مجموعه مقالات کنگره بازخوانی ابعاد شخصیتی امیرالمومنین علی علیه السلام جلد 5

مشخصات کتاب

سرشناسه:کنگره بازخوانی ابعاد شخصیت امیرالمومنین امام علی علیه‌السلام‏‫ ( ۱۳۹۸‏‫ : قم)

‏عنوان و نام پدیدآور:مجموعه مقالات کنگره بازخوانی ابعاد شخصیتی امیرالمومنین علی علیه‌السلام/ تالیف جمعی از محققان؛ با نظارت محمدعلی رضایی‌اصفهانی.

‏مشخصات نشر:تهران: دانشگاه آزاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات: دانشگاه آزاد اسلامی، پژوهشکده قرآن و عترت(ع) ؛ اصفهان: دانشگاه آزاد اسلامی، واحد خوراسگان‏‫، ۱۳۹۸.‬

‏مشخصات ظاهری:۱۴ج.

‏شابک:‏‫دوره‬: ‏‫‭978-964-10-6060-4‬‬ ؛ ‏‫ج.۱‬: ‏‫‭978-964-10-6068-0‬‬ ؛ ‏‫ج.۲‬‏‫: ‏‫‭978-964-10-6069-7‬‬‬ ؛ ‏‫ج.۳‬‏‫: ‏‫‭978-964-10-6070-3‬‬‬ ؛ ‏‫ج.۴‬‬‏‫: ‏‫‭978-964-10-6071-0‬‬‬ ؛ ‏‫ج.۵‬‏‫: ‏‫‭978-964-10-6072-7‬‬‬ ؛ ‏‫ج.۶‬‏‫: ‏‫‭978-964-10-6073-4‬‬‬ ؛ ‏‫ج.۷‬‏‫: ‏‫‭978-964-10-6074-1‬‬‬ ؛ ‏‫ج.۸‬‏‫: ‏‫‭978-964-10-6075-8‬‬‬ ؛ ‏‫ج.۹‬‏‫: ‏‫‭978-964-10-6076-5‬‬‬‬ ؛ ‏‫ج.۱۰‬‏‫: ‏‫‭978-964-10-6077-2‬‬‬ ؛ ‏‫ج.۱۱‬‏‫: ‏‫‭978-964-10-6078-9‬‬‬ ؛ ج. ۱۲‏‫: ‏‫‭978-964-10-6079-6‬‬‬ ؛ ‏‫ج.۱۳‬‏‫: ‏‫‭978-964-10-6080-2‬‬‬ ؛ ‏‫ج.۱۴‬‏‫‭978-964-106081-9 : ‬‬

‏وضعیت فهرست نویسی:فیپا

‏مندرجات:ج.۱. قرآن و امام علی‌ علیه‌السلام.--ج.۲. قرآن و امام علی‌ علیه‌السلام.-- ج.۳. ولایت و امامت.--ج.۴. امام علی‌ علیه‌السلام و نهج‌البلاغه.--ج.۵. امام علی علیه‌السلام از منظر دانشمندان و مستشرقان.--ج.۶. امام علی علیه‌السلام در آیینه شعر و ادب.--ج.۷. امام علی و علوم انسانی (۱) - تاریخ.--ج.۸. امام علی و علوم انسانی (۲) - تربیت.--ج.۹. امام علی و علوم انسانی (۳) - اخلاق و عرفان.--ج.۱۰. امام علی و علوم انسانی (۴) - اجتماعی.--ج.۱۱. امام علی و علوم انسانی (۵) - اقتصاد.--ج.۱۲. امام علی علیه‌السلام و علوم انسانی (۶) - مدیریت و سیاست.--ج.۱۳. مقالات غیر فارسی(عربی، اردو، آذری و اسپانیولی)

‏موضوع:علی‌بن ابی‌طالب‏‫ ‏‫(ع)‬‬‬، امام اول، ‏‫۲۳ قبل از هجرت -‏ ۴۰ق.‏‬ -- کنگره‌ها

‏موضوع:Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- Congresses

‏موضوع:علی‌بن ابی‌طالب‏‫ ‏‫(ع)‬‬‬، امام اول، ‏‫۲۳ قبل از هجرت -‏ ۴۰ق.‏‬ -- نقد و تفسیر -- کنگره‌ها

‏موضوع:Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- Criticism and interpretation -- Congresses

‏شناسه افزوده:رض‍ای‍ی‌ اص‍ف‍ه‍ان‍ی‌، م‍ح‍م‍دع‍ل‍ی‌، ‏‫۱۳۴۱ - ‏ ‬

‏شناسه افزوده:Rezae Esfahani, Mohammad Ali

‏شناسه افزوده:دانشگاه آزاد اسلامی. سازمان چاپ و انتشارات

‏شناسه افزوده:Islamic Azad University Publication

‏شناسه افزوده:دانشگاه آزاد اسلامی. پژوهشکده قرآن و عترت(ع)

‏شناسه افزوده:دانشگاه آزاد اسلامی. واحد خوراسگان

‏رده بندی کنگره:‏‫‬‭BP۳۷/۷‏‫‭

‏رده بندی دیویی:‏‫‬‭‭۲۹۷/۹۵۱

‏شماره کتابشناسی ملی:۶۰۲۶۰۱۰

اشاره

مجموعه مقالات کنگره بازخوانی ابعاد شخصیتی ‌امیرالمؤمنین، امام علی علیه السلام، جلد پنجم (امام علی علیه السلام از منظر دانشمندان و مستشرقان)

جمعی از محققان: زیرنظر دبیر علمی، دکتر محمد علی رضایی اصفهانی

سرویراستار: علی اکبر فراهی بخشایش

ناشر دبیرخانه کنگره بازخوانی ابعاد شخصیتی امیرالمؤمنین امام علی علیه السلام

چاپ

تیراژ 500 جلد

قیمت اهدایی به ساحت مقدس امیرالمؤمنین امام علی علیه السلام

نوبت نشر اول

شابک

ارتباط با ما اصفهان، خیابان نشاط، ابتدای خیابان فرشادی، مؤسسه تحقیقات و نشر معارف اهل‌البیت^،دبیرخانه کنگره

مجموعه مقالات کنگره بازخوانی ابعاد شخصیتی ‌امیرالمؤمنین، امام علی علیه السلام، جلد پنجم (امام علی علیه السلام از منظر دانشمندان و مستشرقان)

جمعی از محققان: زیرنظر دبیر علمی، دکتر محمد علی رضایی اصفهانی

سرویراستار: علی اکبر فراهی بخشایش

ناشر دبیرخانه کنگره بازخوانی ابعاد شخصیتی امیرالمؤمنین امام علی علیه السلام

چاپ

تیراژ 500 جلد

قیمت اهدایی به ساحت مقدس امیرالمؤمنین امام علی علیه السلام

نوبت نشر اول

شابک

ارتباط با ما اصفهان، خیابان نشاط، ابتدای خیابان فرشادی، مؤسسه تحقیقات و نشر معارف اهل‌البیت^،دبیرخانه کنگره

فهرست

فهرست 5

مقدمه دبیر علمی کنگره 19

مقدمه رئیس شورای سیاست‌گذاری 29

چکیده 35

مقدمه 36

1.پیشینه 36

الف) ابعاد شخصیت امام علی علیه السلام از نگاه مثبت و بی‌طرفانه خاورشناسان 38

یک ـ ولادت و بالندگی 38

دو ـ بی‌نظیر بودن علی علیه السلام در همه فضائل 39

سه ـ ویژگی‌های مهم منحصربه‌فرد علی علیه السلام 40

چهار ـ عدالت علی علیه السلام 42

پنج ـ شجاعت علی علیه السلام 42

شش ـ اسوه علم و ادب 43

هفت ـ خدمات و نوآوری‌های اجتماعی و مدنی امام علی علیه السلام 44

هشت ـ علی علیه السلام همیار پیامبر اکرم’ 46

نُه ـ جانشینی پیامبر’ 47

ب) شبهات غیرمنصفانه مستشرقان درباره امام علی علیه السلام 48

یک ـ عدم تعیین جانشین از جانب پیامبر’ 48

دو ـ دستور پیامبر| در مورد امام جماعت شدن ابوبکر 51

سه ـ ایراد گرفتن برخی نویسندگان غیرمسلمان نسبت به سیاست امام علی علیه السلام 52

چکیده 61

مقدمه 62

پیشینه 63

الف) محور عقیده و ایمان 64

ب) محور علمی و فکری 66

ج) محور سیاسی و نظامی 68

د) محور اقتصادی و اداری 70

نتیجه 72

چکیده 79

مقدمه 80

پیشینه 81

الف) امپراتوری عرب 85

ب) از نخستین مسلمانان 86

ج) نقل اغراق‌آمیز دلاوری‌های علی علیه السلام در نبردها 87

د) انتخاب به خلافت در مدینه فقط 88

هـ) جنگ صفین، علیه اعراب سوریه 90

و) پذیرش حکمیت توسط علی علیه السلام، دلیل پایان جنگ صفین 90

ز) قتل عام ناراضیان از حکومت علوی 91

ح) کشته‌شدن به‌خاطر انتقام‌جویی شخصی 92

ط) بی‌کفایتی در حکمرانی 92

ی) کسب احترام بعد از مرگ! 93

نتیجه 94

چکیده 101

مقدمه 101

مکتب خاورشناسی و اهداف خاورشناسان 102

اهداف استشراق و مستشرقین 103

مکتب خاورشناسی و انواع روش‌های مطالعات خاورشناسان 104

مستشرقان و زندگی امیرالمؤمنین(علیه السلام) 109

لامنس کشیش؛ واردنمودن تهمت کم‌ذکاوتی به امیرالمؤمنین(علیه السلام) 110

جرج جرداق؛ موضع‌گیری جرج جرداق نسبت به کلمات لامنس 110

ولهاون 111

واردنمودن تهمت شوخ‌طبعی و سبک‌سری 111

مستشرقان و فصاحت و بلاغت أمیرالمؤمنین(علیه السلام) در نهج‌البلاغه 112

رژی بلاشر 116

گیب 116

لور اوکسیا واگلیری 116

کلیفورد ادموند باسورث 117

مختار جبلی 117

مونتگمری وات و نخستین مؤمن به پیامبر(صلی الله علیه و آله) 117

شجاعت امام(علیه السلام) 118

جنگ احد 118

گوستاولوبون 118

ویرژیل گیورگیو 118

جنگ بدر 118

فتح خیبر 119

سومین بت‌شکن تاریخ 119

کارن آرمسترانگ 119

برخی از علل به‌وجودآمدن پژوهش‌های غیردقیق در موضوع 119

نتیجه 121

چکیده 131

مقدمه 131

الف) نیومن اندروجی 135

ب) ریچارد بوش 135

ج) کارن آرمسترانگ 135

د) هاینس هالم 135

هـ) آنتونی بلک 136

و) کالین. ا. رنان 136

ز) فیلیپ خوری حتی 136

ح) برتولد اشپولر 136

ط) ان. کی. اس. لمبتون 137

ی) مالرب میشل 137

ک) رابرت گلیو 137

الف) ویلفرد مادلونگ 140

نقد دیدگاه مادلونگ 141

دلائل اندیشمندان شیعه در مسئله جانشینی پیامبر(صلی الله علیه و آله) 142

آیه ولایت 142

آیه اولی الآمر 142

آیه تبلیغ 143

آیه اکمال دین 143

نتیجه 145

منابع 146

چکیده 153

مقدمه 154

الف) نظر علمای اهل‌سنت در افضل‌بودن حضرت علی(علیه السلام) یا ابوبکر 157

ب) انتخاب ابوبکر به امامت جماعت مسلمانان در زمان بیماری پیامبر(صلی الله علیه و آله) دلیل بر اولویّت او؟ 158

ج) امامت اهل‌بیتِ پیامبران، انتصابی الهی و آموزه‌ای قرآنی 159

د) جانشینی ابوبکر با حمایت اکثر صحابه؟ 163

هـ) «هر پیامبری را وصیّی است»، عقیده‌ای افراطی؟ 166

و) پیش‌بینی و اشاره قرآن به جانشینی پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) 170

ز) بت‌پرست‌بودن پدرِ حضرت ابراهیم(علیه السلام)؟ 173

ح) «المودة فی‌القربی»: محبت به خویشاوندان به‌طور کلی؟ 174

نتیجه 177

چکیده 183

مقدمه 183

پیشینه 184

الف) فیلیپ خوری حتی 192

ب) مارتین مکدرموت 193

ج) هالیستر 193

د) اتان کلبرگ 193

هـ) جان بایرناس 194

و) کارن آرمسترانگ 194

ز) گلدزیهر 194

ح) گابریل آنگیری 194

ط) لامنس 195

ی) نرسیسیان 196

ک) دونالدسون 196

ل) ردولف ژایگر 197

م) جرج جرداق 197

ن) روکس عزیزی 197

س) والیری 197

ع) مادام دیولافو 198

نتیجه 199

منابع 200

مقدمه 205

پیشینه 206

الف) شبهات خاورشناسان در مقدمات بحث 210

یک. ادعای کلّی تحریف لفظی 211

دو. ادعای حذف اسامی 212

سه. انتساب عقیده تحریف (در مواضع مربوط به خلافت) به شیعه و سنی 214

چهار. متّهم‌نمودن شیعه به تحریف معنوی در تفسیر باطنی(تأویل) 215

ب) شبهات خاورشناسان در بحث اصلی 216

یک. انتساب قرائات مجعول یا شاذّ به شیعه 216

دو. اضافات تفسیری را نصّ قرآن انگاشتن 217

سه. انتساب دو سوره جعلی نورین و ولایت به شیعه 218

چهار. انتساب عقیده حذف نام علی(علیه السلام) به شیعه، همراه با زیر سؤال بردن آن 219

نتیجه 223

الف. امام علی (علیه السلام) از زبان مورخان برجسته 231

یک) ابن عساکر 234

دو) ابن سبع مغربی 234

ب. امام علی (علیه السلام) از زبان محدثان برجسته 237

ج. امام علی (علیه السلام) از زبان اندیشمندان معاصر اهل‌سنت 243

نتیجه 254

چکیده 261

مقدمه 261

1.پیشینه 263

2.مفهوم‌شناسی 263

مفهوم فضیلت 263

یک ـ فضیلت غیراکتسابی 264

دو ـ فضیلت اکتسابی 264

4.فضایل علی علیه السلام پس از بعثت رسول اکرم| 266

5.فضایل علی علیه السلام پس از هجرت رسول اکرم| 267

نتیجه 276

چکیده 285

مقدمه 285

پیشینه 288

خصوصیات برتر امام علی (علیه السلام) از زبان فقیهان برجسته 288

الف. امام علی (علیه السلام) از زبان فقیهان اهل‌سنت 288

یک. انس بن مالک 289

دو. سعید بن مسیب 290

سه. ابن شبرمه 290

چهار. عطاء بن رباح 290

پنج. احمد بن حنبل 291

شش. ابوحنیفه 293

هفت. محمد بن ادریس شافعی 293

هشت. عبدالله شبراوی 294

نه. قندوزی 294

ده. عبدالرئوف مناوی 295

یازده. محمد بن طلحه شافعی 295

دوازده. ابن صبّاغ مالکی 296

ب. امام علی (علیه السلام) از زبان فقیهان شیعه 296

یک. شیخ طوسی 297

دو. علامه حلی 297

سه. ابن میثم بحرانی 298

چهار. شیخ بهایی 298

پنج. میرزا علی آقا شیرازی 298

شش. امام خمینی (ره) 299

هفت. آیت الله خامنهای 300

هشت. آیت‌الله وحید خراسانی 300

نه. آیه الله صافی گلپایگانی 301

ده.آیت‌الله جعفر سبحانی 301

یازده. آیت‌الله سید حسن صدر 302

نتیجه 302

چکیده 307

مقدمه 307

پیشینه 309

الف.نقش امام علی (علیه السلام) در دانش تفسیر 310

ب. امام علی (علیه السلام) از زبان مفسران اهل‌سنت 311

11 .محمدحسین ذهبی 319

ج. امام علی (علیه السلام) از زبان مفسران شیعه 320

نتیجه 322

چکیده 329

مقدمه 330

پیشینه 332

الف. امام علی (علیه السلام) از زبان عارفان اهل‌سنت 333

1.سلیمان بن طرخان 333

ب. امام علی (علیه السلام) از زبان عارفان شیعه 337

نتیجه 341

چکیده 347

مقدمه 347

پیشینه 348

امام علی (علیه السلام) از زبان ادیبان و شعراء اهل‌سنت 349

1.حسان بن ثابت انصاری 349

ب.امام علی (علیه السلام) از زبان ادیبان و شعراء شیعه 356

1.سید اسماعیل حمیری 357

نتیجه 362

چکیده 367

مقدمه 367

پیشینه 369

شخصیت

کاشف الغطاء 369

تبیین شخصیت امیرالمؤمنان علیه السلام در میراث مکتوب کاشف الغطاء 370

عجز قلم از توصیف امیرمؤمنان علیه السلام 371

بذر تشیع به دست صاحب شریعت 371

قرآن افضل است یا امیرالمؤمنین؟ 373

اهل‌‌بیت کشتی نجات 376

امامت استمرار رسالت نبوی 377

زهد از دیدگاه امیرالمؤمنین 380

نشانه مؤمن دوستی با علی علیه السلام 382

نتیجه 384

چکیده 391

مقدمه 392

معرّفی نویسنده تفسیر فی ظلال القرآن 393

الف. اعلام سوره برائت به‌وسیله علی (علیه‌السلام) 394

ب. مسئله شرب خمر 399

ج. دیدگاه سید قطب پیرامون مباهله 402

نتیجه 405

مقدمه دبیر علمی کنگره

درآمد

قال رسول‌الله(صلی الله علیه و آله وسلم): «مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِی مَوْلَاه‏»

چهارده قرن قبل، نور اسلام بر جهان تابید و وحی قرآن قلب پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله وسلم)را منور ساخت و این نور بر قلب یار و همراه ایشان حضرت علی بن ابی‌طالب علیه السلام منعکس گردید و در قالب امامت و ولایت او بر جهانیان عرضه شد. در قرآن کریم بیش از هفتصد آیه در مورد امام علی علیه السلام تفسیر، تأویل و یا تطبیق شده است که پیوند عمیق ایشان را با وحی قرآن نشان می‌دهد.

امام علی علیه السلام نوری الهی است که بعد از پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم) برای هدایت بشر جلوه‌گر شد و در ابعاد معنوی، علمی و... راه بشر را روشن کرده و او را به سعادت رهنمون می‏شود.

نهج‌البلاغه اوست که شیوه‏های تربیت انسان، روابط اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، مدیریتی و ... را به‌صورت کلی و راهبردی (و گاهی به‌صورت جزئی) بیان کرده است. رهنمودهای امام علی علیه السلام به علوم بشری، به‌ویژه علوم انسانی جهت‌دهی می‌کند تا از این طریق هدایت همه‌جانبه انسان را محقق سازد و از انحرافاتی جلوگیری کند که در اثر علم ناقص بشری حاصل می‏شود؛ همان‌طور که ولایت باطنی و معنوی امام علی علیه السلام و فرزندان معصومش دست انسان‌ها را می‌گیرد و در ساحت‌های مختلف زندگی معنوی راهبری می‌کند تا انسان به سعادت و کمال نهایی خود برسد.

اول: ضرورت موضوع کنگره

بعد از گذشت چهارده قرن از شهادت امام علی علیه السلام هنوز نور ولایت و امامت او بر جهانیان می‌تابد، ازاین‌رو ضرورت دارد که علل و عوامل این ماندگاری بررسی شود و ابعاد وجودی این شخصیت ملکوتی بازخوانی و بار دیگر با زبان روز بر جهانیان عرضه شود.

در این راستا مهم‌ترین دلایل ضرورت این کنگره عبارت‌اند از:

1ـ شناخت مجدد امام علی علیه السلام برای تبیین ابعاد ناشناخته وجودی ایشان؛

2ـ بازخوانی و عرضه ابعاد وجودی آن حضرت با زبان روزآمد؛

3ـ تبیین رهنمودهای امام علی علیه السلام در عرصه‌های جدید ابعاد زندگی بشر همچون علوم انسانی در راستای تحول در این علوم؛

4ـ بهره‌مندی بیشتر جامعه‌ بشری از نور ولایت و امامت آن حضرت با ارائه کتاب‌ها، مقالات و آثار هنری؛

5ـ تجلیل از خادمان علمی و عملی امام علی علیه السلام؛

6ـ گسترش معارف ناب علوی در قالب نگارش مقالات و کتاب‌ها و آثار هنری؛

7ـ ترجمه آثار برجسته پدید آمده در کنگره به زبان‌های دیگر در راستای نشر معارف و آموزه‌های علوی در کشورهای دیگر.

دوم: پیشینه کنگره‏

ایده کنگره در مراسم حج سال 1397 ش بین فرهیختگان اصفهانی حاضر در حج بیان شد. سپس با ابتکار و پشتکار دوست ولایتمدار و خیراندیش جناب آقای حاج سید حسین رضازاده (زید عزه) مقدمات آن فراهم شد و از بهار 1398ش کار کنگره با جلساتی در موسسه اهل‌بیتشروع گردید و با همکاری دوست دانشمند ما، جناب حجت‌الاسلام‌والمسلمین سجادی راه کمال در پیش گرفت و درنهایت توفیق علوی شامل حال ما شد و از خرداد 1398 ش مسئولیت دبیر علمی کنگره را پذیرفتم. سپس در قم،

جناب حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر فراهی بخشایش یار و همراه ما شد و امور علمی کنگره با همکاری اساتید تکمیل گردید و نویسندگان زیادی از مراکز علمی داخل و خارج کشور به‌ویژه در قم (مانند مجتمع آموزش عالی قرآن و حدیث جامعة المصطفی العالمیة، مرکز تخصصی شیعه‌شناسی و بنیاد نهج‌البلاغه و...) وارد صحنه شدند و اقدام به برگزاری پیش‌نشست‌ها و نگارش مقالات و ارزیابی آثار کردند و حتی مراجع معظم تقلید پیام‌هایی برای کنگره فرستادند. کم‌کم کنگره‌ای عظیم به برکت یاد امام علی علیه السلام شکل گرفت که بسیاری از افراد باور نمی‌کردند، این همه آثار و برکات علمی، معنوی و هنری به دنبال داشته باشد. ازاین‌رو در روزهای آخر دریافت آثار کنگره، استقبال از آن به‌شدت افزایش یافت و حتی چند بار زمان دریافت آثار تمدید شد.

امید است برگزاری این کنگره زمینه‌ساز کنگره‌های بزرگ‌تر و کامل‌تر بعدی در سال‌های آینده شود و موردقبول خدای متعال و مورد عنایت خاص امام علی علیه السلام و فرزندش حجت‌ابن الحسن(عجل الله تعالی فرجه الشریف) قرار گیرد.

سوم: ساختار کنگره‏

الف: شورای سیاست‌گذاری‏

1ـ آقای حاج سید حسن رضازاده، رئیس شورای سیاست‌گذاری؛

2ـ حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر سید احمد سجادی؛

3ـ حجت‌الاسلام‌والمسلمین علی‌اصغر بیگی؛

4ـ حجت‌الاسلام‌والمسلمین جعفر عمادی؛

5ـ دکتر حمیدرضا چاکری؛

6ـ دکتر مجتبی بهرام‌پور؛

7ـ حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر محمدعلی رضایی اصفهانی؛

8ـ دکتر احسان مشکلانی؛

9ـ مهندس حمید نیلفروشان؛

10ـ حجت‌الاسلام‌والمسلمین سید مصطفی میرلوحی؛

11ـ حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر ابراهیم کلانتری؛

12ـ دکتر عبدالمجید طالب‌تاش؛

13ـ دکتر علیرضا هزار.

ب: شورای علمی‏

حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر محمدعلی رضایی اصفهانی؛

حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر ناصر رفیعی محمدی؛

حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر نعمت الله صفری فروشانی؛

حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر عبدالمحمدی؛

حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر محمدجواد اسکندرلو؛

حجت‌الاسلام‌والمسلمین محمد فاکر میبدی؛

حجت‌الاسلام‌والمسلمین حسین علوی مهر؛

حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر سید عیسی مسترحمی؛

دکتر سید محمدتقی طیب؛

دکتر اصغر منتظر القائم؛

دکتر حمیدرضا چاکری؛

دکتر مهدی مظاهری؛

دکتر محمدرضا ستوده نیا؛

دکتر محمدحسین ریاحی؛

دکتر محمد صالح طیب‌نیا؛

حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر سید احمد سجادی؛

دکتر سید مهدی مرتضوی؛

حجت‌الاسلام‌والمسلمین حاج شیخ مهدی انصاری قمی؛

حجت‌الاسلام‌والمسلمین جعفر عمادی؛

حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر محمدعلی مهدوی راد؛

حجت‌الاسلام‌والمسلمین علی‌اصغر بیگی.

ج: کمیته اجرایی‏

سید حسین رضازاده، دبیر اجرایی و رئیس شورای سیاست‌گذاری کنگره؛

حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر محمدعلی رضایی، دبیر علمی کنگره؛

حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر علی‌اکبر فراهی بخشایش، معاون علمی ـ پژوهشی کنگره؛

حجت‌الاسلام‌والمسلمین حسن صادقی زفره، مسئول برگزاری پیش‌نشست‌ها؛

دکتر حمیدرضا چاکری، دبیر شورای راهبردی کنگره؛

مهندس حمید نیلفروشان، معاون علمی ـ پژوهشی مؤسسه اهل‌البیت^؛

مهندس سعید گودرزی، مسئول انفورماتیک مؤسسه اهل‌البیت^؛

مهندس محمد رضایی، مسئول آماده‌سازی متون؛

خانم مهندس الهام صفائی، مسئول دبیرخانه کنگره؛

خانم مهندس فرزانه صفائی، مسئول سایت کنگره؛

خانم آزاده فخاری، مسئول روابط عمومی کنگره؛

د: کارگزاران‏

دبیر علمی کنگره:

حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر محمدعلی رضایی اصفهانی، عضو هیئت‌علمی و استاد تمام جامعه المصطفی العالمیه‏

دبیر اجرایی کنگره:

آقای حاج سید حسین رضازاده

معاون علمی ـ پژوهشی: حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر علی‌اکبر فراهی بخشایش

معاون اجرایی: سرکار خانم مهندس الهام صفائی

چهارم: برونداد کنگره‏

الف: کتاب مجموعه مقالات

1ـ قرآن و امام علی علیه السلام (1) ؛

2ـ قرآن و امام علی علیه السلام (2) ؛

3ـ ولایت و امامت؛

4ـ امام علی علیه السلام و نهج‌البلاغه؛

5ـ امام علی علیه السلام از منظر دانشمندان و مستشرقان؛

6ـ امام علی علیه السلام در آینه شعر و ادب؛

7ـ امام علی علیه السلام و علوم انسانی (1) ـ تاریخ؛

8ـ امام علی علیه السلام و علوم انسانی (2) ـ تربیت؛

9ـ امام علی علیه السلام و علوم انسانی (3) ـ اخلاق و عرفان؛

10ـ امام علی علیه السلام و علوم انسانی (4) ـ اجتماعی؛

11ـ امام علی علیه السلام و علوم انسانی (5) ـ اقتصاد؛

12ـ امام علی علیه السلام و علوم انسانی (6) ـ مدیریت و سیاست؛

13ـ مقالات غیرفارسی (عربی، آذری، اردو و اسپانیولی)؛

14ـ چکیده مقالات فارسی کنگره.

ب: نرم‏افزار

1ـ مجموعه مقالات کنگره بازخوانی ابعاد شخصیتی امیرالمؤمنین امام علی (علیه السلام)؛

2ـ تیزر، پنل‌های تخصصی و فیلم گزارش برگزاری کنگره در سالن اصلی و دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان‏.

ج: نشریات و وبگاه

خبرنامه شماره‏1

پایگاه اطلاع‌رسانی کنگره به آدرس: imamali.wiki

د: لیست آثار رسیده‏ (759 اثر)

1.تعداد کل مقالات رسیده: 460؛ تعداد مقالات مورد قبول: 198.

پنجم: مراکز و تشکل‏های همکار

ششم: پیش‏نشست‏ها

موضوع: نقش امام علی علیه السلام در گسترش علوم اسلامی؛

موضوع: بررسی نظریه اشارات ولایی قرآن؛

موضوع: امام علی علیه السلام از دیدگاه مستشرقین؛

موضوع: شأن و جایگاه امام علی علیه السلام‌ در نهج‌البلاغه؛

موضوع: بررسی ابعاد شخصیتی امیرالمؤمنین امام علی علیه السلام؛

موضوع: معرفی شخصیت امیرالمؤمنین امام علی علیه السلام‌؛

موضوع: استخراج سبک زندگی از قرآن و احادیث (با تأکید بر نهج‌البلاغه)؛

هفتم: ارزیابان‏

حسین علوی‌مهر، حسن‌رضا رضایی، عبدالله جبرئیلی جلودار، محمد ایلیا یعقوبی، علی آقاصفری، عبدالمومن حکیمی، محمدنظیر عرفانی، علی‌اکبر فراهی بخشایش، اکبر محمودی، میثم ناظمی، عباس الهی، عبدالرشید صمیمی، عبدالله مرتضوی‌نیا، علی‌محمد راهی، سید عیسی مسترحمی، عبدالحسین شورچه، مهدی جهانی، باقر ریاحی‌مهر، محمد عزتی، انار حسین اف، محمد شایان، مهدی اعتصامی، سید مجتبی رضوی اصیل، سهیل اسعد.

هشتم: ویراستاران‏

سرویراستار:علی‌اکبر فراهی بخشایش.

ویراستاران: حسین حبیبی، حسن عباس‌زاده، نصرالله سلیمانی نجف‌آبادی، مهدی سازندگی، نجف عرفانی.

نهم: ملیت‌های شرکت‌کننده

ملیت‌های شرکت کننده در کنگره از کشورهای: ایران، عراق، تونس، نیجریه، افغانستان، پاکستان، هندوستان، آذربایجان، بنگلادش، اسپانیا.

در پایان از همه اساتید همکار، نویسندگان، ارزیابان، ویراستاران و همکاران اجرایی کنگره به‌ویژه خادم اهل‌بیتجناب آقای حاج حسین رضازاده زید عزه و معاون پژوهشی ما جناب حجة‌الاسلام و المسلمین دکتر بخشایش تشکر می‌کنم که این کنگره حاصل تلاش شبانه‌روزی آنهاست. امیدوارم همگی مورد عنایت خاص امام علی علیه السلام قرار گیریم و این تلاش علمی مورد قبول خدای متعال قرار گیرد. امید است برگزاری این کنگره زمینه‌ساز کنگره‌های بزرگ‌تر و کامل‌تر بعدی در سال‌های آینده شود و مورد قبول خدای متعال و مورد عنایت خاص امام علی علیه السلام و فرزندش حجت‌ابن الحسن(عجل الله تعالی فرجه الشریف) قرار گیرد.

والحمدلله رب‌العالمین‏

دبیر علمی کنگره‏

دکتر محمدعلی رضایی اصفهانی‏

استاد تمام جامعه المصطفی العالمیه‏

19/9/1398

مقدمه رئیس شورای سیاست‌گذاری

بسم‌الله الرحمن الرحیم

وَلَایةُ عَلِی بْنِ أَبِی طَالِبٍ حِصْنِی فَمَنْ دَخَلَ حِصْنِی أَمِنَ مِنْ عَذَابِی

(صدوق، عیون اخبار الرضا علیه السلام، ج2، ص146)

به خدای عزوجل قسم که مرا خدای تو یا علی

زده بر صحیفه دل رقم، ز ازل ولای تو یا علی

قال رسول الله(صلی الله علیه و آله وسلم): «عَلِیٌّ مَعَ القُرآنِ وَ القُرآنُ مَعَ عَلِیٍّ، لَن یَفتَرِقا حَتّی یَرِدا عَلَیَّ الحَوضَ»

(حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ج3، ص134)

خلقت انسان، شگفتناک‌ترین شاهکار خالق هستی است و این اشرف مخلوقات، شورانگیزترین موجودی است که ضمن توجه به آداب بندگی، خود مبدع و خالق خلاق پدیده‌هایی است که می‌تواند قدرت و عظمت انسان را با اراده خالق مطلق به نمایشی تمام‌عیار بگذارد.

حصول چنین قدرت و اقتداری، وام‌دار اتصاف به آداب و ترتیبی است که باید بدان آراسته بود.

در میان بندگان برگزیده خدا و پس از حضرت خاتم رسل محمد مصطفی(صلی الله علیه و آله وسلم)، شخصیت ممتاز امیرالمؤمنین حضرت علی بن ابی‌طالب علیه السلام، افضل و اولی به حجت الهی است.

همو که در «کعبه» زاده شد تا گواه عظمت وجود نازنینش باشد.

همو که در مکتب محمد امین، با ایمان ترین است و در اطاعت‌پذیری از خدا و رسولش بی‌نظیرترین و علم وافرش بهره‌مند از قرآنی است که خود در وصفش این چنین بیان می‌دارد:

«وَإِنَّ القُرآنَ ظَاهِرُهُ أَنِیقٌ، وَبَاطِنُهُ عَمِیقٌ، لاَ تَفْنَی عَجَائِبُهُ، وَلاَ تَنْقَضِی غَرَائِبُهُ» (شریف‌ رضی، نهج‌البلاغه، خطبه18)؛ «هم او که از «لیلةالمبیت» شجاعت و اخلاص و بندگی‌اش عیان شد و آیه‌ {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ یشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَاد} (بقره/207)، از سوی جبرئیل امین در وصفش نازل و در «خیبر» به کمال رسید و از لحظه جانشینی پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله وسلم) در «غدیر» و در روز تکمیل دین تا لحظه‌ای که گفت «فُزْتُ وَ رَبِّ الْکَعْبَة» جز دل بر عشق الله و رسول و تحقق آیات الهی، سودایی دیگر نداشت.

امامت او، امانت حق‌طلبی و ظلم‌ستیزی بود و رسالت او استقرار حکومت عدل و دادگستری در پهنه عالم.

جهان درونش در جهاد همواره اکبر بود و جهان برونش، جان بازی برای مهرورزی ابنای آدم و ترجمان عینی «رُهْبَانٌ بِاللَّیلِ أُسُدٌ بِالنَّهَار» (کلینی، الکافی، ج2، ص232).

کلام جاودانه‌اش (نهج‌البلاغه) منشور حکمت‌و حیات است و به‌عنوان متنی عرفانی، مشحون از اسرار و معارف ربانی الهی و حکمی، فلسفی، تاریخی، سیاسی، اخلاقی، اجتماعی و اقتصادی نیاز بنیادین و راهگشای زمانه‌ ما و شرح منش و مرامش، کیمیای سعادت رهپویان.

ولایت علوی، نشان‌دارترین و پرافتخارترین حقیقتی است که شیعیان مشمول این لطف دائم‌اند.

رهپویی چنین امام همامی، عزتی مستدام و توفیقی بزرگ است که جمعی از دوستداران حضرتش را بر آن داشت تا با برپایی "کنگره تبیین ابعاد شخصیتی امام علی علیه السلام، وجوه پیدا و ناپیدای شخصیت ممتاز و آسمانی انسانی کامل و ملکوتی‌ترین انسان تاریخ بشریت از

رهگذر نسیم عنایتش مورد تأمل و مطالعه علوی پژوهان قرار گیرد. بی‌گمان با وجود همه آثار و اوصافی که درباره آن حضرت وجود دارد، فقط ذره‌ای و گوشه‌ای از اقیانوس معرفت و معنویت و حقیقت وجودی امام علی علیه السلام بازنموده شده و همچنان نیازمند آنیم که در ساحل شناخت پرشکوهش زانو بزنیم و قبساتی از آفتاب رأفت و رحمتش برگیریم.

به‌یقین او حصن حصین است و هر سعادت خواه و سعادتمندی باید از دانشگاه علوی، درس‌های حقیقت و حقیقی زندگی را بیاموزد و بیاموزاند.

با چنین رویکرد و رهیافتی، دبیرخانه کنگره‌ «بازخوانی ابعاد شخصیتی امیرالمؤمنین امام علی علیه السلام» با اعلام فراخوانی در سی‌وچهار محور، اندیشمندان و دانشمندان را به جریان‌سازی در این نهضت مقدس دعوت کرد؛ بدان امید که در سال‌های آتی این حرکت نورانی بتواند در جغرافیای جهان اسلام گسترش یابد و از ابعاد شخصیت جهان‌شمول آن حضرت، جهانیان طالب حقیقت و دانش الهی نیز توشه‌ معرفت و دانایی برگیرند و جهان تشنه‌ حق و عدل را پاسخی درخور و شایسته‌ منظومه‌ اندیشه و گفتمان آسمانی‌اش یابند.

موسوعه‌ چهارده‌جلدی از مقالات منتخب از مقالات فراوان رسیده به دبیرخانه که عزّ وصول شده، تحت عناوین قرآن و امام علی علیه السلام (1)؛ قرآن و امام علی علیه السلام (2)؛ ولایت و امامت؛ امام علی علیه السلام و نهج‌البلاغه؛ امام علی علیه السلام از منظر دانشمندان و مستشرقان؛ امام علی علیه السلام در آیینه شعر و ادب؛ امام علی علیه السلام و علوم انسانی (1) ـ تاریخ؛ امام علی علیه السلام و علوم انسانی (2) ـ تربیت؛ امام علی علیه السلام و علوم انسانی (3) ـ اخلاق و عرفان، امام علی علیه السلام و علوم انسانی (4) ـ اجتماعی، امام علی علیه السلام و علوم انسانی (5) ـ اقتصاد، امام علی علیه السلام و علوم انسانی (6) ـ مدیریت و سیاست؛ مقالات غیرفارسی (عربی، اردو، آذری، اسپانیولی) و چکیده مقالات کنگره، با یاری همه شیفتگان و دلدادگان ولایت به‌ویژه دبیر علمی کنگره حضرت حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر محمدعلی رضایی اصفهانی دام عزه و همت عالیه پژوهشکده قرآن و عترت دانشگاه آزاد اسلامی که سپاس فراوان از این همت ستودنی‌شان بر

ما فرض و اجرشان در درگاه حضرت باری عزّ اسمه و حضرات ائمه‌ معصومینمحفوظ؛ برای استفاده‌ پژوهشگران و اندیشمندان حوزه و دانشگاه و اقشار مختلف اجتماع به زیور طبع آراسته و تقدیم می‌گردد.

فردا که هر کسی به شفیعی زنند دست

ماییم و دست و دامن معصوم مرتضی

حافظ اگر قدم زنی در ره خاندان به صدق

بدرقه رهت شود همت شحنه نجف

سید حسین رضازاده

رئیس شورای سیاست‌گذاری کنگره بازخوانی ابعاد

شخصیتی امیرالمؤمنین امام علی علیه السلام

26 دی‌ماه 1398 مطابق با 20 جمادی‌الاولی 1441 ق

ابعاد شخصیتی امام علی (علیه‌السلام) از دیدگاه مستشرقان

اشاره

محمد جواد اسکندرلو⁽¹⁾

چکیده

سیمای امیر مؤمنان علیه السلام آن‌چنان متجلّی و منوّر است که هرکس خواسته به ترسیم آن بپردازد، به ناتوانی خود معترف بوده است. شخصیت آن حضرت چنان راز آمیز است که هیچ‌کس نتوانسته آن را کشف کند و چنین است که اندیشمندانی با اندیشه‌های بلند و ژرف، تا که به ساحت حضرت امیر علیه السلام رسیده‌اند، بر آستان آن حضرت سر تعظیم و تکریم نهاده و هر یک از آن‌ها فقط به زاویه‌ای از ابعاد شخصیتی آن حضرت اشاره کرده‌اند. در این تحقیق با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی مناقب امیر مؤمنان علیه السلام از نگاه خاورشناسان منصف و بی‌طرف از قبیل: جرج جرداق مسیحی، گابریل آنگیری، ‌هالستر، ژایگر، لامنس مطرح و بررسی شده است و سرانجام به شبهات برخی از مستشرقان درزمینه‌ی عدم تعیین جانشین از جانب پیامبر’، مأمور شدن ابوبکر به امامت جماعت در نماز از سوی پیامبر’، و ایراد گرفتن نسبت به سیاست امام علی علیه السلام با روشی توصیفی و تحلیلی پاسخ داده شده است و این نتیجه تبیین گردیده که نویسندگان غیرمسلمان به دلیل نگاه برون‌دینی به شخصیت امام علیه السلام نتوانسته‌اند به معرفت و درک صحیحی از ابعاد وجودی آن حضرت پی ببرند چنان‌که اندیشمندان مسلمان نیز از پی بردن به کنه شخصیت امام علی علیه السلام ناتوان مانده‌اند.

کلید واژه‌ها: امام علی علیه السلام، نهج‌البلاغه، مستشرقان، سیاست علوی، دفع شبهات.

مقدمه

با نگرش به دوره‌های گوناگون تاریخ، برخی از شخصیت‌های بشری، به‌رغم وجود عرصه‌های وحشتناک سقوط و انحطاط در عالی‌ترین مرتبه انسانیت زندگی کرده‌اند و به‌مثابه خورشید در برابر تاریکی‌های دینی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و علمی انسان‌ها درخشیده و تبلور جهانی یافته‌اند.

شخصیت امام علی علیه السلام پس از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله وسلم) شخصیت سترگ و بی‌نظیری است که از درون کعبه طلوع نموده و تاریخ گذشته را روشن نموده و الگوی جامعی برای آیندگان نیز به شمار می‌رود.

درباره شخصیت آن حضرت موضع‌گیری‌های متفاوتی شده است تاریخ‌نویسان شرق‌شناس به بررسی شخصیت فردی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و علمی امام علی علیه السلام پرداخته‌اند. درصحنه جذب و دفع محل توجه دو قطب مخالف قرار گرفته است. خاورشناسان با توجه به فهم اندک خود از شخصیت والای امیر مؤمنان علی علیه السلام جزو این داوران هستند، نه‌تنها خاورشناسان بلکه هیچ گروه یا فردی نمی‌تواند به‌طور کامل شخصیت امام علی علیه السلام را ترسیم و تعریف نماید. ابر مردی چون امیر مؤمنان علیه السلام به ابدیت تعلق دارد و گذشت قرون در حیات معنوی او، مفهوم مصطلح خود را می‌بازد، ازاین‌رو سخن او هم فقط سخن تاریخ سپری شده نیست، همواره سخن روز است، سخن ابدیت، بی‌پایان و سخن حق بر فروغ است. نهج‌البلاغه‌ او هم یک میراث فرهنگی جاودانه‌ای است که نمی‌توان بر آن بهایی تعیین نمود (جرداق، امام علی علیه السلام صدای عدالت انسانی، ص 121).

1.پیشینه

از آثار علمی که توسط مستشرقان و یا درزمینهٔ مطالعات ایشان درباره ابعاد شخصیتی امام علی علیه السلام انجام گرفته است که به مهمترین این آثار اشاره می‌شود:

ـ آنگیری، گابریل، شهسوار اسلام، نشر سپهر، تهران: 1354 ش

ـ اردشیرنیا، علی‌رضا، نقد و بررسی دیدگاه مؤلفان و اندیشمندان شهیر غیرمسلمان درباره‌ امام علی بن ابیطالب علیه السلام بر اساس قرآن و سنت، دانشگاه پیام نور: 1388.

ـ پاولوویچ، ایلیا، اسلام در ایران از هجرت تا پایان قرن نهم هجری، 1350 ش.

ـ جرداق، جرج، الامام صوت العدالة الانسانیة، ترجمه محمد‌هادی خسروشاهی، انتشارات فراهانی، تهران: 1344 ش.

ـ ژایگر، رودولف، خداوند علم و شمشیر، ترجمه ذبیح‌الله منصوری، کتاب‌فروشی ایرانیان، تهران: 1348 ش.

ـ کتانی سلیمان، امام علی پیشوا و پشتیبان، مترجم سید جواد هشترودی، تهران: 1365 ش.

ـ کریم‌خانی و صمدانی، علی علیه السلام فراسوی ادیان، چاپ اول، نشر دانش حوزه، قم: 1383 ش.

ـ مادلونگ، ویلفرد، جانشین محمد، مترجم: احمد غائی، جواد قاسمی و …، آستان قدس رضوی، چاپ اول، 1377 ش.

ما در این مقاله در تلاش هستیم دیدگاه‌های مستشرقان منصف درباره ابعاد مختلف شخصیتی ایشان را ذکر کنیم.

برخی از اندیشمندان غربی، علی علیه السلام را برادر، وصی و جانشین پیامبر’ می‌دانند و در آثارشان، ایشان را به‌عنوان «پدر یتیمان»، «فریاد عدالت آزادگان» و «ظرف حقیقی ایمان»، عدالت، علم، شمشیر، حقانیت و… معرفی می‌کنند و بعضی او را در پارسایی و تقوی و حکومت‌مداری بی‌بدیل می‌دانند؛ اما دسته‌ای دیگر از آنان با نادیده گرفتن شخصیت و روحیات امام علی علیه السلام و با حقیقت پوشی و تجاهل، این دریای بی‌انتهای علم، عدالت، شجاعت و… را به فراموشی سپرده و در مواردی اموری ناصواب را به ایشان نسبت می‌دهند.

برای نمونه در کتاب «علی در نظر اروپاییان» از قول یکی از این نویسندگان بیان می‌شود که: «علی با همسر خود ـ فاطمه ـ بدرفتاری می‌نمود و پیامبر به علی بی‌اعتنا بود و مصاحبت وی را دوست نمی‌داشت» (جرداق، امام علی علیه السلام صدای عدالت انسانی، ص15). در این مقاله ابتدا دیدگاه‌های مثبت این اندیشمندان در مورد شخصیت آن حضرت ذکر می‌شود و سپس دیدگاه‌های منفی و شبهات آنان مورد نقد و بررسی قرار می‌گیرد.

الف) ابعاد شخصیت امام علی علیه السلام از نگاه مثبت و بی‌طرفانه خاورشناسان

یک ـ ولادت و بالندگی

«جرج جرداق» (ادیب و نویسنده‌ توانای مسیحی لبنانی) می‌نویسد:

«علی در کعبه، جایی که بعدها قبله مسلمانان می‌شد، به دنیا آمد. او زمانی در کعبه تولد یافت که دعوت اسلام در ذات محمد موجود بود، گرچه هنوز آشکار نگردیده و موقع آن نرسیده بود و ماوای محمد، خانه‌ ابوطالب بود» (جرداق، امام علی علیه السلام صدای عدالت انسانی، ج1، ص47).

«جرج جرداق» درباره‌ پرورش و بالندگی علی علیه السلام آورده است:

«اگر به میلاد انسانیت در دل ‌و جان نظری افکنیم، خواهیم دید که تولد علی بن ابیطالب بر مبنای ایمان به رسالت تابناک پیامبر اسلام’ و یاری او، استوار بوده است و مختصات خانه‌ ابوطالب که محمد در آن تربیت یافت، به‌طور طبیعی به پسرعمویش هنگام تولد انتقال قافت. علی بر اساس خانه‌ ابوطالب نشو و نمو کرد، خانه‌ای که دیوارهایش نخستین بار بانگ محمد را شنید و از همین‌جا آوازه‌ این دعوت برخاسته و به بیرون سرایت کرده است. علی هنوز چهار سال تمام نداشت که محمد او را به خود نسبت داد و برادر خواند. علی علیه السلام به این داستان در خطبه‌ «قاصعه» (شریف رضی، نهج‌البلاغه، خطبه‌/ 12)، اشاره کرد و می‌گوید: و شما موقعیت مرا نزد رسول خدا’ ازنظر قرابت و نزدیکی و منزلت و مقام مخصوص می‌دانید و … ‌در ادامه جرج جرداق می‌گوید: «این دوره نخستین دوره‌ای

است که کودک در آن اهلیت قبول مدارج اخلاق شایسته را دارد. چه‌بسا علی علیه السلام که در خلوت، مونس پیغمبر بود، در دوره‌ی جستن از قریشیان که در تاریکی جهل و نادانی و عادات و رسوم و جمود فکری خود سرگردان بودند، از وی پیروی می‌کرده است. چه‌بسا که در این محیط پاک و بی‌آلایش، در کنار پسرعمویش روزگار گذرانید، درحالی‌که محبوب پیامبر و نزد او عزیز و گرامی بود؛ و معلوم است که از نظر برادری و نزدیکی به پیامبر اسلام’، هیچ‌یک از یاران رسول خدا’ و پیروان مکتب او، به مرتبه علی نمی‌رسند» (همان، 62).

دو ـ بی‌نظیر بودن علی علیه السلام در همه فضائل

«ایلیا پاولویچ پطروشفسکی» مورخ و خاورشناسان بزرگ روسی (متولد 1898 و متوفای 1977) می‌نویسد:

«علی، پرورش یافته محمد’، عمیقاً به وی در امر اسلام وفادار بود، علی تا سرحد شور و عشق پایبند دین، صادق و راستگو بود، در امور اخلاقی بسیار خرده‌گیر بود، هم سلحشور بود و هم شاعر و همه‌ صفات لازمه‌ اولیاءالله در وجودش جمع بود (سراج، امام علی علیه السلام خورشید بی غروب، ص331).

«حقیقت و تاریخ گواهی می‌دهند که علی عنصر بی‌پایان فضیلت، شهید و بزرگ شهیدان، ندای عدالت انسانی و شخصیت جاودانه‌ شرق است. ‌ای جهان! چه می‌شد اگر همه‌ نیروهایت را در هم می‌فشردی و در پایان هر روزگاری، شخصیتی مانند علی با عقل و قلب و بیان و شمشیر به جهانیان هدیه می‌کردی… چه بزرگ مردی که بشریت او را در مقیاس مردی و انسانیت می‌بیند، آن‌چنان‌که اگر کسی به او عشق ورزد و پیرو او باشد، عاشق و جویای نیکی، عدالت، حقیقت و جوانمردی است و اگر از محبت او دور باشد، از نیکی و فضایل عالی بی‌بهره مانده است. آری! نام علی در تاریخ اسلام، انگیزه‌ آرزوهای هر ستمدیده‌ای است و فریادی است که از گلوی هر مظلومی برمی‌خیزد تا آنجا که نام علی مرادف نهضت و اصلاحات شده است. هیچ‌چیز کوچکی را نمی‌توان یافت که در اعلامیه

حقوق بشر سازمان ملل متحد وجود داشته باشد و فرزند ابوطالب در قانونش آن را فروگذار کرده باشد، بلکه در قانون او چیزهایی به‌مراتب برتر و فزون‌تر یافت می‌شود (کریم‌خانی و صمدانی، علی علیه السلام فراسوی ادیان، ص54).

علی دریایی است مواج که سراسر هستی را فراگرفته؛ اما از قطره اشک یتیمی برآشفته و طوفانی می‌شود. این علی است که در جنگ به معنی دیگری توجه داشت که دیگران توجه نداشتند و به‌قصد دیگری جنگ می‌کرد، غیر آن‌که دیگران جنگ می‌کردند. با زهد جهاد را برگزید و زاهدان گوشه‌ انزوا را؛ مهربانی نسبت به بیچارگان او را به فتح قله‌ها وا‌می‌داشت و در راه محبت به درماندگان، کاخ ستمگران را با خاک یکسان می‌کرد؛ چون در مکارم اخلاق به حد اعلا رسیده بود» (همان، ص56).

سه ـ ویژگی‌های مهم منحصربه‌فرد علی علیه السلام

«گابریل آنگیری» محقق و نویسنده‌ فرانسوی و صاحب کتاب ارزشمند «شهسوار اسلام» می‌نویسد:

«شخصیت علی علیه السلام دارای دو ویژگی برجسته و ممتاز است که در هیچ‌یک از قهرمانان بزرگ نمی‌توان یافت. نخست آن‌که علی درعین‌حال که قهرمان بود، عنوان امامت را هم دارا بود، سردار شکست‌ناپذیر جنگ بود و هم عالم زبردست علوم الهی و فصیح‌ترین خطیب صدر اسلام به شمار می‌رفت. آیا ممکن است، «رولاند»⁽¹⁾یا «بایار»⁽²⁾

را تصور کرده که متون مقدسه را استادانه تفسیر نموده و نکات مبهم تورات و انجیل را شرح و بسط داده و از بالای منبر نطقی نموده و بغرنج‌ترین معضلات قانون

مدنی و قانون جزا را حل نماید. آیا ممکن است «سن توماس داکن»⁽¹⁾، «سن دان کریز و ستوم»⁽²⁾

saint Jean chrisostome یکی از قدیسین آیین مسیح.

خاصیت دوم: علی علیه السلام در عین آن‌که از سوی مسلمانان سنی یا شیعه مذهب، به‌منزله‌ی یکی از مفاخر اسلام مورد ستایش و تکریم قرار گرفت، بی‌آنکه خود خواسته باشد. تمام فرقه‌های مذهبی که تا امروز در میان ملل اسلامی تفرقه افکنده‌اند، او را پیشوای خود می‌شناسند. در کتیبه مساجد اهل‌سنت، نام علی در کنار اسامی پیغامبر، ابوبکر و عمر ثبت شده است و بر دیوار محراب‌های شیعیان فقط نام علی بعد از نام محمد ذکر گردیده است. پیشوایانی از قبیل «نستوریوس»⁽⁴⁾و «فوسیوس»⁽⁵⁾یا «ولتر»⁽⁶⁾

فقط مورد احترام و ستایش کلیساهای خود هستند و از طرف سایر کلیساها طردشده‌اند، حال‌آنکه در مورد پسر ابی‌طالب وضع هرگز چنین نیستند (همان، 1354 شهسوار اسلام، ص 180).

چهار ـ عدالت علی علیه السلام

«توماس کارلایل» فیلسوف و مستشرق بزرگ انگلیسی می‌گوید:

«علی علیه السلام در کوفه کشته شد، شدت عدلش موجب این جنایت گردید. چنان‌که هرکس را مانند خود عادل می‌دید؛ پیش از مرگش درباره قاتل خود گفت: و اگر زنده ماندم خودم می‌دانم و اگر در گذشتم کار به دست شما است، اگر خواستید قصاص نمایید، در برابر یک ضربت، تنها یک ضربت بزنید؛ اما اگر در گذرید، به تقوا نزدیک‌تر است» (عبدالمقصود، الامام علی بن ابیطالب علیه السلام، ج1، ص15).

«آنگیری» ابراز می‌کند که:

«به دستور علی علیه السلام هرگونه اسراف و تبذیر در خرج ممنوع و بر هزینه‌های عمومی، نظارت شدیدی برقرار گردید و تدابیری اتخاذ نمود تا عدالت و دادگستری بهتر و سریع‌تر اجرا شود و بالاخره میان مسلمانان مساوات و برابری حقیقی برقرار نمود» (آنگیری، شهسوار اسلام، ص140).

پنج ـ شجاعت علی علیه السلام

صفحات گوناگون تاریخ صدر اسلام، سرشار از جنگاوری‌ها، رشادت‌ها و دلاوری‌های امام علی علیه السلام است.

«بارون کارادوو» مورخ و محقق شهیر فرانسوی‌تبار در مورد شجاعت امام علی علیه السلام اظهار می‌دارد: «علی آن شجاع بی‌همتا و قهرمان یکه‌تازی بود که پهلوبه‌پهلوی پیامبر می‌جنگید و به اعمال برگزیده و معجزه‌آسایی قیام نمود. در معرکه‌ بدر، بیست‌ساله بود که با یک ضربت دست، یکه‌سوار قریش را دونیم کرد. در احد شمشیر پیامبر’ را به دست گرفت و بر سرها، کلاه‌خورد می‌شکافت و بر تنها، جوشن می‌درید و در یورش به قلعه‌های یهود خیبر، با یک دست، دروازه‌ی سنگین آهنین را از جای کنده و آن را بالای سر خود سپر ساخت، پیامبر او را بسیار دوست می‌داشت و به او بسی اطمینان داشت. روزی به‌سوی علی اشاره کرد و گفت: «من کنت مولاه فعلی مولاه» (سراج، امام علی علیه السلام خورشید بی

غروب، ص325).

«جات نورمن ‌هالیستر، می‌نویسد:

«علی در شهامت و قدرت، انگشت‌نما بود. با شمشیر خود به نام «ذوالفقار» دلاوری‌ها کرده بود، پیش از هر جنگ‌آور دیگری از دشمن کشته بود، چنان‌که در جنگ احد فرشتگان بر او تحیت گفتند» (هالیستر، تاریخ تشیع در هند، ص19).

شش ـ اسوه علم و ادب

«ژایگر» می‌گوید:

«کارهای علی تنوع داشت و در عربستان شمالی یگانه مردی به شمار می‌آمد که در خانه‌اش کتاب یافت می‌شد و چون موریانه کتاب را می‌خورد، به همین جهت علی هر روز کتاب‌های خود را جابه‌جا می‌کرد و دقت می‌نمود که موریانه به کتاب‌ها راه نیابد. کتاب‌های علی به زبان فارسی پهلوی و به زبان سریانی بود... مزیت علی به سایر اعراب و در مورد ستاره‌شناسی این بود که اسم ستارگان را می‌دانست و صور فلکی، یعنی مجموعه‌ی ستارگان مجزای آسمان را خوب می‌شناخت؛ زیرا کتاب نجوم بطلمیوس را که 437 سال قبل از آن تاریخ نوشته شده را خوانده بود... و مندرجات کتاب را با ستارگان آسمان تطبیق می‌نمود» (ژایگر، خداوند علم و شمشیر، ص26 و 47).

از نگاه مسلمانان و خصوصاً شیعیان، امام علی علیه السلام معصوم و ولی خدا بوده است؛ ازاین‌رو علم او از سنخ علوم بشری نبوده است، بلکه لدنی و از جانب خداوند به ایشان رسیده است و سخن ژایگر از نوع «هر یکی از ظن خود شد یار من» است. خود حضرت در خطبه 175 نهج‌البلاغه می‌فرمایند: «به خدا سوگند اگر بخواهم می‌توانم هر کدام از شما را از آغاز و پایان کارش و از تمام شئون زندگی‌اش خبر دهم؛ اما از آن می‌ترسم که این امر موجب آن شود که به پیامبر’ کفر ورزیده و درباره من غلو کنید. با این بیان روشن است که علم حضرت، لدنی و از جانب خدای متعال است.

«لامنس» خاورشناس معروف بلژیکی، علی علیه السلام را دروازه شهر علم می‌داند و می‌گوید:

«برای علی این بس است که تمام اخبار و معارف اسلامی، از او سرچشمه می‌گیرد. او حافظه و نیروی شگفت‌انگیزی داشته است. همه‌ علما و دانشمندان، اخبار و احادیث خود را برای وثوق و اعتبار به او می‌رسانند. علمای اسلام از مخالف و موافق، از دوست و دشمن مفتخراند که گفتار خود را به علی مستند کند؛ چون گفتار او حجیت قطعی داشت و او دروازه شهر علم بود و با روح کلی پیوستگی کامل داشت (کریم‌خانی و صمدانی علی علیه السلام فراسوی ادیان، ص 25).

«استاد فؤاد افرام بستانی»، این ادیب لبنانی مسیحی، در مورد شخصیت ادبی امام علیه السلام می‌گوید:

«علی بن ابی‌طالب دارای شخصیت جذابی است که مورخان و دانشمندان، پیرامون آن قلم‌فرسایی کرده‌اند و عقول نقادان و اشخاص فکور، در فهم این شخصیت کوشش کرده‌اند و سالکان و زاهدان به هدایت او راه پیموده‌اند و بسیاری از ادبا در زیر پرچم آن حضرت قد افراشته‌اند. شگفتا! عظمت این مرد بزرگ تا چه حد است و بلندی مقام این اسوه ادب تا چه اندازه است؟ علی دارای روح بزرگ و اخلاقی شدید و ایمان قوی بود. علی در هموارساختن راه اسلام که دین جدیدی بود و خشنود کردن پیامبر خدا، پسرعمویش، نهایت تلاش و کوشش خود را انجام داد» (همان، ص 29).

هفت ـ خدمات و نوآوری‌های اجتماعی و مدنی امام علی علیه السلام

خدمات و نوآوری‌های آن حضرت، در میان اعراب آن زمان، بسیار متنوع است که به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود:

«رودلف ژایگر»، در این زمینه می‌نویسد:

«نخستین مدرسه برای آموزش مدیریت در اسلام را، علی در مدینه به وجود آورد و هر مأمور کشوری، و لشکری وقتی علی را در مدینه می‌دید، با دستورهایی که متضمن روش اداره‌ کشور بود، از آنجا خارج می‌شد و به مقر مأموریت خود می‌رفت. علی

اولین کسی است که در یک اداره اسلامی یعنی در بیت‌المال، رسم کشیک را برقرار کرد تا متراکم نشود و کار امروز، به فردا موکول نگردد» (ژایگر، خداوند علم و شمشیر، ص84).

وی در ادامه چنین می‌نویسد:

« نخستین کشتی‌سازی اسلامی، به دست علی از محل وجوه بیت‌المال ساخته شد؛ چون وقتی قلمرو اسلامی گسترش یافت، علی متوجه گردید که حکومت اسلامی باید نیروی دریایی داشته باشد؛ اما اصلاحات عملی علی را کسانی که بعد از وی روی کار آمدند، توجه نکردند…» (همان، ص85).

وی درباره‌ امور عمرانی و اداری امام می‌نویسد:

«در عربستان، آب همواره اندک بود و علی برای رفع مشکل کم‌آبی، مانند ایرانیان متوسل به حفر قنات گردید، این کار تا آن موقع در عربستان سابقه نداشت، او برای حفر قنات از مقنی‌های ایرانی استفاده کرده بود… علی، بذر گندم مدینه و طائف را ـ که نامرغوب و کم محصول بود ـ به‌کلی تغییر داد و از ایران گندم مرغوب وارد ساخت و دستور داد که آن گندم را در مدینه و طائف بکارند و از آن به بعد عرب‌ها، از کشتزارهای خود محصول فراوانی به دست آوردند. در عربستان گرمابه نبود و اولین گرمابه به دستور علی و به دست یک معمار ایرانی از وجوه بیت‌المال در مدینه ساخته شد و آن را به نام حمام علی می‌خواندند. علی برای توسعه شهر مدینه و ایجاد معابر عریض، نقشه‌ای کشید و تا موقعی که خود بر سرکار بود، آن نقشه را به‌موقع اجرا گذاشت. علی نخستین کسی است که در عربستان از آب قنات (نهر)، آسیاب به کار انداخت و تا آن تاریخ در عربستان، آسیاب آبی وجود نداشت و اعراب، گندم را با آسیاب دستی آرد می‌کردند… (همان، ص 96-100).

«ژایگر» پس از ذکر این نوع خدمات امام علی علیه السلام، یادآور می‌شود:

«در این عصر (دوران معاصر)، این‌گونه اقدامات در نظر مردم کم‌اهمیت جلوه می‌کند؛ ولی باید وضع عربستان را در چهارده قرن پیش‌ازاین در نظر گرفت تا به

اهمیت والای این اقدامات پی‌برد و درک نمود که تأسیس مدرسه در شهری همچون یثرب در سال‌های 22 تا 84 هجری، یعنی چه و چقدر بانی مدرسه باید روشن‌بین باشد تا ضرورت آن را در محیط عربستان احساس نماید» (همان، ص 101).

یکی دیگر از خدمات اجتماعی امیر مؤمنان علی علیه السلام، ایجاد سازمان دادگستری است. «ژایگر» در این زمینه می‌گوید:

«نخستین کار بزرگ که علی در قضاوت اسلامی در عربستان، به وجود آورد، این بود که اخطار نمود بعدازآن، هرکس مورد ستم قرار می‌گیرد، به قاضی مراجعه کند و هیچ‌کس نباید خود مبادرت به قصاص کند» (همان، ص112-116).

وی درباره‌ نوآوری و نبوغ امام علی علیه السلام در فن خطابه می‌نویسد:

«در درجه‌ اول، علی در فن نطق و خطابه، مبتکر است. در خطبه‌ها و سخنرانی او، هرگز آن جمله‌بافی‌های پیچیده‌ای که خواننده نطق‌های برخی از پیشینیان را خسته کننده می‌سازد، وجود ندارد. تو گویی او کلام را مانند جواهر، تراش می‌دهد. علی یک سر به‌سوی هدف می‌رود و جملات او که موجز و مختصر است، هرگز شنونده را خسته نمی‌سازد. به‌اتفاق آراء عموم، علی مسلماً فصیح‌ترین و بلیغ‌ترین خطیب قرن اول اسلام است» (همان، ص 182-184).

هشت ـ علی علیه السلام همیار پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله وسلم)

«گابریل آنگیری»، همراهی امام علی را به گونه جالب توجهی مطرح ساخته و می‌نویسد:

«علی نه‌تنها برای پیامبر مدافع غیور و برای اسلام مبارز سرسختی بود؛ بلکه در تمام شئون مدنی و مذهبی، صمیمی‌ترین همکار پیامبر نیز به شمار می‌رفت. و یکی از دانشمندان و محققانی بود که بهتر از همه در اصول و مبانی آیین مقدس اسلام تبحر داشت و متون مذهبی را تفسیر می‌نمود. محمد’ به‌ویژه آیات قرآن را به علی انشاء می‌کرد و نوشتن اسناد سیاسی یا غیرسیاسی را که می‌بایستی به امضای حضرتش مرشح شود، بدو محول می‌فرمود» (همان، ص64).

«علی چه درزمینه‌ مذهبی و چه درزمینه نظامی، دستیار باوفا و صمیمی پیامبر بود و دشوارترین مأموریت‌ها را بدین منظور می‌پذیرفت که بیش‌ازپیش صداقت و دلبستگی خود را نسبت به عموزاده و رهبرش ابراز نماید. آری علی در حقیقت هارون موسای جدید بود.» (همان، ص 68).

«توماس کارلایل» فیلسوف و نویسنده‌ شهیر انگلیسی، امام علی علیه السلام را یار همیشگی پیامبر اکرم’ دانسته و می‌نویسد:

«پیامبر اسلام، سالیان درازی رسالت خود را به جهانیان ابلاغ می‌نمود و اشراف قریش و حتی اقوام و خویشاوندان او با او مخالفت می‌کردند تا این‌که روزی گفت: آیا کسی به یاری من و اعتلای کلمه حق بپا خواهد خواست؟ تنها کسی که دعوت او را اجابت نمود، نوجوانی 16 ساله به نام علی بود که در این هنگام تمام بزرگان مکه و اشراف قریش و خویشاوندان و نزدیکان او، یار او را مضحکه کردند؛ ولی آن‌ها اشتباه کرده و ندانستند که این کار بیهوده و بی‌هدف نیست. نمی‌توانیم از ستایش و مدح علی خودداری کنیم؛ زیرا جوانی بود والامقام و بزرگ‌منش، سرچشمه رحمت و آمیخته از لطف و رافت بود... (کریم‌خانی و صمدانی، علی علیه السلام فراسوی ادیان، ص46-47).

نُه ـ جانشینی پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم)

«جان نورمن‌هالیستر» متذکر روایاتی می‌شود که در آن‌ها از جانشینی امام علی علیه السلام سخن رفته و می‌نویسد:

«در احادیث آمده است که محمد در مواقع دیگر نیز، علی را جانشین خود نامیده است. برای نمونه حدیثی است که به مناسبت نزول آیه‌ {وَأَنْذِرْ عَشیرَتَکَ الْأَقْرَبینَ} (شعراء/214) آمده است. چون این آیه نازل گردید، محمد کسی را فرستاد تا فرزندان عبدالمطلب را نزد وی دعوت کند و برای ایشان طعام آوردند... حضرت به آنها چنین فرمود: «ای بنی عبدالمطلب، به خدا سوگند، من برای شما بزرگ‌ترین نعمت را در این جهان و سرای باقی عرضه کردم؛ اکنون کیست که بر این امر با من بیعت کند و‌ حامی و پشتیبان من باشد؟ همه ساکت ماندند، جز علی که به‌پا خاست و گفت: گرچه من به

لحاظ سن و سال از همه کمترم…؛ اما پشتیبان و معاون تو خواهم شد. به علی گفته شد، بنشیند؛ پیامبر دوباره دعوت خود را تکرار کرد؛ ولی در این بار نیز هیچ‌کس جز علی او را اجابت نکرد. در نوبت سوم، پیامبر’ به علی فرمود: تو برادر و وارث و خلیفه‌ی بعد از من هستی» (هالیستر، تاریخ تشیع در هند، ص23).

ب) شبهات غیرمنصفانه مستشرقان درباره امام علی علیه السلام

اشاره

برخی از مستشرقان با پیش‌فرض‌های نادرستی که دارند، شبهات غیرمنصفانه‌ای در مورد امام علی علیه السلام مطرح کرده‌اند که در اینجا به چندین نمونه از این شبهات اشاره شده و بررسی و نقد می‌شود.

یک ـ عدم تعیین جانشین از جانب پیامبر’

گروهی از نویسندگان غربی و خاورشناسان بر این باورند که پیامبر اسلام برای خویش جانشینی انتخاب نکرد و از جهان رخت بربست، بدون اینکه جانشینی برای خود انتخاب کرد. دیگر این‌که وی ابوبکر را مأمور به نماز جماعت کرده بود.

«برایان ترمر» می‌نویسد: «محمد’ بدون این‌که برای دوران پس از خود جانشینی تعیین کند و بدون این‌که هیچ‌گونه شیوه‌ی انتخاباتی روشن را معین سازد، در سال 632 از دنیا رفت. امت اسلامی و قبایلی که با محمد پیمان منعقد کرده بودند، بدون رهبری آشکار، در موقعیتی به حال خود وانهاده شدند که هیچ‌گونه اصول سیاسی قابل‌دسترسی به‌منظور برنامه‌ریزی تداوم‌بخش وجود نداشت… تنها نامزد برخوردار از احترام عمومی، ابوبکر بود که دخترش همسر اصلی محمد بود و کسی بود که هنگام بیماری محمد، نماز جماعت را اقامه کرد» (ترنر، ماکس وبر و اسلام، ص145).

«نیکسون» ـ صاحب اثر تاریخ ادبیات عرب ـ می‌نویسد:

«پیامبر رحلت نمود، درحالی‌که مسلمانان، معرفت صحیحی از جانشین وی نداشتند. این یکی از مسائل مهمی بود که اذهان مسلمانان مشغول آن بود…» (نیکلسون، تاریخ ادبیات عرب، ص189).

«دومینگ سوردل» نیز معتقد است که پیامبر’ جانشین معین نکرده است:

«محمد، وارث پسری از خود به‌جا نگذاشت و صریحاً هم جانشین معین نکرده بود، ازاین‌رو مرگ وی بحران سیاسی به میان آورد» (سوردل، چه می‌دانم اسلام، ص18).

«مادلونگ» با توجه به ماجرای غدیر خم و حجة‌الوداع پیامبر’ می‌نویسد:

«ظاهراً آن هنگام (حجة الوداع) مناسب نبود که علی را به جانشینی خود منصوب کند، احتمالاً محمد به امید آن‌که طول عمر او به‌اندازه‌ای باشد تا یکی از اسباطش را تعیین کند، این تصمیم‌گیری را به تأخیر انداخت. رحلت او در بین امتش حتی پس از بیماری جانکاه او امری غیرمنتظره بود. شاید خود او از نزدیک نشدن پایان عمرش آگاه نبود تا این‌که کار از کار گذشت» (مادلونگ، جانشین محمد، ص35).

