِ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: أَیُّ مَنْ صَفَتْ لَهُ دُنْیَاهُ فَاتَّهِمْهُ فِی دِینِهِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ.
ترجمه:
از امام موسی بن جعفر (علیهالسلام) نقل شده که فرمود: هر کس دنیایش برای او صاف و بیدغدغه شد، او را در دینش متهم کن.
(2)78 بَابُ تَحْرِیمِ إِظْهَارِ الشَّمَاتَةِ بِالْمُؤْمِنِ ترجمه:
3605- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ أَبَانِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ: لَا تُبْدِی الشَّمَاتَةَ لِأَخِیکَ فَیَرْحَمَهُ اللَّهُ وَ یُصَیِّرَهَا بِکَ وَ قَالَ مَنْ شَمِتَ بِمُصِیبَةٍ نَزَلَتْ بِأَخِیهِ لَمْ یَخْرُجْ مِنَ الدُّنْیَا حَتَّی یُفْتَتَنَ.
ترجمه:
ابان بن عبدالملک از امام صادق (علیهالسلام) نقل میکند که فرمود: شادی نکن (شَماتت نشان نده) برای مصیبتی که بر برادرت وارد شده است، که در این صورت خداوند به او رحم میکند و آن را [مصیبت را] به سوی تو باز میگرداند. و فرمود: **هر کس از مصیبتی که برادرش رسیده اورا شماتت کند ازدنیا نمی رود مگر آنکه گرفتار آن مصیبت شود .
3606- 2- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْمَجَالِسِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَسَدٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یُوسُفَ بْنِ حَازِمٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مُجَالِدٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ غِیَاثٍ عَنْ بُرْدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مَکْحُولٍ عَنْ وَاثِلَةَ (5)قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَا تُظْهِرِ الشَّمَاتَةَ بِأَخِیکَ فَیَرْحَمَهُ اللَّهُ وَ یَبْتَلِیَکَ.
وَ رَوَاهُ الطُّوسِیُّ فِی مَجَالِسِهِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ
الْجِعَابِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ النَّیْسَابُورِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ السَّرِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَفْصِ بْنِ غِیَاثٍ (1).
ترجمه:
واثله (نقل میکند) که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: شادی نکن (شَماتت نکن) بر برادرت، که در این صورت خداوند به او رحم میکند و تو را مبتلا میسازد.
(2)79 بَابُ اسْتِحْبَابِ تَذَکُّرِ الْمُصَابِ مُصِیبَةَ النَّبِیِّ ص وَ اسْتِصْغَارِ مُصِیبَةِ نَفْسِهِ بِالنِّسْبَةِ إِلَیْهَا ترجمه:
3607- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبِی الْمَغْرَاءِ عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدِ بْنِ هِلَالٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: وَ إِذَا أُصِبْتَ بِمُصِیبَةٍ فَاذْکُرْ مُصَابَکَ بِرَسُولِ اللَّهِ ص- فَإِنَّ الْخَلْقَ لَمْ یُصَابُوا بِمِثْلِهِ قَطُّ.
ترجمه:
عَمرو بن سعید بن هلال از امام صادق (علیهالسلام) نقل میکند که در حدیثی فرمود: و هنگامی که به مصیبتی دچار شدی، مصیبتت را به یاد پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) بیاور، زیرا هیچکس از مخلوقات به اندازه او دچار مصیبت نشده است.
3608- 2- (4)وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ عَمْرٍو النَّخَعِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ أُصِیبَ بِمُصِیبَةٍ فَلْیَذْکُرْ مُصَابَهُ بِالنَّبِیِّ ص- فَإِنَّهُ مِنْ أَعْظَمِ الْمَصَائِبِ.
ترجمه:
سلیمان بن عمرو نخعی از امام صادق (علیهالسلام) نقل میکند که فرمود: هر کس به مصیبتی دچار شود، باید مصیبتش را به یاد پیامبر (صلی الله علیه و آله) بیاورد، زیرا او از بزرگترین مصیبتها است.
3609- 3- (5)وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْوَلِیدِ الْجُعْفِیِّ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: لَمَّا أُصِیبَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع نَعَی الْحَسَنُ إِلَی الْحُسَیْنِ- وَ هُوَ بِالْمَدَائِنِ فَلَمَّا قَرَأَ الْکِتَابَ قَالَ یَا لَهَا مِنْ مُصِیبَةٍ مَا أَعْظَمَهَا مَعَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ مَنْ أُصِیبَ مِنْکُمْ بِمُصِیبَةٍ فَلْیَذْکُرْ مُصَابَهُ بِی (6)- فَإِنَّهُ لَنْ یُصَابَ بِمُصِیبَةٍ أَعْظَمَ مِنْهَا وَ صَدَقَ ص.
ترجمه:
عبدالله بن ولید جعفی از مردی نقل میکند که از پدرش شنیده است: زمانی که امیر مؤمنان (علیهالسلام) به شهادت رسید، حسن (علیهالسلام) این خبر را به حسین (علیهالسلام) که در مدائن بود، رساند. وقتی نامه را خواند، گفت: "آه! چه مصیبت بزرگی است! با اینکه رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: هر کس از شما به مصیبتی دچار شود، باید مصیبتش را به یاد من بیاورد، زیرا او هرگز به مصیبتی بزرگتر از آنچه بر من رفته است، دچار نخواهد شد." و او راست گفت (صلی الله علیه و آله).
3610- 4- (1)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ الثَّقَفِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قَالَ: إِنْ أُصِبْتَ بِمُصِیبَةٍ فِی نَفْسِکَ أَوْ فِی مَالِکَ أَوْ فِی وُلْدِکَ فَاذْکُرْ مُصَابَکَ بِرَسُولِ اللَّهِ ص- فَإِنَّ الْخَلَائِقَ لَمْ یُصَابُوا بِمِثْلِهِ قَطُّ.
ترجمه:
عَمرو بن سعید ثقفی از امام باقر (علیهالسلام) نقل میکند که فرمود: اگر به مصیبتی در خودت یا در مال یا در فرزندانت دچار شدی، باید مصیبتت را به یاد پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) بیاوری، زیرا هیچیک از مخلوقات به مصیبتی همانند او دچار نشدهاند.
3611- 5- (2)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ ظَرِیفٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ أُصِیبَ بِمُصِیبَةٍ فَلْیَذْکُرْ مُصِیبَتَهُ فِیَّ فَإِنَّهَا (3)أَعْظَمُ الْمَصَائِبِ.
ترجمه:
جعفر بن محمد از پدرش (امام باقر علیهالسلام) نقل میکند که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: هر کس به مصیبتی دچار شود، باید مصیبتش را به یاد مصیبت من بیاورد، زیرا آن بزرگترین مصیبتها است.
3612- 6- (4)وَ رَوَی الشَّیْخُ زَیْنُ الدِّینِ فِی کِتَابِ مُسَکِّنِ الْفُؤَادِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِذَا أَصَابَ أَحَدَکُمْ مُصِیبَةٌ فَلْیَذْکُرْ مُصِیبَتَهُ بِی فَإِنَّهَا مِنْ أَعْظَمِ الْمَصَائِبِ.
ترجمه:
ابن عباس نقل میکند که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: هرگاه یکی ازشما به مصیبتی دچار شود، باید مصیبتش را به یاد مصیبت من بیاورد، زیرا آن بزرگترین مصیبتها است.
3613- 7- (5)وَ عَنْهُ ص أَنَّهُ قَالَ: (مَنْ عَظُمَتْ عِنْدَهُ مُصِیبَةٌ) (6)فَلْیَذْکُرْ مُصِیبَتَهُ بِی فَإِنَّهَا سَتَهُونُ عَلَیْهِ.
ترجمه:
از او (پیامبر خدا صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود: هر کس مصیبتی برایش بزرگ و مهم باشد، باید مصیبتش را به یاد مصیبت من بیاورد، زیرا آن [مصیبت] بر او آسان خواهد شد.
3614- 8- (7)وَ عَنْهُ ص أَنَّهُ قَالَ فِی مَرَضِ مَوْتِهِ أَیُّهَا النَّاسُ أَیُّمَا عَبْدٍ مِنْ أُمَّتِی أُصِیبَ بِمُصِیبَةٍ مِنْ بَعْدِی فَلْیَتَعَزَّ بِمُصِیبَتِهِ بِی عَنِ الْمُصِیبَةِ الَّتِی تُصِیبُهُ بَعْدِی (8)- فَإِنَّ أَحَداً مِنْ أُمَّتِی لَنْ یُصَابَ بِمُصِیبَةٍ بَعْدِی أَشَدَّ عَلَیْهِ مِنْ مُصِیبَتِی.
ترجمه:
و از او (پیامبر خدا صلی الله علیه و آله) نقل شده که در زمان بیماری مرگش فرمود: ای مردم! هر کدام از بندگان از امتم که پس از من به مصیبتی دچار شود، باید به مصیبت خود در یادآوری مصیبت من دلگرمی بدهد و آن را تسلی بخشد، زیرا هیچیک از امتم پس از من به مصیبتی سختتر از مصیبت من دچار نخواهد شد.
(1)80 بَابُ عَدَمِ جَوَازِ الْجَزَعِ عِنْدَ الْمُصِیبَةِ مَعَ عَدَمِ الرِّضَا بِالْقَضَاءِ ترجمه:
3615- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ الْمِیثَمِیِّ عَنْ رِبْعِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: إِنَّ الصَّبْرَ (3)وَ الْبَلَاءَ یَسْتَبِقَانِ إِلَی الْکَافِرِ فَیَأْتِیهِ الْبَلَاءُ وَ هُوَ جَزُوعٌ.
ترجمه:
ربیع بن عبدالله از امام صادق (ع) نقل میکند که در حدیثی فرمودند: به درستی که صبر و بلا به سوی کافر سبقت میگیرند (یا پیشی میجویند)، پس بلا به او میرسد در حالی که او بیتاب است.
3616- 2- (4)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: یَا إِسْحَاقُ لَا تَعُدَّنَّ مُصِیبَةً أُعْطِیتَ عَلَیْهَا الصَّبْرَ وَ اسْتَوْجَبْتَ عَلَیْهَا مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الثَّوَابَ إِنَّمَا الْمُصِیبَةُ الَّتِی یُحْرَمُ صَاحِبُهَا أَجْرَهَا وَ ثَوَابَهَا إِذَا لَمْ یَصْبِرْ عِنْدَ نُزُولِهَا.
ترجمه:
اسحاق بن عمار از امام صادق (ع) نقل میکند که فرمودند: ای اسحاق، مصیبتی را که در برابر آن صبر داده شدهای و به واسطه آن از جانب خداوند عزّ و جلّ سزاوار پاداش گشتهای، مصیبت محسوب نکن. همانا مصیبت، آن چیزی است که صاحبش از پاداش و ثوابش محروم گردد، وقتی که هنگام فرود آمدن آن (مصیبت) صبر نکند.
3617- 3- (5)وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ فَضْلِ بْنِ مُیَسِّرٍ قَالَ: کُنَّا عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فَجَاءَ رَجُلٌ فَشَکَا إِلَیْهِ مُصِیبَةً أُصِیبَ بِهَا فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع- أَمَا إِنَّکَ إِنْ تَصْبِرْ تُؤْجَرْ وَ إِلَّا تَصْبِرْ یَمْضِ عَلَیْکَ قَدَرُ اللَّهِ الَّذِی قَدَّرَ عَلَیْکَ وَ أَنْتَ مَأْزُورٌ.
ترجمه:
فضل بن میسر میگوید: نزد امام صادق (ع) بودیم که مردی آمد و از مصیبتی که بر او وارد شده بود، شکایت کرد. امام صادق (ع) به او فرمود: «آگاه باش که اگر صبر کنی، پاداش میگیری و اگر صبر نکنی، تقدیر خداوند که بر تو مقرر شده است، بر تو خواهد گذشت و در این حال، تو گناهکار (یا مورد سرزنش) خواهی بود.»
3618- 4- (6)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنِ الْهَیْثَمِ بْنِ وَاقِدٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّ مَلَکَ الْمَوْتِ قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ ص- یَا مُحَمَّدُ إِنِّی أَقْبِضُ
رُوحَ ابْنِ آدَمَ فَیَجْزَعُ أَهْلُهُ فَأَقُومُ فِی نَاحِیَةٍ مِنْ دَارِهِمْ فَأَقُولُ مَا هَذَا الْجَزَعُ فَوَ اللَّهِ مَا تَعَجَّلْنَاهُ قَبْلَ أَجَلِهِ وَ مَا کَانَ لَنَا فِی قَبْضِهِ مِنْ ذَنْبٍ فَإِنْ تَحْتَسِبُوهُ وَ تَصْبِرُوا تُؤْجَرُوا وَ إِنْ تَجْزَعُوا تَأْثَمُوا وَ تُوزَرُوا.
ترجمه:
هیثم بن واقد از مردی از امام صادق (ع) نقل میکند که در حدیثی فرمود: همانا ملکالموت به رسول خدا (ص) گفت: ای محمد! من روح فرزند آدم را قبض میکنم و خانوادهاش بیتابی میکنند. پس من در گوشهای از خانهشان میایستم و میگویم: این بیتابی چیست؟ به خدا سوگند که ما او را قبل از رسیدن اجلش نگرفتیم و در قبض روح او گناهی از ما سر نزده است. پس اگر او را به حساب آورید (یعنی مصیبت را به حساب خداوند بگذارید) و صبر کنید، پاداش میگیرید و اگر بیتابی کنید، مرتکب گناه میشوید و مورد سرزنش قرار میگیرید.
3619- 5- (1)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ أَبِی حَمَّادٍ رَفَعَهُ قَالَ: جَاءَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع إِلَی الْأَشْعَثِ بْنِ قَیْسٍ- یُعَزِّیهِ بِأَخٍ لَهُ فَقَالَ لَهُ إِنْ جَزِعْتَ فَحَقَّ الرَّحِمِ أَتَیْتَ وَ إِنْ صَبَرْتَ فَحَقَّ اللَّهِ أَدَّیْتَ عَلَی أَنَّکَ إِنْ صَبَرْتَ جَرَی عَلَیْکَ الْقَضَاءُ وَ أَنْتَ مَحْمُودٌ وَ إِنْ جَزِعْتَ جَرَی عَلَیْکَ الْقَضَاءُ وَ أَنْتَ مَذْمُومٌ الْحَدِیثَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (3).
ترجمه:
صالح بن ابی حماد (این حدیث را) به صورت مرفوع نقل میکند که امیرالمؤمنین (ع) نزد اشعث بن قیس آمد و او را به خاطر برادرش تسلیت گفت. پس به او فرمود: «اگر بیتابی کنی، حق خویشاوندی را به جا آوردهای و اگر صبر کنی، حق خداوند را ادا کردهای. بر این اساس، اگر صبر کنی، قضا (و تقدیر) بر تو جاری میشود در حالی که تو ستوده هستی، و اگر بیتابی کنی، قضا (و تقدیر) بر تو جاری میشود در حالی که تو نکوهش شدهای.»
(4)81 بَابُ تَأَکُّدِ کَرَاهَةِ ضَرْبِ الْمُصَابِ یَدَهُ عَلَی فَخِذِهِ ترجمه:
3620- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی وَ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنِ الصَّادِقِ ع قَالَ: مَنْ ضَرَبَ یَدَهُ عَلَی فَخِذِهِ عِنْدَ مُصِیبَةٍ حَبِطَ أَجْرُهُ.
ترجمه:
زراره از امام صادق (ع) نقل میکند که فرمود: «کسی که در هنگام مصیبت دست خود را بر رانش بزند، پاداشش از بین میرود.»
3621- 2- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص ضَرْبُ الْمُسْلِمِ یَدَهُ عَلَی فَخِذِهِ عِنْدَ الْمُصِیبَةِ إِحْبَاطٌ لِأَجْرِهِ.
ترجمه:
سکونی از امام صادق (ع) نقل میکند که فرمود: رسول خدا (ص) گفت: «زدن دست مسلمان بر رانش در هنگام مصیبت، باعث از بین رفتن پاداشش میشود.»
3622- 3- (1)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْأَوَّلِ ع قَالَ: قَالَ: ضَرْبُ الرَّجُلِ یَدَهُ عَلَی فَخِذِهِ عِنْدَ الْمُصِیبَةِ إِحْبَاطٌ لِأَجْرِهِ.
ترجمه:
موسی بن بکر از امام کاطم علیه السلام نقل میکند که فرمود: «زدن دست مرد بر رانش در هنگام مصیبت، باعث از بین رفتن پاداشش میشود.»
3623- 4- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ الرَّضِیُّ فِی نَهْجِ الْبَلَاغَةِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع أَنَّهُ قَالَ: الصَّبْرُ عَلَی قَدْرِ الْمُصِیبَةِ وَ مَنْ ضَرَبَ یَدَهُ عَلَی فَخِذِهِ عِنْدَ مُصِیبَتِهِ حَبِطَ أَجْرُهُ.
ترجمه:
مِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فرمود: «کسی که در هنگام مصیبت دست خود را بر رانش بزند، پاداشش از بین میرود.»
(3)82 بَابُ حَدِّ الْحِدَادِ عَلَی الْمَیِّتِ ترجمه:
3624- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ ع لَیْسَ لِأَحَدٍ أَنْ یُحِدَّ أَکْثَرَ مِنْ ثَلَاثَةِ أَیَّامٍ إِلَّا الْمَرْأَةِ عَلَی زَوْجِهَا حَتَّی تَقْضِیَ عِدَّتَهَا.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی حِدَادِ الْمَرْأَةِ فِی مَحَلِّهِ (5).
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین میگوید: امام صادق (ع) فرمود: «هیچکس حق ندارد بیش از سه روز عزاداری کند، مگر زن برای شوهرش، تا زمانی که عدهاش را به پایان برساند.»
(6)83 بَابُ کَرَاهَةِ الصُّرَاخِ بِالْوَیْلِ وَ الْعَوِیلِ وَ الدُّعَاءِ بِالذُّلِّ وَ الثُّکْلِ وَ الْحُزْنِ وَ لَطْمِ الْوَجْهِ وَ الصَّدْرِ وَ جَزِّ الشَّعْرِ وَ إِقَامَةِ النِّیَاحَةِ ترجمه:
3625- 1- (7)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ وَ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ جَمِیعاً عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ مَا الْجَزَعُ قَالَ
أَشَدُّ الْجَزَعِ الصُّرَاخُ بِالْوَیْلِ وَ الْعَوِیلِ (1)وَ لَطْمُ الْوَجْهِ وَ الصَّدْرِ وَ جَزُّ الشَّعْرِ مِنَ النَّوَاصِی وَ مَنْ أَقَامَ النُّوَاحَةَ فَقَدْ تَرَکَ الصَّبْرَ وَ أَخَذَ فِی غَیْرِ طَرِیقِهِ الْحَدِیثَ.
وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع مِثْلَهُ (2).
ترجمه:
جابر از امام باقر (ع) نقل میکند که گفت: به او گفتم: «جزع چیست؟» امام (ع) فرمود: «شدیدترین جزع، فریاد کشیدن به وِیل و عویل و زدن بر صورت و سینه و کندن موها از جلوی سر است. و کسی که نوحهخوانی را برپا دارد، در واقع صبر را ترک کرده و در غیر راه صحیحی رفته است.»
3626- 2- (3)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ مِنْ أَلْفَاظِ رَسُولِ اللَّهِ ص الْمُوجَزَةِ الَّتِی لَمْ یُسْبَقْ إِلَیْهَا النِّیَاحَةُ مِنْ عَمَلِ الْجَاهِلِیَّةِ.
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین میگوید: «از الفاظ مختصر رسول خدا (ص) که پیش از آن ازکسی در نوحهخوانی سابقه نداشته ، این است که نوحهخوانی از اعمال جاهلیت است.»
3627- 3- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ شُعَیْبِ بْنِ وَاقِدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ زَیْدٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ ع فِی حَدِیثِ الْمَنَاهِی قَالَ: وَ نَهَی رَسُولُ اللَّهِ ص عَنِ الرَّنَّةِ عِنْدَ الْمُصِیبَةِ وَ نَهَی عَنِ النِّیَاحَةِ وَ الِاسْتِمَاعِ إِلَیْهَا.
ترجمه:
حسین بن زید از امام صادق (ع) از پدرانش نقل میکند که در حدیث مناهی فرمود: «و رسول خدا (ص) از رنجیدن در هنگام مصیبت نهی فرمود و همچنین از نوحهخوانی و گوش دادن به آن نهی کرد.»
3628- 4- (5)قَالَ: وَ قَالَ ص لِفَاطِمَةَ حِینَ قُتِلَ جَعْفَرُ بْنُ أَبِی طَالِبٍ لَا تَدْعِی بِذُلٍّ وَ لَا ثُکْلٍ وَ لَا حُزْنٍ (6)وَ مَا قُلْتِ فِیهِ فَقَدْ صَدَقْتِ.
ترجمه:
و رسول خدا (ص) به فاطمه (س) هنگامی که جعفر بن ابیطالب کشته شد، فرمود: «نه با ذلت دعا کن و نه با ثکلت (فقدان) و نه با حزن، و آنچه در مورد او گفتی، حقیقت دارد.»
3629- 5- (7)وَ فِی مَعَانِی الْأَخْبَارِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْخَطَّابِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِی الْمِقْدَامِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ وَ (8)أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لا یَعْصِینَکَ فِی مَعْرُوفٍ (9)- قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ لِفَاطِمَةَ ع- إِذَا أَنَا مِتُّ فَلَا تَخْمِشِی عَلَیَّ وَجْهاً وَ لَا تُرْخِی عَلَیَّ شَعْراً وَ لَا تُنَادِی بِالْوَیْلِ وَ لَا تُقِیمِنَّ عَلَیَّ نَائِحَةً
1) العویل- رفع الصوت بالبکاء. (هامش المخطوط عن صحاح اللغة).
2) الکافی 3- 223- 2.
3) الفقیه 4- 376- 5769.
4) الفقیه 4- 5- 4968، و أورده فی الحدیث 11 من الباب 17 من أبواب ما یکتسب به.
5) الفقیه 1- 176- 521.
6) کتب المصنّف عن نسخة (و لا حرب) فوق- و لا حزن.
7) معانی الأخبار- 390- 33.
8) فی المصدر- (او) بدل- و، و لاحظ الضمیرین (یقول) و (قال).
9) الممتحنة 60- 12.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (3)وَ یُفْهَمُ مِنْ أَحَادِیثِ الْجَزَعِ أَنَّهُ قِسْمَانِ کَمَا مَرَّ فِی الصَّبْرِ (4).
ترجمه:
عمرو بن ابی المقدام میگوید: شنیدم که امام حسن و امام باقر (ع) در مورد سخن خداوند عز و جل که میفرماید: «و در کار نیکو از تو نافرمانی نکنند» (مُحْمَتَنه 12) میگفتند: «رسول خدا (ص) به فاطمه (ع) فرمود: وقتی من بمیرم، صورتت را مخراش و موهایت را رها مکن و نگو وِیل و بر من نوحهخوانی نکن. سپس فرمود: این همان کار نیکی است که خداوند عز و جل فرموده که از تو نافرمانی نکنند.»
(5)84 بَابُ کَرَاهَةِ الصِّیَاحِ عَلَی الْمَیِّتِ وَ شَقِّ الثَّوْبِ عَلَی غَیْرِ الْأَبِ وَ الْأَخِ وَ الْقَرَابَةِ وَ کَفَّارَةِ ذَلِکَ ترجمه:
3630- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ جَرَّاحٍ الْمَدَائِنِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا یَصْلُحُ الصِّیَاحُ عَلَی الْمَیِّتِ وَ لَا یَنْبَغِی وَ لَکِنَّ النَّاسَ لَا یَعْرِفُونَهُ وَ الصَّبْرُ خَیْرٌ.
ترجمه:
جرّاح مدائنی از امام صادق (ع) نقل میکند که فرمود: «فریاد زدن بر میت درست و شایسته نیست، ولی مردم آن را نمیدانند، و صبر بهتر است.»
3631- 2- (7)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنِ امْرَأَةِ الْحَسَنِ الصَّیْقَلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا یَنْبَغِی الصِّیَاحُ عَلَی الْمَیِّتِ وَ لَا تُشَقُّ الثِّیَابُ.
ترجمه:
همسر حسن صیقل از امام صادق (ع) نقل میکند که فرمود: «فریاد زدن بر میت شایسته نیست و نباید لباسها پاره شوند.»
3632- 3- (8)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی وَ غَیْرِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنْ بَنِی هَاشِمٍ مِنْهُمُ الْحَسَنُ بْنُ الْحَسَنِ الْأَفْطَسِ أَنَّهُمْ حَضَرُوا یَوْمَ تُوُفِّیَ مُحَمَّدُ بْنُ
1) الممتحنة 60- 12.
2) تقدم فی الباب 71 من أبواب الدفن.
3) یأتی فی الحدیث 1 و 2 و 9 من الباب 84 من هذه الأبواب.
4) تقدمت أحادیث الصبر فی الباب 76 و تاتی أحادیث الجزع فی الباب 80 من هذه الأبواب، و أمّا قوله أن الجزع قسمان فیستفاد منها ما ورد فی الحدیث 5 و 6 من الباب 85 من هذه الأبواب.
5) الباب 84 فیه 9 أحادیث.
6) الکافی 3- 226- 12.
7) الکافی 3- 225- 8.
8) الکافی 3- 26- 8.
عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ- بَابَ أَبِی الْحَسَنِ ع یُعَزُّونَهُ إِلَی أَنْ قَالَ إِذْ نَظَرَ إِلَی الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ- قَدْ جَاءَ مَشْقُوقَ الْجَیْبِ حَتَّی قَامَ عَنْ یَمِینِهِ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
گروهی از بنیهاشم، که حسن بن حسن افطس در میان آنها بود، حضور داشتند روزی که محمد بن علی بن محمد (ع) وفات یافت. آنها به درِ منزل امام حسن عسکری (ع) آمده بودند و به ایشان تسلیت میگفتند، تا اینکه (راوی) گفت: حسن بن علی (ع) را دید که در حالی که گریبانش پاره بود، آمد و در سمت راست (امام) ایستاد... (ادامه حدیث).
3633- 4- (1)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: لَمَّا قُبِضَ عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیُّ ع- رُئِیَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ ع وَ قَدْ خَرَجَ مِنَ الدَّارِ وَ قَدْ شُقَّ قَمِیصُهُ عَنْ خَلْفٍ وَ قُدَّامٍ.
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین میگوید: «هنگامی که علی بن محمد عسکری (ع) از دنیا رفت، دیده شد که حسن بن علی (ع) از خانه بیرون آمد در حالی که پیراهنش از پشت و جلو پاره شده بود.»
3634- 5- (2)عَلِیُّ بْنُ عِیسَی فِی کِتَابِ کَشْفِ الْغُمَّةِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ الدَّلَائِلِ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ أَبِی هَاشِمٍ الْجَعْفَرِیِّ قَالَ: خَرَجَ أَبُو مُحَمَّدٍ ع فِی جَنَازَةِ أَبِی الْحَسَنِ ع وَ قَمِیصُهُ مَشْقُوقٌ فَکَتَبَ إِلَیْهِ ابْنُ (3)عَوْنٍ مَنْ رَأَیْتَ أَوْ بَلَغَکَ مِنَ الْأَئِمَّةِ شَقَّ قَمِیصَهُ فِی مِثْلِ هَذَا فَکَتَبَ إِلَیْهِ أَبُو مُحَمَّدٍ ع یَا أَحْمَقُ وَ مَا یُدْرِیکَ مَا هَذَا قَدْ شَقَّ مُوسَی عَلَی هَارُونَ.
ترجمه:
ابو هاشم جعفری میگوید: «امام ابو محمد (ع) در تشییع جنازه امام ابو الحسن (ع) حاضر شد در حالی که پیراهنش پاره بود. ابن عون به او نوشت: چه کسی را دیدهای یا از کدامیک از امامان شنیدهای که پیراهن خود را در چنین مواردی پاره کرده باشد؟ امام ابو محمد (ع) به او نوشت: ای احمق! تو چه میدانی این کار چیست؟ موسی در مرگ هارون پیراهنش را پاره کرد.»
3635- 6- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ الْکَشِّیُّ فِی کِتَابِ الرِّجَالِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیِّ بْنِ کُلْثُومٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَصْرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُّونٍ وَ غَیْرِهِ قَالَ: خَرَجَ أَبُو مُحَمَّدٍ ع وَ ذَکَرَ الْحَدِیثَ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ فَکَتَبَ إِلَیْهِ أَبُو عَوْنٍ الْأَبْرَشُ.
ترجمه:
محمد بن حسن بن شمون و دیگران نقل کردهاند: «امام ابو محمد (ع) بیرون آمد و (راوی) همین حدیث قبلی را نقل کرد، جز اینکه گفت: ابو عون ابرش به او نوشت.»
3636- 7- (5)وَ عَنْهُ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ الْخَضِیبِ قَالَ: کَتَبَ أَبُو عَوْنٍ الْأَبْرَشُ قَرَابَةُ نَجَاحِ بْنِ سَلَمَةَ- إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ ع أَنَّ النَّاسَ قَدِ اسْتَوْهَنُوا (6)- مِنْ شَقِّکَ عَلَی أَبِی الْحَسَنِ ع- فَقَالَ یَا أَحْمَقُ مَا لَکَ وَ ذَاکَ قَدْ شَقَّ مُوسَی عَلَی هَارُونَ.
ترجمه:
ابراهیم بن خضیب میگوید: «ابو عون ابرش دربارهی قرابت نجاح بن سلم به امام ابو محمد (ع) نوشت که مردم نسبت به (پاره کردن پیراهن) به خاطر ابو الحسن (ع) شک و تردید دارند. امام (ع) در پاسخ فرمود: ای احمق! تو چه ارتباطی با این موضوع داری؟ این کار موسی در مرگ هارون بوده است.»
3637- 8- (1)وَ عَنْهُ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ الْحَارِثِ قَالَ: کُنْتُ بِسُرَّ مَنْ رَأَی بَعْدَ خُرُوجِ سَیِّدِی أَبِی الْحَسَنِ ع- فَرَأَیْنَا أَبَا مُحَمَّدٍ ع مَاشِیاً وَ قَدْ شُقَّ ثَوْبُهُ.
ترجمه:
فضل بن حارث میگوید: «من در سر من رأی(سامراء) بودم بعد از خروج سیدم ابو الحسن (ع) و دیدم که ابو محمد (ع) در حال راه رفتن است و لباسش پاره شده بود.»
3638- 9- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ الرَّضِیُّ فِی نَهْجِ الْبَلَاغَةِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع أَنَّهُ لَمَّا وَرَدَ الْکُوفَةَ قَادِماً مِنْ صِفِّینَ- مَرَّ بِالشَّامِیِّینَ فَسَمِعَ بُکَاءَ النَّاسِ عَلَی قَتْلَی صِفِّینَ- إِلَی أَنْ قَالَ فَقَالَ لِشُرَحْبِیلَ الشَّامِیِّ- أَ تَغْلِبُکُمْ نِسَاؤُکُمْ عَلَی مَا أَسْمَعُ أَ لَا تَنْهَوْنَهُنَّ عَنْ هَذَا الرَّنِینِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی أَحَادِیثِ الصَّبْرِ وَ الْجَزَعِ وَ الرِّضَا وَ غَیْرِ ذَلِکَ (3)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی فِی الْکَفَّارَاتِ (4).
ترجمه:
محمد بن حسین رضی در نهج البلاغه از امیر المؤمنین (ع) نقل میکند که وقتی به کوفه وارد شد و از صفین میآمد، به شامیان برخورد کرد و صدای گریه مردم را به خاطر کشتههای صفین شنید. سپس به شُرحبیل شامّی گفت: «آیا زنان شما بر آنچه که میشنوم، شما را غلبه میکنند؟ آیا شما آنها را از این ناله و زاری منع نمیکنید؟»
(5)85 بَابُ جَوَازِ إِظْهَارِ التَّأَثُّرِ قَبْلَ الْمُصِیبَةِ وَ الصَّبْرِ وَ الرِّضَا وَ التَّسْلِیمِ بَعْدَهَا ترجمه:
3639- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ قُتَیْبَةَ الْأَعْشَی قَالَ: أَتَیْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع أَعُودُ ابْناً لَهُ فَوَجَدْتُهُ عَلَی الْبَابِ فَإِذَا هُوَ مُهْتَمٌّ حَزِینٌ فَقُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ کَیْفَ الصَّبِیُّ فَقَالَ وَ اللَّهِ إِنَّهُ لِمَا بِهِ ثُمَّ دَخَلَ فَمَکَثَ سَاعَةً ثُمَّ خَرَجَ إِلَیْنَا وَ قَدْ أَسْفَرَ وَجْهُهُ وَ ذَهَبَ التَّغَیُّرُ وَ الْحُزْنُ قَالَ فَطَمِعْتُ أَنْ یَکُونَ قَدْ صَلَحَ الصَّبِیُّ فَقُلْتُ کَیْفَ الصَّبِیُّ جُعِلْتُ فِدَاکَ فَقَالَ قَدْ مَضَی لِسَبِیلِهِ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ لَقَدْ کُنْتَ
وَ هُوَ حَیٌّ مُهْتَمّاً حَزِیناً وَ قَدْ رَأَیْتُ حَالَکَ السَّاعَةَ وَ قَدْ مَاتَ غَیْرَ تِلْکَ الْحَالِ فَکَیْفَ هَذَا فَقَالَ إِنَّا أَهْلُ بَیْتٍ إِنَّمَا نَجْزَعُ قَبْلَ الْمُصِیبَةِ فَإِذَا وَقَعَ أَمْرُ اللَّهِ رَضِینَا بِقَضَائِهِ وَ سَلَّمْنَا لِأَمْرِهِ.
ترجمه:
قتیبه الاعشی میگوید: «نزد امام صادق (ع) رفتم تا از فرزندش عیادت کنم. او را دم در دیدم و دیدم که اندوهگین و غمگین است. به او گفتم: "فدایت شوم، حال کودک چطور است؟" فرمود: "به خدا قسم حالش وخیم است." سپس داخل شد و مدتی ماند. سپس نزد ما بیرون آمد در حالی که چهرهاش روشن شده و آن تغییر و غم از بین رفته بود. با خود گمان کردم که حال کودک بهتر شده است. گفتم: "فدایت شوم، حال کودک چطور است؟" فرمود: "به راه خود رفت (از دنیا رفت)." گفتم: "فدایت شوم، وقتی او زنده بود، اندوهگین و غمگین بودی و اکنون که از دنیا رفته است، حالت را به غیر از آن حال دیدم، چطور چنین است؟" فرمود: "ما اهلبیت، جزع میکنیم پیش از مصیبت، اما هنگامی که امر خدا واقع شد، به قضای او راضی میشویم و به امر او تسلیم میگردیم.»
3640- 2- (1)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ کَامِلٍ قَالَ: کُنْتُ جَالِساً عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع- فَصَرَخَتِ الصَّارِخَةُ مِنَ الدَّارِ فَقَامَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع ثُمَّ جَلَسَ فَاسْتَرْجَعَ وَ عَادَ فِی حَدِیثِهِ حَتَّی فَرَغَ مِنْهُ ثُمَّ قَالَ إِنَّا لَنُحِبُّ أَنْ نُعَافَی فِی أَنْفُسِنَا وَ أَوْلَادِنَا وَ أَمْوَالِنَا فَإِذَا وَقَعَ الْقَضَاءُ فَلَیْسَ لَنَا أَنْ نُحِبَّ مَا لَمْ یُحِبَّ اللَّهُ لَنَا.
ترجمه:
علاء بن کامل میگوید: «در محضر امام صادق (ع) نشسته بودم که از داخل خانه صدای شیون و نالهای بلند شد. امام صادق (ع) بلند شد و سپس نشست و "استرجاع" (گفتن إنا لله و إنا إلیه راجعون) کرد و به صحبت خود ادامه داد تا اینکه صحبتش را به پایان رساند. سپس فرمود: "ما دوست داریم که در جان، فرزندان و اموال خود عافیت داشته باشیم. اما هنگامی که قضا (و مقدرات الهی) رخ داد، دیگر نباید چیزی را که خداوند برای ما نمیپسندد، دوست بداریم."»
3641- 3- (2)وَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا قَالَ: کَانَ قَوْمٌ أَتَوْا أَبَا جَعْفَرٍ ع فَوَافَقُوا صَبِیّاً لَهُ مَرِیضاً فَرَأَوْا مِنْهُ اهْتِمَاماً وَ غَمّاً وَ جَعَلَ لَا یَقِرُّ قَالَ فَقَالُوا وَ اللَّهِ لَئِنْ أَصَابَهُ شَیْءٌ إِنَّا لَنَتَخَوَّفُ أَنْ نَرَی مِنْهُ مَا نَکْرَهُ قَالَ فَمَا لَبِثُوا أَنْ سَمِعُوا الصِّیَاحَ عَلَیْهِ فَإِذَا هُوَ قَدْ خَرَجَ عَلَیْهِمْ مُنْبَسِطَ الْوَجْهِ فِی غَیْرِ الْحَالِ الَّتِی کَانَ عَلَیْهَا فَقَالُوا لَهُ جَعَلَنَا اللَّهُ فِدَاکَ لَقَدْ کُنَّا نَخَافُ مِمَّا نَرَی مِنْکَ أَنْ لَوْ وَقَعَ أَنْ نَرَی مِنْکَ مَا یَغُمُّنَا فَقَالَ لَهُمْ إِنَّا لَنُحِبُّ أَنْ نُعَافَی فِیمَنْ نُحِبُّ فَإِذَا جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ سَلَّمْنَا فِیمَا أَحَبَّ.
ترجمه:
یونس بن یعقوب از برخی از اصحاب ما نقل میکند: «گروهی به دیدار امام باقر (ع) آمدند و در آن هنگام، فرزند خردسال امام بیمار بود. آنها دیدند که امام بسیار نگران و غمگین است و قرار و آرام ندارد. گفتند: "به خدا قسم، اگر برای این کودک اتفاقی بیفتد، ما نگران هستیم که حالتی از امام ببینیم که خوشایند ما نباشد." طولی نکشید که صدای شیون از داخل خانه بلند شد. سپس امام در حالی که چهرهاش گشوده و آرام بود و دیگر آن حالتی که قبلاً داشت را نداشت، نزد آنها آمد. آنان گفتند: "خدا ما را فدای شما کند، ما از اینکه قبلاً شما را در چنین حالی دیدیم، نگران بودیم که اگر اتفاقی بیفتد، حالتی از شما ببینیم که ما را ناراحت کند." امام فرمود: "ما دوست داریم که در آنچه دوست داریم، عافیت یابیم. اما هنگامی که فرمان الهی فرا رسد، به آنچه او دوست دارد، تسلیم میشویم."»
3642- 4- (3)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ ع إِنَّا أَهْلُ بَیْتٍ نَجْزَعُ قَبْلَ الْمُصِیبَةِ فَإِذَا نَزَلَ أَمْرُ اللَّهِ رَضِینَا بِقَضَائِهِ وَ سَلَّمْنَا لِأَمْرِهِ وَ لَیْسَ لَنَا أَنْ نَکْرَهَ مَا أَحَبَّ اللَّهُ لَنَا.
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین نقل میکند که امام صادق (ع) فرمود: «ما اهل بیت (ع) قبل از وقوع مصیبت، بیتابی و اضطراب نشان میدهیم، اما هنگامی که فرمان الهی فرود آید، به قضای او راضی میشویم و تسلیم امر او میگردیم و ما حق نداریم چیزی را که خداوند برای ما دوست دارد، ناپسند بشماریم.»
3643- 5- (4)وَ فِی کِتَابِ إِکْمَالِ الدِّینِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ
الْحَسَنِ بْنِ مَتِّیلٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْکُوفِیِّ قَالَ: لَمَّا حَضَرَتْ إِسْمَاعِیلَ بْنَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الْوَفَاةُ جَزِعَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع جَزَعاً شَدِیداً فَلَمَّا غَمَّضَهُ دَعَا بِقَمِیصٍ غَسِیلٍ أَوْ جَدِیدٍ فَلَبِسَهُ ثُمَّ تَسَرَّحَ وَ خَرَجَ یَأْمُرُ وَ یَنْهَی (فَقِیلَ لَهُ) (1)لَقَدْ ظَنَنَّا أَنْ لَا نَنْتَفِعَ (2)بِکَ زَمَانَنَا لِمَا رَأَیْنَا مِنْ جَزَعِکَ فَقَالَ إِنَّا أَهْلُ بَیْتٍ نَجْزَعُ مَا لَمْ تَنْزِلِ الْمُصِیبَةُ وَ إِذَا نَزَلَتْ صَبَرْنَا.
ترجمه:
محمد بن عبدالله کوفی نقل میکند: هنگامی که اسماعیل، فرزند امام صادق (ع)، در حال وفات بود، امام (ع) بیتابی شدیدی نشان داد. اما وقتی او را غسل داد و کفن کرد، لباسی شسته یا جدید خواست و آن را پوشید، سپس شانه زد و از خانه بیرون آمد و به امور مختلف پرداخت. به امام (ع) گفتند: «ما فکر نمیکردیم بعد از آن بیتابیای که از شما دیدیم، دوباره به کارهایتان بپردازید.» امام (ع) فرمود: «ما اهل بیت (ع) تا زمانی که مصیبت نازل نشده، بیتابی میکنیم، اما وقتی مصیبت نازل شد، صبر پیشه میکنیم.»
3644- 6- (3)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: ثَقُلَ ابْنٌ لِجَعْفَرٍ وَ أَبُو جَعْفَرٍ ع جَالِسٌ إِلَی أَنْ قَالَ فَلَمَّا قَضَی قَالَ لَنَا أَنْ نَجْزَعَ مَا لَمْ یَنْزِلْ أَمْرُ اللَّهِ فَإِذَا نَزَلَ أَمْرُ اللَّهِ فَلَیْسَ لَنَا إِلَّا التَّسْلِیمُ ثُمَّ دَعَا بِدُهْنٍ فَادَّهَنَ وَ اکْتَحَلَ وَ دَعَا بِطَعَامٍ فَأَکَلَ هُوَ وَ مَنْ مَعَهُ ثُمَّ قَالَ هَذَا هُوَ الصَّبْرُ الْجَمِیلُ ثُمَّ أَمَرَ بِهِ فَغُسِّلَ وَ لَبِسَ جُبَّةَ خَزٍّ وَ مِطْرَفَ خَزٍّ وَ عِمَامَةَ خَزٍّ وَ خَرَجَ فَصَلَّی عَلَیْهِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی أَحَادِیثِ کِتَابَةِ اسْمِ الْمَیِّتِ عَلَی الْکَفَنِ (4).
ترجمه:
زراره میگوید: یکی از پسران امام جعفر صادق (ع) بیمار شد و امام (ع) در کنار او نشسته بود. هنگامی که او درگذشت، امام (ع) به ما فرمود: «ما تا زمانی که امر خدا نازل نشده، باید بیتابی کنیم، اما وقتی که امر خدا نازل شد، هیچ چارهای جز تسلیم وجود ندارد.» سپس امام (ع) خواست تا روغن بیاورند و به خود روغن زد و سرمه کشید. بعد خواست تا غذایی بیاورند و خود و همراهانش غذا خوردند. سپس فرمود: «این است صبر زیبا.» سپس دستور داد تا بدن او را غسل دهند و خود جبهای از خز و پوشش و عمامهای از خز پوشید و از خانه بیرون رفت تا بر او نماز بخواند.
(5)86 بَابُ اسْتِحْبَابِ التَّسَلِّی وَ تَنَاسِی الْمَصَائِبِ ترجمه:
3645- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ اللَّهَ
تَبَارَکَ وَ تَعَالَی تَطَوَّلَ عَلَی عِبَادِهِ بِثَلَاثٍ أَلْقَی عَلَیْهِمُ الرِّیحَ بَعْدَ الرُّوحِ وَ لَوْ لَا ذَلِکَ مَا دَفَنَ حَمِیمٌ حَمِیماً وَ أَلْقَی عَلَیْهِمُ السَّلْوَةَ (1)وَ لَوْ لَا ذَلِکَ لَانْقَطَعَ النَّسْلُ وَ أَلْقَی عَلَی هَذِهِ الْحَبَّةِ الدَّابَّةَ وَ لَوْ لَا ذَلِکَ لَکَنَزَهَا مُلُوکُهُمْ کَمَا یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (2)
وَ رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
هشام بن سالم از امام صادق (ع) روایت میکند که فرمودند: «خداوند تبارک و تعالی بر بندگان خود سه رحمت بزرگ را نازل کرد:
بر آنها روح را پس از مرگ دمید، و اگر این نبود، هیچکس نمیتوانست عزیزان خود را دفن کند.
بر آنها آرامش نازل کرد، و اگر این نبود، نسل بشر قطع میشد.
بر این دانه (گندم) حشرهای را قرار داد، و اگر این نبود، پادشاهان آن را همانند طلا و نقره در خزانههای خود نگه میداشتند.»
3646- 2- (4)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ مِهْرَانَ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ إِنَّ الْمَیِّتَ إِذَا مَاتَ بَعَثَ اللَّهُ مَلَکاً إِلَی أَوْجَعِ أَهْلِهِ فَمَسَحَ عَلَی قَلْبِهِ فَأَنْسَاهُ لَوْعَةَ الْحُزْنِ وَ لَوْ لَا ذَلِکَ لَمْ تُعْمَرِ الدُّنْیَا.
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی مِثْلَهُ (5)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مِهْرَانَ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
مهران بن محمد میگوید: از امام صادق (ع) شنیدم که فرمودند: «زمانی که کسی میمیرد، خداوند ملکتی را به سوی نزدیکترین افرادش میفرستد. آن فرشته بر قلب آنها مینشیند و غم و اندوه آنها را فراموش میکند. و اگر این نبود، دنیا نمیتوانست به حیات خود ادامه دهد.»
3647- 3- (7)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ مَلَکاً مُوَکَّلًا بِالْمَقَابِرِ فَإِذَا انْصَرَفَ أَهْلُ الْمَیِّتِ مِنْ جَنَازَتِهِمْ عَنْ مَیِّتِهِمْ أَخَذَ قَبْضَةً مِنْ تُرَابٍ فَرَمَی بِهَا فِی آثَارِهِمْ فَقَالَ انْسَوْا مَا رَأَیْتُمْ فَلَوْ لَا ذَلِکَ مَا انْتَفَعَ أَحَدٌ بِعَیْشٍ.
ترجمه:
ابی بصیر از امام باقر (ع) نقل میکند که فرمودند: «ملکی مخصوص در قبرستانها وجود دارد. زمانی که خانواده میت از تشییع جنازه خود برمیگردند، آن ملک مقداری از خاک قبر را بر میدارد و به سمت آنها پرتاب میکند و میگوید: فراموش کنید آنچه را که دیدید، زیرا اگر این کار انجام نمیشد، هیچکس از زندگی بهرهمند نمیشد.»
3648- 4- (8)وَ فِی الْخِصَالِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ سَعْدِ بْنِ
عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ إِنِّی تَطَوَّلْتُ عَلَی عِبَادِی بِثَلَاثٍ أَلْقَیْتُ عَلَیْهِمُ الرِّیحَ بَعْدَ الرُّوحِ وَ لَوْ لَا ذَلِکَ مَا دَفَنَ حَمِیمٌ حَمِیماً وَ أَلْقَیْتُ عَلَیْهِمُ السَّلْوَةَ بَعْدَ الْمُصِیبَةِ وَ لَوْ لَا ذَلِکَ لَمْ یَتَهَنَّ أَحَدٌ بِعَیْشِهِ وَ خَلَقْتُ هَذِهِ الدَّابَّةَ وَ سَلَّطْتُهَا عَلَی الْحِنْطَةِ وَ الشَّعِیرِ وَ لَوْ لَا ذَلِکَ لَکَنَزَتْهَا (1)مُلُوکُهُمْ کَمَا یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ کَمَا مَرَّ (2)
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (3).
ترجمه:
هشام بن سالم از امام صادق (ع) نقل میکند که فرمودند: «خداوند عز و جل میفرماید: من بر بندگانم سه نعمت ارزانى داشتهام:
نَفَس راحت: «پس از مرگ، آرامش و راحتی را بر آنها نازل کردهام، و اگر این نعمت نبود، هیچکس نمیتوانست عزیزانش را دفن کند.»
سلوه و تسلی: «و پس از مصیبت، تسلی را بر آنها فرود آوردهام، و اگر این نعمت نبود، هیچکس نمیتوانست از زندگیاش لذت ببرد.»
حشرات و آفات: «و این حشره را خلق کردهام و آن را بر گندم و جو تسلط دادهام، و اگر این نبود، پادشاهان آن را همانند طلا و نقره، ذخیره میکردند.»
(4)87 بَابُ جَوَازِ الْبُکَاءِ عَلَی الْمَیِّتِ وَ الْمُصِیبَةِ وَ اسْتِحْبَابِهِ عِنْدَ زِیَادَةِ الْحُزْنِ ترجمه:
3649- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبَانٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: لَمَّا مَاتَتْ رُقَیَّةُ ابْنَةُ رَسُولِ اللَّهِ ص قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص- الْحَقِی بِسَلَفِنَا الصَّالِحِ عُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ وَ أَصْحَابِهِ قَالَ وَ فَاطِمَةُ ع عَلَی شَفِیرِ الْقَبْرِ تَنْحَدِرُ دُمُوعُهَا فِی الْقَبْرِ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
ابو بصیر از یکی ازدوامام (علیهما السلام) نقل میکند که فرمودند: «وقتی رقیه، دختر رسول خدا (ص) وفات یافت، رسول خدا (ص) فرمودند: "به سلف صالح خود، عثمان بن مظعون و اصحاب او بپیوند." و در این هنگام، فاطمه (علیها السلام) بر لبه قبر ایستاده و اشکهایش بر قبر سرازیر میشد.»
3650- 2- (6)وَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ الْهُذَلِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ خَالِدٍ الْقَطَّانِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَنْصُورٍ الصَّیْقَلِ
عَنْ أَبِیهِ قَالَ: شَکَوْتُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع وَجْداً وَجَدْتُهُ عَلَی ابْنٍ لِی هَلَکَ حَتَّی خِفْتُ عَلَی عَقْلِی فَقَالَ إِذَا أَصَابَکَ مِنْ هَذَا شَیْءٌ فَأَفِضْ مِنْ دُمُوعِکَ فَإِنَّهُ یَسْکُنُ عَنْکَ.
ترجمه:
محمد بن منصور صیقل از پدرش نقل میکند که گفت: «به ابی عبدالله (علیه السلام) شکایت کردم از حزن و اندوهی که بر پسرم که فوت کرده بود، داشتم، به حدی که ترسیدم عقل خود را از دست بدهم. ایشان فرمودند: "اگر چنین حالتی به تو دست دهد، از اشکهای خود بریز، زیرا این کار باعث آرامش تو خواهد شد."
3651- 3- (1)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: لَمَّا مَاتَ إِبْرَاهِیمُ بْنُ رَسُولِ اللَّهِ ص هَمَلَتْ عَیْنُ رَسُولِ اللَّهِ ص بِالدُّمُوعِ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص تَدْمَعُ الْعَیْنُ وَ یَحْزَنُ الْقَلْبُ وَ لَا نَقُولُ مَا یُسْخِطُ الرَّبَّ وَ إِنَّا بِکَ یَا إِبْرَاهِیمُ لَمَحْزُونُونَ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
ابن قداح از ابی عبدالله (علیه السلام) در حدیثی نقل میکند که: «هنگامی که ابراهیم، پسر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) درگذشت، چشمان رسول خدا (ص) از اشک پر شد. سپس فرمودند: "چشمان میبارند و دلها محزون میشوند، ولی ما چیزی نمیگوییم که موجب خشم پروردگار شود. و ما به خاطر تو، ای ابراهیم، بسیار محزون هستیم.
3652- 4- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ ع لَمَّا مَاتَ إِبْرَاهِیمُ بْنُ رَسُولِ اللَّهِ ص قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص- حَزِنَّا عَلَیْکَ یَا إِبْرَاهِیمُ وَ إِنَّا لَصَابِرُونَ یَحْزَنُ الْقَلْبُ وَ تَدْمَعُ الْعَیْنُ وَ لَا نَقُولُ مَا یُسْخِطُ الرَّبَّ.
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین میگوید: ابیعبدالله (علیه السلام) فرمودند: «هنگامی که ابراهیم، پسر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) درگذشت، رسول خدا (ص) فرمودند: "ما به خاطر تو، ای ابراهیم، محزون هستیم و ما صابر خواهیم بود. دلها محزون میشوند و چشمان اشک میریزند، ولی ما چیزی نمیگوییم که موجب خشم پروردگار شود."»
3653- 5- (3)قَالَ وَ قَالَ ع مَنْ خَافَ عَلَی نَفْسِهِ مِنْ وَجْدٍ بِمُصِیبَةٍ فَلْیُفِضْ مِنْ دُمُوعِهِ فَإِنَّهُ یَسْکُنُ عَنْهُ.
ترجمه:
و فرمودند (امام صادق علیهالسلام): «هر کس از شدت اندوه بر خود بترسد که به خاطر مصیبت، حالش بد شود، باید از اشکهایش بریزد؛ زیرا این کار به آرامش او کمک میکند.»
3654- 6- (4)قَالَ وَ قَالَ ع إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص حِینَ جَاءَتْهُ وَفَاةُ جَعْفَرِ بْنِ أَبِی طَالِبٍ وَ زَیْدِ بْنِ حَارِثَةَ- کَانَ إِذَا دَخَلَ بَیْتَهُ کَثُرَ بُکَاؤُهُ عَلَیْهِمَا جِدّاً وَ یَقُولُ کَانَا یُحَدِّثَانِّی وَ یُؤْنِسَانِّی فَذَهَبَا جَمِیعاً.
ترجمه:
و فرمودند (امام صادق علیهالسلام): «رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) هنگامی که خبر وفات جعفر بن ابیطالب و زید بن حارثه به او رسید، هر بار که وارد خانهاش میشد، به شدت بر آنها میگریست و میگفت: آنان با من صحبت میکردند و مرا تسلی میدادند و اکنون هر دو رفتهاند.»
3655- 7- (5)وَ فِی الْخِصَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ
الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَهْلٍ الْبَحْرَانِیِّ (1)یَرْفَعُهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْبَکَّاءُونَ خَمْسَةٌ آدَمُ وَ یَعْقُوبُ وَ یُوسُفُ- وَ فَاطِمَةُ بِنْتُ مُحَمَّدٍ ص وَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ ع- فَأَمَّا آدَمُ فَبَکَی عَلَی الْجَنَّةِ- حَتَّی صَارَ فِی خَدَّیْهِ أَمْثَالُ الْأَوْدِیَةِ وَ أَمَّا یَعْقُوبُ فَبَکَی عَلَی یُوسُفَ حَتَّی ذَهَبَ بَصَرُهُ وَ حَتَّی قِیلَ لَهُ تَاللَّهِ تَفْتَؤُا تَذْکُرُ یُوسُفَ- حَتَّی تَکُونَ حَرَضاً أَوْ تَکُونَ مِنَ الْهالِکِینَ (2)- وَ أَمَّا یُوسُفُ فَبَکَی عَلَی یَعْقُوبَ- حَتَّی تَأَذَّی بِهِ أَهْلُ السِّجْنِ فَقَالُوا إِمَّا أَنْ تَبْکِیَ اللَّیْلَ وَ تَسْکُتَ بِالنَّهَارِ وَ إِمَّا أَنْ تَبْکِیَ النَّهَارَ وَ تَسْکُتَ بِاللَّیْلِ فَصَالَحَهُمْ عَلَی وَاحِدٍ مِنْهُمَا وَ أَمَّا فَاطِمَةُ ع فَبَکَتْ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ ص- حَتَّی تَأَذَّی بِهَا أَهْلُ الْمَدِینَةِ فَقَالُوا لَهَا قَدْ آذَیْتِنَا بِکَثْرَةِ بُکَائِکِ وَ کَانَتْ تَخْرُجُ إِلَی الْمَقَابِرِ مَقَابِرِ الشُّهَدَاءِ فَتَبْکِی حَتَّی تَقْضِیَ حَاجَتَهَا ثُمَّ تَنْصَرِفُ وَ أَمَّا عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ ع فَبَکَی عَلَی الْحُسَیْنِ ع- عِشْرِینَ سَنَةً أَوْ أَرْبَعِینَ سَنَةً مَا وُضِعَ بَیْنَ یَدَیْهِ طَعَامٌ إِلَّا بَکَی حَتَّی قَالَ لَهُ مَوْلًی لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنِّی أَخَافُ عَلَیْکَ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْهَالِکِینَ قَالَ إِنَّما أَشْکُوا بَثِّی وَ حُزْنِی إِلَی اللَّهِ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ- إِنِّی لَمْ أَذْکُرْ مَصْرَعَ بَنِی فَاطِمَةَ إِلَّا خَنَقَتْنِی لِذَلِکَ عَبْرَةٌ.
وَ فِی الْأَمَالِی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
از محمد بن سهل بحرانی نقل شده که میگوید: امام صادق (علیهالسلام) فرمودند: «گریهکنندگان پنج نفر هستند: آدم، یعقوب، یوسف، فاطمه دختر محمد (صلیاللهعلیهوآله) و علی بن حسین (علیهالسلام).
آدم بر بهشت گریست تا آنقدر اشک ریخت که در دو گونهاش مانند وادیها شد.
یعقوب بر یوسف گریست تا چشمانش نابینا شد و به او گفته شد: "به خدا قسم، تو پیوسته به یاد یوسف خواهی بود، تا آنکه بیمار شوی یا از هالکین باشی" (یوسف، 85).
یوسف بر یعقوب گریست تا اهل زندان از این موضوع ناراحت شدند و گفتند: "یا شب گریه کن و روز سکوت کن، یا روز گریه کن و شب سکوت کن." او با آنها بر یکی از این دو توافق کرد.
فاطمه (علیهاالسلام) بر رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) گریست تا اهل مدینه از زیاد بودن گریهاش به زحمت افتادند و به او گفتند: "تو ما را با کثرت گریهات آزار میدهی." او به قبرستان شهدا میرفت و گریه میکرد تا حاجتش برآورده شود و سپس برمیگشت.
علی بن حسین (علیهالسلام) بر حسین (علیهالسلام) به مدت بیست یا چهل سال گریه کرد و هیچ غذایی برایش گذاشته نشد مگر اینکه گریه میکرد. یکی از غلامانش به او گفت: " فدای شما بشوم، میترسم هلاک شوی." او پاسخ داد: "من فقط شکایت خود را به خدا میبرم و از حزن خود به او میگویم و از خدا آنچه نمیدانید میدانم. هرگاه یاد مصیبت فرزندان فاطمه (علیهاالسلام) را میکنم، اشکهایم به من فشار میآورد."
3656- 8- (4)الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الطُّوسِیُّ فِی أَمَالِیهِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَخْلَدٍ عَنِ ابْنِ السِّمَاکِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ بِشْرٍ عَنْ مُوسَی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ حَنَانٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی الْعَزِیزِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ أَبِی الْکُفَاتِ (5)عَنِ ابْنِ أَبِی مُلَیْکَةَ
عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ لَمَّا مَاتَ إِبْرَاهِیمُ بَکَی النَّبِیُّ ص- حَتَّی جَرَتْ دُمُوعُهُ عَلَی لِحْیَتِهِ فَقِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ ص تَنْهَی عَنِ الْبُکَاءِ وَ أَنْتَ تَبْکِی فَقَالَ لَیْسَ هَذَا بُکَاءً وَ إِنَّمَا هَذِهِ رَحْمَةٌ وَ مَنْ لَا یَرْحَمْ لَا یُرْحَمْ.
ترجمه:
از ابن ابی ملیکه نقل شده که عایشه میگوید: «زمانی که ابراهیم (پسر پیامبر) درگذشت، پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) گریه کرد تا آنجا که اشکهایش بر روی ریشش جاری شد. به او گفته شد: "ای رسول خدا! (صلیاللهعلیهوآله) تو از گریه نهی میکنی، در حالی که خودت میگریی؟" پیامبر پاسخ داد: "این گریه نیست، بلکه این رحمت است، و کسی که رحم نکند، رحم نخواهد شد.
3657- 9- (1)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنِ ابْنِ قُولَوَیْهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ الْأَنْصَارِیِّ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: کُلُّ الْجَزَعِ وَ الْبُکَاءِ مَکْرُوهٌ سِوَی الْجَزَعِ وَ الْبُکَاءِ عَلَی الْحُسَیْنِ ع.
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی عَدَمِ زِیَادَةِ الْحُزْنِ أَوْ عَلَی اجْتِمَاعِ الْحُزْنِ وَ الْبُکَاءِ مَعاً.
ترجمه:
از معاویه بن وهب نقل شده که از ابو عبد الله (علیهالسلام) در حدیثی شنیدم که فرمودند: «هر گونه جزع و گریهای مکروه است، مگر جزع و گریه بر حسین (علیهالسلام).»
3658- 10- (2)عَلِیُّ بْنُ مُوسَی بْنِ طَاوُسٍ فِی کِتَابِ الْمَلْهُوفِ عَلَی قَتْلَی الطُّفُوفِ عَنِ الصَّادِقِ ع أَنَّ زَیْنَ الْعَابِدِینَ بَکَی عَلَی أَبِیهِ أَرْبَعِینَ سَنَةً صَائِماً نَهَارَهُ قَائِماً لَیْلَهُ فَإِذَا حَضَرَ الْإِفْطَارُ جَاءَ غُلَامُهُ بِطَعَامِهِ وَ شَرَابِهِ فَیَضَعُهُ بَیْنَ یَدَیْهِ فَیَقُولُ کُلْ یَا مَوْلَایَ فَیَقُولُ قُتِلَ ابْنُ رَسُولِ اللَّهِ ص جَائِعاً قُتِلَ ابْنُ رَسُولِ اللَّهِ عَطْشَاناً [عَطْشَانَ] فَلَا یَزَالُ یُکَرِّرُ ذَلِکَ وَ یَبْکِی حَتَّی یُبَلَّ طَعَامُهُ بِدُمُوعِهِ وَ یُمْزَجَ شَرَابُهُ بِدُمُوعِهِ فَلَمْ یَزَلْ کَذَلِکَ حَتَّی لَحِقَ بِاللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ.
ترجمه:
علی بن موسی بن طاووس در کتاب «ملهوف» درباره کشتهشدگان کربلا از امام صادق (علیهالسلام) نقل میکند که زین العابدین (علیهالسلام) به مدت چهل سال بر پدرش گریه کرد. او در روزها روزهدار و در شبها ایستاده عبادت میکرد. هنگامی که زمان افطار میرسید، غلامش غذا و نوشیدنیاش را میآورد و آن را در مقابلش میگذارد. غلام میگفت: «بخور ای آقا!» و او پاسخ میداد: «پسر رسول خدا (ص) جائعا کشته شد، پسر رسول خدا (ص) تشنه کشته شد.» و او این جمله را تکرار میکرد و میگریست، بهگونهای که غذاهایش به اشکهایش خیس میشد و نوشیدنیاش با اشکهایش مخلوط میگشت. او همواره چنین میکرد تا اینکه به خدای عزوجل پیوست.
3659- 11- (3)وَ عَنْ بَعْضِ مَوَالِیهِ قَالَ: خَرَجَ یَوْماً إِلَی الصَّحْرَاءِ فَتَبِعْتُهُ فَوَجَدْتُهُ قَدْ سَجَدَ عَلَی حِجَارَةٍ خَشِنَةٍ فَوَقَفْتُ وَ أَنَا أَسْمَعَ شَهِیقَهُ وَ بُکَاءَهُ وَ أَحْصَیْتُ لَهُ أَلْفَ مَرَّةٍ وَ هُوَ یَقُولُ- لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ حَقّاً حَقّاً لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ تَعَبُّداً وَ رِقّاً لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ إِیمَاناً وَ صِدْقاً- ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ مِنْ سُجُودِهِ وَ إِنَّ لِحْیَتَهُ وَ وَجْهَهُ قَدْ غُمِرَا بِالْمَاءِ مِنْ دُمُوعِ عَیْنَیْهِ فَقُلْتُ یَا سَیِّدِی مَا آنَ لِحُزْنِکَ أَنْ
یَنْقَضِیَ وَ لِبُکَائِکَ أَنْ یَقِلَّ فَقَالَ لِی وَیْحَکَ إِنَّ یَعْقُوبَ بْنَ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ کَانَ نَبِیّاً ابْنَ نَبِیٍّ وَ کَانَ لَهُ اثْنَا عَشَرَ ابْناً فَغَیَّبَ اللَّهُ وَاحِداً مِنْهُمْ فَشَابَ رَأْسُهُ مِنَ الْحُزْنِ وَ احْدَوْدَبَ ظَهْرُهُ مِنَ الْغَمِّ وَ الْهَمِّ وَ ذَهَبَ بَصَرُهُ مِنَ الْبُکَاءِ وَ ابْنُهُ حَیٌّ فِی دَارِ الدُّنْیَا وَ أَنَا رَأَیْتُ أَبِی وَ أَخِی وَ سَبْعَةَ عَشَرَ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی صَرْعَی مَقْتُولِینَ فَکَیْفَ یَنْقَضِی حُزْنِی وَ یَذْهَبُ بُکَائِی.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (1)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ هُنَا وَ فِی الزِّیَارَاتِ وَ غَیْرِ ذَلِکَ (2).
ترجمه:
روایت شده است: یکی از خدمتگزاران(حضرت سجاد علیه السلام ) ایشان گفت: روزی به سوی صحرا رفت، من نیز به دنبال او رفتم و او را در حال سجده بر سنگهای خشن یافتم. ایستادم و صدای ناله و گریه او را میشنیدم و هزار مرتبه او را شمردم که میگفت: «لا إله إلا الله، حقاً حقاً. لا إله إلا الله، تعبداً و رقاً. لا إله إلا الله، إیماناً و صدقاً.» سپس سر از سجده برداشت و دیدم که محاسن و صورتش از اشک چشمهایش خیس شده است. گفتم: ای آقای من، آیا وقت آن نرسیده است که اندوهت پایان یابد و گریهات کم شود؟ به من فرمود: وای بر تو! یعقوب پسر اسحاق پسر ابراهیم، پیامبری بود، پسر پیامبر، و او دوازده پسر داشت. خداوند یکی از آنان را از او پنهان کرد، پس موی سرش از اندوه سفید شد، پشتش از غم و اندوه خمید، و بیناییاش را از گریه از دست داد، در حالی که پسرش زنده بود و در دنیا به سر میبرد. اما من پدر، برادر و هفده تن از اهل بیتم را دیدم که بر زمین افتاده و کشته شدهاند، پس چگونه اندوهم پایان یابد و گریهام کم شود
(3)88 بَابُ اسْتِحْبَابِ الْبُکَاءِ لِمَوْتِ الْمُؤْمِنِ ترجمه:
3660- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ رِئَابٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ الْأَوَّلَ ع یَقُولُ إِذَا مَاتَ الْمُؤْمِنُ بَکَتْ عَلَیْهِ الْمَلَائِکَةُ وَ بِقَاعُ الْأَرْضِ الَّتِی کَانَ یَعْبُدُ اللَّهَ عَلَیْهَا وَ أَبْوَابُ السَّمَاءِ الَّتِی کَانَ یَصْعَدُ أَعْمَالُهُ فِیهَا وَ ثُلِمَ ثُلْمَةٌ فِی الْإِسْلَامِ لَا یَسُدُّهَا شَیْءٌ لِأَنَّ الْمُؤْمِنِینَ حُصُونُ الْإِسْلَامِ کَحُصُونِ سُورِ الْمَدِینَةِ لَهَا.
وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ جَمِیعاً عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
علی بن ریاب گفت: شنیدم که امام کاظم (ع) میفرمود: «هنگامی که مؤمن از دنیا میرود، فرشتگان بر او میگریند و زمینهایی که بر آنها خدا را عبادت میکرد و درهای آسمانی که اعمالش از آنها بالا میرفت. و شکافی در اسلام ایجاد میشود که هیچ چیز آن را پر نمیکند، زیرا مؤمنان دژهای اسلام هستند، همانند دژهای دیوار شهر.
3661- 2- (6)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ
عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع یَقُولُ وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ إِنَّ الْمُؤْمِنِینَ الْفُقَهَاءَ.
ترجمه:
علی بن ابی حمزه گفت: شنیدم که امام کاظم (ع) فرمود و همانند آن (روایت قبلی) را ذکر کرد، با این تفاوت که فرمود: «مؤمنان، همان فقها هستند.»
3662- 3- (1)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: لَمَّا انْصَرَفَ رَسُولُ اللَّهِ ص مِنْ وَقْعَةِ أُحُدٍ إِلَی الْمَدِینَةِ- سَمِعَ مِنْ کُلِّ دَارٍ قُتِلَ مِنْ أَهْلِهَا قَتِیلٌ نَوْحاً وَ بُکَاءً وَ لَمْ یَسْمَعْ مِنْ دَارِ حَمْزَةَ عَمِّهِ فَقَالَ ص لَکِنَّ حَمْزَةَ لَا بَوَاکِیَ لَهُ فَآلَی أَهْلُ الْمَدِینَةِ أَنْ لَا یَنُوحُوا عَلَی مَیِّتٍ وَ لَا یَبْکُوهُ حَتَّی یَبْدَءُوا بِحَمْزَةَ فَیَنُوحُوا عَلَیْهِ وَ یَبْکُوهُ فَهُمْ إِلَی الْیَوْمِ عَلَی ذَلِکَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2).
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین روایت کرده است: زمانی که رسول خدا (ص) پس از واقعه اُحُد به مدینه بازگشت، از هر خانهای که فردی از اهل آن کشته شده بود، صدای ناله و گریه شنید، اما از خانه حمزه، عمویش، صدایی نشنید. پس پیامبر (ص) فرمود: «اما حمزه، گریهکنندهای ندارد.» پس مردم مدینه سوگند یاد کردند که بر هیچ میتی ناله و گریه نکنند تا زمانی که ابتدا بر حمزه نوحهسرایی و گریه کنند. از آن روز تا به امروز نیز بر همین سنت هستند.
(3)89 بَابُ جَوَازِ الْبُکَاءِ عَلَی الْأَلِیفِ الضَّالِ ترجمه:
3663- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ الْکَشِّیُّ فِی کِتَابِ الرِّجَالِ عَنْ حَمْدَوَیْهِ وَ مُحَمَّدٍ ابْنَیْ نُصَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ الْعَطَّارِ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَکْرٍ الرَّجَّانِیِّ قَالَ: ذَکَرْتُ أَبَا الْخَطَّابِ وَ مَقْتَلَهُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع- قَالَ فَرَقَقْتُ عِنْدَ ذَلِکَ فَبَکَیْتُ فَقَالَ أَ تَأْسَی عَلَیْهِمْ فَقُلْتُ لَا وَ لَکِنْ سَمِعْتُکَ تَذْکُرُ أَنَّ عَلِیّاً ع قَتَلَ أَصْحَابَ النَّهْرَوَانِ- فَأَصْبَحَ أَصْحَابُ عَلِیٍّ ع یَبْکُونَ عَلَیْهِمْ فَقَالَ عَلِیٌّ ع (5)أَ تَأْسَوْنَ عَلَیْهِمْ فَقَالُوا لَا (6)- إِنَّا ذَکَرْنَا الْأُلْفَةَ الَّتِی کُنَّا عَلَیْهَا وَ الْبَلِیَّةَ الَّتِی أَوْقَعَتْهُمْ فَلِذَلِکَ رَقَقْنَا عَلَیْهِمْ قَالَ لَا بَأْسَ.
ترجمه:
عبدالله بن بکر رجّانی روایت کرده است: ماجرای اباالخطاب و کشته شدنش را نزد امام صادق (ع) ذکر کردم. در آن هنگام، دلم نرم شد و گریه کردم. امام فرمود: «آیا بر آنها تأسف میخوری؟» گفتم: «نه، ولی شنیدم که شما ذکر کردید که علی (ع) یاران نهروان را کشت و یاران علی (ع) در صبحگاه بر آنان گریه کردند.» علی (ع) فرمود: «آیا بر آنها تأسف میخورید؟» گفتند: «نه، بلکه به یاد الفتی که با آنها داشتیم و بلایی که بر سرشان آمد، افتادیم؛ به همین دلیل بر آنان دلمان نرم شد.» امام فرمود: «اشکالی ندارد.»
(1)90 بَابُ اسْتِحْبَابِ شَهَادَةِ أَرْبَعِینَ أَوْ خَمْسِینَ لِلْمُؤْمِنِ بِالْخَیْرِ ترجمه:
3664- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ: إِذَا مَاتَ الْمُؤْمِنُ فَحَضَرَ جِنَازَتَهُ أَرْبَعُونَ رَجُلًا مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالُوا اللَّهُمَّ إِنَّا لَا نَعْلَمُ مِنْهُ إِلَّا خَیْراً وَ أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنَّا- قَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی قَدْ أَجَزْتُ شَهَادَاتِکُمْ وَ غَفَرْتُ لَهُ مَا عَلِمْتُ مِمَّا لَا تَعْلَمُونَ.
وَ فِی الْخِصَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ یَسَارٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
عمر بن یزید از امام صادق (ع) روایت کرده است که فرمود: «هنگامی که مؤمنی از دنیا میرود و در مراسم جنازهاش چهل نفر از مؤمنین حاضر میشوند و میگویند: "خدایا! ما از او جز خوبی ندیدیم و تو به او از ما داناتری"، خداوند تبارک و تعالی میفرماید: "شهادتهای شما را پذیرفتم و او را بر آنچه که شما نمیدانید و من میدانم، بخشیدم."»
3665- 2- (5)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی الْبِلَادِ عَنْ سَعْدٍ الْإِسْکَافِ فِی حَدِیثٍ قَالَ لَا أَعْلَمُهُ إِلَّا قَالَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: کَانَ فِی بَنِی إِسْرَائِیلَ عَابِدٌ فَأُعْجِبَ بِهِ دَاوُدُ ع- فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ لَا یُعْجِبْکَ شَیْءٌ مِنْ أَمْرِهِ فَإِنَّهُ مُرَاءٍ قَالَ فَمَاتَ الرَّجُلُ فَقَالَ دَاوُدُ ع ادْفِنُوا صَاحِبَکُمْ وَ لَمْ یَحْضُرْهُ فَلَمَّا غُسِّلَ قَامَ خَمْسُونَ رَجُلًا فَشَهِدُوا بِاللَّهِ مَا یَعْلَمُونَ (6)إِلَّا خَیْراً فَلَمَّا صَلَّوْا عَلَیْهِ قَامَ خَمْسُونَ آخَرُونَ فَشَهِدُوا بِذَلِکَ فَلَمَّا دَفَنُوهُ قَامَ
خَمْسُونَ آخَرُونَ فَشَهِدُوا بِذَلِکَ أَیْضاً فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَی دَاوُدَ مَا مَنَعَکَ أَنْ تَشْهَدَ فُلَاناً فَقَالَ (1)یَا رَبِّ لِلَّذِی أَطْلَعْتَنِی عَلَیْهِ مِنْ أَمْرِهِ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ أَنْ کَانَ ذَلِکَ کَذَلِکَ وَ لَکِنَّهُ قَدْ شَهِدَ قَوْمٌ مِنَ الْأَحْبَارِ وَ الرُّهْبَانِ مَا یَعْلَمُونَ إِلَّا خَیْراً فَأَجَزْتُ شَهَادَتَهُمْ عَلَیْهِ وَ غَفَرْتُ لَهُ عِلْمِی فِیهِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ (2)
وَ رَوَاهُ الْحُسَیْنُ بْنُ سَعِیدٍ فِی کِتَابِ الزُّهْدِ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
سعد اسکاف در حدیثی نقل کرده است که میگوید: «نمیدانم که این روایت را از چه کسی شنیدم، اما از امام باقر (ع) شنیدم که فرمود: در بنیاسرائیل، عابدی وجود داشت که داود (ع) به او علاقمند شد. خداوند به داود وحی کرد که به هیچیک از امور او دل نبندد، زیرا او ریاکار است. پس آن مرد درگذشت و داود (ع) فرمود: "دوستتان را دفن کنید و حاضر نشوید." وقتی که او را شستشو دادند، پنجاه نفر شهادت دادند که ما از او جز خوبی نمیدانیم. هنگامی که بر او نماز خواندند، پنجاه نفر دیگر نیز همین شهادت را دادند و وقتی او را دفن کردند، باز هم پنجاه نفر دیگر همین شهادت را دادند.
سپس خداوند به داود وحی کرد: «چرا بر فلانی شهادت ندادی؟» داود گفت: «پروردگارا! من به چیزی که از حال او اطلاع پیدا کردهام، توجه کردم.» خداوند وحی کرد که: «اینگونه است، اما گروهی از علما و زاهدان شهادت دادند که ما از او جز خوبی نمیدانیم؛ بنابراین شهادت آنها را بر او پذیرفتم و آنچه را که من در مورد او میدانم، بخشیدم.»
(4)91 بَابُ اسْتِحْبَابِ مَسْحِ رَأْسِ الْیَتِیمِ تَرَحُّماً لَهُ وَ مُلَاطَفَتِهِ وَ إِسْکَاتِهِ إِذَا بَکَی ترجمه:
3666- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ ع مَا مِنْ عَبْدٍ یَمْسَحُ یَدَهُ عَلَی رَأْسِ یَتِیمٍ تَرَحُّماً لَهُ إِلَّا أَعْطَاهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِکُلِّ شَعْرَةٍ نُوراً یَوْمَ الْقِیَامَةِ.
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین روایت کرده است که امام باقر (ع) فرمود: «هیچ بندهای نیست که دستش را به عنوان رحمت بر سر یتیمی بکشد، مگر اینکه خداوند عز و جل برای هر مویی که بر سر اوست، نوری به او عطا میکند در روز قیامت.»
3667- 2- (6)قَالَ وَ رُوِیَ أَنَّهُ یَکْتُبُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ بِعَدَدِ کُلِّ شَعْرَةٍ مَرَّتْ عَلَیْهَا یَدُهُ حَسَنَةً.
ترجمه:
امام باقر (ع) فرمود: «روایت شده است که خداوند عز و جل برای او به تعداد هر مویی که دست او بر آن گذشته، یک حسنه مینویسد.»
3668- 3- (7)قَالَ وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ أَنْکَرَ مِنْکُمْ قَسَاوَةَ قَلْبِهِ فَلْیَدْنُ یَتِیماً فَیُلَاطِفُهُ وَ لْیَمْسَحْ رَأْسَهُ یَلِینُ قَلْبُهُ بِإِذْنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَإِنَّ لِلْیَتِیمِ حَقّاً.
ترجمه:
پیامبر خدا (ص) فرمود: «هر کسی از شما که خشکی و قساوت قلب خود را انکار میکند، باید به یتیمی نزدیک شود و با او مهربانی کند و بر سرش دست بکشد. به اذن خداوند عز و جل، قلب او نرم خواهد شد، زیرا یتیم حق دارد.»
3669- 4- (1)قَالَ وَ رُوِیَ أَنَّهُ قَالَ: یُقْعِدُهُ عَلَی خِوَانِهِ (2)وَ یَمْسَحُ رَأْسَهُ یَلِینُ قَلْبُهُ.
ترجمه:
امام باقر (ع) فرمود: «روایت شده است که او (پیامبر) فرمود: یتیم را بر دامن خود مینشاند و بر سرش دست میکشد، تا قلب او نرم شود.»
3670- 5- (3)قَالَ وَ قَالَ الصَّادِقُ ع إِذَا بَکَی الْیَتِیمُ اهْتَزَّ لَهُ الْعَرْشُ فَیَقُولُ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی مَنْ هَذَا الَّذِی أَبْکَی عَبْدِیَ الَّذِی سَلَبْتُهُ أَبَوَیْهِ فِی صِغَرِهِ فَوَ عِزَّتِی وَ جَلَالِی وَ ارْتِفَاعِی فِی مَکَانِی لَا یُسْکِتُهُ عَبْدٌ مُؤْمِنٌ إِلَّا وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی النِّکَاحِ فِی أَحْکَامِ الْأَوْلَادِ (4).
ترجمه:
امام صادق (ع) فرمود: «هنگامی که یتیم گریه کند، عرش الهی به اهتزاز درمیآید و خداوند تبارک و تعالی میفرماید: "کیست که بندهام را که در کودکی والدینش را از او گرفتهام، گریان کرده است؟ به عزت و جلال و بلندیام قسم، هیچ بنده مؤمنی او را ساکت نکند، مگر اینکه بهشت بر او واجب میشود."
(1)1 بَابُ وُجُوبِ الْغُسْلِ بِمَسِّ مَیِّتِ الْآدَمِیِّ بَعْدَ بَرْدِهِ وَ قَبْلَ غُسْلِهِ وَ کَرَاهَةِ مَسِّهِ حِینَئِذ ترجمه:
3671- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی وَ فَضَالَةَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: قُلْتُ الرَّجُلُ یُغَمِّضُ (3)الْمَیِّتَ أَ عَلَیْهِ غُسْلٌ قَالَ إِذَا مَسَّهُ بِحَرَارَتِهِ فَلَا وَ لَکِنْ إِذَا مَسَّهُ بَعْدَ مَا یَبْرُدُ فَلْیَغْتَسِلْ قُلْتُ فَالَّذِی یُغَسِّلُهُ یَغْتَسِلُ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ فَیُغَسِّلُهُ (ثُمَّ یُلْبِسُهُ أَکْفَانَهُ) (4)قَبْلَ أَنْ یَغْتَسِلَ قَالَ یُغَسِّلُهُ ثُمَّ یَغْسِلُ یَدَیْهِ مِنَ الْعَاتِقِ ثُمَّ یُلْبِسُهُ أَکْفَانَهُ ثُمَّ یَغْتَسِلُ قُلْتُ فَمَنْ حَمَلَهُ عَلَیْهِ غُسْلٌ قَالَ لَا قُلْتُ فَمَنْ أَدْخَلَهُ الْقَبْرَ عَلَیْهِ وُضُوءٌ قَالَ لَا إِلَّا أَنْ یَتَوَضَّأَ مِنْ تُرَابِ الْقَبْرِ إِنْ شَاءَ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
محمد بن مسلم از یکی ازدوامام علیهما السلام نقل میکند که گفت: «به ایشان گفتم: آیا وقتی مردی چشمان میت را میبندد، بر او غسل واجب میشود؟» فرمود: «اگر او را با حرارت بدنش لمس کند، نه؛ اما اگر بعد از اینکه میت سرد شد، او را لمس کند، باید غسل کند.»
گفتم: «پس کسی که میت را میشوید، آیا باید غسل کند؟» فرمود: «بله.»
گفتم: «آیا او میت را میشوید و سپس او را کفن میپوشاند قبل از اینکه غسل کند؟» فرمود: «او میت را میشوید، سپس دستهایش را از شانهها میشوید و بعد او را کفن میپوشاند و سپس غسل میکند.»
گفتم: «پس کسی که میت را حمل میکند، آیا بر او غسل واجب است؟» فرمود: «نه.»
گفتم: «آیا کسی که میت را به قبر میبرد، آیا بر او وضو واجب است؟» فرمود: «نه، مگر اینکه بخواهد از خاک قبر وضو بگیرد.»
3672- 2- (1)وَ عَنْهُ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع حِینَ مَاتَ ابْنُهُ إِسْمَاعِیلُ الْأَکْبَرُ فَجَعَلَ یُقَبِّلُهُ وَ هُوَ مَیِّتٌ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ أَ لَیْسَ لَا یَنْبَغِی أَنْ یُمَسَّ الْمَیِّتُ بَعْدَ مَا یَمُوتُ وَ مَنْ مَسَّهُ فَعَلَیْهِ الْغُسْلُ فَقَالَ أَمَّا بِحَرَارَتِهِ فَلَا بَأْسَ إِنَّمَا ذَاکَ إِذَا بَرَدَ.
ترجمه:
اسماعیل بن جابر نقل میکند که: «زمانی که به نزد ابی عبدالله (ع) رفتم، در حالی که پسربزرگش اسماعیل درگذشته بود، او مشغول بوسیدن او بود. گفتم: "به فدای تو، آیا نباید میت را پس از مرگ لمس کرد؟ و اگر کسی او را لمس کند، آیا بر او غسل واجب میشود؟" فرمود: "اما اگر با حرارت بدنش باشد، اشکالی ندارد؛ زیرا این حکم زمانی است که میت سرد شده باشد."»
3673- 3- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَیِّتِ إِذَا مَسَّهُ الْإِنْسَانُ أَ فِیهِ غُسْلٌ قَالَ فَقَالَ إِذَا مَسِسْتَ جَسَدَهُ حِینَ یَبْرُدُ فَاغْتَسِلْ.
ترجمه:
عاصم بن حمید نقل میکند که: «از او (امام) درباره میت پرسیدم که اگر انسان او را لمس کند، آیا بر او غسل واجب میشود؟ فرمود: "اگر جسم او را زمانی که سرد شده لمس کردی، باید غسل کنی."»
3674- 4- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الَّذِی یُغَسِّلُ الْمَیِّتَ عَلَیْهِ غُسْلٌ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ فَإِذَا مَسَّهُ وَ هُوَ سُخْنٌ قَالَ لَا غُسْلَ عَلَیْهِ فَإِذَا بَرَدَ فَعَلَیْهِ الْغُسْلُ قُلْتُ وَ الْبَهَائِمُ وَ الطَّیْرُ إِذَا مَسَّهَا عَلَیْهِ غُسْلٌ قَالَ لَا لَیْسَ هَذَا کَالْإِنْسَانِ.
ترجمه:
معاویه بن عمار نقل میکند که: «به ابی عبدالله (ع) گفتم: آیا بر کسی که میت را غسل میدهد، غسل واجب است؟ فرمود: بله. گفتم: پس اگر او را در حالی که گرم است لمس کند، آیا بر او غسل واجب میشود؟ فرمود: نه، بر او غسل واجب نیست. اما اگر سرد شود، بر او غسل واجب میشود. گفتم: و اگر حیوانات یا پرندگان را لمس کند، آیا بر او غسل واجب است؟ فرمود: نه، این مانند انسان نیست.»
3675- 5- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَیْهِ رَجُلٌ أَصَابَ یَدَیْهِ أَوْ بَدَنَهُ ثَوْبُ الْمَیِّتِ الَّذِی یَلِی جِلْدَهُ قَبْلَ أَنْ یُغَسَّلَ هَلْ یَجِبُ عَلَیْهِ غَسْلُ یَدَیْهِ أَوْ بَدَنِهِ فَوَقَّعَ ع إِذَا أَصَابَ یَدَکَ جَسَدُ الْمَیِّتِ قَبْلَ أَنْ یُغَسَّلَ فَقَدْ یَجِبُ عَلَیْکَ الْغُسْلُ.
ترجمه:
3676- 6- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی بْنِ عُبَیْدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنِ ابْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ غَسَّلَ مَیِّتاً وَ کَفَّنَهُ اغْتَسَلَ غُسْلَ الْجَنَابَةِ.
ترجمه:
ابن مسلم از ابی عبد الله (ع) نقل میکند که فرمودند: «هر کس میتی را غسل دهد و کفن کند، باید غسل جنابت انجام دهد.»
3677- 7- (1)وَ عَنْهُ عَنِ الْحَسَنِ (2)بْنِ عُبَیْدٍ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی الصَّادِقِ ع هَلِ اغْتَسَلَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع- حِینَ غَسَّلَ رَسُولَ اللَّهِ ص عِنْدَ مَوْتِهِ (فَأَجَابَهُ النَّبِیُّ ص طَاهِرٌ مُطَهَّرٌ) (3)وَ لَکِنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ع فَعَلَ وَ جَرَتْ بِهِ السُّنَّةُ.
وَ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْقَاسِمِ الصَّیْقَلِ قَالَ کَتَبْتُ إِلَیْهِ وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
حسن بن عبید میگوید: «به صادق (ع) نوشتم که آیا امیر مؤمنان (ع) در زمان غسل دادن رسول خدا (ص) هنگام فوت ایشان، غسل کرد؟ (و او پاسخ داد) که پیامبر (ص) پاک و مطهر است، اما امیر مؤمنان (ع) غسل کرد و این عمل سنت شده است.»
3678- 8- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَبِی الْجَوْزَاءِ الْمُنَبِّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ عَمْرِو بْنِ خَالِدٍ عَنْ زَیْدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ: الْغُسْلُ مِنْ سَبْعَةٍ مِنَ الْجَنَابَةِ وَ هُوَ وَاجِبٌ وَ مِنْ غُسْلِ الْمَیِّتِ وَ إِنْ تَطَهَّرْتَ أَجْزَأَکَ وَ ذَکَرَ غَیْرَ ذَلِکَ.
قَالَ الشَّیْخُ قَوْلُهُ وَ إِنْ تَطَهَّرْتَ أَجْزَأَکَ مَحْمُولٌ عَلَی التَّقِیَّةِ وَ هُوَ مُوَافِقٌ لِلْعَامَّةِ لَا یُعْمَلُ عَلَیْهِ أَقُولُ: وَ یَحْتَمِلُ أَنْ یَکُونَ مَعْنَی تَطَهَّرْتَ اغْتَسَلْتَ وَ یُرَادُ بِهِ الْإِجْزَاءُ عَنِ الْوُضُوءِ وَ یَحْتَمِلُ أَنْ یُرَادَ الطَّهَارَةُ اللُّغَوِیَّةُ بِمَعْنَی النَّظَافَةِ وَ النَّزَاهَةِ أَیْ إِنْ تَنَزَّهْتَ وَ اجْتَنَبْتَ مَسَّهُ لَمْ یَلْزَمْکَ الْغُسْلُ کَمَا إِذَا لَفَّ الْغَاسِلُ عَلَی یَدِهِ خِرْقَةً وَ مَعَ هَذِهِ الِاحْتِمَالاتِ لَا یُعَارِضُ مَا مَضَی (6)وَ یَأْتِی (7).
ترجمه:
زید بن علی (ع) از پدران خود نقل میکند که علی (ع) گفت: «غسل به خاطر جنابت واجب است و همچنین غسل میت. اگر تطهیر شوی، برایت کافی است» و او به موارد دیگری نیز اشاره کرده است.
شیخ میگوید: «گفتن او که "اگر تطهیر شوی، برایت کافی است" به تقیه حمل میشود و با نظر عامه همخوانی دارد و بر آن عمل نمیشود.
می گویم : احتمال دارد که معنای "تطهیر" به معنای "غسل کردن" است و منظور از آن، کفایت کردن از وضو است. همچنین ممکن است به معنای طهارت لغوی به معنای پاکیزگی و نظافت باشد، یعنی اگر از لمس میت خودداری کنی، غسل لازم نیست، مانند وقتی که غسلدهنده دست خود را با پارچهای میپوشاند. با این احتمالها، این موضوع با آنچه قبلاً بیان شده است، در تضاد نیست.»
3679- 9- (8)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ
1) التهذیب 1- 469- 1541 و 107 ذیل حدیث 281.
2) فی المصدر- الحسین.
3) فی المصدر- فقال- کان رسول اللّه (صلّی اللّه علیه و آله) طاهرا مطهرا.
4) الاستبصار 1- 99- 323.
5) التهذیب 1- 464- 1517، و تقدم صدره فی الحدیث 13 من الباب 1 من أبواب الجنابة.
6) مضی فی الأحادیث 1 و 2 و 3 و 4 و 5 و 6 و 7 من هذا الباب.
7) یأتی فی الأحادیث 9 و 10 و 11 و 12 و 13 و 14 و 15 و 16 و 17 و 18 من هذا الباب.
8) الفقیه 1- 403- 1198.
ع فِی رَجُلٍ أَمَّ قَوْماً فَصَلَّی بِهِمْ رَکْعَةً ثُمَّ مَاتَ قَالَ یُقَدِّمُونَ رَجُلًا آخَرَ فَیَعْتَدُّ بِالرَّکْعَةِ وَ یَطْرَحُونَ الْمَیِّتَ خَلْفَهُمْ وَ یَغْتَسِلُ مَنْ مَسَّهُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ وَ الْکُلَیْنِیُّ کَمَا یَأْتِی فِی مَحَلِّهِ (1).
ترجمه:
امام صادق علیه السلام درمورد مردی که قومی را امامت کرده، یک رکعت نماز خوانده و سپس فوت کرده است. فرمودند : فرد دیگری را جلو میگذارند، پس آن رکعت را حساب میکنند و میت را پشت سر خود میگذارند و کسی که او را لمس کرده است، باید غسل کند.
3680- 10- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع أَ یَغْتَسِلُ مَنْ غَسَّلَ الْمَیِّتَ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَمَنْ أَدْخَلَهُ الْقَبْرَ قَالَ لَا إِنَّمَا مَسَّ الثِّیَابَ.
ترجمه:
سلیمان بن خالد از حضرت صادق علیه السلام سوال کرد آیا کسی که میت را غسل داده باید غسل کند حضرت فرمودند بله آیا کسی که میت را در قبر میگذارد هم باید غسل کند فرمودند خیر زیرا او لباس میت را لمس کرده است
3681- 11- (3)وَ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ وَ فِی الْعِلَلِ بِأَسَانِیدِهِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: إِنَّمَا أُمِرَ مَنْ یُغَسِّلُ الْمَیِّتَ بِالْغُسْلِ لِعِلَّةِ الطَّهَارَةِ مِمَّا أَصَابَهُ مِنْ نَضْحِ الْمَیِّتِ لِأَنَّ الْمَیِّتَ إِذَا خَرَجَ مِنْهُ الرُّوحُ بَقِیَ مِنْهُ أَکْثَرُ آفَتِهِ.
ترجمه:
فضل بن شازان از حضرت رضا علیه السلام نقل کرده که حضرت فرمودند همانا دستور داده شده به کسی که میت را غسل داده غسل انجام بدهد برای پاک شدن ازترشحاتی که از میت به او رسیده است زیرا میت وقتی روح از بدنش خارج شد بسیاری ازآ فتهایش در او میماند
3682- 12- (4)وَ بِأَسَانِیدِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: وَ عِلَّةُ اغْتِسَالِ مَنْ غَسَّلَ الْمَیِّتَ أَوْ مَسَّهُ الطَّهَارَةُ لِمَا أَصَابَهُ مِنْ نَضْحِ الْمَیِّتِ لِأَنَّ الْمَیِّتَ إِذَا خَرَجَ (5)الرُّوحُ مِنْهُ بَقِیَ أَکْثَرُ آفَتِهِ فَلِذَلِکَ یُتَطَهَّرُ مِنْهُ وَ یُطَهَّرُ.
ترجمه:
محمد سنان از حضرت رضا علیه السلام نقل میکند که فرمودند : علت غسل کردن کسی که میت را غسل داده یا او را لمس کرده این است که پاک شود از ترشحاتی که از میت به او رسیده است زیرا میت وقتی روح از بدنش خارج شود بیشتر آفات او در بدنش یماند لذا باید خود را پاک کند و(باغسل کردن) پاک خواهد شد
3683- 13- (6)وَ فِی الْخِصَالِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیٍّ ع فِی حَدِیثِ الْأَرْبَعِمِائَةِ قَالَ: وَ مَنْ غَسَّلَ مِنْکُمْ مَیِّتاً فَلْیَغْتَسِلْ بَعْدَ مَا یُلْبِسُهُ أَکْفَانَهُ.
ترجمه:
حضرت علی علیه السلام در حدیث اربعمائه فرمودند : کسی که از بین شما میت را غسل بدهد باید بعد از کفن کردن میت غسل کند
3684- 14- (7)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ غَسَّلَ
1) یأتی فی الحدیث 1 من الباب 43 من الجماعة.
2) الفقیه 1- 161- 448.
3) عیون أخبار الرضا (علیه السلام) 2- 114- 1، و علل الشرائع- 268- 9 الباب 182.
4) عیون أخبار الرضا (علیه السلام) 2- 89- 1، و علل الشرائع- 300- 3 الباب 238، و أورد صدره فی الحدیث 3 من الباب 1 من غسل المیت.
5) فی المصدر- خرجت.
6) الخصال- 618.
7) الکافی 3- 160- 1، و التهذیب 1- 108- 283، و الاستبصار 1- 99- 321.
مَیِّتاً فَلْیَغْتَسِلْ وَ إِنْ مَسَّهُ مَا دَامَ حَارّاً فَلَا غُسْلَ عَلَیْهِ وَ إِذَا بَرَدَ ثُمَّ مَسَّهُ فَلْیَغْتَسِلْ قُلْتُ فَمَنْ أَدْخَلَهُ الْقَبْرَ قَالَ لَا غُسْلَ عَلَیْهِ إِنَّمَا یَمَسُّ الثِّیَابَ.
ترجمه:
حریزاز حضرت صادق علیه السلام نقل کرده که ایشان فرمودند : کسی که میتی را غسل بدهد باید خودش غسل کند و اگر در حالی که بدن میت گرم است او را لمس کند غسل واجب نیست و زمانی که سرد شد اگر او را لمس کرد باید غسل کند عرض کردم آیا کسی که او را وارد قبر میکند هم باید غسل کند فرمودند : خیر غسل بر او واجب نیست زیرا او لباس میت را لمس کرده است .
3685- 15- (1)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: یَغْتَسِلُ الَّذِی غَسَّلَ الْمَیِّتَ وَ إِنْ قَبَّلَ الْمَیِّتَ إِنْسَانٌ (بَعْدَ مَوْتِهِ) (2)وَ هُوَ حَارٌّ فَلَیْسَ عَلَیْهِ غُسْلٌ وَ لَکِنْ إِذَا مَسَّهُ وَ قَبَّلَهُ وَ قَدْ بَرَدَ فَعَلَیْهِ الْغُسْلُ وَ لَا بَأْسَ أَنْ یَمَسَّهُ بَعْدَ الْغُسْلِ وَ یُقَبِّلَهُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ وَ کَذَا مَا قَبْلَهُ (3).
ترجمه:
عبدالله بن سنان از حضرت صادق علیه السلام نقل کرده که حضرت فرمودند : کسی که میت را غسل داده باید غسل انجام دهد و اگر کسی میتی را ببوسد در حالی که بدن او هنوز گرم است غسل واجب نیست اما اگر او را لمس کند یا ببوسد در حالی که بدنش سرد شده باید غسل کند و اشکالی ندارد که بعد از غسل میت را لمس کرده یا او را ببوسد .
3686- 16- (4)وَ قَدْ سَبَقَ فِی الْجَنَابَةِ حَدِیثُ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: وَ غُسْلُ مَنْ مَسَّ مَیِّتاً وَاجِبٌ.
ترجمه:
قبلاً اشاره شد در باب جنابت روایت سماعه از حضرت صادق علیه السلام که فرموده بودند غسل مس میت واجب است .
3687- 17- (5)وَ حَدِیثُ یُونُسَ عَنْ بَعْضِ رِجَالِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْغُسْلُ فِی سَبْعَةَ عَشَرَ مَوْطِناً مِنْهَا الْفَرْضُ ثَلَاثٌ قُلْتُ مَا الْفَرْضُ مِنْهَا قَالَ غُسْلُ الْجَنَابَةِ وَ غُسْلُ مَنْ مَسَّ مَیِّتاً وَ غُسْلُ الْإِحْرَامِ.
ترجمه:
روایت یونس از حضرت صادق علیه السلام که فرمودند : غسل در 17 مورد لازم است 3 مورد آنها واجب است عرض کردم آن سه مورد کدام است فرمودند : غسل جنابت غسل مس میت و غسل احرام
3688- 18- (6)عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ مَسَّ مَیِّتاً عَلَیْهِ الْغُسْلُ قَالَ إِنْ کَانَ الْمَیِّتُ لَمْ یَبْرُدْ فَلَا غُسْلَ عَلَیْهِ وَ إِنْ کَانَ قَدْ بَرَدَ فَعَلَیْهِ الْغُسْلُ إِذَا مَسَّهُ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی هَذِهِ الْأَبْوَابِ (7)وَ فِی الْأَغْسَالِ
1) الکافی 3- 160- 3.
2) لیس فی المصدر.
3) التهذیب 1- 108- 284، و الاستبصار 1- 99- 222.
4) تقدم فی الحدیث 3 من الباب 1 من الجنابة.
5) تقدم فی الحدیث 4 من الباب 1 من الجنابة.
6) مسائل علیّ بن جعفر- 198- 426.
7) یأتی فی الحدیث 1 من الباب 2 و الأحادیث 3 و 4 و 5 من الباب 3، و الحدیث 1 و 4 من الباب 4 و الحدیث 1 من الباب 7 من هذه الأبواب.
الْمَسْنُونَةِ (1)وَ غَیْرِ ذَلِکَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ وَ تَقَدَّمَ أَیْضاً مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2).
ترجمه:
علی بن جعفر از حضرت کاظم علیه السلام سوال کرد کسی میت را لمس کرده آیا غسل بر او واجب است حضرت فرمودند : اگر میت هنوز سرد نشده باشد غسل واجب نیست و اگر سرد شده باشد غسل مس میت بر او واجب است
میگویم : در آینده روایاتی که مربوط به این باب است میآید و همینطور در باب غسلهای مستحب و جاهای دیگر.
(3)2 بَابُ وُجُوبِ الْغُسْلِ عَلَی مَنْ مَسَّ قِطْعَةً قُطِعَتْ مِنْ آدَمِیٍّ إِنْ کَانَ فِیهَا عَظْمٌ وَ عَدَمِ وُجُوبِ الْغُسْلِ بِمَسِّ عَظْمٍ بَعْدَ سَنَةٍ ترجمه:
3689- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا قُطِعَ مِنَ الرَّجُلِ قِطْعَةٌ فَهِیَ مَیْتَةٌ فَإِذَا مَسَّهُ إِنْسَانٌ فَکُلُّ مَا کَانَ فِیهِ عَظْمٌ فَقَدْ وَجَبَ عَلَی مَنْ یَمَسُّهُ الْغُسْلُ فَإِنْ لَمْ یَکُنْ فِیهِ عَظْمٌ فَلَا غُسْلَ عَلَیْهِ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ رَفَعَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
ایوب بن نوح از بعضی از اصحاب ما نقل کرده که امام صادق (علیه السلام) فرمودند: اگر از بدن انسان قطعهای جدا شود (مانند دست یا پا یا قسمتی از بدن) آن قطعه، حکم میت را دارد. اگر انسانی آن را لمس کند، در صورتی که در آن قطعه استخوانی باشد، بر کسی که آن را لمس کرده است، غسل واجب میشود. اما اگر در آن قطعه استخوانی وجود نداشته باشد، غسل واجب نیست.
3690- 2- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عَبْدِ الْوَهَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ الْجُعْفِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَمَّنْ یَمَسُّ (7)عَظْمَ الْمَیِّتِ قَالَ إِذَا جَازَ سَنَةٌ فَلَیْسَ بِهِ بَأْسٌ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ (8)
أَقُولُ: لَیْسَ فِیهِ دَلَالَةٌ عَلَی وُجُوبِ الْغُسْلِ بِمَسِّ الْعَظْمِ قَبْلَ سَنَةٍ بَلْ
1) یأتی فی الحدیث 3 من الباب 1 من أبواب الاغسال المسنونة.
2) تقدم فی الحدیث 7 من الباب 2 و فی الحدیث 6 من الباب 3، و فی الأحادیث 5 و 6 و 8 من الباب 31 من أبواب غسل المیت.
3) الباب 2 فیه حدیثان.
4) التهذیب 1- 429- 1369، و الاستبصار 1- 100- 325.
5) الکافی 3- 212- 4.
6) التهذیب 1- 277- 814، و الاستبصار 1- 192- 673.
7) فی هامش الأصل عن التهذیب- عن مس بدل (عمن یمس).
8) الکافی 3- 73- 13.
ثُبُوتُ الْبَأْسِ أَعَمُّ وَ مَفْهُومُ الشَّرْطِ ضَعِیفٌ وَ لَعَلَّ وَجْهَهُ أَنَّ الْعَظْمَ قَبْلَ سَنَةٍ لَا یَکَادُ یَخْلُو مِنْ أَجْزَاءِ اللَّحْمِ الْمُوجِبِ مَسُّهَا لِلْغُسْلِ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ.
ترجمه:
اسماعیل جعفی از امام صادق (ع) نقل میکند که فرمود: از ایشان درباره کسی که استخوان میت را لمس کند، پرسیدم. امام فرمود: اگر از مرگ میت یک سال گذشته باشد، در لمس آن اشکالی وجود ندارد (غسل واجب نمیشود).
می گویم : این روایت به روشنی دلالتی بر وجوب غسل در صورت لمس استخوان میت قبل از یک سال ندارد. بلکه "وجود اشکال" (ثبوت البأس) امری کلیتر است. مفهوم شرط نیز (یعنی «اگرهنوزیک سال نگذشته غسل واجب است ») ضعیف است و احتمالاً دلیل این حکم این باشد که استخوان میت قبل از گذشت یک سال، غالباً خالی از باقیماندههای گوشت است که لمس همان اجزای گوشت موجب وجوب غسل میشود. و الله اعلم.
(1)3 بَابُ عَدَمِ وُجُوبِ الْغُسْلِ عَلَی مَنْ مَسَّ الْمَیِّتَ قَبْلَ الْبَرْدِ أَوْ بَعْدَ الْغُسْلِ ترجمه:
3691- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: مَسُّ الْمَیِّتِ عِنْدَ مَوْتِهِ وَ بَعْدَ غُسْلِهِ وَ الْقُبْلَةُ لَیْسَ بِهَا بَأْسٌ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (3).
ترجمه:
محمد بن مسلم از امام باقر (علیه السلام) نقل میکند که فرمودند: لمس میت در هنگام مرگ و بعد از غسل دادن آن، و همچنین بوسیدن (میت) اشکالی ندارد (غسل واجب نمیشود).
3692- 2- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّلْتِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا بَأْسَ بِأَنْ یَمَسَّهُ بَعْدَ الْغُسْلِ وَ یُقَبِّلَهُ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (5).
ترجمه:
عبدالله بن سنان از امام صادق (علیه السلام) نقل میکند که فرمود: اشکالی ندارد که (میت) پس از غسل لمس شود و (شخصی) آن را ببوسد.
3693- 3- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: یَغْتَسِلُ الَّذِی غَسَّلَ الْمَیِّتَ وَ کُلُّ مَنْ مَسَّ مَیِّتاً فَعَلَیْهِ الْغُسْلُ وَ إِنْ کَانَ الْمَیِّتُ قَدْ غُسِّلَ.
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ وَ یَحْتَمِلُ الْحَمْلُ عَلَی مَا إِذَا غُسِّلَ بِالسِّدْرِ وَحْدَهُ أَوْ بِهِ وَ بِالْکَافُورِ وَ لَمْ یُغَسَّلْ بِالْمَاءِ الْقَرَاحِ أَوْ عَلَی أَنَّ الْمَیِّتَ غُسِّلَ بَدَنُهُ مِنَ النَّجَاسَاتِ وَ الْوَسَخِ وَ لَمْ یُغَسَّلْ غُسْلَ الْمَوْتِ أَوْ عَلَی أَنَّ غُسْلَ الْمَسِّ الْوَاقِعِ قَبْلَ غُسْلِ الْمَیِّتِ وَاجِبٌ وَ إِنْ کَانَ الْمَیِّتُ غُسِّلَ لَمْ یَسْقُطْ وَ یَحْتَمِلُ غَیْرُ ذَلِکَ.
ترجمه:
عمار ساباطی از امام صادق (علیه السلام) نقل میکند که فرمودند: کسی که میت را غسل داده است، باید غسل کند و همچنین هر کسی که میتی را لمس کرده باشد، بر او غسل واجب میشود، حتی اگر آن میت غسل داده شده باشد.
می گویم : مرحوم شیخ این روایت را بر استحباب حمل کرده است (یعنی غسل کردن بعد از لمس میت در این موارد مستحب است، نه واجب). همچنین چند احتمال دیگر در این زمینه مطرح شده که عبارتند از:
غسل ناقص: احتمال دارد منظور از وجوب غسل برای لمسکننده، زمانی باشد که میت فقط با سدر یا ترکیبی از سدر و کافور غسل داده شده باشد، اما غسل با آب خالص (الماء القراح) انجام نگرفته باشد. در این حالت، غسل مس میت واجب میشود.
غسل تطهیری از نجاسات: احتمال دیگر این است که میت فقط از نجاسات و کثافات تطهیر شده باشد (غسل تطهیری)، ولی غسل شرعی میت (غسل الموت) انجام نگرفته باشد. در این صورت نیز لمس میت موجب وجوب غسل خواهد شد.
وقوع غسل مس پیش از غسل میت: احتمال دیگر این است که وجوب غسل مس برای کسی که میت را لمس کرده، مربوط به زمانی باشد که لمس پیش از غسل دادن میت اتفاق افتاده است. در این صورت، حتی اگر بعداً میت غسل داده شده باشد، آن لمسکننده همچنان باید غسل مس میت را انجام دهد، زیرا غسل میت نمیتواند وجوب غسل مس پیش از آن را از بین ببرد.
احتمالات دیگر: احتمالهای دیگری نیز میتواند در نظر گرفته شود که در متن به تفصیل نیامده است.
3694- 4- (1)أَحْمَدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ الطَّبْرِسِیُّ فِی الْإِحْتِجَاجِ قَالَ مِمَّا خَرَجَ عَنْ صَاحِبِ الزَّمَانِ ع- إِلَی مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ- حَیْثُ کَتَبَ إِلَیْهِ رُوِیَ لَنَا عَنِ الْعَالِمِ ع- أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ إِمَامِ قَوْمٍ صَلَّی بِهِمْ بَعْضَ صَلَاتِهِمْ وَ حَدَثَتْ عَلَیْهِ حَادِثَةٌ کَیْفَ یَعْمَلُ مَنْ خَلْفَهُ فَقَالَ یُؤَخَّرُ وَ یَتَقَدَّمُ بَعْضُهُمْ وَ یُتِمُّ صَلَاتَهُمْ وَ یَغْتَسِلُ مَنْ مَسَّهُ التَّوْقِیعُ لَیْسَ عَلَی مَنْ نَحَّاهُ إِلَّا غَسْلُ الْیَدِ وَ إِذَا لَمْ تَحْدُثْ حَادِثَةٌ تَقْطَعُ الصَّلَاةَ تَمَّمَ صَلَاتَهُ مَعَ الْقَوْمِ.
ترجمه:
در کتاب «الاحتجاج» آمده است که از صاحب الزمان (عج) به محمد بن عبدالله بن جعفر حمیری، توقیعی (نامهای) صادر شد. وی در نامهاش به امام پرسیده بود که به ما روایت شده است از عالم (حضرت کاظم علیه السلام که از ایشان سؤال شد: اگر امام جماعت در هنگام نماز (برای مثال) در اثنای بخشی از نماز دچار حادثهای شد (مانند فوت)، تکلیف افرادی که پشت سر او نماز میخوانند، چیست؟ امام فرمودند: امام جماعت را به عقب میبرند و یکی از مأمومین به جای او جلو آمده و نماز را بهجا میآورد. و هر کسی که با امام جماعت تماس داشته باشد (مانند کسانی که او را به عقب میبرند)، باید غسل کند.
اما توقیع (نامه امام زمان) میفرماید: بر کسی که امام جماعت را (در صورت فوت) کنار میبرد، تنها شستن دست واجب است و نیازی به غسل نیست. و اگر حادثهای که موجب قطع شدن نماز باشد، رخ ندهد، امام جماعت باید نماز را همراه با دیگران (تا انتها) به پایان برساند.
