شناخت نامه حضرت خدیجه علیها السلام جلد 3

مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : شناخت نامه حضرت خدیجه عَلَيْها السَّلاَمُ/ ناصر رفیعی محمدی

مشخصات نشر : جامعه المصطفی العالمیه

مشخصات ظاهری : 3ج

موضوع:زندگینامه - حضرت خدیجه

موضوع: تاریخ - حضرت خدیجه

موضوع: جاهلیت - اسلام - حضرت خدیجه

موضوع : خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بنت خویلد، ۶۸ - ۳ قبل از هجرت.

موضوع : زنان مقدس مسلمان

موضوع : Mslim women saints

موضوع : احادیث اهل سنت -- قرن ۱۴

موضوع : *Hadith (Snnites) -- Texts -- 20th centry

شناسه افزوده : جامعة المصطفی(ص) العالمیة. مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص)

شناسه افزوده : Almstafa International niversity‪Almstafa International Translation and Pblication center

رده بندی کنگره : BP۲۶/۲

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۷۲۲

اشاره

شناخت نامه

حضرت خدیجه(سلام الله علیها)

جلد سوم

فهرست اجمالی جلد سوم

فهرست اجمالی جلد سوم

۴۱. فروغ آسمان حجاز: نقش حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) در انتشار اسلام 7

اعظم ابوالحسنی

۴۲. نقش طاهرۀ قریش خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) در زندگی و پیروزی حضرت محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) 23

اکبر حمیدزاده

۴۳. نگاهی به آموزه‏های تربیتی در زندگی حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) 37

عبدالکریم پاک‏نیا

۴۴. حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ)، الگوی عفت و پاک‏دامنی... 51

عبدالکریم پاک‏نیا تبریزی

۴۵. اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ)؛ ادب و عاطفه.. 63

علی‏اکبر صمدی

۴۶. حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ). 73

سید غضنفر موسوی

۴۷. هفت نکتۀ قرآنی در سیرۀ اولین زن مسلمان حضرت خدیجۀ طاهره(عَلَيْها السَّلاَمُ) 85

سید حسین حُرّ

۴۸. فضایل، فرزندان، وصیت، رحلت جانسوز و مقامات حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) 95

محمّد محمّدی اشتهاردی

۴۹. فرزندان حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ). 133

سمیه صبوری

۵۰. ویژگی‏های شخصیتی حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ). 141

مهدی وزنه

۵۱. و کجاست مثل خدیجه؟. 167

محمّد عابدی

۵۲. مقام حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) در پیشگاه خدا و رسول اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) 189

علی امامی

۵۳. ‏‏‏نگاهی‏ به ویژگی‏های رفتاری اولین بانوی مسلمان نسبت‏ به اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) 201

محمّد میانجی

۵۴. سیما و منش زیبای خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ). 215

علی کرمی فریدنی

۵۵. ‏‏‏خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ)‏ اسوۀ فضیلت.... 265

سید جواد حسینی

۵۶. برگی از فضایل حضرت خدیجه کبری(عَلَيْها السَّلاَمُ). 279

غلامرضا گلی زواره

۵۷. مقام حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) در پیشگاه خدا و رسول اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) 305

علی امامی

۵۸. فضیلت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) در گفتار بزرگان... 317

۵۹. حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) از دیدگاه شیعه و سنّی... 329

حسین تهرانی

۶۰. خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) بانوی کارآفرین... 355

غلامرضا گلی‏زواره

۶۱. مناسبات اقتصادی و روابط شغلی حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) با پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) 369

منصوره اعتمادی

۶۲. نقش اجتماعی و اقتصادی حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) در گسترش اسلام 393

سید صاحب برزین، حسین هژیریان

فهرست تفصیلی... 409

۴۱. فروغ آسمان حجاز: نقش حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) در انتشار اسلام 7

اعظم ابوالحسنی

۴۲. نقش طاهرۀ قریش خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) در زندگی و پیروزی حضرت محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) 23

اکبر حمیدزاده

۴۳. نگاهی به آموزه‏های تربیتی در زندگی حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) 37

عبدالکریم پاک‏نیا

۴۴. حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ)، الگوی عفت و پاک‏دامنی... 51

عبدالکریم پاک‏نیا تبریزی

۴۵. اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ)؛ ادب و عاطفه.. 63

علی‏اکبر صمدی

۴۶. حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ). 73

سید غضنفر موسوی

۴۷. هفت نکتۀ قرآنی در سیرۀ اولین زن مسلمان حضرت خدیجۀ طاهره(عَلَيْها السَّلاَمُ) 85

سید حسین حُرّ

۴۸. فضایل، فرزندان، وصیت، رحلت جانسوز و مقامات حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) 95

محمّد محمّدی اشتهاردی

۴۹. فرزندان حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ). 133

سمیه صبوری

۵۰. ویژگی‏های شخصیتی حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ). 141

مهدی وزنه

۵۱. و کجاست مثل خدیجه؟. 167

محمّد عابدی

۵۲. مقام حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) در پیشگاه خدا و رسول اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) 189

علی امامی

۵۳. ‏‏‏نگاهی‏ به ویژگی‏های رفتاری اولین بانوی مسلمان نسبت‏ به اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) 201

محمّد میانجی

۵۴. سیما و منش زیبای خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ). 215

علی کرمی فریدنی

۵۵. ‏‏‏خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ)‏ اسوۀ فضیلت.... 265

سید جواد حسینی

۵۶. برگی از فضایل حضرت خدیجه کبری(عَلَيْها السَّلاَمُ). 279

غلامرضا گلی زواره

۵۷. مقام حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) در پیشگاه خدا و رسول اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) 305

علی امامی

۵۸. فضیلت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) در گفتار بزرگان... 317

۵۹. حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) از دیدگاه شیعه و سنّی... 329

حسین تهرانی

۶۰. خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) بانوی کارآفرین... 355

غلامرضا گلی‏زواره

۶۱. مناسبات اقتصادی و روابط شغلی حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) با پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) 369

منصوره اعتمادی

۶۲. نقش اجتماعی و اقتصادی حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) در گسترش اسلام 393

سید صاحب برزین، حسین هژیریان

فهرست تفصیلی... 409

41- فروغ آسمان حجاز:نقش حضرت خدیجه عَلَيْها السَّلاَمُ در انتشار اسلام

اشاره

41

فروغ آسمان حجاز: نقش حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) در انتشار اسلام⁽¹⁾

اعظم ابوالحسنی

چکیده

شرح زندگانی حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) با استناد به مهم‏ترین منابع تاریخی و روایی اهل سنت و شیعه است. از دیدگاه نویسنده: یکی از مقامات شامخ حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ)، مبلغه بودن ایشان در امر‏ دین‏ و ترویج آن در میان‏ مردم‏ است. ایشان فقط به سبقت در ایمان و تصدیق پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) اکتفا نکرد؛ بلکه در نشر، رشد و شکوفایی دین نیز هم‏سو با نبی اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) کوشید‏ و از‏ جان و مال و راحتی و آسایش خود دریغ نداشت. تلاش‏های تبلیغی ایشان را می‏توان به دو دسته تقسیم کرد: ۱‏. تبلیغات زبانی، ۲‏. تبلیغات عملی. حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) همواره پیامبر (صلی الله علیه و اله و سلم) و کمالاتش‏ را به‏ مردم معرفی می‏کرد. برای مثال وقتی بعد از ازدواج با اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، عمو‏های حضرت به‏ خانۀ ایشان آمدند و در روز سوم بنا بر عادت همیشگی آن‏ها‏، سادات‏ و بزرگان‏ جمع شدند، عباس برخاست و صحبت کرد. سپس حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) فرمود: «بدانید که شأن محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) عظیم و بزرگ است و فضل او فراگیر و بخشش او زیاد.»

کلیدواژه: خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ)، اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، تاریخ اسلام، تبلیغ زبانی، تبلیغ عملی، ثروت.

بخشی‏ از‏ زندگی حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) در کنار اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بوده و از این جهت‏ دارای اهمیت ویژه و قابل بررسی است، که اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) را از‏ زمان ظهور اسلام، در‏ امر‏ مهم بعثت یاری رساند؛ کار عظیمی که فشار روحی، روانی و جسمی فراوانی را بر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) وارد می‏ساخت

و منبعی از محبت و عاطفه، با همدمی عاقل و فهمیده را می‏طلبید، تا‏ این مسائل را درک کند، در کنارش بایستد، او را یاری رساند و او کسی جز حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) نبود. گر چه ابوطالب، عبدالمطلب و از همه مهم‏تر امام علی ‏بن ابی‏طالب۷ نیز‏ بودند، ولی هیچ کس مانند همسر، نمی‏تواند در مواقع سخت و بحرانی، تکیه‏گاه روحی و روانی قابل اعتمادی برای مرد باشد. زمانی که مکه، در فساد ناشی از فکر و اندیشه شرک‏آلود غرق‏ بود‏ و خرافه‏ها و زشتی‏ها میان مردم به امری ساده، رایج و مرسوم مبدل شده بود، اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بیشتر وقتش را به عبادت در غار حرا می‏پرداخت و از شرک و بت‏پرستی آنها کناره‏گیری‏ می‏کرد.

در این شرایط حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) همراه و همدل واقعی اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بود و خود را برای تقرب به خالق از طریق فراهم کردن وسایل برای پیامبر‏ خدا (صلی الله علیه و اله و سلم) آماده می‏کرد، تا‏ حضرت‏ از‏ مسائل جانبی برای توجه روحی فارغ شود. این کارها در اعتقادات دینی حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) ریشه داشت که از طریق‏ کتب‏ دینی‏ و علما به نبوت حضرت دست یافته بود.⁽¹⁾

وقتی‏ پیامبر‏۹ در غار به سر می‏برد، حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) غذا و نوشیدنی را برای حضرت فراهم، و سختی‏ رساندن‏ طعام‏ با وجود ارتفاع کوه را تحمل می‏کرد و اوقاتی را هم‏ در حرا با اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) همنشین می‏شد. به خاطر این زحمات بود که مستحق سلامی از‏ جانب‏ خدا‏ شد. صحیحین (مسلم و بخاری) از «ابوهریره» نقل کرده‏اند: «جبرئیل نزد پیامبر‏۹ آمد و عرض کرد: یا رسول! این خدیجه است که برای تو طعام و شراب (نوشیدنی‏) می‏آورد‏؛ پس‏ زمانی که آمد، سلام ما را به او برسان و او را به‏ خانه‏ای‏ در‏ بهشت از لؤلؤ که در آن سرزنش و سختی وجود ندارد، بشارت بده.»⁽²⁾

اولین زن‏ مسلمان‏

در‏ سبقت ایمانی حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) بر سایر زنان عالم، اتفاق نظر وجود دارد‏ و کسی‏ یا

کتابی منکر این امر نشده است؛ به طوری که «ابن‏ عبدالبر» در «استیعاب‏» نوشته‏ است‏: «اتفاق وجود دارد که خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ)، اولین زنی است که به خدا و رسولش‏ ایمان‏ آورده و او را تصدیق کرده است.»⁽¹⁾

«سهیلی» صاحب «الروض الانف» نوشته است: «خدیجه‏(عَلَيْها السَّلاَمُ) صاحب‏خانۀ اسلام بود و آن ‏گاه که او ایمان آورد، خانۀ اسلام بر روی زمین جز خانۀ او‏ نبود.»⁽²⁾

سبقت حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) از میان زنان به اسلام، بیانگر‏ ارج‏ و مقام‏ این زن در رسالت اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) است و نیز این‏که در این رسالت، بین‏ زن‏ و مرد‏ فرقی نیست.

امام علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) نیز که در خانۀ رسول‏خدا (صلی الله و آله وسلم) و با تربیت حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) زندگی می‏کرد و مورد عنایات خاص قرار گرفته بود، در‏ سن‏ نوجوانی نبوت را تصدیق کرد. بنای اولیۀ اسلام در این خانه گذاشته‏ شد‏ و در هیچ خانه‏ای غیر از خانۀ حضرت‏ محمد (صلی الله و اله وسلم)، اسلام وارد نشده بود.⁽³⁾

امیرالمؤمنین‏۷ در بارۀ این حادثۀ تاریخی عظیم می‏فرماید: «وَلَم یَجمَع بَیتٌ وَاحدٌ یَومَئذٍ فِی‏ الإسلاَمِ‏ غَیرَ رَسُولِ اللّهِ و خَدِیجَةَ و أَنَا‏ ثَالِثهُمُا؛‏⁽⁴⁾در آن‏ زمان‏ در‏ خانه‏ای اسلام جمع نشده بود، غیر‏ از‏ بیت رسول‏اللّه و خدیجه، و من سومین آنها بودم.»

روایات متعددی در کتب تاریخی‏ وجود‏ دارد که سعی دارند اولین شخص‏ مسلمان شده را به‏ طور‏ مطلق، حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) معرفی‏ کنند و بگویند که ایمان حضرت علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) بعد از او بوده است‏. این‏ روایات⁽⁵⁾در کتاب‏های مختلف اهل ‏سنت‏ به‏ وفور‏ به چشم می‏خورد‏؛ در‏ حالی که با توجه‏ به‏ روایات فراوانی که از اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) و صحابه و تابعین وجود‏ دارد‏، علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) نخستین ایمان آورنده‏ و اولین‏ از امت‏ است‏ که‏ اسلام آورد؛ برای مثال‏ اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فرموده است:

«نخستین کسی از شما که در روز رستاخیر با‏ من‏ در کنار حوض ملاقات می‏کند، پیش‏قدم‏ترین‏ شما‏ در‏ اسلام،‏ علی‏بن‏ ابی‏طالب۷ است‏.»⁽¹⁾

در روایتی از امام علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) نیز آمده است که فرمود: «خدایا! من نخستین کسی‏ هستم‏ که‏ به سوی تو بازگشتم و پیام تو را‏ شنیدم‏ و به‏ دعوت‏ پیامبر‏۹ پاسخ گفتم، پیش از من جز اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) کسی نماز نگزارد.»⁽²⁾

«سید بن طاووس» در کتاب «سعد السعود» آورده است: «رسول‏خدا (صلی الله و آله وسلم) روز دوشنبه مبعوث شد و علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) روز سه‏شنبه اسلام آورد، سپس خدیجه بنت خویلد(عَلَيْها السَّلاَمُ)، سپس جعفر و زید.»⁽³⁾

با توجه به این روایات و روایات مشابه، به خوبی‏ می‏توان‏ فهمید که امیرالمؤمنین۷ اولین کسی است که اسلام آورده است؛ بنا بر این در این رسالت عظیم، حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) پا به پای اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) تا‏ زمانی‏ که باید اسلامشان را مخفی کنند، کاری بر خلاف آن انجام نداد و جزء اولین مسلمانان قرار گرفت و با سبقت در پذیرش نبوت همسرش‏، مصداق‏ آیۀ (وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ، أُولَئِکَ‏ الْمُقَرَّبُونَ‏، فِی جَنَّاتِ النَّعِیمِ)⁽⁴⁾شد.

تبلیغات دینی حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ)

از دیگر مقامات شامخ حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ)، مبلغه بودن ایشان در امر‏ دین‏ و ترویج آن در میان‏ مردم‏ است. ایشان فقط به سبقت در ایمان و تصدیق پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) اکتفا نکرد؛ بلکه در نشر، رشد و شکوفایی دین نیز هم‏سو با نبی اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) کوشید‏ و از‏ جان و مال و راحتی و آسایش خود دریغ نداشت. تلاش‏های تبلیغی ایشان را می‏توان به دو دسته تقسیم کرد:

۱‏. تبلیغات زبانی.

۲‏. تبلیغات عملی.

حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) همواره پیامبر (صلی الله علیه و اله و سلم) و کمالاتش‏ را به‏ مردم معرفی می‏کرد؛ برای مثال وقتی بعد از ازدواج با اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، عمو‏های حضرت به‏ خانۀ ایشان آمدند و در روز سوم بنا بر عادت همیشگی آن‏ها‏، سادات‏ و بزرگان‏ جمع شدند، عباس برخاست و صحبت کرد. سپس حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) فرمود: «بدانید که شأن محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) عظیم و بزرگ است و فضل او فراگیر و بخشش او زیاد.» آن‏گاه آن قدر پول و عطر به آنها داد که آنها را مات و مبهوت کرد.⁽¹⁾

هم‏چنین وقتی زنی کور نزد حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) حضور داشت، اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) برای او دعا‏ کرد‏: «برای تو دو چشم سالم باشد»؛ پس آن زن بینا شد. حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) با دیدن این جریان گفت: «این دعا مبارک است.» اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) نیز فرمود‏: «وَ‏ مَا أَرسَلنَاکَ اِلّا رَحمَةً.»⁽²⁾

حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) با عبارات کوتاه، مقام بلند رسالت اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) را به دیگران گوش‏زد می‏کرد و هر کجا که لازم می‏دید، با‏ بیان‏ گرم و شیوای خود، به تبلیغ از نبوت می‏پرداخت و جایگاه والا و بلند مرتبة اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) را برای مردم بیان می‏نمود.

دعوت بانوی بزرگ اسلام ‏ ‏از مردم به پذیرش‏ اسلام‏ در‏ ابتدا مخفیانه بود؛ زیرا خدا‏ نمی‏خواست‏ حساسیت‏ بی‏مورد قریشی‏یان را برانگیزد تا اذیت‏ها و زحمات اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بیشتر نگردد. برای مثال «عفیف ‏بن قیس کندی» می‏گوید: «من در‏ زمان‏ جاهلیت‏ بازرگان عطر بودم. در یکی از سفرهای تجارتی‏، وارد‏ مکه شدم. در یکی از روزها در مسجدالحرام در کنار او [عباس] نشسته بودم. در این هنگام جوانی وارد‏ مسجد‏ شد‏ که صورتش همچون قرص ماه نورانی بود. نگاهی به آسمان‏ کرد و سپس رو به کعبه ایستاد و شروع به خواندن نماز کرد. چیزی نگذشت که زنی آمد و شروع به‏ نماز‏ خواندن‏ کرد، سپس نوجوانی آمد و با او نماز خواند. گفتم: یا عباس‏! این‏ چه دینی است؟ پس عباس گفت: این محمّد بن عبد اللّه می‏باشد که مدعی است آیین او از طرف‏ خدا‏ نازل‏ شده و این‏که گنج‏های کسری و قیصر را به زودی فتح خواهد کرد و این‏ زن‏، همسرش‏ خدیجه بنت

خویلد است که به او ایمان آورده و این پسر عمویش علی ‏بن ابی‏طالب‏.»⁽¹⁾

این‏ نماز‏ جماعت سه نفره در انظار مردم و در مسجدالحرام سبب ایجاد سؤال برای حجاج، قریشی‏یان‏ و بازرگانان‏ و دیگران بوده، که این چه دینی است و اینان چه می‏کنند؟ تا به این وسیله‏ با‏ جوابش‏، با دین اسلام آشنا شوند.

حضور حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) در کنار اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و حضرت علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ)، سبب می‏شد زنان مکه نیز نسبت به این‏ دین‏ حساسیت‏ پیدا کنند، تا این دین را که زنان نیز در آن سهیم و دارای احترام‏اند و می‏توانند‏ در‏ کنار مردان به اعمال مذهبی خود بپردازند، بشناسند؛ آن هم در زمانی‏ که‏ زنان‏ از کمترین امتیازات و امکانات حقوقی برخوردار بودند.

حضور حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) در کنار اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، نوید همسانی با مردان را می‏داد و این عمل، نقش بسیار مؤثری در‏ گرایش‏ بعدی جامعۀ بانوان و آشنا شدنشان با اسلام داشت؛ به طوری که اولین شهید راه اسلام، «سمیه‏» مادر‏ عمار و همسر یاسر بود.

مهم‏ترین فراز زندگانی حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ)، حمایت‏های‏ بی‏دریغ‏ و همه جانبۀ او از رسول‏ گرامی۹ در‏ امر رسالت است، که متأسفانه این مسئله‏ در‏ کتاب‏ها و مقالات به صورت کم‏رنگ دیده می‏شود؛ زیرا نقش حضرت در حمایت از‏ نبی‏ مکرم۹ و تبلیغ‏ رسالتش‏ ظهور یافت‏؛ به‏ طوری‏ که رسول‏خدا (صلی الله و آله وسلم) در‏ روایتی‏ ایشان را «صدیقه امت اسلامی» نامید⁽²⁾بیانگر تأییدها و تصدیق‏های حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) به عنوان زنی برجسته و شخصیت سرشناس‏ قریشی، در پیشبرد اهداف‏ پیامبر‏۹ است.

اهمیت‏ این‏ تأییدها زمانی روشن می‏شود که بدانیم او زمانی اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) را‏ تأیید‏ کرد و به رسالتش ایمان آورد‏ که‏ بسیاری‏ از بزرگان قریش‏ که‏ بعدها از اصحاب پیامبر‏۹ شدند، حضرت را تکذیب می‏کردند و به او تهمت مجنون، ساحر، شاعر و جادوگر‏ می‏زدند‏.⁽³⁾از این رو پیامبر (صلی الله علیه و اله و سلم) در توصیف‏ خدیجه‏(عَلَيْها السَّلاَمُ) می‏فرماید: «او زمانی‏ به من ایمان آورد، که مردم

به من کفر ورزیدند و زمانی مرا تصدیق کرد، که‏ مردم‏ مرا تکذیب نمودند و زمانی با اموالش‏ مرا‏ یاری‏ داد،‏ که‏ مردم مرا از‏ اموال‏ خود محروم ساختند.»⁽¹⁾

جریان انذار عشیره

وقتی آیۀ (وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الأقْرَبِینَ)⁽²⁾نازل، و اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به‏ دعوت خویشاوندان خود امر شد، رسول‏خدا (صلی الله و آله وسلم) به‏ خدیجه‏(عَلَيْها السَّلاَمُ) در حالی که در مکه بودند فرمود طعامی برای او آماده کند، سپس به علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) گفت: پسران عبدالمطلب را دعوت کن. پس چهل نفر‏ را دعوت کرد. پس از حضور آنان به علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) گفت: طعام را بیاور. علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) گفت: برای آنها آبگوشت آوردم.⁽³⁾

حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) امکانات استقبال از‏ میهمان‏ها‏ را فراهم و برای آنها غذا تهیه کرد و از آن‏ جایی که اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) در خانۀ حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) زندگی می‏کرد، تحقق آیۀ فوق و این میهمانی و دعوت خویشاوندان‏ در‏ خانۀ او، صورت گرفت و ایشان خود به شخصه، متکفل کارهای خانه در این تبلیغ خانوادگی بود.

بعد از دعوت خویشاوندان، مشرکان دشمنی، تکذیب‏ و استهزای‏ اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) را‏ شروع‏ کردند؛ از این جهت بر دل حضرت اندوه عمیقی سایه افکند. در این زمان خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) به او آرامش می‏داد و دردهایش را کم‏ می‏کرد‏. هنگامی که پیامبر (صلی الله علیه و اله و سلم) از اذیت‏های قریش ناراحت می‏شد، خدا آن غم را با دیدار خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) برطرف می‏کرد و زمانی که حضرت‏ به‏ خانه برمی‏گشت‏، خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) او را با تأییدات خود دلگرم، و با تصدیقش، امر مردم را بر همسرش هموار‏ می‏کرد.⁽⁴⁾در حقیقت حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ)، نقش وزیر و معاون صادق‏ پیامبر‏۹ را ایفا می‏کرد که زخم حرف‏ها و اذیت مردم را ترمیم می‏نمود.

«سهیلی» گفته است: «کسی ‏‏که‏ تمام رفاه، مال و جان خود را به همسرش هبه

کرده و در مقابلش حتی‏ به‏ اندازۀ‏ خردلی از پیامبر (صلی الله علیه و اله و سلم) توقع و نیازی نداشته، در صورتی که بعضی زنان دیگر‏ پیامبر (صلی الله علیه و اله و سلم) که برای ایشان کار خاصی انجام نداده بودند، تقاضای‏ مال بیشتری از غنایم‏ جنگی‏ را از اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) می‏کردند و خداوند با نزول آیه‏ای آنها را به زندگی با اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) یا ترک این زندگی مخیر می‏کند.»⁽¹⁾

نقش حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) در شعب ابی‏طالب

پس از نازل شدن آیۀ (فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِکِینَ)،⁽²⁾دعوت اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) شکل دیگری به خود گرفت و این بار تمام مردم مخاطب قرار گرفتند‏. با‏ تغییر فعالیت‏های حضرت و زیر سؤال رفتن بت‏ها و بت‏پرستی مشرکان، آنها نیز جبهه‏گیری جدید و شدیدتری نشان دادند و در مقابل ایشان صف‏آرایی‏کرده، به مخالفت و فشار برای جلوگیری از رسیدن پیام الهی به‏ گوش‏ها‏ و قلب‏ها پرداختند.⁽³⁾

اما وقتی پس از ابلاغ رسمی دین توسط اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، کفار مکه دیدند نمی‏توانند به راحتی جلوی کارها و فعالیت‏های حضرت و مسمانان را بگیرند، شورایی تشکیل‏ دادند‏ و تصمیم گرفتند که مسلمانان را در محاصرۀ اقتصادی و اجتماعی قرار دهند و بدین وسیله آنان را نابود کنند. در این زمان به پیشنهاد حضرت ابوطالب (عَلَيْهِ السَّلاَمُ)، اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و مسلمانان‏ به منطقۀ «شعب ابوطالب» رفتند‏. بنی‏هاشم‏ در‏ این تحریم، برای تهیه غذا و آذوقه محتاج مال و ثروتی بودند و بهترین منبع و ثروت برای نجات آنان، مال پربرکت حضرت خدیجه‏(عَلَيْها السَّلاَمُ) بود که در کمک به پیامبر (صلی الله علیه و اله و سلم) در آن شرایط بسیار سخت و جانکاه، نقش بسزا و مؤثری داشت؛ چنان‏ که اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فرمود: «هیچ مالی مثل‏ مال‏ حضرت‏ خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) به من سود نرساند.»⁽⁴⁾

حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) اموال خود را در خدمت اسلام و مسلمین قرار داد و آنها را پشتیبانی کرد. او که ایمان تا‏ عمق‏ جانش‏ نفوذ کرده بود، غنا، جاه، آسایش و آرامش خود را رها کرد‏

و به‏ فقر، حرمان، انکار و بی‏عاطفگی و تحریم اقتصادی راضی، و همراه بنی‏هاشم وارد شعب شد.⁽¹⁾

حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) در‏ بستر‏ بیماری

حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) در سال دهم بعثت و بعد از پایان‏ محاصره‏ در‏ شعب ابوطالب، بر اثر رنج‏ها و سختی‏های حاصل از آن، در بستر بیماری افتاد. پیامبر‏۹ با دیدن احوال او بسیار ناراحت و متأثر شد و از حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) بسیار‏ دلجویی کرد.