بررسی و نقد

اشاره

ادله‌ای متقن و مبرهن بر جانشینی امیر مؤمنان علی علیه السلام وجود دارد که در اینجا به پاره‌ای از آن‌ها اشاره می‌گردد:

اول. انبیای گذشته، برای خود جانشین تعیین می‌کردند و حتی نام بعضی از اوصیای پیامبران در کتاب‌های تاریخی ثبت و ضبط شده است، مثل شش وصی حضرت آدم (ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ج1، ص54)، سام وصی حضرت نوح (همان، ص73)، اسماعیل در هنگام وفات برادرش، اسحاق را وصی خود قرار داد (همان، ص 125) و یوشع بن نون، وصی حضرت موسی، شمعون وصی حضرت عیسی و آصف بن برخیا، وصی حضرت سلیمان و... . بنابراین چگونه ممکن است، پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله وسلم)که خاتم‌النبیین بود، به فکر تعیین جانشین نیفتاد؟

دوم. پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله وسلم) هر زمان که از مدینه خارج می‌شدند، حتی اگر برای مدت چند روز هم بود، برای خود جانشین تعیین می‌نمود، چنانچه نام تعدادی از آنان در تاریخ ذکر شده است: مثل ابن‌ام مکتوم در چند مرحله، اباسلمه، ابالبابه، سباع بن عرطفه، محمد بن سلمه، امام علی علیه السلام (واقدی، طبقات کبری، ج2، ص49؛ ابن هشام، السیرة النبویة، ج2،

ص191، طبری، تاریخ طبری، ج2، ص254)، پس با توجه به این‌که عبارت {إِنَّکَ مَیِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَیِّتُون} (زمر/ 30)، چگونه برای خودش جانشین معین نکرده باشد؟!

سوم. هنگامی که رسول‌الله(صلی الله علیه و آله وسلم) خود را به قبایل عرب عرضه داشتند و آنان را به اسلام دعوت نمودند، هریک به نحوی، از حق گریزان شدند، قبیله‌ی بنی عامر بن صعصعه گفتند: اگر ما با تو بیعت کنیم و بر مخالفان خود پیروز شوی، آیا پس از خود این امر را به ما واگذار می‌نمایی؟ حضرت فرمودند: «این امر به دست خدا است که هر جا بخواهد و صلاح باشد، قرار می‌دهد» (قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج9، ص297).

«شخصی به نام حارث بن نعمان، نزد پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله وسلم) آمد و گفت:‌ ای محمد! تو از سوی خدا به ما امر کردی که به یگانگی خداوند و رسالت تو شهادت بدهیم، ما هم پذیرفتیم… حال به این‌ها راضی نشدی، دست پسرعمویت را بلند نمودی و او را برتر از ما قرار می‌دهی و در حق او می‌گویی: «من کنت مولاه فعلی مولاه»؛ ‌ای محمد این مطلبی را که درباره‌ علی گفتی، آیا از جانب خودت بود یا از طرف خدا؟ پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله وسلم) فرمود: به یگانگی خداوند سوگند، این امر از طرف خدا بود، بعد پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم) فرمودند: «آگاه باشید هر کس من مولای او هستم؛ علی مولای او است. خداوندا! دوست بدار هر کس او را دوست دارد و دشمن بدار، هر کس او را دشمن بدارد. سپس فرمود: خداوندا! گواه باش! به آن‌ها رساندم ولایت علی را» (واحدی، اسباب النزول، ص164).

چهارم. شوکانی، در برابر منکران وصایت، کتاب نوشته و در آن می‌نویسد: «الواجب علینا بانّ علیا وصی رسول الله»؛ «واجب است بر ما که اعتقاد داشته باشیم، علی وصی رسول خدا است.» وی در جای دیگر می‌گوید: بدان گروهی که با شیعه دشمنی دارند، گفتند: این کلام که علی وصی پیامبر است، از خرافات شیعه است؛ ولی این تندروی و دردسر و خلاف انصاف است؛ زیرا گروهی از صحابه به وصی بودن او تصریح نموده‌اند» (شوکانی، نیل الاوطار من احادیث سید الاخیار، ص56).

دو ـ دستور پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم) در مورد امام جماعت شدن ابوبکر

گفته شده است که پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله وسلم)، ابوبکر را مأمور به نماز جماعت کرده بود (ترنر، ماکس وبر و اسلام، ص145).

بررسی و نقد

اول. پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله وسلم)، تا آخرین روز زندگی خود به نماز حاضر می‌شدند. بااینکه در شدت مرض و در کمال بی‌حالی بودند، عصا به دست گرفته و تکیه به دوش امام علی و فضل بن عباس داده به مسجد می‌آمدند و مورخان نوشته‌اند که رسول‌الله بااین‌حال به نماز حاضر شدند.

دوم. اگر ابوبکر منصوب به امامت بود، پس چرا وقتی خواست نماز بخواند، پیامبر با آن وضع ناراحت کننده و شدت مرضی که داشتند، به دو نفر تکیه نموده، برای نماز خارج شدند؟ توجیهی که اهل‌سنت دارند این است که می‌گویند: ابوبکر به نماز پیامبر اقتدا نموده و مردم به نماز ابوبکر (بخاری، صحیح بخاری، ج1، ص174).

مگر می‌شود یک نماز جماعت، دو امام داشته باشد که یکی بر دیگری اقتدا کند و مردم به دومی و حال آن‌که شرط صحت امامت این است که امام به دیگری اقتدا نکرده باشد (جزیری، الفقه علی المذاهب الأربعة، ج1، ص413).

سوم. با توجه به اختلاف خود اهل‌سنت که در بعضی از روایاتشان آمده است که پیامبر با مردم نماز می‌خواند و ابوبکر تکبیر را به کوشش مردم می‌رساند (بخاری، صحیح بخاری، ج1، ص182)، شوکانی می‌گوید: ظاهراً از این حدیث که در این زمینه مورد اتفاق است، چنین به دست می‌آید که پیامبر با مردم نماز می‌خواند و ابوبکر صدای تکبیر پیامبر را به گوش مردم می‌رساند» (شوکانی، نیل الاوطار من احادیث سید الاخیار، ج3، ص184).

چهارم. ابن هشام به پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله وسلم) اشاره کرده و می‌نویسد:

روز دوشنبه پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله وسلم) برای نماز حاضر شدند و پس از نماز با صدای بلند فرمودند: «ایها الناس سعرت النار و اقبلت الفتن کقطع اللیل المظلم، وانی الله ما تمسکون علی بعدی

شی انی لم اجل الا ما احل القرآن، و لم احرم الا ما حرم القرآن» (ابن هشام، السیرة النبویة، ج4، ص153)؛ «ای مردم، آتش افروخته شد و فتنه‌ها مانند سیاهی شب، روی آورده است. به خدا سوگند از من کوتاهی ندیدید که بعد از من دستاویز شما باشد، من چیزی را حلال ننمودم، مگر قرآن آن را حلال نموده و حرام ننمودم، مگر قرآن آن را حلال نموده باشد.

این روایت تصریح دارد که روز دوشنبه، یعنی همان روز وفات، پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم)، خود برای نماز حاضر شده و خطبه‌ی مختصری نیز ایراد فرمودند و مورخان تصریح کرده‌اند که پیامبر وفات نمود و ابوبکر در خارج مدینه بود، وقتی وارد مدینه شد و از مرگ پیامبر مطلع شد که عمر بن خطاب مردم را تهدید می‌کرد (بخاری، صحیح بخاری، ج5، ص8).

پنجم. از همه این‌ها که بگذریم و بگوییم که ابوبکر نماز جماعت را اقامه کرده، این چه دلیلی است بر خلافت او؟ مگر در صحیح بخاری نیامده است: «انّ سالما مولی ابی حذیفه کان یوم المهارجین لاولین و اصحاب النبی فی مسجد قباء فیهم ابوبکر و عمر» (بخاری، صحیح بخاری، ج4، ص16). مگر ابن مکتوم که بینایی چشم هم نداشت، مامور پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله وسلم) در مدینه نبود و مردم پشت سر او نماز نمی‌خواندند؟ (ابن حنبل شیبانی، مسند احمد بن حنبل، ج3، ص132).

سه ـ ایراد گرفتن برخی نویسندگان غیرمسلمان نسبت به سیاست امام علی علیه السلام

وجود مبارک علی علیه السلام مظهر تمام‌نمای پایبندی به اصول اسلامی است. وی در سفر و حضر، جنگ و جدل و حکومت ازهرجهت نمونه اعلای بندگان مقرب الهی است؛ و درواقع، درخش حضرت علی علیه السلام، موجب کامل شدن دین اسلام و اصول الهی آن بود. پس از رحلت پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله وسلم) و حکومت الهی آن حیات مبارک، اقدامات علی بن ابی‌طالب علیه السلام بود که موجب تداوم رسالت و حفظ وجود اسلام و قوانین آن گردید.

مونتگمری وات می‌نویسد:

«رسول اسلام به پسرعمویش علی بن ابیطالب علیه السلام که گاهی اوقات در خانه‌ی او

زندگی می‌کرد، علاقه وافری داشت و بدون شک محمد درک کرده بود که علی دارای ویژگی‌های یک مرد مدبر سیاسی نیست» (مونتگمری وات، برخورد آرای مسلمانان و مسیحیان، ص 62).

مادلونگ نیز می‌نویسد:

«سادگی علی در سیاست، بی‌باکی و عدم حسابگری‌اش موجب شد که او را به فردی غیر جدی متهم کنند. گویا این اتهام را دعابه (عمر) به او زد. این ویژگی‌ها در همان آغاز فرمانروایی‌اش آشکار شد. با اعمالی چون گشودن در بیت‌المال و بخشیدن پول‌های آن به مردمان عادی، چنان‌که خود وعده داده بود و در دوران خلافتش چنین کرده و با پافشاری‌اش بر عزل عثمان به جز ابوموسی اشعری که شورشیان کوفه او را برگزیده بودند» (مادلونگ، جانشین محمد، ص208).

بررسی و نقد

توجه به نکات ذیل، بطلان آراء مستشرقان غیرمنصف درباره‌ سیاست علی علیه السلام را اثبات می‌کند:

اول. پس از رحلت رسول اکرم(صلی الله علیه و آله وسلم)، خلفای وقت علاوه بر مسائل علمی، در مسائل سیاسی نیز با علی بن ابی‌طالب علیه السلام مشورت کردند (ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج3، ص8)؛ و این نشانه‌ی تدبیر و عظمت سیاسی علی علیه السلام است.

دوم.امامت تنها یک مقام مذهبی نیست. اگر علی علیه السلام ویژگی‌های یک مرد سیاست‌مدار یا حکومتی را نداشت، دلیلش این است که پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم) مسئولیت سنگینی چون خلافت را به امر پروردگار متعال به دوش ایشان گذاشت (حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ج3، ص109).

سوم. امام علی علیه السلام حاکم اسلامی بود و جانشین نبی اکرم(صلی الله علیه و آله وسلم)، خداوند فرموده است که: {إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسان} (نحل/ 90)، پس علی علیه السلام چون خلیفه‌ اسلامی بود و مبنای احکام آن قرآن است؛ ازاین‌رو وظیفه‌ خود می‌دانست که با همه مردم با عدل و

انصاف برخورد کند، بنابراین می‌فرمود: «و اللّه لو اُعطِیتُ الأقالیمَ السَّبعَةَ بما تَحتَ أفلاکِها، علی أن أعصِیَ اللّه َ فی نَملَةٍ أسلُبُها جُلْبَ شَعِیرَةٍ ما فَعَلتُهُ» (شریف رضی، نهج‌البلاغه، خطبه‌/224)؛ «به خدا سوگند اگر هفت‌اقلیم با آنچه در زیر آسمان‌هاست، به من دهند تا خداوند را در گرفتن پوست جویی از دهان مورچه‌ای نافرمانی کنم، هرگز نخواهم کرد.»

رسول اکرم(صلی الله علیه و آله وسلم) در وصف عدالت و خدامحوری علی علیه السلام فرمود: «علی در اجرای دستور خدا، بی‌پرواست و اهل تملق و مداهنه نیست» (مجلسی، بحارالانوار ج21، ص385).

3. نتیجه

علی علیه السلام اسوه و نمونه‌ی انسان کاملی است که دوست و دشمن به بی‌نظیر بودن شخصیت وی اذعان نموده‌اند.

دراین‌بین، شخصیت‌ها و گروه‌های بی‌شماری درباره‌ی ابعاد شخصیتی امام علی علیه السلام به کنکاش و تفحص دست زده‌اند. از مسلمانان گرفته تا غیرمسلمانان، مکاتب فلسفی و عرفانی تا مکاتب مادی و دنیوی. غیرمسلمانان و ازجمله مستشرقان نیز در این عرصه وارد شده، مطالبی گسترده‌ای نوشته و سخنان بسیاری نقل کرده‌اند.

در میان شخصیت‌هایی که دیدگاه مثبت و صادقانه دارند و از روی خلوص نیت و حقیقت‌جویی به تحقیق دست‌زده‌اند، می‌توان به «جرج جرداق»، «گابریل آنگری»، «رودلف ژایگر»، «توماس کارلایل» و… اشاره کرد.

و در بین افرادی که دیدگاه‌های مغرضانه و منفی‌نگر دارند، می‌توان «برایان ترنر»، «نیکلسون» و «مادلونگ» را نام برد. البته شاید بتوان گفت که نویسنده مقاله «علی بن ابیطالب» ـ ال وچیا والیری ـ بیشترین مطالب ناصواب را به امام علی علیه السلام نسبت داده است.

شایان توجه است که اندیشمندان و نویسندگان غیرمسلمان به دلیل نگاه برون دینی به شخصیت امام علیه السلام نتوانسته‌اند به شناخت و درکی درستی از شخصیت و ابعاد زندگی امام

علی علیه السلام دست یابند. برای نمونه آنان هیچ‌گاه مسئله عصمت و امامت از جانب خدای متعال را برای امام علی علیه السلام درک نکرده و به کنه واقعیت نرسیده‌اند.

منابع

قرآن کریم، ترجمه دکتر محمدعلی رضایی اصفهانی و گروهی از اساتید جامعة المصطفی، قم: انتشارات المصطفی، 1388ش.

نهج‌البلاغة، سید رضی‏، ترجمه محمد دشتی‏، قم: نشر مشهور، 1379 ش‏.

فضایل امیرالمؤمنین امام علی (علیه‌السلام) از دیدگاه مستشرقان

اشاره

ایوب شافعی‌پور⁽¹⁾

چکیده

یکی از مهم‌ترین شخصیت‌های اهل‌بیت(علیهم السلام) که همواره نه‌تنها نزد همه فرق و مذاهب اسلامی مورد احترام و دارای جایگاه والا و خاصی بوده و هست؛ بلکه غیرمسلمانان نیز وی را الگو و نماد علم و صلح و ساده‌زیستی دانسته‌اند، امیرالمؤمنین امام علی(علیه السلام) است. پژوهش حاضر که به‌روش توصیفی - تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای دیدگاه مستشرقان را در مورد امام علی(علیه السلام) در چهارمحور عقیدتی، ایمانی، علمی - اندیشه‌ای، سیاسی - نظامی و اقتصادی - اداری بررسی کرده است، به این نتیجه رسیده است که مستشرقان مانند علما و منابع اسلامی، آن امام(علیه السلام) را دارای والاترین ایمان و محکم‌ترین عقیده برشمرده‌اند و امام علی(علیه السلام) را در حد اعلای علم و اندیشه دانسته و برای ایشان در علم و اندیشه جایگاه والایی قائل شده‌اند. هم‌چنین آن امام همام را به‌خاطر دلاوری‌هایش در جنگ‌ها و به‌خصوص در واقعه لیلة‌المبیت، پهلوان، قهرمان، شیر خدا، شمشیر خدا و قهرمان خوانده‌اند و شأن‌نزول آیه 207 سوره بقره را مربوط به حادثه «لیلة‌المبیت» و حضرت علی(علیه السلام) دانسته‌اند و سیاست امام(علیه السلام) را در اداره امور مملکت اسلامی، سیاستی راهبردی، هوشمندانه و قابل سرمشق و استفاده در همه اعصار دانسته‌اند که عهدنامه مالک اشتر و سیاست امام(علیه السلام) در قبال حق امامت و جانشینی خویش و حفظ وحدت امت و جلوگیری از ریخته‌شدن خون امت اسلامی از مهم‌ترین مدعاها در این مورد است.

کلیدواژه‌ها: امیرالمؤمنین، فضائل امام علی(علیه السلام)، مستشرقان، شرق‌شناسان، اندیشمندان، غیرمسلمان.

مقدمه

یکی از افتخارات اهل‌بیت(علیهم السلام) این است که پیروان همه مذاهب اسلامی ـ اعم از شیعه و اهل‌سنت ـ دوستدار و محب آنان بوده و می‌توان گفت آنان حتی نزد تندروترین گروه‌ها و شخصیت‌های مذهبی در اسلام نیز مورد احترام هستند. اما جایگاه والای اهل‌بیت(علیه السلام) زمانی بیشتر شناخته می‌شود که آنان نزد برخی غیرمسلمانان نیز دارای مقام و احترام ویژه‌ای بوده و آن غیرمسلمانان، اهل‌بیت(علیه السلام) را الگو و اسوه خود معرفی کرده و حتی از دورترین نقاط دنیا برای زیارت آنان بار سفر می‌بندند. یکی از مهم‌ترین شخصیت‌های اهل‌بیت(علیه السلام) که همواره نه‌تنها نزد همه فرق و مذاهب اسلامی مورد احترام و دارای جایگاه والا و خاصی بوده و هست؛ بلکه غیرمسلمانان نیز وی را الگو و نماد علم و صلح و ساده‌زیستی دانسته‌اند، امیرالمؤمنین امام علی(علیه السلام) است. این شخصیت بزرگوار که امام اول شیعیان و خلیفه چهارم اهل‌سنت نیز شناخته می‌شود، چنان دارای فضائل و ویژگی‌هایی خاص و پسندیده بوده که حتی با این‌که اهل‌سنت ایشان را به‌عنوان چهارمین خلیفه برشمرده‌اند، اما در این‌که وی در علم و دانش و برخی ویژگی‌ها از دیگر خلفا و صحابه برتر بوده، بدان اقرار کرده‌اند و ایشان را اولی‌ترین شخص به امر قضاوت معرفی کرده‌اند (برای مطالعه بیشتر ر.ک: شافعی‌پور، فقاهت و عدالت حضرت علی(علیه السلام) در امر قضاوت از دیدگاه اهل‌سنت، ص1-12). حال پژوهش در مورد شخصیت حضرت علی(علیه السلام) منحصر در مسلمانان نبوده و پژوهش‌گران و فرهیختگان و دانشمندان سایر ادیان نیز به تفصیل در مورد شخصیت این امام همام پرداخته و فضائل و ویژگی‌های وی را در عرصه‌های مختلف مورد تحقیق و نشر قرار داده‌اند. پژوهش و تحقیقات دانشمندان غربی و شرق‌شناسان در مورد حضرت علی(علیه السلام) از این جهت حائز اهمیت است که غیرمسلمانان به‌عنوان یک گروه بی‌طرف و خارج از هرگونه تعصب دینی اسلامی که ممکن است در پژوهش برخی مسلمانان باشد شخصیت آن امام را شناخته و در مورد آن تحقیق و پژوهش کرده‌اند. بدین‌روی پژوهش

حاضر با کنکاش و جست‌وجو در منابع دانشمندان غیرمسلمان و شرق‌شناسان و خاورشناسان، به‌معرفی شخصیت امیرالمؤمنین امام علی(علیه السلام) پرداخته و آن را مورد بحث قرار داده است.

پژوهش حاضر شخصیت امیرالمؤمنین امام علی(علیه السلام) را از نگاه مستشرقین در چهار بُعد عقیدتی ـ ایمانی، علمی ـ اندیشه‌ای، سیاسی ـ نظامی و اقتصادی ـ اداری بررسی کرده است.

پیشینه

از آثار علمی که توسط مستشرقان یا در زمینه مطالعات ایشان درباره فضائل و مناقب امام علی(علیه السلام) انجام گرفته است که به مهم‌ترین این آثار اشاره می‌شود:

قدس رضوی، چاپ اول، 1377ش.

ما در این مقاله در تلاش هستیم تا دیدگاه‌های مستشرقان منصف درباره ابعاد مختلف شخصیتی ایشان را ذکر کنیم.

1. ابعاد شخصیتی امام علی(علیه السلام) از دیدگاه مستشرقان

الف) محور عقیده و ایمان

در مصادر و منابع اسلامی، حضرت علی(علیه السلام) جزو اولین شخصیت‌هایی است که به وحی و پیامبر(صلی الله علیه و آله) ایمان آورده و ایشان را اولین شخصی دانسته‌اند که بعد از واجب‌شدن نماز، نماز گزارده‌اند.

«واشینگتن اروینگ»⁽¹⁾

شرق‌شناس و دانشمند آمریکایی (1783ـ1859م) با این واقعیت مخالف است و «زید‌بن حارثه» را اولین شخصی می‌داند که اسلام را در آغوش گرفته و آن را پذیرفته است (اروینگ، حیاة محمد(صلی الله علیه و آله)، ص62) درحالی‌که منابع اسلامی حضرت علی(علیه السلام) را اولین شخصی که بلافاصله پس از بعثت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) با ایشان بیعت کرد و رسالت ایشان را پذیرفت، معرفی کرده و اولین نماز جماعت از سوی پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله وسلم) و امام علی(علیه السلام) اقامه شد: «کَانَ جَبْرَئِیلُ یَأْتِیهِ وَ لَا یَدْنُو مِنْهُ إِلَّا بَعْدَ أَنْ یَسْتَأْذِنَ عَلَیْهِ فَأَتَاهُ یَوْماً وَ هُوَ بِأَعْلَی مَکَّةَ فَغَمَزَ بِعَقِبِهِ بِنَاحِیَةِ الْوَادِی فَانْفَجَرَ عَیْنٌ فَتَوَضَّأَ جَبْرَئِیلُ وَ تَطَهَّرَ الرَّسُولُ ثُمَّ صَلَّی الظُّهْرَ وَ هِیَ أَوَّلُ صَلَاةٍ فَرَضَهَا اللَّهُ تَعَالَی وَ صَلَّی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ مَعَ النَّبِیِّ وَ رَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ مِنْ یَوْمِهِ إِلَی خَدِیجَةَ فَأَخْبَرَهَا فَتَوَضَّأَتْ وَ صَلَّتْ صَلَاةَ الْعَصْرِ مِنْ ذَلِکَ الْیَوْم (ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج1، ص46)؛ جبرئیل هیچ‌وقت بدون اجازه نزد پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم) نمی‌آمد؛ او روزی در بلندی‌های مکه، خدمت پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم)رسید، پای خود را بر زمین زد و چشمه آبی جاری شد، آن‌گاه وضو گرفت و رسول خدا هم وضو گرفت و نماز خواند، آن نماز، اولین نماز واجبی بود که حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله وسلم) در زمین به‌جای آورد، امام

علی(علیه السلام) نیز با رسول خدا(صلی الله علیه و آله وسلم) آن نماز را خواند، در همان روز پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله وسلم) نزد خدیجه(سلام الله علیها) آمد و او را از نماز خبر داد که ایشان نیز وضو گرفت و نماز عصر آن روز را ادا کرد».

«ویلیام مونتگومری وات»⁽¹⁾

اسلام‌شناس و شرق‌شناس بریتانیایی (1909-2006م) معتقد است که حضرت علی(علیه السلام) اولین شخصی است که مسلمان شده و چنین می‌نویسد: «برخی منابع علی‌بن ابی‌طالب را اولین مسلمان معرفی کرده‌اند که در آن زمان کودکی نه یا ده ساله بوده است» (Montgomery Watt’1974’34-35).

«یوهان ولفگانگ فون گوته»⁽²⁾

ادیب و شاعر آلمانی (1749-1832) در اشعارش که در سال 1773 میلادی در شهر «گوتینگن»⁽³⁾

سروده است، تصویری بسیار زیبا از ایمان حضرت علی(علیه السلام) را ارائه می‌دهد و این‌گونه می‌سراید: «و در آن پایین، اعماق دره، در مقدم این رود، گل‌ها می‌رویند، و سبزه‌ها از نفسش حیات می‌یابند! نه ظلمات دره‌ها بازش می‌دارند و نه گل‌های زیبا؛ همان گل‌هایی که به زانوان او پیچیده‌اند و با دیدگان خمار و شیفته، او را می‌ستایند» (حکیم، الدراسات الإستشراقیة رؤیة و إیضاح فی المنهج، ص226-227).

در ایمان و اخلاص حضرت علی(علیه السلام) هیچ شک و شبهه‌ای تاکنون از جانب هیچ یک از مسلمانان و غیرمسلمانان وارد نشده و روایت و اخبار وارده همگی حاکی از ایمان والای آن حضرت به دین اسلام، قرآن و پیامبر(صلی الله علیه و آله) دارند و این روایت صحیح از امّ‌سلمه که در منابع اهل‌سنت ذکر شده را، می‌توان حاکی از ایمان پاک آن حضرت نسبت به قرآن و دین اسلام دانست: «عَن أمّ‌سلمة سَمِعْتُ رَسُولَ‌اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) یَقُولُ: عَلِیٌّ مَعَ الْقُرْآنِ وَالْقُرْآنُ مَعَ عَلِیٍّ، لَنْ یَتَفَرَّقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ (نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ج3،

ص134)؛ از امّ‌سلمه روایت است که می‌گوید: از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) شنیدم که فرمودند: علی(علیه السلام) همراه قرآن است و قرآن نیز همراه با علی(علیه السلام) است. هیچ‌گاه علی(علیه السلام) از قرآن و قرآن از علی(علیه السلام)، جدا نمی‌شوند، تا این‌که کنار حوض کوثر بر من وارد شوند».

ب) محور علمی و فکری

مستشرقین همواره امیرالمؤمنین امام علی(علیه السلام) را از نظر علمی و فکری مورد مطالعه قرار داده و ایشان را در حد اعلای علم و اندیشه دیده و برای ایشان در علم و اندیشه جایگاه والایی قائل هستند. با دقت در آثار مستشرقین می‌توان این را دریافت که آنان نیز مانند دانشمندان و نصوص اسلامی، هیچ شکی در اعلم و اقضی‌بودن حضرت علی(علیه السلام) نکرده و به علم وافر آن حضرت که به دریای وحی نیز متصل بوده، اقرار کرده و آن حضرت را در علم و اندیشه‌ورزی ستوده‌اند.

«وان ارندونک»⁽¹⁾

مستشرق هلندی (1881-1946م) می‌نویسد: «در خلال جست‌وجو در روایات اسلامی و منابع تاریخی، الفاظ و کلمات و جملاتی دال بر جایگاه بلند امام علی(علیه السلام) و اهل بیت(علیهم السلام) را یافتم و به آن پی بردم» (حکیم، الدراسات الإستشراقیة رؤیة و إیضاح فی المنهج، ص106).

«حنا فاخوری»⁽²⁾

کشیش مسیحی و شرق‌شناس لبنانی (1914-2011م) می‌گوید: «در کلام و سخنان امام علی(علیه السلام) نوعی ثروت معنوی را می‌یابیم که همین باعث‌شده که ایشان در علم و تفکر و دانش سرآمد باشد و در کلام وی نوعی زیبایی هنری و زندگی را می‌توان دید» (فاخوری، تاریخ الأدب العربی، ص324).

«دی بور تجتیز جی»⁽³⁾

از مستشرقین هلندی (1866-1942م) در مورد این جمله از امام علی(علیه السلام) که «الحِکمَةُ ضالَّةُ المُؤمِنِ فَلیَطلُبها ولَو فی یَدَی أهلِ الشِّرکِ» (ابن‌شعبة

الحرانی، 1404ق، ص201)) می‌نویسد: از این جمله می‌توان فهمید که صاحب آن دارای علم و اندیشه در زمینه‌های حکمت، فلسفه، سیاست و علم اجتماع است (تجتیز جی، تاریخ الفلسفة فی الإسلام، ص142).

«میخائیل نعیمه»⁽¹⁾

از نویسندگان و مستشرقان لبنانی (1889-1988م) در مورد علم و اندیشه امام(علیه السلام) چنین نوشته است: «به‌درستی که علی(علیه السلام) در زمینه فکر، روح و بیان در همه زمان‌ها و مکان‌ها بزرگ و سرآمد است» (جرداق، الأمام علی(علیه السلام) صوت العدالة الإنسانیة، ص255).

«محمد صالح البنداق» استاد ادیان دانشگاه آکسفورد در کتاب «المستشرقون وترجمة القرآن الکریم» با ذکر اقوالی از امام علی(علیه السلام) مانند این جمله «وَ إِنَّ القُرآنَ ظَاهِرُهُ أَنِیقٌ، وَ بَاطِنُهُ عَمِیقٌ، لاَ تَفْنَی عَجَائِبُهُ، وَلاَ تَنْقَضِی غَرَائِبُهُ» (شریف رضی، نهج‌البلاغه، خطبه 18) و دیگر جملات گوهربار آن حضرت، بر علم وافر و دریای بی‌پایان دانش امام، شهادت می‌دهد (البنداق، المستشرقون و ترجمة القرآن الکریم، ص19).

هم‌چنین دانشمندان و شرق‌شناسان مسیحی زیادی مانند «فیلیپ خوری حتی»⁽²⁾

(1886-1978م) در کتاب «تاریخ‌العرب»، «حنا فاخوری» در کتاب «تاریخ‌الأدب العربی»، «جرج جرداق»⁽³⁾

(1933-2014م) در کتاب «الإمام علی(علیه السلام) صوت العدالة الإنسانیة» و دیگر مستشرقین، همگی بر علم و معرفت والای امام(علیه السلام) اعتراف کرده و شهادت داده‌اند.

«فیلیپ خوری حتی» در این‌باره می‌نویسد: «همه مسلمانان اجماع دارند که علی(علیه السلام) مشعل و چراغ حکمت و شجاعت است» (خوری حتی، تاریخ العرب، ج1، ص243).

«ادوارد پوکاک»⁽¹⁾مستشرق و استاد دانشگاه آکسفورد، به علم وافر حضرت علی(علیه السلام) اشاره دارد و می‌گوید: ضرب‌المثل‌ها و کلام‌هایی از حضرت علی(علیه السلام) نقل‌شده که در «دایرةالمعارف اسلام لیدن» به آن سخنان اشاره و استناد شده است (قاشا، المستشرقون، ج2، ص18و24).

ج) محور سیاسی و نظامی

شجاعت و فراست از ویژگی‌های جدانشدنی حضرت علی(علیه السلام) می‌باشد که می‌توان آن را نوعی مقوّم برای ایمان آن حضرت دانست. «گوته» شاعر آلمانی در اشعارش امام(علیه السلام) را رهبری شجاع و امین خطاب کرده است (حکیم، الدراسات الإستشراقیة رؤیة و إیضاح فی المنهج، ص226-227). هم‌چنین مستشرقین ایشان را به‌دلیل شجاعت در هنگام خوابیدن در رختخواب پیامبر(صلی الله علیه و آله) در شب هجرت، پهلوان پهلوانان خطاب کرده و ایشان را قهرمانی بی‌بدیل و فدایی بی‌نظیر دانسته‌اند که این آیه از قرآن کریم نیز گواه همین مدعاست: (وَمِنَ النَّاسِ مَن یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّـهِ وَاللَّـهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ) (بقره/207)؛ بعضی از مردم (باایمان و فداکار، هم‌چون علی(علیه السلام) در «لیلة‌المبیت» به هنگام خفتن در جایگاه پیغمبر(صلی الله علیه و آله)، جان خود را به‌خاطر خشنودی خدا می‌فروشند؛ و خداوند نسبت به بندگان مهربان است».

بسیاری از مستشرقین برای شجاعت و فراست و منش پهلوانی و قهرمانی حضرت علی(علیه السلام) به واقعه «لیلة‌المبیت» استناد جسته‌اند. مانند: مانند «واشینگتن اروینگ» مستشرق آمریکایی در کتاب «حیات محمد(صلی الله علیه و آله)»، «ﺟﺎن ﺑﺮوا» مستشرق فرانسوی در کتاب «محمد(صلی الله علیه و آله) ناپلئون آسمان» و «بودلی» مستشرق سوئیسی در کتاب «زندگانی محمد(صلی الله علیه و آله)».

هرچند که برخی مستشرقین در مورد شأن‌نزول آیه کریمه مذکور به خطا رفته و معتقدند

آیه مذکور در شأن اشخاص دیگری نازل شده است. مانند «کنستانس جورجیو» از مستشرقین رومانی در این حقیقت تاریخی دچار اشتباه شده و نزول آیه را در شأن «صهیب رومی» می‌داند (حکیم، الدراسات الإستشراقیة رؤیة و إیضاح فی المنهج، ص97) و هیچ اشاره‌ای هم به این نمی‌کند که چرا این آیه در شأن «صهیب رومی» نازل شده است.

اما دیگر مستشرقین به واقعیت پی برده و شأن‌نزول آیه 207 سوره بقره را مربوط به حادثه «لیلة‌المبیت» و حضرت علی(علیه السلام) می‌دانند.

«واشینگتن اروینگ» از مستشرقین آمریکایی چنین می‌نویسد: «علی(علیه السلام) پسرعموی رسول‌الله(صلی الله علیه و آله) خالصانه در ردا و فراش پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) خوابید و جان‌فدایی کرد» (حکیم، الدراسات الإستشراقیة رؤیة و إیضاح فی المنهج، ص98).

«ﺟﺎن ﺑﺮوا» مستشرق فرانسوی نیز چنین گفته است: «علی(علیه السلام) پسرعمو و داماد پیامبر(صلی الله علیه و آله) بسان قهرمانان ایثارگر، در فراش خوابید» (حکیم، الدراسات الإستشراقیة رؤیة و إیضاح فی المنهج، ص99).

با دقت در آثار مستشرقان می‌توان دریافت که آنان به حضرت علی(علیه السلام) القابی پهلوانانه و قهرمانانه و شجاعانه‌ای داده‌اند که فقط و فقط مخصوص آن امام(علیه السلام) می‌باشد مانند: پهلوان، قهرمان، شیر خدا و شمشیر خدا، و این همان القابی هستند که پیامبر(صلی الله علیه و آله) در جنگ‌ها و رویدادهای مختلفی به حضرت علی(علیه السلام) داده‌اند.

«بارون کارا دو وو»⁽¹⁾

از مستشرقین فرانسوی (1867-1953م) به دلاوری‌های حضرت علی(علیه السلام) در جنگ بدر اشاره می‌کند و می‌گوید: «حضرت علی(علیه السلام) در جنگ بدر درحالی‌که بیست سال بیشتر سن نداشت، دوشادوش پیامبر(صلی الله علیه و آله) و قهرمانانه و بسان سوارکاری ماهر شمشیر می‌زد و می‌جنگید.» و نیز در جنگاوری آن حضرت چنین نوشته است: «با یک دست و بازو شمشیر می‌زد و با دست دیگر با زره‌اش شمشیرهای دشمن را

جارو می‌کرد» (جرداق، الأمام علی(علیه السلام) صوت العدالة الإنسانیة، ص374؛ حکیم، الدراسات الإستشراقیة رؤیة و إیضاح فی المنهج، ص99).

علاوه بر جنگ بدر، مستشرقین به دلاوری‌های امام علی(علیه السلام) در جنگ خیبر نیز به‌تفصیل پرداخته‌اند.

«ﺟﺎن ﺑﺮوا» مستشرق فرانسوی در خصوص جنگیدن و دلاوری‌های امام(علیه السلام) در جنگ خیبر چنین نوشته است: «علیِ قهرمان نزدیک آمد، عزم خود را جزم کرد، بشارت فتح را داد، با غرش درحالی‌که سربازان پشت سر او بودند پیش رفت، پرچم در دست داشت که آن همانا پرچم نصر و پیروزی بود» (حکیم، الدراسات الإستشراقیة رؤیة و إیضاح فی المنهج، ص99).

برخی از مستشرقین لقب «قاهرالیهود» را برای امام(علیه السلام) ذکر کرده‌اند. «واشینگتن اروینگ» در مورد قتل «مرحب‌بن حارث یهودی» توسط امام(علیه السلام) چنین گفته است: «علی(علیه السلام) ضربه‌ای سنگین به سپر مرحب وارد می‌کند که سپر او به دونیم می‌شود، سپس ضربه‌ای به عمامه او می‌زند و ضربه‌ای به سرش می‌زند که تا دندانش نیز می‌رسد و آن‌گاه جسد عظیم او روی زمین می‌افتد.» (اروینگ، حیاة محمد(صلی الله علیه و آله)، ص62).

هرچند که دلاوری‌ها و جان‌فشانی‌های آن امام(علیه السلام) در لیلة‌المبیت و جنگ‌های بدر و خیبر و غیره، در مصادر اسلامی به‌صورت واضح ذکرشده و بر کسی پوسیده نیست و این قسمتی از دلاوری‌ها آن حضرت(علیه السلام) از زبان غیرمسلمانان و مستشرقان بود که ذکر آن گذشت.

د) محور اقتصادی و اداری

امام علی(علیه السلام) روش‌های هوشمندانه و متینی را در نظام اداری - اقتصادی زمان خود، به‌ویژه بین سال‌های 35 تا 40 هجری بنیاد نهاد.

یکی از تجلی‌های آن روش متین اداری و اقتصادی، که گویای راهبرد و هوش والای

امام(علیه السلام) در محور اقتصاد و اداره‌ی امور جامعه اسلامی است، عهدنامه معروف مالک اشتر نخعی است که هنگام گماردن وی به ولایت مصر به او گوشزد کرد که با دقت در آن عهدنامه ـ که نوعی سفارش راهبردی در زمینه اداره و اقتصاد جامعه است و قابل‌سرایت به همه مکان‌ها و زمان‌ها نیز هست ـ می‌توان دریافت که راهبرد امام(علیه السلام) در زمینه اقتصادی و اداری بر چهار عنوان تکیه داشت و زیربنای آن را چهار چیز تشکیل می‌داد: 1. خراج و مالیات، 2. جهاد، 3. اصلاحات اجتماعی، 4. آبادانی شهرها.

امام(علیه السلام) همواره به زیردستان و والیانی که خود گمارده بودند گوشزد می‌کرد که «فَإِنِّی اُشَارِطُکُمْ عَلَی الْجِنَّةِ و لَسْتُ اُشَارِطُکُمْ عَلَی ذَهَبٍ و لا فضةٍ» (ابن‌ندیم، الفهرست، ص223)؛ پیمان ما بر سر بهشت خداست، نه طلا و نقره دنیا!».

امام(علیه السلام) همیشه به بازارها سرکشی می‌کردند، بر قیمت‌ها نظارت داشتند، بر پیمانه‌ها و ترازوها مواظبت داشتند و به تجار گوشزد می‌کردند که ذره‌ای به مردم ظلم نکنند (وکیع، أخبار القضاة، ج2، ص196).

مستشرق «یعقوب لیسنر» در کتابش در مورد اداره کوفه در زمان امام علی(علیه السلام) چنین نوشته است: «حضرت علی(علیه السلام) با کارگزارانش چنان سیاست مالی‌ای را در کوفه پیش گرفته بودند، که هیچ شکافی بین مردم دیده نمی‌شد، به‌طوری‌که این سیاست عادلانه انسانی مانندش را کسی ندیده است» (لیسنر، خطط بغداد فی العصور الإسلامیة الأولی، ص223).

آن‌چه در پژوهش حاضر بحث شد، خلاصه‌ای از نظرات شرق‌شناسان در مورد امام علی(علیه السلام) بود که از چهار بُعد مهم و کلیدی عقیدتی - ایمانی، علمی - اندیشه‌ای، سیاسی - نظامی و اقتصادی - اداری به بحث گذاشته شد و پژوهش‌گر بدین‌خاطر این موضوعات را از دیدگاه مستشرقین به مباحثه گذاشت که معتقد است غیرمسلمانان به‌عنوان یک گروه بی‌طرف و خارج از هرگونه تعصب دینی اسلامی که ممکن است در پژوهش برخی

مسلمانان باشد، شخصیت آن امام را شناخته و در مورد آن تحقیق و پژوهش کرده‌اند.

در آخر نیز یادآور می‌شود که آن‌چه ذکرش گذشت، تنها خلاصه‌ای از نظرات برخی مستشرقان بوده که به دلیل محدودیت‌هایی که در حجم مقالات وجود دارد، از تفصیل خودداری شد و علاقه‌مندان و پژوهش‌گران را برای مطالعه بیشتر حول این موضوع، به دیگر تحقیقات و پژوهش‌ها ارجاع می‌دهد.

نتیجه

پژوهش حاضر که امام علی(علیه السلام) را از دیدگاه مستشرقین در چهار محور عقیدتی - ایمانی، علمی - اندیشه‌ای، سیاسی - نظامی و اقتصادی - اداری بررسی کرده است، به نتایج ذیل رسیده است:

اسلامی، سیاستی راهبردی، هوشمندانه و قابل سرمشق و استفاده در همه اعصار دانسته‌اند و عهدنامه مالک اشتر را گواهی صادقانه بر سیاست هوشمندانه و مدبرانه آن حضرت(علیه السلام) دانسته‌اند. یکی دیگر از سیاست‌هایی که اکثر مستشرقان بدان اشاره داشته‌اند، سیاستی است که امام(علیه السلام) در قبال حق جانشینی خود بعد از پیامبر(صلی الله علیه و آله) به کار بردند و علی‌رغم این‌که خود را شایسته‌ترین فرد به جانشینی پیامبر(صلی الله علیه و آله) می‌دانستند، اما برای حفظ مصلحت امت اسلامی و نریختن خون مسلمانان، هرگز برای احقاق حق خویش وارد جنگ نشدند و حتی در برخی موارد به خلفا و حاکمان عصر خویش برای بهبود امور مسلمانان مشاوره نیز می‌دادند.

منابع

قرآن کریم، ترجمه: محمدعلی رضایی اصفهانی و گروهی از اساتید قرآن‌پژوه جامعة‌المصطفی، قم: انتشارات المصطفی، 1388ش.

شریف رضی‏، نهج‌البلاغة، ترجمه: محمد دشتی‏، قم: نشر مشهور، 1379ش‏.

بازنگاهی به مقاله «علی؛ Ali» در دایرة المعارف آمریکانا

اشاره

هادی کاظم زاده صلواتی⁽¹⁾

چکیده

با توجه به جایگاه ویژه دایرةالمعارف‌ها در تزریق اطلاعات و آگاهی‌بخشی به‌صورت کلی و عمومی در سطح عموم و یا حتی پژوهش‌گران، بررسی و نقد مقالات تدوین‌شده در این دایرةالمعارف‌ها و تعیین میزان اعتبار و صحت مطالب مطرح‌شده در آن مقالات، امری لازم و حتمی است. دایرةالمعارف آمریکانا که به‌عنوان اولین و قدیمی‌ترین دایرةالمعارف انگلیسی‌زبان جهان به‌شمار می‌رود و از اعتبار و شهرت خوبی میان دایرةالمعارف‌های عمومی جهان برخوردار است، از دانشنامه‌های مرجعی است که در موضوعات متنوع، به‌قلم بیش از 6500 محقق نگاشته‌شده است. تصویر ناقص و اشتباهی که از شیعه و امامان شیعه در این دایرةالمعارف ارائه‌شده، صاحب این قلم را بر آن داشت تا در این نوشته، با روش توصیفی ـ تحلیلی و به‌صورت کتابخانه‌ای و با مراجعه و استناد به منابع تاریخی و حدیثی، به نقد و بررسی مقاله «علی» در این دایرةالمعارف دست یازد. از نتایج تحقیق می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: کوتاهی مقاله در مورد مهم‌ترین شخصیت جهان اسلام، بعد از پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم)، تحلیل‌های نادرست و یک‌سونگری و برخوردهای متعصبانه ناشی از اطلاعات ناصحیح و ناقص و ارجاعات محدود در این مقاله، از جمله نقدها به این نوشته است که توسط خاورشناس، ویلیام مونتگمری وات به‌رشته تحریر درآمده است.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام، شیعه، دایرةالمعارف آمریکانا، ویلیام مونتگمری وات، تاریخ اسلام.

مقدمه

شخصیت امیرالمؤمنین علی علیه السلام در آغاز و سرنوشت اسلام، به مثابه تاثیرگذارترین شخصیت بعد از نبی مکرم(صلی الله علیه و آله وسلم) است که وارث نبی اکرم و باب‌العلم ایشان بودند؛ شأن‌نزول آیات متعددی از قرآن، در مورد علی علیه السلام است؛ برخی مفسرین اهل‌سنت نیز آیات نازل‌شده در شأن امیرالمؤمنین علی علیه السلام، امامت و مناقب ایشان را بیش از سیصد آیه می‌دانند؛ چنان‌که گنجی شافعی و ثعلبی به‌نقل از ابن‌عباس آورده‌اند: «نزلت فی علیّ‌بن ابی‌طالب أکثر من ثلاثمائة آیة.» (ر.ک: آیات ولایت در قرآن، مکارم شیرازی و نیز: ر.ک: شافعی، کفایة‌الطالب، ص231؛ ابن‌حجر هیتمی، صواعق‌المحرقة، ص76؛ قندوزی، ینابیع‌المودة، ص126).

این شخصیت عظیم، همیشه در تاریخ موردتوجه افراد و شخصیت‌های فراوانی در میان همه طبقات مردم و به‌ویژه دانشمندان قرار گرفته است. در میان اندیشمندان و قلم به‌دستان غربی و خاورشناسان نیز، کسانی در مورد این شخصیت ویژه قلم‌فرسایی کرده، به معرفی ایشان پرداخته‌اند.

ویلیام مونتگمری. وات، از جمله شیعه‌پژوهانی است که درباره وقایع جهان اسلام و به‌ویژه تشیع، دارای نگاه خاصی است. او در نقل و تحلیل‌های خود، بسته به کمبود اطلاع و نوع نگرشی که درباره شیعه داشته، دچار اشتباه شده و حتی اغلب غرض‌ورزانه و یک‌سونگرانه به مسایل و شخصیت‌های شیعی پرداخته است؛ به‌همین‌جهت نتایجی که از تحقیقات او حاصل شده، دارای موارد خلاف‌واقع و بعضاً همراه با اظهارنظرهای کم‌مایه و مبتذل است.

در این پژوهش کوتاه، نگاهی به مقاله «علی» در دایرةالمعارف آمریکانا، نوشته ویلیام منتگمری وات (William Montgomery Watt)، استاد دانشگاه ادینبورو (University of Edinburgh) در اسکاتلند داشته، به نقد آن خواهیم پرداخت.

پیشینه

در زمینه مطالعات مستشرقان درباره شخصیت امام علی علیه السلام مقالات و کتاب‌های متعددی نگاشته‌شده است که در این‌جا به اختصار به‌مواردی از آن اشاره می‌شود:

ـ «حیات علمی امام علی علیه السلام از منظر اندیشمندان غیرمسلمان و مستشرقان»، احمدی ندوشن، محمدرضا، مجله: تاریخ اسلام در آینه پژوهش، پاییز و زمستان 1390، شماره 31 ISC ‏(22 صفحه، از ص 49ـ70).

ـ «بررسی جمع قرآن پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم) و امام علی علیه السلام از نگاه مستشرقان و اهل‌سنت»، متقی‌زاده، عیسی؛ محمدی نبی کندی، باب‌الله، مجله: قرآن‌پژوهی خاورشناسان، پاییز و زمستان 1390، شماره 11 علمی ـ ترویجی/ ISC ‏(14 صفحه، از ص 31ـ44).

ـ «پژوهش‌های مستشرقان در باب نهج‌البلاغه» محمد طالبی، کیهان، ۳۱ شهریور، ۱۳۸۹، ص ۱۰.

ـ «ام‍ام‌ ع‍ل‍ی‌ علیه السلام از دی‍دگ‍اه‌ م‍س‍ت‍ش‍رق‍ی‍ن‌»، نورعلی احمدی فالحی، تهران: انس تک، 1383 ش.

ـ «خاورشناسان و غدیر: نقد و بررسی اجمالی دیدگاه‌های خاورشناسان درباره جانشین حضرت رسالت(صلی الله علیه و آله وسلم)»، مجید پور‌طباطبایی؛ مجری ستاد بزرگداشت غدیر، قم (جهت کنگره بین‌المللی غدیر)، قم: صبح صادق‏‫، ۱۳۸۵ش.

ـ «نهج‌البلاغه از دیدگاه خاورشناسان» زیور غضنفری، تبریز: انتشارات عاصم‏‫، ۱۳۹۷ش.

1. معرفی مونتگمری وات

ویلیام مونتگمری وات، اسلام‌شناس و استاد زبان عربی و مطالعات اسلامی، و متولد 1909 میلادی در اسکاتلند است که تحصیلات خود را در رشته فلسفه به اتمام رسانده و رساله دکترایش را با موضوع «جبر و اختیار در آغاز اسلام» دفاع نمود. مدتی بعد، به‌عنوان

یکی از دستیاران اسقف آنگلیکن (وابسته به کلیسای پروتستان انگلیس) در بیت‌المقدس به پژوهش پرداخت و از سال 1947 به‌عنوان «رییس بخش مطالعات عربی و اسلامی» در دانشگاه ادینبورو به فعالیت‌های علمی ادامه داد و نهایتاً در سال 2006 میلادی درگذشت.

مونتگمری از خاورشناسانی است که آثار زیادی از او در اسلام‌شناسی و تشیع برجا مانده است. او در این نوشته‌ها و تحلیل‌های خود، به منابع اولیه اسلامی اهل‌سنت و خاورشناسان پیشین تکیه دارد که جهت‌گیری در تحلیل تشیع و یک‌جانبه‌نگری در این آثار، از شاخصه‌های آن است. به علاوه، او در یکی از مصاحبه‌هایش، قرآن را کتابی آسمانی می‌داند که برای زمان و مکان خاصی بوده و مانند سایر کتب آسمانی، مصون از خطا و اشتباه نیست! (http://www.alastairmcintosh.com/articles/2000_watt.htm، مراجعه در تاریخ 22/8/98).

2. نقد روش مونتگمری وات در مطالعات شیعی

روش تحقیق و ارجاع وات، صرفاً تاریخی است و برپایه منابع مخالفان شیعه استوار است. به علاوه این‌که او در تحلیل‌ها و نقل‌های خود، صرفاً تاریخ‌محور است و حتی اندیشه‌ها و فرقه‌های مذاهب را براساس محوریت منابع تاریخی و مطالب موجود در آن تحلیل می‌نماید؛ درحالی‌که در مواردی که اختلاف‌اندیشه و عقیده در آن‌ها دارای نمود و برجستگی خاصی است، باید تحلیل‌ها به‌همراه استفاده کامل و صحیح از منابع تاریخی، اندیشه‌محور نیز باشد. استفاده از منابع تاریخی نیز باید به‌نحوی باشد که فقط منابع یک اندیشه و عقیده ملاحظه نگردد و تمام تحلیل‌ها بر آن پایه بنیان نهاده نشود؛ بلکه با مراجعه به منابع دست‌اول و معتبر تاریخیِ مخالفان اندیشه‌ای و عقیدتی، ضمن اطلاع از کمّ و کیف و دلیل این اختلافات، به تحلیلی صحیح و جامع دست یافت؛ آن‌چه که نوشته‌های مونتگمری درباره شیعه، عمدتاً از آن خالی است و او با استفاده از منابع تاریخی اهل‌سنت در تعریف و تحلیل شیعه، دچار پیش‌داوری و پیش‌فرض و نگاه کاملاً منفی شده است که

در دستیابی به حقیقت و عدم غرض‌ورزی، این راه خطایی است که پیموده می‌شود.

این خطا را خاورشناس یهودی، اتان کلبرگ (Kohlberg, Etan) نیز در نوشته خود با عنوان «مطالعات غربی درباره اسلام شیعه» متذکر می‌شود و مراجعه به منابعی که گاه نسبت به شیعه نگاهی مغرضانه داشته‌اند را ناصحیح و ناکافی می‌داند. (Kohlberg, Etan (1987). “Western Studies of Shi'a Islam,” in: Shi'ism, Resistance and Revolution, Martin Cramer (editor), Boulder, Westview Presst, P:34)

به‌طور نمونه می‌توان به عقاید خاص شیعه در مورد «امامت» اشاره نمود که به‌یقین منابع اهل‌سنت نمی‌تواند تصویری صحیح از این عقیده را که مورداختلاف بین تشیع و اهل‌سنت است را به نمایش بگذارد.

3. معرفی دایرةالمعارف آمریکانا

در کتابی که باعنوان تصویر شیعه در دایرةالمعارف آمریکانا زیرنظر محمود تقی‌زاده داوری تألیف شده است، دایرةالمعارف آمریکانا این‌گونه معرفی می‌گردد:

«دایرةالمعارف آمریکانا قدیمی‌ترین دایرةالمعارف انگلیسی‌زبان جهان به‌شمار می‌رود و طبعاً به‌لحاظ این قدمت از اعتبار و اشتهار ویژه‌ای در میان دایرةالمعارف‌های عمومی جهان برخوردار است. این دایرةالمعارف توسط یک آلمانی تبعیدشده به ایالت بوستون امریکا به‌نام فرانسیس لیبر در سال ١٨٢٩ پایه‌گذاری گردید. اگرچه چاپ اول آن ١٣ جلد بود، ولی امروزه تا مرز ٣٠ جلد رسیده است که حاوی ٤٥٠٠٠ مقاله می‌باشد و ٦٥٠٠ محقق در نوشتن مقالات آن مشارکت داشته‌اند. ازاین‌حجم، بخش مربوط به تشیع و شیعیان تنها ٩٣ مقاله را تشکیل می‌دهد که تعداد ٢٢ تای آن بدون ذکر نام نویسنده آورده‌شده است و مقاله «شیعه» تنها در 4 سطر نگارش شده است. در میان نویسندگان این مقالات، نام برخی از اسلام‌شناسان معروف مغرب‌زمین، همانند مونتگمری وات و بازورث نیز دیده می‌شود. برخی از این مداخل عبارتند از: محمد(صلی الله علیه و آله وسلم)، اسلام، تشیع، عاشورا، کربلا، ایران،

تصوف، امامیه، اهل‌سنت، اسماعیلیه، بنی‌هاشم، علی علیه السلام، جهاد، خدیجه علیها السلام، فاطمه علیها السلام، حسن علیه السلام، حسین علیه السلام، مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و .... (تقی‌زاده داوری، تصویر شیعه در دایرةالمعارف آمریکانا، ص13).

از عجایب و شگفتی‌های دایرةالمعارف آمریکانا، مدخل مربوط به حضرت علی علیه السلام است که توسط دبلیو. مونتگمری وات، استاد دانشگاه ادینبورو نگاشته‌شده است و معلوم نیست چرا باتوجه به شخصیت آن حضرت در اسلام که بعد از پیامبر اعظم(صلی الله علیه و آله وسلم) برجسته‌ترین شخصیت اسلام است و فراوانی منابع موجود در مورد آن حضرت، این مدخل کمتر از دو صفحه را به خود اختصاص داده است!

این رویه توسط همان دبلیو. مونتگمری وات در مورد حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها باز هم تکرار شده و در یک مقاله، شامل 3 پاراگراف شخصیت آن حضرت معرفی شده است!

در یک نگاه کلی، در مورد این پژوهش می‌توان گفت آن‌چه به‌عنوان تحقیقات اسلام‌شناسی در جهان غرب شناخته می‌شود، در غالب موارد قرائت و خوانش غربیان از تاریخ اسلام است که مسبوق به نگاه‌های خاص و مفروضات قبلی آنان پیرامون اسلام است و نه واقعیات تاریخ اسلام و می‌توان گفت: تصویر غرب از اسلام کمتر با حقیقت این دین تطابق دارد... .

4. نقد مقاله «علی Ali»

اشاره

اصل مهمی که در مقالات دایرةالمعارفی باید بدان توجه داشت، دوری از پیش داوری‌ها و یا داوری‌های بی‌دلیل و منبع و نیز پرهیز از اظهارنظرهای متعصبانه و یا غرض‌ورزانه و هم‌چنین مجازنبودن ثناگویی و یا بدگویی‌ها است که درصورت وجود چنین اموری، از ارزش مقالات و نیر ارزش خود دایرةالمعارف‌ها کاسته می‌شود.

آن‌چه در مقاله «علی Ali» در دایرةالمعارف آمریکانا دیده می‌شود، گاه تعجب و افسوس محقق را برمی‌انگیزاند که چرا در معرفی شخصیتی که به‌عنوان اولین مسلمان، تنها

داماد و ادامه‌دهنده نسل پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم) بوده و دین پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم) با نسل او ادامه یافته، به‌مقاله‌ای کمتر از دو صفحه اکتفاشده که همین مقاله کوتاه، مملو از اشتباهات و پیش‌داوری‌هاست. نیز در مقاله «فاطمه Fatima» که آن نیز به قلم مونتگمری است، در کمتر از سه پاراگراف کوتاه نوشته‌شده و عقیده شیعیان درباره شهادت ایشان، افسانه‌سرایی دانسته شده است!!!

الف) امپراتوری عرب

اولین اشتباه نویسنده این مدخل، که ناشی از عدم مطالعه و کنکاش صحیح در منابع اسلامی و مبانی عقیدتی و حکومتی اسلام است و نهایتاً نیز به تفرقه‌افکنی و دورکردن مردمان سایر ملل از گرایش به دین مقدس اسلام می‌انجامد، ادعای عربی‌بودن حکومت اسلام و جایگزینی حکومت اسلامی با امپراتوری عرب است. او در نخستین کلمات این نوشته خود، می‌نویسد: «علی، چهارمین خلیفه یا حاکم امپراتوری عرب بود که به‌وسیله محمد پیامبر تاسیس شد...» (تقی‌زاده داوری، تصویر شیعه در دایرةالمعارف آمریکانا، ص298)؛ درحالی‌که علاوه بر آیه 13 سوره حجرات که ملاک فضیلت و برتری را تقوی و نه قومیت و نژاد معرفی می‌کند، روایات مختلف و فراوانی است که به عدم فرق بین عرب و غیرآن در تمسک به دین الهی اسلام اشاره دارد؛ از جمله فرمایش پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم) که می‌فرماید: «لا فَضلَ لِعَرَبیٍّ عَلی عَجَمیّ إلاّ باِلتَّقوی» (الجصاص، أحکام‌القرآن، ج۳، ص۵۴۳). در روایتی دیگر نیز به نقل از امام صادق علیه السلام، به نقل از رسول اکرم(صلی الله علیه و آله وسلم)، ولایت رسول‌الله و در حقیقت اسلام را، برای همه مردم می‌دانند و نه تنها عرب؛ «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله وسلم) قَالَ: أَنَا مَوْلَی مَنْ لَا مَوْلَی لَهُ، أَنَا مَوْلَی کُلِّ مُسْلِمٍ عَرَبِیِّهَا وَعَجَمِیِّهَا» (مجلسی، بحارالأنوار، ج‏64، ص169)؛ این‌ها علاوه بر صریح آیه است که می‌فرماید: {وَما أَرْسَلْناکَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِینَ} (انبیاء/107)؛ یعنی تو رحمتی هستی که به‌سوی همه جماعت‌های بشری فرستاده شده‌ای و نه‌تنها عرب، تا حاکمیت اسلام، به غلط، به امپراتوری عرب تعبیر گردد.

ب) از نخستین مسلمانان

مونتگمری، تنها در این مقاله نیست که علی علیه السلام را «از اولین مسلمانان» و نه «اولین مسلمان» معرفی می‌کند؛ بلکه او در نوشته دیگر خود با نام (محمد، پیامبر و دولتمرد (Muhammad; Prophet and Statesman)) که توسط انتشارات دانشگاه آکسفورد به‌چاپ رسیده است، افراد دیگری از جمله زیدبن حارث و یا ابوبکر را به‌عنوان اولین مسلمان معرفی نموده و علی علیه السلام را در رده‌های بعدی می‌داند (Muḥammad: Prophet and Statesman By William Montgomery Watt, Oxford University Press, 1974, Pages 34-35) این در حالی است که علاوه بر تمامی کتب حدیثی و تاریخی شیعه (ر.ک: شیخ مفید، الفصول‌المختارة، ص۲۷۴: «هَذَا اِبْنُ أَخِی مُحَمَّدُبْنُ عَبْدِاَللَّهِ وَهَذَا عَلِی‌بْنُ أَبِی‌طَالِبٍ وَهَذِهِ اَلْمَرْأَةُ خَدِیجَةُ بِنْتُ خُوَیلِدٍ، وَاَللَّهِ مَا عَلَی وَجْهِ اَلْأَرْضِ أَحَدٌ یعْبُدُ اَللَّهَ بِهَذَا اَلدِّینِ إِلاَّ هَؤُلاَءِ اَلثَّلاَثَةُ»؛ و ر.ک: الکوفی، الفتوح، ج۱، ص۲۸۲و۲۹۵: «أنّ علیا علیه السلام أول من آمن باللّه و رسوله و...)، در کتب مختلف اهل‌سنت نیز، از جمله صحاح ستّه به‌عنوان مهم‌ترین آن‌ها، امیرالمؤمنین علیه السلام به‌عنوان «اولین مسلمان» و نه «از اولین مسلمانان» معرفی‌شده است (ترمذی، صحیح ترمذی، ج2، ص301؛ ابن‌‌حنبل‌، مسند احمد حنبل، ج5، ص21؛ ابوحنیفه، مسند ابوحنیفه، ص247؛ ابن‌حجر عسقلانی، الاصابة، ج4، قسم1، ص118؛ طبری، الریاض‌النضرة، ج2، ص182 به نقل از: کتاب فضائل پنج تندر صحاح شش‌گانه اهل‌سنت، ج1، ص308 و نسائی، السنن الکبری، ج۵، ص۴۴؛ بیهقی، السنن الکبری، ج۶، ص۲۰۷؛ هیثمی، مجمع‌الزوائد، ج۹، ص۱۱۹؛ صنعانی، المصنف، ج۱۱، ص۲۲۷؛ شیبانی، الأوائل، ص۷۹؛ طبرانی،‌ الأوائل،‌ ص۷۸؛ طبرانی، المعجم الکبیر، ج۱۱، ص۲۱؛ ابن‌عبدالبر، الاستیعاب، ج۳، ص۱۰۹۲؛ ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج۴، ص۱۱۸؛ زرندی حنفی، نظم دررالسمطین، ص۸۲) این نوشته مونتگمری در این مقاله از دایرةالمعارف آمریکانا و نیز در کتاب (محمد، پیامبر و دولت‌مرد)، برگرفته از منابع اهل‌سنت و آن هم بدون مراجعه و تتبع دقیق در همه منابع است؛ به‌نحوی که روایات

موجود در کتب مهمی که در پاورقی معرفی شدند، صراحت به این مطلب دارند که علی علیه السلام، اولین مسلمان است و حتی برخی از این منابع، به صراحت وصف اولین مسلمانی را از غیر علی علیه السلام نفی و انکار می‌کنند (ابن‌عبدالبر، الاستیعاب، ج۳، ص۱۰۹۲: «أول من أسلم علیّ أو أبوبکر؟ قال: سبحان‌الله! علیّ أوّلهما إسلاماً، وإنّما شبّه علی الناس لأنّ علیاً أخفی إسلامه من أبی‌طالب، و أسلم أبوبکر فأظهر إسلامه، ولاشک أنّ علیاً أولهما إسلاماً»). این نوع از بیان مطلب علمی و تاریخی که در بهترین حال، آن را تتبع ناقص در منابع و درواقع، غرض‌ورزی نویسنده می‌دانیم، شایسته پژوهش‌گری که نویسنده مقالات دایرةالمعارفی بوده و به‌عنوان اسلام‌شناس مشهور شده، نمی‌باشد. چنین تتبعات ناقص و غرض‌ورزی‌هایی در سایر نوشته‌های این نویسنده، قابل‌ردیابی است (از جمله قسمت «فاطمه» و «حسن و حسین» و ... که به‌قلم همین نویسنده است، به صراحت بیشتری نشان‌داده و بدون سند و ارجاعی، اعتقادات شیعه را نادرست و گاه افسانه می‌خواند!).

ج) نقل اغراق‌آمیز دلاوری‌های علی علیه السلام در نبردها

این نویسنده، در قسمت دیگری از مقاله کوتاه خود، نقل‌هایی را که از دلاوری‌های مکرر امیرالمؤمنین علیه السلام در تاریخ آمده را، اغراق‌آمیز می‌داند و این‌بار، این اغراق‌آمیزی را تنها به منابع شیعی (ازجمله: آقا بزرگ تهرانی، أعیان‌الشیعة، ج‏1، ص384؛ جعفریان، سیره رسول خدا|، ص516؛ مجلسی، بحارالأنوار، ج‏41، ص84؛ مفید، الإرشاد، ج‏1، ص85؛ جعفریان، سیره رسول خدا(صلی الله علیه و آله وسلم)، ص559؛ المفید، الإرشاد، ج‏1، ص98 و... ضمناً علامه امینی در الغدیر از ده‌ها منبع تاریخی برای رشادت‌های امیرالمؤمنین علیه السلام گزارش‌هایی را نقل نموده است. از جمله رک: امینی، الغدیر، ج7، ص10ـ14) نسبت نمی‌دهد، بلکه گویا حتی مطالب نقل‌شده از رشادت‌های امیرالمؤمنین علی علیه السلام در منابع اهل‌سنت (طبرسی، إعلام‌الوری، ج‏1، ص178؛ الحموی الشافعی، فرائدالسمطین، ج‏1، ص258؛ القندوزی، ینابیع المودة، ج‏1، ص154؛ ابن‌حجر العسقلانی، الإصابة، ج‏4،

ص466) به مذاق وی خوش نیامده، آن‌ها را سراسر اغراق‌آمیز و افسانه‌ای می‌داند!

مونتگمری در نوشته‌ها و از جمله مصاحبه‌ای که در اواخر عمر خود داشته (http://www.alastairmcintosh.com/articles/2000_watt.htm ، مراجعه در تاریخ 22/8/98)، قرآن را کتابی می‌داند که تحریف در آن راه ندارد و همه آن صحیح است؛ در عین‌حال از این نکته نیز غافل است که شأن‌نزول برخی از آیات قرآن، مناقب و ویژگی‌ها و بعضاً رشادت‌های امیرالمؤمنین علیه السلام است (برخی منابع رشادت حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام و صلابت و فرماندهی ایشان در غزوه ذات‌السلاسل را سبب نزول سوره «و العادیات» در شأن ایشان می‌دانند؛ از جمله: ر.ک: العاملی، الصحیح من السیرة النبی‌الأعظم، ج‏20، ص214 به‌نقل از آن، نوری، مستدرک‌الوسائل، ج4، ص161 و مجلسی، البحارالانوار، ج20، ص308 و ج21، ص80؛ یوسفی غروی، موسوعة‌التاریخ الإسلامی، ج2، ص574؛ امین‌الاسلام طبرسی، إعلام‌الوری، ج1، ص382؛ اربلی، کشف‌الغمة، ج1، ص230؛ مفید، الإرشاد، ج1، ص162؛ حلی، المستجاد فی الإرشاد، ص100؛ ابن‌شهرآشوب، مناقب آل أبی‌طالب، ج1، ص174 و شرف‌الدین، النص و الإجتهاد، ص336؛ حلی، کشف‌الیقین، ص151؛ محقق کرکی، تأویل‌الآیات، ج2، ص840).

این تناقض در گفتار نویسنده را، مجدداً در بهترین حالت، به تتبع ناقص وی در منابع اسلامی نسبت می‌دهیم، درحالی‌که نوشته‌های دیگر او، مملو از غرض‌ورزی‌های مکرر نسبت به شخصیت‌های مورد اعتماد و اعتنای شیعه است.

د) انتخاب به خلافت در مدینه فقط

این خاورشناس، در ادامه مقاله خود، انتخاب امیرالمؤمنین علیه السلام به خلافت را، فقط از سوی مسلمانان مدینه می‌داند، نه از سوی همه! درحالی‌که شواهد تاریخی خلاف این ادعا را گواهی می‌دهد. بدین‌نحو که معترضان به فساد خلیفه سوم که از بلاد مختلف از جمله یمن و مصر و... در مدینه جمع شده بودند، پس از واقعه قتل عثمان، سه روز بدون خلیفه

بودند که پس از سه روز به‌نحوی که در کتب مختلف تاریخی ذکر شده، اهالی شهرها و بلاد مختلف که در مدینه حاضر بودند با امیرالمؤمنین علیه السلام بیعت کردند. شرح مختصری از واقعه بیعت در الغارات بدین‌نحو به نقل از علی علیه السلام آمده که: «بر سر من ازدحام کردید، تا گمان بردم، یکدیگر را خواهید کشت، یا مرا خواهید کشت، گفتید: با ما بیعت کن، دیگری را نیابیم و جز تو را نپسندیم، با ما بیعت کن؛ متفرق نشویم و اختلاف کلمه نخواهیم داشت. من با شما بیعت کردم و مردم را به بیعت خود فراخواندم و هرکه به دل‌خواه با من بیعت کرد، پذیرفتم و هرکس سر باز زد او را وادار بدان نکردم و به‌حال خود گذاردم. طلحه و زبیر بیعت کردند و اگر نکرده بودند، من به زور آن‌ها را وادار نمی‌کردم.» (ثقفی کوفی، الغارات، ص131ـ132).

ابن‌اعثم نیز در الفتوح ماجرا را این‌گونه می‌نویسد: «همه مردم اعم از مهاجر، انصار و شورشیان، بعد از قتل عثمان در مسجد جمع شدند. افرادی چون عمار یاسر، ابوالهیثم‌بن تیهان، رفاعةبن رافع، مالک‌بن عجلان، ابوایوب و خالدبن یزید، شیفته‌تر از دیگران بودند و عمار یاسر درباره فضایل علی علیه السلام سخن گفت. پس علی علیه السلام خواست، مردم با طلحه و زبیر بیعت کنند و آن‌ها نپذیرفتند و علی علیه السلام را به لحاظ سابقه، فضیلت و قرابت با رسول خدا(صلی الله علیه و آله وسلم) مناسب‌تر دانستند و با او بیعت کردند. فردای آن‌روز، مهاجران، انصار، اشراف، بزرگان عرب و عجم، مردم طبقات متوسط، موالی، حشم و هرکس در مدینه بود، همه با رضایت با علی علیه السلام بیعت کردند.» (ابن‌اعثم کوفی، الفتوح، ص389ـ392).

مقدسی نیز می‌نویسد: «چون عثمان کشته شد، همگان به‌صورت علنی با علی علیه السلام بیعت کردند و جز مردم شام و معاویه، همه خلافت او را پذیرفتند.» (مقدسی، آفرینش و تاریخ، مجلد 1تا3، ص874ـ875).

در منابع دیگر نیز اقوالی شبیه به چندمورد ذکرشده وجود دارد که خلاف ادعای مونتگمری، در انحصار بیعت با علی علیه السلام، تنها توسط مردم مدینه است که ذکر آن‌ها به طول

می‌انجامد.

هـ) جنگ صفین، علیه اعراب سوریه

نویسنده مقاله «علی»، در ادعای نابه‌جای دیگری، جنگ صفین را بر علیه معاویه و اعراب سوریه می‌داند و می‌نویسد: «جنگ صفین در سال 657 علیه معاویه و اعراب سوریه، زمانی متوقف شد که ....» که این ادعا نیز نادرست است. چراکه جنگ صفین، نه جنگ عرب عراقی و سوری، به‌عنوان یک جنگ جغرافیایی باشد، بلکه جنگی با معیار و میزان «حق و باطل» و نیز در مسیر اهداف حکومت و تمکین معاویه از خلیفه و حاکم سرزمین‌های اسلامی بوده است؛ هرچند که نهایتاً لشگریان معاویه هم اغلب از مردمان سرزمین شام و سوریه بوده‌اند. شاهد این مدعا نیز وجود افرادی از مدینه و یا عراق در میان لشگر معاویه (ر.ک: ابن‌مزاحم، وقعه صفین، ص۱۹۵، ۴۲۹، ۴۶۱، ۵۵۲ و ۴۵۵؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۲، ص۳۹۲ و ج۳، ص۹۱: یاران معاویه شامل این افراد می‌شدند: عمروبن عاص، عبیدالله‌بن عمر، ذوالکلاع، عبدالرحمن‌بن خالد‌بن ولید، عبدالله‌بن عمروبن عاص، مروان‌بن حکم، معاویة‌بن حدیج، ضحاک‌بن قیس، بسربن أرطاة، شرحبیل‌بن ذوالکلاع و حبیب‌بن مسلمه) است که نشان می‌دهد نبرد میان دو لشگر، نبرد بر سر جغرافیا و خاک نبوده، بلکه نبرد بر پایه ایمان و کفر و حق و باطل است.