3695- 5- (2)وَ عَنْهُ قَالَ: وَ کَتَبَ إِلَیْهِ وَ رُوِیَ عَنِ الْعَالِمِ ع- أَنَّ مَنْ مَسَّ مَیِّتاً بِحَرَارَتِهِ غَسَلَ یَدَهُ وَ مَنْ مَسَّهُ وَ قَدْ بَرَدَ فَعَلَیْهِ الْغُسْلُ وَ هَذَا الْمَیِّتُ (3)فِی هَذِهِ الْحَالِ لَا یَکُونُ إِلَّا بِحَرَارَتِهِ فَالْعَمَلُ فِی ذَلِکَ عَلَی مَا هُوَ وَ لَعَلَّهُ یُنَحِّیهِ بِثِیَابِهِ وَ لَا یَمَسُّهُ فَکَیْفَ یَجِبُ عَلَیْهِ الْغُسْلُ التَّوْقِیعُ إِذَا مَسَّهُ عَلَی هَذِهِ الْحَالِ لَمْ یَکُنْ عَلَیْهِ إِلَّا غَسْلُ یَدِهِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ فِی کِتَابِ الْغَیْبَةِ بِالْإِسْنَادِ الْآتِی (4)
أَقُولُ: السُّؤَالانِ مَخْصُوصَانِ بِوَقْتِ حَرَارَةِ الْبَدَنِ لِمَا مَضَی (5)وَ یَأْتِی (6).
ترجمه:
محمد بن عبدالله بن جعفر حمیری نقل میکند که امام زمان (عج) به او نوشتم: «و به ما روایت شده است از عالم (امام کاظم علیه السلام ) که هر کسی میتی را در حالتی که هنوز حرارت بدن دارد لمس کند، باید دستش را بشوید و هر کسی که میتی را در حالتی که سرد شده است لمس کند، بر او غسل واجب میشود. و در چنین حالتی، این میت (اشاره به امام جماعت که قبلاً ذکر شد) جز با حرارتش لمس نمیشود، پس حکم بر همان چیزی است که هست. و شاید او را با لباسهایش کنار ببرند و مستقیماً لمس نکنند، پس چطور میتوان غسل را بر او واجب دانست؟ توقیع: در چنین حالتی اگر او را لمس کند، تنها شستن دست کافی است.»
می گویم : این دوسوال (بدن هنوزگرم بوده یا با لباسش اورا کناربردند) مربوط به زمان گرم بودن میت است .
(1)4 بَابُ عَدَمِ وُجُوبِ الْغُسْلِ عَلَی مَنْ مَسَّ ثَوْبَ الْمَیِّتِ الَّذِی یَلِی جِلْدَهُ وَ لَا مَنْ حَمَلَهُ وَ لَا مَنْ أَدْخَلَهُ الْقَبْرَ ترجمه:
3696- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَیْهِ رَجُلٌ أَصَابَ یَدَیْهِ وَ بَدَنَهُ ثَوْبُ الْمَیِّتِ الَّذِی یَلِی جِلْدَهُ قَبْلَ أَنْ یُغَسَّلَ هَلْ یَجِبُ غَسْلُ یَدَیْهِ أَوْ بَدَنِهِ فَوَقَّعَ إِذَا أَصَابَ بَدَنَکَ جَسَدُ الْمَیِّتِ قَبْلَ أَنْ یُغَسَّلَ فَقَدْ یَجِبُ عَلَیْکَ الْغُسْلُ.
ترجمه:
از محمد بن حسن صفار نقل شده است: «به ایشان (امام) نوشتم: مردی که دستها و بدنش با لباس میتی که قبل از غسل کردن، به بدن او چسبیده، برخورد کرده، آیا باید دستها یا بدنش را بشوید؟»
امام در پاسخ نوشت: «اگر بدن تو با جسد میت، پیش از آنکه غسل داده شود، برخورد کند، پس بر تو غسل واجب میشود.»
3697- 2- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ مُحَمَّدٍ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: اغْتَسِلْ یَوْمَ الْأَضْحَی وَ الْفِطْرِ وَ الْجُمُعَةِ- وَ إِذَا غَسَّلْتَ مَیِّتاً وَ لَا تَغْتَسِلْ مِنْ مَسِّهِ إِذَا أَدْخَلْتَهُ الْقَبْرَ وَ لَا إِذَا حَمَلْتَهُ.
ترجمه:
از محمد حلبی از امام صادق (ع) نقل شده است: «در روز عید قربان، عید فطر و روز جمعه غسل کن، و هرگاه میتی را غسل دادی، غسل کن. اما از تماس با میت، زمانی که او را در قبر میگذاری یا حمل میکنی، غسل نکن.»
3698- 3- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ الْحَجَّالِ عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنْ مَعْمَرِ بْنِ یَحْیَی قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَنْهَی عَنِ الْغُسْلِ إِذَا دَخَلَ الْقَبْرَ.
ترجمه:
از ثعلبه از معمر بن یحیی نقل شده است که گفت: «شنیدم امام صادق (ع) از غسل کردن هنگامی که (کسی) داخل قبر میشود، نهی میکرد.»
3699- 4- (5)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ أَ یَغْتَسِلُ مَنْ غَسَّلَ الْمَیِّتَ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ فَمَنْ أَدْخَلَهُ الْقَبْرَ قَالَ لَا إِنَّمَا یَمَسُّ الثِّیَابَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی حَدِیثِ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ حَدِیثِ حَرِیزٍ وَ حَدِیثِ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ وَ غَیْرِ ذَلِکَ (1).
ترجمه:
از عبدالله بن سنان از امام صادق (ع) نقل شده است که گفت: «به امام عرض کردم: آیا کسی که میت را غسل میدهد، باید غسل کند؟ فرمود: بله. عرض کردم: پس کسی که او را داخل قبر میگذارد، (چطور)؟ فرمود: نه، زیرا او فقط لباس (میت) را لمس میکند.»
(2)5 بَابُ جَوَازِ تَقْبِیلِ الْمَیِّتِ قَبْلَ الْغُسْلِ وَ بَعْدَهُ ترجمه:
3700- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ أَبِی زِیَادٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَبَّلَ عُثْمَانَ بْنَ مَظْعُونٍ بَعْدَ مَوْتِهِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (4)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
از اسماعیل بن ابی زیاد از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمود: «همانا رسول خدا (ص) پس از وفات عثمان بن مظعون، او را بوسید.»
3701- 2- (6)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ ع لَمَّا مَاتَ إِسْمَاعِیلُ أَمَرْتُ بِهِ وَ هُوَ مُسَجًّی أَنْ یُکْشَفَ عَنْ وَجْهِهِ فَقَبَّلْتُ وَجْهَهُ وَ ذَقَنَهُ وَ نَحْرَهُ ثُمَّ أَمَرْتُ بِهِ فَغُطِّیَ ثُمَّ قُلْتُ اکْشِفُوا عَنْهُ فَقَبَّلْتُ أَیْضاً جَبْهَتَهُ وَ ذَقَنَهُ وَ نَحْرَهُ ثُمَّ أَمَرْتُهُمْ فَغَطَّوْهُ ثُمَّ أَمَرْتُ بِهِ فَغُسِّلَ ثُمَّ دَخَلْتُ عَلَیْهِ وَ قَدْ کُفِّنَ فَقُلْتُ اکْشِفُوا عَنْ وَجْهِهِ فَقَبَّلْتُ جَبْهَتَهُ وَ ذَقَنَهُ وَ نَحْرَهُ وَ عَوَّذْتُهُ ثُمَّ قُلْتُ أَدْرِجُوهُ فَقِیلَ لَهُ بِأَیِّ شَیْءٍ عَوَّذْتَهُ فَقَالَ بِالْقُرْآنِ.
وَ فِی کِتَابِ إِکْمَالِ الدِّینِ وَ إِتْمَامِ النِّعْمَةِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ
عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ (1)بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ وَ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ جَمِیعاً عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ سَعِیدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَعْرَجِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (2)أَقُولُ: حَمَلَ الشَّیْخُ التَّقْبِیلَ الْمَذْکُورَ عَلَی أَنَّهُ قَبْلَ الْبَرْدِ أَوْ بَعْدَ الْغُسْلِ وَ لَا حَاجَةَ إِلَی ذَلِکَ لِأَنَّ جَوَازَ التَّقْبِیلِ لَا یُنَافِی وُجُوبَ الْغُسْلِ بِوَجْهٍ فَإِنَّ الْجِمَاعَ الَّذِی لَیْسَ بِمُحَرَّمٍ وَ لَا مَکْرُوهٍ یُوجِبُ الْغُسْلَ وَ قَدْ أَشَارَ إِلَی ذَلِکَ الصَّدُوقُ فِی کِتَابِ إِکْمَالِ الدِّینِ (3)وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی الْمَقْصُودِ (4).
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین نقل کرده است که امام صادق (ع) فرمود: «هنگامی که اسماعیل از دنیا رفت، دستور دادم در حالی که رویش پوشانده شده بود، صورتش را باز کنند. سپس صورت، چانه و گردنش را بوسیدم. بعد دستور دادم که رویش را بپوشانند. سپس گفتم دوباره صورتش را باز کنید و مجدداً پیشانی، چانه و گردنش را بوسیدم. سپس دستور دادم رویش را بپوشانند. سپس دستور دادم که او را غسل دهند. بعد از آنکه او غسل داده شد، نزد او رفتم و در حالی که کفن شده بود، گفتم صورتش را باز کنند و پیشانی، چانه و گردنش را بوسیدم و او را تعویذ کردم (دعا و وردی برایش خواندم). سپس گفتم او را در کفنش بپیچید. به امام عرض شد: با چه چیزی او را تعویذ کردی؟ فرمود: با قرآن.»
من میگویم: شیخ بوسیدن مذکور را به این معنا حمل کرده است که یا قبل از سرد شدن (جسد) یا بعد از غسل بوده است، اما نیازی به این توجیه نیست، زیرا جواز بوسیدن با وجوب غسل به هیچ وجه منافات ندارد؛ چرا که حتی نزدیکی جنسی (جماع) که نه حرام است و نه مکروه، غسل را واجب میکند. صدوق نیز در کتاب اکمالالدین به این نکته اشاره کرده است.
(5)6 بَابُ عَدَمِ وُجُوبِ الْغُسْلِ بِمَسِّ الْمَیْتَةِ مِنْ غَیْرِ الْآدَمِیِّ وَ مَا لَا تَحُلُّهُ الْحَیَاةُ ترجمه:
3702- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع فِی رَجُلٍ مَسَّ مَیْتَةً أَ عَلَیْهِ الْغُسْلُ قَالَ لَا إِنَّمَا ذَلِکَ مِنَ الْإِنْسَانِ.
ترجمه:
از محمد بن مسلم از یکی از آن دو امام (ع) نقل شده است که درباره مردی که مردار (حیوان مرده) را لمس کرده، سؤال شد: «آیا بر او غسل واجب است؟» فرمود: «نه، زیرا این (حکم) فقط در مورد انسان است.»
3703- 2- (7)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یَمَسُّ الْمَیْتَةَ أَ یَنْبَغِی
أَنْ یَغْتَسِلَ مِنْهَا فَقَالَ لَا إِنَّمَا ذَلِکَ (1)مِنَ الْإِنْسَانِ وَحْدَهُ.
ترجمه:
از حلبی از امام صادق علیه السلام نقل کرده است که درباره مردی که مردار (حیوان مرده) را لمس کرده، سؤال شد: «آیا بر او غسل واجب است؟» فرمود: «نه، زیرا این (حکم) فقط در مورد انسان است.»
3704- 3- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ مِثْلَهُ وَ زَادَ قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یُصِیبُ ثَوْبُهُ جَسَدَ الْمَیِّتِ فَقَالَ یَغْسِلُ مَا أَصَابَ الثَّوْبَ.
ترجمه:
از ابن ابیعمیر نیز مشابه همین (روایت) نقل شده است و اضافه کرد: «و از او پرسیدم: مردی که لباسش به بدن میت برخورد کند، (چه حکمی دارد؟) فرمود: آن قسمتی از لباس را که با میت برخورد کرده است، بشوید.»
3705- 4- (3)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ هَلْ یَحِلُّ أَنْ یَمَسَّ الثَّعْلَبَ وَ الْأَرْنَبَ أَوْ شَیْئاً مِنَ السِّبَاعِ حَیّاً أَوْ مَیِّتاً قَالَ لَا یَضُرُّهُ وَ لَکِنْ یَغْسِلُ یَدَهُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ عَنِ الْمُفِیدِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
از یونس، از برخی اصحابش، از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمود: «از ایشان پرسیدم: آیا جایز است که روباه، خرگوش یا حیوانات درندهای را چه زنده و چه مرده لمس کند؟ فرمود: اشکالی ندارد، اما دستش را بشوید.»
3706- 5- (5)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ وَ فِی الْعِلَلِ بِأَسَانِیدِهِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: إِنَّمَا لَمْ یَجِبِ الْغُسْلُ عَلَی مَنْ مَسَّ شَیْئاً مِنَ الْأَمْوَاتِ غَیْرِ الْإِنْسَانِ کَالطُّیُورِ وَ الْبَهَائِمِ وَ السِّبَاعِ وَ غَیْرِ ذَلِکَ لِأَنَّ هَذِهِ الْأَشْیَاءَ کُلَّهَا مُلَبَّسَةٌ رِیشاً وَ صُوفاً وَ شَعْراً وَ وَبَراً وَ هَذَا کُلُّهُ ذَکِیٌّ لَا یَمُوتُ وَ إِنَّمَا یُمَاسُّ مِنْهُ الشَّیْءُ الَّذِی هُوَ ذَکِیٌّ مِنَ الْحَیِّ وَ الْمَیِّتِ.
أَقُولُ: التَّعْلِیلُ غَیْرُ حَقِیقِیٍّ وَ مِثْلُهُ کَثِیرٌ جِدّاً وَ یَحْتَمِلُ کَوْنُهُ تَعْلِیلًا لِلْفَرْدِ الْأَغْلَبِ خَاصَّةً وَ قَدْ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی الْمَقْصُودِ (6)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (7).
1) فی نسخة- ذاک (هامش الأصل).
2) الکافی 3- 161- 4، و التهذیب 1- 276- 812، و أورده أیضا فی الحدیث 2 من الباب 34 من أبواب النجاسات.
3) الکافی 3- 60- 4، و أورده أیضا فی الحدیث 3 من الباب 34 من أبواب النجاسات.
4) التهذیب 1- 262- 763 و فی- 277- 816.
5) عیون أخبار الرضا (علیه السلام) 2- 114 الباب 34، علل الشرائع- 268- 9 الباب 182.
6) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 4 من الباب 1 من هذه الأبواب.
7) یأتی ما یدلّ علیه فی الباب 34 من أبواب النجاسات.
ترجمه:
از فضل بن شاذان از امام رضا (ع) نقل شده است که فرمود: «تنها به کسی که چیزی از مردگان غیر انسان، مانند پرندگان، چهارپایان، درندگان و امثال آنها را لمس کند، غسل واجب نمیشود؛ زیرا این موجودات همگی پوشیده از پر، پشم، مو و کرک هستند و همه اینها پاک (ذکی) بوده و نمیمیرند. و آنچه از آنها لمس میشود، همان بخش پاکِ موجود زنده و مرده است.»
میگویم: این علتیابی، حقیقی(عام) نیست و مانند آن، بسیار وجود دارد. احتمال دارد که این توضیح، تنها برای غالب موارد باشد، و آنچه پیشتر بیان شد، مقصود را روشن میسازد.
(1)7 بَابُ أَنَّ غُسْلَ مَسِّ الْمَیِّتِ کَغُسْلِ الْجَنَابَةِ ترجمه:
3707- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی بْنِ عُبَیْدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنِ ابْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ غَسَّلَ مَیِّتاً وَ کَفَّنَهُ اغْتَسَلَ غُسْلَ الْجَنَابَةِ.
ترجمه:
از ابن مسلم از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمود: «هر کس میتی را غسل دهد و کفن کند، باید غسل جنابت کند.»
(1)1 بَابُ حَصْرِ أَنْوَاعِهَا وَ أَقْسَامِهَا ترجمه:
3708- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی وَ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ الْغُسْلُ مِنَ الْجَنَابَةِ وَ یَوْمَ الْجُمُعَةِ وَ الْعِیدَیْنِ- وَ حِینَ تُحْرِمُ وَ حِینَ تَدْخُلُ مَکَّةَ وَ الْمَدِینَةَ- وَ یَوْمَ عَرَفَةَ وَ یَوْمَ تَزُورُ الْبَیْتَ- وَ حِینَ تَدْخُلُ الْکَعْبَةَ- وَ فِی لَیْلَةِ تِسْعَ عَشْرَةَ وَ إِحْدَی وَ عِشْرِینَ وَ ثَلَاثٍ وَ عِشْرِینَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ مَنْ غَسَّلَ مَیِّتاً.
ترجمه:
از معاویه بن عمّار از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمود: «شنیدم او میگوید: غسل در موارد زیر است: غسل از جنابت، روز جمعه، عید فطر، عید قربان، هنگامی که احرام میبندی، وقتی که وارد مکه و مدینه میشوی، روز عرفه، روزی که خانه (کعبه) را زیارت میکنی، هنگامی که وارد کعبه میشوی، و در شبهای نوزدهم، بیستم و بیست و سوم از ماه رمضان، و هر کس میتی را غسل دهد.»
3709- 2- (3)وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع کَمْ أَغْتَسِلُ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ لَیْلَةً قَالَ لَیْلَةَ تِسْعَ عَشْرَةَ وَ لَیْلَةَ إِحْدَی وَ عِشْرِینَ- وَ ثَلَاثٍ وَ عِشْرِینَ قَالَ قُلْتُ: فَإِنْ شَقَّ عَلَیَّ قَالَ فِی إِحْدَی وَ عِشْرِینَ وَ ثَلَاثٍ وَ عِشْرِینَ- قُلْتُ فَإِنْ شَقَّ عَلَیَّ قَالَ حَسْبُکَ الْآنَ.
ترجمه:
از سلیمان بن خالد نقل شده است که گفت: «از امام صادق (ع) پرسیدم: در ماه رمضان چند بار باید غسل کنم؟ فرمود: در شب نوزدهم، شب بیستم، و شب بیست و سوم. گفتم: اگر بر من سخت باشد؟ فرمود: در شب بیستم و بیست و سوم. گفتم: اگر باز هم سخت باشد؟ فرمود: همین الان برای تو کافی است.»
3710- 3- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ
عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ غُسْلِ الْجُمُعَةِ- فَقَالَ وَاجِبٌ فِی السَّفَرِ وَ الْحَضَرِ إِلَّا أَنَّهُ رُخِّصَ لِلنِّسَاءِ فِی السَّفَرِ لِقِلَّةِ الْمَاءِ وَ قَالَ غُسْلُ الْجَنَابَةِ وَاجِبٌ وَ غُسْلُ الْحَائِضِ إِذَا طَهُرَتْ وَاجِبٌ وَ غُسْلُ الِاسْتِحَاضَةِ وَاجِبٌ إِذَا احْتَشَتْ بِالْکُرْسُفِ فَجَازَ الدَّمُ الْکُرْسُفَ إِلَی أَنْ قَالَ وَ غُسْلُ النُّفَسَاءِ وَاجِبٌ وَ غُسْلُ الْمَوْلُودِ وَاجِبٌ وَ غُسْلُ الْمَیِّتِ وَاجِبٌ وَ غُسْلُ مَنْ غَسَّلَ الْمَیِّتَ وَاجِبٌ وَ غُسْلُ الْمُحْرِمِ وَاجِبٌ وَ غُسْلُ یَوْمِ عَرَفَةَ وَاجِبٌ وَ غُسْلُ الزِّیَارَةِ وَاجِبٌ إِلَّا مِنْ عِلَّةٍ وَ غُسْلُ دُخُولِ الْبَیْتِ وَاجِبٌ وَ غُسْلُ دُخُولِ الْحَرَمِ یُسْتَحَبُّ أَنْ لَا تَدْخُلَهُ إِلَّا بِغُسْلٍ وَ غُسْلُ الْمُبَاهَلَةِ وَاجِبٌ وَ غُسْلُ الِاسْتِسْقَاءِ وَاجِبٌ وَ غُسْلُ أَوَّلِ لَیْلَةٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ مُسْتَحَبٌّ وَ غُسْلُ لَیْلَةِ إِحْدَی وَ عِشْرِینَ سُنَّةٌ وَ غُسْلُ لَیْلَةِ ثَلَاثٍ وَ عِشْرِینَ سُنَّةٌ لَا تَتْرُکْهَا لِأَنَّهُ یُرْجَی فِی إِحْدَاهُنَّ لَیْلَةُ الْقَدْرِ- وَ غُسْلُ یَوْمِ الْفِطْرِ- وَ غُسْلُ یَوْمِ الْأَضْحَی سُنَّةٌ لَا أُحِبُّ تَرْکَهَا وَ غُسْلُ الِاسْتِخَارَةِ یُسْتَحَبُّ.
وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ نَحْوَهُ (1)إِلَّا أَنَّهُ قَالَ- وَ غُسْلُ دُخُولِ الْحَرَمِ وَاجِبٌ یُسْتَحَبُّ أَنْ لَا تَدْخُلَهُ إِلَّا بِغُسْلٍ.
وَ
رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی نَحْوَهُ (2)إِلَّا أَنَّهُ أَسْقَطَ غُسْلَ مَنْ مَسَّ مَیِّتاً وَ غُسْلَ الْمُحْرِمِ وَ غُسْلَ یَوْمِ عَرَفَةَ وَ غُسْلَ دُخُولِ الْحَرَمِ وَ غُسْلَ الْمُبَاهَلَةِ.
أَقُولُ: حَمَلَ الشَّیْخُ وَ غَیْرُهُ الْوُجُوبَ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ الْمُؤَکَّدِ فِی غَیْرِ الْأَغْسَالِ السِّتَّةِ الْوَاجِبَةِ وَ ذَکَرُوا أَنَّ الْأَخْبَارَ دَالَّةٌ عَلَی نَفْیِ وُجُوبِهَا.
ترجمه:
از سماعه نقل شده است که گفت: «از امام صادق (ع) درباره غسل جمعه سؤال کردم. فرمود: غسل جمعه واجب است چه در سفر و چه در حضر، مگر اینکه برای زنان در سفر به دلیل کمبود آب رخصت داده شده است. همچنین غسل جنابت واجب است و غسل حائض هنگام طهارت(ازخون) واجب است و غسل مستحاضه نیز واجب است وقتی که از پارچه (کرستف) عبور کند. همچنین غسل نفاس واجب است و غسل مولود واجب است و غسل میت واجب است و غسل کسی که میت را غسل داده واجب است و غسل محرم واجب است و غسل روز عرفه واجب است و غسل زیارت واجب است مگر به عذر، و غسل ورود به خانه واجب است و غسل ورود به حرم مستحب است که تنها با غسل وارد نشود و غسل مباهله واجب است و غسل استسقاء واجب است و غسل اولین شب ماه رمضان مستحب است و غسل شب بیستم و شب بیست و سوم سنت است و نباید آن را ترک کرد؛ زیرا در یکی از این شبها احتمال شب قدر وجود دارد. همچنین غسل روز فطر و روز قربانی سنت است و نباید ترک شود. غسل استخاره نیز مستحب است.»
و صدوق نیز با اسناد خود از سماعه بن مهران نقل کرده است، نزدیک به همین مضمون روایت کرده جز اینکه گفته است: «غسل ورود به حرم واجب است و مستحب است که تنها با غسل وارد شود.»
و کلینی نیز از محمد بن یحیی از احمد بن محمد از عثمان بن عیسی به همین مضمون نقل کرده است، جز اینکه غسل کسی که میت را لمس کرده، غسل محرم، غسل روز عرفه، غسل ورود به حرم و غسل مباهله را حذف کرده است.
راوی میگوید: به نظر میرسد که شیخ و دیگران وجوب را بر مستحب مؤکد در غیر از شش غسل واجب حمل کردهاند و ذکر کردهاند که اخبار دال بر نفی وجوب آنهاست.
3711- 4- (3)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع
الْغُسْلُ فِی سَبْعَةَ عَشَرَ مَوْطِناً لَیْلَةِ سَبْعَ عَشْرَةَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ- وَ لَیْلَةِ تِسْعَ عَشْرَةَ وَ لَیْلَةِ إِحْدَی وَ عِشْرِینَ- وَ لَیْلَةِ ثَلَاثٍ وَ عِشْرِینَ وَ فِیهَا تُرْجَی لَیْلَةُ الْقَدْرِ- وَ غُسْلُ الْعِیدَیْنِ وَ إِذَا دَخَلْتَ الْحَرَمَیْنِ- وَ یَوْمِ تُحْرِمُ وَ یَوْمِ الزِّیَارَةِ وَ یَوْمِ تَدْخُلُ الْبَیْتَ- وَ یَوْمِ التَّرْوِیَةِ وَ یَوْمِ عَرَفَةَ وَ إِذَا غَسَّلْتَ مَیِّتاً وَ کَفَّنْتَهُ أَوْ مَسِسْتَهُ بَعْدَ مَا یَبْرُدُ وَ یَوْمِ الْجُمُعَةِ- وَ غُسْلُ الْکُسُوفِ إِذَا احْتَرَقَ الْقُرْصُ کُلُّهُ فَاسْتَیْقَظْتَ وَ لَمْ تُصَلِّ فَعَلَیْکَ أَنْ تَغْتَسِلَ وَ تَقْضِیَ الصَّلَاةَ وَ غُسْلُ الْجَنَابَةِ فَرِیضَةٌ.
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین نقل کرده است که امام باقر (ع) فرمودند:
«غسل در هفده موطن واجب است:
شب هفدهم ماه رمضان
شب نوزدهم
شب بیست و یکم
شب بیست و سوم که در این شب، احتمال شب قدر وجود دارد.
غسل روز عید فطر و روز عید قربانی
وقتی که به حرمین (مکه و مدینه) وارد میشوی
روزی که محرم میشوی
روز زیارت
روز ورود به خانه (کعبه)
روز ترویه
روز عرفه
وقتی که میت را غسل میدهی و کفن میکنی یا اگر بعد از سرد شدن، میت را لمس کنی
روز جمعه
غسل کسوف، اگر تمام قرص خورشید گرفته شود و بیدار شوی و نماز نخوانده باشی، بر تو واجب است که غسل کنی و نماز را قضا کنی
و غسل جنابت که فرض است.»
3712- 5- (1)وَ فِی الْخِصَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع مِثْلَهُ وَ زَادَ وَ غُسْلُ الْمَیِّتِ ثُمَّ قَالَ وَ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ- قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع اغْتَسِلْ فِی لَیْلَةِ أَرْبَعَةٍ وَ عِشْرِینَ- وَ مَا عَلَیْکَ أَنْ تَعْمَلَ فِی اللَّیْلَتَیْنِ جَمِیعاً.
ترجمه:
از محمد بن مسلم مثل همان روایت نقل شده است ولی اضافه کرده که امام باقر (ع) فرمودند:
«غسل میت هم از موارد واجب است. سپس عبد الرحمن بن ابی عبدالله گفت: امام صادق (ع) به من فرمود: در شب بیست و چهارم غسل کن و بر تو چیزی نیست که در هر دو شب (بیست و سوم و بیست و چهارم) غسل کنی.»
3713- 6- (2)وَ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُبْدُوسٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُتَیْبَةَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الرِّضَا ع فِی کِتَابٍ کَتَبَهُ إِلَی الْمَأْمُونِ- وَ غُسْلُ یَوْمِ الْجُمُعَةِ سُنَّةٌ وَ غُسْلُ الْعِیدَیْنِ وَ غُسْلُ دُخُولِ مَکَّةَ وَ الْمَدِینَةِ- وَ غُسْلُ الزِّیَارَةِ وَ غُسْلُ الْإِحْرَامِ وَ أَوَّلِ لَیْلَةٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ- وَ لَیْلَةِ سَبْعَ عَشْرَةَ وَ لَیْلَةِ تِسْعَ عَشْرَةَ- وَ لَیْلَةِ إِحْدَی وَ عِشْرِینَ وَ لَیْلَةِ ثَلَاثٍ وَ عِشْرِینَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ- هَذِهِ الْأَغْسَالُ سُنَّةٌ وَ غُسْلُ الْجَنَابَةِ فَرِیضَةٌ وَ غُسْلُ الْحَیْضِ مِثْلُهُ.
ترجمه:
3714- 7- (3)وَ فِی الْخِصَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ الْغُسْلَ فِی أَرْبَعَةَ عَشَرَ مَوْطِناً
ترجمه:
ابن سنان از حضرت صادق علیه السلام نقل کرده که فرمودند : غسل در 14 مورد وارد شده غسل میت /غسل جنابت /غسل مس میت /غسل جمعه /غسل عیدین /غسل روز عرفه /غسل احرام /و دخول در کعبه /و دخول در مدینه /و دخول در حرم و زیارت /و شب نوزدهم بیست /و یکم و بیست و سوم ماه رمضان
3715- 8- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ع فِی حَدِیثِ شَرَائِعِ الدِّینِ قَالَ: وَ الْأَغْسَالُ مِنْهَا غُسْلُ الْجَنَابَةِ وَ الْحَیْضِ وَ غُسْلُ الْمَیِّتِ وَ مَنْ مَسَّ الْمَیِّتَ بَعْدَ مَا یَبْرُدُ وَ غُسْلُ مَنْ غَسَّلَ الْمَیِّتَ وَ غُسْلُ یَوْمِ الْجُمُعَةِ- وَ غُسْلُ الْعِیدَیْنِ وَ غُسْلُ دُخُولِ مَکَّةَ- وَ غُسْلُ دُخُولِ الْمَدِینَةِ وَ غُسْلُ الزِّیَارَةِ وَ غُسْلُ الْإِحْرَامِ وَ غُسْلُ یَوْمِ عَرَفَةَ- وَ غُسْلُ لَیْلَةِ سَبْعَ عَشْرَةَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ- وَ غُسْلُ لَیْلَةِ تِسْعَ عَشْرَةَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ- وَ غُسْلُ لَیْلَةِ إِحْدَی وَ عِشْرِینَ وَ لَیْلَةِ ثَلَاثٍ وَ عِشْرِینَ مِنْهُ وَ أَمَّا الْفَرْضُ فَغُسْلُ الْجَنَابَةِ وَ غُسْلُ الْجَنَابَةِ وَ الْحَیْضِ وَاحِدٌ.
ترجمه:
اعمش از حضرت صادق علیه السلام نقل کرده که فرمودند :بعضی از غسلها عبارتند از غسل جنابت /میت /و غسل میت /وغسل مس میت قتی بدن سرد شده باشد /و غسل روز جمعه /و غسل برای دخول در مکه /و مدینه /و غسل زیارت و غسل احرام /و غسل روز عرفه /و غسل شب هفدهم از ماه رمضان /و غسل شب نوزدهم رمضان /شب بیست و یکم /و بیست و سوم از ماه رمضان اما غسل واجب پس غسل جنابت و حیض یکی هستند .
3716- 9- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ مُحَمَّدٍ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: اغْتَسِلْ یَوْمَ الْأَضْحَی وَ الْفِطْرِ وَ الْجُمُعَةِ- وَ إِذَا غَسَّلْتَ مَیِّتاً وَ لَا تَغْتَسِلْ مِنْ مَسِّهِ إِذَا أَدْخَلْتَهُ الْقَبْرَ وَ لَا إِذَا حَمَلْتَهُ.
ترجمه:
از محمد حلبی از امام صادق (ع) روایت شده که فرمود: در روز عید قربان و عید فطر و روز جمعه غسل کن، و هرگاه میّتی را غسل دادی (غسل کن)، اما بهخاطر لمس او هنگامی که او را در قبر قرار دادی و یا او را حمل کردی، غسل نکن.
3717- 10- (3)وَ عَنْهُ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْغُسْلُ مِنَ الْجَنَابَةِ وَ یَوْمَ الْجُمُعَةِ وَ یَوْمَ الْفِطْرِ- وَ یَوْمَ الْأَضْحَی وَ یَوْمَ عَرَفَةَ عِنْدَ زَوَالِ الشَّمْسِ وَ مَنْ غَسَّلَ مَیِّتاً وَ حِینَ یُحْرِمُ وَ عِنْدَ دُخُولِ مَکَّةَ وَ الْمَدِینَةِ وَ دُخُولِ الْکَعْبَةِ- وَ غُسْلُ الزِّیَارَةِ وَ الثَّلَاثِ اللَّیَالِی فِی شَهْرِ رَمَضَانَ.
ترجمه:
از ابن سنان از امام صادق (ع) روایت شده که فرمود: غسل جنابت، و غسل روز جمعه، و روز عید فطر، و روز عید قربان، و روز عرفه هنگام زوال خورشید، و هر کس میّتی را غسل دهد، و هنگام احرام بستن، و هنگام ورود به مکه و مدینه، و ورود به کعبه، و غسل زیارت، و سه شب در ماه رمضان (مستحب است).
3718- 11- (1)وَ عَنْهُ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: الْغُسْلُ فِی سَبْعَةَ عَشَرَ مَوْطِناً لَیْلَةِ سَبْعَ عَشْرَةَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ هِیَ لَیْلَةُ الْتَقَی الْجَمْعَانِ وَ لَیْلَةِ تِسْعَ عَشْرَةَ وَ فِیهَا یُکْتَبُ الْوَفْدُ وَفْدُ السَّنَةِ وَ لَیْلَةِ إِحْدَی وَ عِشْرِینَ وَ هِیَ اللَّیْلَةُ الَّتِی أُصِیبَ فِیهَا أَوْصِیَاءُ الْأَنْبِیَاءِ ع- وَ فِیهَا رُفِعَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ ع وَ قُبِضَ مُوسَی ع- وَ لَیْلَةِ ثَلَاثٍ وَ عِشْرِینَ یُرْجَی فِیهَا لَیْلَةُ الْقَدْرِ- وَ یَوْمَیِ الْعِیدَیْنِ وَ إِذَا دَخَلْتَ الْحَرَمَیْنِ- وَ یَوْمِ تُحْرِمُ وَ یَوْمِ الزِّیَارَةِ وَ یَوْمِ تَدْخُلُ الْبَیْتَ وَ یَوْمِ التَّرْوِیَةِ وَ یَوْمِ عَرَفَةَ- وَ إِذَا غَسَّلْتَ مَیِّتاً أَوْ کَفَّنْتَهُ أَوْ مَسِسْتَهُ بَعْدَ مَا یَبْرُدُ وَ یَوْمِ الْجُمُعَةِ وَ غُسْلُ الْجَنَابَةِ فَرِیضَةٌ وَ غُسْلُ الْکُسُوفِ إِذَا احْتَرَقَ الْقُرْصُ کُلُّهُ فَاغْتَسِلْ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا کَمَا مَرَّ (2).
ترجمه:
از محمد بن مسلم از یکی از آن دو (امام باقر یا امام صادق علیهما السلام) روایت شده که فرمود: غسل در هفده موضع (مستحب است): شب هفدهم ماه رمضان که شب برخورد دو گروه است، و شب نوزدهم که در آن، گروه که که مهمان خدا خواهند بود(مه به حج می روند) نوشته میشود، و شب بیست و یکم که در آن، وصیهای پیامبران مورد آسیب قرار گرفتند، و در آن شب عیسی بن مریم (ع) به آسمان برده شد و موسی (ع) قبض روح شد، و شب بیست و سوم که امید است شب قدر باشد، و روز عیدین (عید فطر و عید قربان)، و هنگامی که وارد حرمین (مکه و مدینه) میشوی، و روزی که احرام میبندی، و روز زیارت، و روزی که وارد خانه کعبه میشوی، و روز ترویه (هشتم ذیالحجه)، و روز عرفه، و هرگاه میّتی را غسل دادی یا کفن کردی یا پس از سرد شدن لمسش کردی، و روز جمعه. و غسل جنابت واجب است، و غسل کسوف زمانی که تمام قرص خورشید گرفته شد، پس (در این حالت) غسل کن.
3719- 12- (3)وَ عَنْهُ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: الْغُسْلُ مِنَ الْجَنَابَةِ وَ غُسْلُ الْجُمُعَةِ وَ الْعِیدَیْنِ- وَ یَوْمِ عَرَفَةَ وَ ثَلَاثِ لَیَالٍ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ- وَ حِینَ تَدْخُلُ الْحَرَمَ- وَ إِذَا أَرَدْتَ (دُخُولَ الْبَیْتِ الْحَرَامِ- وَ إِذَا أَرَدْتَ) (4)دُخُولَ مَسْجِدِ الرَّسُولِ ص وَ مَنْ غَسَّلَ الْمَیِّتَ.
ترجمه:
از محمد بن مسلم از امام باقر (ع) روایت شده که فرمود: غسل جنابت، و غسل جمعه، و (غسل) عیدین، و روز عرفه، و سه شب در ماه رمضان، و هنگام ورود به حرم، و زمانی که بخواهی وارد خانه کعبه شوی، و زمانی که بخواهی وارد مسجد رسول خدا (ص) شوی، و هر کس میّتی را غسل دهد (مستحب است).
3720- 13- (5)وَ عَنْهُ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ اللَّیَالِی الَّتِی یُسْتَحَبُّ فِیهَا الْغُسْلُ مِنْ (6)شَهْرِ رَمَضَانَ- فَقَالَ لَیْلَةُ تِسْعَ عَشْرَةَ وَ لَیْلَةُ إِحْدَی
وَ عِشْرِینَ- وَ لَیْلَةُ ثَلَاثٍ وَ عِشْرِینَ وَ قَالَ فِی لَیْلَةِ تِسْعَ عَشْرَةَ یُکْتَبُ وَفْدُ الْحَاجِّ وَ فِیهَا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ وَ لَیْلَةُ إِحْدَی وَ عِشْرِینَ فِیهَا رُفِعَ عِیسَی وَ فِیهَا قُبِضَ وَصِیُّ مُوسَی- وَ فِیهَا قُبِضَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع- وَ لَیْلَةُ ثَلَاثٍ وَ عِشْرِینَ وَ هِیَ لَیْلَةُ الْجُهَنِیِّ- وَ حَدِیثُهُ أَنَّهُ قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ ص- إِنَّ مَنْزِلِی نَاءٍ عَنِ الْمَدِینَةِ فَمُرْنِی بِلَیْلَةٍ أَدْخُلُ فِیهَا فَأَمَرَهُ بِلَیْلَةِ ثَلَاثٍ وَ عِشْرِینَ.
وَ رَوَاهُ فِی الْمِصْبَاحِ عَنْ زُرَارَةَ (1)
وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ مِثْلَهُ (2)إِلَّا أَنَّهُ حَذَفَ کِتَابَةَ وَفْدِ الْحَاجِّ وَ قَبْضِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع
ترجمه:
از زراره از یکی از آن دو (امام باقر یا امام صادق) روایت شده که فرمود: از او درباره شبهایی از ماه رمضان که غسل در آنها مستحب است، پرسیدم. فرمود: شب نوزدهم، شب بیست و یکم، و شب بیست و سوم. و فرمود: در شب نوزدهم،اسم حاجیان(که به حج خواهند رفت) نوشته میشوند و در آن شب هر امر حکیمانهای جدا میگردد. و شب بیست و یکم، در آن شب عیسی (ع) به آسمان برده شد و وصیّ موسی (ع) در آن شب وفات یافت و امیرالمؤمنین (ع) در آن شب شهید شد. و شب بیست و سوم، که همان شب جُهَنی است. و داستان جُهَنی این است که او به رسول خدا (ص) گفت: منزل من از مدینه دور است، پس مرا به شبی فرمان ده که در آن وارد (مدینه) شوم. پس پیامبر (ص) او را به شب بیست و سوم امر فرمود.
3721- 14- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ الْأَحْمَرِیِّ عَنْ جَمَاعَةٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ بُکَیْرِ بْنِ أَعْیَنَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع فِی أَیِّ اللَّیَالِی أَغْتَسِلُ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ قَالَ فِی تِسْعَ عَشْرَةَ وَ فِی إِحْدَی وَ عِشْرِینَ وَ فِی ثَلَاثٍ وَ عِشْرِینَ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
از بکیر بن اعین روایت شده که گفت: از امام صادق (ع) پرسیدم: در کدام شبهای ماه رمضان غسل کنم؟ فرمود: در شب نوزدهم، شب بیست و یکم، و شب بیست و سوم. ....
3722- 15- (4)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْغُسْلِ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ- وَ أَیَّ اللَّیَالِی أَغْتَسِلُ قَالَ تِسْعَ عَشْرَةَ- وَ إِحْدَی وَ عِشْرِینَ وَ ثَلَاثٍ وَ عِشْرِینَ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی اسْتِحْبَابِ أَکْثَرِ الْأَغْسَالِ الْمَذْکُورَةِ هُنَا (5)وَ فِی
الصَّلَاةِ (1)وَ الصَّوْمِ (2)وَ الْحَجِّ (3)وَ عَلَی اسْتِحْبَابِ أَغْسَالٍ أُخَرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی.
ترجمه:
از بکیر بن اعین روایت شده که گفت: از امام صادق (ع) پرسیدم: در کدام شبهای ماه رمضان غسل کنم؟ فرمود: در شب نوزدهم، شب بیست و یکم، و شب بیست و سوم.
(4)2 بَابُ اسْتِحْبَابِ غُسْلِ یَوْمِ عَرَفَةَ أَیْنَمَا کَانَ ترجمه:
3723- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ الْفَتَّالُ الْفَارِسِیُّ فِی رَوْضَةِ الْوَاعِظِینَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَیَابَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ غُسْلِ یَوْمِ عَرَفَةَ فِی الْأَمْصَارِ فَقَالَ اغْتَسِلْ أَیْنَمَا کُنْتَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ أَبَانٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَیَابَةَ (6)
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (7)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (8).
ترجمه:
از عبدالرحمن بن سیابة روایت شده که گفت: از امام صادق (ع) درباره غسل روز عرفه در شهرها (غیر از مکه) پرسیدم. فرمود: هر کجا که هستی، غسل کن.
(9)3 بَابُ اسْتِحْبَابِ الْأَغْسَالِ الْمَذْکُورَةِ لِلنِّسَاءِ وَ الرِّجَالِ ترجمه:
3724- 1- (10)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَرْأَةِ عَلَیْهَا غُسْلُ یَوْمِ الْجُمُعَةِ- وَ الْفِطْرِ
1) یأتی فی الباب 47 من أبواب صلاة الجمعة، و فی الباب 14 من أبواب صلاة العیدین.
2) یأتی فی الباب 7 من أبواب نافلة شهر رمضان و الباب 32 من أبواب أحکام شهر رمضان و فی الباب 13 من أبواب صلاة الکسوف.
3) یأتی فی الباب 8 و 9 من أبواب الاحرام، و فی الباب 1 من أبواب مقدمات الطواف، و فی الباب 9 من أبواب إحرام الحجّ، و فی الباب 2 و 3 من أبواب زیارة البیت.
4) الباب 2 فیه حدیث واحد.
5) روضة الواعظین- 351.
6) التهذیب 5- 479- 1696.
7) تقدم ما یدلّ علیه فی الباب 1 من هذه الأبواب.
8) یأتی فی الحدیث 1 من الباب 31 من هذه الأبواب، و یأتی ما یدلّ علی غسل یوم عرفة فی الباب 9 من أبواب إحرام الحجّ.
9) الباب 3 فیه حدیث واحد.
10) الفقیه 1- 507- 1463.
وَ الْأَضْحَی وَ یَوْمِ عَرَفَةَ- قَالَ نَعَمْ عَلَیْهَا الْغُسْلُ کُلُّهُ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ بِعُمُومِهِ وَ إِطْلَاقِهِ (1)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (2).
ترجمه:
از حلبی از امام صادق (ع) روایت شده که گفت: از او درباره (حکم) غسل روز جمعه، عید فطر، عید قربان و روز عرفه برای زن پرسیدم. فرمود: بله، همه این غسلها بر او (زن) مستحب است.
(3)4 بَابُ اسْتِحْبَابِ الْغُسْلِ لَیَالِیَ الْإِفْرَادِ الثَّلَاثَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ ترجمه:
3725- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی وَ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: الْغُسْلُ فِی ثَلَاثِ (5)لَیَالٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ- فِی تِسْعَ عَشْرَةَ وَ إِحْدَی وَ عِشْرِینَ وَ ثَلَاثٍ وَ عِشْرِینَ- وَ أُصِیبَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع فِی لَیْلَةِ تِسْعَ عَشْرَةَ- وَ قُبِضَ فِی لَیْلَةِ إِحْدَی وَ عِشْرِینَ- قَالَ وَ الْغُسْلُ فِی أَوَّلِ اللَّیْلِ وَ هُوَ یُجْزِی إِلَی آخِرِهِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْعَلَاءِ نَحْوَهُ (6).
ترجمه:
از محمد بن مسلم از یکی از آن دو (امام باقر یا امام صادق) روایت شده که فرمود: غسل در سه شب از ماه رمضان (مستحب است): شب نوزدهم، شب بیست و یکم، و شب بیست و سوم. و امیرالمؤمنین (ع) در شب نوزدهم مورد ضربت قرار گرفت و در شب بیست و یکم به شهادت رسید. و فرمود: غسل در اول شب (انجام شود) و این (غسل) تا آخر شب کافی است.
3726- 2- (7)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع کَمْ أَغْتَسِلُ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ لَیْلَةً قَالَ لَیْلَةَ تِسْعَ عَشْرَةَ وَ لَیْلَةَ إِحْدَی وَ عِشْرِینَ- وَ لَیْلَةَ ثَلَاثٍ وَ عِشْرِینَ الْحَدِیثَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (8)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (9)وَ الْحَصْرُ
1) تقدم فی الباب 1 و 2 من هذه الأبواب.
2) یأتی ما یدلّ علی ذلک فی الأبواب الآتیة خصوصا فی الباب 6 من هذه الأبواب.
3) الباب 4 فیه حدیثان.
4) الکافی 4- 154- 4، و أورد ذیله أیضا فی الحدیث 1 من الباب 13 من هذه الأبواب.
5) لیس فی المصدر.
6) الفقیه 2- 155- 2015.
7) الکافی 4- 153- 2، و أورده بتمامه فی الحدیث 2 من الباب 1 من هذه الأبواب.
8) تقدم فی الباب 1 من هذه الأبواب.
9) یأتی فی الباب 5 و 14 من هذه الأبواب، و فی الباب 7 من أبواب نافلة شهر رمضان، و فی الباب 32 من أبواب أحکام شهر رمضان.
الْمَذْکُورُ مَحْمُولٌ عَلَی حَصْرِ الِاسْتِحْبَابِ الْمُؤَکَّدِ لِمَا مَضَی (1)وَ یَأْتِی (2)مَعَ أَنَّهُ غَیْرُ صَرِیحٍ فِی الْحَصْرِ.
ترجمه:
از سلیمان بن خالد روایت شده که گفت: از امام صادق (ع) پرسیدم: در کدام شبها باید در ماه رمضان غسل کنم؟ فرمود: در شب نوزدهم، شب بیست و یکم، و شب بیست و سوم. و من میگویم: پیشتر آنچه که دلالت بر این موضوع دارد ذکر شده و آنچه که به آن اشاره خواهد شد، نیز خواهد آمد. و حصر مذکور، بر حصر استحباب مؤکد برای آنچه که گذشت، حمل میشود، و به علاوه، این حصر بهطور صریح در این مورد ذکر نشده است.
(3)5 بَابُ اسْتِحْبَابِ الْغُسْلِ لَیْلَةَ ثَلَاثٍ وَ عِشْرِینَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ مَرَّتَیْنِ فِی أَوَّلِ اللَّیْلِ وَ آخِرِهِ ترجمه:
3727- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ دَاوُدَ وَ عَلِیٍّ أَخَوَیْهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ بُرَیْدٍ قَالَ: رَأَیْتُهُ اغْتَسَلَ فِی لَیْلَةِ ثَلَاثٍ وَ عِشْرِینَ مَرَّتَیْنِ مَرَّةً مِنْ أَوَّلِ اللَّیْلِ وَ مَرَّةً مِنْ آخِرِ اللَّیْلِ.
وَ
رَوَاهُ ابْنُ طَاوُسٍ فِی کِتَابِ الْإِقْبَالِ بِإِسْنَادِهِ إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ هَارُونَ بْنِ مُوسَی بِإِسْنَادِهِ إِلَی بُرَیْدِ بْنِ مُعَاوِیَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (5)إِلَّا أَنَّهُ قَالَ- لَیْلَةِ ثَلَاثٍ وَ عِشْرِینَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَان
ترجمه:
از بریده روایت شده که گفت: او (امام صادق (ع)) را دیدم که در شب بیست و سوم دو بار غسل کرد؛ یک بار از اوایل شب و یک بار از آخر شب.
(6)6 بَابُ اسْتِحْبَابِ غُسْلِ الْجُمُعَةِ فِی السَّفَرِ وَ الْحَضَرِ لِلْأُنْثَی وَ الذَّکَرِ الْعَبْدِ وَ الْحُرِّ وَ عَدَمِ تَأَکُّدِ الِاسْتِحْبَابِ لِلنِّسَاءِ فِی السَّفَرِ ترجمه:
3728- 1- (7)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع
قَالَ: الْغُسْلُ یَوْمَ الْجُمُعَةِ عَلَی الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ فِی الْحَضَرِ وَ عَلَی الرِّجَالِ فِی السَّفَرِ وَ لَیْسَ عَلَی النِّسَاءِ فِی السَّفَرِ.
ترجمه:
از منصور بن حازم از امام صادق (ع) روایت شده که فرمود: غسل روز جمعه بر مردان و زنان در حال حضر (غیرسفر) واجب است و بر مردان در سفر نیز واجب است، اما بر زنان در سفر واجب نیست.
3729- 2- (1)قَالَ وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی أَنَّهُ رُخِّصَ لِلنِّسَاءِ فِی السَّفَرِ لِقِلَّةِ الْمَاءِ.
ترجمه:
فرمود: و در روایتی دیگر آمده است که برای زنان در سفر به خاطر کمبود آب، رخصت داده شده است (که غسل نکنند).
3730- 3- (2)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْغُسْلِ یَوْمَ الْجُمُعَةِ- فَقَالَ وَاجِبٌ عَلَی کُلِّ ذَکَرٍ أَوْ (3)أُنْثَی عَبْدٍ (4)أَوْ حُرٍّ (5).
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
از عبدالله بن مغیره از امام رضا (ع) روایت شده که گفت: از او درباره غسل روز جمعه پرسیدم. فرمود: بر هر مرد و زنی، بنده و آزاد واجب است.
3731- 4- (7)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَکَمِ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع لِیَتَزَیَّنْ أَحَدُکُمْ یَوْمَ الْجُمُعَةِ یَغْتَسِلُ وَ یَتَطَیَّبُ الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (8).
ترجمه:
از هشام بن حکم روایت شده که گفت: امام صادق (ع) فرمود: یکی از شما در روز جمعه باید آراسته شود؛ غسل کند و خوشبو باشد.
3732- 5- (9)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع لَا تَدَعِ الْغُسْلَ یَوْمَ الْجُمُعَةِ فَإِنَّهُ سُنَّةٌ وَ شَمَّ الطِّیبِ إِلَی أَنْ قَالَ وَ قَالَ الْغُسْلُ وَاجِبٌ یَوْمَ الْجُمُعَةِ.
ترجمه:
از زراره روایت شده که گفت: امام باقر (ع) فرمود: غسل روز جمعه را ترک نکنید، زیرا این سنت است و بوی خوش استفاده کنید. و فرمود: غسل روز جمعه واجب است.
3733- 6- (10)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی
1) الکافی 3- 42- 3.
2) الکافی 3- 41- 1 و التهذیب 1- 111- 291 و الاستبصار 1- 103- 336.
3) کتب المصنّف علی همزة (أو) علامة نسخة.
4) فی التهذیب- من عبد- هامش المخطوط-.
5) فی الاستبصار، و حر (هامش المخطوط).
6) التهذیب 3- 9- 28.
7) الکافی 3- 417- 1 و التهذیب 3- 10- 32.
8) الفقیه 1- 116- 244.
9) الکافی 3- 417- 4.
10) الکافی 3- 142- 2 و التهذیب 1- 111- 292.
عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ (1)قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا ع عَنْ غُسْلِ یَوْمِ الْجُمُعَةِ- فَقَالَ وَاجِبٌ عَلَی کُلِّ ذَکَرٍ وَ أُنْثَی عَبْدٍ أَوْ (2)حَرٍّ.
ترجمه:
از محمد بن عبدالله روایت شده که گفت: از امام رضا (ع) درباره غسل روز جمعه پرسیدم. فرمود: بر هر مرد و زنی، بنده و آزاد واجب است.
3734- 7- (3)
(3)-
وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَیْفٍ عَنْ أَبِیهِ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ خَالِدٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الْأَوَّلَ ع کَیْفَ صَارَ غُسْلُ یَوْمِ الْجُمُعَةِ- وَاجِباً فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ أَتَمَّ صَلَاةَ الْفَرِیضَةِ بِصَلَاةِ النَّافِلَةِ وَ أَتَمَّ صِیَامَ الْفَرِیضَةِ بِصِیَامِ النَّافِلَةِ وَ أَتَمَّ وُضُوءَ النَّافِلَةِ بِغُسْلِ یَوْمِ الْجُمُعَةِ- مَا کَانَ فِی (4)ذَلِکَ مِنْ سَهْوٍ أَوْ تَقْصِیرٍ أَوْ نِسْیَانٍ أَوْ نُقْصَانٍ (5).وَ
رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِی سُمَیْنَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ خَالِدٍ مِثْلَهُ (6)إِلَّا أَنَّهُ قَالَ وَ أَتَمَّ وُضُوءَ الْفَرِیضَةِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ (7)
وَ رَوَاهُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ وَ کَذَا کُلُّ مَا قَبْلَهُ (8)وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَعْبَدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ خَالِدٍ (9)
أَقُولُ: فِی هَذَا قَرِینَةٌ وَاضِحَةٌ عَلَی أَنَّ الْمُرَادَ بِالْوُجُوبِ الِاسْتِحْبَابُ الْمُؤَکَّدُ
لِأَنَّ إِتْمَامَ وُضُوءِ النَّافِلَةِ لَیْسَ بِوَاجِبٍ وَ لَا لَازِمٍ کَیْفَ وَ إِتْمَامُ الصَّلَاةِ وَ الصِّیَامِ الْوَاجِبَیْنِ هُنَا لَیْسَ بِوَاجِبٍ لِلْقَطْعِ بِعَدَمِ وُجُوبِ صَوْمِ النَّافِلَةِ وَ صَلَاةِ النَّافِلَةِ.
ترجمه:
از حسین بن خالد روایت شده که گفت: از امام حسن اول (ع) پرسیدم: چگونه غسل روز جمعه واجب شد؟ فرمود: خداوند نماز واجب را با نماز نافله کامل کرد و روزه واجب را با روزه نافله کامل کرد و وضو نافله را با غسل روز جمعه کامل کرد. هر آنچه در این مورد از سهو یا تقصیر یا نسیان یا نقصان باشد، وجود ندارد.
میگویم:
در اینجا نشانهای روشن وجود دارد که مقصود از وجوب، استحباب مؤکد است. زیرا اتمام وضو نافله واجب و لازم نیست. چگونه ممکن است، در حالی که اتمام نماز و روزه واجب نیز در اینجا واجب نیست، به خاطر قطعیت عدم وجوب روزه و نماز نافله؟
3735- 8- (1)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنِ النِّسَاءِ أَ عَلَیْهِنَّ غُسْلُ الْجُمُعَةِ قَالَ نَعَمْ.
ترجمه:
از علی بن یقطین روایت شده که گفت: از امام رضا علیه السلام درباره زنان پرسیدم: آیا بر آنها غسل جمعه واجب است؟ فرمود: بله.
3736- 9- (2)وَ عَنْهُ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ عَنْ أَخِیهِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنِ الْغُسْلِ فِی الْجُمُعَةِ- وَ الْأَضْحَی وَ الْفِطْرِ قَالَ سُنَّةٌ وَ لَیْسَ بِفَرِیضَةٍ.
ترجمه:
از علی بن یقطین روایت شده که گفت: از امام حسن (ع) درباره غسل در روز جمعه، عید قربانی و عید فطر پرسیدم. فرمود: سنت است و واجب نیست.
3737- 10- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ غُسْلِ یَوْمِ (4)الْجُمُعَةِ- فَقَالَ سُنَّةٌ فِی السَّفَرِ وَ الْحَضَرِ إِلَّا أَنْ یَخَافَ الْمُسَافِرُ عَلَی نَفْسِهِ الْقُرَّ.
ترجمه:
از زراره روایت شده که گفت: از امام صادق (ع) درباره غسل روز جمعه پرسیدم. فرمود: سنت است در سفر و حضر، مگر اینکه مسافر از سرما بر خود بترسد.
3738- 11- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: اغْتَسِلْ یَوْمَ الْجُمُعَةِ- إِلَّا أَنْ تَکُونَ مَرِیضاً أَوْ تَخَافَ عَلَی نَفْسِکَ.
ترجمه:
از محمد بن مسلم روایت شده که از یکی ازدوامام علیهما السلام نقل کرده است: "روز جمعه غسل کن، مگر اینکه بیمار باشی یا از جان خود بترسی."
3739- 12- (6)وَ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْقَاسِمِ عَنْ عَلِیٍّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ غُسْلِ الْعِیدَیْنِ- أَ وَاجِبٌ هُوَ فَقَالَ هُوَ سُنَّةٌ قُلْتُ فَالْجُمُعَةُ قَالَ هُوَ سُنَّةٌ.
ترجمه:
علی میگوید از حضرت صادق علیه السلام سوال کردم در مورد غسل عیدین آیا واجب است فرمودند :سنت است عرض کردم پس غسل جمعه چطور فرمودند : آن هم مستحب است
3740- 13- (1)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثِ الْجُمُعَةِ قَالَ وَ الْغُسْلُ فِیهَا وَاجِبٌ.
ترجمه:
زراره میگوید از حضرت باقر علیه السلام درحدیث جمعه فرمودند :غسل در جمعه واجب است
3741- 14- (2)قَالَ وَ قَالَ الصَّادِقُ ع غُسْلُ یَوْمِ الْجُمُعَةِ طَهُورٌ وَ کَفَّارَةٌ لِمَا بَیْنَهُمَا مِنَ الذُّنُوبِ مِنَ الْجُمُعَةِ إِلَی الْجُمُعَةِ.
ترجمه:
حضرت صادق علیه السلام فرمودند :غسل روز جمعه طهارت و پاکیست و کفاره گناهان بین دو جمعه میباشد
3742- 15- (3)قَالَ وَ قَالَ الصَّادِقُ ع فِی عِلَّةِ غُسْلِ یَوْمِ الْجُمُعَةِ- إِنَّ الْأَنْصَارَ کَانَتْ تَعْمَلُ فِی نَوَاضِحِهَا وَ أَمْوَالِهَا فَإِذَا کَانَ یَوْمُ الْجُمُعَةِ حَضَرُوا الْمَسْجِدَ فَتَأَذَّی النَّاسُ بِأَرْوَاحِ آبَاطِهِمْ وَ أَجْسَادِهِمْ فَأَمَرَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ص بِالْغُسْلِ فَجَرَتْ بِذَلِکَ السُّنَّةُ.
وَ رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع (4)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع نَحْوَهُ (5).
ترجمه:
امام صادق علیه السلام فرمودند علت غسل روز جمعه این است که انصار در آبکشی با شتر و در اموالشان کار میکردند وقتی روز جمعه درمسجد حاضر میشدند مردم از بوی بد آنها اذیت میشدند پس پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم امر کردند که غسل انجام دهند پس از آن تبدیل شد به سنت
3743- 16- (6)قَالَ وَ رُوِیَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَی أَتَمَّ صَلَاةَ الْفَرِیضَةِ بِصَلَاةِ النَّافِلَةِ وَ أَتَمَّ صِیَامَ الْفَرِیضَةِ بِصِیَامِ النَّافِلَةِ وَ أَتَمَّ الْوُضُوءَ بِغُسْلِ یَوْمِ الْجُمُعَةِ.
ترجمه:
روایت شده که خداوند تمام میکند نماز واجب را به وسیله نماز مستحبی وتمام میکند روزه واجب را به وسیله روزه مستحبی تمام میکند و وضو را با غسل روز جمعه تمام می کند .
3744- 17- (7)وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی رَفَعَهُ قَالَ: غُسْلُ الْجُمُعَةِ وَاجِبٌ عَلَی الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ فِی السَّفَرِ وَ الْحَضَرِ إِلَّا أَنَّهُ رُخِّصَ لِلنِّسَاءِ فِی السَّفَرِ لِقِلَّةِ الْمَاءِ.
أَقُولُ: هَذَا یَدُلُّ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ أَیْضاً وَ إِلَّا لَمَا رُخِّصَ فِیهِ إِلَّا عِنْدَ عَدَمِ
الْمَاءِ لَا قِلَّتِهِ وَ احْتِمَالُ إِرَادَةِ عَدَمِ وُجُودِ مَا یَزِیدُ عَنْ قَدْرِ الضَّرُورَةِ لِلشُّرْبِ یَدْفَعُهُ أَنَّهُ لَا یَبْقَی فَرْقٌ بَیْنَ الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ وَ لَا بَیْنَ السَّفَرِ وَ الْحَضَرِ مَعَ التَّصْرِیحَاتِ بِنَفْیِ الْوُجُوبِ کَمَا مَضَی (1)وَ یَأْتِی (2).
ترجمه:
از محمد بن احمد بن یحیی روایت شده که گفت: غسل جمعه واجب است بر مردان و زنان در سفر و حضر، مگر اینکه برای زنان در سفر به دلیل کمبود آب رخصت داده شده است.
میگویم:
اینهم دلالت دارد بر استحباب و گرنه این رخصت داده نمیشد مگر درصورت عدم آب و نه به دلیل کمی آن، و احتمال اراده عدم وجود مقداری که بیشتر از مقدار ضرورت برای نوشیدن باشد، رد میکند زیرا بین مردان و زنان و همچنین بین سفر و حضر فرقی نخواهد بود، با تصریحات به نفی وجوب، همانطور که گذشت.
3745- 18- (3)وَ فِی الْعِلَلِ وَ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ بِأَسَانِیدِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الرِّضَا ع أَنَّهُ کَتَبَ إِلَیْهِ فِی جَوَابِ مَسَائِلِهِ عِلَّةُ غُسْلِ الْعِیدِ (4)- وَ الْجُمُعَةِ وَ غَیْرِ ذَلِکَ (5)لِمَا فِیهِ مِنْ تَعْظِیمِ الْعَبْدِ رَبَّهُ وَ اسْتِقْبَالِهِ الْکَرِیمَ الْجَلِیلَ وَ طَلَبِ الْمَغْفِرَةِ لِذُنُوبِهِ وَ لِیَکُونَ لَهُمْ یَوْمَ عِیدٍ مَعْرُوفٍ یَجْتَمِعُونَ فِیهِ عَلَی ذِکْرِ اللَّهِ فَجُعِلَ فِیهِ الْغُسْلُ تَعْظِیماً لِذَلِکَ الْیَوْمِ وَ تَفْضِیلًا لَهُ عَلَی سَائِرِ الْأَیَّامِ وَ زِیَادَةً فِی النَّوَافِلِ وَ الْعِبَادَةِ وَ لِیَکُونَ طَهَارَةً لَهُ مِنَ الْجُمُعَةِ إِلَی الْجُمُعَةِ.
ترجمه:
از محمد بن سنان، از امام رضا (ع) نقل شده است که در پاسخ به سوالاتش نوشت:
علت غسل عید، جمعه و غیر از آن به دلیل تعظیم بنده برای پروردگارش، استقبال از ذات گرامی و بزرگ خداوند و طلب آمرزش برای گناهانش است، و همچنین برای اینکه آنان روز عید شناختهشدهای داشته باشند که در آن برای ذکر خداوند گرد هم آیند. پس در این روز، غسل واجب شده است تا تعظیم آن روز باشد و برتریاش بر سایر روزها نمایان گردد و افزایشی در نوافل و عبادات باشد، و همچنین برای اینکه از جمعهای تا جمعه دیگر پاکی و طهارت برای او باشد.
3746- 19- (6)مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمُفِیدُ فِی الْمُقْنِعَةِ قَالَ رُوِیَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ: غُسْلُ الْجُمُعَةِ وَ الْفِطْرِ سُنَّةٌ فِی السَّفَرِ وَ الْحَضَرِ.
ترجمه:
مرحوم شیخ مفید در مقنعه گفته اند که حضرت صادق علیه السلام فرمودند :غسل روز جمعه و فطر مستحب است چه در وطن یا در سفر
3747- 20- (7)وَ عَنِ الْعَبْدِ الصَّالِحِ ع أَنَّهُ قَالَ: یَجِبُ غُسْلُ الْجُمُعَةِ عَلَی کُلِّ ذَکَرٍ وَ أُنْثَی مِنْ حُرٍّ أَوْ عَبْدٍ.
ترجمه:
حضرت کاظم علیه السلام فرمودند : غسل جمعه واجب است بر هر مرد یا زن چه آزاد باشد چه دربند .
3748- 21- (8)الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الطُّوسِیُّ فِی الْمَجَالِسِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ (أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَخْلَدٍ) (9)عَنْ (عُمَرَ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ) (10)عَنِ
1) مضی فی الحدیث 6 الباب 1 من هذه الأبواب و الحدیث 9 و 10 و 12 من هذا الباب.
2) یأتی فی الحدیث 19 من هذا الباب.
3) علل الشرائع- 285- 4 الباب 203، و عیون أخبار الرضا (علیه السلام) 2- 88 الباب 33.
4) فی المصدر- العیدین.
5) فی المصدر زیادة- من الأغسال.
6) المقنعة- 26.
7) المقنعة- 26.
8) أمالی الطوسیّ 1- 392.
9) فی المصدر محمّد بن محمّد بن مخلد.
10) فی المصدر- أبو الحسین (عمر بن الحسن بن علیّ بن مالک الشیبانی).
الْحَارِثِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی أُسَامَةَ عَنْ یَزِیدَ بْنِ هَارُونَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ جَاءَ إِلَی الْجُمُعَةِ فَلْیَغْتَسِلْ.
وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ مُوسَی بْنِ سَهْلٍ الْوَشَّاءِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عُلَیَّةَ عَنْ أَیُّوبَ عَنْ نَافِعٍ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم فرمودند : کسی که در نماز جمعه شرکت میکند باید غسل جمعه انجام دهد
3749- 22- (2)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: کَانَ أَبِی یَغْتَسِلُ (لِلْجُمُعَةِ) (3)عِنْدَ الرَّوَاحِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (4)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ وَ عَلَی اسْتِحْبَابِ غُسْلِ یَوْمِ الْجُمُعَةِ لِلنِّسَاءِ أَیْضاً فِی السَّفَرِ (5)فَمَا هُنَا مَحْمُولٌ عَلَی نَفْیِ تَأَکُّدِ الِاسْتِحْبَابِ لَهُنَّ فِی السَّفَرِ.
ترجمه:
از احمد بن محمد بن ابی نصر از امام رضا (ع) نقل شده است که فرمود:
پدرم در هنگام رفتن (به نماز جمعه) غسل میکرد.
میگویم: و قبلاً نیز مواردی ذکر شده که بر این دلالت میکند، و خواهد آمد آنچه بر این موضوع و همچنین بر استحباب غسل روز جمعه برای زنان در سفر نیز دلالت دارد. بنابراین، آنچه در اینجا آمده، حمل میشود بر نفی تأکد استحباب برای زنان در سفر.
(6)7 بَابُ کَرَاهَةِ تَرْکِ غُسْلِ الْجُمُعَةِ ترجمه:
3750- 1- (7)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع
1) أمالی الطوسیّ 1- 392.
2) قرب الإسناد- 158، و أورده أیضا فی الحدیث 3 من الباب 11 من هذه الأبواب.
3) فی المصدر- یوم الجمعة.
4) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الباب 1 من هذه الأبواب.
5) یأتی ما یدلّ علیه فی الباب 7 و 8 و 9 و 10، و الحدیث 1 الباب 16 و الباب 31 من هذه الأبواب، و فی الحدیث 2 و 3 من الباب 47 من أبواب صلاة الجمعة.
6) الباب 7 فیه 3 أحادیث.
7) الکافی 3- 417- 4، تقدم أیضا فی الحدیث 5 من الباب 6 من هذه الأبواب، و یأتی تمامه فی الحدیث 3 من الباب 47 من أبواب صلاة الجمعة.
لَا تَدَعِ الْغُسْلَ یَوْمَ الْجُمُعَةِ- فَإِنَّهُ سُنَّةٌ إِلَی أَنْ قَالَ وَ الْغُسْلُ وَاجِبٌ یَوْمَ الْجُمُعَةِ.
ترجمه:
از زرارة نقل شده که گفت: امام باقر (ع) فرمود:
غسل روز جمعه را ترک نکن، زیرا که آن سنت است ... تا آنکه فرمود: و غسل روز جمعه واجب است.
3751- 2- (1)وَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ الْأَحْمَرِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَمَّادٍ الْأَنْصَارِیِّ عَنْ صَبَّاحٍ الْمُزَنِیِّ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ حَصِیرَةَ (2)عَنِ الْأَصْبَغِ قَالَ: کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع إِذَا أَرَادَ أَنْ یُوَبِّخَ الرَّجُلَ یَقُولُ وَ اللَّهِ لَأَنْتَ أَعْجَزُ مِنَ التَّارِکِ الْغُسْلِ یَوْمَ الْجُمُعَةِ- فَإِنَّهُ لَا یَزَالُ فِی طُهْرٍ إِلَی الْجُمُعَةِ الْأُخْرَی.
وَ رَوَاهُ الْمُفِیدُ فِی الْمُقْنِعَةِ مُرْسَلًا (3)
وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ فَإِنَّهُ لَا یَزَالُ فِی هَمٍّ إِلَی الْجُمُعَةِ الْأُخْرَی (4).
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی مِثْلَ الرِّوَایَةِ الْأُولَی (5).
ترجمه:
از اصبغ نقل شده که گفت:
امیرالمؤمنین (ع) هرگاه میخواست شخصی را سرزنش کند، میفرمود: به خدا سوگند، تو ناتوانتر از کسی هستی که غسل روز جمعه را ترک میکند، زیرا او (کسی که غسل میکند) تا جمعه آینده در حالت طهارت باقی میماند.
3752- 3- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَهْلٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنِ الرَّجُلِ یَدَعُ غُسْلَ الْجُمُعَةِ- نَاسِیاً أَوْ غَیْرَ ذَلِکَ قَالَ إِنْ کَانَ نَاسِیاً فَقَدْ تَمَّتْ صَلَاتُهُ وَ إِنْ کَانَ مُتَعَمِّداً فَالْغُسْلُ أَحَبُّ إِلَیَّ وَ إِنْ هُوَ فَعَلَ فَلْیَسْتَغْفِرِ اللَّهَ وَ لَا یَعُودُ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (7)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (8).
1) الکافی 3- 42- 5.
2) کذا فی المصدر لکن فی الأصل- حضیرة، بالضاد المعجمة.
3) المقنعة- 26.
4) علل الشرائع- 285- 2 الباب 203.
5) التهذیب 3- 9- 30.
6) التهذیب 1- 113- 399، و فی 372- 1141، و الاستبصار 1- 103- 339.
7) تقدم ما یدلّ علیه فی الباب 6 من هذه الأبواب.
8) یأتی ما یدلّ علیه فی الباب 8 من هذه الأبواب.
ترجمه:
از محمد بن سهل از پدرش نقل شده که گفت:
از امام کاظم (ع) درباره شخصی پرسیدم که غسل جمعه را فراموش کرده یا آن را ترک کرده است. حضرت فرمود: اگر فراموش کرده، نماز او کامل است، ولی اگر عمداً ترک کرده، (بداند که) غسل نزد من محبوبتر است و اگر ترک کرده، باید از خدا آمرزش بطلبد و دیگر آن را ترک نکند.
(1)8 بَابُ أَنَّ مَنْ فَاتَهُ غُسْلُ الْجُمُعَةِ حَتَّی صَلَّی اسْتُحِبَّ لَهُ الْغُسْلُ وَ إِعَادَةُ الصَّلَاةِ مَا دَامَ الْوَقْتُ بَاقِیاً ترجمه:
3753- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یَنْسَی الْغُسْلَ یَوْمَ الْجُمُعَةِ حَتَّی صَلَّی قَالَ إِنْ کَانَ فِی وَقْتٍ فَعَلَیْهِ أَنْ یَغْتَسِلَ وَ یُعِیدَ الصَّلَاةَ وَ إِنْ مَضَی الْوَقْتُ فَقَدْ جَازَتْ صَلَاتُهُ.
ترجمه:
از عمار ساباطی نقل شده که گفت:
از امام صادق (ع) درباره مردی پرسیدم که غسل روز جمعه را فراموش کرده و نماز را خوانده است. حضرت فرمود: اگر هنوز در وقت نماز است، باید غسل کند و نماز را دوباره بخواند، و اگر وقت نماز گذشته باشد، نمازش صحیح است و قبول میشود.
3754- 2- (3)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یَدَعُ غُسْلَ یَوْمِ الْجُمُعَةِ- نَاسِیاً أَوْ مُتَعَمِّداً فَقَالَ إِذَا کَانَ نَاسِیاً فَقَدْ تَمَّتْ صَلَاتُهُ وَ إِنْ کَانَ مُتَعَمِّداً فَلْیَسْتَغْفِرِ اللَّهَ وَ لَا یَعُدْ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (4).
ترجمه:
از ابی بصیر نقل شده که از امام صادق (ع) درباره مردی پرسید که غسل روز جمعه را فراموش کرده یا عمداً آن را ترک کرده است. حضرت فرمود:
اگر فراموش کرده، نمازش کامل است، و اگر عمداً ترک کرده، باید از خدا طلب آمرزش کند و دیگر آن را تکرار نکند (یعنی این کار را انجام ندهد).
(5)9 بَابُ اسْتِحْبَابِ تَقْدِیمِ الْغُسْلِ یَوْمَ الْخَمِیسِ لِمَنْ خَافَ قِلَّةَ الْمَاءِ یَوْمَ الْجُمُعَةِ ترجمه:
3755- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ لِأَصْحَابِهِ إِنَّکُمْ تَأْتُونَ غَداً مَنْزِلًا لَیْسَ فِیهِ مَاءٌ فَاغْتَسِلُوا الْیَوْمَ لِغَدٍ فَاغْتَسَلْنَا یَوْمَ الْخَمِیسِ لِلْجُمُعَةِ.
ترجمه:
از محمد بن حسین، از برخی اصحابش، از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود:
حضرت به اصحابش فرمود: فردا به مکانی میروید که در آن آب نیست، پس امروز برای فردا غسل کنید. پس، ما روز پنجشنبه برای جمعه غسل کردیم.
3756- 2- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أُمِّهِ وَ أُمِّ أَحْمَدَ ابْنَةِ (2)
و جاء فی هامش الأصل- ایضا-- (و لقول الکاظم (علیه السلام) لأم الحسین ولده و أم أحمد ولده ... و ذکر الحدیث. تذکرة الفقهاء 1- 58).
مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ قَالَتَا کُنَّا مَعَ أَبِی الْحَسَنِ ع بِالْبَادِیَةِ وَ نَحْنُ نُرِیدُ بَغْدَادَ فَقَالَ لَنَا یَوْمَ الْخَمِیسِ- اغْتَسِلَا الْیَوْمَ لِغَدٍ یَوْمِ الْجُمُعَةِ- فَإِنَّ الْمَاءَ بِهَا غَداً قَلِیلٌ (3)- فَاغْتَسَلْنَا یَوْمَ الْخَمِیسِ لِیَوْمِ الْجُمُعَةِ.وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ رَوَی الْحَسَنُ بْنُ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع عَنْ أُمِّهِ وَ أُمِّ أَحْمَدَ بْنِ مُوسَی قَالَتَا کُنَّا مَعَ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع بِالْبَادِیَةِ وَ ذَکَرَ الْحَدِیثَ (5).
ترجمه:
از حسین بن موسی بن جعفر (ع)، از مادرش و ام احمد، دختر موسی بن جعفر (ع) نقل شده که گفتند:
ما همراه امام کاظم (ع) در بیابان بودیم و قصد بغداد داشتیم. حضرت روز پنجشنبه به ما فرمود: امروز برای فردا، یعنی روز جمعه، غسل کنید، زیرا فردا در آنجا آب کمیاب خواهد بود. پس ما روز پنجشنبه برای روز جمعه غسل کردیم.
(6)10 بَابُ أَنَّ مَنْ فَاتَهُ الْغُسْلُ یَوْمَ الْجُمُعَةِ قَبْلَ الزَّوَالِ اسْتُحِبَّ لَهُ قَضَاؤُهُ فِی بَقِیَّةِ النَّهَارِ أَوْ یَوْمِ السَّبْتِ ترجمه:
3757- 1- (7)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ
عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: لَا بُدَّ مِنَ الْغُسْلِ یَوْمَ الْجُمُعَةِ فِی السَّفَرِ وَ الْحَضَرِ وَ مَنْ نَسِیَ فَلْیُعِدْ مِنَ الْغَدِ.
ترجمه:
از حریز، از برخی از اصحاب ما، از امام باقر (ع) نقل شده که فرمود:
غسل روز جمعه در سفر و حضر واجب است و کسی که فراموش کند، باید روز بعد غسل کند.
3758- 2- (1)قَالَ الْکُلَیْنِیُّ وَ رُوِیَ فِیهِ رُخْصَةٌ لِلْعَلِیلِ.
ترجمه:
کلینی (ره) میگوید:
در این مورد رخصتی برای بیمار نقل شده است.
3759- 3- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ لَا یَغْتَسِلُ یَوْمَ الْجُمُعَةِ فِی أَوَّلِ النَّهَارِ قَالَ یَقْضِیهِ مِنْ آخِرِ النَّهَارِ فَإِنْ لَمْ یَجِدْ فَلْیَقْضِهِ یَوْمَ السَّبْتِ.
ترجمه:
از سماعة بن مهران، از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود:
اگر مردی در آغاز روز جمعه غسل نکند، باید آن را در پایان روز قضاکند، و اگر در پایان روز نیز نتوانست، باید آن را روز شنبه قضا کند.
3760- 4- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ فَاتَهُ الْغُسْلُ یَوْمَ الْجُمُعَةِ- قَالَ یَغْتَسِلُ مَا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ اللَّیْلِ فَإِنْ فَاتَهُ اغْتَسَلَ یَوْمَ السَّبْتِ.
ترجمه:
از عبد الله بن بکر، از امام صادق (ع) نقل شده که گفت:
از او درباره مردی که غسل روز جمعه را فراموش کرده بود، سؤال کردم. حضرت فرمود: او باید بین زمان حال و شب غسل کند، و اگر این غسل را نیز فراموش کرد، میتواند روز شنبه غسل کند.
3761- 5- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ حُکَیْمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ ذَرِیحٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ هَلْ یَقْضِی غُسْلَ الْجُمُعَةِ قَالَ لَا.
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی نَفْیِ الْوُجُوبِ دُونَ الِاسْتِحْبَابِ أَوْ عَلَی مَا بَعْدَ یَوْمِ السَّبْتِ أَوِ التَّقِیَّةِ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ.
ترجمه:
از ذریح نقل شده که از امام صادق (ع) درباره این سؤال شد که آیا مرد میتواند غسل جمعه را قضا کند؟ حضرت فرمود:
خیر.
میگویم: این پاسخ به نفی وجوب قضا مربوط میشود و نه به نفی استحباب. همچنین ممکن است مربوط به مواردی بعد از روز شنبه یا به تقیه باشد. و خداوند داناتر است.
(1)11 بَابُ أَنَّ وَقْتَ غُسْلِ الْجُمُعَةِ مِنْ طُلُوعِ الْفَجْرِ إِلَی الزَّوَالِ وَ أَنَّ مَا قَرُبَ مِنَ الزَّوَالِ أَفْضَلُ فَإِنْ نَامَ بَعْدَهُ لَمْ یُعِدْ ترجمه:
3762- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ وَ الْفُضَیْلِ قَالا قُلْنَا لَهُ أَ یُجْزِی إِذَا اغْتَسَلْتُ بَعْدَ الْفَجْرِ لِلْجُمُعَةِ فَقَالَ نَعَمْ.
وَ رَوَاهُ ابْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ حَرِیزِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْفُضَیْلِ وَ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع مِثْلَهُ (3)وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
از زراره و فضل نقل شده که گفتند:
از امام باقر (ع) پرسیدیم: آیا اگر بعد از فجر برای جمعه غسل کنم، کافی است؟ حضرت فرمود: بله، کافی است.
3763- 2- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ الْأَحْمَرِیِّ عَنْ جَمَاعَةٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع فِی أَیِّ اللَّیَالِی أَغْتَسِلُ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ إِلَی أَنْ قَالَ وَ الْغُسْلُ أَوَّلَ اللَّیْلِ قُلْتُ فَإِنْ نَامَ بَعْدَ الْغُسْلِ قَالَ هُوَ مِثْلُ غُسْلِ یَوْمِ الْجُمُعَةِ- إِذَا اغْتَسَلْتَ بَعْدَ الْفَجْرِ أَجْزَأَکَ.
ترجمه:
از ابن بکر، از پدرش نقل شده که گفت:
از امام صادق (ع) پرسیدم: در کدام شبها از ماه رمضان غسل کنم؟ حضرت فرمود: غسل در اول شب (بهتر است). گفتم: اگر بعد از غسل بخوابد چه؟ حضرت فرمود: این مانند غسل روز جمعه است؛ اگر بعد از فجر غسل کنی، برایت کافی است.
3764- 3- (6)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: کَانَ أَبِی یَغْتَسِلُ یَوْمَ الْجُمُعَةِ عِنْدَ الرَّوَاحِ.
ترجمه:
از بزنطی، از امام رضا (ع) نقل شده که فرمود:
پدرم در روز جمعه در هنگام رفتن (به نماز جمعه) غسل میکرد.
3765- 4- (1)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْغُسْلِ فِی رَمَضَانَ- إِلَی أَنْ قَالَ وَ الْغُسْلُ أَوَّلَ اللَّیْلِ قُلْتُ فَإِنْ نَامَ بَعْدَ الْغُسْلِ قَالَ فَقَالَ أَ لَیْسَ هُوَ مِثْلَ غُسْلِ یَوْمِ الْجُمُعَةِ- إِذَا اغْتَسَلْتَ بَعْدَ الْفَجْرِ کَفَاکَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2).
ترجمه:
از ابن بکر نقل شده که گفت:
از امام صادق (ع) درباره غسل در ماه رمضان سؤال کردم. حضرت فرمود: غسل در اول شب (بهتر است). گفتم: اگر بعد از غسل بخوابد چه؟ حضرت فرمود: آیا این مانند غسل روز جمعه نیست؟ اگر بعد از فجر غسل کنی، برایت کافی است.
(3)12 بَابُ اسْتِحْبَابِ الدُّعَاءِ بِالْمَأْثُورِ عِنْدَ غُسْلِ الْجُمُعَةِ ترجمه:
3766- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ دُوَیْلِ بْنِ هَارُونَ عَنْ أَبِی وَلَّادٍ الْحَنَّاطِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنِ اغْتَسَلَ یَوْمَ الْجُمُعَةِ (5)- فَقَالَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ- وَ اجْعَلْنِی مِنَ التَّوَّابِینَ وَ اجْعَلْنِی مِنَ الْمُتَطَهِّرِینَ- کَانَ طُهْراً لَهُ مِنَ الْجُمُعَةِ إِلَی الْجُمُعَةِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (6)
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی الْجَنَابَةِ (7).
ترجمه:
از ابی ولاد حناط از امام صادق (علیهالسلام) روایت شده است که فرمود: هر کس در روز جمعه غسل کند و بگوید: «شهادت میدهم که هیچ معبودی جز خداوند یکتا که شریکی ندارد نیست، و محمد بنده و رسول اوست. خدایا، درود بفرست بر محمد و آل محمد، و مرا از توبهکنندگان قرار بده و از پاکشدگان قرار بده»، این غسل برای او از جمعهای تا جمعه دیگر پاکی محسوب میشود.
(1)13 بَابُ أَنَّ وَقْتَ الْغُسْلِ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ مِنْ أَوَّلِ اللَّیْلِ إِلَی آخِرِهِ فَإِنْ نَامَ لَمْ یُعِدْ ترجمه:
3767- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع أَنَّهُ قَالَ: تَغْتَسِلُ فِی ثَلَاثِ لَیَالٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ إِلَی أَنْ قَالَ وَ الْغُسْلُ فِی أَوَّلِ اللَّیْلِ وَ هُوَ یُجْزِی إِلَی آخِرِهِ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ کَمَا مَرَّ (3).
ترجمه:
از محمد بن مسلم از یکی از آن دو (امام باقر یا امام صادق علیهماالسلام) روایت شده است که فرمود: در سه شب از ماه رمضان غسل میکنی... و (فرمود) غسل در ابتدای شب انجام میشود و این غسل تا آخر شب کفایت میکند.
3768- 2- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ وَ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: الْغُسْلُ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ عِنْدَ وُجُوبِ (5)الشَّمْسِ قُبَیْلَهُ ثُمَّ تُصَلِّی وَ تُفْطِرُ.
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ وَ فُضَیْلٍ مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
از فضیل از امام باقر (علیهالسلام) روایت شده است که فرمود: غسل در ماه رمضان هنگام غروب خورشید، اندکی قبل از آن انجام میشود، سپس نماز میخوانی و افطار میکنی.
3769- 3- (7)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ عِیصِ بْنِ الْقَاسِمِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ اللَّیْلَةِ الَّتِی یُطْلَبُ فِیهَا مَا یُطْلَبُ مَتَی الْغُسْلُ فَقَالَ مِنْ أَوَّلِ اللَّیْلِ وَ إِنْ شِئْتَ حَیْثُ تَقُومُ مِنْ آخِرِهِ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الْقِیَامِ فَقَالَ تَقُومُ فِی أَوَّلِهِ وَ آخِرِهِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ وَ عَلَی حُکْمِ النَّوْمِ فِی وَقْتِ غُسْلِ
الْجُمُعَةِ (1)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2).
ترجمه:
از عیص بن قاسم روایت شده که گفت: از امام صادق (علیهالسلام) درباره شبی که در آن چیزی طلب میشود (شب قدر) پرسیدم، زمان غسل چه موقع است؟ فرمود: از ابتدای شب، و اگر خواستی زمانی که از آخر شب برمیخیزی. و از ایشان درباره قیام (شبزندهداری) پرسیدم، فرمود: در ابتدای شب و انتهای آن قیام میکنی.
(3)14 بَابُ مَا یُسْتَحَبُّ مِنَ الْأَغْسَالِ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ ترجمه:
3770- 1- (4)عَلِیُّ بْنُ مُوسَی بْنِ طَاوُسٍ فِی کِتَابِ الْإِقْبَالِ قَالَ رَوَی ابْنُ أَبِی قُرَّةَ فِی کِتَابِ عَمَلِ شَهْرِ رَمَضَانَ بِإِسْنَادِهِ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: یُسْتَحَبُّ الْغُسْلُ فِی أَوَّلِ لَیْلَةٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ- وَ لَیْلَةِ النِّصْفِ مِنْهُ.
قَالَ ابْنُ طَاوُسٍ وَ قَدْ ذَکَرَهُ جَمَاعَةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا الْمَاضِینَ.
ترجمه:
علی بن موسی بن طاووس در کتاب «الإقبال» گفته است که ابن ابی قرة در کتاب «عمل شهر رمضان» با سند خود از امام صادق (علیهالسلام) روایت کرده که فرمود: غسل در اولین شب از ماه رمضان و شب نیمه آن مستحب است.
3771- 2- (5)قَالَ وَ قَدْ رُوِیَ أَنَّ الْغُسْلَ أَوَّلَ اللَّیْلِ.
ترجمه:
وباز ایشان گفته اند روایت شده که غسل دراول شب مستحب است .
3772- 3- (6)وَ رُوِیَ بَیْنَ الْعِشَاءَیْنِ وَ رُوِّینَا ذَلِکَ عَنِ الْأَئِمَّةِ الطَّاهِرِینَ.
ترجمه:
وبازروایت شده که بین نماز مغرب وعشاء غسل مستحب است وما هم همین را ازائمه علیهم السلام روایت کرده ایم .
3773- 4- (7)قَالَ وَ رَأَیْتُ فِی کِتَابٍ أَعْتَقِدُ أَنَّهُ تَأْلِیفُ أَبِی مُحَمَّدٍ جَعْفَرِ بْنِ أَحْمَدَ الْقُمِّیِّ عَنِ الصَّادِقِ ع قَالَ: مَنِ اغْتَسَلَ أَوَّلَ لَیْلَةٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ فِی نَهَرٍ جَارٍ وَ یَصُبُّ عَلَی رَأْسِهِ ثَلَاثِینَ کَفّاً مِنَ الْمَاءِ طَهُرَ إِلَی شَهْرِ رَمَضَانَ مِنْ قَابِلٍ.
ترجمه:
در کتابی که فکر میکنم تألیف ابومحمد جعفر بن احمد قمی باشد، از امام صادق (علیهالسلام) روایت شده است که فرمود: هر کس در اولین شب از ماه رمضان در رودخانه جاری غسل کند و سی کف آب بر سر خود بریزد، تا ماه رمضان سال آینده پاک میشود.
3774- 5- (8)قَالَ وَ مِنْ ذَلِکَ الْکِتَابِ الْمُشَارِ إِلَیْهِ عَنِ الصَّادِقِ ع مَنْ أَحَبَّ أَنْ لَا تَکُونَ بِهِ الْحِکَّةُ فَلْیَغْتَسِلْ أَوَّلَ لَیْلَةٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ- فَإِنَّهُ مَنِ اغْتَسَلَ أَوَّلَ لَیْلَةٍ مِنْهُ لَا تَکُونُ بِهِ حِکَّةٌ (9)إِلَی شَهْرِ رَمَضَانَ مِنْ قَابِلٍ.
ترجمه:
در همان کتاب اشاره شده، از امام صادق (علیهالسلام) روایت شده است: هر کس دوست دارد که دچار خارش نشود، باید در اولین شب ماه رمضان غسل کند؛ زیرا هر کس در اولین شب ماه رمضان غسل کند، تا ماه رمضان سال آینده دچار خارش نخواهد شد.
3775- 6- (1)قَالَ وَ مِنْ کِتَابِ الْأَغْسَالِ لِأَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَیَّاشٍ الْجَوْهَرِیِّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیٍّ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّ النَّبِیَّ ص کَانَ إِذَا دَخَلَ الْعَشْرَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ- شَمَّرَ وَ شَدَّ الْمِئْزَرَ وَ بَرَزَ مِنْ بَیْتِهِ وَ اعْتَکَفَ وَ أَحْیَا اللَّیْلَ کُلَّهُ وَ کَانَ یَغْتَسِلُ کُلَّ لَیْلَةٍ مِنْهُ بَیْنَ الْعِشَاءَیْنِ.
ترجمه:
در کتاب «الأغسال» تألیف احمد بن محمد بن عیاش جوهری، با سند خود از امام علی (علیهالسلام) روایت شده است که در حدیثی فرمود: هنگامی که پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) دهه آخر ماه رمضان را آغاز میکرد، لباس خود را بالا میزد، کمربندش را محکم میبست، از خانه بیرون میرفت و به اعتکاف میپرداخت و تمام شب را بیدار میماند. او در هر شب از این دهه بین نماز مغرب و عشاء غسل میکرد.
3776- 7- (2)قَالَ ابْنُ طَاوُسٍ وَ رَوَیْنَا بِإِسْنَادِنَا إِلَی سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ: مَنِ اغْتَسَلَ أَوَّلَ یَوْمٍ مِنَ السَّنَةِ فِی مَاءٍ جَارٍ وَ صَبَّ عَلَی رَأْسِهِ ثَلَاثِینَ غُرْفَةً کَانَ دَوَاءَ السَّنَةِ وَ إِنَّ أَوَّلَ کُلِّ سَنَةٍ أَوَّلُ یَوْمٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ.
ترجمه:
از سکونی، از امام صادق (علیهالسلام)، از پدرانش، از امام علی (علیهالسلام) روایت شده است که فرمود: هر کس در اولین روز از سال در آب جاری غسل کند و سی کف آب بر سر خود بریزد، آن آب درمانی برای تمام سال خواهد بود. و همانا اولین روز هر سال، اولین روز از ماه رمضان است.
3777- 8- (3)قَالَ وَ مِنْ کِتَابِ جَعْفَرِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّ مَنْ ضَرَبَ وَجْهَهُ بِکَفٍّ مِنْ مَاءِ وَرْدٍ أَمِنَ ذَلِکَ الْیَوْمَ مِنَ الْمَذَلَّةِ وَ الْفَقْرِ وَ مَنْ وَضَعَ عَلَی رَأْسِهِ مِنْ مَاءِ وَرْدٍ أَمِنَ تِلْکَ السَّنَةَ مِنَ الْبِرْسَامِ (4)فَلَا تَدَعُوا مَا نُوصِیکُمْ بِهِ.
ترجمه:
در کتاب جعفر بن سلیمان از امام صادق (علیهالسلام) روایت شده است که: هر کس یک کف آب گلمحمدی به صورت خود بزند، در آن روز از خواری و فقر در امان خواهد بود، و هر کس مقداری از آب گلمحمدی را بر سر خود بگذارد، در آن سال از بیماری برسام (بیماری شبه جنون) در امان خواهد بود. پس آنچه را که به شما توصیه میکنیم، ترک نکنید.
3778- 9- (5)قَالَ وَ رُوِّینَا عَنِ الشَّیْخِ الْمُفِیدِ فِی الْمُقْنِعَةِ فِی رِوَایَةٍ عَنِ الصَّادِقِ ع أَنَّهُ یُسْتَحَبُّ الْغُسْلُ لَیْلَةَ النِّصْفِ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ.
ترجمه:
و از شیخ مفید در کتاب «المقنعة» روایت شده است که از امام صادق (علیهالسلام) نقل کرده که غسل در شب نیمه ماه رمضان مستحب است.
3779- 10- (6)قَالَ وَ رَوَیْنَا بِإِسْنَادِنَا إِلَی مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ مِنْ کِتَابِ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ الْوَاحِدِ النَّهْدِیِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع
قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص یَغْتَسِلُ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ- فِی الْعَشْرِ الْأَوَاخِرِ فِی کُلِّ لَیْلَةٍ.
ترجمه:
و ما از محمد بن ابیعمیر با سند خود به علی بن عبد الواحد نهدی روایت کردهایم که از برخی از یارانش از امام صادق (علیهالسلام) نقل کرده است: پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) در ماه رمضان، در دهه آخر، در هر شب غسل میکرد.
3780- 11- (1)قَالَ وَ قَدْ رَوَیْنَا بِإِسْنَادِنَا إِلَی الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ بِإِسْنَادِهِ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: غُسْلُ (2)إِحْدَی وَ عِشْرِینَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ سُنَّةٌ.
ترجمه:
و ما از حسین بن سعید با سند خود به امام صادق (علیهالسلام) روایت کردهایم که فرمود: غسل در بیست و یکم ماه رمضان سنت است.
3781- 12- (3)قَالَ وَ رَوَی عَلِیُّ بْنُ عَبْدِ الْوَاحِدِ بِإِسْنَادِهِ إِلَی عِیسَی بْنِ رَاشِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْغُسْلِ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ- فَقَالَ کَانَ أَبِی یَغْتَسِلُ فِی لَیْلَةِ تِسْعَ عَشْرَةَ- وَ إِحْدَی وَ عِشْرِینَ وَ ثَلَاثٍ وَ عِشْرِینَ وَ خَمْسٍ وَ عِشْرِینَ.
ترجمه:
و علی بن عبد الواحد با سند خود از عیسی بن راشد نقل کرده است که از امام صادق (علیهالسلام) پرسیدم درباره غسل در ماه رمضان، فرمود: پدرم در شب نوزدهم، بیست و یکم، بیست و سوم و بیست و پنجم غسل میکرد.
3782- 13- (4)قَالَ وَ مِنَ الْکِتَابِ الْمَذْکُورِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْغُسْلِ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ- فَقَالَ اغْتَسِلْ لَیْلَةَ تِسْعَ عَشْرَةَ- وَ إِحْدَی وَ عِشْرِینَ وَ ثَلَاثٍ وَ عِشْرِینَ- وَ سَبْعٍ وَ عِشْرِینَ وَ تِسْعٍ وَ عِشْرِینَ.
ترجمه:
و از کتاب مذکور با سند خود از حنان بن سدیر، از ابن ابی یعفور نقل شده است که از امام صادق (علیهالسلام) پرسیدم درباره غسل در ماه رمضان، فرمود: در شب نوزدهم، بیست و یکم، بیست و سوم، بیست و هفتم و بیست و نهم غسل کن.
3783- 14- (5)قَالَ وَ عَنِ النَّبِیِّ ص أَنَّهُ کَانَ یَغْتَسِلُ فِی کُلِّ لَیْلَةٍ مِنَ الْعَشْرِ الْأَوَاخِرِ.
ترجمه:
و از پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) روایت شده است که او در هر شب از دهه آخر ماه رمضان غسل میکرد
3784- 15- (6)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ وَ قَدْ رُوِیَ أَنَّهُ یَغْتَسِلُ فِی لَیْلَةِ سَبْعَ عَشْرَةَ.
أَقُولُ: تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی بَعْضِ الْمَقْصُودِ (7)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (8).
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین گفته است که روایت شده است که او در شب هفدهم غسل میکرد.
(1)15 بَابُ اسْتِحْبَابِ الْغُسْلِ لَیْلَتَیِ الْعِیدَیْنِ وَ یَوْمَهُمَا ترجمه:
3785- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ النَّاسَ یَقُولُونَ إِنَّ الْمَغْفِرَةَ تَنْزِلُ عَلَی مَنْ صَامَ شَهْرَ رَمَضَانَ لَیْلَةَ الْقَدْرِ- فَقَالَ یَا حَسَنُ إِنَّ الْقَارِیجَارَ إِنَّمَا یُعْطَی أُجْرَتَهُ عِنْدَ فَرَاغِهِ وَ ذَلِکَ لَیْلَةُ الْعِیدِ- قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ فَمَا یَنْبَغِی لَنَا أَنْ نَعْمَلَ فِیهَا فَقَالَ إِذَا غَرَبَتِ الشَّمْسُ فَاغْتَسِلْ الْحَدِیثَ.
وَ
رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (3)
إِلَّا أَنَّهُ قَالَ وَ کَذَلِکَ الْعِیدُ.
وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ یَا حَسَنُ إِنَّ الْقَائِلَ لَحَّانٌ إِلَی أَنْ قَالَ وَ کَذَلِکَ الْعِیدُ وَ أَسْقَطَ قَوْلَهُ فَاغْتَسِلْ (4).
وَ
رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ السَّیَّارِیِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی مِثْلَهُ وَ فِیهِ وَ کَذَلِکَ الْعِیدُ (5).
أَقُولُ: الْقَارِیجَارُ فَارِسِیٌّ مُعَرَّبٌ مَعْنَاهُ الْعَامِلُ وَ الْأَجِیرُ قَالَهُ بَعْضُ مَشَایِخِنَا.
ترجمه:
از قاسم بن یحیی، از جدش حسن بن راشد روایت شده است که گفت: به امام صادق (علیهالسلام) گفتم: مردم میگویند که مغفرت در شب قدر بر کسانی که ماه رمضان را روزه میدارند نازل میشود. فرمود: ای حسن! مزد کارگر تنها در پایان کار داده میشود و آن، شب عید است. گفتم: فدای تو شوم، پس چه کاری باید انجام دهیم؟ فرمود: وقتی خورشید غروب کرد، غسل کن.
میگویم:
"قاریجار" واژهای فارسی است که به عربی درآمده و به معنای "کارگر" و "اجیر" است، همانطور که برخی از مشایخ ما گفتهاند.
3786- 2- (6)عَلِیُّ بْنُ مُوسَی بْنِ طَاوُسٍ فِی کِتَابِ الْإِقْبَالِ قَالَ رُوِیَ أَنَّهُ یُغْتَسَلُ قَبْلَ الْغُرُوبِ مِنْ لَیْلَةٍ إِذَا عُلِمَ أَنَّهَا لَیْلَةُ الْعِیدِ.
ترجمه:
علی بن موسی بن طاووس در کتاب «الإقبال» گفته است که روایت شده است که غسل قبل از غروب آفتاب در شب عید مستحب است، اگر معلوم شود که آن شب، شب عید است.
3787- 3- (1)قَالَ وَ رَوَیْنَا بِإِسْنَادِنَا إِلَی الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْغُسْلُ یَوْمَ الْفِطْرِ سُنَّةٌ.
ترجمه:
و ما از حسین بن سعید با سند خود از نضر بن سوید، از عبدالله بن سنان نقل کردهایم که از امام صادق (علیهالسلام) فرمود: غسل در روز عید فطر سنت است.
3788- 4- (2)قَالَ وَ رَوَی مُحَمَّدُ بْنُ أَبِی قُرَّةَ بِإِسْنَادِهِ إِلَی أَبِی عُیَیْنَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: صَلَاةُ الْعِیدِ یَوْمَ الْفِطْرِ أَنْ تَغْتَسِلَ مِنْ نَهَرٍ فَإِنْ لَمْ یَکُنْ نَهَرٌ قَصَدْتَ بِنَفْسِکَ اسْتِیفَاءَ الْمَاءِ بِتَخَشُّعٍ وَ لْیَکُنْ غُسْلُکَ تَحْتَ الظِّلَالِ أَوْ تَحْتَ حَائِطٍ وَ تَسْتَتِرُ بِجُهْدِکَ الْحَدِیثَ.
أَقُولُ: وَ قَدْ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (3)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (4).
ترجمه:
و محمد بن ابیقرّۀ با سند خود از ابوعیینه نقل کرده است که از امام صادق (علیهالسلام) فرمود: در روز عید فطر، برای نماز عید باید از آب جاری غسل کنی؛ اگر آب جاری نبود، خودت را با خضوع و خشوع با آب، غسل کن. غسل تو باید در سایه یا زیر دیواری باشد و تا حد ممکن خود را بپوشانی.
(5)16 بَابُ اسْتِحْبَابِ إِعَادَةِ الصَّلَاةِ بَعْدَ الْغُسْلِ لِمَنْ نَسِیَ غُسْلَ الْعِیدَیْنِ وَ ذَکَرَ فِی الْوَقْتِ خَاصَّةً وَ عَدَمِ وُجُوبِ ذَلِکَ ترجمه:
3789- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ عَنْ أَخِیهِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنِ الْغُسْلِ فِی الْجُمُعَةِ- وَ الْأَضْحَی وَ الْفِطْرِ قَالَ سُنَّةٌ وَ لَیْسَ بِفَرِیضَةٍ.
ترجمه:
از علی بن یقطین روایت شده است که گفت: از امام ابوالحسن (علیهالسلام) درباره غسل در روز جمعه و عید قربانی و عید فطر پرسیدم. فرمود: این غسلها سنت است و واجب نیست.
3790- 2- (7)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: غُسْلُ یَوْمِ الْفِطْرِ وَ غُسْلُ یَوْمِ الْأَضْحَی سُنَّةٌ لَا أُحِبُّ تَرْکَهَا.
ترجمه:
از سماعه، از امام صادق (علیهالسلام) در حدیثی نقل شده است که فرمود: غسل در روز عید فطر و غسل در روز عید قربانی سنت است و من دوست ندارم که ترک شود.
1) الاقبال- 279.
2) 2الاقبال- 279.
3) تقدم فی الباب 1 و الأحادیث 9 و 12 و 18 و 19 الباب 6 من هذه الأبواب.
4) یأتی فی الباب 16 من هذه الأبواب، و الحدیث 1 من الباب 14 من أبواب صلاة العید.
5) الباب 16 فیه 5 أحادیث.
6) التهذیب 1- 112- 295، و الاستبصار 1- 102- 333.
7) التهذیب 1- 104- 270، و الاستبصار 1- 451- 1746.
3791- 3- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یَنْسَی أَنْ یَغْتَسِلَ یَوْمَ الْعِیدِ حَتَّی صَلَّی قَالَ إِنْ کَانَ فِی وَقْتٍ فَعَلَیْهِ أَنْ یَغْتَسِلَ وَ یُعِیدَ الصَّلَاةَ وَ إِنْ مَضَی الْوَقْتُ فَقَدْ جَازَتْ صَلَاتُهُ.
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ وَ غَیْرُهُ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ لِمَا مَضَی (2)وَ یَأْتِی (3).
ترجمه:
از عمار نقل شده است که گفت: از امام صادق (علیهالسلام) درباره مردی که فراموش کرده است در روز عید غسل کند تا اینکه نماز را خوانده است، پرسیدم. فرمود: اگر در وقت غسل یادش بیفتد، باید غسل کند و نماز را دوباره بخواند؛ اما اگر وقت گذشته باشد، نماز او صحیح است.
میگویم:
این روایت را مرحوم شیخ و دیگران بر استحباب حمل کردهاند برای روایاتی که قبلا گذشت .
3792- 4- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ الْوَلِیدِ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ غُسْلِ الْأَضْحَی فَقَالَ وَاجِبٌ إِلَّا بِمِنًی.
ترجمه:
از قاسم بن ولید نقل شده است که گفت: از او درباره غسل عید قربانی پرسیدم. فرمود: این غسل واجب است، مگر در منی.
3793- 5- (5)قَالَ وَ رُوِیَ أَنَّ غُسْلَ الْعِیدَیْنِ سُنَّةٌ.
أَقُولُ: الْوُجُوبُ هُنَا بِمَعْنَی الِاسْتِحْبَابِ الْمُؤَکَّدِ وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی أَحَادِیثِ غُسْلِ الْجُمُعَةِ وَ غَیْرِ ذَلِکَ (6).
ترجمه:
گفت که نقل شده است غسلهای عیدین سنت است.
میگویم:
در اینجا وجوب به معنای استحباب مؤکد است و پیشتر نیز شواهدی در احادیث مربوط به غسل جمعه و غیره به این مطلب اشاره شده است.
(7)17 بَابُ أَنَّ وَقْتَ غُسْلِ الْعِیدَیْنِ بَعْدَ الْفَجْرِ ترجمه:
3794- 1- (8)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ هَلْ یُجْزِیهِ أَنْ یَغْتَسِلَ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ هَلْ یُجْزِیهِ ذَلِکَ مِنْ غُسْلِ
1) التهذیب 3- 285- 850، و الاستبصار 1- 451- 1747.
2) مضی فی الحدیث 1 و 2 من هذا الباب.
3) یأتی فی الحدیث 5 من هذا الباب.
4) الفقیه 1- 507- 1461.
5) الفقیه 1- 321- 1462.
6) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الأحادیث 9 و 12 و 19 من الباب 6 و الحدیث 3 من الباب 15 من هذه الأبواب.
7) الباب 17 فیه حدیث واحد.
8) قرب الإسناد- 85.
الْعِیدَیْنِ- قَالَ إِنِ اغْتَسَلَ یَوْمَ الْفِطْرِ- وَ الْأَضْحَی قَبْلَ الْفَجْرِ (1)لَمْ یُجْزِهِ وَ إِنِ اغْتَسَلَ بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ أَجْزَأَهُ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2).
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر (ع) نقل میکند که پرسیدم آیا اگر کسی قبل از طلوع فجر غسل کند، آیا این غسل برای او در عیدین کافی است؟ فرمودند: اگر در روز فطر و قربانی قبل از فجر غسل کند، این غسل او کافی نخواهد بود و اگر بعد از طلوع فجر غسل کند، کافی است.
(3)18 بَابُ اسْتِحْبَابِ غُسْلِ التَّوْبَةِ وَ صَلَاتِهَا ترجمه:
3795- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ زِیَادٍ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی إِنِّی أَدْخُلُ کَنِیفاً (5)وَ لِی جِیرَانٌ وَ عِنْدَهُمْ جَوَارٍ یَتَغَنَّیْنَ وَ یَضْرِبْنَ بِالْعُودِ فَرُبَّمَا أَطَلْتُ الْجُلُوسَ اسْتِمَاعاً مِنِّی لَهُنَّ فَقَالَ ع لَا تَفْعَلْ فَقَالَ الرَّجُلُ وَ اللَّهِ مَا آتِیهِنَّ إِنَّمَا هُوَ سَمَاعٌ أَسْمَعُهُ بِأُذُنِی فَقَالَ ع لِلَّهِ أَنْتَ أَ مَا سَمِعْتَ اللَّهَ یَقُولُ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا- فَقَالَ بَلَی وَ اللَّهِ لَکَأَنِّی لَمْ أَسْمَعْ بِهَذِهِ الْآیَةِ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ مِنْ عَرَبِیٍّ وَ لَا مِنْ عَجَمِیٍّ لَا جَرَمَ أَنِّی لَا أَعُودُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ وَ أَنِّی أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ فَقَالَ لَهُ قُمْ فَاغْتَسِلْ وَ صَلِّ (6)مَا بَدَا لَکَ فَإِنَّکَ کُنْتَ مُقِیماً عَلَی أَمْرٍ عَظِیمٍ مَا کَانَ أَسْوَأَ حَالَکَ لَوْ مِتَّ عَلَی ذَلِکَ احْمَدِ اللَّهَ وَ سَلْهُ التَّوْبَةَ مِنْ کُلِّ مَا یَکْرَهُ فَإِنَّهُ لَا یَکْرَهُ إِلَّا کُلَّ قَبِیحٍ وَ الْقَبِیحَ دَعْهُ لِأَهْلِهِ فَإِنَّ لِکُلٍّ أَهْلًا.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ وَ الشَّیْخُ مُرْسَلًا نَحْوَهُ (7)
و هذا عجیب منه، و عذره انها مذکورة فی (باب الغناء) من الکلینی، لا فی کتاب الطهارة، و لهذا نظائر کثیرة جدا من علمائنا المتاخرین. (منه قده).
.1) فی المصدر- قبل طلوع الفجر.
2) تقدم فی الحدیث 3 الباب 16 من هذه الأبواب.
3) الباب 18 فیه حدیث واحد.
4) الکافی 6- 432- 10.
5) فی المصدر زیادة- لی.
6) و فیه- وسل.
7) الفقیه 1- 80- 177، و التهذیب 1- 116- 304. کتب المصنّف فی هامش الأصل ما یلی- قال الشیخ بهاء الدین-" لم اظفر بهذه الروایة مسندة فی شیء من کتب الحدیث المشهورة".
ترجمه:
مسعدة بن زیاد میگوید: من نزد ابی عبدالله (ع) بودم که مردی به او گفت: پدر و مادرم به فدای تو، من در حال نشستن در کنیف هستم و همسایههایم در آنجا دخترانی دارند که آواز میخوانند و با عود مینوازند. گاهی ممکن است که به خاطر شنیدن صدای آنها مدت زیادی بنشینم. امام (ع) فرمودند: این کار را نکن. مرد گفت: به خدا قسم من به سراغ آنها نمیروم، فقط صدای آنها را میشنوم. امام (ع) فرمودند: آیا نشنیدی که خدا میفرماید: «همه چیز، از جمله گوش و چشم و قلب، مورد سؤال قرار میگیرد»؟ مرد گفت: بله، به خدا قسم، به گونهای که گویی این آیه را نه از عرب و نه از عجم نشنیدهام. او قول داد که دیگر به این کار باز نگردد و از خداوند طلب آمرزش کند.