روزی اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بر خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) وارد‏ شد، در حالی که ایشان در حالت سکرات مرگ بود، پس فرمود: «ای خدیجه! به‏ این‏ احوال و مریضی تو را نبینم. زمانی که بر هم‏نشینانت وارد شدی، سلام‏ مرا‏ به‏ آنها برسان.» خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) پرسید: «یا رسول‏اللّه! آنها چه کسی هستند؟» فرمود: «مریم، دختر عمران‏ و کلثوم‏، خواهر‏ موسی و آسیه، زن فرعون.»⁽²⁾

در تفسیر «مجمع البیان»⁽³⁾ذیل آیۀ (وَ کَانَتْ‏ مِنَ‏ الْقَانِتِینَ)⁽⁴⁾این روایت از قول «معاذبن جبل» این ‏گونه نقل شده است: «اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بر‏ حضرت‏ خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) وارد شد، در حالی که در حالت احتضار بود‏. پیامبر‏۹ فرمود: چقدر برای من‏ سخت‏ است‏ دیدن تو در این حالت و خداوند در‏ این‏ سختی، مرا خیر کثیر (صبر و طاقت زیاد) بدهد.»

خوارزمی نیز گفته است: «رسول‏خدا (صلی الله علیه و اله و سلم) بر خدیجه بنت‏ خویلد‏(عَلَيْها السَّلاَمُ) همسرش‏ وارد‏ شد، در حالی که او در‏ حال‏ مرگ بود، پس از سختی مرگ ناله کرد. رسول‏خدا (صلی الله و آله وسلم) گریه‏ کرد و برای او دعا فرمود، سپس‏ گفت: به سوی خوبی‏ و پاکی‏ بشتاب! تو بهترین امّ‏المؤمنین و بهترین‏ و برترین‏ زنان عالمینی.»⁽⁵⁾

خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) کسی بود که در تنهایی و غربت و شکنجه‏های جسمی‏ و روحی‏ در کنار

اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، و باعث‏ تسلای دلش بود‏ و در‏ کارهایش وزیر صادق و همیار‏ و در‏ خانه بهترین همسر و مایۀ آرامش او و فرزندانش بود.

«عبدالرحمن‏بن حاطب» می‏گوید: «خولة ‏بن حکیم بر‏ پیامبر‏۹ وارد شد و عرض‏ کرد‏: یا رسول‏ اللّه‏! می‏بینم‏ تو را که برای‏ فقدان خدیجه حزن و اندوه فراوان داری؟ حضرت فرمود: درست است؛ زیرا او مادر بچه‏هایم و بانوی خانه‏ام‏ بود‏.»⁽¹⁾

وصیت‏نامۀ حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ)

هنگامی‏ که‏ بیماری‏ امّ‏المؤمنین‏ حضرت‏ خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) شدت‏ یافت، از اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) خواست که وصیت‏هایش را بشنود، آن‏گاه گفت: «ای پیامبر خدا‏ وصایایم‏ را‏ بشنو! ‏ای رسول‏خدا مرا به خاطر کوتاهیم‏ در‏ ادای‏ حقوقت‏ عفو‏ کن‏!»

اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فرمود: «هرگز چنین چیزی نیست؛ من از تو هیچ کوتاهی ندیده‏ام. تو آخرین توان و تلاشت را در ادای حقوق رسالت انجام دادی و بیشترین‏ سختی‏ها را در زندگی با من متحمل شدی و تمام اموالت را در راه خدا دادی.»

حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) گفت: «وصیت می‏کنم شما را و به دخترش فاطمه اشاره کرد به‏ او‏، پس از من یتیم و غریب می‏شود، پس کسی از زنان قریش او را اذیت نکند، و به صورتش لطمه وارد نسازند و او را سیلی نزنند و بر سر او فریاد نکشند‏ و با‏ او به سختی و درشتی رفتار نکنند.»

آن‏گاه دیگر نتوانست از شدت حیا با اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) صحبت کند و پس از قدری سکوت‏، گفت‏: «اما وصیت سومم، پس به‏ دخترم‏ فاطمه می‏گویم که به شما منتقل کند؛ زیرا از شما خجالت می‏کشم ‏ای رسول‏خدا!»

سپس به زهرا(عَلَيْها السَّلاَمُ) گفت: «ای حبیبۀ من و‏ای نور‏ چشمانم! به پدرت بگو‏: مادرم‏ می‏گوید: من از وحشت قبر در هراسم و از شما می‏خواهم آن ردایی که هنگام نزول وحی می‏پوشید، کفن من قرار دهد.»

حضرت زهرا(عَلَيْها السَّلاَمُ) وصیت مادر را به پدر‏ رساند‏ و پیامبر (صلی الله علیه و اله و سلم) برخاست و ردایی را که هنگام نزول وحی بر شانۀ مبارک می‏افکند، به صدیقۀ طاهره(عَلَيْها السَّلاَمُ) داد تا برای حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) ببرد. حضرت خدیجه‏(عَلَيْها السَّلاَمُ) نیز‏ بسیار خوشحال شد.⁽¹⁾

آن بانویی که ثروتی بی‏مانند داشت؛ آن ‏گونه که در عرب کسی به آن اندازه‏ ثروتمند نبود، از دریافت ردای پیامبر (صلی الله علیه و اله و سلم) به گونه‏ای‏ ابراز‏ خوشحالی‏ کرد که از آن به «سرور عظیم» تعبیر شده است.

رحلت جانسوز امّ‏المؤمنین

سرانجام چراغ عمر حضرت ‏‏خدیجه‏(عَلَيْها السَّلاَمُ) با آن همه فداکاری و از خودگذشتگی، در ماه رمضان سال دهم‏ بعثت‏ همان‏ سالی که وفات حضرت ابوطالب (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) بود به خاموشی گرایید.

هنگامی که روح بلند‏ و ملکوتی امّ‏المؤمنین حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) به بهشت برین صعود کرد، پیامبر اکرم‏۹ بدن‏ ایشان‏ را غسل داد، حنوط کرد و هنگامی که خواست در همان ردای مخصوص کفن کند، جبرییل نازل شد و عرض کرد: «ای رسول‏خدا! خداوند متعال بر تو سلام و درود می‏فرستد و تو را با‏ بهترین و گرامی‏ترین احترام‏ها مخصوص می‏گرداند و می‏گوید:‏ ای حبیب ما! خدیجه‏ای که تمامی دارایی‏اش را در راه ما بذل کرد، کفن او را ما عنایت می‏کنیم.»

سپس جبرئیل کفنی تقدیم، و عرض کرد‏: «ای‏ رسول‏خدا! این کفن از بهشت است و خداوند آن را به خدیجه هدیه نموده است.»

اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) ابتدا خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) را با ردای مبارکش کفن کرد و سپس کفنی‏ را‏ که جبرئیل آورده بود روی آن قرار داد؛ از این رو حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) با دو کفن، دفن شد. سپس پیکر مطهر حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) را از‏ خانه‏ تشییع کردند و او را در منطقۀ «حجون» به خاک سپردند. پیامبر (صلی الله علیه و اله و سلم) خود وارد قبر شد و ایشان را دفن کرد.⁽²⁾

سال دهم بعثت را «عام الحزن» نامیدند‏؛ زیرا‏ پیامبر‏۹ در این‏ سال‏ دو‏ یار و

پشتیبان خود، ابوطالب (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) و خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) را از دست داد.

شیخ طوسی به نقل از امام جعفر صادق (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) آورده‏ است‏: «زمانی‏ که حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) وفات کرد، حضرت زهرا(عَلَيْها السَّلاَمُ) ناراحتی می‏کرد و به دور پدرش می‏گشت و می‏گفت:‏ ای پدر! مادرم کجا است؟ پس جبرئیل نازل شد و عرض کرد: پروردگارت‏ امر‏ کرده‏ که به فاطمه سلام برسانی و به او بگویی که مادرت در‏ خانه‏ای‏ از لؤلؤ است، در غرفه‏ای از طلا و یاقوت قرمز کنار آسیه و مریم بنت عمران. پس‏ فاطمه‏(عَلَيْها السَّلاَمُ) فرمود: اِنَّ اللّهَ سَلامٌ وَ مِنهُ سَلامٌ و إلیهِ سَلام.»⁽¹⁾

تکریم اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) از حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ)

حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) در طول ۲۵ سال زندگی‏ سرشار‏ از‏ محبت و احترام با اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، همیشه مورد توجه و اکرام حضرت قرار می‏گرفت‏. این‏ مسئله حتی بعد از رحلت او نیز ادامه داشت و اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) علاقۀ‏ خود‏ را به او حتی بعد از مرگش، ابراز می‏داشت.

«زهری» نقل می‏کند: «رسول‏خدا (صلی الله و آله وسلم) فرمود: سپاس خدا را که با خمیر غذایم داد (اطعامم کرد) و بر‏ من‏ لباس‏ حریر پوشاند و خدیجه را همسرم قرار داد و من عاشق او بودم.»⁽²⁾

افتخار و اکرام ائمّه: نسبت به حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ)

حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) ام‏الائمه بودند‏؛ از‏ این ‏رو‏ فرزندان معصومشان در طول تاریخ به ایشان افتخار کرده، از این‏که خودشان را به ایشان‏ منسوب‏ می‏دانستند‏، افتخار می‏کردند و نام ایشان را با کمال احترام و اکرام یاد می‏نمودند.

این‏ بزرگواران‏ در مواقع مختلف برای معرفی خود یا در مقام احتجاج با دشمنان و منکران، انتساب خود را‏ به‏ حضرت خدیجه کبری(عَلَيْها السَّلاَمُ) اعلام می‏کردند. برای مثال احتجاج امام حسن‏ مجتبی‏۷ در مقابل معاویه، که وقتی‏ در‏ مقابل‏ حسنین۷ امیرالمؤمنین۷ را لعن‏ کرد‏، امام حسن (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) برخاست و فرمود: «ای ذاکر علی! من حسنم و پدرم علی‏ است‏، در

حالی که تو معاویه‏ و پدرت‏ صخر است‏، من‏ مادرم‏ فاطمه و تو مادرت هند است، جد‏ من‏ رسول‏اللّه و جد تو حرب است، و جدۀ من خدیجه و جدۀ تو فتیله است‏، خدا‏ لعنت کند پست‏ترین نسب از ما‏ را.»⁽¹⁾

هم‏چنین هنگامی که‏ در‏ صحنۀ کربلا شدت عطش بر‏ وجود‏ مقدس امام حسین۷ غالب شد و بر شمشیرش تکیه زد، با صدای‏ بلند‏ فرمود: «به خدا قسم! آیا‏ نمی‏دانید‏ که‏ رسول‏اللّه جدّ من‏ است؟» گفتند‏: بله. فرمود: «به خدا‏ قسم‏! آیا نمی‏دانید که پدرم علی بن ابی‏طالب است؟» گفتند: بله. فرمود: «به خدا قسم! آیا‏ نمی‏دانید‏ مادرم فاطمه بنت رسول‏اللّه است؟» گفتند: بله‏. فرمود‏: «به خدا‏ قسم‏! آیا‏ نمی‏دانید جدۀ من خدیجه‏ بنت خویلد اولین زنی است که مسلمان شد؟» گفتند: بله.⁽²⁾

امام سجاد۷ نیز همین‏ سیره‏ و سنت را در مجلس شام و در‏ مقابل‏ یزید‏ و شامیان‏ پیروی‏ کرد و برای شناساندن‏ خود‏ و اهل‏بیت۷ به شامیان در خواب نگه داشته شده، خطبه‏ای خواند و فرمود: «ای مردم! هر‏ کس‏ مرا‏ می‏شناسد که می‏شناسد، و هر کس مرا نمی‏شناسد‏، من‏ خودم‏ را‏ معرفی‏ می‏کنم‏؛ ... من پسر فاطمه زهرایم، من پسر خدیجه کبرای‏ام، من پسر کسی هستم که به ظلم کشته شد و سرش از قفا جدا شد.»⁽³⁾

در زیارت‏نامه‏ها نیز وقتی ائمّه: می‏خواستند مادر یا آبای طاهرین‏شان را زیارت کنند، از حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) نیز یاد، و درود و سلامی را نیز به خدمت ایشان تقدیم می‏کردند. در زیارت اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) از بعید نیز یکی از سلام‏ها تقدیم به همسران پیامبر، خصوصاً حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) است که با شش صفت برجسته مورد خطاب قرار گرفته است: «السلام علی‏ ازواجک‏ طاهرات الخیرات امّهات المؤمنین خصوصاً الصدیقة الطاهرة الزکیة الراضیة المرضیة خدیجة الکبری ام المؤمنین.»⁽⁴⁾

و چه سلامی زیباتر از این برای زنی که با‏ تمام‏ هستی خود به دفاع از‏ کیان‏

اسلام و رسول معظمش پرداخت و هر چه داشت، در راه ترویج آن هدیه کرد، تا رضای خدا و رسولش را برای خویش تا همیشه داشته باشد.

کتابنامه

ابو الفرج اصفهانی، علی بن حسین (م ۳۵۶ ق)، مقاتل الطالبیین، تحقیق: کاظم مظفر،

42- نقش طاهرۀ قریش خدیجه(سلام علیه) در زندگی و پیروزی حضرت محمّد(صلی الله علیه وآله و سلم)

اشاره

۴۲

نقش طاهرۀ قریش خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در زندگی و پیروزی حضرت محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم)⁽¹⁾

اکبر حمیدزاده

چکیده

شرح حال حضرت خدیجه(عَلَيْها السَّلاَمُ) و روابط سیاسی و اجتماعی وی با استناد به منابع مهم تاریخی است. از دیدگاه نویسنده: بانوی بزرگ قریش، خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، همسر با وفای اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و دامن او خواستگاه کوثر اسلام، و مادرِ مهربانِ فرزندانِ رسول اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) است. او در خانۀ با صفای محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) نه تنها به عنوان همسری باوفا و مادری مهربان، بلکه محبوبۀ شوی بزرگوار خویش است. اگر چه در زندگی زناشویی اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) همسران دیگری نیز پا نهاده‏اند، ولیکن هیچ یک حتی عایشه که جوان‏ترین آنان و به عنوان حُمیرا جایگاه خاصی نزد محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) داشت، نتوانسته‏اند جای خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را پر کنند و یا چون او از هر نظر محبوبِ حضرتش واقع شوند. از مجموعه کتب سِیر و تواریخ که در رابطه با خدیجۀ کبری (عَلَيْها السَّلاَمُ) قلم‏فرسایی کرده‏اند، چنین بر می‏آید که او برخلاف فرهنگ موجودِ جامعه‏ای که در آن نشو و نما کرده بود، از والایی و برجستگی خاصی برخوردار بوده است. در فضای تیره، و خفقان‏زدۀ جاهلیت او را درخششی فوق العاده و فروغی حیات‏بخش مشاهده می‏شود.

کلیدواژه: حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، تاریخ اسلام، فرزندان رسول اللّه، حمیرا.

ولادت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)

حدوداً شصت و هشت سال پیش از هجرت نبوی،⁽²⁾در خانۀ خویلد فرزند اسد، که خود از

نام‏آوران جزیرة العرب و از سیادت و بزرگی خاصی برخوردار بود، فرزند دختری به دنیا آمد که نام او را «خدیجه» گذاشتند.

هرگز قابل پیش‏بینی نبود که سرنوشت این کودک چگونه با سرنوشت امتی گره خورده، شأن و شخصیت او عالم‏گیر خواهد شد و خدای متعال فرستادۀ خویش را در سخت‏ترین شرایط ممکن به وسیلۀ او و به دست او یاری و مساعدت خواهد کرد.

خدیجۀ کوچک در خاندانی بزرگ دیده به جهان گشود و طبق سنّت جاریۀ قبیلۀ خویش به اخلاق حمیده خود را آراست و با دوراندیشی و درایت و پاک‏دامنی و عفت رشد کرد و به مرحله‏ای از تعالی رسید که با وجود انحطاط و بی‏مایگی جامعۀ جاهلی، از نظر اخلاقی و کمالات انسانی «طاهرۀ قریش» عنوان گرفت.⁽¹⁾

بستر تربیتی خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) متأثر از آیین حنیف بود، و لذا فرهنگ جاهلی با همۀ گستردگی و حکومتی که بر جزیرة العرب داشت نتوانست بلد طیب و شرایط سالم خانوادگی او را متأثر سازد و همانند دیگر مردم عصر جاهلیت در فضای شرک و کفر حاکم ملکوک نماید.

خاندان خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)

خُوَیلْد بن اسد بن عبدالعُزّی فرزند قُصَیِّ بن کلاب از تیره‏های معروف و از برجستگان قبیله سرشناس قریش است. او در عصر جاهلیت، به لحاظ امتیازات، و موقعیت والایی که داشت، مهتر و رئیس طایفۀ خود و از احترام ویژه‏ای برخوردار بود. بنا به نقل ابن هشام در جنگ فجّار دوم،⁽²⁾در روزی که به نام شَمطَه معروف است و روزی است که قریش در مقام جنگ با کَنانه صف‏آرایی کرده بود، ریاست طایفه اسد را از آنِ خود داشت.

زمانی که تُبَع (پادشاه یمن) می‏خواست حجرالاسود را از مکه خارج کرده و به یمن ببرد این خویلد بود که با او به جنگ برخاست و حجرالاسود را حفظ کرد و این ایستادگی و حضور مؤثر، گویای موقعیت برجستۀ او در میان قبایل عرب است.

عموی خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) «ورقه بن نوفل» از کاهنان به نام عرب، و به کتاب‏های ادیان پیشین آشنا بوده است و از نظر مقبولیت دینی در سطحی بود که همگان وی را به دیدۀ تکریم می‏نگریستند و باورهای دینی و اعتقادات ایمانی خویش را با او در میان می‏گذاشتند.⁽¹⁾

خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) پیش از ازدواج با محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم)

پیش از ظهور اسلام، و ازدواج خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) با محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم)، محور مدنیّت بر شخصیت مردان استوار بود. و زن در گردونۀ اجتماع موقعیت قابل توجهی نداشت و تاریخ جاهلیت، از کمتر زنی با عنوان عظمت شخصیت و یا برخورداری از مسئولیت و متصف بودن به صفاتی از کمالات اسم برده است و اگر هم در این رابطه اشخاصی مورد توجه مورخین قرار گرفته‏اند، به اعتبار جلوۀ آن‏ها در راستای فرهنگ موجود جامعۀ جاهلی بوده است که هر کدام باری از وزر و بال جاهلیت را بر دوش کشیده‏اند، مانند «سُمیّه» مادر «زیاد بن أبیه» و جدّه «عبیداللّه‏ بن زیاد» که به دلیل برافراشتن پرچم ویژه زنان بدنام بر بالای خانۀ خود، نامش در تاریخ مانده است. چهره‏ای به پاکی و شکوه خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و عظمت این بانوی با فضیلت در تاریخ پیش از اسلام شبه جزیره عربی، کم‏نظیر، بلکه بی‏نظیر است.

زنی که در فضای آلوده به شعر و شراب و شهوت و شکم‏بارگی و شمشیر «طاهره» خوانده می‏شد و او را سیدۀ زنان قریش می‏نامیدند و جزو زنان برجسته‏ای به حساب می‏آمد که بر خلاف حاکمیت زر و زور و در مواردی تزویر، اسوۀ طهارت و حریّت بود و در محیط زندگی خانوادگی و شخصی‏اش، استقلال و اراده‏ای مسلط داشت؛ بدون آن‏که از فرهنگ موجود جامعه خویش رنگ بگیرد.

پیش از آن‏که به عقد ازدواج محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) در آید، همسری اَبُوهالَه هِنِدبنَ نَبّاشِ بن زُراره⁽²⁾را پذیرفته بود، پس از وی «عتیق بن عائذ»⁽³⁾از قبیلۀ بنی مَخرُوم را به عنوان، شوهر دوم او نقل کرده‏اند؛ هر چند که در بعضی از مصادر، نام عتیق پیش از ابوهاله ذکر شده است،

مورخان از ابوهاله دو پسر و از عتیق یک دختر را به عنوان فرزندان خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) ثبت کرده‏اند.

پس از این دو ازدواج، که هر کدام به دلیلی ناموفق بوده است و بیش از هر چیز برتری خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بر همسران و عدم همخوانی فکری و شخصیتی با ایشان را می‏توان نام برد که به تنهایی خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) منجر شده است. تفصیل مطلب در کتابی به همین نام مورد پژوهش قرار گرفته است. با گذر از دو زندگی شکست خورده، دیگر تن به ازدواج با کسی نداد، و با وجود این که زیبا و توان‏گر بود و خواهان فراوانی داشت، همسری هیچ یک از خواستگاران را نپذیرفت و با مال و ثروتی که داشت به بازرگانی پرداخت و عزتمندانه زندگی کرد.

تا این که بنا به پیشنهاد خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و موافقت ابوطالب، محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) به جمع عاملان و کارگزاران تجاری خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) پیوست و اولین کاروان تجاری خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را به شام هدایت کرد و در مراجعت از این سفر که سراسر سود و موفقیت برای کاروان تجاری آن بانوی بزرگ بود، خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به زناشویی با محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) رضا داد و او را به همسری پذیرفت.

چنان ‏که مشهور بین تاریخ نگاران است و در بعضی از احادیث نیز به آن اشاره رفته است، هنگام ازدواج با محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) حدوداً چهل سال داشت؛ هر چند اخبار دیگری سن آن حضرت را کمتر از این ذکر کرده‏اند.

لذا با توجه به فرزندانی که خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بعد از این ازدواج به دنیا می‏آورد، چهل ساله بودن وی نمی‏تواند چندان موافقتی با واقع داشته باشد. به نظر می‏رسد ذکر عدد چهل بدان جهت است که عدد کاملی بوده و از بانویی برخوردار از کمالات لایقه حکایت می‏کند؛ آن‏چنان که کلمۀ جا افتاده نوعی رشد یافتگی را به همراه دارد.

چرا که ابن سعد با اسناد خودش از ابن عباس نقل می‏کند که سن خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) هنگام ازدواج با محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) ۲۸ سال بوده است⁽¹⁾و وجود خواستگاران زیاد و استنکاف از پذیرش آنان خود مطلبی است که وضعیت سنّی مناسبی را برای یک زن آشکار می‏کند. هر چند که به دلیل فطرت

پاک و روح شفافی که داشت و گوهر وجود خودیش را از همۀ آلایشات جاهلیت حفظ کرده بود، احدی را در محدودۀ زناشویی خویش پذیرش نداد، ولیکن وضعیت سنی مناسب یکی از جاذبه‏های طبیعی زن است که از کثرت خواستگاران حکایت می‏کند.

محبوبه بی‏نظیر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)

بانوی بزرگ قریش، خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، همسر با وفای اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و دامن او خواستگاه کوثر اسلام، و مادرِ مهربانِ فرزندانِ رسول اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) است. او در خانۀ با صفای محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) نه تنها به عنوان همسری با وفا و مادری مهربان، بلکه محبوبۀ شوی بزرگوار خویش است. اگر چه در زندگی زناشویی اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) همسران دیگری نیز پا نهاده‏اند ولیکن هیچ یک حتی عایشه که جوان‏ترین آنان و به عنوان حُمیرا جایگاه خاصی نزد محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) داشت، نتوانسته‏اند جای خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را پر کنند و یا چون او از هر نظر محبوبِ حضرتش واقع شوند.

این معنا برای عایشه چندان ساده و پیش‏پا افتاده نبود. خود را سوگلی اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) می‏داند. از صغر سن و جمال و کمال نسبی در مقایسۀ با اقرانِ خود برخوردار و پیوسته در فکر تصاحب همۀ زوایای قلب شوی بزرگوار خویش است و از هر دری که می‏تواند وارد می‏شود تا این ارزش و پذیرش را به دست آورد. یقیناً اگر او در زندگی مردِ دیگری غیر از محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) بود، شاید می‏توانست موقعیت دل خواه خویش را کسب نماید، ولی نه در این جا که خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) سکّان‏دار کشتی دل اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) است، حتی بعد از مرگ وی هر وقت که ذکری از خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به میان می‏آمد، اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) با تمام وجود به او اظهار عشق و علاقه می‏نمود و لحظه‏ای از یادآوری ارزش‏های وجودی‏اش غافل نمی‏شد و حق‏شناسانه خدمات و زحمات او را یاد می‏کرد و در ستایش او و ذکر فضایل اخلاقی و کمالات نفسانی‏اش، خستگی به خود راه نمی‏داد و آمرزش و مغفرت و سعادت اُخروی محبوبه‏اش را پیوسته خواهان بود.

چنین وضعیتی برای عایشه تقریباً قابل تحمّل نبود و با وجود آتش حسد و کینه‏ای که هر آن ممکن بود زبانه کشد، در مقام اعتراض برآمد و گفت: یا رسول اللّه‏! من هم حق دارم غیرتی شوم و عکسل العمل داشته باشم؟ مگر من چه چیزی از او کم دارم؟ و تازه

خداوند جای او را با بانوی جوان‏تر و زیباتری چون من پر کرده است؟

عایشه می‏گوید: با این اعتراض گویا زمینۀ رنجش پیامبر را فراهم آورده، و حضرت را آزرده خاطر ساختم، چرا که آثار غضب شدید و خشم ناخوشایندی را در چهرۀ مبارکش مشاهده کردم و از گفتۀ خویش نادم و پشیمان شدم، و در مقام سرزنش و بازخواست نفس خویش برآمدم و بین خود و خدایم عهد کردم که اگر شوی مهربانم از خشم خویش برگردد و باز هم نگاه محبت او را ببینم و کلام عشق آفرین‏اش را بشنوم، دیگر در رابطۀ با خدیجه حرف نامربوطی بر زبان نیاورم.

وضعیت خجلت‏بار من، پیامبر را متوجه خود ساخت و فرمود: عایشه! چنین قضاوتی در بارۀ خدیجه منصفانه نیست! روزگارانی که من پیام آور ایمان برای همگان بودم و بی‏خردان به جای گل، خار و خاشک بر سر و رویم می‏باریدند و از هر کوی و برزنی صدایِ مخالفی بلند و اتهامِ کذب و سحر و شاعری به من می‏زدند، این خدیجه بود که آغوش محبت خود را به رویم گشود و در فضای رعب‏انگیز حاکمیت شرک و کفر و نفاق دریچۀ دل و جانش را به سوی دعوت توحیدی من باز کرد.

آن وقتی که مردم شرک‏زده به انگیزۀ نادانی در مقابلِ من موضع گرفتند، بلکه در مقام طرد و نفی من برآمدند و در ارتفاعات طائف سنگ‏بارانم کردند و حتی نزدیک‏ترین کسانم به تکذیب و توهین من پرداختند و در محاصرۀ همه‏جانبه، عرصه را بر من و اندک ایمان آورندگان، تنگ و زندگی را غیر قابل تحمل کردند، این خدیجه بود که پناهم داد، و بر زخم‏های من مرهم گذاشت، دل پر دردم را با محبت و حمایت خویش تسکین داد.

هنگامی که انتظار تأیید داشتم، ولی تکذیب شدم و مورد بی‏حرمتی قرار گرفتم، فریب خورده‏ای از طرف ابی لهب که از بستگان من هم بود بنا داشت شکمبۀ شتر یا گوسفندی را بر سرم خالی کند و وسیلۀ خنده و استهزایی برای فرزندان جاهلیت به وجود آورد، این خدیجه بود که مرا تصدیق کرد، و از همۀ امکانات خودش برای تأیید و تثبیت دعوت من استفاده نمود!