و) پذیرش حکمیت توسط علی علیه السلام، دلیل پایان جنگ صفین

مونتگمری در ادامه ادعای خلاف‌واقع فوق، ادعای دیگری را مطرح می‌نماید و می‌نویسد: «جنگ صفین در سال 657 علیه معاویه و اعراب سوریه، زمانی متوقف شد که علی علیه السلام موافقت کرد تا ادعای خود نسبت به خلافت را به دو حَکَم واگذار کند.» در این نوشته، نویسنده مقاله، به اشتباه، پذیرش حکمیت را به‌نحوی ظاهراً اختیاری به امیرالمؤمنین علیه السلام نسبت می‌دهد، درحالی‌که پذیرش حکمیت، امری نبود که به اختیار خود حضرت باشد؛ بلکه تحمیل بر ایشان شد؛ حتی شدت تحمیل این امر بر ایشان به‌حدی بود

که حضرت نتوانست نمایندگان خود (مالک اشتر و یا ابن‌عباس) را برای مذاکره و حکمیت ارسال نماید و بالاجبار و بدون رضایت و بنابه اصرار لشگریان، ابوموسی اشعری را برای مذاکره فرستادند (ابن‌اعثم، الفتوح، ج۴، ص۱۹۷ـ۱۹۸).

دلیل و یا حداقل شاهد دیگری که برای عدم‌قبول حکمیت توسط علی علیه السلام می‌شود ارائه داد این است که حضرت پس از ساده‌لوحی ابوموسی در خلع علی علیه السلام از خلافت و خیانت عمروبن عاص در واگذاری خلافت به معاویه، حاضر به پذیرش نتیجه حاصله از این مذاکره و حکمیت غدّارانه نشد، و لشگریان خود را برای ادامه نبرد با معاویه فراخواندند (ابن‌مزاحم، وقعة صفین، ص۵۱۳ـ۵۱۴؛ بلاذری، انساب‌الأشراف، ج۳، ص۱۱۴و۱۲۲؛ طبری، تاریخ‌الطبری، ج۵، ص۶۳و۷۲و۷۸؛ مسعودی، مروج‌الذهب، ج۳، ص۱۴۴)؛ هرچند که شهادت حضرت، مانع از ادامه نبرد با معاویه شد.

ز) قتل عام ناراضیان از حکومت علوی

نویسنده در ادامه، امیرالمؤمنین علیه السلام را متهم به قتل‌عام ناراضیان خود (خوارج نهروان) نموده است: «... همان ناراضیانی که در سال 658 به آن‌ها حمله کرد و قتل عامشان نمود».

این قضاوت و چینش جملات، ناصحیح و خطا است؛ چراکه حضرت هیچ‌گاه با افراد، صِرفاً به‌خاطر ناراضی‌بودن از حکومت خود، به نبرد برنخاستند؛ بلکه در همه‌جا، و مخصوصاً در مورد خوارج نهروان، پس از نصیحت‌ها و نامه‌نگاری‌ها و مذاکرات متعدد (بلاذری، انساب‌الاشراف، ج۲، ص۳۵۲) که منجر به هدایت و خروج (دینوری، اخبارالطوال، ص۲۱۰) بیش از شش‌هزار نفر از میان لشگر خوارج بود (محمدی ری‌شهری، موسوعة الامام علی‌بن ابی‌طالب، ج6، ص333ـ340)، با باقیمانده‌ها به جنگ پرداخت. دلیل نبرد با افراد باقیمانده در گروه خوارج نیز، نه به‌خاطر نارضایتی ایشان، بلکه به‌جهت انحرافات عقیدتی (ر.ک: رازی، الزینة فی الکلمات الاسلامیة العربیة، قسم ۳، ص۲۸۲؛ بغدادی، اصول‌الدین، ص۳۳۲؛ بغدادی، الفرق بین الفرق، ص۷۳؛ ابن‌حزم

اندلسی، الفصل فی الملل والاهواء والنحل، ج۲، ص۱۱۳؛ ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج۸، ص۱۱۳.) و عملی (طبری، تاریخ‌الطبری، ج۵، ص۸۰ ـ۹۲) و خروج بر علیه امام حق، بوده است. امام علی علیه السلام تا زمانی‌که خوارج دست به شمشیر و قیام بر علیه امام حق و خونریزی نبرده بودند، جنگ با آنان را آغاز نکرد (بلاذری، جمل من أنساب‌الأشراف، ج۳، ص۱۲۶، ۱۳۳؛ طبری، تاریخ‌الطبری، ج۵، ص۷۲ـ۷۴؛ مسعودی، مروج‌الذهب، ج۳، ص۱۴۴؛ ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۳، ص۳۳۵).

ح) کشته‌شدن به‌خاطر انتقام‌جویی شخصی

شهادت و یا به‌قول نویسنده، قتل حضرت، توسط فردی بیان‌شده که انگیزه‌اش انتقام‌جویی شخصی! بوده است. این بیان، تقلیل ماجرا به یک جریان شخصی و نه عقیدتی یا سیاسی است؛ درحالی‌که تمام شواهد، بر غیرِشخصی‌بودن مخالفت خوارج با امیرالمؤمنین علیه السلام اشاره دارد؛ ابن‌ملجم مرادی یکی از ده‌نفر زنده‌مانده پس از جنگ نهروان بود (مسعودی، مروج‌الذهب، ص۲، ص۳۸۵) که نهایتاً موفق شد با شمشیر زهرآگین، در صبح روز نوزدهم ماه رمضان سال 40ق، با ضربتی امام علیه السلام را مجروح سازد که امام علیه السلام پس از تحمل جراحت، در روز بیست و یکم به شهادت رسید.

ط) بی‌کفایتی در حکمرانی

نویسنده، امیرالمؤمنین علیه السلام را دولت‌مردی می‌داند که کفایت نداشت! برای این گفته خود نیز هیچ استناد و ارجاعی ندارد.

البته شاید بشود این گفته نویسنده، با توجه به مبانی فکری مادی و عدم تمایز بین حق و باطل، تا حدی توجیه باشد!! چرا که در سیاست به معنای ماکیاولیستی، اصلْ سوارشدن بر مَرکَب حکومت و حکمرانی است و روش و شیوه آن مهم نیست؛ لذا باید با افرادی هم‌چون معاویه سازگاری کرد و نبرد با او برای تمکین وی به احکام اسلام، عملی نابخردانه است! اما در سیاستی که امیرالمؤمنین علیه السلام دنبال می‌کند، نمی‌شود کسانی با شاخصه‌های

شخصیتی و عقیدتی و عملکردی در تراز معاویةبن ابی‌سفیان را به نام اسلام تحمل نمود.

ضمناً مونتگمری در نوشته خود که امیرالمؤمنین علیه السلام را متهم به بی‌کفایتی می‌کند، دلیلی جز عدم‌تحمل معاویه نیاورده و به قضایای اطراف این مسئله نمی‌نگرد؛ چراکه اگر او خوب به تاریخِ بعد از امیرالمؤمنین علیه السلام و اقدامات و خونریزی‌های دهشت‌ناک معاویه (یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۱۶۲ـ۱۶۳؛ الطبری، تاریخ‌الطبری، ج۴، ص۲۰۷) و این‌که با خدعه و نیرنگ، به اسم اسلام، خلافت را عهده‌دار شد، ولی پس از صلح با امام حسن علیه السلام، با پاره‌کردن صلح‌نامه اعلام نمود که من نه برای نماز و زکات و روزه، بلکه به‌خاطر حکومت بر شما با حسن‌بن علی و پدرش جنگیدم، شاید به قسمتی از دلایل عدم تحمل معاویه توسط علی علیه السلام پی می‌برد و نیز او در واردکردن چنین اتهامی به امیرالمؤمنین علیه السلام به هیچ سند و مدرکی ارجاع و استناد نداده، دلایل خود را نیز برنمی‌شمارد.

ی) کسب احترام بعد از مرگ!

او، علی علیه السلام را کسی می‌داند که «بعد از مرگش بین شیعه احترام فراوانی به‌دست آورده است»!

این گفته او نیز ناشی از عدم‌شناخت منشأ شیعه و توجه به برخی گفتارهای نادرست مخالفان در تاریخ نشو و پیدایش شیعه است که به دوره‌های بعد از رسول خدا(صلی الله علیه و آله وسلم) و حتی سده‌های بعدی نسبت می‌دهند!

لکن شیعه، از همان دوره رسول خدا(صلی الله علیه و آله وسلم) همراهی خود با امیرالمؤمنین علیه السلام را اثبات نمود و پس از رسول‌الله(صلی الله علیه و آله وسلم) نیز همین رویه را ادامه داد.

قبول امامت علی علیه السلام نیز اقتضا دارد در زمان حیات ظاهری و پس از آن نیز، دارای احترام ویژه باشد که کسانی چون سلمان و ابوذر و مقداد و عمار (محمدی اشتهاردی، سیمای مقداد، ص90) و... به‌عنوان ارکان شیعه که از زمان حیات رسول خدا(صلی الله علیه و آله وسلم)، توفیق همراهی با علی علیه السلام را داشتند (ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغة، ج۱، ص۱۳۷ـ۱۳۸؛ شیخ

صدوق، الخصال، ص۴۶۱ـ۴۶۵)، شکل و چگونگی احترام به امام در دوره حیات را به اثبات رساندند. شیعیان دیگر نیز پس از شهادت ایشان، هماره ایشان را باعنوان امام اول خود و خلیفه برحق رسول الله(صلی الله علیه و آله وسلم) مورد تکریم قرار داده و خواهند داد.

نکته دیگری که ذیل همین عنوان بدان اشاره می‌شود این‌که، مونتگمری، شیعه را کسانی می‌داند که مدعی جانشینی به حق علی علیه السلام برای پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله وسلم) هستند؛ این‌که چنین اعتقادی که همراه با ادله عقلی و نقلی فراوان و غیرقابل‌انکار است، «ادعا» خوانده شود، از یک محقق تازه‌کار بعید است، چه رسد به خاورشناس و اسلام‌شناسی مانند او. این نوشته او به‌معنی طرف‌داری یک‌جانبه و بدون‌مطالعه در منابع اسلامی و یا غرض‌ورزی اوست که بدون ذکر دلیل، عملاً نظریه مخالف را پذیرفته و در چند کلمه خود انعکاس داده است (ر.ک: تقی‌زاده داوری، تصویر شیعه در دایرةالمعارف آمریکانا، ص298ـ300).

لازم به‌ذکر است که مقالات دیگر مونتگمری وات در این دایرةالمعارف نیز، نشان از تاثیرپذیری شدید او از اهل‌سنت متعصب است... از جمله مقاله او در مدخل ابوبکر... او ناآگاهی و حتی خشم و کینه خود را نسبت به شیعه، در مداخل دیگر این دایرةالمعارف، از جمله قسمت «فاطمه» (همان، ص304) و «حسن و حسین» (همان، ص209) و... به صراحت بیشتری نشان‌داده و بدون سند و ارجاعی، اعتقادات شیعه را نادرست و گاه افسانه می‌خواند!

نتیجه

با توجه به اهمیت فوق‌العاده دایرةالمعارف‌ها در کسب اطلاعات اولیه نسبت به موضوعات، ضرورت دارد مقالات دایرةالمعارفی به‌صورتی عالمانه و دقیق و به‌دور از یک‌سونگری و غرض‌ورزی تدوین گردد. دایرةالمعارف آمریکانا که به‌عنوان قدیمی‌ترین دایرةالمعارف انگلیسی زبان جهان محسوب می‌شود و به‌خاطر این قدمت دارای شهرت و ارزش خاصی است، در مقالات خود دارای ایرادات فراوانی است. در این نوشته که فقط به

نقد مقاله کوتاه «علی Ali» در این دایرةالمعارف پرداختیم، با استفاده از منابع مختلف تاریخی و حدیثی از اهل‌سنت و شیعه، اشتباهات متعدد نویسنده مشخص و توضیحاتی در این زمینه ارائه شد که امید است جوامع علمی و خود متولیان این دایرةالمعارف باتوجه به این نقدهای علمی، درصدد جبران اشتباهات خود در این مقاله و مقالات مشابه دیگر در ویرایش‌های آتی این دایرةالمعارف برآیند. در این نوشته به اشتباهات نویسنده در برخی زمینه‌ها، از جمله: محدودکردن حکومت اسلام به‌عنوان امپراتوری عرب، تشکیک و تحریف در اسلام‌آوردن علی علیه السلام، اغراق‌آمیز دانستن نقل دلاوری‌های امیرالمؤمنین علیه السلام، انتخاب توسط اهل مدینه فقط، بی‌کفایتی در مدیریت و حکمرانی، کسب احترام بعد از مرگ و ... اشاره شده و با ارجاع به مستندات تاریخی و روایی، با توجه به محدودیت ظرفیت مقاله علمی، تا حد بسیار مختصری به اصل ماجرا اشاراتی رفته است.

منابع

University Press, 1974

سایت‌ها

خاورشناسان و ویژگی‌های شخصیتی امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)

اشاره

محسن مدنی‌نژاد⁽¹⁾

چکیده

بررسی ابعاد زندگی و سیره افراد با عظمت در تاریخ، خود امری است نیازمند دقت و بررسی‌های تاریخی و غور در کلمات و عبارات سیره‌نگاران؛ مخصوصاً اگر چنین شخصیتی دارای ساحات و ابعاد شخصیتی متنوع باشد و از دیگر سو، افراد با انگیزه‌های گوناگون و چه‌بسا به‌صورت غیرمنصفانه بخواهند با چنین شخصیت‌هایی مواجهه شوند. در این‌میان از اواخر قرن هجدهم میلادی، به‌صورتی رسمی در مغرب زمین، تحقیقات و مطالعاتی پایه‌گذاری شد از آن تعبیر به شرق‌شناسی (استشراق) شد. در این پدیده و رویکرد (مکتب) اندیشمندانی از غرب با مطالعه تمدن ویژه سرزمین‌های مشرق‌زمین و آموختن زبان و فرهنگ و آداب و رسوم مردم مشرق، به نظریه‌پردازی و تنظیم و تحلیل وقائع این سرزمین‌ها پرداختند. که عمدتا با پیچیدن نسخه‌های غربی برای جوامع شرقی توسط مستشرقین همراه بوده است. نگارنده این مقاله در صدد است با مراجعه به منابع و مصادر مکتوب و گزارشات موجود در کتب، نحوه برخورد برخی از مستشرقین را با زوایای مختلف زندگی امیرالمؤمنین(علیه السلام) را بررسی نموده و نحوه اظهارنظر و صحت و سقم اظهارات ایشان را به بوته تحلیل و نقد گیرد.

کلیدواژه‌ها: امیرالمؤمنین(علیه السلام)، استشراق، رویکردهای خاورشناسان، مباحث مرتبط با امیرالمؤمنین(علیه السلام)

مقدمه

ویژگی‌های شخصیتی که امیرالمؤمنین(علیه السلام) در خود جای داده است، از وی چنان

شخصیت بی‌نظیر علمی و عملی و معنوی ساخته است که حتی دشمنان ایشان نیز در زمان خود بارها به این حقیقت اشاره نموده‌اند. وجود همین ویژگی‌های شخصیتی در ایشان، سبب توجه اندیشمندان غیرمسلمان و مستشرقین غربی به امام علی(علیه السلام) شده است. نویسنده معتقد است به دلیل اهمیت اطلاع مسلمانان و پیروان سایر ادیان و نیز اهمیت ارائه شخصیت‌های ویژه به‌عنوان الگو (مدلینگ اخلاقی و انسانی) و نیز به‌دلیل یک‌دست و یکسان‌نبودن رویکردهای روشی مطالعاتی و نظریات ارائه‌شده مستشرقین درباره امیرالمؤمنین(علیه السلام)، مسئله مستشرقین و روش‌ها و نظرات ایشان درباره این شخصیت ویژه، نیازمند واکاوی و تعمق گسترده‌تر می‌باشد تا تصویر ارائه شده مستشرقین از شخصیت‌های ویژه اسلامی و حتی مسائل و قضایای اسلامی، به‌صورت واقع‌نماتر به جهان عرضه گردد و اگر اشتباه یا تعمد یا غیرصوابی در این میان هست، روشن و آشکار گردد.

مکتب خاورشناسی و اهداف خاورشناسان

استشراق (خاورشناسی) در لغت از کلمه (Orient) به‌معنای «شرق» و «جهت طلوع خورشید» است. «راجر بیکن» طراح اصلی کرسی تدریس زبان‌های شرقی در دانشگاه‌های قرون وسطایی (1214-1294م) با هدف مطالعه عمیق‌تر آداب، رسوم و اعتقادات اعراب (فرهنگ آنان) جهت نفوذ بهتر و آسان‌تر در میانشان (الدسوقی، سیر تاریخی و ارزیابی اندیشه شرق‌شناسی، ص64) می‌باشد.

استشراق در اصطلاح عام⁽¹⁾

عبارت است از: پژوهش‌هایی است که توسط غربی‌ها در خصوص میراث شرق و به‌ویژه مسائل مرتبط با (تاریخ، زبان، ادبیات، هنر، علوم، عادات و سنن آن) انجام پذیرفته و می‌پذیرد. و از چهره‌های معروف مستشرقین می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: آن ماری شیمل آلمانی (1922م)، گلدزیهر مجاری یهودی و متعصب (1850-1921م)، ویلیام مونت گمری وات مسیحی (1909م)، ویلفرد مادلونگ (تولد 1930م)،

هنری کربن (1903-1979م) و ...

علیرغم سختی ارائه تعریفی واحد و جامع از استشراق، می‌توان استشراق را این‌چنین تعریف کرد: پژوهش‌های غربیان درباره میراث شرق، مخصوصاً مسائل: تاریخ، زبان، ادبیات، هنر، علوم، عادات و سنن آن را گویند (علی الصغیر، خاورشناسان و پژوهش‌های قرآن، ص13؛ الدسوقی، سیر تاریخی و ارزیابی اندیشه شرق‌شناسی، ص88؛ زقزوق، الخلفیة الفکریة للصراع الحضاری، ص18).

اهداف استشراق و مستشرقین

اهداف مستشرقین را از پروژه‌های خاورشناسانه خود، چند هدف را می‌توان شمرد:

الف) انگیزه و اهداف استعماری، مخصوصاً مستشرقین فرانسوی و انگلیسی، به جهت سطح وسیع مستعمرات فرانسه و انگلستان (که شاید بتوان گفت قوه محرکه اصلی در این دسته از مطالعات همین‌وجه باشد) (الدسوقی، سیر تاریخی و ارزیابی اندیشه شرق‌شناسی، ص141-193) که در تاکید همین مسئله دکتر سید علیم اشرف چنین می‌گوید: «بدون شک هر دو به‌دنبال تسلط جهان غرب بر مشرق‌زمین به‌طور عام و به‌طور خاص در ابعاد مختلف اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی، اخلاقی و دینی هستند».

ب) انگیزه‌های تبشیری مسیحی.

ج) گرفتن عنصر نقش‌آفرینی اجتماعی - سیاسی از دین، با ترغیب مسلمانان به تصوف و عرفان و آخرت‌گرایی منعزل از اجتماع و دنیا.

د) انگیزه‌های روشن‌گرانه و اهداف علمی، مخصوصاً در قرن نوزدهم میلادی (پورطباطبائی، مجله حسنا، ش5و6، ص12-15) که از این دسته مستشرقان می‌توان به افرادی چون: ادوارد سعید، جرج جرداق مسیحی، یوهان یاکوب رایسکه، یوهان فوک، و … اشاره کرد (زمانی، شرق‌شناسی و اسلام‌شناسی غربیان، ص136).

هـ) ارائه نمونه خشن و بیرحم از مسلمانان و شخصیت‌های ویژه اسلامی هم‌چون

پیامبر(صلی الله علیه و آله) و امام علی(علیه السلام).

و) تخطئه احکام و اصول اجتماعی اسلامی مهمی چون: امر به معروف و نهی از منکر، جهاد، و ... با عناوین ظاهرسازانه‌ای چون آزادی، حقوق بشر، حقوق زنان و ... .

ز) ایجاد تفرقه و بدبینی میان مسلمانان با ابزارهای گوناگونی چون: قبیله‌گرایانه، و تعصبات مذهبی، زبانی و ... دمیدن در نقشه‌های تجزیه‌کننده جهان اسلام با ایجاد نهضت‌ها و فرقه‌هایی ساختگی چون: پان ترکیسم، پان عربیسم یا بابیت و بهائیت و ...

ح) فراهم‌کردن زمینه‌های اجتماعی و جامعه‌شناختی از بین‌بردن مقوّمات فرهنگی - اجتماعی در جهان اسلام در اموری چون: ایجاد گسست در نظام خانواده در اسلام با مبارزه با عفت و حجاب اسلامی به بهانه محدودیت آزادی زن و نیز تحقیر و کم جلوه‌دادن نقش زن مسلمان.

ط) ارائه محرفانه از مسائل مختلف اسلامی: مسئله آزادی انسان، قضا و قدر، دنیا، زن، اندیشه و تفکر، تحریف قرآن کریم، زنان پیامبر(صلی الله علیه و آله)، معراج ایشان، و ... (امینی، الغدیر، ج3، ص10-26و323-330).

مکتب خاورشناسی و انواع روش‌های مطالعات خاورشناسان

به علت سابقه نه‌چندان مثبت پژوهش‌های شرق‌شناسانه، تاکنون بسیاری از محققین در آثار مستشرقین به‌دنبال کشف نیت و هدف مستشرقین بوده‌اند که آیا آن‌ها با نیتی استعماری یا تبشیری و ... به پژوهش‌های مستشرقانه پرداخته‌اند یا نه؟ و همین امر سبب شده تا کمتر به بررسی انواع روش‌های مستشرقین در پژوهش‌های اسلام‌شناسانه یا شیعه‌شناسانه‌شان بپردازند. اگرچه برخی اصل جریان خاورشناسی را از جهت تغییر نگرش و کلیت مواجهه‌شان با پدیده‌های اسلامی به دو دوره قبل و بعد از سال 1975 تقسیم کرده‌اند، بدین‌معنا که خاورشناسان تا قبل از این تاریخ به‌دنبال اصالت یا عدم اصالت قرآن، الوهیت اسلام و شخصیت تاریخی داشتن یا نداشتن رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بودند و این مطلب را

کنکاش می‌کردند که آیا وی تحت‌تأثیر آموزه‌های مسیحی یا یهودی بوده یا نه؛ اما بعد از این تاریخ مستشرقان به این نتیجه رسیدند که واقعیت این است که در عصر حاضر یک میلیارد و نیم نفر مسلمان در دنیا اعتقاد به اسلام و قرآن دارند، پس آن‌ها باید وضع موجود را بررسی کنند (پورطباطبائی، مجله حسنا، ش5و6).

به‌همین‌دلیل در این قسمت از مقاله پیش‌رو برآنیم تا به بررسی دو نوع روش از روش‌هایی که خاورشناسان در پژوهش‌های خود آن‌ها را به‌کار می‌گرفته‌اند، اشاره کنیم:

أولاً: روش تاریخ‌مدار: مستشرق در این روش سعی می‌کند تا مؤلفه‌های اعتقادی، اجتماعی و ... جامعه هدف را براساس ریشه‌های تاریخی تحولات بررسی کند. یعنی این‌که این مؤلفه‌ها به چه بستر تاریخی و حادثه‌ای مربوط‌اند. این روش را از اوایل قرن بیستم به بعد در آثار و پژوهش‌های اغلب خاورشناسان می‌توان مشاهده نمود. مستشرقینی چون: فان فلوتن، دار مستتر و گلدزیهر و البته هنوز هم برخی خاورشناسان در پژوهش‌های خود پایبند چنین روشی هستند. به‌عنوان نمونه در دیدگاه خاورشناسان تاریخ‌مدار مؤلفه‌هایی چون: اندیشه امامت و یا مهدویت، مؤلفه‌هایی است ساختگی و جعلی که زائیده اوضاع سیاسی - اجتماعی یا سر خوردگی فردی و روان‌شناختی است. و افرادی مثل فان فلوتن به‌دنبال کارکردها و اهدافی است که چنین مسائلی در تحولات تاریخی و سیاسی در پی دارد. به‌نحوی که ریشه اندیشه مهدویت در شیعه را تحت‌تأثیر داستان‌های جعلی و از اسرائیلیات می‌داند تا بدین‌وسیله شیعیان بتوانند حکومت بنی‌امیه را سرنگون کنند و از این قبیل می‌داند بحث‌هایی چون: بازگشت عیسی، پیشگویی درباره سرنوشت و پایان جهان، ظهور دجال و ... (فلوتن، تاریخ شیعه و علل سقوط بنی‌امیه، ص148-150).

در همین دسته از پژوهشگران «جیمز دار مستتر نی» قرار می‌گیرد که نگاهی تاریخ‌مدار به قضایا دارد، برخلاف هانری کربن که نگاهی پدیدارشناسانه و کلان به مسائل در مکاتب دارد که خود را در قالب یک معتقد به جریانی خاص قرار می‌دهد، تا بتواند بهتر مسائل را

تجزیه و تحلیل نماید. ایگناس گلدزیهر نیز در آثارش از روشی مشابه نگاه و روش فلوتن و دار مستتر پیروی می‌نماید که درباره بررسی مؤلفه‌های مختلف تفسیری تاریخی از موضوع دارد (گلدزیهر، العقیده و الشریعة فی الاسلام، ص218) وی نگاهی صرفاً تاریخی به مسائل داشته و تمرکز مطالعاتی‌اش بر روی شرائط علّی و معلولی است و بیشتر به‌دنبال یافتن علل و ریشه‌های تاریخی - اجتماعی - سیاسی پدیده‌هاست (گیلانی، مهدویت از دیدگاه دین‌پژوهان غربی، ص126) به‌عنوان مثال اگر وی در مسئله امامت نگاهی تاریخ‌مند نمی‌داشت و با نگاهی پدیدارشناسانه با این مسئله مواجه می‌شد، به این نکته اذعان می‌نمود که مسئله امامت قبل از گرایش ایرانی‌ها به تشیع با تمامی ویژگی‌های کلامی‌اش و در صدر اسلام وجود داشته است و اولین شیعیان، غیرایرانی بوده‌اند. همان‌طور که در روایات نبوی به پدیده اندیشه مهدویت که قبل از قیام مختار صادر شده‌اند، وجود داشته است (طوسی، کتاب الغیبة، ص96-97؛ ابن‌ابی‌زینب، غیبت نعمانی، ص89-90؛ صافی گلپایگانی، منتخب الأثر فی الإمام الثانی عشر، ج1، ص103-107).

ثانیاً: روش پدیدارشناسانه: مستشرق در این روش ضمن توصیف آموزه‌های جامعه هدف، در صدد بیان این نکته است که هر مؤلفه‌ای در درون نظام و سیستم اندیشه‌ای جامعه هدف، چه کارکرد و نقش‌آفرینی‌ای دارد. در میان مستشرقینی که در آثار و پژوهش‌های خود از روش پدیدارشناسانه پیروی می‌کنند، می‌توان به خاورشناسانی چون آنه ماری شمیل، هانری کربن و همیلتون گیب اشاره نمود. (جلونگر، ماهنامه سوره، ص301).

به عقیده «آنه ماری شیمل»، مستشرق در این روش سعی بر نفوذ به سطوح عمیق‌تر پدیده‌ها دارد و تا حقیقت قضایا را به‌صورتی دقیق موشکافی و بررسی نماید (شیمل، درآمدی بر اسلام، ص36) چنان‌چه «موریس کوروز» نیز «توصیف پدیدارها به همان نحو که خود را به‌وسیله خودشان نشان می‌دهند،» را از ویژگی‌های بارز روش پدیدارشناسانه دانسته و این شیوه را «تلاشی در راستای دریافت واقعیت‌ها در روشنایی خاص و غیرقابل

تأویل خود آن‌ها» دانسته است. (همان) در این شیوه عناصر و مؤلفه‌های اصلی خود پدیده، اهمیت بسیار زیادی دارند، اگرچه این پدیده در ارتباط با پدیده‌های اطراف خود سازگار نباشد (نصر، قلب اسلام، ص3).

سیدحسین نصر، خاورشناسان تابع دیدگاه پدیدارشناسانه را در مقابل خاورشناسان دارای دیدگاه تاریخی در بررسی مسائل اسلامی، در موضع اکثریت می‌داند (گیلانی، مهدویت از دیدگاه دین‌پژوهان غربی، ص29) اگرچه امثال هانری کربن در بررسی دیدگاه‌های فرقه‌های اسلامی از جمله مکتب تشیع، به منابع و متون اصلی هر فرقه‌ای مراجعه می‌کند، ولی در مقابل در پاره‌ای از موارد «آنه ماری شیمل» به سخنان شفاهی و مشاهدات خود از آداب و سنن رایج در بین عامه مردم اکتفا نموده است (گیلانی، مهدویت از دیدگاه دین‌پژوهان غربی، ص200) که باید گفت در این موارد اصول روش پدیدارشناسانه را مراعات نکرده است و حتی می‌توان گفت وارد حیطه تحلیل تاریخ‌مدار گردیده است. زیرا وی رجوعی به منابع و متون اصلی شیعه نداشته تا ریشه‌های اعتقادی شیعه را از آن منابع استخراج کند که اگر این روش را در پیش می‌گرفت؛ قطعا به نتایجی متفاوت و دقیق‌تر می‌رسید. به‌عنوان مثال محوری‌تر دانستن محمدبن حنفیه در مسائل کلام و الهیات شیعی به‌جای امام علی(علیه السلام) و یا امام باقر(علیه السلام) و یا امام صادق(علیه السلام) و وام‌دار دانستن اندیشه غیبت از او و نه روایات معتبر از نبی گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله)، ناشی از جهل آنه ماری شیمل به موضوع است (شیمل، درآمدی بر اسلام، ص160).

همیلتون گیب نیز از اصحاب روش پدیدارشناسانه است و برخلاف افرادی همانند گلدزیهر در بررسی اسلام، تئوری‌ها و فرضیاتی در ذهن ندارد تا متون اسلامی را مطابق با آن‌چه در ذهن او بوده تفسیر و معنا کند و خیالات خود را اثبات کنند، بلکه به‌دنبال اصل واقعیت با بررسی موشکافانه ماهیت و ابعاد خود پدیده بوده (حسینی طباطبائی، نقد آثار خاورشناسان، ص106) او بر خلاف دیگر خاورشناسان، منشأ پیدایش تشیع را ایرانی

نمی‌داند، بلکه این نوع نگاه غلط نسبت به منشأ پیدایش شیعه را ناشی از عقیده باطلی می‌داند که ایران را به‌عنوان موطن اصلی تشیع معرفی کرده است، - که هنوز هم رایج است - وی جهت تایید نظر خود مبنی بر غیرایرانی‌بودن منشأ تشیع، تاکید می‌کند که زرتشتیانی که اسلام می‌آوردند، به‌طور کلی پیرو مذهب تسنن بودند نه تشیع (گیب، اسلام: بررسی تاریخی، ص140) اگرچه آقای گیب نیز در پاره‌ای از مسائل اعتقادی تشیع مثل مبحث امامت و مهدویت و منشأ پیدایش تشیع تا حدودی از روش پدیدارشناسانه عدول نموده و با شیوه تاریخ‌مندانه به داوری پرداخته است. به‌عنوان مثال وی عقیده مهدویت در تشیع را متأثر از عقاید مسیحیان دانسته و آن را کار قصه‌گویان جامعه اسلامی دانسته است.

در مجموع باید گفت مستشرقان باید جهت رسیدن به تحلیل‌هایی دقیق و منطقی و بی‌طرفانه باید به منابع اصیل، دست اول و معتبر در اسلام‌پژوهی و شیعه‌پژوهی رجوع کنند تا با نگاهی دقیق‌تر، و با استنادات قوی و به‌صورتی محققانه بر موضوع و پدیده موردنظر خود احاطه یافته و درباره آن اظهارنظر کنند که نتیجه این امر حرکت به سمت پژوهش‌های عالمانه است که در دهه‌های اخیر می‌توان آن را از جانب اغلب مستشرقان مشاهده نمود. باید تعالیم اسلامی را از درون مطالعه کرد، برخلاف دهه‌های گذشته که شرق‌شناسان در پژوهش‌های خود نگاهی بیرونی داشته‌اند (موسوی، شرق‌شناسی و مهدویت، ص19).

در میان اسلام‌پژوهان و به‌خصوص شیعه‌پژوهان می‌توان «رابرت گلیو» را شیعه‌پژوهی دانست که مطالعات شیعی را از قید و بندهای رویکرد تبلیغی تبشیری مسیحی و غیرعالمانه برخی خاور‌شناسان غربی گسسته و در زمینه علمی‌کردن مطالعات ‌شیعی و کشف واقعیت و حقیقت و رساندن مخاطبین به دیدگاه‌های مستدل و واقع‌نگرانه کوشیده است (Gleave, 2007: 335) اگرچه متاسفانه در این عرصه باید گفت برخی آثار معروف و بزرگ مانند «کتاب تاریخ اسلام دانشگاه کمبریج» دچار افراط در به‌کارگیری روش تاریخ‌گرا، در بررسی مؤلفه‌ها و قضایای اسلامی شده‌اند و بنابه نظر برخی مستشرقان مشهور همانند «ادوارد

سعید» دارای معایب روشی زیادی نیز هستند. وی در این زمینه می‌گوید: «... نه‌تنها کتاب تاریخ اسلام تاریخ اسلام دانشگاه کمبریج، اسلام را به‌عنوان یک دین، بسیار بد می‌فهمد و عرضه می‌کند، بلکه هیچ ایده واحدی هم به‌منزله یک تاریخ از خود ندارد ... در صدها صفحه‌ای که جلد اول این تاریخ را به خود اختصاص داده است، معنا و مفهومی که از اسلام مستفاد می‌شود، ‌عبارت از یک سلسله جنگ‌های بی‌پایان، سلطنت‌ها، مرگ و میرها، ظهور و سقوط‌ها، آمدن و رفتن‌هاست که بخش عمده آن با یکنواختی هولناکی نوشته‌شده است.» (ادوارد سعید، شرق‌شناسی، ص538-539).

مستشرقان و زندگی امیرالمؤمنین(علیه السلام)

نام علی‌‌بن ‌ابی‌‌‌طالب(علیه السلام) در تمامی مطالعات و معرفی‌های هرچند نادرست و محرف از شیعه، و در اغلب مواردی که سخنی از شیعه به میان آمده، توجه غربیان را به خود جلب کرده است. در میان مستشرقین (نویسندگان غربی) می‌توان از رئیس اسقفان شهر صور «ویلیام صوری»، نام برد که وی از قدیمی‌ترین افرادی است که در نوشته‌های خود برای نخستین‌بار به شیعه اشاره می‌کند. وی اطلاعات ناقصش در باره تشیع را از رئیس حشاشین (اسماعیله) شام که شیخ‌‌الجبل بوده، کسب می‌کرده است. (مینوی، اسلام از دریچه چشم مسیحیان، ص۱۰۷-۱۰۸) وی به‌دلیل همین کمی اطلاع، معتقد بوده است که جبرییل(علیه السلام) در ابلاغ وحی به علی(علیه السلام) خطا کرده و به اشتباه، به پیامبر(صلی الله علیه و آله) ابلاغ وحی نموده است (Norman ,1993, 350). آقای فیلیپ خوری چنین به جایگاه والای امیرالمؤمنین(علیه السلام) در بین شیعیان و اهل‌سنت اشاره می‌کند: «علی در شیعیان معصوم و خطاناپذیر معرفی شده بودند؛ حتی نزد اهل‌سنت، به‌عنوان نمونه کامل سیادت عربی و مروت اسلامی شناخته شد.» (حتی، شرق نزدیک در تاریخ، ص234).

هم‌چنین امثال جوین ویل، تریپولی و ریکولدو دامونت کروس و ژاک دو ویتری، تحت‌تأثیر ویلیام، چنین ادعاهایی را ابراز کرده‌اند (احمدوند، کاوندی، کتاب علوم حدیث،

ش49).

لامنس کشیش؛ واردنمودن تهمت کم‌ذکاوتی به امیرالمؤمنین(علیه السلام)

بسیار عجیب است که لامنس در «دایرة‌المعارف الاسلامیة» ذیل مدخل «حسین» می‌نویسد: «ثابت شد که پسر (حسین) دو صفتی را که موجب هلاکت پدر (علی) شد، از او به ارث برده است، یعنی دو صفت بی‌ارادگی و کمی ذکاوت و هوشمندی.» Lammens,615)؛ جمعی از مستشرقین، ص427). وی گویا این سخنان را ناظر به عدم هوشمندی و ذکاوت در تدبیر امور سیاسی و حکومت‌داری در دوران حکومت، به امیرالمؤمنین(علیه السلام) مطرح کرده است؛ که همین اتهام را دیگر مستشرقان نظیر: اشپولر، گلدزیهر، والیری و... نیز مطرح کرده‌اند. که پر واضح است که چنین قضاوتی را باید براساس معیاربودن مظاهر دنیوی در نظر ایشان از آن‌ها شنید و نه براساس اصول و مبانی و ارزش‌های اسلامی. چنان‌که خود امام (علیه السلام) هم در رد برتربودن سیاست‌های خدعه و نیرنگ‌بازانه معاویه به این مطلب اشاره می‌نماید: «به خدا سوگند معاویه از من سیاست‌مدارتر نیست، اما او نیرنگ زده و مرتکب انواع گناهان می‏شود، اگر نیرنگ امری ناپسند نبود، من سیاست‌مدارترین مردم بودم...».

جرج جرداق؛ موضع‌گیری جرج جرداق نسبت به کلمات لامنس

علی‌پژوه مشهور و هم‌کیش لامنس یعنی جرج جرداق مسیحی از این سخنان خلاف‌واقع وی بسیار آشفته گردیده و این اتهام را نقد می‌کند و افکار این‌چنینی لامنس را خلاف روحیه و روش علمی دانسته و به شدت رد کرده است (جرداق، الامام علی(علیه السلام) صوت العدالة الانسانیة، ج5، 238-248). وی در هوش و ذکاوت خارق‌العاده امیرالمؤمنین(علیه السلام) چنین می‌گوید: «او بسیار زیرک و سریع‌الادراک بود. و راز دل مردم، هوس‌ها و خواست‌های درونی آنان را به‌خوبی می‌دانست.» (جرداق، روائع ‏نهج‏البلاغة، ص32؛ سراج، امام علی(علیه السلام) خورشید بی غروب، ص333) و اسکافی هم در باره فضل و

علم امام علی(علیه السلام) بسیار سخن گفته است (اسکافی، المعیار و الموازنة، ص262).

ولهاون

ولهاون در زمینه واردساختن این اتهام به امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌گوید: «وفاداری علی(علیه السلام) در پیمان صلح با معاویه، کار خلاف عقل و منطق نبود، زیرا علی(علیه السلام) با شیطان (معاویه) پیمان بسته بود و نمی‌خواست این پیمان را نقض کند.» (ولهاوزن، تاریخ سیاسی صدر اسلام: شیعه و خوارج، ص141).

واردنمودن تهمت شوخ‌طبعی و سبک‌سری

تهمت دیگری که لامنس به امام علی(علیه السلام) وارد کرده است، تهمت سبک‌سری و شوخ‌طبعی است. در این زمینه باید خاطرنشان کرد که اگر کسی آثار لامنس مخصوصاً کتاب «بررسی روزگار اُمویان»⁽¹⁾

لامنس را که چاپ بیروت در سال 1930 م است را بخواند، به‌خوبی متوجه کینه‌توزی او درباره بزرگان اسلام می‌شود. مثلا لامنس در فصل اول کتاب مذکور، تحت‌عنوان «درباره علیّ‌بن ابی‌طالب ⁽²⁾کوشیده است تا شأن امام علی(علیه السلام) را بکاهد و حتی او را که از جدّی‌ترین مردان تاریخ بشریت بوده، مردی سبک‌سر جلوه دهد.

درباره لامنس و شیوه شرق‌شناسانه‌اش، تاریخ‌پژوه محقق و منصف جناب استاد مهدی پیشوائی چنین می‌گوید: «روش بررسی‌های تاریخی لامنس، روشی منفی و متعصبانه و دور از انصاف و منطق علمی است. او برای اثبات پیش‌فرض‌ها و ذهنیات جانب‌دارانه خود، در گوشه و کنار تاریخ، به‌دنبال گزارش‌های ـ هرچند مخدوش ـ می‌گردد و به آن‌ها اعتماد می‌کند. او نصوص مسلّم تاریخی را طبق میل خود تفسیر می‌کند. از این گذشته، به‌صورت فریبنده‌ای به منابع و مآخذی ارجاع می‌دهد که ادعاهای وی، مطلقاً در آن‌ها نیست!...» (پیشوائی، مجله تاریخ اسلام در آینه پژوهش، ش6).

هم‌چنین آقای احمد محمد شاکر از نخبگان الأزهر و اندیشمند معروف مصری که تعلیقه‌هایی بر ترجمه عربی مقالات دایرة‌المعارف الإسلامیه غربی‌ها داشته، در تعلیقیه‌ای بر مقاله «حسین‌بن علی» که به قلم لامنس بوده؛ در نقد سخنان لامنس در مورد متهم‌کردن امام علی(علیه السلام) به بی‌ارادگی و فقدان هوش و تیزبینی، چنین نوشته است: «پدر لامنس، نویسنده این مقاله، چه در میان شرق‌شناسان و چه در میان عرب و مسلمانان، مشهور به تعصب‌ورزی است. تعصب، چنان بر او چیره شده که همواره، یا در اکثر موارد، از جاده حق منحرف می‌شود. ما هیچ کتابی از او در مباحث مربوط به عرب و اسلام سراغ نداریم که در آن کینه درونی خود را بروز نداده باشد. او از دایره ادب و احترام به عقاید و آرای مخالف نظر خود خارج می شود.» (شنتاوی، دایرة‌المعارف الاسلامیة، ج7، ص427).

وی در کتاب «بررسی روزگار امویان» (حسینی طباطبایی، نقد آثار خاورشناسان، ص175) به تبعیت از عمروعاص که دروغگویی را برای رسیدن به پیروزی سیاسی جایز می‌شمرد و به مردم شام چنین تلقین می‌کرد که علی(علیه السلام) مردی شوخ و بازیگر است؛ به امام علی‌(علیه السلام) تهمت شوخ‌طبعی و سبک‌سری می‌زند تا از این طریق بتواند به اثبات عدم کفایت سیاسی امام علی(علیه السلام) برسد. در این میان ابن‌ابی‌الحدید سنی‌مذهب هم، اصل شوخی و مزاح حضرت علی(علیه السلام) را نفی کرده است. وی می‌گوید: «اگر در وضع و حال علی(علیه السلام) در عصر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) تأمّل کنیم، بسیار بعید است که بتوانیم به او نسبت شوخی و مزاح بدهیم، زیرا چه در کتب شیعه و چه در کتب محدثین، شاهدی بر این امر پیدا نمی‌کنیم. هم‌چنین در ایام خلافت ابی‌بکر و عمر در کتب سیره، حتی یک حدیث نمی‌توان یافت که ارتباطی به شوخی او داشته باشد».

مستشرقان و فصاحت و بلاغت أمیرالمؤمنین(علیه السلام) در نهج‌البلاغه

کمتر شاعر و ادیبی را در میان ادیبان و اندیشمندان عرب و نیز شاعران عرب پس از اسلام می‌توان یافت که از سخنان امیرالمؤمنین(علیه السلام) معنایی را نگرفته باشد و یا به‌صورت

تضمین کلام وی را در نوشته‌ها و سروده‌هایش نیاورده باشد. چنانچه برخی از مترسّلان عربی چون عبدالحمید‌بن ‌یحیی ‌عامری (م۱۳۲ق)، جاحظ (م۲۵۵ق) و ابن‌نباته (م۳۷۴ق) نیز با مراجعه به سخنان امیر سخن، مشق فصاحت و بلاغت می‌کرده‌اند و این تمرین را به دیگران نیز توصیه کرده‌اند.

در زمینه مواجهه آغازین و آشناشدن مسیحیان با علی‌بن ابی‌طالب(علیه السلام) می‌توان به آشنایی آن‌ها با امیرالمؤمنین(علیه السلام) در زمان جنگ‌های صلیبی اول اشاره کرد که در آن شوالیه‌ها (جوانمردان) مسیحی، طبق معلوماتی که درباره علی(علیه السلام) و شخصیت وی شنیده بودند، فکر می‌کردند علی‌بن ابی‌طالب(علیه السلام) بهترین شوالیه و ارزنده‌ترین خلفای راشدین است (ستاری، جان‌های آشنا، ص180؛ مینوی، اسلام از دریچه چشم مسیحیان، ص107-108) جالب‌توجه است که در طی قرون پانزدهم و شانزدهم میلادی که مصادف با آغاز مطالعات جدی اسلامی در غرب است (برخی از مشاهیر خاورشناسان، چون سیلوستر دو ساسی) که از جمله مهم‌ترین عربی‌دانان غربی محسوب می‌شدند، به متون برجسته ادب عربی علاقه‌مند شدند که از مهم‌ترین آن‌ها نهج‌البلاغه بوده است (بدوی، فرهنگ کامل خاورشناسان، ص۲۰۴-۲۱۱) به‌گونه‌ای که در این دوران اساساً مهم‌ترین علت توجه خاورشناسان به نهج‌البلاغه، اهمیت بعد ادبی آن بوده است و خاورشناسان برای تعلیم و تعلم زبان عربی، ناچار بودند مهم‌ترین نصوص ادبی عربی از جمله نهج‌البلاغه را بیاموزند.

آن‌چه می‌توان فهمید این است که در سال ۱۶۲۹ میلادی کتابی به نام «شذرات الأدب من کلام العرب» به‌همراه «لامیة العجم» طغرایی و خطبه‌ای از ابوعلی سینا در انتشارات لیدن منتشر شده است که به‌همراه آن‌ها ترجمه برخی از حکمت‌های امام علی(علیه السلام) نیز بوده است (فروخ، تاریخ الأدب العربی، ج1، ص180). تقریباً دو قرن بعد و در سال ۱۸۳۷م «فلایشر» خاورشناس و عرب‌شناس مشهور آلمانی، حکمت‌های صدگانه امام علی(علیه السلام) را

که توسط رشیدالدین وطواط جمع‌آوری شده بود را با حواشی و تعلیقات، به آلمانی ترجمه و در انتشارات لایپزیک منتشر کرد (فروخ، تاریخ الأدب العربی، ص179).

اگرچه بعدها، پژوهش‌های اندک برخی از چهره‌های معروف در خاورشناسانی چون ایگناتس گلدتسهیر، تئودور نولدکه و کرنکو، درباره سخنان امام علی(علیه السلام) باعث توجه بیشتر جریان خاورشناسی به نهج‌البلاغه و سخنان ایشان گردید (بدوی، فرهنگ کامل خاورشناسان، ص۳۲۸و۳۲۹و419). قابل‌توجه است که چهره‌هایی چون گلدتسهیر، نولدکه و بروکلمان، بین نهج‌البلاغه و صحیفه سجادیه دچار خلط شده‌اند و در این‌باره به‌خاطر این خلط و اشتباهشان، اظهارنظرهای بسیار عجیبی کرده‌اند. (فروخ، تاریخ الأدب العربی، ج1، ص۱۸۳).

اندکی پس از نسل‌های اول محققین مستشرق در باب نهج‌البلاغه و دقیقاً از قرن بیستم و با تلاش خاورشناسانی چون کلمان هوار - در مقاله نهج‌البلاغه دائرةالمعارف مختصر اسلام-،⁽¹⁾

رژی بلاشر، عبدالجلیل و گیب، - که بیشتر به حوزه خاورشناسی فرانسه تعلق دارند - دست به پژوهش‌هایی جدی درباره نهج‌البلاغه زدند، اما ایشان نیز نسبت به امثال گلدتسهیر و بروکلمان، راهی به پیش نگذاشتند و همان نسبت‌های غیرمحققانه و غیرمدقانه مثل: انتساب جعلی نهج‌البلاغه به امام علی(علیه السلام) و بدون تاریخ‌بودن کلمات و اشعار ایشان را تکرار می‌کردند (همان).

البته در میان مستشرقان برخی همانند والیری و هالم وگسیا وگلی یری، مستشرق ایتالیایی، در شیوایی سخنان علی(علیه السلام) تشکیک نموده‌اند. (تقی‌زاده داوری، تصویر امامان شیعه در دائرةالمعارف اسلام، ص36؛ هالم، تشیع، ص37و38) و حتی برخی دیگر از آن‌ها مانند ژان محمد عبدالجلیل، مورخ فرانسوی در آثار ادبی منسوب به ایشان تردید نموده است (عبدالجلیل، تاریخ ادبیات عرب، ص95-96) درحالی‌که دشمن‌ترین

دشمنان امیرالمؤمنین(علیه السلام) درباره فصاحت و بلاغت ایشان می‌گوید: «وای بر تو! چگونه ممکن است علی(علیه السلام) کندزبان‌ترین مردم باشد؟ به خدا جز او کسی آیین فصاحت را به قریش نیاموخته است.» (ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج1، ص25و24؛ تستری، بهج‌الصباغه فی شرح نهج‌البلاغه، ج11، ص220). مضاف بر این‌که امثال «ابن‌شهرآشوب» در نوشته‌هایشان از خطبه‌های فی‌البداهه و غراء امیرالمؤمنین(علیه السلام) چنین تجلیل می‌کند: «- علی – فی‌البداهه خطبه غرایی خواند که در حدود هفتصد کلمه بود، بدون این‌که در کلمات آن حرف الفی وجود داشته باشد، هم‌چنین خطبه دیگری دارد که در کلمات آن، حرف نقطه‌داری وجود ندارد و چنین شروع می‌شود: الحمد لله اهل الحمد و مأواه... » (مجلسی، بحارالانوار، ج40، ص163).

و چنان‌که عموم دانشمندان و علمای ادیان و مذاهب معترف‌اند، کلمات و سخنان علی‌بن ابی‌طالب(علیه السلام) دون کلام خالق و قرآن کریم و فوق کلام مخلوقات می‌باشد. از آن‌جمله این افراد می‌توان به سخنان ابن‌أبی‌الحدید و شیخ محمدعبده و جرج جرداق اشاره نمود (عبده، شرح نهج‌البلاغه، ج1، ص12؛ جرداق، بخشی از زیبایی‌های نهج‌البلاغه، ص56؛ ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج1، ص24) و آن‌گونه که همه می‌دانند این امام علی(علیه السلام) بوده که دستور زبان عربی را وضع کرده و اساس ادبیات عربی را بنیان نهاده است. چنان‌که درباره شبهه عدم انتساب خطبه‌ها به حضرت علی(علیه السلام) مسعودی (م 346ق) که از مورخان به نام تاریخ اسلام است و حدودا سیزده سال پیش از تولد سید رضی درگذشته است، نوشته است: «خطبه‌‏هایی که از علی امیرالمؤمنین(علیه السلام) رسیده است، چهار صد و هشتاد و ‌اندی خطبه است.» (مسعودی، مروج‌الذهب، ص419).

و اما درباره ادعای عدم تشخیص سخنان منسوب به امام علی(علیه السلام) از سخنان جعلی، باید گفت که چنین شبهه‌ای در خوشبینانه‌ترین وضع، ناشی از بی‌اطلاعی و بی‌دقتی برخی از مستشرقین است که آن‌ها را در تشخیص منابع معتبر از غیرمعتبر بازگذاشته است و یا به

انگیزه تشکیک در نهج‌البلاغه و انتساب مطالبش به علی(علیه السلام) صورت‌پذیرفته است. این امر در حالی است که بسیاری از اندیشمندان و اصحاب نظر، هیچ تردید و شبهه‌ای در انتساب محتویات نهج‌البلاغه و خطبه‌هایش به علی(علیه السلام) ندارند. همان‌گونه که ابن‌ابی‌الحدید در نقد این عده از افراد می‌گوید: «این‌ها کسانی هستند که عصبیت، دیدگان آن‌ها را کور کرده و از راه روشن گمراه شده‏اند و آن‌چه گفته‏اند ناشی از کم‌اطلاعی آنان از اسلوب‌های سخن است... اگر بگویند تمام مطالب این کتاب (نهج‌البلاغه) ساختگی است، بی‌تردید صحیح نیست، زیرا صحت اسناد بعضی از خطبه‏ها به امیرالمؤمنین(علیه السلام) از راه تواتر برای ما ثابت شده است و آن را تمام محدثان یا بیشتر آنان و بسیاری از مورخان نقل کرده‏اند، و این‌ها هیچ‌کدام شیعه نبوده‏اند تا نقل آن‌ها را به غرض - شیعه‌گری - نسبت بدهند.» (ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج10، ص127و128). که در این مسئله، شهرستانی و محمد عبده نیز هم‌عقیده ابن‌ابی‌الحدیداند. (شهرستانی، شرح نهج‌البلاغه، ص87؛ عبده، شرح نهج‌البلاغه، ج1، ص9و10). در این میان مناسب بعضی کلمات برخی مستشرقین را نیز مروری اجمالی نمائیم:

رژی بلاشر

وی خطبه‌های امام علی(علیه السلام) را به‌عنوان خطبه‌های خطیب‌ترین خلیفه از میان خلفای راشدین دانسته است و به گردآوری آن‌ها در نهج‌البلاغه اشاره کرده است ( Massé Henri, 1945,Vol.3, PP. 720-721). اگرچه که تردید در تعبیر وی این‌گونه متبلور شده است که: این خطبه‌ها منسوب به أمیرالمؤمنین(علیه السلام) است.

گیب

وی نهج‌البلاغه را «شاهراه بلاغت» نامیده است.

لور اوکسیا واگلیری

لور اوکسیا واگلیری ایتالیایی عمده مطالب نهج‌البلاغه را سخنان امام علی(علیه السلام) دانسته

است، مخصوصاً بخش‌های تاریخی آن را.

کلیفورد ادموند باسورث

کلیفورد ادموند باسورث انگلیسی خاورشناسی است پرتالیف، در اظهارنظری عجیب، مواد کتاب نهج‌البلاغه را متعلق به امیرالمؤمنین(علیه السلام) دانسته است، اما شکل و تحریر کنونی‌اش را متعلق به شریف رضی.⁽¹⁾

مختار جبلی

مختار جبلی - نماینده رهیافت توصیفی اسلام‌شناسی در غرب - و نویسنده مسلمان مقاله نهج‌البلاغه در دائرةالمعارف اسلام لیدن (در ویرایش دوم) در این مقاله اظهار می‌دارد که: نخستین بحث از اصالت نهج‌البلاغه متعلق به ابن‌خلکان است، که ذهبی و دیگران بعدها آن را تکرار کرده‌اند (اسعدی، مطالعات اسلامی در غرب انگلیس زبان، از آغاز تا شورای دوم واتیکان، ص۱۶) او با ردکردن نظر پژوهش‌گرانی همانند دوسلان و نیز با استناد به آثار مشاهیر خاورشناسان و نسخ خطی متعدد، به این نکته اعتراف می‌کند که: تمامی نسخ نهج‌البلاغه، سخنان علی(علیه السلام) بوده و شریف رضی فقط گردآورنده‌شان است.

مونتگمری وات و نخستین مؤمن به پیامبر(صلی الله علیه و آله)

مونتگمری وات در زمینه این‌که اولین مؤمن به رسالت و پیامبری پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) حضرت علی(علیه السلام) باشد، به‌خاطر کمی سن ایشان اظهار استبعاد نموده و چنین گفته: «برخی معتقدند که نخستین مردی که به پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) ایمان آورد، علی(علیه السلام) عموزاده رسول خدا بود. در زمان خشک‌سالی حضرت محمد(صلی الله علیه و آله) او را به خانه خود برد و از او نگه‌داری می‌کرد. این ادعا ممکن است حقیقت داشته باشد، ولی دارای اهمیت چندانی نیست، چون در آن وقت علی(علیه السلام) بیش از نه یا ده سال نداشته است.» (وات،

محمد پیامبر و سیاست‌مدار).

شجاعت امام(علیه السلام)

شجاعت علی(علیه السلام) در جنگ‌ها زبانزد همگان است و همانند روز در تاریخ اسلامی از واضحاتی بوده که صدها نمونه از این شجاعت‌ها و رشادات در کتب مختلف تاریخی ذکر شده است.

جنگ احد

گوستاولوبون

گوستاولوبون نقل می‌کند که در جنگ احد که ابتدا جنگ تن به تن شروع شد، حضرت علی(علیه السلام) طلحه را که از پهلوانان کفار بود، به زمین انداخت و در ادامه جنگ، به‌دنبال سران کفر می‌گشت تا آن‌ها را از پای در آورد (گوستاولوبون، تاریخ تمدن اسلام و عرب، ص262).

ویرژیل گیورگیو

گیورگیو نیز بیان می‌دارد که ابوعبیده جراح وقتی علی(علیه السلام) را معاینه کرد گفت: «یا علی! من باید از سر تا پای شما را ببندم و به‌وسیله تخت روانه مدینه کنم؛ زیرا در دوره طبابت خود ندیدم کسی را که در میدان جنگ این‌همه زخم بردارد و حیرانم که شما با این‌همه زخم و جراحت، چگونه توانستید پایداری کنید و به جنگ ادامه دهید؟ چون حضرت بیش از هشتاد زخم برداشته بود.» (گیورگیو، محمد پیغمبری که از نو باید شناخت، ص285).

جنگ بدر

گیورگیو درباره رشادت‌های ایشان در جنگ بدر می‌گوید: «علی(علیه السلام) پسرعموی پیامبر اعظم(صلی الله علیه و آله) که بهترین شمشیرزن بود، حریف ولید را ظرف چند دقیقه از پای درآورد و شاهرگ حلقوم او را برید. حمزه و عبیده نیز رقبای مبارز خود را کشتند که پس از آن جنگ عمومی آغاز گردید.» (گیورگیو، محمد پیغمبری که از نو باید شناخت، ص241).

فتح خیبر

گیورگیو به‌نقل از عمر که بعد از ابوبکر فرماندهی جنگ خیبر را برعهده گرفته بود، می‌گوید: «فرماندهی ارتش را در این جنگ باید به علی داد؛ زیرا هیچ‌کس را لایق‌تر از او نمی‌دانم. چون مردی با استقامت، صبور و شجاع است که اگر صد مرد جنگی را در مقابل خود ببیند و خودش تنها باشد، پشت به دشمن نخواهد کرد.» (گیورگیو، محمد پیغمبری که از نو باید شناخت، ص173-174؛ شیخ مفید، الارشاد، ج1، ص64).

سومین بت‌شکن تاریخ

کارن آرمسترانگ

آرمسترانگ درباره فتح مکه و شکستن بت‌های واقع در خانه خدا توسط امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) چنین می‌گوید: اولین دسته‌ای در سال هشتم هجرت که هنگام فتح بدون خون‌ریزی مکه توسط رسول خدا(صلی الله علیه و آله) وارد مکه شدند، تحت فرماندهی علی‌بن ابی‌طالب(علیه السلام) قرار داشتند. ایشان پرچم سپاه پیامبر(صلی الله علیه و آله) را به طرف خانه خدا یعنی جایی که در آن‌جا به‌دنیا آمده حمل کرد. در چنان روزی فقط پنج نفر وارد خانه کعبه شدند که عبارت بودند از: خاتم الأنبیاء(صلی الله علیه و آله)، علی(علیه السلام)، عثمان بن یزید، بلال حبشی و عثمان‌بن طلحه. رسول خدا(صلی الله علیه و آله) پس از اتمام حج، یکی از بت‌ها را بر زمین انداخت و آن را شکست و تخریب دیگر بت‌ها را به علی(علیه السلام) واگذار نمود و فرمود: «تمام بت‌ها و هر نوع صورت دیگر را که در خانه خدا هستند، معدوم ساز و از بین ببر.» وی نتیجه گرفته که علی(علیه السلام) را می‌توان سومین بت‌شکن تاریخ دانست: اولی حضرت ابراهیم(علیه السلام)، دومی پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) و سومی حضرت علی(علیه السلام) (آرمسترانگ، زندگی‌نامه پیامبر اسلام محمد(صلی الله علیه و آله)، ص395).

برخی از علل به‌وجودآمدن پژوهش‌های غیردقیق در موضوع

وجود پژوهش‌های غیردقیق و جهت‌مند یا مغرضانه در آثار مستشرقان، امری است که

برخی از مستشرقان خود بدان اعتراف و اذعان دارند. به‌عنوان نمونه خانم «آن ماری شیمل» معتقد است تصویر ذهنی ساخته‌شده توسط مستشرقین سده‌های میانه از اسلام و پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) مخدوش و تحریف‌شده است. وی معتقد است چنین تصویر ساختگی، کاملاً برخلاف آموزه‌های قطعی و سیره عملی پیامبر(صلی الله علیه و آله) در مبارزه‌گری ایشان با انواع مصادیق بت‌پرستی و شرک و کفر می‌باشد.⁽¹⁾

در این‌جا می‌توان برخی از این علل که باعث شده است تحلیل‌های مستشرقین به‌صورت عام و علی‌الخصوص تحلیلشان در مورد ویژگی‌های شخصیتی امیرالمؤمنین(علیه السلام) متصف به غرض‌ورزانه‌بودن و غیردقیق‌بودن شود، اشاره نمود:

نتیجه

در بررسی‌های صورت‌گرفته در مورد خاورشناسی و شیوه‌های مطالعات خاورشناسان و موضوع مورد مطالعه در این مقاله که بررسی نظرات ایشان در مورد ویژگی‌های شخصیتی امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌باشد، صرف‌نظر از این‌که باید در چنین موارد مطالعه موردی سلامت شخصیتی و نقل قولی خاورشناس نیز مورد بررسی قرار گیرد تا در بحث علمی گرفتار برخی از خاورشناسانی که گرایش به بعضی از جریانات فکری یا سیاسی درون جامعه اسلامی و یا جبهه‌گیری در مقابلشان دارند، نشویم (پیشوایی، مجله تاریخ اسلام در آینه پژوهش، ص27-56)⁽¹⁾

باید به کشف روش پژوهش آنان نیز بپردازیم که آیا وی در نظرات خود روش تاریخ‌گرایی را در پیش گرفته است و یا روش پدیدارشناسه را و واضح است که

به‌سبب علمی‌تر بودن روش پدیدارگرا، نظرات مستشرقانی که این شیوه را در پیش گرفته‌اند ترجیح داشته و به واقعیت نزدیک‌تر می‌باشد. هم‌چنین در چنین پژوهش‌هایی که از این‌جهت که در مورد شخصیت‌های بزرگ و تاثیرگذار جهان اسلام و مطرح در همه جهان است، غیر از انگیزه‌های علمی صرف، انگیزه‌های غیرعلمی نیز ورود می‌کنند و باید به زمینه‌های دیگری در مستشرق نیز توجه داشت. زمینه‌هایی چون: وجود نوعی حس بدبینی نسبت به اسلام و مسلمانان و وجود حس نژادپرستانه و خودبرتربینی غربی‌ها برای انکار میراث فرهنگی، و ارزش‌های دینی جهان اسلام و مردم مشرق زمین؛⁽¹⁾عدم درک صحیح و نا آشنایی با زبان عربی که زبان دین اسلام است؛ تعصبات دینی و رقابت‌های سیاسی میان جهان غرب و شرق؛ نداشتن شیوه صحیح در انتخاب و نقد منابع اصیل فریقین؛ داشتن انگیزه‌های سیاسی و استعماری؛ شناخت اسلام از مسائل فرعی و با روشی تاریخ‌مند و تاریخ‌گرا و ... در نتیجه باید خاورشناسان را به‌صورت تک‌تک بررسی کرد و نباید همه آنان را با یک چشم دید و پژوهش‌هایشان را یا به‌صورت کامل رد یا تأیید کرد. در میان تحقیقات مستشرقین، در چنین موضوعات حساس و چالشی‌ای باید به معیارهای مهم دیگر نیز توجه داشت؛ معیارهایی همانند: استفاده از منابع اصیل و معتبر و ارجاع به آن‌ها، هماهنگی پژوهش‌ها در محتوای نتایج و هم‌خوانی با حوادث تاریخی قطعی دیگر و ...که باید این گزارش‌ها را با مضامین و محکمات قرآنی و روایی اسلامی نیز تطبیق داد و در صورت مخالفت با چنین مضامین محکمی، رد نمود (نصیری، مجله معارف مهر، ش2) که مطابق

با نظرات ارائه‌شده در این مقاله می‌توان در یک تقسیم‌بندی تمام نظرات مطرح‌شده درباره ویژگی‌های شخصیتی امیرالمؤمنین(علیه السلام) را به سه دسته: پژوهش‌های دارای بعد و نتیجه‌گیری معاند، پژوهش‌های دارای بعد و نتیجه‌گیری خنثی و پژوهش‌های دارای بعد و نتیجه‌گیری صحیح و روشمند تقسیم نمود.

منابع

of Shii Thought, Brill.

خاورشناسی و اهمّ آرای خاورشناسان در مسئله جانشینی امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)

اشاره

محسن مدنی‌نژاد⁽¹⁾

چکیده

پدیده استشراق و خاورشناسی - به‌معنای اصطلاحی‌اش - از جمله پدیده‌های زائیده عصر پسارنسانسی و علی‌الخصوص قرن معاصر محسوب می‌گردد. در واقع با تحلیل این پدیده به‌صورتی عام یا در مسائل خاص، می‌توان به چگونگی نگرش اندیشمندان غربی خاورشناس، نسبت به مسائل اندیشه‌ای و چالش‌برانگیز جاری در میان مسلمانان و در کشورهای اسلامی پرداخت. در این میان، بررسی نظرات و آراء مستشرقان در زمینه مسائل اسلامی و به‌صورت ویژه، آراء ایشان در عرصه مسائل اعتقادی که جنبه تاریخی - اسلامی نیز دارند و خود محل زد و خوردها و مناقشات علمی میان اندیشمندان جهان اسلام شده‌اند؛ دارای اهمیتی دو چندان است. نویسنده در این مقاله تلاش نموده است که مسئله جانشینی پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله)، که علاوه بر توصیفات فوق، دارای ویژگی اثرگذاری عقیدتی و کلامی در میان فریقین (اهل‌سنت و تشیع) هم می‌باشد، را با روش توصیفی - تحلیلی و با استفاده از منابع موجود و در دسترس - علیرغم مشکلات ترجمه‌ای و کمبود منابع - مورد بررسی قرار دهد. تلاش نویسنده در این مقاله بر آن است که مهم‌ترین نظرات مطرح‌شده از جانب مستشرقین در این زمینه را احصا نموده و به بوته نقد و تحلیل بکشاند.

کلیدواژه‌ها: أمیرالمؤمنین(علیه السلام)، جانشینی پیامبر(صلی الله علیه و آله)، خاورشناسان، شبهات.

مقدمه

أمیرالمؤمنین علی(علیه السلام) بدون هیچ‌گونه شک و اختلافی در میان اندیشمندان شیعه و سنی، دارای جایگاهی بی‌بدیل در عالم علم و معنویت می‌باشد. این شخصیت یگانه، مؤثر

در گسترش ارزش‌های ناب اسلامی و سرسلسله‌بودن ایشان برای مذهب تشیع در میدان علم و عمل، خود باعث شده است که این شخصیت ممتاز و اجزاء زندگی ایشان تبدیل شود به یکی از موضوعات موردتوجه و اهتمام ویژه خاورشناسان. در این میان نتیجه برخورد مستشرقان و نتیجه‌گیری ایشان از تحلیل چنین شخصیت پر رمز و راز و شکوهمندی، نتایجی مختلف و در برخی احیان چندگونه بوده است:

بسیاری از آن‌ها شخصیت حضرت علی(علیه السلام) و جایگاه وی در اسلام را به‌شیوه‌ای علمی و بی‌طرفانه به تصویر کشیده‌اند و در مقابل عده‌ای دیگر به علت عدم تعمق و شناخت کافی از زبان اسلام و عدم بهره‌گیری از منابع اصیل شیعی یا حتی در برخی موارد به‌سبب عناد با مذهب تشیع یا دخالت‌دادن انگیزه‌های تبشیر مسیحی یا وجود انگیزه‌های استعماری یا با به‌کارگیری ابزارهایی چون سفرنامه و گزارش‌نامه‌نویسی، به مخاطبین، تصویری نادرست از مفهوم امامت و خلافت حضرت علی(علیه السلام) در اذهان عموم مخاطبین در جهان ترسیم نموده‌اند. نویسنده جهت آگاهی‌دادن بهتر مخاطبین گرامی، در این مقاله نسبت به نظرات مستشرقین درباره مسئله جانشینی پیامبر(صلی الله علیه و آله)، ترجیح می‌دهد تا ابتدا مفاهیم کلیدی در این مسئله در زمینه خاورشناسی را از جمله تعریف آن و روش های کاربردی خاورشناسان در تحلیل مسائل را به‌صورتی موجز مورد بررسی قرار دهد.

از آثار علمی که توسط مستشرقان یا درزمینه مطالعات ایشان درباره ابعاد شخصیتی امام علی(علیه السلام) انجام گرفته است که به مهم‌ترین این آثار اشاره می‌شود:

خسروشاهی، انتشارات فراهانی، تهران: 1344ش.

ما در این مقاله در تلاش هستیم دیدگاه‌های مستشرقان درباره جانشینی امیرالمومنین(علیه السلام) را ذکر کنیم.

1. خلافت و جانشینی پیامبر(صلی الله علیه و آله)

باید دانست که رویکرد بسیاری از نسل‌های اول مستشرقین، به‌سبب تکیه کاملشان بر منابع اهل‌سنت (Vagliri, 1993) سکوت یا نفی ماهوی امور مربوط به مسئله جانشینی حضرت علی(علیه السلام) برای پیامبر(صلی الله علیه و آله) بود (Madelung, 1996: 309-310; Vagliri, 1993; Morony, 2000: 153). اما به‌تدریج با جایگزین‌شدن روش پدیدارشناسانه، این رویکرد هم دچار تغییر و تبدل گشت. اگرچه که در برخی تحلیل‌های برون‌گرایانه و ظاهری برخی مستشرقین (رک: زریاب خویی، سیره رسول الله، ص10-11) از جنبه وحیانی و الهی شخصیت امیرالمؤمنین(علیه السلام) غفلت شده است، و سبب و زمینه معرفی ایشان به مردم را برای خلافت فراهم آورد، این‌گونه تلقین می‌کند که پیامبر(صلی الله علیه و آله) فقط به دلیل محبتی که به پسر عموی خود داشت، وی را جانشین خود کرده است؛ و واقعه غدیر را به خاستگاهی آسمانی پیوند نمی‌زنند (جرداق، الامام علی(علیه السلام) صوت العدالة الانسانیة، ج1، ص71) و این در

حالی است که بعضی خاورشناسان مانند پروفسور هانری کربن، مستشرق فرانسوی، به‌صراحت از لزوم وجود امام منصوب از طرف خداوند در همه اعصار، جهت حفظ رابطه هدایت الهی میان خالق و خلق، به‌عنوان امتیازات بی‌بدیل مذهب تشیع، سخن به میان آورده است.