امام (ع) به او فرمودند: برخیز و غسل کن و هر چه میخواهی نماز بخوان؛ زیرا تو در امر بزرگی قرار داشتهای و اگر بر آن میمردی، چه بدحالی داشتی! خدا را شکر کن و از او توبه بخواه، چرا که او جز زشتها را نمیپسندد. زشتها را برای اهل خودشان رها کن، زیرا هر چیزی اهل خود را دارد.
این روایت در کتاب فقه و تهذیب نیز نقل شده است. و ذکر شده که شیخ بهاءالدین نتوانسته این روایت را در کتابهای مشهور حدیث پیدا کند.این نکته که روایت در باب غناء از کلینی آمده و نه در کتاب طهارت، ممکن است عجیب به نظر برسد. به ویژه اینکه بسیاری از علمای متأخر نیز چنین روایاتی را در موضوعات مختلف دستهبندی کردهاند،
(1)19 بَابُ اسْتِحْبَابِ الْغُسْلِ لِمَنْ قَتَلَ وَزَغاً أَوْ قَصَدَ إِلَی مَصْلُوبٍ فَنَظَرَ إِلَیْهِ ترجمه:
3796- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ أَبِی حَمَّادٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ کَرَّامٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ طَلْحَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْوَزَغِ فَقَالَ هُوَ رِجْسٌ وَ هُوَ مَسْخٌ کُلُّهُ فَإِذَا قَتَلْتَهُ فَاغْتَسِلْ.
وَ رَوَاهُ الصَّفَّارُ فِی بَصَائِرِ الدَّرَجَاتِ (3)عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ کَرَّامٍ (4)عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ طَلْحَةَ مِثْلَهُ.
ترجمه:
از عبد الله بن طَلْحَة نقل شده است که گفت: از ابی عبد الله (ع) درباره وزغ پرسیدم. پس او گفت: وزغ، ناپاک است و تمام آن مسخ (دگرگونشده) است. پس اگر آن را بکشی، غسل کن.
3797- 2- (5)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ رُوِیَ أَنَّ مَنْ قَتَلَ وَزَغاً فَعَلَیْهِ الْغُسْلُ.
قَالَ وَ قَالَ بَعْضُ مَشَایِخِنَا إِنَّ الْعِلَّةَ فِی ذَلِکَ أَنَّهُ یَخْرُجُ مِنْ ذُنُوبِهِ فَیَغْتَسِلُ مِنْهَا.
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین گفت: روایت شده است که هر کس وزغی را بکشد، بر او غسل واجب است. سپس گفت: برخی از مشایخ ما گفتهاند که علت این امر این است که او (قاتل) از گناهانش خارج میشود و از آنها غسل میکند.»
3798- 3- (6)قَالَ وَ رُوِیَ أَنَّ مَنْ قَصَدَ إِلَی مَصْلُوبٍ فَنَظَرَ إِلَیْهِ وَجَبَ عَلَیْهِ الْغُسْلُ عُقُوبَةً.
ترجمه:
گفت: روایت شده است که هر کس به سوی کسی که به دار آویخته شده است برود و به او نگاه کند، بر او غسل واجب است به عنوان عقوبت.
(1)20 بَابُ اسْتِحْبَابِ غُسْلِ قَضَاءِ الْحَاجَةِ ترجمه:
3799- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ زِیَادٍ الْقَنْدِیِّ عَنْ عَبْدِ الرَّحِیمِ الْقَصِیرِ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنِّی اخْتَرَعْتُ دُعَاءً قَالَ دَعْنِی مِنِ اخْتِرَاعِکَ إِذَا نَزَلَ بِکَ أَمْرٌ فَافْزَعْ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ ص- وَ صَلِّ رَکْعَتَیْنِ تُهْدِیهِمَا إِلَی رَسُولِ اللَّهِ ص- قُلْتُ کَیْفَ أَصْنَعُ قَالَ تَغْتَسِلُ وَ تُصَلِّی رَکْعَتَیْنِ الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زِیَادٍ الْقَنْدِیِّ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
عَبْدِ الرَّحِیمِ الْقَصِیرِمی گوید : وارد شدم بر ابوعبدالله (ع)، پس گفتم: فدایت شوم، من دعایی ابداع کردهام. ایشان فرمودند: مرا از ابداع تورها کن. هنگامی که امری بر تو نازل شد، به رسول خدا (ص) پناه ببر و دو رکعت نماز بخوان که آن را به رسول خدا (ص) هدیه کنی. گفتم: چگونه انجام دهم؟ فرمود: غسل میکنی و دو رکعت نماز میخوانی... (ادامه حدیث).
3800- 2- (4)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ دُوَیْلٍ عَنْ مُقَاتِلِ بْنِ مُقَاتِلٍ قَالَ: قُلْتُ لِلرِّضَا ع عَلِّمْنِی دُعَاءً لِقَضَاءِ الْحَوَائِجِ (5)- فَقَالَ إِذَا کَانَتْ لَکَ حَاجَةٌ إِلَی اللَّهِ مُهِمَّةٌ فَاغْتَسِلْ وَ الْبَسْ أَنْظَفَ ثِیَابِکَ الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (6)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی (7).
1) الباب 20 فیه حدیثان.
2) الکافی 3- 476- 1، أورده بتمامه فی الحدیث 5 من الباب 28 من الصلوات المندوبة.
3) الفقیه 1- 559- 1548، و رواه الشیخ فی التهذیب 1- 116- 305.
4) الکافی 3- 477- 3، أورده بتمامه فی الحدیث 7 من الباب 28 من الصلوات المندوبة.
5) فی الأصل عن نسخة من الفقیه (الحاجة).
6) التهذیب 1- 117- 306.
7) 7و یأتی ما یدلّ علیه فی الباب 28 من أبواب الصلوات المندوبة.
ترجمه:
از مقاتل بن مقاتل روایت شده است که گفت: به امام رضا (ع) گفتم: دعایی برای برآورده شدن حوائج به من بیاموز. ایشان فرمودند: هنگامی که حاجتی مهم به سوی خداوند داری، غسل کن و پاکیزهترین لباسهایت را بپوش... (ادامه حدیث).
(1)21 بَابُ اسْتِحْبَابِ غُسْلِ الِاسْتِخَارَةِ ترجمه:
3801- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الْأَمْرِ یَطْلُبُهُ الطَّالِبُ مِنْ رَبِّهِ قَالَ یَتَصَدَّقُ فِی یَوْمِهِ عَلَی سِتِّینَ مِسْکِیناً عَلَی کُلِّ مِسْکِینٍ صَاعٌ بِصَاعِ النَّبِیِّ ص- فَإِذَا کَانَ اللَّیْلُ فَاغْتَسَلَ فِی ثُلُثِ اللَّیْلِ الْبَاقِی (3)- إِلَی أَنْ قَالَ فَإِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ فِی السَّجْدَةِ الثَّانِیَةِ اسْتَخَارَ اللَّهَ مِائَةَ مَرَّةٍ یَقُولُ وَ ذَکَرَ الدُّعَاءَ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُرَازِمٍ عَنِ الْعَبْدِ الصَّالِحِ ع نَحْوَهُ (4).
ترجمه:
از زراره از امام صادق (ع) در مورد حاجتی که درخواستکننده از پروردگارش طلب میکند، نقل شده است: [امام فرمود] در همان روز به شصت مسکین صدقه بدهد، به هر مسکین یک صاع به میزان صاع پیامبر (ص). پس هنگامی که شب فرا رسید، در یک سوم پایانی شب غسل کند... (تا آنجا که فرمودند:) هنگامی که سرت را از سجده دوم بلند میکند، صد مرتبه از خداوند استخاره کند و بگوید... (ذکر دعا ادامه دارد).
3802- 2- (5)وَ قَدْ سَبَقَ حَدِیثُ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: وَ غُسْلُ الِاسْتِخَارَةِ یُسْتَحَبُّ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (6).
ترجمه:
و پیشتر حدیث سماعه از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمود: و غسل استخاره مستحب است.
(7)22 بَابُ اسْتِحْبَابِ الْغُسْلِ فِی أَوَّلِ رَجَبٍ وَ وَسَطِهِ وَ آخِرِهِ ترجمه:
3803- 1- (8)عَلِیُّ بْنُ مُوسَی بْنِ طَاوُسٍ فِی کِتَابِ الْإِقْبَالِ قَالَ وَجَدْنَا فِی کُتُبِ الْعِبَادَاتِ عَنِ النَّبِیِّ ص أَنَّهُ قَالَ: مَنْ أَدْرَکَ شَهْرَ رَجَبٍ فَاغْتَسَلَ فِی أَوَّلِهِ وَ أَوْسَطِهِ وَ آخِرِهِ خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ کَیَوْمَ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ.
ترجمه:
علی بن موسی بن طاووس در کتاب «إقبال» نقل کرده است: در کتابهای عبادات از پیامبر (ص) یافتیم که فرمودند: هر کس ماه رجب را درک کند و در ابتدای آن، وسط آن و پایان آن غسل کند، از گناهانش خارج میشود مانند روزی که مادرش او را به دنیا آورد.
(1)23 بَابُ اسْتِحْبَابِ غُسْلِ لَیْلَةِ نِصْفِ شَعْبَانَ ترجمه:
3804- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنْ جَمَاعَةٍ عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ هَارُونَ بْنِ مُوسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْفَرَزْدَقِ الْقِطَعِیِّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَحْمَدَ الْمَالِکِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هِلَالٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: صُومُوا شَعْبَانَ وَ اغْتَسِلُوا لَیْلَةَ النِّصْفِ مِنْهُ ذَلِکَ تَخْفِیفٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ رَحْمَةٌ (3).
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (4).
ترجمه:
از ابو بصیر از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمودند: ماه شعبان را روزه بگیرید و در شب نیمه آن غسل کنید، این تخفیف و رحمتی از سوی پروردگارتان است.
(5)24 بَابُ اسْتِحْبَابِ غُسْلِ یَوْمِ النَّیْرُوزِ ترجمه:
3805- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ فِی الْمِصْبَاحِ عَنِ الْمُعَلَّی بْنِ خُنَیْسٍ عَنِ الصَّادِقِ ع فِی یَوْمِ النَّیْرُوزِ قَالَ إِذَا کَانَ یَوْمُ النَّیْرُوزِ- فَاغْتَسِلْ وَ الْبَسْ أَنْظَفَ ثِیَابِکَ الْحَدِیثَ (7)
قده".
.1) الباب 23 فیه حدیث واحد.
2) التهذیب 1- 117- 308 و أخرجه مرسلا عن المصباح فی الحدیث 18 من الباب 28 من الصوم المندوب.
3) کتب المصنّف علی قوله (و رحمة) علامة نسخة و هو لیس فی المصدر.
4) یأتی فی الحدیث 6 من الباب 8 من أبواب الصلوات المندوبة.
5) الباب 24 فیه حدیث واحد.
6) مصباح المتهجد- 790 و عنه فی البحار 59- 101- 3، و أورده بتمامه فی الحدیث 1 من الباب 48 من أبواب الصلوات، و فی الحدیث 1 من الباب 24 من أبواب الصوم المندوب.
7) قال ابن فهد فی المهذب، ثلاثة أقوال فی تعیین النیروز، أنه أول سنة الفرس، أو حلول الشمس أول الحمل، أو عاشر أیار. و نقل الأخیر عن ابن إدریس و یرجح الثانی، و استدلّ بما یأتی فی الصلوات المندوبة و غیره و نقل الأقوال الثلاثة أیضا الشهید فی الذکری- 24" منه.
ترجمه:
از معلی بن خنیس از امام صادق (ع) درباره روز نوروز روایت شده است که فرمودند: هنگامی که روز نوروز فرا رسید، غسل کن و پاکیزهترین لباسهایت را بپوش... (ادامه حدیث).
(1)25 بَابُ اسْتِحْبَابِ الْغُسْلِ لِمَنْ تَرَکَ صَلَاةَ الْکُسُوفِ مُتَعَمِّداً أَوْ مَعَ احْتِرَاقِ الْقُرْصِ کُلِّهِ ترجمه:
3806- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا انْکَسَفَ الْقَمَرُ فَاسْتَیْقَظَ الرَّجُلُ وَ لَمْ یُصَلِّ فَلْیَغْتَسِلْ مِنْ غَدٍ وَ لْیَقْضِ الصَّلَاةَ وَ إِنْ لَمْ یَسْتَیْقِظْ وَ لَمْ یَعْلَمْ بِانْکِسَافِ الْقَمَرِ فَلَیْسَ عَلَیْهِ إِلَّا الْقَضَاءُ بِغَیْرِ غُسْلٍ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (3)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (4).
ترجمه:
از حریز از کسی که او را خبر داده است، از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمودند: هنگامی که ماه گرفتگی رخ دهد و شخص بیدار شود و نماز [آیات] را نخواند، باید فردای آن روز غسل کند و نماز را قضا کند. اما اگر بیدار نشود و از ماه گرفتگی آگاه نباشد، بر او فقط قضا کردن نماز واجب است، بدون غسل.
(5)26 بَابُ اسْتِحْبَابِ غُسْلِ الْإِحْرَامِ ترجمه:
3807- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ صَفْوَانَ وَ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ جَمِیعاً عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا انْتَهَیْتَ إِلَی الْعَقِیقِ مِنْ قِبَلِ الْعِرَاقِ- أَوْ إِلَی الْوَقْتِ مِنْ هَذِهِ الْمَوَاقِیتِ وَ أَنْتَ تُرِیدُ الْإِحْرَامَ فَانْتِفْ إِبْطَیْکَ إِلَی أَنْ قَالَ وَ اغْتَسِلْ وَ الْبَسْ ثَوْبَیْکَ الْحَدِیثَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (7)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (8).
1) الباب 25 فیه حدیث واحد.
2) التهذیب 1- 117- 309، الاستبصار 1- 453- 1758، أورده فی الحدیث 5 من الباب 10 من أبواب صلاة الکسوف.
3) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 4، 11 من الباب 1 من هذه الأبواب.
4) یأتی فی الحدیث 5 من الباب 10 من أبواب صلاة الکسوف.
5) الباب 26 فیه حدیث واحد.
6) الکافی 4- 326- 1، یأتی فی الحدیث 4 من الباب 6 من أبواب الاحرام، و تمامه فی الحدیث 6 من الباب 15 من أبواب الاحرام.
7) تقدم فی الحدیث 4 من الباب 1 من أبواب الجنابة، و فی الحدیث 7 و 8 الباب 1 من هذه الأبواب.
8) یأتی فی الباب 9 و 10 من أبواب الاحرام.
ترجمه:
از معاویة بن عمار از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمودند: هنگامی که به عقیق از سمت عراق یا به یکی از این میقاتها رسیدی و قصد احرام داشتی، زیر بغلهایت را پاک کن... (تا آنجا که فرمودند:) و غسل کن و دو لباس احرامت را بپوش... (ادامه حدیث).
(1)27 بَابُ اسْتِحْبَابِ غُسْلِ الْمَوْلُودِ ترجمه:
3808- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ: اغْسِلُوا صِبْیَانَکُمْ مِنَ الْغَمَرِ فَإِنَّ الشَّیْطَانَ یَشَمُّ الْغَمَرَ فَیَفْزَعُ الصَّبِیُّ فِی رُقَادِهِ وَ یَتَأَذَّی بِهِ الْکَاتِبَانِ.
وَ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ یُوسُفَ بْنِ زُرَیْقٍ الْبَغْدَادِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَنْبَسَةَ عَنْ دَارِمِ بْنِ قَبِیصَةَ عَنِ الرِّضَا ع عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص وَ ذَکَرَ الْحَدِیثَ (3).
ترجمه:
از ابو بصیر از امام صادق (ع) از پدرانش از علی (ع) روایت شده است که فرمودند: کودکان خود را از «غمر» (چربی و آلودگی غذا) بشویید، زیرا شیطان بوی غمر را استشمام میکند و باعث وحشت کودک در خوابش میشود و دو فرشته نویسنده نیز از آن اذیت میشوند.
3809- 2- (4)قَدْ تَقَدَّمَ فِی حَدِیثِ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: غُسْلُ الْمَوْلُودِ وَاجِبٌ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (5).
ترجمه:
پیشتر در حدیث سماعه از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمودند: غسل نوزاد واجب است.
(1)28 بَابُ اسْتِحْبَابِ غُسْلِ یَوْمِ الْغَدِیرِ قَبْلَ الزَّوَالِ بِنِصْفِ سَاعَةٍ ترجمه:
3810- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْحَسَنِ الْحُسَیْنِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ الْعَبْدِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ صِیَامُ یَوْمِ غَدِیرِ خُمٍّ یَعْدِلُ صِیَامَ عُمُرِ الدُّنْیَا إِلَی أَنْ قَالَ وَ مَنْ صَلَّی فِیهِ رَکْعَتَیْنِ یَغْتَسِلُ عِنْدَ زَوَالِ الشَّمْسِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَزُولَ مِقْدَارَ نِصْفِ سَاعَةٍ إِلَی أَنْ قَالَ عَدَلَتْ عِنْدَ اللَّهِ مِائَةَ أَلْفِ حَجَّةٍ وَ مِائَةَ أَلْفِ عُمْرَةٍ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
از علی بن حسین العبدی روایت شده است که گفت: شنیدم امام صادق (ع) میفرمایند: روز غدیر خم معادل روزهداری عمر دنیا است... (تا آنجا که فرمودند:) و کسی که در این روز دو رکعت نماز بخواند، باید قبل از آنکه آفتاب به مقدار نیم ساعت از وسط آسمان بگذرد غسل کند... (تا آنجا که فرمودند:) این نماز در نظر خداوند معادل صد هزار حج و صد هزار عمره است.
(3)29 بَابُ اسْتِحْبَابِ غُسْلِ الزِّیَارَةِ ترجمه:
3811- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ نُعَیْمِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ یُوسُفَ الْکُنَاسِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا أَتَیْتَ قَبْرَ الْحُسَیْنِ ع- فَأْتِ الْفُرَاتَ وَ اغْتَسِلْ الْحَدِیثَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (5)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (6).
1) الباب 28 فیه حدیث واحد.
2) التهذیب 3- 143- 317.
3) الباب 29 فیه حدیث واحد.
4) الکافی 4- 572- 1.
5) تقدم فی الباب 1 من هذه الأبواب.
6) یأتی فی الحدیث 1 الباب 31 من هذه الأبواب، و فی الحدیث 1 الباب 15 و الحدیث 1 و 2 الباب 27، و الحدیث 1 و 10 الباب 59، و الحدیث 1 و 2 الباب 88، و الحدیث 3 و 4 95، و الباب 96 من أبواب المزار.
ترجمه:
از یوسف کنانی روایت شده است که امام صادق (ع) فرمودند: هنگامی که به قبر امام حسین (ع) آمدی، به فرات برو و غسل کن... (ادامه حدیث).
(1)30 بَابُ اسْتِحْبَابِ غُسْلِ الْمَرْأَةِ مِنْ طِیبِهَا لِغَیْرِ زَوْجِهَا کَغُسْلِهَا مِنْ جَنَابَتِهَا ترجمه:
3812- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ سَعْدِ بْنِ (3)عُمَرَ الْجَلَّابِ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع أَیُّمَا امْرَأَةٍ بَاتَتْ وَ زَوْجُهَا عَلَیْهَا سَاخِطٌ فِی حَقٍّ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنْهَا صَلَاةٌ حَتَّی یَرْضَی عَنْهَا وَ أَیُّمَا امْرَأَةٍ تَطَیَّبَتْ لِغَیْرِ زَوْجِهَا لَمْ تُقْبَلْ مِنْهَا صَلَاةٌ حَتَّی تَغْتَسِلَ مِنْ طِیبِهَا کَغُسْلِهَا مِنْ جَنَابَتِهَا.
وَ رَوَی الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفَضْلِ الْحُکْمَ الْأَوَّلَ (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ السَّکُونِیِّ الْحُکْمَ الْأَخِیرَ (5).
ترجمه:
از عمر جلاب روایت شده است که امام صادق (ع) فرمودند: هر زنی که شب را در حالی بگذراند که شوهرش از او ناخشنود باشد، نماز او پذیرفته نمیشود تا زمانی که شوهرش از او راضی شود. و هر زنی که برای غیر شوهرش خود را معطر کند، نماز او پذیرفته نمیشود تا اینکه از عطرش غسل کند، مانند غسل از جنابت.
(6)31 بَابُ تَدَاخُلِ الْأَغْسَالِ إِذَا تَعَدَّدَتْ وَ إِجْزَاءِ غُسْلٍ وَاحِدٍ عَنْهَا وَ إِجْزَاءِ کُلِّ غُسْلٍ عَنِ الْوُضُوءِ ترجمه:
3813- 1- (7)قَدْ تَقَدَّمَ فِی حَدِیثِ زُرَارَةَ قَالَ: إِذَا اغْتَسَلْتَ بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ أَجْزَأَکَ غُسْلُکَ ذَلِکَ لِلْجَنَابَةِ وَ الْجُمُعَةِ وَ عَرَفَةَ- وَ النَّحْرِ وَ الْحَلْقِ وَ الذَّبْحِ وَ الزِّیَارَةِ فَإِذَا اجْتَمَعَتْ عَلَیْکَ حُقُوقٌ أَجْزَأَکَ عَنْهَا غُسْلٌ وَاحِدٌ-
قَالَ ثُمَّ قَالَ وَ کَذَلِکَ الْمَرْأَةُ یُجْزِیهَا غُسْلٌ وَاحِدٌ لِجَنَابَتِهَا وَ إِحْرَامِهَا وَ جُمُعَتِهَا وَ غُسْلِهَا مِنْ حَیْضِهَا وَ عِیدِهَا.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ أَحَادِیثُ کَثِیرَةٌ تَدُلُّ عَلَی الْأَحْکَامِ الْمَذْکُورَةِ فِی الْجَنَابَةِ (1)وَ فِی الْحَیْضِ (2)وَ فِی تَغْسِیلِ الْمَیِّتِ (3)وَ غَیْرِ ذَلِکَ.
ترجمه:
پیشتر در حدیث زراره آمده است که فرمود: اگر بعد از طلوع فجر غسل کنی، آن غسل برای تو کفایت میکند برای جنابت و نماز جمعه و عرفه و قربانی و حلق و ذبح و زیارت. پس اگر حقوق مختلف بر تو جمع شود، یک غسل برای همه آنها کافی است.
سپس فرمود: و همچنین برای زن نیز یک غسل کافی است برای جنابت و احرام و جمعه و غسل از حیض و عید.
(1)1 بَابُ وُجُوبِ طَلَبِ الْمَاءِ مَعَ الْإِمْکَانِ غَلْوَةَ سَهْمٍ فِی الْحَزْنَةِ وَ غَلْوَةَ سَهْمَیْنِ فِی السَّهْلَةِ ترجمه:
3814- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: إِذَا لَمْ یَجِدِ الْمُسَافِرُ الْمَاءَ فَلْیَطْلُبْ مَا دَامَ فِی الْوَقْتِ فَإِذَا خَافَ أَنْ یَفُوتَهُ الْوَقْتُ فَلْیَتَیَمَّمْ وَ لْیُصَلِّ الْحَدِیثَ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
از زراره از یکی از آن دو (امام باقر یا امام صادق علیهما السلام) روایت شده است که فرمودند: اگر مسافر آب نیابد، باید بهدنبال آن بگردد تا زمانی که در وقت نماز باشد. اما اگر بترسد که وقت نماز فوت شود، باید تیمم کند و نماز بخواند... (ادامه حدیث).
3815- 2- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ ع أَنَّهُ قَالَ: یُطْلَبُ الْمَاءُ فِی السَّفَرِ إِنْ کَانَتِ الْحُزُونَةُ فَغَلْوَةً (5)وَ إِنْ کَانَتْ سُهُولَةٌ فَغَلْوَتَیْنِ لَا یُطْلَبُ أَکْثَرَ مِنْ ذَلِکَ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (1)وَ یَأْتِی مَا ظَاهِرُهُ الْمُنَافَاةُ وَ نُبَیِّنُ وَجْهَهُ (2)وَ یَنْبَغِی حَمْلُ الْحَدِیثِ الْأَوَّلِ وَ غَیْرِهِ مِمَّا هُوَ مُطْلَقٌ عَلَی هَذَا التَّقْیِیدِ أَوْ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ فِی الزِّیَادَةِ عَلَی ذَلِکَ أَوْ عَلَی الْعِلْمِ بِوُجُودِ الْمَاءِ فِیمَا زَادَ وَ إِمْکَانِ تَحْصِیلِهِ فِی الْوَقْتِ.
ترجمه:
از سكونی از جعفر بن محمد (ع) از پدرش از علی (ع) روایت شده است که فرمودند: آب باید در سفر جستوجو شود؛ اگر در منطقهای کوهستانی باشی، به اندازه مسافت یک تیر(غلوه) و اگر در منطقهای هموار باشی، به اندازه دوتبر باید جستوجو کنی و بیشتر از آن جستوجو نکنید.
من میگویم: و به زودی آنچه که بر این موضوع دلالت دارد، خواهد آمد و همچنین آنچه که ظاهراً با آن منافات دارد نیز خواهد آمد که ما وجه آن را توضیح خواهیم داد. شایسته است که حدیث اول و دیگر احادیث مطلق را بر این قید حمل کنیم یا بر استحباب افزایش جستوجو در این موارد یا بر علم به وجود آب در مواردی که بیشتر از آن جستوجو میشود و امکان تحصیل آن در وقت وجود دارد.
(3)2 بَابُ عَدَمِ وُجُوبِ طَلَبِ الْمَاءِ مَعَ الْخَوْفِ وَ لَوْ عَلَی الْمَالِ وَ جَوَازِ التَّیَمُّمِ وَ إِنْ عُلِمَ وُجُودُ الْمَاءِ فِی مَحَلِّ الْخَطَرِ ترجمه:
3816- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ دَاوُدَ الرَّقِّیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَکُونُ فِی السَّفَرِ فَتَحْضُرُ الصَّلَاةُ وَ لَیْسَ مَعِی مَاءٌ وَ یُقَالُ إِنَّ الْمَاءَ قَرِیبٌ مِنَّا أَ فَأَطْلُبُ الْمَاءَ وَ أَنَا فِی وَقْتٍ یَمِیناً وَ شِمَالًا قَالَ لَا تَطْلُبِ الْمَاءَ وَ لَکِنْ تَیَمَّمْ فَإِنِّی أَخَافُ عَلَیْکَ التَّخَلُّفَ عَنْ أَصْحَابِکَ فَتَضِلُّ وَ یَأْکُلُکَ السَّبُعُ.
ترجمه:
از داود رقّی روایت شده است که گفت: به امام صادق (ع) گفتم: اگر در سفر باشم و وقت نماز فرا رسد و آب هم با من نباشد و گفته شود که آب نزد ما نزدیک است، آیا باید آب را جستوجو کنم در حالی که در وقت نماز هستم؟ امام (ع) فرمودند: نه، آب را جستوجو نکن، بلکه تیمم کن، زیرا من میترسم که از همراهانت عقب بمانی و گم شوی و در آن صورت حیوانی تو را بخورد.
3817- 2- (5)وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ سَالِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ لَا یَکُونُ مَعَهُ مَاءٌ وَ الْمَاءُ عَنْ یَمِینِ الطَّرِیقِ وَ یَسَارِهِ غَلْوَتَیْنِ أَوْ نَحْوَ ذَلِکَ قَالَ لَا آمُرُهُ أَنْ یُغَرِّرَ بِنَفْسِهِ فَیَعْرِضَ لَهُ لِصٌّ أَوْ سَبُعٌ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (6)
وَ الَّذِی قَبْلَهُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ.
ترجمه:
از یعقوب بن سالم روایت شده است که پرسیدم از امام صادق (ع) درباره مردی که آب با او نیست و آب در سمت راست و چپ راه به اندازه دو مشکه (غلوه) فاصله دارد. امام (ع) فرمودند: به او نمیگویم که خود را در معرض خطر قرار دهد و ممکن است دزدی یا حیوانی به او آسیب برساند.
3818- 3- (1)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَی الْخَشَّابِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ أَتَیَمَّمُ إِلَی أَنْ قَالَ فَقَالَ لَهُ دَاوُدُ الرَّقِّیُّ- أَ فَأَطْلُبُ الْمَاءَ یَمِیناً وَ شِمَالًا فَقَالَ لَا تَطْلُبِ الْمَاءَ (2)یَمِیناً وَ لَا شِمَالًا وَ لَا فِی بِئْرٍ إِنْ وَجَدْتَهُ عَلَی الطَّرِیقِ فَتَوَضَّأْ (3)وَ إِنْ لَمْ تَجِدْهُ فَامْضِ.
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی الْخَوْفِ وَ الْخَطَرِ لِمَا رَوَاهُ دَاوُدُ الرَّقِّیُّ (4)وَ غَیْرُهُ سَابِقاً (5)وَ لِمَا تَقَدَّمَ فِی الْبَابِ الْأَوَّلِ (6)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (7).
ترجمه:
از علی بن سالم از امام صادق (ع) روایت شده است که گفت: از ایشان پرسیدم: آیا تیمم کنم؟ و داود رقّی گفت: آیا آب را به راست و چپ جستوجو کنم؟ امام (ع) فرمودند: نه، آب را نه به راست جستوجو کن و نه به چپ و نه در چاهی، مگر اینکه آب را در مسیر پیدا کنی، در آن صورت وضو بگیر و اگر نیافتی، برو.
من میگویم:
این به خاطر ترس و خطر است، همانطور که داود رقّی و دیگران پیشتر روایت کردهاند، و همچنین بر اساس آنچه در باب اول ذکر شده و به زودی مواردی که بر این مطلب دلالت دارد خواهد آمد.
(8)3 بَابُ جَوَازِ التَّیَمُّمِ مَعَ عَدَمِ الْوُصْلَةِ إِلَی الْمَاءِ کَالْبِئْرِ وَ زِحَامِ الْجُمُعَةِ وَ عَرَفَةَ ترجمه:
3819- 1- (9)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یَمُرُّ بِالرَّکِیَّةِ (10)- وَ لَیْسَ مَعَهُ دَلْوٌ قَالَ لَیْسَ عَلَیْهِ أَنْ یَدْخُلَ الرَّکِیَّةَ لِأَنَّ رَبَّ الْمَاءِ هُوَ رَبُّ الْأَرْضِ (11)فَلْیَتَیَمَّمْ.
1) التهذیب 1- 202- 587، و فی الاستبصار 1- 195- 572، و یأتی صدر الحدیث فی الحدیث 17 من الباب 14 من هذه الأبواب.
2) کتب المصنّف علی کلمة (الماء) علامة نسخة.
3) فی نسخة- منه، و فی أخری- به. (فی هامش المخطوط).
4) رواه فی الحدیث 1 من هذا الباب.
5) رواه فی الحدیث 2 من هذا الباب.
6) تقدم فی الباب السابق من هذه الأبواب.
7) یأتی فی الباب 9 و 10 من هذه الأبواب.
8) الباب 3 فیه 4 أحادیث.
9) الفقیه 1- 105- 214.
10) فی المحاسن زیادة- و هو جنب (هامش المخطوط).
11) فی المحاسن بدل الأرض- الصعید هامش المخطوط.
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ الْحَلَبِیِّ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
از عبیدالله بن علی حلبی روایت شده است که او از امام صادق (ع) درباره مردی که از کنار چاهی میگذرد و آبکشی (دلو) با خود ندارد پرسید. امام (ع) فرمودند: بر او لازم نیست که وارد چاه شود، زیرا صاحب آب همان صاحب زمین است، پس باید تیمم کند.
3820- 2- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی یَعْفُورٍ وَ عَنْبَسَةَ بْنِ مُصْعَبٍ جَمِیعاً عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا أَتَیْتَ الْبِئْرَ وَ أَنْتَ جُنُبٌ فَلَمْ تَجِدْ دَلْواً وَ لَا شَیْئاً تَغْرِفُ بِهِ فَتَیَمَّمْ بِالصَّعِیدِ فَإِنَّ رَبَّ الْمَاءِ رَبُّ الصَّعِیدِ وَ لَا تَقَعْ فِی الْبِئْرِ وَ لَا تُفْسِدْ عَلَی الْقَوْمِ مَاءَهُمْ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ صَفْوَانَ (3)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
از عبدالله بن ابی یعفور و عنبسه بن مصعب روایت شده است که هر دو از امام صادق (ع) نقل کردند: اگر به چاه رفتی و جنب هستی و دلو یا چیزی برای آبکشی نیافتی، پس باید با زمین (صعید) تیمم کنی، زیرا پروردگار آب همان پروردگار زمین است. و در چاه نیفتی و بر آب مردم آسیب نرسانی.
3821- 3- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ (6)عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ ع أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ یَکُونُ فِی وَسْطِ الزِّحَامِ یَوْمَ الْجُمُعَةِ أَوْ یَوْمَ عَرَفَةَ- لَا یَسْتَطِیعُ الْخُرُوجَ مِنَ الْمَسْجِدِ مِنْ کَثْرَةِ النَّاسِ قَالَ یَتَیَمَّمُ وَ یُصَلِّی مَعَهُمْ وَ یُعِیدُ إِذَا انْصَرَفَ.
ترجمه:
از سکونی نقل شده است که از امام جعفر صادق (ع) درباره مردی که در روز جمعه یا روز عرفه در وسط ازدحام قرار دارد و نمیتواند از مسجد خارج شود، سؤال شد. امام (ع) فرمودند: او باید تیمم کند و با آنها (جمعیت) نماز بخواند و پس از انصراف، نماز را قضا کند.
3822- 4- (7)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ
عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یَمُرُّ بِالرَّکِیَّةِ وَ لَیْسَ مَعَهُ دَلْوٌ قَالَ لَیْسَ عَلَیْهِ أَنْ یَنْزِلَ الرَّکِیَّةَ إِنَّ رَبَّ الْمَاءِ هُوَ رَبُّ الْأَرْضِ فَلْیَتَیَمَّمْ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (1)
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ وَ عَلَی أَنَّ الرَّاکِبَ إِذَا لَمْ یَقْدِرْ عَلَی النُّزُولِ لِلْخَوْفِ یَتَیَمَّمُ مِنْ عُرْفِ دَابَّتِهِ (2).
ترجمه:
از حسین بن ابیالعلا نقل شده است که از امام ابیعبدالله (ع) درباره مردی که از کنار چاهی میگذرد و دلوئی ندارد، سؤال کرد. امام (ع) فرمودند: بر او واجب نیست که به چاه پایین برود؛ زیرا پروردگار آب، پروردگار زمین است. او باید تیمم کند.
می گویم : بعدا دلائلی که براین مطلب دلالت می کند خواهد آمد و اینکه اگر سوار بر مرکبی باشد و به دلیل ترس نتواند پایین بیاید، میتواند از گردن حیوان تیمم کند.
(3)4 بَابُ وُجُوبِ التَّیَمُّمِ عَلَی مَنْ مَعَهُ مَاءٌ نَجِسٌ أَوْ مُشْتَبِهٌ بِالنَّجِسِ ترجمه:
3823- 1- (4)قَدْ تَقَدَّمَ فِی أَبْوَابِ الْمَاءِ حَدِیثُ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ مَعَهُ إِنَاءَانِ وَقَعَ فِی أَحَدِهِمَا قَذَرٌ لَا یَدْرِی أَیُّهُمَا هُوَ وَ لَیْسَ یَقْدِرُ عَلَی مَاءٍ غَیْرِهِمَا قَالَ یُهَرِیقُهُمَا جَمِیعاً وَ یَتَیَمَّمُ.
وَ حَدِیثُ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلُهُ (5)أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی الْوُضُوءِ أَیْضاً (6).
1) التهذیب 1- 184- 527، و تقدم ما یحمل علی ذلک فی الحدیث 16 الباب 3 من نواقض الوضوء و یأتی ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 3 الباب 7 و الباب 9 من هذه الأبواب، و یأتی ما یدل علی حکم الزحام فی الباب 15، و تقدم ما یدلّ علی وجوب التیمم عند فقدان الماء و عند الضرورة فی الباب 1، و الباب 2 من الماء المضاف و الحدیث 4 الباب 9 من الوضوء و فی الباب 16 و الحدیث 2 الباب 19 من غسل المیت.
2) یأتی فی الحدیث 4 و 7 الباب 14 و الباب 18 و فی الحدیث 2 و 6 الباب 19 و الباب 24 من هذه الأبواب و فی الحدیث 9 الباب 4 من الأذان.
3) الباب 4 فیه حدیث واحد.
4) تقدم فی الحدیث 14 الباب 8 من الماء المطلق.
5) تقدم فی الحدیث 2 الباب 8 من الماء المطلق.
6) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الباب 51 من الوضوء.
ترجمه:
در گذشته در ابواب آب حدیثی از عمار ساباطی از امام صادق (ع) نقل شد: از ایشان درباره مردی پرسیدند که دو ظرف دارد و در یکی از آنها نجاست افتاده ولی نمیداند کدام یک است و به آبی غیر از این دو دسترسی ندارد. امام فرمود: هر دو را خالی کند و تیمم نماید.
(1)5 بَابُ جَوَازِ التَّیَمُّمِ مَعَ عَدَمِ التَّمَکُّنِ مِنِ اسْتِعْمَالِ الْمَاءِ لِمَرَضٍ وَ بَرْدٍ وَ جُدَرِیٍّ وَ کَسْرٍ وَ جُرْحٍ وَ قَرْحٍ وَ نَحْوِهَا ترجمه:
3824- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُکَیْنٍ وَ غَیْرِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قِیلَ لَهُ إِنَّ فُلَاناً أَصَابَتْهُ جَنَابَةٌ وَ هُوَ مَجْدُورٌ فَغَسَّلُوهُ فَمَاتَ فَقَالَ قَتَلُوهُ أَلَّا سَأَلُوا أَلَّا یَمَّمُوهُ إِنَّ شِفَاءَ الْعِیِّ السُّؤَالُ.
ترجمه:
از محمد بن سکین و دیگران از امام صادق (ع) نقل شده است: به ایشان گفته شد که فلان شخص دچار جنابت شد و مبتلا به بیماری آبله بود، پس او را غسل دادند و او فوت کرد. امام فرمود: او را کشتند! چرا سؤال نکردند؟ چرا او را تیمم ندادند؟ همانا درمان نادانی، پرسیدن است.
3825- 2- (3)قَالَ: وَ رُوِیَ ذَلِکَ فِی الْکَسِیرِ وَ الْمَبْطُونِ یَتَیَمَّمُ وَ لَا یَغْتَسِلُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (4)
وَ
رَوَاهُ ابْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ قِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ ص وَ ذَکَرَ الْحَدِیثَ (5).
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
گفته شد: و همچنین این حکم درباره فردی که استخوانش شکسته یا مبتلا به بیماری شکمی است، روایت شده است که باید تیمم کند و غسل نکند.
3826- 3- (7)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ مَجْدُورٍ أَصَابَتْهُ جَنَابَةٌ فَغَسَّلُوهُ فَمَاتَ فَقَالَ قَتَلُوهُ أَلَّا سَأَلُوا فَإِنَّ دَوَاءَ الْعِیِّ السُّؤَالُ.
ترجمه:
از ابن ابی عمیر از برخی از اصحاب ما از امام صادق (ع) نقل شده است: از ایشان درباره فردی مبتلا به آبله که دچار جنابت شده بود، پرسیدم. او را غسل دادند و او فوت کرد. امام فرمود: او را کشتند! چرا سؤال نکردند؟ همانا درمان نادانی، پرسیدن است.
3827- 4- (1)وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: یَتَیَمَّمُ الْمَجْدُورُ وَ الْکَسِیرُ بِالتُّرَابِ إِذَا أَصَابَتْهُ جَنَابَةٌ.
ترجمه:
و به همین اسناد از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمود: فرد مبتلا به آبله و کسی که استخوانش شکسته است، هنگام جنابت باید با خاک تیمم کند.
3828- 5- (2)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ الْخَزَّازِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنِ الرَّجُلِ تَکُونُ بِهِ الْقَرْحُ وَ الْجِرَاحَةُ یُجْنِبُ قَالَ لَا بَأْسَ بِأَنْ لَا یَغْتَسِلَ یَتَیَمَّمُ.
وَ
رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ عَنِ الْجُنُبِ وَ تَرَکَ لَفْظَ الْجِرَاحَةِ (3)
ترجمه:
از محمد بن مسلم نقل شده که گفت: از امام باقر (ع) درباره مردی که به زخم و جراحت مبتلا است و دچار جنابت شده پرسیدم. امام فرمود: اشکالی ندارد که غسل نکند و تیمم نماید.
3829- 6- (4)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بَکْرِ بْنِ صَالِحٍ وَ ابْنِ فَضَّالٍ جَمِیعاً عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْغِفَارِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْجَعْفَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ النَّبِیَّ ص ذُکِرَ لَهُ أَنَّ رَجُلًا أَصَابَتْهُ جَنَابَةٌ عَلَی جُرْحٍ کَانَ بِهِ فَأُمِرَ بِالْغُسْلِ فَاغْتَسَلَ فَکُزَّ (5)فَمَاتَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص قَتَلُوهُ قَتَلَهُمُ اللَّهُ إِنَّمَا کَانَ دَوَاءُ الْعِیِّ السُّؤَالَ.
ترجمه:
از جعفر بن ابراهیم جعفری از امام صادق (ع) نقل شده است: پیامبر (ص) شنید که مردی دچار جنابت شده و زخمی داشته است. به او دستور داده شد که غسل کند، پس غسل کرد و دچار تشنج شد و فوت کرد. رسول خدا (ص) فرمود: او را کشتند، خدا آنها را بکشد! همانا درمان نادانی، پرسیدن است.
3830- 7- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی وَ مُوسَی بْنِ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ جَمِیعاً عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ
أَبِی نَصْرٍ عَنِ الرِّضَا ع فِی الرَّجُلِ تُصِیبُهُ الْجَنَابَةُ وَ بِهِ قُرُوحٌ أَوْ جُرُوحٌ أَوْ یَکُونُ یَخَافُ عَلَی نَفْسِهِ الْبَرْدَ فَقَالَ لَا یَغْتَسِلُ یَتَیَمَّمُ.
ترجمه:
از ابی نصر از امام رضا (ع) نقل شده است که درباره مردی که دچار جنابت شده و بدنش پر از زخم یا جراحت است، یا از سرما برای جان خود میترسد، پرسیدند. امام فرمود: او نباید غسل کند، بلکه باید تیمم نماید.
3831- 8- (1)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ سِرْحَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ تُصِیبُهُ الْجَنَابَةُ وَ بِهِ جُرُوحٌ أَوْ قُرُوحٌ أَوْ یَخَافُ عَلَی نَفْسِهِ مِنَ الْبَرْدِ فَقَالَ لَا یَغْتَسِلُ وَ یَتَیَمَّمُ.
ترجمه:
از داود بن سرحان از امام صادق (ع) نقل شده است که درباره مردی که دچار جنابت شده و بدنش زخمی یا دارای جراحت است، یا از سرما برای جان خود میترسد، پرسیدند. امام فرمود: او نباید غسل کند و باید تیمم نماید.
3832- 9- (2)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ حُکَیْمٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ رِبَاطٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع فِی الرَّجُلِ تَکُونُ بِهِ الْقُرُوحُ فِی جَسَدِهِ فَتُصِیبُهُ الْجَنَابَةُ قَالَ یَتَیَمَّمُ.
ترجمه:
از محمد بن مسلم از یکی از آن دو امام (باقر یا صادق علیهما السلام)نقل شده است که درباره مردی که بدنش دچار زخمهایی است و دچار جنابت میشود، پرسیدم. امام فرمود: باید تیمم کند.
3833- 10- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: یُؤَمَّمُ الْمَجْدُورُ وَ الْکَسِیرُ إِذَا أَصَابَتْهُمَا الْجَنَابَةُ.
ترجمه:
از ابن ابی عمیر از برخی از اصحابش از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمود: فرد مبتلا به آبله و فردی که استخوانش شکسته است، اگر دچار جنابت شوند، باید تیمم کنند.
3834- 11- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنِ الرَّجُلِ یَکُونُ بِهِ الْقُرُوحُ وَ الْجِرَاحَاتُ فَیُجْنِبُ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِأَنْ یَتَیَمَّمَ وَ لَا یَغْتَسِلَ.
ترجمه:
از محمد بن مسلم نقل شده که او از امام باقر (ع) درباره مردی که دچار زخمها و جراحتهایی شده و جنابت پیدا میکند، پرسید. امام فرمود: اشکالی ندارد که تیمم کند و غسل نکند.
3835- 12- (5)قَالَ وَ قَالَ الصَّادِقُ ع الْمَبْطُونُ وَ الْکَسِیرُ یُؤَمَّمَانِ وَ لَا یُغَسَّلَانِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ عُمُوماً (6)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (7).
1) التهذیب 1- 185- 531.
2) التهذیب 1- 185- 532.
3) التهذیب 1- 185- 533.
4) الفقیه 1- 107- 217.
5) الفقیه 1- 107- 218.
6) تقدم فی الباب 16 من أبواب غسل المس، و تقدم فی الباب 3 من هذه الأبواب.
7) یأتی فی الأحادیث 2 و 6 و 13 و 15 و 17 من الباب 14 و الحدیث 6 من الباب 19 و فی الحدیث 1 من الباب 23، و فی الحدیث 3 من الباب 25 و الحدیث 1 من الباب 17 من هذه الأبواب.
ترجمه:
امام صادق (ع) فرمود: فرد مبتلا به بیماری شکمی و فردی که استخوانش شکسته است، باید تیمم کنند و غسل نکنند.
(1)6 بَابُ کَرَاهَةِ التَّیَمُّمِ بِتُرَابٍ یُوطَأُ وَ تُرَابِ الطَّرِیقِ ترجمه:
3836- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْکُوفِیِّ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنْ غِیَاثِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع لَا وُضُوءَ مِنْ مَوْطَإٍ.
قَالَ النَّوْفَلِیُّ یَعْنِی مَا تَطَأُ عَلَیْهِ بِرِجْلِکَ.
ترجمه:
از غیاث بن ابراهیم از امام صادق (ع) نقل شده است که امیرالمؤمنین (ع) فرمود: از چیزی که بر روی آن پا میگذاری، وضو واجب نمیشود. نوفلی توضیح داد که منظور این است که از چیزی که با پای خود روی آن قدم میگذاری، وضو واجب نیست.
3837- 2- (3)وَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْعَلَوِیِّ عَنْ سَهْلِ بْنِ جُمْهُورٍ عَنْ عَبْدِ الْعَظِیمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْحَسَنِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَیْنِ الْعُرَنِیِّ عَنْ غِیَاثِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: نَهَی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع أَنْ یَتَیَمَّمَ الرَّجُلُ بِتُرَابٍ مِنْ أَثَرِ الطَّرِیقِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (4)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ.
ترجمه:
از غیاث بن ابراهیم از امام صادق (ع) نقل شده است که امیرالمؤمنین (ع) نهی کرد از اینکه فرد با خاکی که از مسیر راه به جا مانده است، تیمم کند.
(5)7 بَابُ جَوَازِ التَّیَمُّمِ بِالتُّرَابِ وَ الْحَجَرِ وَ جَمِیعِ أَجْزَاءِ الْأَرْضِ دُونَ الْمَعَادِنِ وَ نَحْوِهَا ترجمه:
3838- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ
إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ جَمِیعاً عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَعْطَی مُحَمَّداً ص- شَرَائِعَ نُوحٍ وَ إِبْرَاهِیمَ وَ مُوسَی وَ عِیسَی- إِلَی أَنْ قَالَ وَ جَعَلَ لَهُ الْأَرْضَ مَسْجِداً وَ طَهُوراً الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ الثَّقَفِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
از أبان بن عثمان از فردی که نامش ذکر شده (یکی از راویان)، از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمود: خداوند تبارک و تعالی به پیامبر اسلام (ص) شریعتهای نوح، ابراهیم، موسی و عیسی را عطا کرد... تا آنجا که فرمود: و زمین را برای او مسجد و وسیلهی طهارت (برای تیمم) قرار داد.
3839- 2- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ النَّبِیُّ ص أُعْطِیتُ خَمْساً لَمْ یُعْطَهَا أَحَدٌ قَبْلِی جُعِلَتْ لِیَ الْأَرْضُ مَسْجِداً وَ طَهُوراً الْحَدِیثَ.
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین (ع) نقل کرده است که پیامبر (ص) فرمود: «به من پنج چیز داده شده است که به هیچکس قبل از من داده نشده است: زمین برای من مسجد و وسیلهی طهارت قرار داده شده است.»
3840- 3- (3)وَ فِی الْخِصَالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الْبُنْدَارِ عَنْ مُجَاهِدِ بْنِ أَعْیَنَ عَنْ أَبِی بَکْرِ بْنِ أَبِی الْعَوَّامِ عَنْ یَزِیدَ عَنْ سُلَیْمَانَ التَّمِیمِیِّ عَنْ سَیَّارٍ عَنْ أَبِی أُمَامَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص فُضِّلْتُ بِأَرْبَعٍ جُعِلَتْ لِیَ (4)الْأَرْضُ مَسْجِداً وَ طَهُوراً وَ أَیُّمَا رَجُلٍ مِنْ أُمَّتِی أَرَادَ الصَّلَاةَ فَلَمْ یَجِدْ مَاءً وَ وَجَدَ الْأَرْضَ فَقَدْ جُعِلَتْ لَهُ مَسْجِداً وَ طَهُوراً وَ نُصِرْتُ بِالرُّعْبِ مَسِیرَةَ شَهْرٍ یَسِیرُ بَیْنَ یَدَیَّ وَ أُحِلَّتْ لِأُمَّتِیَ الْغَنَائِمُ وَ أُرْسِلْتُ إِلَی النَّاسِ کَافَّةً.
ترجمه:
از ابی امامه نقل شده است که رسول خدا (ص) فرمود: «به من چهار چیز فضیلت داده شده است: زمین برای من مسجد و وسیلهی طهارت قرار داده شده است؛ هرگاه مردی از امت من بخواهد نماز بخواند و آب پیدا نکند و زمین را بیابد، برای او مسجد و وسیلهی طهارت است. و من با ترس و وحشت بر دشمنانم پیروز شدم، به اندازهی یک ماه راه که در پیش روی من است. و غنائم برای امت من حلال شده است. و من به سوی تمام مردم فرستاده شدهام.»
3841- 4- (5)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ وَ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی وَ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ زِیَادِ بْنِ الْمُنْذِرِ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ سَعِیدِ بْنِ جُبَیْرٍ عَنِ ابْنِ
عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص أُعْطِیتُ خَمْساً لَمْ یُعْطَهَا أَحَدٌ قَبْلِی جُعِلَتْ لِیَ الْأَرْضُ مَسْجِداً وَ طَهُوراً وَ نُصِرْتُ بِالرُّعْبِ وَ أُحِلَّ لِیَ الْمَغْنَمُ وَ أُعْطِیتُ جَوَامِعَ الْکَلِمِ وَ أُعْطِیتُ الشَّفَاعَةَ.
ترجمه:
از ابن عباس نقل شده است که رسول خدا (ص) فرمود: «به من پنج چیز داده شده است که به هیچکس قبل از من داده نشده است: زمین برای من مسجد و وسیلهی طهارت قرار داده شده است؛ من با ترس و وحشت بر دشمنانم پیروز شدهام؛ غنائم برای من حلال شده است؛ کلمات جامع به من عطا شده است؛ و شفاعت به من داده شده است.»
3842- 5- (1)عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ فِی تَفْسِیرِهِ رَفَعَهُ فِی قَوْلِهِ تَعَالَی وَ یَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتِی کانَتْ عَلَیْهِمْ (2)- قَالَ إِنَّ اللَّهَ کَانَ فَرَضَ عَلَی بَنِی إِسْرَائِیلَ- الْغُسْلَ وَ الْوُضُوءَ بِالْمَاءِ وَ لَمْ یُحِلَّ لَهُمُ التَّیَمُّمَ وَ لَمْ یُحِلَّ لَهُمُ الصَّلَاةَ إِلَّا فِی الْبِیَعِ وَ الْکَنَائِسِ وَ الْمَحَارِیبِ وَ کَانَ الرَّجُلُ إِذَا أَذْنَبَ جَرَحَ نَفْسَهُ جَرْحاً مَتِیناً فَیُعْلَمُ أَنَّهُ أَذْنَبَ وَ إِذَا أَصَابَ أَحَدَهُمْ شَیْئاً مِنْ بَدَنِهِ الْبَوْلُ قَطَعُوهُ وَ لَمْ یُحِلَّ لَهُمُ الْمَغْنَمَ فَرَفَعَ ذَلِکَ رَسُولُ اللَّهِ ص عَنْ أُمَّتِهِ.
ترجمه:
علی بن ابراهیم در تفسیرش نقل کرده است که دربارهی قول خداوند متعال «و یَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتِی کانَتْ عَلَیْهِمْ» (سوره الأعراف، آیه 157) میگوید: خداوند بر بنیاسرائیل غسل و وضو با آب را واجب کرده بود و به آنها تیمم را حلال نکرده بود و نماز را جز در معابد و کلیساها و محاریب برایشان حلال نکرده بود.
و وقتی که کسی گناهی مرتکب میشد، باید خود را به شدت جراحت میزد تا مشخص شود که گناه کرده است. و اگر کسی بول به عضوی از بدنش می رسید، آن عضو را قطع میکردند. همچنین غنائم برای آنها حلال نبود، اما رسول خدا (ص) این بارها را از امت خود برداشت.
3843- 6- (3)وَ قَدْ تَقَدَّمَ حَدِیثُ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ یَکُونُ مَعَهُ اللَّبَنُ أَ یَتَوَضَّأُ مِنْهُ لِلصَّلَاةِ قَالَ لَا إِنَّمَا هُوَ الْمَاءُ وَ الصَّعِیدُ.
ترجمه:
و حدیث ابی بصیر از امام صادق (ع) در مورد مردی که شیر همراه دارد و میخواهد از آن برای وضو برای نماز استفاده کند، نقل شده است. امام فرمود: «نه، وضو با شیر درست نیست؛ وضو فقط با آب و خاک (صعید) صحیح است.»
3844- 7- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الدَّقِیقِ یُتَوَضَّأُ بِهِ قَالَ لَا بَأْسَ بِأَنْ یُتَوَضَّأَ بِهِ وَ یُنْتَفَعَ بِهِ.
أَقُولُ: حَمَلَ الشَّیْخُ الْوُضُوءَ هُنَا عَلَی التَّحْسِینِ مُسْتَدِلًّا بِالْحَصْرِ السَّابِقِ (5)وَ اسْتَدَلَّ عَلَیْهِ أَیْضاً بِمَا تَقَدَّمَ فِی آدَابِ الْحَمَّامِ
عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ یَطَّلِی بِالنُّورَةِ فَیَجْعَلُ الدَّقِیقَ بِالزَّیْتِ ثُمَّ یَلُتُّهُ بِهِ یَتَمَسَّحُ بِهِ بَعْدَ النُّورَةِ لِیَقْطَعَ رِیحَهَا قَالَ لَا بَأْسَ (6).
أَقُولُ: وَ مَا تَضَمَّنَ ذِکْرَ التُّرَابِ غَیْرُ ظَاهِرٍ فِی الْحَصْرِ وَ قَدْ فَسَّرَ کَثِیرٌ مِنْ عُلَمَاءِ اللُّغَةِ الصَّعِیدَ بِوَجْهِ الْأَرْضِ وَ ادَّعَی بَعْضُهُمُ الْإِجْمَاعَ عَلَی ذَلِکَ وَ أَنَّهُ لَا یَخْتَصُّ بِالتُّرَابِ وَ کَذَا جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِینَ وَ الْفُقَهَاءِ وَ فَسَّرَهُ بَعْضُهُمْ بِالتُّرَابِ وَ یَأْتِی نُصُوصٌ کَثِیرَةٌ فِی التَّیَمُّمِ بِالْأَرْضِ (1)
(2)- تقدم فی الحدیث 8 من الباب 1 من أبواب مقدّمة العبادات.
(3)- تقدم فی الحدیث 1 من الباب 51 من أبواب الوضوء.
(4)-
وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی مُقَدِّمَةِ الْعِبَادَاتِ (2)وَ غَیْرِهَا (3)وَ یَأْتِی مَا ظَاهِرُهُ الْمُنَافَاةُ وَ جَوَازُ التَّیَمُّمِ بِالْبِسَاطِ وَ نَحْوِهِ وَ نُبَیِّنُ وَجْهَهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ (4).ترجمه:
از عبید بن زُراره نقل شده است که گفت: از امام صادق (ع) دربارهی آرد (دقیق) پرسیدم که آیا میتوان با آن وضو گرفت؟ امام فرمود: «اشکالی ندارد که با آن وضو گرفته شود و از آن استفاده کرد.»
من میگویم: شیخ در اینجا وضو را بر تحسین حمل کرده و به محدودیتی که قبلاً ذکر شد استناد کرده است. همچنین بر اساس آنچه در آداب حمام آمده است، استدلال کرده است.
در ادامه، از امام صادق (ع) در مورد مردی که با حنا (نور) رنگ میکند و آرد را با روغن ترکیب کرده و پس از رنگ کردن از آن برای پاک کردن بوی حنا استفاده میکند، نقل شده است که فرمود: «اشکالی ندارد.»
من میگویم: ذکر خاک در اینجا بهطور غیرمستقیم است، و بسیاری از لغتشناسان صعید را به معنای «سطح زمین» تفسیر کردهاند و برخی از آنها اجماع بر این موضوع را ادعا کردهاند که صعید فقط به خاک محدود نمیشود. همچنین گروهی از مفسران و فقها نیز آن را به خاک تفسیر کردهاند. نصوص زیادی در مورد تیمم با خاک وجود دارد و پیش از این نیز شواهدی بر این موضوع در مقدمه عبادات ذکر شده است. همچنین نصوصی وجود دارد که ظاهر آن در تعارض با جواز تیمم با فرش و امثال آن است، و ما انشاء الله، وجه آن را بیان خواهیم کرد.
(5)8 بَابُ جَوَازِ التَّیَمُّمِ بِالْجِصِّ وَ النُّورَةِ وَ عَدَمِ جَوَازِهِ بِالرَّمَادِ وَ الشَّجَرِ ترجمه:
3845- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ فَضَالَةَ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ ع أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ التَّیَمُّمِ بِالْجِصِّ فَقَالَ نَعَمْ فَقِیلَ بِالنُّورَةِ فَقَالَ نَعَمْ فَقِیلَ بِالرَّمَادِ فَقَالَ لَا إِنَّهُ لَیْسَ یَخْرُجُ مِنَ الْأَرْضِ إِنَّمَا یَخْرُجُ مِنَ الشَّجَرِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی بَعْضِ الْمَقْصُودِ (7)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (8).
1) یأتی فی الأحادیث 5 و 6 و 8 من الباب 9 و فی الباب 11 و فی الحدیث 2 و 5 من الباب 12 و فی الحدیث 3 من الباب 13 و فی الحدیثین 4 و 7 من الباب 14 و فی الحدیث 3 و 4 من الباب 22 من هذه الأبواب.
2) 2
3) 3
4) یأتی ما ظاهره المنافاة فی الحدیث 11 من الباب 9 و فی الحدیث 1 من الباب 11 من أبواب التیمم.
5) الباب 8 فیه حدیث واحد.
6) التهذیب 1- 187- 539.
7) تقدم فی الحدیث 6 من الباب 7 من هذه الأبواب.
8) یأتی فی الأحادیث 5 و 6 و 8 من الباب 9، و فی الأبواب 11 و 12 و 13، و فی الأحادیث 4 و 12 و 13 و 14 و 17 من الباب 14، و فی الحدیثین 2 و 6 من الباب 19، و الأبواب 22 و 25، و فی الحدیث 3 من الباب 28 من هذه الأبواب.
ترجمه:
ازحضرت علی علیه السلام در مورد تیمم با گچ سؤال شد، فرمود: بله. سپس در مورد نوره سؤال شد، فرمود: بله. سپس در مورد خاکستر سؤال شد، فرمود: نه، چون از زمین خارج نمیشود بلکه از درخت خارج میشود.
(1)9 بَابُ جَوَازِ التَّیَمُّمِ عِنْدَ الضَّرُورَةِ بِغُبَارِ الثَّوْبِ وَ اللِّبْدِ وَ مَعْرَفَةِ الدَّابَّةِ وَ نَحْوِ ذَلِکَ فَإِنْ لَمْ یُوجَدْ فَبِالطِّینِ وَ عَدَمِ جَوَازِ التَّیَمُّمِ بِالثَّلْجِ ترجمه:
3846- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع أَ رَأَیْتَ الْمُوَاقِفَ (3)إِنْ لَمْ یَکُنْ عَلَی وُضُوءٍ کَیْفَ یَصْنَعُ وَ لَا یَقْدِرُ عَلَی النُّزُولِ قَالَ یَتَیَمَّمُ مِنْ لِبْدِهِ أَوْ سَرْجِهِ أَوْ مَعْرَفَةِ دَابَّتِهِ فَإِنَّ فِیهَا غُبَاراً وَ یُصَلِّی.
وَ رَوَاهُ ابْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ حَرِیزٍ مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
زرارة گفت: به امام باقر علیه السلام گفتم: اگر کسی در موقفها (مثل میدان جنگ) وضو نداشته باشد و قادر به پیاده شدن نباشد، چه کند؟ امام فرمود: از روی زیرانداز یا زین یا جلوی زین مرکبش تیمم کند، زیرا روی آنها گرد و غبار هست، و سپس نماز بخواند.
3847- 2- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ حُکَیْمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِنْ کَانَ أَصَابَکَ (6)الثَّلْجُ فَلْیَنْظُرْ لِبْدَ سَرْجِهِ فَیَتَیَمَّمُ مِنْ غُبَارِهِ أَوْ مِنْ شَیْءٍ مَعَهُ وَ إِنْ کَانَ فِی حَالٍ لَا یَجِدُ إِلَّا الطِّینَ فَلَا بَأْسَ أَنْ یَتَیَمَّمَ مِنْهُ.
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ حُکَیْمٍ مِثْلَهُ (7).
ترجمه:
زرارة از امام باقر علیه السلام نقل میکند که فرمود: اگر بر تو برف ببارد، باید به زیرانداز زین خود نگاه کنی وبر غبار آن تیمم کنی یا برچیزی که همراه توست. و اگر در وضعیتی هستی که جز گل چیزی نیابی، اشکالی ندارد که از آن تیمم کنی.
3848- 3- (8)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ حُکَیْمٍ عَنِ ابْنِ
1) الباب 9 فیه 11 حدیثا.
2) التهذیب 1- 189- 544 و الاستبصار 1- 157- 541، و أورده بطرق أخری فی الأحادیث 7 و 8 من الباب 3 من صلاة الخوف.
3) واقفه مواقفة فهو مواقف- وقف معه فی حرب أی فی میدان القتال لا یستطیع النزول عن دابته. (انظر لسان العرب 9- 360).
4) مستطرفات السرائر- 73- 11.
5) التهذیب 1- 189- 545، و الاستبصار 1- 158- 545.
6) کتب المصنّف علی کلمة (اصابک) علامة نسخة و کتب فی الهامش عن الاستبصار- اصابه.
7) التهذیب 1- 191- 551.
8) الاستبصار 1- 156- 538.
الْمُغِیرَةِ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِذَا کُنْتَ فِی حَالٍ لَا تَجِدُ إِلَّا الطِّینَ فَلَا بَأْسَ أَنْ تَتَیَمَّمَ بِهِ.
ترجمه:
3849- 4- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ رِفَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا کَانَتِ الْأَرْضُ مُبْتَلَّةً لَیْسَ فِیهَا تُرَابٌ وَ لَا مَاءٌ فَانْظُرْ أَجَفَّ مَوْضِعٍ تَجِدُهُ فَتَیَمَّمْ مِنْهُ فَإِنَّ ذَلِکَ تَوْسِیعٌ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قَالَ فَإِنْ کَانَ فِی ثَلْجٍ فَلْیَنْظُرْ لِبْدَ سَرْجِهِ فَلْیَتَیَمَّمْ مِنْ غُبَارِهِ أَوْ شَیْءٍ مُغْبَرٍّ وَ إِنْ کَانَ فِی حَالٍ لَا یَجِدُ إِلَّا الطِّینَ فَلَا بَأْسَ أَنْ یَتَیَمَّمَ مِنْهُ.
ترجمه:
رفاعة از امام صادق علیه السلام نقل میکند که فرمود: اگر زمین مرطوب بود و روی آن نه خاک و نه آب وجود داشت، به خشکترین نقطهای که میتوانی پیدا کنی نگاه کن و از آن تیمم کن، زیرا این از جانب خداوند عز و جل یک آسانگیری است. سپس فرمود: اگر در برف بود، به زیرانداز زین خود نگاه کن و از غبار آن یا هر چیز غبارآلودی تیمم کن. و اگر در وضعیتی بودی که جز گل چیزی نیافتی، اشکالی ندارد که روی آن تیمم کنی.
3850- 5- (2)وَ عَنْهُ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هِلَالٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: قُلْتُ رَجُلٌ دَخَلَ الْأَجَمَةَ لَیْسَ فِیهَا مَاءٌ وَ فِیهَا طِینٌ مَا یَصْنَعُ قَالَ یَتَیَمَّمُ فَإِنَّهُ الصَّعِیدُ قُلْتُ فَإِنَّهُ رَاکِبٌ وَ لَا یُمْکِنُهُ النُّزُولُ مِنْ خَوْفٍ وَ لَیْسَ هُوَ عَلَی وُضُوءٍ قَالَ إِنْ خَافَ عَلَی نَفْسِهِ مِنْ سَبُعٍ أَوْ غَیْرِهِ وَ خَافَ فَوْتَ الْوَقْتِ فَلْیَتَیَمَّمْ یَضْرِبُ بِیَدِهِ عَلَی اللِّبْدِ أَوِ الْبَرْذَعَةِ وَ یَتَیَمَّمُ وَ یُصَلِّی.
ترجمه:
زرارة از یکی از امامان (علیهمالسلام) نقل میکند که گفتم: مردی وارد بیشهای شده که در آن آب نیست ولی گل وجود دارد، چه کند؟ فرمود: تیمم کند، زیرا آن نیز صعید (زمین) است. گفتم: اگر سوار باشد و به دلیل ترس نتواند پیاده شود و وضو هم نداشته باشد، چه کند؟ فرمود: اگر از درنده یا چیز دیگری برای جان خود بترسد و از فوت شدن وقت هم نگران باشد، با دست بر روی زیرانداز یا پتو ضربه بزند و تیمم کند و سپس نماز بخواند.
3851- 6- (3)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَطَرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا ع عَنِ الرَّجُلِ لَا یُصِیبُ الْمَاءَ وَ لَا التُّرَابَ أَ یَتَیَمَّمُ بِالطِّینِ قَالَ نَعَمْ صَعِیدٌ طَیِّبٌ وَ مَاءٌ طَهُورٌ.
ترجمه:
علی بن مطر از یکی از اصحاب ما نقل میکند که گفتم: از امام رضا علیه السلام درباره مردی که آب و خاک پیدا نمیکند، پرسیدم. آیا میتواند با گل تیمم کند؟ فرمود: بله، زیرا آن صعید پاک و آبی پاککننده است.
3852- 7- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ یَعْنِی الْمُرَادِیَّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا کُنْتَ فِی حَالٍ لَا تَقْدِرُ إِلَّا عَلَی الطِّینِ فَتَیَمَّمْ بِهِ فَإِنَ
اللَّهَ أَوْلَی بِالْعُذْرِ إِذَا لَمْ یَکُنْ مَعَکَ ثَوْبٌ جَافٌّ أَوْ لِبْدٌ (1)تَقْدِرُ أَنْ تَنْفُضَهُ وَ تَتَیَمَّمَ بِهِ.
ترجمه:
ابوبصیر مرادی از امام صادق علیه السلام نقل میکند که فرمود: اگر در وضعیتی بودی که تنها گل در اختیار داشتی، با آن تیمم کن، زیرا خداوند در این حالت بهتر عذر را میپذیرد. البته اگر همراه تو لباس خشکی یا زیراندازی باشد که بتوانی آن را تکان دهی و با آن تیمم کنی، باید چنین کنی.
3853- 8- (2)قَالَ وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی صَعِیدٌ طَیِّبٌ وَ مَاءٌ طَهُورٌ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
و در روایت دیگری آمده است: «صعید پاک و آب پاککننده است.»
3854- 9- (4)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُ عَنْ رَجُلٍ أَجْنَبَ فِی سَفَرٍ وَ لَمْ یَجِدْ إِلَّا الثَّلْجَ أَوْ مَاءً جَامِداً فَقَالَ هُوَ بِمَنْزِلَةِ الضَّرُورَةِ یَتَیَمَّمُ وَ لَا أَرَی أَنْ یَعُودَ إِلَی هَذِهِ الْأَرْضِ الَّتِی تُوبِقُ دِینَهُ.
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع (5)
وَ رَوَاهُ ابْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعُبَیْدِیِّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی (6)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ (7)
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی أَنَّهُ یَتَیَمَّمُ مِنْ غُبَارِ ثَوْبٍ وَ نَحْوِهِ کَمَا مَرَّ وَ لَیْسَ بِظَاهِرٍ فِی أَنَّهُ یَتَیَمَّمُ بِالثَّلْجِ.
ترجمه:
محمد بن مسلم از امام صادق علیهالسلام نقل میکند که پرسیدم: مردی در سفر جنب شده و جز برف یا آب یخزده چیزی پیدا نمیکند، چه باید بکند؟ امام فرمود: این در حکم حالت ضرورت است، تیمم کند وبنظرمن دیگر نباید دوباره به چنین سرزمینی که دینش را به خطر میاندازد، بازگردد.
من میگویم: این روایت بر این حمل میشود که باید از غبار لباس یا چیزی مشابه تیمم کند، همانطور که پیشتر گفته شد، و ظاهر آن نیست که با برف تیمم کند.
1) فی التهذیب و الاستبصار- و لا لبد. (هامش المخطوط).
2) الکافی 3- 67- 1.
3) التهذیب 1- 189- 543، و الاستبصار 1- 156- 537.
4) الکافی 3- 67- 1، یأتی نحوه عن کتاب المقنع فی الحدیث 3 من الباب 28 من هذه الأبواب.
5) المحاسن- 372- 143.
6) مستطرفات السرائر- 107- 54.
7) التهذیب 1- 191- 553، و الاستبصار 1- 158- 554.
3855- 10- (1)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ قَالَ: إِنْ کَانَتِ الْأَرْضُ مُبْتَلَّةً وَ لَیْسَ فِیهَا تُرَابٌ وَ لَا مَاءٌ فَانْظُرْ أَجَفَّ مَوْضِعٍ تَجِدُهُ فَتَیَمَّمْ مِنْ غُبَارِهِ أَوْ شَیْءٍ مُغْبَرٍّ وَ إِنْ کَانَ فِی حَالٍ لَا یَجِدُ إِلَّا الطِّینَ فَلَا بَأْسَ أَنْ یَتَیَمَّمَ بِهِ.
ترجمه:
عبدالله بن مغیره نقل میکند: اگر زمین مرطوب باشد و در آن نه خاک و نه آب وجود داشته باشد، به خشکترین نقطهای که پیدا میکنی نگاه کن و از غبار آن یا چیزی غبارآلود تیمم کن. و اگر در وضعیتی باشی که فقط گل پیدا کنی، اشکالی ندارد که با آن تیمم کنی.
3856- 11- (2)أَحْمَدُ بْنُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ حَفْصِ بْنِ غِیَاثٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ أَوَی إِلَی فِرَاشِهِ ثُمَّ ذَکَرَ أَنَّهُ عَلَی غَیْرِ طُهْرٍ تَیَمَّمَ مِنْ دِثَارِ ثِیَابِهِ کَانَ فِی صَلَاةٍ مَا ذَکَرَ اللَّهَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (3)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ فِی صَلَاةِ الْخَوْفِ (4).
ترجمه:
حفص بن غیاث از امام صادق علیهالسلام نقل میکند که فرمود: کسی که به رختخواب خود پناه برود و سپس یادش بیفتد که در حالت غیر از طهارت است، میتواند از گرد و غبار لباسهایش تیمم کند و در این حالت(خواب) در نماز است، هر زمان که خداوند را یاد کند.
(5)10 بَابُ وُجُوبِ الطَّهَارَةِ بِالثَّلْجِ مَعَ إِمْکَانِ إِذَابَتِهِ أَوْ حُصُولِ مُسَمَّی الْغَسْلِ بِرُطُوبَتِهِ ترجمه:
3857- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یُجْنِبُ فِی السَّفَرِ لَا یَجِدُ إِلَّا الثَّلْجَ قَالَ یَغْتَسِلُ بِالثَّلْجِ أَوْ مَاءِ النَّهَرِ (7).
أَقُولُ: الْمُرَادُ أَنَّهُ یُذِیبُ الثَّلْجَ بِالنَّارِ وَ یَغْتَسِلُ بِمَائِهِ إِنْ أَمْکَنَ أَوْ یَدْلُکُ
1) الکافی 3- 66- 4.
2) المحاسن- 47- 64، و أخرج مثله عنه و عن التهذیب و الفقیه فی الحدیث 2 من الباب 9 من أبواب الوضوء.
3) تقدم فی الحدیث 2 من الباب 9 من أبواب الوضوء.
4) یأتی فی الحدیث 8 من الباب 3 من أبواب صلاة الخوف.
5) 5الباب 10 فیه 4 أحادیث.
6) التهذیب 1- 191- 550، و الاستبصار 1- 157- 542.
7) ورد فی هامش المخطوط ما نصه- یمکن أن یراد منه الإنکار یعنی أن هذا کیف یغتسل بالثلج مع أن الغسل به غیر ممکن و کیف یغتسل بماء النهر مع أنّه غیر موجود کما صرّح به السائل فهو معذور الی أن یقدر علی الغسل أو التیمم و لا یخلو من بعد لما یأتی (منه قده).
جَسَدَهُ بِالثَّلْجِ إِنْ کَانَ کَثِیرَ الرُّطُوبَةِ بِحَیْثُ یَحْصُلُ مُسَمَّی الْغَسْلِ وَ بَیَانُ ذَلِکَ أَنَّ السَّائِلَ فَرَضَ أَنَّهُ لَا یَجِدُ إِلَّا الثَّلْجَ فَذِکْرُ مَاءِ النَّهَرِ فِی الْجَوَابِ یَدُلُّ عَلَی أَنَّ مُرَادَهُ أَنَّهُ لَا فَرْقَ بَیْنَ أَنْ یَغْتَسِلَ بِالْمَاءِ الْمُذَابِ مِنَ الثَّلْجِ وَ أَنْ یَغْتَسِلَ بِمَاءِ النَّهَرِ.
ترجمه:
محمد بن مسلم میگوید: از ابا عبدالله (ع) درباره مردی که در سفر جنابت میکند و تنها ثلج مییابد، سؤال کردم. ایشان فرمودند: با ثلج غسل میکند یا با آب جاری.
من میگویم: منظور این است که او ثلج را با آتش ذوب کرده و با آب آن غسل میکند اگر ممکن باشد، یا اگر رطوبت بدن او زیاد باشد، میتواند با ثلج بدن خود را مالش دهد بهطوری که غسل محقق شود.
توضیح این است که سائل فرض کرده که او تنها ثلج را مییابد، و ذکر آب جاری در جواب نشاندهنده این است که منظور امام (ع) این است که فرقی میان غسل با آب ذوبشده از ثلج و غسل با آب جاری وجود ندارد.
3858- 2- (1)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ شُرَیْحٍ قَالَ: سَأَلَ رَجُلٌ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع وَ أَنَا عِنْدَهُ فَقَالَ یُصِیبُنَا الدَّمَقُ (2)- وَ الثَّلْجُ وَ نُرِیدُ أَنْ نَتَوَضَّأَ وَ لَا نَجِدُ إِلَّا مَاءً جَامِداً فَکَیْفَ أَتَوَضَّأُ أَدْلُکُ بِهِ جِلْدِی قَالَ نَعَمْ.
وَ رَوَاهُ ابْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
معاویه بن شریح میگوید: مردی از ابا عبدالله (ع) سؤال کرد و من نزد او بودم. او گفت: به ما باد وبرف (بوران) میرسد و میخواهیم وضو بگیریم و تنها آب جامد مییابیم. چگونه وضو بگیرم؟ آیا با آن میتوانم بدنم را مالش دهم؟ امام (ع) فرمودند: بله.
3859- 3- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْعَلَوِیِّ عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ (5)ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ الْجُنُبِ أَوْ عَلَی غَیْرِ وُضُوءٍ لَا یَکُونُ مَعَهُ مَاءٌ وَ هُوَ یُصِیبُ ثَلْجاً وَ صَعِیداً أَیُّهُمَا أَفْضَلُ أَ یَتَیَمَّمُ أَمْ یَمْسَحُ بِالثَّلْجِ وَجْهَهُ فَقَالَ الثَّلْجُ إِذَا بَلَّ رَأْسَهُ وَ جَسَدَهُ أَفْضَلُ فَإِنْ لَمْ یَقْدِرْ عَلَی أَنْ یَغْتَسِلَ بِهِ فَلْیَتَیَمَّمْ.
وَ رَوَاهُ ابْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر (ع) نقل میکند که گفت: از او درباره مردی که جنب است یا بدون وضو است و آبی با خود ندارد و ثلج و صعید (خاک) را مییابد، پرسیدم که کدام یک بهتر است؟ آیا باید تیمم کند یا با ثلج صورتش را مسح کند؟
او فرمود: اگربرف را بر روی سر و بدنش بمالد، بهتر است. اما اگر نتواند با برف غسل کند، باید تیمم کند.
3860- 4- (7)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ
عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ تُصِیبُهُ الْجَنَابَةُ فَلَا یَقْدِرُ عَلَی الْمَاءِ فَیُصِیبُهُ الْمَطَرُ هَلْ یُجْزِیهِ ذَلِکَ أَمْ هَلْ یَتَیَمَّمُ قَالَ إِنْ غَسَلَهُ أَجْزَأَهُ وَ إِلَّا عَلَیْهِ التَّیَمُّمُ قَالَ قُلْتُ: أَیُّهُمَا أَفْضَلُ أَ یَتَیَمَّمُ أَمْ یَمْسَحُ بِثَلْجٍ وَجْهَهُ وَ جَسَدَهُ وَ رَأْسَهُ قَالَ الثَّلْجُ إِنْ بَلَّ رَأْسَهُ وَ جَسَدَهُ أَفْضَلُ وَ إِنْ لَمْ یَقْدِرْ عَلَی أَنْ یَغْتَسِلَ یَتَیَمَّمْ.
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش (ع) روایت میکند که گفت: از او درباره مردی که جنب شده و به آب دسترسی ندارد و باران به او میرسد، پرسیدم که آیا این آب برای او کافی است یا باید تیمم کند؟
امام (ع) فرمودند: اگر خود را بشوید، کافی است، وگرنه باید تیمم کند.
سپس گفتم: کدام یک بهتر است؟ آیا باید تیمم کند یا با برف صورت و بدن و سرش را مسح کند؟
امام (ع) فرمودند: اگربرف بر روی سر و بدنش بمالد، بهتر است. اما اگر نتواند غسل کند، باید تیمم کند.
(1)11 بَابُ کَیْفِیَّةِ التَّیَمُّمِ وَ جُمْلَةٍ مِنْ أَحْکَامِهِ ترجمه:
3861- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْکَاهِلِیِّ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ التَّیَمُّمِ فَضَرَبَ بِیَدَیْهِ عَلَی الْبِسَاطِ فَمَسَحَ بِهِمَا وَجْهَهُ ثُمَّ مَسَحَ کَفَّیْهِ إِحْدَاهُمَا عَلَی ظَهْرِ الْأُخْرَی.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (3)
أَقُولُ: الْغَرَضُ بَیَانُ کَیْفِیَّةِ التَّیَمُّمِ لَا مَا یَتَیَمَّمُ بِهِ وَ یَحْتَمِلُ کَوْنُهُ إِشَارَةً إِلَی جَوَازِ التَّیَمُّمِ بِالْغُبَارِ الْمَوْجُودِ فِی الْبِسَاطِ وَ نَحْوِهِ عِنْدَ الضَّرُورَةِ.
ترجمه:
از کاهلی روایت شده است که گفت: از او درباره تیمم سؤال کردم. سپس ایشان دستان خود را بر روی بساط زدند و با آنها صورتشان را مسح کردند، سپس یکی از دستانشان را بر روی دیگری کشیدند.
من میگویم: هدف این روایت بیان نحوهی تیمم است، نه چیزی که با آن تیمم میشود. این ممکن است به این معنا باشد که تیمم با غبار موجود بر روی بساط یا چیزهای مشابه در مواقع ضرورت جایز است.
3862- 2- (4)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ الْخَرَّازِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ التَّیَمُّمِ فَقَالَ إِنَّ عَمَّاراً أَصَابَتْهُ جَنَابَةٌ فَتَمَعَّکَ کَمَا تَتَمَعَّکُ الدَّابَّةُ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ص یَا عَمَّارُ- تَمَعَّکْتَ کَمَا تَتَمَعَّکُ الدَّابَّةُ فَقُلْتُ لَهُ کَیْفَ التَّیَمُّمُ فَوَضَعَ یَدَهُ عَلَی الْمِسْحِ (5)- ثُمَّ رَفَعَهَا فَمَسَحَ
وَجْهَهُ ثُمَّ مَسَحَ فَوْقَ الْکَفِّ قَلِیلًا.
وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ مِثْلَهُ.
ترجمه:
از ابی ایوب خرّاز روایت شده است که گفت: از ابا عبدالله (ع) درباره تیمم سؤال کردم. ایشان فرمودند: عمّار دچار جنابت شد و بهگونهای غلطید که حیوان غلط می زند. رسول خدا (ص) به او گفتند: ای عمّار، تو مانند حیوان غلطیدی
سپس از او پرسیدم: نحوهی تیمم چگونه است؟ امام (ع) دست خود را بر روی خاک گذاشتند و سپس آن را بالا بردند و صورتشان را مسح کردند و سپس کمی بالای کف دست خود را مسح کردند.
3863- 3- (1)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ جَمِیعاً عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنِ التَّیَمُّمِ فَضَرَبَ بِیَدِهِ إِلَی الْأَرْضِ ثُمَّ رَفَعَهَا فَنَفَضَهَا ثُمَّ مَسَحَ بِهَا جَبِینَهُ وَ کَفَّیْهِ مَرَّةً وَاحِدَةً.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (2)
وَ
رَوَاهُ أَیْضاً عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ ثُمَّ مَسَحَ بِهِمَا جَبْهَتَهُ (3).
أَقُولُ: الظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ کَوْنُ الْمَسْحِ وَقَعَ مَرَّةً وَاحِدَةً فَلَا یَدُلُّ عَلَی وَحْدَةِ الضَّرْبِ.
ترجمه:
از زراره نقل شده است که گفت: از ابا جعفر (ع) درباره تیمم سؤال کردم. ایشان دست خود را به زمین زدند، سپس آن را بالا بردند و تکانی دادند، و بعد با آن پیشانی و هر دو دست خود را یک بار مسح کردند.
و این روایت را شیخ به سند خود از محمد بن یعقوب نقل کرده است. همچنین، او این روایت را از مفید، از احمد بن محمد، از پدرش، از صفار، از احمد بن محمد، از حسین بن سعید، از احمد بن محمد و از ابن بکر روایت کرده است، با این تفاوت که در آن آمده است: سپس با آنها جبین (پیشانی) خود را مسح کرد.
من میگویم: بهنظر میرسد منظور این است که مسح تنها یک بار انجام میشود و این به معنای آن نیست که فقط یک بار دست به زمین زده شود.
3864- 4- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ النُّعْمَانِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ التَّیَمُّمِ قَالَ إِنَّ عَمَّاراً أَصَابَتْهُ جَنَابَةٌ فَتَمَعَّکَ کَمَا تَتَمَعَّکُ الدَّابَّةُ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ص وَ هُوَ یَهْزَأُ بِهِ یَا عَمَّارُ- تَمَعَّکْتَ کَمَا تَتَمَعَّکُ الدَّابَّةُ فَقُلْنَا لَهُ فَکَیْفَ التَّیَمُّمُ فَوَضَعَ یَدَیْهِ عَلَی الْأَرْضِ ثُمَّ رَفَعَهُمَا فَمَسَحَ وَجْهَهُ وَ یَدَیْهِ فَوْقَ الْکَفِّ قَلِیلًا.
ترجمه:
از داود بن نعمان نقل شده است که گفت: از ابا عبدالله (ع) درباره تیمم سؤال کردم. ایشان فرمودند: عمّار دچار جنابت شد و بهگونهای تیمم کرد که مانند غلطیدن یک حیوان بود. رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم (بشوخی) به او گفتند: ای عمّار، تو بهگونهای تیمم کردی که یک حیوان غلط می زند .
سپس ما از او پرسیدیم: پس نحوهی تیمم چگونه است؟ امام (ع) دستهای خود را بر روی زمین گذاشتند، سپس آنها را بالا بردند و صورت و دستهای خود را مسح کردند و کمی بالای کف دستها را نیز مسح کردند.
3865- 5- (5)وَ عَنْهُ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ
حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ وَ ذَکَرَ التَّیَمُّمَ وَ مَا صَنَعَ عَمَّارٌ- فَوَضَعَ أَبُو جَعْفَرٍ ع کَفَّیْهِ عَلَی الْأَرْضِ ثُمَّ مَسَحَ وَجْهَهُ وَ کَفَّیْهِ وَ لَمْ یَمْسَحِ الذِّرَاعَیْنِ بِشَیْءٍ.
ترجمه:
از زراره نقل شده است که گفت: من شنیدم ابا جعفر (ع) درباره تیمم و کاری که عمّار انجام داد، میفرمودند. سپس ابا جعفر (ع) دستان خود را بر روی زمین گذاشتند و صورت و دستان خود را مسح کردند، اما بر روی جائ از دو بازوی خود مسح نکردند .
3866- 6- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِی الْمِقْدَامِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ وَصَفَ التَّیَمُّمَ فَضَرَبَ بِیَدَیْهِ عَلَی الْأَرْضِ ثُمَّ رَفَعَهُمَا فَنَفَضَهُمَا ثُمَّ مَسَحَ عَلَی جَبِینِهِ وَ کَفَّیْهِ مَرَّةً وَاحِدَةً.
ترجمه:
از عمرو بن ابی المقدام روایت شده است که گفت: از ابا عبدالله (ع) درباره تیمم سؤال کردم و ایشان نحوهی تیمم را توصیف کردند. سپس دستان خود را بر روی زمین زدند، آنها را بالا بردند و تکانی دادند، سپس یک بار بر روی جبین (پیشانی) و هر دو دست خود مسح کردند.
3867- 7- (2)وَ عَنْهُ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی التَّیَمُّمِ قَالَ تَضْرِبُ بِکَفَّیْکَ الْأَرْضَ ثُمَّ تَنْفُضُهُمَا وَ تَمْسَحُ بِهِمَا (3)وَجْهَکَ وَ یَدَیْکَ.
ترجمه:
از زراره نقل شده است که از ابا جعفر (ع) درباره تیمم سؤال کردم. ایشان فرمودند: با دستانت به زمین میزنی، سپس آنها را تکانی میدهی و با آنها صورت و دستانت را مسح میکنی.
3868- 8- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص ذَاتَ یَوْمٍ لِعَمَّارٍ فِی سَفَرٍ لَهُ یَا عَمَّارُ- بَلَغَنَا أَنَّکَ أَجْنَبْتَ فَکَیْفَ صَنَعْتَ قَالَ تَمَرَّغْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ فِی التُّرَابِ قَالَ فَقَالَ لَهُ کَذَلِکَ یَتَمَرَّغُ الْحِمَارُ أَ فَلَا صَنَعْتَ کَذَا ثُمَّ أَهْوَی بِیَدَیْهِ إِلَی الْأَرْضِ فَوَضَعَهُمَا عَلَی الصَّعِیدِ ثُمَّ مَسَحَ جَبِینَهُ (5)بِأَصَابِعِهِ وَ کَفَّیْهِ إِحْدَاهُمَا بِالْأُخْرَی ثُمَّ لَمْ یُعِدْ ذَلِکَ.
ترجمه:
از زراره نقل شده است که گفت: ابا جعفر (ع) فرمودند: رسول خدا (ص) روزی به عمّار گفتند: ای عمّار، به ما خبر رسیده که تو جنب شدهای، چگونه عمل کردی؟ عمّار گفت: من در خاک غلطیدم، رسول خدا (ص) فرمودند: همانطور که الاغ در خاک غلط میزند،چرا اینگونه عمل نکردی؟
سپس رسول خدا (ص) دستهای خود را به سمت زمین دراز کردند و آنها را بر روی خاک گذاشتند، سپس جبین (پیشانی) خود را با انگشتان و دستانشان مسح کردند، یکی از دستانشان را بر روی دست دیگر کشیدند و دیگر این عمل را تکرار نکردند.
3869- 9- (6)مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ نَوَادِرِ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: أَتَی عَمَّارُ بْنُ یَاسِرٍ رَسُولَ اللَّهِ ص فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ- إِنِّی أَجْنَبْتُ اللَّیْلَةَ فَلَمْ یَکُنْ مَعِی مَاءٌ قَالَ کَیْفَ
صَنَعْتَ قَالَ طَرَحْتُ ثِیَابِی وَ قُمْتُ عَلَی الصَّعِیدِ فَتَمَعَّکْتُ فِیهِ فَقَالَ هَکَذَا یَصْنَعُ الْحِمَارُ إِنَّمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً (1)- فَضَرَبَ بِیَدِهِ عَلَی الْأَرْضِ ثُمَّ ضَرَبَ إِحْدَاهُمَا عَلَی الْأُخْرَی ثُمَّ مَسَحَ بِجَبِینِهِ ثُمَّ مَسَحَ کَفَّیْهِ کُلَّ وَاحِدَةٍ عَلَی الْأُخْرَی فَمَسَحَ الْیُسْرَی عَلَی الْیُمْنَی وَ الْیُمْنَی عَلَی الْیُسْرَی.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2).
ترجمه:
از زراره نقل شده است که گفت: عمّار بن یاسر به رسول خدا (ص) آمد و گفت: ای رسول خدا، من شب گذشته جنب شدم و آبی نداشتم. پیامبر (ص) از او پرسیدند: چگونه عمل کردی؟ عمّار گفت: لباسهای خود را درآوردم و بر روی خاک ایستادم و در آن غلطیدم.
پیامبر (ص) فرمودند: اینگونه الاغ عمل میکند. خداوند عز و جل فرموده است: «تیمم کنید با خاک پاک». سپس ایشان دست خود را بر روی زمین زدند، سپس یکی از دستها را بر دیگری زدند، و سپس بر جبین خود مسح کردند، و آنگاه هر یک از دستها را بر دیگری مسح کردند و دست چپ را بر دست راست و دست راست را بر دست چپ کشیدند.
(3)12 بَابُ وُجُوبِ الضَّرْبَتَیْنِ فِی التَّیَمُّمِ سَوَاءٌ کَانَ عَنْ وُضُوءٍ أَمْ عَنْ غُسْلٍ وَ یَتَخَیَّرُ فِی الثَّانِیَةِ بَیْنَ الْجَمْعِ وَ التَّفْرِیقِ ترجمه:
3870- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ التَّیَمُّمِ فَقَالَ مَرَّتَیْنِ مَرَّتَیْنِ لِلْوَجْهِ وَ الْیَدَیْنِ.
ترجمه:
از محمد، از یکی از آن دو (امام باقر یا امام صادق) علیهما السلام، روایت شده که گفت:
از او درباره تیمم سؤال کردم، فرمود: دو بار، دو بار برای صورت و دستها.
3871- 2- (5)وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ لَیْثٍ الْمُرَادِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی التَّیَمُّمِ قَالَ تَضْرِبُ بِکَفَّیْکَ عَلَی الْأَرْضِ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ تَنْفُضُهُمَا وَ تَمْسَحُ بِهِمَا وَجْهَکَ وَ ذِرَاعَیْکَ.
ترجمه:
از لیث مرادی، از امام صادق (علیه السلام) درباره تیمم روایت شده که فرمود:
با دو کف دستت دو بار بر زمین میزنی، سپس آنها را تکان میدهی و با آنها صورت و ساعدهایت را مسح میکنی.
3872- 3- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ هَمَّامٍ الْکِنْدِیِّ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: التَّیَمُّمُ ضَرْبَةٌ لِلْوَجْهِ وَ ضَرْبَةٌ لِلْکَفَّیْنِ.
ترجمه:
از اسماعیل بن همام کندی، از امام رضا (علیه السلام) روایت شده که فرمود:
تیمم یک ضربه برای صورت و یک ضربه برای کف دستها است.
3873- 4- (7)وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ
1) النساء 4- 43، و المائدة 5- 6.
2) یأتی فی الباب 12 و الباب 13 من هذه الأبواب.
3) الباب 12 فیه 8 أحادیث.
4) التهذیب 1- 210- 610، و الاستبصار 1- 172- 598.
5) التهذیب 1- 209- 608، و الاستبصار 1- 171- 596.
6) التهذیب 1- 210- 609، و الاستبصار 1- 171- 597.
7) التهذیب 1- 210- 611، و الاستبصار 1- 172- 599.
عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ کَیْفَ التَّیَمُّمُ قَالَ هُوَ ضَرْبٌ وَاحِدٌ لِلْوُضُوءِ وَ الْغُسْلِ مِنَ الْجَنَابَةِ تَضْرِبُ بِیَدَیْکَ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ تَنْفُضُهُمَا نَفْضَةً لِلْوَجْهِ وَ مَرَّةً لِلْیَدَیْنِ وَ مَتَی أَصَبْتَ الْمَاءَ فَعَلَیْکَ الْغُسْلُ إِنْ کُنْتَ جُنُباً وَ الْوُضُوءُ إِنْ لَمْ تَکُنْ جُنُباً.
أَقُولُ: الْأَقْرَبُ أَنَّ الْمُرَادَ التَّیَمُّمُ ضَرْبٌ وَاحِدٌ أَیْ نَوْعٌ وَاحِدٌ وَ قِسْمٌ وَاحِدٌ لِلْوُضُوءِ وَ الْغُسْلِ وَ لَیْسَ فِیهِ اخْتِلَافٌ فِی عَدَدِ الضَّرَبَاتِ ثُمَّ بَیَّنَ أَنَّ کُلَّ وَاحِدٍ مِنَ التَّیَمُّمَیْنِ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ ضَرْبَتَیْنِ فَلَا یَدُلُّ عَلَی التَّفْصِیلِ بَلْ یَدُلُّ عَلَی بُطْلَانِهِ وَ لَا أَقَلَّ مِنَ الِاحْتِمَالِ وَ عَلَی مَا فَهِمَهُ بَعْضُهُمْ فَالْمَعْنَی غَیْرُ صَحِیحٍ إِلَّا بِتَقْدِیرٍ وَ تَکَلُّفٍ بَعِیدٍ.
ترجمه:
از زراره، از امام باقر (علیهالسلام) روایت شده که گفتم: تیمم چگونه است؟ فرمود:
تیمم یک ضربه است برای وضو و(لی برای) غسل از جنابت دو بار با دستانت بر زمین میزنی، سپس آنها را تکان میدهی؛ یک بار برای صورت و یک بار برای دستها. و هرگاه آب یافتی، اگر جنب بودی باید غسل کنی و اگر جنب نبودی، وضو بگیری.
به نظر میرسد منظور از "تیمم یک ضربه است" این است که تیمم از لحاظ نوع، یک عمل است، چه برای وضو و چه برای غسل، و اختلافی در تعداد ضربات نیست. سپس توضیح داده که هر تیمم نیاز به دو ضربه دارد و این روایت دلالتی بر تفصیل ندارد بلکه احتمالاً بیانکننده این است که تفصیل نادرست است یا حد اقل احتمال این معنا وجود دارد ولی معنائ که بعضی فهمیده اند (برای وضو یک ضربه وبرای غسب دوضربه )صحیح نیست مگر درتقدیرگرفتن ومشکل زیاد .
3874- 5- (1)وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ التَّیَمُّمِ فَضَرَبَ بِکَفَّیْهِ الْأَرْضَ ثُمَّ مَسَحَ بِهِمَا وَجْهَهُ ثُمَّ ضَرَبَ بِشِمَالِهِ الْأَرْضَ فَمَسَحَ بِهَا مِرْفَقَهُ إِلَی أَطْرَافِ الْأَصَابِعِ وَاحِدَةً عَلَی ظَهْرِهَا وَ وَاحِدَةً عَلَی بَطْنِهَا ثُمَّ ضَرَبَ بِیَمِینِهِ الْأَرْضَ ثُمَّ صَنَعَ بِشِمَالِهِ کَمَا صَنَعَ بِیَمِینِهِ ثُمَّ قَالَ هَذَا التَّیَمُّمُ عَلَی مَا کَانَ فِیهِ الْغُسْلُ وَ فِی الْوُضُوءِ الْوَجْهَ وَ الْیَدَیْنِ إِلَی الْمِرْفَقَیْنِ وَ أَلْقَی (2)مَا کَانَ عَلَیْهِ مَسْحُ الرَّأْسِ وَ الْقَدَمَیْنِ فَلَا یُؤَمَّمُ بِالصَّعِیدِ.
أَقُولُ: مَسْحُ الْوَجْهِ وَ الْیَدَیْنِ إِلَی الْمِرْفَقَیْنِ مَحْمُولٌ عَلَی التَّقِیَّةِ لِمُوَافَقَتِهِ لِمَذْهَبِ الْعَامَّةِ وَ مُخَالَفَتِهِ الْأَحَادِیثَ الْکَثِیرَةَ السَّابِقَةَ (3)وَ الْآتِیَةَ (4)ذَکَرَهُ الشَّیْخُ وَ غَیْرُهُ.
ترجمه:
محمد بن مسلم گفت: از امام صادق (ع) درباره تیمم پرسیدم. ایشان با دو دست خود به زمین ضربه زد، سپس با آنها صورتش را مسح کرد. سپس با دست چپ به زمین ضربه زد و با آن دست چپش را از آرنج تا سر انگشتان مسح کرد؛ یک بار بر پشت دست و یک بار بر کف دست. سپس با دست راست به زمین ضربه زد و همان کاری که با دست چپ کرد را با دست راست انجام داد. سپس فرمود: این تیمم برای جایی است که غسل واجب بوده باشد، و در وضو، صورت و دستها تا آرنج مسح میشوند. و آنچه که در وضو مسح سر و پاها بوده، در تیمم وجود ندارد، پس تیمم با خاک انجام نمیشود.
توضیح: مسح صورت و دستها تا آرنج بر اساس تقیه (پنهانکاری برای حفظ جان و مال) است، زیرا مطابق با مذهب اهل سنت بوده و مخالف با بسیاری از احادیث شیعه است که قبلاً و بعداً آمدهاند. شیخ طوسی و دیگران این نکته را ذکر کردهاند.
3875- 6- (5)وَ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ
أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقٍ عَنْ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ (1)عَنِ التَّیَمُّمِ مِنَ الْوُضُوءِ وَ الْجَنَابَةِ وَ مِنَ الْحَیْضِ لِلنِّسَاءِ سَوَاءٌ فَقَالَ نَعَمْ.
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ مِثْلَهُ (2)وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَی مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
عمار از امام صادق (ع) پرسید: آیا تیمم برای وضو، جنابت و حیض زنان یکسان است؟ امام (ع) فرمودند: بله.
3876- 7- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ فِی حَدِیثٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ تَیَمُّمِ الْحَائِضِ وَ الْجُنُبِ سَوَاءٌ إِذَا لَمْ یَجِدَا مَاءً قَالَ نَعَمْ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (5)
أَقُولُ: وَ مَا تَقَدَّمَ مِنَ الِاقْتِصَارِ عَلَی الضَّرْبَةِ الْوَاحِدَةِ فِی الْبَابِ السَّابِقِ بَعْضُهُ یَحْتَمِلُ النَّسْخَ وَ کُلُّهُ یَحْتَمِلُ أَنْ یَکُونَ الْمُرَادُ بِهِ بَیَانَ الْکَیْفِیَّةِ لَا الْکَمِّیَّةِ وَ تَقْرِیرَ الْأَعْضَاءِ الْمَمْسُوحَةِ لَا عَدَدِ الضَّرَبَاتِ (6)بِقَرِینَةِ الضَّرْبِ عَلَی الْبِسَاطِ وَ الِاقْتِصَارِ عَلَی الْوَاحِدَةِ فِی قِصَّةِ عَمَّارٍ مَعَ أَنَّ تَیَمُّمَهُ بَدَلٌ عَنِ الْغُسْلِ وَ غَیْرِ ذَلِکَ وَ الِاحْتِیَاطُ یُؤَیِّدُ مَا قُلْنَاهُ.
ترجمه:
ابوبصیر در حدیثی میگوید: از امام صادق (ع) درباره تیمم زن حائض و شخص جنب پرسیدم که آیا اگر آب پیدا نکنند، تیمم آنها یکسان است؟ امام (ع) فرمودند: بله.
و من میگویم: آنچه قبلاً دربارهی اکتفا به یک ضربه در باب پیشین آمده، برخی احتمال نسخ را دارد و همهاش این احتمال را دارد که مقصود از آن، بیان چگونگی باشد نه تعداد ضربات، و تأکید بر اعضای مسحشونده باشد نه تعداد ضربات. این امر با توجه به ضربه بر بساط و اکتفا به یک ضربه در داستان عمار قابل فهم است، با اینکه تیمم او جایگزین غسل و غیر آن بوده و احتیاط نیز آنچه را که گفتیم تأیید میکند.
3877- 8- (7)وَ قَدِ اسْتَدَلَّ الْعَلَّامَةُ فِی الْمُنْتَهَی وَ تَبِعَهُ الشَّهِیدَانِ (8)عَلَی التَّفْصِیلِ بِحَدِیثِ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّ التَّیَمُّمَ مِنَ الْوُضُوءِ مَرَّةٌ وَاحِدَةٌ وَ مِنَ الْجَنَابَةِ مَرَّتَانِ.
وَ هَذَا وَهْمٌ عَجِیبٌ لِأَنَّ الْحَدِیثَ
1) فی نسخة- سئل (هامش المخطوط).
2) التهذیب 1- 162- 465.
3) الفقیه 1- 107- 216.
4) الکافی 3- 65- 10، و یأتی صدره فی الحدیث 5 من الباب 14 من هذه الأبواب.
5) التهذیب 1- 212- 616.
6) کتب المصنّف فی الهامش هنا ما نصه- لا ترجیح هنا بالتقیة، لاختلاف العامّة و إمکان حمل الوحدة و التثنیة علی التقیة (منه قده).
7) المنتهی- 148.
8) الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة 1- 158.
الْمُدَّعَی لَا وُجُودَ لَهُ بَلْ هُوَ حَدِیثُ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ السَّابِقُ هُنَا (1)لَکِنَّ الشَّیْخَ أَشَارَ إِلَی مَضْمُونِهِ عَلَی أَحَدِ الِاحْتِمَالَیْنِ فِی أَثْنَاءِ کَلَامِهِ فِی التَّهْذِیبِ فَحَصَلَ الْوَهْمُ مِنْ تَأْدِیَةِ مَعْنَاهُ وَ ظَنَّ الْعَلَّامَةُ وَ غَیْرُهُ أَنَّهُ حَدِیثٌ آخَرُ صَرِیحٌ وَ لَیْسَ کَذَلِکَ وَ قَدْ حَقَّقَهُ صَاحِبُ الْمُنْتَقَی (2)وَ مَنْ رَاجَعَ کَلَامَ الشَّیْخِ یُحَقِّقُ ذَلِکَ (3).
ترجمه:
مرحوم علّامه در کتاب "منتهی" و پس از او شهیدین، برای توضیح مسئله تیمم به حدیثی از محمد بن مسلم از امام صادق (ع) استناد کردهاند که در آن آمده است: «تیمم برای وضو یکبار و برای جنابت دوبار است.»
این برداشت، اشتباهی عجیب است؛ زیرا چنین حدیثی وجود ندارد. بلکه این مطلب به حدیث ابن اُذَینة از محمد بن مسلم برمیگردد که پیشتر در همینجا ذکر شده است. اما مرحوم شیخ طوسی در «تهذیب» به مضمون آن حدیث اشاره کرده، و این اشتباه از تفسیر و بیان معنای حدیث ناشی شده است. علامه و دیگران تصور کردهاند که این حدیث، حدیثی دیگر و صریح است، در حالی که چنین نیست. این موضوع را صاحب «منتقی» بهطور دقیق بررسی کرده است.
(4)13 بَابُ حَدِّ مَا یُمْسَحُ فِی التَّیَمُّمِ مِنَ الْوَجْهِ وَ الْیَدَیْنِ ترجمه:
3878- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ أَنَّهُ قَالَ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع أَ لَا تُخْبِرُنِی مِنْ أَیْنَ عَلِمْتَ وَ قُلْتَ إِنَّ الْمَسْحَ بِبَعْضِ الرَّأْسِ وَ بَعْضِ الرِّجْلَیْنِ وَ ذَکَرَ الْحَدِیثَ إِلَی أَنْ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع- ثُمَّ فَصَّلَ بَیْنَ الْکَلَامِ فَقَالَ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ- فَعَرَفْنَا حِینَ قَالَ بِرُؤُسِکُمْ- أَنَّ الْمَسْحَ بِبَعْضِ الرَّأْسِ لِمَکَانِ الْبَاءِ إِلَی أَنْ قَالَ فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ- فَلَمَّا أَنْ وَضَعَ الْوُضُوءَ عَمَّنْ لَمْ یَجِدِ الْمَاءَ أَثْبَتَ بَعْضَ الْغَسْلِ مَسْحاً لِأَنَّهُ قَالَ بِوُجُوهِکُمْ- ثُمَّ وَصَلَ بِهَا وَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ أَیْ مِنْ ذَلِکَ التَّیَمُّمِ لِأَنَّهُ عَلِمَ أَنَّ ذَلِکَ أَجْمَعَ لَمْ یَجْرِ عَلَی الْوَجْهِ لِأَنَّهُ یَعْلَقُ مِنْ ذَلِکَ الصَّعِیدِ بِبَعْضِ الْکَفِّ وَ لَا یَعْلَقُ بِبَعْضِهَا ثُمَّ قَالَ ما یُرِیدُ اللَّهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ (6)وَ الْحَرَجُ الضِّیقُ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ وَ الشَّیْخُ وَ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ کَمَا مَرَّ فِی الْوُضُوءِ (7).
ترجمه:
زرارة از امام باقر (ع) پرسید: «آیا به من نمیگویی که از کجا دانستی و گفتی که مسح باید بر برخی از سر و برخی از پاها باشد؟» و سپس حدیث را ادامه داد تا اینکه امام باقر (ع) فرمود: «سپس بین گفتار را جدا کرد و فرمود "وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ"، پس ما دانستیم وقتی گفت "بِرُؤُسِکُمْ"، یعنی مسح باید بر بخشی از سر باشد، بهسبب وجود حرف "باء".»
سپس امام به آیه تیمم اشاره کرد و فرمود: «وقتی خداوند تکلیف وضو را از کسی که آب نیافت برداشت، بهجای شستن، مسح کردن را جایگزین کرد؛ زیرا فرمود "بِوُجُوهِکُمْ"، و سپس ادامه داد "وَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ" یعنی از همان خاک برای تیمم. خداوند به این دلیل فرمود که بخشی از کف دستها با آن خاک در تماس قرار میگیرد و بخشی دیگر نه. سپس فرمود: "خدا نمیخواهد که بر شما مشقتی قرار دهد."»
3879- 2- (1)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ التَّیَمُّمِ فَتَلَا هَذِهِ الْآیَةَ وَ السَّارِقُ وَ السَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَیْدِیَهُما (2)- وَ قَالَ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ (3)- قَالَ فَامْسَحْ (4)عَلَی کَفَّیْکَ مِنْ حَیْثُ مَوْضِعِ الْقَطْعِ وَ قَالَ وَ ما کانَ رَبُّکَ نَسِیًّا (5).
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (6)
أَقُولُ: فِیهِ تَعْلِیمٌ لِلسَّائِلِ الِاسْتِدْلَالَ عَلَی الْعَامَّةِ بِمَا یُوَافِقُ مَذْهَبَهُمْ فِی السَّرِقَةِ وَ یُبْطِلُ مَذْهَبَهُمْ فِی التَّیَمُّمِ فَکَأَنَّهُ قَالَ لَمَّا أُطْلِقَ الْأَیْدِی فِی آیَتَیِ السَّرِقَةِ وَ التَّیَمُّمِ وَ قُیِّدَتْ فِی آیَةِ الْوُضُوءِ عُلِمَ أَنَّ الْقَطْعَ وَ التَّیَمُّمَ لَیْسَ مِنَ الْمِرْفَقَیْنِ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ.
ترجمه:
از حماد بن عیسی، از برخی از اصحاب ما، از ابیعبدالله (علیهالسلام) نقل شده است که از او دربارهی تَیَمُّم سوال شد، پس این آیه را تلاوت کرد: ودست مرد دزد و زن دزد را قطع کنید (مائده 38). و گفت: پس صورتها و دستهایتان را تا مرفق بشویید (مائده 6). سپس گفت: و بر دستان خود مسح کنید از جایی که قطع شده است (مریم 64).
میگویم: در اینجا تعلیم است برای سائل تا استدلال کند بر عامه با آنچه با مذهبشان درحد سرقت موافق است و مذهب آنها در تَیَمُّم را باطل میسازد. پس مانند این است که گفته شده: هنگامی که دستها در آیات سرقت و تَیَمُّم بصورت مطلق بیان شدهاند و در آیهی وضو مقید شدهاند، معلوم میشود که قطع و تَیَمُّم از مرفقها نیستند و خدا داناتر است.
3880- 3- (7)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عُثْمَانَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ کَیْفَ التَّیَمُّمُ فَوَضَعَ یَدَهُ عَلَی الْأَرْضِ فَمَسَحَ بِهَا وَجْهَهُ وَ ذِرَاعَیْهِ إِلَی الْمِرْفَقَیْنِ.
أَقُولُ: قَدْ حَمَلَ الشَّیْخُ هَذِهِ الرِّوَایَةَ وَ رِوَایَةَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ السَّابِقَةَ عَلَی التَّقِیَّةِ وَ قَدْ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی الْمَقْصُودِ (8).
1) الکافی 3- 62- 2.
2) المائدة 5- 38.
3) المائدة 5- 6.
4) کتب المصنّف فی الهامش عن التهذیب- (و امسح).
5) مریم 19- 64.
6) التهذیب 1- 207- 599، و الاستبصار 1- 170- 588.
7) التهذیب 1- 208- 602، و الاستبصار 1- 170- 592.
8) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 1 من الباب 22 من أبواب غسل المیت، و فی الباب 11 من أبواب التیمم.
ترجمه:
از سماعه نقل شده است که گفت: از او (امام) پرسیدم: چطور تَیَمُّم انجام میشود؟ پس او دستش را بر روی زمین گذاشت و با آن، صورتش و دو دستش را تا مرفقها مسح کرد.