آن هنگام که دیگران دست به تحریم من و مسلمانان زدند و همۀ ابواب حیات و حرکت و به گمان خودشان به روی ما بستند و من در گرسنگی سنگ به شکم خود می‏بستم، سفرۀ حمایت و عنایت او بروی من باز و جمع کثیری از مسلمانان نیازمند و گرسنگان و قحطی زدگان مکه از خوان احسان خدیجه تغذیه می‏کردند تا از گذرگاه مرگ‏آورِ گرسنگی به سلامت گذر کردند، و به نعمت رسیدند.⁽¹⁾

خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) محبوبۀ رسول اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و رفیق دوران تنهایی و غربت آن حضرت بود و تا وجود پر برکتش موجود بود به عنوان پشتوانۀ محکم و امیدبخش نبی گرامی۹ به حساب می‏آمد و از مسلمانان و کسانی که افتخار پیشگامی در ورود به جرگۀ اسلامیان را داشته‏اند خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) جزو کسانی است که بیشترین زحمت را کشیده و سخت‏ترین روزها را در معیّت شوی مهربان خویش گذرانده است و از این رو نه فقط در دوران حیات، بلکه پس از مرگ او نیز یاد و خاطرات فراموش ناشدنی‏اش که با تاریخ اسلام آمیخته است برای اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) نشاط و شادابی به همراه می‏آورد و در مراحل توان‏فرسای ابلاغ رسالت، پیام پایداری و استقامت به حضرت می‏داد.

والایی خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)

از مجموعه کتب سِیر و تواریخ که در رابطه با خدیجه کبری (عَلَيْها السَّلاَمُ) قلم‏فرسایی کرده‏اند، چنین بر می‏آید که او برخلاف فرهنگ موجودِ جامعه‏ای که در آن نشو و نما کرده بود، از والایی و برجستگی خاصی برخوردار بوده است. در فضای تیره، و خفقان‏زدۀ جاهلیت او را درخششی فوق العاده و فروغی حیات‏بخش مشاهده می‏شود.

گویا علی‏رغم تسلط اندیشه‏های جاهلی و نفوذ آن در همه چیز و همه کس خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به عنوان ودیعه‏ای که باید دامن پاکش تجلی‏گاه کوثرِ اسلام باشد و چشمه‏سارِ هدایت از آغوش پر مهر او بلندای تاریخ را سیراب کند.

از دستبرد افکار و ایده‏های شرک آلوده، مصون، و دست نخورده باقی مانده و فروغ

فطرتِ خداجویش در ظلماتِ متراکم موجود در جامعه همچنان روشنی‏بخش راهِ خدایی زیستن او بود دل و جانش از فرو رفتن در مرداب جاهلیت مصون و زلال و شفافیت سرشت خداداده‏اش همچنان جویای حق و فضیلت بود و در همین راستا بود که چهرۀ محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) را آیینه تمام‏نمای حق دید و همۀ کمالات و تجلیات زیبای معرفت را، در شخصیت بی‏مانند او یافت و خداباورانه به او دل بست.

معیارهای ارزشی خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در انتخاب محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم)

او می‏دانست محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) تهی‏دست است و اصلاً به انگیزۀ اعاشه و گذران زندگی در تشکیلات تجاری قبول خدمت کرده است. بنا بر این جاذبۀ مادی و نفع مالی و یا افزون‏طلبی در این انتخاب وجود نداشت تا انگیزۀ گرایش او به محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) و انتخاب او به عنوان شوی خویش باشد.

به لحاظ مادی و مال و منال دنیوی، از موقعیت آن چنانی برخوردار نبود. هر چند که نشانۀ افتخار صدق و امانت بر چهره‏اش نقش بسته و به نام «محمّد امین» شناخته شده بود، ولی دیگر کسان از رجال قریش بودند که علاوه بر ثروت و سرمایه ظاهراً از نوعی وجاهت و موقعیت برتر اجتماعی برخوردار بودند و به عنوان «رجال» جامعۀ خویش مطرح می‏شدند، چون عَقَبه فرزند مُعیط، صَلْت پسر ابی یهاب، بوجهل و بوسفیان که نوعاً از نام‏آوران قریش بودند و از برجستگی و شهرت اجتماعی و موقعیت سیادت قومی برخوردار بودند، ولیکن همگی‏شان از ناکامان و در وادی خواستگاری از دختر خویلد و شکسته‏بالان کوی محبت آن بانوی بزرگ محسوب می‏شدند، چون نتوانسته بودند رضایت و پذیرش آن بانوی بزرگ را کسب نمایند.

وجود انگیزه‏های سیاسی نیز در ازدواج خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) توجیه تاریخی و اجتماعی درستی ندارد؛ به‏ویژه این که مسئله، نبوت و پیامبری آن حضرت پس از ازدواج و در شرایط معمول اجتماعی رخ داده است و جاذبه پیش از ازدواج به حساب نمی‏آید.

به طور کلی آن چه که بعضی از شرق‏شناسان نوشته‏اند و یا بعضی از مورخین در

نوشتارهای خودشان به آن اشاره کرده‏اند قابل تأمل و در مقالۀ گسترده‏تری نیازمند ارزیابی و تحقیق است. مهم این است که خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به لحاظ قرابت با ورقة بن نوفل و بهره‏وری بهینه از کتاب‏های آسمانی و اشراق و روشن‏بینی خاصی که داشت با معرفت و شناخت به شأن و شخصیت محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) شیفته او شد و گم‏شدۀ دیرین خود را در وجود او پیدا کرد و با زیر پا گذاشتن تمام ملاحظات قومی و اجتماعی شخصاً به خواستگاری از محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) همت گماشت و مردم حجاز را با این انتخاب خویش دچار شگفتی و اعجاب کرد و در پاسخ همۀ ملامت‏گران و کسانی که این انتخاب را مبارک نمی‏دانستند یا زبان به طعن و سخره می‏گشودند، بر حسن انتخاب خود تأکید ورزید و بدان افتخار می‏نمود.

گذشت مالی خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و حمایت اجتماعی وی از حضرت محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم)

پس از وصلت مبارک امین جزیرة العرب و طاهرۀ قریش، حرف روز مردم ازدواج این بانوی بزرگ که به ثروتمندی نیز زبان‏زد خاص و عام است، با محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) جوانِ فقیر و بی‏بضاعت بود، شکسته‏بالان وادی عشق به خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) که در گوشه و کنار کمین کرده بودند، پیمانه‏های وجودشان را از کینه و حسد مالامال و از هر فرصتی برای تحقیر و توهین محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) استفاده می‏کردند. بزرگ‏ترین مستمسک و دست‏آویزی که داشتند یتیمی و تهی‏دستی محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) بود و این خود می‏توانست به مجوزی برای سیل اتهامات و گفت و شنودهای ناروا و به دور از فضیلت در بارۀ آن حضرت باشد.

این خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) است که لحظه به لحظه در جریان اخبار روزمره و حرف و حدیث‏های کوچه و خیابان قرار می‏گیرد و از بی‏حرمتی مردم نسبت به درّ یتیم آزرده‏خاطر می‏شود. برای این‏که کار را یک سره کند و طعنه‏زنان بی‏منطق را خلع سلاح نماید، تا دیگر کسی جرأت بدگویی از محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) را به ‏خاطر فقر و تنگ‏دستی‏اش نداشته باشد، عمویش ورقه را خواست و اختیار تمام اموال و دارایی‏های خود را به او سپرد، تا در اختیار محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) قرار دهد و دستور داد ورقه تمام آن‏چه را که خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به او سپرده بود، به محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) هدیه نماید و یادآور شد این همه دارایی و اموال از این پس مُلک محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) است و به او تعلق دارد و هر

طور که بخواهد می‏تواند در آن تصرف نماید و در ضمن فرمود: ورقه! عموجان، از قول من به محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) بگو: همۀ ثروت و سرمایه‏ام و تمام عمّال و کارگزارانی که امر تجارت مرا سامان می‏دادند، و تمام آن چیزهایی که به نام من ثبت شده است و در دست من قرار دارند و یا زیر نظر من اداره می‏شوند، همه و همه را به او بخشیدم. از این پس من و هر آن‏چه که از آنِ من بود به محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) تعلّق دارد.

ورقه هم که از طعن بدخواهان نسبت به محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) خبر داشت و تنها نقطۀ ضعفی را که مورد سوء استفاده و موجب اذیت و ایذاء محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) می‏شد همین فقر و بی‏مایگی از نظر ثروت و دارایی می‏دانست، فرصت را مغتنم شمرد و با دستورالعملی جامع از طرف خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در میان جمعیت حاضر در کنار کعبه و بین «زمزم» و «مقام» وارد شد و همه را متوجه امر مهمی کرد که باید به گوش همگان برساند.

وقتی مردم متوجه موضوع شدند، با اشتیاق آماده شنیدن پیام ورقه شدند. مردی که از نظر معنوی اعتماد مورد توجه همگان بود، در کنار زمزم ایستاد و با صدای بلندی فریاد زد:

«ای جمعیت عرب! من از طرف خدیجه سخن می‏گویم. من پیام‏رسان او هستم. خدیجه بانوی بزرگ و با اقتدار قریش شما را به گواهی می‏طلبد! همۀ شما شاهد باشید که او، یعنی خدیجه، خودش ثروت و سرمایه‏اش و همه خدم و حشم و جمیع ما یملک خود و چهارپایان و صداق و مهریه و هدایایی را که از گوشه و کنار به او رسیده است، همه را به محمّد بخشیده و در ملک خالص او قرار داده است و جمیع بخشش‏ها و هدایای خدیجه نیز از طرف محمّد مورد قبول واقع شده است و تمام این‏ها هدایایی هستند که به آن حضرت تقدیم شده است، تا تجلیل شایسته‏ای از شأن و شخصیت او به عمل آید و مورد تعظیم و تکریم واقع شود و در عین حال عشق و علاقۀ خدیجه را به محمّد بازگو کند، همۀ شما که حرف‏های مرا شنیدید بر این گفته‏ها گواه باشید.»

این تصمیم خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) از جهاتی بزرگ‏تر از تصمیم نخستین او برای ازدواج با محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) بود همۀ بدخواهان را منکوب کرد و زبان‏های طعن و استهزا را برید و جامعه را به نفع

محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) و پیامی که از طرف خداوند خواهد داشت آماده ساخت و اهمیت این گذشت و کرامت از خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به حدّی قابل توجه است که بعضی از شرق‏شناسان در تحلیل علل پیروزی و موفقیت محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) ثروت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را دخیل و تأثیرگذار دانسته‏اند و صد البته که این اموال در روزهای سخت، به‏ویژه در محاصرۀ همه‏جانبۀ شعب ابی‏طالب، مایۀ قوت و پایداری مسلمانان گردید.

فرزندان خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)

ازدواج طاهرۀ قریش با امین جزیرة العرب، آغاز تحولی بود در تاریخ بشر که باید اعصار و قرون را درنوردد و کانون زندگی صفابخش و ماندگاری را در بلندای قلۀ تاریخ نمایش دهد، زن و مردی از تبار پاکان با نیاکانی از رهروان و پیروان ابراهیم (عَلَيْهِ السَّلاَمُ)، شجره‏ای که در عمق تاریخ ریشه دواند و شاخسارهای پربار آن همۀ بشریت را در برگرفته است.

هر روز که می‏گذرد بر فروغ جاویدان این خاندان افزوده می‏شود و کوثر خیرات و برکاتش بسان رود پرخروشی از کنار کویر حیات گذر کرده و تشنگان وادی ایمان و معرفت را سیراب می‏کند. خاندانی که کوچک و بزرگشان درسِ بزرگی به فرزندان بشر داده و به عنوان اسوه‏های جاویدان ایثار و ایمان و انسانیت بستر تاریخ را روشن کرده و حیات فکری و فرهنگی جویندگان حقیقت و پویندگان طریق توحید را منوّر ساخته‏اند. دودمانی که هر یک ذخیره مبارک خداوندی برای دیگری بوده است. در وجود محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) و گوهر وجود خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در حصنِ حصین حفظ الهی از هر گزند و دستبردی مصون ماندند تا با پیوند مبارک خویش حجلۀ محبت و معرفت را به نام خدای ابراهیم آراستند.

پیوند محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به ثمر نشست و بهاران ازدواجشان شکوفان شد. «زینب» به دنیا آمد و آن ‏گاه «رقیه» و «ام‏کلثوم» و «فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ)» و سپس «قاسم» و «عبد اللّه‏.» قضای الهی چنین بود که قاسم در دو سالگی پیش از بعثت نبوی از دنیا برود و عبد اللّه‏ پیش از هجرت نبوی زندگانی را بدرود گوید.

این هم از شگفتی‏ها است که اولاً شمارِ دختران اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، از همسرش خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، بیش از

پسران بوده و شگفت‏تر این که پسران یکی پس از دیگری بمیرند و اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) را در غم مرگ خویش غمین سازند تا ابتلا و امتحان دیگری رخ دهد و محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) سرافرازتر از گذشته بر ایمان و اعتقاد و ابلاغ رسالت خویش پای بفشرد؛ آن هم در شرایطی که طبق فرهنگ جاهلی آن دوران، روشنی خانه و خاندان به وجود فرزند پسر بود؛ چرا که تنها پسر صلاحیت داشت جای پدر را بگیرد و گرنه داغ «ابتر» بودن بر پیشانی او نقش می‏بست؛ چرا که در آن جامعه دختر و زن موجودی بسیار تحقیر شده بود.

از این رو کور دلان قریش بهانه یافتند و به حضرتش عنوان «ابتر» دادند؛ چون فرزند پسر نداشت که وارث او گردد و دختر نیز در فرهنگ جاهلی صلاحیت وراثت و جانشینی نداشت.

غافل از این که مشیّت الهی جریان زندگی محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را به گونۀ دیگری رقم می‏زد و بر خلاف میل بد اندیشان دل مرده، تقدیر چنین بود که دختری از محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به وجود آید و در صحنۀ کمالات و ارزش‏های وجودی آن چنان بدرخشد که به عنوان رمز ماندگاریِ نبوت و جاودانی هدایت، مُهر خاتمیت را بر دوش کشد و پیام قهر معبود را با آیه کریمۀ (إنَّ شانِئَکَ هُوَ اَلأبْتَر) به گوش تاریک دلان برساند و اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) را امید و نوید جاودانگی مکتب دهد و از این طریق نقطۀ عطفی در تاریخ بشریت باشد که دختر و زن در وارثت و شأنیت اجتماعی همانند مردان حضور داشته و به عنوان یک انسان که در بعد انسانیش کمبودی نسبت به مردان ندارد مطرح گردد و موجودیت انسانی زن تثبیت، و فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) تظمینی بر پایایی و پویایی مکتب گردد.

مصطفی را وعده داد الطاف حق

گر بیمری تو نمیرد این سبق

رونقت را روز روز افزون کنم

نام تو بر ذرّ و بر نقره زنم

منبر و محراب سازم بهر تو

در محبت قهر من شد قهر تو

ارادۀ خداوندی، فاطمۀ زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ) را رمز جاودانگی اسلام قرار داد و چشمه‏سار هدایت را، از دامن عصمت او فوران ساخت و خود و فرزندانش یکی پس از دیگری در آسمان ولایت و رهبریِ امت درخشیدند و فرا راه بشریت را به سر منزل مقصود روشن ساختند که در مقال

دیگری باید مورد بحث و بررسی قرار گیرد.

مرگ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)

کسی که یار غم‏خوار اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) پیش از بعثت بود و پس از آن هم با تمام وجود حامی، افکار و اندیشه‏های توحیدی او محسوب می‏شود و به دلیل موقعیت مقبول و ممتازی که داشت، پناهگاهی برای محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) به حساب می‏آمد و اذیت و آزار و بی‏ادبی مشرکین را با وجود او به آسانی تحمل می‏کرد، آن وقتی که دشنامش می‏دادند و مورد ریشخند قرار می‏گرفت و با سنگ پرانی و دهن‏کجی آزرده خاطر می‏شد و با تکیه به نویدهای وحیانی جبرئیل و همدلی خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بود که دیگر باره برای انجام مسئولیت به پا خواسته، فریاد توحیدی خویش را از سر می‏گرفت و آن هنگام که آماج تهمت‏ها و افتراها بود و در هر کوی و برزنی نادانانِ ناتوان با حربه‏های جاهلیت به استقبالش می‏رفتند و با خاکستر داغ و خارهای بی‏دانشی زیر رگبار جسارت‏های خویش می‏گرفتند، این دستِ مهربان و پر محبت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بود که مرهم امید و حیات بر جراحات جسم و جانش می‏گذاشت و برای ادامۀ راهِ رهایی امت آماده‏اش می‏ساخت.

ولی افسوس که تقدیر، طرح دیگری درانداخته بود و روزگار آزمون دیگری را برای محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) پیش‏بینی کرده بود.

تقدیر الهی چنین بود که این بانوی بزرگ و فداکار در اندوه‏بارترین سال حیات اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) که به عام الحزن سال اندوه و غم معروف است بار سفر آخرت بربندد و همسر بزرگوار خویش را در غم تنهایی و هجران خویش گرفتار سازد. هر چند که او معلم بشریت بود و آیات قرآن بر زبانش جاری و به همگان درس شکیب و صبر می‏داد، زندگی را جلوۀ لطف خدا و سرانجامش را برگشت به سوی حضرت او می‏دانست و فلسفه زندگانی بشری را با (إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیهِ رَاجِعُونَ)⁽¹⁾تفسیر می‏کرد.

سال رحلت آن بانوی بزرگ همان سالی است که حضرت ابوطالب (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) نیز در همان سال

وفات کرد و آن دو بزرگوار دو تکیه گاه توانمند و دو اهرم قدرتمند اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) در پیشبرد اهداف توحیدی به حساب می‏آمدند، مشیت خداوندی خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و ابوطالب (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) را رهسپار دیار باقی کرد تا فصل دیگری از کتاب نبوت به روی رسول خدا گشوده گردد. ولی زندگانی آن حضرت رنگ عزا به خود گرفت و تمام سال سیاهی غم بر سر کشید و به عنوان سال غمبارش حیات نبوی معروف شد.

هر چند که نقش ماندگار و تأثیر جاودانۀ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در گسترش اندیشه‏های توحیدی و حمایت‏های بی‏دریغ مالی، اقتصادی، روحی و روانی و سیاسی اجتماعی او از اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به ابدیت پیوسته و نام او چونان نام ابوطالب (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) بر لوح وجود پیوسته خواهد ماند. و تا دنیا دنیا است و دین باوران شعار توحید سر می‏دهند در برابر عظمت آنان که بنیان یکتاپرستی را پایه‏گذاری کردند فروتنانه عرض ادب خواهند کرد.

کتابنامه

ذهبی، شمس‏الدین محمّد بن احمد (م ۷۴۸ ق)، سیر الاعلام النبلاء، بیروت: مؤسسة

43- نگاهی به آموزه‏های تربیتی در زندگی حضرت خدیجه(سلام علیه)

اشاره

۴۳

نگاهی به آموزه‏های تربیتی در زندگی حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)⁽¹⁾

عبدالکریم پاک‏نیا

چکیده

شرح فضائل اخلاقی و آموزه‏های تربیتی در زندگی حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) با استناد به مهم‏ترین منابع تاریخی و روایی است. از دیدگاه نویسنده: مطالعه تاریخ زندگی حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) نشان می‏دهد که‏ او‏ هم در دوران جاهلیت و هم‏ بعد‏ از بعثت،‏ دارای فضائل اخلاقی و کمالات معنوی‏ بوده‏ است. او در جامعۀ خود به عنوان یک الگوی زن برتر، تأثیر‏ ‏به سزایی‏ در گسترش صفات نیک انسانی داشته‏ است. سخاوت، کرامت، ایثار‏ و فداکاری‏، عفت و پاک‏دامنی، دوراندیشی و درایت و توجه‏ به‏ مستمندان، عطوفت و مهربانی و صبر و استقامت، از جمله فضیلت‏های پسندیده‏ای است که صفحات تاریخ‏ این‏ زن نمونه را نشان می‏دهد‏. به‏ همین‏ جهت آن بانوی‏ یگانه‏ در میان زنان رسول‏ خدا (صلی الله علیه و اله و سلم) شرایط هم کُفوْ بودن را احراز نمود و یک همتای واقعی برای حضرت محمد (صلی الله و اله وسلم) بود.

کلیدواژه: خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، تاریخ اسلام، سخاوت، کرامت، ایثار‏‏، عفت و پاک‏دامنی، درایت، مهربانی، استقامت.

‏‏‏حضرت‏ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) همسر گرامی رسول اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، ۶۸ سال پیش از هجرت نبوی۹‏ در‏ شهر‏ مکه به دنیا آمد. پدر وی خویلد بن اسد و مادرش فاطمه دختر زائدة بن اصم‏ می‏باشد. او در چهل سالگی با حضرت محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) که ۲۵ سال از‏ عمر شریفش را سپری‏ کرده‏ بود ازدواج نمود. بنا بر قول مشهور ثمرۀ ازدواج خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) شش فرزند به نام‏های قاسم، عبد

الله، رقیه، زینب، ام‏کلثوم و فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بود. قبل از اسلام وی به خاطر دارا بودن صفات پسندیده‏ و فضائل اخلاقی و پاک‏دامنی، «طاهره» لقب گرفت. ثروت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در میان اهل مکه بی‏نظیر بود و اهالی مکه با اموال وی به صورت مضاربه‏ای تجارت می‏کردند. خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) پس از ازدواج با اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) همۀ‏ آن‏ ثروت را در اختیار حضرت رسول (صلی الله علیه و اله وسلم) نهاد و بدین ترتیب از جنبه اقتصادی دین اسلام را تقویت نموده، و در گسترش آن نهایت تلاش خود را به جای آورد.

مقام او در‏ نزد‏ پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به حدی بود که در مدت ۲۵ سال زندگی مشترک با این بانوی با عظمت، آن حضرت به خاطر تکریم وی با هیچ زنی ازدواج نکرد‏ و بهترین‏ دوران جوانی خویش را به وی بخشید. بعد از رحلت حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و اله وسلم) همیشه به یاد محبت‏ها و تلاش‏های او بود. بنا بر برخی اقوال خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) قبل از ازدواج‏ با‏ پیامبر‏ اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) با دو نفر‏ دیگر‏ بنام‏های‏ «ابو هالة بن زراره تمیمی» و «عتیق بن عائذ مخزومی» نیز ازدواج کرده بود. این یاور با وفای رسالت بعد از ۲۵‏ سال‏ زندگی‏ در کنار حضرت خاتم الانبیا۹، در دهمین‏ سال‏ بعثت در ۶۵ سالگی و در دهم ماه رمضان چشم از جهان فرو بست و قلب رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) و مسلمانان را‏ داغدار‏ نمود‏.

پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) پیکر پاک او را در حجون با‏ دست‏های خویش به قبر گذاشت و از شدت حزن و اندوه سال وفات او را که با فاصله اندکی از‏ رحلت‏ ابوطالب (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) رخ داده بود، عام الحزن (سال اندوه) نامید. امیرالمؤمنین علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) به پاس خدمات آن دو بزرگوار به جهان اسلام اشعاری جانسوز سروده و در بخشی از آن‏ حزن‏ و ماتم‏ قلبی خویش را بیان داشته است:

اَعَیْنَیَّ جُودا بارَکَ

اللّه فیکُما

عَلی‏ هالِکینَ‏ لا‏ تُری

لَهُما مَثَلاً

وَسَیِّدَةِ النِّسْوانِ

اَوَّلُ مَنْ صَلّی

عَلی سَیِّدِ الْبَطْحاءِ

وَابْنِ رَئیسِها

مُهَذَّبَةٌ‏ قَدْ‏ طَیَّبَ‏

اللّه‏ خِیْمَها

مَبارَکَةٌ وَاللّه‏ ساقَ لَهَا

الْفَضْلا

فَبِتُّ اُقاسی مِنْهُمَا الْهَمَّ وَالثَّکْلا

مُصابُهُما اَدْجی‏ اِلَیّ‏ الْجَوَّ

والْهَواءَ⁽¹⁾

فَبِتُّ اُقاسی مِنْهُمَا الْهَمَّ وَالثَّکْلا

مُصابُهُما اَدْجی‏ اِلَیّ‏ الْجَوَّ

والْهَواءَ⁽¹⁾

ای چشمان من! احسنت بر شما، [اشک بریزید] در فراق آن‏ دو‏ بزرگواری‏ که نظیر ندارند. بر سرور سرزمین بطحاء و فرزند رئیس آن و بر بانوی بانوان که‏ نخستین‏ نمازگزار بود. [آن بانوی] پاک‏دامنی که خداوند خصلت‏های او را پاکیزه کرده است‏. [بانوی] مبارکی‏ که خداوند برتری را به سوی او رانده است. مصیبت این دو عزیز فضا را‏ بر‏ من تیره و تار ساخته و [از این پس] شب‏ها را در اندوه و حزن‏ این‏ دو‏ سر می‏کنم.

در این نوشتار بر آن شدیم که نقش این بانوی خجسته را در‏ گسترش‏ آموزه‏های‏ مکتب تربیتی اسلام مورد توجه قرار داده و مواردی قابل توجه از آن‏ را‏ به خوانندگان گرامی تقدیم داریم. به امید این‏که بتوانیم از این شخصیت برجسته و بانوی نمونه در‏ جهان‏ اسلام درس‏ها آموخته و با شناخت فضائل و مناقب‏ آن بزرگوار‏، از او به عنوان اسوه و الگوی تربیتی‏ پیروی‏ کنیم.

۱. فضائل اخلاقی و علمی

مطالعه تاریخ زندگی حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) نشان می‏دهد که‏ او‏ هم در دوران جاهلیت و هم‏ بعد‏ از بعثت‏ خاتم‏ الانبیا (صلی الله و اله وسلم)، دارای فضائل اخلاقی و کمالات معنوی‏ بوده‏ است. او در جامعۀ خود به عنوان یک الگوی زن برتر، تأثیر‏ بسزایی‏ در گسترش صفات نیک انسانی داشته‏ است. سخاوت، کرامت، ایثار‏ و فداکاری‏، عفت و پاک‏دامنی، دوراندیشی و درایت و توجه‏ به‏ مستمندان، عطوفت و مهربانی و صبر و استقامت؛ از جمله فضیلت‏های پسندیده‏ای است که صفحات تاریخ‏ این‏ زن نمونه را نشان می‏دهد‏.

به‏ همین‏ جهت آن بانوی‏ یگانه‏ در میان زنان رسول‏ خدا (صلی الله علیه و اله و سلم) شرایط هم کُفوْ بودن را احراز نمود و یک همتای واقعی برای حضرت محمد (صلی الله و اله وسلم)‏ بود. عدم ازدواج مجدد پیامبر اکرم (صلی الله علیه و اله وسلم)‏ در زمان‏ حیات‏ خدیجه‏ کبری (عَلَيْها السَّلاَمُ) نشانگر جاذبه‏های‏ معنوی و فضائل اخلاقی بی‏شمار در وجود آن حضرت است، که بدون تردید برخورداری از آن صفات‏ نقش مهم و اساسی

در زندگی رسول‏ خدا (صلی الله علیه و اله و سلم)‏ داشته‏ است‏. به همین جهت‏ پیامبر‏ اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) این بانوی تربیت‏یافته را از برترین زنان بهشتی شمرده و می‏فرماید:

«اَفْضَلُ نِساءِ اَهْلِ الْجَنَّةِ‏ خَدیجَةُ‏ بِنْتُ‏ خُوَیْلَدَ وَفاطِمَةُ بِنْتُ محمّد وَمَرْیَمُ بِنْتُ عِمْرانَ‏ وَآثِیَةُ‏ بِنْتُ‏ مُزاحِمَ‏ اِمْرَأَةُ‏ فِرْعَوْنَ؛⁽¹⁾بهترین زنان اهل بهشت عبارت‏اند از: خدیجه دختر خویلد و فاطمه دختر محمّد و مریم دختر عمران و آسیه دختر مزاحم، زن فرعون.»