جان بایرناس در کتاب تاریخ جامع ادیان، در مورد مباحث اختصاصی مکتب تشیع که بعضا دایره آن اموری چون: تنصیصی‌بودن خلافت بعد از پیامبر(صلی الله علیه و آله) و دیدگاه خاص شیعیان در مسئله قضا و قدر و اختیار و ... را شامل می‌شود، معتقد است که: «همین‌که مخالفان و منتقدان مکتب تشیع، عقاید شیعیان را جالب و جاذب افکار می‌دانند، خود می‌تواند دلیلی بر حقانیت شیعه باشد.» (بایرناس، تاریخ جامع ادیان، ص766). اگرچه در این مقاله رسالت عمده و اصلی ما مروری بر اندیشه و آراء مستشرقان در زمینه موضوع بسیار مهم و حیاتی خلافت و جانشینی بعد از پیامبر(صلی الله علیه و آله) می‌باشد، و در این مسیر از گذرگاه روش‌شناسی پژوهشی مستشرقان ورودی هم داشته‌ایم، لکن اعتبارسنجی این آراء بعد از عرضه‌شان، امری است که به نظر نویسنده اگر درصدد آن بر نیاییم، مقاله پیش‌رو از این جهت دچار نقصان و کاستی خواهد شد. برای رفع این مسئله، در انتهای عرض آراء مستشرقینی که در بررسی‌های استشراقی خود به مسئله خلافت بعد از پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) پرداخته‌اند؛ به‌صورت بسیار مختصر و اجمالی به برخی از ادله محکم تشیع در اثبات عقیده پیروان این مکتب در نظریه تنصیصی‌بودن مسئله جانشینی پیامبر(صلی الله علیه و آله) هم اشاره خواهیم کرد:

2. آراء مستشرقان در مسئله خلافت پیامبر(صلی الله علیه و آله)

اشاره

عثمان به‌سبب کارهای خلاف خود، در سال 35 هجری، به‌دست ناراضیان مسلمان و مصریان کشته شد. بعد از او، علی(علیه السلام) به خلافت رسید که به اعتقاد شیعیان، وی جانشین بر حق پیامبر اسلام بود (شیمل، محمد رسول خدا، ص27).

الف) نیومن اندروجی

وی معتقد بود که: (مأمون) در سال 212 قمری، برتری علی(علیه السلام) را بر خلفا و اصحاب دیگر پس از پیامبر اعظم(صلی الله علیه و آله) رسما اعلام کرد (اندروجی، دوره شکل‌گیری تشیع دوازده امامی، ص98).

ب) ریچارد بوش

وی بر آن شده است که: گروهی دیگر از مسلمانان پسر عمو و و داماد پیامبر(صلی الله علیه و آله) یعنی حضرت علی(علیه السلام) را ترجیح می‌دادند که خلیفه و جانشین حضرت باشد، اما سر انجام ابوبکر مسئولیت این امر را به عهده گرفت و خود را خلیفه رسول الله معرفی کرد (بوش و دیگران، جهان مذهبی، ص85).

ج) کارن آرمسترانگ

به نظر او شیعیان عقیده دارند که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) می‌خواست حضرت علی(علیه السلام) را جانشین خویش و حاکم مسلمانان معرفی نماید، اما موفق به این کار نشد. از طرفی خداوند به پیامبرش دستور داده بود که علی(علیه السلام) باید ولایت داشته باشد (آرمسترانگ، خداشناسی از ابراهیم تاکنون، ج2، ص399-405). وی در مسئله «لیلة‌المبیت» جان‌فشانی علی(علیه السلام) را باعث نجات جان پیامبر(صلی الله علیه و آله) دانسته است (گوستاولوبون، تمدن اسلام و عرب، ص252).

د) هاینس هالم

این مستشرق می‌گوید: هنگامی که علی(علیه السلام) در کوفه به خلافت رسید (36ق/656م) از نظر شیعیان آن حضرت، اجرای این امر بسیار دیرهنگام بود؛ زیرا پیامبر اعظم(صلی الله علیه و آله) به موضوع جانشینی حضرت علی(علیه السلام) بارها سفارش فرموده بود، ولی نوبت حکومت پس از سه نفر به ایشان رسید که این کار در اصل یک حق‌کشی و زیر پا گذاشتن امر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به‌شمار می‌آمد (هاینس هالم، تشیع، ص282).

هـ) آنتونی بلک

وی بر آن است که: شیعیان، علی(علیه السلام) را تنها جانشین مشروع و بر حق پیامبر اعظم(صلی الله علیه و آله) تلقی می‌کردند؛ زیرا بر مبنای نص، او از طرف رسول خدا(صلی الله علیه و آله) انتخاب شده بود. از دید آنان، امامت که ادامه‌دهنده رسالت است، به هریک از اولاد مستقیم پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) تعلق دارد که از صلب حسین(علیه السلام) به‌وسیله سلف خود تعیین شده باشد (بلک، تاریخ اندیشه سیاسی اسلام از عصر پیامبر(صلی الله علیه و آله) تا امروز، ص25).

و) کالین. ا. رنان

وی بر این باور است که: مسلمانان هرگز پس از رحلت پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) - چه در مسائل مذهبی و چه سیاسی – یک‌پارچه نبودند و این اختلاف بر سر جانشینی رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آغاز شد (کالین، تاریخ علم کمبریج، ص282).

ز) فیلیپ خوری حتی

وی چنین بیان می‌دارد که: گروهی دیگر هم مدعی بودند که محمد(صلی الله علیه و آله) پسر عموی خود علی(علیه السلام) را به جانشینی خویش تعیین فرموده است. احتجاج این گروه این بود که می‌گفتند: خدا و پیغمبر(صلی الله علیه و آله) ممکن نیست چنین مسئله مهمی را به اختیار و تصمیم مردم واگذار نمایند (حتی، شرق نزدیک در تاریخ، ص324) و (حتی، شرق نزدیک در تاریخ، ص324و489)؛ (گلدزیهر، درس‌هایی درباره اسلام، ص439). وی در جای دیگری در همان کتاب می‌افزاید: «شیعیان بی‌شک حضرت علی(علیه السلام) را جانشین منحصر به‌فرد پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) می‌دانند. در نظر این فرقه، حضرت علی(علیه السلام) مظهر و نمونه قدرت ربانی و رسول خدا بود.» (حتی، شرق نزدیک در تاریخ، ص489).

ح) برتولد اشپولر

بنابر نظر اشپولر: به‌عقیده شیعیان، حضرت محمد(صلی الله علیه و آله) در آخرین سال زندگی خود (هجدهم ذی‌الحجه سال دهم قمری) در اجتماعی که در کنار غدیر خم بر پا شده بود،

علی(علیه السلام) را به جانشینی خود معرفی فرمود (اشپولر، تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی، ص329).

ط) ان. کی. اس. لمبتون

وی در قسمتی که به اعتقادات شیعیان زیدی پرداخته می‌گوید:... آنان معتقدند که امام بر حق، بهترین و برترین انسان، پس از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است که علی(علیه السلام) و فرزندانش هستند (لمبتون، تمدن اسلام و عرب، ص104). وی در بخش دیگری از کتابش خاطرنشان می‌کند که: پیروان علی(علیه السلام) بر این باورند که علی(علیه السلام) تنها جانشین برحق و مشروع خاتم‌الأنبیاست و امامت بعد از او، در خاندان و فرزندان علی(علیه السلام) استمرار دارد (تمدن اسلام و عرب، همان، ص541)؛ (اشپولر، تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی، ص64).

ی) مالرب میشل

میشل چنین می‌گوید: شیعیان شایستگی و مشروعیت خلافت را منحصراً در علی(علیه السلام) و فرزندان آن حضرت می‌دانستند، ولی برای خوارج فرقی نداشت؛ فقط خلیفه باید پرهیزکار باشد و ... (میشل، انسان و ادیان، ص109).

ک) رابرت گلیو

«رابرت گلیو» که از شیعه‌پژوهان کثیرالتألیف انگلیسی‌زبان است، حوزه فعالیتش درباره دوره میانه اسلامی و بحث‌های حقوق اسلامی و تاریخ تشیع می‌باشد (گیلو، گفت‌وگو با رابرت گلیو، کتاب ماه دین، ص25). وی برخلاف بسیاری از مستشرقان هم‌عصر خود، تلاش کرده است که در پژوهش‌هایش از روش و رویکردی عالمانه بهره ببرد و بسیاری علت اصلی این تمایز و برجستگی در آثار او را بهره‌گیری‌اش از منابع اصیل شیعی می‌دانند. وی صاحب مدخل‌های بسیاری در دایرةالمعارف اسلام لیدن است (غضنفری، دایرةالمعارف اسلام، ص53-77). اما علیرغم به‌کار بستن احتیاطات پژوهشی لازم، در مدخل «علی‌بن ابی‌طالب» درباره قضیه غدیر و بحث جانشینی علی(علیه السلام)، تحلیلی ناقص

ارائه داده است، زیرا تمام ابعاد موضوع را در تحلیل خود ندیده است و استدلال‌ها و استنتاج‌های بعضاً تعجب‌برانگیزی دارد.

وی در ارتباط با جانشینی پیامبر(صلی الله علیه و آله) بعد از مناقشات و رد و قبول‌های فراوان نظرات زیر را برمی‌گزیند:

روایت، پیامبر(صلی الله علیه و آله) (امام) علی(علیه السلام) را به‌عنوان برادر خود برگزید.» (حاکم نیشابوری، المستدرک علی‌الصحیحین، ج3، ص14؛ Gleave, 2007-2011: 63).

3. مباهله و جانشینی پیامبر(صلی الله علیه و آله)

قضیه مباهله پیامبر اعظم(صلی الله علیه و آله) و اهل‌بیت ایشان(علیه السلام) با نجرانیانی که حاضر به مباهله با ایشان نشدند، (ماسینیون، 1378، ص74) یکی از ادله‌ای است که از آن برای اثبات حقانیت علی(علیه السلام) جهت خلافت و جانشینی پیامبر(صلی الله علیه و آله) استفاده می‌کنند. درباره این واقعه برخی از مستشرقین نظراتی داشته‌اند که به بعضی از آن‌ها به جهت تناسب این قضیه با مسئله جانشینی پیامبر(صلی الله علیه و آله) اشاره می‌کنیم:

الف) ویلفرد مادلونگ

وی بعد از اشاره به آیه مباهله و نقل دیدگاه فریقین درباره آن، دیدگاه شیعه را دور از واقعیت ندانسته است، اما در قسمت پایانی سخنانش صرفاً با تبیین دیدگاه اهل‌سنت، به زیر سؤال‌بردن آیه‌های مربوط به اهل‌بیت(علیهم السلام) و مسئله غدیر خم و ابلاغ جانشینی امام علی(علیه السلام) می‌پردازد. وی در کتاب «جانشینی محمد(صلی الله علیه و آله)» که حاصل سی سال پژوهش‌اش در یک مقدمه و چهار فصل و یک خاتمه و هفت پیوست است، معتقد است که قرآن درباره جانشینی پیامبر(صلی الله علیه و آله) هیچ آیه‌ای ندارد، اما توصیه زیادی نسبت به رعایت حال خاندان و بستگان ایشان انجام داده است ... وی با بررسی آیات مرتبط با فضایل اهل‌بیت(علیهم السلام)، به اعتقاد خود دلالت همه آن آیات را مخدوش دانسته (عبدالمحمدی، نقدی بر دیدگاه مادلونگ درباره خلافت امام علی(علیه السلام)، مجله پژوهشنامه کلام، ش109) و حتی این آیات را در حد اثبات فضیلت اختصاصی برای ایشان هم رد می‌کند. (مادلونگ، جانشینی حضرت محمد(صلی الله علیه و آله)، ص41).

باید دانست که مادلونگ مسئله جانشینی پیامبر(صلی الله علیه و آله) را به‌اندازه یک مسئله خویشاوندی و خانوادگی تنزل داده و از نمونه‌های پیامبران پیشین در مسئله اولویت جانشینی اقربای پیامبر، جهت تقریب به ذهن استفاده کرده است و چنین نتیجه‌گیری می‌کند که: «به‌علت وجود وجه تشابه میان مقام والای خاندان‌ها و فرزندان پیامبران پیشین و

خاندان و فرزندان محمد(صلی الله علیه و آله) که در قرآن ذکر شده، لازم است او نیز جایگاه ممتازی برای خاندان خود در نظر گرفته باشد. (همان) و در ادامه با کمال تعجب می‌گوید: «قرآن هیچ پیش‌بینی و یا حتی اشاره‌ای به جانشینی محمد(صلی الله علیه و آله) نکرده است.» (مادلونگ، جانشینی حضرت محمد(صلی الله علیه و آله)، ص33-34).

نقد دیدگاه مادلونگ

• در نقد این دیدگاه مادلونگ می‌توان گفت: اگرچه دیدگاه مادلونگ نسبت به مستشرقان دیگر کمی منصفانه‌تر و عالمانه‌تر است، ولی مسائلی چون: ارائه تحلیل‌ها براساس منابع اهل‌سنت و یا با استفاده اندکی از منابع شیعی، عدم تسلط بر تفسیر قرآن کریم، عدم تسلط بر مبانی کلامی و عقلی مسئله امامت در مکتب تشیع و محدودیت‌های فرهنگی، سیاسی و اجتماعی که مادلونگ داشته (عبدالمحمدی، پژوهشنامه کلام، ش125) سبب شده است که وی اظهارات نادرستی درباره امامت امام علی(علیه السلام) و سایر ائمه(علیه السلام) داشته باشد و نتواند مسئله جانشینی پیامبر(صلی الله علیه و آله) را به‌شیوه‌ای صحیح تبیین نماید (عبدالمحمدی، پژوهشنامه کلام، ش109).

در مسئله تنزل‌دادن مسئله جانشینی، به یک مسئله و حس خویشاوندی و خانوادگی هم، باید به اظهارات وی این‌گونه جواب داد که: اولاً چنین امری مخالف صریح برخی آیات قرآن کریم هم‌چون آیه ابتلاء است: (وَاِذْ ابتلی اِبراهیمَ رَبّهُ بِکَلماتٍ فأتمّهُنّ قَالَ اِنّی جَاعِلُکَ لِلنّاسِ اِمَاماً قالَ وَ مِنْ ذُرّیّتِی قَالَ لاَ یَنال عَهدِی الظّالِمِین) (بقره/124) (طباطبائی، المیزان، ج1، ص266).

ثانیاً روایات فراوانی در منابع اهل‌سنت و شیعه از شخص پیامبر(صلی الله علیه و آله) نقل‌شده است که «قربی» را به اهل‌بیت(علیهم السلام) و نزدیکان و خاصان پیامبر تفسیر کرده است (حاکم نیشابوری، المستدرک علی‌الصحیحین، ج3، ص172؛ زمخشری، الکشاف، ج4، ص219و220) گویا مادلونگ در این مسئله هیچ‌توجهی به مبانی و مصادر اساسی

اعتقادی شیعه نداشته است.

دلائل اندیشمندان شیعه در مسئله جانشینی پیامبر(صلی الله علیه و آله)

شیعیان مسئله جانشینی پیامبر(صلی الله علیه و آله) را امری منوط بر دستور الهی و امر پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) و به‌عبارت دیگر تنصیصی (و نه شورایی و به دست جماعتی از مردم) می‌دانند که به‌عنوان تذکر باید به چند نمونه از مستندات قرآنی تشیع درباره صحت این ادعا در این فرصت کوتاه اشاره نمائیم:

آیه ولایت

(إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ) (مائده/55) که اجماع و اتفاق علمای شیعه و عده‌ای از علمای اهل‌سنت براساس روایات صادره در شان‌نزول آیه شریفه، بر این است که مصداق جمله «والذین آمنوا» علی‌بن ابی‌طالب(علیه السلام) است که محدث بحرانی در کتاب غایةالمرام 24 حدیث از منابع اهل‌سنت و 19 روایت از منابع و مصادر شیعه (و مجموعاً 43 حدیث) نقل کرده است (هاشمی خویی، منهاج البراعة فی شرح نهج‌البلاغة، ج2، ص350).

آیه اولی الآمر

(یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکمْ) (نساء/59) فخر رازی در این آیه شریفه از عطف اولی‌الامر بر رسول استفاده کرده که باید اولی‌الامر مانند رسول معصوم باشند، چون خداوند دستور به اطاعت مطلق از امرشان را داده است. اگرچه که فخر رازی در صغرای این مبحث، معصوم را تفسیر کرده به امت و نه شخصی خاص (فخر رازی، تفسیر کبیر، ج10، ص113) و پر واضح است که نمی‌توان عصمت را بر کلی امت تطبیق کرد، زیرا اولاً: اولی‌الامر جزئی از امت است نه کل امت، بر حسب نص آیه و ثانیاً: تطبیق‌دادن معنای اولی‌الامر بر کل امت تناسبی ندارد، تا بر آن تطبیق داده شود و ثالثاً: امت خود مطیع است و آیه درصدد بیان مطاع است، آن هم به‌صورت مطلق و بدون قید و

شرط است که همان اولی‌الامر می‌باشند و علاوه بر آیات قرآنی، روایات نبوی نیز مصادیق اولی‌الامر را علی(علیه السلام) و ائمه یازده‌گانه از نسل ایشان ذکر کرده‌اند (امینی، الغدیر، ج1، ص165؛ فخر رازی، تفسیر کبیر، ج10، ص144).

آیه تبلیغ

(یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرِینَ) (مائده/67) درباره این آیه نیز بسیاری از محدثان صدر اسلام بر این باورند که این آیه در شأن امیرالمومنین علی(علیه السلام) نازل شده است (واحدی نیشابوری، اسباب النزول، ص204).

آیه اکمال دین

(الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً) (مائده/3) مرحوم طبرسی تفسیر اهل‌بیت(علیهم السلام) در مورد این آیه را نقل کرده که مورد قبول بسیاری از مفسران شیعه و علما و دانشمندان آن‌هاست (طبرسی، مجمع‌البیان، ج3، ص246) با توجه به این نکته که تحلیل محتوایی تفسیر آیه شریفه به حادثه غدیر مناسبت زیادی دارد، حادثه‌ای دیگر نمی‌تواند و نمی‌توانسته است تفسیر قابل‌قبولی برای کمال دین و تمام‌شدن نعمت الهی باشد، چنان‌چه روایات منقوله از فریقین نیز، خود مؤید این برداشت است (امینی، الغدیر، ج1، ص230؛ سیوطی، الدر المثور، ج2، ص259).

4. علل ضعف تحقیقات مستشرقان در مسئله خلافت

در مجموع باید اصل اولیه در برخورد با آثار مستشرقین را «برخورد محتاطانه» با این آثار قرار داد، مگر آنکه در مورد آثار مستشرقینی که خلاف این مطلب در موردش ثابت شود. در صحت مطلب ذکر شده، یکی از اندیشمندان خود می‌گوید: «اگر مستشرقی گفت، ماست سفید است، همیشه جای این احتمال را در ذهن خود نگه دارید که یا ماست

اصلاً سفید نیست و یا اثبات سفیدی ماست مقدمه‌ای برای نفی سیاهی از ذغال است.» (نیکلسون، ص20) و گویا به همین علت نیز خانم «آن ماری شیمل» حقیقتاً تصویر ذهنی ساخته‌شده توسط مستشرقین سده‌های میانه از اسلام و پیامبر اسلام را مخدوش و تحریف‌شده می‌داند. وی معتقد است که چنین تصویر ساختگی کاملا برخلاف آموزه‌های قطعی و سیره عملی پیامبر(صلی الله علیه و آله) در مبارزه‌گری ایشان با انواع مصادیق بت‌پرستی و شرک و کفر می‌باشد. به نظر نویسنده، می‌توان به عواملی که باعث می‌شود عموم تحلیل‌های مستشرقین و مخصوصاً تحلیل‌های ایشان درباره مسئله جانشینی پیامبر اعظم(صلی الله علیه و آله) سست باشد، عبارتند از:

• گرایش و یا بغض برخی از خاورشناسان که عمدتاً مسیحی و یا یهودی‌اند، به برخی از جریان‌های فکری یا سیاسی درون جامعه اسلامی، در گذشته یا حال (رک: پیشوایی، نقد دیدگاه تاریخی یک شرق‌شناس، ص27-56). استفاده از منابعی مورد نقد و غیراساسی در تاریخ اسلام که برخوردهایی غیرمنصفانه با مسائل اسلامی و یا جریانات اسلامی داشته‌اند.

• داشتن حس بدبینی نسبت به جهان اسلام و حس خودبرتربینی غربی به‌سبب انکار میراث فرهنگی، و ارزش‌های دینی مشرق‌نشینان (شیمل، محمد رسول خدا، ص11-18).

• داشتن اهداف سیاسی و استعماری طمع‌ورزانه نسبت به منابع و ثروت‌های طبیعی و انسانی مشرق‌زمین، چنان‌که برخی از ایشان در قالب شرق‌شناس یا گردشگر یا مبلغ تبشیری، به جمع‌آوری اطلاعات دقیق از سرزمین‌های شرقی و اسلامی و رساندن این اطلاعات به حکم‌رانان غربی اقدام می‌کردند.

• ناآشنایی با زبان و ادبیات عرب و عدم درک صحیح متون عربی.

• عدم درک صحیح فرهنگ اسلام و اسلام واقعی.

• تعصبات دینی و رقابت‌های سیاسی میان جهان غرب و شرق.

• نداشتن شیوه صحیح در انتخاب و نقد منابع اصیل فریقین، در مسائل اعتقادی و بنیادین.

• شناخت اسلام از مسائل فرعی و با روشی تاریخ‌مند و تاریخ‌گرا.

• منبع قراردادن کتاب‌هایی که در نسل‌های ابتدایی و میانه مستشرقین عامدانه بر ضد اسلام نوشته شده است.

نتیجه

در مورد پژوهش‌های مستشرقین باید در نظر داشت که این پژوهش‌ها هرچند دارای جنبه‌های مثبت روشمندی و مسئله‌محوربودن است، اما محدودیت‌های اثرگذاری نیز دارند که باید مراقب میزان تاثیر هریک بر فهم قضیه خاص اسلامی در آثار آن مستشرق بود. محدودیت‌هایی نظیر: ناآشنایی با زبان و ادبیات عرب؛ عدم درک صحیح فرهنگ اسلام؛ تعصبات دینی و رقابت‌های سیاسی میان جهان غرب و شرق؛ نداشتن شیوه صحیح در انتخاب و نقد منابع اصیل فریقین؛ داشتن انگیزه‌های سیاسی و استعماری؛ عدم درک صحیح از اسلام واقعی با مطالعه مسائل اعتقادی و بنیادین؛ شناخت اسلام از مسائل فرعی و با روشی تاریخ‌مند و تاریخ‌گرا و ... باعث شده است که عموم تحلیل‌های ایشان و مخصوصاً تحلیل‌هایشان در مسئله جانشینی پیامبر(صلی الله علیه و آله) به دور از صواب و واقعیت صورت پذیرد. در نتیجه باید هر یک از آثار خاورشناس را جداگانه بررسی کنیم، زیرا آن‌ها هم خدمت کردند و هم اشتباه و خیانت و نمی‌توان به‌صورت کلی آن‌ها را کاملاً رد یا تأیید کرد. پژوهش‌های مستشرقین وقتی می‌تواند کاشف از حقیقت باشد که معیارهایی چون: استناد به منابع اصیل و معتبر، امکان عقلی وقوعی، هماهنگی در محتوای نتایج، سازگاری با حوادث تاریخی قطعی دیگر، و تناسب با قرائن داخلی و خارجی باشد و در تمامی موارد، مخالف مضامین و محکمات قرآنی و روایی نباشد (نصیری، مجله معارف، شماره2) و با توجه به مطالب ارائه شده، خواننده گرامی می‌تواند تحلیل‌های ارائه‌شده در برخی از نظرات برخی از مستشرقین درباره مسئله خلافت امام علی(علیه السلام) که می‌توان آن‌ها را در سه دسته: خنثی، معاند و مغرض، صحیح و روشمند تقسیم کرد.

منابع

قرآن کریم، ترجمه: محمدعلی رضایی اصفهانی و گروهی از اساتید قرآن‌پژوه جامعة‌المصطفی، قم: انتشارات المصطفی، 1388ش.

17 جرداق، جرج سعجان، الامام علی(علیه السلام) صوت العدالة الانسانیة، بیروت، دارالروائع، 1958م.

36 گلیو، رابرت، «گفت‌وگو با رابرت گیلو»، کتاب ماه دین، ش141، ص24-25، 1388ش.

شماره 7 و 8، فروردین و اردیبهشت 1375ش.

York, State University of New York Press.

امیرمؤمنان (علیه‌السلام) از دیدگاه مادلونگ

اشاره

علی اصغر قربانی⁽¹⁾

چکیده

با وجود دیدگاه مشترک همه مسلمانان در کلیت موضوعات اساسی‌ای هم‌چون توحید و معاد، اما شیعه و اهل‌تسنن در موضوع امامت و جانشینی پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) اختلاف‌نظر دارند. شیعه امامت را از اصول اعتقادی می‌داند و معتقد به امامت الهیِ امامان دوازده‌گانه و جانشینی بلافصل حضرت علی(علیه السلام) است؛ بنابراین خلافت خلفای دیگر را ناحق و غاصبانه می‌داند. ولی اهل‌تسنن خلافت را از فروع دین دانسته، قائل به جانشینیِ به‌حق ابوبکر و خلفای دیگر است. البته شرایط، وظایف و جایگاه امامت نزد شیعه، با خلافت نزد اهل‌تسنن متفاوت است. در موضوع جانشینی پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) آثار زیادی از جانب عالمان شیعه و سنی نوشته‌شده است. خاورشناسان و اسلام‌پژوهان غیرمسلمان نیز در این زمینه مطالعه نموده و بیشتر آنان با تأثّر از منابع و دیدگاه اهل‌تسنن، قائل به جانشینیِ درستِ ابوبکر شده‌اند. ویلفرد مادلونگ (متولد 1930)، شرق‌شناس معاصر آلمانی، با بازپژوهی در این‌باره و ارائه دلایل خاص خود، دیدگاهی تازه و نزدیک به شیعه در کتاب جانشینی حضرت محمد(صلی الله علیه و آله) ارائه نموده است؛ و دیدگاهی متفاوت از دیدگاه رایج اهل‌تسنن و خاورشناسان دیگر داده است. در این مقاله با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی به بررسی دیدگاه وی پرداخته شده است. از یافته‌های تحقیق این است که با وجود تلاش ارزش‌مند و به‌دور از تعصب مادلونگ، به‌دلیل استفاده کم از منابع شیعی و دیدگاه دانشمندان شیعه، بخشی از مطالب و نظرات او قابل‌تأمل و نقد است.

کلیدواژه‌ها: امام علی(علیه السلام)، جانشینی پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله)، مستشرقان، مادلونگ، ابوبکر.

مقدمه

کتاب جانشینی حضرت محمد(صلی الله علیه و آله) (مادلونگ، جانشینی حضرت محمد پژوهشی پیرامون خلافت نخستین) اصل کتاب با این مشخصات است: Madelung, Wilferd, The Succession to Mohammad: A Study of the early Caliphate, London, Cambridge university press, 1997.) کتابی است از مادلونگ (متولد 1930)، شرق‌شناس معاصر آلمانی. او برخلاف گرایش‌های خاورشناسان دیگر، «علی(علیه السلام) را جانشین برحق پیامبر(صلی الله علیه و آله) می‌داند.» (مادلونگ، همان، ص17، پیشگفتار احمد نمایی) او با «ژرف‌نگری در قرآن» معتقد است که حتی اگر پیامبر(صلی الله علیه و آله) جانشینی هم تعیین نکرده بود، در نظر نداشت و راضی نبود که ابوبکر جانشین طبیعی او باشد. به نظر او، محروم‌کردن خاندان پیامبر از حق مشروع خود و انتخاب ابوبکر و روی کارآمدن عمر و عثمان، مقدمات حکومت نامشروع و خودکامه اموی را فراهم کرد؛ امری که با دعوت جهانی اسلام تعارضی اساسی داشت (مادلونگ، همان، پشت جلد).

این اثر که در نوع خود بی‌سابقه است، برای نخستین‌بار در سال 1997 در لندن از طرف دانشگاه کمبریج به چاپ رسید و تاکنون چندین‌بار تجدید چاپ شده است. مادلونگ نسبت به مستشرقان دیگر، منصفانه‌تر عمل کرده است. غالب خاورشناسان، اختلاف بر سر جانشینی پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) را امری پسین و از پیامدهای دعوت عبدالله‌بن سبا (برای آشنایی و نقد دیدگا‌های مربوط به این شخصیت که «بسیاری از اندیشمندان تاریخ اسلام» حتی قائل به موهوم و غیرواقعی‌بودن او هستند، به این نوشتار مراجعه کنید: طاوسی‌مسرور، «شخصیتی موهوم یا مبهم؛ بازخوانی دیدگاه‌های مطرح درباره عبدالله‌بن سبا»، زمانه، ش126و127، ص62-65). به وصایت حضرت علی(علیه السلام) دانسته‌اند (ر.ک: مادلونگ، همان، ص27-28). برخلاف آنان، مادلونگ نخستین بذرهای این امر را در ماه‌های پایانی عمر شریف پیامبر(صلی الله علیه و آله) جست‌وجو می‌کند و حضرت علی(علیه السلام) را سزاوار جانشینی پیامبر(صلی الله علیه و آله) می‌داند؛ البته نه با همان دلایل اقامه‌شده از طرف شیعه در این‌باره.

در این پژوهش، نخست نقدی کوتاه و کلی در روش تحقیق مادلونگ داشته، سپس برخی عبارات او را مورد بررسی قرار داده‌ایم (این عبارات، برگرفته از مقدمه کتاب است).

پیش از ورود به مباحث اصلی و برای آشنایی با فضای فکری و سوگیری عملی مستشرقان نسبت به اسلام و مسائل مربوط به آن، به‌گونه‌های مختلفِ مستشرقان اشاره می‌کنم. خاورشناسان به دو گروه تقسیم می‌شوند:

گروه اول. مستشرقان غربی. اینان خود، شامل چند دسته‌اند:

الف) برخی از آنان نظرات و ارزیابی مبهمی در مورد مسائل ارائه کرده‌اند.

ب) برخی دیگر افرادی هم‌چون مرگلیوث و لامانس‌اند. کاری که این گروه انجام داده‌اند، این بوده که از منابع و مراجع اسلامی که اساساً وجود خارجی ندارند، استفاده کرده‌اند (هیفا، امام علی(علیه السلام) در اندیشه مسیحیت معاصر، ص15) گلدزیهر، مرگلیوث و هامیلتون گیپ، نمونه‌ای از خاورشناسانی‌اند که از راه هجوم به اسلام و تلاش برای آسیب‌رساندن به مفاهیم، کتاب آسمانی و پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) می‌کوشند تا به هر وسیله‌ای به اسلام و مسلمانان صدمه بزنند (هیفا، همان، ص668).

ج) این گروه نسبت به گروه دوم خصومت کم‌تری داشتند. اینان از منابع اسلامیِ مشخص که به گرایش یا جریان اسلامی معینی تعلق دارد استفاده کرده، مطالب آن را به حساب دیگرگرایش‌ها یا جریانات اسلامی می‌گذاشتند. این تعمیم‌دادن‌ها و نگاه یک‌جانبه به حوادث اسلامی و سیره نبوی باعث می‌شد آنان ارزیابی و داوری ناقص و غیرمنصفانه‌ای نسبت به حوادث ارائه نمایند - البته نکوهش اصلی در این‌باره، مربوط به کسانی است که کتاب‌ها و صحاح خود را از احادیث و حوادث دروغین آکنده نمودند.

د) گروه چهارم، مجموعه برجسته و ممتازی هستند که تلاش کرده‌اند در برنامه‌های فکری، ارزیابی و تحلیل حوادث اسلامی و بررسی و نقد شخصیت‌های بزرگ و تاثیرگذار - مثبت یا منفی - در تاریخ اسلام منصفانه عمل کنند (هیفا، همان، ص15-16). مادلونگ را می‌توان جزو این گروه به‌شمار آورد.

گروه دوم. اندیشمندان غیرمسلمان مشرق‌زمین.

باید گفت موضوع خاورشناسی و اسلام‌پژوهی در شرق، تفاوت اساسی با غرب دارد. اندیشه مسیحی در شرق، «اندیشه‌ای باز و روشن» است. ادیبان و اندیشمندان مسیحی در مشرق عربی، به‌طور عموم «در موضع پژوهش‌گر بی‌طرف»، بسیاری از حوادث بزرگ تاریخ اسلام و شخصیت‌های مسلمانی را که نقش مهمی در صحنه تاریخ اسلام در منطقه و تاریخ جهان و بشریت ایفا کرده‌اند، مورد تحلیل و ارزیابی قرارداده‌اند.

جبران خلیل جبران، میخائیل نعیمه، شبلی شمیل، عبدالمسیح الإنطاکی، پولس سلامه، خلیل فرحات، روکس‌بن زایدی العزیزی، جرجی زیدان، سلیمان کتّانی، فیلیپ حتّی، آنتوان بارا، نصری سلهب، جرج جرداق، سعید عقل، ژوزف هاشم، امین الریحانی، امین نخله، تنها نمونه‌ای از اندیشمندان مسیحی‌اند که نوشته‌هایشان درباره امیرمؤمنان(علیه السلام)، حکایت از این دارد که حضرت امام علی(علیه السلام) تنها پیشوای مسلمانان نیست؛ بلکه مقتدای هر انسانی است که در جست‌وجوی حقیقت، فضیلت، نجات و سعادت است (هیفا، همان، ص16-18).

1. نقد کلی و روشی

کتاب جانشینی حضرت محمد(صلی الله علیه و آله) تحلیل حوادثی است که پس از رحلت پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) بر سر مسئله جانشینی آن حضرت رخ داد. مادلونگ، اسلام‌پژوه معاصر مسیحی، با استفاده از منابع گسترده اسلامی و با نظر به مطالعات اسلام‌پژوهان غربی، به حوادث صدر اسلام نگاهی دوباره انداخته و با نگرشی جامع، منصفانه و غیرمعصبانه نسبت به اسلام‌پژوهان دیگر، به تحقیق در تاریخ صدر اسلام پرداخته است. با این‌حال، نقد کلی به وی – هم‌چون اسلام‌پژوهان دیگر - در استفاده از منابع مورد استفاده‌اش باقی است. وی به میزان لازم و کافی از منابع شیعی و تحلیل‌هایی که از وقایع صدر اسلام از جانب دانشمندان شیعی صورت گرفته، استفاده نکرده و این، اشکال و نقد کلی بر کار

مادلونگ است. هم‌چنین در فهم‌هایش از آیات قرآن کریم، به دلیل مراجعه‌نکردن به بیانات اهل‌بیت(علیهم السلام) – دست‌کم در تعدادی از آیات – برداشت‌هایش نادرست بوده است.

البته اشاره دوباره داریم به این‌که او نسبت به بیشتر مستشرقان و اسلام‌پژوهان، انصاف علمی را بهتر مراعات کرده و تاثیرپذیری کمتری از تاریخ‌نگاری و حدیث‌سازی جریانی (به نفع مکتب خلفا و سلطه اموی) داشته است؛ گذشته از کینه و دشمنیِ برخی از آنان با اصل اسلام و پیامبر اعظم(صلی الله علیه و آله)، که در دیدگاه‌هایشان تاثیر گذاشته و از انصاف علمی و اخلاقی به‌دور مانده‌اند. لامنس و کایتانی را می‌توان نمونه‌ای از خاورشناسانِ متأثر و متعصب عنوان کرد. هنری لامنس (1862-1937) مستشرق بلژیکی و روحانی مسیحی کینه‌توز با اسلام، که به‌دلیل کینه شدیدش از اسلام، به ستایش از امویان پرداخته است (ر.ک: مادلونگ، همان، ص29، پاورقی مترجمان). لئون کایتانی (1869-1926) خاورشناس ایتالیایی و هم‌عقیده لامنس، که او نیز مانند لامنس دشمنی شدیدی با اسلام داشت و ازاین‌رو سخت مخالف خاندان پیامبر(صلی الله علیه و آله) و طرفدار جدی امویان بود (مادلونگ، همان، ص30، پاورقی مترجمان).

2. بررسی و نقد برخی مطالب

الف) نظر علمای اهل‌سنت در افضل‌بودن حضرت علی(علیه السلام) یا ابوبکر

به نوشته مادلونگ، «از نظر سنّیان ابوبکر، خلیفه اول، تنها خلیفه برحق بود، زیرا او افضل مردمان پس از پیامبر(صلی الله علیه و آله) بود. هرچند محمد(صلی الله علیه و آله) به‌صراحت او را به جانشینی خود منصوب نکرده بود، امّا انتخاب ابوبکر به امامت جماعت مسلمانان در زمان آخرین بیماری پیامبر(صلی الله علیه و آله) دلیل بر اولویّت او بود. اجماعِ مسلمانان در حمایت از ابوبکر، نهایتاً صحّه‌ای بود بر آن‌چه مورد پسند خداوند بود» (مادلونگ، همان، ص27).

این که «از نظر سنّیان ابوبکر ... افضل مردمان پس از پیامبر(صلی الله علیه و آله) بود» عمومیت ندارد؛ چراکه همه اهل‌سنت به افضلیت ابوبکر باور نداشته‌اند. بنا به تصریح ابن‌ابی‌الحدید

(655ق)، همه علمای معتزله بغداد (از جمله خودش) و نیز عده‌ای از معتزله بصره، قائل به افضلیت امیرمؤمنان علی(علیه السلام) پس از پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) نسبت به همه مردم، از جمله ابوبکر بوده‌اند: «و قال البغدادیون قاطبة قدماؤهم و متأخروهم ... إن علیا(علیه السلام) أفضل من أبی‌بکر. و إلی هذا المذهب ذهب من البصریین ... و أما نحن، فنذهب إلی ما یذهب إلیه شیوخنا البغدادیون من تفضیله(علیه السلام)» (ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج1، ص7-9). وی در مقدمه کتاب نیز به این امر اشاره نموده است: «... وَ قَدّمَ المَفضُولَ عَلَی الأفضَل لِمَصلَحةٍ أقتَضَاهَا التَّکلِیف» (ابن‌ابی‌الحدید، همان، ص3) شکر خدا که ... مفضول را بر افضل مقدم کرد، به‌سبب مصلحتی که تکلیف، آن را اقتضا کرد».

بنابراین بخشی از اهل‌سنت اعتقاد به مفضولیت ابوبکر نسبت به امیرمؤمنان علی(علیه السلام) داشته‌اند.

ب) انتخاب ابوبکر به امامت جماعت مسلمانان در زمان بیماری پیامبر(صلی الله علیه و آله) دلیل بر اولویّت او؟

چنان که در عبارت مادلونگ گذشت، «از نظر سنّیان ... انتخاب ابوبکر به امامت جماعت مسلمانان در زمان آخرین بیماری پیامبر(صلی الله علیه و آله) دلیل بر اولویّت او بود» (مادلونگ، همان، ص27).

این سخن می‌تواند نظر بخشی از اهل‌سنت قلمداد شود، نه همه آنان؛ چنان‌که عالم‌زاده با استناد به منابع اهل‌سنت می‌نویسد: «در اخبار مربوط به چگونگی برگزاری این نماز، کسی که به امامت تعیین شد، شمار نمازهایی که بی‌حضور پیامبر(صلی الله علیه و آله) برگذار گردید و این‌که حتی یک نماز به‌طور کامل به امامت ابوبکر برگزار شد یا نه، اختلاف وجود دارد» (عالم‌زاده، «ابوبکر»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج5، ص225). از جمله باید به روایتی اشاره کرد که سند آن به ابن‌عباس می‌رسد؛ در این روایت چنین آمده است: «پیامبر(صلی الله علیه و آله) در روزی که بیماریش سخت شد، فرمود: کسی را پیش علی(علیه السلام) بفرستید و او را فراخوانید.

عایشه پیشنهاد کرد کسی را پیش ابوبکر، حفصه گفت کسی را پیش عمر فرستند و همگی پیش پیامبر گردآمدند. سپس پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود: بروید، اگر نیازی به شما داشتم شما را فرامی‌خوانم. «قَالَ رَسوُل الله(صلی الله علیه و آله) إِبعَثُوا إِلَی عَلِیّ فادّعُوهُ، فَقَالَت عَائِشَة: لَو بَعَثت إلی أَبی‌بَکر! وَ قَالَت حَفصَة: لَو بَعَثت إِلَی عُمر! فَاجتَمَعُوا عِندَهُ(صلی الله علیه و آله) جَمِیعاً، فَقَالَ رَسُول الله(صلی الله علیه و آله): إِنصَرِفُوا، فَإن تَکُ لِی حَاجَةٌ أبعَثُ إلَیکُم.‏» (ابن‌جریر طبری، تاریخ‌الأمم و الملوک، ج‏3، ص196).

ج) امامت اهل‌بیتِ پیامبران، انتصابی الهی و آموزه‌ای قرآنی

مادلونگ نظر شیعه در علت جانشینی بلافصل حضرت علی(علیه السلام) چنین می‌نویسد: «از نظر شیعیان علی(علیه السلام) پسر عمو و داماد حضرت محمد(صلی الله علیه و آله) بود که به‌علت سوابق شایسته‌اش در اسلام و نسبت نزدیکش، پیامبر(صلی الله علیه و آله) او را به جانشینی خود برگزیده بود. بنابراین ابوبکر با حمایت اکثر صحابه حضرت محمد(صلی الله علیه و آله) این مقامِ بر حق او را غصب کرد» (مادلونگ، همان، ص27).

وی نظر شیعیان درباره جانشینی را درست بیان نموده، ولی همه اعتقاد شیعه را بازگو نکرده است. درست است که آن حضرت خویشاوند نزدیک پیامبر(صلی الله علیه و آله) بود و چنان‌که خواهد آمد، براساس قرآن کریم، خداوند در برگزیدن خلیفه و وصیّ پیامبران به پیوند نسَبی توجه داشته و به این امر مشروعیت بخشیده است. نیز درست است که حضرت علی(علیه السلام) سوابق شایسته در اسلام داشت - که در منابع شیعه و اهل‌تسنن به‌تفصیل آمده است - ولی باید خاطرنشان کرد با وجود این‌که خویشاوندی (با توضیحی که خواهد آمد) و سوابق درخشان در تصدّی مقام امامت و وصایت دارای نقش‌اند، به اعتقاد شیعه امامت منصبی الهی است - هم‌چون نبوت - و پیامبر(صلی الله علیه و آله)، صرفاً با لحاظ موارد بالا و خودخواسته، آن حضرت را به جانشینی خود برنگزید؛ بلکه این برگزیدگی از طرف خدا بود و او تنها مامور ابلاغ پیام الهی در انتصاب آن حضرت به جانشینی پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) و امامت بر مردم

بود. آیات مربوط به غدیر خم و روایات نبوی در این‌باره، بیان‌گر نصب الهیِ حضرت علی(علیه السلام) و ماموریت پیامبر(صلی الله علیه و آله) در تبلیغ آن به مردم بوده است؛ از جمله آیات (یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ‏ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرینَ) (مائده/67)؛ ای پیامبر! آن‌چه از طرف پروردگارت بر تو نازل شده است، کاملًا (به مردم) برسان! و اگر نکنی، رسالت او را انجام نداده‏ای! خداوند تو را از (خطرات احتمالی) مردم نگاه می‏دارد؛ و خداوند، جمعیّت کافران (لجوج) را هدایت نمی‏کند.» و (سَأَلَ سائِلٌ‏ بِعَذابٍ واقِعٍ) (معارج/1)؛ تقاضاکننده‏ای تقاضای عذابی کرد که واقع شد!». (در شان نزول این آیه آمده است: هنگامی که پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) حضرت علی(علیه السلام) را در روز غدیر خم به امامت امت منصوب فرمود، چیزی نگذشت که این موضوع در نقاط مختلف اسلامی منتشر شد. نعمان‌بن حارث فهری - با اختلاف در نام - خدمت پیامبر(صلی الله علیه و آله) آمد و عرض کرد تو به ما دستور دادی شهادت به یگانگی خدا و این‌که تو فرستاده او هستی دهیم ما هم شهادت دادیم، سپس دستور به جهاد و حج و روزه و نماز و زکات دادی ما همه این‌ها را نیز پذیرفتیم، اما با این‌ها راضی نشدی تا این‌که این جوان (اشاره به علی(علیه السلام) است) را به جانشینی خود منصوب کردی و گفتی: مَن کُنتُ مَولاهُ فَعَلِیٌّ مَولاَهُ، آیا این سخنی است از ناحیه خودت یا از سوی خدا؟ پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود: قسم به خدایی که معبودی جز او نیست، این از ناحیه خدا است. نعمان روی برگرداند، درحالی‌که می‏گفت‏ «اللَّهُمَّ إِنْ کانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِکَ، فَأَمْطِرْ عَلَیْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ؛ خداوندا! اگر این سخن حق است و از ناحیه خود، سنگی از آسمان بر ما بباران!» این‌جا بود که سنگی از آسمان بر سرش فرود آمد و او را کشت، همین‌جا آیه (سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ لِلْکافِرینَ لَیْسَ لَهُ دافِعٌ) نازل گشت. شان نزولی که گذشت، در تفسیر نمونه به نقل از مجمع‌البیان، ج10، ص352 از امام صادق(علیه السلام) آمده است‏. البته همین مضمون را بسیاری از مفسران اهل‌سنت و راویان حدیث - با مختصری تفاوت - نقل کرده‏اند. علامه امینی در

الغدیر (امینی، الغدیر، ج1، ص329-246) آن را از سی‌نفر از علمای معروف اهل‌سنت، با ذکر مدرک و نقل عین عبارت آورده است (مکارم شیرازی، تفسیر نمونه‏، ج25، ص7-8)).

بنابراین امامت هم‌چون نبوت، جایگاهی الهی است که خدا خود، هرکس را که بخواهد برمی‌گزیند و این گزینش، بر طبق علم ازلی الهی بر شایستگی فرد و عصمت خدادادی (برای اثبات عصمت اعطائی و تکوینی، می‌توان به آیات و روایاتی از جمله آیه 33 سوره احزاب و حدیث ثقلین اشاره کرد. در آیه مورد اشاره، سخن از تطهیر اهل‌بیت(علیهم السلام) از هرگونه رجس و پلیدی، به اراده تکوینی الهی است و در حدیث ثقلین، معیّت اهل‌بیت پیامبر(صلی الله علیه و آله) با قرآن عزیز و فرمان به تمسک مطلق به هر دو، نشان از عصمت و مصونیت از هرگونه خطای هر دو دارد) است و پیامبر، تنها، معرِّف، مبلِّغ و مبشِّرِ امام از طرف خدا به مردم است.

البته ناگفته نماند موضوع خویشاوندی و اندیشه تعظیم اهل‌بیتِ پیامبران، به‌ویژه اهل‌بیتِ پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) برخاسته از اراده الهی است و خدا در قرآن کریم، «ذرّیّه» و «آل» پیامبران را مشروعیت بخشیده است:

(إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَی ءَادَمَ وَ نُوحًا وَ ءَالَ إِبْرَاهِیمَ وَ ءَالَ عِمْرَانَ عَلیَ الْعَالَمِینَ * ذُرِّیَّهً بَعْضُهَا مِن بَعْضٍ وَ اللَّهُ سمِیعٌ عَلِیمٌ) (آل‌عمران/33-34)؛ خداوند، آدم و نوح و آل‌ابراهیم و آل‌عمران را بر جهانیان برتری داد. آن‌ها فرزندان و (دودمانی) بودند که (از نظر پاکی و تقوا و فضیلت،) بعضی از بعض دیگر گرفته شده بودند؛ و خداوند، شنوا و داناست (و از کوشش‌های آن‌ها در مسیر رسالت خود، آگاه می‏باشد).» و آیه (وَ وَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ جَعَلْنَا فیِ ذُرِّیَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَ الْکِتَابَ وَ ءَاتَیْنَاهُ أَجْرَهُ فیِ الدُّنْیَا وَ إِنَّه فِی الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِینَ) (عنکبوت/27)؛ و (در اواخر عمر) اسحاق و یعقوب را به او بخشیدیم و نبوت و کتاب آسمانی را در دودمانش قرار دادیم و پاداش او را در دنیا دادیم و او در آخرت از صالحان است».

بنابراین، اندیشه امامت بلافصل حضرت علی(علیه السلام) - خویشاوند نزدیک پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) و هر دو از نسل پاک اسماعیل(علیه السلام) - و اهل‌بیت پیامبر(صلی الله علیه و آله) آموزه‌ای است قرآنی؛ نه آن‌چنان‌که ناصبی‌ها و دشمنان اهل‌بیتِ پیامبر(صلی الله علیه و آله) خیال کرده‌اند که باور به امامت خویشاوند پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) تفکری است جاهلی و یهودی (ر.ک: ابن‌تیمیّه، منهاج‌السنة النبویّة فی نقض کلام‌الشیعة و القدریّة، ج3، ص269 و ج1، ص6) جا دارد در مقابلِ تفکر متعصبانه عثمانی، که چنین آموزه‌های مسلّم قرآنی را نادیده گرفته‌اند، تحلیل شرق‌شناسانه یک نامسلمان را ستود؛ چراکه آن، قول به امامت بلافصل حضرت علی(علیه السلام) را تفکری جاهلی می‌داند و این، آموزه‌ای قرآنی. مادلونگ می‌نویسد: «تا آن‌جاکه قرآن افکار محمد(صلی الله علیه و آله) را بیان می‌کند روشن است که او در نظر نداشت ابوبکر جانشین طبیعی او باشد و نه به انجام این کار راضی نبود. ... در هر صورت او جانشینی خود را جز در نور هدایت قرآن، که درباره جانشینان پیامبران سلف بیان شده بود، نمی‌دید» (مادلونگ، همان، ص45).

او در جای دیگر دارد: «این امر [جانشینی پیامبر(صلی الله علیه و آله)] به نصّ قرآن با انتخاب الهی تعیین می‌شود و خداوند معمولاً جانشینان آنان را از خویشاوندان خود آنان برمی‌گزیند؛ خواه این جانشینان پیامبر باشند یا نباشند» (مادلونگ، همان، ص47). به نوشته مادلونگ، «این قرآن شامل دستورهای خاصی است در مورد حفظ پیوندهای خویشاوندی و وراثت و نیز داستان‌ها و روایاتی درباره خلافت پیامبران سلف و خاندان‌های آنان، مطالبی که نمی‌تواند با جانشینی محمد(صلی الله علیه و آله) بی‌ارتباط باشد» (مادلونگ، همان، ص32-33.) اهمیت «حقوق خویشاوندی و خاندان‌های پیامبران در قرآن» به‌حدّی بوده است که مادلونگ را واداشته تا با همین‌عنوان، پژوهشی قرآنی انجام دهد (مادلونگ همان، ص33-48. البته توجه داریم که ممکن است بخشی از آن پژوهش قابل‌نقد باشد.) در مقابل، ابن‌تیمیه - چنان‌که گذشت - اندیشه گرامی‌داشتِ آل‌پیامبر(صلی الله علیه و آله) را به جاهلیت نسبت داده

و آنان را سزاوار خلافت نمی‌داند؛ البته همو، هرگز آل‌ابی‌سفیان و آل‌مروان را که خلافت را میان خود موروثی کردند، مؤاخذه نمی‌کند و آنان را خلفای برحق اسلامی می‌شمارد! - چنان‌که برخی نویسندگان نیز به این مسئله توجه نموده‌اند (علی‌زاده موسوی، سلفی‌گری و وهابیت، ص222).

البته توجه داریم که گزینش الهی بی‌حساب نیست و خویشاوندان پیامبران باید شایستگی لازم و کافی برای احراز مسئولیت الهی را داشته باشند و «ستم‌کاران»، اگرچه از ذریه پیامبران، قابلیت تصدی جایگاه رفیع امامت (عهد الهی) را ندارند؛ چنان‌که خداوند فرموده است: (وَ إِذِ ابْتَلی‏ إِبْراهیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّی جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتی‏ قالَ لا یَنالُ عَهْدِی‏ الظَّالِمینَ) (بقره/124)؛ (به‌خاطر آورید) هنگامی که خداوند، ابراهیم را با وسایل گوناگونی آزمود و او به‌خوبی از عهده این آزمایش‌ها برآمد. خداوند به او فرمود: «من تو را امام و پیشوای مردم قرار دادم!» ابراهیم عرض کرد: «از دودمان من (نیز امامانی قرار بده!)» خداوند فرمود: «پیمان من، به ستم‌کاران نمی‏رسد! (و تنها آن دسته از فرزندان تو که پاک و معصوم باشند، شایسته این مقامند)».

د) جانشینی ابوبکر با حمایت اکثر صحابه؟

عبارت گذشته را از جنبه دیگر بررسی می‌کنیم: «از نظر شیعیان علی(علیه السلام) پسر عمو و داماد حضرت محمد(صلی الله علیه و آله) بود که به‌علت سوابق شایسته‌اش در اسلام و نسبت نزدیکش، پیامبر(صلی الله علیه و آله) او را به جانشینی خود برگزیده بود. بنابراین ابوبکر با حمایت اکثر صحابه حضرت محمد(صلی الله علیه و آله) این مقامِ بر حق او را غصب کرد» (مادلونگ، همان، ص27).

آیا به‌راستی شیعه قائل است «ابوبکر با حمایت اکثر صحابه» به جانشینی پیامبر(صلی الله علیه و آله) رسید؟ با مراجعه به ماجرای سقیفه - که تعداد بسیار اندکی از صحابه در آن‌جا حضور داشتند - و روند بیعت‌گیری همراه با ترس و تهدید، عبارت «حمایت اکثر صحابه» را نمی‌توان پذیرفت؛ چنان‌که مادلونگ، خود در جای دیگر چنین اشاره کرده است: «عمر

برای حمایت از او [ابوبکر] کودتای سقیفه را سامان داده و مدینه را تحت‌تسلط او درآورده بود» (مادلونگ، همان، ص97). توجه داریم که تنها سه‌تن از مهاجران (ابوبکر، عمر و ابوعبیده) در سقیفه حضور داشتند. چنان‌که جعفریان نوشته است، پس از خاتمه بیعت در سقیفه، آنان از آن محل خارج شدند و بنا به روایت براء‌بن عازب، در کوچه‌ها به راه افتادند و به هر کس می‌رسیدند دست او را گرفته، به دست ابوبکر می‌مالیدند؛ چه آن شخص بدین‌کار تمایلی می‌داشت یا نه. توجه این گروه در بیعت‌گرفتن برای ابوبکر تا اندازه‌ای بود که بنا به نقل ابن ابی‌شیبه، آنان در مراسم تدفین پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) حضور نداشتند و پس از دفن، بازگشتند: «إنّ اَبَابَکر وَ عُمَر لَم‌یَشهَدَا دَفنَ النَّبِیّ(صلی الله علیه و آله) وَ کَانَا فِی الأنصارِ فَدُفِنَ قَبلَ أَن یَرجِعَا.» در اخبار مربوط به دفن آن حضرت، در میان افرادی که نام‌برده شده‌اند، یادی از این دو نفر وجود ندارد و این نشان می‌دهد که ابوبکر و یارانش از دوشنبه که پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) رحلت کرد، تا فردای آن روز به‌طور کامل مشغول بوده‌اند و نمی‌توانسته‌اند به‌سراغ جنازه آن حضرت آمده باشند.

گذشته از این‌که سعدبن عباده خزرجی - که هرگز حاضر به بیعت با ابوبکر و عمر نشد - و گروهی از خزرج نیز که در سقیفه بیعت نکردند، پس از پایانِ کار بیعت‌گیریی که اشاره شد، کسانی به مخالفت برخاستند. افزون بر دو شخصیت برجسته بنی‌هاشم، امام علی(علیه السلام) و عباس، دیگرانی هم‌چون زبیر، خالدبن سعید، مقداد، سلمان، ابوذر، عمار، براء‌بن عازب و اُبَیّ‌بن کعب مخالفت خود را اعلام کردند. کسانی در خانه امام علی(علیه السلام) و حضرت فاطمه(س) به‌عنوان اعتراض، تحصن نمودند، که با برخورد شدید عمر و هواداران وی روبه‌رو شدند. او شمشیر زبیر را شکست و به گزارش ابن‌عبدربّه، او که قَبَسی آتش در دست داشت، تهدید به آتش‌زدن خانه کرد. البته این نظر که چنین اقدامی صورت گرفت، در میان شیعیان وجود داشته است.

ناگفته نماند تا پیش از شهادت حضرت فاطمه زهرا(س) نه‌تنها امام علی(علیه السلام)، بلکه

هیچ‌یک از بنی‌هاشم با ابوبکر بیعت نکردند. امام(علیه السلام) هم، دلیل بیعت خود را حفظ اتحاد امت اسلامی در برابر مرتدّان و کفار اعلام نمود و به‌همین‌دلیل بود که آن حضرت در برابر درخواست ابوسفیان که حاضر شده بود با ایشان بیعت کند، مخالفت کرد و او را از خود راند. امام(علیه السلام) در برابر سخن ابوسفیان که از او خواست اجازه ندهد خلافت در میان بنی‌تیم بماند، فرمود: «تو همیشه دشمن اسلام و مسلمانان بوده‌ای.» به نقل از مدائنی، زمانی که جنگ با مرتدّان آغاز شد، عثمان نزد امام علی(علیه السلام) آمد و گفت: تا وقتی که تو بیعت نکنی، کسی به جنگ این افراد نخواهد رفت. او هم‌چنان اصرار کرد تا امام را نزد ابوبکر آورد و آن حضرت بیعت کرد و مسلمانان خوشحال شدند (جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ج2، ص25-28).

بنابراین، طبق منابع شیعه و سنّی، روی‌کار آمدن ابوبکر، «با حمایت اکثر صحابه» نبود؛ هرچند که بعدها به عللی هم‌چون اتحاد مسلمانان در مقابل مرتّدها و کفار، حمایت از خلیفه اسلامی - اگرچه غاصب - لازم می‌نمود. در تایید این سخن که خلیفه‌شدن ابوبکر با خواست اوّلیه و حمایت دل‌بخواهی اکثریت انجام نشد، بلکه غصب او حاصل زمینه‌چینی‌های پیشینی بود، می‌توان دلایل و قرائنی را بیان نمود.

غصب خلافت؛

طبق این دلایل و قرائن می‌توان چنین نتیجه گرفت - چنان‌که برخی نویسندگان به آن رسیده‌اند - (عالم‌زاده، همان، ص227) که بیعت ابوبکر طرحی برنامه‌ریزی‌شده بود و نه کاری شتاب‌زده و بی‌اندیشه (فلته)؛ سخنی که بعدها عمر، آن را «فلته» به‌حساب آورد. لامنس در مقاله «شورای سه نفره» به بیان ائتلاف ابوبکر، عمر و ابوعبیده از زمان‌های بسیار دور پرداخته و در آن، براساس روایات اهل‌سنت آورده است که عمر بعدها در حضور ابن‌عباس اعتراف کرد که ابوبکر نقشه کنارگذاشتن بنی‌هاشم را طرح کرد؛ زیرا به عقیده او «نبایست خلافت و نبوّت در یک خاندان با هم جمع شود.» (همان).

هـ) «هر پیامبری را وصیّی است»، عقیده‌ای افراطی؟

غالب خاورشناسان، عبدالله‌بن سبا را بنیانگذار تشیع می‌دانند و اختلاف بر سر جانشینی پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) را مربوط به دوران‌های بعد و از جانب عبدالله‌بن سبا می‌دانند. مادلونگ چنین نظری را برگرفته از وقایع‌نگاران مغرض می‌داند: «وقایع‌نگاران سنّی متقدّم و مغرض که سیف‌بن عمر (ف180) بارزترین مظهر آن است، چنین نظری را تایید می‌کنند» (مادلونگ، همان، ص27) طبق نقل سیف، حضرت علی(علیه السلام) پس از آگاهی از انتخاب ابوبکر، با سرعت و شتاب پیش او رفت و بیعت کرد. ولی عبدالله‌بن سبا یهودی‌ای تازه‌مسلمان از مردم صنعا، مبارزه علیه خلیفه سوم را آغاز کرد و پس از قتل او، «عقایدی افراطی درباره علی(علیه السلام) شایع کرد که هر پیامبری را وصیّی است و علی(علیه السلام) وصی محمد(صلی الله علیه و آله) و اجراکننده وصیت اوست.» بدین‌گونه وی بنیانگذار تشیعی شد که با توجه به سابقه علی(علیه السلام) او را جانشین برحق حضرت محمد(صلی الله علیه و آله) دانستند (همان، ص28).

هرچند مادلونگ، نظری برخلاف آنان دارد و به گفته او، «تعداد مورّخان امروزی که افسانه سیف‌بن عمر درباره عبدالله‌بن سبا را پذیرفته‌اند بسیار اندک است» (همان). ولی اشکال در عبارتی است که به نقل از تاریخ طبری درخصوص «عقاید افراطیِ» منتسب به ابن‌سبا است که وی آن‌ها را شایع می‌کرد. البته مادلونگ، خود، نظری در این باره نداده و به نقل بسنده کرده است؛ ولی به‌جاست توضیحی در این‌باره ارائه شود.

آیا این سخن که «هر پیامبری را وصیّی است و ...» عقیده‌ای افراطی است؟ آیا پیامبران، وصیّ و جانشین نداشتند؟ آیا پیامبر خاتم(صلی الله علیه و آله) که آخرین پیامبر و صاحب آخرین و کامل‌ترین دین است، سزاوارتر نیست که برای بقای چنین دینی، اوصیایی الهی منصوب شده داشته باشد؟ از جمله اوصیای پیامبران، می‌توان از یوشع و شمعون، جانشینان موسی (ناگفته نماند جانشین نخستینِ موسی(علیه السلام)، هارون، که پیامبر نیز بود، پیش از حضرت موسی از دنیا رفت) و عیسی(علیه السلام) نام برد. در روایتی از سلمان آمده است که او از پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) درباره وصیّ آن حضرت پرسید. پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرمودند: ای سلمان! وصیّ برادرم موسی که بود؟ سلمان عرضه می‌دارد: یوشع. سپس پیامبر(صلی الله علیه و آله) می‌فرماید: همانا وصی و وارث من، کسی است که دینم را ادا و وعده‌ام را عملی می‌کند و او علیّ‌بن ابی‌طالب(علیه السلام) است: «حدیث‌الوصیة: من المسند» (شوشتری، إحقاق‌الحق، ج4، ص75 و الهیثمی، مجمع‌الزوائد، ج9، ص113 و متقی هندی، کنزالعمال، ج6، ص156، ابن‌حنبل، منتخب کنزالعمال فی هامش المسند، ج5، ص32، العسقلانی، تهذیب‌التهذیب، ج3، ص106، کنجی، کفایة‌الطالب، ص293، حسکانی، شواهدالتنزیل، ج1، ص77، طبری، الریاض‌النضرة، ص178، طبری‌، ذخائرالعقبی، ص71) (جمیل حمّود، أبهی‌المداد فی شرح مؤتمر علماء بغداد، ج1، ص767، پاورقی). این کتاب، شرح و تحقیق کتاب مؤتمر علماء بغداد، نوشته مُقاتل‌بن عطیّه محاربی (481-541ق) از علمای مالکی است). عَن سَلمان، قَال: یَا رَسُول اللّه! مَن وَصِیُّکَ؟ قال: یا سلمان، مَن کَانَ وَصِیُّ أَخِی مُوسَی؟ قَالَ:

یُوشَع‌بن نُون. قَال: فَإنَّ وَصِییّ وَ وَارِثِی، یَقضِی دَینِی وَ یَنجِزُ مَوعِدِی عَلیّ‌بنُ أَبی‌طَالبٍ(علیه السلام)» (همان، متن).

احادیثی از منابع شیعه و سنّی نقل شده است که «برای هر پیامبری وصیّی است»؛ بنابراین، این باور و آموزه‌ای درست است؛ نه از «عقاید افراطیِ» منسوب به ابن‌سبای موهوم. در ادامه، به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود.

امیرمؤمنان علی(علیه السلام) با اشاره به وظایف اوصیای پیامبران، وصایت خود نسبت به پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) و انجام وظایف مربوط را گوشزد می‌کنند: «أَیُّهَا النَّاسُ، إِنِّی قَدْ بَثَثْتُ لَکُمُ الْمَوَاعِظَ الَّتِی وَعَظَ الْأَنْبِیَاءُ بِهَا أُمَمَهُمْ، وَ أَدَّیْتُ إِلَیْکُمْ مَا أَدَّتِ الْأَوْصِیَاءُ إِلَی مَنْ بَعْدَهُمْ؛ ای مردم! من پند و اندرزهایی که پیامبران در میان امّت‌های خود داشتند در میان شما نشر دادم، و وظائفی را که جانشینان پیامبران گذشته در میان مردم خود به انجام رساندند، تحقّق بخشیدم» (شریف رضی، نهج‌البلاغه، خطبه 182، ص248-249).

شوشتری، صاحب شرح موضوعی نهج‌البلاغه، در شرح عبارت «وَ أَدَّیْتُ إِلَیْکُمْ مَا أَدَّتِ الْأَوْصِیَاءُ إِلَی مَنْ بَعْدَهُمْ»، حدیثی از امام رضا(علیه السلام) نقل می‌کند: «قال الرضا(علیه السلام): قال النبیّ(صلی الله علیه و آله): خَلقَ اللّهُ عزّوجلّ مئةَ ألف نبیّ و أربعةً وَ عِشرینَ أَلف نبیّ، أَنَا أکرَمُهُم عَلَی اللّه و لاَ فَخرَ، و خَلقَ اللّهُ عَزّوجلّ مِئَةَ ألف وَصیّ، وَ أَربعةَ وَ عِشرینَ أَلف وصیّ، فَعَلِیٌّ أَکرَمُهُم عَلَی اللّهِ وَ أَفضَلِهِم» (تستری، بهج‌الصباغه فی شرح نهج‌البلاغه، ج4، ص555؛ ر.ک: ابن‌بابویه صدوق، خصال، ج2، ص641، ج18 و ابن‌بابویه صدوق، أمالی، ص196، ح11، مجلس41 (تستری، همان، پاورقی). گفتنی است در این کتاب شماره خطبه مورد بحث، 180 است). پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) فرمودند: خدای عزیز و جلیل 124000 پیامبر آفرید که من گرامی‌ترین آنان نزد خدا هستم و او 124000 وصیّ خلق کرد که علی(علیه السلام) گرامی‌ترین و بافضیلت‌ترین آنان نزد خداست. علامه شوشتری هم‌چنین، حدیثی نبوی به نقل از ابن‌مغازلی [شافعی] می‌آورد که برای هر نبیّی، وصیّ و وارثی است و وصیّ و وارث من

علیّ‌بن أبی‌طالب(علیه السلام) است: «و روی ابن‌المغازلی عن ابن‌بریدة قال: قال النبیّ(صلی الله علیه و آله): لکلّ نبی وصی و وارث و إنّ وصیی و وارثی علیّ‌بن أبی‌طالب» (همان، به نقل از ابن‌مغازلی، مناقب، ص200و238).

مرحوم شوشتری پس از نقل آن روایات، سخن ابن‌ابی‌الحدید را در معنای «اوصیا» و «خلفا» و تفکیک میان آن‌ها نقل و نقد می‌کند. به نظر ابن‌ابی‌الحدید اوصیا کسانی‌اند که پیامبران، آنان را بر اسرار الهی آگاه کرده‌اند و ممکن است آنان، خلیفه به‌معنای امیر و مولا نباشند. همانا مرتبه اوصیا بالاتر از مراتب خلفاست: «الأوصیاء الذین یأتمنهم الأنبیاء علی الأسرار الإلهیة و قد یمکن أن لا یکونوا خلفاء بمعنی الإمرة و الولایة. فإنّ مرتبتهم أعلی من مراتب الخلفاء» (همان، به نقل از ابن‌أبی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج2، ص517).

شوشتری در نقد این سخن می‌گوید: ممکن است خود پیامبران نیز به ولایت و حکومت نرسیده باشند؛ نوح، ابراهیم، موسی و عیسی(علیه السلام)، که از پیامبران اولوالعزم بودند، امیر و مولا نبودند و امارت، اگرچه حق آنان بود ولی حاکمان ستم‌کار، آنان را از حقشان بازداشته بودند. پیامبر ما(صلی الله علیه و آله)، سرور پیامبران، نیز پیش از هجرت به امارت نرسید. حکومت امری ورای پیامبری و وصایتِ پیامبری است. نبوّت و وصایت دو امر الهی است که خداوند، آن دو را جز در نفس کامل ملکوتی قرار نمی‌دهد و قابل‌انتزاع از آنان نیست. آنان‌که بر امیرالمؤمنین(علیه السلام) تقدّم نمودند، جایگاه حکومتیِ پیامبر(صلی الله علیه و آله) را از آن حضرت(علیه السلام) گرفتند، نه وصایت و خلافتش را. پس تعبیر ابن‌ابی‌الحدید از مراتب خلفا، غلط است:

«یمکن أن لایکون للأنبیاء أنفسهم إمرة و ولایة. فنوح و ابراهیم و موسی و عیسی، و هم من اولی‌العزم من الرسل لم یکن لهم إمرة و ولایة، و الإمرة و إن کانت حقّهم إلّا أنّ جبابرة عصرهم لم یدعوها، و نبیّنا(صلی الله علیه و آله) و هو سیّدالرسل لم تکن له قبل هجرته إمرة، و الملک أمر وراء‌النبوّة و وراء وصایة‌النبوّة، یؤتیه اللّه من یشاء و ینزعه ممّن یشاء، و أمّا النبوّة و الوصایة، فأمران من اللّه لا یجعلهما إلّا فی نفس کاملة ملکوتیة، و لایمکن انتزاعهما منهما، و

المتقدّمون علی أمیرالمؤمنین(علیه السلام) إنّما أخذوا منه سلطان النبیّ(صلی الله علیه و آله) و حکومته دون وصایته و خلافته. فتعبیر ابن‌أبی‌الحدید من مراتب الخلفاء غلط» (همان، ص556).

و) پیش‌بینی و اشاره قرآن به جانشینی پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله)

مادلونگ در عبارتی می‌نویسد: «قرآن هیچ پیش‌بینی و یا حتی اشاره [آشکاری] به جانشینی محمد(صلی الله علیه و آله) نکرده و به‌همین‌علت مورخان غیراسلامی در این مورد تقریباً از آن چشم پوشیده‌اند» (مادلونگ، همان، ص32).

البته وی درست در ادامه همان عبارت می‌نویسد: «امّا این قرآن شامل دستورهای خاصی است در مورد حفظ پیوندهای خویشاوندی و وراثت و نیز داستان‌ها و روایاتی درباره خلافت پیامبران سلف و خاندان‌های آنان، مطالبی که نمی‌تواند با جانشینی محمد(صلی الله علیه و آله) بی‌ارتباط باشد.»؛ ولی آیا به‌راستی قرآن هیچ پیش‌بینی و یا حتی اشاره‌ای به جانشینی حضرت محمد(صلی الله علیه و آله) نکرده است؟ بله، اگر انتظار این باشد که مورخ غیرمسلمان با دیده تاریخی صرف، آن هم مطابق با احادیثِ ساختگی و تاریخ‌نگاریِ جریان حاکم اموی، آن موضوع را به‌درستی دریابد، توقعی نابجاست. کار ستودنی‌ای که مادلونگ انجام داد، این بود که برخلاف برداشت آن مورخان، به بازپژوهی در موضوع جانشینی پیامبر(صلی الله علیه و آله) بپردازد و افزون بر منابع لازم، به قرآن کریم نیز مراجعه مستقیم داشته باشد و بهره‌هایی برداشت کند.

در این‌جا با نگاه درون‌دینی و قرآنی می‌گوییم: قرآن هم پیش‌بینی و هم اشاره به جانشینیِ پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) نموده است؛ در ادامه، برخی از این آیات را یادآور می‌شویم:

آیه یکم: (إِنَّما وَلِیُّکُمُ‏ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ) (مائده/55)؛ سرپرست و ولیّ شما، تنها خداست و پیامبر او و آن‌ها که ایمان آورده‏اند؛ همان‌ها که نماز را برپا می‏دارند و در حال رکوع، زکات می‏دهند.» این آیه که معروف به آیه «ولایت» است، گویای ولایت خدا، رسول خدا و آن مؤمنانی است که در

حال رکوع زکات می‌دهند. در منابع تفسیری، حدیثی و تاریخی درباره شأن نزول آیه آمده است که این آیه به‌هنگام بخشیدن انگشتر به سائل از طرف امیرمؤمنان علی(علیه السلام) نازل شد.