میگویم: شیخ این روایت و روایت محمد بن مسلم پیشین را بر تقیه حمل کرده است و پیشتر آنچه دلالت بر مقصود دارد، بیان شده است.
(1)14 بَابُ عَدَمِ وُجُوبِ إِعَادَةِ الصَّلَاةِ الْوَاقِعَةِ بِالتَّیَمُّمِ إِلَّا أَنْ یُقَصِّرَ فِی طَلَبِ الْمَاءِ فَتَجِبُ أَوْ یَجِدَهُ فِی الْوَقْتِ فَتُسْتَحَبُ ترجمه:
3881- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ إِذَا أَجْنَبَ وَ لَمْ یَجِدِ الْمَاءَ قَالَ یَتَیَمَّمُ بِالصَّعِیدِ فَإِذَا وَجَدَ الْمَاءَ فَلْیَغْتَسِلْ وَ لَا یُعِیدُ الصَّلَاةَ.
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
از عبیدالله بن علی حلبی نقل شده است که او از ابیعبدالله (علیهالسلام) پرسید: وقتی مردی جنابت کرد و آب نیافت، چه باید بکند؟ او (امام) گفت: باید با خاک تَیَمُّم کند، و هنگامی که آب را یافت، باید غسل کند و نیازی به تکرار نماز ندارد.
3882- 2- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ تُصِیبُهُ الْجَنَابَةُ فِی اللَّیْلَةِ الْبَارِدَةِ وَ یَخَافُ عَلَی نَفْسِهِ التَّلَفَ إِنِ اغْتَسَلَ فَقَالَ یَتَیَمَّمُ وَ یُصَلِّی فَإِذَا أَمِنَ مِنَ الْبَرْدِ اغْتَسَلَ وَ أَعَادَ الصَّلَاةَ.
أَقُولُ: یَأْتِی وَجْهُهُ (5).
ترجمه:
از عبدالله بن سنان نقل شده است که او از ابیعبدالله (علیهالسلام) پرسید: وقتی مردی در شب سرد جنابت میکند و از اینکه اگر غسل کند، به خود آسیب برساند، میترسد، چه باید بکند؟ او (امام) گفت: باید تَیَمُّم کند و نماز بخواند. سپس وقتی که از سرما ایمن شد، غسل کند و نماز را دوباره بخواند.
3883- 3- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: إِذَا لَمْ یَجِدِ الْمُسَافِرُ الْمَاءَ فَلْیَطْلُبْ مَا دَامَ فِی الْوَقْتِ فَإِذَا خَافَ أَنْ یَفُوتَهُ الْوَقْتُ فَلْیَتَیَمَّمْ وَ لْیُصَلِّ فِی آخِرِ الْوَقْتِ فَإِذَا وَجَدَ الْمَاءَ فَلَا قَضَاءَ عَلَیْهِ وَ لْیَتَوَضَّ لِمَا یَسْتَقْبِلُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (7)
وَ
بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ مِثْلَهُ (1)إِلَّا أَنَّهُ قَالَ فَلْیُمْسِکْ مَا دَامَ فِی الْوَقْتِ
ترجمه:
از زراره نقل شده است که از یکی ازدوامام علیهما السلام پرسید: اگر مسافر آب نیابد، چه باید بکند؟ گفت: باید تا زمانی که در وقت نماز است، به دنبال آب برود. اما اگر بترسد که وقت نماز بگذرد، باید تَیَمُّم کند و در آخر وقت نماز بخواند. سپس اگر آب را یافت، بر او قضا نیست و باید وضو بگیرد برای نمازهای بعدی.
3884- 4- (2)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ إِذَا لَمْ یَجِدِ الرَّجُلُ طَهُوراً وَ کَانَ جُنُباً فَلْیَتَمَسَّحْ مِنَ الْأَرْضِ وَ لْیُصَلِّ فَإِذَا وَجَدَ مَاءً فَلْیَغْتَسِلْ وَ قَدْ أَجْزَأَتْهُ صَلَاتُهُ الَّتِی صَلَّی.
ترجمه:
از حلبی نقل شده است که گفت: از ابیعبدالله (علیهالسلام) شنیدم که میگفت: اگر مردی طهارت(آب) نیابد و جنابت داشته باشد، باید از زمین تَیَمُّم کند و نماز بخواند. سپس اگر آب را یافت، باید غسل کند و نمازی که خوانده، او را کفایت میکند.
3885- 5- (3)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ کَانَ فِی سَفَرٍ وَ کَانَ مَعَهُ مَاءٌ فَنَسِیَهُ فَتَیَمَّمَ وَ صَلَّی ثُمَّ ذَکَرَ أَنَّ مَعَهُ مَاءً قَبْلَ أَنْ یَخْرُجَ الْوَقْتُ قَالَ عَلَیْهِ أَنْ یَتَوَضَّأَ وَ یُعِیدَ الصَّلَاةَ الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (4)
أَقُولُ: هَذَا یَحْتَمِلُ الْحَمْلَ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ وَ عَلَی مَنْ تَیَمَّمَ قَبْلَ آخِرِ الْوَقْتِ مَعَ رَجَاءِ حُصُولِ الْمَاءِ وَ عَلَی مَنْ لَمْ یَطْلُبِ الْمَاءَ بِقَرِینَةِ النِّسْیَانِ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ.
ترجمه:
از ابی بصیر نقل شده است که گفت: از او (امام) پرسیدم دربارهی مردی که در سفر بود و با او آبی بود، اما آن را فراموش کرد و تَیَمُّم کرد و نماز خواند، سپس قبل از آنکه وقت بگذرد به یاد آورد که آب دارد. او (امام) گفت: بر او واجب است که وضو بگیرد و نماز را دوباره بخواند.
و میگویم: این روایت میتواند بر این معنا حمل شود که مستحب است، و نیز بر کسی که قبل از آخر وقت تَیَمُّم کرده و امید به دستیابی به آب دارد، و همچنین بر کسی که به سبب فراموشی آب را طلب نکرده است. و خدا داناتر است.
3886- 6- (5)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ أَصَابَتْهُ الْجَنَابَةُ فِی لَیْلَةٍ بَارِدَةٍ یَخَافُ عَلَی نَفْسِهِ التَّلَفَ إِنِ اغْتَسَلَ قَالَ یَتَیَمَّمُ وَ یُصَلِّی فَإِذَا أَمِنَ الْبَرْدَ اغْتَسَلَ وَ أَعَادَ الصَّلَاةَ.
أَقُولُ: تَقَدَّمَ وَجْهُهُ (1)وَ یُمْکِنُ الْحَمْلُ عَلَی مَنْ تَعَمَّدَ الْجَنَابَةَ ذَکَرَهُ بَعْضُ عُلَمَائِنَا لِمَا یَأْتِی (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ مِثْلَهُ (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
از جعفر بن بشیر نقل شده است که از کسی که از ابیعبدالله (علیهالسلام) روایت کرده است، گفت: از او (امام) پرسیدم دربارهی مردی که در شب سردی جنابت میکند و از اینکه اگر غسل کند، به خود آسیب بزند، میترسد. او (امام) گفت: باید تَیَمُّم کند و نماز بخواند. سپس وقتی که از سرما ایمن شد، غسل کند و نماز را دوباره بخواند.
و میگویم: توضیحات پیشین آمده است و میتوان این موضوع را بر کسی که عمدًا جنابت را مرتکب شده است، حمل کرد. این مطلب را برخی از علما ذکر کردهاند برای آنچه که در آینده میآید.
3887- 7- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ إِذَا لَمْ یَجِدِ الرَّجُلُ طَهُوراً وَ کَانَ جُنُباً فَلْیَمْسَحْ مِنَ الْأَرْضِ وَ لْیُصَلِّ فَإِذَا وَجَدَ مَاءً فَلْیَغْتَسِلْ وَ قَدْ أَجْزَأَتْهُ صَلَاتُهُ الَّتِی صَلَّی.
ترجمه:
از ابن سنان نقل شده است که گفت: از ابیعبدالله (علیهالسلام) شنیدم که میگفت: اگر مردی طهارت نیابد و جنابت داشته باشد، باید از زمین تَیَمُّم کند و نماز بخواند. سپس اگر آب را یافت، باید غسل کند و نمازی که خوانده، او را کفایت میکند.
3888- 8- (6)وَ عَنْهُ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَقْطِینٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنْ رَجُلٍ تَیَمَّمَ فَصَلَّی فَأَصَابَ بَعْدَ صَلَاتِهِ مَاءً أَ یَتَوَضَّأُ وَ یُعِیدُ الصَّلَاةَ أَمْ تَجُوزُ صَلَاتُهُ قَالَ إِذَا وَجَدَ الْمَاءَ قَبْلَ أَنْ یَمْضِیَ الْوَقْتُ تَوَضَّأَ وَ أَعَادَ فَإِنْ مَضَی الْوَقْتُ فَلَا إِعَادَةَ عَلَیْهِ.
ترجمه:
یعقوب بن یقطین گفت: از امام کاظم (ع) درباره مردی که تیمم کرد و نماز خواند، سپس بعد از نمازش آب پیدا کرد، پرسیدم که آیا وضو بگیرد و نماز را دوباره بخواند یا نمازش قبول است؟ فرمود: اگر قبل از اینکه وقت (نماز) بگذرد آب پیدا کند، وضو بگیرد و نماز را دوباره بخواند، اما اگر وقت گذشته باشد، تکرار (نماز) بر او واجب نیست.
3889- 9- (7)وَ عَنْهُ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع فَإِنْ أَصَابَ الْمَاءَ وَ قَدْ صَلَّی بِتَیَمُّمٍ وَ هُوَ فِی وَقْتٍ قَالَ تَمَّتْ صَلَاتُهُ وَ لَا إِعَادَةَ عَلَیْهِ.
ترجمه:
از زراره نقل شده است که گفت: به ابی جعفر (علیهالسلام) گفتم: اگر او (مرد) آب را پیدا کند در حالی که با تَیَمُّم نماز خوانده و هنوز در وقت نماز است، چه باید بکند؟ او (امام) گفت: نماز او کامل است و نیازی به اعاده ندارد.
3890- 10- (8)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ
1) تقدم وجهه فی الحدیث 5 من هذه الأبواب.1
2) یأتی فی الحدیث 1 من الباب 16 من هذه الأبواب.
3) التهذیب 1- 196- 567، و الاستبصار 1- 161- 559.
4) التهذیب 1- 196- 568، و الاستبصار 1- 161- 560.
5) التهذیب 1- 193- 556 و 197- 572 و الاستبصار 1- 159- 549 و 161- 558.
6) التهذیب 1- 193- 556، و الاستبصار 1- 159- 551.
7) التهذیب 1- 194- 562، و الاستبصار 1- 160- 552.
8) التهذیب 1- 193- 558، و الاستبصار 1- 159- 550.
عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی رَجُلٍ تَیَمَّمَ فَصَلَّی ثُمَّ أَصَابَ الْمَاءَ فَقَالَ أَمَّا أَنَا فَکُنْتُ فَاعِلًا إِنِّی کُنْتُ أَتَوَضَّأُ وَ أُعِیدُ.
أَقُولُ: هَذَا وَاضِحُ الدَّلَالَةِ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ.
ترجمه:
از منصور بن حازم نقل شده است که از ابیعبدالله (علیهالسلام) در مورد مردی که تَیَمُّم کرده و نماز خوانده و سپس آب پیدا کرده، پرسیدند. او (امام) گفت: اما من، اینگونه عمل میکنم: من وضو میگیرم و نماز را دوباره میخوانم.
و میگویم: این به وضوح دلالت بر مستحب بودن دارد.
3891- 11- (1)وَ عَنْهُ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ تَیَمَّمَ وَ صَلَّی ثُمَّ بَلَغَ الْمَاءَ قَبْلَ أَنْ یَخْرُجَ الْوَقْتُ فَقَالَ لَیْسَ عَلَیْهِ إِعَادَةُ الصَّلَاةِ.
ترجمه:
از ابی بصیر نقل شده است که گفت: از ابیعبدالله (علیهالسلام) پرسیدم دربارهی مردی که تَیَمُّم کرده و نماز خوانده و سپس قبل از اینکه وقت بگذرد، به آب رسیده است. او (امام) گفت: بر او نیازی به اعادهی نماز نیست.
3892- 12- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ أَبِی هَمَّامٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدِ بْنِ غَزْوَانَ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَبِی ذَرٍّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ أَنَّهُ أَتَی النَّبِیَّ ص فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ هَلَکْتُ جَامَعْتُ عَلَی غَیْرِ مَاءٍ قَالَ فَأَمَرَ النَّبِیُّ ص بِمَحْمِلٍ فَاسْتَتَرْتُ (3)بِهِ وَ بِمَاءٍ فَاغْتَسَلْتُ أَنَا وَ هِیَ ثُمَّ قَالَ یَا أَبَا ذَرٍّ یَکْفِیکَ الصَّعِیدُ عَشْرَ سِنِینَ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (4)
وَ عَنِ الْمُفِیدِ (5)عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ (عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی) (6)عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَبَّاسِ عَنِ السَّکُونِیِّ مِثْلَهُ.
ترجمه:
از سکونی نقل شده است که از جعفر، از پدرش، از اجدادش، از ابی ذر (رضیالله عنه) نقل کرده است که او به پیامبر (ص) آمد و گفت: ای رسول خدا، من هلاک شدم، زیرا با همسرم (مجامعت) کردهام در حالی که آب ندارم. پیامبر (ص) دستور داد که محملی (پوشش) فراهم کنند و من با آب غسل کردم. سپس پیامبر (ص) گفت: ای اباذر، برای تو تَیَمُّم با خاک به مدت ده سال کافی است.
3893- 13- (1)وَ عَنْهُ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ مَیْسَرَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ فِی السَّفَرِ لَا یَجِدُ الْمَاءَ تَیَمَّمَ وَ صَلَّی ثُمَّ أَتَی الْمَاءَ وَ عَلَیْهِ شَیْءٌ مِنَ الْوَقْتِ أَ یَمْضِی عَلَی صَلَاتِهِ أَمْ یَتَوَضَّأُ وَ یُعِیدُ الصَّلَاةَ قَالَ یَمْضِی عَلَی صَلَاتِهِ فَإِنَّ رَبَّ الْمَاءِ هُوَ رَبُّ التُّرَابِ.
وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ مَیْسَرَةَ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ فَیَتَیَمَّمُ وَ یُصَلِّی ثُمَّ یَأْتِی عَلَی الْمَاءِ (2)
ترجمه:
از معاویه بن میسره نقل شده است که گفت: از ابیعبدالله (علیهالسلام) پرسیدم دربارهی مردی که در سفر است و آب نمییابد و تَیَمُّم کرده و نماز خوانده، سپس آب پیدا میکند و هنوز مقداری از وقت نماز باقی مانده است. آیا او باید بر نماز خود ادامه دهد یا وضو بگیرد و نماز را دوباره بخواند؟ امام (ع) گفت: بر نماز خود ادامه دهد، زیرا پروردگار آب، همان پروردگار خاک است.
3894- 14- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی رَجُلٍ تَیَمَّمَ وَ صَلَّی ثُمَّ (4)أَصَابَ الْمَاءَ وَ هُوَ فِی وَقْتٍ قَالَ قَدْ مَضَتْ صَلَاتُهُ وَ لْیَتَطَهَّرْ.
ترجمه:
از یعقوب بن سالم نقل شده است که از ابیعبدالله (علیهالسلام) در مورد مردی پرسیده شد که تَیَمُّم کرده و نماز خوانده است و سپس در حالی که هنوز وقت نماز باقی است، به آب دست پیدا میکند. امام (ع) فرمود: نماز او گذشته (و صحیح است)، اما باید (حالا) طهارت بگیرد.
3895- 15- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ أَجْنَبَ فَتَیَمَّمَ بِالصَّعِیدِ وَ صَلَّی ثُمَّ وَجَدَ الْمَاءَ قَالَ لَا یُعِیدُ إِنَّ رَبَّ الْمَاءِ رَبُّ الصَّعِیدِ فَقَدْ فَعَلَ أَحَدَ الطَّهُورَیْنِ.
ترجمه:
از محمد بن مسلم نقل شده است که گفت: از ابیعبدالله (علیهالسلام) پرسیدم دربارهی مردی که جنب شده است و با خاک تَیَمُّم کرده و نماز خوانده است، سپس آب پیدا میکند. امام (ع) فرمود: نماز را اعاده نمیکند، زیرا پروردگار آب، همان پروردگار خاک است و او یکی از دو طهارت را انجام داده است.
3896- 16- (6)وَ عَنْهُ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْعِیصِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ یَأْتِی الْمَاءَ وَ هُوَ جُنُبٌ وَ قَدْ صَلَّی قَالَ یَغْتَسِلُ وَ لَا یُعِیدُ الصَّلَاةَ.
وَ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ
مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْعِیصِ مِثْلَ ذَلِکَ (1).
ترجمه:
از عیص نقل شده است که گفت: از ابیعبدالله (علیهالسلام) پرسیدم دربارهی مردی که جنب است و به آب دسترسی پیدا میکند در حالی که قبلاً نماز خوانده است. امام (ع) فرمود: باید غسل کند، اما نماز را اعاده نمیکند.
3897- 17- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَی الْخَشَّابِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ أَتَیَمَّمُ وَ أُصَلِّی ثُمَّ أَجِدُ الْمَاءَ وَ قَدْ بَقِیَ عَلَیَّ وَقْتٌ فَقَالَ لَا تُعِدِ الصَّلَاةَ فَإِنَّ رَبَّ الْمَاءِ هُوَ رَبُّ الصَّعِیدِ الْحَدِیثَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (3).
ترجمه:
از علی بن سالم نقل شده است که از ابیعبدالله (علیهالسلام) پرسیدم: تَیَمُّم میکنم و نماز میخوانم، سپس آب پیدا میکنم در حالی که هنوز مقداری از وقت نماز باقی مانده است. امام (ع) فرمود: نماز را اعاده نکن، زیرا پروردگار آب همان پروردگار خاک است.
(4)15 بَابُ أَنَّ مَنْ مَنَعَهُ الزِّحَامُ مِنَ الْخُرُوجِ لِلْوُضُوءِ جَازَ لَهُ التَّیَمُّمُ وَ الصَّلَاةُ ثُمَّ یُسْتَحَبُّ لَهُ الْإِعَادَةُ ترجمه:
3898- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ ع أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ یَکُونُ فِی وَسْطِ الزِّحَامِ یَوْمَ الْجُمُعَةِ- أَوْ یَوْمَ عَرَفَةَ لَا یَسْتَطِیعُ الْخُرُوجَ مِنَ الْمَسْجِدِ مِنْ کَثْرَةِ النَّاسِ قَالَ یَتَیَمَّمُ وَ یُصَلِّی مَعَهُمْ وَ یُعِیدُ إِذَا انْصَرَفَ.
ترجمه:
از سکونی، از جعفر، از پدرش، از علی (ع) روایت شده که از ایشان درباره مردی پرسیده شد که در وسط ازدحام روز جمعه یا روز عرفه است و به دلیل زیادی مردم نمیتواند از مسجد خارج شود. فرمود: تیمم کند و با آنها (نماز) بخواند و وقتی بازگشت (بعد از امکان وضو)، آن را دوباره انجام دهد
3899- 2- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ ع أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ یَکُونُ وَسْطَ الزِّحَامِ یَوْمَ الْجُمُعَةِ- أَوْ یَوْمَ عَرَفَةَ فَأَحْدَثَ أَوْ ذَکَرَ أَنَّهُ عَلَی غَیْرِ وُضُوءٍ وَ لَا یَسْتَطِیعُ الْخُرُوجَ مِنْ کَثْرَةِ
1) التهذیب 1- 197- 570.
2) التهذیب 1- 202- 587، و الاستبصار 1- 165- 572.
3) تقدم ذیله فی الحدیث 3 من الباب 2 من هذه الأبواب، و یأتی ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 6 الباب 19 و فی الحدیث 6 من الباب 21 من هذه الأبواب.
4) الباب 15 فیه حدیثان.
5) التهذیب 1- 185- 534، و الاستبصار 1- 81- 254، أورده فی الحدیث 3 الباب 3 من هذه الأبواب.
6) التهذیب 3- 248- 678.
الزِّحَامِ قَالَ یَتَیَمَّمُ وَ یُصَلِّی مَعَهُمْ وَ یُعِیدُ إِذَا هُوَ انْصَرَفَ.
أَقُولُ: هَذَا غَیْرُ صَرِیحٍ فِی الْوُجُوبِ فَیُحْمَلُ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ لِمَا مَرَّ (1)وَ یَحْتَمِلُ الْحَمْلَ عَلَی کَوْنِ الْخُرُوجِ مُتَعَسِّراً لَا مُتَعَذِّراً فَتَجِبُ الْإِعَادَةُ وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی الْمَقْصُودِ (2).
ترجمه:
از سماعه، از امام صادق (ع)، از پدرش، از علی (ع) روایت شده که از ایشان درباره مردی پرسیده شد که در وسط ازدحام روز جمعه یا روز عرفه باشد و اتفاقاً حدثی (حالتی که وضو را باطل میکند) از او سر بزند یا به یاد آورد که وضو ندارد و به دلیل زیادی ازدحام نتواند از مسجد خارج شود. فرمود: تیمم کند و با آنها (نماز) بخواند و وقتی بازگشت (و امکان وضو پیدا کرد)، آن را دوباره انجام دهد.
میگویم: این حدیث به وضوح دلالت بر وجوب (اعاده) ندارد؛ بنابراین حمل بر استحباب میشود، به دلیل آنچه گذشت. و احتمال دارد که حمل بر این شود که خروج دشوار است نه غیرممکن، پس در این صورت اعاده واجب میشود. همچنین، آنچه برای بیان مقصود لازم است، قبلاً ذکر شده است.
(3)16 بَابُ أَنَّ مَنْ تَعَمَّدَ الْجَنَابَةَ ثُمَّ تَیَمَّمَ وَ صَلَّی مَعَ خَوْفِ التَّلَفِ اسْتُحِبَّ لَهُ الْإِعَادَةُ ترجمه:
3900- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ تُصِیبُهُ الْجَنَابَةُ فِی اللَّیْلَةِ الْبَارِدَةِ وَ یَخَافُ عَلَی نَفْسِهِ التَّلَفَ إِنِ اغْتَسَلَ فَقَالَ یَتَیَمَّمُ وَ یُصَلِّی فَإِذَا أَمِنَ الْبَرْدَ اغْتَسَلَ وَ أَعَادَ الصَّلَاةَ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ أَصَابَتْهُ جَنَابَةٌ وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ (5).
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ أَوْ غَیْرِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (6)وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ (7)
أَقُولُ: هَذَا غَیْرُ صَرِیحٍ فِی تَعَمُّدِ الْجَنَابَةِ وَ إِنَّمَا حَمَلَهُ عَلَیْهَا بَعْضُ الْأَصْحَابِ وَ قَدْ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ وَ بِأَمْثَالِهِ الِاسْتِحْبَابُ (1)مَعَ أَنَّهُ یَحْتَمِلُ الْحَمْلَ عَلَی تَعَسُّرِ الْغُسْلِ وَ عَدَمِ تَعَذُّرِهِ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ.
ترجمه:
عبدالله بن سنان از امام صادق (ع) درباره مردی پرسید که در شب سرد جنب میشود و میترسد اگر غسل کند به او آسیبی برسد. امام فرمود: تیمم کند و نماز بخواند، و هنگامی که از سرما ایمن شد، غسل کند و نماز را دوباره انجام دهد.
میگویم: این حدیث به وضوح دلالت بر تعمد در جنابت ندارد؛ بلکه برخی از اصحاب آن را چنین حمل کردهاند. همچنین، قبلاً آنچه دلالت بر این دارد که مراد از این حدیث و امثال آن استحباب است، بیان شده. علاوه بر این، احتمال دارد که مقصود دشواری غسل باشد، نه ناممکن بودن آن. و خداوند داناتر است.
(2)17 بَابُ وُجُوبِ تَحَمُّلِ الْمَشَقَّةِ الشَّدِیدَةِ فِی الْغُسْلِ لِمَنْ تَعَمَّدَ الْجَنَابَةَ دُونَ مَنِ احْتَلَمَ وَ عَدَمِ جَوَازِ التَّیَمُّمِ لِلْمُتَعَمِّدِ حِینَئِذٍ ترجمه:
3901- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَحْمَدَ رَفَعَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ مَجْدُورٍ أَصَابَتْهُ جَنَابَةٌ قَالَ إِنْ کَانَ أَجْنَبَ هُوَ (4)فَلْیَغْتَسِلْ وَ إِنْ کَانَ احْتَلَمَ فَلْیَتَیَمَّمْ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (5).
ترجمه:
از علی بن احمد، او به صورت مرفوع از امام صادق (ع) نقل کرده که فرمود: از ایشان درباره فردی که به بیماری آبله دچار شده و جنب شده بود، پرسیدم. امام فرمود: اگر او خودش عمداً خود را جنب کرده ، باید غسل کند، و اگر در خواب جنب شده (احتلام داشته)، تیمم کند.
3902- 2- (6)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ رَفَعَهُ قَالَ: إِنْ أَجْنَبَ فَعَلَیْهِ أَنْ یَغْتَسِلَ عَلَی مَا کَانَ مِنْهُ وَ إِنِ احْتَلَمَ تَیَمَّمَ.
وَ رَوَاهُمَا الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (7).
ترجمه:
از علی بن ابراهیم، از پدرش به صورت مرفوع نقل شده که فرمود: اگر عمداً خود را جنب کرده ، بر او واجب است که بر همان حال (جنب) غسل کند، و اگر در خواب جنب شد (احتلام کرد)، باید تیمم کند.
3903- 3- (8)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ
1) تقدم فی الباب 14 من هذه الأبواب.
2) الباب 17 فیه 4 أحادیث.
3) الکافی 3- 68- 3، و التهذیب 1- 198- 574، و الاستبصار 1- 162- 562.
4) لیس فی الفقیه (هامش المخطوط).
5) الفقیه 1- 107- 220.
6) الکافی 3- 67- 2.
7) التهذیب 1- 197- 573، و الاستبصار 1- 162- 561.
8) التهذیب 1- 198- 575، و الاستبصار 1- 162- 563.
سُوَیْدٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ (1)حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ شُعَیْبٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ وَ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ حُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَیْمَانَ جَمِیعاً عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ کَانَ فِی أَرْضٍ بَارِدَةٍ فَتَخَوَّفَ (2)- إِنْ هُوَ اغْتَسَلَ أَنْ یُصِیبَهُ عَنَتٌ مِنَ الْغُسْلِ کَیْفَ یَصْنَعُ قَالَ یَغْتَسِلُ وَ إِنْ أَصَابَهُ مَا أَصَابَهُ قَالَ وَ ذَکَرَ أَنَّهُ کَانَ وَجِعاً شَدِیدَ الْوَجَعِ فَأَصَابَتْهُ جَنَابَةٌ وَ هُوَ فِی مَکَانٍ بَارِدٍ وَ کَانَتْ لَیْلَةٌ شَدِیدَةُ الرِّیحِ بَارِدَةٌ فَدَعَوْتُ الْغِلْمَةَ فَقُلْتُ لَهُمُ احْمِلُونِی فَاغْسِلُونِی فَقَالُوا إِنَّا نَخَافُ عَلَیْکَ فَقُلْتُ لَیْسَ بُدٌّ فَحَمَلُونِی وَ وَضَعُونِی عَلَی خَشَبَاتٍ ثُمَّ صَبُّوا عَلَیَّ الْمَاءَ فَغَسَلُونِی.
ترجمه:
از ابن مسکان و عبدالله بن سلیمان، هر دو از امام صادق (ع) نقل شده که از ایشان درباره مردی که در سرزمین سردی بود و میترسید که اگر غسل کند، آسیبی از غسل به او برسد، پرسیده شد. امام فرمود: باید غسل کند، حتی اگر هر آسیبی به او برسد.
راوی افزود: (امام) ذکر کرد که خودشان دردی شدید داشتند و جنب شده بودند و در مکانی سرد بودند و شب، بسیار سرد و بادی بود. پس به خدمتکاران گفتم: مرا بردارید و غسل دهید. آنها گفتند: میترسیم که به شما آسیبی برسد. گفتم: چارهای نیست. پس مرا برداشتند و روی تختههایی گذاشتند و آب بر من ریختند و مرا غسل دادند.
3904- 4- (3)وَ عَنْهُ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ تُصِیبُهُ الْجَنَابَةُ فِی أَرْضٍ بَارِدَةٍ وَ لَا یَجِدُ الْمَاءَ وَ عَسَی أَنْ یَکُونَ الْمَاءُ جَامِداً فَقَالَ یَغْتَسِلُ عَلَی مَا کَانَ حَدَّثَهُ رَجُلٌ أَنَّهُ فَعَلَ ذَلِکَ فَمَرِضَ شَهْراً مِنَ الْبَرْدِ فَقَالَ اغْتَسِلْ عَلَی مَا کَانَ فَإِنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْغُسْلِ وَ ذَکَرَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ اضْطُرَّ إِلَیْهِ وَ هُوَ مَرِیضٌ فَأَتَوْهُ بِهِ مُسَخَّناً فَاغْتَسَلَ وَ قَالَ لَا بُدَّ مِنَ الْغُسْلِ.
أَقُولُ: قَدْ حَمَلُوا جَمِیعَ مَا سَبَقَ عَلَی الْمُتَعَمِّدِ بِدَلَالَةِ التَّصْرِیحِ فِی بَعْضِهِ وَ قَرِینَةِ ذِکْرِ جَنَابَةِ الْإِمَامِ وَ هُوَ مُنَزَّهٌ عَنِ الِاحْتِلَامِ لِلنَّصِّ الْوَارِدِ فِی ذَلِکَ وَ غَیْرِ مَا ذُکِرَ مِنَ الْقَرَائِنِ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ.
ترجمه:
محمد بن مسلم گفت: از امام صادق (ع) درباره مردی پرسیدم که در سرزمین سردی جنب شده و آب پیدا نمیکند و احتمال دارد که آب یخزده باشد. امام فرمود: باید غسل کند، هرچند شرایط دشوار باشد. مردی برای او (امام) نقل کرد که چنین کرد و از سرما به مدت یک ماه بیمار شد. امام فرمود: باید غسل کند، چرا که غسل ضروری است. امام صادق (ع) ذکر کرد که خودشان در حالی که بیمار بودند، به این حالت دچار شدند و برایشان آب گرم آوردند و غسل کردند و فرمودند: چارهای جز غسل نیست.
میگویم: همه آنچه گذشت، درباره کسی است که عمداً جنب شده باشد، به دلیل تصریح در برخی روایات و اشاره به جنابت امام که از احتلام مبرا هستند، طبق نص واردشده در این باره و دیگر قرائن. و خداوند داناتر است.
(1)18 بَابُ حُکْمِ اجْتِمَاعِ مَیِّتٍ وَ جُنُبٍ وَ مُحْدِثٍ أَوْ جُنُبٍ وَ جَمَاعَةٍ مُحْدِثِینَ وَ هُنَاکَ مَاءٌ لَا یَکْفِی الْجَمِیعَ ترجمه:
3905- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ ع عَنْ ثَلَاثَةِ نَفَرٍ کَانُوا فِی سَفَرٍ أَحَدُهُمْ جُنُبٌ وَ الثَّانِی مَیِّتٌ وَ الثَّالِثُ عَلَی غَیْرِ وُضُوءٍ وَ حَضَرَتِ الصَّلَاةُ وَ مَعَهُمْ مِنَ الْمَاءِ قَدْرُ (3)مَا یَکْفِی أَحَدَهُمْ مَنْ یَأْخُذُ الْمَاءَ (4)وَ کَیْفَ یَصْنَعُونَ قَالَ یَغْتَسِلُ الْجُنُبُ وَ یُدْفَنُ الْمَیِّتُ بِتَیَمُّمٍ وَ یَتَیَمَّمُ الَّذِی هُوَ عَلَی غَیْرِ وُضُوءٍ (5)- لِأَنَّ الْغُسْلَ مِنَ الْجَنَابَةِ فَرِیضَةٌ وَ غُسْلَ الْمَیِّتِ سُنَّةٌ وَ التَّیَمُّمَ لِلْآخَرِ جَائِزٌ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ رَجُلٍ حَدَّثَهُ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا ع وَ ذَکَرَ نَحْوَهُ (6)أَقُولُ: الْمُرَادُ بِالسُّنَّةِ هُنَا مَا عُلِمَ وُجُوبُهُ مِنَ السُّنَّةِ لَا مِنَ الْقُرْآنِ قَالَ الشَّیْخُ وَ غَیْرُهُ وَ یَحْتَمِلُ الْحَمْلُ عَلَی الطَّرِیقَةِ الْمُتَّبَعَةِ وَ إِنْ کَانَتْ وَاجِبَةً لِمَا مَرَّ.
ترجمه:
عبدالرحمن بن ابی نجران از امام موسی بن جعفر (ع) پرسید که سه نفر در سفر بودند: یکی از آنها جنب بود، دیگری مرده، و سومی بدون وضو بود و وقت نماز رسید و با خود به اندازهای آب داشتند که فقط برای یکی از آنها کافی بود. چه کسی باید از آن آب استفاده کند و چگونه عمل کنند؟ امام فرمود: جنب غسل کند، میت با تیمم دفن شود، و کسی که وضو ندارد، تیمم کند؛ زیرا غسل از جنابت واجب است، غسل میت سنت است، و تیمم برای فرد دیگر جایز است.
میگویم: منظور از «سنت» در اینجا، واجبی است که از سنت (روایات) فهمیده میشود، نه از قرآن. مرحوم شیخ و دیگران این را گفتهاند و احتمال دارد که «سنت» به معنای روش متبعه باشد، حتی اگر واجب باشد، همانطور که گذشت.
3906- 2- (7)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ وُهَیْبِ بْنِ حَفْصٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ قَوْمٍ کَانُوا فِی سَفَرٍ فَأَصَابَ بَعْضَهُمْ جَنَابَةٌ وَ لَیْسَ مَعَهُمْ مِنَ الْمَاءِ إِلَّا مَا یَکْفِی الْجُنُبَ لِغُسْلِهِ یَتَوَضَّئُونَ هُمْ هُوَ أَفْضَلُ أَوْ یُعْطُونَ الْجُنُبَ فَیَغْتَسِلُ وَ هُمْ لَا یَتَوَضَّئُونَ فَقَالَ یَتَوَضَّئُونَ هُمْ
وَ یَتَیَمَّمُ الْجُنُبُ.
ترجمه:
ابی بصیر گفت: از امام صادق (ع) پرسیدم درباره گروهی که در سفر بودند و بعضی از آنها جنب شدند و با خود آبی نداشتند مگر به اندازهای که فقط برای غسل جنب کافی بود. آیا آنها وضو بگیرند که این بهتر است یا آب را به جنب بدهند تا غسل کند و خودشان وضو نگیرند؟ امام فرمود: آنها وضو بگیرند و جنب تیمم کند.
3907- 3- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ التَّفْلِیسِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنْ مَیِّتٍ وَ جُنُبٍ اجْتَمَعَا وَ مَعَهُمَا مَا (2)یَکْفِی أَحَدَهُمَا أَیُّهُمَا یَغْتَسِلُ قَالَ إِذَا اجْتَمَعَتْ سُنَّةٌ وَ فَرِیضَةٌ بُدِئَ (3)بِالْفَرْضِ.
ترجمه:
از حسن تفلیسی نقل شده که گفت: از امام (ع) درباره میت و جنبی که با هم جمع شدهاند و آب کافی برای یکی از آنها دارند، پرسیدم. کدام یک باید غسل کند؟ امام فرمود: وقتی که سنت و فرض با هم جمع شوند، ابتدا به فرض عمل میشود.
3908- 4- (4)وَ عَنْهُ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ النَّضْرِ الْأَرْمَنِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا ع عَنِ الْقَوْمِ یَکُونُونَ فِی السَّفَرِ فَیَمُوتُ مِنْهُمْ مَیِّتٌ وَ مَعَهُمْ جُنُبٌ وَ مَعَهُمْ مَاءٌ قَلِیلٌ قَدْرَ مَا یَکْفِی أَحَدَهُمَا أَیُّهُمَا یَبْدَأُ بِهِ قَالَ یَغْتَسِلُ الْجُنُبُ وَ یُتْرَکُ الْمَیِّتُ لِأَنَّ هَذَا فَرِیضَةٌ وَ هَذَا سُنَّةٌ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ (5)وَ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ النَّضْرِ مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
از حسین بن النضر ارمنی نقل شده که گفت: از امام رضا (ع) درباره گروهی که در سفر هستند و یکی از آنها میمیرد و فردی دیگر جنب است و آب کمی دارند که فقط برای یکی از آنها کافی است، پرسیدم: کدام یک باید ابتدا استفاده کند؟ امام فرمود: جنب غسل کند و میت را رها کنند، زیرا غسل واجب است و غسل میت سنت است.
3909- 5- (7)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ (8)عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ الْمَیِّتُ وَ الْجُنُبُ یَتَّفِقَانِ فِی مَکَانٍ لَا یَکُونُ فِیهِ (9)الْمَاءُ إِلَّا بِقَدْرِ مَا یَکْتَفِی بِهِ أَحَدُهُمَا أَیُّهُمَا أَوْلَی أَنْ یُجْعَلَ الْمَاءُ لَهُ قَالَ یَتَیَمَّمُ الْجُنُبُ وَ یُغَسَّلُ الْمَیِّتُ بِالْمَاءِ.
أَقُولُ: هَذِهِ الْأَحَادِیثُ غَیْرُ صَرِیحَةٍ فِی الْوُجُوبِ بَلْ تُفِیدُ الْأَوْلَوِیَّةَ وَ الِاسْتِحْبَابَ وَ مِنَ الْقَرَائِنِ عَلَی ذَلِکَ الِاخْتِلَافُ فَیُحْمَلُ عَلَی التَّخْیِیرِ.
1) التهذیب 1- 109- 286، و الاستبصار 1- 101- 330.
2) کذا فی الأصل و التهذیب و لکن فی الاستبصار من الماء ما.
3) کتب المصنّف فی الهامش عن نسخة- بدأ.
4) التهذیب 1- 110- 287، و الاستبصار 1- 102- 331.
5) علل الشرائع- 305.
6) عیون أخبار الرضا (علیه السلام) 2- 82- 19.
7) التهذیب 1- 110- 288، و الاستبصار 1- 102- 332.
8) فی نسخة- أصحابنا- هامش المخطوط.
9) کتب المصنّف علی کلمة (فیه) علامة نسخة.
ترجمه:
محمد بن علی از بعضی از یارانش نقل کرده که از امام صادق (ع) پرسیدم: وقتی میت و جنب در مکانی جمع میشوند و آب تنها به اندازهای است که برای یکی از آنها کافی باشد، کدام یک باید آب را استفاده کند؟ امام فرمود: جنب تیمم کند و میت با آب غسل داده شود.
میگویم: این احادیث صریح در وجوب نیستند، بلکه اولویت و استحباب را افاده میکنند و از قرائن این مطلب، اختلافی است که وجود دارد، بنابراین میتوان آنها را بر تخییر حمل کرد.
(1)19 بَابُ انْتِقَاضِ التَّیَمُّمِ بِکُلِّ مَا یَنْقُضُ الْوُضُوءَ وَ بِالتَّمَکُّنِ مِنِ اسْتِعْمَالِ الْمَاءِ فَإِنْ تَعَذَّرَ وَجَبَ التَّیَمُّمُ وَ إِنِ انْتَقَضَ تَیَمُّمُ الْجُنُبِ وَ لَوْ بِالْحَدَثِ الْأَصْغَرِ وَجَبَ عَلَیْهِ الْغُسْلُ ترجمه:
3910- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع یُصَلِّی الرَّجُلُ بِوُضُوءٍ (3)وَاحِدٍ صَلَاةَ اللَّیْلِ وَ النَّهَارِ کُلَّهَا قَالَ نَعَمْ مَا لَمْ یُحْدِثْ قُلْتُ فَیُصَلِّی بِتَیَمُّمٍ وَاحِدٍ صَلَاةَ اللَّیْلِ وَ النَّهَارِ کُلَّهَا قَالَ نَعَمْ مَا لَمْ یُحْدِثْ أَوْ یُصِبْ مَاءً قُلْتُ فَإِنْ أَصَابَ الْمَاءَ وَ رَجَا أَنْ یَقْدِرَ عَلَی مَاءٍ آخَرَ وَ ظَنَّ أَنَّهُ یَقْدِرُ عَلَیْهِ (کُلَّمَا أَرَادَ فَعَسُرَ) (4)ذَلِکَ عَلَیْهِ قَالَ یَنْقُضُ ذَلِکَ تَیَمُّمَهُ وَ عَلَیْهِ أَنْ یُعِیدَ التَّیَمُّمَ الْحَدِیثَ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
از زراره نقل شده که گفت: به امام باقر (ع) گفتم: آیا مرد میتواند با یک وضو تمام نمازهای شب و روز را بخواند؟ فرمود: بله، تا زمانی که حدثی نداشته باشد. گفتم: آیا میتواند با یک تیمم تمام نمازهای شب و روز را بخواند؟ فرمود: بله، تا زمانی که حدثی نداشته باشد یا آبی پیدا کند. گفتم: اگر آب پیدا کرد و امیدوار بود که به آب دیگری دسترسی پیدا کند و گمان کرد که میتواند به آن دست یابد (هر وقت خواست و این کار برایش دشوار شد)، فرمود: این باعث نقض تیمم او میشود و او باید تیمم جدیدی بگیرد.
3911- 2- (6)وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ حُسَیْنٍ الْعَامِرِیِّ عَمَّنْ سَأَلَهُ عَنْ رَجُلٍ أَجْنَبَ فَلَمْ یَقْدِرْ عَلَی الْمَاءِ وَ حَضَرَتِ الصَّلَاةُ فَتَیَمَّمَ بِالصَّعِیدِ ثُمَّ مَرَّ بِالْمَاءِ وَ لَمْ یَغْتَسِلْ وَ انْتَظَرَ مَاءً آخَرَ وَرَاءَ ذَلِکَ فَدَخَلَ وَقْتُ الصَّلَاةِ الْأُخْرَی وَ لَمْ یَنْتَهِ إِلَی الْمَاءِ وَ خَافَ فَوْتَ الصَّلَاةِ قَالَ یَتَیَمَّمُ وَ یُصَلِّی فَإِنَّ تَیَمُّمَهُ الْأَوَّلَ انْتَقَضَ حِینَ مَرَّ بِالْمَاءِ وَ لَمْ یَغْتَسِلْ.
ترجمه:
از حسین عامری نقل شده که از کسی که از او سوال کرده بود درباره مردی که جنب شده و به آب دسترسی نداشته و نماز حاضر شده، پرسید. او با زمین تیمم کرده و سپس به آب رسیده و غسل نکرده و منتظر آب دیگری مانده بود. وقتی که وقت نماز دیگر فرا رسید و او هنوز به آب نرسیده بود و از فوت نماز میترسید، فرمود: او باید تیمم کند و نماز بخواند، زیرا تیمم اول او هنگامی که به آب رسید و غسل نکرد، باطل شده است.
1) الباب 19 فیه 6 أحادیث.
2) الکافی 3- 63- 4، أورد ذیله فی الحدیث 1 من الباب 21 من هذه الأبواب و قطعة منه فی الحدیث 1 من الباب 20 من هذه الأبواب، و تقدم صدره فی الحدیث 1 من الباب 7 من أبواب الوضوء.
3) کتب المصنّف المسالة الأولی فی الهامش، و کتب علی بدایتها- لیس فی التهذیب و الاستبصار.
4) فی التهذیب و الاستبصار- فلما أراده تعسر. (هامش المخطوط).
5) التهذیب 1- 200- 580، و الاستبصار 1- 164- 570.
6) التهذیب 1- 193- 557.
3912- 3- (1)وَ قَدْ تَقَدَّمَ فِی حَدِیثِ زُرَارَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: فَإِذَا وَجَدَ الْمَاءَ فَلَا قَضَاءَ عَلَیْهِ وَ لْیَتَوَضَّأْ لِمَا یَسْتَقْبِلُ.
ترجمه:
در حدیث زراره آمده است که یکی ازدوامام علیهما السلام گفت: "وقتی که آب را پیدا کرد، بر او قضا واجب نیست و باید برای آنچه که در پیش رو دارد وضو بگیرد."
3913- 4- (2)وَ فِی حَدِیثِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: فَإِذَا وَجَدَ مَاءً فَلْیَغْتَسِلْ.
وَ فِی حَدِیثِ
الْحَلَبِیِّ عَنْهُ ع فَإِذَا وَجَدَ مَاءً فَلْیَغْتَسِلْ (3)
ترجمه:
در حدیث ابن سنان از ابی عبد اللَّه (ع) آمده است: "وقتی که آب را پیدا کرد، باید غسل کند."
و در حدیث حلبی از او (امام) نیز آمده است: "وقتی که آب را پیدا کرد، باید غسل کند."
3914- 5- (4)وَ فِی حَدِیثِ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع وَ مَتَی أَصَبْتَ الْمَاءَ فَعَلَیْکَ الْغُسْلُ إِنْ کُنْتَ جُنُباً وَ الْوُضُوءُ إِنْ لَمْ تَکُنْ جُنُباً.
ترجمه:
در حدیث زراره از ابی جعفر (ع) آمده است: "وهر زمانی آب را پیدا کردی، بر تو واجب است غسل کنی اگر جنابت داشته باشی و وضو بگیری اگر جنابت نداشته باشی."
3915- 6- (5)مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودٍ الْعَیَّاشِیُّ فِی تَفْسِیرِهِ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: التَّیَمُّمُ بِالصَّعِیدِ لِمَنْ لَمْ یَجِدِ الْمَاءَ کَمَنْ تَوَضَّأَ مِنْ غَدِیرٍ مِنْ مَاءٍ أَ لَیْسَ اللَّهُ یَقُولُ فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً (6)- قَالَ قُلْتُ: فَإِنْ أَصَابَ الْمَاءَ وَ هُوَ فِی آخِرِ الْوَقْتِ قَالَ فَقَالَ قَدْ مَضَتْ صَلَاتُهُ قَالَ قُلْتُ لَهُ فَیُصَلِّی بِالتَّیَمُّمِ صَلَاةً أُخْرَی قَالَ إِذَا رَأَی الْمَاءَ وَ کَانَ یَقْدِرُ عَلَیْهِ انْتَقَضَ التَّیَمُّمُ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی النَّوَاقِضِ عُمُوماً وَ إِطْلَاقاً (7)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (8).
1) تقدم فی الحدیث 3 من الباب 14 من هذه الأبواب.
2) تقدم فی الحدیث 7 من الباب 14 من هذه الأبواب.
3) تقدم فی الحدیث 1 من الباب 14 من هذه الأبواب.
4) تقدم فی الحدیث 4 من الباب 12 من هذه الأبواب.
5) تفسیر العیّاشیّ 1- 244- 143.
6) النساء 4- 43.
7) تقدم فی الأبواب 1 و 2 و 3 من أبواب نواقض الوضوء.
8) یأتی ما یدلّ علی ذلک فی الباب 20 و 21 من هذه الأبواب.
ترجمه:
از ابی ایوب نقل شده است که ابی عبدالله (ع) فرمودند: "تیمم با خاک برای کسی که آب نمییابد مانند وضو گرفتن از چشمهای از آب است. آیا خداوند نمیفرماید: «پس تیمم کنید با خاک پاک»؟ (نساء: 43) "
سپس میگوید: "گفتم: اگر در آخر وقت آب را پیدا کند، چه میشود؟" ایشان فرمودند: "نماز او گذشته است." گفتم: "آیا او میتواند با تیمم نماز دیگری بخواند؟" فرمودند: "اگر آب را دید و بتواند از آن استفاده کند، تیمم او باطل است."
(1)20 بَابُ جَوَازِ إِیقَاعِ صَلَوَاتٍ کَثِیرَةٍ بِتَیَمُّمٍ وَاحِدٍ مَا لَمْ یُحْدِثْ أَوْ یَجِدِ الْمَاءَ ترجمه:
3916- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع یُصَلِّی الرَّجُلُ بِتَیَمُّمٍ وَاحِدٍ صَلَاةَ اللَّیْلِ وَ النَّهَارِ کُلَّهَا فَقَالَ نَعَمْ مَا لَمْ یُحْدِثْ أَوْ یُصِبْ مَاءً (3)الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ کَمَا مَرَّ (4).
ترجمه:
از زُرَارَة نقل شده است که گفت: "به ابی جعفر (ع) گفتم: آیا مرد میتواند با یک تیمم، تمامی نمازهای شب و روز را بخواند؟" ایشان فرمودند: "بله، تا زمانی که حدثی (مانند خواب یا نیاز به وضو) نداشته باشد یا آب به او برسد."
3917- 2- (5)وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ وَ ابْنِ بُکَیْرٍ جَمِیعاً عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی رَجُلٍ تَیَمَّمَ قَالَ یُجْزِیهِ ذَلِکَ إِلَی أَنْ یَجِدَ الْمَاءَ.
ترجمه:
از زُرَارَة نقل شده است که از ابی عبدالله (ع) در مورد مردی که تیمم کرده است سؤال کردم. ایشان فرمودند: "این تیمم تا زمانی که آب پیدا کند برای او کافی است."
3918- 3- (6)وَ عَنْهُ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ لَا یَجِدُ الْمَاءَ أَ یَتَیَمَّمُ لِکُلِّ صَلَاةٍ فَقَالَ لَا هُوَ بِمَنْزِلَةِ الْمَاءِ.
ترجمه:
از حماد بن عثمان نقل شده است که گفت: از ابی عبدالله (ع) در مورد مردی که آب پیدا نمیکند، پرسیدم: آیا او برای هر نماز تیمم میکند؟ فرمودند: "نه، او به منزلهی کسی است که آب دارد."
3919- 4- (7)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ عَنْ أَبِی هَمَّامٍ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: یَتَیَمَّمُ لِکُلِّ صَلَاةٍ حَتَّی یُوجَدَ الْمَاءُ (8).
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی حُصُولِ حَدَثٍ یَنْقُضُ التَّیَمُّمَ أَوْ عَلَی التَّقِیَّةِ أَوْ
1) الباب 20 فیه 7 أحادیث.
2) التهذیب 1- 200- 580، و الاستبصار 1- 164- 570، و یأتی ذیله فی الحدیث 1 من الباب الآتی.
3) فی هامش الأصل عن نسخة- الماء.
4) مر فی الحدیث 1 من الباب 19 من هذه الأبواب.
5) التهذیب 1- 200- 579.
6) التهذیب 1- 200- 581، و الاستبصار 1- 163- 566، و أورد ذیله فی الحدیث 2 من الباب 23 من هذه الأبواب.
7) التهذیب 1- 201- 583، و الاستبصار 1- 163- 568.
8) ورد فی هامش المخطوط ما نصه- قد حمله الشیخ و بعض المتاخرین علی استحباب التجدید کالوضوء و هو بعید لعدم وجود نص صریح و لاحتمال التقیة و غیرها (منه قده).
عَلَی التَّمَکُّنِ مِنِ اسْتِعْمَالِ الْمَاءِ لِمَا مَرَّ (1).
ترجمه:
از ابی همام نقل شده است که از امام رضا (ع) پرسیدند: آیا باید برای هر نماز تیمم کند تا زمانی که آب پیدا شود؟ ایشان فرمودند: "بله، برای هر نماز تیمم میکند."
در حاشیهی نسخهی خطی آمده است: "شیخ و برخی از متأخرین این را بر استحباب تجدید مانند وضو حمل کردهاند و این بعید است، زیرا نص صریحی وجود ندارد و احتمال تقیه و غیره نیز مطرح است."
میگویم: این مسأله به وجود آمدن حدثی که تیمم را نقض کند یا به تقیه یا به توانایی استفاده از آب برای وضو مربوط میشود.
3920- 5- (2)وَ عَنْهُ عَنِ الْعَبَّاسِ عَنْ أَبِی هَمَّامٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدِ بْنِ غَزْوَانَ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ: لَا بَأْسَ بِأَنْ تُصَلِّیَ صَلَاةَ اللَّیْلِ وَ النَّهَارِ بِتَیَمُّمٍ وَاحِدٍ مَا لَمْ تُحْدِثْ أَوْ تُصِبِ الْمَاءَ (3).
ترجمه:
از سکونی روایت شده است که از جعفر بن محمد (ع) نقل کرده است که از پدرش و اجدادش (ع) شنیده است که فرمودند: "هیچ اشکالی ندارد که با یک تیمم برای نماز شب و روز بخوانی، تا زمانی که حدثی جدید پیدا نکنید یا به آب دسترسی پیدا نکنید."
3921- 6- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَبَّاسِ عَنْ أَبِی هَمَّامٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدِ بْنِ غَزْوَانَ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ: لَا یُتَمَتَّعُ بِالتَّیَمُّمِ إِلَّا صَلَاةٌ وَاحِدَةٌ وَ نَافِلَتُهَا.
أَقُولُ: تَقَدَّمَ وَجْهُهُ (5).
ترجمه:
از سکونی روایت شده است که از جعفر بن محمد (ع) نقل کرده است که از پدرش و اجدادش (ع) شنیده است که فرمودند: "با تیمم، تنها یک نماز واجب و نافلهاش را میتوان خواند."
3922- 7- (6)وَ قَدْ سَبَقَ حَدِیثُ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ ع أَنَّ النَّبِیَّ ص قَالَ یَا بَا ذَرٍّ یَکْفِیکَ الصَّعِیدُ عَشْرَ سِنِینَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی أَنَّهُ لَا یَنْقُضُ التَّیَمُّمَ إِلَّا الْحَدَثُ أَوْ وُجُودُ الْمَاءِ (7).
1) مر فی الحدیث 1 و 2 من هذا الباب.
2) التهذیب 1- 201- 582، و الاستبصار 1- 163- 567.
3) الافعال المذکورة فی الحدیث وردت فی المصدرین بصیغة الغیبة، و فی الأصل وضع المصنّف نقطتین تحت أیضا.
4) التهذیب 1- 201- 584، و الاستبصار 1- 164- 569.
5) 5تقدم وجهه فی الحدیث 4 من نفس الباب.
6) تقدم فی الحدیث 12 من الباب 14 من هذه الأبواب.
7) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الباب 19 من هذه الأبواب، و یأتی فی الحدیث 1 من الباب 23 من هذه الأبواب.
ترجمه:
و پیشتر حدیثی از سکونی نقل شده است که از جعفر (ع) از اجدادش نقل کرده که پیامبر (ص) فرمود: "ای باذر، صعید برای تو به مدت ده سال کافی است."
من میگویم: و پیشتر آمده است که دلیلی وجود دارد بر اینکه تیمم تنها با وجود حدث (چیزی که وضو را باطل میکند) یا وجود آب باطل میشود.
(1)21 بَابُ أَنَّ مَنْ دَخَلَ فِی صَلَاةٍ بِتَیَمُّمٍ ثُمَّ وَجَدَ الْمَاءَ وَجَبَ عَلَیْهِ الِانْصِرَافُ وَ الطَّهَارَةُ وَ الِاسْتِئْنَافُ مَا لَمْ یَرْکَعْ ترجمه:
3923- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الصَّفَّارِ وَ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ فِی حَدِیثٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع إِنْ أَصَابَ الْمَاءَ وَ قَدْ دَخَلَ فِی الصَّلَاةِ قَالَ فَلْیَنْصَرِفْ فَلْیَتَوَضَّأْ مَا لَمْ یَرْکَعْ فَإِنْ کَانَ قَدْ رَکَعَ فَلْیَمْضِ فِی صَلَاتِهِ فَإِنَّ التَّیَمُّمَ أَحَدُ الطَّهُورَیْنِ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
از زراره در حدیثی آمده است که گفت: به ابو جعفر (ع) گفتم: اگر شخصی در حال نماز آب را پیدا کند، چه باید بکند؟ فرمود: باید برگردد و وضو بگیرد، مادامی که رکوع نکرده است. اما اگر رکوع کرده باشد، باید در نماز خود ادامه دهد؛ زیرا تیمم یکی از دو نوع طهارت است.
3924- 2- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَیْنِ اللُّؤْلُؤِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ جَمِیعاً عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَاصِمٍ (5)قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ لَا یَجِدُ الْمَاءَ فَیَتَیَمَّمُ وَ یَقُومُ فِی الصَّلَاةِ فَجَاءَ الْغُلَامُ فَقَالَ هُوَ ذَا الْمَاءُ فَقَالَ إِنْ کَانَ لَمْ یَرْکَعْ فَلْیَنْصَرِفْ وَ لْیَتَوَضَّأْ وَ إِنْ کَانَ قَدْ رَکَعَ فَلْیَمْضِ فِی صَلَاتِهِ.
وَ رَوَاهُ ابْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ نَحْوَهُ (6)
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ (1)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (2).
ترجمه:
عبدالله بن عاصم میگوید: از ابا عبدالله (ع) درباره مردی که آب ندارد و تیمم کرده و در نماز ایستاده است، پرسیدم. در همین حال، غلامی آمد و گفت: «اینک آب است.» ابا عبدالله (ع) فرمود: اگر او هنوز رکوع نکرده، باید برگردد و وضو بگیرد. اما اگر رکوع کرده باشد، باید در نماز خود ادامه دهد.
3925- 3- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ رَجُلٌ تَیَمَّمَ ثُمَّ دَخَلَ فِی الصَّلَاةِ وَ قَدْ کَانَ طَلَبَ الْمَاءَ فَلَمْ یَقْدِرْ عَلَیْهِ ثُمَّ یُؤْتَی بِالْمَاءِ حِینَ یَدْخُلُ فِی الصَّلَاةِ قَالَ یَمْضِی فِی الصَّلَاةِ وَ اعْلَمْ أَنَّهُ لَیْسَ یَنْبَغِی لِأَحَدٍ أَنْ یَتَیَمَّمَ إِلَّا فِی آخِرِ الْوَقْتِ.
أَقُولُ: یَنْبَغِی حَمْلُ هَذَا عَلَی کَوْنِهِ قَدْ رَکَعَ لِمَا سَبَقَ (4)أَوْ عَلَی ضِیقِ الْوَقْتِ بِقَرِینَةِ آخِرِهِ.
ترجمه:
محمد بن حمره از ابا عبدالله (ع) نقل میکند که گفت: به او گفتم: مردی تیمم کرده و سپس در نماز ایستاده است و درحالیکه قبل از نماز به دنبال آب گشته و پیدا نکرده بود. آیا اگر در حین نماز آب برای او بیاورند، باید به نماز خود ادامه دهد؟ فرمود: اوبه نماز ادامه دهد و بدان که جایز نیست برای هیچکس که تیمم کند، مگر در آخر وقت.
می گویم : باید این روایت را حمل کرد به موردی که بعد ازرکوع آب پیدا شده .
3926- 4- (5)وَ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قُلْتُ فِی رَجُلٍ لَمْ یُصِبِ الْمَاءَ وَ حَضَرَتِ الصَّلَاةُ فَتَیَمَّمَ وَ صَلَّی رَکْعَتَیْنِ ثُمَّ أَصَابَ الْمَاءَ أَ یَنْقُضُ الرَّکْعَتَیْنِ أَوْ یَقْطَعُهُمَا وَ یَتَوَضَّأُ ثُمَّ یُصَلِّی قَالَ لَا وَ لَکِنَّهُ یَمْضِی فِی صَلَاتِهِ فَیُتِمُّهَا وَ لَا یَنْقُضُهَا (لِمَکَانِ أَنَّهُ) (6)دَخَلَهَا وَ هُوَ عَلَی طُهْرٍ بِتَیَمُّمٍ (7)الْحَدِیثَ.
1) الکافی 3- 64- 5.
2) التهذیب 1- 204- 591، و الاستبصار 1- 166- 576.
3) التهذیب 1- 203- 590، و الاستبصار 1- 166- 575.
4) سبق فی الحدیث 1 و 2 من نفس الباب.
5) التهذیب 1- 205- 595، و الاستبصار 1- 167- 580، و یأتی ذیل الحدیث فی الحدیث 10 من الباب 1 من أبواب القواطع.
6) فی الفقیه- لمکان الماء لأنه (هامش المخطوط).
7) فی نسخة- و تیمم (هامش المخطوط).
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ أَنَّهُمَا قَالا لِأَبِی جَعْفَرٍ ع وَ ذَکَرَ الْحَدِیثَ (1).
ترجمه:
محمد بن مسلم گفت: از امام پرسیدم در مورد مردی که آب پیدا نکرده و وقت نماز فرا رسیده، پس تیمم کرده و دو رکعت نماز خوانده است. سپس آب پیدا کرد. آیا آن دو رکعت را باطل کند یا نماز را قطع کرده و وضو بگیرد و سپس نماز بخواند؟ امام فرمود: نه، بلکه باید نماز خود را ادامه دهد و آن را کامل کند و نباید آن را باطل کند (زیرا) او وارد نماز شده در حالی که با تیمم پاک بوده است.
3927- 5- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ السِّنْدِیِّ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ صَلَّی رَکْعَةً عَلَی تَیَمُّمٍ ثُمَّ جَاءَ رَجُلٌ وَ مَعَهُ قِرْبَتَانِ مِنْ مَاءٍ قَالَ یَقْطَعُ الصَّلَاةَ وَ یَتَوَضَّأُ ثُمَّ یَبْنِی عَلَی وَاحِدَةٍ.
وَ رَوَاهُ ابْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ (3)
أَقُولُ: یَأْتِی وَجْهُهُ (4).
ترجمه:
زراره از امام باقر (ع) نقل میکند که: از او درباره مردی پرسیدم که یک رکعت نماز با تیمم خوانده است، سپس مردی آمد که دو مشک آب همراه داشت. امام فرمود: نماز را قطع کند و وضو بگیرد، سپس بر یک رکعتی که خوانده است، بنا بگذارد (و ادامه دهد).
3928- 6- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُوسَی بْنِ سَعْدَانَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنِ الْمُثَنَّی عَنِ الْحَسَنِ الصَّیْقَلِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع رَجُلٌ تَیَمَّمَ ثُمَّ قَامَ یُصَلِّی فَمَرَّ بِهِ نَهَرٌ وَ قَدْ صَلَّی رَکْعَةً قَالَ فَلْیَغْتَسِلْ وَ لْیَسْتَقْبِلِ الصَّلَاةَ فَقُلْتُ إِنَّهُ قَدْ صَلَّی صَلَاتَهُ کُلَّهَا قَالَ لَا یُعِیدُ.
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ وَ یُمْکِنُ حَمْلُهُ عَلَی التَّقِیَّةِ لِمُوَافَقَتِهِ لَهَا وَ وُجُودِ النَّصِّ الصَّرِیحِ بِالتَّفْصِیلِ وَ یَحْتَمِلُ حَمْلُهُ عَلَی ذَلِکَ.
ترجمه:
حسن صیقل گفت: به امام صادق (ع) گفتم: مردی تیمم کرده و سپس برای نماز ایستاده است، در حالی که یک رکعت از نماز را خوانده بود، از کنار او نهری گذشت. امام فرمود: باید غسل کند و نماز را از نو آغاز کند. گفتم: او تمام نمازش را خوانده است. امام فرمود: (در این صورت) نماز را تکرار نمیکند.
میگویم: شیخ این روایت را بر استحباب حمل کرده است و ممکن است آن را بر تقیه حمل کرد، زیرا با آن مطابقت دارد و نص صریحی بر تفصیل موجود است و این احتمال نیز وجود دارد که بر آن حمل شود .
(1)22 بَابُ وُجُوبِ تَأْخِیرِ التَّیَمُّمِ وَ الصَّلَاةِ إِلَی آخِرِ الْوَقْتِ مَعَ رَجَاءِ زَوَالِ الْعُذْرِ خَاصَّةً ترجمه:
3929- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ (عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع) (3)قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ إِذَا لَمْ تَجِدْ مَاءً وَ أَرَدْتَ التَّیَمُّمَ فَأَخِّرِ التَّیَمُّمَ إِلَی آخِرِ الْوَقْتِ فَإِنْ فَاتَکَ الْمَاءُ لَمْ تَفُتْکَ الْأَرْضُ.
ترجمه:
محمد بن مسلم از امام صادق (ع) نقل میکند که شنیدم میفرمود: هرگاه آب نیافتی و خواستی تیمم کنی، تیمم را تا آخر وقت به تأخیر بینداز. پس اگر آب را از دست دادی، زمین (برای تیمم) از دست نمیرود.
3930- 2- (4)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: إِذَا لَمْ یَجِدِ الْمُسَافِرُ الْمَاءَ فَلْیَطْلُبْ مَا دَامَ فِی الْوَقْتِ فَإِذَا خَافَ أَنْ یَفُوتَهُ الْوَقْتُ فَلْیَتَیَمَّمْ وَ لْیُصَلِّ فِی آخِرِ الْوَقْتِ الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (5)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ.
ترجمه:
زراره از یکی از آن دو امام علیهما السلام نقل میکند که فرمود: اگر مسافر آب نیابد، باید تا زمانی که در وقت نماز است، به جستجوی آب بپردازد. پس هرگاه ترسید که وقت (نماز) از دست برود، تیمم کند و در آخر وقت نماز بخواند.
3931- 3- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ رَجُلٌ أَمَّ قَوْماً وَ هُوَ جُنُبٌ وَ قَدْ تَیَمَّمَ وَ هُمْ عَلَی طَهُورٍ قَالَ لَا بَأْسَ فَإِذَا تَیَمَّمَ الرَّجُلُ فَلْیَکُنْ ذَلِکَ فِی آخِرِ الْوَقْتِ فَإِنْ فَاتَهُ الْمَاءُ فَلَنْ تَفُوتَهُ الْأَرْضُ.
ترجمه:
عبدالله بن بُکیر از امام صادق (ع) نقل میکند که به او گفتم: مردی است که به جماعت ایستاده در حالی که جنب است و تیمم کرده، و مأمومین با وضو هستند. امام فرمود: اشکالی ندارد. پس هنگامی که مردی تیمم میکند، باید آن را در آخر وقت انجام دهد؛ زیرا اگر آب را از دست بدهد، زمین (برای تیمم) از دست نمیرود.
3932- 4- (1)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ أَجْنَبَ فَلَمْ یَجِدْ مَاءً یَتَیَمَّمُ وَ یُصَلِّی قَالَ لَا حَتَّی آخِرِ الْوَقْتِ إِنَّهُ إِنْ فَاتَهُ الْمَاءُ لَمْ تَفُتْهُ الْأَرْضُ.
ترجمه:
عبدالله بن بُکیر گفت: از امام صادق (ع) درباره مردی که جنب شده و آب نیافته پرسیدم. آیا تیمم کند و نماز بخواند؟ امام فرمود: نه، (صبر کند) تا آخر وقت؛ زیرا اگر آب از دست برود، زمین (برای تیمم) از دست نمیرود.
3933- 5- (2)وَ قَدْ تَقَدَّمَ فِی حَدِیثِ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: وَ اعْلَمْ أَنَّهُ لَیْسَ یَنْبَغِی لِأَحَدٍ أَنْ یَتَیَمَّمَ إِلَّا فِی آخِرِ الْوَقْتِ.
أَقُولُ: الْقَرَائِنُ ظَاهِرَةٌ فِی هَذِهِ الْأَحَادِیثِ عَلَی أَنَّ الْمَفْرُوضَ رَجَاءُ زَوَالِ الْعُذْرِ فَالْأَخِیرُ مَحْمُولٌ عَلَی ذَلِکَ أَوْ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ بِدَلَالَةِ لَفْظِ یَنْبَغِی وَ یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ أَیْضاً مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْأَحَادِیثِ الدَّالَّةِ عَلَی عَدَمِ وُجُوبِ الْإِعَادَةِ عَلَی مَنْ صَلَّی بِتَیَمُّمٍ ثُمَّ زَالَ الْعُذْرُ مَعَ بَقَاءِ الْوَقْتِ وَ غَیْرِ ذَلِکَ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ.
ترجمه:
محمد بن حمران از امام صادق (ع) نقل میکند که فرمود: بدان که شایسته نیست کسی تیمم کند مگر در آخر وقت.
میگویم:
قرائن در این احادیث نشاندهنده این است که فرض بر این است که امید به برطرف شدن عذر وجود دارد. بنابراین، حدیث اخیر بر این مبنا حمل میشود یا بر استحباب به دلیل عبارت «شایسته نیست» (یَنبَغی). همچنین، آنچه پیشتر از احادیث دال بر عدم وجوب اعاده نماز برای کسی که با تیمم نماز خوانده و سپس عذر برطرف شده در حالی که هنوز وقت باقی است، به این معنا دلالت میکند. و خدا داناتر است.
(3)23 بَابُ أَنَّ الْمُتَیَمِّمَ یَسْتَبِیحُ مَا یَسْتَبِیحُهُ الْمُتَطَهِّرُ بِالْمَاءِ ترجمه:
3934- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ وَ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ جَمِیعاً فِی حَدِیثٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ التُّرَابَ طَهُوراً کَمَا جَعَلَ الْمَاءَ طَهُوراً.
ترجمه:
محمد بن حمران و جمیل بن درّاج، هر دو در حدیثی از امام صادق (ع) نقل میکنند که فرمود: همانا خداوند خاک را پاککننده قرار داده، همانطور که آب را پاککننده قرار داده است.
3935- 2- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ لَا یَجِدُ الْمَاءَ أَ یَتَیَمَّمُ لِکُلِّ صَلَاةٍ فَقَالَ لَا هُوَ بِمَنْزِلَةِ الْمَاءِ.
ترجمه:
حماد بن عثمان گفت: از امام صادق (ع) پرسیدم درباره مردی که آب پیدا نمیکند. آیا باید برای هر نماز تیمم کند؟ امام فرمود: نه، تیمم مانند آب است (و نیازی به تکرار تیمم برای هر نماز نیست).
3936- 3- (1)وَ قَدْ تَقَدَّمَ فِی حَدِیثِ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی رَجُلٍ تَیَمَّمَ قَالَ یُجْزِیهِ ذَلِکَ إِلَی أَنْ یَجِدَ الْمَاءَ.
ترجمه:
و در حدیث زراره از امام صادق (ع) درباره مردی که تیمم کرده، آمده است که فرمود: این تیمم برای او کافی است تا زمانی که آب پیدا کند.
3937- 4- (2)وَ فِی حَدِیثِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّ النَّبِیَّ ص قَالَ: یَا ابَا ذَرٍّ یَکْفِیکَ الصَّعِیدُ عَشْرَ سِنِینَ.
ترجمه:
و در حدیث سَکونی از امام صادق (ع) آمده است که پیامبر (ص) فرمود: ای اباذر، خاک (به عنوان طهارت) برای تو به مدت ده سال کافی است.
3938- 5- (3)وَ فِی حَدِیثِ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِنَّ التَّیَمُّمَ أَحَدُ الطَّهُورَیْنِ.
ترجمه:
و در حدیث زراره از امام باقر (ع) آمده است که فرمود: همانا تیمم یکی از دو طهارت است.
3939- 6- (4)وَ فِی حَدِیثِ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ رَبَّ الْمَاءِ هُوَ رَبُّ الصَّعِیدِ فَقَدْ فَعَلَ أَحَدَ الطَّهُورَیْنِ.
(5) ترجمه:
محمد بن مسلم از امام صادق (ع) نقل میکند که فرمود: همانا پروردگار آب، پروردگار خاک (صعید) نیز هست؛ پس او یکی از دو طهارت را قرار داده است.
(6)24 بَابُ وُجُوبِ تَیَمُّمِ الْجُنُبِ وَ إِنْ وَجَدَ مِنَ الْمَاءِ مَا یَکْفِیهِ لِلْوُضُوءِ وَحْدَهُ وَ عَدَمِ إِجْزَاءِ الْوُضُوءِ لَهُ ترجمه:
3940- 1- (7)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یُجْنِبُ وَ مَعَهُ قَدْرُ مَا یَکْفِیهِ مِنَ الْمَاءِ لِوُضُوءِ الصَّلَاةِ أَ یَتَوَضَّأُ بِالْمَاءِ أَوْ یَتَیَمَّمُ قَالَ لَا بَلْ یَتَیَمَّمُ أَ لَا تَرَی أَنَّهُ إِنَّمَا جُعِلَ عَلَیْهِ نِصْفُ الْوُضُوءِ.
ترجمه:
عبیدالله بن علی حلبی گفت: از امام صادق (ع) پرسیدم درباره مردی که جنب شده و مقداری آب برای وضوی نماز دارد. آیا باید با آب وضو بگیرد یا تیمم کند؟ امام فرمود: نه، بلکه باید تیمم کند. آیا نمیبینی که بر او نصف وضو واجب شده است؟
3941- 2- (8)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ وَ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ أَنَّهُمَا سَأَلَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ
1) تقدم فی الحدیث 2 من الباب 20 من هذه الأبواب.
2) تقدم فی الحدیث 12 من الباب 14 من هذه الأبواب.
3) تقدم فی الحدیث 1 من الباب 21 من هذه الأبواب.
4) تقدم فی الحدیث 15 من الباب 14 من هذه الأبواب.
5) و تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 3 من الباب 22 من هذه الأبواب.
6) الباب 24 فیه 4 أحادیث.
7) الفقیه 1- 105- 214.
8) 8الفقیه 1- 109- 224، و تقدم ذیل الحدیث فی الحدیث 1 من الباب 1 من أبواب الماء المطلق، و فی الحدیث 1 من الباب 23 من هذه الأبواب.
ع عَنْ إِمَامِ قَوْمٍ أَصَابَتْهُ جَنَابَةٌ فِی السَّفَرِ وَ لَیْسَ مَعَهُ مِنَ الْمَاءِ مَا یَکْفِیهِ لِلْغُسْلِ أَ یَتَوَضَّأُ بَعْضُهُمْ وَ یُصَلِّی بِهِمْ فَقَالَ لَا وَ لَکِنْ یَتَیَمَّمُ الْجُنُبُ وَ یُصَلِّی بِهِمْ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ جَعَلَ التُّرَابَ طَهُوراً کَمَا جَعَلَ الْمَاءَ طَهُوراً.
وَ
رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ یَعْقُوبَ یَعْنِی ابْنَ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ وَ جَمِیلٍ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ تَرَکَ لَفْظَ بَعْضُهُمْ (1).
وَ
رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ تَرَکَ قَوْلَهُ کَمَا جَعَلَ الْمَاءَ طَهُوراً (2)
ترجمه:
محمد بن حمران و جمیل بن درّاج گفتند: از امام صادق (ع) درباره امام جماعتی که در سفر جنب شده و آب کافی برای غسل ندارد، پرسیدیم. آیا برخی از آنها وضو بگیرند و با او نماز بخوانند؟ امام فرمود: نه، بلکه جنب باید تیمم کند و با آنها نماز بخواند؛ زیرا خداوند عزّ و جلّ خاک را پاککننده قرار داده، همانطور که آب را پاککننده قرار داده است.
3942- 3- (3)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یُجْنِبُ وَ مَعَهُ مِنَ الْمَاءِ بِقَدْرِ مَا یَکْفِیهِ لِوُضُوئِهِ لِلصَّلَاةِ أَ یَتَوَضَّأُ بِالْمَاءِ أَوْ یَتَیَمَّمُ قَالَ یَتَیَمَّمُ أَ لَا تَرَی أَنَّهُ جُعِلَ عَلَیْهِ نِصْفُ الطَّهُورِ.
ترجمه:
حسین بن ابیالعلا گفت: از امام صادق (ع) درباره مردی که جنب شده و مقدار آبی دارد که برای وضوی نماز کافی است، پرسیدم. آیا باید با آب وضو بگیرد یا تیمم کند؟ امام فرمود: باید تیمم کند. آیا نمیبینی که بر او نصف طهارت واجب شده است؟
3943- 4- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع فِی رَجُلٍ أَجْنَبَ فِی سَفَرٍ وَ مَعَهُ مَاءٌ قَدْرَ مَا یَتَوَضَّأُ بِهِ قَالَ یَتَیَمَّمُ وَ لَا یَتَوَضَّأُ.
وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (5)أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (6).
ترجمه:
محمد بن مسلم از یکی از آن دو امام (ع) نقل میکند که در مورد مردی که در سفر جنب شده و آبی دارد که برای وضو گرفتن کافی است، فرمود: باید تیمم کند و وضو نگیرد.
(1)25 بَابُ جَوَازِ التَّیَمُّمِ مَعَ وُجُودِ مَاءٍ یُضْطَرُّ إِلَیْهِ لِلشُّرْبِ وَ لَا یَزِیدُ عَنْ قَدْرِ الضَّرُورَةِ بِمَا یَکْفِی لِلطَّهَارَةِ وَ عَدَمِ وُجُوبِ إِهْرَاقِ الْمَاءِ ترجمه:
3944- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ یَعْنِی عَبْدَ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ: فِی رَجُلٍ أَصَابَتْهُ جَنَابَةٌ فِی السَّفَرِ وَ لَیْسَ مَعَهُ إِلَّا مَاءٌ قَلِیلٌ وَ یَخَافُ إِنْ هُوَ اغْتَسَلَ أَنْ یَعْطَشَ قَالَ إِنْ خَافَ عَطَشاً فَلَا یُهَرِیقُ مِنْهُ قَطْرَةً وَ لْیَتَیَمَّمْ بِالصَّعِیدِ فَإِنَّ الصَّعِیدَ أَحَبُّ إِلَیَّ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
ابن سنان (عبدالله) از امام صادق (ع) نقل میکند که فرمود: درباره مردی که در سفر جنب شده و تنها آب کمی دارد و میترسد اگر غسل کند، تشنه شود، فرمود: اگر از تشنگی میترسد، نباید حتی یک قطره از آن آب را بریزد و باید با خاک (صعید) تیمم کند؛ زیرا خاک (تیمم) برای من محبوبتر است.
3945- 2- (4)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ وَ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ حُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ مُحَمَّدٍ الْحَلَبِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الْجُنُبُ یَکُونُ مَعَهُ الْمَاءُ الْقَلِیلُ فَإِنْ هُوَ اغْتَسَلَ بِهِ خَافَ الْعَطَشَ أَ یَغْتَسِلُ بِهِ أَوْ یَتَیَمَّمُ فَقَالَ بَلْ یَتَیَمَّمُ وَ کَذَلِکَ إِذَا أَرَادَ الْوُضُوءَ.
ترجمه:
محمد حلبی گفت: به امام صادق (ع) گفتم: آیا جنب میتواند آب کمی داشته باشد و اگر با آن آب غسل کند، میترسد که تشنه شود؟ آیا باید با آن آب غسل کند یا تیمم کند؟ امام فرمود: باید تیمم کند و همچنین اگر بخواهد وضو بگیرد.
3946- 3- (5)وَ عَنْهُ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یَکُونُ مَعَهُ الْمَاءُ فِی السَّفَرِ فَیَخَافُ قِلَّتَهُ قَالَ یَتَیَمَّمُ بِالصَّعِیدِ وَ یَسْتَبْقِی الْمَاءَ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ جَعَلَهُمَا طَهُوراً الْمَاءَ وَ الصَّعِیدَ.
ترجمه:
سماعه گفت: از امام صادق (ع) درباره مردی که در سفر آب دارد و از کم بودن آن میترسد، پرسیدم. امام فرمود: باید با خاک (صعید) تیمم کند و آب را نگه دارد؛ زیرا خداوند عزّ و جلّ هر دو را (آب و خاک) پاککننده قرار داده است.
3947- 4- (1)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یُجْنِبُ وَ مَعَهُ مِنَ الْمَاءِ قَدْرُ مَا یَکْفِیهِ لِشُرْبِهِ أَ یَتَیَمَّمُ أَوْ یَتَوَضَّأُ قَالَ یَتَیَمَّمُ أَفْضَلُ أَ لَا تَرَی أَنَّهُ إِنَّمَا جُعِلَ عَلَیْهِ نِصْفُ الطَّهُورِ.
ترجمه:
ابن ابی یعفور گفت: از امام صادق (ع) درباره مردی که جنب شده و مقداری آب دارد که برای نوشیدن کافی است، پرسیدم. آیا باید تیمم کند یا وضو بگیرد؟ امام فرمود: باید تیمم کند که این بهتر است؛ آیا نمیبینی که بر او نصف طهارت واجب شده است؟
(2)26 بَابُ وُجُوبِ شِرَاءِ الْمَاءِ لِلطَّهَارَةِ وَ إِنْ کَثُرَ الثَّمَنُ وَ عَدَمِ جَوَازِ التَّیَمُّمِ مَعَ الْقُدْرَةِ عَلَی الشِّرَاءِ ترجمه:
3948- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ صَفْوَانَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنْ رَجُلٍ احْتَاجَ إِلَی الْوُضُوءِ لِلصَّلَاةِ وَ هُوَ لَا یَقْدِرُ عَلَی الْمَاءِ فَوَجَدَ بِقَدْرِ مَا یَتَوَضَّأُ بِهِ بِمِائَةِ دِرْهَمٍ أَوْ بِأَلْفِ دِرْهَمٍ وَ هُوَ وَاجِدٌ لَهَا یَشْتَرِی وَ یَتَوَضَّأُ أَوْ یَتَیَمَّمُ قَالَ لَا بَلْ یَشْتَرِی قَدْ أَصَابَنِی مِثْلُ ذَلِکَ فَاشْتَرَیْتُ وَ تَوَضَّأْتُ وَ مَا یَسُرُّنِی (4)بِذَلِکَ مَالٌ کَثِیرٌ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی مِثْلَهُ (5)وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع نَحْوَهُ (6)إِلَّا أَنَّهُ أَسْقَطَ قَوْلَهُ وَ هُوَ وَاجِدٌ لَهَا وَ قَالَ وَ مَا یَسُوؤُنِی بِذَلِکَ مَالٌ کَثِیرٌ
ترجمه:
صفوان گفت: از امام موسی کاظم (ع) درباره مردی که به وضو برای نماز نیاز دارد و نمیتواند به آب دسترسی پیدا کند، پرسیدم. اگر مقدار آبی به قیمت صد درهم یا هزار درهم پیدا کند و او توان خرید آن را دارد، آیا باید آن را بخرد و وضو بگیرد یا تیمم کند؟ امام فرمود: باید آن را بخرد. من نیز همچون او در چنین وضعیتی قرار گرفتم و آب خریدم و وضو گرفتم و هیچ مال زیادی برایم از آن خوشایندتر نیست.
3949- 2- (7)مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودٍ الْعَیَّاشِیُّ فِی تَفْسِیرِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی طَلْحَةَ
قَالَ: سَأَلْتُ عَبْداً صَالِحاً ع عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً (1)- مَا حَدُّ ذَلِکَ قَالَ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا بِشِرَاءٍ أَوْ بِغَیْرِ شِرَاءٍ إِنْ وُجِدَ قَدْرَ وُضُوءٍ بِمِائَةِ أَلْفٍ أَوْ بِأَلْفٍ وَ کَمْ بَلَغَ قَالَ ذَلِکَ عَلَی قَدْرِ جِدَتِهِ (2).
ترجمه:
حسین بن ابی طلحة گفت: از بنده صالح (امام) درباره سخن خداوند عزوجل که میفرماید: «اگر با زنان تماس گرفتید و آب نیافتید، پس تیمم کنید با خاک پاک» (نساء 4:43)، پرسیدم: حد این امر چیست؟ امام فرمود: اگر آب به قیمت خرید یا غیر خرید پیدا نشود، اگر به مقدار وضو با قیمت صد هزار یا هزار درهم وجود داشته باشد، آیا آن را خریداری میکنید؟ گفتم: چه مقدار لازم است؟ امام فرمود: این به مقدار استطاعت و نیاز او بستگی دارد.
(توضیح: بعضی به عدم وجوب استدلال کردهاند اگر خرید آب به وضعیت او ضرر بزند و همچنین عدم وجوب جستجوی آب در صورت ترس از مال، و به روشنی این استدلال نوعی قیاس است و این نص معارضی ندارد، بنابراین عمل به آن ضروری است.)
(3)27 بَابُ کَرَاهِیَةِ الْجِمَاعِ عَلَی غَیْرِ مَاءٍ إِلَّا مَعَ الضَّرُورَةِ وَ عَدَمِ تَحْرِیمِهِ ترجمه:
3950- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ السِّنْدِیِّ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا إِبْرَاهِیمَ ع عَنِ الرَّجُلِ یَکُونُ مَعَ أَهْلِهِ فِی السَّفَرِ فَلَا یَجِدُ الْمَاءَ یَأْتِی أَهْلَهُ فَقَالَ مَا أُحِبُّ أَنْ یَفْعَلَ ذَلِکَ إِلَّا أَنْ یَکُونَ شَبِقاً أَوْ یَخَافَ عَلَی نَفْسِهِ.
ترجمه:
اسحاق بن عمار گفت: از امام کاظم (ع) درباره مردی که با خانوادهاش در سفر است و آب پیدا نمیکند، پرسیدم که آیا میتواند با همسرش رابطه داشته باشد؟ امام فرمود: دوست ندارم که چنین کاری کند مگر اینکه نیاز شدید (جنسی) داشته باشد یا از آسیب به خود بترسد.
3951- 2- (5)وَ رَوَاهُ ابْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ وَ زَادَ قُلْتُ یَطْلُبُ بِذَلِکَ اللَّذَّةَ قَالَ هُوَ حَلَالٌ فَقُلْتُ فَإِنَّهُ رُوِیَ عَنِ النَّبِیِّ ص أَنَّ أَبَا ذَرٍّ سَأَلَهُ عَنْ هَذَا فَقَالَ ائْتِ أَهْلَکَ تُؤْجَرْ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ أُؤْجَرُ قَالَ نَعَمْ إِنَّکَ إِذَا أَتَیْتَ الْحَرَامَ أُزِرْتَ فَکَذَلِکَ إِذَا أَتَیْتَ الْحَلَالَ أُجِرْتَ فَقَالَ أَ لَا تَرَی أَنَّهُ إِذَا خَافَ عَلَی نَفْسِهِ فَأَتَی الْحَلَالَ أُجِرَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ أَیْضاً وَ الْکُلَیْنِیُّ کَمَا یَأْتِی فِی النِّکَاحِ (1).
ترجمه:
ابن ادریس این روایت را در کتاب "السرائر" از کتاب محمد بن علی بن محبوب نقل کرده و به آن اضافه کرده است: گفتم (به امام): آیا کسی که برای لذت جویی به همسرش مراجعه کند (در حال سفر و بدون دسترسی به آب)، این کار برای او حلال است؟ امام فرمود: بله، حلال است. سپس گفتم: اما روایت شده که اباذر از پیامبر (ص) در این باره پرسید و پیامبر فرمود: «نزد همسرت برو، ثواب میبری.» اباذر پرسید: ای رسول خدا، آیا من ثواب میبرم؟ پیامبر فرمود: بله، همانگونه که اگر به حرام روی آوری، گناه میبری، به همین ترتیب اگر به حلال روی آوری، پاداش میبری. امام سپس فرمود: آیا نمیبینی که اگر کسی از آسیب به خود بترسد و به حلال (رابطه با همسر) روی آورد، پاداش میبرد؟
(2)28 بَابُ کَرَاهَةِ الْإِقَامَةِ عَلَی غَیْرِ مَاءٍ وَ لَوْ لِغَرَضٍ ترجمه:
3952- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الرَّجُلِ یُقِیمُ بِالْبِلَادِ الْأَشْهُرَ لَیْسَ فِیهَا مَاءٌ مِنْ أَجْلِ الْمَرَاعِی وَ صَلَاحِ الْإِبِلِ قَالَ لَا.
وَ رَوَاهُ ابْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ (4)
وَ رَوَاهُ أَیْضاً نَقْلًا مِنْ کِتَابِ الْمَشِیخَةِ لِلْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَلَاءِ وَ أَبِی أَیُّوبَ وَ ابْنِ بُکَیْرٍ کُلِّهِمْ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع (5).
ترجمه:
این روایت از یکی ازدوامام معصوم علیهما السلام است که محمد نقل کرده و از ایشان درباره مردی که چند ماه در سرزمینی که در آن آب نیست، به دلیل مراتع و صلاح شتران مقیم میشود، سوال(که با نبود آب با همسرش مجامعت کند) شده است. پاسخ امام این بوده است: «نه».
3953- 2- (6)وَ قَدْ تَقَدَّمَ فِی حَدِیثِ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی رَجُلٍ أَجْنَبَ فِی سَفَرٍ وَ لَمْ یَجِدْ إِلَّا الثَّلْجَ أَوْ مَاءً جَامِداً فَقَالَ هُوَ بِمَنْزِلَةِ الضَّرُورَةِ یَتَیَمَّمُ وَ لَا أَرَی أَنْ یَعُودَ إِلَی هَذِهِ الْأَرْضِ الَّتِی تُوبِقُ دِینَهُ.
ترجمه:
در این روایت، محمد بن مسلم از امام صادق (ع) درباره مردی که در سفر جنب شده و فقط برف یا آب یخزده در دسترس دارد، سوال کرده است. امام (ع) در پاسخ فرمودهاند که این حالت به منزله ضرورت است و چنین فردی باید تیمم کند و سپس توصیه کردهاند که نباید به این سرزمین که دین او را در خطر میاندازد، بازگردد
3954- 3- (7)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْمُقْنِعِ قَالَ رُوِیَ إِنْ أَجْنَبْتَ فِی أَرْضٍ وَ لَمْ تَجِدْ إِلَّا مَاءً جَامِداً وَ لَمْ تَخْلُصْ إِلَی الصَّعِیدِ فَصَلِّ بِالتَّمَسُّحِ ثُمَّ لَا تَعُدْ إِلَی الْأَرْضِ الَّتِی تُوبِقُ فِیهَا دِینَکَ.
ترجمه:
در این روایت از کتاب «المقنع» که توسط شیخ صدوق (محمد بن علی بن حسین) نقل شده است، آمده که اگر در سرزمینی جنب شدی و تنها آب یخزده در دسترس داشتی و نتوانستی به خاک (زمین) دسترسی پیدا کنی، باید با تمسح (شبیه به مسح) نماز بخوانی و سپس به آن سرزمینی که دینت را در خطر میاندازد بازنگردی.
(1)29 بَابُ اسْتِحْبَابِ نَفْضِ الْیَدَیْنِ بَعْدَ الضَّرْبِ عَلَی الْأَرْضِ ترجمه:
3955- 1- (2)قَدْ تَقَدَّمَ حَدِیثُ زُرَارَةَ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنِ التَّیَمُّمِ فَضَرَبَ بِیَدَیْهِ الْأَرْضَ ثُمَّ رَفَعَهُمَا فَنَفَضَهُمَا ثُمَّ مَسَحَ بِهِمَا جَبْهَتَهُ وَ کَفَّیْهِ.
ترجمه:
در حدیثی از زرارة که از امام باقر (ع) نقل شده است، او از ایشان درباره چگونگی تیمم سؤال کرد. امام باقر (ع) دستان خود را به زمین زدند، سپس آنها را بلند کرده و تکان دادند (برای زدودن گرد و غبار اضافه)، و پس از آن، دستان خود را بر پیشانی و کف دستهایشان کشیدند.
3956- 2- (3)وَ حَدِیثُ عَمْرِو بْنِ أَبِی الْمِقْدَامِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ وَصَفَ التَّیَمُّمَ فَضَرَبَ بِیَدَیْهِ عَلَی الْأَرْضِ ثُمَّ رَفَعَهُمَا فَنَفَضَهُمَا ثُمَّ مَسَحَ عَلَی جَبِینِهِ وَ کَفَّیْهِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ غَیْرُ ذَلِکَ أَیْضاً مِنَ الْأَحَادِیثِ فِی هَذَا الْمَعْنَی (4).
ترجمه:
در حدیثی از عمرو بن ابی المقدام که از امام صادق (ع) نقل شده است، ایشان نحوهی انجام تیمم را توصیف کردند. امام صادق (ع) دستان خود را به زمین زدند، سپس آنها را بلند کرده و تکان دادند (برای زدودن گرد و غبار اضافی)، و سپس دستان خود را بر پیشانی و کف دستهایشان کشیدند.
(5)30 بَابُ حُکْمِ مَنْ تَیَمَّمَ وَ صَلَّی فِی ثَوْبٍ نَجِسٍ هَلْ یُعِیدُ أَمْ لَا وَ تَیَمُّمِ الْجُنُبِ وَ الْحَائِضِ لِلْخُرُوجِ مِنَ الْمَسْجِدَیْنِ ترجمه:
3957- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ لَیْسَ عَلَیْهِ إِلَّا ثَوْبٌ وَ لَا تَحِلُّ الصَّلَاةُ فِیهِ وَ لَیْسَ یَجِدُ مَاءً یَغْسِلُهُ کَیْفَ یَصْنَعُ قَالَ یَتَیَمَّمُ وَ یُصَلِّی فَإِذَا أَصَابَ مَاءً غَسَلَهُ وَ أَعَادَ الصَّلَاةَ.
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ لِمَا تَقَدَّمَ وَ لِمَا یَأْتِی فِی النَّجَاسَاتِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.
ترجمه:
در این حدیث از عمار ساباطی، امام صادق (ع) به پرسشی درباره فردی که تنها یک لباس بر تن دارد و آن لباس به دلیل نجاست یا مشکل دیگری مناسب برای نماز نیست و او هم آبی برای شستشوی آن نمییابد، پاسخ دادهاند. امام (ع) فرمودند که این فرد باید تیمم کند و نماز بخواند. سپس اگر بعداً به آب دسترسی پیدا کرد، لباس خود را بشوید و نماز را دوباره بخواند.
می گویم : این روایت حمل بر استحباب می شود بدلیل آنچه که گذشت وبعدا می آید .
1) الباب 29 فیه حدیثان.
2) تقدم فی الحدیث 3 من الباب 11 من هذه الأبواب.
3) تقدم فی الحدیث 6 من الباب 11 من هذه الأبواب.
4) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 7 من الباب 11 و الحدیث 4 من الباب 12 من هذه الأبواب.
5) الباب 30 فیه حدیثان.
6) التهذیب 1- 407- 1279 و 2- 224- 886، و الاستبصار 1- 169- 587 أورده فی الحدیث 38 من الباب 45 من النجاسات.
3958- 2- (1)وَ قَدْ تَقَدَّمَ فِی حَدِیثِ أَبِی حَمْزَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع إِذَا کَانَ الرَّجُلُ نَائِماً فِی الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ- أَوْ مَسْجِدِ الرَّسُولِ ص فَاحْتَلَمَ فَأَصَابَتْهُ جَنَابَةٌ فَلْیَتَیَمَّمْ وَ لَا یَمُرَّ فِی الْمَسْجِدِ إِلَّا مُتَیَمِّماً حَتَّی یَخْرُجَ مِنْهُ ثُمَّ یَغْتَسِلُ وَ کَذَلِکَ الْحَائِضُ إِذَا أَصَابَهَا الْحَیْضُ تَفْعَلُ ذَلِکَ الْحَدِیثَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2).
ترجمه:
در این حدیث از ابی حمزه، امام باقر (ع) به مسئله فردی که در مسجدالحرام یا مسجد پیامبر (ص) خوابیده و سپس جنب میشود، پرداختهاند. امام (ع) میفرمایند که این فرد باید تیمم کند و نباید در حال جنابت بدون تیمم از مسجد عبور کند تا زمانی که از مسجد خارج شود، سپس غسل کند. همچنین این حکم شامل زنی که در مسجد باشد و در آنجا حائض شود نیز میگردد. این زن نیز باید تیمم کند و بدون تیمم از مسجد خارج نشود.
(1)1 بَابُ نَجَاسَةِ الْبَوْلِ وَ وُجُوبِ غَسْلِهِ مِنْ غَیْرِ الرَّضِیعِ مَرَّتَیْنِ عَنِ الثَّوْبِ وَ الْبَدَنِ ترجمه:
3959- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْبَوْلِ یُصِیبُ الثَّوْبَ فَقَالَ اغْسِلْهُ مَرَّتَیْنِ.
ترجمه:
محمد از یکی از دو امام معصوم علیهما السلام نقل میکند که در مورد ادرار که به لباس برسد سوال کردم حضرت فرمودند : دو مرتبه آن را شستشو بده
3960- 2- (3)وَ عَنْهُ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْبَوْلِ یُصِیبُ الثَّوْبَ قَالَ اغْسِلْهُ مَرَّتَیْنِ.
ترجمه:
ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍازحضرت صادق علیه السلام نقل میکند که در مورد ادرار که به لباس برسد سوال کردم حضرت فرمودند : دو مرتبه آن را شستشو بده
3961- 3- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ النَّحْوِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْبَوْلِ یُصِیبُ الْجَسَدَ قَالَ صُبَّ عَلَیْهِ الْمَاءَ مَرَّتَیْنِ.
ترجمه:
أَبِی إِسْحَاقَ النَّحْوِیِّ ازحضرت صادق علیه السلام نقل میکند که در مورد ادرار که به بدن برسد سوال کردم حضرت فرمودند : دو مرتبه روی آن آب بریز
3962- 4- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ
عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْبَوْلِ یُصِیبُ الْجَسَدَ قَالَ صُبَّ عَلَیْهِ الْمَاءَ مَرَّتَیْنِ فَإِنَّمَا هُوَ مَاءٌ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الثَّوْبِ یُصِیبُهُ الْبَوْلُ قَالَ اغْسِلْهُ مَرَّتَیْنِ الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
حسین بن علا میگوید از حضرت صادق علیه السلام سوال کردم از ادراری که به بدن رسیده باشد فرمودند : دو مرتبه روی آن آب بریز زیرا خود ادرار هم آب است و سوال کردم از اینکه اگر به لباس برسد فرمودند : دو مرتبه آن را بشور
3963- 5- (2)قَالَ الْکُلَیْنِیُّ وَ رُوِیَ أَنَّهُ یُجْزِئُ أَنْ یُغْسَلَ بِمِثْلِهِ مِنَ الْمَاءِ إِذَا کَانَ عَلَی رَأْسِ الْحَشَفَةِ أَوْ غَیْرِهِ.
ترجمه:
مرحوم کلینی فرمودند : روایت شده که کفایت میکند در شستن بول که دو برابر آن چه بر روی آلت یا جای دیگرمانده آب ریخته شود
3964- 6- (3)قَالَ وَ رُوِیَ أَنَّهُ مَاءٌ لَیْسَ بِوَسَخٍ فَیَحْتَاجَ أَنْ یُدْلَکَ.
ترجمه:
مرحوم کلینی : روایت شده که ادرارهم آب است نه چیزچسبیده به بدن که برای برطرف کردن به دست کشیدن نیازباشد .
3965- 7- (4)مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ الْجَامِعِ لِأَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ الْبَزَنْطِیِّ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْبَوْلِ یُصِیبُ الْجَسَدَ قَالَ صُبَّ عَلَیْهِ الْمَاءَ مَرَّتَیْنِ فَإِنَّمَا هُوَ مَاءٌ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الثَّوْبِ یُصِیبُهُ الْبَوْلُ قَالَ اغْسِلْهُ مَرَّتَیْنِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی الِاسْتِنْجَاءِ (5)وَ غَیْرِهِ (6)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (7).
1) التهذیب 1- 249- 714 و فی- 269- 790.
2) الکافی 3- 20- 7، أورده أیضا فی الحدیث 2 من الباب 26 من أبواب أحکام الخلوة.
3) الکافی 3- 20- 7.
4) مستطرفات السرائر- 30- 21، أورد صدره أیضا فی الحدیث 9 من الباب 26 من أبواب الخلوة.
5) تقدم فی الباب 26 من أحکام الخلوة.
6) تقدم فی الحدیث 4 من الباب 1، و فی الحدیث 5 من الباب 3 من أبواب الماء المطلق.
7) یأتی فی الأبواب 2 و 3 و 4 و 5 و 8 و 19، و فی الحدیث 1 و 15 من الباب 26 و فی الحدیث 1 من الباب 30 من هذه الأبواب.
ترجمه:
محمد بن ابونصر بزنطی میگوید : از حضرت سوال کردم بول به جسد ریخته فرمودند : دو مرتبه روی آن آب بریز زیر خود ادرار هم آب است و سوال کردم در مورد لباس که بول به آن رسیده باشد فرمودند :دو مرتبه آن را شستوشو بده
(1)2 بَابُ طَهَارَةِ الثَّوْبِ إِذَا غُسِلَ مِنَ الْبَوْلِ فِی الْمَرْکَنِ مَرَّتَیْنِ وَ فِی الْمَاءِ الْجَارِی یَکْفِی مَرَّةً وَاحِدَةً ترجمه:
3966- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الثَّوْبِ یُصِیبُهُ الْبَوْلُ قَالَ اغْسِلْهُ فِی الْمَرْکَنِ مَرَّتَیْنِ فَإِنْ غَسَلْتَهُ فِی مَاءٍ جَارٍ فَمَرَّةً وَاحِدَةً.
قَالَ الْجَوْهَرِیُّ الْمَرْکَنُ الْإِجَّانَةُ الَّتِی تُغْسَلُ فِیهَا الثِّیَابُ.
ترجمه:
محمد بن مسلم میگوید از حضرت صادق علیه السلام سوال کردم لباسی به بول آلوده شده حضرت فرمودند : در طشت دو بار شستشو بده و در آب جاری یک مرتبه کفایت میکند
جوهری میگوید: مرکن همان طشتی است که لباس در آن شسته میشود
(3)3 بَابُ طَهَارَةِ الثَّوْبِ مِنْ بَوْلِ الرَّضِیعِ بِصَبِّ الْمَاءِ عَلَیْهِ مَرَّةً وَاحِدَةً ترجمه:
3967- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ فِی حَدِیثٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الصَّبِیِّ یَبُولُ عَلَی الثَّوْبِ قَالَ تَصُبُّ (5)عَلَیْهِ الْمَاءَ قَلِیلًا ثُمَّ تَعْصِرُهُ (6).
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ (7).
ترجمه:
حسین بن علاء میگوید از حضرت صادق علیه السلام سوال کردم از نوزاد پسری که روی لباس بول کرده فرمودند : کمی آب روی آن ریخته شود
3968- 2- (8)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ
حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ بَوْلِ الصَّبِیِّ قَالَ تَصُبُّ عَلَیْهِ الْمَاءَ فَإِنْ کَانَ قَدْ أَکَلَ فَاغْسِلْهُ بِالْمَاءِ غَسْلًا وَ الْغُلَامُ وَ الْجَارِیَةُ (فِی ذَلِکَ) (1)شَرَعٌ سَوَاءٌ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ (2).
ترجمه:
حماد حلبی میگوید : از حضرت صادق علیه السلام سوال کردم از ادرار نوزاد فرمودند : کمی آب روی آن ریخته شود اگر بچه غذاخور شده یک مرتبه با آب شستوشو شود و فرقی بین نوزاد پسر و دختر نیست
3969- 3- (3)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عُثْمَانَ یَعْنِی ابْنَ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ بَوْلِ الصَّبِیِّ یُصِیبُ الثَّوْبَ فَقَالَ اغْسِلْهُ قُلْتُ فَإِنْ لَمْ أَجِدْ مَکَانَهُ قَالَ اغْسِلِ الثَّوْبَ کُلَّهُ.
قَالَ الشَّیْخُ قَوْلُهُ اغْسِلْهُ أَرَادَ بِهِ صُبَّ عَلَیْهِ الْمَاءَ وَ اسْتَدَلَّ بِالْحَدِیثِ الْأَوَّلِ أَقُولُ: وَ یَحْتَمِلُ الْحَمْلُ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ وَ عَلَی مَنْ أَکَلَ الطَّعَامَ.
ترجمه:
سماعه میگوید از حضرت صادق علیه السلام سوال کردم در مورد ادرار کودکی که به لباسی رسیده باشد فرمودند آن را شستشو بده عرض کردم اگر جای ادرار را پیدا نکنم چه فرمودند : تمام لباس را شستوشو بده
مرحوم شیخ میگویند : منظور از شستن ریختن آب بر آن است و برای قول خود به روایت اول استناد کرده اند
میگویم : احتمال دارد حمل کنیم روایت را بر استحباب و بر نوزادی که غذاخور شده غذا شده
3970- 4- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ ع أَنَّ (5)عَلِیّاً ع قَالَ: لَبَنُ الْجَارِیَةِ وَ بَوْلُهَا یُغْسَلُ مِنْهُ الثَّوْبُ قَبْلَ أَنْ تَطْعَمَ لِأَنَّ لَبَنَهَا یَخْرُجُ مِنْ مَثَانَةِ أُمِّهَا وَ لَبَنُ الْغُلَامِ لَا یُغْسَلُ مِنْهُ الثَّوْبُ (6)وَ لَا بَوْلُهُ قَبْلَ أَنْ یَطْعَمَ لِأَنَّ لَبَنَ الْغُلَامِ یَخْرُجُ مِنَ الْعَضُدَیْنِ وَ الْمَنْکِبَیْنِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (7)
1) لیس فی التهذیب و الاستبصار (هامش المخطوط).
2) التهذیب 1- 249- 715، و الاستبصار 1- 173- 602.
3) التهذیب 1- 251- 723 و 267- 785، و الاستبصار 1- 174- 604 و أورده فی الحدیث 3 من الباب 7 من هذه الأبواب.
4) التهذیب 1- 250- 718، و الاستبصار 1- 173- 601.
5) فی نسخة- عن علی (هامش المخطوط).
6) فی الفقیه زیادة- قبل أن یطعم (هامش المخطوط).
7) الفقیه 1- 68- 157.
وَ رَوَاهُ فِی الْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ (1)
وَ رَوَاهُ فِی الْمُقْنِعِ أَیْضاً مُرْسَلًا (2)
قَالَ الشَّیْخُ مَا تَضَمَّنَ مِنْ أَنَّ بَوْلَ الصَّبِیِّ لَا یُغْسَلُ مِنْهُ الثَّوْبُ مَعْنَاهُ أَنَّهُ یَکْفِی صَبُّ الْمَاءِ عَلَیْهِ وَ إِنْ لَمْ یُعْصَرْ عَلَی مَا بَیَّنَهُ الْحَلَبِیُّ فِی رِوَایَتِهِ الْمُتَقَدِّمَةِ (3)أَقُولُ: وَ مَا تَضَمَّنَهُ مِنْ غَسْلِ الثَّوْبِ مِنْ لَبَنِ الْجَارِیَةِ مَحْمُولٌ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ أَوْ عَلَی اجْتِمَاعِهِ مَعَ الْبَوْلِ لِلْعَطْفِ بِالْوَاوِ وَ عَوْدِ ضَمِیرِ مِنْهُ إِلَی مَجْمُوعِ الْأَمْرَیْنِ بِاعْتِبَارِ جَعْلِهِمَا شَیْئاً وَاحِداً مَعَ احْتِمَالِهِ لِلتَّقِیَّةِ لِمُوَافَقَتِهِ لِبَعْضِ الْعَامَّةِ وَ کَوْنِ رَاوِیهِ عَامِّیّاً.
ترجمه:
این روایت نقل شده از سکونی، از جعفر بن محمد (امام صادق) و از پدرش (امام باقر) است که علی (علیهالسلام) فرمود: شیر دختر بچه و ادرار او، لباس باید از آن شسته شود تا زمانی که (دختر) غذا نخورده است، زیرا شیر او از مثانه مادرش خارج میشود. و شیر پسر بچه و ادرار او، لباس از آن شسته نمیشود و ادرار او نیز شسته نمیشود تا زمانی که (پسر) غذا نخورده است، زیرا شیر پسر بچه از دو بازو و دو شانه خارج میشود
مرحوم .
شیخ گفته است: معنای اینکه ادرار پسر بچه از لباس شسته نمیشود، این است که کافی است آب بر آن ریخته شود حتی اگر فشرده نشود، همانگونه که حلبی در روایت قبلیاش توضیح داده است.
میگویم:
و آنچه در مورد شستن لباس از شیر دختر بچه آمده است، یا مستحب است یا به دلیل همراه بودن شیر با ادرار است، به دلیل استفاده از حرف «واو» برای عطف، و بازگشت ضمیر «منه» به مجموع این دو حالت (شیر و ادرار) به این دلیل که آنها به عنوان یک چیز واحد در نظر گرفته شدهاند. همچنین احتمال دارد این روایت برای تقیه باشد، زیرا با نظر برخی از عامه مطابقت دارد و راوی آن نیز فردی از عامه است.
(4)4 بَابُ أَنَّهُ لَا یَجِبُ عَلَی الْمُرَبِّیَةِ لِلْوَلَدِ غَسْلُ ثَوْبِهَا مِنْ بَوْلِهِ إِلَّا مَرَّةً وَاحِدَةً کُلَّ یَوْمٍ إِذَا لَمْ یَکُنْ لَهَا غَیْرُهُ ترجمه:
3971- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْمُعَاذِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ أَبِی حَفْصٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سُئِلَ عَنِ امْرَأَةٍ لَیْسَ لَهَا إِلَّا قَمِیصٌ (6)وَ لَهَا مَوْلُودٌ فَیَبُولُ عَلَیْهَا کَیْفَ تَصْنَعُ قَالَ تَغْسِلُ الْقَمِیصَ فِی الْیَوْمِ مَرَّةً.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (7)
وَ رَوَاهُ فِی الْمُقْنِعِ أَیْضاً مُرْسَلًا (1).
ترجمه:
"از ابو حفص از امام صادق (ع) روایت شده که از ایشان درباره زنی پرسیدند که تنها یک پیراهن دارد و کودکی دارد که روی او ادرار میکند. او چه باید بکند؟ فرمودند: پیراهن را روزی یک بار بشوید."
(2)5 بَابُ کَیْفِیَّةِ غَسْلِ الْفِرَاشِ وَ نَحْوِهِ مِمَّا فِیهِ الْحَشْوُ إِذَا أَصَابَهُ الْبَوْلُ ترجمه:
3972- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی مَحْمُودٍ قَالَ: قُلْتُ لِلرِّضَا ع الطِّنْفِسَةُ وَ الْفِرَاشُ یُصِیبُهُمَا الْبَوْلُ کَیْفَ یُصْنَعُ بِهِمَا وَ هُوَ ثَخِینٌ کَثِیرُ الْحَشْوِ قَالَ یُغْسَلُ مَا ظَهَرَ مِنْهُ فِی وَجْهِهِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی مَحْمُودٍ (4)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
ابراهیم بن ابی محمود نقل میکند: به امام رضا (علیهالسلام) گفتم: اگر بول (ادرار) به "طنفسه" (فرش) و "فراش" (تخت یا تشک) برخورد کند، که ضخیم و پر از حشو (مواد پر کننده) است، چگونه باید با آنها رفتار کرد؟ امام (علیهالسلام) فرمودند: آنچه از سطح ظاهریاش قابل مشاهده است، شسته شود.
3973- 2- (6)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُوسَی بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنِ الثَّوْبِ یُصِیبُهُ الْبَوْلُ فَیَنْفُذُ إِلَی الْجَانِبِ الْآخَرِ وَ عَنِ الْفَرْوِ وَ مَا فِیهِ مِنَ الْحَشْوِ قَالَ اغْسِلْ مَا أَصَابَ مِنْهُ وَ مَسَّ الْجَانِبَ الْآخَرَ فَإِنْ أَصَبْتَ مَسَّ شَیْءٍ مِنْهُ فَاغْسِلْهُ وَ إِلَّا فَانْضِحْهُ بِالْمَاءِ.
ترجمه:
ابراهیم بن عبدالحمید نقل میکند: از امام کاظم (علیهالسلام) پرسیدم درباره لباسی که ادرار به آن برخورد کرده و به سمت دیگر آن نفوذ کرده باشد، و همچنین درباره پوستین و آنچه که درونش حشو (پرکننده) دارد. امام (علیهالسلام) فرمودند: آنچه را که از آن ادرار به آن برخورد کرده و به طرف دیگر نفوذ کرده است، بشوی. اگر چیزی از آن را لمس کردی که ادرار به آن رسیده است، آن را بشوی و اگر چیزی حس نکردی، فقط با آب بپاش.