وفاداری این بانوی آسمانی در راه رسیدن به اهداف والای همسر خویش، مورد توجه سیره‏نویسان و محققان قرار گرفته است. او از اولین لحظات بعثت، به رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) ایمان آورد و تا آخرین لحظات بر ایمان خود پای فشرد‏ و لحظه‏ای‏ شک و تردید به دل راه نداد.

گذشته از فضائل اخلاقی، او از کمالات علمی نیز برخوردار بود. تاریخ گواهی می‏دهد که خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در مورد دانش‏ عصر‏ خود اطلاعات فراوانی داشت و از کتاب‏های آسمانی آگاه و از نظر عقل و درایت و زیرکی بر تمام زنان، حتی بسیاری از مردان معاصر برتری داشت‏. بنا بر این‏ او دارای تمام کمالات و امتیازهایی‏ بود‏ که یک زن می‏تواند داشته باشد.

با توجه به نکات یاد شده، خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به عنوان اولین بانوی مسلمان در ترویج فرهنگ اسلامی و الگوهای یک‏ زن‏ مسلمان و باکمال، نقش‏ والای‏ خود را ایفا کرده است و بانوان بسیاری از تربیت عملی وی درس‏ها آموخته‏اند. اهمیت فضائل اخلاقی و کمالات انسانی در وجود این بانوی با فضیلت آن‏گاه به اوج خود می‏رسد که‏ نگاهی‏ به وضع زن در ایام جاهلیت و قبل از بعثت پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بیندازیم.

زن در آن روز نه تنها از حقوق خود محروم بود و با رقت‏آورترین وضع زندگی می‏کرد‏، بلکه‏ به عنوان‏ مایۀ ننگ و عار و موجودی شوم زنده به گور می‏شد. خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در چنین عصری اثبات نمود که یک‏ زن نه تنها حق حیات دارد و باید حقوق مسلم خود را‏ استیفا‏

نماید‏، بلکه می‏تواند با اعمال شایسته و تلاش و کوشش، به مرحله‏ای برسد که خداوند متعال به او سلام برساند‏؛ ‏‏همچنان‏ که امام باقر (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) از پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) نقل می‏کند: «شبی که در‏ معراج‏ بودم‏، به هنگام بازگشت از سفر معراج به جبرئیل گفتم: ‏ای جبرئیل! آیا خواسته‏ای از من‏ داری؟ گفت: خواهش من این است که از طرف خداوند و من، به خدیجه سلام‏ برسانی.»⁽¹⁾

۲‏. پرورش فرزندان صالح‏

بدون‏ تردید، مادر به عنوان مؤثرترین عامل محیطی و وراثتی در پرورش و رشد شخصیت کودک نقش بسزایی دارد. حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) علاوه بر این‏که به نص قرآن مادر روحانی همۀ مؤمنین است‏، به عنوان مادری شایسته و با ایمان در دامن خویش فرزندان نیک و صالحی برای رسول ‏اللّه (صلی علیه و اله وسلم) تربیت نمود. وی شش فرزند برای اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به دنیا آورد و در دامن پر‏ مهر‏ خویش پرورش داد، که در میان آنها حضرت فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) از رتبۀ خاصی برخوردار است. دختری که رهبری اسلام بعد از پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) از نسل او پدید آمد‏ و ادامه‏ یافت.

این دختر با مادرش آن چنان ارتباط تنگاتنگ داشت که هنگام رحلت حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) که در حدود پنج سال داشت، شدیداً بی‏تابی می‏کرد و به دور پدر بزرگوارش‏ می‏چرخید‏ و می‏گفت: «یا اَبَه اَیْنَ اُمّی؛ پدر جان! مادرم کجا است؟» حضرت جبرئیل نازل شد و فرمود: «یا رسول‏اللّه‏! خداوند می‏فرماید: سلام ما را به ‏ ‏فاطمه برسان و به او اطلاع بده که مادرش‏ خدیجه‏ در‏ خانه‏های بهشتی با آسیه و مریم‏ زندگی‏ می‏کند.»⁽²⁾‏

این دختر پاکیزه، هنگام رحلت مادر وقتی احساس کرد که حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) شدیداً در فراق او و پدر ارجمندش ناراحت است و نگران‏ تنهایی‏ و بی‏یاوری‏ حضرت محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم)

می‏باشد، به مادرش دلداری داده‏ و گفت‏: «یا اُمّاه! لاتَحْزَنی وَلاتَرْهَبی فَاِنَّ اللّه مَعَ اَبی؛⁽¹⁾مادر جان! اندوهگین و مضطرب نباش، زیرا خداوند یار و یاور پدرم می‏باشد‏.»

امامان‏ معصوم‏۷ نیز همیشه به وجود چنین مادری افتخار می‏کردند؛ هم‏چنان که‏ حضرت مجتبی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) هنگامی که با معاویه مناظره می‏کرد، در مورد یکی از علل انحراف معاویه از محور‏ حق‏ و انحطاط‏ اخلاقی وی و سعادت و خوشبختی خود، به نقش مادر در تربیت افراد‏ اشاره‏ کرده و فرمود: معاویه! چون مادر تو «هند» و مادربزرگت «نثیله» می‏باشد [و در دامن چنین زن پست‏ و فرومایه‏ای‏ پرورش‏ یافته‏ای] این گونه اعمال زشت از تو سر می‏زند و سعادت ما خانواده‏ در‏ اثر‏ تربیت در دامن مادرانی پاک و پارسا همچون خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) می‏باشد.⁽²⁾

امام حسین (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) در روز عاشورا برای معرفی‏ خویش‏ و آگاه کردن دل‏های بیدار، به مادرش فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و مادربزرگ شایسته و فداکارش حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)‏ اشاره‏ نموده‏ و فرمود:

«اُنشِدُکُمُ اللّه‏ هَلْ تَعْلَمُونَ اَنَّ اُمّی فاطِمَةَ الزَّهراءَ بِنْتَ محمّد؟! قالُوا: اَللّهُمَّ نَعَمْ... اُنْشِدُکُمُ‏ اللّه‏‏ هَلْ تَعْلَمُونَ اَنَّ جَدَّتی خَدیجَةَ بِنْتَ خُوَیْلَدَ اَوَّلُ نِساءِ هذِهِ الاُمَّةِ اِسْلاما؟! قالُوا: اَللّهُمَّ‏ نَعَمْ؛⁽³⁾‏ شما‏ را به خدا قسم می‏دهم! آیا می‏دانید که مادر من «فاطمۀ زهرا» دختر محمّد [مصطفی (صلی الله علیه واله وسلم)] است؟! گفتند: آری ... [فرمود:] شما را به خدا قسم می‏دهم! آیا می‏دانید که‏ مادربزرگ‏ من‏ خدیجه دختر خویلد، نخستین زنی است که اسلام را پذیرفت؟! گفتند: آری.»

حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) علاوه بر‏ این‏که در‏ دامان پر مهر و عطوفت خویش فرزندان پیامبر (صلی الله علیه و اله و سلم) را پرورش داد، فرزندان شایسته‏ای‏ را‏ نیز قبل از ازدواج با اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) تربیت کرده بود، که از جمله آنها هند بن ابی‏ هاله‏ می‏باشد. او (هند) در مدت سه شبانه روزی که پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)‏ در‏ هنگام هجرت در غار ثور مخفی شده‏ بود‏، به‏ همراه علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) دور از چشم مشرکان‏

مکه‏ محرمانه به اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) آذوقه می‏برد و برمی‏گشت. وی مردی بزرگوار، شریف، فصیح و محدث‏ بود‏ و از‏ شوهر‏ دیگر‏ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، به نام ابی هالة بن زرارة‏ تمیمی‏ متولد شده بود.⁽¹⁾

هند پسر خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) همان کسی است که امام حسن‏۷‏ به عنوان دایی خود از وی‏ نام می‏برد. وی اوصاف‏ و شمایل‏ رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) را برای‏ امام‏ مجتبی۷ توصیف می‏کرد و بسیار مورد علاقۀ رسول ‏اللّه (صلی علیه و اله وسلم) بود. او بت‏های مشرکان‏ را‏ می‏شکست⁽²⁾و در جنگ جمل در‏ رکاب‏ حضرت‏ علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) به‏ شهادت‏ رسید⁽³⁾.⁽⁴⁾

3. توجه به نیازهای‏ عاطفی‏ و خواسته‏های فرزندان

مهرورزی و محبت به کودکان و رفع نیازهای معنوی و عاطفی فرزندان، یکی دیگر از‏ اصول‏ تربیتی اسلام می‏باشد. حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به‏ عنوان‏ یک مادر‏ دلسوز‏ و مربی‏ آگاه در این مورد‏ حساسیت ویژه‏ای داشت. ماجرای زیر بیانگر این ویژگی حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) می‏باشد:

در ایام بیماری خدیجه‏ که‏ به مرگ وی انجامید، روزی اسماء‏ بنت‏ عمیس‏ به‏ عیادتش‏ آمد، او خدیجه‏ را‏ گریان و ناراحت مشاهده کرد و به او دلداری داده و گفت: تو از بهترین زنان عالم محسوب می‏شوی‏، تو‏ تمام‏ اموالت را در راه خداوند بخشیدی، تو‏ همسر‏ رسول‏ گرامی‏ اسلام‏ هستی‏ و بارها تو را به بهشت بشارت داده است. با این همه چرا گریان و نگران هستی؟

خدیجه فرمود: اسماء! من در فکر این هستم که دختر هنگام زفاف‏ نیاز به مادر دارد تا نگرانی‏ها و اسرارش را به مادر بگوید و خواسته‏هایش را به عنوان محرم اسرار مطرح نماید، فاطمه کوچک است، می‏ترسم کسی نباشد که متکفل کارهای وی‏ در‏ هنگام عروسی شود و برایش مادری کند.

اسماء بنت عمیس گفت:‏ای بانوی من! نگران نباش من با تو عهد می‏کنم که اگر تا آن موقع زنده ماندم به جای تو برای فاطمه مادری کنم و نیازهای روحی و عاطفی وی را برطرف نمایم.

بعد از وفات خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)‏ هنگامی که شب زفاف‏ حضرت‏ فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) فرا رسید، پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فرمود: همۀ زن‏ها از اتاق عروس خارج شوند و کسی در آن جا باقی نماند. همه رفتند، اما پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) متوجه شد که هنوز‏ اسماء‏ بنت عمیس در اتاق باقی مانده است. فرمود: آیا نگفتم همۀ زنان بیرون روند؟ اسماء گفت: چرا یا رسول‏ اللّه، من شنیدم و قصد مخالفت با فرمایش شما را نداشتم، ولی عهد من با‏ خدیجه‏ مرا بر‏ آن داشت که در این ‏جا بمانم؛ چون با خدیجه پیمان بسته‏ام که در چنین شبی برای فاطمه‏ مادری کنم.⁽¹⁾

حضرت رسول اکرم (صلی الله علیه و اله وسلم) با شنیدن این سخن به‏ گریه‏ در‏ آمد و فرمود: تو را به خدا سوگند برای این کار ایستاده‏ای؟ اسماء عرض کرد: آری. اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) دست ‏‏به‏ دعا برداشته و برای اسماء بنت عمیس دعا کرد.⁽²⁾

هم‏چنین حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در مورد‏ آینده‏ دختر‏ خردسال خویش خطاب به پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) دغدغه‏هایی را به این ترتیب بیان نمود: یا‏ رسول‏اللّه‏! این دختر من با اشاره به حضرت فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بعد از من‏ غریب و تنها خواهد شد‏. مبادا‏ کسی از زنان قریش او را آزار برساند، مبادا کسی به صورتش سیلی بزند، مبادا کسی صدای خود را بر روی او بلند کند، مبادا کسی با او رفتاری تند و خشن‏ داشته باشد.⁽³⁾

۴‏. رعایت آیین شوهرداری

اشاره

یکی از برنامه‏های تربیتی اسلام، آموزش آیین شوهرداری به بانوان می‏باشد. اگر به آمار اختلافات خانوادگی و طلاق و ناهنجاری‏های خانواده‏ها توجه شود، بخش قابل توجهی

از این‏ مشکلات‏ به رفتارهای بانوان و زنان و دختران جوان بر می‏گردد و این همه، به خاطر ناآگاهی و عدم توجه به حقوق شوهران، رعایت نکردن آداب معاشرت و عدم آگاهی از اصول شوهرداری در اسلام است. حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در ترویج آیین شوهرداری اسلامی و رعایت حقوق همسر، نهایت تلاش را به عمل می‏آورد.

حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) با شیوه‏های مختلفی‏ فضای‏ خانواده را آرام نگاه داشته و امنیت روحی و روانی را برای شوهر و فرزندان برقرار، و زمینه را برای رشد فضائل اخلاقی فراهم می‏آورد. در این‏جا به برخی از روش‏های تکریم شوهر‏ و همسرداری‏ حضرت‏ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) اشاره می‏کنیم.

الف ابراز‏ محبت‏

حضرت‏ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در فرصت‏های مناسب به همسر گرامی خویش ابراز علاقه و محبت می‏کرد. او در قالب اشعاری زیبا در بارۀ پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)‏، مکنونات‏ قلبی‏ خویش را چنین ابراز می‏دارد:

وَدامَتْ لِیَ الدُّنْیا

وَمِلْکُ الاَکاسِرَةِ

فَلَوْ اَنَّنی اَمْشَیْتُ‏

فی‏ کُلِّ نِعْمَةٍ

اذا لَمْ یَکُنْ عَیْنی

لِعَیْنِکَ ناظِرَةً⁽¹⁾

فَما سُوِّیَتْ عِنْدی

جَناحَ بَعُوضَةٍ

اگر‏ تمام‏ نعمت‏های‏ دنیا و سلطنت‏های پادشاهان را داشته باشم و ملک آنها همیشه از‏ آن من باشد، به نظر من به اندازه بال پشه‏ای ارزش ندارد، زمانی که چشم من به چشم‏ تو‏ نیفتد‏.

ب طرح غیرمستقیم خواسته‏ها

بدون شک هر زنی از شوهر خویش انتظارات‏ و توقعاتی‏ دارد. این درخواست‏های معقول زن، اگر در محیطی محبت‏آمیز و همراه با حفظ حریم‏های اخلاقی باشد‏، امری‏ پسندیده‏تر‏ و جذاب خواهد بود. اگر این خواسته‏ها به صورت غیرمستقیم انجام گیرد، در‏ تحکیم‏ روابط‏ خانوادگی ‏ ‏و افزایش محبت تأثیری فوق العاده خواهد داشت. حضرت

خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) خدمات زیادی را‏ در‏ خانۀ‏ پیامبر اکرم (صلی الله علیه و اله وسلم) انجام داده و صدمات فراوانی متحمل شده بود، از این رو به‏ صورت‏ طبیعی می‏توانست انتظارات و توقعاتی را نیز از آن حضرت داشته باشد، امّا او‏ هیچ ‏گاه‏ خواسته‏های‏ شخصی خویش را به صورت مستقیم بیان نمی‏کرد، بلکه سعی‏ می‏کرد‏ آنها را به عنوان یک پیشنهاد و یا خواهش غیر مهم و در کمال ادب‏ و احترام‏ مطرح‏ نماید.

حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در آستانه وفات خویش هنگامی که وصیت‏های خود را بیان می‏کرد، آنها را‏ در قالب یک گفت‏وگوی صمیمانه و محبت‏آمیز مطرح نمود. وی خطاب به‏ پیامبر‏ اکرم (صلی الله علیه و اله وسلم) عرض کرد: یا رسول‏اللّه‏! چند وصیت دارم، البته من در حق تو کوتاهی کردم‏، مرا‏ عفو‏ کن.

اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فرمود: هرگز از تو تقصیری مشاهده نکردم. تو نهایت‏ درجه‏ تلاش خود را به کار گرفتی و در خانه من زحمات و مشکلات زیادی را متحمل شدی و تمام‏ دارایی‏ خود را در راه خدا مصرف کردی. حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) عرض کرد‏: یا‏ رسول‏اللّه‏! می‏خواهم خواسته‏ای را توسط دخترم فاطمه‏ به‏ شما‏ برسانم و شرم دارم آن را مستقیماً بازگو‏ نمایم‏.

پیامبر از منزل خدیجه بیرون رفت. آن ‏گاه خدیجه دخترش فاطمه را صدا کرد‏ و به‏ او گفت: عزیزم! به پدر‏ بزرگوارت‏ بگو که‏ مادرم‏ می‏گوید‏: من از قبر هراسناکم، دوست دارم‏ مرا‏ در لباسی که هنگام نزول وحی به تن داشتی، کفن کرده و در‏ قبر‏ بگذاری. فاطمه به نزد پدر‏ آمده و پیام مادرش را‏ رساند‏. پیامبر آن لباس را‏ برای‏ خدیجه فرستاد. هنگامی که فاطمه آن را آورد، نشاط زایدالوصفی وجود خدیجه‏ را‏ فرا گرفت. آن‏گاه حضرت خدیجه‏ با‏ دلی‏ آرام چشم از‏ جهان‏ فرو بست.

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و اله وسلم)‏ مشغول تجهیز و غسل و حنوط وی شد، هنگامی که خواست خدیجه را کفن کند، حضرت‏ جبرئیل‏ امین نازل شد و گفت: یا رسول‏اللّه‏‏! خداوند‏ سلام می‏رساند‏ و می‏فرماید‏: کفن‏ خدیجه به عهده ما است‏ و آن یک کفن بهشتی خواهد بود. پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) اول با پیراهن خود و از روی‏ آن‏ با کفن بهشتی خدیجه را کفن‏ کرد‏.

ج دلجویی‏ و دلداری همسر‏

خانواده کانون آرامش‏ و راحتی‏ بخش هر انسانی است. مردی که در بیرون خانه با هزاران مشکل و گرفتاری روبه‏رو است‏ و گاهی‏ در‏ راه رسیدن به هدف و کسب روزی حلال‏ سخنان‏ ناروا‏ شنیده‏ و لطمات‏ روحی‏ و جسمی زیادی را متحمل می‏شود، انتظار دارد که کسی از وی دلجویی کرده و حرف دلش را شنیده و با کلمات شفابخش و برخوردهای آسایش آفرین مرهم گذارِ دردهای انباشته‏ در دل او باشد.

حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) چنین همسری برای پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بود. مشرکان با سخنان توهین‏آمیز و اعمال وقیحانه‏ای پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) را ناراحت می‏کردند و از این ناحیه مشکلات فراوانی‏ پیش‏ روی پیامبر اکرم (صلی الله علیه و اله وسلم) بود، اما همه این گرفتاری‏ها به وسیلۀ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) جبران می‏شد. او شخص اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و مشکلات آن حضرت را آگاهانه درک می‏کرد و بدین جهت در پیشرفت اهداف‏ آن‏ حضرت تلاش می‏نمود و سخنانش را تصدیق می‏کرد و او را از تمام غم‏ها و غصه‏ها می‏رهانید.

علامه سید شرف الدین در این مورد می‏نویسد: «او‏ مدت‏ ۲۵ سال با اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)‏ زندگی‏ کرد، بدون آن‏که زن دیگری در زندگی او شریک شود و اگر در حیات باقی می‏ماند، پیامبر باز هم شریک دیگری انتخاب نمی‏کرد. او در‏ تمام‏ طول زندگی زناشویی شریک‏ درد‏ و رنج اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بود، زیرا با مال خود به او نیرو می‏بخشید و با گفتار و کردار از او دفاع می‏نمود و به او در مقابل عذاب و درد کافران که در راه رسالت‏ و ادای آن نصیبش می‏کردند، تسلی می‏داد. او به همراه علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) هنگام نزول نخستین وحی آسمانی به پیامبر (صلی الله علیه و اله و سلم)، در غار حرا بود.»⁽¹⁾

پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) در مورد همسر گرامی خویش‏ می‏فرماید‏: «خدیجه زنی‏ بود که چون همه از من روی می‏گردانیدند او به من روی می‏کرد و چون همه از من‏ می‏گریختند، به من محبت و مهربانی می‏کرد و چون همه دعوت مرا تکذیب‏ می‏کردند‏ به‏ من ایمان می‏آورد و مرا تصدیق می‏کرد. در مشکلات زندگی مرا یاری می‏داد و با مال خود

کمک می‏کرد‏ و ‏‏غم‏ از دلم می‏زدود.»⁽¹⁾

خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) آن چنان در روح و جان همسر بزرگوارش تأثیر گذاشته بود، که مدت‏ها بعد از رحلت حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)‏، هر گاه حضرت رسول (صلی الله علیه و اله وسلم) گوسفندی را ذبح می‏کرد، می‏فرمود سهمی هم به دوستان‏ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بفرستید؛ زیرا من‏ دوست‏ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را هم دوست می‏دارم.

5. برترین معیارهای انتخاب همسر

هر جوانی در زندگی خویش نیاز به ازدواج دارد و ازدواج در اسلام، یک امر مقدس و عبادت محسوب می‏شود. دختر و پسری که می‏خواهند‏ به سوی امر مقدس ازدواج قدم بردارند، اولین گام را از خود دوستی به سوی غیردوستی بر می‏دارند، آنان با امضای پیمان مقدس زناشویی از دایره خودخواهی بیرون رفته و با وارد‏ شدن ‏به‏ مرحلۀ جدیدی از زندگی، بخشی از کمبودهای خود را جبران می‏کنند؛ که از جملۀ آنها می‏توان به بقای نسل، رسیدن به آرامش و سکون، تکمیل و تکامل، تأمین نیاز جنسی، سلامت و امنیت‏ اجتماعی‏ و تأمین نیازهای روحی و روانی اشاره کرد. امّا در این میان مهم‏ترین دغدغه‏های هر دختر و پسر جوان که در آستانه ازدواج قرار می‏گیرد، برترین معیارها و ملاک‏های ازدواج در انتخاب همسر‏ آینده‏اش‏ می‏باشد.

حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به عنوان الگوی دختران و زنان مسلمان در مورد انتخاب حضرت محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) به عنوان همسر آینده خویش ملاک‏ها و اصولی را مطرح می‏کند، که از گفت‏وگوی‏ وی‏ با پیامبر اکرم (صلی الله علیه و اله وسلم) معلوم‏ می‏شود‏.

خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)‏ هنگام پیشنهاد ازدواج با رسول خدا۹ به وی گفت: به خاطر خویشاوندیت با من، بزرگواریت، امانت‏داری تو در میان مردم‏، اخلاق‏ نیک‏ و راست گوییت، مایلم با تو ازدواج کنم.⁽²⁾

ارزش‏ این‏ انتخاب خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) آن‏گاه نمایان می‏شود که بدانیم او در آن هنگام، موقعیتی

عالی و ممتاز در جامعۀ خود داشت و تمام‏ امکانات‏ و زمینه‏ها‏ برای ازدواج وی با هر یک از جوانان نامدار و ثروتمند‏ قریش فراهم بود.

کتابنامه

44- حضرت خدیجه(سلام علیه)، الگوی عفت و پاک‏دامنی

اشاره

۴۴

حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، الگوی عفت و پاک‏دامنی⁽¹⁾

عبدالکریم پاک‏نیا تبریزی

چکیده

شرح زندگانی و فضائل اخلاقی حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) با استناد به مهم‏ترین منابع تاریخی و روایی اهل سنت و شیعه است. از دیدگاه نویسنده: حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) نه تنها خود الگوی عفاف‏ بود‏، بلکه فرزندانش نیز چنین بودند‏. آن‏ بزرگوار علاوه بر این‏که به نص قرآن، مادر روحانی همه مؤمنین است، به عنوان مادری شایسته و با ایمان در دامن خویش فرزندان نیک و صالحی‏ برای‏ رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) تربیت نمود‏. وی‏ شش فرزند برای اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به دنیا آورد و در دامن پر مهر خویش پرورش داد. فرزندان حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) که به سن رشد رسیدند از هر لحاظ در میان اقران خود‏ ممتاز‏ بودند؛ به‏ویژه‏ دختران آن گرامی که در اوج عفاف، تقوا و کمالات معنوی بودند. حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به تمام معنای کلمه، پاسدار حیا و عفّت بود.

کلیدواژه: خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، تاریخ اسلام، عفاف، پاک‏دامنی، فرزندان، تقوا.

‏‏‏واژۀ‏ «عفاف»⁽²⁾

البحرین، ج‏۵، ص۱۰۲)

فراگیر است.⁽¹⁾به پروا پیشه‏ای عفیف می‏گویند‏ که از همۀ حرام‏ها و زشتی‏ها دوری می‏کند.

عفّت معانی و کاربردهای مختلفی دارد؛ عفّت در اندیشه، عفّت در نیّت، عفّت در نگاه، عفّت در کلام، عفّت در رفتار، عفّت در پوشش، عفّت‏ در‏ آرایش، عفّت در بیان و قلم، عفّت در خوراک و عفّت در اقتصاد، برخی از ابعاد مختلف عفّت است.

عفاف در قرآن

واژۀ عفّت در قرآن کریم، بیشتر در مورد عفّت‏ جنسی‏ و اقتصادی استعمال شده است. در سورۀ مبارکۀ نور در مورد عفّت جنسی می‏فرماید: (وَ لْیَسْتَعْفِفِ الَّذینَ لایَجِدُونَ نِکاحَا حَتّی یُغْنِیَهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ؛⁽²⁾‏ و کسانی که امکانی برای ازدواج‏ نمی‏یابند‏، باید‏ پاک‏دامنی پیشه کنند، تا خداوند از فضل خود آنان را بی‏نیاز گرداند).

در آیه‏ای دیگر از همین سوره، از واژۀ «عفّت‏» بهره‏ گرفته‏ و عفاف جنسی را به عنوان یک ارزش برتر‏ معرفی‏ می‏کند و می‏فرماید:

(وَ الْقَواعِدُ مِنَ النِّساءِ اللّاتی‏ لا یَرْجُونَ نِکاحاً فَلَیْسَ عَلَیْهِنَّ جُناحٌ أَنْ یَضَعْنَ ثِیابَهُنَّ غَیْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزینَةٍ‏ وَ‏ أَنْ‏ یَسْتَعْفِفْنَ خَیْرٌ لَهُنَّ وَ اللَّهُ سَمیعٌ عَلیمٌ؛⁽³⁾

و زنان از کارافتاده‏ای که امید به ازدواج ندارند، گناهی بر آنان نیست که‏ لباس‏های‏ (رویین‏) خود را بر زمین بگذارند، به ‏شرط این‏که در برابر مردم خودآرایی‏ نکنند‏ و اگر خود را بپوشانند برای آنان بهتر است و خداوند شنوا و دانا است).

قرآن کریم در مورد «عفّت‏ اقتصادی‏» نیز‏ می‏فرماید: (یَحْسَبُهُمُ الجاهِلُ اغنیاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ؛⁽⁴⁾از شدّت خویشتن‏داری، فرد بی‏اطلاع، آنان را توانگر می‏پندارد).