آیه دوم: (وَ أَنْذِرْ عَشیرَتَکَ‏ الْأَقْرَبینَ) (شعراء/214)؛ و خویشاوندان نزدیکت را انذار کن!» در منابع مختلف شیعه و سنّی در بیان آیه و شأن نزول آن آمده است که این آیه در آغاز دعوت علنی پیامبر(صلی الله علیه و آله) و برای همین‌منظور نازل شده است. در آن منابع آمده است که پس از آن‌که پیامبر(صلی الله علیه و آله) در منزل ابوطالب، عموی گرامیشان، به قوم نزدیکش اطعام داد، خواستار یاور و وصیّ در امر دعوت و هدایت شد، کسی جز حضرت علی(علیه السلام) اعلام آمادگی نکرد و در این‌جا بود که حضرت فرمودند: او وارث و خلیفه من است و باید از او حرف‌شنوی داشته باشید و او را اطاعت کنید. در این‌جا تنها به یادکرد یک روایت بسنده می‌کنیم:

«فی علل الشرائع، بإسناده عن عبدالله‌بن الحارث‌بن نوفل عن علی‌بن أبی‌طالب(علیه السلام) قال: لمّا نزلت (وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ)» أی رهطک المخلصین - دعا رسول‌الله(صلی الله علیه و آله) بنی‌عبدالمطلب - و هم إذ ذاک أربعون رجلاً - یزیدون رجلاً و ینقصون رجلاً، فقال: أیّکم یکون أخی و وارثی و وزیری و وصیی - و خلیفتی فیکم بعدی، فعرض علیهم ذلک رجلاً رجلاً کلّهم یأبی ذلک - حتی أتی علیّ، فقلت: أنا یا رسول الله. فقال: یا بنی‌عبدالمطلب هذا وارثی و وزیری - و خلیفتی فیکم بعدی، فقام القوم یضحک بعضهم إلی بعض - و یقولون لأبی‌طالب - قد أمرک أن تسمع و تطیع لهذا الغلام» (طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن‏، ج15، ص336).

آیه سوم: (یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ‏ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرینَ) (مائده/67)؛ ای پیامبر! آن‌چه از طرف پروردگارت بر تو نازل شده است، کاملًا (به مردم) برسان! و اگر نکنی، رسالت او را انجام نداده‏ای! خداوند تو را از (خطرات احتمالی) مردم، نگاه می‏دارد؛ و خداوند، جمعیّت

کافران (لجوج) را هدایت نمی‏کند.» این آیه مربوط به ماجرای غدیر خم و اعلان عمومی امامت و ولایت امیرمؤمنان علی(علیه السلام) در ماه‌های پایانی عمر شریف پیامبر(صلی الله علیه و آله) است. پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) در اعلان امر الهی، نگران این بود که منافقانِ در میان مردم، بگویند او پسرعمویش را جانشین خود قرار داد و بدین‌ترتیب باعث تحریک مردم در نپذیرفتن این امر و در نتیجه، اختلاف در امت اسلامی گردند. به‌همین‌سبب، خدای متعال پیامبرش را دلگرمی می‌دهد که او را از خطرات احتمالیِ آنان نگاه می‌دارد (ممکن است این پرسش به ذهن بیاید پیامبر(صلی الله علیه و آله) در این‌جا از اعلان امر جانشینی نگران بود، پس چطور در آغاز دعوت علنی، آن را به‌وضوح اعلام کرد؟ در پاسخ باید گفت - چنان‌که اشاره شد - در میان مردم، منافقان (که اصلاً ایمان به اسلام نداشتند) وجود داشتند. منافقان منتظر فرصت بودند تا پس از پیامبر(صلی الله علیه و آله) به تفرقه‌انگیزی و بی‌ایمان‌کردن مردم ادامه دهند؛ چنان‌که در زمان آن حضرت به انواع توطئه‌ها برای ضربه به اسلام و مسلمانان دست زدند و حتی اقدام به ترور پیامبر(صلی الله علیه و آله) نمودند. با تعیین امام برای امت، منافقان و دشمنان بیرونی، از اقدام اساسی علیه دین اسلام و مسلمانان مایوس می‌شدند. پیامبر(صلی الله علیه و آله) از وجود آنان و اغفال مردم ضعیف‌الایمان و تازه‌مسلمان نگران بود. ولی در «یوم‌الإنذار»، تنها قوم نزدیک پیامبر(صلی الله علیه و آله) حضور داشتند و ابولهب، عموی پیامبر، کفر و دشمنی خود را آشکار می‌کرد؛ بنابراین اعلام جانشینی حضرت علی(علیه السلام) در قوم خود، آن خطر و نگرانی را نداشت که اعلان عمومی آن در جمع فراوانِ مسلمانان و منافقانِ شناخته و ناشناخته در میان آنان، خطرناک و نگران‌کننده بود. توجه داریم که منافقان در مدینه بودند و خطر منافقانِ به‌ظاهر مسلمان، در گمراه‌کردن مردم و ایجاد اختلاف بیش از کفار بوده است).

پس از اعلان جانشینیِ حضرت علی(علیه السلام) در غدیر خم بود که آیه‌ای دیگر نازل شد و خداوند، یأس کافران و اکمال دین اسلام را بشارت داد: (... الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذینَ کَفَرُوا مِنْ دینِکُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ‏ لَکُمْ دینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی‏ وَ رَضیتُ

لَکُمُ الْإِسْلامَ دیناً ...) (مائده/3)؛ امروز، کافران از (زوال) آیین شما، مأیوس شدند؛ بنابراین، از آن‌ها نترسید! و از (مخالفت) من بترسید! امروز، دین شما را کامل کردم؛ و نعمت خود را بر شما تمام نمودم؛ و اسلام را به عنوان آیین (جاودان) شما پذیرفتم».

ز) بت‌پرست‌بودن پدرِ حضرت ابراهیم(علیه السلام)؟

مادلونگ می‌نویسد: «پدر ابراهیم بت‌پرستی لجوج و آزاردهنده مؤمنانِ به یکتایی خدا بود» (مادلونگ، همان، ص38).

چنان‌که مترجمان نیز در این‌جا اشاره کرده‌اند، مفسّران شیعه از باب عصمت پیامبران، آزر را جدّ مادری یا عموی حضرت ابراهیم(علیه السلام) می‌دانند. به‌گفته مفسر شیعی، ابوالفتوح رازی (556ق)، اصحاب ما دو روایت کرده‌اند، یکی آن‌که آزر نام جدّ مادری حضرت ابراهیم(علیه السلام) بود و روایت دیگر این‌که نام عمویش بود و این هر دو در لغت شایع و جایز است که عرب جد مادری و عمو را پدر خوانند. وی دلیل این دو سخن علمای شیعه را، دلایل عقلی، قرآنی، اجماع و اخبار متواتر بر مؤمن‌بودنِ همه پدرانِ پیامبر(صلی الله علیه و آله) بیان می‌دارد.

دلیل عقلی چنین است: «معلوم است که این معنی منفّر باشد در حقّ ایشان از اجابت دعوتشان و قبول قول و امتثال امرشان. و هرگه که ایشان دعوت کنند کافران را به اسلام و کفر بر ایشان عیب کنند. کافران بگویند که این عیب در شما و نسب شما و پدران شما حاصل است.

دگر آن‌که خدای تعالی مشرکان را نجس می‏خواند، و آن‌که او را به پاک‌کردن پلیدان فرستاده باشند، نباید که او را ناپاک زاده باشد».

دلیل قرآنی ابوالفتوح رازی چنین است:

قرآن کریم می‌فرماید: (وَ تَقَلُّبَکَ فِی السَّاجِدِینَ) ‏(شعراء/219)، بر سبیل منّت و تعداد نعمت بر او گفت: من تو را در پشت ساجدان می‏گردانیدم، اگر ساجدان‏ اصنام باشند، این

منّت و نعمت نباشد، بل منقصت‏ باشد.

دیگر آن‌که اطلاق ساجد از او جز سجده خدای تعالی ندانند؛ خدا می‌فرماید: (السَّائِحُونَ الرَّاکِعُونَ السَّاجِدُونَ) (توبه/112) و (وَ اسْجُدِی وَ ارْکَعِی مَعَ الرَّاکِعِینَ) (آل‌عمران/43).

وی در دلیل روایی، می‌گوید: اخبار متواتر وجود دارد که پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود: «نَقَلَنِی اللّهُ مِن أَصلابِ الطّاهِرِینَ إِلَی أَرحَامِ الطَّاهِرَاتِ لَم یُدَنِّسنِی بِدَنَسِ الجَاهِلِیّةِ؛ خدای تعالی می‏گردانید از اصلاب پاکان در ارحام پاکان، مرا مدنّس بنگرد به دنس جاهلیّت.» اگر در میان ایشان کافر بودی، او را به طاهر وصف نشایستی‌کردن که کافران نجس باشند طاهر نباشند، و اخبار در این معنی بسیار است و ادلّه در این‌که ما گفتیم کفایت است» ‏(ابوالفتوح رازی، روض‌الجنان و روح‌الجنان فی تفسیرالقرآن‏، ج7، ص340-341).

ح) «المودة فی‌القربی»: محبت به خویشاوندان به‌طور کلی؟

(ذلِکَ الَّذی یُبَشِّرُ اللَّهُ عِبادَهُ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی‏ وَ مَنْ یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فیها حُسْناً إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَکُورٌ) (شوری/23)؛ این همان چیزی است که خداوند بندگانش را که ایمان آورده و اعمال صالح انجام داده‏اند به آن نوید می‏دهد! بگو: «من هیچ پاداشی از شما بر رسالتم درخواست نمی‏کنم، جز دوست‏داشتن نزدیکانم [اهل بیتم‏]؛ و هرکس کار نیکی انجام دهد، بر نیکی‏اش می‏افزاییم؛ چراکه خداوند آمرزنده و سپاس‌گزار است».

مادلونگ درباره آیه بالا می‌نویسد: «شیعیان غالباً آیه 23 سوره شوری را شاهد می‌آورند که محمد(صلی الله علیه و آله) فرمان می‌یابد به مؤمنان بگوید: «بر این رسالت مزدی از شما جز دوست‌داشتن خویشاوندان (المَوَدّةَ فِی القُربی) نمی‌خواهم» و آن را به درخواست محبت به اهل‌بیت، خاندان پیامبر، تفسیر می‌کنند».

وی می‌نویسد تفسیر طبری سه وجه [قول] در این‌جا آورده است که البته مادلونگ، قول

دوم را- شاید به‌سبب وضوح در بطلانش- نمی‌آورد. او به‌درستی، قول مختارِ طبری (قول یکم) را که مراد از خویشاوندان، قریش است، نقد و ردّ می‌کند. آن‌گاه نظر خود را چنین بیان می‌دارد: «تعبیر سوم طبری را می‌توان قابل‌قبول دانست که منظور محبت به خویشاوندان به‌طور کلی است» (مادلونگ، همان، ص41).

در نقد این دیدگاه، نخست به کلمات «شیعیان غالباً» در آغاز عبارت وی توجه می‌کنیم. او بدون این‌که سند و منبعی برای این ادعا بیاورد، قید غالب را به‌کار برده است. آیا شیعیان اندکی وجود دارند که خلاف آن گفته باشند؟!

حال در نقد نظر برگزیده مادلونگ، در آغاز بازنگاهی به سه قول مندرج در تفسیر طبری (310ق) درباره (المَوَدَّةَ فِی القُربی) می‌افکنیم(طبری، جامع‌البیان فی تفسیرالقرآن، ج25، ص15-17) - البته با ابراز تأسف از این‌که خاورشناس نامسلمان، نظر چهارم (دیدگاه شیعه) را هم آورده، ولی طبری نه:

چنان‌که مادلونگ این قول را نقد و ردّ کرده است، این تعبیر بدترین معنایی است که برای آیه شده است؛ زیرا درخواست پاداش رسالت از کسانی است که رسالت او را پذیرفته‌اند. آنان پیامبر(صلی الله علیه و آله) را به‌عنوان فرستاده الهی احترام می‏گذارند، دیگر نیازی ندارد که به سبب خویشاوندی، او را محترم بشمرند؛ چراکه احترام ناشی از قبول رسالت، بالاتر از همه این‌هاست.

این تفسیر به هیچ‌وجه با ظاهر آیه سازگار نیست؛ زیرا در این‌صورت معنای آیه چنین می‏شود: از شما می‏خواهم که اطاعت الهی را دوست بدارید و مودت آن را به دل بسپارید.

درحالی‌که باید گفته شود من از شما اطاعت الهی را می‏خواهم (نه مودت اطاعت الهی).

این تفسیر که موردقبول مادلونگ قرار گرفته است، پذیرفتنی نیست؛ زیرا این بیان، ناسازگار با نسبت میان رسالت و پاداش آن است. آیا دوست‌داشتن بستگان خود، چه خدمتی می‏تواند به پیامبر(صلی الله علیه و آله) بوده باشد و چگونه ممکن است مزد رسالت به‌حساب آید؟!

حال که سه قول مندرج در تفسیر طبری را بیان کردیم، تفسیر درست آیه را با استفاده از آیات مشابه دیگر و روایات پیامبر(صلی الله علیه و آله) و اهل‌بیتش(علیه السلام) بیان می‌کنیم: منظور از «القُربی»، نزدیکان پیغمبر(صلی الله علیه و آله) است و دوستی (مودّت) آنان وسیله‏ای است برای قبول ولایت و امامت ائمه معصوم(علیه السلام) از دودمان آن حضرت، و پشتوانه‏ای است بر ادای کامل رسالت آن حضرت (صلی الله علیه و آله). محبت اهل‌بیت پیامبر(صلی الله علیه و آله)، در حقیقت تداوم خط رهبری پیامبر(صلی الله علیه و آله) و ادامه «ولایت الهیه» است، و واضح است که قبول این ولایت و رهبری امامان(علیه السلام)، همانند نبوت پیامبر(صلی الله علیه و آله) سبب سعادت خود انسان‌ها است و نتیجه‏اش به خود آنان بازمی‌گردد.

گفتنی است جمعی از مفسران نخستین و همه مفسران شیعه، این معنا را برگزیده‏اند. هم‌چنین روایات فراوانی از طرف شیعه و اهل‌سنت در این زمینه نقل‌شده است (برای توضیح جامع و نقد دیدگاه‌ها، ر.ک: مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج20، ص406-424). در این‌جا تنها یکی از روایات را از منابع اهل‌سنت می‌آوریم. قرطبی (671ق) چند حدیث در این‌باره آورده، که یکی از آن‌ها چنین است:

«و فی روایة سعیدبن جبیر عن ابن‌عباس: لَمّا أنزل‌الله عزوجل: (قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی) قالوا: یا رسول‌الله، من‏ هؤلاء‌الذین نودّهم؟ قال: «علی و - فاطمة و – أبناؤهما.» (قرطبی، الجامع لأحکام‌القرآن‏، ج16، ص21-22). ابن‌عباس می‌گوید زمانی که این آیه نازل شد، مردم پرسیدند: ای پیامبر! آن کسانی را که واجب است

دوست داشته باشیم، کیانند؟ پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود: علی و فاطمه و دو پسر آنان».

این‌گونه روایات نشان می‌دهند که مراد از نزدیکان پیامبر (القُربی)، شخصیت‌های ویژه‌ای هستند که همان اهل‌بیت در آیه تطهیر (اصحاب کساء) می‌باشند.

نتیجه

در این مقاله، برخی از برداشت‌ها و نظرات مادلونگ در جانشینی حضرت محمد(صلی الله علیه و آله) را در چند عنوان، مورد بررسی قرار گرفته است:

منابع

قرآن کریم، ترجمه: آیت‌الله مکارم شیرازی، تهران: نشر دارالقرآن الکریم، بی‌تا.

شریف رضی، نهج‌البلاغه، ترجمه: محمد دشتی، قم، مؤسسه تحقیقاتی امیرالمؤمنین(علیه السلام)، چ دوازدهم، 1382ش.

اعتبارسنجی آرای مستشرقین در حیطه دانش امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)

اشاره

محسن مدنی‌نژاد⁽¹⁾

چکیده

از مهم‌ترین مسائل در بررسی و اعتبارسنجی امور منقول، از جمله روایات یا داستان‌های تاریخی، تحلیل محتوای پیام و نیز سنجش آن با معیارهایی چون عدم‌تناقض آن نقل با سایر اقوال معتبر هم‌زمانش و نیز سازگاری درون‌محتوایی آن پیام و... است. در این میان خاورشناسان با اهداف و انگیزه‌های مختلف و متعددی به عرصه شناخت میراث شرق و علی‌الخصوص میراث اسلامی و به‌طور خاص اندیشه شیعی به علت تمایزات فکری - اجتماعی ویژه‌اش ورود کرده و به بررسی و اظهارنظر در مورد زندگی و سیره چهره‌ای موثر صدر اسلام ـ امام علی(علیه السلام) ـ پرداخته‌اند. نگارنده در این مقاله با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی به معرفی و تحلیل کلمات و عبارات مستشرقین غربی در بُعد علمی أمیرالمؤمنین(علیه السلام) به‌عنوان مؤثرترین شخصیت صدر اسلام پس از پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) پرداخته تا با ورود به حیطه انگیزه‌یابی و تعیین سره از ناسره در کلماتشان، نحوه مواجهه غربیان با این شخصیت بزرگ تاریخ اسلام را برای مخاطب تبیین نماید. از نتایج تحقیق می‌توان به این اشاره کرد که تعدادی از مستشرقان (16 نفر) به ذکر دانش خاص امام علی(علیه السلام) اشاره کرده و ایشان را صاحب علم منحصربه‌فردی دانسته‌اند.

کلیدواژه‌ها: امام علی(علیه السلام)، مستشرقان، علم امام، اعتبارسنجی.

مقدمه

شخصیت چند بُعدی و چند ساحتی امیرالمؤمنین(علیه السلام) از ایشان شخصیتی بی‌نظیر در عرصه‌های گوناگون علم و عمل و معنویت پدید آورده است که حتی دشمنانشان هم بارها

در تایید ممتازبودن چنین شخصیتی لب به اعتراف گشوده‌اند. همین ویژگی‌های شخصیتی منحصر به‌فرد، سبب شده است تا اندیشمندان غیرمسلمان و عموماً شرق‌شناس بر روی ابعاد شخصیتی امام علی(علیه السلام) به‌نحو ویژه و خاصی تمرکز نموده و به بررسی این ابعاد شخصیتی بپردازند. در این‌میان نگارنده به دلیل اهمیت مدل‌سازی اسلامی در شکل‌دهی به تمدن نوین اسلامی و تاثیر بسیار شخصیت خاص امیرالمومنین(علیه السلام) در میان هر ضمیر پاک و مخصوصاً فطرت الگوپذیر جوانان و نیز به‌دلیل پیروی مستشرقان از رویکردهای پژوهشی متفاوت در بررسی‌های خویش از قضایای جهان اسلام و تاثیر آن بر شخصیت‌شناسی امیرالمؤمنین(علیه السلام)، بر خود ضروری دید که با واکاوی عمیق‌تر، به تعریف این رویکردها و میزان اثرگذاری‌شان در نتیجه‌گیری‌های مستشرقین بپردازد تا تصویری واقعی‌تر از بُعد علمی چنین شخصیت طراز اول در جهان اسلام، به مخاطبین ارائه نمائیم تا اشتباهات و یا امور غیرصواب محتمل در این میان آشکار گردد.

پیشینه

از آثار علمی که توسط مستشرقان و یا درزمینه مطالعات ایشان درباره ابعاد شخصیتی امام علی(علیه السلام) انجام‌گرفته است که به مهم‌ترین این آثار اشاره می‌شود:

ما در این مقاله در تلاش هستیم دیدگاه‌های مستشرقان را درباره بعد علمی ایشان ذکر کنیم.

1. تعریف خاورشناسی و هدف از آن

استشراق (خاورشناسی) لغتاً به‌معنای «شرق» است و اصطلاحاً عبارت است از: پژوهش‌هایی است که توسط غربی‌ها در خصوص میراث شرق و به‌ویژه مسائل مرتبط با تاریخ، زبان، ادبیات، هنر، علوم، عادات و سنن آن انجام پذیرفته و می‌پذیرد و برخی آغاز استشراق به‌معنای تخصصی و مصطلح کنونی‌اش را با «راجر بیکن» و به هدف نفوذ بهتر و آسان‌تر در میان مسلمانان دانسته‌اند (الدسوقی، سیر تاریخی و ارزیابی اندیشه شرق‌شناسی، ص64).

به‌دلیل دیدگاه‌های خاص هر نویسنده نسبت به دوره‌های مختلف موجود در مسئله، تعاریف مختلفی توسط اندیشمندان ارائه گردیده، به‌گونه‌ای که برخی ارائه تعریفی دقیق و جامع و مانع را برای آن امری شبه محال دانسته‌اند (الحاج، الظاهرة الاستشراقیة واثرها علی الدراسات الاسلامیة، ج10، ص20). به‌عنوان نمونه سیدمحمدباقر حکیم خاورشناسی را «حرکتی دارای جلوه فرهنگی و علمی می‌داند که گروهی از غربیان آن را به‌گونه‌ای هدایت کرده‌اند که در حیات فرهنگی شرق تأثیر مهمی بگذارد.» یا ادوارد سعید (پژوهش‌گر مسیحی - فلسطینی مقیم آمریکا) خاورشناسی را «نوعی سبک غربی در رابطه ایجاد

سلطه، تجدید ساختار، داشتن آمریت و اقتدار بر شرق دانسته.» (علی الصغیر، خاورشناسان و پژوهش‌های قرآن، ص13) چنان‌که در اعتقاد ابراهیم رضوان هم خاورشناسی عبارت از مطالعه غربی‌ها درباره باورها، تاریخ، آداب و دیگر امور شرق، می‌باشد.» (رئیس اعظم شاهد، اعجاز قرآن از دیدگاه مستشرقان، ص21) و در تعبیری جامع‌تر محمّدحسین علی الصغیر استشراق را «دسته‏ای از پژوهش‌های غربی‌ها می‌داند که در خصوص میراث شرق و به‌ویژه مسائل مرتبط با تاریخ، زبان، ادبیات، هنر، علوم، عادات و سنن آن انجام پذیرفته است.» در لغت‌نامه دهخدا نیز به «پژوهش‌های علمی دانش‌مندان غربی درباره ملل، تمدن، مذاهب، ادبیات، و تاریخ مشرق زمین اطلاق گردیده است.» (دهخدا، لغت‌نامه، ج9، ص12548) لکن علیرغم سخت‌بودن ارائه تعریف واحد و جامع از استشراق، می‌توان به‌صورتی عام گفت پژوهش‌های غربیان درباره میراث شرق و علی‌الخصوص مسائل تاریخ، زبان، ادبیات، هنر، علوم، عادات و سنن آن را می‌گویند. (علی الصغیر، خاورشناسان و پژوهش‌های قرآن، ص13؛ الدسوقی، سیر تاریخی و ارزیابی اندیشه شرق‌شناسی، ص88؛ زقزوق، الخلفیة الفکریة للصراع الحضاری، ص18).

خاورشناسی شعبه‌هایی چون: اسلام‌شناسی، عرب‌شناسی، هندشناسی و ... دارد و شامل: مجموعه‌ای از فعالیت‌های مربوط به کشف منابع علمی و باستانی، گردآوری و نگهداری مواد فرهنگی، فهرست‌نگاری و کتاب‌شناسی، روزنامه‌نگاری، تحقیق، بررسی، ترجمه و تصحیح متون و انتشار آن‌ها می‌شود. (نوری، خاورشناسان و فرقه‌شناسی، شماره 1، ص174-200). این اصطلاح شامل همه شاخه‌های دانشی همه ملت‌های شرقی، جهت پژوهش در زبان، دین، علوم، آداب و رسوم و فنونشان می‌شود. (الدسوقی، سیر تاریخی و ارزیابی اندیشه شرق‌شناسی، ص88) که همین مراد از استشراق در جهان اسلام است. (زقزوق، الخلفیة الفکریة للصراع الحضاری، ص18).

هم‌چنین خاورشناسانی که به پژوهش در حوزه اسلام و تشیع می‌پردازند، دو دسته‌اند:

2. اهداف پروژه‌های استشراقی

در این مجال می‌توان به‌عنوان نمونه به چند هدف زیر اشاره نمود:

• انگیزه‌های تبشیری مسیحی.

• اهداف و انگیزه‌های استعماری، مخصوصاً مستشرقین فرانسوی و انگلیسی به‌جهت سطح وسیع مستعمرات فرانسه و انگلستان (که شاید بتوان گفت قوه محرکه اصلی در این دسته از مطالعات همین وجه باشد) (الدسوقی، سیر تاریخی و ارزیابی اندیشه شرق‌شناسی، ص141-193).

• تخطئه احکام و اصول اجتماعی اسلامی مهمی چون: امر به معروف و نهی از منکر، جهاد، و... با عناوین ظاهرسازانه‌ای چون آزادی، حقوق بشر، حقوق زنان و ... .

• ایجاد تفرقه و بدبینی میان مسلمانان با ابزارهای گوناگونی چون: قبیله‌گرایانه، و تعصبات مذهبی، زبانی و ... دمیدن در نقشه‌های تجزیه‌کننده جهان اسلام با ایجاد نهضت‌ها و فرقه‌هایی ساختگی چون: پان ترکیسم، پان عربیسم یا بابیت و بهائیت و ... .

• ارائه نمودی خشن و بی‌رحم از مسلمانان و شخصیت‌های ویژه اسلامی چون

پیامبر(صلی الله علیه و آله) و امام علی(علیه السلام).

• فراهم‌کردن زمینه‌های اجتماعی و جامعه‌شناختی از بین‌بردن مقوّمات فرهنگی - اجتماعی در جهان اسلام در اموری چون: ایجاد گسست در نظام خانواده در اسلام با مبارزه با عفت و حجاب اسلامی، به بهانه محدودیت آزادی زن و نیز تحقیر و کم‌جلوه‌دادن نقش زن مسلمان.

• ارائه محرفانه از مسائل مختلف اسلامی: مسئله آزادی انسان، قضا و قدر، دنیا، زن، اندیشه و تفکر، تحریف قرآن کریم، زنان پیامبر(صلی الله علیه و آله)، معراج ایشان، و ... (امینی، الغدیر، ج3، ص10-26و323-330).

• گرفتن عنصر نقش‌آفرینی اجتماعی - سیاسی از دین با ترغیب مسلمانان به تصوف و عرفان و آخرت‌گرایی منعزل از اجتماع و دنیا.

• انگیزه‌های روشن‌گرانه و اهداف علمی مخصوصاً در قرن نوزدهم میلادی (پورطباطبائی، مقاله شرق‌شناسی؛ مفهوم و تاریخ، ش5و6 مجله حسنا، ص12-15) که از این دسته مستشرقان می‌توان به افرادی چون: ادوارد سعید، جرج جرداق مسیحی، یوهان یاکوب رایسکه، یوهان فوک، و … اشاره کرد (زمانی، شرق‌شناسی و اسلام‌شناسی غربیان، ص136).

3. انواع روش‌های مطالعات خاورشناسان

بررسی انواع روش‌هایی که مستشرقین در پژوهش‌های اسلام‌شناسانه‌شان، یکی از مهم‌ترین راه‌های رسیدن به میزان صحت و سقم ادعاهای مستشرقین در پژوهش‌های شرق‌شناسانه‌شان است. به‌نحوی که گاهی با دانستن این‌که کدام مستشرق از کدام‌یک از این روش‌ها استفاده می‌کند، می‌توان به‌صورتی اجمالی به موضع‌گیری‌های او در مسائل جهان اسلام پی برد. نگارنده در این قسمت از مقاله به‌دنبال تبیین دو روش از روش‌های پژوهش است که مستشرقین در تحقیقات خود بر آن‌ها تکیه کرده و به اظهارنظر در مسائل

اسلامی می‌پرداخته‌اند:

• روش تاریخ‌مدار: مستشرق در این روش سعی می‌کند تا مؤلفه‌های اعتقادی، اجتماعی و ... جامعه هدف را براساس ریشه‌های تاریخی تحولات بررسی کند. یعنی این‌که این مؤلفه‌ها به چه بستر تاریخی و حادثه‌ای مربوط‌اند. این روش را از اوایل قرن بیستم به بعد، در آثار و پژوهش‌های اغلب خاورشناسان می‌توان مشاهده نمود. مستشرقینی چون: فان فلوتن، دار مستتر و گلدزیهر. البته هنوز هم برخی خاورشناسان در پژوهش‌های خود پایبند به چنین روشی هستند. به‌عنوان نمونه در دیدگاه خاورشناسان تاریخ‌مدار مؤلفه‌هایی چون: اندیشه امامت یا مهدویت، مؤلفه‌هایی است ساختگی و جعلی که زائیده اوضاع سیاسی - اجتماعی یا سَرخوردگی فردی و روان‌شناختی است و افرادی مثل فان فلوتن به‌دنبال کارکردها و اهدافی است که چنین مسائلی در تحولات تاریخی و سیاسی در پی دارد. به‌نحوی که ریشه اندیشه مهدویت در شیعه را، تحت‌تاثیر داستان‌های جعلی و از اسرائیلیات می‌داند تا بدین‌وسیله شیعیان بتوانند حکومت بنی‌امیه را سرنگون کنند. و از این قبیل می‌داند بحث‌هایی چون: بازگشت عیسی، پیشگویی درباره سرنوشت و پایان جهان، ظهور دجال و ... (فلوتن، تاریخ شیعه و علل سقوط بنی‌امیه، ص148-150) در همین دسته از پژوهش‌گران آقای «جیمز دار مستتر نی» قرار می‌گیرد که نگاهی تاریخ‌مدار به قضایا دارد، برخلاف هانری کربن که نگاهی پدیدارشناسانه و کلان به مسائل در مکاتب دارد که خود را در قالب یک معتقد به جریانی خاص قرار می‌دهد تا بتواند بهتر مسائل را تجزیه و تحلیل نماید. ایگناس گلدزیهر نیز در آثارش از روشی مشابه نگاه و روش فلوتن و دار مستتر پیروی می‌نماید که درباره بررسی مؤلفه‌های مختلف تفسیری تاریخی از موضوع دارد (گلدزیهر، العقیدة و الشریعة فی الاسلام، ص218) وی نگاهی صرفاً تاریخی به مسائل داشته و تمرکز مطالعاتی‌اش بر روی شرائط علّی و معلولی است و بیشتر به‌دنبال یافتن علل و ریشه‌های تاریخی - اجتماعی - سیاسی پدیده‌هاست (گوستاولوبون، تاریخ

تمدن اسلام و عرب، ص126).

• روش پدیدارشناسانه: مستشرق در این روش ضمن توصیف آموزه‌های جامعه هدف، درصدد بیان این نکته است که هر مؤلفه‌ای در درون نظام و سیستم اندیشه‌ای جامعه هدف چه کارکرد و نقش‌آفرینی‌ای دارد. در میان مستشرقینی که در آثار و پژوهش‌های خود از روش پدیدارشناسانه پیروی می‌کنند، می‌توان به خاورشناسانی چون آنه ماری شمیل، هانری کربن و همیلتون گیب اشاره نمود (جلونگر، روش خاورشناسان در برابر مؤلفه‌های شیعی»، ماهنامه سوره، ص301). به عقیده «آنه ماری شیمل»، مستشرق در این روش سعی بر نفوذ به سطوح عمیق‌تر پدیده‌ها دارد و تا واقعیت قضایا را به‌صورتی دقیق موشکافی و بررسی نماید (شیمل، تبیین آیات خداوند: نگاهی پدیدارشناسانه به اسلام، ص36). چنان‌که «موریس کوروز» نیز «توصیف پدیدارها به همان نحو که خود را به‌وسیله خودشان نشان می‌دهند» را از ویژگی‌های بارز روش پدیدارشناسانه دانسته و این شیوه را «تلاشی در راستای دریافت واقعیت‌ها در روشنایی خاص و غیرقابل‌تاویل خود آن‌ها» دانسته است (همان). در این شیوه عناصر و مؤلفه‌های اصلی خود پدیده اهمیت بسیار زیادی دارند، اگرچه این پدیده در ارتباط با پدیده‌های اطراف خود سازگار نباشد (نصر، قلب اسلام، ص3). البته سیدحسین نصر، خاورشناسان تابع دیدگاه پدیدارشناسانه را در مقابل خاورشناسان دارای دیدگاه تاریخی در بررسی مسائل اسلامی، در موضع اکثریت می‌داند (گوستاولوبون، تاریخ تمدن اسلام و عرب، ص29). اگرچه که امثال هانری کربن در بررسی دیدگاه‌های فرقه‌های اسلامی از جمله مکتب تشیع، به منابع و متون اصلی هر فرقه‌ای مراجعه می‌کند، ولی در مقابل در پاره‌ای از موارد «آنه ماری شیمل» به سخنان شفاهی و مشاهدات خود از آداب و سنن رایج در بین عامه مردم اکتفا نموده است (گوستاولوبون، تاریخ تمدن اسلام و عرب، ص200).

همیلتون گیب نیز از اصحاب روش پدیدارشناسانه است و برخلاف افرادی همانند

گلدزیهر در بررسی اسلام، تئوری‌ها و فرضیاتی در ذهن ندارد تا متون اسلامی را مطابق با آن‌چه در ذهن او بوده تفسیر و معنا کند و خیالات خود را اثبات کنند، بلکه به‌دنبال اصل واقعیت با بررسی موشکافانه ماهیت و ابعاد خود پدیده بوده (حسینی طباطبائی، نقد آثار خاورشناسان، ص106) او برخلاف دیگر خاورشناسان، منشأ پیدایش تشیع را ایرانی نمی‌داند، بلکه این نوع نگاه غلط نسبت به منشأ پیدایش شیعه را، ناشی از عقیده باطلی می‌داند که ایران را به‌عنوان موطن اصلی تشیع معرفی کرده است، - که هنوز هم رایج است - وی جهت تایید نظر خود مبنی بر غیرایرانی‌بودن منشأ تشیع، تاکید می‌کند که زرتشتیانی که اسلام می‌آوردند، به‌طور کلی پیرو مذهب تسنن بودند نه تشیع (گیب، اسلام: بررسی تاریخی، ص140) اگرچه آقای گیب نیز در پاره‌ای از مسائل اعتقادی تشیع، مثل مبحث امامت و مهدویت و منشأ پیدایش تشیع، تا حدودی از روش پدیدارشناسانه عدول نموده و با شیوه تاریخ‌مندانه به داوری پرداخته است. به‌عنوان مثال، وی عقیده مهدویت در تشیع را، متأثر از عقاید مسیحیان دانسته و آن را کار قصه‌گویان جامعه اسلامی دانسته است.

در مجموع باید گفت، مستشرقان جهت رسیدن به تحلیل‌هایی دقیق و منطقی و بی‌طرفانه، باید به منابع اصیل، دست اول و معتبر در اسلام‌پژوهی و شیعه‌پژوهی رجوع کنند تا با نگاهی دقیق‌تر و با استنادات قوی و به‌صورتی محققانه بر موضوع و پدیده موردنظر خود احاطه یافته و درباره آن اظهارنظر کنند که نتیجه این امر حرکت به‌سمت پژوهش‌های عالمانه است که در دهه‌های اخیر می‌توان آن را از جانب اغلب مستشرقان مشاهده نمود. باید تعالیم اسلامی را از درون مطالعه کرد، برخلاف دهه‌های گذشته که شرق‌شناسان در پژوهش‌های خود نگاهی بیرونی داشته‌اند (موسوی، شرق‌شناسی و مهدویت، ص19). جالب است که در میان اسلام‌پژوهان و به‌خصوص شیعه‌پژوهان می‌توان «رابرت گلیو» را شیعه‌پژوهی دانست که مطالعات شیعی را از قید و بندهای رویکرد تبلیغی - تبشیری مسیحی و غیرعالمانه برخی خاورشناسان غربی گسسته و در زمینه علمی‌کردن مطالعات

شیعی و کشف واقعیت و حقیقت و رساندن مخاطبین به دیدگاه‌های مستدل و واقع‌نگرانه کوشیده است (Gleave, 2007: 335).

4. مستشرقان و دانش امیرالمؤمنین(علیه السلام)

اشاره

از نظر شیعیان، علم و عصمت دو صفت از صفات بارز ائمه(علیه السلام) می‌باشد که این معانی به‌نحو کامل در شخصیت ایشان متبلور بوده است. سرّ این‌که آن حضرت کامل‌ترین شخص در بیان معارف و احکام اسلام و لایق‌ترین فرد از جهت رهبری و ارشاد حیات معنوی امت اسلامی بود، همین امر بوده است (طوسی، امالی، ص12). در زمینه وسعت علم و دانش ایشان نیز دوست و دشمن به آن اعتراف کرده‌اند (ابن‌شهرآشوب، المناقب آل‌ابی‌طالب، ج3، ص308؛ ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج42، ص583؛ الخوارزمی، المناقب، ص391). دانش وسیع ایشان به احکام شریعت و علوم قرآن نیز از دیگر صفات بارز ایشان شمرده می‌شده است. جهانیان، امام علی(علیه السلام) را به‌عنوان یک عالم و ادیب عالی‌قدر و شخصیت سیاسی صدر اسلام می‌شناسند، به‌نحوی که امثال ژاکوبوسی که از پیشگامان مطالعات عربی بوده‌اند، بخشی از کلمات قصار حضرت را در آثار خود منتشر کرده‌اند. اگرچه در زمینه علم و دانش امیرالمؤمنین(علیه السلام) برخی از مستشرقین اظهارنظرهای مختلفی کرده‌اند، اما باید با بررسی آن‌ها میزان دقتشان را در اظهارنظراتشان یافت و با توجه به مطالب مطرح‌شده در بالا، در مورد شیوه پژوهششان و نیز تاثیر عوامل دیگر غیر از نگاه علمی و غیر جانب‌دارانه، صحت و سقم عباراتشان را تشخیص داد.

الف) فیلیپ خوری حتی

وی می‌گوید: «علیّ در شیعیان معصوم و خطاناپذیر معرفی شده بودند؛ حتی نزد اهل‌سنت، به‌عنوان نمونه کامل سیادت عربی و مروت اسلامی شناخته شد» (حتی، شرق نزدیک در تاریخ، ص234).

ب) مارتین مکدرموت

مکدرموت درباره دانش ایشان، حدیث خودشان را نقل می‌کند که: آن حـضـرت بارها به مردم می‌فرمود: «ای مردم از من بپرسید پیش از آن‌که مرا نیابید که من به راه‌های آسمان داناتر از راه‌های زمینم... (شریف رضی، نهج‌البلاغه، خطبه 231) (مکدرموت، اندیشه‌های کلامی شیخ مفید، ص144؛ مفید، الارشاد، ج1، ص33-35).

ج) هالیستر

وی درباره جایگاه علمی ویژه و برتر امام علی(علیه السلام) می‌نویسد: «اگر به قراری که شیعیان ادعا می‌کنند! علی(علیه السلام) به اراده الهی خلیفه بلافصل پیامبر(صلی الله علیه و آله) تعیین شده بود، پس می‌بایست تعلیمات خاصی هم برای احراز این مقام از سوی محمد(صلی الله علیه و آله) دریافت کرده باشد. مآخذی که از نسخه قرآن علی(علیه السلام) خبر داده‌اند، می‌افزایند که علی(علیه السلام) تفسیر و توضیحات آیات را نیز که از تعلیمات خصوصی رسول الله(صلی الله علیه و آله) برگرفته بود، بر حواشی و صفحات آن یادداشت می‌کرده است... پیامبر و امام هردو برای اثبات ادعای خود، اعمال خارق‌العاده‌ای اظهار می‌کنند... این معجزات مربوط است به توجه و عنایات الهی به وی، هم‌چنین اعمال خارق‌العاده‌ای که از او سر زده است (هالیستر، تشیع در هند، ص24). وی هم‌چنین می‌نویسد: «علی از هرکس دیگر بیشتر با قرآن آشنا بود» (هالیستر، تشیع در هند، ص20).

د) اتان کلبرگ

وی فضیلت و کمال انسانی را در وجود علی(علیه السلام) متبلور می‌دید و ویژگی‌های برجسته او را با هیچ شخصیت دیگری در دنیا قابل‌مقایسه نمی‌دانست؛ چون او دارای همه خوبی‌ها بود (کلبرگ، مطالعات غرب در خصوص اسلام، ص49). وی هم‌چنین می‌گوید: جهانیان امام علی(علیه السلام) را نه به‌عنوان بنیان‌گذار تشیع، بلکه بیش از هرچیزی به‌عنوان یک عالم و ادیب عالی‌قدر و شخصیت سیاسی صدر اسلام می‌شناسند و عظمت علمی ایشان را در ابواب

گوناگون ستوده‌اند. (برنالد، تشیع و مقاومت (شیعه در تاریخ)، ص49).

هـ) جان بایرناس

جان بایرناس می‌گوید: «همه شیعیان بر این باورند که ائمه، برگزیدگان خدا بر روی زمین هستند که نور خود را از علی(علیه السلام) گرفته‌اند (بایرناس، تاریخ جامع ادیان، ص767) و دو ویژگی دارند که بقیه افراد فاقد آن دو ویژگی هستند: یکی عصمت از خطا و دیگری علم بر کتاب خدا و سنت پیامبر(صلی الله علیه و آله)».

و) کارن آرمسترانگ

وی معتقد است: «چون شیعیان به فرقه‌های مختلف تقسیم شدند، تنها شیعیان دوازده امامی، علی(علیه السلام) و یازده فرزند او را که از نسل حسین(علیه السلام) هستند، به‌عنوان خلیفه رسول خدا و امام معصوم قبول دارند و می‌گویند: آن‌ها دارای علم لدنّی هستند که افراد دیگر از چنین فضلی بی‌بهره‌اند.» (آرمسترانگ، خداشناسی از ابراهیم تاکنون، ص191).

ز) گلدزیهر

گلدزیهر چنین می‌گوید: «علی(علیه السلام) نخستین امام شیعیان است. آن‌ها می‌گویند که پیغمبر اسلام(صلی الله علیه و آله)، دانش‌های خود را به او سپرده، زیرا دیگران شایستگی آن را نداشتند. خاندان علوی این علوم را یکی پس از دیگری به ارث برده‌اند. حتی اهل‌سنت نیز در این مورد نظر موافق دارند و می‌گویند: علی(علیه السلام) مردی فاضل است و علمی بیش از اندازه دارد، و حسن بصری او را ربانی این ملت خوانده است. این گفتار، علم و اعلمیت علی(علیه السلام) را نشان می‌دهد که دیگران فاقد آن بودند.» (گلدزیهر، درس‌هایی درباره اسلام، ج2، ص447-448).

ح) گابریل آنگیری

گابریل آنگیری مستشرق فرانسوی، برجستگی علمی امام علی(علیه السلام) را مخصوصاً در زمینه قضاوت و حقوق مدنی، چنین تبیین و توصیف می‌کند: «در زمینه قضایی، علی(علیه السلام)

عهد جدیدی افتتاح نمود. در عهد خلفای سه‌گانه او در تمام مسائل بغرنج و پیچیده مورد استشاره و استفتاء قرار می‏گرفت. هر مسئله پیچیده‌ای که روی می‏نمود، افکار عمومی با این عبارت که به‌صورت ضرب‌المثل درآمده بود، حل آن را از تدبیر علی(علیه السلام) می‌خواست، چاره این مشکل را فقط از ابوالحسن باید خواست. هنگامی که علی(علیه السلام) به خلافت رسید، با وجود تمام گرفتاری‌های نظامی و سیاسی، هم‌چنان تصدی عالیه امور دادگستری را برای خود حفظ نمود. به تصفیه دادگاه‌ها اقدام ورزیده و حقوق قضات را تثبیت نمود و نخستین محکمه شرع را بنیاد نهاد. قضاوت‌های متعددی از خلیفه چهارم به یادگار مانده که جای آن دارد آن‌ها را در شمار‏ محاکمات بزرگ تاریخ قرار داد. علی(علیه السلام) نخستین کسی بود که بر ضد اصلی که از دیرزمانی معمول به قوانین اروپایی است، یعنی حبس در مقابل بدهکاری، به مخالفت برخاست. پیش از علی(علیه السلام) قانون مدونی وجود نداشت. قاضی می‏بایستی از روی آیات قرآن و بر طبق رسوم و سنن، حکم صادر کند، ولی در زمان علی(علیه السلام) علم فقه و تقریباً قانون مدونی به‌وجود آمد. در حقوق جزا، علی(علیه السلام) در شرق نخستین کسی بود که در محاکمات، شهود را از هم جدا کرده و از هریک جداگانه شهادت می‏گرفت. تا آن وقت شهود به اتفاق یکدیگر ادای شهادت می‏کردند و می‏توانستند اظهارات خود را با اظهارات همدستانشان تطبیق نمایند. ... علی(علیه السلام) که خطیبی زبردست و نویسنده‏ای توانا و قاضی عالی‌قدری به‌شمار می‏رود، در صف مؤسسین و واضعین مکتب‌ها مقام دارد و مکاتبی که او تأسیس نموده، از لحاظ صراحت و روشنی و استحکام منطق و برهان و هم‌چنین از لحاظ تمایل بارز آن‌ها به ترقی و تجدد، امتیاز دارد (گابریل دانکیری، شهسوار اسلام، 253).

ط) لامنس

لامنس کشیش و مستشرق مشهور بلژیکی، در توصیف عظمت امام علی(علیه السلام) چنین می‌نویسد: «برای عظمت علی(علیه السلام) همین‌بس که تمام اخبار و تواریخ علمی اسلامی، از او

سرچشمه می‌گیرد. او حافظه و قوه شگفت‌انگیزی داشته است. همه علما و دانشمندان، اخبار احادیث خود را برای وثوق و اعتبار به او می‌رسانند. علمای اسلام از موافق و مخالف، از دوست و دشمن، مفتخرند که گفتار خود را به علی(علیه السلام) مستند دارند، چون گفتار او حجیت قطعی داشت و او باب مدینه علم بود و با روح کلی پیوستگی تام داشت.» (علی‌قلی، سیمای نهج‌البلاغه، ص52).

ی) نرسیسیان

وی که از دانشمندان مسیحی است، درباره امام علی(علیه السلام) چنین می‌گوید: «اگر این خطیب بزرگ (علی(علیه السلام)) در عصر ما هم‌اکنون بر منبر کوفه پا می‏نهاد، می‏دیدید که مسجد کوفه با آن پهناوری‌اش از سران و بزرگان اروپا موج می‏زد، می‏آمدند تا از دریای سرریز دانشش، روحشان را سیراب کنند.» (شهرستانی، ما هو نهج‌البلاغه، ص43).

ک) دونالدسون

دونالدسون خاورشناس مشهور انگلیسی در زمینه گستره علم امام علی(علیه السلام) به قرآن و رابطه علمی آن حضرت با پیامبر(صلی الله علیه و آله) چنین می‌گوید: «از نظر علمی، علی(علیه السلام) دانش وسیعی به قرآن داشت، و وقتی به ایشان گفته می‌شد که چگونه شما در مقایسه با دیگر اصحاب آشنایی بیشتری به احادیث پیامبر پیدا کرده‌ای؟ می‌فرمود: هر وقت از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) سؤالی می‌کردم، پاسخ سؤالم را می‌داد، و هرگاه سکوت می‌کردم، ایشان آغاز به سخن می‌نمود. وی در ادامه می‌گوید: «علاوه بر آن‌چه دیگران از پیامبر(صلی الله علیه و آله) شنیدند، او چیزهایی شنیده که دیگران از آن محروم بوده‌اند. ابوبکر و عمر به گستردگی علم و فقاهت علی اطمینان داشتند و مشکلاتی که برایشان پیش می‌آمد و دچار عجز می‌شدند، برای حل آن به او رجوع نموده و به رأی و مشورت او عمل می‌نمودند.» (دونالدسون، عقیدة الشیعة، ص39).

ل) ردولف ژایگر

این مستشرق آلمانی درباره خدمات علمی امام علی(علیه السلام) چنین می‌نویسد: «علی(علیه السلام) مبتکر علم نحو بود و بر اثر همین ابتکارِ اوست که امروز هر کودک مبتدی مسلمان، در هر نقطه از زمین، می‌تواند قرآن بخواند و کلمات نماز را صحیح تلفظ کند ... علی‌بن ابی‌طالب(علیه السلام) یگانه دانشمند اسلام در آن عصر، بین اعراب چون نابغه‌ای بود که در بین یک مشت مردم جاهل و قشری متعصب زندگی کند و نتواند منظور خویش را به آنان بفهماند.» (ژایگر، خداوند علم و شمشیر، ص30و154).

م) جرج جرداق

جرج جرداق مسیحی امام علی(علیه السلام) را این‌گونه توصیف می‌کند: «علی‌بن ابی‌طالب در خرد یگانه بود، او قطب اسلام و سرچشمه معارف و علوم عرب بود، هیچ دانشی در عرب وجود ندارد، مگر آن‌که اساسش را علی(علیه السلام) پایه‌گذاری کرده یا در وضع آن، سهیم و شریک بوده است.» (جرج جرداق، امام علی(علیه السلام) صدای عدالت انسانیت، ج1، ص102).

ن) روکس عزیزی

وی که یکی از ادیبان برجسته مسیحی است در این زمینه می‌گوید: «اسلام در مسائل مختلف فقیه‌تر از علی(علیه السلام) را به خود ندیده است و دلیلش این سخن پیامبر(صلی الله علیه و آله) است که فرمود: «أقضاکم علیّ؛ برترین شما در داوری و قضاوت، علی است.» و به گواه هم‌عصر خودش که می‌گفت: «لَولاَ عَلِیّ لَهَلَکَ عُمَر؛ اگر علی نبود، عمر بیچاره می‌شد.»... علی عالم به تورات و انجیل و قرآن بود (العزیزی، الإمام علی أسد الاسلام و قدّیسه، ص75و76).

س) والیری

این مستشرق ایتالیایی درباره دانش قرآنی امام علی(علیه السلام) چنین می‌نگارد: «معروف است‏ که علی‏ دانش عمیقی از قرآن داشت و یکی از بهترین قاریان قرآن بود. اگرچه که وی

می‌نویسد: «این گفته که او نسخه‏ای اصلاح‌شده از قرآن گرد آورده، مردود است.» (تقی‌زاده داوری، تصویر امامان شیعه در دائرةالمعارف اسلام، ص36) که این سخن با نقل‌های تاریخی‌ای که احتمالاً به دست والیری نرسیده، متناقض است. چراکه امام علی(علیه السلام) علاوه بر املانویسی سوره‌های نازل‌شده بر پیامبر(صلی الله علیه و آله)، پس از رحلت ایشان به جمع‌آوری قرآن کریم برحسب ترتیب‌نزول پرداخته، به‌گونه‌ای که سوره‏های مکی قبل از مدنی آمده، و هم‌چنین ناسخ و منسوخ در آن مراعات شده است (فیض کاشانی، تفسیر صافی، ج1، ص40؛ معرفت، التمهید فی علوم القرآن، ج1، ص29؛ سیوطی، الاتقان، ص160و162؛ ابن‌شهرآشوب، مناقب آل‌ابی‌طالب، ج2، ص41، مجلسی، بحارالانوار، ج89، ص74).

ع) مادام دیولافو

مادام دیولافو در سفرنامه‌اش درباره علی‌ابن ابی‌طالب(علیه السلام) چنین می‌گوید: «شیفتگی شیعه نسبت به علی، به‌صورت سنتّی استوار درآمده است ... چه کسی را می‌توان یافت که عالم‌تر از علی و بیش از او مشتاق صلح و آرامش باشد؟ چه خاندانی را پاک‌تر از خاندان علی می‌توان سراغ گرفت؟ در عصری که خداپرستی با بت‌پرستی و دیگر مظاهر شرک درآمیخته بود، چه کسی بیش از علی زبان به توحید گشود؟ در جنگ‌ها زمانی که همه از صحنه می‌گریختند، چه کسی استوارتر از علی پیکار می‌نمود؟ زمانی‌که همه به فکر جان خویش بودند، چه کسی جز علی به استقبال مرگ می‌شتافت؟ چه کسی عادلانه‌تر از علی فرمان رانده؟ چه کسی رئوف‌تر از او می‌شناسید؟ چه کسی بیش از او در تهدیدهایش راسخ و به وعده‌هایش وفادار بود؟ ... ای دیدگان من! گریه کنید و قطرات اشک را با ناله درآمیزید؛ بگریید بر مظلومیت خاندان رسول اللّه(صلی الله علیه و آله).» این تعبیرات را می‌توان یکی از بهترین عبارت‌پردازی‌های ناشی از شناخت مناسب از مقام و جایگاه علمی و عملی امیرالمؤمنین(علیه السلام) برشمرد.

نتیجه

در جمع‌بندی این مقاله می‌توان گفت که در مواجهه با آثار مستشرقان باید به دو زاویه مهم پرداخت؛ یکی شناخت خود خاورشناس و میزان سلامت شخصیتی‌اش، مخصوصاً در نقل‌قول‌هایش و دیگری شناخت روش به‌کار گرفته‌شده در پژوهش‌هایش. چنان‌چه روش پدیدارشناسه در چنین مطالعاتی توصیه می‌گردد و به واقعیت امور نزدیک‌تر است. هم‌چنین باید در چنین پژوهش‌هایی محقق نسبت به ورود انگیزه‌های غیرعلمی در آثار آن مستشرق هم توجه نماید. انگیزه‌هایی چون: بدبینی به اسلام و مسلمین، حس خودبرتربینی غربی‌ها جهت انکار میراث فرهنگی، نداشتن شیوه صحیح در انتخاب و نقد منابع اصیل فریقین، عدم درک صحیح و ناآشنایی با زبان عربی که زبان دین اسلام است؛ و... در نتیجه نباید همه مستشرقین را به‌صورت کامل رد یا تأیید کرد. طبق نظرات ارائه‌شده در این مقاله، می‌توان به این نتیجه رسید که آراء مستشرقین در زمینه علم و دانش امیرالمؤمنین(علیه السلام) به واقعیت نزدیک‌تر بوده و شاید دلیل آن هم استفاده بیش‌تر ایشان از روش پدیدارشناسانه در تحقیقاتشان بوده است.

منابع

قرآن کریم، ترجمه: محمدعلی رضایی اصفهانی و گروهی از اساتید قرآن‌پژوه جامعةالمصطفی، قم: انتشارات المصطفی، 1388ش.

الاسلامی، لیبی 1991م.

18 دونالدسون، دوایت، عقیدة الشیعة، بیروت، مؤسسة المفید،1410ق.

639 مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسة الوفاء، 1404ق.

بررسی شبهات خاورشناسان، پیرامون عدم ذکر نام حضرت علی (علیه‌السلام) در قرآن کریم

اشاره

محمود خوران⁽¹⁾

چکیده

قرآن کریم به‌عنوان مهم‌ترین نص وحیانی مورداتفاق همه مسلمانان، در مهم‌ترین مسئله مورداختلاف فریقین، یعنی امامت و خلافت بلافصل علی(علیه السلام)، به‌نام آن حضرت تصریح نفرموده است. (این شبهه از سده‌های اولیه اسلام تاکنون از سوی گروه‌های مختلف مطرح‌بوده است). در این تحقیق با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی به بیان دیدگاه‌ها و شبهات خاورشناسان در مقدمات و در اصل مسئله پرداخته‌شده است. این شبهات عمدتاً از سوی خاورشناسان قدیمی با دیدگاه مخالف شیعه طرح شده است. از نتایج تحقیق این است که بسنده‌نمودن به منابع اهل‌تسنن، تکیه به منابع نامعتبر، گمان‌ها و برداشت‌های شخصی نادرست و نظرات شاذّ یکی از اخباریون (که توسط یکی از اعضای سفارت انگلیس اغفال‌شده)، منشأ شبهات ایشان بوده است. نظرات خاورشناسان جدید به خلافت علی(علیه السلام) در دهه‌های اخیر، به دلیل محدودنشدن به منابع اهل‌تسنن و مراجعه دقیق‌تر به منابع فریقین، به نظر شیعه نزدیک‌تر شده است.

کلیدواژه‌ها: قرآن، امام علی(علیه السلام)، شبهات، خاورشناسان.

مقدمه

قرآن کریم برترین کتاب هدایت و مهم‌ترین نصّ وحیانی مورداتّفاق همه مسلمانان است. با این‌که مسلمانان برای دریافت هدایت الهی و حلّ مسائل مهم و ضروری خود به قرآن مراجعه می‌کنند، اما قرآن کریم در مهم‌ترین مسئله مورداختلاف فریقین، یعنی امامت

و خلافت بلافصل علی(علیه السلام)، به نام آن حضرت تصریح نفرموده است. علما و محققان محترم شیعه هریک از بُعدی خاصّ متعرض این مسئله شده و بدان پاسخ داده‌اند (ر. ک. خوران، بررسی علل عدم ذکر نام حضرت علی(علیه السلام) در قرآن). صحیحه ابوبصیر (ر.ک. کلینی، کافی، ج1، ص287) - که حاوی پاسخ امام صادق(علیه السلام) به این سؤال است - نشان می‌دهد که شبهه عدم ذکر نام ائمّه(علیه السلام) در قرآن از همان سده‌های اوّلیه اسلام، مطرح‌بوده است. در دوران بعد با ظهور ابن‌تیمیه، این شبهات تشدید شد (موسوی خمینی، بی‌تا، ص4). هم‌چنین در قرن 12 و 13 هجری، شرذمه‌ای از اخباریون برخلاف نظر علمای شیعه (ر.ک. معرفت، 1410، ص196-200)، ادعای نادرست حذف نام علی(علیه السلام) از قرآن را مطرح نموده و بعضی نیز شیعه را به اعتقاد به تحریف متهم نمودند (مرتضی عاملی، حقایقی مهم پیرامون قرآن کریم، ص200).

بیشتر خاورشناسانی که به مطالعات قرآنی و تاریخ صدر اسلام پرداخته‌اند، به مسائل اختلاف‌برانگیز میان فرق اسلامی حساس بوده و آن‌ها را مورد بحث و بررسی قرار داده‌اند. از جمله در خصوص خلافت نخستین، اختلاف مصاحف، جمع قرآن و تحریف، مطالبی را نگاشته و بعضاً متعرض بحث عدم ذکر نام علی(علیه السلام) در قرآن شده و شبهاتی را نیز مطرح نموده‌اند که در ادامه خواهد آمد.

پیشینه

از میان آثار علمی که توسط مستشرقان یا در زمینه مطالعات ایشان درباره ابعاد شخصیتی امام علی(علیه السلام) انجام‌گرفته، به مهم‌ترین این آثار اشاره می‌شود:

ما در این مقاله در تلاش هستیم تا دیدگاه‌های مستشرقان درباره علت عدم ذکر نام امام علی(علیه السلام) را بررسی کنیم.

1. دو نوع نگرش خاورشناسان به جایگاه حضرت علی(علیه السلام) در خلافت نخستین

از آن‌جاکه نظرات و شبهات مستشرقان در خصوص عدم تصریح به نام علی(علیه السلام) در قرآن، در خصوص خلافت، متأثر از نوع نگرش ایشان به قضایای مربوط به خلافت پس از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) می‌باشد، مناسب است ابتدا به این بحث اشاره شود.

در خصوص جانشینی پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) و جایگاه علی(علیه السلام) در خلافت، می‌توان دیدگاه خاورشناسان را به دو بخش تقسیم نمود؛ دیدگاه مخالف شیعه و دیدگاه موافق شیعه. نظرات اکثریت خاورشناسان قدیمی، بیشتر متّکی بر منابع اهل‌تسنن می‌باشد و استدلالات علمای شیعه مورد بررسی علمی قرار نمی‌گیرد، لذا دیدگاه مثبت نسبت به موضع‌گیری‌های شیعی در آن‌ها کمتر یافت می‌شود، اما در نظرات جدید خصوصاً محقّقان دهه‌های اخیر که خود

را به منابع اهل‌تسنن محدود نکرده و نگاه دقیق‌تری به منابع فریقین نموده‌اند، نظرات تعدیل‌شده و به دیدگاه شیعه نزدیک‌شده است.

بیشتر خاورشناسان گروه اول، از جمله مونتگمری وات، اف بول، فیلیپ حتّی، اسمارت، جرجی زیدان، کارل بروکلمان و گوستاولوبون می‌گویند: پیامبر اکرم [(صلی الله علیه و آله)] برای خویش جانشینی تعیین نکرده است و اختلاف [حضرت] علی [(علیه السلام)] با خلفاء را انکار نموده و شیعیان را متهم به جعل احادیث نبوی در تأیید خلافت بلافصل علی(علیه السلام) نموده‌اند (پورطباطبایی، خاورشناسان و غدیر، ص45و46و67). ایشان شیعه را فرقه‌ای سیاسی و نه دینی قلمداد نموده (ولهاوزن، الخوارج و الشیعة، ص146) و شیعیان را دارای افکار افراطی و خلافت موروثی مأخوذ از منشأ ایرانی شاه‌پرستی می‌داند (فلوتن، تاریخ شیعه و علل سقوط بنی‌امیه، ص89-95). سوء‌غرض برخی از ایشان چون لامنس، بوهل، گلدزیهر و بِل، در قضیه خلافت علی(علیه السلام) مشهود است. جدا از تحلیل‌های نادرست، تصویری را هم که این خاورشناسان از حضرت علی(علیه السلام) در دایرةالمعارف اسلام لیدن ارائه داده‌اند، تصویری است که با واقعیت فاصله بسیار زیادی دارد (ر.ک. مؤسسه شیعه‌شناسی (زیرنظر تقی‌زاده)). نظریه مثلث قدرت لامنس در تغییر نگرش خاورشناسان مؤثّر بود (حسینی طباطبایی، نقد آثار خاورشناسان، ص174و175) و سپس نادرستی ادعای اجماع بلامنازع صحابه در مورد خلافت ابوبکر و دموکراتیک‌دانستن انتخاب و خلافت و انتخاب او را آشکار شد (لوبون، تمدن اسلام و عرب، ص164؛ زیدان، تاریخ تمدن اسلام، ص41؛ هولت، تاریخ اسلام، ص97). ادعاهایی که مبتنی بر منقولات جاعلانی چون سیف‌بن عمر کذّاب بود (ر.ک. عسگری، عبدالله‌بن سبأ و الأساطیر الأخری، ص65-70). در مباحث مربوط به علوم قرآنی و تفسیر، نولدکه، گلدزیهر و بلاشر جزو این دسته از خاورشناسان می‌باشند.

گروه جدید خاورشناسان، دیدگاه منفی گذشتگان را تاحدودی اصلاح نموده‌اند. ایشان

علاوه بر منابع اهل‌تسنن، منابع دانشمندان شیعه را نیز مطالعه نموده و از نظرات ایشان آگاهی حاصل نموده‌اند و سخنان و استدلالات ایشان را در خصوص خلافت نیز گزارش نموده‌اند. اهم گزارشات ایشان عبارت است از: آیات و روایات دال بر فضایل، برتری و شایستگی امام علی(علیه السلام) در منصب زعامت امت اسلامی و اشتراک فریقین بر فضل و برتری آن حضرت و موقعیت بی‌مانند او در نزد پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) در پیشبرد اسلام، گزارش از واقعه غدیر خم، گزارش احادیث نبوی بر خلافت علی(علیه السلام)، گزارش دلایل شیعیان مبنی بر خلافت بلافصل علی(علیه السلام) و سایر ائمه(علیه السلام) (ر.ک. حکیمی، خاورشناسان و دیدگاه شیعه درباره جانشینی حضرت علی(علیه السلام)).

برخی از خاورشناسان جدید فقط به ارائه گزارش بسنده ننموده و خود در خصوص خلافت علی(علیه السلام) اظهارنظر نموده‌اند. از جمله ایشان پروفسور ویلفرد مادلونگ آلمانی است. وی بیان داشته با توجه به محورهایی که قرآن در مورد جانشینی پیامبران گذشته بیان نموده، جایگاه ویژه و برتری برای «خاندان»های پیامبران خصوصاً پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) قائل شده است. از سوی دیگر رسول اکرم(صلی الله علیه و آله) جانشینی خود را نیز چون سایر امور در هدایت‌های قرآنی می‌دید و در سایه لطف الهی به آن دست می‌یافت و مخالفت مردم نیز اثری در موفقیت او نداشت. لذا می‌توان فهمید که طبیعتاً حضرت به جانشینی ابوبکر راضی نبوده است، بلکه تمایل به جانشینی شخصی از خاندان خود بوده است (ر.ک. مادلونگ، جانشینی حضرت محمد(صلی الله علیه و آله)، ص32-47). بسیاری از خاورشناسان جدید با نگاه برون‌دینی علی(علیه السلام) را شایسته‌ترین فرد برای جانشینی رسول(صلی الله علیه و آله) می‌دانند (مادلونگ، همان، ص35).

هم‌چنین از میان نظرات واقع‌بینانه محققان جدید می‌توان اشاره نمود به: آرزینا آر لالانی در دلالت آشکار حدیث منزلت بر تعیین جانشینی علی(علیه السلام) توسط پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) و واقعه لیلة‌المبیت بر جانشینی علی(علیه السلام) (لالانی، نخستین اندیشه‌های شیعی تعالیم امام

محمدباقر(علیه السلام)، ص11و101)، نظر هاینس هالم در وضوح دلالت حدیث غدیر بر جانشینی علی(علیه السلام) (هالم، کتاب شیعه، ص37)، نظر لمبتون مبنی بر تربیت و برگزیدن و معرفی علی(علیه السلام) توسط پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) به‌عنوان جانشین پس از خود طبق نصّ (ولمبتون، تاریخ اسلام، ص559)، تصریح کارن آر مسترانگ به تعیین جانشینی علی(علیه السلام) در واقعه یوم‌الانذار یا انذار عشیره (آرمسترانگ، زندگی‌نامه پیامبر اسلام حضرت محمد(صلی الله علیه و آله)، ص101)، تصریح فولر گراهام بر این‌که امامان دوازده‌گانه جانشینان واقعی پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) می‌باشند (گراهام. ای، شیعیان عرب مسلمان فراموش‌شده، ص43). نظر ولتر در دلالت واقعه یوم‌الخمیس (حدیث دوات و قلم) بر این‌که خاتم‌الانبیاء(صلی الله علیه و آله) می‌خواست علی(علیه السلام) را کتباً به جانشینی خود منصوب نماید، اما این وصیت عملی نشد (امیری‌فر، امام علی(علیه السلام) و قرآن، نهج‌البلاغه از منظر علی‌دوستان جهان، ص134) قابل‌ذکر است که حتی کایتانی (علیرغم این‌که با سوء‌ظن در مورد علی(علیه السلام) اظهارنظر نموده) در بررسی واقعه یوم‌الخمیس (حدیث دوات و قلم) گفته است: [حضرت] محمّد [(صلی الله علیه و آله)] بالفعل وصیّتی به نفع علی [(علیه السلام)] نکرد، اما اگر او را از این کار باز نمی‌داشتند، چنین وصیتی کرده بود (مادلونگ، همان، ص43).

برخی از خاورشناسان قدیمی که در مطالعات قرآنی قلم‌زده‌اند – با دیدگاه مخالف و منتقد شیعه – به مباحث مربوط به نام علی(علیه السلام) در قرآن ورود کرده و شبهاتی را مطرح نموده‌اند. ماحصل شبهات ایشان ذیلاً در دو بخش مورد بررسی قرار می‌گیرد؛ بخش نخست شبهات ناظر به مقدمات بحث و بخش دوم شبهات ناظر به اصل بحث، یعنی نام حضرت علی(علیه السلام) در قرآن است.

الف) شبهات خاورشناسان در مقدمات بحث

این شبهات شامل موضوعاتی است که جزو مقدمات بحث نام علی(علیه السلام) در قرآن یا

مرتبط با آن می‌باشد که ذیلاً در چهارمحور بیان شده و عنداللزوم نکاتی در پاسخ آن‌ها ذکر خواهد شد.

یک. ادعای کلّی تحریف لفظی

خاورشناسان، خصوصاً متقدمین ایشان، سعی در نسبت‌دادن تحریف به ساحت قدسی قرآن مجید را داشته‌اند. انگیزه آن‌ها از این اتهام، پوشاندن اشکال بزرگ آیین خود (یعنی تحریف کتاب مقدسشان به‌وسیله اسلاف دنیاطلب و منحرفشان) و خدشه واردنمودن بر جایگاه برتر قرآن کریم – به‌عنوان معجزه جاودان الهی و رکن خاتمیت دین اسلام - بوده است. به‌عنوان نمونه می‌توان به سخنان سست و بی‌پایه بول در دایرةالمعارف اسلام – که در آلمان تدوین‌شده است - اشاره نمود (ر.ک. علی‌الصغیر، المستشرقون و الدراسات القرآنیة، ص48و49و107).

خاورشناسان گزارشاتی چند را مستمسک قرارداده و مدّعی وقوع تحریف لفظی خصوصاً در صدر اسلام شده‌اند؛ تحریف در واژگان، آیات و بخش‌های عمده‌ای از آیات و سور قرآنی به زیادی و نقصان را توسط پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله)، شیعیان و خلفا ادعا نموده‌اند. پشتوانه مدعای ایشان عبارت است از: برخی اخبار اهل‌تسنن هم‌چون اخباری که از عمر مبنی بر حذف آیات توهمی رجم، رغبت و غیره رسیده است، روایات شاذّ مبنی بر جواز قرائت به معنا، اختلاف مصاحف صحابه و اضافات برخی مصاحف.

برخی چون گلدزیهر با وقاحت بسیار، ادعا می‌کنند: «از میان کتب آسمانی که ادّعای وحی‌بودن آن شده است، نصّ هیچ کتابی مضطرب‌تر و ناپایدارتر از قرآن یافت نمی‌شود.» (گلدزیهر، مذاهب التفسیر الاسلامی، ص2-6). وی مدعی تحریف نزدیک به پانصد موضع قرآنی، تا قرن چهارم هجری است. نولدکه بدون ارائه دلیل صحیح اظهار می‌دارد: به این میزان نیست امّا کمتر است! (نولدکه، تاریخ‌القرآن، ج2، ص324). هم‌چنین وی در دایرةالمعارف اسلامی ذیل ماده «قرآن» صراحتاً ادعا کرده است، یکی از مسائلی که در آن

تردید راه ندارد، آن است که قسمت‌هایی از قرآن از بین‌رفته است (علی‌الصغیر، المستشرقون و الدراسات القرآنیة، ص36). هم‌چنین آرتورجفری گفته است: «به‌درستی که قرآن از عصر نزول تا دوره‌های چاپ به کرّات تغییر و تبدیل یافته است» (عسکری، القرآن کریم و روایات المدرسین، ج2، ص746).

قابل‌ذکر است که تحریف لفظی به دلایل متعدد در قرآن قطعاً رخ نداده است و ادعاهای خاورشناسان در این خصوص به لحاظ سند یا دلالت مردود است. هم‌چنین اضافات برخی مصاحف در صورت صحت سند، اضافاتی تفسیری است و جزو متن قرآن نمی‌باشد). ارائه پاسخ مفصّل، خود بحثی جداگانه را می‌طلبد (ر.ک. معرفت، تحریف‌ناپذیری قرآن، ص35-60 – متقی‌زاده و خوران). ضمناً برخی از خاورشناسان جدید مانند آقای نیوبای در دایرةالمعارف قرآن لایدن بیان داشته که موضوع تحریف از مناسب‌ترین سوژه‌هایی است که مستشرقان «مغرض» به جمع‌آوری شواهد و اعترافات و روایات ضعیف کتب مسلمانان برای اثبات وقوع آن پرداخته‌اند... تمام تلاش‌هایی که در جهت متّهم‌ساختن شیعه به فراهم‌آوردن قرآنی دیگر انجام‌گرفته با شکست مواجه‌شده است و هر دو فرقه شیعه و سنی در تمام مراسم و اهداف دینی خود از قرآنی واحد استفاده می‌کنند (زمانی، مستشرقان و قرآن، ص500و501).