3974- 3- (7)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ:
سَأَلْتُهُ عَنِ الْفِرَاشِ یَکُونُ کَثِیرَ الصُّوفِ فَیُصِیبُهُ الْبَوْلُ کَیْفَ یُغْسَلُ قَالَ یُغْسَلُ الظَّاهِرُ ثُمَّ یُصَبُّ عَلَیْهِ الْمَاءُ فِی الْمَکَانِ الَّذِی أَصَابَهُ الْبَوْلُ حَتَّی یَخْرُجَ مِنْ جَانِبِ الْفِرَاشِ الْآخَرِ.
وَ رَوَاهُ عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ (1).
ترجمه:
از علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر (ع) روایت شده که فرمود: از او پرسیدم درباره رختخوابی که پشم زیادی دارد و ادرار به آن برخورد کرده، چگونه باید شسته شود؟ فرمود: قسمت رویی شسته شود، سپس آب بر محلی که ادرار به آن برخورد کرده ریخته شود تا از سمت دیگر رختخواب بیرون آید.
(2)6 بَابُ أَنَّ النَّجَاسَةَ إِذَا أَصَابَتْ بَعْضَ الْعُضْوِ ثُمَّ عَرِقَ لَمْ یَنْجَسْ کُلُّهُ مَعَ عَدَمِ جَرَیَانِ الْعَرَقِ ترجمه:
3975- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَکَمِ بْنِ حُکَیْمٍ ابْنِ أَخِی خَلَّادٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع فَقَالَ لَهُ أَبُولُ فَلَا أُصِیبُ الْمَاءَ وَ قَدْ أَصَابَ یَدِی شَیْءٌ مِنَ الْبَوْلِ فَأَمْسَحُهُ بِالْحَائِطِ وَ بِالتُّرَابِ ثُمَّ تَعْرَقُ یَدِی فَأَمْسَحُ (4)وَجْهِی أَوْ بَعْضَ جَسَدِی أَوْ یُصِیبُ ثَوْبِی فَقَالَ لَا بَأْسَ بِهِ.
مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ حَکَمِ بْنِ حُکَیْمٍ الصَّیْرَفِیِّ قَالَ قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
از حکم بن حکیم، پسر برادر خلاد، روایت شده که از امام صادق (ع) پرسید: "ادرار میکنم و آبی پیدا نمیکنم و مقداری از ادرار به دستم میرسد. آن را به دیوار یا خاک میمالم، سپس دستم عرق میکند و صورتم یا بخشی از بدنم یا لباسم را لمس میکنم. آیا مشکلی دارد؟" امام فرمودند: "اشکالی ندارد."
3976- 2- (7)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْعِیصِ بْنِ الْقَاسِمِ فِی حَدِیثٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَمَّنْ مَسَحَ ذَکَرَهُ بِیَدِهِ ثُمَّ عَرِقَتْ یَدُهُ فَأَصَابَ ثَوْبَهُ یَغْسِلُ ثَوْبَهُ قَالَ لَا.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (1)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (2).
ترجمه:
از عیص بن قاسم در حدیثی روایت شده که گفت: از امام صادق (ع) پرسیدم درباره کسی که با دست خود آلتش را لمس کند و سپس دستش عرق کند و به لباسش برخورد کند. آیا باید لباسش را بشوید؟ امام فرمودند: "نه."
(3)7 بَابُ أَنَّهُ إِذَا تَنَجَّسَ مَوْضِعٌ مِنَ الثَّوْبِ وَجَبَ غَسْلُهُ خَاصَّةً فَإِنِ اشْتَبَهَ وَجَبَ غَسْلُ کُلِّ مَوْضِعٍ یَحْصُلُ فِیهِ الِاشْتِبَاهُ وَ یُسْتَحَبُّ غَسْلُ الثَّوْبِ کُلِّهِ ترجمه:
3977- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع فِی حَدِیثٍ فِی الْمَنِیِّ یُصِیبُ الثَّوْبَ فَإِنْ عَرَفْتَ مَکَانَهُ فَاغْسِلْهُ وَ إِنْ خَفِیَ عَلَیْکَ فَاغْسِلْهُ کُلَّهُ.
ترجمه:
از علاء، از محمد، از یکی از امامان (ع) در حدیثی درباره منی که به لباس برخورد میکند، روایت شده است که فرمود: "اگر محل آن را شناختی، همان قسمت را بشوی، و اگر محل آن را نمیدانی، تمام لباس را بشوی."
3978- 2- (5)وَ عَنْهُ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ أَصَابَ ثَوْبِی دَمُ رُعَافٍ أَوْ غَیْرُهُ أَوْ شَیْءٌ مِنْ مَنِیٍّ إِلَی أَنْ قَالَ قُلْتُ:- فَإِنِّی قَدْ عَلِمْتُ أَنَّهُ قَدْ أَصَابَهُ وَ لَمْ أَدْرِ أَیْنَ هُوَ فَأَغْسِلَهُ قَالَ تَغْسِلُ مِنْ ثَوْبِکَ النَّاحِیَةَ الَّتِی تَرَی أَنَّهُ قَدْ أَصَابَهَا حَتَّی تَکُونَ عَلَی یَقِینٍ مِنْ طَهَارَتِکَ الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
از زراره روایت شده که گفت: "گفتم: به لباسم خون از بینی یا چیز دیگری یا مقداری منی برخورد کرده است." تا اینکه گفتم: "میدانم که به لباس برخورد کرده، ولی نمیدانم دقیقاً کجا است. آیا باید آن را بشویم؟" فرمود: "بخشی از لباس خود را که گمان میکنی به آن برخورد کرده بشوی تا از پاکی خود یقین پیدا کنی."
3979- 3- (7)وَ عَنْهُ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ بَوْلِ الصَّبِیِّ یُصِیبُ الثَّوْبَ فَقَالَ اغْسِلْهُ قُلْتُ فَإِنْ لَمْ أَجِدْ مَکَانَهُ قَالَ اغْسِلِ الثَّوْبَ کُلَّهُ.
ترجمه:
از سماعه روایت شده که گفت: از امام پرسیدم درباره ادرار کودک که به لباس برخورد کند. فرمود: "آن را بشوی." گفتم: "اگر محل آن را پیدا نکنم چه کنم؟" فرمود: "تمام لباس را بشوی."
3980- 4- (1)وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ عَنْبَسَةَ بْنِ مُصْعَبٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْمَنِیِّ یُصِیبُ الثَّوْبَ فَلَا یَدْرِی أَیْنَ مَکَانُهُ قَالَ یَغْسِلُهُ کُلَّهُ وَ إِنْ عَلِمَ مَکَانَهُ فَلْیَغْسِلْهُ.
ترجمه:
از عنبسه بن مصعب روایت شده که گفت: از امام صادق (ع) درباره منی که به لباس برخورد کند و محل آن مشخص نباشد، پرسیدم. فرمود: "تمام لباس را بشوید، و اگر محل آن را میداند، همان قسمت را بشوید."
3981- 5- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: إِنِ اسْتَیْقَنَ أَنَّهُ قَدْ أَصَابَهُ یَعْنِی الْمَنِیَّ وَ لَمْ یَرَ مَکَانَهُ فَلْیَغْسِلِ الثَّوْبَ کُلَّهُ فَإِنَّهُ أَحْسَنُ.
ترجمه:
از حلبی، از امام صادق (ع) در حدیثی روایت شده که فرمود: "اگر یقین دارد که منی به لباس برخورد کرده، ولی محل آن را نمیبیند، باید تمام لباس را بشوید، زیرا این کار بهتر است."
3982- 6- (3)وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ فِی حَدِیثٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ أَبْوَالِ الدَّوَابِّ وَ الْبِغَالِ وَ الْحَمِیرِ فَقَالَ اغْسِلْهُ فَإِنْ لَمْ تَعْلَمْ مَکَانَهُ فَاغْسِلِ الثَّوْبَ کُلَّهُ فَإِنْ شَکَکْتَ فَانْضِحْهُ.
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ لِعَدَمِ نَجَاسَةِ الْأَبْوَالِ الْمَذْکُورَةِ کَمَا یَأْتِی (4).
ترجمه:
از محمد بن مسلم در حدیثی روایت شده که گفت: از امام صادق (ع) درباره ادرار چارپایان، قاطرها و الاغها پرسیدم. فرمود: "آن را بشوی، و اگر محل آن را نمیدانی، تمام لباس را بشوی. و اگر شک داری، کمی آب بپاش."
میگویم: این حکم بر استحباب حمل میشود، زیرا ادرار حیوانات مذکور نجس نیست، همانگونه که در ادامه بیان میشود.
3983- 7- (5)وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَنِیِّ یُصِیبُ الثَّوْبَ قَالَ إِنْ عَرَفْتَ مَکَانَهُ فَاغْسِلْهُ وَ إِنْ خَفِیَ عَلَیْکَ مَکَانُهُ فَاغْسِلْهُ کُلَّهُ.
(6). ترجمه:
از ابن ابی یعفور روایت شده که گفت: از امام صادق (ع) درباره منی که به لباس برخورد کرده پرسیدم. فرمود: "اگر محل آن را میدانی، همان قسمت را بشوی، و اگر محل آن برایت مخفی بود، تمام لباس را بشوی."
3984- 8- (7)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ
1) التهذیب 1- 252- 729.
2) الکافی 3- 54- 4. و التهذیب 1- 252- 728.
3) الکافی 3- 57- 2، و التهذیب 1- 264- 771، و الاستبصار 1- 178- 620.
4) یأتی فی الباب 9 من هذه الأبواب.
5) الکافی 3- 53- 1، و التهذیب 1- 251- 725.
6) الظاهر أن ذکر الثوب فی هذه الأحادیث علی وجه المثال و أن الحکم غیر مختص به (منه قده).
7) الکافی 3- 54- 3.
عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَنِیِّ یُصِیبُ الثَّوْبَ قَالَ اغْسِلِ الثَّوْبَ کُلَّهُ إِذَا خَفِیَ عَلَیْکَ مَکَانُهُ قَلِیلًا کَانَ أَوْ کَثِیراً.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ وَ کَذَا کُلُّ مَا قَبْلَهُ (1).
ترجمه:
از سماعه روایت شده که گفت: از امام پرسیدم درباره منی که به لباس برخورد کرده. فرمود: "اگر محل آن برایت مخفی بود، تمام لباس را بشوی، خواه مقدار آن کم باشد یا زیاد."
3985- 9- (2)عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَکُونُ لَهُ الثَّوْبُ قَدْ أَصَابَهُ الْجَنَابَةُ فَلَمْ یَغْسِلْهُ هَلْ یَصْلُحُ النَّوْمُ فِیهِ قَالَ یُکْرَهُ.
ترجمه:
از علی بن جعفر در کتابش از برادرش موسی بن جعفر (ع) روایت شده که گفت: از او پرسیدم درباره مردی که لباسی دارد که به جنابت آلوده شده و آن را نشسته است، آیا خوابیدن در آن لباس صحیح است؟ فرمود: "خوابیدن در آن لباس مکروه است."
3986- 10- (3)قَالَ: وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَعْرَقُ فِی الثَّوْبِ یَعْلَمُ أَنَّ فِیهِ جَنَابَةً کَیْفَ یَصْنَعُ هَلْ یَصْلُحُ لَهُ أَنْ یُصَلِّیَ قَبْلَ أَنْ یَغْسِلَ قَالَ إِذَا عَلِمَ أَنَّهُ إِذَا عَرِقَ أَصَابَ جَسَدَهُ مِنْ تِلْکَ الْجَنَابَةِ الَّتِی فِی الثَّوْبِ فَلْیَغْسِلْ مَا أَصَابَ جَسَدَهُ مِنْ ذَلِکَ وَ إِنْ عَلِمَ أَنَّهُ قَدْ أَصَابَ جَسَدَهُ وَ لَمْ یَعْرِفْ مَکَانَهُ فَلْیَغْسِلْ جَسَدَهُ کُلَّهُ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی الْمَاءِ وَ غَیْرِهِ (4).
ترجمه:
وگفت : "واز ایشان پرسیدم درباره مردی که در لباسی عرق کرده و میداند که آن لباس به جنابت آلوده است، چگونه باید عمل کند؟ آیا برای او جایز است قبل از شستن آن لباس نماز بخواند؟ فرمود: اگر بداند که عرق او به بدنش از آن جنابت که در لباس است، رسیده، باید بخشی از بدنش را که به آن آلوده شده بشوید. و اگر بداند که به بدنش آلوده شده ولی محل آن را نداشته باشد، باید تمام بدنش را بشوید."
(5)8 بَابُ نَجَاسَةِ الْبَوْلِ وَ الْغَائِطِ مِنَ الْإِنْسَانِ وَ مِنْ کُلِّ مَا لَا یُؤْکَلُ لَحْمُهُ إِذَا کَانَ لَهُ نَفْسٌ سَائِلَةٌ ترجمه:
3987- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنْ (7)أَصَابَ الثَّوْبَ شَیْءٌ مِنْ بَوْلِ السِّنَّوْرِ فَلَا تَصِحُّ الصَّلَاةُ فِیهِ حَتَّی یَغْسِلَهُ.
1) التهذیب 1- 252- 727.
2) مسائل علیّ بن جعفر- 159- 237.
3) مسائل علیّ بن جعفر- 159- 238.
4) تقدم ما یدلّ علیه فی الحدیث 3 من الباب 39 من أبواب الجنابة، و تقدم فی الحدیث 1 و 2 و 4 و 7 من الباب 1، و یأتی فی الحدیث 4 من الباب 10 و فی الحدیث 2 و 3 من الباب 38 من هذه الأبواب.
5) الباب 8 فیه 7 أحادیث.
6) الکافی 3- 56- 5.
7) فی هامش الأصل عن التهذیب- إذا بدل إن.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
از سماعه، از امام صادق (ع) روایت شده که فرمود: "اگر به لباس چیزی از ادرار گربه برخورد کند، نماز در آن لباس صحیح نیست تا اینکه آن را بشوید."
3988- 2- (2)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع اغْسِلْ ثَوْبَکَ مِنْ أَبْوَالِ مَا لَا یُؤْکَلُ لَحْمُهُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
از عبد الله بن سنان روایت شده که امام صادق (ع) فرمود: "لباس خود را از ادرار حیواناتی که گوشت آنها خورده نمیشود، بشوی."
3989- 3- (4)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: اغْسِلْ ثَوْبَکَ مِنْ بَوْلِ کُلِّ مَا لَا یُؤْکَلُ لَحْمُهُ.
ترجمه:
از عبد الله بن سنان روایت شده که امام صادق (ع) فرمود: "لباس خود را از ادرارتمام حیواناتی که گوشت آنها خورده نمیشود، بشوی."
3990- 4- (5)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی مَعَانِی الْأَخْبَارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَارُونَ الزَّنْجَانِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ عَنْ أَبِی عُبَیْدٍ الْقَاسِمِ بْنِ سَلَّامٍ عَنْ هَیْثَمٍ عَنْ یُونُسَ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص أُتِیَ بِالْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ فَوُضِعَ فِی حَجْرِهِ فَبَالَ فَأَخَذَهُ فَقَالَ لَا تُزْرِمُوا ابْنِی ثُمَّ دَعَا بِمَاءٍ فَصَبَّ عَلَیْهِ.
قَالَ الْأَصْمَعِیُّ الْإِزْرَامُ الْقَطْعُ یُقَالُ لِلرَّجُلِ إِذَا قَطَعَ بَوْلَهُ قَدْ أَزْرَمْتَ بَوْلَکَ.
ترجمه:
از یونس، از حسن روایت شده که گفت: رسول خدا (ص) به حسن بن علی (ع) آورده شد و او را در آغوش گرفت و ادرار کرد. پیامبر او را گرفت و فرمود: "پسرم را ناراحت (ادرارش را قطع) نکنید." سپس آب خواست و بر او ریخت.
و اصمعی گفته است: "ازرمی" به معنای قطع کردن است و گفته میشود به مردی که ادرارش را قطع کند، میگویند: "ادرار خود را قطع کردی."
3991- 5- (6)عَلِیُّ بْنُ مُوسَی بْنِ طَاوُسٍ فِی کِتَابِ الْمَلْهُوفِ عَلَی قَتْلَی الطُّفُوفِ عَنْ أُمِّ الْفَضْلِ زَوْجَةِ الْعَبَّاسِ أَنَّهَا جَاءَتْ بِالْحُسَیْنِ ع إِلَی رَسُولِ اللَّهِ ص- فَبَالَ عَلَی ثَوْبِهِ فَقَرَصَتْهُ فَبَکَی فَقَالَ النَّبِیُّ ص مَهْلًا یَا أُمَّ الْفَضْلِ- فَهَذَا ثَوْبِی یُغْسَلُ وَ قَدْ أَوْجَعْتِ ابْنِی.
ترجمه:
از علی بن موسی بن طاووس در کتاب "ملهوف بر کشتههای طفوف" روایت شده که از ام الفضل، همسر عباس نقل شده است که او حسین (ع) را به نزد رسول خدا (ص) آورد و حسین بر لباس او ادرار کرد. ام الفضل او را نیشگون گرفت و حسین (ع) گریه کرد. پیامبر (ص) فرمود: "آهسته باش، ای ام الفضل، این لباس من است و آن را میشویند، و تو به پسرم آسیب زدی."
3992- 6- (7)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ
عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الدَّقِیقِ یُصِیبُ فِیهِ خُرْءُ الْفَأْرِ هَلْ یَجُوزُ أَکْلُهُ قَالَ إِذَا بَقِیَ مِنْهُ شَیْءٌ فَلَا بَأْسَ یُؤْخَذُ أَعْلَاهُ.
ترجمه:
از عمار روایت شده که از امام صادق (ع) پرسیده شد درباره آردی که به آن فضله موش برخورد کرده، آیا خوردن آن مجاز است؟ فرمود: "اگر چیزی از آن باقی مانده باشد، اشکالی ندارد که قسمت بالایی آن را بردارند."(وازبقیه استفاده کنند)
3993- 7- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ بَوْلِ السِّنَّوْرِ وَ الْکَلْبِ وَ الْحِمَارِ وَ الْفَرَسِ قَالَ کَأَبْوَالِ الْإِنْسَانِ.
قَالَ الشَّیْخُ حُکْمُ بَوْلِ الْحِمَارِ وَ الْفَرَسِ هُنَا مَحْمُولٌ عَلَی التَّقِیَّةِ أَوِ الْکَرَاهِیَةِ لِمَا یَأْتِی (2)أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی الِاسْتِنْجَاءِ (3)وَ غَیْرِهِ (4)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ وَ عَلَی اشْتِرَاطِ النَّفْسِ السَّائِلَةِ (5).
ترجمه:
از سماعه روایت شده که گفت: از امام (ع) درباره ادرار گربه و سگ و الاغ و اسب پرسیدم. فرمود: "مانند ادرار انسان است."
شیخ میگوید: حکم ادرار الاغ و اسب در اینجا بر تقیه یا کراهت حمل میشود، زیرا در آتی آنچه نشان دهنده این مطلب است خواهد آمد.
میگویم: و پیشتر آنچه دلالت بر این موضوع دارد در مورد استنجا ذکر شده است و در آینده نیز آنچه دلالت بر این مطلب دارد واینکه شرط نجس بودن ادرارحیوان داشتن خون جهنده است خواهد آمد.
(6)9 بَابُ طَهَارَةِ الْبَوْلِ وَ الرَّوْثِ مِنْ کُلِّ مَا یُؤْکَلُ لَحْمُهُ وَ اسْتِحْبَابِ إِزَالَةِ ذَلِکَ مِمَّا یُکْرَهُ لَحْمُهُ خَاصَّةً وَ یَتَأَکَّدُ فِی الْبَوْلِ ترجمه:
3994- 1- (7)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبَانٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا
1) التهذیب 1- 422- 1336، و الاستبصار 1- 179- 627.
2) یأتی فی الباب الآتی.
3) تقدم فی الباب 29 و 30 و 31 من أحکام الخلوة.
4) تقدم فی الحدیث 4 من الباب 1 و الباب 3 و الباب 6، و الأحادیث 4، 13، 16 من الباب 8، و 15، 21 من الباب 14 و الباب 16 و الباب 20 من الماء المطلق، و الحدیث 15 من الباب 9 من الماء المضاف و الحدیث 7، 10 من الباب 2 و الباب 10 و الباب 18 و الباب 19 من النواقض. و فی الأبواب 1، 6 من هذه الأبواب.
5) یأتی فی الباب 9، 10، 32 و الحدیث 5، 9 من الباب 40، و الحدیث 3، 7 من الباب 45، و الحدیث 1 من الباب 64، و الباب 71 من هذه الأبواب.
6) الباب 9 فیه 21 حدیثا.
7) الکافی 3- 57- 6.
بَأْسَ بِرَوْثِ الْحُمُرِ وَ اغْسِلْ أَبْوَالَهَا.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
از حلبی، از امام صادق (ع) روایت شده که فرمود: "در فضله الاغها اشکالی نیست، و باید ادرار آنها را بشویید."
3995- 2- (2)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبِی الْأَغَرِّ النَّحَّاسِ (3)قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِنِّی أُعَالِجُ الدَّوَابَّ فَرُبَّمَا خَرَجْتُ بِاللَّیْلِ وَ قَدْ بَالَتْ وَ رَاثَتْ فَیَضْرِبُ أَحَدُهَا بِرِجْلِهِ أَوْ یَدِهِ (4)- فَیُنْضَحُ عَلَی ثِیَابِی فَأُصْبِحُ فَأَرَی أَثَرَهُ فِیهِ فَقَالَ لَیْسَ عَلَیْکَ شَیْءٌ.
وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی الْأَغَرِّ النَّحَّاسِ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ فَیُنْضَحُ عَلَی ثَوْبِی فَقَالَ لَا بَأْسَ بِهِ.
(5). ترجمه:
از ابیالاغر نحاس روایت شده که گفت: به امام صادق (ع) گفتم: "من با حیوانات کار میکنم و گاهی شبها بیرون میروم و آنها ادرار و فضله میکنند. گاهی یکی از آنها با پایش یا دستش به من میزند و بر لباسهایم میپاشد و صبح که میشوم، آثار آن را میبینم." فرمود: "بر تو هیچ چیز نیست."
3996- 3- (6)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ مُحَمَّدٍ الْحَلَبِیِّ فِی حَدِیثٍ أَنَّهُ قَالَ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع السِّرْقِینُ الرَّطْبُ أَطَأُ عَلَیْهِ فَقَالَ لَا یَضُرُّکَ مِثْلُهُ.
ترجمه:
از محمد حلبی روایت شده که گفت: به امام صادق (ع) گفتم: "اگر بر روی سرگین مرطوب پا بگذارم، آیا ضرری دارد؟" فرمود: "چیزی مانند آن به تو ضرر نمیزند."
3997- 4- (7)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ أَنَّهُمَا قَالا لَا تَغْسِلْ ثَوْبَکَ مِنْ بَوْلِ شَیْءٍ یُؤْکَلُ لَحْمُهُ.
ترجمه:
از زراره روایت شده که گفت: "آن دوامام علیهما السلام فرمودند: لباس خود را از ادرار چیزی که گوشت آن خورده میشود، نشویید."
3998- 5- (8)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ أَلْبَانِ الْإِبِلِ وَ الْبَقَرِ وَ الْغَنَمِ وَ أَبْوَالِهَا
1) التهذیب 1- 265- 773، و الاستبصار 1- 178- 621.
2) الکافی 3- 58- 10.
3) کذا فی الأصل و کذلک الوافی و فی المصدر- النخاس.
4) فی هامش المخطوط عن الفقیه- إحداها بیدها أو برجلها.
5) الفقیه 1- 70- 164.
6) الکافی 3- 38- 3 أورده فی الحدیث 4 من الباب 32 من هذه الأبواب.
7) الکافی 3- 57- 1، و التهذیب 1- 246- 710.
8) الکافی 3- 57- 2، و التهذیب 1- 264- 771، و الاستبصار 1- 178- 620، أورد ذیله فی الحدیث 6 من الباب 7 و صدره فی الحدیث 1 من الباب 15 من أبواب النواقض.
وَ لُحُومِهَا فَقَالَ لَا تَوَضَّ مِنْهُ إِنْ أَصَابَکَ مِنْهُ شَیْءٌ أَوْ ثَوْباً لَکَ فَلَا تَغْسِلْهُ إِلَّا أَنْ تَتَنَظَّفَ قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنْ أَبْوَالِ الدَّوَابِّ وَ الْبِغَالِ وَ الْحَمِیرِ فَقَالَ اغْسِلْهُ فَإِنْ لَمْ تَعْلَمْ مَکَانَهُ فَاغْسِلِ الثَّوْبَ کُلَّهُ فَإِنْ شَکَکْتَ فَانْضِحْهُ.
ترجمه:
از محمد بن مسلم روایت شده که گفت: "از امام صادق (ع) درباره شیر شتر و گاو و گوسفند و ادرار آنها پرسیدم. فرمود: 'اگر چیزی از آن به تو برسد یا بر لباسات بیفتد، وضو نگیر(مبطل وضونیست) و آن(لباس) را نشوی، مگر اینکه بخواهی تمیز شوی.' سپس از ادرار حیوانات و الاغها و قاطرها پرسیدم. فرمود: 'آن را بشوی و اگر مکان آن را نمیدانی، لباس را کاملاً بشوی و اگر شک داشتی، بر آن آب بپاش.
3999- 6- (1)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: إِنْ کَانَ مِمَّا یُؤْکَلُ لَحْمُهُ فَالصَّلَاةُ فِی وَبَرِهِ وَ بَوْلِهِ وَ شَعْرِهِ وَ رَوْثِهِ وَ أَلْبَانِهِ وَ کُلِّ شَیْءٍ مِنْهُ جَائِزٌ إِذَا عَلِمْتَ أَنَّهُ ذَکِیٌّ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (2)
وَ کَذَا کُلُّ مَا قَبْلَهُ.
ترجمه:
حضزت صادق علیه السلام : اگر از آنچه که گوشتش خورده میشود باشد، پس نماز در مو، ادرار، پشم، فضله، شیر و هر چیزی از آن جایز است، هنگامی که بدانی که آن (حیوان) به صورت ذبح شرعی است.
4000- 7- (3)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا ع فِی أَبْوَالِ الدَّوَابِّ تُصِیبُ الثَّوْبَ فَکَرِهَهُ فَقُلْتُ أَ لَیْسَ لُحُومُهَا حَلَالًا فَقَالَ بَلَی وَ لَکِنْ لَیْسَ مِمَّا جَعَلَهُ اللَّهُ لِلْأَکْلِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
از زراره از یکی از آن دو (امام باقر یا امام صادق علیهما السلام) درباره ادرار چارپایان که به لباس برخورد کند، (نقل شده که) ایشان آن را ناخوشایند دانستند. پس گفتم: آیا گوشت آنها حلال نیست؟ فرمودند: بله، ولی (این حیوانات) از آنچه که خداوند برای خوردن قرار داده، نیستند.
4001- 8- (5)وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی مَرْیَمَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مَا تَقُولُ فِی أَبْوَالِ الدَّوَابِّ وَ أَرْوَاثِهَا قَالَ أَمَّا أَبْوَالَهَا فَاغْسِلْ إِنْ أَصَابَکَ (6)- وَ أَمَّا
أَرْوَاثُهَا فَهِیَ أَکْثَرُ مِنْ ذَلِکَ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
از ابو مریم نقل شده که گفت: به امام صادق (ع) گفتم: چه میفرمایید درباره ادرار و فضله چارپایان؟ فرمودند: اما ادرارشان را اگر به تو برسد، بشوی - و اما فضلههایشان، آن بیش از این است (نیاز به شستوشوی داشته باشد).
4002- 9- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ یَمَسُّهُ بَعْضُ أَبْوَالِ الْبَهَائِمِ أَ یَغْسِلُهُ أَمْ لَا قَالَ یَغْسِلُ بَوْلَ الْحِمَارِ وَ الْفَرَسِ وَ الْبَغْلِ فَأَمَّا الشَّاةُ وَ کُلُّ مَا یُؤْکَلُ لَحْمُهُ فَلَا بَأْسَ بِبَوْلِهِ.
ترجمه:
عبدالرحمان بن ابی عبدالله گفت: از امام صادق (ع) پرسیدم درباره مردی که برخی از ادرار چارپایان به او برسد، آیا آن را بشوید یا نه؟ فرمودند: ادرار الاغ، اسب و قاطر را بشوید، اما ادرار گوسفند و هر آنچه گوشتش خورده میشود، اشکالی ندارد (نیازی به شستن نیست).
4003- 10- (3)وَ عَنْهُ عَنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبَانٍ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ وَ یُنْضَحُ بَوْلُ الْبَعِیرِ وَ الشَّاةِ وَ کُلُّ مَا یُؤْکَلُ لَحْمُهُ فَلَا بَأْسَ بِبَوْلِهِ.
ترجمه:
از ابان (روایتی مشابه نقل شده) جز اینکه او گفت: ادرار شتر و گوسفند و هر آنچه گوشتش خورده میشود، پاشیده میشود (برای تطهیر) و ادرارش اشکالی ندارد.
4004- 11- (4)وَ عَنْهُ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ حُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ أَبْوَالِ الْخَیْلِ وَ الْبِغَالِ فَقَالَ اغْسِلْ مَا أَصَابَکَ مِنْهُ.
ترجمه:
از حلبی نقل شده که گفت: از امام صادق (ع) درباره ادرار اسبها و قاطرها پرسیدم، فرمودند: آنچه از آن به تو رسید، بشوی.
4005- 12- (5)وَ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقٍ عَنْ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: کُلُّ مَا أُکِلَ لَحْمُهُ فَلَا بَأْسَ بِمَا یَخْرُجُ مِنْهُ.
ترجمه:
از عمار از امام صادق (ع) نقل شده که فرمودند: هر چیزی که گوشتش خورده میشود، اشکالی ندارد در آنچه از آن خارج میشود.
4006- 13- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَی بْنِ أَعْیَنَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع
عَنْ أَبْوَالِ الْحَمِیرِ وَ الْبِغَالِ قَالَ اغْسِلْ ثَوْبَکَ قَالَ قُلْتُ فَأَرْوَاثُهَا قَالَ هُوَ أَکْثَرُ مِنْ ذَلِکَ.
ترجمه:
عبدالأعلی بن أعین گفت: از امام صادق (ع) درباره ادرار الاغها و قاطرها پرسیدم، فرمودند: لباست را بشوی. گفتم: فضلههایشان چه؟ فرمودند: (فضله) بیش از این است (و نیازی به شستن ندارد).
4007- 14- (1)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ (2)عَنِ الْحَکَمِ بْنِ مِسْکِینٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ خُنَیْسٍ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی یَعْفُورٍ قَالا کُنَّا فِی جَنَازَةٍ وَ قُدَّامَنَا (3)حِمَارٌ فَبَالَ فَجَاءَتِ الرِّیحُ بِبَوْلِهِ حَتَّی صَکَّتْ وُجُوهَنَا وَ ثِیَابَنَا فَدَخَلْنَا عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ- فَأَخْبَرْنَاهُ فَقَالَ لَیْسَ عَلَیْکُمْ بَأْسٌ (4).
ترجمه:
از معلی بن خنیس و عبدالله بن ابی یعفور نقل شده که گفتند: ما در تشییع جنازهای بودیم و الاغی جلوتر از ما بود و ادرار کرد، سپس باد ادرار آن را به صورتمان و لباسهایمان زد. پس نزد امام صادق (ع) رفتیم و او را از این موضوع باخبر کردیم. فرمودند: بر شما اشکالی نیست.
4008- 15- (5)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: سُئِلَ عَنْ بَوْلِ الْبَقَرِ یَشْرَبُهُ الرَّجُلُ قَالَ إِنْ کَانَ مُحْتَاجاً إِلَیْهِ یَتَدَاوَی بِهِ (یَشْرَبُهُ) (6)وَ کَذَلِکَ بَوْلُ الْإِبِلِ وَ الْغَنَمِ.
ترجمه:
از عمار نقل شده که در حدیثی گفت: از امام صادق (ع) درباره ادرار گاو که مردی آن را بنوشد، سؤال شد. فرمودند: اگر به آن نیاز داشته باشد (برای درمان) میتواند بنوشد، و همچنین ادرار شتر و گوسفند.
4009- 16- (7)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ أَحْمَدَ وَ عَبْدِ اللَّهِ ابْنَیْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ رِئَابٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّوْثِ یُصِیبُ ثَوْبِی وَ هُوَ رَطْبٌ قَالَ إِنْ لَمْ تَقْذَرْهُ فَصَلِّ فِیهِ.
ترجمه:
از علی بن رئاب نقل شده که گفت: از امام صادق (ع) درباره فضلهای که به لباس من برخورد و هنوز مرطوب است، سؤال کردم. فرمودند: اگر آن را قذر (نجس) نمیدانی، در آن نماز بخوان.
4010- 17- (8)وَ عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ أَنَّ النَّبِیَّ ص قَالَ: لَا بَأْسَ بِبَوْلِ مَا أُکِلَ لَحْمُهُ.
ترجمه:
از ابی البختری نقل شده که از جعفر (صادق) از پدرش شنیدم که پیامبر (ص) فرمود: در ادرار آنچه که گوشتش خورده میشود، اشکالی نیست.
4011- 18- (1)وَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الدَّابَّةِ تَبُولُ فَیُصِیبُ بَوْلُهَا الْمَسْجِدَ أَوْ حَائِطَهُ أَ یُصَلَّی فِیهِ قَبْلَ أَنْ یُغْسَلَ قَالَ إِذَا جَفَّ فَلَا بَأْسَ.
وَ رَوَاهُ عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ مِثْلَهُ (2).
ترجمه:
4012- 19- (3)وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الثَّوْبِ یُوضَعُ فِی مَرْبِطِ الدَّابَّةِ عَلَی بَوْلِهَا أَوْ رَوْثِهَا قَالَ إِنْ عَلِقَ بِهِ شَیْءٌ فَلْیَغْسِلْهُ وَ إِنْ أَصَابَهُ شَیْءٌ مِنَ الرَّوْثِ أَوِ الصُّفْرَةِ الَّتِی یَکُونُ مَعَهُ فَلَا تَغْسِلْهُ مِنْ صُفْرَةٍ.
ترجمه:
از علی بن جعفر نقل شده که از برادرش پرسیدم درباره لباسی که در محل نگهداری چارپایان بر روی ادرار یا فضله آنها قرار میگیرد. فرمود: اگر چیزی به آن چسبیده باشد، باید آن را بشویی، و اگر چیزی از فضله یا زردی (ادرار) که با آن است، به آن برخورد کرده باشد، آن را از زردی بشویید.
4013- 20- (4)الْحَسَنُ بْنُ یُوسُفَ بْنِ الْمُطَهَّرِ الْعَلَّامَةُ فِی الْمُخْتَلَفِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ عَمَّارِ بْنِ مُوسَی عَنِ الصَّادِقِ ع قَالَ: خُرْءُ الْخُطَّافِ لَا بَأْسَ بِهِ هُوَ مِمَّا یُؤْکَلُ لَحْمُهُ (5)وَ لَکِنْ کُرِهَ أَکْلُهُ لِأَنَّهُ اسْتَجَارَ بِکَ (وَ أَوَی إِلَی مَنْزِلِکَ) (6)وَ کُلُّ طَیْرٍ یَسْتَجِیرُ بِکَ فَأَجِرْهُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ کَمَا یَأْتِی إِنْ شَاءَ اللَّهُ (7).
ترجمه:
از عمار بن موسی نقل شده که از امام صادق (ع) شنیدم: فضلهی پرندهی خطاف (یعنی آشیانهساز) اشکالی ندارد، زیرا از آنچه که گوشتش خورده میشود، است. اما خوردن آن مکروه است، زیرا (پرنده) به تو پناه آورده است (و به منزل تو پناه میبرد). و هر پرندهای که به تو پناه آورد، آن را پناه بده.
4014- 21- (8)عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الثَّوْبِ یَقَعُ فِی مَرْبِطِ الدَّابَّةِ عَلَی بَوْلِهَا وَ رَوْثِهَا کَیْفَ یَصْنَعُ قَالَ إِنْ عَلِقَ بِهِ شَیْءٌ فَلْیَغْسِلْهُ وَ إِنْ کَانَ جَافّاً فَلَا بَأْسَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (9)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ فِی حَدِیثِ طَهَارَةِ
بَاطِنِ الْقَدَمِ (1)وَ فِی أَحَادِیثِ الصَّلَاةِ فِی مَرَابِضِ الْغَنَمِ وَ غَیْرِ ذَلِکَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ (2).
ترجمه:
از علی بن جعفر در کتابش نقل شده که از برادرش موسی بن جعفر (ع) پرسیدم: درباره لباسی که در محل نگهداری چارپایان به ادرار و فضله آنها آلوده میشود، چه باید کرد؟ فرمود: اگر چیزی به آن چسبیده باشد، باید آن را بشویی، و اگر خشک باشد، اشکالی ندارد.
(3)10 بَابُ حُکْمِ ذَرْقِ الدَّجَاجِ وَ بَوْلِ الْخُشَّافِ وَ جَمِیعِ الطَّیْرِ ترجمه:
4015- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: کُلُّ شَیْءٍ یَطِیرُ فَلَا بَأْسَ بِبَوْلِهِ وَ خُرْئِهِ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
از ابی بصیر نقل شده که از امام صادق (ع) شنیدم: هر چیزی که پرواز میکند، در ادرار و فضلهاش اشکالی نیست.
4016- 2- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ وَهْبِ بْنِ وَهْبٍ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ ع أَنَّهُ قَالَ: لَا بَأْسَ بِخُرْءِ الدَّجَاجِ وَ الْحَمَامِ یُصِیبُ الثَّوْبَ.
ترجمه:
از وهب بن وهب نقل شده که از جعفر (صادق) از پدرش و از علی (ع) شنیدم که فرمود: در فضلهی مرغ و کبوتر که به لباس برخورد کند، اشکالی نیست.
4017- 3- (7)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ فَارِسٍ قَالَ: کَتَبَ إِلَیْهِ رَجُلٌ یَسْأَلُهُ عَنْ ذَرْقِ الدَّجَاجِ تَجُوزُ الصَّلَاةُ فِیهِ فَکَتَبَ لَا.
قَالَ الشَّیْخُ هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ أَوْ عَلَی کَوْنِ الدَّجَاجِ جَلَّالًا أَوْ عَلَی التَّقِیَّةِ لِأَنَّهُ مَذْهَبُ کَثِیرٍ مِنَ الْعَامَّةِ.
ترجمه:
از فارس نقل شده که گفت: مردی به او نوشت و از او درباره فضلهی مرغ پرسید که آیا نماز در آن جایز است؟ او نوشت: نه.
شیخ گفت: این پاسخ بر اساس مستحب بودن (پرهيز از نماز در آن) یا به دلیل اینکه مرغ (در آن زمان) خوراکش نجس بوده است (جلّال) یا به خاطر تقیه است، زیرا این نظر از بسیاری از عامه است.
4018- 4- (8)وَ عَنْهُ عَنْ مُوسَی بْنِ عُمَرَ عَنْ یَحْیَی بْنِ عُمَرَ عَنْ دَاوُدَ الرَّقِّیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ بَوْلِ الْخَشَاشِیفِ یُصِیبُ ثَوْبِی فَأَطْلُبُهُ فَلَا أَجِدُهُ قَالَ اغْسِلْ ثَوْبَکَ.
1) یأتی ما یدلّ علی ذلک فی الباب 10 و فی الحدیث 9 من الباب 32 من هذه الأبواب.
2) یأتی فی الباب 17 من أبواب مکان المصلی.
3) الباب 10 فیه 5 أحادیث.
4) الکافی 3- 58- 9.
5) التهذیب 1- 266- 779.
6) التهذیب 1- 283- 831، و الاستبصار 1- 177- 618.
7) التهذیب 1- 267- 782، و الاستبصار 1- 178- 619.
8) التهذیب 1- 265- 777، و الاستبصار 1- 188- 658.
وَ رَوَاهُ ابْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُوسَی بْنِ عُمَرَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ دَاوُدَ الرَّقِّیِّ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
از داوود رقی نقل شده که گفت: از امام صادق (ع) درباره ادرار خفاش که به لباسم برخورد کرده، پرسیدم و جستجو میکنم اما آن را نمییابم. فرمودند: لباست را بشوی.
4019- 5- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ غِیَاثٍ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: لَا بَأْسَ بِدَمِ الْبَرَاغِیثِ وَ الْبَقِّ وَ بَوْلِ الْخَشَاشِیفِ.
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی التَّقِیَّةِ مُسْتَدِلًّا بِمَا دَلَّ عَلَی نَجَاسَةِ بَوْلِ مَا لَا یُؤْکَلُ لَحْمُهُ فَیَکُونُ الْحَدِیثُ الْأَوَّلُ مَخْصُوصاً بِالْمَأْکُولِ لَحْمُهُ وَ الْمَجْهُولِ حَالُهُ.
ترجمه:
از غیاث نقل شده که از جعفر (صادق) از پدرش شنیدم که فرمود: در خون کک و شپش و ادرار خفاش اشکالی نیست.
می گویم :
شیخ این روایت را بر تقیه حمل کرده و استدلال کرده که براساس آنچه دلالت بر نجاست ادرار حیوانات غیرمأکولاللحم دارد، این حدیث مخصوص حیوانات مأکولاللحم و مجهول الحال خواهد بود.
(3)11 بَابُ طَهَارَةِ عَرَقِ جَمِیعِ الدَّوَابِّ وَ أَبْدَانِهَا وَ مَا یَخْرُجُ مِنْ مَنَاخِرِهَا وَ أَفْوَاهِهَا إِلَّا الْکَلْبَ وَ الْخِنْزِیرَ ترجمه:
4020- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنِ الْفَضْلِ أَبِی الْعَبَّاسِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ فَضْلِ الْهِرَّةِ وَ الشَّاةِ وَ الْبَقَرَةِ وَ الْإِبِلِ وَ الْحِمَارِ وَ الْخَیْلِ وَ الْبِغَالِ وَ الْوَحْشِ وَ السِّبَاعِ فَلَمْ أَتْرُکْ شَیْئاً إِلَّا سَأَلْتُهُ عَنْهُ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِهِ حَتَّی انْتَهَیْتُ إِلَی الْکَلْبِ فَقَالَ رِجْسٌ نِجْسٌ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
از فضل ابوالعباس نقل شده که گفت: از امام صادق (ع) درباره فضلهی گربه، گوسفند، گاو، شتر، الاغ، اسب، قاطر، حیوانات وحشی و درندگان پرسیدم، و چیزی را نگذاشتم که از او دربارهاش نپرسیده باشم. فرمود: اشکالی ندارد تا اینکه به سگ رسیدم. فرمود: سگ پلید و نجس است.
4021- 2- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ مَالِکٍ الْجُهَنِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَمَّا یَخْرُجُ مِنْ مَنْخِرِ الدَّابَّةِ یُصِیبُنِی قَالَ لَا بَأْسَ بِهِ.
1) مستطرفات السرائر- 107- 52.
2) التهذیب 1- 266- 778، و الاستبصار 1- 188- 659.
3) الباب 11 فیه 5 أحادیث.
4) التهذیب 1- 225- 646، و الاستبصار 1- 19- 40، أورده بتمامه فی الحدیث 4 من الباب 1 من أبواب الأسار، و یأتی ذیله فی الحدیث 2 من الباب 12 و فی الحدیث 1 من الباب 70 من هذه الأبواب.
5) الکافی 3- 58- 7.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
از مالک جهنی نقل شده که گفت: از امام صادق (ع) درباره آنچه از بینی چهارپا خارج میشود و به من برخورد میکند، پرسیدم. فرمود: اشکالی ندارد.
4022- 3- (2)وَ قَدْ سَبَقَ حَدِیثُ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: کُلُّ مَا أُکِلَ لَحْمُهُ فَلَا بَأْسَ بِمَا یَخْرُجُ مِنْهُ.
ترجمه:
حدیث عمار از امام صادق (ع) پیشتر نقل شده که فرمود: هر چیزی که گوشت آن خورده میشود، در آنچه از آن خارج میشود، اشکالی نیست.
4023- 4- (3)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص کُلُّ شَیْءٍ یَجْتَرُّ فَسُؤْرُهُ حَلَالٌ وَ لُعَابُهُ حَلَالٌ.
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین نقل کرده که رسول خدا (ص) فرمود: هر چیزی که نشخوار میکند، پس باقیمانده آبی که ازآن نوشیده حلال است و بزاق آن نیز حلال است.
4024- 5- (4)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ مَسَّ ظَهْرَ سِنَّوْرٍ هَلْ یَصْلُحُ لَهُ أَنْ یُصَلِّیَ قَبْلَ أَنْ یَغْسِلَ یَدَهُ قَالَ لَا بَأْسَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی الْأَسْآرِ (5)وَ تَقَدَّمَ مَا ظَاهِرُهُ الْمُنَافَاةُ وَ أَنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَی الْکَرَاهَةِ (6).
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر (ع) نقل کرده که فرمود: از او درباره مردی پرسیدم که دستش به پشت گربه برخورد کرده، آیا برای او مناسب است که بدون شستن دستش نماز بخواند؟ فرمود: اشکالی ندارد.
میگویم : و پیشتر نیز آنچه که بر این دلالت دارد در بحث باقیماندههای حیوانات ذکر شده و آنچه که ظاهراً مخالف آن است نیز آمده، و این روایت بر کراهت حمل شده است.
(7)12 بَابُ نَجَاسَةِ الْکَلْبِ وَ لَوْ سَلُوقِیّاً ترجمه:
4025- 1- (8)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنِ الْفَضْلِ أَبِی الْعَبَّاسِ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِنْ
1) التهذیب 1- 420- 1328.
2) تقدم فی الحدیث 12 من الباب 9 من هذه الأبواب.
3) الفقیه 1- 8- 9، و أخرجه عنه و عن التهذیب فی الحدیث 5 من الباب 5 من أبواب الأسار.
4) قرب الإسناد- 93.
5) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 4 و 6 و 7 من الباب 1، و فی الباب 2 و 4 و 5 من أبواب الأسار.
6) تقدم فی الحدیث 7 الباب 8 من هذه الأبواب.
7) الباب 12 فیه 11 حدیثا.
8) 8التهذیب 1- 261- 759، أورد صدره أیضا فی الحدیث 1 من الباب 1 من أبواب الأسار و فی الحدیث 2 من الباب 26 من هذه الأبواب.
أَصَابَ ثَوْبَکَ مِنَ الْکَلْبِ رُطُوبَةٌ فَاغْسِلْهُ وَ إِنْ مَسَّهُ جَافّاً فَاصْبُبْ عَلَیْهِ الْمَاءَ قُلْتُ لِمَ صَارَ بِهَذِهِ الْمَنْزِلَةِ قَالَ لِأَنَّ النَّبِیَّ ص أَمَرَ بِقَتْلِهَا (1).
ترجمه:
از فضل ابوالعباس نقل شده که گفت: امام صادق (ع) فرمود: اگر رطوبتی از سگ به لباس تو برخورد کرد، آن را بشوی، و اگر خشک بود، فقط بر آن آب بریز. گفتم: چرا سگ به این درجه از نجاست رسیده است؟ فرمود: زیرا پیامبر (ص) دستور به کشتن آنها داده است.
4026- 2- (2)وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ الْفَضْلِ أَبِی الْعَبَّاسِ فِی حَدِیثٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْکَلْبِ فَقَالَ رِجْسٌ نِجْسٌ لَا یُتَوَضَّأْ بِفَضْلِهِ وَ اصْبُبْ ذَلِکَ الْمَاءَ وَ اغْسِلْهُ بِالتُّرَابِ أَوَّلَ مَرَّةٍ ثُمَّ بِالْمَاءِ.
ترجمه:
از فضل ابوالعباس در حدیثی نقل شده که او از امام صادق (ع) درباره سگ پرسید. امام فرمود: «سگ ناپاک و نجس است. نباید با باقیمانده آب او وضو گرفت. آن آب را بریز و ظرف را بار اول با خاک بشوی و سپس با آب.»
4027- 3- (3)وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْکَلْبِ یَشْرَبُ مِنَ الْإِنَاءِ قَالَ اغْسِلِ الْإِنَاءَ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
از محمد بن مسلم از امام صادق علیه السلام نقل شده که گفت: از ایشان درباره سگ که از ظرف آب مینوشد، پرسیدم. امام فرمود: «ظرف را بشوی.»
4028- 4- (4)وَ عَنْهُ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْکَلْبِ یُصِیبُ شَیْئاً مِنْ جَسَدِ الرَّجُلِ قَالَ یَغْسِلُ الْمَکَانَ الَّذِی أَصَابَهُ.
ترجمه:
از محمد بن مسلم نقل شده که گفت: از امام صادق (ع) درباره سگ که چیزی از بدن انسان را لمس میکند، پرسیدم. امام فرمود: «جایی را که سگ به آن برخورد کرده، بشوی.»
4029- 5- (5)وَ عَنْهُ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا وَلَغَ الْکَلْبُ فِی الْإِنَاءِ فَصُبَّهُ.
ترجمه:
از حریز نقل شده که از کسی که از امام صادق (ع) خبر داده است، شنیدم که فرمود: «اگر سگ در ظرف آب زبان بزند آن را بریز.»
4030- 6- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ
1) فی نسخة- بغسلها. (هامش المخطوط).
2) التهذیب 1- 225- 646، و الاستبصار 1- 19- 40، و أورده بتمامه فی الحدیث 4 من الباب 1 من أبواب الأسار، و فی الحدیث 1 من الباب 11 من هذه الأبواب و ذیله فی الحدیث 1 من الباب 70 من أبواب النجاسات.
3) التهذیب 1- 225- 644، و الاستبصار 1- 18- 39، أورده أیضا فی الحدیث 3 من الباب 1، و تمامه فی الحدیث 3 فی الباب 2 من أبواب الأسار.
4) التهذیب 1- 260- 758، و فی- 23- 61، و الاستبصار 1- 90- 287، أورده أیضا فی الحدیث 3 من الباب 11 من أبواب النواقض.
5) التهذیب 1- 225- 645، أورده أیضا فی الحدیث 5 من الباب 1 من أبواب الأسار.
6) التهذیب 1- 225- 647، و الاستبصار 1- 19- 41، و أورده بتمامه فی الحدیث 6 من الباب 1 من أبواب الأسآر.
عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ شُرَیْحٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ سُؤْرِ الْکَلْبِ یُشْرَبُ مِنْهُ أَوْ یُتَوَضَّأُ قَالَ لَا قُلْتُ أَ لَیْسَ سَبُعٌ (1)قَالَ لَا وَ اللَّهِ إِنَّهُ نَجَسٌ لَا وَ اللَّهِ إِنَّهُ نَجَسٌ.
ترجمه:
از معاویه بن شریح نقل شده که از امام صادق (ع) در حدیثی پرسیدند: «آیا میتوان از سؤر(نیمخورده) سگ نوشید یا با آن وضو گرفت؟» امام فرمود: «نه.» گفتم: «آیا او حیوانی درنده نیست؟» فرمود: «به خدا قسم، او نجس است. به خدا قسم، او نجس است.»
4031- 7- (2)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: لَا یُشْرَبُ سُؤْرُ الْکَلْبِ إِلَّا أَنْ یَکُونَ حَوْضاً کَبِیراً یُسْتَقَی (3)مِنْهُ.
ترجمه:
از ابی بصیر نقل شده که از امام صادق (ع) در حدیثی پرسیدند: «آیا سؤر سگ نوشیده میشود؟» امام فرمود: «سؤر سگ نوشیده نمیشود، مگر اینکه حوضی بزرگ باشد که از آن آب کشیده شود.»
4032- 8- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْکَلْبِ یُصِیبُ شَیْئاً (مِنْ جَسَدِ الرَّجُلِ) (5)قَالَ یَغْسِلُ الْمَکَانَ الَّذِی أَصَابَهُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
محمد بن مسلم میگوید: از امام صادق (ع) درباره سگ پرسیدم که اگر چیزی از بدن مرد را لمس کند، چه باید کرد؟ امام فرمود: «باید مکانی را که لمس کرده بشویید.»
4033- 9- (7)وَ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْکَلْبِ السَّلُوقِیِّ فَقَالَ إِذَا مَسِسْتَهُ فَاغْسِلْ یَدَکَ.
ترجمه:
محمد بن مسلم میگوید: از امام صادق (ع) دربارهی سگ سلوقی پرسیدم. امام فرمود: «اگر او را لمس کردی، دستت را بشوی.»
4034- 10- (8)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ أَبِی
1) فی التهذیب" أ لیس هو سبع" و فی الاستبصار" بسبع".
2) التهذیب 1- 226- 650، و الاستبصار 1- 20- 44، أورده بتمامه فی الحدیث 7 من الباب 1 من أبواب الأسار و ذیله فی الحدیث 3 من الباب 9 من أبواب الماء المطلق.
3) فی المصدر- یستسقی.
4) الکافی 3- 60- 2.
5) فی التهذیب- من جسد الإنسان. (هامش المخطوط).
6) التهذیب 1- 260- 758.
7) الکافی 6- 553- 12، أورده فی الحدیث 1 من الباب 11 من أبواب النواقض.
8) الکافی 6- 245- 6، أورده فی الحدیث 4 من الباب 2 من الأطعمة المحرمة.
نَجْرَانَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ أَبِی سَهْلٍ الْقُرَشِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ لَحْمِ الْکَلْبِ فَقَالَ هُوَ مَسْخٌ قُلْتُ هُوَ حَرَامٌ قَالَ هُوَ نَجَسٌ أُعِیدُهَا عَلَیْهِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ کُلَّ ذَلِکَ یَقُولُ هُوَ نَجَسٌ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
ابو سهل قریشی میگوید: از امام صادق (ع) دربارهی گوشت سگ پرسیدم. امام فرمود: «او مسخ است.» گفتم: «پس حرام است؟» فرمود: «او نجس است.» این را سه بار تکرار کرد و هر بار گفت: «او نجس است.»
4035- 11- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْخِصَالِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیٍّ ع فِی حَدِیثِ الْأَرْبَعِمِائَةِ قَالَ: تَنَزَّهُوا عَنْ قُرْبِ الْکِلَابِ فَمَنْ أَصَابَ الْکَلْبَ وَ هُوَ رَطْبٌ فَلْیَغْسِلْهُ وَ إِنْ کَانَ جَافّاً فَلْیَنْضِحْ ثَوْبَهُ بِالْمَاءِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی الْأَسْآرِ وَ غَیْرِهَا (3)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (4).
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین در کتاب "الخصال" از علی (ع) در حدیث چهارصد نکته نقل میکند که فرمود: «از نزدیکی به سگها پرهیز کنید. هر کسی که با سگ رطوبتدار تماس پیدا کرد، باید آن را بشوید و اگر سگ خشک بود، باید روی لباسش آب بپاشد.»
(5)13 بَابُ نَجَاسَةِ الْخِنْزِیرِ ترجمه:
4036- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یُصِیبُ ثَوْبَهُ خِنْزِیرٌ فَلَمْ یَغْسِلْهُ فَذَکَرَ وَ هُوَ فِی صَلَاتِهِ کَیْفَ یَصْنَعُ بِهِ قَالَ إِنْ کَانَ دَخَلَ فِی صَلَاتِهِ فَلْیَمْضِ وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ دَخَلَ فِی صَلَاتِهِ فَلْیَنْضِحْ مَا أَصَابَ مِنْ ثَوْبِهِ إِلَّا أَنْ یَکُونَ فِیهِ أَثَرٌ فَیَغْسِلُهُ (7)
1) التهذیب 9- 39- 164.
2) الخصال- 626.
3) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 3 و 5 من الباب 9 من أبواب الماء المطلق، و فی الحدیث 4 و 5 من الباب 11 من أبواب الماء المضاف، و فی الحدیث 3 و 6 من الباب 2 من أبواب الأسار و فی الحدیث 4 من الباب 11 من أبواب النواقض.
4) یأتی ما یدلّ علی ذلک فی الباب 26 و فی الحدیث 3 الباب 33 من هذه الأبواب.
5) الباب 13 فیه 4 أحادیث.
6) الکافی 3- 61- 6.
7) الحدیث إلی هنا فی الکافی، و أمّا الزیادة فقد وردت فی التهذیب راجع هامش الحدیث 2 من الباب 1 من أبواب الأسآر.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (1)وَ رَوَاهُ عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ مِثْلَهُ (2).
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر (ع) پرسید: «اگر مردی لباسش به خینزیر (خوکی) آلوده شود و او آن را نشوید و در حال نماز یادش بیفتد، چه باید بکند؟» فرمود: «اگر او در نماز است، باید به نماز ادامه دهد و اگر هنوز وارد نماز نشده، باید جایی را که آلوده شده آب بپاشد، مگر اینکه آثار نجاست بر لباسش باقی مانده باشد که در این صورت باید آن را بشوید.»
سپس ادامه داد: «و درباره خوکی که از ظرفی مینوشد، چه باید کرد؟» فرمود: «ظرف را هفت بار بشویید.»
4037- 2- (3)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ خَیْرَانَ الْخَادِمِ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی الرَّجُلِ ع أَسْأَلُهُ عَنِ الثَّوْبِ یُصِیبُهُ الْخَمْرُ وَ لَحْمُ الْخِنْزِیرِ أَ یُصَلَّی فِیهِ أَمْ لَا فَإِنَّ أَصْحَابَنَا قَدِ اخْتَلَفُوا فِیهِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ صَلِّ فِیهِ فَإِنَّ اللَّهَ إِنَّمَا حَرَّمَ شُرْبَهَا وَ قَالَ بَعْضُهُمْ لَا تُصَلِّ فِیهِ فَکَتَبَ ع لَا تُصَلِّ فِیهِ فَإِنَّهُ رِجْسٌ الْحَدِیثَ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
خیّران خادم گفت: «به شخصی (علی بن موسی الرضا (ع)) نوشتم و از او پرسیدم که اگر لباسی به شراب و گوشت خوک آلوده شود، آیا میتوان در آن نماز خواند یا خیر؟ زیرا بین اصحاب ما اختلاف نظر وجود دارد. برخی میگویند میتوان در آن نماز خواند، زیرا خدا فقط نوشیدن شراب را حرام کرده است. برخی دیگر میگویند نمیتوان در آن نماز خواند. پس آن شخص (ع) نوشت: "در آن نماز نخوان، زیرا آن نجس است."»
4038- 3- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ سُلَیْمَانَ الْإِسْکَافِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ شَعْرِ الْخِنْزِیرِ یُخْرَزُ بِهِ قَالَ لَا بَأْسَ بِهِ وَ لَکِنْ یَغْسِلُ یَدَهُ إِذَا أَرَادَ أَنْ یُصَلِّیَ.
ترجمه:
سلیمان اسکاف گفت: «از ابو عبدالله (امام صادق (ع)) درباره استفاده از موهای خوک برای دوختن پرسیدم. ایشان فرمودند: "در این مورد اشکالی نیست، اما اگر کسی بخواهد نماز بخواند، باید دست خود را بشوید."
4039- 4- (7)وَ یَأْتِی فِی حَدِیثِ عَلِیِّ بْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الشِّطْرَنْجِ قَالَ الْمُقَلِّبُ لَهَا کَالْمُقَلِّبِ لَحْمَ الْخِنْزِیرِ قُلْتُ وَ مَا عَلَی مَنْ قَلَّبَ (8)لَحْمَ الْخِنْزِیرِ قَالَ یَغْسِلُ یَدَهُ.
1) التهذیب 1- 261- 760.
2) مسائل علیّ بن جعفر- 348- 858 و 213- 461.
3) الکافی 3- 405- 5 و أورده فی الحدیث 4 من الباب 38 من هذه الأبواب.
4) التهذیب 2- 358- 1485.
5) التهذیب 1- 279- 819، و الاستبصار 1- 189- 662.
6) التهذیب 9- 85- 357، أورده أیضا فی الحدیث 3 من الباب 65 من أبواب الأطعمة المحرمة.
7) یأتی فی الحدیث 3 من الباب 103 من أبواب ما یکتسب به.
8) فی نسخة- یقلب. (هامش المخطوط).
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (1)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (2)وَ یَأْتِی مَا ظَاهِرُهُ الْمُنَافَاةُ وَ نُبَیِّنُ وَجْهَهُ (3).
ترجمه:
علی بن رئاب از ابو عبدالله (امام صادق (ع)) در مورد شطرنج پرسید و ایشان فرمودند: «کسی که مهرههای شطرنج را جابجا میکند، مانند کسی است که گوشت خوک را جابجا میکند.» من پرسیدم: «و چه بر کسی که گوشت خوک را جابجا کرده است؟» ایشان فرمودند: «او باید دستش را بشوید.»
(4)14 بَابُ نَجَاسَةِ الْکَافِرِ وَ لَوْ ذِمِّیّاً وَ لَوْ نَاصِبِیّاً ترجمه:
4040- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنْ آنِیَةِ أَهْلِ الذِّمَّةِ وَ الْمَجُوسِ- فَقَالَ لَا تَأْکُلُوا فِی آنِیَتِهِمْ وَ لَا مِنْ طَعَامِهِمُ الَّذِی یَطْبُخُونَ وَ لَا فِی آنِیَتِهِمُ الَّتِی یَشْرَبُونَ فِیهَا الْخَمْرَ.
ترجمه:
محمد بن مسلم گفت: از امام باقر (ع) درباره ظروف اهل ذمه و مجوس پرسیدم. فرمود: در ظروف آنها غذا نخورید و از غذایی که میپزند نخورید، و در ظرفهایی که در آنها شراب مینوشند، نخورید.
4041- 2- (6)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ یَحْیَی الْکَاهِلِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ قَوْمٍ مُسْلِمِینَ یَأْکُلُونَ وَ حَضَرَهُمْ رَجُلٌ مَجُوسِیٌّ- أَ یَدْعُونَهُ إِلَی طَعَامِهِمْ فَقَالَ أَمَّا أَنَا فَلَا أُوَاکِلُ الْمَجُوسِیَّ وَ أَکْرَهُ أَنْ أُحَرِّمَ عَلَیْکُمْ شَیْئاً تَصْنَعُونَهُ فِی بِلَادِکُمْ.
ترجمه:
عبدالله بن یحیی کاهلی گفت: از امام صادق (ع) درباره گروهی از مسلمانان که غذا میخورند و مردی مجوسی در میان آنها حاضر است پرسیدم. آیا او را به غذای خود دعوت کنند؟ فرمود: اما من با مجوسی همسفره نمیشوم و دوست ندارم چیزی را که شما در سرزمین خود انجام میدهید، بر شما حرام کنم.
4042- 3- (7)وَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ
1) تقدم فی الحدیث 3 من الباب 15 من أبواب الماء المطلق و فی الحدیث 2 من الباب 1 من أبواب الأسار.
2) یأتی فی الحدیث 6 من الباب 26 و فی الحدیث 3 من الباب 32 من هذه الأبواب، و فی الباب 58 و فی الحدیث 3 من الباب 103 من أبواب ما یکتسب به و فی الباب 25 و 50 و فی الحدیث 3 من الباب 53 و فی الباب 65 من أبواب الأطعمة المحرمة.
3) یأتی ما ینافیه فی الحدیث 13 من الباب 38 من هذه الأبواب، و بین وجهه فی ذیل الحدیث 15 من الباب 38 من هذه الأبواب، و تقدم ما ینافی ذلک فی الأحادیث 2 و 3 و 16 من الباب 14 من الماء المطلق.
4) الباب 14 فیه 12 حدیثا.
5) الکافی 6- 264- 5، أورده أیضا عن التهذیب و المحاسن فی الحدیث 3 من الباب 54 من الأطعمة المحرمة.
6) الکافی 6- 263- 4، أخرجه عنه و عن التهذیب و المحاسن فی الحدیث 2 من الباب 53 من الأطعمة المحرمة.
7) الکافی 2- 650- 12، أورده أیضا فی الحدیث 2 من الباب 11 من أبواب النواقض.
صَفْوَانَ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی رَجُلٍ صَافَحَ رَجُلًا مَجُوسِیّاً- قَالَ یَغْسِلُ یَدَهُ وَ لَا یَتَوَضَّأُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
محمد بن مسلم از امام باقر (ع) درباره مردی که با مردی مجوسی دست داده بود، پرسید. فرمود: دست خود را بشوید، ولی وضو نگیرد.
4043- 4- (2)وَ عَنْهُ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْکُوفِیِّ عَنْ عَبَّاسِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَعْمَرٍ عَنْ خَالِدٍ الْقَلَانِسِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَلْقَی الذِّمِّیَّ فَیُصَافِحُنِی قَالَ امْسَحْهَا بِالتُّرَابِ وَ بِالْحَائِطِ قُلْتُ فَالنَّاصِبَ قَالَ اغْسِلْهَا.
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی عَدَمِ الرُّطُوبَةِ وَ الْمَسْحُ وَ الْغَسْلُ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ وَ الَّذِی قَبْلَهُ مَحْمُولٌ عَلَی وُجُودِ الرُّطُوبَةِ بِهِ.
ترجمه:
خالد قلانسی گفت: به امام صادق (ع) گفتم: با ذمی برخورد میکنم و او با من دست میدهد. فرمود: دستت را به خاک یا دیوار بمال. گفتم: اگر ناصبی بود؟ فرمود: آن را بشوی.
میگویم: این حکم مربوط به زمانی است که رطوبتی وجود نداشته باشد، و مالیدن و شستن به عنوان مستحب توصیه شده است. و حکم قبلی مربوط به حالتی است که رطوبت وجود داشته باشد.
4044- 5- (3)وَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ وُهَیْبِ بْنِ حَفْصٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع فِی مُصَافَحَةِ الْمُسْلِمِ الْیَهُودِیَّ وَ النَّصْرَانِیَّ- قَالَ مِنْ وَرَاءِ الثَّوْبِ فَإِنْ صَافَحَکَ بِیَدِهِ فَاغْسِلْ یَدَکَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
ابوبصیر از یکی از آن دو (امام باقر یا امام صادق علیهما السلام) نقل کرده است درباره دست دادن مسلمان با یهودی و نصرانی. فرمود: از پشت لباس دست بده، و اگر با دست خودت دست داد، دستت را بشوی.
4045- 6- (5)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ مُؤَاکَلَةِ الْمَجُوسِیِّ فِی قَصْعَةٍ وَاحِدَةٍ وَ أَرْقُدَ مَعَهُ عَلَی فِرَاشٍ وَاحِدٍ وَ أُصَافِحَهُ قَالَ لَا.
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش امام موسی کاظم علیه السلام نقل کرده است: از او درباره همغذا شدن با مجوسی در یک ظرف، خوابیدن با او بر یک بستر و دست دادن با او پرسیدم. فرمود: نه.
4046- 7- (6)وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ
زِیَادٍ عَنْ هَارُونَ بْنِ خَارِجَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِنِّی أُخَالِطُ الْمَجُوسَ- فَآکُلُ مِنْ طَعَامِهِمْ قَالَ لَا.
ترجمه:
هارون بن خارجه گفت: به امام صادق (ع) گفتم: من با مجوس معاشرت دارم و از غذای آنها میخورم. فرمود: نه.
4047- 8- (1)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ سَعِیدٍ الْأَعْرَجِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ سُؤْرِ الْیَهُودِیِّ- وَ النَّصْرَانِیِّ فَقَالَ لَا.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (2).
ترجمه:
سعید اعرج گفت: از امام صادق علیه السلام درباره باقیمانده آب یهودی و نصرانی پرسیدم. فرمود: نه.
4048- 9- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَخَاهُ مُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ ع عَنِ النَّصْرَانِیِّ- یَغْتَسِلُ مَعَ الْمُسْلِمِ فِی الْحَمَّامِ قَالَ إِذَا عَلِمَ أَنَّهُ نَصْرَانِیٌّ اغْتَسَلَ بِغَیْرِ مَاءِ الْحَمَّامِ إِلَّا أَنْ یَغْتَسِلَ وَحْدَهُ عَلَی الْحَوْضِ فَیَغْسِلُهُ ثُمَّ یَغْتَسِلُ وَ سَأَلَهُ عَنِ الْیَهُودِیِّ وَ النَّصْرَانِیِّ یُدْخِلُ یَدَهُ فِی الْمَاءِ أَ یَتَوَضَّأُ مِنْهُ لِلصَّلَاةِ قَالَ لَا إِلَّا أَنْ یُضْطَرَّ إِلَیْهِ.
أَقُولُ: أَوَّلُ الْحَدِیثِ مَحْمُولٌ عَلَی عَدَمِ الْمَادَّةِ وَ آخِرُهُ مَحْمُولٌ عَلَی کُرِّیَةِ الْمَاءِ أَوْ عَلَی الْمَادَّةِ فِی الْحَمَّامِ لِمَا تَقَدَّمَ (4).
ترجمه:
علی بن جعفر نقل میکند که از برادرش امام موسی بن جعفر (ع) درباره نصرانیای که با مسلمان در حمام غسل میکند، پرسید. فرمود: اگر بداند که او نصرانی است، باید با آبی غیر از آب حمام غسل کند، مگر اینکه نصرانی به تنهایی روی حوض غسل کند، در این صورت باید حوض را بشوید و سپس غسل کند. همچنین از او درباره یهودی و نصرانی پرسید که دست خود را در آب فرو میبرند. آیا میتوان برای نماز از آن آب وضو گرفت؟ فرمود: نه، مگر در صورتی که ضرورت باشد.
میگویم: ابتدای حدیث مربوط به زمانی است که آب منبع نداشته باشد، و پایان آن مربوط به آب کر یا آب حمام وصل به منبع است، چنانکه پیشتر توضیح داده شد.
4049- 10- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ فِرَاشِ الْیَهُودِیِّ وَ النَّصْرَانِیِّ یُنَامُ عَلَیْهِ قَالَ لَا بَأْسَ وَ لَا یُصَلَّی فِی ثِیَابِهِمَا وَ قَالَ لَا یَأْکُلِ الْمُسْلِمُ مَعَ الْمَجُوسِیِّ فِی قَصْعَةٍ وَاحِدَةٍ وَ لَا یُقْعِدْهُ عَلَی فِرَاشِهِ وَ لَا مَسْجِدِهِ وَ لَا یُصَافِحْهُ
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش امام موسی بن جعفر (ع) نقل میکند که از او درباره خوابیدن روی بستر یهودی و نصرانی پرسیدم. فرمود: اشکالی ندارد، اما نباید در لباس آنها نماز خواند. همچنین فرمود: مسلمان نباید با مجوسی در یک ظرف غذا بخورد، او را بر بستر یا در مسجد خود ننشاند، و با او دست ندهد.
و پرسیدم: مردی لباسی از بازار برای پوشیدن خریده است و نمیداند صاحب آن چه کسی بوده است. آیا نماز خواندن در آن صحیح است؟ فرمود: اگر از مسلمانی خریده، در آن نماز بخواند، و اگر از نصرانی خریده است، در آن نماز نخواند مگر اینکه آن را بشوید.
4050- 11- (2)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی مَحْمُودٍ قَالَ: قُلْتُ لِلرِّضَا ع الْجَارِیَةُ النَّصْرَانِیَّةُ تَخْدُمُکَ وَ أَنْتَ تَعْلَمُ أَنَّهَا نَصْرَانِیَّةٌ لَا تَتَوَضَّأُ وَ لَا تَغْتَسِلُ مِنْ جَنَابَةٍ قَالَ لَا بَأْسَ تَغْسِلُ یَدَیْهَا.
ترجمه:
ابراهیم بن ابی محمود گفت: به امام رضا (ع) گفتم: آیا خدمتکار نصرانی شماست و شما میدانید که او نصرانی است و وضو نمیگیرد و از جنابت غسل نمیکند؟ فرمود: اشکالی ندارد، او دستهایش را میشوید.
4051- 12- (3)أَحْمَدُ بْنُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی آنِیَةِ الْمَجُوسِ قَالَ إِذَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَیْهَا فَاغْسِلُوهَا بِالْمَاءِ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی الْأَطْعِمَةِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ (4)وَ یَأْتِی هُنَاکَ مَا ظَاهِرُهُ الْمُنَافَاةُ وَ هُوَ مَحْمُولٌ عَلَی التَّقِیَّةِ (5)وَ کَذَا حَدِیثُ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی مَحْمُودٍ الْمَذْکُورُ هُنَا (6)لِکَثْرَةِ أَحَادِیثِ النَّجَاسَةِ الْمُوَافِقَةِ لِنَصِّ الْقُرْآنِ وَ لِلِاحْتِیَاطِ وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی نَجَاسَةِ الْیَهُودِیِّ وَ النَّصْرَانِیِّ وَ الْمَجُوسِیِّ وَ النَّاصِبِ فِی الْمَاءِ الْمُضَافِ وَ الْمُسْتَعْمَلِ (7)وَ فِی نَوَاقِضِ الْوُضُوءِ (8).
و یأتی ما یدلّ علیه فی الحدیث 1 من الباب 50 و الباب 72 و الحدیث 4 من الباب 73 و الحدیث 2 من الباب 74 من هذه الأبواب.
1) فی نسخة- تصلح. (هامش المخطوط).
2) التهذیب 1- 399- 1245.
3) المحاسن- 584- 73.
4) یأتی فی الباب 52، 54 من أبواب الأطعمة المحرمة.
5) یأتی فی الحدیث 5 من الباب 54 من أبواب الأطعمة المحرمة.
6) تقدم فی الحدیث 11 من هذا الباب.
7) تقدم فی الباب 11 من أبواب الماء المضاف و المستعمل.
8) تقدم فی الباب 3 من أبواب الأسار و الحدیث 5 من الباب 11 من أبواب نواقض الوضوء.
ترجمه:
زراره از امام صادق (ع) درباره ظروف مجوس پرسید. فرمود: اگر به آنها نیاز پیدا کردید، آنها را با آب بشویید.
میگویم: مواردی که نشاندهنده این حکم است در مورد غذاها خواهد آمد انشاءالله. همچنین، در آنجا مطالبی خواهد آمد که ظاهراً با این حکم تناقض دارد، و این موارد به تقیه حمل میشود. همچنین، حدیث ابراهیم بن ابی محمود نیز در اینجا به دلیل کثرت احادیث نجاست که با نص قرآن تطابق دارد و به احتیاط نیز اشاره دارد، معتبر است. پیشتر نیز مواردی وجود دارد که نشاندهنده نجاست یهودی، نصرانی، مجوسی و ناصبی درباب آب مضاف واستفادهشده و در نواقض وضو است.
(1)15 بَابُ کَرَاهَةِ عَرَقِ الْجَلَّالِ ترجمه:
4052- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ (3)عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: (لَا تَأْکُلِ اللُّحُومَ الْجَلَّالَةَ) (4)وَ إِنْ أَصَابَکَ مِنْ عَرَقِهَا فَاغْسِلْهُ.
ترجمه:
هشام بن سالم از امام صادق علیه السلام نقل کرده است که فرمود: «گوشتهای جلّاله را نخورید» و اگر عرق آنها به شما رسید، آن را بشویید.
4053- 2- (5)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا تَشْرَبْ مِنْ أَلْبَانِ الْإِبِلِ الْجَلَّالَةِ وَ إِنْ أَصَابَکَ شَیْءٌ مِنْ عَرَقِهَا فَاغْسِلْهُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (6)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی أَنَّ الْمُرَادَ بِهِمَا الْکَرَاهَةُ (7).
ترجمه:
حفص بن بختری از امام صادق علیه السلام نقل کرده است که فرمود: «از شیر شترهای جلّاله نخورید» و اگر چیزی از عرق آنها به شما رسید، آن را بشویید.
میگویم: پیشتر نیز مواردی وجود داشت که نشان میدهد منظور از این احادیث، کراهت است.
(8)16 بَابُ نَجَاسَةِ الْمَنِیِ ترجمه:
4054- 1- (9)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ
1) الباب 15 فیه حدیثان.
2) الکافی 6- 250- 1، و التهذیب 1- 263- 768 و 9- 45- 188 و الاستبصار 4- 76- 281، أورده فی الحدیث 1 من الباب 6 من أبواب الأسار و أورده و ما بعده فی الحدیثین 1، 2 من الباب 27 من أبواب الأطعمة المحرمة.
3) فی المصدر زیادة- عن أبی حمزة.
4) فی المصدر- لا تاکلوا لحوم الجلالات.
5) الکافی 6- 251- 2.
6) التهذیب 1- 263- 767 و 9- 46- 191.
7) تقدم ما یدلّ علی الکراهة فی الحدیث 2 من الباب 5 من أبواب الأسآر و یأتی ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 6 من الباب 27 من أبواب الأطعمة و الأشربة.
8) الباب 16 فیه 7 أحادیث.
9) التهذیب 1- 267- 784 و 2- 223- 878 و أورده فی الحدیث 1 من الباب 17 و ذیله فی الحدیث 1 من الباب 7 من هذه الأبواب.
عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَذْیِ یُصِیبُ الثَّوْبَ فَقَالَ یَنْضِحُهُ بِالْمَاءِ إِنْ شَاءَ وَ قَالَ فِی الْمَنِیِّ یُصِیبُ الثَّوْبَ قَالَ إِنْ عَرَفْتَ مَکَانَهُ فَاغْسِلْهُ وَ إِنْ خَفِیَ عَلَیْکَ فَاغْسِلْهُ کُلَّهُ.
ترجمه:
محمد از یکی از آن دو (امام باقر یا امام صادق علیهما السلام) نقل کرده است که درباره مَذی که به لباس میرسد پرسیدم. فرمود: اگر خواستی، آن را با آب پاشش کن. همچنین درباره منی که به لباس میرسد، فرمود: اگر محل آن را میدانی، آن را بشوی، و اگر برایت پنهان بود، تمام لباس را بشوی.
4055- 2- (1)وَ عَنْهُ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: ذَکَرَ الْمَنِیَّ وَ شَدَّدَهُ وَ جَعَلَهُ أَشَدَّ مِنَ الْبَوْلِ (2)ثُمَّ قَالَ إِنْ رَأَیْتَ الْمَنِیَّ قَبْلَ أَوْ بَعْدَ مَا تَدْخُلُ فِی الصَّلَاةِ فَعَلَیْکَ إِعَادَةُ الصَّلَاةِ وَ إِنْ أَنْتَ نَظَرْتَ فِی ثَوْبِکَ فَلَمْ تُصِبْهُ ثُمَّ صَلَّیْتَ فِیهِ ثُمَّ رَأَیْتَهُ بَعْدُ فَلَا إِعَادَةَ عَلَیْکَ وَ کَذَلِکَ الْبَوْلُ.
ترجمه:
محمد بن مسلم از امام صادق (علیهالسلام) نقل میکند که امام (ع) دربارهٔ منی یاد کرد و آن را سختتر از بول دانست. سپس فرمود: اگر منی را قبل یا بعد از اینکه وارد نماز شوی ببینی، باید نماز را دوباره بخوانی. و اگر در لباس خود نگاه کردی و آن را نیافتی، سپس در همان لباس نماز خواندی و بعداً آن را دیدی، بازگشت (و اعادهای) بر تو نیست. و همینطور در مورد بول نیز چنین است.
4056- 3- (3)وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ عَنْبَسَةَ بْنِ مُصْعَبٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْمَنِیِّ یُصِیبُ الثَّوْبَ فَلَا یَدْرِی أَیْنَ مَکَانُهُ قَالَ یَغْسِلُهُ کُلَّهُ وَ إِنْ عَلِمَ مَکَانَهُ فَلْیَغْسِلْهُ.
ترجمه:
عنسبه بن مصعب گفت: از امام صادق (علیهالسلام) پرسیدم دربارهٔ منی که به لباس اصابت کند و جای آن را نداند. امام فرمود: همه لباس را بشوید. و اگر جای آن را بداند، همان قسمت را بشوید
4057- 4- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا احْتَلَمَ الرَّجُلُ فَأَصَابَ ثَوْبَهُ شَیْءٌ (5)- فَلْیَغْسِلِ الَّذِی أَصَابَهُ فَإِنْ ظَنَّ أَنَّهُ أَصَابَهُ شَیْءٌ وَ
1) التهذیب 1- 252- 730 و 2- 223- 880 و أورده فی الحدیث 2 من الباب 41 من هذه الأبواب.
2) ورد فی هامش المخطوط ما نصه- قوله أشدّ من البول إمّا باعتبار انه یوجب الغسل و البول یوجب الوضوء، أو باعتبار أن البول ماء و إزالته أخفّ من إزالة المنی فیجب زیادة التحفظ و الاهتمام بازالة المنی و إلّا فقد حکم بالمساواة فی آخره و یحتمل اختصاص المساواة بالحکم الأخیر. (منه قده).
3) التهذیب 1- 252- 729 أورده فی الحدیث 4 من الباب 7 من هذه الأبواب.
4) الکافی 3- 54- 4، و التهذیب 1- 252- 728 تقدمت قطعة منه فی الحدیث 5 من الباب 7 من هذه الأبواب.
5) فی التهذیب- منی، فیهما (هامش المخطوط).
لَمْ یَسْتَیْقِنْ وَ لَمْ یَرَ مَکَانَهُ فَلْیَنْضِحْهُ بِالْمَاءِ وَ إِنِ اسْتَیْقَنَ أَنَّهُ قَدْ أَصَابَهُ مَنِیٌّ وَ لَمْ یَرَ مَکَانَهُ فَلْیَغْسِلْ ثَوْبَهُ کُلَّهُ فَإِنَّهُ أَحْسَنُ.
ترجمه:
حلبی از امام صادق (علیهالسلام) نقل میکند که فرمود: هنگامی که مرد احتلام کند و چیزی به لباسش برسد، همان جایی را که به آن رسیده است بشوید. اگر گمان کند که چیزی به آن رسیده، اما یقین نداشته باشد و جای آن را نداند، با آب آن را تر کند. و اگر یقین داشته باشد که منی به آن رسیده، اما جای آن را نبیند، باید تمام لباس را بشوید، زیرا این بهتر است.
4058- 5- (1)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَنِیِّ یُصِیبُ الثَّوْبَ قَالَ اغْسِلِ الثَّوْبَ کُلَّهُ إِذَا خَفِیَ عَلَیْکَ مَکَانُهُ قَلِیلًا کَانَ أَوْ کَثِیراً.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی مِثْلَهُ (2).
ترجمه:
سماعه گفت: از او (امام) دربارهٔ منی که به لباس برسد، پرسیدم. فرمود: تمام لباس را بشوی، اگر جای آن بر تو پنهان باشد، چه کم باشد و چه زیاد.
4059- 6- (3)وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَنِیِّ یُصِیبُ الثَّوْبَ قَالَ إِنْ عَرَفْتَ مَکَانَهُ فَاغْسِلْهُ وَ إِنْ خَفِیَ عَلَیْکَ مَکَانُهُ فَاغْسِلْهُ کُلَّهُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (4)
وَ کَذَا الْحَدِیثَانِ اللَّذَانِ قَبْلَهُ.
ترجمه:
ابن ابی یعفور از امام صادق (علیهالسلام) نقل میکند که از ایشان دربارهٔ منی که به لباس برسد، پرسیدم. امام فرمود: اگر جای آن را شناختی، همان جا را بشوی، و اگر جای آن بر تو پنهان بود، تمام لباس را بشوی.
4060- 7- (5)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الثَّوْبِ یَکُونُ فِیهِ الْجَنَابَةُ فَتُصِیبُنِی السَّمَاءُ حَتَّی یَبْتَلَّ عَلَیَّ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِهِ.
أَقُولُ: وَجْهُهُ أَنَّ الْمَطَرَ طَهَّرَ الثَّوْبَ فَلَا یُنَافِی نَجَاسَةَ الْمَنِیِّ وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (6)
1) الکافی 3- 54- 3، و التهذیب 1- 252- 727 و أورده فی الحدیث 7 من الباب 8 و فی الحدیث 1 من الباب 19 من هذه الأبواب.
2) التهذیب 2- 223- 879.
3) الکافی 3- 53- 1 و أورده فی الحدیث 7 من الباب 7 من هذه الأبواب.
4) التهذیب 1- 251- 725.
5) الفقیه 1- 67- 153 و أورده فی الحدیث 3 من الباب 46 من أبواب الجنابة، و فی الحدیث 6 من الباب 27 من هذه الأبواب.
6) تقدم فی الحدیث 2 من الباب 6 و فی الباب 8، و فی الحدیث 1 و 5 و 15 من الباب 9 من أبواب الماء المطلق، و فی الحدیث 3 من الباب 7 من أبواب الأسآر، و فی الحدیث 3 من الباب 39 من الجنابة، و فی الباب 7 من هذه الأبواب.
وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (1).
ترجمه:
زید شحام از امام صادق (علیهالسلام) پرسید که اگر لباسی جنب باشد و باران بر من ببارد تا لباس خیس شود، (چه حکمی دارد)؟ امام فرمود: مشکلی ندارد.
می گویم : دلیلش این است که باران لباس را پاک کرده و این با نجاست منی منافاتی ندارد. و قبلاً نیز دلیلی بر این موضوع ذکر شده است.)
(2)17 بَابُ طَهَارَةِ الْمَذْیِ وَ الْوَدْیِ وَ الْبُصَاقِ وَ الْمُخَاطِ وَ النُّخَامَةِ وَ الْبَلَلِ الْمُشْتَبِهِ ترجمه:
4061- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَذْیِ یُصِیبُ الثَّوْبَ فَقَالَ یَنْضِحُهُ بِالْمَاءِ إِنْ شَاءَ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
محمد از یکی از آن دو (امام باقر یا امام صادق علیهماالسلام) نقل میکند که پرسیدم از مَذی (رطوبتی) که به لباس برسد. امام فرمود: اگر بخواهد، با آب آن را تر کند.
4062- 2- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْمَذْیِ یُصِیبُ الثَّوْبَ قَالَ لَا بَأْسَ بِهِ فَلَمَّا رَدَدْنَا عَلَیْهِ قَالَ یَنْضِحُهُ بِالْمَاءِ (5).
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
حسین بن ابی العلاء گفت: از امام صادق (علیهالسلام) دربارهٔ مَذی که به لباس برسد، پرسیدم. امام فرمود: مشکلی ندارد. وقتی (سؤال را) دوباره مطرح کردیم، فرمود: با آب آن را تر کند.
4063- 3- (7)وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْمَذْیِ یُصِیبُ الثَّوْبَ قَالَ إِنْ عَرَفْتَ مَکَانَهُ فَاغْسِلْهُ وَ إِنْ خَفِیَ عَلَیْکَ مَکَانُهُ فَاغْسِلِ الثَّوْبَ کُلَّهُ.
ترجمه:
حسین بن ابی العلاء گفت: از امام صادق (علیهالسلام) دربارهٔ مَذی که به لباس برسد، پرسیدم. امام فرمود: اگر جای آن را شناختی، همان جا را بشوی و اگر جای آن بر تو پنهان بود، تمام لباس را بشوی.
1) یأتی فی الحدیث 1 من الباب 18 و الباب 26 و 27 و 30 و 40 و 41 و الحدیث 2 من الباب 42 و الباب 45 و 46 من هذه الأبواب، و فی الحدیث 2 من الباب 43 من أبواب مکان المصلی.
2) الباب 17 فیه 6 أحادیث.
3) التهذیب 1- 267- 784، أورد ذیله فی الحدیث 1 من الباب 7، و أورده بتمامه فی الحدیث 1 من الباب 16 من هذه الأبواب.
4) التهذیب 1- 253- 733 و الاستبصار 1- 175- 608.
5) (بالماء) لیس فی الاستبصار (هامش المخطوط).
6) لم نجده فی التهذیب.
7) التهذیب 1- 253- 731 و الاستبصار 1- 174- 606.
4064- 4- (1)وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیٍّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْمَذْیِ یُصِیبُ الثَّوْبَ فَیَلْتَزِقُ بِهِ قَالَ یَغْسِلُهُ وَ لَا یَتَوَضَّأُ.
قَالَ الشَّیْخُ هَذَانِ الْخَبَرَانِ مَحْمُولَانِ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ لِمَا تَقَدَّمَ أَقُولُ: وَ یَحْتَمِلُ الْحَمْلُ عَلَی التَّقِیَّةِ.
ترجمه:
حسین بن ابی العلاء گفت: از امام صادق (علیهالسلام) دربارهٔ مَذی که به لباس برسد و به آن بچسبد، پرسیدم. امام فرمود: آن را بشوید، ولی وضو نگیرد.
مرحوم شیخ (طوسی) میگوید: این دو روایت بر استحباب حمل میشوند به دلیل آنچه که قبلاً ذکر شد.
می گویم : همچنین احتمال دارد که بر تقیه حمل شود.
4065- 5- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْمَذْیِ یُصِیبُ الثَّوْبَ قَالَ لَیْسَ بِهِ بَأْسٌ.
ترجمه:
ابی بصیر گفت: از امام صادق (علیهالسلام) دربارهٔ مَذی که به لباس برسد، پرسیدم. امام فرمود: مشکلی ندارد.
4066- 6- (3)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ ظَرِیفٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ أَنَّ عَلِیّاً ع سُئِلَ عَنِ الْبُزَاقِ یُصِیبُ الثَّوْبَ قَالَ لَا بَأْسَ بِهِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ هُنَا (4)وَ فِی النَّوَاقِضِ وَ غَیْرِهَا (5)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ (6).
ترجمه:
حسین بن علوان از جعفر بن محمد (امام صادق علیه السلام ) نقل میکند که از امام علی (علیهالسلام) دربارهٔ بزاقی که به لباس برسد، پرسیدند. امام فرمود: مشکلی ندارد.
(1)18 بَابُ أَنَّ مَنْ أَمَرَ الْغَیْرَ بِغَسْلِ ثَوْبٍ نَجِسٍ بِالْمَنِیِّ فَلَمْ یَغْسِلْهُ ثُمَّ صَلَّی فِیهِ قَبْلَ تَفَقُّدِ النَّجَاسَةِ فَعَلَیْهِ الْإِعَادَةُ ترجمه:
4067- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ مُیَسِّرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع آمُرُ الْجَارِیَةَ فَتَغْسِلُ ثَوْبِی مِنَ الْمَنِیِّ فَلَا تُبَالِغُ فِی غَسْلِهِ فَأُصَلِّی فِیهِ فَإِذَا هُوَ یَابِسٌ قَالَ أَعِدْ صَلَاتَکَ أَمَا إِنَّکَ لَوْ کُنْتَ غَسَلْتَ أَنْتَ لَمْ یَکُنْ عَلَیْکَ شَیْءٌ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (3).
ترجمه:
میسر گفت: به امام صادق (علیهالسلام) گفتم: من به کنیزم دستور میدهم که لباس مرا از منی بشوید و در شستن آن دقت نمی کند، من در آن نماز می خوانم. سپس آن(منی در) لباس خشک میشود. امام فرمود: نمازت را دوباره بخوان. آگاه باش که اگر خودت آن را شسته بودی، بر تو چیزی نبود.
(4)19 بَابُ وُجُوبِ إِزَالَةِ النَّجَاسَةِ عَنِ الثَّوْبِ وَ الْبَدَنِ قَلِیلَةً کَانَتْ أَوْ کَثِیرَةً لِلصَّلَاةِ إِلَّا قَلِیلَ الدَّمِ ترجمه:
4068- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَنِیِّ یُصِیبُ الثَّوْبَ قَالَ اغْسِلِ الثَّوْبَ کُلَّهُ إِذَا خَفِیَ عَلَیْکَ مَکَانُهُ قَلِیلًا کَانَ أَوْ کَثِیراً.
ترجمه:
سماعه گفت: از امام (علیهالسلام) دربارهٔ منی که به لباس برسد، پرسیدم. امام فرمود: تمام لباس را بشوی، اگر جای آن بر تو پنهان باشد، چه کم باشد و چه زیاد.
4069- 2- (6)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ عَبْدِ الْکَرِیمِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ الْحَسَنِ بْنِ زِیَادٍ قَالَ: سُئِلَ أَبُو
1) الباب 18 فیه حدیث واحد.
2) الکافی 3- 53- 2.
3) التهذیب 1- 252- 726.
4) الباب 19 فیه 3 أحادیث.
5) الکافی 3- 54- 3 و التهذیب 1- 252- 727، و أورده أیضا عنهما بهذا الاسناد و أسناد آخر عن التهذیب فی الحدیث 8 من الباب 7 و الحدیث 5 من الباب 16 من هذه الأبواب.
6) الکافی 3- 17- 10 و أورده فی الحدیث 6 من الباب 42 من هذه الأبواب.
عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یَبُولُ فَیُصِیبُ بَعْضَ جَسَدِهِ (1)قَدْرُ نُکْتَةٍ مِنْ بَوْلِهِ فَیُصَلِّی ثُمَّ یَذْکُرُ بَعْدُ أَنَّهُ لَمْ یَغْسِلْهُ قَالَ یَغْسِلُهُ وَ یُعِیدُ صَلَاتَهُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (2)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ.
ترجمه:
حسن بن زیاد گفت: از امام صادق (علیهالسلام) دربارهٔ مردی پرسیدند که بول می کند و مقداری از بولش به بدنش میرسد، سپس نماز میخواند و بعداً یادش میآید که آن را نشسته است. امام فرمود: باید آن را بشوید و نماز را دوباره بخواند.
4070- 3- (3)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ قَالَ: بَعَثْتُ بِمَسْأَلَةٍ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مَعَ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَیْمُونٍ قُلْتُ سَلْهُ عَنِ الرَّجُلِ یَبُولُ فَیُصِیبُ فَخِذَهُ قَدْرُ نُکْتَةٍ مِنْ بَوْلِهِ فَیُصَلِّی وَ یَذْکُرُ بَعْدَ ذَلِکَ أَنَّهُ لَمْ یَغْسِلْهَا قَالَ یَغْسِلُهَا وَ یُعِیدُ صَلَاتَهُ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (4)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (5)وَ عَلَی اسْتِثْنَاءِ الدَّمِ (6).
ترجمه:
ابن مسکان یگوید سوال خودم را به وسیله ابراهیم بن میمون به حضرت صادق علیه السلام رساندم از او خواستم از حضرت بپرسد کسی در حال بول کردن قطره کوچکی از بول به رانش رسیده با همین حال نماز خوانده بعد از نماز متوجه شد که آن را نشسته حضرت فرمودند ران خود را آب بکشد و نماز را دوباره بخواند
(7)20 بَابُ جَوَازِ الصَّلَاةِ مَعَ نَجَاسَةِ الثَّوْبِ وَ الْبَدَنِ بِمَا یَنْقُصُ عَنْ سَعَةِ الدِّرْهَمِ مِنَ الدَّمِ مُجْتَمِعاً عَدَا مَا اسْتُثْنِیَ ترجمه:
4071- 1- (8)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ
1) فی نسخة- فخذه- هامش المخطوط-.
2) التهذیب 1- 268- 789، و الاستبصار 1- 181- 632.
3) الکافی 3- 406- 10 و أورده فی الحدیث 4 من الباب 42 من هذه الأبواب.
4) تقدم فی الحدیث 1 من الباب 8 و الباب 13 و الحدیث 10 من الباب 14 و الباب 16 من هذه الأبواب. و تقدم ما یدلّ علیه عموما فی الأبواب 12 و 15 و 18 من هذه الأبواب.
5) یأتی فی الأبواب 20 و 21 و 23 و 28، و الحدیث 3 من الباب 33 و الباب 38 و 40 و 41 و 42 و 43 و 44 و 45، و الحدیث 1 من الباب 50 من هذه الأبواب، و یأتی فی الباب 2 من القواطع و الحدیث 2 من الباب 39 من لباس المصلی، و الحدیث 4 من الباب 58 من أبواب ما یکتسب به، و یأتی ما یدلّ علیه عموما فی الباب 34 من هذه الأبواب.
6) یأتی فی الباب 20 من هذه الأبواب.
7) الباب 20 فیه 8 أحادیث.
8) التهذیب 1- 255- 740 و الاستبصار 1- 176- 611، و أورد صدره فی الحدیث 1 من الباب 23 من هذه الأبواب.
عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ زِیَادِ بْنِ أَبِی الْحَلَّالِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی یَعْفُورٍ فِی حَدِیثٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الرَّجُلُ یَکُونُ فِی ثَوْبِهِ نُقَطُ الدَّمِ لَا یَعْلَمُ بِهِ ثُمَّ یَعْلَمُ فَیَنْسَی أَنْ یَغْسِلَهُ فَیُصَلِّی ثُمَّ یَذْکُرُ بَعْدَ مَا صَلَّی أَ یُعِیدُ صَلَاتَهُ قَالَ یَغْسِلُهُ وَ لَا یُعِیدُ صَلَاتَهُ إِلَّا أَنْ یَکُونَ مِقْدَارَ الدِّرْهَمِ مُجْتَمِعاً فَیَغْسِلُهُ وَ یُعِیدُ الصَّلَاةَ.
ترجمه:
ابن ابی یعفور ر روایتی میگوید به حضرت صادق علیه السلام عرض کردم کسی در لباسش نقطه کوچکی از خون وجود داشته ولی نمی دانسته بعد متوجه می شود ولی فراموش میکند که آن را بشوید بعد از نماز متوجه میشود آیا باید نماز خود را اعاده کند حضرت فرمودند : آب بکشد و نماز را لازم نیست اعاده کند مگر اینکه مجموع خونها به مقدار یک درهم باشد که باید آن را آب بکشد و نماز را به اعاده کند
4072- 2- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ الْجُعْفِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: فِی الدَّمِ یَکُونُ فِی الثَّوْبِ إِنْ کَانَ أَقَلَّ مِنْ قَدْرِ الدِّرْهَمِ فَلَا یُعِیدُ الصَّلَاةَ وَ إِنْ کَانَ أَکْثَرَ مِنْ قَدْرِ الدِّرْهَمِ وَ کَانَ رَآهُ فَلَمْ یَغْسِلْهُ حَتَّی صَلَّی فَلْیُعِدْ صَلَاتَهُ وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ رَآهُ حَتَّی صَلَّی فَلَا یُعِیدُ الصَّلَاةَ.
ترجمه:
اسماعیل جعفی از حضرت باقر علیه السلام نقل میکند که حضرت در مورد خونی که درلباس است فرمودند : اگر کمتر از یک درهم باشد اعاده نمازلازم نیست ولی اگربیش ازدرهم بوده و آن را قبلاً دیده ولی آب نکشیده باشد و نماز خوانده باشد پس باید نماز را اعاده کند و اگر قبلاً آن را ندیده و نماز خوانده باشد اعاده نماز لازم نیست .
4073- 3- (2)وَ عَنْهُ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ یَعْنِی ابْنَ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ سِرْحَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ یُصَلِّی فَأَبْصَرَ فِی ثَوْبِهِ دَماً قَالَ یُتِمُّ.
ترجمه:
داوود سرحان از حضرت صادق علیه السلام نقل میکند که حضرت فرمودند : کسی که نماز خوانده باشد و بعد از نماز ببیند لباسش به خون آلوده بوده نمازش صحیح است
4074- 4- (3)وَ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَدِیدٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُمَا قَالا لَا بَأْسَ بِأَنْ یُصَلِّیَ الرَّجُلُ فِی الثَّوْبِ وَ فِیهِ الدَّمُ مُتَفَرِّقاً شِبْهَ النَّضْحِ وَ إِنْ کَانَ قَدْ رَآهُ صَاحِبُهُ قَبْلَ ذَلِکَ فَلَا بَأْسَ بِهِ مَا لَمْ یَکُنْ مُجْتَمِعاً قَدْرَ الدِّرْهَمِ.
ترجمه:
جمیل بن دراج از یکی از اصحابمان نقل کرده که حضرت باقر و حضرت صادق علیهما السلام فرمودند : اشکالی ندارد که شخصی در لباس آلوده به خون نماز بخواند در حالی که خون بصورت پراکنده مثل حالت پاشیده شده باشد ولو اینکه آن را قبلاً دیده باشد پس اشکال ندارد تا زمانیکه مجموع آنها به اندازه یک درهم نباشد
4075- 5- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ حُکَیْمٍ عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ مُثَنَّی بْنِ عَبْدِ السَّلَامِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ إِنِّی حَکَکْتُ
جِلْدِی فَخَرَجَ مِنْهُ دَمٌ فَقَالَ إِنِ اجْتَمَعَ قَدْرَ حِمَّصَةٍ فَاغْسِلْهُ وَ إِلَّا فَلَا.
قَالَ الشَّیْخُ هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ أَقُولُ: وَ یَحْتَمِلُ الْحَمْلُ عَلَی بُلُوغِ سَعَةِ الدِّرْهَمِ.
ترجمه:
مثنی ابن عبدالسلام از حضرت صادق علیه السلام نقل میکند که به ایشان عرض کردم پوستم را خاراندم زخم شد خون جاری شد حضرت فرمودند : اگر به اندازه یک نخود باشد باید آن را بشویی و الا اشکالی ندارد
مرحوم شیخ این روایت را حمل بر استحباب کردهاند
من میگویم : احتمال دارد حمل کنیم این روایت را به مقدار یک درهم
4076- 6- (1)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قُلْتُ لَهُ الدَّمُ یَکُونُ فِی الثَّوْبِ عَلَیَّ وَ أَنَا فِی الصَّلَاةِ قَالَ إِنْ رَأَیْتَهُ وَ عَلَیْکَ ثَوْبٌ غَیْرُهُ فَاطْرَحْهُ وَ صَلِّ وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ عَلَیْکَ ثَوْبٌ غَیْرُهُ فَامْضِ فِی صَلَاتِکَ وَ لَا إِعَادَةَ عَلَیْکَ مَا لَمْ یَزِدْ عَلَی مِقْدَارِ الدِّرْهَمِ وَ مَا کَانَ أَقَلَّ مِنْ ذَلِکَ (2)فَلَیْسَ بِشَیْءٍ رَأَیْتَهُ قَبْلُ أَوْ لَمْ تَرَهُ وَ إِذَا کُنْتَ قَدْ رَأَیْتَهُ وَ هُوَ أَکْثَرُ مِنْ مِقْدَارِ الدِّرْهَمِ فَضَیَّعْتَ غَسْلَهُ وَ صَلَّیْتَ فِیهِ صَلَاةً کَثِیرَةً فَأَعِدْ مَا صَلَّیْتَ فِیهِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (3)
وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ أَنَّهُ قَالَ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع (4)وَ ذَکَرَ الْحَدِیثَ وَ زَادَ وَ لَیْسَ ذَلِکَ بِمَنْزِلَةِ الْمَنِیِّ وَ الْبَوْلِ
ترجمه:
محمد بن مسلم گفت: به امام گفتم: خون در لباسم باشد و من در حال نماز باشم. فرمود: اگر آن را دیدی و لباسی غیر از آن بر تنت بود، آن را بینداز و نماز بخوان. و اگر لباسی غیر از آن نداشتی، به نمازت ادامه بده و تا زمانی که مقدار آن بیش از درهم نباشد، نیازی به تکرار نماز نداری. و هرچه کمتر از آن باشد، چیزی نیست؛ چه آن را قبل از نماز دیده باشی یا نه. و اگر آن را دیدی و مقدارش بیش از درهم بود و از شستن آن کوتاهی کردی و در آن لباس نمازهای زیادی خواندی، هرچه را که در آن لباس نماز خواندی، باید دوباره انجام دهی.
4077- 7- (5)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ دَمِ الْبَرَاغِیثِ یَکُونُ فِی الثَّوْبِ هَلْ یَمْنَعُهُ ذَلِکَ مِنَ الصَّلَاةِ فِیهِ قَالَ لَا وَ إِنْ کَثُرَ فَلَا بَأْسَ أَیْضاً بِشِبْهِهِ مِنَ الرُّعَافِ یَنْضِحُهُ وَ لَا یَغْسِلُهُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
حلبی گفت: از امام صادق (ع) درباره خون کک که در لباس باشد، پرسیدم؛ آیا این مانع نماز خواندن در آن میشود؟ فرمود: نه، و اگر هم زیاد باشد، اشکالی ندارد. همچنین در مورد شبیه آن، مانند خون بینی (رعاف) که بر لباس باشد، فقط آن را با آب بپاشد و نیازی به شستن آن نیست.
4078- 8- (1)عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ عَنْ أَخِیهِ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الدُّمَّلِ یَسِیلُ مِنْهُ الْقَیْحُ کَیْفَ یَصْنَعُ قَالَ إِنْ کَانَ غَلِیظاً أَوْ فِیهِ خَلْطٌ مِنْ دَمٍ فَاغْسِلْهُ کُلَّ یَوْمٍ مَرَّتَیْنِ غُدْوَةً وَ عَشِیَّةً وَ لَا یَنْقُضُ ذَلِکَ الْوُضُوءَ وَ إِنْ أَصَابَ ثَوْبَکَ قَدْرُ دِینَارٍ مِنَ الدَّمِ فَاغْسِلْهُ وَ لَا تُصَلِّ فِیهِ حَتَّی تَغْسِلَهُ.
أَقُولُ: سَعَةُ الدِّینَارِ بِقَدْرِ سَعَةِ الدِّرْهَمِ تَقْرِیباً وَ أَوَّلُ الْحَدِیثِ مَحْمُولٌ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ.
ترجمه:
علی بن جعفر در کتاب خود از برادرش نقل میکند: از او درباره جوشی که از آن چرک بیرون میآید، پرسیدم؛ چه باید کرد؟ فرمود: اگر غلیظ باشد یا با خون مخلوط باشد، هر روز دو بار، صبح و شام، آن را بشوی و این وضو را باطل نمیکند. و اگر به اندازه یک دینار خون به لباست برسد، آن را بشوی و در آن لباس نماز نخوان تا آن را شسته باشی.
می گویم : اندازه دینار تقریباً به اندازه درهم است و بخش اول حدیث بر مستحب بودن دلالت دارد.
(2)21 بَابُ الدِّمَاءِ الَّتِی لَا یُعْفَی مِنْ قَلِیلِهَا ترجمه:
4079- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْمُکَارِی عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَوْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: لَا تُعَادُ الصَّلَاةُ مِنْ دَمٍ تُبْصِرُهُ غَیْرَ دَمِ الْحَیْضِ فَإِنَّ قَلِیلَهُ وَ کَثِیرَهُ فِی الثَّوْبِ إِنْ رَآهُ أَوْ لَمْ یَرَهُ سَوَاءٌ (4).
وَ
رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی نَحْوَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ مِنْ دَمٍ لَمْ تُبْصِرْهُ (5)
ترجمه:
ابوبصیر از امام صادق (ع) یا امام باقر (ع) نقل میکند که فرمود: نماز بهخاطر خونی که دیده شود، غیر از خون حیض، تکرار نمیشود؛ زیرا مقدار کم یا زیاد آن در لباس، چه دیده شود یا نشود، فرقی ندارد.
(گروهی از اصحاب خون استحاضه و نفاس را نیز به این حکم اضافه کردهاند، اما دلیلی برای آن دیده نمیشود، هرچند این احتیاط موافق است. همچنین خون نجسالعین نیز به حدیث آخر ملحق شده است، و همینطور خون استحاضه و نفاس برای لباسی غیر از آن زن. درباره خون نجسالعین نیز گفته شده که با نجاست دیگری ملاقات کرده و از مقدار کم آن هم معاف نیست. اما این نظر قابل بحث است.)
4080- 2- (6)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ
1) مسائل علیّ بن جعفر- 173- 305.
2) الباب 21 فیه حدیثان.
3) الکافی 3- 405- 3.
4) الحق جمع من الاصحاب دم الاستحاضة و النفاس و لا یظهر لذلک دلیل لکنه موافق للاحتیاط. و ألحقوا دم نجس العین و هو داخل فی الحدیث الأخیر، و کذا دم الاستحاضة و النفاس بالنسبة إلی ثوب غیر تلک المرأة. و فی دم نجس العین أیضا أنّه لاقی نجاسة اخری لا یعفی عن قلیلها کذا قیل و فیه نظر. (منه قده).
5) التهذیب 1- 257- 745.
6) الکافی 3- 59- 7.
رَفَعَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ: دَمُکَ أَنْظَفُ مِنْ دَمِ غَیْرِکَ إِذَا کَانَ فِی ثَوْبِکَ شِبْهُ النَّضْحِ مِنْ دَمِکَ فَلَا بَأْسَ وَ إِنْ کَانَ دَمُ غَیْرِکَ قَلِیلًا أَوْ کَثِیراً فَاغْسِلْهُ.
ترجمه:
احمد بن ابی عبدالله از پدرش نقل کرده که از امام صادق (ع) روایت شده: فرمود: خون خودت پاکتر از خون دیگران است. اگر در لباس تو مقداری مانند پاشیدگی از خون خودت باشد، اشکالی ندارد. اما اگر خون دیگری باشد، چه کم باشد و چه زیاد، آن را بشوی.
(1)22 بَابُ جَوَازِ الصَّلَاةِ مَعَ نَجَاسَةِ الثَّوْبِ وَ الْبَدَنِ بِدَمِ الْجُرُوحِ وَ الْقُرُوحِ إِلَی أَنْ تَرْقَأَ وَ اسْتِحْبَابِ غَسْلِ الثَّوْبِ کُلَّ یَوْمٍ مَرَّةً ترجمه:
4081- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ حُکَیْمٍ عَنِ الْمُعَلَّی أَبِی (3)عُثْمَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ ع وَ هُوَ یُصَلِّی فَقَالَ لِی قَائِدِی إِنَّ فِی ثَوْبِهِ دَماً فَلَمَّا انْصَرَفَ قُلْتُ لَهُ إِنَّ قَائِدِی أَخْبَرَنِی أَنَّ بِثَوْبِکَ دَماً فَقَالَ لِی (4)إِنَّ بِی دَمَامِیلَ وَ لَسْتُ أَغْسِلُ ثَوْبِی حَتَّی تَبْرَأَ.
ترجمه:
ابوبصیر گفت: نزد امام باقر (ع) رفتم در حالی که ایشان در حال نماز بودند. راهنمایم به من گفت: در لباس ایشان خون وجود دارد. وقتی امام از نماز فارغ شد، به ایشان گفتم که راهنمایم به من خبر داد که در لباستان خون است. امام فرمود: من دچار جوشهایی هستم و تا زمانی که بهبود نیابند، لباسم را نمیشویم.
4082- 2- (5)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ بِهِ الْقَرْحُ وَ الْجُرْحُ وَ لَا یَسْتَطِیعُ أَنْ یَرْبِطَهُ وَ لَا یَغْسِلَ دَمَهُ قَالَ یُصَلِّی وَ لَا یَغْسِلُ ثَوْبَهُ کُلَّ یَوْمٍ إِلَّا مَرَّةً فَإِنَّهُ لَا یَسْتَطِیعُ أَنْ یَغْسِلَ ثَوْبَهُ کُلَّ سَاعَةٍ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (6)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی مِثْلَهُ وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ (7).
ترجمه:
سماعه گفت: از امام درباره مردی که زخم یا جراحت دارد و نمیتواند آن را ببندد یا خونش را بشوید، پرسیدم. امام فرمود: نماز میخواند و لباسش را هر روز فقط یک بار میشوید، زیرا او نمیتواند هر ساعتی لباسش را بشوید.
4083- 3- (1)وَ عَنْهُ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ الْجُعْفِیِّ قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یُصَلِّی وَ الدَّمُ یَسِیلُ مِنْ سَاقِهِ.