هم‏چنین در سورۀ نساء به‏ عفّت‏ورزی‏ در‏ اموال یتیمان سفارش کرده و می‏فرماید:

(وَ ابْتَلُوا الْیَتامی‏ حَتَّی إِذا بَلَغُوا النِّکاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ‏ مِنْهُمْ‏ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَیْهِمْ أَمْوالَهُمْ وَ لا تَأْکُلُوها إِسْرافاً وَ بِداراً أَنْ یَکْبَرُوا وَ‏ مَنْ‏ کانَ‏ غَنِیًّا فَلْیَسْتَعْفِفْ وَ مَنْ کانَ فَقیراً فَلْیَأْکُلْ بِالْمَعْرُوفِ فَإِذا دَفَعْتُمْ إِلَیْهِمْ أَمْوالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَیْهِمْ‏ وَ‏ کَفی‏ بِاللَّهِ حَسیباً؛⁽¹⁾

و یتیمان را چون‏ به‏ حد‏ بلوغ برسند، بیازمایید! اگر در آنها رشد کافی یافتید، اموالشان را به آنها بدهید! و پیش‏ از‏ آن‏که بزرگ شوند، اموالشان را از روی اسراف نخورید! هر کس که‏ بی‏نیاز‏ است‏، (از برداشت حق‏الزحمه) خودداری کند و آن کس که نیازمند است، به طور شایسته و مطابق زحمتی‏ که می‏کشد‏، از آن بخورد. و هنگامی که اموالشان را به آنها بازمی‏گردانید، شاهد بگیرید‏! اگر‏ چه خداوند برای محاسبه کافی است).

در آیات شریفۀ قرآن کریم، پوشیدگی کامل اندام، با وقار‏ بودن‏، پرهیز از سخنان تحریک‏آمیز و اجتناب از آرایش‏های شبیه به دوران جاهلیّت، برای‏ خانم‏های‏ مسلمان توصیه شده است.

افزون بر این‏، وجود‏ دستورهای‏ دینی متعدد در این زمینه، جای هیچ‏ تردیدی‏ را باقی نگذاشته است؛ تا آن جا که بدون شک، پوشش زن در برابر‏ مردان‏ بیگانه، یکی از ضروریات دین‏ اسلام‏ است و انکار‏ اصلِ‏ آن‏ از نظر فقهی، موجب خروج از‏ دین‏ است. اجتناب از جلوه نمایی و رعایت پوشش اسلامی دو مورد از مصادیق‏ بارز‏ حجاب بر بانوان مسلمان است، که قرآن برای گسترش فرهنگ‏ عفاف‏ پیش‏بینی کرده است.

از منظر‏ آیات‏ وحی، جریان فرهنگ عفّت در تمام ابعاد زندگی، یکی از پایه‏های اخلاق برای‏ کنترل‏ رذائل و سوق به سوی تکامل‏ و درجات‏ عالی‏ و کمالات متعالی است‏.

رابطۀ‏ عفاف و حجاب

در فرهنگ‏ اسلامی‏ عفّت، حجاب معنوی و حجاب، پوشش ظاهری است. بنا بر این ممکن است کسی حجاب داشته باشد‏، ولی‏ از عفاف بی‏بهره باشد. مثلاً حجاب‏ را‏ از روی‏

اجبار‏، مصلحت‏، تقلید، تفریح و یا تفنّن‏ رعایت کند و در نتیجه ممکن است شخص باحجاب عفیف نباشد.

از مقایسۀ دو واژۀ «حجاب‏» و «عفاف‏» معلوم می‏شود که هر دوی آنها در‏ اصل‏ معنایِ‏ «منع‏ و جدایی» مشترک‎اند؛ با‏ این‏ تفاوت که منع و بازداری در حجاب مربوط به ظاهر است، ولی در عفّت، مربوط به باطن‏ و برخاسته‏ از‏ درون است. با توجه به تأثیر متقابل‏ ظاهر‏ و باطن‏ بر‏ یکدیگر‏، بین‏ حجاب و عفّت ارتباط وجود دارد؛ هر چه حجاب بهتر باشد، تأثیر بیشتری در تقویت و پرورش عفّت دارد و هر چه عفّت درونی و باطنی عمیق‏تر باشد، حجاب و پوشش ظاهری‏ هم واقعی‏تر و تأثیرگذارتر خواهد بود. از مجموع تعالیم دینی و اخلاقی چنین فهمیده می‏شود که مبنای حجاب (پوشش) ظاهری، همان عفّت و حیای درونی است.

بنا بر این حوزۀ عفاف گسترده‏تر از حجاب است‏ و شامل‏ عفّت نفس از شهوات شکم، عفّت گفتار و عفّت قلم می‏شود.⁽¹⁾

ارتباط‏ عفاف‏ و غیرت

غیرت از شریف‏ترین اوصاف نفسانی و به معنای حسّ دفاع از ناموس و ارزش‏های مقدس است. عفّت، قدرت خودداری از انجام گناه و غیرت، مقدمۀ‏ عفاف‏ است. پیامبران به عنوان الگوهای‏ عالی‏ بشریّت، سرآمد غیرتمندان بودند.

پیامبر خدا (صلی الله و آله وسلم) می‏فرماید: «کَانَ إِبْرَاهِیمُ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) أَبِی غَیُوراً وَ أَنَا أَغْیَرُ مِنْهُ وَ أَرْغَمَ اللَّهُ أَنْفَ مَنْ لَا یَغَارُ مِنَ الْمُؤْمِنِین؛⁽²⁾پدرم ابراهیم غیور بود و من از او غیورترم، و خداوند دماغ مؤمن بی‏غیرت را به‏خاک ذلّت می‏مالد‏.»

عفاف‏ خصلتی است که تنها مختص زنان نیست، بلکه مردان را نیز در بر می‏گیرد؛ امّا غیرت مختص مردان است.⁽³⁾کسی ‏‏که‏ وارد حریم غیر شود، یا اجازه دهد غیر، وارد

حریم او شود، اهل‏ غیرت‏ و عفاف‏ نیست.

در قرآن و روایات از این خصلت، بسیار تمجید شده و سیرۀ پیشوایان معصوم نیز سرشار‏ از این خصلت نیکو است.

حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، الگوی عفاف

اشاره

حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) همسر گرامی‏ رسول اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) ۶۸ سال‏ پیش‏ از هجرت نبوی در شهر مکّه به دنیا آمد. پدر وی خویلد بن اسد و مادرش فاطمه دختر زائدة بن اصم می‏باشد. او در چهل سالگی با حضرت محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) که ۲۵سال‏ از عمر شریفش را سپری کرده بود، ازدواج نمود. بنا بر قول مشهور، ثمرۀ ازدواج خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) با آن حضرت۹ شش فرزند به نام‏های: قاسم، عبد اللّه، رقیه، زینب، ام‏کلثوم و فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بود.

ثروت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)‏ در‏ میان اهل مکّه بی‏نظیر بود و اهالی مکّه با اموال وی به صورت مضاربه‏ای تجارت می‏کردند. حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) پس از ازدواج با اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) همه را در اختیار حضرت رسول (صلی الله علیه و اله وسلم) نهاد و از‏ جنبۀ‏ اقتصادی دین اسلام را تقویت نموده و در گسترش آن نهایت تلاش خود را به جای آورد.

مقام او در نزد پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به حدّی بود که در مدت ۲۵‏سال‏ زندگی مشترک با این بانوی باعظمت، آن حضرت به خاطر تکریم وی با هیچ زنی ازدواج نکرد و بهترین دوران جوانی خویش را به وی بخشید و حتّی بعد از رحلت‏ وی‏، رسول‏ گرامی اسلام (صلی الله علیه و اله وسلم) همیشه به یاد‏ محبّت‏ها‏ و تلاش‏های‏ او بود.⁽¹⁾

مشهورترین لقب حضرت‏ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در‏ عصر جاهلیت «طاهره» بود؛ زیرا او پاک‏ترین و عفیف‏ترین‏ بانوی‏ آن دوران بود.⁽²⁾

ج۲، ص۱۱۱)

در ادامه به برخی ویژگی‏های‏ زندگی حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) می‏پردازیم، که نشان از «عفّت و پاک‏دامنی» آن حضرت دارد.

الف مظهر عفاف در خانواده

اسلام‏ برای‏ حفظ‏ حریم عفاف راهکارهای مختلفی را بیان ‏ ‏کرده است که از جمله‏ آنها ارتباط ویژۀ خانم‏ها با همسرانشان می‏باشد؛ زیرا آنان همان طور که از خودنمایی در مقابل نامحرم منع‏ شده‏اند‏، به‏ دلربایی با همسران در خلوت توصیه شده‏اند، به همین جهت ابراز محبّت‏ زن‏ به‏ شوهر در مکتب اسلام از ارزش ویژه‏ای برخوردار است.

امام صادق (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) در روایتی به‏ زنان‏ مسلمان‏ توصیه می‏کند که نه تنها به شوهران خود اظهار محبّت کنند، بلکه اظهار علاقۀ‏ آنان‏، همراه با دلربایی باشد؛ آن گرامی می‏فرماید:

«وَ لَا غِنَی بِالزَّوْجَةِ فِیمَا بَیْنَهَا‏ وَ‏ بَیْنَ‏ زَوْجِهَا الْمُوَافِقِ لَهَا عَنْ ثَلَاثِ خِصَالٍ ... وَ إِظْهَارُ الْعِشْقِ لَهُ بِالْخِلَابَةِ وَ الْهَیْئَةِ الْحَسَنَةِ‏ لَهَا‏ فِی عَیْنِهِ؛⁽¹⁾زن برای موفقیّت در زندگی مشترک با همسر خویش [و حفظ عفّت خانواده و جامعه]‏، از‏ مراعات سه چیز ناگزیر است ... اظهار عشق و محبّت به همراه طنازی و دلربایی‏ و جلوه‏گری‏ برای‏ شوهر.»

آن بزرگوار در رهنمود دیگری عفیف‏ترین بانوان را این ‏گونه معرفی می‏کند:

«خَیْرُ نِسَائِکُمُ الَّتِی‏ إِذَا‏ خَلَتْ‏ مَعَ زَوْجِهَا خَلَعَتْ لَهُ دِرْعَ الْحَیَاءِ وَ إِذَا لَبِسَتْ لَبِسَتْ مَعَهُ دِرْعَ‏ الْحَیَاءِ‏؛⁽²⁾

بهترین و عفیف‏ترین زنان شما آن زنی است که چون با همسرش خلوت‏ کند‏، زره حیا را از خود دور سازد‏ و چون‏ از‏ خلوت شوهرش بیرون آید، زره حیا را‏ بر‏ تن کند [و حجاب و عفّت خود را که نشانۀ حیای او است کاملاً رعایت‏ کند].»

حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در فرصت‏هایی مناسب‏ به‏ همسر گرامی‏ خویش‏ ابراز‏ علاقه و محبّت می‏کرد. او در قالب‏ اشعاری‏ زیبا در بارۀ پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، مکنونات قلبی خویش را چنین

ابراز می‏دارد:

فلو‏ اننی‏ امسیت فی کل نعمة

ودامت لی الدنیا‏ و ملک الاکاسرة

فما سویت عندی جناح بعوضة

اذا لم یکن عینی لعینک

ناظرة⁽¹⁾

«اگر تمام نعمت‏های‏ دنیا‏ و سلطنت‏های پادشاهان را داشته‏ باشم‏ و ملک آنها همیشه از آن من باشد، به نظر من به اندازۀ بال پشه‏ای‏ ارزش‏ ندارد، زمانی که چشم من به‏ چشم‏ تو نیفتد‏.»

ب عفاف‏ معیار‏ انتخاب

حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به‏ عنوان الگوی دختران و زنان مسلمان در مورد انتخاب حضرت محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) به عنوان همسر آینده خویش‏، ملاک‏ها‏ و اصولی را مطرح می‏کند که از‏ گفت‏وگوی‏ وی‏ با‏ پیامبر‏ اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) معلوم می‏شود‏.

حضرت‏ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) هنگامی که پیشنهاد ازدواج به آن حضرت می‏داد و علت شیفتگی خود را به آن وجود‏ گرامی‏ اعلام‏ می‏نمود، با تأکید بر فضائل اخلاقی آن‏ بزرگوار‏، افکار‏ پاک‏ و اندیشه‏های‏ عفیفانه‏اش‏ را چنین بیان کرد:

«إِنِّی‏ قَدْ رَغِبْتُ‏ فِیکَ‏ لِقَرَابَتِکَ‏ مِنِّی وَ شَرَفَکَ فِی قَوْمِکَ وَ سَطَتِکَ فِیهِمْ‏ وَ أَمَانَتِکَ عِنْدَهُمْ وَ حُسْنِ خُلُقِکَ وَ صِدْقِ حَدِیثِکَ؛⁽²⁾به خاطر خویشاوندیت، بزرگواری و امانت‏داری تو در میان مردم‏، اخلاق‏ نیک و راست‏گوییت، مایلم با تو ازدواج کنم.»

ارزش این انتخاب خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) آن‏گاه نمایان می‏شود که بدانیم او در آن هنگام، موقعیتی عالی و ممتاز در جامعه خود داشت و تمام امکانات‏ و زمینه‏ها‏ برای ازدواج وی با هر یک از جوانان نامدار و ثروتمند قریش فراهم بود.

ج تربیت فرزندان عفیف

حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) نه تنها خود الگوی عفاف‏ بود‏، بلکه فرزندانش نیز چنین بودند‏. آن‏

بزرگوار علاوه بر این‏که به نص قرآن، مادر روحانی همۀ مؤمنین است، به عنوان مادری شایسته و با ایمان در دامن خویش فرزندان نیک و صالحی‏ برای‏ رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) تربیت نمود‏. وی شش فرزند برای اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به نام‏های قاسم و عبد اللّه (که به طیّب و طاهر شهرت یافتند) و رقیه، زینب، ام کلثوم و حضرت فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را به دنیا آورد و در دامن پرمهر خویش پرورش داد‏.⁽¹⁾

فرزندان حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) که به سن رشد رسیدند از هر لحاظ در میان اقران خود‏ ممتاز‏ بودند؛ به‏ویژه‏ دختران آن گرامی که در اوج عفاف، تقوی و کمالات معنوی بودند.⁽²⁾

د پاسدار‏ حریم‏ حیا

حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به تمام معنای کلمه، پاسدار حیا و عفّت بود. آن بانوی بانوان، در آستانۀ وفات ‏‏خویش‏ هنگامی که وصیت‏های خود را بیان می‏کرد، آنها را در قالب یک گفت‏وگوی‏ صمیمانه‏ و محبّت‏آمیز‏ مطرح نمود. وی خطاب به پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) عرض کرد: «یا رسول اللّه! چند وصیت دارم‏، البته من در حق تو کوتاهی کردم، مرا عفو کنید!»

اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فرمود: «هرگز‏ از تو تقصیری مشاهده‏ نکردم‏. تو نهایت درجۀ تلاش خود را به کار گرفتی و در خانۀ من زحمات و مشکلات زیادی را متحمل شدی و تمام دارایی خود را در راه خدا مصرف کردی.» حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) عرض کرد‏: «یا رسول اللّه! می‏خواهم خواسته‏ای را توسط دخترم فاطمه به شما برسانم و شرم دارم آن را مستقیماً بازگو نمایم.»

اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) از منزل حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بیرون رفت. آن‏گاه خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) دخترش فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را‏ صدا‏ کرد و به او گفت: «عزیزم! به پدر بزرگوارت بگو که مادرم می‏گوید: من از قبر هراسناکم، دوست دارم مرا در لباسی که هنگام نزول وحی به تن داشتی، کفن کرده‏ و در‏ قبر

بگذاری.» فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به نزد پدر آمده و پیام مادرش را رساند. اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) آن لباس را برای خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) فرستاد. هنگامی که فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) آن را آورد، نشاط زایدالوصفی وجود خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را‏ فرا‏ گرفت. آن‏گاه حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) با دلی آرام چشم از جهان فرو بست.

این حکایت نشان از حیای آن حضرت دارد که حتی کوچک‏ترین خواستۀ خود را به محضر رسول‏ گرامی‏ اسلام (صلی الله علیه و اله وسلم) به طور غیر مستقیم ارائه می‏کند‏.

ه‍ در اوج حیا و عفاف

عفّت و حیا برای هر انسانی شایسته و لازمۀ رسیدن به کمال است، اما در بانوان و زنان نیکوتر و پسندیده‏تر‏ است‏، این‏ ویژگی شخصیتی در حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) نیز بسیار بارز‏ و نمونه‏ بود.

آن بانوی مکرمه در تمام مراحل زندگی به‏ویژه در برخورد با نامحرم همیشه از پشت پرده و حجاب صحبت‏ می‏کرد‏، حتی‏ در جلسۀ خواستگاری، از پشت پرده صحبت می‏کردند. علامه مجلسی‏= در کتاب گران‏سنگ بحار الأنوار بارها به موضوع عفاف و حجاب حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) قبل و بعد ازدواج با اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) اشاره می‏کند‏ و می‏نویسد‏: «هر‏ کس از نامحرمان در آن شب ملاقات می‏کرد، خدیجه پشت پرده‏ بود‏: قد أقبل و دخل علی خدیجة و هی تحت حجابها؛ وقتی پدرش به همراه عده‏ای نزد او آمد‏ او‏ در‏ حجاب کامل بود ... وقف أبوطالب خلف الحجاب فسلّمت علیه خدیجة؛ ابوطالب در‏ پس‏ پرده‏ ایستاد و خدیجه به او سلام کرد.»⁽¹⁾

از نمونه‏های دیگر عفّت و حیا، مخصوصاً در شب‏هایی که اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به امر‏ الهی‏ چهل شب را دور از همسر خود بودند، این است که خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در‏ غیاب‏ همسر‏ کمال عفاف و حجاب را مواظبت می‏کرد. او می‏گوید: «فَکَانَ إِذَا جَنَّتْنِی اللَّیْلُ غَطَّیْتُ رَأْسِی‏ وَ‏ أَسْجَفْتُ سِتْرِی وَ غَلَّقْتُ بَابِی؛⁽²⁾سرخود را در هنگام شب پوشانده‏ و پردۀ‏ در‏ را انداخته و در خانه را می‏بستم.»

این همه نشانه‏های عفّت و حیا در زمان جاهلیت و از‏ بانویی‏ که‏ در اوج رفاه و آسایش قرار دارد، می‏تواند درس‏های مهمی را به مسلمانان‏ داشته‏ باشد.

اصولاً نظام خانواده در اسلام بر پایۀ حیا و عفّت و ایمان و تقوا استوار شده، اگر زن دارای‏ حجاب و حیا باشد، شوهرش هم دارای چشم پاک و آرامش خاطر او خواهد‏ بود‏، اما اگر زنی از بی‏بندوباری جهان غرب‏ تقلید‏ کند‏، نه تنها کانون گرم خانواده را به‏ هم‏ می‏زند، بلکه در جهنم ابدی و دائمی خواهد سوخت.

ز عفّت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) از منظر اهل‏ نظر‏

ابومحمّد بن هشام حمیری‏، محدث‏، مورخ، ادیب‏، نسب‏شناس‏ و صاحب مشهورترین کتاب موضوع سیرۀ نبوی‏ می‏نویسد‏: «خدیجه صاحب نسب والا، دارای برترین شرافت، صاحب بیشترین ثروت وحریص‏ترین بانوان‏ قریش‏ به حفظ امانت و التزام به معیارهای‏ اخلاقی، عفّت و کرامت انسانی بود،‏ به این جهت خداوند متعال‏‏ ‏بلندترین‏ قله شرف را به او عنایت کرد.»⁽¹⁾

شمس الدین محمّد‏ بن‏ عثمان ذهبی، از شخصیت نگاران برجستۀ‏ اهل‏ سنت در‏ مورد‏ تقوی‏ و عفاف حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) می‏نویسد‏:

«مناقب و فضایل خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بسیار است؛ او از جمله زنان کامل، عاقل، والا، پای‏بند به دیانت‏ و عفیف‏ و کریم و از اهل بهشت بود. پیامبر‏ اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بارها‏ او‏ را‏ به کمالات اخلاقی‏، به‏ویژه‏ پاکی و عفاف می‏ستود و بر سایر امّهات مؤمنین ترجیح می‏داد و او را بسیار تجلیل می‏کرد. به حدی‏ که‏ عایشه‏ می‏گفت: بر هیچ یک از زنان پیامبر‏ به‏ اندازۀ‏ خدیجه‏ رشک‏ نورزیدم‏ و این بدان سبب بود که پیامب۹ بسیار او را یاد کرد.»⁽²⁾

در فراق بانوی پاک

اساساً جناب خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) قبل از اسلام هم به خاطر عفّت و پاک‏دامنی‏اش به «طاهره» معروف بود.

این یار پاک‏دامنِ حضرت رسول اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، بعد از ۲۵سال زندگی در‏ کنار‏ آن حضرت در دهمین سال بعثت در سن ۶۵سالگی و در دهم ماه رمضان چشم از جهان فرو بست و قلب رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) و مسلمانان‏ را‏ داغدار نمود.

پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) پیکر‏ پاک‏ او را در حجون با دست‏های خویش به قبر گذاشت و از شدت حزن و اندوه سال وفات او را که با فاصله اندکی از رحلت‏ ابوطالب‏۷ رخ داده بود، عام‏ الحزن‏ (سال اندوه) نامید.

کتابنامه

45- پیامبر(صلی الله علیه وآله و سلم) و خدیجه(سلام علیه)؛ ادب و عاطفه

اشاره

۴۵

اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)؛ ادب و عاطفه⁽¹⁾

علی‏اکبر صمدی

چکیده

شرح ازدواج و زندگانی پربار حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) با رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) با استناد به منابع مهم تاریخ اسلام است. از دیدگاه نویسنده: زندگی مشترک اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، درس‏آموز تمام مردان و زنانی است که جویای سعادت در زندگی خود هستند. عدم دلبستگی خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به سیم و زر دنیا و توجه به امور معنوی، عشق و علاقه به اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، عطوفت و مهربانی متقابل رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، ایثار و وفاداری نسبت به یکدیگر، همه و همه درس‏های آموزنده‏ای است برای جویندگان سعادت. خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را نباید تنها یک بانوی سرمایه‏دار دانست که شتران حامل مال‏التجاره را به مناطق مختلف می‏فرستاد، و سودهای کلان به دست می‏آورد، بلکه وی به عنوان یک شخصیت معنوی، عفیف، پاک‏دامن و ایثارگر، دارای شناخت و فکر بلند و تیزبین مطرح بود. این بانوی بزرگ، حتی در دوران جاهلیت، که پاک‏دامنی جایگاهی نداشت، به دلیل عفّت و دامن پاکش، طاهره نامیده می‏شد.

کلیدواژه: حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، تاریخ اسلام، الگوی زندگی، طاهره، عفت، عطوفت.

زندگی مشترک اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) درس‏آموز تمام مردان و زنانی است که جویای سعادت در زندگی خود هستند. عدم دلبستگی خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به سیم و زر دنیا و توجه به امور معنوی، عشق و علاقه به اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، عطوفت و مهربانی متقابل رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، ایثار و وفاداری نسبت به

یکدیگر، همه و همه درس‏های آموزنده‏ای است برای جویندگان سعادت.

شخصیت حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)

خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را نباید تنها یک بانوی سرمایه‏دار دانست که شتران حامل مال‏التجاره را به مناطق مختلف می‏فرستاد و سودهای کلان به دست می‏آورد، بلکه وی به عنوان یک شخصیت معنوی، عفیف، پاک‏دامن و ایثارگر، دارای شناخت و فکر بلند و تیزبین مطرح بود.

این بانوی بزرگ، حتی در دوران جاهلیت، که پاک‏دامنی جایگاهی نداشت، به دلیل عفّت و دامن پاکش، طاهره نامیده می‏شد: «و کانت تُدعی فی الجاهلّیة بالطّاهره لشدّة عفافها و صیانتها.»⁽¹⁾

خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) آن‏چنان بر بلندای معنویت صعود کرده است که پیامبر خدا (صلی الله و آله وسلم) به کمال وی شهادت داده و فرموده است: «کمل من الرجال کثیر و لم یکمل من النساء الّا أربع: آسیة بنت مزاحم امرأة فرعون، و مریم بنت عمران، و خدیجة بنت خویلد، و فاطمة بنت محمّد؛⁽²⁾مردان بسیاری قلّۀ کمال را فتح نموده‏اند، ولی از زنان، چهار نفر به این قلّه دست پیدا کرده‏اند: آسیه دختر مزاحم و همسر فرعون، مریم دختر عمران، خدیجه دختر خویلد و فاطمه دختر محمّد.»

این بانوی با معرفت، آن‏ چنان حقیقت‏شناس و تیزبین است که در میان همۀ مردان و زنان عصر بعثت، اولین فردی است که نبوت رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) را تصدیق می‏کند و مدال پرافتخار ایمان را به دست می‏آورد.⁽³⁾

خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) از بهترین زنان بهشت و برگزیدۀ خداوند تبارک و تعالی است.⁽⁴⁾

مقام این بانوی بزرگ به اندازه‏ای رفیع است که پیامبر خدا (صلی الله و آله وسلم) خطاب به وی فرمودند: «یا خدیجة انّ اللّه‏ لیباهی بکِ کرام ملائکته کلُّ یومٍ مرارا؛⁽¹⁾خدیجه! خداوند روزی چندین بار به عظمت تو در نزد ملائکه مقربش مباهات می‏کند.»

و در مورد دیگر نیز فرموده است: «قال جبرئیل: هذه خدیجة فاقرء من ربّها و منّی و بشّرها بیت فی الجّنة؛⁽²⁾جبرئیل می‏فرماید که سلام خداوند و مرا به خدیجه ابلاغ کن و مژدۀ خانه‏ای در بهشت را به او بده.»

زمینۀ ازدواج با رسول خدا (صلی الله و آله وسلم)

خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) از پیش مانند سایر مردم، محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) عزیز قریش را به عنوان فردی امین و درست‏کار می‏شناخت. بر همین اساس از حضرتش دعوت کرد تا مسئولیت یکی از کاروان‏های تجارتی وی را بپذیرد، و شاید هم می‏خواست شخص مورد علاقۀ خود را به دقت بیازماید. به هر حال، محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) مسئولیت کاروان را پذیرفت. خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) هم غلام مورد اعتماد خود مَیْسره را همراه حضرتش نمود تا هم کمک ‏کارش باشد و هم هنگام بازگشت گزارش سفر را از وی دریافت کند.

علایم نبوت در سفر تجارت

در بازگشت کاروان تجاری، آن چیزی که بیشتر از خیر و برکت و سود تجارت این سفر، به سرپرستی محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم)، نظر خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را به خود جلب نمود، گزارش دل‏انگیز میسره بود:

«در بین راه به صومعۀ راهبی رسیدیم. امین کاروان زیر سایۀ درختی که نزدیک صومعه بود قرار گرفت. راهب صومعه آمد و پرسید: این شخص چه کسی است که زیر این درخت آرمیده است؟ گفتم: مردی از قریش، از اهل حرم. گفت: تا کنون جز پیامبران خدا کسی زیر این درخت قرار نگرفته است.»

خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بسیار متعجب شد و تشنۀ شنیدن سخنان میسره، که وی اضافه کرد و گفت:

«در بین راه هوا به شدت گرم بود. ناگهان دو فرشته را دیدم که آمده‏اند و بر سر امیر کاروان سایه افکنده‏اند و او زیر سایه فرشتگان حرکت می‏کرد.»⁽¹⁾

این گزارش، آن ‏چنان قلب خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را از عشق به رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) آکنده نمود که بلافاصله خود را به عموی دانشمند خویش، ورقة بن نوفل رسانید، و جریان را با وی در میان گذاشت. ورقة بن نوفل گفت: اگر این گزارش میسره درست باشد، محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) همان پیامبری است که بعثتش به این امت وعده داده شده است، و من اوصاف وی را در کتاب‏ها خوانده‏ام.⁽²⁾

عشق سرشار خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم)

آن گزارش میسره، و این نوید ورقة بن نوفل، چنان طوفانی از محبت محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) در دل خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) ایجاد کرد که بی‏صبرانه حضرتش را طلبید و خطاب به وی چنین گفت: «یا بن‏عم! انّی قد رغبت فیک لقرابتک و سطوتک فی قومک و امانتک و حسن خلقک و صدق حدیثک؛⁽³⁾ای پسرعمو! به دلیل خویشی، شرافت خانوادگی، امانت‏داری، حسن خلق و راست‏گویی که در شما سراغ دارم، به شما اشتیاق پیدا کردم.» آن‏گاه برای ازدواج با اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) اعلام آمادگی کرد.