دو. ادعای حذف اسامی

نولدکه به نقل از فایل، ادعای بی‌دلیل حذف اسامی یا مواضع مخالف بنی‌امیه توسط عثمان را مطرح می‌سازد و سپس خود می‌افزاید: حذف اسامی فی حدّ ذاته وارد است و به علّت وجود گروه‌های معاندتر از بنی‌امیه، حذف اسامی آنان را نیز ادعا می‌کند. وی از آن‌جاکه قرآن را با عهدین مقایسه می‌کند، عدم ذکر اسامی اصحاب، دشمنان و امکنه (به‌جز موارد اندکی) در قرآن را مطلبی عجیب می‌داند و احتمالاتی را این‌گونه طرح می‌کند که شاید پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) خود به جهت مصالحی این اسامی را حذف کرده باشد! یا هنگام

جمع قرآن توسط عثمان به‌همراه حذف تعمّدی اجزای بزرگی از قرآن، اسامی نیز حذف شده باشند! و یا حذف اسامی به علت درز و ورود حاشیه‌های تفسیری به نصّ بوده باشد! (نولدکه، تاریخ‌القرآن، ص317و319).

بلاشر نیز با اظهار شگفتی از عدم ذکر اسامی دشمنان در قرآن، احتمال اصلاحات (تحریف) را طبیعی می‌داند! هم‌چنین گلدزیهر و نولدکه ادعای حذف تعّمدی نام هفت یا هفتاد نفر از منافقان از مخالفان حضرت علی(علیه السلام) را به شیعیان نسبت می‌دهند. نولدکه احتمال می‌دهد این اسامی به‌جهت رحمت بر مؤمنانی که از نسل آن منافقان بوده‌اند، حذف شده باشند و آن افراد را از مخالفان خلافت حضرت علی(علیه السلام)، و به‌طور اخصّ خلفای سه‌گانه می‌داند (نولدکه، تاریخ‌القرآن، ص325 – بلاشر، در آستانه قرآن، ص209و210).

هم‌چنین الویس شبرنگر خاورشناس اتریشی نظریه مضحکی را در مورد نام پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) در قرآن مطرح می‌کند؛ او می‌گوید: «واژه «محّمد» [(صلی الله علیه و آله)] نام خاص پیامبر اسلام نبوده و او این نام را پس از خواندن انجیل و پیوند با مسیحیان بر خود نهاده»! (حسینی طباطبایی، نقد آثار خاورشناسان، ص10) [تا خویش را پیامبر موعود انجیل معرفی نماید]. این نظریه شبرنگر، جدا از سستی ادعایش، اقراری است به ذکر نام پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) در انجیل.

مستشرق فرانسوی سیلوستر دی ساسی در قرآنی‌بودن آیه 144 سوره آل‌عمران تشکیک کرده و آن را ابداع ابوبکر دانسته است. وایل در دانشگاه هایدلبرگ، این ادعا را به آیه 185 آل‌عمران و 30 زمر تعمیم داده است. او و هرشفلد براساس رأی شبرنگر فرضیه‌ای را این‌گونه مطرح می‌سازد که تمام آیاتی که در آن‌ها «محمّد» [(صلی الله علیه و آله)] آمده است، بعداً وضع شده است. از جمله آیه 144 سوره آل‌عمران. زیرا عمر ابتدا آن را انکار کرده بود، [یعنی ظاهراً ابوبکر آن آیه را وضع کرده است] هم‌چنین کازانوا علاوه برآن، آیات 30 و 31 سوره

زمر را نیز از این قبیل می‌داند (نولدکه، تاریخ‌القرآن، ص311و313).

سه. انتساب عقیده تحریف (در مواضع مربوط به خلافت) به شیعه و سنی

بلاشر می‌گوید: «در میان رافضیان یعنی شیعیانی که حقانیت و برتری [حضرت] علی [(علیه السلام)] را در امور دنیوی و اخروی به رسمیت شناخته‌اند، رواج کامل داشته و مؤثرتر بوده است، این‌که تغییراتی آگاهانه توسط ابوبکر و عثمان و خلفای اموی در امحای آن‌چه بیانگر اراده الهی مبنی بر تفویض قدرت سیاسی به [حضرت] علی [(علیه السلام)] پس از پیامبر اسلام [(صلی الله علیه و آله)] بوده است» (نولدکه، تاریخ‌القرآن، ص94-100؛ بلاشر، در آستانه قرآن، ص209). نیز بلاشر به نقل از کازانوا می‌آورد که شدیدترین واردات (تحریف به اضافه) مواردی است که در آن تمایلات عقیدتی سیاسی وجود دارد. به‌ویژه عبارت وَأَمْرُهُمْ شُورَیٰ بَینَهُمْ (شوری/38)؛ و کارشان در میانشان [به‌صورت] مشورت است.» که به‌منظور تأیید عثمان در خلافت به زیان [حضرت] علی [(علیه السلام)]، وارد قرآن شده است (بلاشر، در آستانه قرآن، ص219).

نولدکه ادّعا می‌کند که شیعه معتقد است آیاتی از قرآن که در آن‌ها مهاجران و انصار به‌سبب عدم یاری [حضرت] علی [(علیه السلام)] در آینده ملامت شده‌اند، حذف شده است، سپس او شروع می‌کند به انتقاد از شیعه به‌خاطر مواردی که بخش عمده آن را خود و برخی از دیگر خاورشناسان به شیعه نسبت می‌دهند و ادامه می‌دهد که رأی شیعه مبنی بر حقّ انحصاری [حضرت] علی [(علیه السلام)] در خلافت، نه در اسلام سندی دارد! و نه در عادت قوم [عرب] وجود داشته است و این ایجاد نشد و مگر بعد از گذشت مدت زیادی از رحلت [حضرت] علی [(علیه السلام)] و حتی در ایران بعدها فرقه علی‌اللهی ایجاد شد (نولدکه، تاریخ‌القرآن، ص323و324).

بول در دائرةالمعارف اسلام آورده که شیعیان اصرار می‌ورزند که اهل‌سنّت آیاتی از قرآن را که مؤیّد مذهب شیعه است، حذف کرده‌اند؛ چنان‌که اهل‌سنّت نیز همین ادّعا را نسبت

به شیعه دارند (دائرةالمعارف اسلام، ج4، ص608، مقاله «تحریف»). هم‌چنین هانری ماسیه در کتاب «الإسلام» نظر خوراج را مبنی بر انکار قرآنی‌بودن سوره یوسف و دیدگاه شیعه مبنی بر حذف مقاطعی از قرآن که مربوط به اهل‌بیت(علیهم السلام) توسط خلفا بوده آورده و قائل به حذف مواردی از قرآن است (ر.ک: عسگری، 1378، ج2، ص772).

چهار. متّهم‌نمودن شیعه به تحریف معنوی در تفسیر باطنی(تأویل)

بلاشر گفته براساس عقیده شیعه به جز مواردی که با تغییر در شکل و نقط و افزودن کلماتی به برتری و اولویت اهل‌بیت(علیهم السلام) اشاره می‌شود، نشانه‌های دیگری نیز با مراجعه به تفسیر باطنی دیده می‌شود. خصوصاً در تفاسیری که تحت نفوذ فرق افراطی شیعه تهیه شده است. از جمله تفسیر کاشانی مثلاً در آیه 35 سوره نور گفته‌شده منظور از مِشْکَوةٍ حضرت فاطمه(س) و منظور از (نُورٌ) امام حسن(علیه السلام) و امام حسین(علیه السلام) و منظور از نُورٌ عَلَیٰ نُورٍ امامی پس از امام دیگر می‌باشد (بلاشر، در آستانه قرآن، ص242و243).

هم‌چنین نولدکه بیان داشته: همانا این تفاسیر که به محمدبن علی‌بن الحسین [(علیه السلام)] ملقب به باقر، برمی‌گردد، نشان‌گر جهت‌گیری شیعی است و تمام آیات را به اهل‌بیت(علیهم السلام) محدود کرده و نصف آن را به خاندان علوی مرتبط می‌کند. مثلاً در تفسیر علی‌بن ابراهیم قمی (قرن4 هجری) آمده: ذَلِکَ الْکِتَابُ یعنی حضرت علی(علیه السلام) و وصف الْمُنَافِقِین را که در قرآن زیاد وارد شده و به دو خلیفه اول و دوم برمی‌گرداند. نولدکه، این تفسیر را بافته‌هایی اشتباه از دروغ و حماقت خوانده و نمونه‌های دیگری از این نوع تفسیر را ذکر می‌کند و می‌نویسد در سوره «شمس»، الشَّمْس اشاره دارد به حضرت محّمد(صلی الله علیه و آله) و الْقَمَر به حضرت علی(علیه السلام)، النَّهَار به امام حسن(علیه السلام) و امام حسین(علیه السلام) و اللَّیلِ به بنی‌امیه و نیز الْقُرْبی در شوری و حشر به خاندان علوی و الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَة به بنی‌امیه و خَیرٌ و عَدْل در سوره نحل («خیر» در آیات 30، 76، 95 و «عدل» در آیه 90 سوره النحل آمده است) به حضرت علی(علیه السلام) و الْجِبْت‏ و الطَّاغُوت در سوره نساء به ابوبکر و

عمر اشاره دارد. سپس او این تفاسیر را فاقد ارزش می‌ شمارد (نولدکه، تاریخ‌القرآن، ص398).

تفاسیر فوق‌الذکر اولاً به‌معنای تحریف معنوی یا ذکر نام ائمه(علیه السلام) در نصّ قرآن کریم نیست. ثانیاً از آن‌جاکه حساب فِرَق باطنیه هم‌چون شیخیّه و برخی از اسماعیلیه از شیعه جداست، چنین مواردی چنان‌چه از منابع معتبر شیعه و صحیح‌السند باشند، از قبیل بیان تأویل می‌باشد که علم آن نزد حجج الهی است. برخی از موارد نیز بیان مصادیق یا مصداق اکمل است و حتی برخی از این موارد، در تفاسیر روایی اهل‌تسنّن از جمله الدر المنثور نیز آمده است.

ب) شبهات خاورشناسان در بحث اصلی

اشاره

گروه مذکور از خاورشناسان به‌نوعی عقیده به ذکر نام «علی(علیه السلام)» در قرآن [و سپس حذف آن توسط مخالفان سیاسی] را به شیعه نسبت داده‌اند. ذیلاً چهارمحور از این شبهات بیان می‌شود و عنداللزوم نکاتی در پاسخ آن‌ها ذکر خواهد شد.

یک. انتساب قرائات مجعول یا شاذّ به شیعه

بلاشر می‌گوید: «برای شیعیان مطلب مهم این است که در قرآن قسمت‌هایی را بیابند که حاکی از اولویت [حضرت] علی [(علیه السلام)] و اولاد او [(علیه السلام)] باشد. اینان می‌گویند اگر در قرآن چنین اشاراتی کمیاب است، به این علت است که چنین اشاراتی از قرآن حذف‌شده است و از این‌جا اتهاماتی علیه ابوبکر، عمر، عثمان، حجّاج اقامه می‌شود. با وجود این، هنوز مقدار کمی از این اشاره‌ها باقی مانده است که تعدادی از آن‌ها با تغییر جزئی و تلفظ رسم‌الخط عثمانی شناخته می‌شود» (بلاشر، در آستانه قرآن، ص236). سپس بلاشر قرائاتی را به شیعه نسبت می‌دهد، از جمله می‌گوید: آیه 17 سوره قیامت؛ إِنَّ عَلَینَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ؛ همانا جمع و و قرائتش برعهده ماست.» را شیعیان به‌صورت «إِنَّ عَلیُّنا جَمَعَهُ وَ قَرَئَه»!؛ همانا علیّ ما آن را جمع کرد و آن را خواند» می‌خوانند و منظور از «علیّ» را در آیه

4 سوره زخرف: وَإِنَّهُ فِی أُمِّ الْکِتَابِ لَدَینَا لَعَلِی حَکِیمٌ، [حضرت] علی [(علیه السلام)] می‌دانند(بلاشر، در آستانه قرآن، ص243).

نولدکه و بلاشر می‌گویند: بسیاری از اسامی که حذف‌شده، طبق عقیده شیعیان مربوط به حذف نام اهل‌بیت(علیهم السلام) و تفوّق ایشان در جامعه بوده است. از جمله بلاشر ذکر می‌ کند که طبق گفتار متداول شیعیان، عبارت قرآنی قالَ هذا صِراطٌ عَلَیَّ مُسْتَقِیمٌ (حجر/41) در اصل وحی چنین بوده است: «قالَ هَذَا صرِاطُ عَلِیٍّ مُسْتَقِیمٌ» یعنی این راه علیّ (راه) راست است (همان، ص209). نیز نولدکه می‌گوید اکثر این قرائات (مورد ادعای شیعه) از الفاظ «علیّ» یا «آل‌محمّد» [صلوات الله علیهما و آلهما] حکایت می‌کند که به عبارت نص افزوده می‌شود (نسخه خطی پترمان) مثلاً در (آل‌عمران/51)، (مریم/36)، (یس/61)، (زخرف/61و64)، چنین خوانده می‌شود: قالَ هذا صِراطٌ [عَلی] مُسْتَقیم‏: «این [راه علی] راه راست است.» نیز در کُنتُمْ خَیرُ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاس (آل‌عمران/110)؛ شما بهترین امّتی هستید که برای مردم پدیدار شد.» به‌جای أُمَّةٍ کلمه «ائمّه» (نسخه خطی شبرنگر) و در (فرقان/74) به‌جای لِلْمُتَّقِین، «من المتقین» و در سوره (هود/17) کلمه إِمَامًا بعد از عبارت شاهِدٌ مِنْه‏: «گواهی از او»، قرار دارد (که جابه‌جا شده است). نیز برای عبارت إِنْ کانَ عَلَی الْهُدی (علق/11)؛ اگر بر (طریق) هدایت باشد.» مصدر مورد اعتمادی یافت نشد که مدعی تبدیل واژه «علیٌّ» به عَلَی باشد. وی می‌گوید: تعیین زمان به‌وجودآوردن این ادعاها، بسیار مشکل و مستلزم تفحص منظّم ادبیات شیعه می‌باشد (نولدکه، تاریخ‌القرآن، ص325–327).

دو. اضافات تفسیری را نصّ قرآن انگاشتن

نولدکه می‌نویسد: (در مصاحف و قرائت شیعه این‌گونه آمده است:) در سوره آل‌عمران (آن‌چنان که قرطبی گفته است): وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللَّهُ [بسیف علی] بِبَدْر؛ به‌تحقیق خدا یاری کرد که شما را [به‌وسیله شمشیر علی] در بدر.» و در سوره نساء آیه 64: وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ

ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُکَ [یا علی] فَاسْتَغْفَرُوا اللَّه؛ و اگر آنان وقتی به خود ستم کرده بودند، پیش تو می‌آمدند [ای علی] و از خدا آمرزش می‌خواستند.» نیز در نساء بعد از کلمه أَنْزَلَه عبارت «فی علیّ» و در آخر سوره شعرا و بعد از کلمه ظَلَمُوا عبارت «آل‌محمّد حقّهم»، اضافه و قرائت می‌شود (نولدکه، تاریخ‌القرآن، ص326). قابل‌ذکر است که اضافات حاوی نام علی(علیه السلام) اعم از آن‌که در روایات معصومین(علیه السلام) یا در مصاحف صحابه آمده باشد، چنان‌چه دارای سند صحیح باشد ناظر به تأویل بوده (ر.ک. کلینی، کافی، ج4، ص314و313) و یا بخشی از «تفسیر تنزیلی» می‌باشد (ر. ک. مرتضی عاملی، حقایقی مهم پیرامون قرآن کریم، ص192-202؛ معرفت، تحریف‌ناپذیری قرآن، ص236؛ قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج1، ص86) و به هر حال جزو متن قرآن نیست.

سه. انتساب دو سوره جعلی نورین و ولایت به شیعه

نولدکه و بلاشر، ادعای حذف سور عدیده توسط عثمان از جمله سوره «النورین» که آن را به مصادر شیعه نسبت می‌دهند را مطرح می‌سازند. در ادامه نولدکه می‌گوید که برای اولین‌بار خاورشناس فرانسوی گارسین دی تاسی، آن را به نقل از کتاب دبستان مذاهب محسن فانی در اروپا منتشر کرد و اما استاد قازانی کاظم بگ، 18 سال پس از نشر اول، متن کامل‌تری از آن را به‌دست آورد. نولدکه این مطلب را شکّ‌برانگیز می‌داند و سپس متن کامل سوره جعلی النورین را که در آیات 17 و 35 آن نام علی(علیه السلام) ذکر شده می‌آورد. آن‌گاه خود برخی از ضعف‌ها و تعارضات لغوی، اسلوبی و مضمونی آن را برمی‌شمرد (نولدکه، تاریخ‌القرآن، ص323و335).

هم‌چنین گلدزیهر گفته: دو سوره شیعه، یعنی نورین با 41 آیه و ولایت با 7 آیه و اضافات دیگر شیعه که کلیر تسدال آن‌ها را به زبان انگلیسی منتشر کرد، دلالت می‌کند که شیعه قائل به نقص قابل‌ملاحظه در مصحف عثمانی است و بیانگر تداوم اندیشه شیعه

درباره وجود تحریف در نصّ مصحف عثمانی است (گلدزیهر، مذاهب التفسیر الاسلامی، ص293-295).

قابل‌ذکر است که این دو سوره منبع و مدرک معتبر نداشته و تا پیش از قرن یازدهم، اثری از آن دو یافت نشده است. تنها منبع سوره جعلی نورین، کتاب دبستان مذاهب است که مؤلّفش آن را به‌طور شفاهی از قول عده‌ای مجهول - آن هم در صورت صحّت گفتار – نقل‌کرده است. اما سوره جعلی ولایت، بنابه ادعای خاورشناسان از روی نسخه مفقودی که در قرن 16 یا 17 میلادی در هند نگاشته‌شده گرفته‌شده است. نیز باقر لاهیجی، آن را از نسخه‌ای مجهول نقل کرده است. با این اوصاف ادعای این‌که این دو متن، دو سوره محذوف از قرآن باشند، بی‌پایه و اساس است (ر.ک. محمّدی نجارزادگان، تحریف‌ناپذیری قرآن، ص194و195).

چهار. انتساب عقیده حذف نام علی(علیه السلام) به شیعه، همراه با زیر سؤال بردن آن

نولدکه می‌نویسد: اگر خلیفه‌بودن علی [(علیه السلام)] حتی یک‌بار در قرآن ذکر شده بود، در آن صورت، آن ملزم‌کننده ارحجی بود برای هیئت انتخابیه، پس چگونه است خلافت او در کتاب مقدس یا روایات نبوی ذکر شده باشد و حتی یکی از اعضای شورا (شورای شش‌نفره انتخاب خلیفه سوم) در طرح آن و انتخاب [حضرت] علی [(علیه السلام)] براساس آن تحریک نشوند؟ نیز [حضرت] علی[(علیه السلام)] علیرغم دوباره دست‌انداختنش به خلافت و اضطرارش (برای اثبات حق خود) از این مواضع مورد ادعا استفاده نکرده است. نیز وقتی با شمشیر و با سخن به دفاع از حقّش در برابر معاویه پرداخت.

نولدکه سپس می‌افزاید: شیعیان به علت این‌که در قرآن قداستی را برای [حضرت] علی [(علیه السلام)] و خاندانش [(علیه السلام)] ندیدند، مدعی شدند که در جای‌جای قرآن (نام آن حضرت) ذکر شده، امّا ابوبکر و عثمان (در هنگام جمع قرآن) آن را حذف و یا اقدام به جایگزینی آن کرده‌اند. فقط طائفه‌ای از شیعه هستند که تا امروز مصحف عثمانی را به‌عنوان کتابی مقدس

استفاده می‌کنند، با صرف‌نظر از همه تهمت‌هایی که به آن زده شده است، آن هم فقط تا زمان دولت [حضرت] مهدی[(علیه السلام)] و قرآن صحیح و خالی از تزویر را در تصرف جانشینان علی [(علیه السلام)] می‌دانند. آنان امامان دوازده‌گانه‌اند که آن را پنهان داشته‌اند تا ظهور امام آخر [حضرت] مهدی قائم [(علیه السلام)] و با چنین اعتقادی برخی فرق شیعه مثل امامیه، به ذهنیاتی مبنی بر امید به مکشوفات متوقعه در آینده‌ای نامشخص [یعنی زمان ظهور] هدایت می‌شوند (نولدکه، تاریخ‌القرآن، ص322-325). امّا رژی بلاشر علیرغم مختلف‌دانستن اخبار دالّ بر محتوای مصحف علی(علیه السلام)، نتوانسته در اصل وجود آن و در سبقت‌جستن حضرت امیرمؤمنان(علیه السلام) نسبت به همه در جمع قرآن و فراهم‌آوردن مصحفی برحسب ترتیب نزول، تشکیک نماید (بلاشر، در آستانه قرآن، ص59-61). هم‌چنین گلدزیهر می‌گوید: شیعه در ابتدا اعتقادی به مصحف عثمانی نداشته و همواره آن را در مقابل مصحف علی[(علیه السلام)] می‌دانسته است (گلدزیهر، مذاهب التفسیر الاسلامی، ص293-295).

میخائیل براشر هم‌چنین در مقاله‌ای می‌نویسد: اگرچه اضافات ذکرشده از باب تفسیر است و نه اضافه در متن (مانند مواردی که کلمه یعنی دارد)، امّا بسیاری از این موارد (به اعتقاد شیعه) دال بر جزئیت آن اضافات یا تعبیرات در متن وحی می‌باشد؛ مثل مواردی که تعبیر «هکذا انزلت» در روایت آمده است (زمانی، مستشرقان و قرآن، ص280). نیز میخائیل براشر از بصائرالدرجات روایتی مبنی بر تجویز قرائت قرآن بر طبق نص عثمانی تا زمان ظهور حضرت قائم(علیه السلام)، توسط ائمه شیعه، را آورده و ادعا می‌کند که شیعیان تا دوره آل‌بویه قائل به تحریف بوده‌اند و پس از آن تغییر عقیده داده‌اند (زمانی، مستشرقان و قرآن، ص280و281). از سوی دیگر نولدکه در محل بحث از اضافات، از قول ابن‌حزم این‌چنین آورده است: به تحقیق بر مقدس واجب است محاربه با کسی که می‌خواهد در نصّ، اضافات را وارد کند (نولدکه، تاریخ‌القرآن، ص323، پاورقی).

3. تحلیل شبهات خاورشناسان

با عنایت به مراجعه خاورشناسان جدید به منابع روایی و تفاسیر علمای شیعه و آشنایی با استدلالات ایشان در خصوص امامت و خلافت (و محدودنکردن خود به منابع اهل‌تسنن)، عدم تصریح به نام علی(علیه السلام) در قرآن، برای ایشان ایجاد شبهه‌ای به‌خصوص ننموده، لذا ایشان به ندرت آن هم به‌طور ضمنی به این موضوع پرداخته‌اند. به‌نظر می‌رسد که ایشان با پذیرش عدم تحریف و منطقی‌دانستن عدم تصریح به نام علی(علیه السلام) در قرآن، در پی یافتن ذکر نام علی(علیه السلام) (به‌عنوان خلیفه نخستین) در فعل و قول پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) بوده‌اند. لذا بیشتر به روایات پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) یا تفاسیر آیات مربوط به علی(علیه السلام) از جمله آیات ولایت و ابلاغ و تبیینات ویا اقدامات رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در معرفی علی(علیه السلام) به خلافت پرداخته‌اند. تحلیل واقعه غدیر خم و یوم‌الخمیس (حدیث قلم و دوات) از نمونه‌های آن است که ذکر آن گذشت. این امر از سویی نشان از قوّت منطق و استدلال شیعه در اقناع اذهان محقّقان بی‌طرف، در امر خلافت دارد.

اما خاورشناسان قدیمی بیشتر به این بحث ورود نموده و با تکیه به منابع اهل‌تسنن بر شیعه خرده گرفته‌اند. هم‌چنین سخنان ایشان که با دید سکولار نسبت به مسائل سیاسی اسلام اظهارشده است، بعضاً سر از نظرات عجیب نیز در می‌آورد. تکیه‌گاه بحث و تحلیل ایشان غالباً فرض‌هایی بی‌پایه و نظراتی بی‌دلیل است (حسینی طباطبایی، نقد آثار خاورشناسان، ص9). این گروه از خاورشناسان با مراجعه غیراصولی به قرآن و حداکثر مراجعه به برخی از تفاسیر اهل‌تسنن، در موضوع خلافت، به برداشت‌های سطحی و نادرست دست‌یافته‌اند. آن‌ها به صرف نیافتن آیات معتدّد که صراحتاً به امامت و خلافت پرداخته باشد، بیشتر قضیه خلافت پس از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) را از بُعد تاریخی آن، مورد بحث و بررسی قرار داده و با نتایج منفی حاصل از آن به قضاوت نشسته‌اند. خاورشناسانی چون نولدکه، گلدزیهر، بول - با پیش‌زمینه منفی خود نسبت به شیعه - و حتی بلاشر با

دیدگاه کمی معتدل‌تر، اتّهاماتی را در این‌خصوص متوجه ساحت منزّه قرآن و مکتب شیعه نموده‌اند.

ایشان با استفاده از منابع متعصبان اهل‌تسنن و برداشت‌های نادرست از نظرات شاذّ اخباریونی هم‌چون شیخ نوری (نوری، فصل‌الخطاب، ص184-208) و تعمیم آن به تمام علمای شیعه، برخی از شبهات را طرح نموده و سعی کرده‌اند از سویی شیعه را متّهم به اعتقاد به تحریف و عقیده به حذف نام اهل‌بیت(علیهم السلام) از قرآن نمایند و از سوی دیگر همین عقیده نسبت‌داده شده به شیعه را، غیرمستدلّ و ناشی از دیدگاه افراطی شیعه معرفی نمایند و از این دو مقدمه خلاف‌واقع، هم وقوع تحریف را امری مسلّم جلوه داده و هم مردود و افراطی‌بودن عقاید شیعه را نتیجه گرفته‌اند. درحالی‌که اولا دلایل محکم و متعددی نزاهت قرآن کریم از تحریف را ثابت نموده و علمای شیعه در طول تاریخ بر عدم تحریف قرآن اجماع داشته و دارند (ر.ک. معرفت، صیانةالقرآن من‌التحریف، فصل دوم) و ثانیاً همان‌گونه که ذکر شد، نظرات خاورشناسان جدید نشان از منطقی و مستدلّ‌بودن نظرات واقعی شیعه دارد و ثالثاً پندار شیخ نوری برخلاف نظر مشایخ و علمای شیعه بوده (ر.ک. موسوی خمینی، کشف‌الاسرار، ج1، ص244و245؛ عسگری، القرآن کریم و روایات المدرسین، ج3، ص231-847؛ معرفت، صیانةالقرآن من‌التحریف، ص196-200) و با اعتراض و ردّ علمای شیعه، حتی خود میرزای نوری از نظرش برگشته و آن را توجیه نمود. قابل‌ذکر است که سردار کابلی (ظاهراً با واسطه) ماجرای توطئه یکی از اعضای سفارت انگلیس به‌منظور اغفال شیخ نوری برای تألیف کتاب فصل‌الخطاب را نقل نموده است (ر.ک. صادقی تهرانی، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنة، ج12، ص329و330).

در مجموع، شبهات این گروه از خاورشناسان، پایه متقنی ندارد. در منشأ شبهات ایشان مواردی چند را می‌توان برشمرد:

نتیجه

• عدم ذکر نام حضرت علی(علیه السلام) و سایر اهل‌بیت(علیهم السلام) در قرآن و پرسش از علت آن، شبهه‌ای است که از سده‌های اول تاکنون از سوی گروه‌های مختلف و به انگیزه‌های گوناگون مطرح‌شده است، اما دستاویز متعصبان اهل‌تسنن جهت ایجاد شبهه علیه شیعه واقع شده است. هم‌چنین در سده‌های اخیر نیز یکی دو تن از اخباریون از روی غفلت و برخلاف نظر علمای شیعه، ادعای حذف نام را طرح نموده و به دست مخالفان بهانه داده‌اند. هم‌چنین خاورشناسان علاقه‌مند به مطالعات قرآنی و حساس به مسائل اختلافی فریقین، متعرض این بحث شده‌اند.

• نظرات خاورشناسان در موضوع بحث، متأثّر از نوع نگرش ایشان به موضوع جانشینی پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) و جایگاه علی(علیه السلام) در خلافت است. می‌توان دیدگاه خاورشناسان را به دو بخش تقسیم نمود؛ دیدگاه مخالف شیعه و دیدگاه موافق شیعه. نظرات اکثریت خاورشناسان قدیمی بیشتر متّکی بر منابع اهل‌تسنن می‌باشد و استدلالات علمای شیعه مورد بررسی علمی قرار نمی‌گیرد، لذا دیدگاه مثبت نسبت به موضع‌گیری‌های شیعی در آن‌ها کمتر یافت می‌شود، اما در نظرات جدید خصوصاً محقّقان دهه‌های اخیر که خود را به منابع اهل‌تسنن محدود نکرده و نگاه دقیق‌تری به منابع فریقین نموده‌اند، نظرات تعدیل‌شده و به دیدگاه شیعه نزدیک‌شده است.

• برخی از خاورشناسان قدیمی - با دیدگاه مخالف و منتقد شیعه - در خصوص نام علی(علیه السلام) در قرآن، شبهاتی را مطرح نموده‌اند که در دو بخش موردبررسی قرار گرفته؛ بخش نخست شبهات ناظر به مقدمات بحث شامل: ادعای کلّی تحریف لفظی، ادعای حذف اسامی، انتساب عقیده تحریف (در مواضع مربوط به خلافت) به شیعه و سنی، متّهم‌نمودن شیعه به تحریف معنوی در تفسیر باطنی (تأویل). بخش دوم شبهات ناظر به اصل بحث، یعنی نام حضرت علی(علیه السلام) در قرآن است که در چهارمحور ذکر و عنداللزوم بدان‌ها پاسخ داده شده. این محورها عبارتند از: انتساب قرائات مجعول یا شاذّ به شیعه، عوضی‌گرفتن اضافات تفسیری به‌جای نصّ قرآن، انتساب دو سوره جعلی نورین و ولایت به شیعه، انتساب عقیده حذف نام به شیعه همراه با زیر سؤال‌بردن آن. این شبهات پایه متقنی نداشته و ناشی است از: رجوع به منابع غیرمعتبر اهل‌تسنّن، استناد به اقوال شاذّ یکی از اخباریون که توسط یکی از اعضای سفارت انگلیس اغفال شده، گمان‌ها و برداشت‌های شخصی و کم‌اطّلاعی از مباحثی همچون تأویل، اضافات تفسیری، جمع قرآن.

• با عنایت به این‌که خاورشناسان جدید مراجعه خود را به منابع اهل‌تسنن محدود ننموده و به منابع شیعی مراجعه نموده و با استدلالات ایشان آشنا شده‌اند. به‌نظر می‌رسد که ایشان با پذیرش و منطقی‌دانستن عدم تصریح به نام علی(علیه السلام) در قرآن، بیشتر در پی یافتن ذکر نام علی(علیه السلام) (به‌عنوان خلیفه نخستین) در فعل و قول پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) بوده‌اند. لذا بیشتر به بررسی آیات ولایت و ابلاغ و تحلیل واقعه غدیر خم و یوم‌الخمیس (حدیث قلم و دوات) پرداخته‌اند. این امر نشان از قوّت منطق و استدلال شیعه در اقناع اذهان محقّقان بی‌طرف، در امر خلافت را دارد.

منابع

قرآن کریم، ترجمه: محمدعلی رضایی اصفهانی و گروهی از اساتید قرآن‌پژوه جامعة‌المصطفی، قم: انتشارات المصطفی، 1388ش.

20 لالانی، آرزینا آر، نخستین اندیشه‌های شیعی تعالیم امام محمدباقر(علیه السلام)، ترجمه: بدره‌ای، چاپ اول، تهران، الوان، 1381ش.

نشر آثار امام خمینی، 1372ش.

خصوصیات برتر امام علی (علیه‌السلام) از زبان مورخان و محدثان برجسته مسلمان

اشاره

علی اکبر فراهی بخشایش⁽¹⁾

چکیده

علمای اسلام در تمامی اعصار و قرون با استمداد از سخنان ارزشمند امام علی (علیه السلام) به مراحل تکامل دست‌یافته و امام علی (علیه السلام) را راهنما و مرشد خود در این راه دانسته­اند. همو که با ندای عدالت خود انسان­ها را هدایت می­کند و با اعجاز کلمات خود کالبد روح انسان­های آزاده را پر از نسیم آزادگی و جوانمردی می­کند. در این میان برای شناخت برخی از ابعاد شخصیتی امام علی (علیه السلام) سری به مهمترین کتاب‌های تاریخی و حدیثی بزرگان شیعه و اهل‌سنت زدیم و جایگاه علمی و عملی حضرت را در اندیشه‌های ایشان جستجو کردیم. این تحقیق با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی و با رویکرد نقلی و تاریخی به بررسی شخصیت امیرالمؤمنین از زبان اندیشمندان اسلامی در علم تاریخ و حدیث است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد امام علی (علیه السلام) دارای شخصیتی عظیم در میان مورخان و محدثان و سایر اندیشمندان مسلمان است و این جایگاه برای هیچ‌کدام از اصحاب و یاران رسول خدا (صلی الله علیه و آله) قابل‌تصور نبوده است.

الف. امام علی (علیه السلام) از زبان مورخان برجسته

اشاره

تاریخ­نگارن مسلمان با بررسی­هایی که انجام داده­اند به این حقیقت غیرقابل‌انکار تاریخی رسیده­اند که بعد از رسول گرامی اسلام، مقام و منزلت رشادت، شجاعت، علم، قدرت، حلم و سجایای اخلاقی امام علی (علیه السلام) بی­بدیل بوده است. در این بخش به تعدادی از اقوال مورخان به‌نام اسلامی که شخصیت امام علی (علیه السلام) را به‌اندازه سعه وجودی خود شناخته­اند، اشاره می­شود.

1. خطیب بغدادی

ابوبکر احمد بن علی بن ثابت خطیب بغدادی فقیه و محدث بزرگ اهل‌سنت و تاریخ‌نگار مسلمان در سده پنجم هجری بود که از برای اثرش «تاریخ بغداد» شهرت فراگیر یافت. او درباره فضایل امام علی (علیه السلام) می‌گوید: «مناقب علی (علیه السلام) مشهورتر از آن است که بیان شود و فضایل او افزون‌تر از آن است که به شماره درآید.» (خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج 1، ص 123).

2. سبط بن جوزی

سبط بن جوزی که از مورخان اهل‌سنت است، درباره راه و رسم علی (علیه السلام) گفته است: «اگر حروف مقطعه قرآن را ترکیب کنیم و مواد تکراری آن را حذف نماییم، چنین عبارتی به دست می‌آید: «صراط علی حق نمسکه»؛ راه علی (علیه السلام) حق است که بدان تمسک جوییم»(رهبر، علی ابرمرد مظلوم، قم، ص 119).

سبط بن جوزی در جای دیگر شخصیت علی (علیه السلام) را حتی از پیامبران نیز بالاتر برده و می‌نویسد: «رسول خدا فرموده است، صدیقان سه نفرند. حزقیل، مؤمن آل فرعون؛ حبیب نجار، مؤمن آل یاسین و علی بن ابیطالب (علیه السلام) که برترین آن‌هاست. ازاینجا دانسته می‌شود که امام علی (علیه السلام) افضل از انبیای بنی‌اسرائیل است؛ زیرا حزقیل از پیامبران بنی‌اسرائیل است و حدیث هم بر افضلیت آن حضرت بر او دلالت دارد.» (سبط بن جوزی، شرح حال و فضایل خاندان نبوت، ج 1، ص 52).

سبط بن جوزی مجذوبیت و شگفت‌زدگی خود را از کلمات امام این‌گونه ابراز می‌کند: «علی (علیه السلام) کلماتی را به زبان می‌آورد که سرشار از عصمت است. او با میزان حکمت سخن می‌گوید؛ سخنی که خداوند بر آن مهابت و شکوه افکنده است. این کلمات به گوش هر کس رسد، او را به شگفتی و حیرت وا‌می‌دارد. خداوند در سخن گفتن بدو نعمتی ارزانی داشته که توانسته است حلاوت و ملاحت را یکجا گردآورد و سحر بیان و زیبایی فصاحت را

باهم درآمیزد. نه می‌توان از آن کلمه‌ای اسقاط نمود و نه با حجت و دلیلی با آن مسابقه داد. سخن‌گویان را به عجز و ناتوانی کشیده و گوی سبقت از همگان ربوده است. کلمات او لفظی است که نورانیت نبوت بر آن تابیده و آنچه از وی صادر شده عقل‌ها و فهم‌ها را متحیر و شگفت‌زده ساخته است.» (همان، ص 114).

3. واقدی

واقدی از سیره نویسان به نام تاریخ اسلام درباره شخصیت امام علی (علیه السلام) می‌نویسد: علی بن ابیطالب (علیه السلام) از معجزه‌های پیامبر بود چونان عصا برای موسی و زنده کردن مردگان برای عیسی بن مریم (ابن ندیم، الفهرست، ص 111).

4. خطیب خوارزمی

خطیب خوارزمی دانشمند معروف حنفی در مورد امام علی (علیه السلام) می‌گوید: «اوست امیرالمؤمنین، قطب دایره مردانگی، دارای میراث علم نبوت، بیناتر از همه‌ی صحابه در قضاوت، قلعه استوار، خلیفه امین، داناتر از هرکسی که روی این صفحه خاکی و زیر این آسمان هویداست، برادر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و پسرعموی او، برطرف‌کننده‌ی غم و اندوهش. صلح با او صلح با پیامبر است، جنگ با او جنگ با پیامبر است. جویباران فضائل در دنیا، از دریاهای فضائل اوست و گلزارهای توحید و عدل در باغستان سخنان و نوشته‌های اوست. اوست قطب دایره هدایت، چراغ تاریکی‌های ضلالت، حقیقت خردها... از سر تا قدمش را سروش غیبی (جبرئیل امین) ستوده و گواه فضائلش بوده است.»(سراج، امام علی (علیه السلام) خورشید بی‏غروب، ص 276).

5. ابن عبدالبر

ابن عبدالبر از فقها و محدثان و تاریخ­نگاران اهل‌سنت می‌نویسد: «وقتی یکی از پسران عامر بن عبدالله بن زبیر از علی (علیه السلام) بدگویی می‌کرد، به او گفتند: دیگر چنین کاری مکن. مروانیان، شصت سال او را بد گفتند و خداوند با کار آنان، جز بر بلندمرتبگی او نیفزود.

دین، چیزی را به پا نکرده است که دنیا بتواند آن را نابود کند و دنیا چیزی نساخته، جز آن‌که به سراغ آنچه ساخته، آمده و آن را نابود کرده است.» (ابن عبدالبر، الاستیعاب فی معرفة الا صحاب، ج 3، ص 215).

جناب ابن عبدالبر در جای دیگر نوشته است: «فضائل علی (علیه السلام) در میان برگ‌ها نمی‌گنجد... بنی‌امیه علی (علیه السلام) را به باد ناسزا می‌گرفتند و از او بدگویی می‌کردند اما این حرکات جز بلندی مرتبه و شأن و محبت در نزد علما چیز دیگری بر علی (علیه السلام) نمی‌افزود.» (همان، ج 3، ص 26).

یک) ابن عساکر

عالم بزرگ اهل‌سنت، ابن عساکر تاریخ‌نگار بزرگ شامی درباره اولین مسلمان بودن امام علی (علیه السلام) نقل شده که بیش از هشتاد حدیث با سندهای صحیح و متواتر که به بزرگان صحابه، مثل ابن عباس، انس بن مالک، سلمان فارسی، ابوایوب انصاری، ابوبکر، ابورافع، ابوذر منتسب می‌شود نقل کرده‌اند که امام علی (علیه السلام) نخستین کسی بود که اسلام را پذیرفت و ایمان آورد و نماز خواند (ابن عساکر، تاریخ دمشق، ج 1، ص 41).

دو) ابن سبع مغربی

ابن سبع مغربی در شفاء الصدور در بیان شجاعت امام علی (علیه السلام) می‌گوید: همه علمای عرب نظرشان این است که خوابیدن علی در لیلةالمبیت در جای پیامبر بهتر بود از بیرون رفتن حضرت همراه با پیامبر؛ زیرا که خود را با این عمل فدای آن حضرت کرد و به این طریق شجاعت خود رابین همه ظاهر نمود (سلطان الواعظین، شبهای پیشاور، ص 423).

8. شعبی

شعبی گوید: نمی‌دانیم با علی (علیه السلام) چه‌کار کنیم. اگر دوستش بداریم، نیازمند می‌شویم و اگر دشمنش داریم کافر می‌گردیم (ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج 3، ص 214).

شعبی درباره جاذبه و دافعه امام علی (علیه السلام) این‌گونه می‌گوید: علی بن ابیطالب (علیه السلام) در این امت همچون مسیح بن مریم در بنی‌اسرائیل است که گروهی از مردم از شدت دوستی‌اش به کفر کشیده شدند و گروهی از مردم از شدت دشمنی با او جهنمی شدند (الاندلسی، العقد الفرید، ج 3، ص 313).

شعبی درباره سخاوت امام اول شیعیان می‌گوید: علی (علیه السلام) سخی‌ترین انسان بود و اخلاقی خداپسندانه داشت و هیچ‌گاه به سائل نه نگفت. (ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج 1، ص 22).

9. مسعودی

ابوالحسن مسعودی شافعی در «مروج الذهب» می‌نویسد: چیزهایی که سبب فضیلت و برتری اصحاب پیامبر (صلی الله علیه و آله) می‌شوند عبارت‌اند از: سبقت در ایمان و هجرت، یاری‌کردن پیامبر (صلی الله علیه و آله)، قرابت با او، قناعت، جان‌فشانی برای او، علم به قرآن و تنزیل، جهاد در راه خدا، وَرَع، زهد، قضاوت، حکم، عفت و علم و علی (علیه السلام) از تمام این‌ها سهم فراوان و بهره زیادی دارد (مسعودی، مروج الذهب و معادن الجوهر، ج 2، ص 49).

او در جای دیگری می‌گوید: «علی (علیه السلام) خطبه‌های خود را بالبداهه و بدون یادداشت و پیش‌نویس انشاء می‌کرد.» (همان، ج 2، ص 431).

10. محمود شکری آلوسی

شیخ محمود شکری آلوسی از ادیبان و مورخان شافعی مذهب درباره عظمت کلمات امام علی (علیه السلام) می‌گوید: «این کتاب نهج‌البلاغه که حاوی خطبه‌های امام علی بن ابیطالب است، پرتوی از نور سخن الهی دارد و خورشیدی است که با فصاحت منطق نبوی می‌درخشد.» (حسینی خطیب، مصادر نهج‌البلاغه و اسانیده، ص 78؛ هذا کتابا قد استودع من خطب الإمام علی بن ابی طالب (علیه السلام) ما هو قبس من نور الکلام الإلهی و شمس تضیء بفضاحه المنطق النبوی).

آلوسی در جای دیگری می‌گوید: «انّه قد اشتمل علی کلام یخیل أنه فوق کلام المخلوقین، دون کلام الخالق، عزّوجلّ قد اعتنق مرتبه الأعجاز و ابتدع ابکار الحقیقه و المجاز» نهج‌البلاغه مشتمل بر خطبه‌های امیرالمؤمنین است که فوق سخن مخلوق و دون سخن خالق است، نزدیک به مرتبه اعجاز دارد و مبتکر طرق حقیقت و مجاز است (همان، ص 98)

11. آقابزرگ تهرانی

علامه متتبع و کتاب‌شناس نامی معاصر، شیخ محمد محسن آقابزرگ تهرانی، در جلد چهارم کتاب گران‌قدرش «الذریعه» تحت عنوان «ترجمه‌ی نهج‌البلاغه» می‌نویسد: بعد از انقطاع وحی الهی کتابی ازنظر اعتماد مانند نهج‌البلاغه تدوین‌نشده است. کتابی که راه صحیح علم و عمل را به انسان نشان می‌دهد و پرتوی از علم الهی بر آن تابیده و بوی عطر سخنان پیغمبر اکرم صلی‌الله علیه و اله و سلم از آن می‌تراود. نهج‌البلاغه صدف مرواریدهای حکمت و گنجینه‌ی یاقوت‌های سخن است. مواعظی که طی خطبه‌های آن دیده می‌شود و نامه‌های حضرت، تاروپود دل‌ها را به‌سوی خود می‌کشد. کلمات قصار آن نیز ضامن سعادت دنیا و آخرت است. طالبان حقایق را به دیدن گمشده‌ی خود ارشاد می‌کند و فرزانگان را به راه سیاست و سیادتشان رهبری می‌نماید.

کتابی که دارای چنین ارزشی است، جا دارد که اندیشمندان در پیشگاهش زانو زنند و کاوشگران آن را موردمطالعه و بررسی قرار دهند؛ و شایسته است که پیرامون آن کتاب‌ها و رساله‌ها نوشته شود تا همه یا بعضی از مطالب آن روشن گردد و به زبان‌های دیگر هم ترجمه شود تا اهل هر زبانی کفی از آن دریا بردارند. (آقابزرگ تهرانی، الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج 4، ص 144).

همچنین در جای دیگر می‌نویسد: «نهج‌البلاغه ازلحاظ اشتهار و مقام والا و ارزش و جایگاه بلندی که دارد همچون آفتاب نیمروز است. چقدر زشت است که خردمند بینا سؤال

کند آفتاب تابان چیست؟ با اینکه می‌بیند پرتو آن سرتاسر جهان را فراگرفته است. نهج‌البلاغه نیز چنین است، زیرا شهرت آن شرق و غرب عالم را پرکرده و نام آن به گوش جهانیان رسیده است. از تعلیمات نهج‌البلاغه کلیه‌ی افراد بشر استفاده می‌برند، چون مطالب این کتاب از معدن وحی الهی صادرشده است. نهج‌البلاغه در تبلیغ و تعلیم، برادر قرآن کریم است و دوای درد هر دردمند و بیمار و دستورالعملی است برای به دست آوردن سعادت دنیا و سیادت آخرت، با این فرق که قرآن را حامل وحی الهی بر قلب پیغمبر امین صلی‌الله علیه و اله و سلم نازل کرده است و نهج‌البلاغه انشاء باب مدینه‌ی علم پیغمبر و حامل وحی او، یعنی سیدالموحدین و امام المتقین امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) است.»(همان، ج 4، ص 111)

ب. امام علی (علیه السلام) از زبان محدثان برجسته

اشاره

علم حدیث، علمی است که توسط آن اقوال و افعال و احوال یا تقریر پیامبر اسلام و امامان معصوم شناخته می‌شود و چون احادیث رسیده ازایشان، شامل گفته‌های آنان هم می‌شود شامل گفته و نیز نام وسائطی است که کلام مزبور را از وی روایت کرده‌اند. می‌توان گفت که علم حدیث علم به قوانینی است که به‌وسیله آن احوال سند و متن حدیث شناخته می‌شود (مدیر شانه‌چی، درایة الحدیث، ص 14).

محدثان در مورد شخصیت امام علی (علیه السلام) به روایات زیاد و گوناگونی اشاره کرده­اند و در خلال این روایات به شمه­ای از فضایل امام علی (علیه السلام) اشاره کرده­اند که برای نمونه به برخی از آنها اشاره می­شود.

1. عبد اللّه بن مسعود

عبدالله بن مسعود صحابی بزرگوار رسول‌الله که از قاریان و محدثان به نام سده اول هجری است، درباره عظمت علمی امام علی (علیه السلام) می­گوید: «دانشمندان روزگار سه نفرند، عالمی در شهر شام، عالمی در شهر عراق و عالمی در شهر حجاز؛ عالم اهل شام، ابوالدراء

است. عالم عراق من هستم و عالم حجاز علی بن ابی‌طالب است. عالمان اهل عراق و شام در علمشان محتاج عالم حجازی (علی بن ابی‌طالب) هستند، اما عالم حجاز محتاج ایشان نیست.» (محب الدین طبری، الریاض النضرة فی مناقب العشرة، ج 2، ص 221).

2. عبدالله بن عیاش

عبدالله بن عیاش، از محدثان و ادبای به نام کوفی است که در قرن اول هجری زندگی می‌کرد، سعید به عمرو گوید: از عبدالله بن عیاش پرسیدم: چرا دل‌های مردم به‌سوی علی (علیه السلام) مایل است؟ گفت:

«علی (علیه السلام) از جنبه علم، هرچه خواهی گفتارش قطعی و یقینی است. از جنبه فامیل، خویشانش بسیار و در همه‌جا هستند. در اسلام آوردنش به دیگران تقدم دارد و داماد رسول خدا است. در سنت پیامبر، دانا و فهیم، در جنگ و پیکار نیرومند و دلیر و در بخشش مال بی‌دریغ است.» (همو، ذخایر العقبی فی مناقب ذوی القربی، ص 79؛ ان علیاً کان له البسط فی العشیرة و القدم فی الاسلام و الصهر لرسول الله و الفقه فی السنة و الجزة فی الحرب و الجود و بالماعون).

3. ابو عبدالرحمان سلمی

ابو عبدالرحمان سلمی می‌گوید: ما رأیت احداً اقرأ لکتاب الله من علی بن ابیطالب (علیه السلام)؛ یعنی: من کسی را آگاه‌تر از علی (علیه السلام) به قرآن ندیدم او همواره می‌گفت: از من بپرسید به خدا سوگند دربارۀ هر آنچه از قرآن بپرسید پاسخ‌خواهم گفت؛ و در نقلی دیگر دربارۀ امام این‌گونه گفته است که: هرگز قریشی‌ای داناتر از علی (علیه السلام) به قرآن ندیدم (ابن عساکر، تاریخ دمشق، ج 42، ص 402).

4. مسلم نیشابوری

مسلم بن حجاج نیشابوری، یکی از شخصیت‌های معروف علم حدیث و نویسنده کتاب صحیح مسلم است. وی در کتاب خود نوشته است: «دوست داشتن علی (علیه السلام) نشانۀ

ایمان و دشمن داشتن او نشانۀ نفاق است.» (حجاج نیشابوری، صحیح مسلم، ج 1، ص 48).

5. بخاری

وی در کتاب صحیح بخاری که برجسته و معتبرترین کتاب حدیثی اهل‌سنت به شمار می‌آید، به نقل مناقب حضرت علی (علیه السلام) پرداخته که از آن جمله روایات مربوط به کنیه ابو تراب، دادن پرچم پیروزی در روز خیبر به علی و حدیث منزلت است. او از خلیفه دوم نقل می‌کند: پیامبر رحلت فرمود درحالی‌که از علی راضی بود (بخاری، صحیح بخاری، ج 5، ص 22 – 24).

6. نسائی

احمد بن شعیب نسائی معروف به نسائی، نویسنده کتاب «سنن نسائی» است که یکی از صحاح سته است. او از محدثان قرن سوم هجری است. وی با نوشتن کتاب خصائص امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب کرم الله وجهه، حدود 178 روایت در مناقب آن حضرت ذکر می‌کند. خوارزمی نقل می‌کند که نسائی گفته است در فضیلت هیچ‌یک از یاران پیامبر «ص» به‌اندازه فضیلت علی (علیه السلام) روایت وجود ندارد (خوارزمی، المناقب، همان، ص 6).

7. ثقة الاسلام کلینی

محمد بن یعقوب کلینی از بزرگان محدثان شیعه و صاحب کتاب کافی درباره خطبه توحیدی امیرالمؤمنین این‌گونه می‌گوید: «این خطبه از خطبه‌های مشهور آن حضرت است... و برای کسی که طالب علم توحید باشد، کافی است... اگر زبان جن و انس گرد هم‌آیند و در بین آن‌ها زبان پیامبری نباشد و بخواهند توحید را همانند آنچه حضرت علی (علیه السلام) آورد که پدر و مادرم فدای او شوند، هرگز قادر نخواهند بود.» (کلینی، الکافی، تهران، ج 1، باب جوامع التوحید، ص 136)

8. طبرانی

سلیمان بن احمد طبرانی از محدثان سده سوم هجری است او در کتاب خود علامت منافق را بغض علی (علیه السلام) دانسته و روایات آن را آورده است. نظر النبی الی علیّ فقال: لایحبک الا مؤمن ولایبغضک الا منافق (طبرانی، المعجم الأوسط، ج 3، ح 2146 و 2177؛ ج 5، ح 4163 و 4748).

9. حاکم حسکانی

حاکم حسکانی از محدثان اهل‌سنت در کتاب خود می‌نویسد: عامر شعبی در فضائل عکبری می‌گوید: آگاه‌ترین افراد به کتاب خدا بعد از رسول خدا علی است.

10. حاکم نیشابوری

محمد بن عبدالله نیشابوری مشهور به حاکمِ نیشابوری، محدث برجسته سده چهارم قمری می‌گوید: «ولادت علی (علیه السلام) در داخل کعبه به‌طور تواتر به ما رسیده است.» (حاکم نیشابوری، مستدرک حاکم، ج 3، ص 483).

حاکم نیشابوری در کتابش می‌نویسد: پیامبر خطاب به علی (علیه السلام) فرمود: آنچه را که امتم بعد از من در آن اختلاف دارند را روشن می‌کنی. (ای علی! تو معیار حق و حقیقت و صراط مستقیم هستی) (حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص 132).

حاکم نیشابوری در جای دیگری می‌نویسد: عمر بن خطاب در برابر شخصی که علی (علیه السلام) را بدگویی می‌کرد و می‌گفت او خودخواه است، گفت: علی (علیه السلام) حق دارد که تکبر ورزد قسم به خدا اگر شمشیر او نبود پایه‌های اسلام محکم نمی‌شد. در قضاوت کردن او عالم‌ترین فرد این امّت است و در ایمان باسابقه‌ترین و شریف‌ترین انسان‌هاست (ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج 3، ص 115).

11. ابونعیم اصفهانی

احمد بن عبدالله بن احمد بن اسحاق بن موسی بن مهران معروف به ابونعیم اصفهانی

محدث و مؤلف نامدار اهل‌سنت صاحب کتاب حلیةالاولیاء که در قرن چهارم و پنجم می­زیسته است، آن‌چنان علی (علیه السلام) را توصیف کرده که می‌توان ادعا کرد احدی را این‌گونه توصیف نکرده است او می‌گوید: «محبوب خداوند، بزرگ قوم، دوستدار مشهود، دروازۀ شهر علم و دانش‌ها، مخاطب اصلی خطاب‌ها، درک کنندۀ اشاره‌ها، پرچم هدایت یافته‌ها، نور اطاعت‌کنندگان، سرپرست پرهیزگاران، پیشوای دادگستران، اولین پاسخ‌دهندگان و ایمان آورندگان، استوارترین داوران و یقین کنندگان، بردبارترین آنان، عالم­ترین، پیشوای متقیان و زینت عارفان، خبردهنده از حقایق توحید، اشاره‌کننده به درخشش دانش توحید، صاحب دل خردمندان، زبان پرسشگر، گوش شنوا، وفادار به پیمان، در آورندۀ چشم فتنه‌ها، سر بر آورنده از همه آزمایش‌ها، ناکثین را دفع کرد، قاسطین را خوار کرد، مارقین را درهم کوبید، او علی بن ابیطالب (علیه السلام) هست که سخت در دین خدا و شیفته ذات خدا بود.» (ابونعیم اصفهانی، حلیة الاولیاء، ج 1، ص 61-62).

12. محب الدین طبری

ابوالعباس احمد بن عبدالله بن محمد طبری، مشهور به محب الدین طبری در سال ۶۱۵ ق متولد شد، او از محدثان و فقهای به نام شافعی مذهب اهل‌سنت است. صاحب کتاب ذخایر به نقل از طبری در کتاب خود 9 آیه از قرآن کریم را در مورد امام علی (علیه السلام) ذکر کرده است. آنگاه در کتابش این‌گونه آورده که در آیات قرآن کریم هرکجا کلمه «آمنوا» باشد، علی (علیه السلام) رهبر و پرچم‌دار و بزرگ‌ترین نمونه آن است (محب‌الدین‌ الطبری،‌ ذخائر العقبی فی مناقب ذوی القربی، ص 89).

13. ابن قیم جوزی

ابن قیم جوزی متوفی سال ۷۵۱ از محدثان سده هشتم هجری می‏گوید: علی (علیه السلام) در زمان خود افضل افراد امت و در اسلام از همه پر سابقه ‏تر بود. در هنگام خلافت هیچ‌کس از وی شایسته‌تر نبود (ابن قیم الجوزیة، بدائع الفواید، ج ۳ ص ۲۰۸).

14. شیخ الاسلام حموی‌ای

شیخ‌الاسلام ابراهیم بن محمد معروف به «حمّویی» از محدثان قرن هشتم اهل‌سنت، درباره منزلت امام علی (علیه السلام) می‌نویسد: «سپاس خدایی راست که نبوت و رسالت را به محمد مصطفی، پیامبر امی صاحب مقام امن و امانت پایان داد و از برادرش، شاخه هم‌رسته پدرش، ولایت را آغاز نمود، آنکه برای محمد در مرتبه هارون است برای موسی، جز در فضیلت نبوت، (یعنی) وصی پسندیده برگزیده‌اش علی، باب شهر دانش نهان، مشعل بخشش و احسان، مرکز پخش حکمت و عرفان، واقف بر دقایق اسرار قرآن، مطلع بر لطایف معانی فرقان، از علوم نهانی و حکمت‌های پنهانی آگاه و آنچه از آن‌ها ناپیداست، برای او پیداست. سپس ختم ولایت نمود، به فرزند شایسته ره برده‌اش، حجت به‌حق قائم، آگاه حقایق صادرات «کن»، دانای دقائق، آنچه قلم آفرینش نوشته و نون تکوین در کالبد ممکنات دمیده» (جوینی، فرائد السمطین، ج 1، ص 12).

15. ابن حجر عسقلانی

ابن حجر عسقلانی از محدثان به نام اهل‌سنت که در قرن نهم می­زیسته، درباره فضایل امام علی (علیه السلام) می‌نویسد: «نزد اکثر اهل علم علی «رضی‌الله‌عنه» اولین کسی است که اسلام آورد و در دامان پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) پرورش یافت و هیچ‌گاه از او جدا نشد. در تمام جنگ‌ها یار و همراه پیامبر «ص» بود مگر در تبوک. در این جنگ پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) به او فرمود: آیا نمی‌خواهی نسبت به من همچون هارون نسبت به موسی باشی.» (ابن حجر عسقلانی، الاصابة فی تمییز الصحابه، ج 2، ص 507).

16. ملأ صالح قزوینی

مرحوم ملأ صالح قزوینی (ره) یکی از شارحان بزرگ فارسی نهج‌البلاغه است که در قرن یازدهم هجری می­زیسته، او درباره جامعیت کلمات امیرالمؤمنین می‌نویسد: «نهج‌البلاغه جامع و بی­نظیر و فوق طاقت بشری است.» (روغنی قزوینی، حکمت اسلام،

ص 12).

17. شیخ عباس قمی

مرحوم شیخ عباس قمی که او را به‌جرئت می‌توان خاتم المحدثین نامید، درباره امام علی (علیه السلام) می‌نویسد: حاز الفضائل و المناقب کل‌ها انی یحیط بمدحه الاسفار «او حائز تمام فضایل و منقبت‌ها شد. کتاب‌ها کجا می‌توانند بر مدح و ستایش او احاطه یابند؟» (قمی، فصول العلیة، ص ۷۳).

ج. امام علی (علیه السلام) از زبان اندیشمندان معاصر اهل‌سنت

اشاره

با بررسی کتاب­ها و سخنرانی­های علمای معاصر به مطالبی درباره امام علی (علیه السلام) دست می­یابیم. در طول تاریخ تلاش گسترده از جانب دستگاه بنی­امیه و بنی­عباس در سده­های نخستین انجام گرفت و سپس گرایش­های افراطی اهل­سنت همانند وهابیت در چشم‌پوشی، انکار یا کنار گذاشتن فضائل و مناقب امام علی (علیه السلام) به اوج خود رسید؛ اما پژوهشگران با انصاف و دقیق در میان میراث علمی اسلامی جلوه­های تابناکی از فضائل و برجستگی­های شخصیتی امام علی (علیه السلام) را رصد کرده و در برابر این حقیقت تواضع داشته­اند و زبان قلم خویش را گویای این حقایق قرار داده­اند؛ که در این بخش به گفتار برخی از اندیشه‌وران معاصر اهل‌سنت اشاره می­رود.

1. فؤاد بستانی لبنانی

فؤاد بستانی ادیب و مورخ و سیاست­مدار مشهور قرن بیستم لبنانی است، او یکی از مهم­ترین ناقدان ادبیات عرب است. وی درباره امام علی (علیه السلام) نوشته است: «علی (علیه السلام) دارای شخصیت پرجاذبه‌ای است که قلم مورخان و راویان در طول تاریخ پیرامون شخصیت او به حرکت درآمده‌اند و زهاد به راهنمایی‌های او راه سلوک را یافته‌اند و در زیر پرچم او ادب طلبان تأدیب شده و در طول تاریخ مجادلات و اندیشه‌های گوناگون پیرامون شخصیت او ارائه‌شده است که همه آن‌ها جز به خاطر تعالی شخصیت و عقلانیت آشکار او نبوده است

... او دارای قلبی عظیم و اخلاصی شدید و ایمانی قوی بوده است. او تمام توان خود را در راه دین جدید و برای خشنود ساختن پسر عموی پیامبرش به کاربست و در این راه خود را فانی ساخت ... حکمت نزد علی دارای معنای زیاد مبنای زیبایی است ... او البته پیش از هر چیز در مواعظش حکیم است.» (فکیکی محامی، الراعی و الرعیه، شرح عهد الامام علی علیه‌السلام الی مالک الاشتر النخعی، ص 30 - 31).

2. صبحی صالح

دکتر صبحی صالح استاد دانشگاه لبنان و شارح نهج‌البلاغه درباره ضرورت آشنایی با نهج‌البلاغه می‌گوید: «عشق من به امام علی (علیه السلام) و بر اهل‌بیت پاک و هر مبارز مخلصی است که پرچم اسلام را برافراشته می‌سازد... معتقدم که ضروری است نهج‌البلاغه امیرالمؤمنین امام علی (علیه السلام) در سراسر جهان چاپ و توزیع گردد تا نسل جدید مسلمان از آن بهره‌مند شود» (شریف رضی، نهج‌البلاغه، ص 29).

صبحی صالح درباره فضایل امیرالمؤمنین (علیه السلام) نوشته است: «هیچ مسلمانی نیست که خویشاوندی نزدیک و منزلت ویژه پسرعموی پیامبر اکرم «ص» حضرت علی کرم الله وجهه را نزد آن حضرت نداند... علی کرم الله وجهه در حمایت از پیامبر «ص» قدم‌هایی برداشت که پهلوانان از آن عاجزند و قدم‌ها می‌لغزند... باارزش‌ترین مقام‌ها در تاریخ به نام او ثبت شد. جنگاوری روز بدر، کشتن عمرو بن عبدود در غزوه خندق، پایداری و وفا در غزوه احد و حنین و پرچم‌داری روز خیبر امتحان خوبی بود.» (همان، ص 1 -2)

3. عبدالفتاح عبدالمقصود

عبدالفتاح عبدالمقصود نویسنده و دانشمند مشهور مصری درباره امام علی (علیه السلام) می‌نویسد: من همواره اخلاق و موهبت‌های الهی و آنچه را که تشکیل‌دهنده شخصیت است، مقیاس شناخت عظمت انسانی قرار می‌دهم؛ ازاین‌رو بعد از پیامبر (صلی الله علیه و آله) کسی را ندیده‌ام که شایسته باشد پس از او قرار گیرد یا بتواند در ردیفش بیاید جز پدر فرزندان پاک و

برگزیده پیامبر؛ یعنی علی بن ابیطالب (علیه السلام) و من در این سخن به طرفداری از تشیع وارد نشده‌ام، بلکه این رأیی است که حقایق تاریخ گویای آن است (انصاری، جلوه ولایت، ص 300).

امام علی (علیه السلام)، برترین مردی است که مادر روزگار تا پایان عمر خود چون او نزاید و اوست که هرگاه هدایت طلبان به جستجوی اخبار و گفتارش برآیند، از هر خبری برای آنان شعاعی می‌درخشد. آری او مجسمه‌ای از کمال است که در قالب بشریت ریخته شده است.

عبد الفتاح عبدالمقصود درباره تولد امام علی (علیه السلام) می‌نویسد: این حادثه (تولد امام علی (علیه السلام) در خانه کعبه) که بزرگ‌ترین شرف را به خاندان ابوطالب پدید آورد، هرگز از طرف این خاندان زمینه‌سازی و مقدمه‌چینی نشده بود، بلکه یک حادثه الهی بود. خداوند اراده فرمود که این شرافت نیز به شرافت‌های این خاندان افزوده شود... آن شب یک‌شب استثنایی بود، ستاره‌ای که در آن شب درخشیدن گرفت، هرگز در تاریخ آفرینش تکرار نشد... همه دیده‌ها به جمال نوزادی خیره بود که بیت خدا زادگاه او و پرده کعبه پوشش او بود (همان)

عبدالفتاح عبدالمقصود نویسنده صاحب نظر و متفکر مصری درباره عقیم بودن روزگار از آوردن همچون علی (علیه السلام) می‌گوید:

«من همواره اخلاق و موهبت‌های الهی و آنچه را که تشکیل‌دهنده شخصیت است، مقیاس شناختن عظمت انسانی قرار می‌دهم، ازاین‌رو بعد از محمد (صلی الله علیه و آله) کسی را ندیده‌ام که شایسته باشد پس از او قرار گیرد یا بتواند در ردیف او باشد. این واقعیتی است که حقایق تاریخ گویای آن است. امام علی (علیه السلام) برترین مردی است که روزگار تا پایان عمر خود، چون او نزاید و اوست که اخبار و گفتارش برای هدایت طلبان چون شعاعی می‌درخشد. او مجسمه‌ای از کمال است که در قالب بشریت ریخته شده است.» (انصاری، جلوه ولایت،

ص 301).

4. علی الجندی

علی الجندی رئیس دانشکده علوم در دانشگاه قاهره در مقدمه کتاب «علی بن ابیطالب (علیه السلام)، شعره و حکمه» درباره نثر علی (علیه السلام) می‌گوید: «نوعی خاص از آهنگ موسیقی که بر اعماق احساسات پنجه می‌افکند در این سخنان هست، از نظر سجع، چنان منظوم است که می‌توان آن را «شعر منثور» نامید.» (الجندی، علی بن ابیطالب شعره و حکمه، ص 32).

علی الجندی از قدامة بن جعفر نقل می‌کند که گفته است: برخی در سخنان کوتاه، توانایند و برخی در خطبه‌های طولانی و علی در هر دو قسمت بر همه پیشی گرفته است، همچنان که در سایر فضیلت‌ها (همان).

5. طه حسین

طه حسین نویسنده و سخنور نابینای مصری و از پیشگامان جنبش نوگرایی در مصر بود. او در کتاب خود از امیرالمؤمنین (علیه السلام) این‌چنین یاد می‌کند: «علی (علیه السلام) در بازارها قدم می‌زد و مردم را به تقوا می‌خواند. روز حساب را به یادها می‌آورد و در خریدوفروش مراقب اهل بازار بود. او از همه غرور مایه‌های مقام پرهیز داشت و هرگاه می‌خواست چیزی برای خود بخرد، جست‌وجو می‌کرد تا در میان بازار کسی را یابد که او را نشناسد. چون دوست نداشت فروشنده به خاطر مقام و منصب در حق او رعایتی بکند. علی (علیه السلام) از خود خشنود نبود، مگر به هنگامی‌که حق جامعه و مردم را ادا کرده باشد... علی (علیه السلام) حتی برای یک‌لحظه هم خدا را فراموش نمی‌کرد. آری، او هم امام بود و هم معلم.» (جمعی از دبیران، داستان غدیر، ص ۲۸۲).

همو در جای دیگر از خشنودی امام علی (علیه السلام) این‌گونه سخن می‌گوید: «علی (علیه السلام) از خود خشنود نمی‌بود، مگر وقتی‌که حق جامعه و مردم را ادا کرده باشد، یعنی نماز را برای مردم به پا داشته باشد و با رفتار و گفتار مردم را تعلیم داده و شبانگاه شام فقیران را داده باشد و محتاجان را از سؤال بی‌نیاز کرده باشد. پس‌ازاین تکالیف، شب‌هنگام باخدای خویش به

خلوت می‌پرداخت، نماز می‌خواند و بر سر پا عبادت می‌کرد. پس از اندکی خواب، سحرگاهان باز به‌سوی مسجد روانه می‌شد و مردم را به نماز دعوت می‌کرد.» (طه حسین، الفتنة الکبری علی و بنوه، ص 158).

دکتر طه حسین درباره سیاست الهی و سیاست شیطانی قیاسی کرده و می‌نویسد:

«فاصله میان علی (علیه السلام) و معاویه در سیره و سیاست بسیار و عمیق است ... علی به خود اجازه نمی‌داد که از بیت‌المال به مردم جایزه دهد، بلکه به خود اجازه نمی‌داد که از بیت‌المال برای خود و خانواده‌اش چیزی بردارد جز به‌اندازه قوت لایموت نه بیشتر؛ اما معاویه ... در این کار هیچ مانع و گناهی نمی‌دید، ازاین‌رو، آزمندان همه آرزوهای خود را در نزد او برآورده می‌دیدند و زاهدان نیز محبوب خود را نزد علی (علیه‌السلام) می‌یافتند و تو چه گویی درباره مردی که برادرش عقیل بن ابی‌طالب نزد او آمد تا چیزی بگیرد و او به فرزندش حسن فرمود: هرگاه سهم رسید آن را بردار و با عمویت به بازار برو و جامعه و کفشی نو برای او بخر و بیش از این نگفت؛ اما چه گویی درباره مردی که همین عقیل پس‌ازآن که صله برادرش ‍ او را راضی نکرد نزد معاویه می‌رود و او از بیت‌المال صد هزار به او عطا می‌کند؟!... البته پس‌ازآن که میان عقیل و معاویه سخنانی تند ردوبدل شد، عقیل جوایز را پس داد و دست‌خالی برگشت و دین فروشی نکرد.»(همان، ص 159).

6. محمد ابوالفضل ابراهیم

محمد ابوالفضل ابراهیم محقق بزرگ که شرح نهج‌البلاغه ابن‌ابی‌الحدید را مورد تحقیق عالمانه قرار داده است، می‌نویسد:

«در شخصیت امام علی بن ابیطالب (علیه السلام) آن‌قدر کمالات و عناصر پسندیده و عظمت‌های روحی و نورانیت تکاملی و شرافت عالی توأم با فطرت پاک و نفس محبوب خداوندی جمع شده است که در هیچ‌یک از انسان‌های بزرگ دیده نمی‌شود.» (ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، مقدمه).

7. فرید وجدی

محمد فرید وجدی دانشمند مصری درباره امام علی (علیه السلام) می­گوید: «صفاتی در وجود علی (علیه السلام) گردآمده بود که در دیگر خلفا نبود: دانشی فراوان و شجاعتی عالی و فصاحتی درخشان. این صفات با نیکویی‌های اخلاقی و شرافت‌های ذاتی آمیخته بود؛ بدانسان که جز در افراد کامل پیدا نمی­شود.» (فرید وجدی، دایرة‌المعارف، ج 6، ص 659).