ترجمه:
اسماعیل جعفی گفت: دیدم که امام باقر (ع) نماز میخواندند در حالی که خون از ساق پای ایشان جاری بود.
4084- 4- (2)وَ عَنْهُ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ وَ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ تَخْرُجُ بِهِ الْقُرُوحُ فَلَا تَزَالُ تَدْمَی کَیْفَ یُصَلِّی (3)فَقَالَ یُصَلِّی وَ إِنْ کَانَتِ الدِّمَاءُ تَسِیلُ.
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْعَلَاءِ مِثْلَهُ (4)وَ رَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ نَوَادِرِ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ قَالَ سَأَلْتُهُ وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
محمد بن مسلم از یکی ازدوامام علیهما السلام نقل میکند که پرسیدم: مردی که بدنش دچار زخمهایی است که همیشه خونریزی دارند، چگونه نماز بخواند؟ امام فرمود: نماز میخواند حتی اگر خونها جاری باشند.
4085- 5- (6)وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْبَرْقِیِّ وَ الْعَبَّاسِ (7)جَمِیعاً عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ لَیْثٍ الْمُرَادِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الرَّجُلُ تَکُونُ بِهِ الدَّمَامِیلُ وَ الْقُرُوحُ فَجِلْدُهُ وَ ثِیَابُهُ مَمْلُوَّةٌ دَماً وَ قَیْحاً وَ ثِیَابُهُ بِمَنْزِلَةِ جِلْدِهِ فَقَالَ یُصَلِّی فِی ثِیَابِهِ وَ لَا یَغْسِلُهَا وَ لَا شَیْءَ عَلَیْهِ.
وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ مِثْلَهُ (8).
ترجمه:
لیث مرادی گفت: به امام صادق (ع) عرض کردم: مردی که دچار دملها و زخمهایی است و پوست و لباسش پر از خون و چرک شده و لباسش بهمثابه پوست اوست، چه باید بکند؟ امام فرمود: در همان لباسهایش نماز میخواند و نیازی به شستن آنها ندارد و چیزی بر او نیست.
1) التهذیب 1- 256- 743، و الاستبصار 1- 176- 614.
2) التهذیب 1- 256- 744، و الاستبصار 1- 177- 615 و تقدم فی الحدیث 3 من الباب 7 من النواقض.
3) فی نسخة- یصنع (هامش المخطوط).
4) 4التهذیب 1- 348- 1025.
5) مستطرفات السرائر- 30- 23.
6) التهذیب 1- 258- 750.
7) فی هامش المخطوط ما نصه- فی موضع من التهذیب ترک قوله- و العباس، و قوله- ثیابه بمنزلة جلده (منه قده)، انظر التهذیب 1- 258- 750.
8) التهذیب 1- 349- 1029.
4086- 6- (1)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ ظَرِیفِ بْنِ نَاصِحٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الْجُرْحُ یَکُونُ فِی مَکَانٍ لَا یَقْدِرُ عَلَی رَبْطِهِ فَیَسِیلُ مِنْهُ الدَّمُ وَ الْقَیْحُ فَیُصِیبُ ثَوْبِی فَقَالَ دَعْهُ فَلَا یَضُرُّکَ أَنْ لَا تَغْسِلَهُ.
ترجمه:
عبدالرحمن بن ابی عبدالله گفت: به امام صادق (ع) عرض کردم: زخمی در جایی از بدن باشد که نتوان آن را بست و خون و چرک از آن جاری شود و به لباس من برسد، چه باید کرد؟ امام فرمود: آن را رها کن، نیازی نیست که آن را بشویی و ضرری به تو نمیرساند.
4087- 7- (2)وَ عَنْهُ عَنْ مُوسَی بْنِ عِمْرَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا کَانَ بِالرَّجُلِ جُرْحٌ سَائِلٌ فَأَصَابَ ثَوْبَهُ مِنْ دَمِهِ فَلَا یَغْسِلْهُ حَتَّی یَبْرَأَ وَ یَنْقَطِعَ الدَّمُ.
ترجمه:
سماعه بن مهران از امام صادق (ع) نقل میکند که فرمود: اگر مردی زخمی داشته باشد که از آن خون جاری شود و خون به لباسش برسد، تا زمانی که زخم بهبود نیابد و خون قطع نشود، نیازی به شستن لباسش ندارد.
4088- 8- (3)وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الدُّمَّلِ یَکُونُ بِالرَّجُلِ فَیَنْفَجِرُ وَ هُوَ فِی الصَّلَاةِ قَالَ یَمْسَحُهُ وَ یَمْسَحُ یَدَهُ بِالْحَائِطِ أَوْ بِالْأَرْضِ وَ لَا یَقْطَعِ الصَّلَاةَ.
ترجمه:
عمار از امام صادق (ع) نقل میکند که پرسیدم: اگر مردی در حال نماز باشد و جوش او بترکد، چه باید کند؟ امام فرمود: آن را پاک کند و دستش را به دیوار یا زمین بمالد و نماز را قطع نکند.
(4)23 بَابُ طَهَارَةِ دَمِ السَّمَکِ وَ الْبَقِّ وَ الْبَرَاغِیثِ وَ نَحْوِهَا مِمَّا لَا نَفْسَ لَهُ وَ إِنْ کَثُرَ وَ تَفَاحَشَ ترجمه:
4089- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ زِیَادِ بْنِ أَبِی الْحَلَّالِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی یَعْفُورٍ قَالَ: قُلْتُ
لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مَا تَقُولُ فِی دَمِ الْبَرَاغِیثِ قَالَ لَیْسَ بِهِ بَأْسٌ قُلْتُ إِنَّهُ یَکْثُرُ وَ یَتَفَاحَشُ قَالَ وَ إِنْ کَثُرَ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
عبدالله بن ابی یعفور گفت: به امام صادق (ع) عرض کردم: درباره خون ککها چه میفرمایید؟ امام فرمود: اشکالی ندارد. گفتم: گاهی زیاد میشود و بسیار گسترده میگردد. امام فرمود: حتی اگر زیاد هم باشد، اشکالی ندارد.
4090- 2- (1)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ عَلِیّاً ع کَانَ لَا یَرَی بَأْساً بِدَمِ مَا لَمْ یُذَکَّ یَکُونُ فِی الثَّوْبِ فَیُصَلِّی فِیهِ الرَّجُلُ یَعْنِی دَمَ السَّمَکِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنِ النَّوْفَلِیِّ (2)
وَ رَوَاهُ ابْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
سکونی از امام صادق (ع) نقل میکند که فرمود: امام علی (ع) مشکلی نمیدید اگر خونی که حاصل ذبح (شرعی) نیست، مانند خون ماهی، در لباس باشد و مرد در آن لباس نماز بخواند.
4091- 3- (4)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الرَّیَّانِ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی الرَّجُلِ ع هَلْ یَجْرِی دَمُ الْبَقِّ مَجْرَی دَمِ الْبَرَاغِیثِ وَ هَلْ یَجُوزُ لِأَحَدٍ أَنْ یَقِیسَ بِدَمِ الْبَقِّ عَلَی الْبَرَاغِیثِ فَیُصَلِّیَ فِیهِ وَ أَنْ یَقِیسَ عَلَی نَحْوِ هَذَا فَیَعْمَلَ بِهِ فَوَقَّعَ ع تَجُوزُ الصَّلَاةُ وَ الطُّهْرُ مِنْهُ أَفْضَلُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (5).
ترجمه:
محمد بن ریان گفت: به آن مرد (امام) نوشتم: آیا خون پشه در حکم خون ککها است و آیا جایز است کسی خون پشه را بر خون کک قیاس کند و در آن نماز بخواند؟ آیا میتواند بر اساس این قیاس عمل کند؟ امام (ع) نوشت: نماز در آن (خون پشه) جایز است و پاکی از آن بهتر است.
4092- 4- (6)وَ قَدْ تَقَدَّمَ حَدِیثُ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ دَمِ الْبَرَاغِیثِ یَکُونُ فِی الثَّوْبِ هَلْ یَمْنَعُهُ ذَلِکَ مِنَ الصَّلَاةِ قَالَ لَا وَ إِنْ کَثُرَ.
ترجمه:
در حدیث حلبی پیشتر ذکر شده که از امام صادق (ع) درباره خون کک که در لباس باشد، پرسیدم؛ آیا این مانع نماز خواندن در آن میشود؟ امام فرمود: نه، و اگر هم زیاد باشد، اشکالی ندارد.
4093- 5- (1)وَ حَدِیثُ غِیَاثٍ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: لَا بَأْسَ بِدَمِ الْبَرَاغِیثِ وَ الْبَقِّ وَ بَوْلِ الْخَشَاشِیفِ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2).
ترجمه:
حدیث غیاث از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: اشکالی ندارد در مورد خون ککها وپشه و ادرار حشرات.
(3)24 بَابُ أَنَّهُ إِنَّمَا یَجِبُ غَسْلُ ظَاهِرِ الْبَدَنِ مِنَ النَّجَاسَةِ دُونَ الْبَوَاطِنِ ترجمه:
4094- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی مَحْمُودٍ قَالَ سَمِعْتُ الرِّضَا ع یَقُولُ یُسْتَنْجَی وَ یُغْسَلُ مَا ظَهَرَ مِنْهُ عَلَی الشَّرْجِ وَ لَا یُدْخَلُ فِیهِ الْأَنْمُلَةُ.
ترجمه:
ابراهیم بن ابی محمود نقل میکند که شنیدم امام رضا (ع) فرمود: در هنگام استنجاء (پاک کردن نجاست از بدن)، آنچه بر روی مقعد ظاهر است، شسته میشود و انگشت به داخل آن وارد نمیشود.
4095- 2- (5)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع فِی الرَّجُلِ یَمَسُّ أَنْفَهُ فِی الصَّلَاةِ فَیَرَی دَماً کَیْفَ یَصْنَعُ أَ یَنْصَرِفُ قَالَ إِنْ کَانَ یَابِساً فَلْیَرْمِ بِهِ وَ لَا بَأْسَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ وَ الَّذِی قَبْلَهُ وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
محمد بن مسلم از یکی از امام علیهما السلام نقل میکند که درباره مردی که در حال نماز دست به بینی خود میزند و خون میبیند، پرسیدم: چه باید بکند؟ آیا نماز را قطع کند؟ امام فرمود: اگر خون خشک شده است، آن را دور بیندازد و اشکالی ندارد.
4096- 3- (7)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْجُرْحِ کَیْفَ یُصْنَعُ بِهِ فِی غَسْلِهِ قَالَ اغْسِلْ مَا حَوْلَهُ.
ترجمه:
حلبی از امام صادق (ع) نقل میکند که در حدیثی پرسیدم: درباره زخم که چگونه باید شسته شود، چه باید کرد؟ امام فرمود: اطراف آن را بشوی.
1) تقدم فی الحدیث 5 من الباب 10 من هذه الأبواب.
2) یأتی فی الحدیث 4 من الباب 35 من هذه الأبواب.
3) الباب 24 فیه 7 أحادیث.
4) الکافی 3- 17- 3، و التهذیب 1- 45- 128، و الاستبصار 1- 51- 146، أورده عنهما و عن الفقیه فی الحدیث 1 من الباب 29 من أبواب أحکام الخلوة.
5) الکافی 3- 364- 5، أورده فی الحدیث 5 من الباب 2 من القواطع.
6) التهذیب 2- 324- 1327.
7) الکافی 3- 33- 3، أورده بتمامه فی الحدیث 2 من الباب 39 من أبواب الوضوء.
4097- 4- (1)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْجُرْحِ کَیْفَ یَصْنَعُ بِهِ صَاحِبُهُ قَالَ یَغْسِلُ مَا حَوْلَهُ.
ترجمه:
عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ از امام صادق (ع) نقل میکند که در حدیثی پرسیدم: درباره زخم که چگونه باید شسته شود، چه باید کرد؟ امام فرمود: اطراف آن را بشوی.
4098- 5- (2)وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ یَسِیلُ مِنْ أَنْفِهِ الدَّمُ هَلْ عَلَیْهِ أَنْ یَغْسِلَ بَاطِنَهُ یَعْنِی جَوْفَ الْأَنْفِ فَقَالَ إِنَّمَا عَلَیْهِ أَنْ یَغْسِلَ مَا ظَهَرَ مِنْهُ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
عمار ساباطی نقل میکند که از امام صادق (ع) پرسیده شد: مردی که از بینیاش خون جاری میشود، آیا باید داخل بینی را نیز بشوید؟ امام فرمود: فقط لازم است آنچه که از بینی ظاهر است، شسته شود.
4099- 6- (4)وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: إِنَّمَا عَلَیْهِ أَنْ یَغْسِلَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا یَعْنِی الْمَقْعَدَةَ وَ لَیْسَ عَلَیْهِ أَنْ یَغْسِلَ بَاطِنَهَا.
ترجمه:
عمار از امام صادق (ع) در حدیثی نقل میکند که فرمود: فقط لازم است آنچه که از مقعد ظاهر است، شسته شود و نیازی به شستن داخل آن نیست.
4100- 7- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: لَیْسَ الْمَضْمَضَةُ وَ الِاسْتِنْشَاقُ فَرِیضَةً وَ لَا سُنَّةً إِنَّمَا عَلَیْکَ أَنْ تَغْسِلَ مَا ظَهَرَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (6)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (7).
1) الکافی 3- 32- 2، أورده فی الحدیث 3 من الباب 39 من أبواب الوضوء.
2) الکافی 3- 59- 5.2
3) التهذیب 1- 420- 1330.
4) التهذیب 1- 45- 127، و الاستبصار 1- 52- 149، أورده أیضا فی الحدیث 2 من الباب 29 من أبواب أحکام الخلوة.
5) التهذیب 1- 78- 202، و الاستبصار 1- 67- 201، أورده أیضا فی الحدیث 6 من الباب 29 من أبواب أحکام الوضوء.
6) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الباب 29 و الحدیث 2 من الباب 37 من أبواب أحکام الخلوة.
7) یأتی ما یدلّ علیه فی الحدیث 6 من الباب 25 من هذه الأبواب.
ترجمه:
زرارة از امام باقر (ع) نقل میکند که فرمود: مضمضه (شستن دهان) و استنشاق (شستن بینی) نه واجب است و نه مستحب. تنها چیزی که بر تو واجب است، شستن آن چیزی است که ظاهر است.
(1)25 بَابُ أَنَّهُ إِنَّمَا یَجِبُ إِزَالَةُ عَیْنِ النَّجَاسَةِ دُونَ أَثَرِهَا وَ اسْتِحْبَابِ صَبْغِ أَثَرِ الدَّمِ بِالْمِشْقِ إِذَا لَمْ یَذْهَبْ ترجمه:
4101- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنِ الْعَبْدِ الصَّالِحِ ع قَالَ: سَأَلَتْهُ أُمُّ وَلَدٍ لِأَبِیهِ إِلَی أَنْ قَالَ قَالَتْ أَصَابَ ثَوْبِی دَمُ الْحَیْضِ فَغَسَلْتُهُ فَلَمْ یَذْهَبْ أَثَرُهُ فَقَالَ اصْبَغِیهِ بِمِشْقٍ (3)حَتَّی یَخْتَلِطَ وَ یَذْهَبَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
علی بن ابی حمزه از امام کاظم (ع) نقل میکند که کنیز امام صادق (ع) پرسید: خون حیض به لباسم اصابت کرده و آن را شستم، ولی اثرش باقی مانده است. امام فرمود: آن را با صبغی مانند مشک (رنگ طبیعی) رنگ کن تا مخلوط شود و اثرش از بین برود.
4102- 2- (5)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ لِلِاسْتِنْجَاءِ حَدٌّ قَالَ لَا (6)یُنَقَّی مَا ثَمَّةَ قُلْتُ فَإِنَّهُ یُنَقَّی مَا ثَمَّةَ وَ یَبْقَی الرِّیحُ قَالَ الرِّیحُ لَا یُنْظَرُ إِلَیْهَا.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (7).
ترجمه:
ابن مغیره از امام کاظم (ع) نقل میکند که به ایشان گفتم: آیا برای استنجا (پاک کردن محل خروج) حد و میزانی وجود دارد؟ امام فرمود: خیر، تا زمانی که آن محل پاک شود. پرسیدم: اگر آن محل پاک شد ولی بو باقی ماند، چه باید کرد؟ امام فرمود: بو اهمیتی ندارد و به آن توجهی نمیشود.
4103- 3- (8)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ السِّنْدِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عِیسَی بْنِ أَبِی مَنْصُورٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع امْرَأَةٌ أَصَابَ ثَوْبَهَا مِنْ دَمِ الْحَیْضِ فَغَسَلَتْهُ فَبَقِیَ أَثَرُ الدَّمِ فِی ثَوْبِهَا قَالَ قُلْ لَهَا تَصْبَغُهُ بِمِشْقٍ حَتَّی یَخْتَلِطَ.
ترجمه:
عیسی بن ابی منصور نقل میکند که به امام صادق (ع) گفتم: زنی است که لباسش به خون حیض آلوده شده و آن را شسته است، اما اثر خون همچنان در لباس باقی مانده است. امام فرمود: به او بگو لباسش را با مشق (رنگی خاص) رنگ کند تا خون با آن مخلوط شده و ناپدید شود.
1) الباب 25 فیه 6 أحادیث.
2) الکافی 3- 59- 6 و أورده فی الحدیث 1 من الباب 52 من أبواب الحیض.
3) المشق بالکسر- المغرة و هو طین أحمر و منه ثوب ممشق أی مصبوغ به. (مجمع البحرین مشق- 5- 236).
4) التهذیب 1- 272- 800.
5) الکافی 3- 17- 9 و أورده فی الحدیث 1 من الباب 13 من أحکام الخلوة.
6) زاد فی التهذیب هنا (حتی).
7) التهذیب 1- 28- 75.
8) التهذیب 1- 272- 801.
4104- 4- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی بْنِ عُبَیْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی الْأَشْعَرِیِّ رَفَعَهُ فِی حَدِیثٍ قَالَ: سَأَلَتْهُ امْرَأَةٌ أَنَّ بِثَوْبِی دَمَ الْحَیْضِ وَ غَسَلْتُهُ وَ لَمْ یَذْهَبْ أَثَرُهُ فَقَالَ اصْبَغِیهِ بِمِشْقٍ.
ترجمه:
محمد بن احمد بن یحیی الأشعری در حدیثی مرفوع نقل میکند که زنی از امام سؤال کرد: "لباسم به خون حیض آلوده شده و آن را شستهام، ولی اثر آن از بین نرفته است." امام پاسخ داد: "آن را با مشق (نوعی رنگ) رنگ کن."
4105- 5- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ السَّیَّارِیِّ عَنْ أَبِی یَزِیدَ الْقَسْمِیِّ وَ قَسْمٌ حَیٌّ مِنَ الْیَمَنِ بِالْبَصْرَةِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع أَنَّهُ سَأَلَهُ عَنْ جُلُودِ الدَّارِشِ (3)یُتَّخَذُ مِنْهَا الْخِفَافُ قَالَ لَا تُصَلِّ فِیهَا فَإِنَّهَا تُدْبَغُ بِخُرْءِ الْکِلَابِ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ (4)
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ السَّیَّارِیِّ (5)
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی الْکَرَاهِیَةِ لِمَا مَضَی (6)وَ یَأْتِی (7)أَوْ عَلَی النَّهْیِ عَنِ الصَّلَاةِ فِیهَا قَبْلَ غَسْلِهَا لَا بَعْدَهُ.
ترجمه:
از امام رضا (ع) نقل شده است که درباره چرمهایی که از دارش (پوستی که با مواد غیرشرعی دباغی شده) ساخته میشوند و برای ساختن کفش استفاده میشوند، پرسیدند. امام فرمود: "در این کفشها نماز نخوان، زیرا آنها با مدفوع سگ دباغی شدهاند."
می گویم : این روایت حمل برکراهت می شود بدلیل آنچه که گذشت یا حمل می شود برنهی از نمازقبل ازشستن نه بعد ازآن
4106- 6- (8)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: سُئِلَ الرِّضَا ع عَنِ الرَّجُلِ یَطَأُ فِی الْحَمَّامِ وَ فِی رِجْلِهِ الشُّقَاقُ فَیَطَأُ الْبَوْلَ وَ النُّورَةَ فَیَدْخُلُ الشُّقَاقَ أَثَرٌ أَسْوَدُ مِمَّا وَطِئَ مِنَ الْقَذَرِ وَ قَدْ غَسَلَهُ کَیْفَ یَصْنَعُ بِهِ وَ بِرِجْلِهِ الَّتِی وَطِئَ بِهِمَا أَ یُجْزِیهِ الْغَسْلُ أَمْ یُخَلِّلُ أَظْفَارَهُ بِأَظْفَارِهِ وَ یَسْتَنْجِی فَیَجِدُ الرِّیحَ مِنْ أَظْفَارِهِ وَ لَا یَرَی شَیْئاً فَقَالَ لَا شَیْءَ عَلَیْهِ مِنَ الرِّیحِ وَ الشُّقَاقِ بَعْدَ غَسْلِهِ.
1) التهذیب 1- 257- 746.
2) التهذیب 2- 373- 1552.
3) الدارش- جلد کانوا فی تلک الأیّام یصنعون منه أحذیتهم. (انظر مجمع البحرین 4- 137).
4) الکافی 3- 403- 25.
5) علل الشرائع- 344- 1 الباب 51.
6) مضی فی الحدیث 1 من الباب 11 من أبواب النجاسات.
7) یأتی فی الحدیث 2 و 3 من الباب 38 من أبواب لباس المصلی.
8) الفقیه 1- 71- 165.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (1).
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین نقل میکند که از امام رضا (ع) پرسیدند: مردی که در حمام راه میرود و در پایش شقاق(نوعی کفش) دارد، آیا وقتی به ادرار ونوره پا میگذارد، اثر سیاه از آن در شقاق باقی میماند و اگرچه آن را شسته باشد، چه باید بکند؟ آیا فقط شستن پا کافی است یا باید ناخنهایش را هم با ناخنهای خود تمیز کند و استنجا کند، اما بویی از ناخنهایش احساس کند و چیزی نبیند؟ امام فرمود: "بعد از شستن، هیچ مشکلی از بوی ناخنها و شقاق وجود ندارد."
(2)26 بَابُ تَعَدِّی النَّجَاسَةِ مَعَ الْمُلَاقَاةِ وَ الرُّطُوبَةِ لَا مَعَ الْیُبُوسَةِ وَ اسْتِحْبَابِ نَضْحِ الثَّوْبِ بِالْمَاءِ إِذَا لَاقَی الْمَیْتَةَ أَوِ الْخِنْزِیرَ أَوِ الْکَلْبَ بِغَیْرِ رُطُوبَةٍ ترجمه:
4107- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْعِیصِ بْنِ الْقَاسِمِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ بَالَ فِی مَوْضِعٍ لَیْسَ فِیهِ مَاءٌ فَمَسَحَ ذَکَرَهُ بِحَجَرٍ وَ قَدْ عَرِقَ ذَکَرُهُ وَ فَخِذُهُ قَالَ یَغْسِلُ ذَکَرَهُ وَ فَخِذَیْهِ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
عیسی بن قاسم نقل میکند که از امام صادق (ع) پرسیدم: "مردی در مکانی که آب نیست ادرار کرده و با سنگ آلت خود را پاک کرده، اما آلت و رانهایش عرق کرده است. آیا باید چه کاری انجام دهد؟" امام فرمود: "باید آلت و رانهایش را بشوید."
4108- 2- (4)وَ عَنْهُ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنِ الْفَضْلِ أَبِی الْعَبَّاسِ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِذَا أَصَابَ ثَوْبَکَ مِنَ الْکَلْبِ رُطُوبَةٌ فَاغْسِلْهُ وَ إِنْ مَسَّهُ جَافّاً فَاصْبُبْ عَلَیْهِ الْمَاءَ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
فضل بن عباس نقل میکند که امام صادق (ع) فرمود: "اگر رطوبتی از سگ به لباس تو رسید، آن را بشوی. و اگر به لباس تو به صورت خشک (بدون رطوبت) برخورد کرد، تنها بر آن آب بریز."
4109- 3- (5)وَ عَنْهُ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا مَسَّ ثَوْبَکَ کَلْبٌ فَإِنْ کَانَ یَابِساً فَانْضِحْهُ وَ إِنْ کَانَ رَطْباً فَاغْسِلْهُ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
حریز نقل میکند که یکی از راویان از امام صادق (ع) نقل کرده است: "اگر سگی به لباس تو برخورد کرد، اگر آن لباس خشک بود، بر آن آب بپاش؛ و اگر رطوبت داشت، آن را بشوی."
1) یأتی فی الباب 32 من هذه الأبواب.
2) الباب 26 فیه 16 حدیثا.
3) التهذیب 1- 421- 1333 و أورده فی الحدیث 2 من الباب 13 من أحکام الخلوة، و تقدم ذیله فی الحدیث 2 من الباب 6 من هذه الأبواب.
4) التهذیب 1- 261- 759، و أورده بتمامه فی الحدیث 1 من الباب 12 من هذه الأبواب.
5) التهذیب 1- 260- 756.
6) الکافی 3- 60- 1.
4110- 4- (1)وَ عَنْهُ عَنِ الْقَاسِمِ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْکَلْبِ یُصِیبُ الثَّوْبَ قَالَ انْضِحْهُ وَ إِنْ کَانَ رَطْباً فَاغْسِلْهُ.
ترجمه:
علی از امام صادق (ع) نقل میکند که فرمود: "از او درباره سگی که به لباس برخورد کرده است، پرسیدم. فرمود: اگر لباس خشک باشد، بر آن آب بپاش؛ و اگر رطوبت داشته باشد، آن را بشوی."
4111- 5- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُوسَی بْنِ الْقَاسِمِ وَ أَبِی قَتَادَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَقَعُ ثَوْبُهُ عَلَی حِمَارٍ مَیِّتٍ هَلْ تَصْلُحُ لَهُ الصَّلَاةُ فِیهِ قَبْلَ أَنْ یَغْسِلَهُ قَالَ لَیْسَ عَلَیْهِ غَسْلُهُ وَ لْیُصَلِّ فِیهِ وَ لَا بَأْسَ.
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش موسی (ع) نقل میکند که فرمود: "از او درباره مردی که لباسش بر روی الاغ مرده افتاده است، پرسیدم. آیا او میتواند قبل از شستن آن در آن لباس نماز بخواند؟ فرمود: نیازی به شستن آن نیست و میتواند در آن نماز بخواند و هیچ اشکالی ندارد."
4112- 6- (3)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ مُوسَی بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ (4)قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ خِنْزِیرٍ أَصَابَ ثَوْباً وَ هُوَ جَافٌّ هَلْ تَصْلُحُ الصَّلَاةُ فِیهِ قَبْلَ أَنْ یَغْسِلَهُ قَالَ نَعَمْ یَنْضِحُهُ بِالْمَاءِ ثُمَّ یُصَلِّی فِیهِ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
علی بن جعفر میگوید: "از او درباره خوکی که بر روی لباسی افتاده و آن لباس خشک است، پرسیدم. آیا او میتواند قبل از شستن آن در آن لباس نماز بخواند؟ فرمود: بله،روی آن آب میپاشد و سپس در آن نماز میخواند."
4113- 7- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ وَقَعَ ثَوْبُهُ عَلَی کَلْبٍ مَیِّتٍ قَالَ یَنْضِحُهُ بِالْمَاءِ (6)وَ یُصَلِّی فِیهِ وَ لَا بَأْسَ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ مِثْلَهُ (7).
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش موسی (ع) نقل میکند که فرمود: "از او درباره مردی که لباسش بر روی سگ مرده افتاده است، پرسیدم. آیا او میتواند قبل از شستن آن در آن لباس نماز بخواند؟ فرمود: کمی آب برآن بپاشد و در آن نماز بخواند و هیچ اشکالی ندارد."
4114- 8- (8)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ
1) التهذیب 1- 260- 757.
2) التهذیب 1- 276- 813، و الاستبصار 1- 192- 672، و مسائل علیّ بن جعفر- 116- 51.
3) التهذیب 1- 424- 1347، و قرب الإسناد- 89 و مسائل علیّ بن جعفر- 218- 481 یأتی ذیله فی الحدیث 3 من الباب 37 من هذه الأبواب.
4) فی هامش المخطوط عن التهذیب- علی بن جعفر.
5) التهذیب 1- 277- 815، و الاستبصار 1- 192- 674، مسائل علیّ بن جعفر- 117- 52.
6) کتب المصنّف علی کلمة (بالماء) علامة نسخة.
7) الفقیه 1- 75- 169.
8) قرب الإسناد- 94، مسائل علیّ بن جعفر- 150- 196. و البحار 10- 268.
عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ وَ ذَکَرَ الْحَدِیثَ وَ الَّذِی قَبْلَهُ وَ زَادَ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَمْشِی فِی الْعَذِرَةِ وَ هِیَ یَابِسَةٌ فَتُصِیبُ ثَوْبَهُ وَ رِجْلَیْهِ هَلْ یَصْلُحُ لَهُ أَنْ یَدْخُلَ الْمَسْجِدَ فَیُصَلِّیَ وَ لَا یَغْسِلَ مَا أَصَابَهُ قَالَ إِذَا کَانَ یَابِساً فَلَا بَأْسَ.
ترجمه:
عبدالله بن حسن از جدش علی بن جعفراین حدیث وروایت قبلی را نقل میکند ودرادامه می گوید : "از او درباره مردی که در فضله خشک راه میرود و لباس و پاهایش آلوده میشود، پرسیدم. آیا جایز است که به مسجد برود و نماز بخواند بدون اینکه آنچه را که به او رسیده بشوید؟ فرمود: اگر فضله خشک باشد، اشکالی ندارد."
4115- 9- (1)وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْفِرَاشِ یُصِیبُهُ الِاحْتِلَامُ کَیْفَ یُصْنَعُ بِهِ قَالَ اغْسِلْهُ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَلَا تَنَامُ عَلَیْهِ حَتَّی یَیْبَسَ فَإِنْ نِمْتَ عَلَیْهِ وَ أَنْتَ رَطْبُ الْجَسَدِ فَاغْسِلْ مَا أَصَابَ مِنْ جَسَدِکَ فَإِنْ جَعَلْتَ بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ ثَوْباً فَلَا بَأْسَ.
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش نقل میکند: "از او درباره لحاف یا فرشی که به احتلام(منی) آلوده شده پرسیدم. فرمود: آن را بشوی و اگر این کار را نکردی، بر آن نخواب تا خشک شود. اگر بر آن خوابیدی و بدنت تر باشد، باید آنچه را که به بدنت رسیده بشویی. اما اگر بین خود و آن لحاف یا فرش، پارچهای بگذاری، اشکالی ندارد."
4116- 10- (2)وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ ثِیَابِ الْیَهُودِ وَ النَّصَارَی- یَنَامُ عَلَیْهَا الْمُسْلِمُ قَالَ لَا بَأْسَ.
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش موسی (ع) نقل میکند که از او درباره لباسهای یهودیان و مسیحیان پرسید و اینکه آیا مسلمان میتواند بر روی آنها بخوابد یا نه. او فرمود: "هیچ اشکالی ندارد."
4117- 11- (3)وَ بِالْإِسْنَادِ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَکَانِ یُغْتَسَلُ فِیهِ مِنَ الْجَنَابَةِ أَوْ یُبَالُ فِیهِ یَصْلُحُ أَنْ یُفْرَشَ فَقَالَ نَعَمْ إِذَا کَانَ جَافّاً.
وَ رَوَاهُ عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ وَ کَذَا کُلُّ مَا قَبْلَهُ.
ترجمه:
با سندی از علی بن جعفر، از او پرسیده شد که آیا مکانی که در آن از جنابت غسل میشود یا در آنجا ادرار میشود، میتواند فرش شود یا نه؟ او پاسخ داد: "بله، اگر مکان خشک باشد، اشکالی ندارد."
4118- 12- (4)وَ زَادَ وَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَمُرُّ بِالْمَکَانِ فِیهِ الْعَذِرَةُ فَتَهُبُّ الرِّیحُ فَتَسْفِی عَلَیْهِ مِنَ الْعَذِرَةِ فَیُصِیبُ ثَوْبَهُ وَ رَأْسَهُ یُصَلِّی فِیهِ قَبْلَ أَنْ یَغْسِلَهُ قَالَ نَعَمْ یَنْفُضُهُ وَ یُصَلِّی فَلَا بَأْسَ.
ترجمه:
و افزود: "از او پرسیدم درباره مردی که از محلی عبور میکند که در آنجا عذره وجود دارد و وزش باد، عذره را به سمت او میریزد و بر لباس و سر او مینشیند. آیا میتواند در این حالت نماز بخواند قبل از اینکه آن را بشوید؟ او پاسخ داد: بله، باید آن را بتکاند و نماز بخواند، اشکالی ندارد."
4119- 13- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْفُضَیْلِ (6)بْنِ غَزْوَانَ عَنِ الْحَکَمِ بْنِ حُکَیْمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِنِّی أَغْدُو إِلَی السُّوقِ فَأَحْتَاجُ إِلَی الْبَوْلِ
وَ لَیْسَ عِنْدِی مَاءٌ ثُمَّ أَتَمَسَّحُ وَ أَتَنَشَّفُ بِیَدِی ثُمَّ أَمْسَحُهَا بِالْحَائِطِ وَ بِالْأَرْضِ ثُمَّ أَحُکُّ جَسَدِی بَعْدَ ذَلِکَ قَالَ لَا بَأْسَ.
ترجمه:
و گفت: "از امام صادق (ع) پرسیدم: من صبحها به بازار میروم و به بول کردن نیاز دارم، اما آبی ندارم. آیا میتوانم بعد از ادرار، خودم را با دستمال تمیز کنم و سپس دستم را به دیوار و زمین بکشم و بدنم را هم بعد از آن پاک کنم؟ او پاسخ داد: هیچ اشکالی ندارد."
4120- 14- (1)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ فِی حَدِیثٍ أَنَّ أَبَا جَعْفَرٍ ع وَطِئَ عَلَی عَذِرَةٍ یَابِسَةٍ فَأَصَابَ ثَوْبَهُ فَلَمَّا أَخْبَرَهُ قَالَ أَ لَیْسَ هِیَ یَابِسَةً فَقَالَ بَلَی فَقَالَ لَا بَأْسَ.
ترجمه:
محمد بن مسلم میگوید: "ابو جعفر (ع) بر روی عذرۀ خشک پا گذاشت و لباسش آلوده شد. وقتی به او خبر دادند، او پرسید: آیا آن عذرۀ خشک نبود؟ و من پاسخ دادم: بله. او گفت: هیچ اشکالی ندارد."
4121- 15- (2)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ یَطَأُ فِی الْعَذِرَةِ أَوِ الْبَوْلِ أَ یُعِیدُ الْوُضُوءَ قَالَ لَا وَ لَکِنْ یَغْسِلُ مَا أَصَابَهُ.
ترجمه:
حلبی از ابی عبدالله (ع) میپرسد درباره مردی که بر روی عذرۀ یا بول پا گذاشته است که آیا باید وضو را دوباره بگیرد یا خیر. ابی عبدالله (ع) پاسخ میدهد: "خیر، نیازی به تکرار وضو نیست، اما باید آنچه را که آلوده شده است بشوید."
4122- 16- (3)قَالَ الْکُلَیْنِیُّ وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی إِذَا کَانَ جَافّاً فَلَا تَغْسِلْهُ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (4)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (5).
ترجمه:
مرحوم کلینی اشاره میکند که در یک روایت دیگر آمده است که اگر عذرۀ یا بول خشک باشد، نیازی به شستن آن نیست.
(6)27 بَابُ طَهَارَةِ بَدَنِ الْجُنُبِ وَ عَرَقِهِ وَ حُکْمِ عَرَقِ الْجُنُبِ مِنْ حَرَامٍ ترجمه:
4123- 1- (7)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ أَبِی أُسَامَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع
1) الکافی 3- 38، و أورده بتمامه فی الحدیث 2 من الباب 32 من هذه الأبواب.
2) الکافی 3- 39- 4، أورده أیضا فی الحدیث 2 من الباب 10 من أبواب النواقض.
3) الکافی 3- 39- 4.
4) تقدم فی الحدیث 1 الباب 6 و ما یدلّ علی النضح فی الحدیث 11 الباب 12 و الحدیث 1 الباب 13 من هذه الأبواب.
5) یأتی فی الحدیث 3 و 4 الباب 29، و الباب 30 من هذه الأبواب.
6) الباب 27 فیه 15 حدیثا.
7) الکافی 3- 52- 1، و التهذیب 1- 268- 786، و الاستبصار 1- 184- 644، و أورده فی الحدیث 1 من الباب 46 من أبواب الجنابة.
عَنِ الْجُنُبِ یَعْرَقُ فِی ثَوْبِهِ أَوْ یَغْتَسِلُ فَیُعَانِقُ امْرَأَتَهُ وَ یُضَاجِعُهَا وَ هِیَ حَائِضٌ أَوْ جُنُبٌ فَیُصِیبُ جَسَدَهُ مِنْ عَرَقِهَا قَالَ هَذَا کُلُّهُ لَیْسَ بِشَیْءٍ.
ترجمه:
«از ابو اسامه روایت شده که گفت: از امام صادق (علیهالسلام) پرسیدم درباره فرد جنب که در لباسش عرق میکند یا غسل میکند، سپس همسرش را در آغوش میگیرد و با او همبستر میشود در حالی که همسرش حائض یا جنب است و از عرق او به بدنش میرسد. امام فرمود: این موارد هیچکدام اهمیتی ندارد.»
4124- 2- (1)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ (2)مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الرَّجُلُ یَبُولُ وَ هُوَ جُنُبٌ ثُمَّ یَسْتَنْجِی فَیُصِیبُ ثَوْبُهُ جَسَدَهُ وَ هُوَ رَطْبٌ قَالَ لَا بَأْسَ.
ترجمه:
«از معاویة بن عمار روایت شده که گفت: به امام صادق (علیهالسلام) عرض کردم: مردی که در حال جنابت ادرار میکند، سپس خود را تطهیر میکند و لباس یا بدنش که مرطوب است به او میرسد. امام فرمود: اشکالی ندارد.»
4125- 3- (3)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ أَبِی أُسَامَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع تُصِیبُنِی السَّمَاءُ وَ عَلَیَّ ثَوْبٌ فَتَبُلُّهُ وَ أَنَا جُنُبٌ فَیُصِیبُ بَعْضَ مَا أَصَابَ جَسَدِی مِنَ الْمَنِیِّ أَ فَأُصَلِّی فِیهِ قَالَ نَعَمْ.
أَقُولُ: هَذَا مُقَیَّدٌ بِعَدَمِ الرُّطُوبَةِ فِی مَحَلِّ مُلَاقَاةِ الْمَنِیِّ أَوْ یُحْمَلُ عَلَی زَوَالِ النَّجَاسَةِ بِالْمَطَرِ أَوْ عَلَی التَّقِیَّةِ لِمَا مَضَی (4)وَ یَأْتِی (5).
ترجمه:
از ابو اسامه روایت شده که گفت: به امام صادق (علیهالسلام) عرض کردم: باران بر من میبارد در حالی که لباسی بر تن دارم و آن را خیس میکند، و من جنب هستم و مقداری از منی که بر بدنم بوده به آن برخورد میکند. آیا با آن لباس میتوانم نماز بخوانم؟ امام فرمود: بله.
می گویم : این حکم مشروط به عدم وجود رطوبت در محل تماس منی است، یا به رفع نجاست با باران حمل میشود، یا بر اساس تقیه بیان شده است.
4126- 4- (6)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع وَ أَنَا حَاضِرٌ عَنْ رَجُلٍ أَجْنَبَ فِی ثَوْبِهِ فَیَعْرَقُ فِیهِ فَقَالَ مَا أَرَی بِهِ بَأْساً قَالَ (7)إِنَّهُ یَعْرَقُ حَتَّی لَوْ شَاءَ أَنْ یَعْصِرَهُ عَصَرَهُ قَالَ فَقَطَّبَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع فِی وَجْهِ الرَّجُلِ فَقَالَ إِنْ أَبَیْتُمْ فَشَیْءٌ مِنْ مَاءٍ فَانْضِحْهُ (8)بِهِ.
ترجمه:
از علی بن ابی حمزه روایت شده که گفت: امام صادق (علیهالسلام) در حضور من درباره مردی که در لباسش جنب شده و در آن عرق میکند، سؤال شد. امام فرمود: من در این مورد اشکالی نمیبینم. سؤالکننده گفت: او آنقدر عرق میکند که اگر بخواهد آن را بچلاند، میتواند. امام صادق (علیهالسلام) چهرهاش را در هم کشید و فرمود: اگر (چنین حساسیتی دارید)، مقداری آب بردار و آن را بپاش.
4127- 5- (9)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ
1) الکافی 3- 53- 6.
2) کتب المصنّف (و) عن نسخة بدل (عن).
3) الکافی 3- 53- 2، یأتی نحوه فی الحدیث 6 من هذا الباب.
4) مضی فی الباب السابق.
5) یأتی فی الحدیث 7 من هذا الباب.
6) الکافی 3- 52- 3، و رواه فی التهذیب 1- 268- 787، و الاستبصار 1- 185- 645.
7) فی نسخة- فقیل. (هامش المخطوط).
8) فی المصدر- ینضحه.
9) الکافی 3- 52- 4، و أورده فی الحدیث 2 من الباب 46 من أبواب الجنابة، و رواه الصدوق مرسلا کما تقدم فی الحدیث 2 من الباب 5 من أبواب الجنابة.
ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا یُجْنِبُ الثَّوْبُ الرَّجُلَ وَ لَا یُجْنِبُ الرَّجُلُ الثَّوْبَ.
وَ رَوَاهُمَا الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (1)
وَ کَذَا الْحَدِیثُ الْأَوَّلُ.
ترجمه:
از حمزة بن حمران از امام صادق (علیهالسلام) روایت شده که فرمود: لباس، انسان را جنب نمیکند و انسان نیز لباس را جنب نمیکند.
4128- 6- (2)وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ أَبِی أُسَامَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الثَّوْبِ تَکُونُ فِیهِ الْجَنَابَةُ فَتُصِیبُنِی السَّمَاءُ حَتَّی یَبْتَلَّ عَلَیَّ قَالَ لَا بَأْسَ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ مِثْلَهُ (3)أَقُولُ: تَقَدَّمَ وَجْهُهُ (4).
ترجمه:
از ابو اسامه روایت شده که گفت: از امام صادق (علیهالسلام) پرسیدم درباره لباسی که جنابت در آن است و باران بر من میبارد تا اینکه خیس میشود. امام فرمود: اشکالی ندارد.
4129- 7- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یُجْنِبُ فِی ثَوْبِهِ أَ یَتَجَفَّفُ فِیهِ مِنْ غُسْلِهِ فَقَالَ نَعَمْ لَا بَأْسَ بِهِ إِلَّا أَنْ تَکُونَ النُّطْفَةُ فِیهِ رَطْبَةً فَإِنْ کَانَتْ جَافَّةً فَلَا بَأْسَ.
قَالَ الشَّیْخُ هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی أَنَّهُ لَمْ یَتَنَشَّفْ بِالْمَوْضِعِ الَّذِی فِیهِ الْمَنِیُّ.
ترجمه:
از زراره روایت شده که گفت: از امام صادق (علیهالسلام) درباره مردی پرسیدم که در لباسش جنب شده، آیا میتواند بعد از غسل در آن لباس خود را خشک کند؟ امام فرمود: بله، اشکالی ندارد مگر اینکه منی در آن لباس مرطوب باشد. اگر خشک باشد، اشکالی ندارد.
شیخ گفته است: این روایت بر این اساس است که مرد در محلی که منی وجود دارد خود را خشک نکرده باشد.
4130- 8- (6)وَ عَنْهُ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ شُعَیْبٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْقَمِیصِ یَعْرَقُ فِیهِ الرَّجُلُ وَ هُوَ جُنُبٌ حَتَّی یَبْتَلَّ الْقَمِیصُ فَقَالَ لَا بَأْسَ وَ إِنْ أَحَبَّ أَنَّ یَرُشَّهُ بِالْمَاءِ فَلْیَفْعَلْ.
ترجمه:
از ابو بصیر روایت شده که گفت: از امام صادق (علیهالسلام) درباره پیراهنی که مرد در آن عرق میکند در حالی که جنب است و پیراهن خیس میشود، پرسیدم. امام فرمود: اشکالی ندارد، و اگر دوست دارد که آن را با آب بپاشد، میتواند این کار را انجام دهد.
1) التهذیب 1- 268- 788، و الاستبصار 1- 185- 646.
2) الکافی 3- 53- 5، أورده أیضا فی الحدیث 7 من الباب 16 من هذه الأبواب، و فی الحدیث 3 من الباب 46 من أبواب الجنابة.
3) الفقیه 1- 67- 153.
4) تقدم فی ذیل الحدیث 3 من هذا الباب.
5) التهذیب 1- 421- 1332، و الاستبصار 1- 188- 657.
6) التهذیب 1- 269- 791، و الاستبصار 1- 185- 647.
4131- 9- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْمُنَبِّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ الْکَلْبِیِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ خَالِدٍ عَنْ زَیْدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ: سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ص عَنِ الْجُنُبِ وَ الْحَائِضِ یَعْرَقَانِ فِی الثَّوْبِ حَتَّی یَلْصَقَ عَلَیْهِمَا فَقَالَ إِنَّ الْحَیْضَ وَ الْجَنَابَةَ حَیْثُ جَعَلَهُمَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَیْسَ فِی الْعَرَقِ فَلَا یَغْسِلَانِ ثَوْبَهُمَا.
ترجمه:
از زید بن علی، از پدرش، از جدش، از علی (علیهالسلام) روایت شده که گفت: از رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) درباره فرد جنب و زن حائض که در لباس عرق میکنند تا آنکه لباس به بدنشان میچسبد، پرسیدم. پیامبر فرمود: حیض و جنابت در همان جایی است که خداوند عز و جل آنها را قرار داده، و در عرق نیست. بنابراین نیازی نیست که لباسهایشان را بشویند.
4132- 10- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الثَّوْبِ یُجْنِبُ فِیهِ الرَّجُلُ وَ یَعْرَقُ فِیهِ فَقَالَ أَمَّا أَنَا فَلَا أُحِبُّ أَنْ أَنَامَ فِیهِ وَ إِنْ کَانَ الشِّتَاءُ فَلَا بَأْسَ مَا لَمْ یَعْرَقْ فِیهِ.
قَالَ الشَّیْخُ الْوَجْهُ فِی هَذَا الْخَبَرِ ضَرْبٌ مِنَ الْکَرَاهَةِ وَ هُوَ صَرِیحٌ فِیهِ.
ترجمه:
از ابو بصیر روایت شده که گفت: از امام صادق (علیهالسلام) درباره لباسی که مرد در آن جنب شده و در آن عرق میکند، پرسیدم. امام فرمود: اما من دوست ندارم در آن لباس بخوابم، ولی اگر زمستان باشد اشکالی ندارد، به شرطی که در آن عرق نکند.»
شیخ گفته است: مفهوم این حدیث نوعی کراهت است و به وضوح به آن اشاره دارد.
4133- 11- (3)وَ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدٍ الْحَلَبِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع رَجُلٌ أَجْنَبَ فِی ثَوْبِهِ وَ لَیْسَ مَعَهُ ثَوْبٌ غَیْرُهُ قَالَ یُصَلِّی فِیهِ وَ إِذَا وَجَدَ الْمَاءَ غَسَلَهُ.
أَقُولُ: ذَکَرَ الشَّیْخُ أَنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَی کَوْنِ الْجَنَابَةِ مِنْ حَرَامٍ فَیَغْسِلُهُ احْتِیَاطاً أَوْ عَلَی حُصُولِ نَجَاسَةِ الْمَنِیِّ وَ نَحْوِهِ.
ترجمه:
«از محمد حلبی روایت شده که گفت: به امام صادق (علیهالسلام) عرض کردم: مردی در لباسش جنب شده و لباس دیگری ندارد. امام فرمود: در آن لباس نماز میخواند و وقتی آب پیدا کرد، آن را میشوید.»
می گویم : مرحوم شیخ فرموده اند : این حکم بر اساس این است که جنابت از کار حرامی باشد و او احتیاطاً آن را بشوید، یا بر اساس وجود نجاست منی و موارد مشابه باشد.
4134- 12- (4)مُحَمَّدُ بْنُ مَکِّیٍّ الشَّهِیدُ فِی الذِّکْرَی قَالَ رَوَی مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّامٍ بِإِسْنَادِهِ إِلَی إِدْرِیسَ بْنِ یَزْدَادَ الْکَفْرُثُوثِیِّ (5)
أَنَّهُ کَانَ یَقُولُ بِالْوَقْفِ فَدَخَلَ سُرَّ
مَنْ رَأَی- فِی عَهْدِ أَبِی الْحَسَنِ ع- فَأَرَادَ أَنْ یَسْأَلَهُ عَنِ الثَّوْبِ الَّذِی یَعْرَقُ فِیهِ الْجُنُبُ أَ یُصَلَّی فِیهِ فَبَیْنَمَا هُوَ قَائِمٌ فِی طَاقِ بَابٍ لِانْتِظَارِهِ إِذْ حَرَّکَهُ أَبُو الْحَسَنِ ع بِمِقْرَعَةٍ وَ قَالَ مُبْتَدِئاً إِنْ کَانَ مِنْ حَلَالٍ فَصَلِّ فِیهِ وَ إِنْ کَانَ مِنْ حَرَامٍ فَلَا تُصَلِّ فِیهِ.
ترجمه:
محمد بن مکّی شهید در ذکرش آورده است که محمد بن همام با اسنادی از ادریس بن یزداد کفرثوثی روایت کرده که او میگفت: در زمان ابو الحسن (امام موسی کاظم) کسی خواست از او درباره لباسی که جنب در آن عرق میکند و آیا میتواند در آن نماز بخواند، سؤال کند. در حین اینکه او درکنار در منتظر بود، ابو الحسن (علیهالسلام) با چوبی او را حرکت داد و فرمود: اگر آن لباس از حلال باشد، در آن نماز بخوان؛ و اگر از حرام باشد، در آن نماز نخوان.»
4135- 13- (1)وَ قَدْ تَقَدَّمَ فِی حَدِیثِ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع قَالَ: لَا تَغْتَسِلْ مِنْ غُسَالَةِ مَاءِ الْحَمَّامِ فَإِنَّهُ یُغْتَسَلُ فِیهِ مِنَ الزِّنَا وَ یَغْتَسِلُ فِیهِ وَلَدُ الزِّنَا وَ النَّاصِبُ لَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ وَ هُوَ شَرُّهُمْ.
ترجمه:
و در حدیث علی بن حکم از شخصی از ابو الحسن (علیهالسلام) آمده است که فرمود: ازفاضلاب حمام غسل نکن؛ زیرا در آن از زنا غسل میکنند و در آن فرزند زنا و دشمنان اهل بیت نیز غسل میکنند، وکه اواز بدترینها هستند.
4136- 14- (2)وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ عَنِ الرِّضَا ع یَغْتَسِلُ فِیهِ الْجُنُبُ مِنَ الْحَرَامِ وَ الزَّانِی وَ النَّاصِبُ الَّذِی هُوَ شَرُّهُمَا.
أَقُولُ: حَمَلَ أَکْثَرُ الْأَصْحَابِ الْأَحَادِیثَ الْأَخِیرَةَ عَلَی الْکَرَاهَةِ وَ بَعْضُهُمْ حَمَلَهَا عَلَی النَّجَاسَةِ وَ هُوَ الْأَحْوَطُ وَ إِنْ کَانَتْ غَیْرَ صَرِیحَةٍ وَ قَدْ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی الطَّهَارَةِ فِی الْمَاءِ (3)وَ الْأَسْآرِ (4)وَ الْجَنَابَةِ (5)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (6).
ترجمه:
و در حدیثی دیگر از امام رضا (علیهالسلام) آمده است که جنب در آن از حرام، زنا و دشمنی که بدترینها هستند، غسل میکند.
من میگویم: بیشتر اصحاب این احادیث را بر کراهت حمل کردهاند و برخی دیگر آن را بر نجاست حمل کردهاند که این احتیاط بیشتری دارد، هرچند این احادیث به صراحت چنین چیزی را بیان نکردهاند. و همچنین پیشتر مطالبی در مورد طهارت در آبها،وباب نیمخوده آب وباب جنابت ذکر شده و در آینده نیز مواردی در این زمینه خواهد آمد.
4137- 15- (7)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ أَنَّ عَلِیّاً ع کَانَ یَغْتَسِلُ مِنَ الْجَنَابَةِ ثُمَّ یَسْتَدْفِی (8)بِامْرَأَتِهِ وَ إِنَّهَا لَجُنُبٌ.
1) تقدم فی الحدیث 3 من الباب 11 من أبواب الماء المضاف.
2) تقدم فی الحدیث 2 من الباب 11 من أبواب الماء المضاف.
3) تقدم فی الأحادیث 3 و 9 و 10 و 11 من الباب 8 من أبواب الماء المطلق، و تقدم ما یدل علی نجاسة عرق الجنب من الحرام فی الباب 11 من أبواب الماء المضاف.
4) تقدم فی الحدیث 5 من الباب 7 من أبواب الأسار.
5) تقدم فی الأبواب 5 و 45 و 46 من أبواب الجنابة.
6) لعله أراد ما یأتی فی الباب 28 من هذه الأبواب.
7) قرب الإسناد- 64.
8) فی المصدر- یستدنی.
ترجمه:
از ابو البختری روایت شده که از جعفر بن محمد (علیهالسلام) از پدرش نقل کرده است که علی (علیهالسلام) بعد از غسل جنابت، با همسرش نزدیکی میکرد در حالی که او نیز جنب بود.
(1)28 بَابُ طَهَارَةِ بَدَنِ الْحَائِضِ وَ عَرَقِهَا ترجمه:
4138- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ سَوْرَةَ بْنِ کُلَیْبٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْمَرْأَةِ الْحَائِضِ أَ تَغْسِلُ ثِیَابَهَا الَّتِی لَبِسَتْهَا فِی طَمْثِهَا قَالَ تَغْسِلُ مَا أَصَابَ ثِیَابَهَا مِنَ الدَّمِ وَ تَدَعُ مَا سِوَی ذَلِکَ قُلْتُ لَهُ وَ قَدْ عَرِقَتْ فِیهَا قَالَ إِنَّ الْعَرَقَ لَیْسَ مِنَ الْحَیْضِ (3).
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
«از سورۀ بن کلیب روایت شده که گفت: از امام صادق (علیهالسلام) درباره زنی که در حال حائضی لباسهایی میپوشد، پرسیدم: آیا او باید لباسهایی را که در دوران عادت ماهیانهاش پوشیده بشوید؟ امام فرمود: او باید آنچه را که لباسش از خون آغشته شده بشوید و باقیمانده را رها کند. گفتم: آیا او در آن لباس عرق نکرده؟ امام فرمود: عرق از حیض نیست.»
4139- 2- (5)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعِیصِ بْنِ الْقَاسِمِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یُصَلِّی فِی ثَوْبِ الْمَرْأَةِ وَ فِی إِزَارِهَا وَ یَعْتَمُّ بِخِمَارِهَا قَالَ نَعَمْ إِذَا کَانَتْ مَأْمُونَةً.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
«از عیس بن قاسم روایت شده که گفت: از امام صادق (علیهالسلام) درباره مردی پرسیدم که در لباس زنانه نماز میخواند و در شلوار زنانهاش میپوشد و با مقنعهاش عمامه میبندد. امام فرمود: بله، اگر او مورد اعتماد باشد.»
4140- 3- (7)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ مُحْرِزٍ (8)عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْحَائِضُ تُصَلِّی فِی ثَوْبِهَا مَا لَمْ یُصِبْهُ دَمٌ.
ترجمه:
«از اسحاق بن عمار روایت شده که گفت: امام صادق (علیهالسلام) فرمودند : زن حائض میتواند در لباسش نماز بخواند تا زمانی که لباسش به خون آلوده نشده باشد.»
1) الباب 28 فیه 8 أحادیث.
2) الکافی 3- 109- 1.
3) کتب فی هامش الأصل- الحیضة. (عن التهذیب).
4) التهذیب 1- 270- 796، و الاستبصار 1- 186- 652.
5) الکافی 3- 402- 19، و أخرج عنه و عن التهذیب و الفقیه فی الحدیث 1 من الباب 49 من أبواب لباس المصلی.
6) التهذیب 2- 364- 1511.
7) الکافی 3- 109- 2.
8) فی نسخة- عقبة بن محمّد (هامش المخطوط).
4141- 4- (1)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی وَ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْحَائِضِ تَعْرَقُ فِی ثِیَابِهَا أَ تُصَلِّی فِیهَا قَبْلَ أَنْ تَغْسِلَهَا قَالَ نَعَمْ لَا بَأْسَ.
ترجمه:
«از معاویه بن عمار روایت شده که گفت: از امام صادق (علیهالسلام) پرسیدم: آیا زن حائض که در لباسش عرق کرده میتواند قبل از شستن آن، در آن لباس نماز بخواند؟ امام فرمود: بله، اشکالی ندارد.»
4142- 5- (2)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَی قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْحَائِضِ تَعْرَقُ فِی ثَوْبٍ تَلْبَسُهُ فَقَالَ لَیْسَ عَلَیْهَا شَیْءٌ إِلَّا أَنْ یُصِیبَ شَیْءٌ مِنْ مَائِهَا أَوْ غَیْرِ ذَلِکَ مِنَ الْقَذَرِ فَتَغْسِلُ ذَلِکَ الْمَوْضِعَ الَّذِی أَصَابَهُ بِعَیْنِهِ.
ترجمه:
«از عمار بن موسی روایت شده که گفت: از امام صادق (علیهالسلام) درباره زن حائض که در لباسش عرق میکند، پرسیدند. امام فرمود: بر او چیزی نیست، مگر اینکه مقداری از مایعاتش یا چیز دیگری از نجاست به آن برخورد کند، که در این صورت باید آن محل را بهطور خاص بشوید.»
4143- 6- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْحَائِضِ تَعْرَقُ فِی ثَوْبِهَا قَالَ إِنْ کَانَ ثَوْباً تَلْزَمُهُ فَلَا أُحِبُّ أَنْ تُصَلِّیَ فِیهِ حَتَّی تَغْسِلَهُ.
ترجمه:
«از علی بن یقطین روایت شده که گفت: از امام موسی کاظم (علیهالسلام) پرسیدم درباره زن حائض که در لباسش عرق میکند. امام فرمود: اگر آن لباس به او چسبیده باشد، من دوست ندارم که او در آن نماز بخواند تا آن را بشوید.»
4144- 7- (4)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ الْمُفَضَّلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا لَبِسَتِ الْمَرْأَةُ الطَّامِثُ ثَوْباً فَکَانَ عَلَیْهَا حَتَّی تَطْهُرَ فَلَا تُصَلِّی فِیهِ حَتَّی تَغْسِلَهُ فَإِنْ کَانَ یَکُونُ عَلَیْهَا ثَوْبَانِ صَلَّتْ فِی الْأَعْلَی مِنْهُمَا وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَهَا غَیْرُ ثَوْبٍ فَلْتَغْسِلْهُ حِینَ تَطْمَثُ ثُمَّ تَلْبَسُهُ فَإِذَا طَهُرَتْ صَلَّتْ فِیهِ وَ إِنْ لَمْ تَغْسِلْهُ.
ترجمه:
از زید شحام روایت شده که گفت: از امام صادق (علیهالسلام) پرسیدم: اگر زن حائض لباسی بپوشد و آن لباس تا زمانی که پاک شود بر تنش باشد، آیا میتواند در آن نماز بخواند؟ امام فرمود: او در آن لباس نماز نمیخواند تا آن را بشوید. اما اگر دو لباس بر تن داشته باشد، میتواند در لباس بالایی نماز بخواند. و اگر او تنها یک لباس داشته باشد، باید آن را هنگام عادت ماهیانه بشوید و بعد از پاک شدن، در آن نماز بخواند، حتی اگر آن را نشسته باشد.»
4145- 8- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الْمَرْأَةُ الْحَائِضُ تَعْرَقُ فِی ثَوْبِهَا
فَقَالَ تَغْسِلُهُ قُلْتُ فَإِنْ کَانَ دُونَ الدِّرْعِ إِزَارٌ فَإِنَّمَا یُصِیبُ الْعَرَقُ مَا دُونَ الْإِزَارِ قَالَ لَا تَغْسِلْهُ.
أَقُولُ: حَمَلَ الشَّیْخُ مَا تَضَمَّنَ الْغَسْلَ عَلَی نَجَاسَةِ الثَّوْبِ بِالدَّمِ وَ نَحْوِهِ تَارَةً وَ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ أُخْرَی وَ قَدْ سَبَقَ مَا یَدُلُّ عَلَی الْمَقْصُودِ هُنَا (1)وَ فِی الْأَسْآرِ (2)وَ الْجَنَابَةِ (3)وَ غَیْرِ ذَلِکَ (4).
ترجمه:
از اسحاق بن عمار روایت شده که گفت: به امام صادق (علیهالسلام) گفتم: آیا زن حائض که در لباسش عرق میکند، باید آن را بشوید؟ امام فرمود: بله، باید آن را بشوید. گفتم: اگر زیرلبا سش شلواری باشد و عرق فقط به زیر شلوار بیفتد، آیا باید آن را بشوید؟ امام فرمود: نه، نیازی به شستن آن نیست.»
(من میگویم: شیخ آنچه را که شامل شستن میشود، بر نجاست لباس به دلیل خون و موارد مشابهی حمل کرده است و گاهی نیز بر مستحب بودن شستن تأکید کرده است. و پیشتر مواردی که مقصود را نشان میدهد، ذکر شده است.)
(5)29 بَابُ أَنَّ الشَّمْسَ إِذَا جَفَّفَتِ الْأَرْضَ وَ السَّطْحَ وَ الْبَوَارِیَّ مِنَ الْبَوْلِ وَ شِبْهِهِ تُطَهِّرُهَا وَ تَجُوزُ الصَّلَاةُ عَلَیْهَا ترجمه:
4146- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنِ الْبَوْلِ یَکُونُ عَلَی السَّطْحِ أَوْ فِی الْمَکَانِ الَّذِی یُصَلَّی فِیهِ فَقَالَ إِذَا جَفَّفَتْهُ الشَّمْسُ فَصَلِّ عَلَیْهِ فَهُوَ طَاهِرٌ.
ترجمه:
«از زراره روایت شده که گفت: از امام باقر (علیهالسلام) درباره ادراری که روی سقف یا در مکانی که در آن نماز خوانده میشود، پرسیدم. امام فرمود: اگر آن را آفتاب خشک کند، میتوانی در آن نماز بخوانی، زیرا آن پاک است.»
4147- 2- (7)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ وَ حَدِیدِ بْنِ حَکِیمٍ الْأَزْدِیِّ جَمِیعاً قَالا قُلْنَا لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع السَّطْحُ یُصِیبُهُ الْبَوْلُ أَوْ یُبَالُ عَلَیْهِ أَ یُصَلَّی فِی ذَلِکَ الْمَکَانِ فَقَالَ إِنْ کَانَ تُصِیبُهُ الشَّمْسُ وَ الرِّیحُ وَ کَانَ جَافّاً فَلَا بَأْسَ بِهِ إِلَّا أَنْ یَکُونَ یُتَّخَذُ مَبَالًا.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ (8).
ترجمه:
«از زراره و حَدید بن حکیم ازدی روایت شده که گفتند: به امام صادق (علیهالسلام) گفتیم: آیا میتوان در مکانی که ادرار روی آن ریخته شده، نماز خواند؟ امام فرمود: اگر آن مکان به آفتاب و باد برسد و خشک شود، اشکالی ندارد، مگر اینکه آن مکان به عنوان محل ادرار استفاده شود.»
4148- 3- (9)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ
1) تقدم فی الباب 27 من هذه الأبواب.
2) 2تقدم فی الباب 8 من الأسآر.
3) تقدم فی الباب 46 من الجنابة.
4) تقدم فی الباب 45 من الحیض.
5) الباب 29 فیه 7 أحادیث.
6) الفقیه 1- 244- 732.
7) الکافی 3- 392- 23.
8) التهذیب 2- 376- 1567.
9) التهذیب 2- 373- 1551 و 1- 273- 803، و الاستبصار 1- 193- 676، و تاتی قطعات الحدیث فی الحدیث 7 من الباب 25 من لباس المصلی.
عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْبَوَارِیِّ (1)یُصِیبُهَا الْبَوْلُ هَلْ تَصْلُحُ الصَّلَاةُ عَلَیْهَا إِذَا جَفَّتْ مِنْ غَیْرِ أَنْ تُغْسَلَ قَالَ نَعَمْ لَا بَأْسَ.
ترجمه:
از علی بن جعفر روایت شده که در حدیثی گفت: از برادرم موسی بن جعفر (علیهالسلام) پرسیدم: آیا میتوان در محلی که ادرار به آن برخورد کرده، نماز خواند، اگر آن محل بدون شستن خشک شود؟ امام فرمود: بله، اشکالی ندارد.
4149- 4- (2)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: سُئِلَ عَنِ الْمَوْضِعِ الْقَذِرِ یَکُونُ فِی الْبَیْتِ أَوْ غَیْرِهِ فَلَا تُصِیبُهُ الشَّمْسُ وَ لَکِنَّهُ قَدْ یَبِسَ الْمَوْضِعُ الْقَذِرُ قَالَ لَا یُصَلَّی عَلَیْهِ وَ أَعْلِمْ مَوْضِعَهُ حَتَّی تَغْسِلَهُ (3)وَ عَنِ الشَّمْسِ هَلْ تُطَهِّرُ الْأَرْضَ قَالَ إِذَا کَانَ الْمَوْضِعُ قَذِراً مِنَ الْبَوْلِ أَوْ غَیْرِ ذَلِکَ فَأَصَابَتْهُ الشَّمْسُ ثُمَّ یَبِسَ الْمَوْضِعُ فَالصَّلَاةُ عَلَی الْمَوْضِعِ جَائِزَةٌ وَ إِنْ أَصَابَتْهُ الشَّمْسُ وَ لَمْ یَیْبَسِ الْمَوْضِعُ الْقَذِرُ وَ کَانَ رَطْباً فَلَا تَجُوزُ الصَّلَاةُ عَلَیْهِ حَتَّی یَیْبَسَ وَ إِنْ کَانَتْ رِجْلُکَ رَطْبَةً أَوْ جَبْهَتُکَ رَطْبَةً أَوْ غَیْرُ ذَلِکَ مِنْکَ مَا یُصِیبُ ذَلِکَ الْمَوْضِعَ الْقَذِرَ فَلَا تُصَلِّ عَلَی ذَلِکَ الْمَوْضِعِ حَتَّی یَیْبَسَ (4)- وَ إِنْ کَانَ غَیْرُ الشَّمْسِ أَصَابَهُ حَتَّی یَبِسَ فَإِنَّهُ لَا یَجُوزُ ذَلِکَ (5).
ترجمه:
«از عمار ساباطی روایت شده که در حدیثی گفت: از امام صادق (علیهالسلام) پرسیده شد: آیا در مکانی که کثیف است و در خانه یا جای دیگر است و آفتاب به آن نمیتابد، اما آن مکان خشک شده، میتوان نماز خواند؟ امام فرمود: نمیتوان در آن مکان نماز خواند و باید آن را بشویی و همچنین در مورد آفتاب آیا زمین را پاک میکند؟ امام فرمود: اگر آن مکان کثیف باشد، از ادرار یا غیر آن، و آفتاب به آن بخورد و سپس خشک شود، نماز در آن مکان جایز است. اما اگر آفتاب به آن خورده باشد و آن مکان کثیف مرطوب باشد، نمیتوان در آن نماز خواند تا اینکه آن مکان خشک شود. و اگر پای تو یا پیشانیات مرطوب باشد و به آن مکان کثیف برخورد کند، نمیتوان در آن مکان نماز خواند تا اینکه خشک شود. و اگر غیر از آفتاب به آن مکان برخورد کرده باشد، تا خشک شود، نمیتوان در آن نماز خواند.»
4150- 5- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ (7)الْحَضْرَمِیِّ عَنْ أَبِی بَکْرٍ الْحَضْرَمِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع
1) کتب المصنّف هنا (و الحصر) ثم شطب علیها و کتب فی الهامش (و الحصر لیس فی ر و لا فی یب).
2) التهذیب 2- 372- 1548.
3) فی هامش المخطوط ما نصه- لیس فی الاستبصار و لا موضع من التهذیب- عن الموضع الی قوله حتّی تغسله، انظر التهذیب 1- 272- 802 و الاستبصار 1- 193- 675.
4) لیس فی الاستبصار و لا موضع من التهذیب- حتی ییبس. (هامش المخطوط).
5) فی هامش الأصل- (فانه لا یجوز ذلک) فی موضع من التهذیب.
6) التهذیب 1- 273- 804، و الاستبصار 1- 193- 677.
7) فی نسخة- عثمان بن عبد اللّه عن أبی بکر.
قَالَ: یَا أَبَا بَکْرٍ مَا أَشْرَقَتْ عَلَیْهِ الشَّمْسُ فَقَدْ طَهُرَ.
ترجمه:
از ابی بکر حضرمی روایت شده که امام باقر (علیهالسلام) فرمود: ای ابا بکر، هر کجا که آفتاب تابید، آن مکان پاک شده است.
4151- 6- (1)وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: کُلُّ مَا أَشْرَقَتْ عَلَیْهِ الشَّمْسُ فَهُوَ طَاهِرٌ.
ترجمه:
روایت شده که امام باقر (علیهالسلام) فرمود: هر کجا که آفتاب تابید، آن مکان پاک شده است.»
4152- 7- (2)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْأَرْضِ وَ السَّطْحِ یُصِیبُهُ الْبَوْلُ وَ مَا أَشْبَهَهُ هَلْ تُطَهِّرُهُ الشَّمْسُ مِنْ غَیْرِ مَاءٍ قَالَ کَیْفَ یَطَّهَّرُ مِنْ غَیْرِ مَاءٍ.
قَالَ الشَّیْخُ الْمُرَادُ أَنَّهُ لَا یَطَّهَّرُ مَا دَامَ رَطْباً إِذَا لَمْ تُجَفِّفْهُ الشَّمْسُ وَ اسْتَدَلَّ بِتَصْرِیحِ حَدِیثِ عَمَّارٍ أَقُولُ: وَ یُمْکِنُ أَنْ یُرَادَ بِالْمَاءِ رُطُوبَةُ وَجْهِ الْأَرْضِ إِشَارَةً إِلَی عَدَمِ طَهَارَتِهِ إِذَا طَلَعَتْ عَلَیْهِ الشَّمْسُ جَافّاً وَ اشْتِرَاطِ رَشِّ الْمَاءِ مَعَ عَدَمِ الرُّطُوبَةِ وَقْتَ الْإِشْرَاقِ وَ یَحْتَمِلُ الْحَمْلُ عَلَی التَّقِیَّةِ لِأَنَّهُ قَوْلُ جَمَاعَةٍ مِنَ الْعَامَّةِ.
ترجمه:
«محمد بن اسماعیل بزعی میگوید: از امام (علیهالسلام) درباره زمین و سطحی که بول بر آن میریزد و چیزهای مشابه آیا آفتاب بدون آب آن را پاک میکند، پرسیدم. ایشان فرمودند: چگونه ممکن است بدون آب پاک شود؟
شیخ میگوید: مراد این است که تا زمانی که رطوبت در آن باشد، حتی اگر آفتاب بر آن بتابد، پاک نمیشود مگر اینکه آن را خشک کند. به تصریح حدیث عمّار استدلال میشود.
می گویم : منظور از «آب» رطوبت زمین است، که نشاندهنده عدم طهارت آن است اگر آفتاب بر آن بتابد و خشک شود، و همچنین لازم است که با عدم رطوبت در زمان طلوع آفتاب، آب پاشیده شود. این احتمال نیز وجود دارد که این برداشت به جهت تقیه باشد، زیرا این نظر از طرف گروهی از عامه است.»
(3)30 بَابُ جَوَازِ الصَّلَاةِ عَلَی الْمَوْضِعِ النَّجِسِ وَ عَلَی الثَّوْبِ النَّجِسِ مَعَ عَدَمِ تَعَدِّی النَّجَاسَةِ وَ اسْتِحْبَابِ اجْتِنَابِ ذَلِکَ ترجمه:
4153- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَخَاهُ مُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ ع عَنِ الْبَیْتِ وَ الدَّارِ لَا تُصِیبُهُمَا الشَّمْسُ وَ یُصِیبُهُمَا الْبَوْلُ وَ یُغْتَسَلُ فِیهِمَا مِنَ الْجَنَابَةِ أَ یُصَلَّی فِیهِمَا إِذَا جَفَّا قَالَ نَعَمْ.
ترجمه:
«علی بن جعفراز برادرش موسی بن جعفر (علیهالسلام) درباره خانه و دفتری که آفتاب به آنها نمیتابد و بول بر آنها میریزد و در آنها از جنابت غسل میشود، پرسید . آیا در این مکانها میتوان نماز خواند وقتی که خشک شده باشند؟ فرمودند: بله.»
4154- 2- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُوسَی بْنِ الْقَاسِمِ وَ أَبِی قَتَادَةَ جَمِیعاً عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ
ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْبَوَارِیِّ یُبَلُّ قَصَبُهَا بِمَاءٍ قَذِرٍ أَ یُصَلَّی عَلَیْهِ قَالَ إِذَا یَبِسَتْ فَلَا بَأْسَ.
وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ (1)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ وَ رَوَاهُ عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ مِثْلَهُ (2).
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر (علیهالسلام) پرسید: دربارهی حصیری که با آب نجس مرطوب شده، آیا میتوان بر روی آن نماز خواند؟ فرمودند: وقتی که خشک شده باشد، اشکالی ندارد.
4155- 3- (3)وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الشَّاذَکُونَةِ (4)یَکُونُ عَلَیْهَا الْجَنَابَةُ أَ یُصَلَّی عَلَیْهَا فِی الْمَحْمِلِ قَالَ لَا بَأْسَ.
وَ
رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ: قَالَ لَا بَأْسَ بِالصَّلَاةِ عَلَیْهَا (5)
ترجمه:
زراره از ابی جعفر (علیهالسلام) پرسید: دربارهی شاذکونه (پوشش خاصی) که درآن جنب است، آیا میتوان بر روی آن در محمل نماز خواند؟ فرمودند: اشکالی ندارد.
4156- 4- (6)وَ عَنْهُ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ صَالِحٍ النِّیلِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أُصَلِّی عَلَی الشَّاذَکُونَةِ وَ قَدْ أَصَابَتْهَا الْجَنَابَةُ فَقَالَ لَا بَأْسَ.
ترجمه:
محمد بن ابی عمیر گفت: به ابی عبدالله (علیهالسلام) گفتم: آیا میتوانم بر روی شاذکونهای که درآن جنب شده ام نماز بخوانم؟ فرمودند: اشکالی ندارد.
4157- 5- (7)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْبَارِیَّةِ یُبَلُّ قَصَبُهَا بِمَاءٍ قَذِرٍ هَلْ تَجُوزُ الصَّلَاةُ عَلَیْهَا فَقَالَ إِذَا جَفَّتْ (8)- فَلَا بَأْسَ بِالصَّلَاةِ عَلَیْهَا.
1) قرب الإسناد- 97.
2) مسائل علیّ بن جعفر- 132- 122.
3) التهذیب 2- 369- 1537، و الاستبصار 1- 393- 1499.
4) الشاذکونة. ثیاب غلاظ مضربة تعمل بالیمن. (القاموس المحیط 4- 241.).
5) الفقیه 1- 245- 738.
6) التهذیب 2- 370- 1538، و الاستبصار 1- 393- 1500، و أورده بطریق آخر فی الحدیث 4 من الباب 38 من أبواب مکان المصلی.
7) التهذیب 2- 370- 1539.
8) فی نسخة- جففت. (هامش المخطوط).
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَمَّارٍ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
عمار ساباطی گفت: از امام صادق (علیهالسلام) درباره حصیری که نیهای آن با آب نجس خیس شده باشد، پرسیدم. آیا نماز خواندن بر روی آن جایز است؟ ایشان فرمودند: هنگامی که خشک شود، اشکالی در نماز خواندن بر روی آن نیست.
4158- 6- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الشَّاذَکُونَةِ یُصِیبُهَا الِاحْتِلَامُ أَ یُصَلَّی عَلَیْهَا فَقَالَ لَا.
قَالَ الشَّیْخُ هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ أَوْ عَلَی کَوْنِ النَّجَاسَةِ رَطْبَةً تَتَعَدَّی إِلَیْهِ.
ترجمه:
صفوان از عبدالله بن بکیر نقل کرده است که گفت: از امام صادق (علیهالسلام) درباره شاذکونه (فرشی که برای نماز استفاده میشود) که مَنی بر آن ریخته شده باشد، پرسیدم. آیا میتوان بر روی آن نماز خواند؟ ایشان فرمودند: نه.
مرحوم شیخ (طوسی) گفته است: این روایت بر استحباب (ترک نماز) یا بر این اساس حمل میشود که نجاست مرطوب باشد و به نمازگزار سرایت کند.
4159- 7- (3)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ مَرَّ بِمَکَانٍ قَدْ رُشَّ فِیهِ خَمْرٌ قَدْ شَرِبَتْهُ الْأَرْضُ وَ بَقِیَ نَدَاهُ أَ یُصَلِّی فِیهِ قَالَ إِنْ أَصَابَ مَکَاناً غَیْرَهُ فَلْیُصَلِّ فِیهِ وَ إِنْ لَمْ یُصِبْ فَلْیُصَلِّ وَ لَا بَأْسَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (4)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (5).
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر (علیهالسلام) نقل کرده است که گفت: از او پرسیدم درباره مردی که از مکانی عبور میکند که در آن شراب پاشیده شده و زمین آن را جذب کرده است و رطوبت آن باقی مانده است. آیا میتواند در آن مکان نماز بخواند؟ فرمود: اگر مکان دیگری یافت، در آنجا نماز بخواند؛ و اگر مکانی پیدا نکرد، در همانجا نماز بخواند و اشکالی ندارد.
(6)31 بَابُ جَوَازِ الصَّلَاةِ فِیمَا لَا تَتِمُّ الصَّلَاةُ فِیهِ مُنْفَرِداً وَ إِنْ کَانَ نَجِساً مِثْلِ الْقَلَنْسُوَةِ وَ التِّکَّةِ وَ الْجَوْرَبِ وَ الْکَمَرَةِ وَ النَّعْلِ وَ الْخُفَّیْنِ وَ مَا أَشْبَهَ ذَلِکَ ترجمه:
4160- 1- (7)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ
مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: کُلُّ مَا کَانَ لَا تَجُوزُ فِیهِ الصَّلَاةُ وَحْدَهُ فَلَا بَأْسَ بِأَنْ یَکُونَ عَلَیْهِ الشَّیْءُ مِثْلُ الْقَلَنْسُوَةِ وَ التِّکَّةِ وَ الْجَوْرَبِ.
ترجمه:
زرارة از یکی از آن دو (امام باقر یا امام صادق علیهالسلام) نقل کرده است که فرمود: هر چیزی که نماز خواندن بهتنهایی بر روی آن جایز نیست، اشکالی ندارد که چیزی مانند کلاه، بند شلوار و جوراب روی آن (نجاستی) باشد.
4161- 2- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الصَّیْرَفِیِّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ یُصَلِّی فِی الْخُفِّ الَّذِی قَدْ أَصَابَهُ الْقَذَرُ فَقَالَ إِذَا کَانَ مِمَّا لَا تَتِمُّ فِیهِ الصَّلَاةُ فَلَا بَأْسَ.
وَ عَنِ الْمُفِیدِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ مِثْلَهُ (2).
ترجمه:
حماد بن عثمان از کسی که از امام صادق (علیهالسلام) روایت کرده، نقل کرده است درباره مردی که در خفی (نوعی کفش) نماز میخواند که نجاست به آن رسیده است. امام فرمود: اگر از چیزهایی است که نماز در آن کامل نمیشود (یعنی پوشش کامل بدن نیست)، اشکالی ندارد.
4162- 3- (3)وَ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَی الْخَشَّابِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنِ ابْنِ أَبِی لَیْلَی عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ قَلَنْسُوَتِی وَقَعَتْ فِی بَوْلٍ فَأَخَذْتُهَا فَوَضَعْتُهَا عَلَی رَأْسِی ثُمَّ صَلَّیْتُ فَقَالَ لَا بَأْسَ.
ترجمه:
زرارة گفت: به امام صادق (علیهالسلام) گفتم: کلاه من در ادرار افتاد، سپس آن را برداشتم و بر سرم گذاشتم و بعد نماز خواندم. امام فرمود: اشکالی ندارد.
4163- 4- (4)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی الْبِلَادِ عَمَّنْ حَدَّثَهُمْ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا بَأْسَ بِالصَّلَاةِ فِی الشَّیْءِ الَّذِی لَا تَجُوزُ الصَّلَاةُ فِیهِ وَحْدَهُ یُصِیبُ الْقَذَرَ مِثْلِ الْقَلَنْسُوَةِ وَ التِّکَّةِ وَ الْجَوْرَبِ.
ترجمه:
ابراهیم بن ابی البلاد از کسی که برای او روایت کرده از امام صادق (علیهالسلام) نقل کرده است که فرمود: اشکالی ندارد نماز خواندن با چیزی که بهتنهایی نمیتوان در آن نماز خواند و نجاست به آن رسیده است، مانند کلاه، بند شلوار و جوراب.
4164- 5- (5)وَ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ دَاوُدَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ
الْحُسَیْنِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ أَوْ غَیْرِهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ: کُلُّ مَا کَانَ عَلَی الْإِنْسَانِ أَوْ مَعَهُ مِمَّا لَا تَجُوزُ الصَّلَاةُ فِیهِ وَحْدَهُ فَلَا بَأْسَ أَنْ یُصَلَّی فِیهِ وَ إِنْ کَانَ فِیهِ قَذَرٌ مِثْلُ الْقَلَنْسُوَةِ وَ التِّکَّةِ وَ الْکَمَرَةِ (1)
(هامش المخطوط) الصحاح 2- 809.
- وَ النَّعْلِ وَ الْخُفَّیْنِ وَ مَا أَشْبَهَ ذَلِکَ.أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2).
ترجمه:
عبدالله بن سنان از کسی که به او خبر داده، از امام صادق (علیهالسلام) نقل کرده است که فرمود: هر چیزی که بر انسان باشد یا همراه او باشد و به تنهایی نماز در آن جایز نباشد، اشکالی ندارد که با آن نماز خوانده شود، حتی اگر نجس باشد، مانند کلاه،دستمال، چیزی که بوسیله آن سرآلت را بسته باشد، نعلین، و دو خف (کفش) و چیزهای مشابه آن.
(3)32 بَابُ طَهَارَةِ بَاطِنِ الْقَدَمِ وَ النَّعْلِ وَ الْخُفِّ بِالْمَشْیِ عَلَی الْأَرْضِ النَّظِیفَةِ الْجَافَّةِ أَوِ الْمَسْحِ بِهَا حَتَّی تَزُولَ النَّجَاسَةُ ترجمه:
4165- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ صَالِحٍ عَنِ الْأَحْوَلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: فِی الرَّجُلِ یَطَأُ عَلَی الْمَوْضِعِ الَّذِی لَیْسَ بِنَظِیفٍ ثُمَّ یَطَأُ بَعْدَهُ مَکَاناً نَظِیفاً فَقَالَ لَا بَأْسَ إِذَا کَانَ خَمْسَةَ عَشَرَ ذِرَاعاً أَوْ نَحْوَ ذَلِکَ.
ترجمه:
احول از امام صادق (علیهالسلام) نقل کرده است که درباره مردی که بر مکانی که پاک نیست قدم میگذارد و سپس بر مکانی پاک قدم میگذارد، پرسید. امام فرمود: اشکالی ندارد اگر فاصله حدود پانزده ذراع یا چیزی نزدیک به آن باشد.
4166- 2- (5)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: کُنْتُ مَعَ أَبِی جَعْفَرٍ ع إِذْ مَرَّ عَلَی عَذِرَةٍ یَابِسَةٍ فَوَطِئَ عَلَیْهَا فَأَصَابَتْ ثَوْبَهُ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ قَدْ وَطِئْتَ عَلَی عَذِرَةٍ فَأَصَابَتْ ثَوْبَکَ فَقَالَ أَ لَیْسَ هِیَ یَابِسَةً فَقُلْتُ بَلَی فَقَالَ لَا بَأْسَ إِنَّ الْأَرْضَ یُطَهِّرُ بَعْضُهَا بَعْضاً (6)
و المراد ما ذکر فی العنوان. (منه قده).
.ترجمه:
محمد بن مسلم گفت: همراه امام باقر (علیهالسلام) بودم که بر مدفوع خشکشدهای گذشت و بر آن قدم گذاشت و به لباسش برخورد کرد. گفتم: فدایت شوم، بر مدفوعی پا گذاشتید که به لباستان برخورد کرد. امام فرمود: آیا خشک نیست؟ گفتم: بله. فرمود: اشکالی ندارد، زمین بخشی از آن را پاک میکند.
1) الکمرة محرکة، رأس الذکر- (ق) و المراد به کیس تربط به الکمرة لمنع تعدی النجاسة.
2) یأتی ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 6 من الباب 32 من هذه الأبواب.
3) الباب 32 فیه 10 أحادیث.
4) الکافی 3- 38- 1.
5) الکافی 3- 38- 2 و أورد ذیله فی الحدیث 14 من الباب 26 من هذه الأبواب.
6) یعنی أن الأرض یطهر بعضها نجاسة بعض. و فیه اجمال یظهر معناه من الأحادیث الباقیة.
4167- 3- (1)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنِ الْمُعَلَّی بْنِ خُنَیْسٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْخِنْزِیرِ یَخْرُجُ مِنَ الْمَاءِ فَیَمُرُّ عَلَی الطَّرِیقِ فَیَسِیلُ مِنْهُ الْمَاءُ أَمُرُّ عَلَیْهِ حَافِیاً فَقَالَ أَ لَیْسَ وَرَاءَهُ شَیْءٌ جَافٌّ قُلْتُ بَلَی قَالَ فَلَا بَأْسَ إِنَّ الْأَرْضَ یُطَهِّرُ بَعْضُهَا بَعْضاً.
ترجمه:
معلی بن خنیس گفت: از امام صادق (علیهالسلام) درباره خوکی که از آب خارج میشود و بر روی راه میگذرد و آب از آن سرازیر میشود، پرسیدم. آیا میتوانم بر روی آن با پای برهنه عبور کنم؟ امام فرمود: آیا چیزی خشک در پشت آن وجود دارد؟ گفتم: بله. فرمود: اشکالی ندارد، زیرا زمین بخشی از آن را پاک میکند.
4168- 4- (2)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ مُحَمَّدٍ الْحَلَبِیِّ قَالَ: نَزَلْنَا فِی مَکَانٍ بَیْنَنَا وَ بَیْنَ الْمَسْجِدِ زُقَاقٌ قَذِرٌ فَدَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فَقَالَ أَیْنَ نَزَلْتُمْ فَقُلْتُ نَزَلْنَا فِی دَارِ فُلَانٍ فَقَالَ إِنَّ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَ الْمَسْجِدِ زُقَاقاً قَذِراً أَوْ قُلْنَا لَهُ إِنَّ بَیْنَنَا وَ بَیْنَ الْمَسْجِدِ زُقَاقاً قَذِراً فَقَالَ لَا بَأْسَ الْأَرْضُ تُطَهِّرُ بَعْضُهَا بَعْضاً قُلْتُ فَالسِّرْقِینُ الرَّطْبُ أَطَأُ عَلَیْهِ فَقَالَ لَا یَضُرُّکَ مِثْلُهُ.
ترجمه:
محمد حلبی گفت: در محلی نازل شدیم که بین ما و مسجد زباله دان نجسی وجود داشت. وارد بر امام صادق (علیهالسلام) شدم، ایشان پرسیدند: کجا نازل شدهاید؟ گفتم: در خانه فلانی نازل شدهایم. ایشان فرمودند: آیا بین شما و مسجد زباله دان وجود دارد؟ گفتیم: بله، بین ما و مسجد زبالهزاری است. ایشان فرمودند: اشکالی ندارد، زیرا زمین بخشی از آن را پاک میکند. گفتم: و درباره سرکینهای مرطوب که بر آن پا میگذارم چه؟ فرمودند: چیزی شبیه به آن ضرری ندارد.
4169- 5- (3)قَالَ الْکُلَیْنِیُّ وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی إِذَا کَانَ جَافّاً فَلَا تَغْسِلْهُ.
ترجمه:
مرحوم کلینی گفت: و در روایت دیگری آمده است: اگر (نجاست) خشک باشد، آن را نشویید.
4170- 6- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ أَبِی الْقَاسِمِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ وَ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی جَمِیعاً عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ أَبِی عِیسَی قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِنِّی وَطِئْتُ عَذِرَةً بِخُفِّی وَ مَسَحْتُهُ حَتَّی لَمْ أَرَ فِیهِ شَیْئاً مَا تَقُولُ فِی الصَّلَاةِ فِیهِ قَالَ لَا بَأْسَ.
ترجمه:
حفص بن ابی عیسی گفت: به امام صادق (علیهالسلام) گفتم: من بر مدفوعی با خف (کفش) پا گذاشتم و آن را پاک کردم تا چیزی در آن ندیدم. درباره نماز خواندن در آن چه میگویی؟ فرمود: اشکالی ندارد.
4171- 7- (5)وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ وَ عَلِیِّ بْنِ حَدِیدٍ وَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَعْیَنَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع رَجُلٌ وَطِئَ عَلَی عَذِرَةٍ
فَسَاخَتْ رِجْلُهُ فِیهَا أَ یَنْقُضُ ذَلِکَ وُضُوءَهُ وَ هَلْ یَجِبُ عَلَیْهِ غَسْلُهَا فَقَالَ لَا یَغْسِلُهَا إِلَّا أَنْ یَقْذَرَهَا وَ لَکِنَّهُ یَمْسَحُهَا حَتَّی یَذْهَبَ أَثَرُهَا وَ یُصَلِّی.
ترجمه:
زرارة بن أعین گفت: به امام باقر (علیهالسلام) گفتم: مردی بر مدفوعی پا گذاشت و پایش در آن فرو رفت. آیا این موجب نقض وضوی او میشود و آیا باید آن را بشوید؟ فرمود: او جز در صورتی که آن را نجس بداند، نباید آن را بشوید، بلکه باید آن را پاک کند تا اثر آن برطرف شود و سپس نماز بخواند.
4172- 8- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّهُ سَأَلَهُ عَنِ الرَّجُلِ یَتَوَضَّأُ وَ یَمْشِی حَافِیاً وَ رِجْلُهُ رَطْبَةٌ قَالَ إِنْ کَانَتْ أَرْضُکُمْ مُبَلَّطَةً أَجْزَأَکُمُ الْمَشْیُ عَلَیْهَا فَقَالَ أَمَّا نَحْنُ فَیَجُوزُ لَنَا ذَلِکَ لِأَنَّ أَرْضَنَا مُبَلَّطَةٌ یَعْنِی مَفْرُوشَةً بِالْحَصَی.
ترجمه:
عمار بن موسی از امام صادق (علیهالسلام) در حدیثی پرسید: درباره مردی که وضو میگیرد و با پای برهنه راه میرود و پایش مرطوب است، چه میفرمایید؟ امام فرمود: اگر زمین شما سنگفرش باشد، راه رفتن بر روی آن برای شما کافی است. عمار گفت: اما ما (در جای دیگر) میتوانیم این کار را انجام دهیم، زیرا زمین ما سنگفرش است، یعنی با شن فرش شده است.
4173- 9- (2)مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ نَوَادِرِ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ مُحَمَّدٍ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ إِنَّ طَرِیقِی إِلَی الْمَسْجِدِ فِی زُقَاقٍ یُبَالُ فِیهِ فَرُبَّمَا مَرَرْتُ فِیهِ وَ لَیْسَ عَلَیَّ حِذَاءٌ فَیَلْصَقُ بِرِجْلِی مِنْ نَدَاوَتِهِ فَقَالَ أَ لَیْسَ تَمْشِی بَعْدَ ذَلِکَ فِی أَرْضٍ یَابِسَةٍ قُلْتُ بَلَی قَالَ فَلَا بَأْسَ إِنَّ الْأَرْضَ یُطَهِّرُ بَعْضُهَا بَعْضاً قُلْتُ فَأَطَأُ عَلَی الرَّوْثِ الرَّطْبِ قَالَ لَا بَأْسَ أَنَا وَ اللَّهِ رُبَّمَا وَطِئْتُ عَلَیْهِ ثُمَّ أُصَلِّی وَ لَا أَغْسِلُهُ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ کَمَا مَرَّ (3).
ترجمه:
محمد حلبی از امام صادق (علیهالسلام) نقل کرده است که گفت: به ایشان گفتم: راه من به مسجد از کوچهای میگذرد که در آنجا ادرار میشود و شاید بر روی آن بروم و بدون کفش باشم، و از رطوبت آن به پایم میچسبد. امام فرمود: آیا بعد از آن در زمین خشک راه نمیروی؟ گفتم: بله. فرمود: اشکالی ندارد، زیرا زمین بخشی از آن را پاک میکند. گفتم: آیا میتوانم بر روی مدفوع مرطوب پا بگذارم؟ فرمود: اشکالی ندارد، به خدا قسم شاید من هم بر آن پا گذاشتهام و سپس نماز خواندهام و آن را نشستهام.
4174- 10- (4)وَ قَدْ تَقَدَّمَ حَدِیثُ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: جَرَتِ السُّنَّةُ فِی الْغَائِطِ بِثَلَاثَةِ أَحْجَارٍ أَنْ یَمْسَحَ الْعِجَانَ وَ لَا یَغْسِلَهُ وَ یَجُوزُ أَنْ یَمْسَحَ رِجْلَیْهِ وَ لَا یَغْسِلَهُمَا.
1) التهذیب 2- 372- 1548، تقدم صدره فی الحدیث 4 من الباب 29 من هذه الأبواب و قطعة منه فی الحدیث 5 من الباب 32 من أبواب لباس المصلی.
2) مستطرفات السرائر- 27- 8.
3) مر فی الحدیث 4 من هذا الباب.
4) تقدم فی الحدیث 3 من الباب 30 من أبواب أحکام الخلوة.
5) و تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الباب 10 من أبواب النواقض.
ترجمه:
و حدیث زراره از امام باقر (علیهالسلام) پیشتر آمده است که فرمود: سنت در استفاده از سنگ برای رفع حاجت بر این است که با سه سنگ (مدفوع) را پاک کند و آن را نشوید و میتواند پاهایش را پاک کند و آنها را نشوید.
(1)33 بَابُ طَهَارَةِ الْحَیَّةِ وَ الْفَأْرَةِ وَ الْعَظَایَةِ وَ الْوَزَغِ فِی حَالِ حَیَاتِهَا وَ اسْتِحْبَابِ غَسْلِ أَثَرِ الْفَأْرَةِ أَوْ نَضْحِهِ ترجمه:
4175- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْعَظَایَةِ وَ الْحَیَّةِ وَ الْوَزَغِ یَقَعُ فِی الْمَاءِ فَلَا یَمُوتُ أَ یُتَوَضَّأُ مِنْهُ لِلصَّلَاةِ قَالَ لَا بَأْسَ بِهِ (3)- وَ سَأَلْتُهُ عَنْ فَأْرَةٍ وَقَعَتْ فِی حُبِّ دُهْنٍ وَ أُخْرِجَتْ قَبْلَ أَنْ تَمُوتَ أَ یَبِیعُهُ مِنْ مُسْلِمٍ قَالَ نَعَمْ وَ یَدَّهِنُ بِهِ (4).
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر (علیهالسلام) نقل کرده است که گفت: از او درباره سوسک، مار، و وزغی که در آب میافتد و نمیمیرد، پرسیدم: آیا میتوان از آن برای وضو گرفتن برای نماز استفاده کرد؟ فرمود: اشکالی ندارد. همچنین از او درباره موشی که در ظرف روغن میافتد و قبل از اینکه بمیرد، بیرون میآید، پرسیدم: آیا میتواند آن را به مسلمانی بفروشد؟ فرمود: بله، و میتواند روغن مالی کردن استفاده کند .
4176- 2- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْفَأْرَةِ الرَّطْبَةِ قَدْ وَقَعَتْ فِی الْمَاءِ فَتَمْشِی عَلَی الثِّیَابِ أَ یُصَلَّی فِیهَا قَالَ اغْسِلْ مَا رَأَیْتَ مِنْ أَثَرِهَا وَ مَا لَمْ تَرَهُ انْضِحْهُ بِالْمَاءِ.
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ (عَنْ مُوسَی بْنِ الْقَاسِمِ) (6)وَ أَبِی قَتَادَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ مِثْلَهُ (7)وَ عَنِ الْمُفِیدِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ مِثْلَهُ (8).
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر (علیهالسلام) نقل کرده است که گفت: از او درباره موش مرطوبی که در آب افتاده و بر روی لباسها میچرخد، پرسیدم: آیا میتوان در آن نماز خواند؟ فرمود: آنچه را که از اثر آن دیدی بشوی و آنچه را که ندیدی با آب بشوی.
4177- 3- (9)قَالَ الشَّیْخُ وَ فِی رِوَایَةِ أَبِی قَتَادَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ وَ الْکَلْبُ مِثْلُ ذَلِکَ.
1) الباب 33 فیه 3 أحادیث.
2) التهذیب 1- 419- 1326، و أورده فی الحدیث 1 من الباب 9 من أبواب الأسار.
3) الاستبصار 1- 23- 58 و قرب الإسناد- 84، و أورد قطعة منه فی الحدیث 13 من الباب 8 من الماء المطلق.
4) الاستبصار 1- 24- 61، و قرب الإسناد- 113، ذیل الحدیث.
5) التهذیب 1- 261- 761 و 2- 366- 1522.
6) فی المصدر- عن أبی القاسم.
7) ورد هذا السند فی الحدیث- 761.
8) ورد هذا السند فی الحدیث- 761.
9) التهذیب 1- 262- 761.
وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ (1)
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ (2)
وَ
رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ تَرَکَ ذِکْرَ الْکَلْبِ (3).
أَقُولُ: لَا مُنَافَاةَ بَیْنَ کَوْنِ حُکْمِ الْفَأْرَةِ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ وَ حُکْمِ الْکَلْبِ عَلَی الْوُجُوبِ لِلتَّصْرِیحِ بِالْحُکْمَیْنِ کَمَا مَرَّ هُنَا (4)وَ فِی الْأَسْآرِ (5)وَ غَیْرِ ذَلِکَ (6)وَ یَأْتِی فِی الْأَطْعِمَةِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ (7).
ترجمه:
شیخ گفت: و در روایت ابی قتاده از علی بن جعفر نیز (ذکر شده) که درباره سگ نیز همین حکم است.
من میگویم: هیچ تناقضی بین حکم موش که مستحب است و حکم سگ که واجب است وجود ندارد، زیرا هر دو حکم به صراحت ذکر شدهاند همانطور که در اینجا و در سایر موارد آمده است و در مورد غذاها نیز انشاءالله خواهد آمد.
(8)34 بَابُ نَجَاسَةِ الْمَیْتَةِ مِنْ کُلِّ مَا لَهُ نَفْسٌ سَائِلَةٌ إِلَّا أَنْ یُطَهَّرَ الْمُسْلِمُ بِالْغُسْلِ ترجمه:
4178- 1- (9)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَیْمُونٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ یَقَعُ ثَوْبُهُ عَلَی جَسَدِ الْمَیِّتِ قَالَ إِنْ کَانَ غُسِّلَ فَلَا تَغْسِلْ مَا أَصَابَ ثَوْبَکَ مِنْهُ وَ إِنْ کَانَ لَمْ یُغَسَّلْ فَاغْسِلْ مَا أَصَابَ ثَوْبَکَ مِنْهُ یَعْنِی إِذَا بَرَدَ الْمَیِّتُ.
وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
ابراهیم بن میمون گفت: از امام صادق (علیهالسلام) درباره مردی پرسیدم که لباسش بر بدن میت میافتد. فرمود: اگر میت غسل داده شده باشد، چیزی که به لباس تو برخورد کرده را نشوی، و اگر میت غسل داده نشده باشد، آنچه که به لباس تو برخورد کرده را بشوی، یعنی زمانی که میت سرد شده باشد.
4179- 2- (2)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یُصِیبُ ثَوْبُهُ جَسَدَ الْمَیِّتِ فَقَالَ یَغْسِلُ مَا أَصَابَ الثَّوْبَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (3)
وَ الَّذِی قَبْلَهُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ.
ترجمه:
حلبی از امام صادق (علیهالسلام) نقل کرده است که در حدیثی گفت: از او درباره مردی که لباسش به بدن میت میخورد، پرسیدم. فرمود: آنچه که به لباس برخورد کرده را بشوید.
4180- 3- (4)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ هَلْ یَحِلُّ أَنْ یَمَسَّ الثَّعْلَبَ وَ الْأَرْنَبَ أَوْ شَیْئاً مِنَ السِّبَاعِ حَیّاً أَوْ مَیِّتاً قَالَ لَا یَضُرُّهُ وَ لَکِنْ یَغْسِلُ یَدَهُ (5).
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
یونس از برخی از یارانش از امام صادق (علیهالسلام) نقل کرده است که گفت: از او پرسیدم آیا جایز است که به روباه، خرگوش یا چیزی از درندگان چه زنده و چه مرده دست بزند؟ فرمود: به او ضرری نمیزند، اما باید دستش را بشوید.
4181- 4- (7)وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْوَاسِطِیِّ عَنْ قَاسِمٍ الصَّیْقَلِ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی الرِّضَا ع أَنِّی أَعْمَلُ أَغْمَادَ السُّیُوفِ مِنْ جُلُودِ الْحُمُرِ الْمَیْتَةِ فَتُصِیبُ ثِیَابِی فَأُصَلِّی فِیهَا فَکَتَبَ إِلَیَّ اتَّخِذْ ثَوْباً لِصَلَاتِکَ فَکَتَبْتُ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ الثَّانِی ع- کُنْتُ کَتَبْتُ إِلَی أَبِیکَ ع
1) الکافی 3- 161- 7.
2) الکافی 3- 161- 4، و أورد صدره فی الحدیث 4 من الباب 6 من أبواب غسل المس.
3) التهذیب 1- 276- 812 و الاستبصار 1- 192- 671.
4) الکافی 3- 60- 4 و أورده فی الحدیث 4 من الباب 6 من غسل المس.
5) فی نسخة- یدیه (هامش المخطوط).
6) التهذیب 1- 266- 763 و 277- 816.
7) الکافی 3- 407- 16، و أورده فی الحدیث 1 من الباب 49 من هذه الأبواب.
بِکَذَا وَ کَذَا فَصَعُبَ عَلَیَّ ذَلِکَ فَصِرْتُ أَعْمَلُهَا مِنْ جُلُودِ الْحُمُرِ الْوَحْشِیَّةِ الذَّکِیَّةِ فَکَتَبَ إِلَیَّ کُلُّ أَعْمَالِ الْبِرِّ بِالصَّبْرِ یَرْحَمُکَ اللَّهُ فَإِنْ کَانَ مَا تَعْمَلُ وَحْشِیّاً ذَکِیّاً فَلَا بَأْسَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
قاسم صیقل گفت: به امام رضا (علیهالسلام) نوشتم که من غلافهای شمشیر را از پوستهای الاغهای مرده میسازم که به لباسهایم میخورد و در آن نماز میخوانم. پس ایشان به من نوشتند: برای نماز خود لباس خاصی تهیه کن. سپس به امام جواد(علیهالسلام) نوشتم که من اینگونه با پدرتان نامه نگاری کردم جواب ایشان برای من سخت شده است. بنابراین شروع به ساختن آن از پوستهای الاغهای وحشی مذکّی کردم. سپس ایشان به من نوشتند: تمام اعمال نیکو با صبرانجام می شود ، رحمت خداوند بر تو باد، و اگر آنچه انجام میدهی، از پوست وحشی مذکّی باشد، اشکالی ندارد.
4182- 5- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: سُئِلَ الصَّادِقُ ع عَنْ جُلُودِ الْمَیْتَةِ یُجْعَلُ فِیهَا اللَّبَنُ وَ الْمَاءُ وَ السَّمْنُ مَا تَرَی فِیهِ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِأَنْ تَجْعَلَ فِیهَا مَا شِئْتَ مِنْ مَاءٍ أَوْ لَبَنٍ أَوْ سَمْنٍ وَ تَتَوَضَّأَ مِنْهُ وَ تَشْرَبَ وَ لَکِنْ لَا تُصَلِّی فِیهَا.
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی التَّقِیَّةِ لِأَنَّهُ مُوَافِقٌ لَهَا وَ یَحْتَمِلُ الْحَمْلَ عَلَی مَا لَا نَفْسَ لَهُ لِمَا تَقَدَّمَ (3)وَ یَأْتِی (4)إِنْ شَاءَ اللَّهُ.
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین گفت: از امام صادق (علیهالسلام) درباره پوستهای میت که در آنها شیر، آب و روغن ریخته میشود، سؤال شد. فرمود: اشکالی ندارد که در آنها هر چه بخواهی از آب، شیر یا روغن بریزی و از آن وضو بگیری و بنوشی، اما در آن نماز نخوانی.
میگویم: این سخن به تقیه حمل میشود، زیرا با آن موافق است و احتمال دارد که به آنچه که دارای نفس نیست، حمل شود، بر اساس آنچه که پیشتر ذکر شد.
(5)35 بَابُ طَهَارَةِ الْمَیْتَةِ مِمَّا لَیْسَ لَهُ نَفْسٌ سَائِلَةٌ ترجمه:
4183- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنِ الْمُفِیدِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ
1) التهذیب 2- 358- 1483.
2) الفقیه 1- 11- 15.
3) تقدم فی الحدیث 1 من الباب 33 من هذه الأبواب.
4) یأتی فی الباب 35 من هذه الأبواب، و تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 1 و 4 و 6 و 8 و 11 و 13 من الباب 3 و الحدیث 1 من الباب 4 و الحدیث 5 من الباب 5، و الحدیث 15 من الباب 8، و الحدیث 9 من الباب 9 و الحدیث 10 و 12 و 13 و 14 و 17 و 18 و 19 من الباب 14، و الحدیث 1 و 3 و 5 و 6 من الباب 15، و الباب 17 و 18 و 19 و الحدیث 1 و 2 و 4 من الباب 21، و الحدیث 1 و 2 و 5 و 7 من الباب 22 من أبواب الماء المطلق و الباب 5 من أبواب الماء المضاف و یأتی ما یدلّ علیه فی الحدیث 2 من الباب 49 و الباب 50 من هذه الأبواب، و الباب 6 و 7 من أبواب ما یکتسب به. و الباب 33 و 34 من أبواب الاطعمة المحرمة.
5) الباب 35 فیه 6 أحادیث.
6) التهذیب 1- 230- 665 و 284- 832.
الْحَسَنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سُئِلَ عَنِ الْخُنْفَسَاءِ وَ الذُّبَابِ وَ الْجَرَادِ وَ النَّمْلَةِ وَ مَا أَشْبَهَ ذَلِکَ یَمُوتُ فِی الْبِئْرِ وَ الزَّیْتِ وَ السَّمْنِ وَ شِبْهِهِ قَالَ کُلُّ مَا لَیْسَ لَهُ دَمٌ فَلَا بَأْسَ.
ترجمه:
عمار ساباطی از امام صادق (ع) نقل کرده است: از ایشان درباره خنفساء (سوسک)، مگس، ملخ، مورچه و چیزهای مشابه آنها که در چاه، روغن و سمن (چربی حیوانی) و مانند آنها میمیرند، سؤال شد. امام فرمودند: هر موجودی که خون ندارد، اشکالی ندارد.
4184- 2- (1)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَفْصِ بْنِ غِیَاثٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ ع قَالَ: لَا یُفْسِدُ الْمَاءَ إِلَّا مَا کَانَتْ لَهُ نَفْسٌ سَائِلَةٌ.
ترجمه:
حفص بن غیاث از جعفر بن محمد (امام صادق) از پدرش (امام باقر) نقل کرده است که فرمود: آب را فاسد نمیکند، مگر چیزی که دارای "نفس سائله" باشد (یعنی چیزی که خون جهنده دارد).
4185- 3- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع کُلُّ شَیْءٍ یَسْقُطُ فِی الْبِئْرِ لَیْسَ لَهُ دَمٌ مِثْلُ الْعَقَارِبِ وَ الْخَنَافِسِ وَ أَشْبَاهِ ذَلِکَ فَلَا بَأْسَ.
ترجمه:
ابن مسکان گفت: امام صادق علیه السلام فرمود: هر چیزی که در چاه بیفتد و خون ندارد، مانند عقربها و سوسکها و چیزهای مشابه آن، اشکالی ندارد.
4186- 4- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ جَرَّةٍ وُجِدَ فِیهَا خُنْفَسَاءُ قَدْ مَاتَتْ قَالَ أَلْقِهَا وَ تَوَضَّأْ مِنْهُ وَ إِنْ کَانَ عَقْرَباً فَأَرِقِ الْمَاءَ وَ تَوَضَّأْ مِنْ مَاءٍ غَیْرِهِ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
سماعه گفت: از امام صادق (ع) درباره کوزهای که در آن سوسکی مرده پیدا شد، سؤال کردم. فرمود: آن را بیرون بینداز و از آن آب وضو بگیر. و اگر عقرب بود، آب را بریز و از آب دیگری وضو بگیر.
4187- 5- (4)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی رَفَعَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا یُفْسِدُ الْمَاءَ إِلَّا مَا کَانَتْ لَهُ نَفْسٌ سَائِلَةٌ.
ترجمه:
محمد بن یحیی با سند خود از امام صادق (ع) نقل کرده است که فرمود: آب را فاسد نمیکند، مگر چیزی که دارای "نفس سائله" باشد (یعنی چیزی که خون جهنده دارد).
4188- 6- (5)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ
عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ سَأَلَ أَخَاهُ مُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ ع عَنِ الْعَقْرَبِ وَ الْخُنْفَسَاءِ وَ أَشْبَاهِهِمَا یَمُوتُ فِی الْجَرَّةِ أَوِ الدَّنِّ یُتَوَضَّأُ مِنْهُ لِلصَّلَاةِ قَالَ لَا بَأْسَ.
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر (ع) پرسید درباره عقرب، سوسک و چیزهای مشابه آنها که در کوزه یا خمره میمیرند، آیا میتوان از آن برای وضو گرفتن بهمنظور نماز استفاده کرد؟ امام فرمود: اشکالی ندارد.
(1)36 بَابُ اسْتِحْبَابِ تَرْکِ الْخُبْزِ وَ شِبْهِهِ إِذَا شَمَّهُ الْفَأْرُ أَوِ الْکَلْبُ ترجمه:
4189- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْفَأْرَةِ وَ الْکَلْبِ إِذَا أَکَلَا مِنَ الْخُبْزِ أَوْ شَمَّاهُ أَ یُؤْکَلُ قَالَ یُطْرَحُ مَا شَمَّاهُ وَ یُؤْکَلُ مَا بَقِیَ.