این عمل خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) نشان‏ دهندۀ این است که وی گرچه از نظر مال و ثروت ممتاز بود، اما دل به امور معنوی داشت. او طالب شخص با کمال بود، نه فرد پولدار.

بر اساس همین دیدگاه بلند بود که خواستگارانی پولدار چون عقبة بن ‏ابی‏معیط و صلت بن‏ ابی‏یهاب، که هر کدام چهارصد غلام و کنیز داشتند را نپذیرفت.⁽⁴⁾اما در برابر شخص باکمالی چون رسول خدا (صلی الله و آله وسلم)، هم خود پیشنهاد ازدواج داد، و هم مهریه را از مال خود تعیین کرد. امام صادق (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) می‏فرماید: در جلسۀ خواستگاری، خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) وقتی ملاحظه کرد عمویش ورقة بن‏نوفل در برابر سخنان ابوطالب (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) از عهدۀ پاسخ برنمی‏آید، بی‏درنگ گفت:

«یا عمّاه انّک و ان کنت اولی بنفسی منّی فی‏الشهود، فلست اولی بی من نفسی، قد زوجّتک یا محمّد نفسی و المطّهر علیّ فی مالی؛⁽¹⁾عموجان! ممکن است در مسائل دیگر اختیار مرا داشته باشید؛ ولی این‏جا اختیار با خود من است. سپس گفت: ای محمّد! من خودم را به همسری شما درآوردم، و مهر را هم خودم از مال خود قرار می‏دهم.»

این کار خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) عشق غیر قابل توصیف وی را نسبت به رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) می‏رساند؛ آن هم عشقی مقدس و معنوی که ورای همه امور مادی است. عشق به کمال است. عشق به صداقت است. عشق به امانت است. عشق به همه خوبی‏ها است و در یک کلام عشق به خدا است.

این بانو می‏داند که همۀ سعادت و خوشبختی در ارتباط با فرستادۀ خدا است. و لذا در بیانی چنین می‏گوید: «سَعِدَتْ مَنْ تُکونُ لِمحمّد قرینةً، فانّه یُزیِّنُ صاحِبَه؛⁽²⁾خوشبختی نصیب زنی است که همسر محمّد گردد، زیرا محمّد برای وی مایۀ افتخار است.»

محبت و علاقه دو جانبه

عشق و علاقۀ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) یک‏طرفه نبود، بلکه محبت دو جانبه بود. این واقعیت را ابوطالب (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) در خطبۀ عقد چنین بیان کرد: «و له فی الخدیجة رغبة ولها فیه رغبة؛⁽³⁾خدیجه و محمّد هر دو علاقه‏مند به یکدیگر هستند.»

چه خوش بی‏ مهربانی هر دو سر

بی

که یک سر مهربانی دردسر بی

همان ‏گونه که خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) نسبت به رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) شناخت پیدا نموده و به حضرتش علاقه‏مند شده بود، رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) نیز کمالات خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را دریافته و او را شایسته برای همسری خود می‏دانست و لذا با این که وی قبلاً دو شوهر دیگر کرده و از نظر سنی بنا به

قولی پانزده سال از رسول خدا بزرگ‏تر بود،⁽¹⁾او را از هر زن دیگر برای همسری خود مناسب‏تر دید و با وی ازدواج نمود و او را همواره مورد احترام و تجلیل قرار می‏داد.

رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) هیچ زنی را همتای خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) قرار نمی‏داد: «یثنی علیها و یفضّلها علی سائر امّهات المؤمنین و یبالغ فی تعظیمها؛⁽²⁾او را ستایش می‏کرد و بر سایر همسران خود برتری می‏داد و در بزرگ‏داشت و تکریم او تلاش زیاد می‏نمود.»

ادب خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در برابر رسول خدا (صلی الله و آله وسلم)

بررسی زندگی مشترک رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) نشان می‏دهد که این دو شخصیت بزرگ که الگوی همۀ انسان‏های باکمال می‏باشند، برای یکدیگر ارزش خاصی قائل بودند. وی نه تنها مال و ثروت خود را به رخ شوهر که دستش از مال دنیا تهی بود نمی‏کشید، بلکه با افتخار ثروت کلان خود را در اختیار همسر خویش قرار داد. وقتی پیشنهاد ازدواج را به حضرتش داد، حضرت در مقابل این پیشنهاد فرمود:

«یا عم ابنة أنت امرأة ذات مال و أنا فقیر لاأملک الّا ما تجودین به علیّ و لیس مثلک من یرغب فی مثلی و أنا أطلب امرأة یکون حالها کحالی و مالها کمالی؛ شما بانویی هستید دارای ثروت و من فردی فقیرم که چیزی در اختیار ندارم. کسی دارای موقعیت تو رغبت به کسی مثل من پیدا نمی‏کند. من جویای همسری‏ام که حالش مانند حال خودم و از نظر مالی همتای خود من باشد.»

بانوی باکمال قریش که شرافت و کمال با ذاتش عجین بود، در پاسخ گفت:

«واللّه‏ یا محمّد ان کان مالک قلیلاً فمالی کثیر، و من یسمح لک بنفسه کیف لا یسمح لک بماله، و أنا و مالی و جواری و جمیع ما املک بین یدیک و فی حکمک لا امنعک منه شیئا؛ به خدا سوگند ای محمّد! اگر تو مالی نداری، من ثروت زیادی دارم و کسی که خود را در

اختیار تو قرار داده است، چگونه مالش در خدمت شما نباشد. من و سرمایه‏ام و کنیزانم و آنچه که در اختیار دارم از آن شما است و تحت امر شما است و هیچ منعی از طرف من نیست.»

آن‏گاه اشک در چشمانش حلقه زد و گفت:

واللّه‏ ما هب نسیم الشمال

الّا تذکرت لیالی الوصالی

ولا أضامن نحوکم بارق

الّا توهمت لطیف الخیال

جور اللیالی خصّنی بالجفا

منکم و من یأمن جور اللیالی

رقوا و جودوا و اعطفو و ارحموا

لا بّد لی منکم علی کل حال⁽¹⁾

«به خدا سوگند هر وزش نسیم، مرا به یاد شب‏های وصال می‏اندازد. و چون از سوی (خانه) شما فروغی درخشیدن می‏گیرد، می‏پندارم که آن نور شبح و سایۀ شما است. درد و جور شبانه‏ای از (فراق) شما کشیده‏ام و چه کسی (دلداده‏ای) است که از جور و رنج شبانه در امان باشد. ترحم و دلسوزی کنید و عطوفت به کار گیرید که در هر حال مرا گریزی از (دلبستگی) به شما نیست.»

ممکن است کسی گمان کند، این ادب و احترام خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) آن هم نسبت به شوهری چون رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) یک امر عادی و طبیعی است؛ در حالی که با اندک توجهی می‏شود دریافت که ادب خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) نسبت به شوهر عزیزش، فراتر از ادب یک زن در برابر شوهر است. وی از آن جهت که شخصیت رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) را شناخته و رفعت مکان وی را درک کرده است، این ‏گونه محترمانه برخورد می‏کند.

این ادب و احترام، حتی قبل از ازدواج نیز از این بانو نسبت به عزیز قریش دیده می‏شود. خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) هنگامی که از امین قریش برای سرپرستی کاروان تجارتی استفاده می‏کند، به دو غلام خود، میسره و ناصح می‏گوید:

«اعلما قد ارسلت الیکما امینا علی اموالی و انه امیر قریش و سیّدها، فلا یدٌ علی یده، فان باع لایمنع، و ان ترک لا یؤمر، فلیکن کلامکما بلطف و أدب و لا یعلوا کلامکما علی

کلامه؛⁽¹⁾من امینی بر اموال خود گماشتم، همو که امیر بزرگ قریش است. دستی بالای دست او نیست. اگر تصمیم بر فروش متاعی بگیرد، نباید کسی مانع شود. اگر تصمیم گرفت چیزی نفروشد، کسی حق ندارد دستوری به او بدهد. شما موظفید با لطف و ادب با وی سخن بگویید، و بالای حرف او حرفی نزنید.»

قدردانی رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) از خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)

اگر خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) نسبت به همسر گرامی خود این ‏گونه رعایت ادب و احترام می‏کند، رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) نیز از خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به نحو شایسته‏ای قدردانی می‏نماید و برای خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) احترام خاصی قائل می‏شود که در این‏جا به نمونه‏هایی از آن اشاره می‏شود.

رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) در زندگی، خود با رأی و نظر خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) مخالفت نمی‏نمود؛ مثلاً وقتی ابوالعاص، پسر خواهر خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، زینب، دختر رسول خدا را خواستگاری نمود: «فسألت خدیجة رسول اللّه‏ ان یزوّجه و کان رسول اللّه‏ لا یخالفها؛⁽²⁾خدیجه از رسول خدا خواست که زینب را به وی تزویج کند، و رسول خدا پیشنهاد وی را پذیرفت، چون رویّه حضرت بر این بود که مخالفت خدیجه نمی‏نمود.»

رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) آن‏چنان به خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) محبت داشت و قدردان بود که قبل از خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) همسری اختیار ننموده و تا خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) زنده بود نیز همسری اختیار نکرد.⁽³⁾

این قدردانی رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) نسبت به خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) تنها به زمان حیات او خلاصه نمی‏شد، بلکه پس از مرگ وی نیز همواره او را یاد می‏کرد و از وی تجلیل به عمل می‏آورد. با آن‏که همسران دیگری داشت هر وقت به یاد خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) می‏افتاد از وی به ‏خوبی یاد می‏کرد و گریه می‏نمود.

روزی عایشه گفت: «ای رسول خدا! چقدر از خدیجه یاد می‏کنید؟ خدیجه پیرزنی بود

از دست شما رفت. خدا بهتر از خدیجه را به شما عنایت کرده است!»

رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) برآشفته گشت و فرمود: «صدّقتنی اذ کذبتم و آمنت بی اذ کفرتم و ولدت لی اذ عقمتم؛⁽¹⁾او زمانی نبوت مرا تصدیق کرد که شما مرا تکذیب می‏نمودید. به من ایمان آورد، شما کافر بودید. وی مادر فرزندان من است؛ در حالی که شما چنین نیستید.»

عایشه می‏گوید: من بعد از این با ذکر خیر خدیجه خود را نزد پیامبر عزیز می‏کردم!

عشق و عاطفۀ رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) به همسر باکمالش به حدّی رسیده بود که دوستان خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) نیز از آن بهره‏مند بودند.

عایشه می‏گوید: پیرزنی وارد بر رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) شد و از سوی حضرت مورد احترام خاصی واقع شد. پیرزن که از محضر رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) خارج شد، پرسیدم: این زن چه کسی بود که این‏ گونه مورد الطاف شما واقع شد؟

رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) فرمود: «این زن از دوستان خدیجه است. وقتی خدیجه زنده بود، زیاد نزد ما می‏آمد.»⁽²⁾

این‏ها همه به خاطر شخصیت والای خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و فداکاری‏های آن بانوی بزرگ بود. خدیجه‏ای که داخل خانۀ اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) پناه آن حضرت به حساب می‏آمد و تمام ناراحتی‏ها و شکنجه‏های جسمی و روحی وارده از سوی قریش را با عواطف غیر قابل وصف خود، جبران می‏نمود.

خدیجه‏ای که مادر فرزندانش، یعنی قاسم، طاهر، طیب، زینب، رقیّه و ام‏کلثوم بود و از همه مهم‏تر مادر ام‏الائمه زهرای مرضیه عَلَيْها السَّلاَمُ بود که اگر هیچ افتخاری برای خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) نبود، جز این که وی مادر فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) است، برای وی کافی بود.

و این‏ چنین بود که از دست دادن خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) برای رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) بسیار ناگوار و دشوار بود؛ به گونه‏ای مرگ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در روح و روان رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و اله وسلم) اثر گذاشت که سال

درگذشت وی را، که قرین وفات حضرت ابوطالب (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) بود، «عام‏الحزن» نامید و پس از وفاتش نیز هر گاه به یاد خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) می‏افتاد یا کسی از وی نام می‏برد، چشمان مبارکش پر از اشک شده و از خوبی‏های خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) سخن می‏گفت.

کتابنامه

46- حضرت خدیجه(سلام علیه)

اشاره

۴۶

حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)⁽¹⁾

سید غضنفر موسوی

چکیده

شرح فضائل اخلاقی و معنوی حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) با استناد به منابع تاریخی و حدیثی است. از دیدگاه نویسنده: خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، نمونۀ یک همسر ارجمند است که حیات بزرگ مرد تاریخ حضرت محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) را تکمیل می‏کند. اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و اوصیای الهی در راه تحقق اهدافی که به آن مأمور بودند، حوادث سخت و ناگواری را می‏بایست تحمل می‏کردند و در این مسیر به یاری همراه و فداکار نیاز داشتند. در کتب بحار الأنوار آمده است: طبق روایات فراوانی هنگام ظهور حضرت مهدی[، اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و جمعی از اولیای خدا و ائمه از جمله حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به دنیا باز می‏گردند و از دشمنان معصومین انتقام می‏گیرند. علت نمونه بودن ایشان را می‏توان احسان، محبت، صفا، ایثار و اخلاص وی دانست. سراسر زندگی حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و خانوادۀ او، الگو و سرمشق برای رهپویان راه حق و حقیقت است.

کلیدواژه: حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، تاریخ اسلام، الگوی کمال، ظهور حضرت مهدی[.

یکی از زنان شایسته و نمونۀ ایثار و استقامت، یار فداکار رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) است. پیامبر اسلام (صلی الله علیه و اله وسلم) زنان متعددی داشته که برخی از آنها افراد شایسته‏ای بودند، ولی مبنای این نوشتار معرفی شایسته‏ترین و برترین زنان نمونه در قرآن است. یکی از این زنان نمونۀ تاریخ حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) است که در شمار چهار زن بهشتی است. به این نکته

همۀ دانشمندان و مفسران شیعه و سنی اذعان کرده‏اند.

۱‏. نسب حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)

حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) دختر خویلد بن اسد بن عبدالعزیز بن قصی بن کلاب است و قصی جد چهارم پیامبر اسلام (صلی الله علیه و اله وسلم) است. بنا بر این حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) با چند واسطه دختر عموی اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بوده است. امّا از نظر مادر، ایشان دختر فاطمه بنت زائدة بن اصم بن رواحة بن حجر بن عبد بن معیص بن عامر بن لوی بن غالب است و لوی بن غالب جدّ هشتم اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) است. به این ترتیب، محمّد بن عبد اللّه بن عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف بن قصی بن کلاب بن مرّة بن کعب بن لوی بن غالب.۱⁽¹⁾بنا بر این حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) از ناحیۀ مادر در جدّ هشتم با حضرت محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) متحد می‏شود و در نتیجه سلسله نسب ایشان به حضرت اسماعیل و ابراهیم (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) جدّ بیست و هشتم و بیست و نهم حضرت می‏رسد.⁽²⁾

بنا بر این حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در خانواده‏ای اصیل و شرافتمند از اصیل‏ترین خاندان جزیرة العرب به دنیا آمده است.

۲‏.حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در قرآن

(وَ وَجَدَکَ ضَالاًّ فَهَدَی * وَ وَجَدَکَ عَائِلاً فَأَغْنَی؛⁽³⁾(ای پیامبر!) تو را گمشده یافت و هدایت کرد. و تو را فقیر یافت، پس بی‏نیاز نمود).

مفسران این آیات را مربوط به ایثارگری حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) دانسته و تفسیر کرده‏اند. در تفسیر نمونه آمده است: «خدای تعالی توجه خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) آن زن مخلص باوفا را به سوی تو جلب کرد تا ثروت سرشارش را در اختیار تو و اهداف بزرگت قرار دهد.»⁽⁴⁾

آری خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) نمونۀ یک همسر ارجمند است که حیات بزرگ مرد تاریخ حضرت محمّد بن عبدالله (صلی الله علیه و اله وسلم) را تکمیل می‏کند. اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و اوصیای الهی در راه تحقق اهدافی که به آن

مأمور بودند، حوادث سخت و ناگواری را می‏بایست تحمل می‏کردند و در این مسیر به یاری همراه و فداکار نیاز داشتند. حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بهترین بانویی بود که با انجام این وظایف تأثیری مهم در روند زندگی پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) داشت. با این‏که بسیاری از ثروت‏مندان عرب به خواستگاری او آمدند، وی به آنها جواب رد داد. او با شناختی که از یگانه مرد عالم حضرت محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) داشت، او را به همسری برگزید و تمام ثروت و اموالش را در اختیار ایشان نهاد و از همسر بزرگوارش جانانه دفاع کرد.

(وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلَوةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیهَا لَا نَسْأَلُکَ رِزْقًا نَّحْنُ نَرْزُقُکَ وَ الْعَقِبَةُ لِلتَّقْوَی؛⁽¹⁾و خانواده خود را به نماز فرمان ده و بر انجام آن شکیبا باش. ما از تو روزی نمی‏خواهیم. ما به تو روزی می‏دهیم و عاقبت نیک برای تقوا است).

در بارۀ شأن نزول این آیه اکثر مفسران می‏گویند: مقصود از «اهل» خاندان اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) است؛ ولی چون این سوره در مکه نازل شده، در آن زمان مصداق آن خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) بودند و ممکن است با گذشت زمان دامنۀ خاندان اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) گسترده شده باشد و برخی دیگر از نزدیکان او را نیز شامل شود.⁽²⁾در تفسیر المیزان می‏گوید: جمله و «أمر اهلک» بر حسب انطباقش با هنگام نزول، خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) همسر آن جناب و علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) است؛ چون این آیه در مکه نازل شده و پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) همسری غیر از خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) نداشت.⁽³⁾

3‏. حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) نزد اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)

از آن‏جا که حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) صفا و ارادت و اخلاص خود به اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) را به نهایت رساند و به تمام معنا مجاهدت کرد، رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) نیز او را بسیار دوست می‏داشت و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) مرتبۀ بسیار والایی نزد ایشان داشت. تا وی زنده بود، زنی دیگر اختیار نکرد. پس از وفات او نیز همیشه از او یاد می‏کرد و گاه که زنان دیگر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) جسارت می‏کردند، ایشان در غضب می‏شد. خداوند از خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) دو پسر و چهار دختر به آن حضرت عنایت کرد: قاسم

و عبد اللّه و زینب، ام کلثوم، رقیه و فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ). پسرها هر دو در کودکی از دنیا رفتند و دختران تا پس از بعثت ایشان زنده بودند و اسلام آوردند.⁽¹⁾

۴‏. سخنان اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) در عظمت حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)

در حدیثی مشهور میان شیعه و اهل سنت اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فرمود: «از مردان گروه بسیاری به کمال رسیدند، ولی از زنان فقط چهار زن: آسیه دختر مزاحم زن فرعون، مریم دختر عمران، خدیجه دختر خویلد و فاطمه دختر محمّد.»⁽²⁾هم‏چنین فرمود: «بهترین زنان بهشت چهار زن هستند: مریم، خدیجه، فاطمه و آسیه.» و در روایتی دیگر می‏فرماید: خدای از زنان عالم چهار زن را برگزید: مریم، آسیه، خدیجه و فاطمه: «انّ اللّه اختار من النساء مریم و آسیه و خدیجه و فاطمه.»⁽³⁾

تفسیر عیاشی می‏گوید: امام باقر (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) از رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) روایت می‏کند: در شب معراج چون بازگشتم، از جبرئیل پرسیدم: حاجتی داری؟ گفت: «حاجت من آن است که به خدیجه از سوی خدای تعالی و از جانب من سلام برسانی.»⁽⁴⁾روزی عایشه به حضرت فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) گفت: «آیا تو را بشارت ندهم به این که از رسول خدا شنیدم سرور زنان بهشت چهار بانو هستند: مریم، فاطمه، خدیجه و آسیه.»⁽⁵⁾پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) در چهل شبانه ‏روز کناره‏گیری از خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به واسطۀ عمار یاسر به خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) چنین پیام داد: «انّ اللّه لیباهی بک کرام ملائکة کل

یوم مراراً؛⁽¹⁾همانا خدای متعال به افتخار وجود تو هر روز به طور مکرر به فرشتگان بزرگش افتخار می‏کند.»

۵‏. فضیلت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) از زبان حضرت آدم۷

حضرت آدم۷ اولین انسان روی زمین در بارۀ حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) می‏فرماید: «من در روز قیامت سید و سرور بشر هستم؛ ولی مردی از فرزندان من از پیامبران، به نام «محمّد» است، که بر من از دو جهت برتری دارد:

۱‏. از جهت همسرش خدیجه که یار و یاور او است؛ ولی همسرم حوّا چنین نیست.

۲‏. او به طور کامل بر طاغوت نفس اماره مسلط است (و حتی ترک اولی نکرده است) ولی من این‏ گونه نیستم. (ترک اولی صورت گرفت.)»⁽²⁾

۶‏. ایمان حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)

حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) نخستین زنی است که به پیغمبر۹ ایمان آورده است و هیچ یک از دانشمندان اهل سنت با این مطلب مخالفت نکرده‏اند.⁽³⁾علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) در نهج البلاغه می‏فرماید:

«لم یجتمع بیت واحد یومئذ فی الاسلام غیر رسول اللّه و خدیجة وانا ثالثهما اری نور الوحی والرسالة واشمُّ ریح النبوة ولقد سمعت رنّة الشیطان حین نزل الوحی علیه فقلت: یا رسول اللّه! ما هذه الرّنة؟ فقال: هذا الشیطان قد اِیسَ ان یعبد؛⁽⁴⁾در تمام حجاز خانه‏ای نبود که در آن از اسلام اثری باشد، مگر خانۀ رسول خدا و خدیجه و من سومی ایشان بودم. نور وحی و رسالت را می‏دیدم و رایحۀ نبوت را استشمام می‏کردم. و هر آینه هنگام نزول وحی ناله‏ای به گوشم رسید. از پیامبر پرسیدم: یا رسول اللّه! این ناله چیست؟ فرمود: شیطان است که مأیوس شد دیگر کسی او را پرستش کند.»

عایشه می‏گوید: «من پیوسته از این که روزگار خدیجه را درک نکرده بودم، تأسف

می‏خورم و از علاقه و محبت پیامبر به او همیشه تعجب می‏کردم؛ زیرا رسول خدا او را بسیار یاد می‏کرد و اگر گوسفندی ذبح می‏کرد، سراغ دوستان او می‏رفت و سهمی برایشان می‏فرستاد.

روزی رسول گرامی در حالی که خانه را ترک می‏گفت، از خدیجه یاد کرد و قدری از او تعریف نمود. سرانجام نتوانستم خود را کنترل کنم و با کمال جرئت گفتم: وی پیرزنی بیش نبود و خدا بهتر از او را نصیب شما کرده است. گفتۀ من اثر بدی در رسول خدا گذارد و آثار خشم و غضب در پیشانی او ظاهر شد. فرمود: ابداً چنین نیست... . بهتر از او نصیب من نشده است. او هنگامی به من ایمان آورد که سراسر مردم در کفر و شرک به سر می‏بردند. او اموال و ثروت خود را در سخت‏ترین مواقع در اختیارم گذاشت. خدا از او فرزندانی نصیبم کرد که به دیگر همسرانم نداد.»⁽¹⁾

علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) می‏‏فرماید: «رسول خدا نزد زنان خود بود که نام خدیجه برده شد. ایشان گریست. عایشه گفت: این چه گریه‏ای است که برای پیرزنی از بنی‏اسد می‏کنی؟ پیامبر با ناراحتی فرمود: او هنگامی مرا تصدیق کرد که شما تکذیبم کردید. او زمانی به من ایمان آورد، که شما به من کافر بودید و برایم فرزندی آورد که شما عقیم ماندید. عایشه می‏گوید: از آن پس هر گاه می‏خواستم نزد رسول خدا تقرب جویم، با نام خدیجه تقرب می‏جستم.»⁽²⁾

۷. ویژگی‏های حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)

اشاره

حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) هم‏چون بانوان نمونۀ دیگر دارای خصایص و ویژگی‏های فراوانی است که به بعضی از آنها اشاره می‏شود:

الف ایمان

حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) اولین زنی است که به اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) ایمان آورد. اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) شرایط اصولی و ارکان

اسلام را طبق تعلیم جبرئیل به خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) آموخت و آنها بر آن شهادت دادند. اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) فرمود: آیا شروطی را که خداوند برای اسلام‏خواهی تو نهاده دریافتی؟ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) گفت: «نعم و آمنت و صدّقت ورضیت و سلمت؛⁽¹⁾آری، ایمان آوردم، تصدیق کردم، راضی شدم و تسلیم گشتم.»

ب تدبیر عالمانه

از دیگر ویژگی‏های او ایثارگری و همکاری و تدبیر عالمانه برای اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) در تجارت و امور اقتصادی و جمع‏آوری اموال است. خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) همۀ ثروت خود را در راه تحقق آرمان‏های اسلام انفاق کرد و این ثروت در پیشبرد اسلام بسیار مفید بود تا جایی که اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فرمود: «ما نفعنی مال قطّ مثل ما نفعنی مال خدیجه؛⁽²⁾هیچ ثروتی هرگز مرا آن‏ گونه سود نبخشید که ثروت خدیجه سود بخشید.» نیز فرمود: «ما قام الاسلام الّا بسیف علی وثروة خدیجة؛⁽³⁾اسلام جز با شمشیر علی و ثروت خدیجه برپا نشد.»

ج یگانه یاور اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)

قرآن کریم از وفا و کمک خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) سخن به میان آورده است: «وَوَجَدَکَ عَائِلاً فَأَغْنَی؛⁽⁴⁾و تو را فقیر یافت و بی‏نیاز کرد.»

یعنی خداوند پیامبرش را به ‏سبب ثروت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بی‏نیاز کرد. خداوند در کتاب آسمانی تورات که بر موسی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) نازل شد حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را به نهر آبی تشبیه کرده که آب حیات است و در دو طرف کنارۀ آن آب درخت وجود دارد و آن درخت دارای دوازده نوع میوه است و برگ‏های آن درخت موجب شفای امت‏ها است.⁽⁵⁾

د قابله‏شدن چهار زن بهشتی برای او

در ولادت فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) چهار زن مکرّم بهشتی به فرمان خدا بر خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) وارد شدند و قابلگی و پرستاری خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را به عهده داشتند: مریم، کلثوم خواهر موسی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ)، آسیه و ساره. یکی از آنها به خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) گفتند: «محزون مباش! ما از طرف خدا به سوی تو آمدیم. ما خواهران تو هستیم. من ساره همسر ابراهیم خلیلم و این آسیه دختر مزاحم است که در بهشت هم‏نشین تو است. این مریم دختر عمران است و آن یکی کلثوم خواهر موسی است. آمده‏ایم تا تو را یاری کنیم.»⁽¹⁾

ه‍ از بانوان برتر بهشتی

حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) یکی از بهترین بانوان بهشتی است. اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فرمود: «افضل نساء اهل الجنة مریم بنت عمران و خدیجة بنت خویلد و فاطمة بنت محمّد و آسیه بنت مزاحم امرأة فرعون.»⁽²⁾

و دعاها و باور راسخ به خدا

حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) اعتقادی قوی و محکم به خداوند داشت و همواره با دعا و نیایش با خدا ارتباط برقرار می‏کرد. یکی از مناجات‏ها و دعاهای وی این است:

«بسم اللّه الرحمن الرحیم یا حی یا قیّوم برحمتک استغیث فاغثنی ولا تکلنی الی نفسی طرفة عین ابداً واصلح لی شأنی کُلّه؛⁽³⁾به نام خداوند بخشنده و مهربان. ای خدای زنده و استوار! به رحمتت پناهنده شدم، پس به من پناه بده و مرا هرگز به اندازۀ یک چشم بر هم زدن به خودم وانگذار و همۀ حال و زندگی مرا سامان بخش.»