8. عباس محمود عقّاد

عباس محمود عقّاد دانشمند مصری درباره زندگانی امام علی (علیه السلام) می‌نویسد: «در هر قسمتی از روان انسان برخوردگاهی است به زندگی علی بن ابیطالب (علیه السلام)؛ زیرا از بین تمام بزرگان و دلاوران، تنها زندگی اوست که جهان انسانیت را در همه‌جا با گفتار بلیغ، مخاطب قرار می‌دهد و نیرومندترین انواع محبت‌ها و عوامل پند یابی و اندیشه که سراسر تاریخ بشر ممکن است در روح انسان برانگیزد، در صفحات تاریخ اوست. زندگی پسر ابوطالب همیشه با عواطفی شعله‌ور، به‌جانب مهرورزی و بزرگداشت روبه‌روست؛ او شهید و پدر شهیدان است و تاریخ علی و فرزندانش را سلسله‌ای طولانی از میدان‌های شهادت و پیروزی تشکیل می‌دهد که برای جوینده یکی پس از دیگری نمایان می‌شوند.» (عقّاد، عبقریة الامام علی (علیه السلام)، ص 3).

وی درباره شجاعت امام در میدان‌های نبرد می‌نویسد: مشهور است که آن حضرت باکسی تن‌به‌تن نشد، مگر آن‌که او را به زمین زد و باکسی مبارزه نکرد، مگر آن‌که او را به قتل رسانید (همان، ص 15).

علی (علیه السلام) در خانه‌ای تربیت یافت که ازآنجا دعوت اسلامی به سرتاسر عالم گسترش یافت (همان، ص 43).

مشهور آن است که حضرت علی (علیه السلام) در قضاوت و فقه و شریعت پیش تاز بود و بر دیگران سابق... هرگاه بر عمر بن خطاب مسئله دشواری پیش می‌آمد، می‌گفت: این

قضیه‌ای است که خدا کند برای حلّ آن ابالحسن به فریاد ما برسد (همان، ص 195).

او درباره زهد مولی می‌نویسد: در میان خلفا، در لذّت بردن از دنیا، زاهدتر از علی (علیه السلام) نبوده است (همان، ص 29).

پروفسور عباس محمود العقاد نویسنده و تاریخ­نگار معاصر مصری درباره شخصیت امام علی (علیه السلام) می‌گوید: علی (علیه السلام) کسی است که متجاوز از هزار و سیصد سال، میلیون‌ها نفوس درباره او به بحث و تحقیق و مطالعه پرداخته‌اند و او را «نمونه کامل و اعلای بشر» دانسته و مصداق منحصربه‌فرد «انسان کامل» شناخته‌اند (همان، ص 23).

9. محمدامین نواوی

محمدامین نواوی دانشمند معروف اهل‌سنت درباره فضایل امام علی (علیه السلام) می‌گوید: «علی (علیه السلام) همه قرآن را حفظ کرد و فراگرفت، بر اسرارش آگاه بود و گوشت و خونش با قرآن درآمیخت؛ چنان‌که این مطالب را بررسی‌کننده نهج‌البلاغه، در نهج‌البلاغه می‌بیند و می‌یابد.» (حسینی خطیب، مصادر نهج‌البلاغه و اسانیده، ص 92).

10. فؤاد فاروقی

فؤاد فاروقی ادیب و نویسنده لبنانی است، این اندیشمند اهل‌سنت می‌گوید: وقتی‌که بزگان و اندیشمندان در حلّ مشکلی به بن‌بست می‌رسیدند، می‌دانستند باید به علی (علیه السلام) مراجعه کنند، به خدمت دوست بروند و از او یاری بخواهند. همان دوستی که پیامبر (صلی الله علیه و آله) همواره، صحت داوری‌هایش را تأیید می‌فرمود.

علی (علیه السلام) در تمام زندگی‌اش، برای خدمت به اسلام و مسلمانان، انواع مشقات را بر خود هموار ساخت چه آن زمان که در رکاب پیامبر (صلی الله علیه و آله) برای گسترش اسلام، شمشیر می‌زد، چه در زمان خلفا و چه در زمان خودش؛ اما به گواه تاریخ، علی (علیه السلام) در زمان خلافت و امامت خویش، بیشتر از هرزمانی رنج کشید؛ زیرا او نمونه عدل بود و سخت‌گیری‌هایی که برای هدایت مسلمانان معمول می‌داشت، صدچندان بر خود تحمیل

می‌کرد، صدچندان بر خود و خانواده‌اش سخت می‌گرفت. تا در تقدّس او کمترین خللی وارد نیاید و این‌چنین است که امروز پس از گذشت قرن‌ها، هنوز می‌بینیم، این مهر علی (علیه السلام) است که بر دل‌ها حکم می‌راند؛ متبرک باد نامش (سراج، امام علی (علیه السلام) خورشید بی‏غروب، ص 280 ـ 279).

او همچنین می‌گوید: جانم به فدایت (علی) که شجاعت و رقّت در دل، زورمندی در بازو و جهانی تأثر در چشم داری... و در سوگ کسی اشک می‌ریزی که جهان دو تن را بیش از همه دوست داشت: یکی دخترش فاطمه (س) و دیگری همسر او... این بزرگ‌مرد عالم اسلام علی (علیه السلام) بر دل‌ها حکومت می‌کرد و نه‌تنها آن زمان، بلکه قرن‌ها بعد نیز در حکومت او خللی پدید نیامده است.

وی در فرازی دیگر در فضایل مولی علی (علیه السلام) چنین می‌گوید: علی (علیه السلام) را بر دیگر مسلمانان مزایایی است؛ علی (علیه السلام) زاده کعبه است؛ ازاین‌رو بسیاری از مورّخان و پژوهندگان او را فرزند کعبه خوانده‌اند؛ زیرا مادرش او را در کعبه، این مکان مقدس مسلمانان، زاده است... علی (علیه السلام) نخستین مردی است که به اسلام گرویده است (همان، ص 278).

این نویسنده روشنفکر لبنانی می‌گوید: هرگاه دشواری‌های زندگی به من رو می‌آورد و از رنج روزگار آزرده می‌شوم، از اندوه خویش به آستان علی (علیه السلام) پناه می‌برم؛ زیرا او پناهگاه هر درمانده‌ای است. او بر ستمکاران همچون رعد و بر شکست‌خوردگان، یاری دلسوز و مشفق بود (کریم‌خانی و صمدانی، علی (علیه السلام) فراسوی ادیان، ص 18).

همچنین از وی پرسیدند: علی (علیه السلام) شجاع‌تر است یا عنبسه و بسطام؟ گفت: عنبسه و بسطام را با افراد بشر باید مقایسه کرد، علی (علیه السلام) مافوق افراد بشر است (ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج 16، ص 146)

11. زکی نجیب

دکتر زکی نَجیب، از استادان دانشگاه الازهر مصر، شگفتی خود را درباره عظمت کلمات امیرالمؤمنین چنین بیان می­کند: «هنگامی‌که به همین منتخب کلمات امام علی (علیه السلام) که شریف رضی برگزیده و بدان نهج‌البلاغه نام نهاده است به‌دقت می‌نگرم، خود را در مقابل دنیایی از شگفتی تعبیر و عمق معنا، شگفت‌زده می‌یابم.» (آل یاسین، نهج‌البلاغه از کیست، ص 18).

12. عمر ابونصر

عمر ابونصر نویسنده شهیر عرب در ستایش علی (علیه السلام) می‏گوید: «اکنون در برابر ما شخصیت فوق‌العاده عجیبی جلوه‏گر است که در هیچ مورد شبیه و نظیری ندارد، یعنی شخصیت بی‏مانند علی (علیه السلام) که در علم اخلاق و پرهیزگاری یکتا و در شجاعت و مروت و دین‌داری، یگانه و در مدافعه از حق و حقیقت، بی‏اندازه غیور و در جانب‌داری از بیچارگان و درماندگان یگانه روزگار است.» (مجذوب صفا، پنج گام، ص 213).

13. خلیل هنداوی

استاد خلیل هنداوی محقق نامی اهل‌سنت درباره نهج‌البلاغه و کلمات امام علی (علیه السلام) می‌نویسد:

«هیچ کتابی را مانند نهج‌البلاغه پیدا نمی‌کنی که دارای فصول مختلف و سبک واحد باشد و از شخص وادی صادرشده باشد. ازاین‌رو تأکید داریم و تکرار می‌کنیم که نهج‌البلاغه از یک شخصیت صادرشده و یک‌نفس در آن دمیده است.» (عبده، شرح نهج‌البلاغه، مقدمه کتاب).

14. زکی مبارک

دکتر زکی مبارک ادیب و شاعر سرشناس مصری درباره عظمت کلمات امیرالمؤمنین می‌گوید:

«و انّی لأعتقد أنّ النظر فی کتاب (نهج‌البلاغه) یورث الرجوله و الشهامه و عظمه النفس، لأنّه من روح قهّار واجه المصاعب بعزائم الأسود»؛ من اعتقاد دارم که مطالعه کتاب نهج‌البلاغه، روح شهامت و مردانگی و عظمت نفس را تقویت می‌کند، زیرا از روح پر توانی صادرشده است که در دشواری‌ها باهمت شیروار خود مواجه می‌گشت (حسینی خطیب، مصادر نهج‌البلاغه و اسانیده، ص 78).

15. احمد زکی

استاد احمد زکی، مترجم و محقق و روزنامه‌نگار فعال مصری است که در یکی از بهترین آثارش به نام «علی بن ابیطالب (علیه السلام)» ارادت خود را به امیرالمؤمنین این‌گونه بیان می‌کند. «علی (علیه السلام) در میان صحابه معروف به «رأی صائب و فکر ثاقب» بود. به‌طوری‌که بعضی از خلفا وقتی‌که مطلبی بر آن‌ها فشار می‌آورد، به او پناه می‌بردند و با وی در آن باب مشورت می‌کردند و از فکر بلند او استمداد می‌جستند، سپس با فکر عالی او حل مشکل کرده و گره کارشان گشوده می‌گشت.» (نجفی، امام علی (علیه السلام) در نگاه مشاهیر اسلام و مسیحیت، ص 132).

16. محمدحسن نائل مرصفی

محمدحسن نائل مرصفی از ادبا و روزنامه‌نگاران معاصر مصری درباره بی‌نظیری سخنان امام علی (علیه السلام) می‌گوید:

نهج‌البلاغه، ‌مثال زنده‌ای است برای نور و حکمت و علم و هدایت و اعجاز و فصاحت قرآن، این کتاب حاوی حکمت‌های عالی، ‌قوانین سیاسی و مواعظ درخشانی است که در کتاب‌های بزرگان حکما و فلاسفه و نوابغ دیده نمی‌شود (نائل مرصفی، نهج‌البلاغه، مقدمه).

17. حسین نائل مرصفی

استاد حسین نائل مرصفی (ف. 1307 ه. ق) دانشمند علوم بلاغت در جامع الازهر

مصر، در شرحی که بر نهج‌البلاغه نوشته است، به تمام معیارها و جاذبه‌های یادشده در کلمات ابن‌ابی‌الحدید اعتراف کرده و افزوده است که نهج‌البلاغه کتابی است که خداوند آن را دلیل روشنی قرار داده تا ثابت کند که علی علیه السلام بهترین شاهد زنده نورانیت و پرتو بخش قرآن و حکمت و دانش و هدایت و اعجاز و فصاحت آن کتاب آسمانی است، آیات و نشانه‌های حکمت ارزنده و قوانین صحیح سیاست و پندهای روشن و دل‌نشین و براهین گویا و استواری که علی علیه السلام در این کتاب آورده خود دلیل فضیلت مافوق تصور و بهترین آثار یک پیشوای به‌حق است که هیچ‌یک از حکمای بزرگ و فلاسفه عالی‌مقام و نوابغ روزگار نظیر آن را نیاورده‌اند (شهرستانی، در پیرامون نهج‌البلاغه، ص ۶۱).

18. محمد ابوالفضل ابراهیم

محمد ابوالفضل ابراهیم محقق بزرگ اهل‌سنت که شرح نهج‌البلاغه ابن‌ابی‌الحدید را موردتحقیق عالمانه قرار داده است، می‌نویسد:

«در شخصیت امام علی بن ابیطالب علیه السلام آن‌قدر کمالات و عناصر پسندیده و عظمت‌های روحی و نورانیت تکاملی و شرافت عالی توأم با فطرت پاک و نفس محبوب خداوندی جمع شده است که در هیچ‌یک از انسان‌های بزرگ دیده نمی‌شود.» (ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، مقدمه).

19. قاسم حبیب جابر

دکتر قاسم حبیب جابر، نویسنده اهل‌سنت در اوایل کتابش با عنوان الاهداء، می‌نویسد: این کتاب را به کسی اهدا می‌کنم که در میان فقرا زیست، ولی مخالف فقر بود، در میان محرومان زندگی کرد، ولی با محرومیت مخالفت می‌کرد و با آن به ضدیت برمی‌خاست و با مردم و گروه‌های مختلف زندگی می‌کرد و درحالی‌که با طاغوت‌ها مخالف بود... به رهبر جنگاوری تقدیم می‌کنم که نرمی و خشونت و رحمت و سختگیری را جمع کرد و پیش از آن‌که به سن بلوغ برسد به میدان نبرد قدم گذاشت ... به کسی تقدیم

می‌کنم که به اسلام عظمت بخشید و راهش را روشن ساخت.

به پرسشگر زاهدی تقدیم می‌کنم که شب را به عبادت و روز را به روزه تمام می‌کرد. به شخصی تقدیم می‌کنم که با درد و رنج غسل کرد و در مقابل بادهای تند تهمت‌ها و تردیدها مقاومت نمود و درنهایت ... در برابر باطل ایستادگی کرد و به کسی تقدیم می‌کنم که به مبادی حق و عدل و نیکی و دوستی پای بند ماند و از مخالفت با آن‌ها خود را بر حذر داشت و بالاخره به امیر مؤمنان علی بن ابی‌طالب (علیه السلام) شهید حق تقدیم می‌کنم. (حبیب جابر، الفلسفة و الاعتزال فی نهج‌البلاغة، صفحة الاهداء).

نتیجه

امام علی (علیه السلام) در میان تمامی علمای اسلامی جایگاه رفیع و بی‌بدیلی دارد و بعد از حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) نمی‌توان کسی را هم‌پایه این مقام و منزلت دانست. مورخان و محدثان مسلمان در طول تاریخ این مقام و منزلت را ستوده و در جای‌جای کتاب‌های خود امیرالمؤمنین را ستوده‌اند. در این میان از مشهورترین مورخانی که به توصیف اوصاف و خصوصیات امام علی (علیه السلام) اقدام کرده‌اند: می‌توان به خطیب بغدادی، سبط بن جوزی، واقدی، خطیب خوارزمی، ابن عبدالبر، ابن عساکر، ابن سبع مغربی، شعبی، مسعودی، محمود شکری آلوسی، آقابزرگ تهرانی اشاره کرد. محدثان برجسته‌ای که در شأن و جایگاه امام علی (علیه السلام) نقل روایت کرده‌اند، عبارت‌اند از: عبدالله بن مسعود، عبدالله بن عیاش، ابو عبدالرحمان سلمی، مسلم نیشابوری، بخاری، نسائی، ثقة الاسلام کلینی، طبرانی، حاکم حسکانی، حاکم نیشابوری، ابونعیم اصفهانی، محب الدین طبری، ابن قیم جوزی، شیخ‌الاسلام حموی‌ای، ابن حجر عسقلانی، ملأ صالح قزوینی، شیخ عباس قمی. برخی از علمای معاصر عرب‌زبان اهل‌سنت نیز درزمینهٔ شناخت ابعاد شخصیتی امام علی (علیه السلام) کتاب نوشته و مطالب مهمی را مطرح کرده‌اند که می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: فؤاد بستانی لبنانی، صبحی صالح، عبدالفتاح عبدالمقصود، علی الجندی، طه حسین، محمد

ابوالفضل ابراهیم، فرید وجدی، عباس محمود عقّاد، محمدامین نواوی، فؤاد فاروقی، زکی نجیب، عمر ابونصر

خلیل هنداوی، زکی مبارک، احمد زکی، محمدحسن نائل مرصفی، حسین نائل مرصفی، محمد ابوالفضل ابراهیم و قاسم حبیب جابر.

منابع

ام‌القری، بی‌تا.

فضایل امام علی (علیه السلام) از منظر اهل‌سنت

اشاره

محمد علی کولیوند⁽¹⁾

چکیده

شناخت انسان‌های بزرگ نه فقط از دیدگاه موافقان ایشان، بلکه در شناخت حقیقی آن‌ها باید به سراغ دیدگاه‌های مخالفان و کسانی که متعصب مذهبی نباشند، رفت. دانشمندان اهل سنت در شناخت امام اول شیعیان دیدگاه‌های قابل توجهی دارند که با ذکر آن ‌می‌توان به ابعاد تازه‌‌ای از شخصیت این امام همام دست یافت. در این تحقیق با استفاده از روش تحلیلی-تاریخی و به‌صورت کتابخانه‌‌ای، دیدگاه‌های دانشمندان اهل سنت را مورد بازبینی قرار داده و فضائل ذکرشده ایشان را یادآور ‌می‌شویم. از مهم‌ترین نتایج تحقیق ‌می‌توان به اکتسابی بودن فضائل امام علی علیه السلام اشاره کرد. در این تحقیق به مهم‌ترین مصادیق فضیلت‌های امام علی علیه السلام از تولد تا بعثت رسول خدا علیه السلام، فضائل امام علی علیه السلام از بعثت تا هجرت به مدینه و فضائل حضرت علی علیه السلام از هجرت تا روی کارآمدن خلفای سه‌گانه اشاره شده است.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام، اهل‌‌سنت، فضائل.

مقدمه

فضیلت [virtue] معادل واژه یونانی ارته [Arete] دارای اهمیت بسیار است؛ زیرا این قدرت اخلاقی به‌عنوان شجاعت، بزرگ‌ترین و تنها‎ شرافتِ حقیقی انسان را تشکیل می‎دهد. در واقع حکمت عملی انسان است؛ زیرا هدف نهایی، انسان را در جهان مادی فرا گرفته و انسان تنها به شرط برخورداری از فضیلت می‎تواند آزاد، سالم، غنی و استوار باشد؛ و هیچ‌چیز موجب خسران وی نگردد؛ زیرا مالک خویشتنِ خویش است. از آن‌جا که فضیلت

شایسته تحسین است، می‎تواند یک ارزش قابل پاداش باشد، لیکن فضیلت، خود غایت است؛ چون می‎تواند پاداش خود باشد.

از طرفی تاریخ صدر اسلام بنا بر منابع موجود در نزد فرق شیعه و سنی، سرشار از فضیلت‌ها، فداکاری‌ها و دلاوری‌های علی علیه السلام در تما‌می صحنه‌هاست؛ که این فضیلت‌ها و امتیازها را با توجه به اسناد و مدارک موجود از جانب مذاهب اسلامی‌‌ می‌‌توان در سه مقطع زمانی مورد دقت و بررسی قرار داد:

علی علیه السلام از تولد تا بعثت رسول خدا(صلی الله علیه و آله وسلم)؛

علی علیه السلام از بعثت تا هجرت به مدینه؛

علی علیه السلام از هجرت تا روی کارآمدن خلفای ثلاث.

شایان ذکر است، علی‌رغم تلاش‌های مستمر گروهی از دشمنان و مخالفان امیرالمؤمنین در دوره‌‌های مختلف تاریخ برای کتمان حقایق و تحریف واقعیت‌ها؛ آن‌چه اکنون رخ ‌می‌نماید، فضایل آن حضرت و ذکر مقام و مناقب حقیقی ایشان از زبان بسیاری از افراد با سلایق و مذاهب مختلف است. چنان‌که احمد بن حنبل گفته است: «آن اندازه که برای علی علیه السلام فضایل صحیحه وارد شده، برای هیچ‌یک از صحابه وارد نشده است» (احمد بن‌حنبل، مسند، ج1، ص163) و ابن ابی‌الحدید معتزلی، شارح نهج‌البلاغه، آورده است: «درباره بزرگ‌مردی که هر فضیلتی به او باز می‌‌گردد و هر فرقه و طایفه‌‌ای او را از خود می‌‌داند، در حالی‌که سالار همه فضایل و سرچشمه آن و یگانه‌مرد و پیشتاز عرصه آن‌هاست چه ‌می‌توان گفت» (ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج1، ص11).

هم‌چنین عبدالفتّاح عبدالمقصود، نویسنده و دانشمند مشهور مصری می‌‌نویسد: من همواره اخلاق و موهبت‌‌های الهی و آن‌چه که تشکیل‌دهنده شخصیت «علی» است را مقیاس شناخت عظمت انسانی قرار می‌‌دهم؛ از این‌رو بعد از پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم) کسی را ندیده‌‌ام که شایسته باشد پس از او قرار گیرد یا بتواند در ردیفش بیاید، جز پدر فرزندان پاک و برگزیده

پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم) یعنی «علی بن ابی‌طالب» و من در این سخن به طرفداری از تشیع وارد نشده‌‌ام، بلکه این رأیی است که حقایق تاریخ، گویای آن است. علی برترین مردی است که مادرِ روزگار تا پایان عمر خود، چون او نزاید، او است که هرگاه هدایت‌طلبان به جست‌وجوی اخبار و گفتارش برآیند، از هر خبری برای آنان شعاعی می‌رسد؛ بی‌گمان او انسانی است که حق را به‌خاطر حق ابراز می‌‌کرد، نه از سر ترس و یا برای کسب پاداش (عبدالمقصود، علی علیه السلام، ج2، ص17).

1.پیشینه

در زمینه فضائل امام علی علیه السلام در میان مذاب مختلف اسلامی کتاب‌های متعددی به نگارش درآمده است، از مهمترین این کتاب‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد.

ـ شرح نهج‌البلاغه، ابن‌ابی‌‌‌الحدید، ترجمه: محمود مهدوی دامغانی، نشر نی، تهران، چاپ دوم، 1375‌‌‌ش؛

ـ الغدیر فی الکتاب والسنة والادب، امینی نجفی، عبدالحسین احمد؛ دارالکتاب العربی، بیروت، 1397 ق.

ـ فتح القدیر، الشوکانی، محمد ابن علی، نشردار ابن کثیر، دمشق، 1414ق؛

ـ ذخائرالعقبی فی مناقب ذوی القربی، طبری، محب الدین، قاهره، مکتبة القدسی، 1356ش.

2.مفهوم‌شناسی

آن‌چه اکنون حائز اهمیت است، مفهوم‌شناسی اصطلاحات کلیدی چون فضیلت می‌‌باشد.

مفهوم فضیلت

اشاره

فضیلت، در لغت مقابل رذیلة، جمع آن را فضایل گویند؛ و به معنای رجحان، برتری، فزونی، مزیت و صفت نیکو در مقابل رذیلت به‌کار رفته است (دهخدا، لغتنامه دهخدا،

ج36، ص277). درحالی که برخی اندیشمندان فضایل اصلی را چهار دانسته‌اند و اهم آن‌ها را عدالت معرفی نموده‌اند.

یک ـ فضیلت غیراکتسابی

فضیلت غیراکتسابی، فضیلتی است که آدمی خود نقشی در کسب یا ایجاد آن‌ها نداشته و کاملاً از حیطه انسان خارج است مانند تولد در خانه خدا که آن هم به دو دسته فضیلت غیرمؤثر در شخصیت و فضیلت مؤثر در شخصیت قابل تقسیم است، ولی در این مختصر مجال آن نیست که بدان پرداخته شود.

دو ـ فضیلت اکتسابی

دسته دیگری از فضیلت‌هاست که آدمی به اختیار خود، آن‌ها را کسب نموده است؛ مانند فضائل اخلاقی، عبادات فردی و یا ارئه خدمات به مردم و تدبیر امور امت.

3. فضایل علی علیه السلام قبل از بعثت رسول اکرم(صلی الله علیه و آله وسلم)

از نظر روان‏شناسان، شخصیّت هر فردی متشکّل از سه عامل مهم است که هر یک در انعقاد و تکوین شخصیّت او تأثیر بسزایی دارد و آن سه عامل عبارت است از:

تعلیم و تربیت؛

وراثت؛

محیط زندگی.

بر همگان روشن است که صفات و روحیّات عالی و پست هر انسانی به ‏وسیله‏ این سه عامل پی‏ریزی ‌می‌‌‌شود و رشد و نموّ می‌‌‏کند. لذا با توجّه به‏ این نکته، ‌می‌‌‌بایست شخصیّت ‌‌امیرالمؤمنین علی علیه السلام را از این سه بُعد ملاحظه و بررسی نمود.

در تبیین حوادث قبل از بعثت، مورخان شیعه و سنی آورده‌اند که در جریان خشکسالی مکه و سخت شدن امرارمعاش در قبیله قریش از جمله بیت ابوطالب، محمد| در میان عموزادگانش، علی علیه السلام را برگزید و سرپرستی وی را بر عهده گرفت و از آن پس علی علیه السلام

تحت تعلیم و تربیت خاص نبی مکرم اسلام زندگی خود را ادامه داد (ابن هشام، السیرة‌النبویة، ج1، ص246؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج2، ص873). بدین ترتیب این موهبت الهی تنها نصیب علی علیه السلام شد که در سایه هم‌نشینی و هم‌صحبتی با پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم) و تحت توجهات و تعالیم ایشان در محیطی سرشار از معنویت، دوران رشد و بالندگی خود را با کسب فضایل معنوی و اخلاقی از سیره نبوی طی کند و آن‌هنگام که مردم مکه ایمان به خدای احد و واحد را نپذیرفته بودند، کمر همت به نابودی دین و قتل رسول خدا بسته بودند همراهی علی با رسول خدا(صلی الله علیه و آله وسلم) در دره‌‌های مکه که حاکی از ملازمت و حمایت علی از نبی مکرم اسلام است را به طرق مختلف گزارش کرده‌اند (همان).

هم‌چنین بیانات حضرت علی علیه السلام در قسمتی از خطبه قاصعه درباره نزدیکی و قرابتش با پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم)خود حجتی متقن و غیر قابل انکار بر فضیلت علی علیه السلام برای هر انسان منصف و با اخلاق است، چنان‌که فرموده‌اند:

«همانا موضع مرا نسبت به رسول خدا(صلی الله علیه و آله وسلم) به سبب خویشاوندی نزدیک و منزلت مخصوص ‌می‌شناسید، در خانه خود مرا پرورید، در حالی‌که کودک بودم و مرا در بسترخود می‌‌خواباند و بوی خوش خود را به مشام من ‌می‌رساند و خوراکی را ‌می‌جوید سپس آن را در دهان من می‌‌گذاشت؛ نه در گفتار من دروغی می‌‌یافت و نه در کردار من سهو و خطایی؛ من او را پیروی کردم، آن‌سان که بچه شتر، مادر خود را پیروی می‌‌کند؛ هر روز از اخلاق خود فضیلتی آشکار می‌‌کرد و به من فرمان ‌می‌داد از او پیروی کنم؛ هر سال ایامی را در «حراء» معتکف می‌‌شد و من او را ‌می‌دیدم و جز من هیچ‌کس او را ‌نمی‌دید؛ در آن روزها، کسی بر اسلام نبود جز رسول خدا و خدیجه و من سومین آن‌ها بودم (فیض‌الاسلام، ترجمه و شرح نهج‌البلاغه، ج4، ص813؛ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج5، ص286ـ289).

4.فضایل علی علیه السلام پس از بعثت رسول اکرم(صلی الله علیه و آله وسلم)

پس از گذشت سه سال از بعثت، مرحله جدید و مهمی که مرحله علنی شدن دعوت به سوی حق تعالی بود، فرا رسید. از مهم‌ترین فضایلی که در این مرحله درباره علی علیه السلام در منابع معتبر شیعه و سنی گزارش شده، اعلام آمادگی همه‌جانبه ایشان از رسالت نبوی است و «حدیث یوم الدّار» است که در جریان واقعه دعوت از بستگان و اقوام از سوی نبی اکرم(صلی الله علیه و آله وسلم) پس از نزول آیه مبارکه {وَأَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ} (شعراء/214) صورت پذیرفت. در این واقعه بنابر روایت اهل سنت تنها کسی که سه بار آمادگی و پشتیبانی کامل خود را از رسول خدا(صلی الله علیه و آله وسلم) در جمع اعلام کرد، علی علیه السلام بود، در حالی‌که بیش‌تر از 15 سال نداشت و از همه کوچک‌تر بود؛ سپس پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم) دست بر شانه علی گذاشت و فرمود: «انّ هذا اخی و وصیّی و خلیفتی فیکم فاسمعوا وأطیعوا» یعنی این برادر، وصیّ و جانشین من در بین شما خواهد بود، پس سخنش را بشنوید و فرمانش را اطاعت کنید. درباره شأن نزول «حدیث دار» و صحت آن، گروه کثیری از مورخان، محدثان و عالمان بزرگ مذاهب اسلامی از جمله (طبری، تاریخ الطبری، ج2، ص63ـ64؛ حلبی، الکشف الحثیث، ج1، ص406؛ الحاکم، مستدرک علی الصحیحین، ج3، ص143؛ ابن تیمیه، منهاج السنة النبویة، ج7، ص355) آن را به‌گونه مذکور یا مشابه آن نقل نموده‌اند لیکن طبری مورخ مشهور اهل سنت «حدیث دار» را به شکلی که بیان شد، در کتاب تاریخ خود آورده است.

در اثبات ایمان، عشق و فداکاری مثال‌زدنی علی علیه السلام نسبت به پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم)، باید از ماجرای خوابیدن ایشان در بستر رسول خدا در شب هجرت نام برد که به «لیلة المبیت» معروف است و مورخان مشهور اهل سنت از جمله ابن هشام آن را به‌طور کامل گزارش کرده‌اند (ابن‌هشام، السیرة النبویة، ج2، ص480ـ482). این روایات حاکی از اهمیت اقدام علی علیه السلام و در زمره فضایل مختص آن حضرت به شمار ‌می‌رود و به عقیده کثیری از علما، مورخان و مفسران اهل سنت، نزول آیه مبارکه {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ

اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ} (بقره/207) در شأن علی علیه السلام و به‌واسطه همین فداکاری نازل شده است (رک: طباطبایی، تفسیر المیزان، ج2، ص135؛ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج 13، ص 262).

از طرفی واگذاری وظیفه رد امانت به صاحبان آن‌ها در سرزمین وحی و سپردن اهل‌بیت رسول| به علی علیه السلام در جریان هجرت، علاوه بر بیان اعتماد و اطمینان کامل رسول خدا به حضرت، مبیّن دیگر فضیلتی از شخصیت آن امام همام است که به صورت‌های مختلف در منابع اهل سنت گزارش شده است. همان‌گونه که ابن ابی‌الحدید در شرح نهج‌البلاغه خود تصریح کرده است که هیچ‌کس به اندازه ابوطالب و فرزندانش پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم)را در راستای رسالت یاری نکردند (ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج 5، ص 287).

5.فضایل علی علیه السلام پس از هجرت رسول اکرم(صلی الله علیه و آله وسلم)

پس از هجرت پیامبر اسلام از مکه به مدینه، یکی از افتخارات ویژه علی علیه السلام در جریان پیمان برادری، برگزیده شدن وی از سوی رسول خدا به‌عنوان برادر بود که شیعه و سنی بر آن تصریح کرده‌اند (بلاذری، انساب‌الاشراف، ج1، ص270 و ج2، ص145)، از جمله سخن مبارک نبی مکرم اسلام است که ‌می‌فرماید: «أَنْتَ مِنی بِمَنْزِلَةِ هارُونَ مِنْ مُوسی إِلا أَنهُ لا نَبِیَّ بَعْدی»؛ «تو نسبت به من به‌منزله هارون به موسی هستی، تنها با این تفاوت که بعد از من پیامبری نخواهد بود.»‌ (مسلم بن حجاج نیشابوری، صحیح مسلم، ج٧، ص١٢٠ـ١٢١؛ ترمذی، سنن ترمذی، ج۵، ص٣٠٢ـ٣٠۴؛ حاکم، مستدرک علی الصحیحین، ج٢، ص٣٣٧ و ج٣، ص١٠٩). در خصوص دیگر فضایل علی ‌می‌توان به «أَللّهُمَّ! آتِنی بِأَحَبِّ خَلْقِکَ إِلَیک یأْکُلُ مَعِی مِنْ هذَا الطیرِ فَجاءَ عَلِی»؛ «خداوندا محبوب‌‌ترین اشخاص نزد خود را حاضر کن تا این پرنده را همراه با من بخورد، ناگاه علی فرارسید»‌ (هیثمی، مجمع الزوائد، ج٩، ص١٢۵ـ١٢۶؛ متقی هندی، کنز العمال، ج١٣، ص١۶۶ و ۵١٩) و «أَنَا مَدینَةُ الْعِلْمِ وَ

عَلِیٌّ باب‌ها»؛ «من شهر علم هستم و علی درب آن است»‌ (حاکم، مستدرک علی الصحیحین، ج٣، ص١٢۶ـ١٢٧؛ ابن‌جوزی، الموضوعات، ج1، ص3552؛ الصنعانی، التنویر فی شرح جامع الصغی، ج4، ص265) و یا «مَنْزِلَةُ عَلِیّ مِنّی مِثْلُ مَنْزِلَتی مِنْ رِبی»؛ «مقام و منزلت علی نسبت به من، همانند منزلت من نسبت به پروردگارم است»‌ (جریر طبری، تاریخ‌الطبری، ص٢٩٣؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل‌ابی‌طالب، ج٢، ص۶٠؛ مجلسی، بحارالانوار، ج٣٨، ص٢٩٨؛ حلبی شافعی، الکشف الحثیث، ص٢٢٩؛ ابن‌حجر عسقلانی، لسان‌المیزان، ج‌۵، ص١۶١؛ الحرضی، بهجة المحافل، ج1، ص292) اشاره کرد که جملگی در منابع بزرگان اهل سنت منقول است.

از دیگر رویدادهای مهم سال دوم هجرت، ازدواج علی علیه السلام با فاطمه زهرا سلام الله علیها و کسب مقام دامادی پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله وسلم)است. در میان خواستگاران متعدد حضرت زهرا سلام الله علیها، تنها علی بن ابی‌طالب مفتخر به همسری ایشان شد و علمای فریقین با صراحت آن را گزارش نموده‌اند (یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ج2، ص41؛ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ج8، ص11؛ ابن کثیر، البدایة والنهایة، ج3، ص345؛ ابن‌ابی‌‌‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج5، ص316ـ317). احمد بن حنبل، پیشوای مذهب حنبلی درباره خواستگاری دخت گرامی پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم) توسط علی علیه السلام از رسول خدا نقل کرده که به فاطمه علیها السلام فرمود: «آیا راضی نمی‌‌شوی که من تو را به کسی تزویج کنم که اولین مسلمان است و علمش از همه بیش‌تر و حکمتش از همه عظیم‌تر است» (احمدبن حنبل، مسند، ج5، ص26). هم‌چنین عامه از عایشه نقل می‌کنند که از پیغمبر(صلی الله علیه و آله وسلم)(صلی الله علیه و آله وسلم) شنیدم که فرمود: «أَحَبُّ الرِجّالِ إِلَیَّ عَلِیٌّ وَ مِنَ النِّسَاءِ فاطِمَةُ»؛«محبوب‌ترین مردان در نزد من علی و از زنان فاطمه است»‌ (امینی، الغدیر، ج٩، ص395؛ ج10، ص86)‌؛ قوله(صلی الله علیه و آله وسلم)لعائشة: إن علیاً أحب الرجال إلیَّ وأکرمهم؛ (ابن شهرآشوب، مناقب، ج٣، ص111‌؛ ترمذی، سنن ترمذی، ج5، ص701) وعن بریدة، قال: کان أحبُّ النساء إلی رسول الله(صلی الله علیه و آله وسلم) فاطمة، ومن الرجال علی؛ (الحاکم، مستدرک علی

الصحیحین، ج3، ص168)؛ روی أنّ عائشة سُئلت: أی الناس کان أحبُّ إلی رسول الله؟ قالت: فاطمة. قیل: ومن الرجال؟ قالت: زوج‌ها.

حضرت علی علیه السلام دومین شخصیت نظامی تاریخ اسلام پس از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله وسلم) و از جمله جنگاوران نامدار و رزمندگان خط مقدم در جنگ‌های صدر اسلام بوده است. با یک بررسی اجمالی از سیر غزوات و سریه‌های انجام‌یافته در عصر نبوی، می‌‌توان به نقش مؤثر علی علیه السلام در تمامی آن‌ها پی برد. در زمان رسول خدا 26 غزوه رخ داد که پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم) در همه آن‌ها حضور داشت، هم‌چنین 35 و به عبارتی 48 سریه و مأموریت جنگی و شناسایی صورت گرفت (ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ج1، ص652) که به نقل از مورخین مشهور فریقین، علی علیه السلام در همه غزوات جز نبرد تبوک شرکت داشت (بلاذری، انساب الاشراف، ج2، ص94ـ96؛ ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ج1، ص652ـ653). در بسیاری از این نبردها، پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم) پرچم‌داری لشکر را به علی علیه السلام می‌‌سپرد در حالی‌که پرچم‌داری از فضایل صحابه به‌شمار می‌آمد (ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ج1، ص652، ج3، ص1069ـ1070؛ مسلم بن حجاج نیشابوری، صحیح مسلم، ج4، ص93ـ95)؛ بنابراین در این فضیلت نیز علی علیه السلام سرآمد دیگر صحابه بوده است. مفسران شیعه نقل کرده‌‌اند در جریان سریّه ذات السلاسل که در سال نهم هجری و با پرچم‌داری علی علیه السلام صورت گرفت و شکست سنگینی را متوجه مشرکان نمود سوره عادیات نازل شد. هنگامی که رسول خدا برای ادای فریضه صبح از خانه بیرون آمد، این سوره را در نماز تلاوت کرد. بعد از پایان نماز اصحاب گفتند ما این سوره را نشنیده بودیم، پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم) فرمود: بله علی بر دشمنانش ظفر یافت و خدای تعالی این سوره را فرستاد و جبرئیل فتح علی را به من مژده داده است (مفید، الارشاد، ص51؛ طباطبایی، تفسیرالمیزان، ج20، ص800 ـ 801؛ ابن فرات، تفسیر الفرات الکوفی، ص592ـ600؛ قمی، تفسیر قمی، ج2، ص434). نزول این سوره در شأن علی علیه السلام نیز حاکی از مقام و منزلت قدسی ایشان در نزد پروردگار است. از جمله

رخدادهای مهم سال نهم هجری و یکی دیگر از فرازهایی که تنها مولی علی علیه السلام بدان دست یافت، نزول سوره توبه «برائت» بود که به دستور رسول خدا| توسط علی علیه السلام در موسم حج قرائت شد (ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ج2، ص291؛ طبرسی، اعلام‌الوری، ص135ـ 136)

در تفسیر آیه مبارکه {وَ أَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی النَّاسِ یَوْمَ الْحَجِّ الْأَکْبَرِ أَنَّ اللَّهَ بَری‏ءٌ مِنَ الْمُشْرِکینَ وَ رَسُولُهُ فَإِنْ تُبْتُمْ فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّکُمْ غَیْرُ مُعْجِزِی اللَّهِ وَبَشِّرِ الَّذینَ کَفَرُوا بِعَذابٍ أَلیم‏} (توبه/3)، کثیری از علمای اهل سنت از جمله احمد ابن حنبل آورده‌‌اند که پیامبر خلیفه نخست را فرستاد و سوره توبه را به او داد تا به مسلمانان حج‌گزار ابلاغ کند؛ اما بی‌درنگ علی علیه السلام را به دنبال او فرستاد تا آن را از وی بگیرد و فرمود: «ابلاغ این سوره تنها باید به‌وسیله کسی باشد که او از من است و من از اویم» (ابن حنبل، مسند، ج1، ص231، ج21، ص150؛ ابن سعد، طبقات الکبری، ج2، ص 168)، اسْتَعْمَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلّی الله علیه وسلم أَبَا بَکْرٍ الصِّدِّیقَ رَضِی اللَّهُ عَنْهُ عَلَی الْحَجِّ فَخَرَجَ فِی ثَلَاثِمِائَةِ رَجُلٍ مِنَ الْمَدِینَةِ وَبَعَثَ مَعَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلّی الله علیه وسلم , بِعِشْرِینَ بَدَنَةً قَلَّدَهَا وَأَشْعَرَهَا بِیدِهِ عَلَیهَا نَاجِیةُ بْنُ جُنْدُبٍ الْأَسْلَمِی وَسَاقَ أَبُو بَکْرٍ خَمْسَ بَدَنَاتٍ، فَلَمَّا کَانَ بِالْعَرْجِ لَحِقَهُ عَلِی بْنُ أَبِی طَالِبٍ رَضِی اللَّهُ عَنْهُ عَلَی نَاقَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلّی الله علیه وسلم الْقَصْوَاءِ فَقَالَ لَهُ أَبُو بَکْرٍ: اسْتَعْمَلَکَ رَسُولُ اللَّهِ عَلَی الْحَجِّ؟، قَالَ: لَا، وَلَکِنْ بَعَثَنِی أَقْرَأُ بَرَاءَةً عَلَی النَّاسِ وَأَنْبِذُ إِلَی کُلِّ ذِی عَهْدٍ عَهْدَهُ... (طبرسی، مجمع‌البیان، ج5، ص9ـ8). الحاکم أبو القاسم الحسکانی بإسناده عن سماک بن حرب، عن أنس بن مالک: إن رسول الله(صلی الله علیه و آله وسلم)، بعث ب‌ (براءة) مع أبی بکر إلی أهل مکة، فلما بلغ ذا الحلیفة، بعث إلیه فرده، وقال: لا یذهب بهذا إلا رجل من أهل بیتی! فبعث علیاً علیه السلام.

از احادیث نبوی که همه مذاهب اسلامی بر آن اتفاق نظر دارند حدیث معروف به «منزلت» در جریان جنگ تبوک است. این حدیث علاوه بر ‌این‌که در کتب روایی شیعه با کمی اختلاف منقول است، در اکثر کتب روایی اهل سنت نیز آمده است. مطلب چنین است که در ماه رجب از سال نهم هجری، آن‌گاه که رسول اکرم(صلی الله علیه و آله وسلم)به همراه گروهی از

مسلمانان برای جنگ با رومی‌‌ها به مقصد تبوک از مدینه خارج شدند، به علی علیه السلام اجازه همراهی لشکر را ندادند و خواستند که به جای ایشان در مدینه بماند و این حدیث را فرمود: «آیا راضی ‌نمی‌شوی که برای من مانند هارون برای موسی باشی و تنها فرق تو با هارون این است که تو پیامبر نیستی» (ابن‌هشام، السیرة‌النبویة، ج4، ص519ـ520؛ مسلم بن حجاج نیشابوری، صحیح مسلم، ج4، ص1870؛ بخاری، الجامع الصحیح، ج5، ص19؛ طبری، ذخائر العقبی، ج1، ص293ـ291؛ الحرضی، بهجة المحافل، ج2، ص 32؛ التستری، احقاق الحق، ج32، ص74): «اما تَرضی أن تَکون مِنی بِمَنْزِلَةِ هارُونَ مِنْ مُوسی إِلا أَنهُ لا نَبِیَّ بَعْدی». البته این حدیث به اشکال متفاوت؛ اما مفهوم واحدی در منابع شیعه و اهل سنت ذکر گردیده است، ازجمله آورده‌اند: «آیا راضی ‌نمی‌شوی که برای من مانند هارون برای موسی باشی و تنها فرق تو با هارون این است که تو پیامبر نیستی. بدان سزاوار نیست که من به جایی بروم مگر ‌این‌که تو خلیفه من باشی» (مسلم بن حجاج نیشابوری، صحیح مسلم، ج٧، ص١٢٠ـ١٢١؛ ترمذی، سنن ترمذی، ج۵، ص640ـ641؛ حاکم، مستدرک علی الصحیحین، ج٢، ص٣٣٧، ج٣، ص١٠٩): «اَمَا تَرْضَی اَنْ تَکُونَ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی، اِلا اَنَّکَ لَسْتَ بِنَبِیٍّ اِنَّهُ لا یَنْبَغِی اَنْ اَذْهَبَ اِلا وَ اَنْتَ خَلِیفَتِی».

شیعه باورمند است که «حدیث منزلت» پس از «حدیث دار»، از جمله احادیث معروف در اثبات مقام جانشینی و خلافت علی علیه السلام بر مسلمین پس از پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم) است؛ گرچه در موقعیت‌های مختلف، افراد دیگری نیز به جای رسول اکرم(صلی الله علیه و آله وسلم) در مدینه جانشین شده بودند؛ لیکن با عنایت به احادیث وارده از رسول گرامی اسلام و نقل آن‌ها در منابع شیعه و اهل سنت باید انصاف داد و پذیرفت همان‌طور که هارون در زمان حیات موسی خلیفه او بر قومش بود، علی علیه السلام نیز خلیفه رسول اکرم(صلی الله علیه و آله وسلم) بر مسلمانان در جریان غزوه تبوک شد و بدون شک کسی که در زمان حیات رسول گرامی اسلام جانشین ایشان ‌می‌شود و «حدیث منزلت» را دریافت ‌می‌کند، در زمان وفات پیامبر اکرم نیز از همه بر جانشینی

مقدم و سزاوارتر است. ممکن است این سؤال مطرح شود که حضرت موسی علیه السلام هارون را به‌عنوان خلیفه خویش در زمان حیات خود معرفی کرد، در حالی‌که وی پس از موسی علیه السلام به خلافت نرسید. در پاسخ باید گفت که هارون زودتر از حضرت موسی علیه السلام از دنیا رفت و اگر در قیدحیات بود، قطعاً خلیفه او می‌‌شد؛ اما حضرت علی علیه السلام مانند هارون که در حیات موسی خلیفه او بود، در زمان حیات رسول خدا خلیفه و جانشین ایشان شد و پس از وفات پیامبر اسلام نیز زنده بود.

طبری آورده است شیعه و سنی در ‌این‌که حدیث «منزلت» در واقعه تبوک صادر شده و در این غزوه نیز جنگی صورت نگرفته است، اتفاق نظر دارند؛ زیرا رسول گرامی در تمام جنگ‌‌هایی که نیاز به وجود علی بن ابی‌طالب بود، او را به همراه خویش از مدینه خارج ‌می‌کردند؛ اما مسئله مهم در این نبرد وجود شماری از منافقین در جمع مسلمانان حاضر در مدینه بود که پیامبر خدا حضور جانشینی لایق و شایسته چون علی علیه السلام را در مدینه لازم و ضروری دانست (طبری، «جریر»، تاریخ الطبری، ج2، ص144؛ طبری «محب الدین»، ذخایر العقبی، ج1، ص 289). هم‌چنین پس از فتح مکه و خاتمه جنگ هوازن و ثقیف در سال نهم هجری، مورخان اهل سنت آورده‌اند، در ماجرای مباهله پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم) با علمای مسیحی نجران درباره حضرت مسیح علیه السلام که به امر پروردگار و نازل شدن آیه مبارکه {فمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بعَدِ مَا جَاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَکُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَکُمْ وَأَنْفُسَنَا وأَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَةَ اللهِ عَلَی الْکَاذِبِینَ» (آ ل‌عمران/61) روی داد، قرار شد هر یک از طرفین با آوردن فرزندان و خویشاوندان خود، یک‌دیگر را مورد ملاعنه قرار داده و نفرین پروردگار را بر دروغ‌گویان بخواهند؛ در این واقعه، رسول خدا با اهل‌بیت خود؛ یعنی حضرت علی علیه السلام، فاطمه علیها السلام و کریم اهل‌البیت امام حسن مجتبی و امام حسین در محل حاضر شدند؛ علمای مسیحی با دیدن عظمت و هیبت الهی آن‌ها از مباهله منصرف و به دادن جزیه راضی شدند (یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ج2، ص82ـ83).

کثیری از مفسران شیعه و سنی در تفسیر آیه 61 آل‌عمران، «ابناءنا» را اشاره به حسن و

حسین‘، «نساءنا» را اشاره به فاطمه علیها السلام و «انفسنا» را اشاره به علی علیه السلام دانسته‌اند (شوکانی، فتح القدیر، ج1، ص399ـ 398؛ احمد بن حنبل، مسند، ج1، ص185؛ ابن کثیر، تفسیر ابن کثیر، ج1، ص379؛ سیوطی، الدرالمنثور، ج2، ص231): «أَنْفُسَنَا وَأَنْفُسکُمْ رَسُول الله صلی الله عَلَیهِ وَسلم وَعلی وَأَبْنَاءَنَا الْحسن وَالْحُسَین وَنِسَاءَنَا فَاطِمَة». گزارش این مفسران، خود تصدیقی بر حضور مؤثر و چشم‌گیر علی بن ابی‌‌طالب در کنار رسول گرامی اسلام در صحنه و اثر بخشیدن به نفرین بر دشمنان و آشکار شدن حق است که خود فضیلتی دیگر برای علی علیه السلام در تاریخ اسلام به‌شمار ‌می‌رود.

از حوادت مهم سال‌های پایانی عمر پیامبر اسلام که در آخرین مراسم حج ایشان معروف به حجة الوداع در سال دهم هجری اتفاق افتاد ‌این‌که نبی مکرم اسلام در راه بازگشت به مدینه و در محل غدیر از سوی جبرئیل، فرشته وحی، مورد خطاب قرار گرفت که فرمود: {یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ... } (مائده/67)؛ «ای رسول خدا! آن‌چه که از سوی پروردگارت بر تو نازل شده (به مردم) برسان، اگر چنین نکنی رسالت او را نرسانده‌ای «کامل انجام داده‌‌ای»». نقل شده که مالکی در کتاب فصول المهمّه خود گفته است آیه فوق در روز غدیرخم و درباره علی علیه السلام نازل شده است (رک: موسوی همدانی، ترجمه المیزان، ج6، ص21 و 84). هم‌چنین در آثار مختلفی که دانشمندان اهل تسنن، اعم از تفسیر و حدیث و تاریخ نوشته‌اند، روایات متعددی با مفهوم واحدی وجود دارد که بر نازل شدن آیه 67 سوره مائده درباره علی علیه السلام تصریح کرده است (آلوسی، روح المعانی، ج12، ص115): ابن مردویه عن ابن مسعود قال: کنا نقرأ علی عهد رسول الله صلّی الله علیه وسلّم {یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیکَ مِنْ رَبِّکَ} أن علیاً ولی المؤمنین وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وخبر الغدیر عمدة أدلتهم علی خلافة الأمیر کرم الله تعالی وجهه (همان، ج3، ص359)، ناظر إلی ذلک دون العموم المطلق أو خصوص خلافة علی کرم الله تعالی وجهه کما یقوله الشیعة (همان، ج12، ص115؛ العینی، عمدة القاری، ج18، ص206): ذکر الواحدی من

حَدِیث الْحسن بن مُحَمَّد قَالَ: حَدثنَا عَلی بن عَبَّاس عَن الْأَعْمَش وَأبی الحجاف عَن عَطِیة عَن أبی سعید، قَالَ: نزلت هَذِه الْآیة: {یا أَیُّهَا الرَّسُول بلِّغ مَا أنزل إِلَیک من رَبک} یوْم غَدِیر خم فِی عَلی بن أبی طَالب رَضِی الله تَعَالَی عَنهُ»؛ (شوکانی، فتح القدیر، ج2، ص69): {یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَیکَ مِنْ رَبِّکَ ـ إِنَّ عَلِیاً مَوْلَی الْمُؤْمِنِینَ ـ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ یعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ}.

پس از نزول فرمان الهی و به‌دستور پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم) تمامی حاجیان گرد آمدند و حضرت بر فراز منبری از جهاز شتران رفت و پس از حمد و ثنای پروردگار و توصیه و پند و اندرز، از فرا رسیدن اجل خود سخن گفت و به مسئله خلافت و جانشینی پس از خود پرداخت سپس دو بازوی علی علیه السلام را بلند کرد و فرمود: «من کنت مولا فهذا علی مولاه» هر کس را که من مولا و ولیّ او بوده‌ام، علی مولا و ولیّ او است. این حدیث معروف به «حدیث غدیر» علاوه بر منابع شیعه در برخی از آثار معتبر اهل سنت نیز ذکر شده است (حاکم، مستدرک علی الصحیحین، ج3، ص126؛ طبرسی، اعلام الوری، ج1، ص60؛ کلینی، اصول کافی، ج2، ص43). پس از اتمام ماجرای جانشینی، این آیه خطاب به پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم) نازل شد: {الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی‏ وَ رَضیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دیناً} (مائده/3)؛ «در چنین روزی دین شما را کامل و نعمتم را بر شما تمام کردم و خشنودم که اسلام برای شما آیین زندگی است». رسول خدا نیز فرمود: «سپاس خدای را بر کمال دین و تمام نعمت و رضای پروردگار به رسالت من و ولایت علی پس از من» (طبرسی، مجمع‌البیان، ج3، ص274): «قال رسول الله: الله أکبر علی إکمال الدین، وإتمام النعمة، ورضا الرب برسالتی، وولایة علی بن أبی طالب من بعدی، وقال: من کنت مولاه فعلی مولاه، اللهم وال من والاه، وعاد من عاده، وانصر من نصره، واخذل من خذله»؛ (مفید، الارشاد، ج1، ص177؛ کلینی، کافی، ج1، ص284؛ موسوی همدانی، ترجمه المیزان، ج5، ص311 -312 )

آیات متعددی از قرآن کریم در شأن و منزلت علی علیه السلام نازل شده که در پیش به برخی از آن‌ها اشاره شد و به بعضی دیگر نیز در این قسمت پرداخته ‌می‌شود. از جمله، آیات مبارکه

{إِنَّ الَّذینَ أَجْرَمُوا کانُوا مِنَ الَّذینَ آمَنُوا یَضْحَکُونَ وَ إِذا مَرُّوا بِهِمْ یَتَغامَزُون‏} (مطففین/30ـ29)؛ «بدکاران «در دنیا» پیوسته به مؤمنان می‌‌خندند و هنگامی که از کنار آن‌ها ‌می‌گذشتند، با اشاره چشم و ابرو، آنان را به مسخره ‌می‌گرفتند». در این باره تعدادی از مفسران اهل سنت، در تفسیر آیه فوق نوشته‌اند: روزی علی علیه السلام و تعدادی از مؤمنان، از کنار جمعی از کفار مکه عبور می‌کردند و آن‌ها به حضرت و همراهانش ناسزا ‌می‌گفتند و آنان را استهزا کردند. این آیات به دفاع و جانب‌داری از علی علیه السلام و مؤمنان نازل شد و سرنوشت مسخره‌کنندگان را در قیامت روشن ساخت (مکارم شیرازی، تفسیر نمونه،‌‌‌ ج26، ص294ـ 295).

درباره آیه دوازده از سوره مبارکه حاقه که ‌می‌فرماید: {لِنَجْعَلَهَا لَکُمْ تَذْکِرَةً وَتَعِیهَا أُذُنٌ وَاعِیةٌ}؛ «تا آن را وسیله تذکری برای شما قرار دهیم و گوش‌های شنوا آن را «به‌عنوان عبرت و تذکر» نگهداری ‌می‌کنند.»، بیش از سی حدیث از علمای مذاهب اربعه وارد شده که هر یک از آن‌ها به‌نحوی آورده‌‌اند که این آیه در شأن علی علیه السلام نازل شده و بیانگر عظمت مقام ایشان در فراگیری اسرار پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم) و وراثت همه علوم رسول خداست. هم‌چنین روایت شده که رسول اکرم(صلی الله علیه و آله وسلم) هنگام نزول آیه فوق فرمود: «من ازپروردگار درخواست کردم گوش‌های علی را از گوش‌های شنوا و نگهدارنده حقایق قرار دهد». به دنبال سخن پیامبر گرامی اسلام، علی علیه السلام فرمود: «من هیچ سخنی بعد از آن، از رسول الله نشنیدم که آن را فراموش کنم، بلکه همیشه آن را به‌خاطر داشتم» (السمعانی، تفسیرالسمعانی، ج6، ص36): «قَالَ عَلی: فَمَا سَمِعت بعد ذَلِک شَیئاً فَنسیته»؛ (قرطبی، الجامع لاحکام القرآن،‌‌‌ ج18، ص264؛ آلوسی، روح‌المعانی، ج29، ص43؛ رازی، روض الجنان، ج30، ص107).

از دیگر فضایل و مناقب حضرت علی علیه السلام در میان سایر صحابه آن بود که پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم) با او جلسات خصوصی و خلوت‌هایی را داشته که هیچ‌کس بر آن‌چه میان آن‌دو می‌گذشت آگاه نبودند. علی علیه السلام درباره معانی قرآن و گفتار رسول خدا، فراوان از ایشان سؤال می‌‌کرد و هر زمان که او پرسش نمی‌‌کرد، پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم) خود آموزش و تعلیم دادن به او را آغاز ‌می‌نمود و

این برنامه برای هیچ‌یک از اصحاب بدین شکل به‌دست نیامده و علی علیه السلام به‌واسطه هوش سرشار و پاک‌سرشتی و روشن‌ضمیری، بستری آماده و پسندیده برای این تربیت بود، از این‌رو او را صاحب فضل امت و حکیم عرب می‌‌نامیدند (ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه،‌‌‌ ج5،‌‌‌ ص147). و علمای مذاهب، مستند اعلمیت علی را در منابع معتبر خود بدون هیچ ابهامی به قلم جاری ساخته از جمله قندوزی که از علمای حنفی می‌باشد، آورده است‌: رسول خدا(صلی الله علیه و آله وسلم) فرمود: علی پیشتازترین در مسلمان شدن و پر بهره‌ترین در علم و خالص‌ترین در دین و برترین در یقین ... پس از من است ضمناً مشابه همین مطلب را سیوطی در کتاب خود نیز آورده است (قندوزی، ینابیع المودة، ج2، ص220)؛ «قال رسول الله: الحسن و الحسین، أبوهما علی، هو أوّل من آمن بی، و حامل لوائی یوم القیامة، و أمّهما فاطمة سیدة نساء أهل الجنّة» (سیوطی، الدر المنثور، ج1، ص173).

پس از رحلت پیامبر اسلام در سال یازدهم هجری، حضرت علی علیه السلام در بسیاری از امور علمی و قضایی، مرجع افراد متعددی از طبقات مختلف جامعه و نیز خلفای پیش از خود بود و از یاری و مساعدت آنان مضایقه نمی‌‌کرد. چنان‌که در آثار و متون معتبر شیعه و سنی مبین این حقیقت هستند که هرگاه مشکل علمی و قضایی برای هر یک از خلفا در دوران خلافتشان رخ می‌‌نمود، به آن حضرت مراجعه می‌‌کردند. درباره خلیفه دوم گزارش شده که وی بارها به دانش و فضل بیکران علی علیه السلام اذعان نموده و در بسیاری از موارد ‌می‌گفت: «لَولاعَلِی لَهَلَکَ عُمَرُ»؛ «اگر علی نبود، عمر هلاک ‌می‌شد» (ابن قتیبه، تأویل مختلف الحدیث،‌‌‌ ج1،‌‌‌ ص152؛ باقلانی، تمهید الأوایل، ص476؛ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج12، ص179).

نتیجه

شخصیّت مورد بحث ما انسان عظیم القدری است که همیشه مظلوم بوده، لذا گزافه نیست که در مقام انصاف او را مظلوم‏ترین مظلومان تاریخ بدانیم، زیرا همیشه از دید

بشریّت و شناخت انسان‏ها یا در پس پرده‏ اوهام بوده، یا اسیر بیدادگری‏‌های ناجوان‌مردان ددمنش، یا گرفتار جهل کوتاه‏‌فکرانی که در پنداشت غلط خود پرواز به‏ اوج فضیلت او را در مخیّله‏ خود ‌می‌‏پرورانده‏‌‌اند، اگر گوشه و کنار جهان، آگاهانی چند از انسان‏‌های ممتاز هم قطره‏‌‌ای از اقیانوس بیکران معارفش نوشیده و دل و جان خویش را به ‏عطر جان‌بخش نسیم کویش جلا بخشیده‏‌‌اند، از ترس دشمنان لب فرو بستند و خاموش رهسپار ابدیت شدند. اما به رغم تمامی تلاش‌های مخالفان و معاندان علی علیه السلام در طول تاریخ اسلام برای کاستن از مقام و منزلت وی با تأویلات نادرست، ابهام‌آفرینی در طریق شناخت شخصیت جامع آن حضرت و به‌گمان خود، خاموش کردن این نور پرفروغ، باید او را مصداق روشن این آیه شریفه دانست که فرماید: {یُریدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَاللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَوْ کَرِهَ الْکافِرُونَ} (صف/8)؛ «آن‌ها می‌خواهند نور خدا را با دهان‌های خود خاموش سازند، ولی خدا نور خود را کامل می‌کند، هرچند کافران خوش نداشته باشند». بدون شک، حقیقت هرگز برای همیشه در پس پرده حجاب باقی نخواهد ماند. همان‌گونه که با بررسی‌های انجام شده در منابع و مآخذ به‌دست می‌‌آید، همواره انسان‌‌های آزاده وآزاداندیش در گذشتگان و حال با وجود مذاهب و عقاید مختلف درباره علی علیه السلام اظهار نظر کرده و به فضایل و مراتب وی اعتراف نموده‌‌اند؛ البته عدم اعتراف آن‌ها چیزی از بزرگی علی علیه السلام نخواهد کاست، لیکن با بیان شمه‌‌ای از فضایلش، در واقع عظمت و بزرگی را برای خود کسب نموده و شایستگی خود را به رخ جهانیان کشیده‌‌اند تا شاید وجدان‌‌های بیدار را متوجه حقیقتی نمایند که دوست در جلوت و دشمن در خلوت خود بدان معترف‌اند؛ زیرا آنان به علت انصاف و بهره‌گرفتن از عقل و وجدان و بضاعت اندیشه خود، توانسته‌اند این روح بیکران که جلوه‌‌ای از عظمت باری تعالی است را بشناسند و به این شعاع آسمانی با دیده اعجاب و حقیقت‌شناسی بنگرند و حقایق وجودیش را جست‌وجو نمایند، لذا این حقیقت روز به روز برای خردمندان و اندیشمندان عالم هستی، اعم از عالمان و اندیشمندان شیعه، اهل سنت،

مسیحیت و سایر مذاهب پرفروغ‌تر خواهد شد، تا آن‌جا که همگان؛ دوست یا دشمن به فضایل و مراتب وجودی و علمی حضرتش اذعان نمایند.

منابع

قرآن کریم، ترجمه دکتر محمدعلی رضایی اصفهانی و گروهی از اساتید جامعة المصطفی، قم: انتشارات المصطفی، 1388ش.

شریف رضی، نهج البلاغه، ترجمه و شرح، سیدعلینقی فیض الاسلام، [بی‌نا] ، تهران، 1351ش.

مؤسسة الکتب الثقافیة، لبنان، 1407ق.

سایت‌ها:

بررسی ابعاد شخصیتی امام علی (علیه‌السلام) از زبان فقهای فریقین

اشاره

علی اکبر فراهی بخشایش⁽¹⁾

چکیده

شخصیت امام علی (علیه السلام) به‌عنوان خلیفه چهارم مذاهب اهل‌سنت و امام اول شیعیان، مورد توجه تمامی علمای فریقین قرار گرفته است و هرکدام از ایشان تلاش کرده‌اند علم خود را منتسب به امیرالمؤمنین کنند. فقهای نامدار شیعه و اهل‌سنت نیز در این میان به ذکر مطالبی درباره امام علی (علیه السلام) پرداخته‌اند و در این میان با تلاش خود توانسته‌اند قطره‌ای از دریای فضائل ناشناخته این امام همام را به جهانیان بشناسانند. در این تحقیق با استفاده از روش توصیفی و با منابع کتابخانه‌ای برخی از ابعاد شخصیتی امیرالمؤمنین امام علی (علیه السلام) مورد توجه قرار گرفته است. از نتایج تحقیق می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: فقهای شیعه و اهل‌سنت امام علی (علیه السلام) را به‌عنوان اولین مسلمان تاریخ، حجت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) بر امت، تنها کسی که ندای «سلونی» بر زبان راند، داناتر و اعلم‌ترین مسلمانان، دارای فضایل بی‌انتها، محوریت حق بودن، دریایی بی‌ساحل، انحصار فهم کتاب خدا (قرآن) به علم امام علی (علیه السلام)، صاحب نشانه‌های آشکار و نورهای درخشان، گرامی‌ترین آفریدگان و باعظمت‌ترین انسان‌ها، او به‌حق عبدالله بود و پرورش‌یافته عبدالله اعظم بود و تا زمانی که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) حیات داشت، ادبش اقتضای، اظهار علم نمی‌کرد و همچون ماهی، تحت‌الشعاع آفتاب بود.

کلیدواژه‌ها: امام علی (علیه السلام)، فقها، شیعه، اهل‌سنت، ابعاد شخصیتی.

مقدمه

شناختن انسان‌های بزرگ در بسیاری از موارد راحت و آسان است. چون با توجه به

تلاش‌هایی که آن‌ها در طول زندگی خود انجام داده‌اند و با توجه به شخصیتی که در جامعه از خود بروز داده‌اند، شناخت آنان میسر است؛ اما برخی از افراد در طول تاریخ پا به عرصه وجود نهاده‌اند که نه‌تنها قابل شناخت نیستند، بلکه درباره آگاهی به عظمت این گروه هراندازه که پیش می‌رویم، به حیرت و سرگردانی ما افزوده می‌شود. ائمه معصومین (علیهم السلام) از نمونه‌های بارز این گروه­اند؛ بااینکه در ظاهر انسان‌هایی عادی بوده‌اند، اما چون جانشینان خداوند روی زمین هستند، از شخصیتی فوق بشری برخوردار هستند. شناخت چنین افرادی بسیار سخت و در مواردی ناممکن است. چنانچه پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) خطاب به علی (علیه السلام) فرمود: «یَا عَلِیُّ مَا عَرَفَ اللَّهَ حَقَّ مَعْرِفَتِهِ غَیْرِی وَ غَیْرُکَ وَ مَا عَرَفَکَ حَقَّ مَعْرِفَتِکَ غَیْرُ اللَّهِ وَ غَیْرِی (ابن شهرآشوب، مناقب آل ‌ابی‌طالب، ج 3، ص 167)؛ ای علی! خداوند متعال را نشناخت به حقیقت شناختش جز من و تو و تو را نشناخت آن‌گونه که حق شناخت توست، جز خدا و من.» همچنین امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) نیز درباره عظمت وجودی خود چنین فرموده است: «یَنْحَدِرُ عَنِّی السَّیْلُ وَ لَا یَرْقَی إِلَیَّ الطَّیْرُ» (سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه/3)؛ همواره سیل‌های خروشان و چشمه‌های علم و فضیلت از دامنه کوهسار وجودم جاری است و مرغ دورپرواز اندیشه به قلّه وجود من نمی‌رسد. این تعبیر امام بیانگر این نکته لطیف و ظریف است که وجود امام، مانند کوه عظیمی است که دارای قلّه بسیار مرتفعی است که هیچ پرنده دورپروازی، نمی‌تواند به آن راه یابد.

یکی از راه‌های حرکت در مسیر شناخت امام اول شیعیان حضرت علی (علیه السلام)، نگرشی است که در طول تاریخ در میان بزرگان و دانشمندان اسلامی نسبت به امام نخست شیعیان صورت یافته است. اندیشمندان جامعه اسلامی در بسیاری از سخنرانی‌ها و کتاب‌های خود درباره شخصیت امام علی (علیه السلام) به مطالبی اشاره کرده‌اند که حاکی از توجه آنها به شخصیت آن امام همام است.

با توجه به کلماتی که اندیشمندان اسلامی درباره عظمت حضرت علی (علیه السلام) بیان

کرده‌اند، می‌توانیم به گوشه­ای از فضائل گسترده امام علی (علیه السلام) راه یابیم. عظمتی که در قرون متمادی سینه‌به‌سینه در میان عامه و خاصه انتقال یافته و اکنون بخشی از این کلمات در اختیار ماست.

در بسیاری از بخش‌های این مقاله با آوردن سخنان اندیشمندان اسلامی درباره حضرت علی (علیه السلام)، تلاش شده است بخشی از گفتار علمای اسلام از شیعه و اهل‌سنت جمع‌آوری شود. در این نوشتار مختصر کوشیده شده است که به‌سوی این اقیانوس بی‌کران راه یابیم.

دیدگاه­ها و نظراتی که بسیاری از گذشتگان و معاصران از مذاهب مختلف درباره امام علی (علیه السلام) اظهار داشته‌اند، مایه عظمت و سرافرازی برای صاحبان این دیدگاه­ها است، که توانسته‌اند هر یک در حد توان خود، این روح بی‌کران را بشناسند و این فروغ پایدار را با چشم بصیرت خویش بنگرند و به این شعاع آسمانی با دیده اعجاب و حقیقت‌شناسی خیره شوند و با نورافکن عقل و احساسات، مردی نورانی را در خلال تاریخی تاریک و پر حوادث جستجو کنند.

تاریک اندیشان در تاریخ به وسایل گوناگون دست می‌زنند تا شاید بتوانند از گسترش این فروغ تابان بکاهند و در برابر آن، ابرهای تیره و پوشاننده‌ای به وجود آورند، مسیر به‌دوراز اخلاق و نادرستی که هم‌اکنون نیز با تلاش بسیار توسط دشمنان حقیقت به آن ادامه داده می­شود. اما تلألؤ شگفت‌آور حقیقت به پهن شدن و نفوذ خود ادامه داد و اندیشه‌های بلند انسان‌های آزاد و روشنفکر را به خود جلب کرد تا در ظلمات تاریخ، سرچشمه حیات فضایل و بخشنده بقای انسانیت را بیابند. بر این اساس، دوستداران و ارادتمندان آن حضرت، به اشکال مختلف ارادت خویش را نسبت به حضرت علی (علیه السلام) اظهار داشته‌ و توانستند بخشی از فضایل آن امام همام را دریافت و بیان کنند تا از منظری دیگر بر آن حضرت بنگریم و آن بزرگوار را از زبان دیگران مورد بررسی قرار دهیم.

پیشینه

درزمینه موضوع این تحقیق کتاب یا مقاله و پایان‌نامه مجزایی به نگارش درنیامده است. فقط به برخی از دیدگاه‌های فقهای شیعه و اهل‌سنت در برخی از کتاب‌ها اشاره شده است. مانند کتاب امام علی از نگاه اندیشمندان غیر شیعه، نوشته اکبر اسدعلیزاده، قم، موسسه امام صادق، چاپ اول، 1381؛ امام علی (علیه السلام) در نگاه مشاهیر اسلام و مسیحیت، گودرز نجفی، تهران، نشر عابد، 84. در این کتاب‌ها مؤلف به ذکر برخی از نظرات فقهای شیعه و اهل‌سنت در مورد امام علی (علیه السلام) پرداخته است.

خصوصیات برتر امام علی (علیه السلام) از زبان فقیهان برجسته

اشاره

علم فقه از علومی است که قدمت و پیشینه آن به زمان ظهور اسلام و نزول وحی و فرمایشات پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و حضرات معصومین (علیهم السلام) بازگشت دارد. بسیاری از فقیهان از قرون اولیه اسلام تا امروز تلاش کرده‌اند، با فهم و شناخت دین و احکام فقهی، وظیفه و تکلیف عملی مؤمنان را بیان دارند تا مسیر عبودیت و بندگی را برای مردم هموار کنند.

در این میان برخی از فقیهان شیعه و اهل‌سنت با شناخت حضرت علی (علیه السلام) به مطالب مهمی از فضائل و مناقب آن حضرت اشاره کرده اند.

امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) ازجمله شخصیت‌های بزرگوار سده اول است، که به‌جرئت می‌توان گفت بعد از وجود مقدس رسول اکرم (صلی الله علیه و آله)، اولین شخصی است که سخنان و روایات او علم فقه را تشکیل داد؛ چنانچه برخی از دانشمندان به آن اشاره‌کرده‌اند (ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج 1، ص 16).

الف. امام علی (علیه السلام) از زبان فقیهان اهل‌سنت

عظمت علمی امام علی (علیه السلام) در گونه‌های مختلف علم، نشان دهنده دانش گسترده او و اطلاع و آگاهی حضرت درباره علوم مختلف است. ازجمله علومی که امام علی (علیه السلام) را می‌توان مؤسس آن نامید، علم فقه است. علمی که از فرمایشات و نظرات او ایجاد شد.