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر (ع) نقل کرده است: از او پرسیدم درباره موش و سگ که اگر از نان بخورند یا آن را بو کنند، آیا میتوان آن را خورد؟ فرمود: آن قسمتی که آنها بو کردهاند دور انداخته شود و باقیمانده خورده شود.
4190- 2- (3)وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقٍ عَنْ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْکَلْبِ وَ الْفَأْرَةِ أَکَلَا مِنَ الْخُبْزِ وَ شِبْهِهِ قَالَ یُطْرَحُ مِنْهُ وَ یُؤْکَلُ الْبَاقِی.
ترجمه:
عمار از امام صادق (ع) نقل کرده است که از ایشان درباره سگ و موش که از نان و چیزهای مشابه آن بخورند، سؤال شد. امام فرمود: قسمتی که خورده شده دور انداخته شود و باقیمانده خورده شود.
4191- 3- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ شُعَیْبِ بْنِ وَاقِدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ زَیْدٍ عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ ع فِی حَدِیثِ الْمَنَاهِی قَالَ: نَهَی رَسُولُ اللَّهِ ص عَنْ أَکْلِ سُؤْرِ الْفَأْرِ.
ترجمه:
حسین بن زید از امام صادق جعفر بن محمد (ع) از پدرانشان نقل کرده است که در حدیث مناهی فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم از خوردن باقیمانده آب موش نهی کرد.
(1)37 بَابُ أَنَّ کُلَّ شَیْءٍ طَاهِرٌ حَتَّی یُعْلَمَ وُرُودُ النَّجَاسَةِ عَلَیْهِ وَ أَنَّ مَنْ شَکَّ فِی أَنَّ مَا أَصَابَهُ بَوْلٌ أَوْ مَاءٌ مَثَلًا أَوْ شَکَّ فِی تَقَدُّمِ وُرُودِ النَّجَاسَةِ عَلَی الِاسْتِعْمَالِ وَ تَأَخُّرِهَا عَنْهُ بَنَی عَلَی الطَّهَارَةِ فِیهِمَا ترجمه:
4192- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لَهُ أَصَابَ ثَوْبِی دَمُ رُعَافٍ أَوْ غَیْرِهِ أَوْ شَیْءٌ مِنْ مَنِیٍّ إِلَی أَنْ قَالَ فَإِنْ ظَنَنْتُ أَنَّهُ قَدْ أَصَابَهُ وَ لَمْ أَتَیَقَّنْ ذَلِکَ فَنَظَرْتُ فَلَمْ أَرَ شَیْئاً ثُمَّ صَلَّیْتُ فَرَأَیْتُ فِیهِ قَالَ تَغْسِلُهُ وَ لَا تُعِیدُ الصَّلَاةَ قُلْتُ لِمَ ذَاکَ قَالَ لِأَنَّکَ کُنْتَ عَلَی یَقِینٍ مِنْ طَهَارَتِکَ ثُمَّ شَکَکْتَ فَلَیْسَ یَنْبَغِی لَکَ أَنْ تَنْقُضَ الْیَقِینَ بِالشَّکِّ أَبَداً قُلْتُ فَهَلْ عَلَیَّ إِنْ شَکَکْتُ فِی أَنَّهُ أَصَابَهُ شَیْءٌ أَنْ أَنْظُرَ فِیهِ قَالَ لَا وَ لَکِنَّکَ إِنَّمَا تُرِیدُ أَنْ تُذْهِبَ الشَّکَّ الَّذِی وَقَعَ فِی نَفْسِکَ الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
زراره گفت: به امام (ع) گفتم: لباسم به خون بینی یا چیز دیگری مثل منی آلوده شده است. (تا اینکه امام فرمود:) اگر گمان کنم که چیزی به آن رسیده ولی یقین نداشته باشم و نگاه کنم و چیزی نبینم، سپس نماز بخوانم و بعد ببینم که در آن اثری هست، امام فرمود: آن را بشوی ولی نماز را دوباره نخوان. گفتم: چرا؟ فرمود: زیرا تو یقین به طهارت داشتی و سپس شک کردی، و نباید یقین را با شک نقض کنی. گفتم: آیا اگر شک کنم که چیزی به آن اصابت کرده است، باید به آن نگاه کنم؟ فرمود: نه، ولی تو میخواهی شک را که در دلت افتاده، برطرف کنی.
4193- 2- (4)وَ عَنْهُ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا إِبْرَاهِیمَ ع عَنْ رَجُلٍ یَبُولُ بِاللَّیْلِ فَیَحْسَبُ أَنَّ الْبَوْلَ أَصَابَهُ فَلَا یَسْتَیْقِنُ فَهَلْ یُجْزِیهِ أَنْ یَصُبَّ عَلَی ذَکَرِهِ إِذَا بَالَ وَ لَا یَتَنَشَّفَ قَالَ یَغْسِلُ مَا اسْتَبَانَ أَنَّهُ قَدْ أَصَابَهُ وَ یَنْضِحُ مَا یَشُکُّ فِیهِ مِنْ جَسَدِهِ وَ ثِیَابِهِ وَ یَتَنَشَّفُ قَبْلَ أَنْ یَتَوَضَّأَ.
أَقُولُ: الْمُرَادُ بِالتَّنَشُّفِ الِاسْتِبْرَاءُ وَ بِالْوُضُوءِ الِاسْتِنْجَاءُ.
ترجمه:
عبد الرحمن بن حجاج گفت: از امام ابراهیم (ع) درباره مردی که در شب ادرار میکند و گمان میکند که ادرار به او اصابت کرده ولی یقین ندارد، پرسیدم. آیا برای او کافی است که بر روی آلتش هنگام ادرار کردن آب بریزد و خشک نکند؟ امام فرمود: آنچه که مشخص است که به او اصابت کرده، باید بشوید و در جایی که شک دارد، بر روی بدن و لباسهایش آب بپاشد و قبل از وضو باید خود را خشک کند.
من میگویم: منظور از "تنشّف" استبراء و از وضو استنجاء است.
4194- 3- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ مُوسَی بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ ع (2)فِی حَدِیثٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْفَأْرَةِ وَ الدَّجَاجَةِ وَ الْحَمَامِ وَ أَشْبَاهِهَا تَطَأُ الْعَذِرَةَ ثُمَّ تَطَأُ الثَّوْبَ أَ یُغْسَلُ قَالَ إِنْ کَانَ اسْتَبَانَ مِنْ أَثَرِهِ شَیْءٌ فَاغْسِلْهُ وَ إِلَّا فَلَا بَأْسَ.
وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی کِتَابِ قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ وَ سَأَلْتُهُ وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
علی بن محمد (ع) در حدیثی فرمود: از او درباره موش، مرغ و کبوتر و چیزهای مشابه آنها که بر نجاست پا میگذارند و سپس بر روی لباس پا میگذارند، سؤال کردم: آیا باید آن لباس را شست؟ فرمود: اگر از اثر آن چیزی نمایان باشد، آن را بشوی، وگرنه اشکالی ندارد.
4195- 4- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: کُلُّ شَیْءٍ نَظِیفٌ حَتَّی تَعْلَمَ أَنَّهُ قَذِرٌ فَإِذَا عَلِمْتَ فَقَدْ قَذِرَ وَ مَا لَمْ تَعْلَمْ فَلَیْسَ عَلَیْکَ.
ترجمه:
عمار از امام صادق (ع) در حدیثی نقل کرده است: هر چیزی پاک است تا زمانی که بدانی نجس است. و وقتی که دانستی که نجس شده، پس یقیناً نجس است، و آنچه را که نمیدانی، بر تو نیست.
4196- 5- (5)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَفْصِ بْنِ غِیَاثٍ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ: مَا أُبَالِی أَ بَوْلٌ أَصَابَنِی أَوْ مَاءٌ إِذَا لَمْ أَعْلَمْ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (6)
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ فِی أَحَادِیثِ الْمَاءِ (7)وَ فِی أَحَادِیثِ الْبَلَلِ الْخَارِجِ بَعْدَ الْبَوْلِ
وَ غَیْرِهَا مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (1)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (2).
ترجمه:
حفص بن غیاث از جعفر (امام صادق) از پدرش (امام باقر) از علی (ع) نقل کرده است که فرمود: من اهمیتی نمیدهم که آیا ادرار به من اصابت کرده یا آب، وقتی که نمیدانم.
(3)38 بَابُ نَجَاسَةِ الْخَمْرِ وَ النَّبِیذِ وَ الْفُقَّاعِ وَ کُلِّ مُسْکِرٍ ترجمه:
4197- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ سَأَلَ أَبِی أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الَّذِی یُعِیرُ ثَوْبَهُ لِمَنْ یَعْلَمُ أَنَّهُ یَأْکُلُ الْجِرِّیَّ أَوْ یَشْرَبُ الْخَمْرَ فَیَرُدُّهُ أَ یُصَلِّی فِیهِ قَبْلَ أَنْ یَغْسِلَهُ قَالَ لَا یُصَلِّی فِیهِ حَتَّی یَغْسِلَهُ.
ترجمه:
عبدالله بن سنان گفت: پدرم از امام صادق (ع) درباره کسی که لباسش را به کسی قرض میدهد که میداند او شراب مینوشد یا از چیزهای نجس استفاده میکند، پرسید. آیا میتواند در آن لباس قبل از شستن نماز بخواند؟ امام فرمود: در آن لباس نماز نمیخواند تا آن را بشوید.
4198- 2- (5)وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ قَالَ قَرَأْتُ فِی کِتَابِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ ع جُعِلْتُ فِدَاکَ رَوَی زُرَارَةُ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع- فِی الْخَمْرِ یُصِیبُ ثَوْبَ الرَّجُلِ أَنَّهُمَا قَالا لَا بَأْسَ بِأَنْ یُصَلِّیَ فِیهِ إِنَّمَا حَرُمَ شُرْبُهَا وَ رُوِیَ عَنْ (6)زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ إِذَا
1) تقدم فی الباب 13 من أبواب النواقض و فی الحدیث 5 من الباب 16 من هذه الأبواب.
2) یأتی ما یدلّ علی استصحاب الطهارة فی الحدیث 1 من الباب 74 و فی الباب 75 من هذه الأبواب.
3) الباب 38 فیه 15 حدیثا.
4) الکافی 3- 405- 5، و رواه فی التهذیب 2- 361- 1494، و الاستبصار 1- 393- 1498.
5) الکافی 3- 407- 14 و التهذیب 1- 281- 826.
6) فی نسخة- غیر- هامش المخطوط-.
أَصَابَ ثَوْبَکَ خَمْرٌ أَوْ نَبِیذٌ یَعْنِی الْمُسْکِرَ فَاغْسِلْهُ إِنْ عَرَفْتَ مَوْضِعَهُ وَ إِنْ لَمْ تَعْرِفْ مَوْضِعَهُ فَاغْسِلْهُ کُلَّهُ وَ إِنْ صَلَّیْتَ فِیهِ فَأَعِدْ صَلَاتَکَ فَأَعْلِمْنِی مَا آخُذُ بِهِ فَوَقَّعَ ع بِخَطِّهِ وَ قَرَأْتُهُ (1)خُذْ بِقَوْلِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع.
ترجمه:
علی بن مهزیار گفت: در کتاب عبدالله بن محمد به امام کاظم علیه السلام خواندم: «روایات زُراره از امام باقر و امام صادق (ع) درباره شرابی که بر لباس مردی میریزد، اینگونه است که آنها گفتند: اشکالی ندارد که در آن لباس نماز بخواند، زیرا فقط نوشیدن آن حرام است.» و از زُراره از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: «اگر خمر یا نوشیدنی مسکر بر لباس تو بیفتد، اگر محل آن را شناختهای، آن را بشوی. و اگر محل آن را نمیشناسی، کل آن را بشوی. و اگر در آن نماز خواندهای، نمازت را دوباره بخوان.» سپس فرمود: «به من بگو چه باید انجام دهم»، و به خط خود نوشت و من آن را خواندم: «به قول امام صادق (ع) عمل کن.»
4199- 3- (2)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ بَعْضِ مَنْ رَوَاهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا أَصَابَ ثَوْبَکَ خَمْرٌ أَوْ نَبِیذٌ مُسْکِرٌ فَاغْسِلْهُ إِنْ عَرَفْتَ مَوْضِعَهُ وَ إِنْ لَمْ تَعْرِفْ مَوْضِعَهُ فَاغْسِلْهُ کُلَّهُ وَ إِنْ صَلَّیْتَ فِیهِ فَأَعِدْ صَلَاتَکَ.
ترجمه:
یونس از برخی از راویان نقل کرده است که امام صادق (ع) فرمود: «اگر خمر یا نوشیدنی مسکر بر لباس تو بیفتد، اگر محل آن را شناختهای، آن را بشوی. و اگر محل آن را نمیشناسی، کل آن را بشوی. و اگر در آن لباس نماز خواندهای، نمازت را دوباره بخوان.»
4200- 4- (3)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ خَیْرَانَ الْخَادِمِ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی الرَّجُلِ ع أَسْأَلُهُ عَنِ الثَّوْبِ یُصِیبُهُ الْخَمْرُ وَ لَحْمُ الْخِنْزِیرِ أَ یُصَلَّی فِیهِ أَمْ لَا فَإِنَّ أَصْحَابَنَا قَدِ اخْتَلَفُوا فِیهِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ صَلِّ فِیهِ فَإِنَّ اللَّهَ إِنَّمَا حَرَّمَ شُرْبَهَا وَ قَالَ بَعْضُهُمْ لَا تُصَلِّ فِیهِ فَکَتَبَ ع لَا تُصَلِّ فِیهِ فَإِنَّهُ رِجْسٌ الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَهْلٍ مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
خیران بن خادم گفت: به آن مرد (امام) نوشتم و از او درباره لباسی که خمر و گوشت خوک به آن میرسد، پرسیدم که آیا در آن لباس میتوان نماز خواند یا نه، زیرا اصحاب ما در این موضوع اختلاف نظر دارند. برخی از آنها گفتند: در آن نماز بخوان، زیرا خدا فقط نوشیدن آن را حرام کرده است. و برخی دیگر گفتند: در آن نماز نخوان. پس امام (ع) نوشت: در آن نماز نخوان، زیرا آن [خمر و گوشت خوک] نجس است.
4201- 5- (5)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی جَمِیلٍ (6)الْبَصْرِیِّ عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَکَمِ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْفُقَّاعِ فَقَالَ لَا تَشْرَبْهُ فَإِنَّهُ خَمْرٌ مَجْهُولٌ فَإِذَا أَصَابَ ثَوْبَکَ فَاغْسِلْهُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (1)
وَ کَذَا کُلُّ مَا قَبْلَهُ.
ترجمه:
هشام بن حکم گفت: از امام صادق (ع) درباره فُقاع (نوشیدنی حاوی مالت) پرسیدم. امام فرمود: «آن را نخور، زیرا آن خمر ناشناختهای است. و اگر بر لباس تو بیفتد، آن را بشوی.»
4202- 6- (2)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ وَضَّاحٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثِ النَّبِیذِ قَالَ: مَا یَبُلُّ الْمِیلَ یُنَجِّسُ حُبّاً مِنْ مَاءٍ یَقُولُهَا ثَلَاثاً.
ترجمه:
ابو بصیر از امام صادق (ع) در حدیثی درباره نبیذ (نوشیدنی تخمیری) نقل کرده است که فرمود: «آنچه که میافتد ازبول سه بار میگوید: آن ظرف آب را نجس میکند.»
4203- 7- (3)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا تُصَلِّ فِی بَیْتٍ فِیهِ خَمْرٌ وَ لَا مُسْکِرٌ لِأَنَّ الْمَلَائِکَةَ لَا تَدْخُلُهُ وَ لَا تُصَلِّ فِی ثَوْبٍ قَدْ أَصَابَهُ خَمْرٌ أَوْ مُسْکِرٌ حَتَّی یُغْسَلَ.
ترجمه:
عمار از امام صادق (ع) نقل کرده است که فرمود: «در خانهای که خمر یا نوشیدنی مسکر وجود دارد، نماز نخوان، زیرا ملائکه وارد آن نمیشوند. و در لباسی که خمر یا نوشیدنی مسکر به آن رسیده، نماز نخوان تا آن لباس شسته شود.»
4204- 8- (4)وَ عَنْهُ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْمُبَارَکِ عَنْ زَکَرِیَّا بْنِ آدَمَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنْ قَطْرَةِ خَمْرٍ أَوْ نَبِیذٍ مُسْکِرٍ قَطَرَتْ فِی قِدْرٍ فِیهِ لَحْمٌ کَثِیرٌ وَ مَرَقٌ کَثِیرٌ قَالَ یُهَرَاقُ الْمَرَقُ أَوْ یُطْعِمُهُ أَهْلَ الذِّمَّةِ أَوِ الْکَلْبَ وَ اللَّحْمَ اغْسِلْهُ وَ کُلْهُ قُلْتُ فَإِنَّهُ قَطَرَ فِیهِ الدَّمُ قَالَ الدَّمُ تَأْکُلُهُ النَّارُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ قُلْتُ فَخَمْرٌ أَوْ نَبِیذٌ قَطَرَ فِی عَجِینٍ أَوْ دَمٌ قَالَ فَقَالَ فَسَدَ قُلْتُ أَبِیعُهُ مِنَ الْیَهُودِ وَ النَّصَارَی وَ أُبَیِّنُ لَهُمْ قَالَ نَعَمْ فَإِنَّهُمْ یَسْتَحِلُّونَ شُرْبَهُ قُلْتُ وَ الْفُقَّاعُ هُوَ بِتِلْکَ الْمَنْزِلَةِ إِذَا قَطَرَ فِی شَیْءٍ مِنْ ذَلِکَ قَالَ فَقَالَ أَکْرَهُ أَنْ آکُلَهُ إِذَا قَطَرَ فِی شَیْءٍ مِنْ طَعَامِی.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ کَمَا یَأْتِی فِی الْأَشْرِبَةِ الْمُحَرَّمَةِ (5)أَقُولُ: یَأْتِی الْوَجْهُ فِی حُکْمِ الدَّمِ فِی مَحَلِّهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ (6).
ترجمه:
زکریا بن آدام گفت: از امام کاظم علیه السلام درباره قطرهای از خمر یا نبیذ مسکر که در دیگ حاوی گوشت زیاد و مایع زیاد افتاده بود، سؤال کردم. فرمود: «آن مایع باید ریخته شود، یا به اهل ذمه (غیر مسلمانان) یا به سگ داده شود و گوشت را بشوی و بخور.» گفتم: «اگر خون به آن بیفتد چه؟» فرمود: «خون را آتش میخورد انشاءالله.» گفتم: «پس اگر خمر یا نبیذ در خمیر یا خون بیفتد چه؟» فرمود: «فاسد میشود.» گفتم: «آیا میتوانم آن را به یهود و نصارا بفروشم و برایشان توضیح دهم؟» فرمود: «بله، زیرا آنها نوشیدن آن را حلال میدانند.» گفتم: «و درباره فُقاع، آیا در آن صورت هم به همین شکل است اگر در چیزی از این موارد بیفتد؟» فرمود: «از خوردن آن در چنین حالتی اکراه دارم.»
4205- 9- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ أَبِی بَکْرٍ الْحَضْرَمِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَصَابَ ثَوْبِی نَبِیذٌ أُصَلِّی فِیهِ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ قَطْرَةٌ مِنْ نَبِیذٍ قَطَرَ فِی حُبٍّ أَشْرَبُ مِنْهُ قَالَ نَعَمْ إِنَّ أَصْلَ النَّبِیذِ حَلَالٌ وَ إِنَّ أَصْلَ الْخَمْرِ حَرَامٌ.
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی النَّبِیذِ الَّذِی لَا یُسْکِرُ کَمَا مَرَّ فِی الْمَاءِ الْمُضَافِ (2).
ترجمه:
ابو بکر حضرمی گفت: به امام صادق (ع) گفتم: «اگر نبیذ بر لباس من بیفتد، آیا میتوانم در آن نماز بخوانم؟» فرمود: «بله.» گفتم: «اگر قطرهای از نبیذ در آبی که مینوشم بیفتد، آیا میتوانم بنوشم؟» فرمود: «بله، زیرا اصل نبیذ حلال است و اصل خمر حرام است.»
من میگویم: این را شیخ به نبیذی حمل کرده است که مست نمیکند، همانطور که در مورد آب مخلوط (مضاف) نیز ذکر شده است.
4206- 10- (3)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ الْحُسَیْنِ (4)بْنِ أَبِی سَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِنْ أَصَابَ ثَوْبِی شَیْءٌ مِنَ الْخَمْرِ أُصَلِّی فِیهِ قَبْلَ أَنْ أَغْسِلَهُ قَالَ لَا بَأْسَ إِنَّ الثَّوْبَ لَا یُسْکِرُ.
أَقُولُ: یَأْتِی وَجْهُهُ (5).
ترجمه:
حسین بن ابی ساره گفت: به امام صادق (ع) گفتم: «اگر چیزی از خمر بر لباس من بیفتد، آیا میتوانم قبل از شستن آن در آن نماز بخوانم؟» فرمود: «اشکالی ندارد، زیرا لباس مست نمیکند.»
4207- 11- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ قَالَ: سَأَلَ رَجُلٌ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع وَ أَنَا عِنْدَهُ عَنْ الْمُسْکِرِ وَ النَّبِیذِ یُصِیبُ الثَّوْبَ قَالَ لَا بَأْسَ.
وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ مِثْلَهُ (7).
ترجمه:
عبدالله بن بکیری گفت: مردی از امام صادق (ع) سؤال کرد در مورد مسکر و نبیذ که به لباس میرسد ومنهم حضورداشتم. امام فرمود: «اشکالی ندارد.»
4208- 12- (8)وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ سَیَابَةَ عَنِ
الْحُسَیْنِ (1)بْنِ أَبِی سَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّا نُخَالِطُ الْیَهُودَ وَ النَّصَارَی- وَ الْمَجُوسَ وَ نَدْخُلُ عَلَیْهِمْ وَ هُمْ یَأْکُلُونَ وَ یَشْرَبُونَ فَیَمُرُّ سَاقِیهِمْ فَیَصُبُّ عَلَی ثِیَابِی الْخَمْرَ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِهِ إِلَّا أَنْ تَشْتَهِیَ أَنْ تَغْسِلَهُ لِأَثَرِهِ.
أَقُولُ: حَمَلَ الشَّیْخُ هَذِهِ الْأَخْبَارَ عَلَی التَّقِیَّةِ مِنْ سَلَاطِینِ ذَلِکَ الْوَقْتِ وَ جَمْعٍ مِنْ عُلَمَاءِ الْعَامَّةِ وَ حَمَلَ مَا لَا تَصْرِیحَ فِیهِ بِالصَّلَاةِ عَلَی اللُّبْسِ فِی غَیْرِ الصَّلَاةِ وَ یُمْکِنُ الْحَمْلُ عَلَی تَعَذُّرِ الْإِزَالَةِ وَ بَعْضُهُ یُمْکِنُ حَمْلُهُ عَلَی الْإِنْکَارِ.
ترجمه:
حسین بن ابی ساره گفت: به امام صادق (ع) گفتم: «ما با یهود و نصارا و مجوس اختلاط داریم و به خانههای آنها میرویم و آنها در حال خوردن و نوشیدن هستند. ساقی خمرشان ازکنارما عبورمی کند و بر لباس من خمر میریزد.» فرمود: «اشکالی ندارد، مگر اینکه بخواهی به خاطر اثرش آن را بشویی.»
من میگویم: شیخ این اخبار را بر تقیه از سلاطین آن زمان و جمعی از علمای عامه حمل کرده و آنچه که تصریحی در آن به نماز نیست، بر لباس در غیر نماز حمل کرده است و ممکن است حمل بر تعذر از پاک کردن و برخی دیگر بر انکار باشد.
4209- 13- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: سُئِلَ أَبُو جَعْفَرٍ وَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع فَقِیلَ لَهُمَا إِنَّا نَشْتَرِی ثِیَاباً یُصِیبُهَا الْخَمْرُ وَ وَدَکُ (3)الْخِنْزِیرِ عِنْدَ حَاکَتِهَا أَ نُصَلِّی فِیهَا قَبْلَ أَنْ نَغْسِلَهَا فَقَالا نَعَمْ لَا بَأْسَ إِنَّمَا حَرَّمَ اللَّهُ أَکْلَهُ وَ شُرْبَهُ وَ لَمْ یُحَرِّمْ لُبْسَهُ وَ مَسَّهُ وَ الصَّلَاةَ فِیهِ.
وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ وَ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ وَ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ کُلِّهِمْ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ بُکَیْرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع وَ عَنْ أَبِی الصَّبَّاحِ وَ أَبِی سَعِیدٍ وَ الْحَسَنِ النَّبَّالِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین گفت: از امام باقر (ع) و امام صادق (ع) سؤال شد: «ما لباسهایی میخریم که خمر و دک (چربی) خوک به آنها میرسد. آیا میتوانیم قبل از شستن آنها در آن نماز بخوانیم؟» فرمودند: «بله، هیچ اشکالی ندارد. خداوند فقط خوردن و نوشیدن آن را حرام کرده و پوشیدن و لمس کردن آن و نماز خواندن در آن را حرام نکرده است.»
4210- 14- (5)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ أَحْمَدَ وَ عَبْ دِ اللَّهِ ابْنَیْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْخَمْرِ وَ النَّبِیذِ الْمُسْکِرِ یُصِیبُ ثَوْبِی أَغْسِلُهُ أَوْ أُصَلِّی فِیهِ قَالَ صَلِّ فِیهِ إِلَّا أَنْ تَقْذَرَهُ فَتَغْسِلَ مِنْهُ مَوْضِعَ الْأَثَرِ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی إِنَّمَا حَرَّمَ شُرْبَهَا.
ترجمه:
ابن رئاب گفت: از امام صادق (ع) سؤال کردم: «در مورد خمر و نبید مسکر که به لباس من میرسد، آیا باید آن را بشویم یا میتوانم در آن نماز بخوانم؟» فرمود: «در آن نماز بخوان، مگر اینکه آن را کثیف بدانی و بخواهی موضع اثر آن را بشویی. خداوند فقط نوشیدن آن را حرام کرده است.»
4211- 15- (1)وَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ النَّضُوحِ یُجْعَلُ فِی النَّبِیذِ أَ یَصْلُحُ أَنْ تُصَلِّیَ الْمَرْأَةُ وَ هُوَ فِی رَأْسِهَا قَالَ لَا حَتَّی تَغْتَسِلَ مِنْهُ.
أَقُولُ: وَ قَدْ عَرَفْتَ أَنَّ مَا دَلَّ عَلَی النَّجَاسَةِ أَقْوَی وَ أَحْوَطُ وَ أَنَّ مَا دَلَّ عَلَی الطَّهَارَةِ مَحْمُولٌ عَلَی التَّقِیَّةِ أَوْ نَحْوِهَا وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی النَّجَاسَةِ أَیْضاً فِی أَحَادِیثِ الْأَوَانِی وَ فِی الْأَشْرِبَةِ وَ غَیْرِ ذَلِکَ (2).
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر (ع) نقل کرده است که گفت: از او درباره نضوح (آب کثیف) که در نبید قرار میگیرد سؤال کردم که آیا زن میتواند در حالتی که آن در سر او است نماز بخواند؟ فرمود: «نمیتواند تا زمانی که از آن غسل کند.»
میگویم : «و تو میدانی که آنچه نشاندهنده نجاست است قویتر و احتیاطیتر است و آنچه نشاندهنده طهارت است بر اساس تقیه یا مشابه آن حمل میشود. همچنین احادیثی وجود دارد که نشاندهنده نجاست است در مورد ظروف و نوشیدنیها و غیره.»
(3)39 بَابُ طَهَارَةِ بُصَاقِ شَارِبِ الْخَمْرِ مَعَ خُلُوِّهِ مِنَ النَّجَاسَةِ ترجمه:
4212- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّلْتِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ عَبْدِ الْحَمِیدِ بْنِ أَبِی الدَّیْلَمِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع رَجُلٌ یَشْرَبُ الْخَمْرَ فَبَصَقَ فَأَصَابَ ثَوْبِی (5)مِنْ بُصَاقِهِ قَالَ لَیْسَ بِشَیْءٍ.
ترجمه:
عبد الحمید بن ابی الدیلَم از امام صادق علیه السلام میپرسد که اگر مردی خمر بنوشد و سپس بوسهای بزند که به لباس او بخورد، آیا آن لباس نجس میشود یا نه.
4213- 2- (6)وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحُسَیْنِ (7)بْنِ مُوسَی الْحَنَّاطِ قَالَ: سَأَلْتُ
1) قرب الإسناد- 101.
2) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 2 و 6 من الباب 15 من أبواب الماء المطلق و فی الحدیث 1 من الباب 14 و فی الحدیث 7 من الباب 30 من هذه الأبواب و یأتی ما یدلّ علیه فی الباب 51 و 53 من هذه الأبواب و فی الباب 35 من الأشربة المحرمة.
3) الباب 39 فیه حدیثان.
4) التهذیب 1- 282- 827 و الاستبصار 1- 191- 670.
5) فی الاستبصار- علی ثوبی (هامش المخطوط).
6) التهذیب 1- 280- 825 و الاستبصار 1- 190- 667.
7) فی هامش المخطوط عن نسخة- الحسن.
أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یَشْرَبُ الْخَمْرَ ثُمَّ یَمُجُّهُ مِنْ فِیهِ فَیُصِیبُ ثَوْبِی فَقَالَ لَا بَأْسَ.
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی مَا یُوَافِقُ الْحَدِیثَ الْأَوَّلَ وَ قَدْ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی طَهَارَةِ الرِّیقِ وَ عَلَی عَدَمِ وُجُوبِ تَطْهِیرِ الْبَوَاطِنِ (1)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی الْأَشْرِبَةِ (2).
ترجمه:
حسین بن موسی الحنّاط از امام صادق (ع) میپرسد که اگر مردی خمر بنوشد و سپس آن را از دهانش بیرون بیاندازد و به لباس او بخورد، آیا آن لباس نجس میشود یا نه.
امام صادق (ع) در پاسخ میفرمایند که در این مورد هیچ اشکالی وجود ندارد،
(3)40 بَابُ عَدَمِ وُجُوبِ الْإِعَادَةِ عَلَی مَنْ صَلَّی وَ ثَوْبُهُ أَوْ بَدَنُهُ نَجِسٌ قَبْلَ الْعِلْمِ بِالنَّجَاسَةِ ترجمه:
4214- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَرَی فِی ثَوْبِ أَخِیهِ دَماً وَ هُوَ یُصَلِّی قَالَ لَا یُؤْذِنْهُ حَتَّی یَنْصَرِفَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
محمد بن مسلم از یکی ازدو امام معصوم علیهما السلام میپرسد که اگر فردی در حال نماز،خونی بر لباس برادرش ببیند، آیا باید به او هشدار دهد یا خیر.
امام (ع) در پاسخ میفرماید: نباید او را در حین نماز آگاه کند تا وقتی که نماز را به پایان برساند و از نماز خارج شود.
4215- 2- (6)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی رَجُلٍ صَلَّی فِی ثَوْبٍ فِیهِ جَنَابَةٌ (7)رَکْعَتَیْنِ ثُمَّ عَلِمَ بِهِ قَالَ عَلَیْهِ أَنْ یَبْتَدِئَ الصَّلَاةَ قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ صَلَّی وَ فِی ثَوْبِهِ جَنَابَةٌ أَوْ دَمٌ حَتَّی فَرَغَ مِنْ صَلَاتِهِ ثُمَّ عَلِمَ قَالَ مَضَتْ صَلَاتُهُ وَ لَا شَیْءَ عَلَیْهِ.
ترجمه:
از ابی بصیر از امام صادق (ع) درباره مردی که در لباسی که جنابت داشت دو رکعت نماز خواند و سپس متوجه شد، فرمود: باید نماز را از سر بگیرد. و از ایشان درباره مردی که نماز خواند در حالی که در لباسش جنابت یا خون بود تا اینکه نمازش تمام شد و سپس متوجه شد، پرسیدم. فرمود: نمازش گذشته و چیزی بر او نیست.
1) تقدم فی الباب 17 و الباب 24 من هذه الأبواب.
2) یأتی فی الحدیث 1 من الباب 35 من أبواب الاشربة المحرمة.
3) الباب 40 فیه 10 أحادیث.
4) الکافی 3- 406- 8، أورده فی الحدیث 1 الباب 47 من هذه الأبواب.
5) التهذیب 2- 361- 1493.
6) الکافی 3- 405- 6، و التهذیب 2- 360- 1489، و الاستبصار 1- 181- 634.
7) فی نسخة- فیه نکتة من جنابة (هامش المخطوط).
4216- 3- (1)وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ أَصَابَ ثَوْبَهُ جَنَابَةٌ أَوْ دَمٌ قَالَ إِنْ کَانَ عَلِمَ أَنَّهُ أَصَابَ ثَوْبَهُ جَنَابَةٌ قَبْلَ أَنْ یُصَلِّیَ ثُمَّ صَلَّی فِیهِ وَ لَمْ یَغْسِلْهُ فَعَلَیْهِ أَنْ یُعِیدَ مَا صَلَّی وَ إِنْ کَانَ لَمْ یَعْلَمْ بِهِ فَلَیْسَ عَلَیْهِ إِعَادَةٌ (2)وَ إِنْ کَانَ یَرَی أَنَّهُ أَصَابَهُ شَیْءٌ فَنَظَرَ فَلَمْ یَرَ شَیْئاً أَجْزَأَهُ أَنْ یَنْضِحَهُ بِالْمَاءِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ (3)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ.
ترجمه:
عبدالله بن سنان گفت: از امام صادق (ع) درباره مردی که جنابت یا خونی به لباسش رسید، پرسیدم. فرمود: اگر دانست که جنابت به لباسش رسیده قبل از اینکه نماز بخواند و سپس در آن نماز خواند و آن را نشست، باید نمازی که خوانده را دوباره بخواند. و اگر ندانست که جنابت به آن رسیده، پس بر او اعادهای (تکرار نماز) واجب نیست. و اگر گمان میکرد که چیزی به لباسش رسیده و نگاه کرد ولی چیزی ندید، کافی است که آن را با آب بپاشد.
4217- 4- (4)وَ قَدْ تَقَدَّمَ حَدِیثٌ عَنْ عَلِیٍّ ع أَنَّهُ قَالَ: مَا أُبَالِی أَ بَوْلٌ أَصَابَنِی أَمْ مَاءٌ إِذَا لَمْ أَعْلَمْ.
ترجمه:
و حدیثی از علی (ع) آمده است که فرمود: برایم تفاوتی ندارد که آیا ادرار به من رسیده یا آب، اگر ندانم.
4218- 5- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ أَبَانٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یُصَلِّی وَ فِی ثَوْبِهِ عَذِرَةٌ مِنْ إِنْسَانٍ أَوْ سِنَّوْرٍ أَوْ کَلْبٍ أَ یُعِیدُ صَلَاتَهُ قَالَ إِنْ کَانَ لَمْ یَعْلَمْ فَلَا یُعِیدُ.
ترجمه:
عبدالرحمن بن ابی عبدالله گفت: از امام صادق (ع) درباره مردی که نماز میخواند و در لباسش مدفوع انسان یا گربه یا سگ بود، پرسیدم. آیا نمازش را باید تکرار کند؟ فرمود: اگر نمیدانست، پس نماز را تکرار نمیکند.
4219- 6- (6)وَ عَنْهُ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْعِیصِ بْنِ الْقَاسِمِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ صَلَّی فِی ثَوْبِ رَجُلٍ أَیَّاماً ثُمَّ إِنَّ صَاحِبَ الثَّوْبِ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ لَا یُصَلَّی فِیهِ قَالَ لَا یُعِیدُ شَیْئاً مِنْ صَلَاتِهِ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ (7)
1) الکافی 3- 406- 9.
2) فی هامش المخطوط ما نصه- قوله- و ان کان لم یعلم به فلیس علیه إعادة. ساقط فی موضع من التهذیب (منه قده).
3) التهذیب 2- 359- 1488 و الاستبصار 1- 182- 636.
4) تقدم فی الحدیث 5 الباب 37 من هذه الأبواب.
5) التهذیب 2- 359- 1487، و الاستبصار 1- 180- 630، الکافی 3- 404- 2 و 406- 11.
6) التهذیب 2- 360- 1490، و الاستبصار 1- 180- 631.
7) الکافی 3- 404- 1.
وَ الَّذِی قَبْلَهُ بِهَذَا السَّنَدِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع وَ رَوَاهُ أَیْضاً بِهَذَا السَّنَدِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ أَبَانٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ مِثْلَهُ.
ترجمه:
عیص بن قاسم گفت: از امام صادق (ع) درباره مردی پرسیدم که چند روز در لباس مرد دیگری نماز خوانده بود، سپس صاحب لباس به او خبر داد که در آن لباس نباید نماز خوانده شود. فرمود: هیچیک از نمازهایش را نباید دوباره بخواند.
4220- 7- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنْ أَصَابَ ثَوْبَ الرَّجُلِ الدَّمُ فَصَلَّی فِیهِ وَ هُوَ لَا یَعْلَمُ فَلَا إِعَادَةَ عَلَیْهِ وَ إِنْ هُوَ عَلِمَ قَبْلَ أَنْ یُصَلِّیَ فَنَسِیَ وَ صَلَّی فِیهِ فَعَلَیْهِ الْإِعَادَةُ.
ترجمه:
ابوبصیر از امام صادق (ع) نقل کرد که فرمود: اگر به لباس مردی خون برسد و او در آن نماز بخواند در حالی که نمیدانسته، پس بر او اعادهای (تکرار نماز) واجب نیست. و اگر قبل از نماز دانسته و فراموش کرده و در آن نماز خوانده، بر او واجب است که نمازش را اعاده کند.
4221- 8- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ وَهْبِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الْجَنَابَةِ تُصِیبُ الثَّوْبَ وَ لَا یَعْلَمُ بِهَا صَاحِبُهُ فَیُصَلِّی فِیهِ ثُمَّ یَعْلَمُ بَعْدَ ذَلِکَ قَالَ یُعِیدُ إِذَا لَمْ یَکُنْ عَلِمَ.
أَقُولُ: یَأْتِی وَجْهُهُ (3).
ترجمه:
وهب بن عبد ربه از امام صادق (ع) درباره جنابتی که به لباس برسد و صاحب آن نداند و در آن نماز بخواند، سپس بعد از آن متوجه شود، نقل کرده است. فرمود: اگر پیش از آن نمیدانسته، نماز را دوباره میخواند.
4222- 9- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ وُهَیْبِ بْنِ حَفْصٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ صَلَّی وَ فِی ثَوْبِهِ بَوْلٌ أَوْ جَنَابَةٌ فَقَالَ عَلِمَ بِهِ أَوْ لَمْ یَعْلَمْ فَعَلَیْهِ إِعَادَةُ الصَّلَاةِ إِذَا عَلِمَ.
أَقُولُ: حَمَلَهُمَا الشَّیْخُ عَلَی مَنْ لَمْ یَعْلَمْ وَقْتَ الصَّلَاةِ وَ قَدْ کَانَ عَلِمَ قَبْلَهَا وَ هُوَ حَسَنٌ لِمَا مَضَی (5)وَ یَأْتِی (6)وَ یُمْکِنُ الْحَمْلُ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ وَ یُمْکِنُ حَمْلُ الْأَوَّلِ عَلَی الْإِنْکَارِ.
ترجمه:
ابوبصیر از امام صادق (ع) نقل میکند که او از ایشان درباره مردی پرسید که نماز خوانده و در لباسش ادرار یا جنابت بوده است. امام فرمود: چه بداند و چه نداند، وقتی آگاه شود باید نماز را اعاده کند.
میگویم: شیخ این روایت را به فردی که هنگام نماز نمیدانسته و پیش از آن آگاه بوده، حمل کرده است و این تفسیر خوب است به دلیل آنچه قبلاً گذشت. همچنین میتوان آن را بر استحباب حمل کرد و یا روایت اول را بهعنوان انکار در نظر گرفت.
4223- 10- (1)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ احْتَجَمَ فَأَصَابَ ثَوْبَهُ دَمٌ فَلَمْ یَعْلَمْ بِهِ حَتَّی إِذَا کَانَ مِنَ الْغَدِ کَیْفَ یَصْنَعُ فَقَالَ إِنْ کَانَ رَآهُ فَلَمْ یَغْسِلْهُ فَلْیَقْضِ جَمِیعَ مَا فَاتَهُ عَلَی قَدْرِ مَا کَانَ یُصَلِّی وَ لَا یُنْقَصُ مِنْهُ شَیْءٌ وَ إِنْ کَانَ رَآهُ وَ قَدْ صَلَّی فَلْیَعْتَدَّ بِتِلْکَ الصَّلَاةِ ثُمَّ لْیَغْسِلْهُ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (2).
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش امام موسی بن جعفر (ع) نقل میکند که پرسیدم: مردی حجامت کرده و خون به لباسش رسیده، اما تا روز بعد از آن خبردار نشده است. چه باید بکند؟ امام فرمود: اگر دیده باشد و آن را نشسته باشد، باید تمام نمازهایی را که فوت شده است به اندازهای که نماز میخوانده، قضا کند و چیزی از آن کم نمیشود. و اگر دیده باشد و نماز خوانده باشد، آن نماز را معتبر بداند و سپس آن لباس را بشوید.
(3)41 بَابُ عَدَمِ وُجُوبِ الْإِعَادَةِ عَلَی مَنْ نَظَرَ فِی الثَّوْبِ قَبْلَ الصَّلَاةِ فَلَمْ یَجِدْ فِیهِ نَجَاسَةً وَ لَمْ یَعْلَمْ بِهَا مِنْ قَبْلُ ثُمَّ وَجَدَهَا بَعْدَ الصَّلَاةِ ترجمه:
4224- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ أَصَابَ ثَوْبِی دَمُ رُعَافٍ إِلَی أَنْ قَالَ قُلْتُ فَإِنْ (5)لَمْ أَکُنْ رَأَیْتُ مَوْضِعَهُ وَ عَلِمْتُ أَنَّهُ أَصَابَهُ فَطَلَبْتُهُ فَلَمْ أَقْدِرْ عَلَیْهِ فَلَمَّا صَلَّیْتُ وَجَدْتُهُ قَالَ تَغْسِلُهُ وَ تُعِیدُ قُلْتُ فَإِنْ ظَنَنْتُ أَنَّهُ قَدْ أَصَابَهُ وَ لَمْ أَتَیَقَّنْ ذَلِکَ فَنَظَرْتُ فَلَمْ أَرَ فِیهِ شَیْئاً ثُمَّ صَلَّیْتُ فَرَأَیْتُ فِیهِ قَالَ تَغْسِلُهُ وَ لَا تُعِیدُ الصَّلَاةَ قُلْتُ لِمَ ذَاکَ قَالَ لِأَنَّکَ کُنْتَ عَلَی یَقِینٍ مِنْ طَهَارَتِکَ ثُمَّ شَکَکْتَ فَلَیْسَ یَنْبَغِی لَکَ أَنْ تَنْقُضَ الْیَقِینَ بِالشَّکِّ أَبَداً الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
زراره گفت: گفتم: خون خوندماغی به لباسم رسید... تا آنکه گفتم: اگر محل آن را ندیده باشم ولی بدانم که به لباس رسیده و دنبال آن گشتم اما پیدا نکردم و پس از نماز آن را یافتم، چه کنم؟ فرمود: آن را میشویی و نماز را اعاده میکنی. گفتم: اگر گمان کنم که به لباس رسیده ولی یقین نداشته باشم و نگاه کنم و چیزی نبینم و سپس نماز بخوانم و بعد از آن ببینم، چه کنم؟ فرمود: آن را میشویی ولی نماز را اعاده نمیکنی. گفتم: چرا اینگونه است؟ فرمود: چون تو یقین به پاکی خود داشتی و سپس شک کردی، و نباید یقین را با شک از بین ببری.
1) قرب الإسناد- 95.
2) تقدم فی الحدیث 2 و 6 من الباب 20 و فی الباب 21 من هذه الأبواب و یأتی فی الباب 41 ما یدل علیه و یأتی فی الحدیث 3 من الباب 47 من هذه الأبواب ما ینافی ذلک.
3) الباب 41 فیه 4 أحادیث.
4) التهذیب 1- 421- 1335، و الاستبصار 1- 183- 641.
5) فی هامش الأصل عن التهذیب- فانی.
6) علل الشرائع- 361.
4225- 2- (1)وَ عَنْهُ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: ذَکَرَ الْمَنِیَّ فَشَدَّدَهُ فَجَعَلَهُ أَشَدَّ مِنَ الْبَوْلِ ثُمَّ قَالَ إِنْ رَأَیْتَ الْمَنِیَّ قَبْلَ أَوْ بَعْدَ مَا تَدْخُلُ فِی الصَّلَاةِ (2)- فَعَلَیْکَ إِعَادَةُ الصَّلَاةِ (3)وَ إِنْ أَنْتَ نَظَرْتَ فِی ثَوْبِکَ فَلَمْ تُصِبْهُ ثُمَّ صَلَّیْتَ فِیهِ ثُمَّ رَأَیْتَهُ بَعْدُ فَلَا إِعَادَةَ عَلَیْکَ وَ کَذَلِکَ الْبَوْلُ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
محمد بن مسلم از امام صادق (ع) نقل میکند که فرمود: درباره منی صحبت کرد و آن را سختتر از ادرار دانست. سپس فرمود: اگر منی را قبل از ورود به نماز یا بعد از آن ببینی، بر تو واجب است که نماز را دوباره بخوانی. و اگر در لباس خود نگاه کردی و چیزی نیافتی و سپس در آن نماز خواندی و بعداً آن را دیدی، بر تو اعادهای نیست و همچنین در مورد ادرار نیز همینطور است.
4226- 3- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ سَیْفٍ عَنْ مَیْمُونٍ (6)الصَّیْقَلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ رَجُلٌ أَصَابَتْهُ جَنَابَةٌ بِاللَّیْلِ فَاغْتَسَلَ فَلَمَّا أَصْبَحَ نَظَرَ فَإِذَا فِی ثَوْبِهِ جَنَابَةٌ فَقَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَمْ یَدَعْ شَیْئاً إِلَّا وَ لَهُ حَدٌّ إِنْ کَانَ حِینَ قَامَ نَظَرَ فَلَمْ یَرَ شَیْئاً فَلَا إِعَادَةَ عَلَیْهِ وَ إِنْ کَانَ حِینَ قَامَ لَمْ یَنْظُرْ فَعَلَیْهِ الْإِعَادَةُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (7)
وَ رَوَاهُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ (8)
وَ
رَوَاهُ أَیْضاً مِثْلَهُ إِلَی قَوْلِهِ فَلَا إِعَادَةَ عَلَیْهِ
ترجمه:
سیف از میمون صیقل از امام صادق علیه السلام نقل میکند که گفت: از ایشان پرسیدم: مردی در شب به جنابت رسید و غسل کرد، اما وقتی صبح شد نگریست و دید که در لباسش جنابت است. امام فرمود: حمد خداوندی را که هیچ چیزی نیست مگر اینکه حدی دارد. اگر وقتی که برخواست، ننگریست و چیزی ندید، بر او اعادهای نیست، و اگر وقتی که برخواست، ننگریست، بر او واجب است که نماز را اعاده کند.
4227- 4- (9)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: وَ قَدْ رُوِیَ فِی الْمَنِیِّ أَنَّهُ إِنْ کَانَ
الرَّجُلُ حَیْثُ قَامَ نَظَرَ وَ طَلَبَ فَلَمْ یَجِدْ شَیْئاً فَلَا شَیْءَ عَلَیْهِ فَإِنْ کَانَ لَمْ یَنْظُرْ وَ لَمْ یَطْلُبْ فَعَلَیْهِ أَنْ یَغْسِلَهُ وَ یُعِیدَ صَلَاتَهُ.
ترجمه:
محمد بن علی بن حسین گفت: در مورد منی روایت شده است که اگر مردی در جایی که ایستاده نگاه کند و جستوجو کند و چیزی نیابد، بر او چیزی نیست. و اگر ننگرد و جستوجو نکند، بر او واجب است که آن را بشوید و نماز را دوباره بخواند.
(1)42 بَابُ وُجُوبِ الْإِعَادَةِ فِی الْوَقْتِ وَ اسْتِحْبَابِ الْقَضَاءِ بَعْدَهُ عَلَی مَنْ عَلِمَ بِالنَّجَاسَةِ فَلَمْ یَغْسِلْهَا ثُمَّ نَسِیَهَا وَقْتَ الصَّلَاةِ ترجمه:
4228- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ قَالَ کَتَبَ إِلَیْهِ سُلَیْمَانُ بْنُ رُشَیْدٍ یُخْبِرُهُ أَنَّهُ بَالَ فِی ظُلْمَةِ اللَّیْلِ وَ أَنَّهُ أَصَابَ کَفَّهُ بَرْدُ نُقْطَةٍ مِنَ الْبَوْلِ لَمْ یَشُکَّ أَنَّهُ أَصَابَهُ وَ لَمْ یَرَهُ وَ أَنَّهُ مَسَحَهُ بِخِرْقَةٍ ثُمَّ نَسِیَ أَنْ یَغْسِلَهُ وَ تَمَسَّحَ بِدُهْنٍ فَمَسَحَ بِهِ کَفَّیْهِ وَ وَجْهَهُ وَ رَأْسَهُ ثُمَّ تَوَضَّأَ وُضُوءَ الصَّلَاةِ فَصَلَّی فَأَجَابَهُ بِجَوَابٍ قَرَأْتُهُ بِخَطِّهِ أَمَّا مَا تَوَهَّمْتَ مِمَّا أَصَابَ یَدَکَ فَلَیْسَ بِشَیْءٍ إِلَّا مَا تُحَقِّقُ فَإِنْ حَقَّقْتَ ذَلِکَ کُنْتَ حَقِیقاً أَنْ تُعِیدَ الصَّلَوَاتِ اللَّوَاتِی کُنْتَ صَلَّیْتَهُنَّ بِذَلِکَ الْوُضُوءِ (3)- بِعَیْنِهِ مَا کَانَ مِنْهُنَّ فِی وَقْتِهَا وَ مَا فَاتَ وَقْتُهَا فَلَا إِعَادَةَ عَلَیْکَ لَهَا مِنْ قِبَلِ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا کَانَ ثَوْبُهُ نَجِساً لَمْ یُعِدِ الصَّلَاةَ إِلَّا مَا کَانَ فِی وَقْتٍ وَ إِذَا کَانَ جُنُباً أَوْ صَلَّی عَلَی غَیْرِ وُضُوءٍ فَعَلَیْهِ إِعَادَةُ الصَّلَوَاتِ الْمَکْتُوبَاتِ اللَّوَاتِی فَاتَتْهُ لِأَنَّ الثَّوْبَ خِلَافُ الْجَسَدِ فَاعْمَلْ عَلَی ذَلِکَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.
ترجمه:
علی بن مهزیار گفت: سلیمان بن رشید به او نوشت که در ظلمت شب ادرار کرده و دستش به لکهای از ادرار آلوده شده است. او هیچ شکی نداشت که به او رسیده و آن را ندیده است و با پارچهای آن را پاک کرده و فراموش کرده که آن را بشوید. سپس به روغنی دست زده و با آن دستها و صورت و سرش را مسح کرده و وضوگرفت و نماز خواند. امام به او جوابی داد که آن را با خط خود نوشته بود: اما آنچه را که تصور کردهای که به دستت رسیده، چیزی نیست مگر اینکه به آن یقین پیدا کنی. اگر آن یقین کردی، واقعاً واجب است که نمازهایی را که با آن وضو خواندهای اعاده کنی، چه در وقتش بوده باشد و چه فوت شده باشد، بر تو اعادهای نیست. زیرا مردی که لباسش نجس است، تنها آن نمازی را که در وقتش خوانده، اعاده میکند، و اگر جنابت داشته باشد یا بیوضو نماز بخواند، بر او واجب است که نمازهای واجب فوت شدهاش را اعاده کند. زیرا لباس غیر از بدن است. پس بر آن عمل کن، انشاءالله.
4229- 2- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ أَصَابَ ثَوْبِی دَمُ رُعَافٍ أَوْ غَیْرِهِ أَوْ شَیْءٌ مِنْ مَنِیٍّ فَعَلَّمْتُ أَثَرَهُ
1) الباب 42 فیه 6 أحادیث.
2) التهذیب 1- 426- 1355، و الاستبصار 1- 184- 643 أورد ذیله فی الحدیث 4 الباب 3 من ال وضوء و الحدیث 2 الباب 39 من الجنابة.
3) المفروض فی الحدیث صحة الوضوء و ان المانع و المحذور هو النجاسة لا غیر فینبغی أن یحمل الوضوء فی قوله بذلک الوضوء علی التمسح و التدهن فانه معنی و القرینة واضحة بل التصریح فی آخره. (منه قده فی هامش المخطوط).
4) التهذیب 1- 421- 1335، و الاستبصار 1- 183- 641 تقدم ذیله فی الحدیث 1 الباب 41 من هذه الأبواب.
إِلَی أَنْ أُصِیبَ لَهُ الْمَاءَ فَأَصَبْتُ وَ حَضَرَتِ الصَّلَاةُ وَ نَسِیتُ أَنَّ بِثَوْبِی شَیْئاً وَ صَلَّیْتُ ثُمَّ إِنِّی ذَکَرْتُ بَعْدَ ذَلِکَ قَالَ تُعِیدُ الصَّلَاةَ وَ تَغْسِلُهُ قُلْتُ فَإِنِّی لَمْ أَکُنْ رَأَیْتُ مَوْضِعَهُ وَ عَلِمْتُ أَنَّهُ أَصَابَهُ فَطَلَبْتُهُ فَلَمْ أَقْدِرْ عَلَیْهِ فَلَمَّا صَلَّیْتُ وَجَدْتُهُ قَالَ تَغْسِلُهُ وَ تُعِیدُ الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
زراره گفت: گفتم: در لباسم لکهای از خون رعاف یا غیر آن یا چیزی از منی پیدا کردم وجای آن را علامت گذاری کردم تا اینکه آب را به آن بزنم. پس از حاضر شدن نماز فراموش کردم که در لباسم چیزی هست و نماز خواندم. سپس بعد از آن یادم آمد. امام فرمود: باید نماز را اعاده کنی و آن را بشویی. گفتم: اما من موضع آن را ندیدم و دانستم که به آن رسیده است و آن را جستوجو کردم و نتوانستم پیدا کنم. هنگامی که نماز خواندم، آن را یافتم. امام فرمود: آن را بشوی ونماز را اعاده کن.
4230- 3- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یُصِیبُ ثَوْبَهُ الشَّیْءُ یُنَجِّسُهُ فَیَنْسَی أَنْ یَغْسِلَهُ فَیُصَلِّی فِیهِ ثُمَّ یَذْکُرُ أَنَّهُ لَمْ یَکُنْ غَسَلَهُ أَ یُعِیدُ الصَّلَاةَ قَالَ لَا یُعِیدُ قَدْ مَضَتِ الصَّلَاةُ وَ کُتِبَتْ لَهُ.
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
علاء گفت: از ابیعبدالله پرسیدم درباره مردی که لباسی را که چیزی نجسکننده به آن رسیده، فراموش میکند بشوید و در آن نماز میخواند، سپس یادش میآید که آن را نشسته است. آیا باید نماز را اعاده کند؟ امام فرمود: اعاده نمیکند. نماز گذشته است و برای او نوشته شده است.
4231- 4- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ قَالَ: بَعَثْتُ بِمَسْأَلَةٍ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع- مَعَ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَیْمُونٍ قُلْتُ تَسْأَلُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَبُولُ فَیُصِیبُ فَخِذَهُ قَدْرُ نُکْتَةٍ مِنْ بَوْلِهِ فَیُصَلِّی وَ یَذْکُرُ بَعْدَ ذَلِکَ أَنَّهُ لَمْ یَغْسِلْهَا قَالَ یَغْسِلُهَا وَ یُعِیدُ صَلَاتَهُ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
ابن مسکان گفت: من مسألهای را به ابیعبدالله فرستادم، همراه ابراهیم بن میمون. گفتم: از او بپرس که مردی که در حین ادرار کردن، مقدار کمی از ادرارش بر ران او میافتد و او در آن حال نماز میخواند، سپس یادش میآید که آن را نشسته است، آیا باید آن را بشوید؟ او گفت: باید آن را بشوید و نماز خود را اعاده کند.
4232- 5- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یَرَی بِثَوْبِهِ الدَّمَ
فَیَنْسَی (1)أَنْ یَغْسِلَهُ حَتَّی یُصَلِّیَ قَالَ یُعِیدُ صَلَاتَهُ کَیْ یَهْتَمَّ بِالشَّیْءِ إِذَا کَانَ فِی ثَوْبِهِ عُقُوبَةً لِنِسْیَانِهِ قُلْتُ فَکَیْفَ یَصْنَعُ مَنْ لَمْ یَعْلَمْ أَ یُعِیدُ حِینَ یَرْفَعُهُ قَالَ لَا وَ لَکِنْ یَسْتَأْنِفُ.
ترجمه:
سماعة گفت: از ابیعبدالله پرسیدم درباره مردی که بر روی لباسش خون میبیند و فراموش میکند که آن را بشوید تا اینکه نماز میخواند. او گفت: باید نماز خود را اعاده کند؛ زیرا در اینجا مجازات فراموشی او است. گفتم: پس کسی که نمیداند چه کند، آیا باید درنمازی را که بالا برده(خوانده) اعاده کند؟ او گفت: نه، اما باید از نو شروع کند.
4233- 6- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ عَبْدِ الْکَرِیمِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ الْحَسَنِ بْنِ زِیَادٍ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یَبُولُ فَیُصِیبُ فَخِذَهُ (3)قَدْرُ نُکْتَةٍ مِنْ بَوْلِهِ فَیُصَلِّی ثُمَّ یَذْکُرُ بَعْدُ أَنَّهُ لَمْ یَغْسِلْهُ قَالَ یَغْسِلُهُ وَ یُعِیدُ صَلَاتَهُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (4)أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی حَدِیثِ أَبِی بَصِیرٍ (5)وَ حَدِیثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ (6)وَ غَیْرِهِمَا (7)وَ تَقَدَّمَ فِی نَوَاقِضِ الْوُضُوءِ (8)وَ فِی أَحْکَامِ الْخَلْوَةِ أَحَادِیثُ کَثِیرَةٌ فِیمَنْ نَسِیَ الِاسْتِنْجَاءَ حَتَّی صَلَّی وَ فِی بَعْضِهَا الْأَمْرُ بِالْإِعَادَةِ وَ فِی بَعْضِهَا نَفْیُ الْإِعَادَةِ (9)وَ قَدْ حَمَلَ الشَّیْخُ وَ جَمَاعَةٌ مَا تَضَمَّنَ الْإِعَادَةَ عَلَی مَنْ ذَکَرَ فِی الْوَقْتِ وَ مَا تَضَمَّنَ نَفْیَ الْإِعَادَةِ عَلَی مَنْ ذَکَرَ بَعْدَ خُرُوجِهِ لِلتَّفْصِیلِ السَّابِقِ (10)وَ تُحْمَلُ الْإِعَادَةُ بَعْدَ خُرُوجِ الْوَقْتِ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ جَمِیعاً.
1) فی نسخة- فنسی. (هامش المخطوط).
2) الکافی 3- 18- 10، أورده أیضا فی الحدیث 2 من الباب 19 من هذه الأبواب.
3) فی التهذیب- بعض فخذه. (هامش المخطوط).
4) التهذیب 1- 268- 789، و الاستبصار 1- 181- 632.
5) تقدم فی الحدیث 7 و 9 من الباب 41 من هذه الأبواب.
6) تقدم فی الحدیث 3 الباب 40 من هذه الأبواب.
7) غیرهما مر فی الباب 40 و 41 من هذه الأبواب.
8) تقدم فی الباب 18 من أبواب نواقض الوضوء.
9) تقدم فی الباب 10 من أبواب أحکام الخلوة، و فی الحدیث 1 و 4 من الباب 20 من هذه الأبواب، و تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 1 الباب 4 من أبواب الماء المطلق، و یأتی ما یدل علی ذلک فی الحدیث 3 من الباب 43 من هذه الأبواب.
10) التفصیل السابق- لعله أراد به الحدیث 1 من هذا الباب.
ترجمه:
حسن بن زیاد گفت: از ابیعبدالله پرسیدند درباره مردی که در حین ادرار کردن، مقداری از ادرارش به ران او میرسد و او نماز میخواند و سپس به یاد میآورد که آن را نشسته است. او گفت: باید آن را بشوید و نماز خود را اعاده کند.
میگویم: و پیشتر دلیلی بر این موضوع در حدیث ابی بصیر و حدیث عبدالله بن سنان آمده است. همچنین در مورد نواقض وضو و احکام خلوت، احادیث زیادی وجود دارد درباره کسی که فراموش کرده بعد ازادرارخود را بشوید تا اینکه نماز بخواند. در برخی از این احادیث به اعاده کردن دستور داده شده و در برخی دیگر نافی اعاده ذکر شده است. شیخ و جماعتی نیز مواردی که مربوط به اعاده است را بر کسی که در وقت نماز یاد کرده و آنچه مربوط به نفی اعاده است را بر کسی که بعد از وقت یاد کرده، حمل کردهاند. اعاده کردن بعد از خروج از وقت نیز بر استحباب حمل میشود.
(1)43 بَابُ وُجُوبِ الْإِعَادَةِ فِی الْوَقْتِ وَ بَعْدَهُ عَلَی مَنْ صَلَّی مَعَ نَجَاسَةِ ثَوْبِهِ أَوْ بَدَنِهِ عَامِداً عَالِماً ترجمه:
4234- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ أَصَابَ ثَوْبَهُ جَنَابَةٌ أَوْ دَمٌ قَالَ إِنْ کَانَ عَلِمَ أَنَّهُ أَصَابَ ثَوْبَهُ جَنَابَةٌ قَبْلَ أَنْ یُصَلِّیَ ثُمَّ صَلَّی فِیهِ وَ لَمْ یَغْسِلْهُ فَعَلَیْهِ أَنْ یُعِیدَ مَا صَلَّی الْحَدِیثَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
عبدالله بن سنان گفت: از ابیعبدالله پرسیدم درباره مردی که لباسش به جنابت یا خون آلوده شده است. او گفت: اگر او بداند که لباسش به جنابت آلوده شده است قبل از اینکه نماز بخواند، سپس در آن نماز بخواند و آن را نشوید، بر او واجب است که نمازش را اعاده کند.
4235- 2- (4)وَ قَدْ تَقَدَّمَ حَدِیثُ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنْ أَصَابَ ثَوْبَکَ خَمْرٌ أَوْ نَبِیذٌ یَعْنِی الْمُسْکِرَ فَاغْسِلْهُ وَ إِنْ صَلَّیْتَ فِیهِ فَأَعِدْ صَلَاتَکَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (5)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (6).
ترجمه:
زراره از ابیعبدالله (ع) نقل میکند: اگر لباس تو به خمر یا نبیذ (یعنی مشروبات الکلی) آلوده شد، آن را بشوی و اگر در آن نماز خواندهای، نمازت را اعاده کن.
(7)44 بَابُ حُکْمِ مَنْ عَلِمَ بِالنَّجَاسَةِ فِی أَثْنَاءِ الصَّلَاةِ ترجمه:
4236- 1- (8)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ أَصَابَ ثَوْبِی دَمُ رُعَافٍ أَوْ شَیْءٌ مِنْ مَنِیٍّ إِلَی أَنْ
1) الباب 43 فیه حدیثان.
2) الکافی 3- 406- 9 تقدم بتمامه فی الحدیث 3 من الباب 40 من هذه الأبواب.
3) التهذیب 2- 359- 1488، و الاستبصار 1- 182- 636.
4) تقدم فی الحدیث 2 من الباب 38 من هذه الأبواب.
5) تقدم فی الأبواب 20 و 21 و 28 و 38 و فی الحدیث 9 و 10 من الباب 40 و الباب 41 و الحدیث 2 من الباب 42 من هذه الأبواب.
6) یأتی فی الحدیث 3 من الباب 47 من هذه الأبواب.
7) الباب 44 فیه 4 أحادیث.
8) التهذیب 1- 421- 1335، و الاستبصار 1- 183- 641.
قَالَ إِنْ رَأَیْتُهُ فِی ثَوْبِی وَ أَنَا فِی الصَّلَاةِ قَالَ تَنْقُضُ الصَّلَاةَ وَ تُعِیدُ إِذَا شَکَکْتَ فِی مَوْضِعٍ مِنْهُ ثُمَّ رَأَیْتَهُ وَ إِنْ لَمْ تَشُکَّ ثُمَّ رَأَیْتَهُ رَطْباً قَطَعْتَ وَ غَسَلْتَهُ ثُمَّ بَنَیْتَ عَلَی الصَّلَاةِ لِأَنَّکَ لَا تَدْرِی لَعَلَّهُ شَیْءٌ أُوقِعَ عَلَیْکَ فَلَیْسَ یَنْبَغِی أَنْ تَنْقُضَ الْیَقِینَ بِالشَّکِّ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
زراره میگوید: گفتم: اگر در لباس من دمی از خون رُعاف (خونریزی از بینی) یا چیزی از منی باشد، اگر در لباس خود آن را در حال نماز ببینم، آیا نماز من باطل میشود؟ گفت: اگر در موردی از آن شک کردی و آن را دیدی، نمازت باطل است و باید اعاده کنی. اما اگر شک نکردی و آن را مرطوب دیدی، باید آن را قطع کنی و بشویی، سپس بر نماز ادامه بدهی؛ زیرا تو نمیدانی، شاید چیزی به تو افتاده باشد و نباید یقین را به خاطر شک نقض کنی.
4237- 2- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ یَعْنِی ابْنَ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ سِرْحَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ یُصَلِّی فَأَبْصَرَ فِی ثَوْبِهِ دَماً قَالَ یُتِمُّ.
قَالَ الشَّیْخُ الْمَعْنَی فِیهِ إِذَا کَانَ الدَّمُ أَقَلَّ مِنْ مِقْدَارِ دِرْهَمٍ.
ترجمه:
داود بن سرحان میگوید: از ابی عبدالله (ع) در مورد مردی که در حال نماز است و در لباس خود دمی میبیند پرسیدم، ایشان فرمودند: او نماز را تمام میکند.
شیخ در توضیح این روایت میگوید: معنای آن این است که اگر خون کمتر از مقدار درهم باشد، نماز او باطل نمیشود و میتواند به نماز ادامه دهد.
4238- 3- (3)مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ الْمَشِیخَةِ لِلْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنْ رَأَیْتَ فِی ثَوْبِکَ دَماً وَ أَنْتَ تُصَلِّی وَ لَمْ تَکُنْ رَأَیْتَهُ قَبْلَ ذَلِکَ فَأَتِمَّ صَلَاتَکَ فَإِذَا انْصَرَفْتَ فَاغْسِلْهُ قَالَ وَ إِنْ کُنْتَ رَأَیْتَهُ قَبْلَ أَنْ تُصَلِّیَ فَلَمْ تَغْسِلْهُ ثُمَّ رَأَیْتَهُ بَعْدُ وَ أَنْتَ فِی صَلَاتِکَ فَانْصَرِفْ فَاغْسِلْهُ وَ أَعِدْ صَلَاتَکَ.
ترجمه:
عبدالله بن سنان از ابی عبدالله (ع) نقل میکند که فرمودند: اگر در لباس خود دمی دیدی و در حال نماز بودی و قبل از آن آن را ندیده بودی، نمازت را تمام کن و وقتی که سلام دادی، آن را بشوی.
و اگر قبل از نماز آن را دیده باشی و نشسته باشی و سپس در حین نماز آن را ببینی، پس باید نماز را قطع کنی، آن را بشویی و دوباره نماز را بخوانی.
4239- 4- (4)وَ قَدْ تَقَدَّمَ فِی حَدِیثِ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی رَجُلٍ صَلَّی فِی ثَوْبٍ فِیهِ جَنَابَةٌ رَکْعَتَیْنِ ثُمَّ عَلِمَ قَالَ عَلَیْهِ أَنْ یَبْتَدِئَ الصَّلَاةَ.
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی مَنْ عَلِمَ بِالنَّجَاسَةِ ثُمَّ نَسِیَهَا فِی وَقْتِ الصَّلَاةِ لِمَا
تَقَدَّمَ (1)أَوْ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی نَجَاسَةِ الْخِنْزِیرِ (2).
ترجمه:
و پیشتر در حدیث ابی بصیر از ابی عبدالله (ع) آمده است که فرمود: اگر مردی در لباسی که نجاست دارد، دو رکعت نماز بخواند و سپس متوجه شود، بر او واجب است که از نو نماز را آغاز کند.
میگویم: این حکم به افرادی تعلق دارد که قبل از نماز از نجاست آگاه بوده و سپس در زمان نماز آن را فراموش کردهاند. همچنین میتواند به عنوان یک مسأله مستحب در نظر گرفته شود. مواردی که قبلاً در مورد نجاست خوک بیان شده نیز دلیلی بر این موضوع است.
(3)45 بَابُ جَوَازِ الصَّلَاةِ مَعَ النَّجَاسَةِ إِذَا تَعَذَّرَتِ الْإِزَالَةُ وَ اسْتِحْبَابِ الْإِعَادَةِ ترجمه:
4240- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ أَجْنَبَ فِی ثَوْبِهِ وَ لَیْسَ مَعَهُ ثَوْبٌ غَیْرُهُ قَالَ یُصَلِّی فِیهِ فَإِذَا وَجَدَ الْمَاءَ غَسَلَهُ.
ترجمه:
محمد بن علی حلبی میگوید: از ابی عبدالله (ع) پرسیدم دربارهی مردی که در لباسش جنب شده و لباس دیگری ندارد، چه باید بکند؟ ایشان فرمودند: او در همان لباس نماز میخواند و وقتی که آب پیدا کرد، آن را میشوید.
4241- 2- (5)قَالَ الصَّدُوقُ وَ فِی خَبَرٍ آخَرَ وَ أَعَادَ الصَّلَاةَ.
ترجمه:
مرحوم صدوق (شیخ صدوق) گفته است: و در خبر دیگری آمده است که او باید نماز را دوباره بخواند.
4242- 3- (6)وَ عَنْهُ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یَکُونُ لَهُ الثَّوْبُ الْوَاحِدُ فِیهِ بَوْلٌ لَا یَقْدِرُ عَلَی غَسْلِهِ قَالَ یُصَلِّی فِیهِ.
ترجمه:
و از او (یعنی ابی عبدالله علیهالسلام) نقل شده است که از او درباره مردی که تنها یک لباس دارد و آن لباس آلوده به بول است و نمیتواند آن را بشوید، سؤال شد. او (ابی عبدالله) فرمود: او میتواند در آن لباس نماز بخواند.
4243- 4- (7)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یُجْنِبُ فِی ثَوْبٍ لَیْسَ مَعَهُ غَیْرُهُ وَ لَا یَقْدِرُ عَلَی غَسْلِهِ قَالَ یُصَلِّی فِیهِ.
ترجمه:
و از عبدالرحمن بن ابی عبدالله نقل شده است که او از ابی عبدالله علیهالسلام درباره مردی که در لباسی جنابت پیدا کرده و لباس دیگری ندارد و نمیتواند آن را بشوید، سؤال کرد. او (ابی عبدالله) فرمود: او میتواند در آن لباس نماز بخواند.
4244- 5- (8)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ عُرْیَانٍ وَ حَضَرَتِ الصَّلَاةُ فَأَصَابَ ثَوْباً
1) تقدم فی الحدیث 6 من الباب 20 و الباب 43 من هذه الأبواب.
2) تقدم فی الحدیث 1 من الباب 13 من هذه الأبواب.
3) الباب 45 فیه 8 أحادیث.
4) الفقیه 1- 68- 155 و تقدم الحدیث عن التهذیب و الاستبصار فی الحدیث 11 من الباب 27 من هذه الأبواب.
5) الفقیه 1- 68- 156.
6) الفقیه 1- 248- 752.
7) الفقیه 1- 160- 753.
8) التهذیب 2- 224- 884، و الاستبصار 1- 169- 585.
نِصْفُهُ دَمٌ أَوْ کُلُّهُ دَمٌ (1)- یُصَلِّی فِیهِ أَوْ یُصَلِّی عُرْیَاناً قَالَ إِنْ وَجَدَ مَاءً غَسَلَهُ وَ إِنْ لَمْ یَجِدْ مَاءً صَلَّی فِیهِ وَ لَمْ یُصَلِّ عُرْیَاناً.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ (2)
وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش موسی علیهالسلام نقل میکند که گفت: از او درباره مردی که عریان است و وقت نماز فرا رسیده، سؤال کردم. آیا اگر نیمی از لباسش یا تمام آن خون باشد، او میتواند در آن نماز بخواند یا باید عریان نماز بخواند؟ او فرمود: اگر آب پیدا کند، باید آن را بشوید؛ و اگر آب پیدا نکند، در آن لباس نماز میخواند و عریان نماز نمیخواند.
4245- 6- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یُجْنِبُ فِی ثَوْبٍ وَ لَیْسَ مَعَهُ غَیْرُهُ وَ لَا یَقْدِرُ عَلَی غَسْلِهِ قَالَ یُصَلِّی فِیهِ.
ترجمه:
عبد الرحمن بن ابی عبدالله نقل میکند که از ابی عبدالله علیهالسلام پرسیدم: درباره مردی که در لباسی جنابت پیدا کرده و لباس دیگری ندارد و قادر به شستن آن نیست، چه میگوید؟ او فرمود: در آن لباس نماز میخواند.
4246- 7- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدٍ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یُجْنِبُ فِی الثَّوْبِ أَوْ یُصِیبُهُ بَوْلٌ وَ لَیْسَ مَعَهُ ثَوْبٌ غَیْرُهُ قَالَ یُصَلِّی فِیهِ إِذَا اضْطُرَّ إِلَیْهِ.
ترجمه:
محمد حلبی میگوید: از ابی عبدالله علیهالسلام پرسیدم درباره مردی که در لباس خود جنابت پیدا کرده یا به او بول میرسد و لباس دیگری ندارد، چه میگوید؟ او فرمود: اگر به آن لباس نیاز دارد، در آن لباس نماز میخواند.
4247- 8- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ لَیْسَ عَلَیْهِ إِلَّا ثَوْبٌ وَ لَا تَحِلُّ الصَّلَاةُ فِیهِ وَ لَیْسَ یَجِدُ مَاءً یَغْسِلُهُ کَیْفَ یَصْنَعُ قَالَ یَتَیَمَّمُ وَ یُصَلِّی فَإِذَا أَصَابَ مَاءً غَسَلَهُ وَ أَعَادَ الصَّلَاةَ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا ظَاهِرُهُ الْمُنَافَاةُ وَ نُبَیِّنُ وَجْهَهُ (7).
1) کلمة دم هنا لیست فی موضع من التهذیب. کذا فی هامش الأصل.
2) الفقیه 1- 248- 755.
3) قرب الإسناد- 89.
4) التهذیب 2- 224- 885، و الاستبصار 1- 169- 586.
5) التهذیب 2- 224- 883، و الاستبصار 1- 169- 584.
6) التهذیب 1- 407- 1279، و کذلک 2- 224- 886، و الاستبصار 1- 169- 587، تقدم فی الحدیث 1 من الباب 30 من أبواب التیمم.
7) یأتی فی الباب 46 من هذه الأبواب ما ظاهره ینافی ذلک و یأتی فی آخر الباب 46 بیان الوجه.
ترجمه:
عمار ساباطی میگوید: از ابی عبدالله علیهالسلام پرسیدند درباره مردی که فقط یک لباس دارد و نماز در آن لباس حلال نیست و او آب برای شستن آن پیدا نمیکند، چه باید بکند؟ او فرمود: باید تیمم کند و نماز بخواند. وقتی که آب پیدا کرد، آن را میشوید و نماز را دوباره میخواند.
(1)46 بَابُ وُجُوبِ طَرْحِ الثَّوْبِ النَّجِسِ مَعَ الْإِمْکَانِ وَ الصَّلَاةِ بِالْإِیمَاءِ عَارِیاً قَائِماً مَعَ عَدَمِ النَّاظِرِ وَ جَالِساً مَعَ وُجُودِهِ ترجمه:
4248- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ جَمَاعَةٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ أَخِیهِ الْحَسَنِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ یَکُونُ فِی فَلَاةٍ مِنَ الْأَرْضِ (3)- وَ لَیْسَ عَلَیْهِ إِلَّا ثَوْبٌ وَاحِدٌ وَ أَجْنَبَ فِیهِ وَ لَیْسَ عِنْدَهُ مَاءٌ کَیْفَ یَصْنَعُ قَالَ یَتَیَمَّمُ وَ یُصَلِّی عُرْیَاناً قَاعِداً یُومِئُ إِیمَاءً.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
سماعته میگوید: از او (ابی عبدالله علیهالسلام) پرسیدم درباره مردی که در بیابان است و فقط یک لباس دارد و در آن لباس اجناب شده و آب هم ندارد، چه باید بکند؟ فرمود: باید تیمم کند و عریان نشسته نماز بخواند و با اشاره (ایما) نماز را به جا آورد.
4249- 2- (5)أَحْمَدُ بْنُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی رَجُلٍ عُرْیَانٍ لَیْسَ مَعَهُ ثَوْبٌ قَالَ إِذَا کَانَ حَیْثُ لَا یَرَاهُ أَحَدٌ فَلْیُصَلِّ قَائِماً.
ترجمه:
ابن مسکان از ابی جعفر (علیهالسلام) نقل میکند که درباره مردی عریان که هیچ لباس دیگری ندارد، پرسیدند. ایشان فرمودند: اگر در جایی باشد که کسی او را نبیند، باید ایستاده نماز بخواند.
4250- 3- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُبَیْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ عَنِ الْحُسَیْنِ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ یَکُونُ فِی فَلَاةٍ مِنَ الْأَرْضِ فَأَجْنَبَ وَ لَیْسَ عَلَیْهِ إِلَّا ثَوْبٌ فَأَجْنَبَ فِیهِ وَ لَیْسَ یَجِدُ الْمَاءَ قَالَ یَتَیَمَّمُ وَ یُصَلِّی عُرْیَاناً قَائِماً یُومِئُ إِیمَاءً.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ وَ الشَّیْخُ کَمَا مَرَّ (7).
ترجمه:
سماعه گفت: از او درباره مردی پرسیدم که در بیابانی از زمین باشد و جنب شود و لباسی جز یک لباس ندارد، و در همان لباس جنب شده و آب نمییابد. فرمود: تیمم کند و عریان ایستاده نماز بخواند و با اشاره (رکوع و سجود را) انجام دهد.
4251- 4- (8)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ
1) الباب 46 فیه 4 أحادیث.
2) الکافی 3- 396- 15.
3) فی هامش الأصل عن التهذیب (و اجنب) و فی موضع آخر منه بدونها.
4) التهذیب 2- 223- 881.
5) المحاسن- 372- 135.
6) التهذیب 1- 405- 1271 و الاستبصار 1- 168- 582.
7) مر فی الحدیث 1 من نفس الباب.
8) التهذیب 1- 406- 1278 و کذلک 2- 223- 882، و الاستبصار 1- 168- 583.
عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی رَجُلٍ أَصَابَتْهُ جَنَابَةٌ وَ هُوَ بِالْفَلَاةِ وَ لَیْسَ عَلَیْهِ إِلَّا ثَوْبٌ وَاحِدٌ وَ أَصَابَ ثَوْبَهُ مَنِیٌّ قَالَ یَتَیَمَّمُ وَ یَطْرَحُ ثَوْبَهُ وَ یَجْلِسُ مُجْتَمِعاً فَیُصَلِّی فَیُومِئُ إِیمَاءً.
أَقُولُ: جَمَعَ جَمَاعَةٌ مِنْهُمُ الشَّیْخُ بَیْنَ هَذِهِ الْأَحَادِیثِ وَ بَیْنَ مَا مَرَّ فِی الْبَابِ السَّابِقِ بِحَمْلِ هَذِهِ عَلَی إِمْکَانِ النَّزْعِ وَ تِلْکَ عَلَی تَعَذُّرِهِ لِبَرْدٍ وَ نَاظِرٍ وَ نَحْوِهِمَا وَ جَمَعَ بَیْنَهُمَا جَمَاعَةٌ بِالتَّخْیِیرِ (1).
ترجمه:
محمد بن علی حلبی از ابی عبدالله (علیهالسلام) نقل میکند که در مورد مردی که در بیابان به جنابت افتاده و فقط یک لباس بر تن دارد و لباسش نیز به منی آلوده شده است، سؤال شد. ایشان فرمودند: باید تیمم کند و لباسش را درآورد و نشسته نماز بخواند و به صورت ایماء (با اشاره) نماز بخواند.
میگویم: جمعی از علماء، از جمله شیخ، بین این احادیث و آنچه که در باب قبل ذکر شده است، جمعبندی کردهاند و این احادیث را بر اساس امکان درآوردن لباس (در شرایط خاص) و همچنین بر اساس عدم امکان آن به دلیل سردی یا دیدن دیگران (مثل وجود ناظر) تفسیر کردهاند. برخی دیگر از علماء نیز بین این دو مورد جمعبندی کرده و تخییر (اختیار) را برای فرد در نظر گرفتهاند.
(2)47 بَابُ أَنَّهُ لَا یَجِبُ إِعْلَامُ الْغَیْرِ بِالنَّجَاسَةِ وَ لَا بِخَلَلٍ فِی الطَّهَارَةِ وَ حُکْمِ مَا لَوْ أَخْبَرَهُ الْمَالِکُ ترجمه:
4252- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَرَی فِی ثَوْبِ أَخِیهِ دَماً وَ هُوَ یُصَلِّی قَالَ لَا یُؤْذِنُهُ حَتَّی یَنْصَرِفَ.
ترجمه:
محمد بن مسلم از یکی از آن دوامام علیهما السلام نقل میکند که گفت: از او درباره مردی پرسیدم که در لباس برادرش در حال نماز خون ببیند. فرمود: به او خبر ندهد تا نمازش تمام شود.
4253- 2- (4)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: اغْتَسَلَ أَبِی مِنَ الْجَنَابَةِ فَقِیلَ لَهُ قَدْ أَبْقَیْتَ لُمْعَةً فِی ظَهْرِکَ لَمْ یُصِبْهَا الْمَاءُ فَقَالَ لَهُ مَا کَانَ عَلَیْکَ لَوْ سَکَتَّ ثُمَّ مَسَحَ تِلْکَ اللُّمْعَةَ بِیَدِهِ.
وَ قَدْ تَقَدَّمَ فِی الْجَنَابَةِ حَدِیثٌ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ مِثْلُهُ (5).
ترجمه:
عبدالله بن سنان از امام صادق (ع) نقل میکند که فرمود: پدرم (امام باقر) از جنابت غسل کرد و به او گفته شد که قسمتی از پشتت باقی مانده و آب به آن نرسیده است. فرمود: چه میشد اگر سکوت میکرد؟ سپس آن قسمت را با دستش مسح می کرد.
4254- 3- (1)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ أَعَارَ رَجُلًا ثَوْباً فَصَلَّی فِیهِ وَ هُوَ لَا یُصَلَّی فِیهِ قَالَ لَا یُعْلِمُهُ قَالَ قُلْتُ: فَإِنْ أَعْلَمَهُ قَالَ یُعِیدُ.
ترجمه:
عبدالله بن بکیر گفت: از امام صادق (ع) درباره مردی پرسیدم که لباسی را به مردی عاریه داده و او در آن نماز خوانده است، در حالی که صاحب لباس در آن نماز نمیخواند. فرمود: به او خبر ندهد. گفتم: اگر به او خبر دهد؟ فرمود: نماز را دوباره بخواند.
4255- 4- (2)وَ قَدْ تَقَدَّمَ حَدِیثُ الْعِیصِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی رَجُلٍ صَلَّی فِی ثَوْبِ رَجُلٍ أَیَّاماً ثُمَّ إِنَّ صَاحِبَ الثَّوْبِ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ لَا یُصَلَّی فِیهِ قَالَ لَا یُعِیدُ شَیْئاً مِنْ صَلَاتِهِ.
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی مَا لَوْ أَعْلَمَهُ بَعْدَ الصَّلَاةِ وَ الَّذِی قَبْلَهُ مَحْمُولٌ عَلَی مَا لَوْ أَعْلَمَهُ قَبْلَهَا لِمَا تَقَدَّمَ (3)وَ یُمْکِنُ حَمْلُ هَذَا عَلَی کَوْنِ الْمُخْبِرِ غَیْرَ ثِقَةٍ وَ یَحْتَمِلُ الْأَوَّلُ الْحَمْلَ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ.
ترجمه:
و حدیث عیص بن القاسم از امام صادق (ع) پیشتر آمده است که در مورد مردی که چند روز در لباس مرد دیگری نماز خوانده، سپس صاحب لباس به او خبر داده که در آن لباس نماز نمیخوانده است، فرمود: چیزی از نمازش را دوباره نخواند.
میگویم: این (حدیث) حمل میشود بر اینکه اگر بعد از نماز به او خبر داده باشد، و حدیث قبلی (حدیث عبدالله بن بکیر) حمل میشود بر اینکه اگر قبل از نماز به او خبر داده باشد، به دلیل آنچه که پیشتر گفته شد. و میتوان این (حدیث) را بر این حمل کرد که خبر دهنده فردی غیر قابل اعتماد بوده، و احتمال دارد که حدیث اول بر استحباب حمل شود.
(4)48 بَابُ طَهَارَةِ الْقَیْءِ ترجمه:
4256- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یَتَقَیَّأُ فِی ثَوْبِهِ یَجُوزُ (6)أَنْ یُصَلِّیَ فِیهِ وَ لَا یَغْسِلَهُ قَالَ لَا بَأْسَ بِهِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ (7)
وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ مِثْلَهُ (8).
ترجمه:
مصدق بن صدقه از عمار نقل میکند که گفت: از امام صادق (ع) درباره مردی پرسیدم که در لباسش استفراغ میکند، آیا میتواند در آن نماز بخواند بدون اینکه آن را بشوید؟ فرمود: اشکالی ندارد.
4257- 2- (1)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْقَیْءِ یُصِیبُ الثَّوْبَ فَلَا یُغْسَلُ قَالَ لَا بَأْسَ بِهِ.
ترجمه:
عمار ساباطی نقل میکند که از امام صادق (ع) درباره استفراغی که به لباس برخورد کرده و شسته نمیشود، پرسید. فرمود: اشکالی ندارد.
(2)49 بَابُ أَنَّهُ لَا یُسْتَعْمَلُ مِنَ الْجُلُودِ إِلَّا مَا کَانَ طَاهِراً فِی حَالِ الْحَیَاةِ ذَکِیّاً ترجمه:
4258- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْوَاسِطِیِّ عَنْ قَاسِمٍ الصَّیْقَلِ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی الرِّضَا ع أَنِّی أَعْمَلُ أَغْمَادَ السُّیُوفِ مِنْ جُلُودِ الْحُمُرِ الْمَیْتَةِ فَتُصِیبُ ثِیَابِی فَأُصَلِّی فِیهَا فَکَتَبَ ع إِلَیَّ اتَّخِذْ ثَوْباً لِصَلَاتِکَ فَکَتَبْتُ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ الثَّانِی ع- أَنِّی کَتَبْتُ إِلَی أَبِیکَ ع بِکَذَا وَ کَذَا فَصَعُبَ عَلَیَّ ذَلِکَ فَصِرْتُ أَعْمَلُهَا مِنْ جُلُودِ الْحُمُرِ الْوَحْشِیَّةِ الذَّکِیَّةِ فَکَتَبَ ع إِلَیَّ کُلُّ أَعْمَالِ الْبِرِّ بِالصَّبْرِ یَرْحَمُکَ اللَّهُ فَإِنْ کَانَ مَا تَعْمَلُ وَحْشِیّاً ذَکِیّاً فَلَا بَأْسَ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
قاسم صیقل گفت: به امام رضا (ع) نوشتم که من غلافهای شمشیر را از پوست الاغهای مرده میسازم و این پوستها به لباسهایم برخورد میکند و در همان لباسها نماز میخوانم. ایشان در پاسخ نوشت: لباسی برای نمازت تهیه کن. سپس به امام جواد (ع) نوشتم که به پدرت (ع) چنین و چنان نوشتم و این کار برایم سخت شد، بنابراین شروع کردم به ساختن غلافها از پوست الاغهای وحشی ذبحشده. ایشان در پاسخ نوشت: همه کارهای نیک با صبر انجام میشوند، خداوند تو را رحمت کند. پس اگر آنچه میسازی از الاغهای وحشی ذبحشده است، اشکالی ندارد.
4259- 2- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ جُلُودِ السِّبَاعِ یُنْتَفَعُ (6)بِهَا قَالَ إِذَا رَمَیْتَ وَ سَمَّیْتَ فَانْتَفِعْ بِجِلْدِهِ وَ أَمَّا الْمَیْتَةُ فَلَا.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ هُنَا (1)وَ فِی کِتَابِ الصَّلَاةِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ (2).
ترجمه:
زرعة از سماعه نقل میکند که گفت: از او درباره پوست درندگان پرسیدم که آیا میتوان از آن بهره برد؟ فرمود: اگر (حیوان را) شکار کردی و نام خدا را بردی، از پوستش استفاده کن؛ اما اگر مردار باشد، نه.
(3)50 بَابُ طَهَارَةِ مَا یُشْتَرَی مِنْ مُسْلِمٍ وَ مِنْ سُوقِ الْمُسْلِمِینَ وَ الْحُکْمِ بِذَکَاتِهِ مَا لَمْ یُعْلَمْ أَنَّهُ مَیْتَةٌ وَ حُکْمِ مَا یُوجَدُ بِأَرْضِهِمْ ترجمه:
4260- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ اشْتَرَی ثَوْباً مِنَ السُّوقِ لِلُّبْسِ (5)- لَا یَدْرِی لِمَنْ کَانَ هَلْ تَصْلُحُ الصَّلَاةُ فِیهِ قَالَ إِنِ اشْتَرَاهُ مِنْ مُسْلِمٍ فَلْیُصَلِّ فِیهِ وَ إِنِ اشْتَرَاهُ مِنْ نَصْرَانِیٍّ فَلَا یُصَلِّی فِیهِ حَتَّی یَغْسِلَهُ.
وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ (6)
وَ
رَوَاهُ ابْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ الْجَامِعِ لِأَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ فِی آخِرِهِ فَلَا یَلْبَسُهُ وَ لَا یُصَلِّی فِیهِ (7)
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش موسی (ع) در حدیثی نقل میکند که گفت: از او درباره مردی پرسیدم که لباسی از بازار برای پوشیدن خریده، اما نمیداند صاحب قبلی آن چه کسی بوده است. آیا نماز در آن صحیح است؟ فرمود: اگر آن را از مسلمان خریده، در آن نماز بخواند؛ و اگر از نصرانی خریده، در آن نماز نخواند مگر اینکه آن را بشوید.
4261- 2- (8)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ حُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْخِفَافِ الَّتِی تُبَاعُ فِی السُّوقِ فَقَالَ اشْتَرِ وَ صَلِّ فِیهَا حَتَّی تَعْلَمَ أَنَّهُ
1) یأتی فی الباب 50 و 61 من هذه الأبواب.
2) یأتی فی الباب 1 من أبواب لباس المصلی و الباب 38 من أبواب ما یکتسب به.
3) الباب 50 فیه 12 حدیثا.
4) التهذیب 1- 263- 766 و تقدم بتمامه فی الحدیث 10 من الباب 14 من هذه الأبواب.
5) فی قرب الإسناد و السرائر- لبیسا (هامش المخطوط).
6) قرب الإسناد- 96.
7) مستطرفات السرائر- 53- 3.
8) التهذیب 2- 234- 920 و أورده فی الحدیث 2 من الباب 38 من لباس المصلی.
مَیِّتٌ (1)بِعَیْنِهِ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ نَحْوَهُ (2).
ترجمه:
حلبی گفت: از امام صادق (ع) درباره کفشهایی که در بازار فروخته میشود پرسیدم. فرمود: بخر و در آن نماز بخوان تا زمانی که بدانی که آنها بهطور قطع ازمردارند.
4262- 3- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ یَعْنِی ابْنَ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَأْتِی السُّوقَ فَیَشْتَرِی جُبَّةَ فِرَاءٍ لَا یَدْرِی أَ ذَکِیَّةٌ هِیَ أَمْ غَیْرُ ذَکِیَّةٍ أَ یُصَلِّی فِیهَا فَقَالَ نَعَمْ لَیْسَ عَلَیْکُمُ الْمَسْأَلَةُ إِنَّ أَبَا جَعْفَرٍ ع کَانَ یَقُولُ إِنَّ الْخَوَارِجَ ضَیَّقُوا عَلَی أَنْفُسِهِمْ بِجَهَالَتِهِمْ إِنَّ الدِّینَ أَوْسَعُ مِنْ ذَلِکَ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ جَعْفَرٍ الْجَعْفَرِیِّ عَنِ الْعَبْدِ الصَّالِحِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
احمد بن محمد بن ابینصر گفت: از او درباره مردی پرسیدم که به بازار میرود و یک جبه (پالتو) از پوست میخرد و نمیداند که آیا آن پوست از حیوانی ذکّی است یا غیر ذکّی. آیا میتواند در آن نماز بخواند؟ فرمود: بله، بر تو مسئلهای نیست. امام باقر (ع) میفرمود: خوارج بهواسطه جهل خود، بر خود سخت گرفتهاند. دین از اینها وسیعتر است.
4263- 4- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع وَ أَنَا عِنْدَهُ عَنِ الرَّجُلِ یَتَقَلَّدُ السَّیْفَ وَ یُصَلِّی فِیهِ قَالَ نَعَمْ فَقَالَ الرَّجُلُ إِنَّ فِیهِ الْکَیْمُخْتَ قَالَ وَ مَا الْکَیْمُخْتُ قَالَ جُلُودُ دَوَابَّ مِنْهُ مَا یَکُونُ ذَکِیّاً وَ مِنْهُ مَا یَکُونُ مَیْتَةً فَقَالَ مَا عَلِمْتَ أَنَّهُ مَیْتَةٌ فَلَا تُصَلِّ فِیهِ.
ترجمه:
علی بن ابیحمزه نقل میکند که مردی از امام صادق (ع) در حضور او پرسید: آیا مردی میتواند شمشیری به کمر ببندد و در آن نماز بخواند؟ فرمود: بله. مرد گفت: اما در آن کیمخت وجود دارد. فرمود: کیمخت چیست؟ گفت: پوست حیوانات است که بعضی از آنها ذکی و بعضی دیگر مردهاند. فرمود: اگر دانستی که آن مرده است، در آن نماز نخوان.
4264- 5- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنِ الْعَبْدِ الصَّالِحِ ع أَنَّهُ قَالَ: لَا بَأْسَ بِالصَّلَاةِ فِی الْفِرَاءِ (7)الْیَمَانِیِّ وَ فِیمَا صُنِعَ فِی أَرْضِ الْإِسْلَامِ- قُلْتُ فَإِنْ
1) فی هامش الأصل عن الکافی- میتة.
2) الکافی 3- 403- 28.
3) التهذیب 2- 368- 1529 و أورد فی الحدیث 1 من الباب 55 من لباس المصلی.
4) الفقیه 1- 257 791.
5) التهذیب 2- 368- 1530 و أورده فی الحدیث 2 من الباب 55 من أبواب لباس المصلی.
6) التهذیب 2- 368- 1532 و أورده فی الحدیث 3 من الباب 55 من لباس المصلی.
7) فی المصدر- القز.
کَانَ فِیهَا غَیْرُ أَهْلِ الْإِسْلَامِ- قَالَ إِذَا کَانَ الْغَالِبُ عَلَیْهَا الْمُسْلِمِینَ فَلَا بَأْسَ.
ترجمه:
اسحاق بن عمار از عبد صالح (ع) نقل میکند که فرمود: نماز در پوستهای یمانی و در آنچه در سرزمین اسلام ساخته شده، اشکالی ندارد. گفتم: اگر در آن، غیر مسلمانان نیز وجود داشته باشند؟ فرمود: اگر غالب بر آن مسلمانان باشند، اشکالی ندارد.
4265- 6- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْخَفَّافِ یَأْتِی السُّوقَ فَیَشْتَرِی الْخُفَّ لَا یَدْرِی أَ ذَکِیٌّ هُوَ أَمْ لَا مَا تَقُولُ فِی الصَّلَاةِ فِیهِ وَ هُوَ لَا یَدْرِی أَ یُصَلِّی فِیهِ قَالَ نَعَمْ أَنَا أَشْتَرِی الْخُفَّ مِنَ السُّوقِ وَ یُصْنَعُ لِی وَ أُصَلِّی فِیهِ وَ لَیْسَ عَلَیْکُمُ الْمَسْأَلَةُ.
وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی مِثْلَهُ (2).
ترجمه:
احمد بن محمد بن ابینصر نقل میکند که از امام رضا (ع) پرسیدم: اگر کسی به بازار برود و کفش (خف) بخرد و نداند که آیا آن کفش از حیوان ذکی است یا خیر، نماز در آن چگونه است؟ فرمود: بله، من هم کفش را از بازار میخرم و برایم ساخته میشود و در آن نماز میخوانم و بر شما مسئلهای نیست.
4266- 7- (3)وَ عَنْهُ عَنْ سَعْدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ أَبِیهِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عِیسَی قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنِ الْجُلُودِ الْفِرَاءِ یَشْتَرِیهَا الرَّجُلُ فِی سُوقٍ مِنَ أَسْوَاقِ الْجَبَلِ (4)أَ یَسْأَلُ عَنْ ذَکَاتِهِ إِذَا کَانَ الْبَائِعُ مُسْلِماً غَیْرَ عَارِفٍ- قَالَ عَلَیْکُمْ أَنْتُمْ أَنْ تَسْأَلُوا عَنْهُ إِذَا رَأَیْتُمُ (5)الْمُشْرِکِینَ یَبِیعُونَ ذَلِکَ وَ إِذَا رَأَیْتُمْ یُصَلُّونَ فِیهِ فَلَا تَسْأَلُوا عَنْهُ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عِیسَی عَنِ الرِّضَا ع مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
اسماعیل بن عیسی گفت: از امام کاظم علیه السلام درباره پوستهای فری که مردی در بازاری از بازارهای کوهستان میخرد، پرسیدم آیا باید درباره ذکات آن بپرسد اگر فروشنده مسلمان و ناآگاه باشد؟ فرمود: شما باید از آن بپرسید اگر دیدید مشرکان آن را میفروشند؛ اما اگر دیدید که در آن نماز میخوانند، نیازی به پرسش نیست.
4267- 8- (7)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی وَ الْحَسَنِ بْنِ ظَرِیفٍ وَ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ کُلِّهِمْ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ کَانَ أَبِی یَبْعَثُ بِالدَّرَاهِمِ إِلَی السُّوقِ فَیَشْتَرِی بِهَا جُبُنّاً فَیُسَمِّی وَ یَأْکُلُ وَ لَا یَسْأَلُ عَنْهُ.
ترجمه:
حماد بن عیسی گفت: شنیدم امام صادق (ع) میفرمود: پدرم درهمها را به بازار میفرستاد و با آنها پنیر میخرید، و نام خدا را میبرد و میخورد و درباره آن نمیپرسید.
4268- 9- (1)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْجَهْمِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ ع أَعْتَرِضُ السُّوقَ فَأَشْتَرِی خُفّاً لَا أَدْرِی أَ ذَکِیٌّ هُوَ أَمْ لَا قَالَ صَلِّ فِیهِ قُلْتُ فَالنَّعْلُ قَالَ مِثْلُ ذَلِکَ قُلْتُ إِنِّی أَضِیقُ مِنْ هَذَا قَالَ أَ تَرْغَبُ عَمَّا (2)کَانَ أَبُو الْحَسَنِ ع یَفْعَلُهُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
حسن بن جهم گفت: به امام کاظم (ع) گفتم: آیا میتوانم به بازار بروم و کفشی بخرم که ندانم آیا از حیوان ذکی است یا خیر؟ فرمود: در آن نماز بخوان. گفتم: و درباره نعل (کفش) چه؟ فرمود: درباره آن نیز همانند این است. گفتم: من از این موضوع تنگنظر هستم. فرمود: آیا از آنچه حضرت ابوااحسن علیه السلام انجام میداد، رویگردان هستی؟
4269- 10- (4)وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ (5)الْأَشْعَرِیِّ قَالَ کَتَبَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ الثَّانِی ع- مَا تَقُولُ فِی الْفَرْوِ یُشْتَرَی مِنَ السُّوقِ فَقَالَ إِذَا کَانَ مَضْمُوناً فَلَا بَأْسَ.
ترجمه:
محمد بن حسین اشعری گفت: یکی از یاران ما به امام جواد علیه السلام نوشت: درباره پوست (فرو) که از بازار خریده میشود، چه میگویی؟ فرمود: اگر مطمئن باشی که آن پوست ذکی است، اشکالی ندارد.
4270- 11- (6)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ع سُئِلَ عَنْ سُفْرَةٍ وُجِدَتْ فِی الطَّرِیقِ مَطْرُوحَةً کَثِیرٍ لَحْمُهَا وَ خُبْزُهَا وَ جُبُنُّهَا وَ بَیْضُهَا وَ فِیهَا سِکِّینٌ فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع یُقَوَّمُ مَا فِیهَا ثُمَّ یُؤْکَلُ لِأَنَّهُ یَفْسُدُ وَ لَیْسَ لَهُ بَقَاءٌ فَإِذَا جَاءَ طَالِبُهَا غَرِمُوا لَهُ الثَّمَنَ قِیلَ لَهُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ع لَا یُدْرَی سُفْرَةُ مُسْلِمٍ أَمْ سُفْرَةُ مَجُوسِیٍّ- فَقَالَ هُمْ فِی سَعَةٍ حَتَّی یَعْلَمُوا.
ترجمه:
سکونی از امام صادق (ع) نقل میکند که امیرالمؤمنین (ع) درباره سفرهای که در راه پیدا شده و شامل مقدار زیادی گوشت، نان، پنیر، تخممرغ و چاقو بود، سؤال شد. امیرالمؤمنین (ع) فرمود: ابتدا ارزش آنچه در سفره است را تخمین بزنید و سپس بخورید؛ زیرا آن غذا فاسد میشود و دوام ندارد. پس اگر کسی برای آن درخواست کرد، باید قیمت آن را بپردازند. به او گفتند: ای امیرالمؤمنین (ع)، نمیدانیم این سفره متعلق به مسلمان است یا مجوسی. فرمود: آنها دروسعت هستند تا زمانی که(خلاف آنرا) بدانند.
4271- 12- (7)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ أَنَّهُ سَأَلَ
1) الکافی 3- 404- 31.
2) فی هامش الأصل عن التهذیب- عنا.
3) التهذیب 2- 234- 921.
4) الکافی 3- 398- 7، أورده فی الحدیث 3 من الباب 61 من أبواب لباس المصلی.
5) فی هامش المخطوط عن نسخة- الحسن.
6) الکافی 6- 297- 2 أورده عن المحاسن فی الحدیث 2 من الباب 38 من أبواب الذبح و الحدیث 1 من الباب 23 من أبواب اللقطة.
7) الفقیه 1- 265- 815 أورده فی الحدیث 1 من الباب 38 من أبواب الذبائح.
أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ تَقْلِیدِ السَّیْفِ فِی الصَّلَاةِ وَ فِیهِ الْفِرَاءُ وَ الْکَیْمُخْتُ فَقَالَ لَا بَأْسَ مَا لَمْ تَعْلَمْ أَنَّهُ مَیْتَةٌ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ (1)
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ (2).
ترجمه:
سماعة بن مهران گفت: از امام صادق (ع) درباره آویختن شمشیر در نماز که از پوست و کیمخت (پوست حیوانات) است، پرسیدم. فرمود: اشکالی ندارد، مادامی که ندانید آن از حیوان مرده است.
(3)51 بَابُ وُجُوبِ غَسْلِ الْإِنَاءِ مِنَ الْخَمْرِ ثَلَاثاً وَ جَوَازِ اسْتِعْمَالِهِ بَعْدَ ذَلِکَ ترجمه:
4272- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الدَّنِّ یَکُونُ فِیهِ الْخَمْرُ هَلْ یَصْلُحُ أَنْ یَکُونَ فِیهِ خَلٌّ أَوْ مَاءٌ کَامَخٌ أَوْ زَیْتُونٌ قَالَ إِذَا غُسِلَ فَلَا بَأْسَ وَ عَنِ الْإِبْرِیقِ وَ غَیْرِهِ یَکُونُ فِیهِ خَمْرٌ أَ یَصْلُحُ أَنْ یَکُونَ فِیهِ مَاءٌ قَالَ إِذَا غُسِلَ فَلَا بَأْسَ وَ قَالَ فِی قَدَحٍ أَوْ إِنَاءٍ یُشْرَبُ فِیهِ الْخَمْرُ قَالَ تَغْسِلُهُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ وَ سُئِلَ أَ یُجْزِیهِ أَنْ یَصُبَّ فِیهِ الْمَاءَ قَالَ لَا یُجْزِیهِ حَتَّی یَدْلُکَهُ بِیَدِهِ وَ یَغْسِلَهُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ.
ترجمه:
عمار بن موسی گفت: از امام صادق (ع) پرسیدم درباره رسوبات (ظرفی) که در آن شراب است، آیا میتوان در آن سرکه یا ترشی یا روغن استفاده کرد؟ فرمود: اگر شسته شود، اشکالی ندارد. همچنین درباره قوری و دیگر ظرفهایی که در آن شراب است، پرسیدم آیا میتوان در آن آب استفاده کرد؟ فرمود: اگر شسته شود، اشکالی ندارد. سپس درباره لیوان یا ظرفی که در آن شراب نوشیده میشود، پرسیدم. فرمود: آن را سه بار بشوی. همچنین از ایشان سؤال شد که آیا میتوان در آن آب ریخت؟ فرمود: نه، تا آن را با دست بشویی(دست بکشی) و سه بار بشویی.
1) التهذیب 2- 205- 800.
2) یأتی ما یدلّ علی ذلک فی الحدیث 4 من الباب 55 من أبواب لباس المصلی و فی الباب 38 من أبواب ما یکتسب به و فی الباب 29 من أبواب الذبائح و فی الحدیث 1 من الباب 33 من أبواب الاطعمة المحرمة.
3) الباب 51 فیه حدیثان.
4) الکافی 6- 427- 1، و التهذیب 1- 283- 830، أورده أیضا فی الحدیث 1 من الباب 30 من أبواب الاشربة المحرمة.
4273- 2- (1)وَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنِ الْحَجَّالِ عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنْ حَفْصٍ الْأَعْوَرِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الدَّنُّ یَکُونُ فِیهِ الْخَمْرُ ثُمَّ یُجَفَّفُ یُجْعَلُ فِیهِ الْخَلُّ قَالَ نَعَمْ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (2)
وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ قَالَ الشَّیْخُ الْمُرَادُ بِهِ إِذَا جُفِّفَ بَعْدَ أَنْ یُغْسَلَ ثَلَاثاً أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (3).
ترجمه:
حفص اعور میگوید: به امام صادق (ع) گفتم: اگررسوبات در (ظرفی) باشد که در آن شراب است و سپس خشک شود و در آن سرکه ریخته شود، آیا اشکالی دارد؟ فرمود: بله، اشکالی ندارد.
شیخ توضیح میدهد که منظور از این عبارت این است که اگر ظرف پس از شستشو سه بار خشک شود، استفاده از آن مجاز است. و همچنین به زودی دلیلهای بیشتری در این باره ارائه خواهد شد.
(4)52 بَابُ مَا یُکْرَهُ مِنْ أَوَانِی الْخَمْرِ ترجمه:
4274- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبَانٍ الْکَلْبِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ نَبِیذٍ قَدْ سَکَنَ غَلَیَانُهُ إِلَی أَنْ قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الظُّرُوفِ فَقَالَ نَهَی رَسُولُ اللَّهِ ص عَنِ الدُّبَّاءِ وَ الْمُزَفَّتِ وَ زِدْتُمْ أَنْتُمُ الْحَنْتَمَ یَعْنِی الْغَضَارَ وَ الْمُزَفَّتُ یُعْنَی الزِّفْتُ الَّذِی یَکُونُ فِی الزِّقِّ وَ یُصَبُّ فِی الْخَوَابِی لِیَکُونَ أَجْوَدَ لِلْخَمْرِ قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الْجِرَارِ الْخُضْرِ وَ الرَّصَاصِ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِهَا.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ (6)
وَ رَوَاهُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ مِثْلَهُ (7).
ترجمه:
محمد بن مسلم میگوید: از یکی از آنها (امامان) پرسیدم درباره نبیذی که غلیان آن به پایان رسیده است. همچنین درباره ظروفی که در آنها شراب نگهداری میشود، سوال کردم. فرمود: پیامبر (ص) از استفاده از دُبّاء و مزفت نهی کرده است. و شما (شیعیان) همچنین حَنتَم (ظرفی از جنس غضار) را اضافه کردهاید. مزفت به معنی زفتی است که در زُق (ظروف) استفاده میشود و در خُوابِی (ظروف بزرگ) ریخته میشود تا کیفیت شراب بهتر شود. سپس از او درباره جِرار (ظروف بزرگ) سبز و رصاص (ظروف سربی) سوال کردم و او فرمود: در استفاده از آنها اشکالی نیست.
4275- 2- (1)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ خَالِدِ بْنِ جَرِیرٍ عَنْ أَبِی الرَّبِیعِ الشَّامِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: نَهَی رَسُولُ اللَّهِ ص عَنْ کُلِّ مُسْکِرٍ فَکُلُّ مُسْکِرٍ حَرَامٌ قُلْتُ فَالظُّرُوفُ الَّتِی یُصْنَعُ فِیهَا مِنْهُ فَقَالَ نَهَی رَسُولُ اللَّهِ ص عَنِ الدُّبَّاءِ وَ الْمُزَفَّتِ وَ الْحَنْتَمِ وَ النَّقِیرِ قُلْتُ وَ مَا ذَلِکَ قَالَ الدُّبَّاءُ الْقَرْعُ وَ الْمُزَفَّتُ الدِّنَانُ وَ الْحَنْتَمُ جِرَارٌ خُضْرٌ وَ النَّقِیرُ خَشَبٌ کَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِیَّةِ یَنْقُرُونَهَا حَتَّی یَصِیرَ لَهَا أَجْوَافٌ یَنْبِذُونَ فِیهَا.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ (2)
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی مَعَانِی الْأَخْبَارِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ (3)
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (4).
ترجمه:
در این روایت، ابو الربیع شامی از امام صادق (ع) نقل میکند که پیامبر اکرم (ص) از هر چیزی که مستکننده باشد، نهی کرده و هر نوع مسکر حرام است. راوی سپس از امام (ع) درباره ظروفی که برای تهیه مسکر استفاده میشدند، پرسید. امام فرمود: پیامبر (ص) از استفاده از دُبّاء (ظرف ساخته شده از کدو)، مزفّت (ظرفهایی که با قیر اندود شدهاند)، حَنتَم (جرار یا کوزههای سبز رنگ)، و نقیر (ظروف چوبی که در دوران جاهلیت از درون آنها خالی میکردند و از آنها برای تهیه نبیذ استفاده میکردند) نهی کرده است.