از دیگر دعاهای آن بانوی مکرمه این است: «بسم اللّه الرحمن الرحیم یا حافظ یا حفیظ یا رقیب؛⁽⁴⁾به نام خدای بخشنده و مهربان. ای نگهبان، ای نگهدارنده و ای مراقب و پاسدار!»

دعاهای دیگر حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در کتب ادعیه آمده است.

ز کفن مخصوص

هنگامی که حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) رحلت کرد، فرشتگان رحمت از جانب خداوند برای او کفنی مخصوص نزد رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) آوردند. این افزون بر این‏که مایۀ برکت برای خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بود، موجب تسلی خاطر رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) شد. بدین طریق از جانب خداوند از مقام حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) تجلیل شد و اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) پیکر پاک او را با آن کفن پوشاند.⁽¹⁾

ح مقام حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در بهشت

حضرت زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ) از پدر بزرگوارش پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) پرسید: «فاین والدتی خدیجة؟؛ مادرم خدیجه در کجا است؟» اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فرمود: «فی قصر له اربعة ابواب الی الجنة؛⁽²⁾او در قصری است که دارای چهار در است و آن درها به بهشت گشوده می‏شوند.»

توضیح این‏که در هستی عوالم گوناگونی وجود دارد که سه عالم معروف آن دنیا، برزخ و عالم قیامت و آخرت است.

عالم برزخ حد فاصل آغاز مرگ تا برپا شدن قیامت است: (وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَی یوْمِ یبْعَثُونَ؛⁽³⁾و پشت سر آنها پس از مرگ برزخی است تا روز قیامت).

در عالم برزخ مؤمنان خالص مشمول الطاف و نعمت‏های خداوند هستند و کافران و مجرمان در عذاب؛ چنان‏ که در این رابطه آیات و روایات بسیاری وجود دارد.

ط رجعت پس از ظهور حضرت مهدی

در کتب بحار الأنوار آمده است: «طبق روایات فراوانی هنگام ظهور حضرت مهدی[، اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و جمعی از اولیای خدا و ائمه از جمله حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به دنیا باز می‏گردند و از دشمنان معصومین۷ انتقام می‏گیرند.»⁽⁴⁾

درسی که باید افراد جامعه، به‏خصوص بانوان از حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بگریند، محبت، صفا، وفا، شجاعت، ایمان، ایثار و اخلاص ایشان است. او در سخت‏ترین شرایط زمانی از کمک

و یاری به همسر بزرگوارش خاتم الانبیا۹ دریغ نکرد و همیشه به ایشان دلگرمی می‏داد و با همۀ دشواری‏های زمان جاهلیت کنار می‏آمد.

۸‏. علت نمونه بودن حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)

علت نمونه بودن ایشان را می‏توان احسان، محبت، صفا، ایثار و اخلاص وی دانست. به طور کلی می‏توان گفت سراسر زندگی حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و خانوادۀ او، الگو و سرمشق برای رهپویان راه حق و حقیقت است.

کتابنامه

کلینی، ابوجعفر محمّد بن یعقوب (م ۳۲۹ ق)، الکافی، تهران: دار الکتب الاسلامیه،

47- هفت نکتۀ قرآنی در سیرۀ اولین زن مسلمان حضرت خدیجۀ طاهره(سلام علیه)

اشاره

۴۷

هفت نکتۀ قرآنی در سیرۀ اولین زن مسلمان حضرت خدیجۀ طاهره۳⁽¹⁾

سید حسین حُرّ

چکیده

شرح زندگانی و فضائل اخلاقی و معنوی حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) با استناد به آیات قرآن کریم است. از دیدگاه نویسنده: ‏خداوند در کنار هر مرد بزرگ از یک زن بزرگ نیز یاد می‏کند‏. حضرت‏ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، بانویی خردمند و دور‏ اندیش و والاگهر بود که از لحاظ نسب و شرف و موقعیت اجتماعی و خانوادگی جایگاه بسیار‏ ممتازی در میان زنان‏ جزیرة‏ العرب و قریش داشت. مادر حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، فاطمه بنت زاید، از اشراف زنان قریش و در عصر جاهلیت معروف به «طاهره» بوده است. هفت نکتۀ قرآنی در سیرۀ حضرت خدیجه طاهره‏۳ عبارت‏اند از: عفاف و پاک‏دامنی؛ ازدواج معنوی؛ اسلام و ایمان؛ اقامه نماز؛ هجرت‏؛ شکیبایی‏ و ثبات قدم؛ انفاق و بخشش. مهم‏ترین و بارزترین نقش حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در بخشش و انفاق او تجلی می‏یابد. حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) ثروت عظیمی از پدر به ارث برده و آن را از راه تجارت فزونی بخشیده بود‏ او‏ تمامی این‏ ثروت را خالصانه برای گسترش و توسعه اسلام در اختیار اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) قرار داد. ثروت‏ او قبل و بعد از جریان محاصره اقتصادی و اجتماعی بسیار کارگشا بود‏. او‏ با مال و جان و زبان خود به حمایت همه جانبه از پیامبر (صلی الله علیه و اله و سلم) و مسلمانان برخاسته بود.

کلیدواژه: خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، تاریخ اسلام، عفاف، ازدواج معنوی، اسلام و ایمان، اقامه نماز، هجرت‏، شکیبایی‏، انفاق.

مقدمه

خداوند در کنار هر مرد بزرگ، از یک زن بزرگ نیز یاد می‏کند‏. حضرت‏ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) دختر خویلد بن اسد بن عبدالعزّی بن قصّی، بانویی خردمند و دور‏اندیش و والاگهر بود⁽¹⁾که از لحاظ نسب و شرف و موقعیت اجتماعی و خانوادگی جایگاه بسیار‏ ممتازی در میان زنان‏ جزیرة‏ العرب و قریش داشت.⁽²⁾مادر حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، فاطمه بنت زاید، از اشراف زنان قریش و در عصر جاهلیت معروف به «طاهره» بوده است.⁽³⁾

نَسَب حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) با‏ رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) در قصی بن کلاب(جدّ چهارم اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)) به هم می‏رسد.⁽⁴⁾خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) از زنان متمکن و ثروتمند مکّه بود و یک شبکۀ تجاری‏ بین‏ حجاز، شام و حبشه را مدیریت می‏کرد⁽⁵⁾و در کار تجارت از اهل فن یاری می‏گرفت. وقتی صفات حضرت محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) همچون راست‏گویی، صداقت، امانت‏داری، پاک‏دامنی‏ و خدمت‏‏رسانی به نیازمندان را دید، ایشان را به عنوان مدیریت کاروان تجاری خود برگزید و اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) تجارتی سودمند را در شام برای خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) رقم زدند، به‏ طوری‏ که خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) مال التّجارۀ خویش را با سود زیادی بفروخت. امّا خدیجه به واسطۀ گزارش‏های غلامش(مُسیره) از سفر شام در بارۀ اخلاق، رفتار و صفات حضرت محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) و اطلّاعاتی که از دانشمندان یهود‏ و پسر‏ عموی‏ خود (ورقة بن نوفل) دریافت کرد و رؤیاهای صادقه‏ای که خود دیده بود، به حضرت محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) پیشنهاد‏ ازدواج‏ داد‏ و حضرت رسول (صلی الله علیه و اله وسلم) به اتّفاق چند‏ نفر‏ از عموهای خود؛ از جمله حضرت ابوطالب (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) به خواستگاری خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) رفتند و خطبۀ عقد توسط جناب ابوطالب خوانده شد.⁽⁶⁾

حضرت‏ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) اوّلین زنی بود که اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) در سن ۲۵‏ سالگی با ایشان ازدواج کرد و تا

او زنده بود اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) همسر دیگری انتخاب‏ ننمودند‏ و این‏ ازدواج فرخنده نیز ۲۵ سال تداوم داشت و با ارتحال حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)‏ پایان‏ یافت.⁽¹⁾در برخی روایات به باکره بودن حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) علاوه بر معروف بودن او به‏ طاهره‏، هنگام‏ ازدواج با پیامبر (صلی الله علیه و اله و سلم) اشاره شده است.⁽²⁾از خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) فرزندانی‏ بزرگوار‏ متولّد شدند که آخرین آنها حضرت فاطمه زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ) ام الائمه می‏باشند‏ که‏ در دوران بعثت رسول الله (صلی الله علیه و اله وسلم) متولّد شدند. هم‏زمان با بعثت‏ رسول‏ اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) اوّلین زنی که به ایشان ایمان آورد و مسلمان‏ شد‏، حضرت‏ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بود.

هفت نکتۀ قرآنی در سیرۀ حضرت خدیجه طاهره‏

این نکات قرآنی عبارت‏اند از: عفاف و پاک‏دامنی؛ ازدواج معنوی؛ اسلام و ایمان؛ اقامۀ نماز؛ هجرت‏؛ شکیبایی‏ و ثبات قدم؛ انفاق و بخشش خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) که به ترتیب به‏ طرح‏ هر کدام خواهیم پرداخت.

عفاف و پاک‏دامنی

قرآن‏ کریم‏ در‏ آیۀ: (مَنْ عَمِلَ صَلِحًا مِّن ذَکرٍ أَوْ أُنثَی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیینَّهُ حَیوةً طَیبَةً)⁽³⁾لازمۀ رسیدن به حیات طیبه را اعمال صالح‏، عفاف‏ و پاک‏دامنی می‏داند، که این‏ ویژگی‏‏ها در‏ سیرۀ‏ حضرت‏ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به طور‏ بارز‏ به چشم می‏خورد. چنان ‏که عفّت و پاک‏دامنی او در عصر جاهلیت سبب‏ شد‏ الگو و نمونه زمان شود و به لقب «طاهره» مشهور گردد و فضایل‏ نیک‏ و پسندیده ایشان زبانزد خاص و عام‏ بود‏. با این‏که از ثروت و مکنت فراوانی برخوردار بود و خواستگاران فراوانی داشت ولی با‏ قلب‏ و دلی مملو از عشق به‏ خدا‏؛ در‏ عفت و پاک‏دامنی طاهره‏ زندگی‏ می‏کرد و بر این‏ اساس‏ در برخی روایات به باکره بودن او هنگام ازدواج با پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) تأکید شده است و همین‏ عفت‏ و پاک‏دامنی حضرت‏ خدیجه‏ طاهره‏۳ حیاتی‏ طیبه را برای او رقم زد.

ازدواج معنوی

(یا أَیهَا الَّذِینَ ءَامَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَیهِ الْوَسِیلَةَ)⁽¹⁾ازدواج یک وسیله معنوی‏ است‏ که‏ حضرت‏ خدیجه با‏ آن به رسول الله (صلی الله علیه و اله وسلم) به عنوان ریسمان الهی پیوند خورد. ازدواج حضرت‏ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) با پیامبر (صلی الله علیه و اله و سلم) با‏ یک‏ سلسله‏ عوامل‏ و محرک‏های معنوی صورت پذیرفت و هیچ مسئلۀ مادی، وجه تعامل ازدواج آنها را فراهم نساخت. او با شناخت و آگاهی از اخلاق و رفتار و منش رسول الله (صلی الله علیه و اله وسلم) ایشان را به همسری برگزید و آن‏گاه که در هنگامۀ خطبۀ عقد، جناب ابوطالب (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) خطبه‏ای در فضایل بنی هاشم قرائت نمود، ورقة بن نوفل پسر عموی‏ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) ضمن خطابه‏ای این چنین گفت: «کسی منکر فضائل شما نیست، ما از صمیم دل می‏خواهیم دست به ریسمان شرافت شما بزنیم.»⁽²⁾ثمرۀ این ازدواج معنوی تولّد گوهر‏ یگانۀ‏ خلقت، کوثر قرآن، حضرت فاطمۀ زهرا۳ بود، که جهان از عطر او و فرزندانش عطر آگین است.

اسلام و ایمان

بر اساس‏ فرمایش‏ قرآن کریم که می‏فرماید‏: (إِنَّ الَّذِینَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ یهْدِیهِمْ رَبُّهُم بِإِیمَنِهِمْ)⁽³⁾اعمال صالح و ایمان قلبی خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) سبب گردید اوّلین زنی باشد که به خدا و رسول خدا۹ ایمان آورد‏ و مسلمان‏ شود و ایمان واقعی خود را در مقام عمل نشان دهد.

رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) در آغاز سورۀ مدثر مأمور به دعوت مردم به اسلام شد و این مأموریت را‏ از‏ محیط خانۀ خویش آغاز کرد و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) اولین فردی بود که به او ایمان آورد.⁽⁴⁾امام علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) می‏فرماید: «در آن روزها به هیچ خانه‏‏ای اسلام راه‏ نیافت، جز خانۀ رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) که خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) هم در‏ آن بود و من سومین آنان بودم.»⁽⁵⁾

ایمان آوردن حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به رسالت حضرت محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) حکایت از معرفت و پاکی و صداقت وی داشت. ‏‏او‏ به اطمینان قلبی رسید، که وقتی رسول الله (صلی الله علیه و اله وسلم) بعثت‏ خود‏ و نزول‏ وحی الهی را مطرح کرد، بلافاصله رسالت او را پذیرفت و این افتخار را برای خود‏ در طول تاریخ اسلام به عنوان اوّلین زن مسلمان ثبت کرد و سعادت خود‏ را تضمین نمود. رشد‏ ایمانی‏ او به آن حد رسید که رسول الله (صلی الله علیه و اله وسلم) در فضیلت او فرموده: «بهترین زنان بهشت چهار نفرند: خدیجه دختر خویلد؛ فاطمه دختر محمّد؛ مریم دختر عمران، آسیه دختر مزاحم، زن فرعون.» ⁽¹⁾

اقامۀ نماز

چنان ‏که قرآن می‏فرماید: (وَ لَکِنَّ الْبِرَّ مَنْ ءَامَنَ بِاللَّهِ... وَ أَقَامَ الصَّلَوةَ وَ ءَاتَی الزَّکَوةَ...).⁽²⁾اقامۀ نماز با شکوه‏ترین جلوۀ تعبّد ایمانی حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بود که پس از ایمان به رسالت اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) انجام شد. او همراه با علی بن ابی‏طالب۷ و زید بن حارثه به رسول خدا۹ اقتدا کرد و در کنار خانه خدا(کعبه) نماز‏ گذاردند‏ و اقامۀ‏ نماز را اوّلین وظیفۀ خود‏ می‏دانست،‏ (الَّذِینَ إِن مَّکنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَوةَ).⁽³⁾

در بعضی از روایات آمده است: نخستین نمازی که رسول خدا۹ اقامه کردند، نماز وسطی، یعنی نماز ظهر در‏ روز‏ جمعه بوده است. اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) چگونگی اقامۀ نماز و گرفتن وضو را به حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و حضرت علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) یاد‏ دادند. پس آن دو وضو گرفتند و با رسول الله (صلی الله علیه و اله وسلم) نماز خواندند. اقامۀ نماز خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) از یک سو نشانۀ اطمینان قلبی او‏ به‏ رسالت‏ پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) از جانب خدا و از سوی‏ دیگر‏ به معنای تعبّد و بندگی در مقابل خداوند بود.⁽⁴⁾

هجرت

از دیگر نکات قرآنی در خصوص‏ حضرت‏ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) (الَّذِینَ ءَامَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَهَدُوا فِی سَبِیلِ

اللَّهِ)⁽¹⁾مهاجرت او‏ با‏ پیامبر‏ اکرم است.

کفّار و مشرکان قریش عهدنامه‏ای علیه اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و مسلمانان بستند و آنها را‏ در‏ محاصرۀ اجتماعی و اقتصادی قرار دادند، ولیکن اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) همراه با بنی‏ هاشم‏ و بنی مطلب و بنی عبد مناف در شب اوّل مُحرّم سال هفتم بعثت به‏ شِعب‏ ابی‏‏طالب مهاجرت کردند و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در کنار او به عنوان یار و یاوری‏ صدیق‏، فداکاری‏ها کرد و با حمایت گسترده از ر برای‏ گسترش‏ اسلام و فزونی یافتن تعداد مسلمانان و عزیمت عدّه‏ای از آنها به حبشه به دستور اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و نیز ایجاد پایگاهی مهم برای ترویج اسلام و ناامیدی و شکست سران کفر و شرک‏، تمام‏ اموال و دارایی‏های خود را هزینه کرد.

همراهی‏ او‏ با پیامبر و مسلمانان در شعب و کمک‏هایی که‏ نزدیکان پدری او برای مسلمانان به شعب می‏فرستادند، مایۀ قوّت قلب مسلمانان‏ بود‏. این همراهی و همکاری و فداکاری صادقانه‏، از‏ مصداقی عینی‏ و مثال‏ زدنی‏ از زنان مهاجر و مجاهد ساخته بود‏ که‏ همواره اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) یاد و نام او را بسیار بزرگ‏ می‏داشت و نشانۀ محبّت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به خداوند‏ پیروی خالصانۀ او از‏ پیامبر‏ اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بود‏.⁽²⁾

شکیبایی و ثبات قدم

از دیگر نکات بارز زندگی آن حضرت شکیبایی و استقامت‏ او‏ در راستای اهداف رسالت نبی‏ مکرم‏ اسلام (صلی الله علیه و اله وسلم)‏ بود. چنان ‏که قرآن‏ کریم‏ می‏فرماید: (یا أَیهَا الَّذِینَ ءَامَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکمْ تُفْلِحُونَ).⁽³⁾

اسلام آوردن حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و وفاداری ایشان نسبت‏ به‏ اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، در‏ حالی‏ که مشرکان‏ زیر‏ بار‏ هدایت الهی ایشان نمی‏رفتند، موجب دلگرمی و قوت قلب اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بود و این عطوفت از فضائل نیک و ایمان وی نشأت‏ گرفته‏ بود. این همراهی ثبات قدم پیامبر‏۹ در هدایت و ارشاد‏ و دعوت‏ مردم به یکتاپرستی و گرایش آنان به توحید را فراهم

می‏کرد. او همواره با تأیید پیامبر (صلی الله علیه و اله و سلم) در‏ ثبات‏ قدم‏ و شکیبایی اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) در برابر تمامی سختی‏ها مؤثر‏ بود؛‏ چنان ‏که‏ پیامبر‏ اکرم (صلی الله علیه و اله وسلم) در بارۀ این سیره و روحیۀ حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) چنین فرموده‏اند:

«آن‏گاه که همه مرا تکذیب کردند، خدیجه مرا تأیید کرد و به درستی پیغمبری من‏ اقرار نمود و او هنگامی به من ایمان آورد و در نماز به من اقتدا کرد، که همگان در لجن‏زار کفر و حقیقت‏پوشی دست و پا می‏زدند و موقعی به بهترین یادگار من‏ (فخر‏ دو جهان، فاطمه، آن بانوی محشر) باردار شد که همۀ زنان از بی‏اعتباری نازا مانده بودند.»⁽¹⁾

همراهی و همکاری صادقانۀ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) با رسول الله (صلی الله علیه و اله وسلم) خالی‏ از‏ مشکلات، سختی‏ها و زخم زبان‏ها و رنج‏های اجتماعی و اقتصادی نبود، ولیکن خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) همه را با شکیبایی و ثبات قدمی بی‏نظیر پشت سر‏ گذاشت‏ و هیچ‏ گاه در ایمانش به خدا و رسالت‏ رسول‏ او خدشه‏ای وارد نشد، بلکه روز به روز توجّه‏اش به رسول الله (صلی الله علیه و اله وسلم) بیشتر می‏شد و این‏گونه بود که خدای تعالی به وسیلۀ جبرئیل‏ بر خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) سلام فرستاد‏ و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) چنین پاسخ داد: «اللّه السّلام، و منه السَّلام و علی جبرئیل السَّلام.»⁽²⁾

انفاق و بخشش

و بالاخره مهم‏ترین و بارزترین نقش حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در بخشش و انفاق او تجلی‏ می‏یابد.

قرآن‏ کریم‏ می‏فرماید: (مَثَلُ الَّذِینَ ینفِقُونَ أَمْوَالَهُمُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَتَثْبِیتًا مِّنْ أَنفُسِهِمْ).⁽³⁾

حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) ثروت عظیمی از پدر به ارث برده و آن را از راه تجارت فزونی بخشیده بود‏. او‏ تمامی این‏ ثروت را خالصانه برای گسترش و توسعۀ اسلام در اختیار اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) قرار داد. ثروت‏ او قبل و بعد از جریان محاصرۀ اقتصادی و اجتماعی بسیار

کارگشا بود.⁽¹⁾‏ او‏ با مال و جان و زبان خود به حمایت همه جانبه از پیامبر (صلی الله علیه و اله و سلم) و مسلمانان برخاسته بود. در جریان سه ‏‏سال‏ محاصرۀ وحشت‏بار در شعب ابی‏طالب، خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) از روی صفا و سخاوت تمام‏ دارایی‏ خود‏ را نثار اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و مسلمانان کرد و آنها را از گرسنگی نجات داد، تا این‏که خداوند گشایشی‏ در کار آنها پیش آورد.⁽²⁾

جهاد مالی خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و انفاق و بخشش او در‏ ده سال اوّل بعثت‏ نقش‏ حیاتی و چشم‏گیری در رشد و گسترش اسلام و فزونی یافتن تعداد مسلمانان و هجرت مسلمانان و ابطال نقشه‏های سران کفر و شرک داشت و این نقش آفرینی خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بود که او را در نزد رسول الله (صلی الله علیه و اله وسلم) بسیار عزیز می‏داشت و تا آن جا که آن حضرت او را به عنوان یکی از چهار زن نمونه و بزرگ، که جایگاهشان در بهشت برین است، معرفی‏ کردند‏.

و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) با این صفات شایسته الگویی ماندگار برای همیشۀ تاریخ شد.

کتابنامه

48- فضایل، فرزندان، وصیت، رحلت جانسوز و مقامات حضرت خدیجه(سلام علیه)

اشاره

۴۸

فضایل، فرزندان، وصیت، رحلت جانسوز و مقامات حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)⁽¹⁾

محمّد محمّدی اشتهاردی

چکیده

شرح زندگانی و مقامات معنوی حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) با استناد به منابع مهم تاریخی و حدیثی است. از دیدگاه نویسنده: در روایات اسلامی که از طریق شیعه و اهل تسنّن نقل شده از زبان اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و امامان معصوم (علیهم السلام) در شأن و مقام ارجمند اُمّ المؤمنین حضرت خدیجۀ کبری (عَلَيْها السَّلاَمُ) سخن فراوان با تعبیرات گوناگون به میان آمده است. به گفتۀ صاحب مستدرک سفینة البحار فضایل حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) که در ابواب مختلف روایات آمده، بیش از آن است که شمارش شود. پیام این روایات این است که به رازهای عظمت مقام این بانوی ارجمند پی ببریم و شایستگی‏های او را بشناسیم و از او در مسیر تکامل به عنوان برترین الگو، پیروی کنیم. حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، ارتباط عمیق و در سطح بالایی با درگاه خداوند داشت، از این رو دارای قوّت قلب محکم و استوار بود. او دارای حِرْز (کلمات پر محتوای پناهندگی به خدا) بود و در پرتو آن حِرز همواره رابطۀ خود را با خدا برقرار می‏ساخت. عالِم بزرگ سیّد بن طاووس در کتاب مهج الدّعوات دو حِرز مربوط به حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را نقل کرده است.

کلیدواژه: حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، تاریخ اسلام، دعا، حرز، سید بن طاووس.

سخن را با اشعار عالِم بزرگ، شیخ حرّ عاملی (وفات یافتۀ سال ۱۱۰۴ ق) صاحب کتاب وسائل الشّیعه آغاز می‏کنیم:

زَوْحَتُهُ خَدِیجَةٌ وَفَضْلُها

اَبانَ عِنْدَ قَوْلِها وَفعِلِها

بِنْتُ خُوَیلِدٍ الْفَتَی الْمَکَرَّمِ

اَلْماجِدِ الْمُؤیدِ الْمُعَظَّمِ

لَها مِنَ الْجَنَّةِ بَیتٌ مِنْ قَصَبٍ

لا صَخَبَ فِیهِ وَلالَها نَصَبٌ

وَهذِهِ صُورَةُ لَفْظِ الْخَبَرِ

عَنِ النَّبِی الْمُصْطَفَی الْمُطَهَّرِ⁽¹⁾

«همسر پیامبر، خدیجه که فضل و برتری او از گفتار و رفتارش آشکار است، دختر خُویلد آن جوانمرد بزرگوار، و ارجمند تأیید شده و بلند مقام. برای خدیجه [طبق سخن پیامبر] در بهشت خانه‏ای از یک قطعه گوهر بلورین (زبرجد) آماده شده است که در آن ناآرامی و رنج نیست. این موضوع عین سخن پیامبر برگزیدۀ پاک خدا است، که خدیجه در بهشت دارای چنین خانه‏ای می‏باشد.»

مقام بسیار ارجمند خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)

در روایات اسلامی که از طریق شیعه و اهل تسنّن نقل شده، از زبان اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و امامان معصوم (علیهم السلام) در شأن و مقام ارجمند ام‏المؤمنین حضرت خدیجۀ کبری (عَلَيْها السَّلاَمُ) سخن فراوان با تعبیرات گوناگون به میان آمده است.⁽²⁾به گفتۀ صاحب مستدرک سفینة البحار «فضایل حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)» که در ابواب مختلف روایات آمده، بیش از آن است که شمارش باشد.»⁽³⁾

پیام این روایات این است که به رازهای عظمت مقام این بانوی ارجمند پی ببریم و شایستگی‏های او را بشناسیم و از او در مسیر تکامل به عنوان برترین الگو، پیروی کنیم. در این جا نظر شما را به نمونه‏هایی از آن گفتار جلب می‏کنیم:

۱. رسول اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فرمود: «خَیرُ نِسائِها خَدِیجَةٌ وَ خَیرُ نِسائِها مَرْیمُ اِبْنَةُ عِمْرانَ؛⁽⁴⁾

بهترین زنان دنیا خدیجه و مریم دختر عمران است.» یا: بهترین زنان امّت گذشته مریم و بهترین زنان این امّت خدیجه است.

۲. نیز فرمود: «خَیرُ نِساءِ الْعالَمِینَ مَرْیمُ بِنْتُ عِمْرانَ، وَ آسِیةُ بِنْتُ مُزاحِمٍ، وَ خَدِیجَةُ بِنْتُ خُوَیلِدٍ، وَ فاطِمَةُ بِنْتُ محمّد؛⁽¹⁾بهترین زنان جهانیان عبارت‏اند از: مریم دختر عمران، آسیه دختر مزاحم، خدیجه دختر خویلد و فاطمه دختر محمّد.»