از میان مذاهب اربعه، به‌خصوص باید به مذهب حنفی اشاره کرد که در شجره‌ای نمادین، فقه خود را برگرفته از دو صحابی، یعنی امام علی (علیه السلام) و ابن‌مسعود می‌دانسته و بدان فخر می‌کرده است (مقدسی، احسن التقاسیم، ص 113)، ابومحمد ابن عبدک حنفی (347ق) در اثبات این ‌فخر برای حنفیان کتابی با عنوان «الاقتداء بعلی و عبدالله» نوشته است.

گفتنی است گاه تفاخر مشابهی در خصوص انتساب مذهب به امام علی (علیه السلام) به نحوی ضعیف‌تر نزد شافعیان نیز دیده‌ می‌شود. در منابع شافعی در قالب یک رؤیا از ابوالحسن دینوری وقتی وی از پیامبر (صلی الله علیه و آله) پرسش می‌کند که از کدام مذهب پیروی کند، پیامبر (صلی الله علیه و آله) روی به امام علی (علیه السلام) کرده، از وی می‌خواهد که دست پرسشگر را بگیرد و او را نزد شافعی برد تا به مذهب او عمل کند (نووی، تهذیب الاسماء و اللغات، 1ج،ص 84).

نزد مالکیان و حنبلیان چنین انتسابی شناخته نیست، اما در منابع آنان نیز توجه به اقوال و افعال آن حضرت در سطح قابل توجهی دیده می‌شود (مالک بن انس، الموطأ، 1ج، ص26، 40؛ ابن‌مفلح، المبدع، ج 1، ص209، 269).

در منابع شیعی یا نزدیک به شیعه گاه بر این نکته اصرار شده است که تمامی ائمۀ مذاهب، نسب علمی خود را به حضرت می‌رسانند، به‌طوری‌که آن حضرت را به‌عنوان حلقۀ اتصالی در شجرۀ تعلیمی همۀ مذاهب شیعه و اهل‌سنت قرار داده‌اند (ابن ‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب،ج 2، ص44؛ ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج1، ص18).

در ادامه گفتار پیش مهم‌ترین فقهای اهل‌سنت که از قرون آغازین اسلام تا قرن حاضر، درباره شخصیت امام علی (علیه السلام) سخن گفته­اند، را بازنشر داده و دیدگاه آنان مطرح می­شود.

یک. انس بن مالک

ابوثمامه انس بن مالک انصاری، صحابی رسول خدا و از فقهای به نام صدر اسلام، در

مورد ایمان آوردن امام علی (علیه السلام) می­گوید: «روز دوشنبه، نبوت به پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرو فرستاده شد و علی (علیه السلام) روز سه‌شنبه اسلام آورد و بین اسلام آوردن او جز یک‌شب فاصله نبود.» (ابن عساکر، تاریخ دمشق، ج 42، ص 28).

همچنین از انس بن مالک نقل‌شده است که گفت: «روزی در محضر رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) بودم. وقتی پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)، علی (علیه السلام) را دید که می­آید، فرمود: این شخص که می­آید، روز قیامت حجت من بر امت است.» (جوینی، فرائد السمطین، ج 1، ص 145).

دو. سعید بن مسیب

سعید بن مسیب از فقهای به نام مدینه و از شاگردان حضرت علی (علیه السلام) می‌گوید: «به‌غیراز علی بن ابی­طالب، هیچ‌کس کلمه «سلونی» بر زبان نمی­تواند بیاورد.» (ابن عبدالبر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج 3، ص 206).

سه. ابن شبرمه

ابن شبرمه از فقهای اولیه شهر کوفه می‌گوید: «هیچ‌کس بر فراز منبر این سخن بر زبان نراند که: از قرآن هر آنچه خواهید بپرسید جز علی بن ابیطالب.» (حسکانی، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، ج 1، ص 48).

چهار. عطاء بن رباح

ابو محمد عطا بن اسلم بن صفوان، فقیه بلندپایه یکی از قبایل قریش که از تابعین است. وی بااینکه محضر پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) را درک نکرده است، ولی احادیث فراوانی در فضایل امام علی (علیه السلام) نقل کرده است.

عبدالملک ابن ابی سلیمان می­گوید: از عطا بن ابی رباح پرسیدم: آیا در اصحاب پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) کسی داناتر از علی بن ابیطالب بود؟ عطا گفت: به خدا سوگند من کسی را داناتر و اعلم از او نمی­دانم (همان، ج 1، 37؛ قال عبدالملک ابن ابی سلیمان: قلت لعطا بن ابی رباح اکان فی اصحاب محمد (صلی الله علیه و آله) اعلم من علی بن ابیطالب؟ قال: لا والله ما اعلمه).

همچنین ابوالموید در مناقبش ذکر کرده است که شخصی از عطاءالله پرسید: «آیا در اصحاب محمد (صلی الله علیه و آله) کسی داناتر از علی (علیه السلام) بود؟ گفت: خیر، من یقین دارم که هیچ احدی داناتر از او نبود» (مقدس اردبیلی، حدیقةالشیعه، ص 454).

پنج. احمد بن حنبل

ابوعبدالله احمد بن حنبل، بنیان‌گذار مذهب فقهی حنبلی، در تعداد روایاتی که درباره فضائل امام علی (علیه السلام) واردشده است، می‌گوید: « آن‌قدر از فضایل که از علی بن ابیطالب (علیه السلام) به ما رسیده است، برای هیچ‌کدام از اصحاب نرسیده است.» (عسقلانی، فتح الباری، ج 7، ص 74؛ ما بلغنا عن احدٍ من الصحابة ما بلغنا عن علی بن ابیطالب (علیه السلام)).

احمد بن سعید رِباطی می­گوید: از احمد بن حنبل شنیدم که می­گفت: علی بن ابیطالب (علیه السلام)، همواره با حق بود و حق با او بود، هر جا که بود (همان، ص ۴۱۹؛ عن أحمد بن سعید الرباطی: سَمِعتُ أحمَدَ بنَ حَنبَلٍ یَقولُ: لَم یَزَل عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ مَعَ الحَقِّ وَالحَقُّ مَعَهُ حَیثُ کانَ(.

عبدالله بن احمد بن حنبل پسر رئیس مذهب حنابله گوید: روزی گروهی از اهل کوفه نزد پدرم آمده و در مورد خلافت ابوبکر، عمر و عثمان صحبت کردند و بعد سخن از خلافت حضرت علی (علیه السلام) به میان آمد. پدرم سرش را به‌طرف آنان گردانید و گفت: ای مردم! دربارۀ رابطۀ علی (علیه السلام) با خلافت و خلافت با علی، بسیار سخن گفتید. خلافت، علی (علیه السلام) را نیاراست؛ بلکه علی خلافت را آراست (ابن عساکر، تاریخ دمشق، ج ۴۲، ص ۴۴۶ ؛ عن عبد اللّه بن أحمد بن حنبل :کُنتُ بَینَ یَدَی أبی جالِسا ذاتَ یَومٍ ، فَجاءَت طائِفَةٌ مِنَ الکَرخِیّینَ فَذَکَروا خِلافَةَ أبی بَکرٍ وخِلافَةَ عُمَرَ بنِ الخَطّابِ وخِلافَةَ عُثمانَ بنِ عَفّانَ فَأَکثَروا ، وذَکَروا خِلافَةَ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ وزادوا فَأَطالوا ، فَرَفَعَ أبی رَأسَهُ إلَیهِم فَقالَ : یا هؤُلاءِ قَد أکثَرتُم فی عَلِیٍّ وَالخِلافَةِ ، وَالخِلافَةِ وعَلِیٍّ ، إنَّ الخِلافَةَ لَم تُزَیِّن عَلِیّا بَل عَلِیٌّ زَیَّنَها).

عبدالله پسر احمد حنبل گوید: از پدرم درباره علی (علیه السلام) و معاویه پرسیدم. گفت: علی

(علیه السلام) دشمنان بسیاری داشت. دشمنانش بسیار کوشیدند چیزی علیه او پیدا کنند و نیافتند. پس به‌سوی مردی آمدند که با او جنگیده و درگیر شده بود و از روی مکر علیه علی (علیه السلام)، به ستایش بی‌جای او پرداختند (ابن حجر هیثمی، الصواعق المحرقه، ص ۱۲۷؛ سَأَلتُ أبی عنَ عَلِیٍّ ومُعاوِیَةَ فَقالَ: اِعلَم أنَّ عَلِیّا کانَ کَثیرَ الأَعداءِ، فَفَتَّشَ لَهُ أعداؤُهُ شَیئا فَلَم یَجِدوهُ، فَجاؤوا إلی رَجُلٍ قَد حارَبَهُ وقاتَلَهُ، فَأَطرَوهُ کَیدا مِنهُم لَهُ).

محمد بن منصور طوسی می­گوید: «از احمد بن حنبل شنیدم که می‌گفت: برای هیچ‌کدام از یاران پیامبر خدا، فضایلی که برای علی نقل‌شده، نقل نشده است.» (ابن عساکر، تاریخ دمشق، ج ۴۲، ص ۴۱۸؛ سَمِعتُ أحمَدَ بنَ حَنبَلٍ یَقولُ: ما جاءَ لِأَحَدٍ مِن أصحابِ رَسولِ اللّهِ صلی الله مِنَ الفَضائِلِ ما جاءَ لِعَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ رضی الله عنه).

وقتی احمد بن حنبل وارد کوفه شد، در آنجا مردی بود که اظهار تشیّع می‌کرد ... به احمد گفت: از تو درخواستی دارم. احمد گفت: درخواستت پذیرفته است. مرد گفت: دوست دارم پیش از آن‌که ازاینجا بروی، مذهب خود را به تو عرضه کنم. احمد گفت: بگو. آن شیخ گفت: من معتقدم که امیر مؤمنان ـ که درودهای خدا بر او باد ـ، پس از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)، بهترینِ مردم بود و می‌گویم که وی، بهترینِ آنان، برترین و داناترینِ آنان بود و پیشوای پس از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) است. راوی می‌گوید: سخن مرد، تمام نشده بود که احمد در پاسخ گفت: ای مرد! ایرادی به خاطر این اعتقاد نیست. چهار تن از یاران پیامبر خدا، یعنی جابر و ابوذر و مقداد و سلمان، پیش از تو بر این باور بودند. آن مرد، از حرف احمد چنان خوشحال شد که می‌خواست پرواز کند! (اربلی، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، ج ۱ ص ۱۶۰)

ابوعبدالله احمد بن حنبل درباره فضایل بی‌حدوحصر امام علی (علیه السلام) می‌گوید: « در فضائل هیچ‌کدام از اصحاب رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به میزانی که درباره علی (علیه السلام) حدیث به اسناد صحیح به دست رسیده، درباره شخص دیگری وارد نشده است.» (ابن حجر هیثمی،

الصواعق المحرقه، ص 72؛ شرف‌الدین، بی‌تا؛ لم یروا فی فضائل احد من الصحابة به بالاسانید الحسان ما روی فی فضائل علی بن ابیطالب (علیه السلام)).

شش. ابوحنیفه

نعمان بن ثابت، پیشوای مذهب حنفی مشهور به ابوحنیفه در مورد امام علی (علیه السلام) می‌گوید: «کسی با علی (علیه السلام) به قتال و جنگ برنخاست مگر آنکه علی (علیه السلام) از وی اولی به‌حق بود و اگر علی (علیه السلام) به مقابله با آن‌ها برنمی خواست، هیچ‌کس نمی‌دانست سیره بین مسلمین و تکلیف شرعی با این‌گونه گروه‌ها از چه قرار است.» (خوارزمی، مناقب ابی حنیفه، ج 2، ص 83؛ سراج، امام علی خورشید بی غروب، ص 269).

هفت. محمد بن ادریس شافعی

محمد بن ادریس شافعی، بنیان‌گذار و پیشوای مذهب فقهی شافعی بود. شافعی ارادت عجیبی به امام علی (علیه السلام) داشت. شافعی درباره عظمت علی (علیه السلام) می‌نویسد: «اگر مرتضی علی (علیه السلام) حقیقت حال و باطن امر خویش را ظاهر سازد، مردم کافر می‌شوند و زیرا همه به شبه خدایی نزد او به سجده می‌افتند. از فضل و منقبت وی همین بس که درباره او بعضی شک کرده‌اند که آیا از خداست یا از خلق.» (سراج، امام علی خورشید بی غروب، ص 270).

شافعی در جای دیگر می‌گوید: اگر علی (علیه السلام) معنویت و باطن خویش را آن‌چنان‌که بود، ظاهر می‌کرد، همه به او سجده می‌کردند.» (ابن صباغ مالکی، الفصول المهمة فی معرفة الائمة، ص 4).

همچنین از سروده‌های شافعی است:

عَلِیٌّ حُبُّهُ جُنُّة اِمَامُ النَّاسِ وَ الجَنَّة

وَصِیُّ المُصطَفَی حَقّاً قَسِیمُ النَّارِ وَ الجَنَّة

(شافعی، دیوان الامام شافعی المسمی الجوهر النفیس فی شعر الامام محمد بن ادریس، ص 32).

«دوستی علی سپر آتش دوزخ است؛ او امام انسان‌ها و پریان است؛ او در حقیقت جانشین مصطفی و تقسیم‌کننده بهشت و دوزخ است.»

روزی به شافعی گفتند، چه می‌گویی درباره علی (علیه السلام)؟ گفت: «چه بگویم درباره کسی که دوستانش به‌واسطه ترس و دشمنانش به علت حسد، فضائل او را پنهان داشتند، ولی بازهم آن‌قدر فضائل و مناقب او گسترش یافت که شرق و غرب عالم را فراگرفت.» (قمی، انوار البهیه، ص 54).

هشت. عبدالله شبراوی

شیخ عبدالله شبراوی از فقها و اصولیون مذهب شافعی می­گوید: پیامبر اسلام و علی (علیه السلام) از جهت نسب یکی هستند و هر دو هاشمی‌اند. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) کنیه علی را ابوالحسن و ابو تراب گذاشت و او محبوب‌ترین شخص نزد رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بود. او در دوران نوجوانی اسلام را پذیرفت و در تمام صحنه‌ها و جنگ‌ها همراه پیامبر بود غیر از جنگ تبوک که پیامبر او را جانشین خویش در مدینه تعیین کرد. تمام فضایل در او جمع است، مناقب و فضایل آن حضرت آن‌چنان زیاد است که بحث در آن مانند دریایی است که ساحل ندارد (اسدعلیزاده، امام علی از نگاه اندیشمندان غیر شیعه، ص 49).

نه. قندوزی

سلیمان بن ابراهیم قندوزی حنفی (متوفای ۱۲۹۴ ق) از عالمان اهل‌سنت حنفی مذهب در قرن سیزدهم هجری؛ مؤلف کتاب «ینابیع المودة» درباره زندگانی اهل‌بیت پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) است که فضایل آنان و ارزش مودت ایشان به‌خصوص حضرت علی (علیه السلام) نوشته است. او در کتاب خود می‌نویسد:

«من دربارۀ مردی که اهل ذمه (یهود یا نصاری) درحالی‌که پیامبری رسول خدا را قبول ندارد، ولی به امام علی (علیه السلام) احترام می‌گذارند چه بگویم، دربارۀ کسی که پادشاهان ترک و دیلم به شمشیری که در آن عکس امام علی (علیه السلام) بود تبرک می‌جستند و آن را وسیله پیروزی و

فتح خود می‌دانستند چه باید بگویم؟ دربارۀ مردی که پادشاهان فرنگ و پادشاهان روم صورت او را در محل عبادتگاه خود نقاشی کرده‌اند چه بگویم؟ دربارۀ کسی که عکس وی روی شمشیر عضد الدوله و فرزندش رکن‌الدوله و آلب ارسلان و فرزندش ملک شاه دیده می‌شد چه بگویم.» (قندوزی، ینابیع المودة، ص 187).

قندوزی در جای دیگر می‌گوید: «او -علی بن ابیطالب (علیه السلام)- امام مبین و دریای گنجینه‌ها و شمشیر برنده، نور درخشنده، رهبر نیکان، کشنده کار، قیم بهشت و جهنم، امام خوبان، صاحب مناصب و مناقب؛ مرتضی علی (علیه السلام) کسی است که پیامبر درباره او فرمود: یاد علی (علیه السلام) عبادت است.» (اسدعلیزاده، امام علی از نگاه اندیشمندان غیر شیعه، ص 49).

ده. عبدالرئوف مناوی

شیخ عبدالرئوف مناوی از فقهای شافعی مذهب مصری، درباره ولایت و دوستی امام علی (علیه السلام) می‌نویسد:

همان‌گونه که خدا باب حطه را وسیله آمرزش بنی‌اسرائیل قرارداد که هر کس با حالت تواضع و سجود از آن داخل می‌شد، آمرزنده می‌شد؛ دوستی علی و تولای او را سبب غفران و دخول بهشت و نجات از آتش در این امت قرار داده است.» (مناوی، فیض القدیر، ج 3، ص 356؛ انه سبحانه تعالی کما جعل لبنی اسرائیل دخولهم الباب متواضعین خاشعین سبباً لغفرات جعل الله لهذه المة مودة علی و الاهتداء بهداه و سلوک سبیله تولیه سبباً لغفران دخول الجنان و نجاتهم من النیران).

مناوی در جای دیگر می­گوید: «همه می­دانند که فهم کتاب خدا (قرآن) منحصر به علم علی (علیه السلام) است.» (همان، ج 3، ص 356).

یازده. محمد بن طلحه شافعی

محمد بن طلحه شافعی از فقهای اهل‌سنت گوید: پیشوایی ابن عباس در تفسیر قرآن مشهور است او پیشتاز دانش تفسیر است... و روشن است که ابن عباس شاگرد علی و پیرو

او است و تفسیر را از او گرفته و از علی (علیه السلام) بهره‌ها برده است (الشافعی، مطالب السوول فی مناقب آل الرسول، ج 1، ص 135).

محمد بن طلحه شافعی عالم بزرگ اهل‌سنت درباره فصاحت و بلاغت امام المتقین می‌نویسد: فصاحت به وی منسوب است و بلاغت از وجود او سرچشمه می‌گیرد. بلاغت از کلام او مستفاد می‌شود و علم معانی و بیان غریزه‌ای است در وجود او... (همان، ص 137).

دوازده. ابن صبّاغ مالکی

اشاره

ابن صبّاغ مالکی، اندیشمند و فقیه مالکی مذهب درباره فضیلت و علم امام علی (علیه السلام) می‌گوید: «حکمت از گفتارش چیده می‌شد و دانش‌های آشکار و نهانی به قلبش بسته بود، همیشه از سینه‌اش دریاهای علوم، جوشان و امواجشان خروشان بود تا آنجا که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: «أَنَا مَدِینَةُ الْعِلْمِ وَ عَلِیٌّ بَابُهَا؛ من شهر علمم و علی (علیه السلام) باب (در) آن است.» (ابن صباغ مالکی، الفصول المهمة فی معرفة الائمة، ص 18).

ابن صباغ مالکی درباره فضیلت و چگونگی تولد امام علی (علیه السلام) می­گوید: « پیش از آن حضرت احدی در خانه کعبه ولادت نیافت، مگر خود او و این فضیلتی است که خدای تعالی به علی (علیه السلام) اختصاص داده تا مردم مرتبه بلند او را بشناسند و از او تجلیل و تکریم نمایند.» (همان، ص 14؛ و لم یولد فی البیت الحرام قبله احد سواه و هی فضیلۀ خصه الله تعالی بها اجلالا له و اعلاء لمرتبته و اظهارا لتکرمته).

ب. امام علی (علیه السلام) از زبان فقیهان شیعه

فقه امامیه یکی از دو مذهب فقهی عمده اسلامی است. این مذهب ازآن‌رو که پیروان آن از شیعیان دوازده‌امامی­اند به فقه شیعه و ازآن‌رو که بسیار به گفته‌های منسوب به جعفر صادق، امام ششم شیعیان، وابسته است به فقه جعفری نیز مشهور است (ابن ‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج 2، ص44؛ ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج1، ص18).

در میان مذاهب فقهی، انتساب مذهب شیعی اثنی عشری به امام علی (علیه السلام) آشکار است. فقها شیعه در سالیان متمادی با استناد به قول و فعل و سیره معصومین (علیهم السلام) در جهت پربار کردن این مذهب فقهی کوشش­های فراوانی کرده­اند. در این بخش به ذکر نظرات برخی از فقها شیعی درباره امام علی (علیه السلام) می­پردازیم.

یک. شیخ طوسی

محمد بن حسن طوسی، معروف به شیخ طوسی، شیخ‌الطایفه و شیخ، یکی از بزرگ­ترین علمای شیعه در قرون چهارم و پنجم هجری بود؛ که در فقه، حدیث، کلام و بسیاری از علوم اسلامی متخصص بود. کتاب­های شیخ از منابع اولیه شیعه به‌حساب می­آید. شیخ طوسی بعد از نقل اقوال مفسران درباره شان نزول آیه ولایت «إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُون» (مائده/55) می­نویسد: «همانا این آیه از روشن­ترین دلیل­ها بر امامت بلافصل امیرالمؤمنین (علیه السلام) بعد از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) است.» (طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ج3، ص599؛ و اعلم إن هذه الآیة من الأدلة الواضحة علی إمامة أمیر المؤمنین (علیه السلام) بعد النبی بلا فصل).

دو. علامه حلی

حسن بن یوسف بن مطهر حلی، مشهور به علامه حلی از فقها و متکلمان مشهور شیعه است که در قرن هشتم می­زیسته است. علامه حلی بیش از 120 عنوان کتاب در علوم مختلف اسلامی نگاشته است. وی همچنین درباره فضائل امام علی (علیه السلام) کتاب­های متعددی نگاشته است. علامه پس از نقل یکی از فضائل امام علی (علیه السلام) می­نویسد: «خداوند تبارک‌وتعالی به ابراهیم فرمود: اما اسماعیل، پس دعای تو را درباره او شنیدم و به او برکت بخشیدم و به­زودی پرثمرش گردانم و فرزندانش را زیاد کنم و از ذریه او دوازده فرزند شریف قرار دهم که زاده شوند و برای او حزبی بزرگ قرار دهم؛ علامه بعد از نقل این مطلب می­گوید: تردیدی نیست که علی (علیه السلام) یکی از این دوازده تن است و این فضیلتی است که

هیچ‌کس به آن دست نیافته است.» (حلی، کشف الیقین فی فضائل امیرالمؤمنین (علیه السلام)، ص 47).

سه. ابن میثم بحرانی

ابن میثم بحرانی از فقها و متکلمان به نام شیعه است که شرح مبسوطی بر نهج‌البلاغه دارد، او درباره امام علی (علیه السلام) می­نویسد: «پیشوای بزرگ ما امیرالمؤمنین صاحب نشانه‌های آشکار و نورهای درخشان، علی بن ابی‌طالب (علیه السلام)، در تمام آنچه از سخنانش به ما رسیده است و آنچه از کار‌ها و دستورالعمل‌ها که از آن بزرگوار صادرشده، مقصود و منظورش این است که آنچه شریعت ارزشمند از اغراض و اهداف در بردارد و آنچه قرآن از قوانین و قواعد داراست همه را توضیح و تشریح کند. به‌گونه‌ای که حتی یک جمله در غیر این منظور از آن حضرت یافت نشده است. چون سخنان آن حضرت این ویژگی را دارد، ناگزیر سخن او سخنی است که رنگ و نمودی از کلام خدا دارد. درعین‌حال دارای بوی خوش کلام پیغمبر «ص» است.» (بحرانی، شرح نهج‌البلاغه ابن میثم، ج 1، ص 33).

چهار. شیخ بهایی

شیخ بهاءالدین عاملی از فقهای به نام شیعه درباره شخصیت امام علی (علیه السلام) می‌گوید: «او جوانمردی بود که در مقام بزرگداشتش هر چه می‌خواهی بگو، جز آنچه عیسویان درباره مسیح گفتند. همو بود که پیامبر در روز غدیر به امر خداوند، او را به پیشوایی خلق برگزید و بدان تصریح کرد. او گرامی‌ترین آفریدگان و باعظمت‌ترین انسان‌ها بود. او در نسب و دودمان، پاکیزه‌ترین فرزندی بود که در دامن قریش پرورش یافت. او سر کشتی نوح و پرتو آتش کلیم و راز بساط سلیمان بود (امینی، الغدیر، ج 11، ص 248-249).

پنج. میرزا علی آقا شیرازی

حضرت آیت‌الله حاج میرزا علی­آقا شیرازی از فقهاء و عرفا و مدرسین نهج‌البلاغه بود، او بر این باور بود که جاذبه و بلندای کلام امام علی (علیه السلام) چون قرآن، دل آدمی را روشنی

بخشیده و اندیشه را جهت داده و روح را فرح می‌نماید. به عقیده وی نهج‌البلاغه پرتوی پرفروغ از قرآن و ترجمان آن است و تراوش روحی ملکوتی است که به‌حق عبدالله بود و اثری است مفید و سازنده برای بیدار نمودن خفتگان در بستر غفلت دارویی است برای شفای آنان که به بیماری‌های دل و امراض روان مبتلایند و مرهمی است برای افرادی که از دردهای فردی و اجتماعی در تب‌وتاب هستند و خلاصه سخنش این بود که نهج‌البلاغه در بین افراد طالب حق و مشتاق مصونیت و مغزهای نورانی، مشتری دارد و شایسته نیست چنین اثری محجوب و مهجور بماند بلکه باید جرعه‌هایی از آن را به کام تشنگان فروریخت (گلی زواره، ناصح صالح، ج1، ص 124).

شش. امام خمینی (ره)

در بیانات امام خمینی (ره) آمده است: «درباره شخصیت علی بن ابیطالب (علیه السلام)، از حقیقت ناشناخته او صحبت کنیم، یا با شناخت محجوب و مهجور خود؟ اصلاً علی (علیه السلام) یک بشر ملکی و دنیایی است که ملکیان از او سخن گویند یا یک موجود ملکوتی است که ملکوتیان او را اندازه‌گیری کنند؟ اهل عرفان درباره او جز با سطح عرفانی خود و فلاسفه و الهیون جز با علوم محدوده خود با چه ابزاری می‌خواهند به معرفی او بنشینند؟ تا چه حد او را شناخته‌اند تا ما مهجوران را آگاه کنند؟ دانشمندان و اهل فضیلت و عارفان و اهل فلسفه با همه فضایل و با همه دانش ارجمندشان آنچه از آن جلوه تام حق دریافت کرده‌اند، در حجاب وجود خود و در آینه محدود نفسانیت خویش است و مولا غیر از آن است. پس اولی آن است که از این وادی بگذریم و بگوییم علی بن ابیطالب (علیه السلام) فقط بنده خدا بود و این بزرگ‌ترین شاخصه اوست که می‌توان از آن یادکرد و پرورش‌یافته و تربیت‌شده پیامبر عظیم‌الشأن است و این از بزرگ‌ترین افتخارات اوست. کدام شخصیت می‌تواند ادعا کند که عبدالله است و از همه عبودیت‌ها بریده است، جز انبیای عظام و اولیای معظم که علی (علیه السلام) آن عبد وارسته از غیر و پیوسته به دوست که حجب نور و ظلمت را دریده و به معدن

عظمت رسیده است و در صف مقدم است؛ و کدام شخصیت است که می‌تواند ادعا کند از خردسالی تا آخر عمر رسول اکرم در دامن و پناه و تحت تربیت وحی و حامل آن بوده است، جز علی ابن ابیطالب (علیه السلام) که وحی و تربیت صاحب وحی در اعماق روح و جان او ریشه دوانده. پس او به‌حق عبدالله است و پرورش‌یافته عبدالله اعظم است.» (موسوی خمینی، صحیفه نور، ج 14، ص 224).

هفت. آیت­الله خامنه­ای

رهبر معظم انقلاب حضرت آیت­الله خامنه­ای درباره امام علی (علیه السلام) می­نویسد: «وجود امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) از جهات متعدد و در شرایط گوناگون، برای همه نسل­های بشر، یک درس جاودانه و فراموش‌نشدنی است؛ چه در عمل فردی و شخصی خود، چه در محراب عبادتش، چه در مناجاتش، چه در زهدش، چه در محو و غرق شدنش در یاد خدا، و چه در مبارزه‌اش با نفس و شیطان و انگیزه‌های نفسانی و مادی.» (خامنه­ای، انسان 250 ساله، ص71).

هشت. آیت‌الله وحید خراسانی

آیت‌الله وحید خراسانی درباره علم و حکمت امام علی (علیه السلام) می‌گوید: «از دایرة‌المعارف فضایل علمی و عملی او همین چند سطر بس، که تا زمانی که رسول خدا صلی‌الله علیه و اله حیات داشت، ادبش اقتضای، اظهار علم و عرفان نمی‌کرد و همچون ماهی تحت‌الشعاع آفتاب بود و بعد از آن حضرت هم در محاق اختناق از نورافشانی بازمانده بود و در مدت پنج سال - تقریباً - با ابتلای به فتنه جنگ‌های خانمان‌سوزی چون جنگ جمل، صفین و نهروان، فرصت اندکی که پیش آمد، اگر بر کرسی سخن نشست گفتارش به نقل ابن‌ابی‌الحدید معتزلی «دون کلام خالق و فوق کلام مخلوقین» بود و تنها برای معرفت خدا و تربیت نفس و نظام جامعه، مراجعه به خطبه اول نهج‌البلاغه و خطبه متقین و عهد مالک اشتر بی است، که نشان دهد چه اقیانوسی از حکمت علمی و عملی

است که این نمونه‌ها قطره‌هایی از آندریاست.» (وحید خراسانی، توضیح المسائل، ص 76 - 81).

نه. آیه الله صافی گلپایگانی

آیه الله صافی گلپایگانی درباره شخصیت امام علی (علیه السلام) می‌نویسد: «چهارده قرن است که علما و حکما از فضایل او گفته‌اند و تا علم، فضیلت، زهد، عدل و کمالات انسانی مورد ستایش است، آیندگان نیز او را ستایش خواهد کرد. باوجود قصاید و اشعار بی‌شمار و هزاران کتاب و مقاله که جهت شرح شخصیت این انسان اکمل و والا نوشته و همه داد سخن داده‌اند، باز همانند روزهای نخست برای گویندگان و اندیشمندان، مجال سخن باز است و بلکه زمینه آن بیش‌ازپیش مهیاست.» (صافی گلپایگانی، معارف دین، ج 1، ص 75 - 79).

آیت‌الله صافی درباره معارف عرفانی و توحیدی نهج‌البلاغه می­گوید: «سخنان علی (علیه السلام) در الهیات، نبوت، معاد عوالم غیب و ... لبریز از ایمان و باور است، گویی حقایق غیرقابل لمس را لمس کرده و با آن‌ها تماس و اتصال یافته است. آری خطبه‌های توحیدی امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب (علیه السلام) عالی‌ترین تجلی علم آن حضرت است و بهترین رشته علمی، ذوقی و عرفانی نهج‌البلاغه رشته خداشناسی است که در این کتاب به شکل بی‌نظیر و پخته و محکم مطرح‌شده است.» (صافی گلپایگانی، الهیات در نهج‌البلاغه، ص19).

ده. آیت‌الله جعفر سبحانی

آیت‌الله جعفر سبحانی می‌گوید: « امیر مؤمنان علی (علیه السلام) یکی از آن مردان است که مهر و عاطفه دادگران پارسا و افتادگان پاک‌دل را برانگیخت و متقابلاً شعله خشم و غضب حریصان و قانون‌شکنان را در سینه­هایشان برافروخت.» (سبحانی، فروغ ولایت، ص 121-122).

یازده. آیت‌الله سید حسن صدر

آیت‌الله سید حسن صدر درباره جامعیت معلومات امام علی (علیه السلام) می­نویسد: علی (علیه السلام) نخستین کسی بود که علوم قرآن را به چندین نوع تقسیم کرد و شصت نوع آن را دیکته فرمود و برای هر نوع مثال ویژه­ای ذکر کرد.» (صدر ، شیعه و پایه‌گذاری علوم اسلامی، ص12).

نتیجه

با بررسی شخصیت منحصربه‌فرد امام علی (علیه السلام) از دیدگاه فقهای فریقین به نتایج زیر دست یافتیم: امام علی (علیه السلام) اولین مسلمان تاریخ، حجت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) بر امت، تنها کسی که ندای «سلونی» بر زبان راند، داناتر و اعلم‌ترین مسلمانان، دارای فضایل بی‌انتها، محوریت حق بودن، دریایی بی‌ساحل، انحصار فهم کتاب خدا (قرآن) به علم امام علی (علیه السلام)، صاحب نشانه‌های آشکار و نورهای درخشان، گرامی‌ترین آفریدگان و باعظمت‌ترین انسان‌ها، او به‌حق عبدالله بود و پرورش یافته عبدالله اعظم بود و تا زمانی که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) حیات داشت، ادبش اقتضای، اظهار علم نمی‌کرد و همچون ماهی، تحت‌الشعاع آفتاب بود.

منابع

1377 ش، چاپ دوم.

بررسی ابعاد شخصیتی امام علی (علیه‌السلام) از زبان مفسران برجسته فریقین

اشاره

علی اکبر فراهی بخشایش⁽¹⁾

چکیده

نقش امام علی (علیه السلام) در دانش‌های گوناگون اسلامی بی‌بدیل بوده است، به‌گونه‌ای که بسیاری از دانشمندان اسلامی، اندیشه‌های علمی خود را وامدار امام علی (علیه السلام) دانسته‌اند. شخصیت امیرالمؤمنین به‌گونه‌ای که تأثیر کلام او در هر عملی به‌وضوح روشن است و نظرات او راهگشای علمای بعد از خود در علوم مختلف شده است. علم تفسیر نیز از مهمترین علوم اسلامی است که احادیث امام علی (علیه السلام) و شاگردانی که در این زمینه تربیت کرد، نقش بسیار مؤثری در میان مفسران مسلمان بعد از خود قرار داد. در این مقاله با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی به نقل و بررسی دیدگاه‌های مفسران مسلمان از شیعه و اهل‌سنت می‌پردازیم و کلمات ایشان را درباره ابعاد شخصیتی امیرالمؤمنین امام علی (علیه السلام) به تماشا می‌گذاریم. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که آثار به‌جامانده تفسیری از امام علی (علیه السلام)، بیش از سایر صحابه و خلفا است. امام علی (علیه السلام) از زبان ایشان دارای شخصیتی منحصربه‌فرد بوده و اوصافی مانند علم بی‌کران که علوم مفسران در مقابل او مانند قطره در مقابل دریاست، وی امام مفسران و سرآمد دانش تفسیر است.

کلیدواژه‌ها: امام علی (علیه السلام)، تفسیر، مفسران، فریقین، ابعاد شخصیتی.

مقدمه

شناختن انسان‌های بزرگ در بسیاری از موارد راحت و آسان است. چون با توجه به تلاش‌هایی که آن‌ها در طول زندگی خود انجام داده‌اند و با توجه به شخصیتی که در جامعه از خود بروز داده‌اند، شناخت آنان میسر است؛ اما برخی از افراد در طول تاریخ پا به عرصه

وجود نهاده‌اند که نه‌تنها قابل شناخت نیستند، بلکه درباره آگاهی به عظمت این گروه هراندازه که پیش می‌رویم، به حیرت و سرگردانی ما افزوده می‌شود. ائمه معصومین (علیهم السلام) از نمونه‌های بارز این گروه­اند؛ بااینکه در ظاهر انسان‌هایی عادی بوده‌اند، اما چون جانشینان خداوند روی زمین هستند، از شخصیتی فوق بشری برخوردار هستند. شناخت چنین افرادی بسیار سخت و در مواردی ناممکن است. چنانچه پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) خطاب به علی (علیه السلام) فرمود: «یَا عَلِیُّ مَا عَرَفَ اللَّهَ حَقَّ مَعْرِفَتِهِ غَیْرِی وَ غَیْرُکَ وَ مَا عَرَفَکَ حَقَّ مَعْرِفَتِکَ غَیْرُ اللَّهِ وَ غَیْرِی (ابن شهرآشوب، مناقب آل ‌ابی‌طالب، ج 3، ص 167)؛ ای علی! خداوند متعال را نشناخت به حقیقت شناختش جز من و تو و تو را نشناخت آن‌گونه که حق شناخت توست، جز خدا و من.» همچنین امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) نیز درباره عظمت وجودی خود چنین فرموده است: «یَنْحَدِرُ عَنِّی السَّیْلُ وَ لَا یَرْقَی إِلَیَّ الطَّیْرُ» (سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه/3)؛ همواره سیل‌های خروشان و چشمه‌های علم و فضیلت از دامنه کوهسار وجودم جاری است و مرغ دورپرواز اندیشه به قلّه وجود من نمی‌رسد. این تعبیر امام بیانگر این نکته لطیف و ظریف است که وجود امام، مانند کوه عظیمی است که دارای قلّه بسیار مرتفعی است که هیچ پرنده دورپروازی، نمی‌تواند به آن راه یابد.

یکی از راه‌های حرکت در مسیر شناخت امام اول شیعیان حضرت علی (علیه السلام)، نگرشی است که در طول تاریخ در میان بزرگان و دانشمندان اسلامی نسبت به امام نخست شیعیان صورت یافته است. اندیشمندان جامعه اسلامی در بسیاری از سخنرانی‌ها و کتاب‌های خود درباره شخصیت امام علی (علیه السلام) به مطالبی اشاره کرده‌اند که حاکی از توجه آنها به شخصیت آن امام همام است.

با توجه به کلماتی که اندیشمندان اسلامی درباره عظمت حضرت علی (علیه السلام) بیان کرده‌اند، می‌توانیم به گوشه­ای از فضائل گسترده امام علی (علیه السلام) راه یابیم. عظمتی که در قرون متمادی سینه‌به‌سینه در میان عامه و خاصه انتقال یافته و اکنون بخشی از این کلمات در

اختیار ماست.

در بسیاری از بخش‌های این مقاله با آوردن سخنان اندیشمندان اسلامی درباره حضرت علی (علیه السلام)، تلاش شده است بخشی از گفتار علمای اسلام از شیعه و اهل‌سنت جمع‌آوری شود. در این نوشتار مختصر کوشیده شده است که به‌سوی این اقیانوس بی‌کران راه یابیم.

دیدگاه­ها و نظراتی که بسیاری از گذشتگان و معاصران از مذاهب مختلف درباره امام علی (علیه السلام) اظهار داشته‌اند، مایه عظمت و سرافرازی برای صاحبان این دیدگاه­ها است، که توانسته‌اند هر یک در حد توان خود، این روح بی‌کران را بشناسند و این فروغ پایدار را با چشم بصیرت خویش بنگرند و به این شعاع آسمانی با دیده اعجاب و حقیقت‌شناسی خیره شوند و با نورافکن عقل و احساسات، مردی نورانی را در خلال تاریخی تاریک و پر حوادث جستجو کنند.

تاریک اندیشان در تاریخ به وسایل گوناگون دست می‌زنند تا شاید بتوانند از گسترش این فروغ تابان بکاهند و در برابر آن، ابرهای تیره و پوشاننده‌ای به وجود آورند، مسیر به‌دوراز اخلاق و نادرستی که هم‌اکنون نیز با تلاش بسیار توسط دشمنان حقیقت به آن ادامه داده می­شود؛ اما تلألؤ شگفت‌آور حقیقت به پهن شدن و نفوذ خود ادامه داد و اندیشه‌های بلند انسان‌های آزاد و روشنفکر را به خود جلب کرد تا در ظلمات تاریخ، سرچشمه حیات فضایل و بخشنده بقای انسانیت را بیابند. بر این اساس، دوستداران و ارادتمندان آن حضرت، به اشکال مختلف ارادت خویش را نسبت به حضرت علی (علیه السلام) اظهار داشته‌ و توانستند بخشی از فضایل آن امام همام را دریافت و بیان کنند تا از منظری دیگر بر آن حضرت بنگریم و آن بزرگوار را از زبان دیگران مورد بررسی قرار دهیم.

پیشینه

درزمینه دیدگاه مفسران درباره امام علی (علیه السلام) به منابع تفسیری شیعه و اهل‌سنت درباره آیاتی که در شأن امام علی (علیه السلام) نازل شده است، می‌توان مراجعه کرد؛ اما درباره نقش امام

علی (علیه السلام) در دانش تفسیر کتاب‌ها و مقالات متعددی نگاشته شده است، به‌عنوان نمونه به چندین مورد از آن اشاره می‌شود:

اهل‌بیت‌ پی‍ام‍ب‍ر، م‍ف‍س‍ران‌ آگاه‌ ب‍ه‌ تمام‌ ق‍رآن‌، ب‍اب‍ای‍ی‌، ع‍ل‍ی‌اک‍ب‍ر، م‍ع‍رف‍ت‌، ش‌۷۳، (دی‌ ۱۳۸۲): ص‌ ۲۰ - ۲۹.

تفسیر قرآن و روش آن در نگاه امام علی (علیه السلام)، فرشچیان، رضا، مجله: مصباح، آذر و دی 1382 - شماره 48 ‏(24 صفحه - از 69 تا 92).

گونه‌ها و روش‌های تفسیر امام علی (علیه السلام) در روایات تفسیری اهل‌سنت، خاکپور، حسین؛ عابدی، احمد، مجله: پژوهش‌نامه علوی » بهار و تابستان 1390، سال دوم - شماره 1، ‏(20 صفحه - از 21 تا 40).

جایگاه امام علی علیه‌السلام در تفسیر قرآن، نوری، اعظم، مجله: نامه جامعه، تیر 1393 - شماره 110 ‏(8 صفحه - از 14 تا 21).

امام علی (علیه السلام) و تفسیر قرآن کریم، مهدوی راد، محمدعلی، مجله: گلستان قرآن، اردیبهشت 1379 - شماره 5 ‏(20 صفحه - از 8 تا 27).

امام علی (علیه السلام)، سرآمد مفسران قرآن، محمدرضا باغبان‌زاده، رسالت ، ۳ شهریور ۱۳۸۶، ص ۶.

الف.نقش امام علی (علیه السلام) در دانش تفسیر

تفسیر قرآن از مشهورترین علوم میان مسلمانان است. علم تفسیر از علومی است که از زمان پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) شروع ‌شده و با توجه به روایاتی که از امام علی (علیه السلام) و یاران او به دست ما رسیده است، واضح است که گسترش آن‌هم به دست امام علی (علیه السلام) بوده است (مرادی، امام علی ع و قرآن،‏ ص 9-15). وقتی ما به کتاب‌های تفسیری مراجعه می‌کنیم، درستی این مطلب را درمی‌یابیم؛ زیرا اکثر روایات تفسیری از امام علی (علیه السلام) و ابن عباس هست؛ و او از شاگردان امام بوده و هر چه از تفسیر قرآن دارد، از امام علی (علیه السلام) دارد.

چنانچه خود ابن عباس نیز گفته است نسبت علم من و اصحاب رسول خدا در تفسیر قرآن با علم امام علی (علیه السلام)، مانند نسبت یک قطره به دریاهای پهناور است (مجلسی، بحارالانوار، ج 92، ص 105).

تفسیر پژوهان به این حقیقت معترف‌اند که آثار به‌جامانده تفسیری از امام علی (علیه السلام)، بیش از سایر صحابه و خلفا است (مرادی، امام علی ع و قرآن، ص 69). هرچند برخی تلاش کرده‌اند که دلیل آن را طولانی‌تر بودن دوره زندگی امام نسبت به بقیه، گسترش قلمرو دولت اسلامی در زمان آن حضرت و ورود غیر عرب‌ها به حوزه مسلمانی، معرفی کنند (زرقانی، مناهل العرفان فی علوم القرآن، ج 2، ص 17). به نظر می‌رسد که چنین قضاوتی، تحلیل واقعی و صحیح نیست؛ بلکه نظر غزالی را که علامه مجلسی در بحارالانوار آورده، با واقعیت منطبق‌تر است. غزالی، ضمن نقل این روایت که علی (علیه السلام) فرموده است: «پیامبر زبانش را در کام من گذاشت و در قلبم هزار درِ علم گشوده شد که هر دری را هزار در است. اگر برایم کرسی بگذارند و بر روی آن بنشینم، برای اهل تورات با تورات و برای نصارا با انجیل و برای اهل قرآن با قرآن داوری خواهم کرد.» (مجلسی، بحارالانوار، ج 92، ص 104).

علامه مجلسی در ذیل حدیث می‌نویسد: «رسیدن به چنین مقامی به مجرد علم ممکن نیست؛ بلکه انسان با قوّه علم لدنی می‌تواند به آن دست یابد.» (همان).

ب. امام علی (علیه السلام) از زبان مفسران اهل‌سنت

اشاره

بررسی ولایت امام علی (علیه السلام) در پرتو آیات شریفه با استناد به آرا و دیدگاه‏های علمای اهل سنّت در تفاسیر قرآنی اهل‌سنت مشهود نیست. اما اثبات این امر ممکن است که امام علی (علیه السلام) در تفاسیر مهم اهل سنّت با اذعان و اعتراف اکثر مفسّران و محدثان اهل سنّت، جایگاهی بس رفیع و منزلتی بی‏بدیل دارد و همراه و قرین قرآن‏ است، و این موضوع مورد قبول اکثر مفسران است. مقام والای امام علی (علیه السلام) به‌گونه‌ای در قرآن کریم و در جامعه

اسلامی توسط معروفی‌های عملی و مکرّر پیامبر گرامی اسلام، بارز و آشکار ترسیم گردیده که دانشمندان اهل سنّت نیز در آثار و کتب معتبر خویش به آن اذعان و اعتراف داشته‏اند. در اینجا به مواردی از این اعترافات اهل‌سنت اشاره می­کنیم.

1. عبدالله بن عباس

عبدالله بن عباس که ازجمله مفسّران بزرگ مسلمان – که مورد قبول شیعه و اهل‌سنت – محسوب می‌شود، علم خود و صحابه را در برابر علم علی (علیه السلام) چونان قطره‌ای از دریا می‌داند (همان، ج 92، ص 105)؛ و در مورد آن حضرت می‌گوید: «آیه‌ای در قرآن نیست، مگر آنکه علی، مصداق بارز آن است، خداوند یاران پیامبر را درجاهای بسیاری مورد سرزنش قرار داده است، ولی دربارۀ علی (علیه السلام) جز خیر و نیکی یاد نکرده است.» (مغنیه، امام علی در آینه عقل و قرآن، ص 125؛ جمعی از نویسندگان، علی (علیه السلام) از نگاه دیگران، ص 104).

ابن عباس که به «ترجمان القرآن» شهرت دارد، خود را شاگرد علی (علیه السلام) می‌داند و گفته است: «و ما اخذت من تفسیر القرآن فعن علی بن ابیطالب (علیه السلام)» هر چه از تفسیر دارم از علی (علیه السلام) است (قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج 1، ص 25؛ زرقانی، مناهل العرفان فی علوم القرآن، ج 2، ص 21).

ابن عباس می­گوید: «از کتاب خدا آن مقدار که در حق علی نازل‌شده در حق هیچ‌کس نازل نشده است.» (حسکانی، سیمای امام علی (علیه السلام) در قرآن، ص 26؛ ما نزل فی أحد من کتاب اللّه تعالی ما نزل فی علیّ).

ابن عباس در جای دیگر می­­گوید: « خداوند در قرآن آیه «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا» نازل نکرده، مگر اینکه علی (علیه السلام) امیر آن و شریف آن بود و خدا اصحاب محمد (صلی الله علیه و آله) را مورد عتاب قرار داده اما علی را جز با نیکی یاد نکرده است (همان، ص 31؛ خوارزمی، المناقب، ص 280؛ عن ابن عباس قال: ما أنزل اللّه فی القرآن آیة: (یا أیها الذین آمنوا) إلا کان علیّ

أمیرها و شریفها و لقد عاتب اللّه أصحاب محمد صلّی اللّه علیه و آله و سلم و لم یذکر علیا إلا بخیر).

ابن عباس درباره ایمان امام علی (علیه السلام) می­گوید: «علی نخستین کس از مردم بود که پس از خدیجه به رسول خدا ایمان آورد و لباس او را پوشید و در جای او خوابید و مشرکان با او همان رفتار می‏کردند که با پیامبر خدا رفتار می‏کردند و گمان می‏کردند که او همان پیامبر خداست.... مشرکان علی را می‏زدند و او از درد به خود می‏پیچید تا صبح شد پس سر خود را باز کرد آنان گفتند: رفیق تو را می‏زدیم و از درد به خود نمی‏پیچید و تو از درد به خود می‏پیچی، این را از تو سراغ نداشتیم.» (حسکانی، سیمای امام علی (علیه السلام) در قرآن، همان، ص 54؛ عن ابن عباس قال: و کان- یعنی علیا- أول من أسلم من الناس بعد خدیجة برسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلم و لبس ثوبه و نام مکانه فجعل المشرکون یرمونه کما کانوا یرمون رسول اللّه و هم یحسبون أنه نبی اللّه، فجاء أبو بکر و قال: یا نبی اللّه. فقال علی: إن نبی اللّه قد ذهب نحو بئر میمون؛ و کان المشرکون یرمون علیا و هو یتضور حتی أصبح فکشف عن رأسه فقالوا: کنا نرمی صاحبک و لا یتضور و أنت تتضور، استنکرنا ذلک منک).

از ابن عباس نقل شده است: علی، سوابقی داشت که اگر یکی از آن‌ها بین همه مردم پخش می‌شد، خیر و خوبی، تمامی آنان را فرامی‌گرفت (حسکانی، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، همان، ج 1، ص 29).

ابن عباس می‌گوید: پیشگامان در ایمان سه نفرند: «یوشع» پیشگام نسبت به موسی، حبیب نجار نسبت به عیسی و علی نسبت به پیامبر اکرم (همان، ج 2، ص 213).

مردی از ابن عباس پرسید: چه قدر فضایل علی بن ابیطالب (علیه السلام) زیاد است! من تصوّر می‏کنم که بالغ‌بر سه هزار باشد؟ ابن عباس در پاسخ آن مرد گفت: فضایل علی (علیه السلام) به سی هزار نزدیک‌تر است تا سه هزار، آنگاه ابن عباس گفت: اگر درختان قلم و دریاها مرکّب و

انس و جن نویسنده و شمارشگر باشند، نمی‏توانند فضایل امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) را بشمارند (ابن‌جوزی‌، شرح حال و فضایل خاندان نبوت، ص 20).

2. عکرمه

ابوعبدالله عکرمه، غلام ابن عباس از مفسران تابعین و مشاهیر دانشمندان علوم قرآن در قرن اول هجری است. وی از مـردم مغرب بود که تفسیر و علوم قرآن را از مولای خویش ابن عباس و حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) و به قول ابن حجر در تهذیب التهذیب (7/234) از حضرت امام حسن (علیه السلام) نیز فراگرفته است او درباره امام علی (علیه السلام) می‏گوید: «همانا برای علی (علیه السلام) فضیلتی است که اگر آن را بگویم، عظمت آن حرف به اطراف آسمان‌ها و زمین نفوذ می‏کند.» (متقی هندی، کنز العمال فی سنن الأقوال والأفعال، ص 94؛ قال عکرمة: إنی لأعلم أنّ لعلی منقبة لو حدّثت بها لنفذت أقطار السماوات و الأرض).

3. ابن عطیه اندلسی

قاضی ابو محمد عبدالحق اندلسی، مشهور به ابن عطیه، درباره سرآمد مفسّران می‌نویسد: « امّا در رأس مفسران و مورد تأیید در میان آنان، علی بن ابیطالب (علیه السلام) است.» (اندلسی، المحرر الوجیز، ج 1، ص 18؛ امّا صدر المفسّرین و المؤید فیهم فعلی بن ابی‌طالب).

بعدها این سخن را ثعالبی، (م 875 ق)، در تفسیرش جواهر الحسان (ثعالبی، جواهر الحسان، ج 1، ص 30). قُرطبی (م 671 ق) در الجامع لاحکام القرآن (قرطبی، ‏الجامع لاحکام القرآن، ج 1، ص 35). ابن کثیر قریشی (م 774 ق) در تفسیر القرآن العظیم (ابن کثیر ، تفسیر القرآن العظیم، ج 1، ص 8)؛ و نیز زرکشی در کتابش البرهان (زرکشی، البرهان فی علوم القرآن، ج2، ص 293) مورد تأیید قرار داده‌اند.

عامر شعبی، عایشه، عبدالله بن ابی عمر و عطاء بن ابی رباح، علی (علیه السلام) را آگاه‌ترین مردمان به کلام خدا می‌دانستند (حسکانی، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، ج 1، ص 47

-50).

در علم قرائت نیز عمر، عبدالله بن مسعود و عبدالرحمن سلمی، امام را سرآمد قاریان می‌شناخته‌اند (همان، ج 1، ص 34).

4. مجاهد بن جبیر

مجاهد بن جبیر القاری، ملقب به ابوالحجاج، از بزرگان تابعین و از مفسرین به نام است، که از صحابی مانند ابن عباس، جابر بن عبدالله انصاری، ابوسعید خدری و ابوهریره استماع حدیث کرده و بسیاری از علما و نویسندگان اهل‌سنت و شیعه از او حدیث نقل کرده‌اند. او از دوست داران و علاقه‌مندان اهل‌بیت عصمت و طهارت به‌ویژه علی بن ابیطالب (علیه السلام) است، درباره فضایل امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) می­گوید: خدا در قرآن آیه‏ای نازل نکرده مگر اینکه علی در رأس آن است (همان، ص 26؛ عن مجاهد قال: ما أنزل اللّه آیة فی القرآن إلا علیّ رأسها).

مجاهد که از مفسرین قدیمی اهل‌سنت هست، در فضیلت علی (علیه السلام) می‌گوید: «برای علی بن ابیطالب (علیه السلام) هفتاد فضیلت وجود دارد که هیچ‌یک از اصحاب پیامبر در آن‌ها سهمی ندارند اما حضرت علی (علیه السلام) در منقبت‌هایی که اصحاب پیامبر دارند شریک هست.» (همان، ص 24؛ جزری، أسنی المطالب فی مناقب سیدنا علی بن ابی‌طالب، ص 8؛ ان لعلی سبعین منقبة ما کانت لاحد من اصحاب النبی مثلها وما من شیء من مناقبهم الا وقد شرکهم فیها).

5. طبری

ابوجعفر محمد بن جریر طبری، مفسر، فقیه و محدث و یکی از بزرگ‌ترین مورخان جهان اسلام است. او درباره زندگانی امام علی (علیه السلام) می‌نویسد: «علی (علیه السلام) صبور بر رنج‌ها، سخی، مبارز، عالم و زاهد بود و هرگز به خدای تعالی شرک نیاورد. بت نپرستید، خمر نخورد و دروغ بر زبان وی نرفت و جز راست نگفت.» (بلعمی، تاریخ‌نامه طبری، ج 1، ص 676).

6. زمخشری

زمخشری ادیب و مفسر بزرگ اهل سنّت دربارۀ شخصیت امام علی (علیه السلام) می‌گوید: «من چه بگویم دربارۀ مردی که فضایل او را دشمنانش از راه کینه‌جویی و حسد انکار کردند و دوستانش از بیم جان، باز از این میان آن‌قدر فضیلت‌های وی انتشاریافته که شرق و غرب عالم را فراگرفته است.» (جمعی از دبیران، داستان غدیر، ص 284).

همچنین این اندیشمند اهل‌سنت ضمن نقل حدیث قدسی می­نویسد: «خداوند فرمود: هر کس علی را دوست بدارد، او را وارد بهشت می‌کنم، هرچند مرا نافرمانی کند و هر کس علی را دشمن بدارد، او را به آتش جهنم درآورم، ولو اینکه مرا اطاعت کرده باشد.» (سراج، امام علی (علیه السلام) خورشید بی‏غروب، ص 270؛ مَنْ اَحَبَّ عَلِیّاً أَدْخَلَهُ الْجَنَّةَ وَ إِنْ عَصَانِی وَ مَنْ أَبْغَضَ عَلِیّاً أُدْخِلُهُ النَّارَ وَ إِنْ أَطَاعَنِی).

7. فخر رازی

فخر رازی از مفسران بزرگ اهل‌سنت است، وی ضمن آنکه تفسیری سترگ بر قرآن کریم نوشته است، تألیفات دیگری نیز دارد. او در ذیل آیه بسم‌الله الرحمن الرحیم سورۀ حمد می­گوید: «ما نفهمیدیم که پیامبر خدا بسم‌الله الرحمن الرحیم را در نماز بلند می­خواند یا آهسته، ولی برای فهمیدن این مطلب به علی (علیه السلام) اقتداء می‌کنیم و به عمل او نگاه می‌کنیم چراکه رسول خدا دربارۀ علی ابن ابیطالب (علیه السلام) فرموده: هر جا علی هست حق هم همان‌جا هست و ما بررسی کردیم دیدیم که علی بن ابیطالب (علیه السلام) در نمازهایش بسم‌الله الرحمن الرحیم را بلند قرائت می‌کرده است.» (فخر رازی، مفاتیح الغیب، ج 1، ص 25).

فخر رازی با بررسی‌هایی که در سال‌های متعدد کرده، در عظمت و بزرگی مولای مؤمنان علی (علیه السلام) این‌گونه می‌نویسد: «من اتخذ علیاً اماماً لدینه فقد استمسک بالعروةالوثقی فی دینه و نفسه و من اقتدی فی دینه بعلی بن ابیطالب (علیه السلام) فقد اهتدی اللهم ادر الحق مع علی حیث دار؛ کسی که علی (علیه السلام) را به‌عنوان پیشوای دینی خود برگزیند، همانا

به ریسمان محکم تمسک جسته که خودش و دینش را حفظ می‌کند. و نیز آورده که هرکس در دینش به علی بن ابیطالب (علیه السلام) اقتدا کند هدایت می‌شود چنانکه رسول خدا فرمود: خداوندا! هر جا که علی هست حق را با او قرار بده (همان، ج 2، ص 205).

فخر رازی مفسر بزرگ اهل‌سنت در ذیل آیه شریفه 61 سوره آل‌عمران آورده است که: طبق این آیه علی از سایر اصحاب پیامبر افضل و برتر بوده است زیرا او عین نفس پیامبر تلقی شده و از طرفی پیامبر افضل مردم است، پس علی بعد از پیامبر افضل مردم است، حتی از بقیه پیامبران هم افضل است (همان، ج 8، ص 248).

8. جلال‌الدین سیوطی

جلال‌الدین سیوطی از بزرگ­ترین مفسران اهل‌سنت، درباره فضایل علی (علیه السلام) در مورد شأن نزول آیه شریفه «إِنَّا جَعَلْنا ما عَلَی الْأَرْضِ زِینَةً لَها» (کهف/7)؛ همانا ما آنچه را که بر روی زمین است، زینتی برای آن قرار دادیم. نظر عبدالله بن مسعود این است که: زیور زمین به مردان روی آن است و زینت مردان روی زمین، علی بن ابیطالب (علیه السلام) است (حسکانی، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، ج 1، ص 192).

سیوطی تعداد مفسرین مشهور قرآن را در جمع صحابیان ده نفر می‌داند، چهار نفر آن‌ها را خلفای چهارگانه نام‌برده که ابوبکر، عمر، عثمان و حضرت علی می‌باشند و ابی بن کعب، ابن عباس، عبدالله بن مسعود، زید بن ثابت، ابوموسی اشعری و عبدالله بن زبیر را نیز جزء این مفسرین محسوب کرده است ولی از میان چهارخلیفه نظر سیوطی این است که بیشترین روایات تفسیری از علی بن ابیطالب هست (سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، ج 4، ص 233).

سیوطی در جای دیگری می­نویسد: «علی رضی‌الله‌عنه یکی از ده‌نفری است که رسول خدا صلی‌الله علیه و اله و سلم به آن‌ها مژده بهشت داده است و او برادر و داماد رسول خدا صلی‌الله علیه و اله و سلم و همسر فاطمه (علیها سلام) سرور زنان عالم و یکی از

پیش‌قدمان اسلامی و یکی از مشهورترین افراد شجاع و از معروف‌ترین زهاد و رساترین سخنوران و یکی از کسانی است که قرآن را جمع و به پیامبر صلی‌الله علیه و اله و سلم عرضه کرد.» (همو، تاریخ الخلفاء، ص 197).

9. آلوسی

آلوسی مفسر بزرگ اهل‌سنت در تفسیر خود ذیل آیه شریفه «وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ؛(صافات:24) نگاه داریدشان که مسئول‌اند»، آورده است: در قیامت سؤال اصلی انسان از توحید است؛ اما یکی از مهم‌ترین آن سؤال‌ها، پرسش از ولایت علی (کرم الله وجهه) است (آلوسی، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم،‏ ج 23، ص 74).

شهاب‌الدین آلوسی در جای دیگر درباره تولد امام علی (علیه السلام) می­نویسد: تولد علی (علیه السلام) در کعبه در میان ملل جهان مشهور و معروف است و تاکنون کسی به این فضیلت دست نیافته است. آری چقدر شایسته است که پیشوای پیشوایان درجایی متولد شود که آنجا قبله مؤمنان است سپاس و ستایش از آن خداوندی است که هر چیزی را در جای شایسته خود قرار می‌دهد (همان، ج 23، ص 80).

صاحب تفسیر روح المعانی در کتاب خود می­نگارد: چه می‌توان گفت جز آنکه علی (علیه السلام) مولای مؤمنان و وصی رسول خدا است و فاطمه پاره تن احمد و فرزند اوست و حسن و حسین روح و ریحان و سید جوانان اهل بهشت هستند. آنگاه تأکید می‌کند. « یعنی: این گفتۀ من نشانۀ شیعه بودن من نیست بلکه غیرازاین گفتن، نشانۀ گمراهی گوینده حساب می‌شود.» (همان، ج 29، ص 158؛ و لیس هذا من الرّفض بل ما سواه عندی هو الغی).

10. محمد عبده

محمد عبده از اندیشه‌وران بزرگ و معاصر اهل‌سنت می‌نویسد:

«هنگام مطالعه نهج‌البلاغه، گاهی یک عقل نورانی را می­دیدم که شباهتی به مخلوق جسمانی نداشت. این عقل نورانی از گروه ارواح و مجردات الهی (ملکوتیان) جدا شده و به

روح انسانی پیوسته و آن روح انسانی را از پوشاک‌های طبیعت تجرید نموده تا ملکوت اعلا بالابرده و به عالم شهود و دیدار روشن‌ترین انوار نائل ساخته است؛ و با این وصف شگفت‌انگیز، پس از رهایی از عوارض طبیعت در عالم قدس آرمیده است و لحظات دیگری صدای گوینده حکمت را می‌شنیدم که واقعیات درست را به پیشتازان و زمامداران گوشزد می‌کرد و موقعیت‌های تردیدآمیز را به آنان نشان می‌داد و آنان را از لغزش‌های اضطراب‌آور بر حذر می‌داشت و به دقایق سیاست و طرق کیاست راهنمایی می‌کرد و آنان را با مقام واقعی ریاست آشنا می‌ساخت و به عظمت تدبیر و سرنوشت شایسته بالا می‌برد. نگاهی که محمد (صلی الله علیه و آله) به علی (علیه السلام) داشت، نگاه به یک مؤمن ساده نبود (عبده، شرح نهج‌البلاغه، ص 7).

شیخ محمد عبده درباره شرافت کلام امام علی (علیه السلام) می­نویسد: «اهل این زبان (عربی) همه قائل‌اند که کلام امام علی بن ابیطالب (علیه السلام) پس از کلام خدای متعال و پیامبرش شریف‌ترین و بلیغ‌ترین کلام است، کلام او سرشارترین کلام ازلحاظ مواد و دارای بهترین شیوه است و بیشترین معانی و محتوا را در بردارد» (همان، ص 14).

11 .محمدحسین ذهبی

دکتر محمدحسین ذهبی، محقق، مفسر و از دانشمندان علوم قرآنی به نام مصر است. دکتر ذهبی در کتاب التفسیر و المفسرون، به معرفی حضرت علی (علیه السلام) پرداخته واو را تا حد اعلاء می‌ستاید و به فضایل و مناصب او اشاره دارد. او درباره امام علی (علیه السلام) می‌نویسد:

«علی (علیه السلام) دریای علم و استدلالش قوی و استنباطش درست بود و از فصاحت و خطابه و شعر، بهره فراوان داشت. عقل و تدبیرش کامل بود و بصیرت نافذ به حقیقت امور داشت و در موارد زیادی، صحابه برای حل مشکلات خود به او مراجعه می‌کردند. هنگامی‌که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) قضاوت یمن را به وی محول کرد، در حق او فرمود: «خدایا زبانش را ثابت نگه‌دار و قلبش را هدایت کن.» وی به‌طورکلی موفق و مرجع مردم در حل

مشکلات بود، تا آنجا که ضرب‌المثل شده بود. البته جای تعجب هم نیست، زیرا در بیت نبوت تربیت‌شده و از شیر معارف آن بیت تغذیه کرده و مشکات انوارش او را احاطه کرده بود.» (ذهبی، التفسیر و المفسرون، ج 1، ص 89؛ کان رضی الله عنه بحرا فی العلم و کان قوی الحجة، سلیم الاستنباط، اوتی الحظ الاوفر من الفصاحة و الخطابة و الشعر، و کان زاعق قضائی ناحنج و بصیرة نافذة الی بواطن الامور و کثیرا ما کان یرجع الیه الصحابة فی فهم ما خفی و استجلاء ما اشکل و قد ولاه رسول الله قضا الیمین و دعا له بقوله: الله ثبت لسانه و اهد قلبه» فکان موفقا و مسرا فیصلا فی المعظلات حتی ضرت به المثل فقیل: «قضیة و لا ابا الحسن لها» و لا عجب، فقد تربی فی بیت النبوة و تعذی بلبان معرفها و عمته مشکاة انوارها).

ج. امام علی (علیه السلام) از زبان مفسران شیعه

اشاره

مفسران شیعه درباره ولایت و فضایل امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) به آیات زیادی استناد کرده­اند، که در این بخش به تعدادی از این نظرات اشاره می­کنیم.

1. شیخ طوسی

شیخ الطائفه محمد بن حسن طوسی در ذیل آیه شریفه، إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُون،(مائده/55) می­نویسد: «این آیه از برهان­های آشکار بر امامت امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) بعد از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) است.» (طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ج3، ص559؛ و اعلم إن هذه الآیة من الأدلة الواضحة علی إمامة أمیر المؤمنین (علیه السلام) بعد النبی بلا فصل).

2. محمدحسین طباطبایی

علامه محمدحسین طباطبایی که از بزرگ‌ترین مفسران معاصر شیعه­اند درباره امام علی (علیه السلام) می‌نویسد: شخصیت ممتاز و ارزنده مولای متقیان اگرچه بیش از سایر نوابغ بشری مورد تحلیل و ارزیابی قرارگرفته است ولی باز درباره‌اش ناگفته‌های بسیار وجود دارد

و بی‌گمان زبان نویسندگان و گویندگان از بازگویی برازندگی‌های شخصیت یگانه صاحب نهج‌البلاغه همچنان ناتوان و قاصر مانده است. بحث‌هایی که درباره شخصیت امیرالمؤمنین علیه‌السلام انجام گرفته و کتاب‌هایی که پیروان مذاهب و سایر کنجکاوان دراین‌باره نوشته‌اند، درباره هیچ‌یک از شخصیت‌های تاریخ اتفاق نیفتاده است.»

علامه طباطبایی در جای دیگری می­گوید: «نمونه کامل تربیت پیامبر (صلی الله علیه و آله)، علی بن ابیطالب (علیه السلام) (علیه‌السلام)، نخستین نمونه کاملی از تعلیم و تربیت پیغمبر اکرم صلی‌الله علیه و اله است. علی (علیه‌السلام) از اوان کودکی در دامن پیغمبر اکرم صلی‌الله علیه و اله پرورش‌یافته بود و پس‌ازآن تا آخرین لحظات زندگی آن حضرت مانند سایه به دنبال وی بود و پروانه‌وار پیوسته به دور شمع وجودش می‌گشت و آخرین لحظه‌ای که از آن حضرت مفارقت کرد لحظه‌ای بود که جسد پاک او را بغل گرفته به خاک سپرد (گلی زواره، جرعه‌های جان‌بخش، ص 260).

علامه طباطبایی در جای دیگر می‌نویسد: «علی (علیه‌السلام) شخصیت جهانی دارد و به‌جرئت می‌توان گفت که بحث و گفت‌وگویی که در مورد این شخصیت بزرگ‌شده، در مورد هیچ‌یک از شخصیت‌های بزرگ جهانی نشده است، دانشمندان و نویسندگان شیعه و سنی، مسلمان و غیرمسلمان بیش از هزار کتاب در اطراف شخصیت وی نوشته‌اند.» (طباطبایی، خلاصه تعالیم اسلام، ص 110 - 113).

علامه درباره قرارگیری امام علی (علیه السلام) در صراط مستقیم می­نویسد:

علی (علیه‌السلام) به شهادت تاریخ در میان همه زمامداران که از روز رحلت پیغمبر اکرم صلی‌الله علیه و اله تاکنون به مسند زمامداری رسیده‌اند، تنها کسی است که در مدت زمامداری خود در جامعه اسلامی با سیرت پیغمبر اکرم صلی‌الله علیه و اله رفتار نمود و سر مویی از روش آن حضرت منحرف نشد و قوانین و شرایع اسلام به همان شکل که در حیات پیغمبر اکرم صلی‌الله علیه و اله اجرا می‌شد، بدون کم‌ترین دخل و تصرف اجرا نمود

(همان).

محمدحسین طباطبایی صاحب تفسیر ارزشمند المیزان این‌گونه کرامات امام علی (علیه السلام) را جمع‌بندی می‌کند: «کوتاه‌سخن آن‌که شخصیت برجسته آن حضرت به وصف نمی‌گنجد و فضایل بی‌پایان وی از شماره بیرون است و هرگز تاریخ، شخصیتی را به یادگار ندارد که به‌اندازه وی افکار دانشمندان و انظار متفکران جهان را به خود جلب کرده باشد.» (همان).

3. آیت­الله مکارم شیرازی

حضرت آیت­الله مکارم شیرازی از مفسران معاصر ،که افزون بر تفسیر قرآن به شرح نهج‌البلاغه نیز پرداخته است، درباره امام علی (علیه السلام) و سخنان او این‌گونه می­نویسد: «سخن گفتن درباره علی (علیه السلام) یا اثر عظیمش «نهج‌البلاغه» از جهتی کار آسانی نیست و از جهتی آسان است. آری آسان نیست برای کسانی که بخواهند به عمق وجود علی پی ببرند و از تمام زوایای فکر بلند و ایمان قوی و ملکات فاضله او آگاه شوند و یا نهج‌البلاغه او را چنان‌که هست بشناسند، به‌یقین این کار آسانی نیست؛ ولی آگاهی بر گوشه­هایی از این دو اقیانوس بی­کران برای همه‌کس آسان و ممکن است.» (مکارم شیرازی، کلام امام امیرالمؤمنین، ج1، ص25).

وی در ادامه توصیف خود از امام اول شیعیان می­نویسد: «هر کس کمترین آشنایی با علی و تاریخ زندگی و سخنان و افکار او داشته باشد، به‌خوبی می­دانی که او یک انسان برتر است، او آیتی از آیات بزرگ حق است، او نسخه نادری از کتاب وجود انسان است.» (همان)

نتیجه

نتایج تحقیق نشان می‌دهد که امام علی (علیه السلام) در دانش تفسیر نقش بی‌بدیلی داشته است، آثار به‌جامانده تفسیری از امام علی (علیه السلام)، بیش از سایر صحابه و خلفا است. امام علی (علیه السلام) از زبان مفسران فریقین دارای شخصیتی منحصربه‌فرد بوده و اوصافی مانند علم

بی‌کران که علوم مفسران در مقابل او مانند قطره در مقابل دریاست، وی امام مفسران و سرآمد دانش تفسیر است.

منابع

الطبعة: الطبع الثالث.