(5)53 بَابُ أَنَّهُ یُغْسَلُ الْإِنَاءُ مِنَ الْخِنْزِیرِ وَ الْفَأْرَةِ سَبْعاً وَ مِنْ بَاقِی النَّجَاسَاتِ ثَلَاثاً ترجمه:
4276- 1- (6)
ب- و قطعة منه فی الحدیث 2 من الباب 82 من هذه الأبواب.
ج- و قطعة منه تقدم فی الحدیث 1 من الباب 23 من الماء المطلق.
د- و أورد قطعة منه فی الحدیث 2 من الباب 36 من هذه الأبواب.
ه- و قطعة منه تقدم فی الحدیث 15 من الباب 9 من هذه الأبواب.
و- و تقدم قطعة منه فی الحدیث 6 من الباب 8 و قطعة منه فی الحدیث 1 من الباب 35 من هذه الأبواب، و فی الحدیث 1 من الباب 10 من أبواب الأسار، و قطعة منه تقدم فی الحدیث 4 من الباب 37 من هذه الأبواب.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی (عَنْأَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی) (1)عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سُئِلَ عَنِ الْکُوزِ وَ الْإِنَاءِ یَکُونُ قَذِراً کَیْفَ یُغْسَلُ وَ کَمْ مَرَّةً یُغْسَلُ قَالَ یُغْسَلُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ یُصَبُّ فِیهِ الْمَاءُ فَیُحَرَّکُ فِیهِ ثُمَّ یُفْرَغُ مِنْهُ ثُمَّ یُصَبُّ فِیهِ مَاءٌ آخَرُ فَیُحَرَّکُ فِیهِ ثُمَّ یُفْرَغُ ذَلِکَ الْمَاءُ ثُمَّ یُصَبُّ فِیهِ مَاءٌ آخَرُ فَیُحَرَّکُ فِیهِ ثُمَّ یُفْرَغُ مِنْهُ وَ قَدْ طَهُرَ إِلَی أَنْ قَالَ وَ قَالَ اغْسِلِ الْإِنَاءَ الَّذِی تُصِیبُ فِیهِ الْجُرَذَ مَیِّتاً سَبْعَ مَرَّاتٍ.
أَقُولُ: وَ قَدْ تَقَدَّمَ فِی بَابِ نَجَاسَةِ الْخِنْزِیرِ مَا یَدُلُّ عَلَی غَسْلِ الْإِنَاءِ مِنْهُ سَبْعاً (2).
ترجمه:
در این روایت، عمار ساباطی از امام صادق علیه السلام درباره نحوه شستن کوزه و ظرفی که آلوده شده است، سؤال میکند. امام (ع) پاسخ میدهد که این ظرف باید سه بار شسته شود: ابتدا در هر بار آب در ظرف ریخته شده، حرکت داده و سپس خالی میشود تا کاملاً پاک شود. همچنین امام میفرماید اگر در ظرف موشی مرده بیفتد، باید آن را هفت مرتبه شست.
(3)54 بَابُ جَوَازِ مُؤَاکَلَةِ الذِّمِّیِّ وَ اسْتِخْدَامِهِ مَعَ اجْتِنَابِ مَا بَاشَرَهُ بِرُطُوبَةٍ ترجمه:
4277- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عِیصِ بْنِ الْقَاسِمِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ مُؤَاکَلَةِ الْیَهُودِیِّ- وَ النَّصْرَانِیِّ وَ الْمَجُوسِیِّ- فَقَالَ إِذَا کَانَ مِنْ طَعَامِکَ وَ تَوَضَّأَ فَلَا بَأْسَ.
ترجمه:
از عیص بن قاسم روایت شده که گفت: از امام صادق (ع) درباره همغذا شدن با یهودی، مسیحی و مجوسی پرسیدم. امام فرمود: اگر (آن غذا) از غذای تو باشد و (او) وضو گرفته باشد، اشکالی ندارد.
4278- 2- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ
أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی مَحْمُودٍ قَالَ: قُلْتُ لِلرِّضَا ع الْجَارِیَةُ النَّصْرَانِیَّةُ تَخْدُمُکَ وَ أَنْتَ تَعْلَمُ أَنَّهَا نَصْرَانِیَّةٌ- لَا تَتَوَضَّأُ وَ لَا تَغْتَسِلُ مِنْ جَنَابَةٍ قَالَ لَا بَأْسَ تَغْسِلُ یَدَیْهَا.
أَقُولُ: تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی نَجَاسَةِ الذِّمِّیِّ فَیَجِبُ اجْتِنَابُ مَا بَاشَرَهُ بِرُطُوبَةٍ (1)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ فِی الْأَطْعِمَةِ (2).
ترجمه:
از ابراهیم بن ابی محمود روایت شده که گفت: به امام رضا (ع) گفتم: کنیز مسیحی که به تو خدمت میکند و تو میدانی که او مسیحی است و وضو نمیگیرد و از جنابت غسل نمیکند، چه حکمی دارد؟ امام فرمود: اشکالی ندارد؛ (فقط) دستهایش را بشوید.
(3)55 بَابُ طَهَارَةِ بَلَلِ الْفَرْجِ وَ الْقَیْحِ ترجمه:
4279- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی مَحْمُودٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا ع عَنِ الْمَرْأَةِ وَلِیَهَا قَمِیصُهَا أَوْ إِزَارُهَا یُصِیبُهُ مِنْ بَلَلِ الْفَرْجِ وَ هِیَ جُنُبٌ أَ تُصَلِّی فِیهِ قَالَ إِذَا اغْتَسَلَتْ صَلَّتْ فِیهِمَا.
ترجمه:
از ابراهیم بن ابی محمود روایت شده که گفت: از امام رضا (ع) درباره زنی که پیراهن یا شلوارش از ترشحات ناحیه فرج در حالت جنابت مرطوب شده است، پرسیدم که آیا میتواند با آنها نماز بخواند؟ امام فرمود: اگر غسل کرده باشد، میتواند با همان لباسها نماز بخواند.
4280- 2- (5)وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الدُّمَّلِ یَکُونُ بِالرَّجُلِ فَیَنْفَجِرُ وَ هُوَ فِی الصَّلَاةِ قَالَ یَمْسَحُهُ وَ یَمْسَحُ یَدَهُ بِالْحَائِطِ أَوْ بِالْأَرْضِ وَ لَا یَقْطَعْ لَهُ الصَّلَاةَ.
ترجمه:
از عمار ساباطی روایت شده که گفت: از امام صادق (ع) درباره مردی که در حال نماز دملی بر بدنش است و در حین نماز ترکیده میشود، پرسیدم. امام فرمود: آن را پاک کند و دستش را به دیوار یا زمین بکشد و نباید به خاطر آن نماز را قطع کند.
4281- 3- (6)وَ قَدْ تَقَدَّمَ فِی حَدِیثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ مَسَّ فَرْجَ امْرَأَتِهِ قَالَ لَیْسَ عَلَیْهِ شَیْءٌ وَ إِنْ شَاءَ غَسَلَ یَدَهُ.
ترجمه:
از عبد الرحمن بن ابی عبد الله روایت شده که گفت: از امام صادق (ع) درباره مردی که فرج همسرش را لمس کند، پرسیدم. امام فرمود: هیچ چیز (واجب) بر او نیست، ولی اگر بخواهد، میتواند دست خود را بشوید.
(1)56 بَابُ أَنَّ الْحَجَّامَ مُؤْتَمَنٌ فِی تَطْهِیرِ مَوْضِعِ الْحِجَامَةِ مَا لَمْ یَظْهَرْ خِلَافُهُ ترجمه:
4282- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ (عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ) (3)عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَعْقُوبَ الْهَاشِمِیِّ عَنْ مَرْوَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْحِجَامَةِ أَ فِیهَا وُضُوءٌ قَالَ لَا وَ لَا یَغْسِلْ مَکَانَهَا لِأَنَّ الْحَجَّامَ مُؤْتَمَنٌ إِذَا کَانَ یُنَظِّفُهُ وَ لَمْ یَکُنْ صَبِیّاً صَغِیراً.
ترجمه:
از عبد الاعلی روایت شده که گفت: از امام صادق (ع) درباره حجامت پرسیدم که آیا بعد از آن وضو واجب است؟ امام فرمود: خیر، و (نیازی نیست) جای آن را شستشو دهد، زیرا حجامتگر (حجام) امین است، بهویژه اگر جای آن را تمیز کند و کودک خردسال که نیست .
(4)57 بَابُ طَهَارَةِ الْمِدَادِ وَ جَوَازِ الصَّلَاةِ فِی ثَوْبٍ أَصَابَهُ مِدَادٌ أَوْ زَیْتٌ أَوْ سَمْنٌ ترجمه:
4283- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ وُهَیْبٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْمِدَادِ یُصِیبُ الثَّوْبَ فَلَا یُغْسَلُ قَالَ لَا بَأْسَ بِهِ.
ترجمه:
از ابوبصیر روایت شده که گفت: از امام صادق (ع) درباره جوهر (مداد) که به لباس اصابت میکند و شسته نمیشود، پرسیدم. امام فرمود: اشکالی ندارد.
4284- 2- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ مِثْلَ ذَلِکَ وَ زَادَ وَ لَا بَأْسَ بِالسَّمْنِ وَ الزَّیْتِ إِذَا أَصَابَا الثَّوْبَ أَنْ یُصَلِّیَ فِیهِ.
ترجمه:
از محمد بن حسین روایت شده مشابه همان (حدیث پیشین)، و اضافه کرده است: و اشکالی ندارد که اگر روغن حیوانی (سمن) و یا روغن نباتی (زیت) به لباس اصابت کنند، در آن لباس نماز بخواند.
(1)58 بَابُ طَهَارَةِ الْمِسْکِ ترجمه:
4285- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: کَانَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ ص مُمَسَّکَةٌ إِذَا هُوَ تَوَضَّأَ أَخَذَهَا بِیَدِهِ وَ هِیَ رَطْبَةٌ فَکَانَ إِذَا خَرَجَ عَرَفُوا أَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ ص بِرَائِحَتِهِ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی آدَابِ الْحَمَّامِ (3)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ فِی لِبَاسِ الْمُصَلِّی (4).
ترجمه:
از عبدالله بن سنان روایت شده که ابو عبدالله (ع) فرمود: رسول خدا (ص) یک مسحه (شیء برای وضو) داشت که وقتی وضو میگرفت، آن را در دست میگرفت و آن رطوبت داشت. وقتی او خارج میشد، مردم میدانستند که او رسول خدا (ص) بوده به خاطر بوی آن.
(5)59 بَابُ جَوَازِ تَطْهِیرِ النَّجَاسَاتِ بِالْمَاءِ الَّذِی یُصَبُّ مِنَ الْفَمِ ترجمه:
4286- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ الْعَمْرَکِیِّ الْبُوفَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَصْلُحُ لَهُ أَنْ یَصُبَّ الْمَاءَ مِنْ فِیهِ یَغْسِلُ بِهِ الشَّیْءَ یَکُونُ فِی ثَوْبِهِ قَالَ لَا بَأْسَ.
ترجمه:
از علی بن جعفر روایت شده که برادرش موسی بن جعفر (ع) فرمود: از او (موسی بن جعفر) پرسیدم دربارهی مردی که میتواند آبی را از دهنش بریزد و چیزی را که در لباسش است، بشوید. او فرمود: «هیچ اشکالی ندارد.»
4287- 2- (7)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَصُبُّ مِنْ فِیهِ الْمَاءَ یَغْسِلُ بِهِ الشَّیْءَ یَکُونُ فِی ثَوْبِهِ وَ هُوَ صَائِمٌ قَالَ لَا بَأْسَ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ عُمُوماً (8).
1) الباب 58 فیه حدیث واحد.
2) الکافی 6- 515- 3 أورده فی الحدیث 1 الباب 43 من لباس المصلی.
3) تقدم فی الباب 95 و الباب 97 من آداب الحمام.
4) یأتی فی الباب 41 و الباب 43 من لباس المصلی.
5) الباب 59 فیه حدیثان.
6) التهذیب 1- 423- 1343.
7) قرب الإسناد- 103 و أورده فی الحدیث 8 الباب 37 ممّا یمسک عنه الصائم.
8) تقدم فی الباب 1 من أبواب الماء المطلق ما یدلّ علیه عموما.
ترجمه:
از علی بن جعفر روایت شده که برادرش موسی بن جعفر (ع) فرمود: از او پرسیدم دربارهی مردی که آبی را از دهنش بریزد و با آن چیزی را که در لباسش است بشوید، در حالی که او روزهدار است. او فرمود: «هیچ اشکالی ندارد.»
(1)60 بَابُ طَهَارَةِ مَاءِ الِاسْتِنْجَاءِ ترجمه:
4288- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ أَنَّهُ قَالَ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَخْرُجُ مِنَ الْخَلَاءِ فَأَسْتَنْجِی بِالْمَاءِ فَیَقَعُ ثَوْبِی فِی ذَلِکَ الْمَاءِ الَّذِی اسْتَنْجَیْتُ بِهِ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِهِ لَیْسَ عَلَیْکَ شَیْءٌ.
ترجمه:
از محمد بن نعمان روایت شده که او به ابی عبدالله (ع) گفت: وقتی از دستشویی بیرون میآیم و با آب استنجا میکنم، لباس من در آن آبی که با آن استنجا کردهام میافتد. او فرمود: «هیچ اشکالی ندارد، بر تو هیچ چیز نیست.»
4289- 2- (3)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْکَنِیفِ یُصَبُّ فِیهِ الْمَاءُ فَیَنْتَضِحُ عَلَی الثِّیَابِ مَا حَالُهُ قَالَ إِذَا کَانَ جَافّاً فَلَا بَأْسَ.
أَقُولُ: الظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ إِذَا کَانَ وَجْهُ الْأَرْضِ خَالِیاً مِنْ نَجَاسَةٍ وَ قَدْ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی الْمُضَافِ وَ الْمُسْتَعْمَلِ (4).
ترجمه:
از علی بن جعفر روایت شده که از برادرش سوال کرد: «در مورد کنیف (توالت) که در آن آب ریخته میشود و ممکن است بر لباسها بپاشد، چه حکمی دارد؟» او فرمود: «اگر خشک باشد، اشکالی ندارد.»
می گویم : منظور از «خشک» این است که سطح زمین از نجاست پاک باشد، و این نکته قبلاً در مورد آب مضاف و استفاده شده نیز ذکر شده است.
(5)61 بَابُ عَدَمِ طَهَارَةِ جِلْدِ الْمَیْتَةِ بِالدِّبَاغِ وَ عَدَمِ جَوَازِ الصَّلَاةِ فِیهِ وَ تَحْرِیمِ الِانْتِفَاعِ بِهَا وَ کَرَاهَةِ الصَّلَاةِ فِیمَا یُشْتَرَی مِمَّنْ یَسْتَحِلُّ الْمَیْتَةَ بِالدِّبَاغِ ترجمه:
4290- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ جِلْدِ الْمَیْتَةِ یُلْبَسُ فِی الصَّلَاةِ إِذَا دُبِغَ قَالَ لَا وَ إِنْ دُبِغَ سَبْعِینَ مَرَّةً.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
محمد بن مسلم روایت کرده است که از امام (ع) سوال کردم: «آیا میتوان پوست مردار را در نماز پوشید، امام (ع) فرمود: «نه، نمیتوان اگرچه هفتاد بار دباغی شده باشد .
4291- 2- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی (3)عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی الْمُغِیرَةِ (4)قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع جُعِلْتُ فِدَاکَ الْمَیْتَةُ یُنْتَفَعُ مِنْهَا بِشَیْءٍ قَالَ لَا قُلْتُ بَلَغَنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص مَرَّ بِشَاةٍ مَیْتَةٍ فَقَالَ مَا کَانَ عَلَی أَهْلِ هَذِهِ الشَّاةِ إِذْ لَمْ یَنْتَفِعُوا بِلَحْمِهَا أَنْ یَنْتَفِعُوا بِإِهَابِهَا قَالَ تِلْکَ شَاةٌ لِسَوْدَةَ بِنْتِ زَمْعَةَ زَوْجِ (5)النَّبِیِّ ص- وَ کَانَتْ شَاةً مَهْزُولَةً لَا یُنْتَفَعُ بِلَحْمِهَا فَتَرَکُوهَا حَتَّی مَاتَتْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَا کَانَ عَلَی أَهْلِهَا إِذْ لَمْ یَنْتَفِعُوا بِلَحْمِهَا أَنْ یَنْتَفِعُوا بِإِهَابِهَا أَیْ تُذَکَّی.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
علی بن ابیالمغیر روایت کرده است که گفت: به امام صادق (ع) گفتم: «جانم فدای تو! آیا از مردار منفعتی برده میشود؟» فرمود: «نه.» گفتم: «به ما رسیده است که رسول خدا (ص) به گوسفند مرده گذشت و فرمود: چه بر اهل این شتر گذشته است که اگر از گوشت آن استفاده نمیکنند، از پوستش هم استفاده نمیکنند؟» کیسی گفت : «این گوسفند متعلق به سودة بنت زمعه، همسر پیامبر (ص) بود وگوسفند لاغری بود که از گوشتش استفاده نمیشد و آنها آن را رها کردند تا مرد. رسول خدا (ص) فرمود: چه بر اهل این گوسفند گذشته است که اگر از گوشتش استفاده نمیکنند، از پوستش هم استفاده نمیکنند، یعنی باید ذبح میشد.»
4292- 3- (7)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِسْحَاقَ الْعَلَوِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ الدَّیْلَمِیِّ عَنْ عَیْثَمِ بْنِ أَسْلَمَ النَّجَاشِیِّ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ ع کَانَ یَبْعَثُ إِلَی الْعِرَاقِ- فَیُؤْتَی مِمَّا قِبَلَکُمْ بِالْفَرْوِ فَیَلْبَسُهُ فَإِذَا حَضَرَتِ الصَّلَاةُ أَلْقَاهُ وَ أَلْقَی الْقَمِیصَ الَّذِی یَلِیهِ فَکَانَ یُسْأَلُ
1) الفقیه 1- 247- 749.
2) الکافی 6- 259- 7 و 3- 398- 6 و أورده فی الحدیث 1 من الباب 34 من أبواب الاطعمة المحرمة.
3) فی التهذیب زیادة- و غیره.
4) فی التهذیب علی بن المغیرة و کذا فی الکافی ج 3.
5) فی نسخة- زوجة (هامش المخطوط).
6) التهذیب 2- 204- 799.
7) 7الکافی 3- 397- 2 و التهذیب 2- 203- 796 و أورده بتمامه فی الحدیث 2 من الباب 61 من أبواب لباس المصلی.
عَنْ ذَلِکَ فَقَالَ إِنَّ أَهْلَ الْعِرَاقِ یَسْتَحِلُّونَ لِبَاسَ الْجُلُودِ الْمَیْتَةِ وَ یَزْعُمُونَ أَنَّ دِبَاغَهُ ذَکَاتُهُ.
ترجمه:
ابو بصیر از امام صادق (ع) نقل میکند که در حدیثی فرمود: «علی بن حسین (ع) به عراق میفرستاد و از آنجا با پوستها برای او میآوردند. او آن پوستها را میپوشید و وقتی وقت نماز میشد، آن را کنار میگذاشت و پیراهنی که زیر آن بود را میپوشید. از او درباره این موضوع سؤال میشد و او میفرمود: اهل عراق استفاده از پوستهای مرده را حلال میدانند و ادعا میکنند که دباغی آنها باعث حلال شدنشان میشود.»
4293- 4- (1)وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ هِلَالٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِنِّی أَدْخُلُ سُوقَ الْمُسْلِمِینَ- أَعْنِی هَذَا الْخَلْقَ الَّذِینَ یَدَّعُونَ الْإِسْلَامَ- فَأَشْتَرِی مِنْهُمُ الْفِرَاءَ لِلتِّجَارَةِ فَأَقُولُ لِصَاحِبِهَا أَ لَیْسَ هِیَ ذَکِیَّةً فَیَقُولُ بَلَی فَهَلْ یَصْلُحُ لِی أَنْ أَبِیعَهَا عَلَی أَنَّهَا ذَکِیَّةٌ فَقَالَ لَا وَ لَکِنْ لَا بَأْسَ أَنْ تَبِیعَهَا وَ تَقُولَ قَدْ شَرَطَ لِیَ الَّذِی اشْتَرَیْتُهَا مِنْهُ أَنَّهَا ذَکِیَّةٌ قُلْتُ وَ مَا أَفْسَدَ ذَلِکَ قَالَ اسْتِحْلَالُ أَهْلِ الْعِرَاقِ لِلْمَیْتَةِ وَ زَعَمُوا أَنَّ دِبَاغَ جِلْدِ الْمَیْتَةِ ذَکَاتُهُ ثُمَّ لَمْ یَرْضَوْا أَنْ یَکْذِبُوا فِی ذَلِکَ إِلَّا عَلَی رَسُولِ اللَّهِ ص.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ (2).
ترجمه:
عبد الرحمن بن حجاج میگوید: به امام صادق (ع) گفتم: «من به بازار مسلمانان میروم - یعنی به این افرادی که ادعای اسلام میکنند - و از آنها پوستها را برای تجارت میخرم. از صاحب پوست میپرسم آیا این پوستها ذکیه (حلال) است؟ او پاسخ میدهد بله. آیا میتوانم آن را بفروشم و بگویم که این پوست ذکیه است؟» امام (ع) فرمود: «نه، اما اشکالی ندارد که آن را بفروشی و بگویی: کسی که این را از او خریدم شرط کرده که این ذکیه است.» گفتم: «و چه چیزی این را باطل میکند؟» امام (ع) فرمود: «استحلال اهل عراق از مرده و ادعای آنها که دباغی پوست مرده، آن را حلال میکند. سپس آنها راضی نیستند که در این مورد جز بر رسول خدا (ص) دروغ بگویند.»
4294- 5- (3)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی مَرْیَمَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع السَّخْلَةُ الَّتِی مَرَّ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ ص- وَ هِیَ مَیْتَةٌ فَقَالَ مَا ضَرَّ أَهْلَهَا لَوِ انْتَفَعُوا بِإِهَابِهَا فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع لَمْ تَکُنْ مَیْتَةً یَا أَبَا مَرْیَمَ- وَ لَکِنَّهَا کَانَتْ مَهْزُولَةً فَذَبَحَهَا أَهْلُهَا فَرَمَوْا بِهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَا کَانَ عَلَی أَهْلِهَا لَوِ انْتَفَعُوا بِإِهَابِهَا.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (4).
1) الکافی 3- 398- 5.
2) التهذیب 2- 204- 798.
3) الفقیه 3- 216- 1004، أورده أیضا فی الحدیث 3 من الباب 34 من الأطعمة المحرمة.
4) یأتی ما یدلّ علی ذلک فی الباب 79 من هذه الأبواب و فی الباب 1 من لباس المصلی و فی الحدیث 6 من الباب 38 و فی الباب 61 من أبواب لباس المصلی، و فی الباب 38 من أبواب ما یکتسب به.
ترجمه:
ابو مریم میگوید: به امام صادق (ع) گفتم: «سخلهای که رسول خدا (ص) بر آن گذر کردند و آن مرده بود، چه ضرری به اهلش میزد اگر از پوستش استفاده میکردند؟» امام (ع) فرمود: «این سخله مرده نبوده است، ای ابو مریم، بلکه آن سخلهای بود که نحیف و لاغر بود و اهلش آن را ذبح کردند و بعد آن را دور انداختند. سپس رسول خدا (ص) فرمود: چه مانعی داشت اگر اهلش از پوستش استفاده میکردند؟»
(1)62 بَابُ نَجَاسَةِ الْقِطْعَةِ الَّتِی تُقْطَعُ مِنَ الْإِنْسَانِ وَ الْحَیَوَانَاتِ ترجمه:
4295- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ: فِی أَلَیَاتِ الضَّأْنِ تُقْطَعُ وَ هِیَ أَحْیَاءٌ إِنَّهَا مَیْتَةٌ.
ترجمه:
ابو بصیر از امام صادق (ع) نقل میکند که ایشان فرمودند: «دنبه گوسفند، اگر در حالی که زنده هستند، قطع شوند، آنها مرده به حساب میآیند.»
4296- 2- (3)وَ قَدْ تَقَدَّمَ فِی حَدِیثِ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا قُطِعَ مِنَ الرَّجُلِ قِطْعَةٌ فَهِیَ مَیْتَةٌ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی الْأَطْعِمَةِ (4)وَ الصَّیْدِ وَ غَیْرِ ذَلِکَ (5).
ترجمه:
یوب بن نوح از برخی از اصحاب ما، از امام صادق (ع) نقل میکند که فرمود: «اگر از بدن مردی قطعهای بریده شود، آن قطعه مرده به حساب میآید.»
من میگویم: و مواردی که دلالت بر این معنا دارد در باب 32 از ابواب غذاهای حرام و همچنین در باب 30 از ابواب ذبیحهها خواهد آمد.
(6)63 بَابُ حُکْمِ مَا یُنْتَفُ مِنَ الْبَدَنِ مِنْ جُرْحٍ وَ نَحْوِهِ ترجمه:
4297- 1- (7)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَخَاهُ مُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ ع عَنِ الرَّجُلِ یَکُونُ بِهِ الثَّالُولُ أَوِ الْجُرْحُ هَلْ یَصْلُحُ لَهُ أَنْ یَقْطَعَ الثَّالُولَ وَ هُوَ فِی صَلَاتِهِ أَوْ یَنْتِفَ بَعْضَ لَحْمِهِ مِنْ ذَلِکَ الْجُرْحِ وَ یَطْرَحَهُ قَالَ إِنْ لَمْ یَتَخَوَّفْ أَنْ یَسِیلَ الدَّمُ فَلَا بَأْسَ وَ إِنْ تَخَوَّفَ أَنْ یَسِیلَ الدَّمُ فَلَا یَفْعَلْهُ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ (8).
1) الباب 62 فیه حدیثان.
2) الکافی 6- 255- 2، أورده أیضا فی الحدیث 3 من الباب 30 من أبواب الذبائح.
3) تقدم فی الحدیث 1 من الباب 2 من أبواب غسل المس.
4) یأتی ما یدلّ علیه فی الباب 32 من أبواب الأطعمة المحرمة.
5) یأتی فی الباب 30 من أبواب الذبائح.
6) الباب 63 فیه حدیث واحد.
7) الفقیه 1- 254- 776، أورده بتمامه فی الحدیث 15 من الباب 2 من أبواب القواطع.
8) التهذیب 2- 378- 1576، و الاستبصار 1- 404- 1542.
ترجمه:
علی بن جعفر نقل میکند که از برادرش موسی بن جعفر (ع) سؤال کردم درباره مردی که دچار «ثالول» (زگیل) یا زخم است. آیا برای او جایز است که در حین نماز زگیل را ببرد یا بخشی از گوشت خود را از آن زخم بکند و بیندازد؟ امام (ع) فرمود: «اگر نترسد که خون بریزد، اشکالی ندارد. اما اگر بترسد که خون بریزد، نباید این کار را انجام دهد.»
(1)64 بَابُ حُکْمِ اشْتِبَاهِ النَّجِسِ بِالطَّاهِرِ مِنَ الثَّوْبِ وَ الْإِنَاءِ ترجمه:
4298- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی أَنَّهُ کَتَبَ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ ع یَسْأَلُهُ عَنِ الرَّجُلِ مَعَهُ ثَوْبَانِ فَأَصَابَ أَحَدَهُمَا بَوْلٌ وَ لَمْ یَدْرِ أَیُّهُمَا هُوَ وَ حَضَرَتِ الصَّلَاةُ وَ خَافَ فَوْتَهَا وَ لَیْسَ عِنْدَهُ مَاءٌ کَیْفَ یَصْنَعُ قَالَ یُصَلِّی فِیهِمَا جَمِیعاً.
قَالَ الصَّدُوقُ یَعْنِی عَلَی الِانْفِرَادِ وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ صَفْوَانَ مِثْلَهُ (3).
ترجمه:
صفوان بن یحیا نقل میکند که او نامهای به ابوالحسن (ع) نوشت و از او درباره مردی سؤال کرد که دو لباس دارد و یکی از آنها به ادرار آلوده شده، ولی او نمیداند کدام یک است. نماز نیز نزدیک است و او از فوت آن میترسد و آب نیز در دسترسش نیست. امام (ع) فرمود: «او میتواند با هر دو لباس نماز بخواند.»
4299- 2- (4)وَ قَدْ سَبَقَ فِی أَبْوَابِ الْمَاءِ حَدِیثُ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ مَعَهُ إِنَاءَانِ فِیهِمَا مَاءٌ وَقَعَ فِی أَحَدِهِمَا قَذَرٌ لَا یَدْرِی أَیُّهُمَا هُوَ وَ لَیْسَ یَقْدِرُ عَلَی مَاءٍ غَیْرِهِمَا قَالَ یُهَرِیقُهُمَا جَمِیعاً وَ یَتَیَمَّمُ.
وَ حَدِیثُ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع نَحْوُهُ (5).
ترجمه:
و در ابواب آب، حدیثی از عمار نقل شده است که از ابی عبدالله (ع) سؤال شد درباره مردی که دو ظرف آب دارد و در یکی از آنها آلودگی وجود دارد، ولی نمیداند کدام یک است و همچنین نمیتواند آب دیگری تهیه کند. امام (ع) فرمود: «او باید هر دو ظرف را بریزد و سپس تیمم کند.»
(6)65 بَابُ عَدَمِ جَوَازِ اسْتِعْمَالِ أَوَانِی الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ خَاصَّةً دُونَ الصُّفْرِ وَ غَیْرِهِ ترجمه:
4300- 1- (7)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا ع عَنْ
آنِیَةِ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ فَکَرِهَهَا فَقُلْتُ قَدْ رَوَی بَعْضُ أَصْحَابِنَا أَنَّهُ کَانَ لِأَبِی الْحَسَنِ ع مِرْآةٌ مُلَبَّسَةٌ فِضَّةً فَقَالَ لَا وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ إِنَّمَا کَانَتْ لَهَا حَلْقَةٌ مِنْ فِضَّةٍ وَ هِیَ عِنْدِی ثُمَّ قَالَ إِنَّ الْعَبَّاسَ حِینَ عُذِرَ (1)عُمِلَ لَهُ قَضِیبٌ مُلَبَّسٌ مِنْ فِضَّةٍ مِنْ نَحْوِ مَا یُعْمَلُ لِلصِّبْیَانِ تَکُونُ فِضَّةٌ (2)نَحْواً مِنْ عَشَرَةِ دَرَاهِمَ فَأَمَرَ بِهِ أَبُو الْحَسَنِ ع فَکُسِرَ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ (3)
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ (4)
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ نُعَیْمِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ نَحْوَهُ (5).
ترجمه:
محمد بن اسماعیل بن بزیع گفت: از ابوالحسن رضا (ع) درباره ظرفهای طلا و نقره سؤال کردم. او این ظروف را مکروه دانست. گفتم: برخی از اصحاب ما روایت کردهاند که برای ابوالحسن (ع) آینهای که دورش نقرهای بوده است. فرمود: «نه، و الحمد لله، بلکه فقط یک حلقه نقرهای داشت و آن در نزد من است.» سپس فرمود: «زمانی که عباس (عموی پیامبر) عذرش پذیرفته شد، برای او میلهای نقرهای درست کردند که مانند میلههایی بود که برای بچهها درست میشود و وزن آن تقریباً ده درهم نقره بود. ابوالحسن (ع) دستور داد که آن را بشکنند.»
4301- 2- (6)وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ سِرْحَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا تَأْکُلْ فِی آنِیَةِ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ.
ترجمه:
داود بن سرحان از ابی عبد الله (ع) نقل کرده است که فرمود: «در ظرفهای طلا و نقره نخورید.»
4302- 3- (7)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ نَهَی عَنْ آنِیَةِ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ.
ترجمه:
محمد بن مسلم از ابی جعفر (ع) نقل کرده است که فرمود: «از ظرفهای طلا و نقره نهی کرد.»
1) عذر- ختن (لسان العرب 4- 551).
2) فی نسخة- فضته (هامش المخطوط).
3) التهذیب 9- 91- 390.
4) المحاسن- 582- 67.
5) عیون أخبار الرضا (علیه السلام) 2- 19- 44.
6) الکافی 6- 267- 1، و المحاسن- 582- 63، و أورده فی الحدیث 2 من الباب 61 من الاطعمة المحرمة.
7) الکافی 6- 267- 4، و المحاسن- 581- 59، و أورده فی الحدیث 3 من الباب 61 من الاطعمة المحرمة.
4303- 4- (1)وَ عَنْهُمْ عَنْ سَهْلٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی ع قَالَ: آنِیَةُ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ مَتَاعُ الَّذِینَ لا یُوقِنُونَ.
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ (2)
وَ الَّذِی قَبْلَهُ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ وَ الَّذِی قَبْلَهُمَا عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْوَشَّاءِ مِثْلَهُ.
ترجمه:
موسی بن بکر از ابی الحسن موسی (ع) نقل کرده است که فرمود: «ظرفهای طلا و نقره متاع کسانی است که یقین ندارند.»
4304- 5- (3)وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا یَنْبَغِی الشُّرْبُ فِی آنِیَةِ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَمَاعَةَ مِثْلَهُ (4).
ترجمه:
سماعه بن مهران از ابی عبدالله (ع) نقل کرده است که فرمود: «نمیتوان در ظرفهای طلا و نقره نوشید.»
4305- 6- (5)وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ أَخِیهِ یُوسُفَ قَالَ: کُنْتُ مَعَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الْحِجْرِ- فَاسْتَسْقَی مَاءً فَأُتِیَ بِقَدَحٍ مِنْ صُفْرٍ فَقَالَ رَجُلٌ إِنَّ عَبَّادَ بْنَ کَثِیرٍ یَکْرَهُ الشُّرْبَ فِی الصُّفْرِ فَقَالَ لَا بَأْسَ وَ قَالَ ع لِلرَّجُلِ أَ لَا سَأَلْتَهُ أَ ذَهَبٌ هُوَ أَمْ فِضَّةٌ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ (6)
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ (7)
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ نَحْوَهُ (1).
ترجمه:
این روایت از یونس بن یعقوب نقل شده که از برادرش یوسف روایت میکند. او میگوید که همراه امام صادق (ع) در حجر (بخشی از کعبه) بود و امام درخواست آب کرد. سپس ظرفی از جنس «صفر» (آلیاژی شبیه به برنج یا مس) برای او آوردند. مردی گفت که عباد بن کثیرنوشیدن از ظروف «صفر» را مکروه میداند. امام صادق (ع) فرمودند: «اشکالی ندارد.» سپس به آن مرد فرمودند: «چرا از او نپرسیدی که آیا آن (ظرف) از طلا یا نقره است؟»
4306- 7- (2)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: لَا تَأْکُلْ فِی آنِیَةِ ذَهَبٍ وَ لَا فِضَّةٍ.
ترجمه:
در این روایت، محمد بن مسلم از امام باقر علیه السلام نقل میکند که ایشان فرمودند: «در ظروف طلا و نقره غذا نخور.»
4307- 8- (3)وَ عَنِ النَّبِیِّ ص أَنَّهُ قَالَ: آنِیَةُ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ مَتَاعُ الَّذِینَ لا یُوقِنُونَ.
ترجمه:
رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم فرمودند : «ظرفهای طلا و نقره متاع کسانی است که یقین ندارند.»
4308- 9- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ شُعَیْبِ بْنِ وَاقِدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ زَیْدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ ع فِی حَدِیثِ الْمَنَاهِی قَالَ: نَهَی رَسُولُ اللَّهِ ص عَنِ الشُّرْبِ فِی آنِیَةِ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ.
ترجمه:
در این روایت، حسین بن زید از امام جعفر صادق (ع) از پدرانشان نقل میکند که در حدیث «المناهی» «رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم از نوشیدن در ظروف طلا و نقره نهی کرد.»
4309- 10- (5)أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ أَنَّهُ کَرِهَ آنِیَةَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الْآنِیَةَ الْمُفَضَّضَةَ.
ترجمه:
در این روایت، عبیدالله بن علی حلبی از امام صادق علیه السلام نقل میکند که آن حضرت ظروف طلا و نقره و همچنین ظروفی که با نقره مزین شده بودند را مکروه دانستند.
4310- 11- (6)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ ع أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص نَهَاهُمْ عَنْ سَبْعٍ مِنْهَا الشُّرْبُ فِی آنِیَةِ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (7)وَ اعْلَمْ أَنَّ أَکْثَرَ الْأَصْحَابِ عَلَی تَحْرِیمِ
1) الفقیه 3- 353- 4240.
2) الفقیه 3- 352- 4237.
3) الفقیه 3- 353- 4239.
4) الفقیه 4- 7- 4968.
5) المحاسن- 582- 61 و أخرج مثله عن الکافی و التهذیب فی الحدیث 1 من الباب الآتی.
6) قرب الإسناد- 34 و أورد قطعة منه فی الحدیث 12 من الباب 10 من الاحتضار.
7) یأتی فی الباب 66 و فی الحدیث 1 و 5 و 6 من الباب 67 من هذه الأبواب، و فی الحدیث 8 من الباب 30 من لباس المصلی.
آنِیَةِ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ هُوَ الْمُعْتَمَدُ وَ قَدْ نَقَلُوا عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الْعَامَّةِ عَدَمَ التَّحْرِیمِ فَیُمْکِنُ حَمْلُ مَا تَضَمَّنَ الْکَرَاهَةَ عَلَی التَّقِیَّةِ أَوْ عَلَی التَّحْرِیمِ.
ترجمه:
در این روایت، مسعدة بن صدقة از امام جعفر صادق (ع) نقل میکند که رسول خدا (ص) از هفت چیز نهی کرد که یکی از آنها نوشیدن در ظروف طلا و نقره بود.
می گویم : بدان که بیشتر فقهای شیعه بر حرمت استفاده از ظروف طلا و نقره اتفاق نظر دارند و این حکم معتبر است. همچنین ذکر شده است که برخی از فقهای اهل سنت این استفاده را حرام نمیدانند. لذا ممکن است روایاتی که کراهت را بیان میکنند، به دلیل تقیه یا به معنای تحریم تعبیر شوند.
(1)66 بَابُ کَرَاهَةِ الْإِنَاءِ الْمُفَضَّضِ وَ اسْتِحْبَابِ اجْتِنَابِ مَوْضِعِ الْفِضَّةِ ترجمه:
4311- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا تَأْکُلْ فِی آنِیَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَ لَا فِی آنِیَةٍ مُفَضَّضَةٍ.
ترجمه:
در این روایت، حلبی از امام صادق (ع) نقل میکند که فرمود: «در ظروف نقرهای و یا ظروفی که با نقره تزئین شدهاند، غذا نخور.»
4312- 2- (3)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَیْمُونٍ عَنْ بُرَیْدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ کَرِهَ الشُّرْبَ فِی الْفِضَّةِ وَ فِی الْقَدَحِ الْمُفَضَّضِ وَ کَذَلِکَ أَنْ یُدَّهَنَ فِی مُدْهُنٍ مُفَضَّضٍ وَ الْمُشْطَةُ کَذَلِکَ.
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ (4).
ترجمه:
در این روایت، برید از امام صادق (ع) نقل میکند که آن حضرت کراهت داشت از آشامیدن در ظروف نقرهای و قدحهای مزین به نقره، و همچنین کراهت داشت از روغن زدن در ظرفی که با نقره تزئین شده باشد و از استفاده از شانهای که دارای تزئینات نقره است.
4313- 3- (5)وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ ثَعْلَبَةَ مِثْلَهُ وَ زَادَ فَإِنْ لَمْ یَجِدْ بُدّاً مِنَ الشُّرْبِ فِی الْقَدَحِ الْمُفَضَّضِ عَدَلَ بِفَمِهِ عَنْ مَوْضِعِ الْفِضَّةِ.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ (6)وَ کَذَا مَا قَبْلَهُ.
ترجمه:
در این روایت، صدوق از طریق سند خود از ثعلبه نقل میکند که مشابه حدیث قبلی است، اما با اضافهای: اگر شخصی مجبور باشد در قدحی که با نقره تزئین شده است، آب بنوشد، باید دهان خود را از محلی که نقره روی قدح قرار دارد، دور کند.
4314- 4- (7)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ
مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الشُّرْبِ فِی الْقَدَحِ فِیهِ ضَبَّةٌ مِنْ فِضَّةٍ قَالَ لَا بَأْسَ إِلَّا أَنْ تَکْرَهَ الْفِضَّةَ فَتَنْزِعَهَا.
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
در این روایت، معاویة بن وهب نقل میکند که از امام صادق (علیهالسلام) درباره نوشیدن در قدحی که دارای نوار یا تزئینی از نقره است، پرسیده شد. امام (علیهالسلام) فرمودند: مشکلی ندارد، مگر اینکه خودت از نقره کراهت داشته باشی، در این صورت میتوانی آن را برداری.
4315- 5- (2)وَ عَنْهُ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا بَأْسَ أَنْ یَشْرَبَ الرَّجُلُ فِی الْقَدَحِ الْمُفَضَّضِ وَ اعْزِلْ فَمَکَ عَنْ مَوْضِعِ الْفِضَّةِ.
ترجمه:
در این روایت، عبدالله بن سنان نقل میکند که امام صادق (علیهالسلام) فرمودند: مشکلی ندارد که شخصی در قدحی که دارای تزئینات نقره است، بنوشد، اما باید دهان خود را از محل نقره دور نگه دارد.
4316- 6- (3)أَحْمَدُ بْنُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِی الْمِقْدَامِ قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع أُتِیَ بِقَدَحٍ مِنْ مَاءٍ فِیهِ ضَبَّةٌ مِنْ فِضَّةٍ فَرَأَیْتُهُ یَنْزِعُهَا بِأَسْنَانِهِ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ صَالِحِ بْنِ السِّنْدِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ (4)
ترجمه:
در این روایت، عمرو بن ابی المقدام نقل میکند که امام صادق (علیهالسلام) در حالی که قدحی از آب با تزئین نقرهای داشت، مشاهده کرد که ایشان نقره را با دندانهای خود برمیدارد.
(5)67 بَابُ حُکْمِ الْآلَاتِ الْمُتَّخَذَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ ترجمه:
4317- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ رِبْعِیٍّ عَنِ الْفُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عَنِ السَّرِیرِ فِیهِ الذَّهَبُ أَ یَصْلُحُ إِمْسَاکُهُ فِی الْبَیْتِ فَقَالَ إِنْ کَانَ ذَهَباً فَلَا وَ إِنْ کَانَ مَاءَ الذَّهَبِ فَلَا بَأْسَ.
ترجمه:
در این روایت، فضیل بن یسار از امام صادق (علیهالسلام) دربارهی مبلی که دارای تزئینات طلا باشد سؤال میکند. امام پاسخ میدهد که اگرمبل طلا باشد، نگهداری آن در خانه جایز نیست، اما اگر فقط آب طلا (یعنی طلا به صورت رقیق یا نازک) باشد، مانعی ندارد.
4318- 2- (1)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ التَّعْوِیذِ یُعَلَّقُ عَلَی الْحَائِضِ فَقَالَ نَعَمْ إِذَا کَانَ فِی جِلْدٍ أَوْ فِضَّةٍ أَوْ قَصَبَةِ حَدِیدٍ.
ترجمه:
در این روایت، منصور بن حازم از امام صادق (علیهالسلام) دربارهی تعویذهایی که بر بدن زنان حائض (زنان در دوران قاعدگی) آویزان میشود سؤال میکند. امام صادق (ع) پاسخ میدهد که اگر تعویذ در جِلِد، نقره یا لولهی آهنی (قضبان آهنی) باشد، آویزان کردن آن اشکالی ندارد.
4319- 3- (2)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَشْیَمَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنْ ذِی الْفَقَارِ سَیْفِ رَسُولِ اللَّهِ ص- فَقَالَ نَزَلَ بِهِ جَبْرَئِیلُ مِنَ السَّمَاءِ وَ کَانَتْ حَلْقَتُهُ فِضَّةً.
ترجمه:
در این روایت، صفوان بن یحیا از امام حسن (علیهالسلام) دربارهی ذوالفقار، شمشیر رسول خدا (ص)، سؤال میکند. امام (ع) توضیح میدهد که این شمشیر به وسیلهی جبرییل (ع) از آسمان نازل شده و حَلْقَتِ آن (قسمت حلقهای یا دستگیرهی شمشیر) از نقره بوده است.
4320- 4- (3)وَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ الدِّهْقَانِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ الطَّاطَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَبَانٍ عَنْ یَحْیَی بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ دِرْعُ رَسُولِ اللَّهِ ص ذَاتُ الْفُضُولِ لَهَا حَلْقَتَانِ مِنْ وَرِقٍ فِی مُقَدَّمِهَا وَ حَلْقَتَانِ مِنْ وَرِقٍ فِی مُؤَخَّرِهَا وَ قَالَ لَبِسَهَا عَلِیٌّ ع یَوْمَ الْجَمَلِ.
ترجمه:
در این روایت، یحیی بن ابی العلاء میگوید که از امام صادق (علیهالسلام) شنیده است که دِرع (زره) رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم دارای دو حلقه از نقره در جلو و دو حلقه دیگر از نقره در پشت آن بوده است. همچنین امام (ع) اشاره میکند که این زره را علی (علیهالسلام) در روز جمل به تن کرده است.
4322- 6- (5)أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِی الْقَاسِمِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمِرْآةِ هَلْ یَصْلُحُ إِمْسَاکُهَا إِذَا کَانَ لَهَا حَلْقَةُ فِضَّةٍ قَالَ نَعَمْ إِنَّمَا کُرِهَ اسْتِعْمَالُ مَا یُشْرَبُ بِهِ قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ السَّرْجِ وَ اللِّجَامِ فِیهِ الْفِضَّةُ أَ یُرْکَبُ بِهِ قَالَ إِنْ کَانَ مُمَوَّهاً لَا یُقْدَرُ عَلَی نَزْعِهِ فَلَا بَأْسَ وَ إِلَّا فَلَا یُرْکَبُ بِهِ.
وَ رَوَاهُ عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ (6)
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ کَمَا یَأْتِی فِی أَحْکَامِ الدَّوَابِّ إِنْ شَاءَ اللَّهُ (1)وَ
رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الْمِرْآةِ هَلْ یَصْلُحُ الْعَمَلُ بِهَا إِذَا کَانَ لَهَا حَلْقَةُ فِضَّةٍ قَالَ نَعَمْ إِنَّمَا کُرِهَ مَا یُشْرَبُ فِیهِ اسْتِعْمَالُهُ (2).
مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ الْجَامِعِ لِأَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ السَّرْجِ وَ اللِّجَامِ وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ (3)
ترجمه:
در این روایت، علی بن جعفر از موسى بن جعفر (علیهالسلام) سؤال میکند که آیا میتوان آینهای را که دارای حلقهای از نقره است، در خانه نگهداشت. امام (ع) در پاسخ میگوید: «بله، اشکالی ندارد» و میافزاید که فقط استفاده از وسایلی که برای نوشیدن به کار میرود، مورد کراهت قرار گرفته است.
سپس علی بن جعفر سؤال میکند که آیا میتوان با زین و لجامی که در آن نقره وجود دارد، سوار شد؟ امام (ع) پاسخ میدهد: «اگر زین و لجام رنگآمیزی شده باشد و نتوان نقره را جدا کرد، اشکالی ندارد؛ وگرنه نمیتوان با آن سوار شد».
4323- 7- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِنَّ اسْمَ النَّبِیِّ ص فِی صُحُفِ إِبْرَاهِیمَ الْمَاحِی إِلَی أَنْ قَالَ وَ کَانَتْ لَهُ عِمَامَةٌ تُسَمَّی السَّحَابَ وَ کَانَ لَهُ دِرْعٌ تُسَمَّی ذَاتَ الْفُضُولِ لَهَا ثَلَاثُ حَلَقَاتِ فِضَّةٍ حَلْقَةٌ بَیْنَ یَدَیْهَا وَ حَلْقَتَانِ خَلْفَهَا الْحَدِیثَ.
وَ فِی الْمَجَالِسِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّلْتِ عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
در این روایت، محمد بن قیس ازامام باقر(علیهالسلام) نقل میکند که نام پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم در صحف ابراهیم به عنوان «الماحی» ذکر شده است. (این واژه به معنای "محوکننده" است و به ویژگی پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم در محو کردن کفر و ضلالت اشاره دارد.)
سپس اشاره میشود که پیامبر (ص) دارای عمامهای به نام «سحاب» بوده است و همچنین دارای درعی به نام «ذات الفضول» بوده که دارای سه حلقه نقرهای است: یکی در پیش و دو حلقه دیگر در پشت.
4324- 8- (6)وَ فِی الْمَجَالِسِ وَ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی بْنِ عُبَیْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنْ ذِی الْفَقَارِ سَیْفِ رَسُولِ اللَّهِ ص- مِنْ أَیْنَ هُوَ قَالَ هَبَطَ بِهِ جَبْرَئِیلُ مِنَ السَّمَاءِ وَ کَانَ
1) رواه الکلینی کما یأتی فی الحدیث 1 من الباب 21 من أبواب أحکام الدوابّ فی السفر.
2) قرب الإسناد- 121.
3) مستطرفات السرائر- 56- 13.
4) الفقیه 4- 179- 5403، الحدیث طویل تاتی قطعة منه فی الحدیث 9 من الباب 11 من أبواب صلاة العیدین.
5) أمالی الصدوق- 67- 2.
6) أمالی الصدوق- 238- 10، عیون أخبار الرضا 2- 50- 195.
عَلَیْهِ حِلْیَةٌ (1)مِنْ فِضَّةٍ وَ هُوَ عِنْدِی.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الرِّضَا ع مِثْلَهُ (2)أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (3)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ فِی الْمَلَابِسِ وَ غَیْرِهَا (4).
ترجمه:
در این روایت، احمد بن عبدالله از امام کاظم (علیهالسلام) میپرسد که سلاح ذوالفقار، یعنی شمشیر پیامبر اسلام (صلیاللهعلیهوآله) از کجا آمده است. امام (ع) در پاسخ میفرماید که این شمشیربوسیله جبرییل از آسمان نازل شده است و همچنین اشاره میکند که بر روی آن زینتی از نقره وجود دارد و در حال حاضر این شمشیر در نزد او (امام کاظم علیه السلام ) قرار دارد.
(5)68 بَابُ طَهَارَةِ مَا لَا تَحُلُّهُ الْحَیَاةُ مِنَ الْمَیْتَةِ غَیْرَ نَجِسِ الْعَیْنِ إِنْ أُخِذَ جَزّاً أَوْ غُسِلَ مَوْضِعُ الْمُلَاقَاةِ ترجمه:
4325- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا بَأْسَ بِالصَّلَاةِ فِیمَا کَانَ مِنْ صُوفِ الْمَیْتَةِ إِنَّ الصُّوفَ لَیْسَ فِیهِ رُوحٌ.
ترجمه:
در این روایت، حلبی از امام صادق (علیهالسلام) میپرسد که آیا نماز خواندن بر روی چیزی که از پشم میته (یعنی پشم حیوانی که مرده است) درست است یا خیر. امام (ع) در پاسخ میفرماید : که اشکالی ندارد چون پشم روحی ندارد، بنابراین میتوان بر روی آن نماز خواند.
4327- 3- (8)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ زُرَارَةَ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع وَ أَبِی یَسْأَلُهُ عَنِ اللَّبَنِ مِنَ الْمَیْتَةِ وَ الْبَیْضَةِ مِنَ
1) فی المصدر- حلیته.
2) الکافی 1- 234- 5.
3) تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الباب 65 و 66 من هذه الأبواب.
4) یأتی ما یدلّ علیه فی الباب 30 من أبواب لباس المصلی، و فی الباب 46 و 64 من أبواب الملابس فی غیر الصلاة و فی الباب 21 من أبواب أحکام الدوابّ فی السفر.
5) الباب 68 فیه 7 أحادیث.
6) التهذیب 2- 368- 1530، أورده أیضا فی الحدیث 1 من الباب 56 من أبواب لباس المصلی.
7) الکافی 6- 258- 3، و یأتی الحدیث بتمامه فی الحدیث 4 من الباب 33 من الاطعمة المحرمة، و أورد ذیله فی الحدیث 3 من الباب 14 من الماء المطلق.
8) الکافی 6- 258- 3، و یأتی الحدیث بتمامه فی الحدیث 4 من الباب 33 من الاطعمة المحرمة، و أورد ذیله فی الحدیث 3 من الباب 14 من الماء المطلق.
الْمَیْتَةِ وَ إِنْفَحَةِ الْمَیْتَةِ فَقَالَ کُلُّ هَذَا ذَکِیٌّ.
قَالَ وَ زَادَ فِیهِ عَلِیُّ بْنُ عُقْبَةَ وَ عَلِیُّ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ رِبَاطٍ قَالَ: وَ الشَّعْرُ وَ الصُّوفُ کُلُّهُ ذَکِیٌّ.
ترجمه:
در این روایت، حسین بن زرارة از امام صادق (علیهالسلام) میپرسد که آیا شیر، تخممرغ، و چربی (انفحه) که از حیوانات مرده بهدست میآید، حلال و پاک هستند یا خیر. امام (ع) در پاسخ میفرماید که همه اینها حلال و پاک هستند.
سپس علی بن عقب و علی بن حسن بن ربات به این مطلب اضافه میکنند که مو و پشم نیز حلال و پاک هستند.
4328- 4- (1)قَالَ الْکُلَیْنِیُّ وَ فِی رِوَایَةِ صَفْوَانَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الشَّعْرُ وَ الصُّوفُ وَ الرِّیشُ وَ کُلُّ نَابِتٍ لَا یَکُونُ مَیْتاً قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الْبَیْضَةِ تَخْرُجُ مِنْ بَطْنِ الدَّجَاجَةِ الْمَیْتَةِ فَقَالَ یَأْکُلُهَا.
ترجمه:
در این روایت، حسین بن زرارة از امام صادق (علیهالسلام) سوال میکند که آیا مو، پشم، پر و هر نوع نباتی که از یک حیوان مرده بهدست میآید، حلال است یا خیر. امام (ع) در پاسخ میفرماید که این موارد حلال و پاک هستند.
سپس حسین بن زراره از امام (ع) میپرسد که آیا تخممرغی که از جوجه مرده بهدست میآید، قابل خوردن است یا نه. امام (ع) پاسخ میدهد که میتوان آن را خورد.
4329- 5- (2)أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سَأَلْتُهُ ع عَنِ الثَّنِیَّةِ تَنْفَصِمُ وَ تَسْقُطُ أَ یَصْلُحُ أَنْ تُجْعَلَ مَکَانَهَا سِنُّ شَاةٍ قَالَ إِنْ شَاءَ فَلْیَضَعْ مَکَانَهَا سِنّاً بَعْدَ أَنْ تَکُونَ ذَکِیَّةً.
أَقُولُ: اشْتِرَاطُ الذَّکَاةِ عَلَی وَجْهِ الِاسْتِحْبَابِ أَوْ بِمَعْنَی أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ طَهَارَةِ مَوْضِعِ الْمُلَاقَاةِ أَوْ بِمَعْنَی کَوْنِهَا مِنْ حَیَوَانٍ یَقْبَلُ الذَّکَاةَ لَا مِنْ نَجِسِ الْعَیْنِ لِمَا مَرَّ.
ترجمه:
در این روایت، حلبی از امام صادق (علیهالسلام) درباره دندانی که شکسته یا افتاده سوال میکند و میپرسد آیا میتوان به جای آن دندانی از یک گوسفند گذاشت یا خیر. امام (ع) پاسخ میدهد که اگر کسی بخواهد، میتواند دندان گوسفند را بهجای دندان شکسته قرار دهد، اما باید توجه داشته باشد که آن دندان از یک حیوان ذبح شده (ذکی) باشد.
می گویم : شرط ذکات برای دندانی که قرار است جایگزین شود، بهعنوان یک توصیه و مستحب مطرح میگردد. این بدان معناست که محل تماس و قرارگیری دندان جدید باید پاک باشد و دندان باید از حیوانی باشد که قابل ذبح باشد و نجس العین نباشد.
16- 4330- 6- (3)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: قَالَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ إِنَّ دِبَاغَةَ الصُّوفِ وَ الشَّعْرِ غَسْلُهُ بِالْمَاءِ وَ أَیُّ شَیْءٍ یَکُونُ أَطْهَرَ مِنَ الْمَاءِ.
أَقُولُ: الْمُرَادُ غَسْلُ مَوْضِعِ الْمُلَاقَاةِ لِلْمَیْتَةِ.
ترجمه:
در این روایت، جعفر از امام باقر (علیهالسلام) نقل میکند که جابربن عبدالله میگوید که دباغی پشم و مو به معنای شستن آنها با آب است مگرچه چیزی میتواند از آب پاکتر باشد.
4331- 7- (4)الْحَسَنُ بْنُ الْفَضْلِ الطَّبْرِسِیُّ فِی مَکَارِمِ الْأَخْلَاقِ عَنْ قُتَیْبَةَ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّا نَلْبَسُ هَذَا الْخَزَّ وَ سَدَاهُ
إِبْرِیسَمٌ قَالَ (وَ مَا بَأْسٌ بِإِبْرِیسَمٍ) (1)إِذَا کَانَ مَعَهُ غَیْرُهُ قَدْ أُصِیبَ الْحُسَیْنُ ع- وَ عَلَیْهِ جُبَّةُ خَزٍّ وَ سَدَاهُ إِبْرِیسَمٌ قُلْتُ إِنَّا نَلْبَسُ هَذِهِ الطَّیَالِسَةَ الْبَرْبَرِیَّةَ وَ صُوفُهَا مَیْتٌ قَالَ لَیْسَ فِی الصُّوفِ رُوحٌ أَ لَا تَرَی أَنَّهُ یُجَزُّ وَ یُبَاعُ وَ هُوَ حَیٌّ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی أَحَادِیثِ غُسْلِ الْمَسِّ (2)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ فِی الْأَطْعِمَةِ (3)وَ غَیْرِهَا (4)إِنْ شَاءَ اللَّهُ.
ترجمه:
از قتیبه بن محمد
گفت: گفتم به ابا عبدالله (ع)
ما این خز را میپوشیم و پود آن ابریشم است.
فرمود: (و چه اشکالی دارد در مورد ابریشم؟)
اگر با آن چیز دیگری باشد.
که حسین (ع) مبتلا شد و بر او جبۀ خز و سُداه آن ابریشم بود.
گفتم: ما این طیالس (پوششها) بربری را میپوشیم و صوف آن مرده است.
فرمود: در صوف روحی وجود ندارد.
آیا نمیبینی که آن چیده میشود و فروخته میشود در حالی که زنده است؟
(5)69 بَابُ اسْتِحْبَابِ نَحْتِ الْقُدُورِ وَ غَیْرِهَا مِنَ الْأَوَانِی مِنْ أَحْجَارِ جَبَلِ سَنَابَادَ فِی خُرَاسَانَ وَ الطَّبْخِ فِیهَا ترجمه:
4332- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ عَنْ تَمِیمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ تَمِیمٍ الْقُرَشِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ الْأَنْصَارِیِّ عَنْ عَبْدِ السَّلَامِ بْنِ صَالِحٍ الْهَرَوِیِّ عَنِ الرِّضَا ع أَنَّهُ خَرَجَ إِلَی الْمَأْمُونِ فَلَمَّا خَرَجَ مِنْ نَیْسَابُورَ- بَلَغَ قُرْبَ الْقَرْیَةِ الْحَمْرَاءِ إِلَی أَنْ قَالَ فَلَمَّا دَخَلَ سَنَابَادَ اسْتَنَدَ إِلَی الْجَبَلِ الَّذِی تُنْحَتُ مِنْهُ الْقُدُورُ فَقَالَ اللَّهُمَّ انْفَعْ بِهِ وَ بَارِکْ فِیمَا یُجْعَلُ وَ فِیمَا یُنْحَتُ مِنْهُ- ثُمَّ أَمَرَ ع فَنُحِتَ لَهُ قُدُورٌ مِنَ الْجَبَلِ وَ قَالَ لَا یُطْبَخُ مَا آکُلُهُ إِلَّا فِیهَا وَ کَانَ ع خَفِیفَ الْأَکْلِ قَلِیلَ الطَّعْمِ فَاهْتَدَی النَّاسُ إِلَیْهِ مِنْ ذَلِکَ الْیَوْمِ وَ ظَهَرَتْ بَرَکَةُ دُعَائِهِ فِیهِ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
عبدالسلام بن صالح هروی روایت کرده است که امام رضا (ع) به سوی مأمون خارج شد. زمانی که از نیشابور خارج شد و به نزدیکی روستای سرخ رسید، تا اینکه میگوید: وقتی به سناباد وارد شد، به کوهی تکیه داد که دیگها از آن تراشیده میشوند، پس فرمود: «خدایا، به وسیله این کوه منفعت برسان و در آنچه از آن ساخته و تراشیده میشود، برکت قرار ده». سپس امام (ع) دستور داد که دیگهایی از آن کوه برای ایشان تراشیده شود و فرمود: «آنچه من میخورم، جز در آنها پخته نمیشود». و ایشان کمخوراک و کمطعام بودند. از آن روز، مردم به او هدایت یافتند و برکت دعای ایشان در آن کوه ظاهر شد.
(1)70 بَابُ وُجُوبِ تَعْفِیرِ الْإِنَاءِ بِالتُّرَابِ مِنْ وُلُوغِ الْکَلْبِ ثُمَّ غَسْلِهِ بِالْمَاءِ ترجمه:
4333- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنِ الْفَضْلِ أَبِی الْعَبَّاسِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّهُ سَأَلَهُ عَنِ الْکَلْبِ فَقَالَ رِجْسٌ نِجْسٌ لَا یُتَوَضَّأُ بِفَضْلِهِ وَ اصْبُبْ ذَلِکَ الْمَاءَ وَ اغْسِلْهُ بِالتُّرَابِ أَوَّلَ مَرَّةٍ ثُمَّ بِالْمَاءِ.
ترجمه:
فضل ابوالعباس از امام صادق (ع) در حدیثی نقل میکند که از ایشان دربارهٔ سگ پرسید. امام (ع) فرمودند: «نجس پلید است؛ با باقیمانده آب آن وضو نگیر، آن آب را دور بریز، و بار اول آن را با خاک و سپس با آب بشوی.»
(3)71 بَابُ حُکْمِ الْجُلُودِ الْمَدْبُوغَةِ بِخُرْءِ الْکِلَابِ وَ الَّتِی تُنْقَعُ فِی الْبَوْلِ ترجمه:
4334- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ السَّیَّارِیِّ عَنْ أَبِی یَزِیدَ الْقَسْمِیِّ (5)عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع أَنَّهُ سَأَلَهُ عَنْ جُلُودِ الدَّارِشِ (6)الَّتِی یُتَّخَذُ مِنْهَا الْخِفَافُ قَالَ فَقَالَ لَا تُصَلِّ فِیهَا فَإِنَّهَا تُدْبَغُ بِخُرْءِ الْکِلَابِ.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ (7)
1) الباب 70 فیه حدیث واحد.
2) التهذیب 1- 225- 646، و الاستبصار 1- 19- 40، و تقدم الحدیث بتمامه فی الحدیث 4 من الباب 1 من الأسار، و صدره فی الحدیث 1 من الباب 11 و فی الحدیث 2 من الباب 12 من هذه الأبواب، و یأتی ما یدلّ علی غسله سبع مرّات فی الحدیث 1 من الباب 30 من أبواب الاشربة المحرمة.
3) الباب 71 فیه حدیثان.
4) الکافی 3- 403- 25.
5) فی الکافی- قسم حی من الیمن بالبصرة (هامش المخطوط).
6) الدارش- جلد أسود کانوا یصنعون منه أحذیتهم (لسان العرب 6- 301).
7) التهذیب 2- 373- 1552.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ السَّیَّارِیِّ مِثْلَهُ (1).
ترجمه:
ابویزید قسمی از امام رضا (ع) پرسید درباره پوستهایی که برای ساخت کفش استفاده میشود. امام (ع) فرمودند: «در آنها نماز نخوان، زیرا با مدفوع سگها دباغی میشوند.»
4335- 2- (2)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ أَکْسِیَةِ الْمِرْعِزَّی (3)وَ الْخِفَافِ تُنْقَعُ فِی الْبَوْلِ أَ یُصَلَّی عَلَیْهَا قَالَ إِذَا غُسِلَتْ بِالْمَاءِ فَلَا بَأْسَ.
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر (ع) نقل میکند که پرسیدم درباره کیسه پشمی(که ازریزه های پشم ساخته می شود) و کفشهایی که در ادرار خیسانده شدهاند؛ آیا بر آنها نماز خوانده میشود؟ امام (ع) فرمودند: «اگر با آب شسته شوند، اشکالی ندارد.»
(4)72 بَابُ أَنَّ أَوَانِیَ الْمُشْرِکِینَ طَاهِرَةٌ مَا لَمْ یُعْلَمْ نَجَاسَتُهَا وَ اسْتِحْبَابِ اجْتِنَابِهَا ترجمه:
4336- 1- (5)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ عَنْ زَکَرِیَّا بْنِ إِبْرَاهِیمَ قَالَ: کُنْتُ نَصْرَانِیّاً فَأَسْلَمْتُ فَقُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع- إِنَّ أَهْلَ بَیْتِی عَلَی دِینِ النَّصْرَانِیَّةِ- فَأَکُونُ مَعَهُمْ فِی بَیْتٍ وَاحِدٍ وَ آکُلُ مِنْ آنِیَتِهِمْ فَقَالَ لِی ع أَ یَأْکُلُونَ لَحْمَ الْخِنْزِیرِ قُلْتُ لَا قَالَ لَا بَأْسَ.
وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ نَحْوَهُ (6).
ترجمه:
زکریا بن ابراهیم میگوید: «نصرانی بودم و مسلمان شدم. به امام صادق (ع) گفتم: خانوادهام بر دین نصرانی هستند و من با آنها در یک خانه زندگی میکنم و از ظروف آنها غذا میخورم.» امام (ع) به من فرمودند: «آیا گوشت خوک میخورند؟» گفتم: «نه.» فرمودند: «اشکالی ندارد.»
4337- 2- (7)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ
1) علل الشرائع- 344 الباب 51.
2) قرب الإسناد- 89.
3) المرعزی- الزغب الذی تحت شعر العنز، تصنع منه ثیاب لینة ناعمة (لسان العرب 5- 354).
4) الباب 72 فیه 3 أحادیث.
5) الکافی 6- 264- 10 أورده فی الحدیث 3 من الباب 53، و فی الحدیث 5 من الباب 54 من الاطعمة المحرمة.
6) الکافی 2- 160- 11.
7) الکافی 6- 264- 5، و أورده فی الحدیث 3 من الباب 54 من أبواب الاطعمة المحرمة.
الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنْ آنِیَةِ أَهْلِ الذِّمَّةِ وَ الْمَجُوسِ- فَقَالَ لَا تَأْکُلُوا فِی آنِیَتِهِمْ وَ لَا مِنْ طَعَامِهِمُ الَّذِی یَطْبُخُونَ وَ لَا فِی آنِیَتِهِمُ الَّتِی یَشْرَبُونَ فِیهَا الْخَمْرَ.
ترجمه:
محمد بن مسلم میگوید: از امام باقر (ع) درباره ظروف اهل ذمه و مجوس پرسیدم. امام (ع) فرمودند: «در ظروف آنها غذا نخورید و از غذایی که میپزند استفاده نکنید، و از ظروفی که در آنها شراب مینوشند نیز استفاده نکنید.»
4338- 3- (1)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع لَا تَأْکُلْ ذَبَائِحَهُمْ وَ لَا تَأْکُلْ فِی آنِیَتِهِمْ یَعْنِی أَهْلَ الْکِتَابِ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ (2)
أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ أَوْ عَلَی الْعِلْمِ بِالتَّنْجِیسِ وَ قَدْ تَقَدَّمَتْ أَحَادِیثُ أَصَالَةِ الطَّهَارَةِ (3)وَ یَأْتِی مَا یُؤَیِّدُهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ (4).
ترجمه:
اسماعیل بن جابر میگوید: امام صادق (ع) به من فرمودند: «از ذبیحههای آنها نخور و در ظروف آنها غذا نخور»، منظورشان اهل کتاب بود.
میگویم : این حکم به استحباب حمل میشود یا در صورتی که یقین به نجاست باشد، زیرا پیشتر احادیثی درباره اصالت طهارت آمده است و انشاءالله احادیثی که آن را تأیید میکند نیز خواهد آمد.
(5)73 بَابُ طَهَارَةِ مَا یَعْمَلُهُ الْکُفَّارُ مِنَ الثِّیَابِ وَ نَحْوِهَا أَوْ یَسْتَعْمِلُونَهُ مَا لَمْ یُعْلَمْ تَنْجِیسُهُمْ لَهَا وَ اسْتِحْبَابِ تَطْهِیرِهَا أَوْ رَشِّهَا بِالْمَاءِ ترجمه:
4339- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی الْبِلَادِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ الثِّیَابِ السَّابِرِیَّةِ یَعْمَلُهَا الْمَجُوسُ وَ هُمْ أَخْبَاثٌ (7)- وَ هُمْ یَشْرَبُونَ الْخَمْرَ وَ نِسَاؤُهُمْ عَلَی تِلْکَ الْحَالِ أَلْبَسُهَا وَ لَا أَغْسِلُهَا وَ أُصَلِّی فِیهَا
قَالَ نَعَمْ قَالَ مُعَاوِیَةُ فَقَطَعْتُ لَهُ قَمِیصاً وَ خِطْتُهُ وَ فَتَلْتُ لَهُ أَزْرَاراً وَ رِدَاءً مِنَ السَّابِرِیِّ ثُمَّ بَعَثْتُ بِهَا إِلَیْهِ فِی یَوْمِ جُمُعَةٍ حِینَ ارْتَفَعَ النَّهَارُ فَکَأَنَّهُ عَرَفَ مَا أُرِیدُ فَخَرَجَ بِهَا (1)إِلَی الْجُمُعَةِ.
ترجمه:
معاویة بن عمار میگوید: از امام صادق (ع) درباره لباسهای ساخت سباری که توسط مجوسیان تهیه میشود پرسیدم؛ در حالی که آنان افراد ناپاکی هستند، شراب مینوشند و زنانشان در همان حال هستند. آیا میتوانم آنها را بپوشم، بدون اینکه شسته شوند، و با آنها نماز بخوانم؟
امام (ع) فرمودند: «بله». معاویة میگوید: برای ایشان پیراهنی دوختم و دکمههایی و ردایی از پارچه سباری تهیه کردم و آن را در روز جمعه هنگامی که خورشید بالا آمده بود، برای ایشان فرستادم. گویا امام (ع) متوجه مقصود من شدند و با آن لباسها برای نماز جمعه خارج شدند.
4340- 2- (2)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنِ الْمُعَلَّی بْنِ خُنَیْسٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ لَا بَأْسَ بِالصَّلَاةِ فِی الثِّیَابِ الَّتِی یَعْمَلُهَا الْمَجُوسُ- وَ النَّصَارَی وَ الْیَهُودُ.
ترجمه:
معلی بن خنیس میگوید: از امام صادق (ع) شنیدم که فرمودند: «نماز خواندن در لباسهایی که مجوسیان، مسیحیان و یهودیان میسازند، اشکالی ندارد.»
4341- 3- (3)وَ عَنْهُ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الصَّلَاةِ فِی ثَوْبِ الْمَجُوسِیِّ- فَقَالَ یُرَشُّ بِالْمَاءِ.
ترجمه:
ابن علی حلبی میگوید: از امام صادق (ع) درباره نماز خواندن در لباس مجوسی پرسیدم. امام (ع) فرمودند: «باید به آن آب پاشیده شود.»
4342- 4- (4)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الصَّلَاةِ عَلَی بَوَارِیِّ النَّصَارَی وَ الْیَهُودِ- الَّذِینَ یَقْعُدُونَ عَلَیْهَا فِی بُیُوتِهِمْ أَ تَصْلُحُ قَالَ لَا یُصَلَّی عَلَیْهَا.
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر (ع) در حدیثی نقل میکند که پرسیدم درباره نماز خواندن بر حصیرهای نصاری و یهودیانی که در خانههایشان بر آنها مینشینند؛ آیا مناسب است؟ امام (ع) فرمودند: «بر آنها نماز خوانده نشود.»
4343- 5- (5)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدِ بْنِ عُقْدَةَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَمِیلِ بْنِ عَیَّاشٍ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْبَزَّازِ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: سَأَلْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ ع عَنِ الثَّوْبِ یَعْمَلُهُ أَهْلُ الْکِتَابِ- أُصَلِّی فِیهِ قَبْلَ أَنْ یُغْسَلَ قَالَ لَا بَأْسَ وَ أَنْ یُغْسَلَ أَحَبُّ إِلَیَّ.
ترجمه:
ابوعلی بزاز از پدرش نقل میکند که از امام جعفر صادق (ع) درباره لباسی که اهل کتاب تهیه میکنند پرسیدم؛ آیا قبل از شسته شدن میتوانم با آن نماز بخوانم؟ امام (ع) فرمودند: «اشکالی ندارد، اما شسته شود بهتر است.»
4344- 6- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ
وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ الطَّیْلَسَانُ یَعْمَلُهُ الْمَجُوسُ أُصَلِّی فِیهِ قَالَ أَ لَیْسَ یُغْسَلُ بِالْمَاءِ قُلْتُ بَلَی قَالَ لَا بَأْسَ قُلْتُ الثَّوْبُ الْجَدِیدُ یَعْمَلُهُ الْحَائِکُ أُصَلِّی فِیهِ قَالَ نَعَمْ.
ترجمه:
ابوبصیر از امام باقر (ع) نقل میکند که گفتم: «عبایی که مجوسیان میسازند، آیا میتوانم با آن نماز بخوانم؟» امام (ع) فرمودند: «آیا با آب شسته نمیشود؟» گفتم: «بله.» فرمودند: «اشکالی ندارد.» گفتم: «لباس جدیدی که خیاط میسازد، آیا میتوانم با آن نماز بخوانم؟» فرمودند: «بله.»
4345- 7- (1)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ سَأَلَهُ عَنْ ثَوْبِ الْمَجُوسِیِّ أَلْبَسُهُ وَ أُصَلِّی فِیهِ قَالَ نَعَمْ قَالَ قُلْتُ: یَشْرَبُونَ الْخَمْرَ قَالَ نَعَمْ نَحْنُ نَشْتَرِی الثِّیَابَ السَّابِرِیَّةَ فَنَلْبَسُهَا وَ لَا نَغْسِلُهَا.
ترجمه:
ابوجمیله از امام صادق (ع) روایت میکند که از ایشان درباره لباس مجوسی پرسید: «آیا آن را بپوشم و با آن نماز بخوانم؟» امام (ع) فرمودند: «بله.» گفتم: «آنها شراب مینوشند.» فرمودند: «بله، ما نیز لباسهای سباری را میخریم و میپوشیم و آن را نمیشوییم.»
4346- 8- (2)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ ثِیَابِ الْیَهُودِ وَ النَّصَارَی- أَ یَنَامُ عَلَیْهَا الْمُسْلِمُ قَالَ لَا بَأْسَ.
ترجمه:
علی بن جعفر از برادرش نقل میکند که پرسیدم: «آیا مسلمان میتواند بر لباسهای یهودیان و مسیحیان بخوابد؟» امام (ع) فرمودند: «اشکالی ندارد.»
4347- 9- (3)أَحْمَدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ الطَّبْرِسِیُّ فِی الْإِحْتِجَاجِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ أَنَّهُ کَتَبَ إِلَی صَاحِبِ الزَّمَانِ ع عِنْدَنَا حَاکَةٌ مَجُوسٌ- یَأْکُلُونَ الْمَیْتَةَ وَ لَا یَغْتَسِلُونَ مِنَ الْجَنَابَةِ وَ یَنْسِجُونَ لَنَا ثِیَاباً فَهَلْ تَجُوزُ الصَّلَاةُ فِیهَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تُغْسَلَ فَکَتَبَ إِلَیْهِ فِی الْجَوَابِ لَا بَأْسَ بِالصَّلَاةِ فِیهَا.
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ فِی کِتَابِ الْغَیْبَةِ بِالْإِسْنَادِ الْآتِی (4)
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (5)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (6).
ترجمه:
محمد بن عبدالله بن جعفر حِمیری نقل میکند که به صاحبالزمان (ع) نوشت: «ما بافندگانی مجوسی داریم که مردار میخورند، از جنابت غسل نمیکنند و برای ما لباس میبافند. آیا پیش از شستن آنها میتوان با این لباسها نماز خواند؟» امام (ع) در پاسخ نوشتند: «نماز خواندن با آنها اشکالی ندارد.»
(1)74 بَابُ طَهَارَةِ الثَّوْبِ الَّذِی یَسْتَعِیرُهُ الذِّمِّیُّ إِلَی أَنْ یُعْلَمَ تَنْجِیسُهُ لَهُ وَ اسْتِحْبَابِ تَطْهِیرِهِ قَبْلَ اسْتِعْمَالِهِ ترجمه:
4348- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: سَأَلَ أَبِی أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع وَ أَنَا حَاضِرٌ إِنِّی أُعِیرُ الذِّمِّیَّ- ثَوْبِی وَ أَنَا أَعْلَمُ أَنَّهُ یَشْرَبُ الْخَمْرَ وَ یَأْکُلُ لَحْمَ الْخِنْزِیرِ فَیَرُدُّهُ عَلَیَّ فَأَغْسِلُهُ قَبْلَ أَنْ أُصَلِّیَ فِیهِ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع صَلِّ فِیهِ وَ لَا تَغْسِلْهُ مِنْ أَجْلِ ذَلِکَ فَإِنَّکَ أَعَرْتَهُ إِیَّاهُ وَ هُوَ طَاهِرٌ وَ لَمْ تَسْتَیْقِنْ أَنَّهُ نَجَّسَهُ فَلَا بَأْسَ أَنْ تُصَلِّیَ فِیهِ حَتَّی تَسْتَیْقِنَ أَنَّهُ نَجَّسَهُ.
ترجمه:
عبدالله بن سنان میگوید: پدرم در حضور من از امام صادق (ع) پرسید: «لباسم را به اهل ذمه قرض میدهم و میدانم که شراب مینوشند و گوشت خوک میخورند، سپس لباس را به من برمیگردانند. آیا قبل از نماز خواندن آن را بشویم؟» امام صادق (ع) فرمودند: «در آن نماز بخوان و به خاطر این مسئله آن را نشوی، زیرا تو آن را به او در حالی قرض دادی که پاک بود و یقین نداری که آن را نجس کرده باشد. پس اشکالی ندارد در آن نماز بخوانی، مگر اینکه یقین پیدا کنی که آن را نجس کرده است.»
4349- 2- (3)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: سَأَلَ أَبِی أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ (4)یُعِیرُ ثَوْبَهُ لِمَنْ یَعْلَمُ أَنَّهُ یَأْکُلُ الْجِرِّیَّ وَ یَشْرَبُ الْخَمْرَ فَیَرُدُّهُ (5)- أَ یُصَلِّی فِیهِ قَبْلَ أَنْ یَغْسِلَهُ قَالَ لَا یُصَلِّی فِیهِ حَتَّی یَغْسِلَهُ.
وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ خَیْرَانَ الْخَادِمِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ (6)قَالَ الشَّیْخُ هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ.
ترجمه:
عبدالله بن سنان میگوید: پدرم از امام صادق (ع) پرسید درباره مردی که لباس خود را به کسی قرض میدهد که میداند ماهی «جِرّی» میخورد و شراب مینوشد، سپس لباس را به او برمیگرداند؛ آیا میتواند قبل از شستن آن، در آن نماز بخواند؟ امام (ع) فرمودند: «نباید در آن نماز بخواند تا آن را بشوید.»
4350- 3- (7)عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ ظَرِیفٍ
1) الباب 74 فیه 3 أحادیث.
2) التهذیب 2- 361- 1495، و الاستبصار 1- 392- 1497.
3) التهذیب 2- 361- 1494، و الاستبصار 1- 393- 1498.
4) فی الاستبصار- عن الذی. (هامش المخطوط).
5) فی الأصل عن نسخة إضافة- علیه.
6) الکافی 3- 405- 5، و للحدیث فی الکافی صدر، أورده فی الحدیث 2 من الباب 13 و فی الحدیث 4 فی الباب 38 من هذه الأبواب.
7) قرب الإسناد- 42،.
عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ أَنَّ عَلِیّاً ع کَانَ لَا یَرَی بِالصَّلَاةِ بَأْساً فِی الثَّوْبِ الَّذِی یُشْتَرَی مِنَ النَّصَارَی- وَ الْمَجُوسِ وَ الْیَهُودِ قَبْلَ أَنْ تُغْسَلَ یَعْنِی الثِّیَابَ الَّتِی تَکُونُ فِی أَیْدِیهِمْ فَیُنَجِّسُونَهَا وَ لَیْسَتْ بِثِیَابِهِمُ الَّتِی یَلْبَسُونَهَا.
أَقُولُ: قَوْلُهُ فَیُنَجِّسُونَهَا یَعْنِی أَنَّهَا مَظِنَّةُ النَّجَاسَةِ وَ أَنَّهَا لَا تَخْلُو مِنْهَا غَالِباً لَکِنْ لَمْ یَحْصُلِ الْعِلْمُ بِنَجَاسَتِهَا عَلَی أَنَّ التَّفْسِیرَ مِنَ الرَّاوِی وَ یَحْتَمِلُ الْحَمْلُ عَلَی جَوَازِ الشِّرَاءِ مَعَ الْعِلْمِ بِالنَّجَاسَةِ لِأَنَّهَا قَابِلَةٌ لِلتَّطْهِیرِ لَکِنْ لَا یُصَلَّی فِیهَا إِلَّا بَعْدَهُ وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی مَضْمُونِ الْبَابِ (1).
ترجمه:
حسین بن علوان از امام جعفر صادق (ع) از پدرش نقل میکند که امام علی (ع) نماز خواندن با لباسی را که از مسیحیان، مجوس و یهودیان خریداری شده و هنوز شسته نشده است، اشکالی نمیدانست؛ یعنی لباسهایی که در دست آنها بوده و احتمال نجاست دارد، نه لباسهایی که خودشان میپوشند.
می گویم : اینکه میفرماید آنرا نجس می کنند یعنی که احتمال نجاست دارد، به این معنا که غالباً پاک نیست، اما یقین به نجاست آن نداریم. این تفسیر ممکن است از راوی باشد و احتمال دارد که حکم بر جواز خرید لباس باشد حتی با علم به نجاست، چرا که قابلیت تطهیر دارد؛ ولی نماز خواندن در آن تنها پس از تطهیر جایز است. پیشتر نیز دلیلی بر این مضمون آمده است.»
(2)75 بَابُ أَنَّ طِینَ الْمَطَرِ طَاهِرٌ حَتَّی تُعْلَمَ نَجَاسَتُهُ وَ اسْتِحْبَابِ غَسْلِهِ بَعْدَ ثَلَاثَةِ أَیَّامٍ ترجمه:
4351- 1- (3)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع فِی طِینِ الْمَطَرِ أَنَّهُ لَا بَأْسَ بِهِ أَنْ یُصِیبَ الثَّوْبَ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ إِلَّا أَنْ تَعْلَمَ أَنَّهُ قَدْ نَجَّسَهُ شَیْءٌ بَعْدَ الْمَطَرِ فَإِنْ أَصَابَهُ بَعْدَ ثَلَاثَةِ أَیَّامٍ فَاغْسِلْهُ وَ إِنْ کَانَ الطَّرِیقُ نَظِیفاً لَمْ تَغْسِلْهُ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا (4)
وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ (5)
وَ رَوَاهُ ابْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ (6)
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ عُمُوماً (7).
ترجمه:
محمد بن اسماعیل از برخی اصحاب ما از امام کاظم (ع) نقل میکند که درباره گل و لای باران فرمودند: «اگر تا سه روز به لباس برسد اشکالی ندارد، مگر اینکه بدانی پس از باران چیزی آن را نجس کرده است. اگر پس از سه روز به لباس رسید، آن را بشوی، و اگر راه پاک و تمیز باشد، نیازی به شستن نیست.»
(1)76 بَابُ اسْتِحْبَابِ اسْتِعْمَالِ أَقْدَاحِ الشَّامِ وَ الْخَزَفِ وَ کَرَاهَةِ فَخَّارِ مِصْرَ ترجمه:
4352- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ الْکَرْخِیِّ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص یَشْرَبُ فِی الْأَقْدَاحِ الشَّامِیَّةِ یُجَاءُ بِهَا مِنَ الشَّامِ وَ تُهْدَی لَهُ (3).
ترجمه:
طلحه بن زید از امام صادق (ع) نقل میکند که فرمودند: «پیامبر خدا (ص) در لیوانهای شامی مینوشید که از شام برای او میآوردند و به او هدیه میدادند.»
4353- 2- (4)وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ: کَانَ النَّبِیُّ ص یُعْجِبُهُ أَنْ یَشْرَبَ فِی الْقَدَحِ الشَّامِیِّ وَ کَانَ یَقُولُ هِیَ أَنْظَفُ آنِیَتِکُمْ.
ترجمه:
با همین سند روایت شده است که پیامبر اکرم (ص) از اینکه در لیوان شامی بنوشد، خوشش میآمد و میفرمود: «این لیوانها پاکتر از سایر ظروف شما هستند.»
4354- 3- (5)وَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِی الْمِقْدَامِ قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع وَ هُوَ یَشْرَبُ فِی قَدَحٍ مِنْ خَزَفٍ.
وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْأَسَدِیِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِی الْمِقْدَامِ مِثْلَهُ (6).
ترجمه:
عَمرو بن ابی المقدام میگوید: «من دیدم که اباجعفر (ع) در حال نوشیدن از یک لیوان سفالی بود.»
4355- 4- (7)وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ وَ ذَکَرَ مِصْرَ فَقَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص
1) الباب 76 فیه 7 أحادیث.
2) الکافی 6- 385- 1، أورده فی الحدیث 1 من الباب 12 من أبواب الاشربة المباحة.
3) فی المصدر- تهدی إلیه (صلّی اللّه علیه و آله)، و کان کذلک فی الأصل فصححه المصنّف.
4) الکافی 6- 386- 8، أورده فی الحدیث 2 من الباب 12 من أبواب الأشربة المباحة.
5) الکافی 6- 385- 2، و أورده فی الحدیث 7 من الباب 8، و فی الحدیث 1 من الباب 13 من أبواب الأشربة المباحة.
6) المحاسن- 580- 53.
7) الکافی 6- 386- 9، و أورده فی الحدیث 1 من الباب 23 من أبواب آداب الحمام، و فی الحدیث 3 الباب 12 من الأشربة المباحة.
لَا تَأْکُلُوا فِی فَخَّارِهَا وَ لَا تَغْسِلُوا رُءُوسَکُمْ بِطِینِهَا فَإِنَّهُ یَذْهَبُ بِالْغَیْرَةِ وَ یُورِثُ الدِّیَاثَةَ.
ترجمه:
این روایت به نقل از امام رضا (ع) آمده است که به سخن رسول الله (ص) اشاره دارد: «در فخار مصر غذا نخورید و سرهای خود را با خاک آن نشویید، زیرا این کار غیرت را میبرد و به دیاثت میانجامد.»
4356- 5- (1)أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِی الْمِقْدَامِ فِی حَدِیثٍ قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَشْرَبُ وَ هُوَ قَائِمٌ فِی قَدَحِ خَزَفٍ.
ترجمه:
این روایت از عمرو بن ابی المقدام نقل شده که در آن به مشاهدهی امام باقر (ع) اشاره میشود که ایشان در حال ایستاده نوشیدنی مینوشند و از قدحی از خَزَف (ظرفی از سفال یا چینی) استفاده میکنند.
4357- 6- (2)سَعِیدُ بْنُ هِبَةِ اللَّهِ فِی قِصَصِ الْأَنْبِیَاءِ بِسَنَدِهِ عَنِ ابْنِ بَابَوَیْهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع قَالَ: لَا تَأْکُلُوا فِی فَخَّارِهَا وَ لَا تَغْسِلُوا رُءُوسَکُمْ بِطِینِهَا فَإِنَّهَا تُورِثُ الذِّلَّةَ وَ تَذْهَبُ بِالْغَیْرَةِ (3).
ترجمه:
این روایت به نقل از امام رضا (ع) آمده است که فرمودند : «در فخار مصر غذا نخورید و سرهای خود را با خاک آن نشویید، زیرا این کارباعث ذلت شده غیرت را میبرد .»
4358- 7- (4)وَ عَنِ ابْنِ بَابَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الْقَاسِمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ دَاوُدَ الرَّقِّیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع إِنِّی أَکْرَهُ أَنْ (أَطْبُخَ شَیْئاً) (5)فِی فَخَّارِ مِصْرَ- وَ مَا أُحِبُّ أَنْ أَغْسِلَ رَأْسِی مِنْ طِینِهَا مَخَافَةَ أَنْ تُورِثَنِی تُرْبَتُهَا الذُّلَّ وَ تَذْهَبَ بِغَیْرَتِی (6).
ترجمه:
از داود رقّی روایت شده که از ابو عبد الله (ع) در حدیثی گفته است: ابو جعفر (ع) گفت: من از اینکه (چیزی را) در فخار مصر بپزم، کراهت دارم - و دوست ندارم که سرم را از گل آن بشویم، به خاطر اینکه ممکن است خاک آن برایم ذلت به ارمغان بیاورد و غیرتم را ببرد.
(7)77 بَابُ طَهَارَةِ الْخَمْرِ إِذَا انْقَلَبَتْ خَلًّا وَ إِبَاحَتِهَا حِینَئِذٍ ترجمه:
4359- 1- (8)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی
عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ وَ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ جَمِیعاً عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْخَمْرِ الْعَتِیقَةِ تُجْعَلُ خَلًّا قَالَ لَا بَأْسَ.
ترجمه:
از زُرَارَة روایت شده که از ابو عبد الله (ع) پرسیدم: درباره شراب قدیمی که سرکه میشود، چه میگویی؟ گفت: اشکالی ندارد.
4360- 2- (1)وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یَأْخُذُ الْخَمْرَ فَیَجْعَلُهَا خَلًّا قَالَ لَا بَأْسَ.
ترجمه:
از عبید بن زُرَارَة روایت شده که گفت: از ابو عبد الله (ع) درباره مردی پرسیدم که شراب را میگیرد و آن را سرکه میکند. گفت: اشکالی ندارد.
4361- 3- (2)وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْخَمْرِ تُجْعَلُ خَلًّا قَالَ لَا بَأْسَ إِذَا لَمْ یُجْعَلْ فِیهَا مَا یَغْلِبُهَا.
ترجمه:
از ابو بصیر روایت شده که گفت: از ابو عبد الله (ع) درباره شراب پرسیدم که آیا میتوان آن را سرکه کرد؟ گفت: اشکالی ندارد، به شرطی که در آن چیزی که بر آن غالب شود، قرار نگیرد.
4362- 4- (3)وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْخَمْرِ یُصْنَعُ فِیهَا الشَّیْءُ حَتَّی تَحْمُضَ قَالَ إِنْ کَانَ الَّذِی صُنِعَ فِیهَا هُوَ الْغَالِبَ عَلَی مَا صُنِعَ فِیهِ فَلَا بَأْسَ.
أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی مَحَلِّهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ (4).
ترجمه:
از ابو بصیر روایت شده که گفت: از ابو عبد الله (ع) درباره شرابی که در آن چیزی درست میشود تا ترش شود، پرسیدم. فرمود: اگر آنچه در آن درست شده، غالب بر آنچه در آن است، باشد، اشکالی ندارد.
(5)78 بَابُ جَوَازِ کِتَابَةِ الْقُرْآنِ فِی الْأَوَانِی الَّتِی تُسْتَعْمَلُ ترجمه:
4363- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ یَحْیَی بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی الْبِلَادِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ بَزِیعِ بْنِ عُمَرَ بْنِ بَزِیعٍ قَالَ:
دَخَلْتُ عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ ع وَ هُوَ یَأْکُلُ خَلًّا وَ زَیْتاً فِی قَصْعَةٍ سَوْدَاءَ مَکْتُوبٍ فِی وَسَطِهَا بِصُفْرَةٍ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ الْحَدِیثَ.
ترجمه:
از بزیع بن عمر بن بزیع روایت شده که گفت: بر ابو جعفر (ع) وارد شدم و او در حال خوردن سرکه و روغن در ظرفی سیاه بود که در وسط آن نوشته شده بود: «قل هو الله أحد».
(1)79 بَابُ کَرَاهَةِ الصَّلَاةِ فِی الْفِرَاءِ غَیْرِ الْحِجَازِیَّةِ إِذَا لَمْ تُعْلَمْ ذَکَاتُهَا ترجمه:
4364- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: تُکْرَهُ الصَّلَاةُ فِی الْفِرَاءِ إِلَّا مَا صُنِعَ فِی أَرْضِ الْحِجَازِ أَوْ مَا عُلِمَتْ مِنْهُ ذَکَاةٌ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ (3)وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ (4).
ترجمه:
از حماد، از حلبی، از ابو عبدالله (ع) روایت شده است که فرمود: نماز در پشم (فرش یا لباس) مکروه است، مگر آنچه که در سرزمین حجاز ساخته شده باشد یا آنچه که معلوم باشد ذبح شده است.
(5)80 بَابُ طَهَارَةِ الدُّودِ الَّذِی یَقَعُ مِنَ الْکَنِیفِ وَ الْمَقْعَدَةِ إِلَّا أَنْ تُرَی مَعَهُ نَجَاسَةٌ ترجمه:
4365- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْعَلَوِیِّ عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الدُّودِ یَقَعُ مِنَ الْکَنِیفِ عَلَی الثَّوْبِ أَ یُصَلَّی فِیهِ قَالَ لَا بَأْسَ إِلَّا أَنْ تَرَی أَثَراً فَتَغْسِلَهُ.
وَ رَوَاهُ عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ (7)
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی النَّوَاقِضِ (8).
ترجمه:
از علی بن جعفر، از برادرش موسی (ع) روایت شده است که فرمود: از او دربارهٔ کرمهایی که از دستشویی بر روی لباس میافتند سؤال کردم، آیا در آن لباس نماز بخوانم؟ فرمود: اشکالی ندارد، مگر آنکه اثری(ازنجاست) ببینی، پس آن را بشوی.
(1)81 بَابُ طَهَارَةِ مَا أَحَالَتْهُ النَّارُ رَمَاداً أَوْ دُخَاناً وَ حُکْمِ الْخُبْزِ الَّذِی عُجِنَ بِمَاءٍ نَجِسٍ ترجمه:
4366- 1- (2)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنِ الْجِصِّ یُوقَدُ عَلَیْهِ بِالْعَذِرَةِ وَ عِظَامِ الْمَوْتَی ثُمَّ یُجَصَّصُ بِهِ الْمَسْجِدُ أَ یُسْجَدُ عَلَیْهِ فَکَتَبَ إِلَیْهِ بِخَطِّهِ أَنَّ الْمَاءَ وَ النَّارَ قَدْ طَهَّرَاهُ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ (3)
أَقُولُ: تَطْهِیرُ النَّارِ لِلنَّجَاسَةِ بِإِحَالَتِهَا رَمَاداً أَوْ دُخَاناً وَ تَطْهِیرُ الْمَاءِ أَعْنِی مَا یُجْبَلُ بِهِ الْجِصُّ یُرَادُ بِهِ حُصُولُ النَّظَافَةِ وَ زَوَالُ النَّفْرَةِ وَ قَدْ تَقَدَّمَ حُکْمُ الْخُبْزِ الَّذِی یُعْجَنُ عَجِینُهُ بِالْمَاءِ النَّجِسِ فِی الْأَسْآرِ (4).
ترجمه:
از حسن بن محبوب نقل شده است که گفت: از ابوالحسن (ع) دربارهٔ گچ (گچکاری) که بر روی آن با فضله و استخوانهای مردگان آتش روشن میشود و سپس با آن مسجد گچکاری میشود، سؤال کردم: آیا بر روی آن سجده میشود؟ پس او با خط خودش نوشت که: آب و آتش آن را پاک کردهاند.
میگویم: پاک شدن با آتش برای نجاست بهوسیلهٔ تبدیل آن به خاکستر یا دود است، و پاکشدن با آب، یعنی آبی که با آن گچ میسازند، بهمنظور ایجاد تمیزی و زوال تنفراست. و حکم نان نیز که خمیر آن با آب نجس ورز داده میشود، در روایات قبلی آمده است.
(5)82 بَابُ نَجَاسَةِ الدَّمِ مِنْ کُلِّ حَیَوَانٍ لَهُ نَفْسٌ سَائِلَةٌ ترجمه:
4367- 1- (6)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ أَبِی الْحَسَنِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: وَ سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ رَعَفَ وَ هُوَ یَتَوَضَّأُ فَتَقْطُرُ قَطْرَةٌ فِی إِنَائِهِ هَلْ یَصْلُحُ الْوُضُوءُ مِنْهُ قَالَ لَا.
ترجمه:
از علی بن جعفر نقل شده است که در حدیثی گفت: و از او (ابوالحسن ع) دربارهٔ مردی که در حال وضو دچار خونریزی بینی میشود و قطرهای از خون در ظرف وضو میافتد، سؤال کردم: آیا وضو از آن صحیح است؟ گفت: نه.
4368- 2- (7)مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ
1) الباب 81 فیه حدیث واحد.
2) التهذیب 2- 235- 928، و أورده فی الحدیث 1 من الباب 10 من أبواب ما یسجد علیه.
3) الفقیه 1- 270- 833.
4) تقدم فی الباب 11 من أبواب الأسار، و تقدم ما یدلّ علیه فی الحدیث 17 و 18 من الباب 14 من الماء المطلق.
5) الباب 82 فیه حدیثان.
6) الکافی 3- 74- 16، و تقدم فی الحدیث 1 من الباب 8 من الماء المطلق.
7) التهذیب 1- 284- 832، و أورده فی الحدیث 4 من الباب 4 من أبواب الأسار، و تقدم ذیله فی الحدیث 1 من الباب 53 من هذه الأبواب.
أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: کُلُّ شَیْءٍ مِنَ الطَّیْرِ یُتَوَضَّأُ مِمَّا یَشْرَبُ مِنْهُ إِلَّا أَنْ تَرَی فِی مِنْقَارِهِ دَماً فَإِنْ رَأَیْتَ فِی مِنْقَارِهِ دَماً فَلَا تَتَوَضَّأْ مِنْهُ وَ لَا تَشْرَبْ.
أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ هُنَا (1)وَ فِی أَبْوَابِ الْمَاءِ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ (2).
ترجمه:
از عمار ساباطی نقل شده است که در حدیثی گفت: هر چیزی از پرندگان که از آن(ظرف) مینوشد، میتوان از آن وضو گرفت، مگر اینکه در منقار آن خون ببینی. پس اگر در منقار آن خون دیدی، از آن وضو نگیر و نخور.
(3)83 بَابُ طَهَارَةِ الْحَدِیدِ ترجمه:
4369- 1- (4)مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع أَنَّهُ قَالَ لَهُ الرَّجُلُ یُقَلِّمُ أَظْفَارَهُ وَ یَجُزُّ شَارِبَهُ وَ یَأْخُذُ مِنْ شَعْرِ لِحْیَتِهِ وَ رَأْسِهِ هَلْ یَنْقُضُ ذَلِکَ وُضُوءَهُ فَقَالَ یَا زُرَارَةُ کُلُّ هَذَا سُنَّةٌ إِلَی أَنْ قَالَ وَ إِنَّ ذَلِکَ لَیَزِیدُهُ تَطْهِیراً.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ مِثْلَهُ (5).
ترجمه:
از زراره نقل شده است که از ابو جعفر (ع) سؤال کرد: آیا مردی که ناخنهایش را میتراشد، سبیلش را میگیرد و از موهای ریش و سرش میزند، وضویش را نقض میکند؟ فرمود: ای زراره! همه اینها سنت است تا اینکه فرمود: و حقیقتاً این کارها موجب افزایش طهارت او میشود.
4370- 2- (6)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ
1) تقدم فی الحدیث 2 من الباب 7 و فی الأبواب 20 و 21 و 28، و فی الحدیث 8 من الباب 38، و فی الباب 40، و فی الحدیث 1 من الباب 41، و فی الحدیث 2 و 5 من الباب 42، و فی الحدیث 1 من الباب 43، و فی الحدیث 3 من الباب 44 من هذه الأبواب.
2) تقدم فی الحدیث 7 من الباب 6، و فی الحدیث 1 و 8 من الباب 8، و فی الحدیث 21 من الباب 14، و فی الباب 21 من الماء المطلق، و فی الباب 4 من الماء المضاف، و فی الحدیث 2 و 4 من الباب 4 من الأسار، و فی الباب 7 و فی الحدیث 1 من الباب 19 من النواقض.
3) الباب 83 فیه 7 أحادیث.
4) الفقیه 1- 63- 140، أورده فی الحدیث 2 من الباب 14 من أبواب النواقض و فی الحدیث 1 من الباب 60 من أبواب آداب الحمام.
5) التهذیب 1- 346- 1013، و الاستبصار 1- 95- 308.
6) التهذیب 1- 346- 1012، و الاستبصار 1- 95- 309، أورده فی الحدیث 3 من الباب 14 من أبواب النواقض.
صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ سَعِیدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَعْرَجِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع آخُذُ مِنْ أَظْفَارِی وَ مِنْ شَارِبِی وَ أَحْلِقُ رَأْسِی أَ فَأَغْتَسِلُ قَالَ لَا لَیْسَ عَلَیْکَ غُسْلٌ قُلْتُ فَأَتَوَضَّأُ قَالَ لَا لَیْسَ عَلَیْکَ وُضُوءٌ قُلْتُ فَأَمْسَحُ عَلَی أَظْفَارِی الْمَاءَ فَقَالَ هُوَ طَهُورٌ لَیْسَ عَلَیْکَ مَسْحٌ.
أَقُولُ: مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الْحَلْقَ فِی ذَلِکَ الْوَقْتِ وَ إِلَی الْآنَ لَا یَکُونُ إِلَّا بِالْحَدِیدِ وَ لَا یَکُونُ إِلَّا مَعَ الرُّطُوبَةِ.
ترجمه:
از سعید بن عبدالله الأعرج نقل شده است که گفت: به ابو عبدالله (ع) گفتم: آیا میتوانم از ناخنهایم بزنم و سبیلهایم را بگیرم و سرم را بتراشم؟ آیا باید غسل کنم؟ فرمود: نه، بر تو غسل نیست. گفتم: پس آیا باید وضو بگیرم؟ فرمود: نه، بر تو وضو نیست. گفتم: پس آیا میتوانم بر ناخنهایم آب بزنم؟ فرمود: این طهارت است، بر تو مسح نیست.
میگویم: معلوم است که تراشیدن در آن زمان و تا کنون جز با آهن (ابزار) انجام نمیشود و این کار جز با رطوبت نیست.
4371- 3- (1)وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ وَهْبِ بْنِ وَهْبٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ أَنَّ عَلِیّاً ع قَالَ: السَّیْفُ بِمَنْزِلَةِ الرِّدَاءِ تُصَلِّی فِیهِ مَا لَمْ تَرَ فِیهِ دَماً.
ترجمه:
از وهب بن وهب نقل شده است که از جعفر بن محمد (ع) شنیدم که علی (ع) فرمود: شمشیر در حکم ردای (پوشش) است؛ میتوان در آن نماز خواند، تا زمانی که در آن خونی نبیند.
4372- 4- (2)مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْجَهْمِ قَالَ: أَرَانِی أَبُو الْحَسَنِ ع مِیلًا مِنْ حَدِیدٍ وَ مُکْحُلَةً مِنْ عِظَامٍ فَقَالَ هَذَا کَانَ لِأَبِی الْحَسَنِ ع فَاکْتَحِلْ بِهِ فَاکْتَحَلْتُ.
أَقُولُ: الْمِیلُ لَا بُدَّ مِنْ مُلَاقَاتِهِ لِرُطُوبَةِ دَاخِلِ الْعَیْنِ وَ الدَّمْعِ وَ لِظَاهِرِ الْأَجْفَانِ وَ الْأَهْدَابِ وَ الْکُحْلِ الَّذِی فِی الْمُکْحُلَةِ وَ غَیْرِ ذَلِکَ وَ لَمْ یُؤْمَرْ بِتَطْهِیرِ شَیْءٍ مِنْ ذَلِکَ وَ الْأَحَادِیثُ فِی هَذَا الْمَعْنَی کَثِیرَةٌ جِدّاً تَقَدَّمَ بَعْضُهَا فِی النَّوَاقِضِ وَ یَأْتِی بَعْضُهَا فِی اسْتِصْحَابِ الْحَدِیدِ فِی الصَّلَاةِ وَ فِی جَوَازِ الصَّلَاةِ فِی السَّیْفِ وَ فِی الْحَلْقِ وَ التَّقْصِیرِ فِی الْحَجِّ وَ غَیْرِ ذَلِکَ وَ قَدْ نَقَلَ جَمَاعَةٌ مِنْ عُلَمَائِنَا إِجْمَاعَ الْإِمَامِیَّةِ عَلَی الْعَمَلِ بِمَضْمُونِهَا (3).
ترجمه:
از حسن بن جهم نقل شده است که گفت: ابو الحسن (ع) به من میل (سرمه) از آهن و کحلی از استخوانها نشان داد و فرمود: این برای ابو الحسن (ع) بود؛ پس با آن سرمه بکش. و من سرمه کشیدم.
من میگویم: میل باید با رطوبت داخل چشم و اشک و همچنین با سطح پلکها و مژهها و کحلی که در کحله (سرمهدان) است و غیره، تماس داشته باشد. و به تطهیر چیزی از اینها دستور داده نشده است و احادیث در این باره بسیار زیاد است. برخی از آنها در باب نواقض ذکر شده و برخی دیگر در موضوع استفاده از آهن در نماز و جواز نماز در شمشیر و در حلق و تقصیر در حج و غیره خواهد آمد. و جمعی از علمای ما اجماع امامیه را بر عمل به مضمون آنها نقل کردهاند.
1) التهذیب 2- 371- 1546، أخرجه عنه و عن الفقیه فی الحدیث 2 من الباب 57 من أبواب لباس المصلی.
2) الکافی 6- 494- 2، أورده أیضا فی الحدیث 1 من الباب 58 من أبواب آداب الحمام.
3) تقدم فی الباب 14 من النواقض و یأتی فی الباب 32 و 57 من لباس المصلی و فی الباب 11 من أبواب الحلق و التقصیر، و فی الباب 13 من أبواب أحکام المساجد و فی الحدیث 5 من الباب 34 من أبواب الاطعمة المحرمة.
4373- 5- (1)وَ قَدْ تَقَدَّمَ فِی النَّوَاقِضِ حَدِیثُ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ یَقْرِضُ مِنْ شَعْرِهِ بِأَسْنَانِهِ أَ یَمْسَحُهُ بِالْمَاءِ قَبْلَ أَنْ یُصَلِّیَ قَالَ لَا بَأْسَ إِنَّمَا ذَلِکَ فِی الْحَدِیدِ.
أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ وَ لَا یَخْفَی دَلَالَتُهُ عَلَی طَهَارَةِ الْحَدِیدِ لِأَنَّهُ لَوْ کَانَ نَجَساً لَمْ یَطْهُرْ أَثَرُهُ بِالْمَسْحِ لِمَا مَرَّ.
ترجمه:
و به راستی در نواقض، حدیث عمّار از ابو عبد الله (ع) در مورد مردی که از موی خود با دندانهایش میبرد نقل شده است. آیا باید قبل از نماز آن را با آب بشوید؟ فرمود: «اشکالی ندارد؛ این فقط در مورد آهن است.»
من میگویم: شیخ این را بر استحباب حمل کرده است و دلالت آن بر طهارت آهن روشن است؛ زیرا اگر نجس بود، اثر آن با مسح پاک نمیشد، چنانکه گذشت.
4374- 6- (2)
وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ عَنْ عَمَّارٍ عَنْهُ ع فِی رَجُلٍ قَصَّ أَظْفَارَهُ بِالْحَدِیدِ أَوْ جَزَّ مِنْ شَعْرِهِ أَوْ حَلَقَ قَفَاهُ فَإِنَّ عَلَیْهِ أَنْ یَمْسَحَهُ بِالْمَاءِ قَبْلَ أَنْ یُصَلِّیَ سُئِلَ فَإِنْ صَلَّی وَ لَمْ یَمْسَحْ مِنْ ذَلِکَ بِالْمَاءِ قَالَ یُعِیدُ الصَّلَاةَ لِأَنَّ الْحَدِیدَ نَجَسٌ وَ قَالَ لِأَنَّ الْحَدِیدَ لِبَاسُ أَهْلِ النَّارِ وَ الذَّهَبَ لِبَاسُ أَهْلِ الْجَنَّةِ.
قَالَ الشَّیْخُ هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ دُونَ الْإِیجَابِ قَالَ لِأَنَّهُ شَاذٌّ مُخَالِفٌ لِلْأَخْبَارِ الْکَثِیرَةِ أَقُولُ: النَّجَاسَةُ هُنَا بِمَعْنَی عَدَمِ الطَّهَارَةِ اللُّغَوِیَّةِ أَعْنِی النَّظَافَةَ لِمَا مَرَّ وَ لِلِاکْتِفَاءِ بِالْمَسْحِ وَ عَدَمِ الْأَمْرِ بِالْغَسْلِ وَ لِتَعْلِیلِ النَّجَاسَةِ بِکَوْنِهِ مِنْ لِبَاسِ أَهْلِ النَّارِ وَ غَیْرِ ذَلِکَ.
ترجمه:
و در حدیثی دیگر از عمّار از او (ع) در مورد مردی که ناخنهای خود را با آهن (یا) از موی خود کم میکند، یا پشت خود را میتراشد، گفته شده است که بر او واجب است قبل از نماز آن را با آب بشوید. از او پرسیدند که اگر نماز بخواند و از آن با آب نشوید، آیا باید دوباره نماز بخواند؟ فرمود: «بله، او باید نماز را دوباره بخواند؛ زیرا آهن نجس است» و فرمود: «زیرا آهن لباس اهل آتش است و طلا لباس اهل بهشت.»
شیخ گفته است: این بر استحباب حمل میشود نه بر وجوب، زیرا شاذ و مخالف با اخبار بسیار است. میگویم:
نجاست در اینجا به معنای عدم طهارت لغوی است؛ یعنی نظافت، به آنچه که گذشت و برای اکتفا به مسح و عدم امر به غسل و برای توجیه نجاست به خاطر اینکه از لباس اهل آتش است و غیر از این.
4375- 7- (3)
تقدم ما یدلّ علی ذلک فی الباب 14 من أبواب النواقض، و یأتی ما یدلّ علیه فی الباب 57 من أبواب لباس المصلی و ما ظاهره ینافی ذلک فی الباب 32 هاهنا.
وَ یَأْتِی فِی لِبَاسِ الْمُصَلِّی فِی حَدِیثِ مُوسَی بْنِ أُکَیْلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا تَجُوزُ الصَّلَاةُ فِی شَیْءٍ مِنَ الْحَدِیدِ فَإِنَّهُ نَجَسٌ مَمْسُوخٌ.أَقُولُ: تَقَدَّمَ وَجْهُهُ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ (4).
ترجمه:
موسی بن أکیل از ابیعبدالله (ع) نقل میکند که فرمود: «نماز در چیزی از آهن جایز نیست؛ زیرا آهن نجس و مسخ شده است.»