۳. ابن عباس می‏گوید: روزی رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) چهار خطّ کشید، آن‏گاه پرسید: آیا می‏دانید این خط‏ها چیست؟ گفتیم: خدا و رسولش داناتر است. فرمود:

«خَیرُ نِساءِ الجَنَّةِ مَرْیمُ بِنْتِ عِمْرانٍ، وَ خَدِیجَةُ بِنْتِ خُوَیلِدٍ وَفاطِمَةُ بِنْتِ محمّد، وَ آسِیةُ بَنْتِ مُزاحِمٍ اِمْرَأَةُ فِرْعَوْنَ؛⁽²⁾بهترین زنان بهشت، مریم دختر عمران، خدیجه دختر خویلد، فاطمه دختر محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) و آسیه دختر مزاحم، همسر فرعون است.»

۴. اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به عایشه که در حال برتری جویی به فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بود، فرمود: «اَوَما عَلِمْتِ اَنَّ اللّهَ اصْطَفی آدَمَ وَنُوحاً وَ آلَ اِبْراهِیمَ وآلَ عِمْرانَ وَعَلِیاً وَالْحَسَنَ وَالْحُسَینَ وَحَمْزَةَ وَجَعْفَراً وَفاطِمَةَ وَخَدِیجَةَ عَلَی الْعالَمِینَ؛⁽³⁾آیا نمی‏دانی که خداوند آدم، نوح، آل ابراهیم، آل عمران، علی، حسن، حسین، حمزه، جعفر، فاطمه و خدیجه را بر جهانیان برگزید.»

۵. اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فرمود: جبرئیل نزد من آمد و گفت: ای رسول خدا! این خدیجه است. هر گاه نزد تو آمد، بر او از سوی پروردگارش و از طرف من، سلام برسان، «وَبَشِّرها بِبَیتٍ فِی الْجَنَّةِ مِنْ قَصَبٍ لا صَخَبٌ وَلا نَصَبٌ؛⁽⁴⁾و او را به خانه‏ای از یک قطعه (از زبرجد) در

بهشت که در آن رنج و ناآرامی نیست مژده بده.»

در بعضی از روایات «مِن قَصَبِ الزُّمُرِّد»⁽¹⁾آمده که همان زبرجد باشد و مطابق بعضی از روایات، آن حضرت فرمود: «اُمِرْتُ اَنْ اُبَشِّرَ خَدِیجَةَ بِبَیتٍ...؛⁽²⁾از طرف خداوند مأمور شده‏ام که خدیجه را مژده بدهم به خانه‏ای بلورین که در آن رنج و ناآرامی نیست.»

۶. نیز فرمود: «اَرْبَعُ نِسْوَةٍ سَیداتُ ساداتِ عالَمِهّنَّ مَرْیمُ بِنْتُ عِمْرانَ، وَآسِیةُ بِنْتُ مُزاحِمٍ، وَخَدِیجَةُ بِنْتِ خُوَیلِدٍ، وَفاطِمَةُ بِنْتُ محمّد، وَاَفْضَلُهُنَّ عالَماً فاطِمَةُ؛⁽³⁾چهار زن سرور زنان جهان خود می‏باشند که عبارت‏اند از: مریم دختر عمران، آسیه دختر مزاحم، خدیجه دختر خویلد و فاطمه دختر محمّد و بهترین آنها از جهت جهان فاطمه است.»

۷. نیز فرمود: «حَسْبُکَ مِنْ نِساءِ الْعالَمِینَ مَرْیمُ بِنْتِ عِمْرانٍ، وَ خَدِیجَةُ بِنْتُ خُوَیلِدٍ، وَ فاطِمَةُ بِنْتَ محمّد، وَ آسِیةُ بِنْتِ مُزاحِمٍ؛⁽⁴⁾در میان بانوان دو جهان، در فضیلت و کمال کافی است: مریم، خدیجه، فاطمه و آسیه.»

۸. نیز فرمود: «اِنَّ اللّهَ اِخْتارَ مِنَ النِّساءِ اَرْبعَاً؛ مَرْیمَ وَآسِیةَ وَخَدِیجَةَ وَفاطِمَةَ؛⁽⁵⁾همانا خداوند از زنان، چهار زن را برگزید که عبارت‏اند از: مریم، آسیه، خدیجه و فاطمه.»

۹. پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) در تفسیر آیۀ «عَیناً یشْرِبُ بِهَا الْمُقَرَّبُونَ؛⁽⁶⁾همان چشمۀ بهشتی که مقرّبان از آن می‏نوشند»، فرمود:

«اَلْمُقَرَّبُونَ السّابِقُونَ؛ رَسُولُ اللّهِ، وَعَلِیِّ بْنُ اَبِیطالِبٍ وَالْأَئمَّةُ، وَفاطِمَةُ بِنْتُ محمّد؛⁽⁷⁾از مردان بسیاری به حدّ کمال رسیدند، و از زنان به درجۀ آخر کمال نرسیدند؛ مگر چهار زن

که عبارتند از: آسیه، مریم، خدیجه و فاطمه.»

۱۱. روزی عایشه به حضرت فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) گفت: آیا تو را بشارت ندهم به این‏که از رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) شنیدم فرمود: «سرور زنان بهشت چهار بانو هستند که عبارت‏اند از: مریم، فاطمه، خدیجه، و آسیه؟»⁽¹⁾

۱۲. روزی اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) فرمود: «تو همسری مانند فاطمه داری، که من چنان همسری ندارم. تو مادر زنی مثل خدیجه داری، که من چنین مادر زنی ندارم.»⁽²⁾

۱۳. امیر مؤمنان علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) فرمود: «ساداتُ نِساءِ الْعالَمَینِ اَرْبَعَ: خَدِیجَةُ بِنْتِ خُوَیلِدٍ وَفاطِمَةُ بِنْتُ محمّد وَآسِیةُ بِنْتَ مُزاحِمٍ؛ وَمَرْیمُ بِنْتُ عِمْرانَ؛⁽³⁾سرور بانوان دو جهان چهار بانو است که عبارت‏اند از: خدیجه، فاطمه، آسیه و مریم.»

۱۴. روایت شده: روزی جبرئیل به حضور اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) آمد، و جویای خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) شد. اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) او را نیافت. جبرئیل گفت: «وقتی که او آمد، به او خبر بده که پروردگارش به او سلام می‏رساند.»⁽⁴⁾

۱۵. پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) در چهل شبانه روز اعتزال از خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) توسط عمّار یاسر به خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) چنین پیام داد: «اِنَّ اللّهَ لَیباهِی بِکَ کِرامَ مَلائِکَتِهِ کُلُّ یوْمٍ مِراراً؛⁽⁵⁾همانا خداوند متعال به افتخار وجود تو هر روز به طور مکرّر به فرشتگان بزرگش افتخار می‏کند.»

۱۶. روزی اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) برگزیدگان خداوند را معرّفی کرد، تا این که فرمود: «وَخِیرَتُهُ مِنَ النِّساءِ فَمَرْیمُ بِنْتُ عِمْرانَ، وَآسِیةُ بِنْتُ مُزاحِمٍ اِمْرَأَةُ فِرْعَوْنَ، وَفاطِمَةُ الزَّهْراء، وَخَدِیجَةُ بِنْتُ خُوَیلِدٍ؛⁽⁶⁾برگزیدگان خدا از زنان عبارت‏اند از: مریم، آسیه، فاطمه و خدیجه.»

باید توجّه داشت که زنان نمونه در جهان بسیارند؛ ولی این چهار زن آسیه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، مریم (عَلَيْها السَّلاَمُ)، خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بر همگان کامل‏تر بوده و برتری دارند.

در بررسی زندگی درخشان این چهار بانو به یکی از رازهای اصلی و مهم برتر بودن آنها پی می‏بریم و آن حمایت از رهبری است. آنها در مورد استواری رهبری حقّ موسی در رابطه با آسیه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، عیسی در رابطه با مریم (عَلَيْها السَّلاَمُ)، پیامبر اسلام (صلی الله علیه و اله وسلم) در رابطه با خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در رابطه با رهبری علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) نهایت سعی، فداکاری و ایثار را نمودند؛ تا آن‏جا که هر چهار نفر برای استواری مقام عظمای رهبری راستین، به شهادت رسیدند؛ با این فرق که آسیه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) آشکارا شهید شدند، ولی شهادت مریم (عَلَيْها السَّلاَمُ) و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) تدریجی و پس از تحمّل محنت‏های بسیار، انجام شد. بنا بر این حمایت از رهبری راستین، راز و رمز اوج برتری است و از اصول ارزشی ممتاز است.

۱۷. در فرازی از یکی از زیارت‏نامه‏های رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) که [ظاهراً از امامان۷ نقل شده] چنین آمده است:

«اَلسَّلامُ عَلی اَزْواجِکَ الطّاهِراتِ الْخَیراتِ، اُمَّهاتِ الْمُؤمِنینَ، خُصُوصاً الَصِّدیقَةُ الطّاهِرَةُ، الزَّکِیةُ الرّاضِیةُ الْمَرْضِیةُ، خَدِیجَةُ الْکُبْری اُمُّ الْمُؤْمِنینَ؛⁽¹⁾سلام بر همسران پاک و نیک تو، مادران مؤمنان، به‏خصوص سلام بر بانوی راستین و پاک و پاکیزه، خشنود و پسندیده، خدیجه بانوی بزرگ، مادر مؤمنان.»

تعبیر به مادران مؤمنان از همسران اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) از این رو است که ازدواج با آنها بعد از اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) حرام است. باید به حریم حرمت آنها و اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) احترام نهاد و با آنها ازدواج نکرد.

و در فرازی از زیارت نامه‏های دیگر از خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) چنین تعبیر شده: «اَلسَّلامُ عَلی خَدِیجَةَ سَیدَةَ نِساءِ الْعالَمِینَ؛⁽²⁾سلام بر خدیجه سرور زنان جهانیان.»

خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) همسر رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) در دنیا و آخرت

اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فرمود: «اِشْتاقَتِ الْجَنَّةُ اِلَی اَرْبَعٍ مِنَ النِّساءِ: مَرْیمُ بِنْتُ عِمْرانٍ وَآسِیةُ بِنْتُ

مُزاحِمٍ زَوْجَةُ فِرْعَوْنَ وَهِیَ زَوْجَةُ النَّبِی فِی الْجَنَّةِ، وَخَدِیجَةُ بِنْتُ خُوَیلِدٍ زَوْجَةُ النَّبِی فِی الدُّنْیا وَالاْخِرَةِ، وَفاطِمَةُ بِنْتُ محمّد؛⁽¹⁾بهشت مشتاق چهار زن است: مریم دختر عمران؛ آسیه دختر مزاحم، همسر فرعون، که همسر پیامبر در بهشت است؛ خدیجه دختر خویلد، همسر رسول خدا در دنیا و آخرت؛ فاطمه دختر محمّد.»

نگاهی به مقام آسیه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، مریم (عَلَيْها السَّلاَمُ) و زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ)

نظر به این‏که در مورد روایاتِ ذکر شده، در موارد متعدّد، نام حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در کنار نام حضرت آسیه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و حضرت مریم (عَلَيْها السَّلاَمُ) و حضرت فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) ذکر شده، در این جا نظر شما به طور فشرده به ذکر مقام آسیه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و مریم (عَلَيْها السَّلاَمُ) جلب می‏کنیم:

حضرت آسیه (عَلَيْها السَّلاَمُ) کیست؟

حضرت آسیه (عَلَيْها السَّلاَمُ) همسر فرعون از بانوان بسیار ارجمند و محترم بنی‏اسرائیل بود و به طور مخفی خدای حقیقی را می‏پرستید. موجب نجات موسی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) از کشته شدن به دست فرعونیان گردید و خدمت‏های بسیار به موسی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) نمود و یگانه نگهبان او، با تاکتیک‏های گوناگون بود. سرانجام به دست شوهرش به شهادت رسید؛ به این ترتیب که:

فرعون نزد او آمد و ماجرای شهادت آرایشگر و فرزندانش را به او خبر داد.

آسیه: وای بر تو ای فرعون! چه چیز باعث شده که این گونه بر خداوند متعال جرأت یابی و گستاخی کنی؟

فرعون: گویا تو نیز مانند آن آرایشگر دیوانه شده‏ای؟!

آسیه: دیوانه نشده‏ام، بلکه ایمان دارم به خداوند متعال؛ پروردگار خودم و پروردگار تو و پروردگار جهانیان.

فرعون مادر آسیه را طلبید و به او گفت: دخترت دیوانه شده، سوگند یاد کرده‏ام، یا با آتش او را بسوزانم، یا به خدای موسی کافر گردد.

مادر آسیه در خلوت با آسیه صحبت کرد، که خود را به کشتن نده، با شوهرت توافق

کن‏... ولی آسیه، سخن بیهودۀ مادر را گوش نکرد و گفت: هرگز به خداوند متعال کافر نخواهم شد.

فرعون فرمان داد دست‏ها و پاهای آسیه را به چهار میخی که در زمین نصب کرده بودند، بستند.⁽¹⁾و او را در برابر تابش سوزان خورشید نهادند و سنگ بسیار بزرگی را روی سینه‏اش گذاشتند. او نیمه نیمه نفس می‏کشید و در زیر شکنجۀ بسیار سختی قرار داشت.

موسی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) از کنار او عبور کرد. او با حرکت انگشتانش از موسی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) استمداد نمود. موسی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) برای او دعا کرد و به برکت دعای موسی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) او دیگر احساس درد نکرد و به خدا متوجّه شد و عرض کرد: «خدایا! خانه‏ای در بهشت برای من فراهم ساز.»

خداوند همان دم روح او را به بهشت برد. او از غذاها و نوشیدنی‏های بهشت می‏خورد و می‏نوشید. خداوند به او وحی کرد: سرت را بلند کن. او سرش را بلند کرد و خانۀ خود را در بهشت که از مروارید ساخته شده بود، مشاهده کرد و از خوشحالی خندید. فرعون به حاضران گفت: دیوانگی این زن را ببینید در زیر فشار چنین شکنجۀ سختی می‏خندد!

به این ترتیب این بانوی مقاوم و مهربانی که حقّ بسیار بر موسی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) داشت و او را در موارد گوناگون از گزند دشمن نجات داده بود، به شهادت رسید.⁽²⁾

در قرآن⁽³⁾از او و از حضرت مریم (عَلَيْها السَّلاَمُ) به عنوان بانوان ممتاز و نمونه یاد شده است؛ چنان که در پیش‏گفتار ذکر شد.

حضرت مریم (عَلَيْها السَّلاَمُ) کیست؟

حضرت مریم (عَلَيْها السَّلاَمُ) دختر عمران از بانوان فرزانه و از شخصیت‏های برجستۀ بنی‏اسرائیل بود. پدر مریم (عَلَيْها السَّلاَمُ) به نام عمران از نسل حضرت سلیمان عَلَيْهِ السَّلاَمُ بود و از علمای برجسته و پارسا و عابد بنی‏اسرائیل به شمار می‏آمد.

نام مریم (عَلَيْها السَّلاَمُ) در قرآن ۳۴ بار آمده، و یک سورۀ قرآن (سورۀ نوزدهم) به نام مریم است، که از آغاز آن تا آیۀ ۳۶ به ماجرای ولادت حضرت عیسی عَلَيْهِ السَّلاَمُ و سخن گفتن او در گهواره، و بخشی از زندگی و چگونگی دعوتش می‏پردازد. قبل از آن‏که عیسی عَلَيْهِ السَّلاَمُ متولّد شود، فرشتگان از جانب خداوند مریم (عَلَيْها السَّلاَمُ) را به تولد او مژده دادند، و شخصیت عیسی عَلَيْهِ السَّلاَمُ را معرفی کردند، چنان ‏که در آیۀ ۴۵ سورۀ آل عمران، می‏خوانیم:

(إِذْ قَالَتِ الْمَلَائِکَةُ یامَرْیمُ إِنَّ اللَّهَ یبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِّنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیمَ وَجِیهًا فِی الدُّنْیا وَالْأَخِرَةِ وَمِنَ الْمُقَرَّبِینَ؛ به یاد آورید هنگامی را که فرشتگان (از جانب خدا) به مریم گفتند: خداوند تو را به کلمه‏ای (وجود باعظمتی) از طرف خودش مژده می‏دهد که نامش مسیح، عیسی بن مریم است، در حالی که در دو جهان انسان برجسته و از مقرّبان درگاه خدا خواهد بود).

عیسی عَلَيْهِ السَّلاَمُ تحت سرپرستی مادرش مریم (عَلَيْها السَّلاَمُ) بزرگ شد. در سنّ دوازده سالگی به مجلس عابدان و پارسایان و اندیشمندان راه یافت و با آنها به مباحثه و مناظره پرداخت. آثار عظمت و معرفت فوق‏العاده، در همان نوجوانی در چهره‏اش دیده می‏شد.

عیسی عَلَيْهِ السَّلاَمُ در سی سالگی مبعوث به رسالت شد، گرچه طبق آیه ۳۰ سورۀ مریم، هنگام کودکی در گهواره، دارای مقام نبوّت بود، ولی رسمیت رسالتش از سی سالگی به بعد بود.⁽¹⁾

حضرت زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ) کیست؟

در مورد عظمت مقام حضرت زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ) سخن بسیار است و تا حدودی روشن است و نیاز به کتاب مستقل دارد. در این جا تنها به ذکر این حدیث کفایت می‏کنیم:

رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) فرمود: «بوی خوش پیامبران، بوی «بِه» است، بوی بانوان بهشت، بوی درخت مُورد (آس شبیه درخت انار که برگ و گل خوشبو دارد) می‏باشد، بوی فرشتگان بوی گل سرخ است، و بوی دخترم زهرا بوی بِه و آس و گل سرخ است.»⁽²⁾به قول شاعر:

ید بیضا دم عیسی، رخ زیبا داری

آنچه خوبان همه دارند تو تنها داری

ید بیضا دم عیسی، رخ زیبا داری

آنچه خوبان همه دارند تو تنها داری

اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و امامان معصوم (علیهم السلام) در موارد معدّد به وجود بانوی ارجمند جهان حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) مباهات و افتخار نموده‏اند، در این راستا به روایات زیر توجّه کنید:

الف روزی رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) در مسجد در حضور مردم در شأن حسن (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) و حسین (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) مطالبی فرمود، و از جمله چنین گفت: «اَیهَا النّاسُ! اَلا اُخْبِرُکُمْ بهَیرِ النّاسِ جَدّاً وَجَدَّةً؛ ای مردم! آیا شما را خبر ندهم به بهترین انسان‏ها از جهت جدّ و جدّه؟»

حاضران عرض کردند: «آری، خبر بده!» فرمود: «اَلْحَسَنُ وَالْحُسَینُ، جَدُّهُما رَسُولُ اللّهِ وَجَدَّتُهُما خَدِیجَةُ بِنْتُ خُوَیلِدٍ؛⁽¹⁾آنها حسن و حسین هستند که جدّشان رسول خدا محمّد است و جدّۀ آنها خدیجه دختر خُویلد می‏باشد.»

ب امام حسین (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) در روز عاشورا در ضمن خطبه‏ای که خود را به دشمن معرّفی می‏کرد، فرمود: «شما را به خدا سوگند، آیا می‏دانید که جدّۀ من خدیجه دختر خُویلد است؟...»⁽²⁾و نیز خطاب به دشمن فرمود: «آیا می‏دانید که من فرزند همسر پیامبر شما خدیجه هستم؟»⁽³⁾

ج امام سجّاد عَلَيْهِ السَّلاَمُ در مجلس شاهانه یزید در دمشق، در آن خطبۀ معروفش در فرازی چنین خود را معرّفی کرد: «اَنَا بْنُ خَدِیجَةَ الْکُبْری؛⁽⁴⁾من پسر خدیجه بانوی بزرگ اسلام هستم.» جالب توجّه این که: لقب «کُبری» (بزرگ و ارجمند) را اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) داد.⁽⁵⁾

د: در دعای ندبه که از ناحیۀ مقدّسۀ امام زمان[ صادر شده، در فرازی با توجّه به

حضرت ولیّ عصر[ چنین می‏خوانیم: «اَینَ ابْنُ النَّبِی الْمُصْطَفی، وَابْنُ عَلِی الْمُرْتَضی، وَابْنُ خَدِیجَةَ الْغَرّاءِ؛ کجا است پسر پیامبر برگزیده و پسر علی پسندیده و پسر خدیجۀ بلندمقام؟» واژۀ «غَرّاء» به معنای شامخ و ارجمند است که در این‏جا به عنوان صفت برای حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) ذکر شده است.

ه‍ حضرت زینب۳ در کربلا در روز یازدهم محرّم سال ۶۱ ق هنگامی که کنار پیکرهای پاره پارۀ شهیدان آمد و مطالبی جانسوز گفت؛ از جمله در آن جا پس از ذکر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) از خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) یاد کرد و فرمود: «بِاَبِی خَدِیجَةَ الْکُبْری؛ پدرم به فدای خدیجۀ بانوی بزرگ باد.»⁽¹⁾

و در اکثر زیارت‏نامه‏هایی که از طرف امامان معصوم (علیهم السلام) و اولیای خدا برای امامان و امامزادگان (علیهم السلام) تنظیم شده، از خدیجۀ کبری (عَلَيْها السَّلاَمُ) یاد شده و پس از سلام به پیامبران اولوالعزم به او سلام داده شده است؛ تا همواره یاد او در خاطره‏ها تجدید گردد و زائران با ایمان به پیشگاه او سلام عرض کنند و او را در خانۀ خداوند واسطه قرار دهند.

ز زید بن امام سجّاد عَلَيْهِ السَّلاَمُ که انقلاب و شورش عظیمی بر ضدّ حکومت طاغوتی هشام بن عبدالملک (دهمین خلیفۀ اموی) نمود و سرانجام به شهادت رسید، در سخنی در برابر دشمن، چنین احتجاج می‏کند: «وَنَحْنُ اَحَقُّ بِالْمَوَدَّةِ، اَبُونا رَسُولُ اللّهِ وَجَدَّتُنا خَدِیجَةُ...؛⁽²⁾و ما سزاوارتر به مودّت و دوستی هستیم، چرا که پدر ما رسول خدا و جدّۀ ما خدیجه است، و مادر ما فاطمه و پدر ما علی امیر مؤمنان است.»

ح عبد اللّه‏ بن زبیر (با این که با خاندان رسالت دشمنی کرد) در گفت‏وگویی با ابن عبّاس، به خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به عنوان عمّه‏اش افتخار نموده و می‏گوید: «اَلَسْتَ تَعْلَمُ اَنَّ عَمَّتِی خَدِیجَةَ سَیدَةَ نِساءِ الْعالَمِینَ؛⁽³⁾آیا نمی‏دانی که عمّه‏ام خدیجه سرور بانوان جهان‏ها است؟»

ط در آن هنگام که پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) در بستر رحلت قرار گرفت، حضرت زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ) بسیار پریشان و گریان بود. اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، حضرت زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ) را به وجود پر برکت حضرت علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) که دارای ویژگی‏های برجسته است دلداری داد و در فرازی از مادرش خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) نیز یاد کرد و فرمود: دل خوش‏ دار که:

«اِنَّ عَلِیاً اَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَرَسُولِهِ مِنْ هذِهِ الْاُمَّةِ، هُوَ وَخَدِیجَةُ اُمُّکِ؛⁽¹⁾همانا علی نخستین شخص از این امّت است که به ذات پاک خدا و رسولش ایمان آورد. او و خدیجه مادر تو، اوّلین افرادی هستند که به اسلام پیوستند.»

ی در عصر خلافت امام حسن مجتبی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) پس از آن‏که معاویه بر اوضاع مسلّط شد، به کوفه آمد و چند روز در کوفه ماند و از مردم برای خود بیعت گرفت. پس از پایان کار بر بالای منبر رفت و خطبه خواند و در آن خطبه آنچه توانست به ساحت مقدّس امیرمؤمنان علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) جسارت کرد و ناسزا گفت؛ با این که امام حسن (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) و امام حسین (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) در مجلس حاضر بودند. حسین (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) برخاست تا پاسخ معاویه را بدهد، امام حسن (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) دست او را گرفت و نشانید و خود برخاست و فرمود:

«ای آن‏که علی را به بدی یاد کردی؟ منم حسن و پدرم علی است، و تویی معاویه و پدرت صخر می‏باشد. مادر من فاطمه است و مادر تو هند است. جدّ من رسول خدا است و جدّ تو حرب است، وَجَدَّتِی خَدِیجَةُ وَجَدِّتُکَ فَتِیلَه...؛ جدّۀ من خدیجه (بانوی بزرگ اسلام) ولی جدّۀ تو فتیله (زن زشتکار جاهلیت) است. خداوند لعنت کند از ما آن کس که نامش پلید و حسب و نسبتش پست و سابقه‏اش بد، و دارای کفر و نفاق است.» گروه‏های مختلفی که در مسجد بودند گفتند: آمین.⁽²⁾

نظیر حادثۀ فوق در مدینه در مسجد النّبی رخ داد. امام حسن (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) پای منبر معاویه برخاست و مطالب فوق را فرمود؛ از جمله به وجود جدّه‏اش حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) افتخار کرده و

فرمود: «وَجَدَّتِی خَدِیجَةُ وَجَدَّتُکَ نَثِیلَة؛⁽¹⁾جدّۀ من خدیجه و جدّۀ تو نثیله است.» یعنی تو از نسل نثیله (ناپاک) به وجود آمده‏ای، ولی من از نسل خدیجۀ کبری (عَلَيْها السَّلاَمُ) هستم، و فرق است بین ناپاک‏زاده و پاک‏زاده.

ارتباط عمیق خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) با خداوند و اعتقاد نیرومند او

حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) ارتباط عمیق و در سطح بالایی با درگاه خداوند داشت. از این رو دارای قوّت قلب محکم و استوار بود. او دارای حِرْز (کلمات پر محتوای پناهندگی به خدا) بود و در پرتو آن حِرز همواره رابطۀ خود را با خدا برقرار می‏ساخت. عالِم بزرگ سید بن طاووس در کتاب مهج الدّعوات دو حِرز مربوط به حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را نقل کرده که نظر شما را به آن جلب می‏کنیم:

۱. «بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیم، یا حَیُّ یا قَیومُ، بِرَحْمَتِکَ اَسْتَغِیثُ فَاَغِثْنِی، وَلا تَکِلْنِی اِلی نَفْسِی طَرْفَةَ عَینٍ اَبَداً، وَاَصْلِحْ لِی شَأْنِی کُلَّهُ؛⁽²⁾به نام خداوند بخشندۀ بخشایشگر! ای خدای زنده و استوار! به رحمتت پناهنده شدم، به من پناه بده، و مرا هرگز به اندازۀ یک چشم برهم زدن به خودم وانگذار، همۀ حال و زندگی مرا سامان بخش.»

۲. «بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ، یا اَللّهُ یا حَافِظُ یا حَفِیظُ یا رَقِیبُ؛⁽³⁾به نام خداوند بخشندۀ بخشایشگر! ای خدا، ای نگهبان، ای نگهدارنده و ای مراقب و پاسدار.»

مصاحبت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) با اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و دیدن معجزات و نشانه‏های صدق آن حضرت، ایمان و ارتباط خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را با خدا محکم‏تر نموده بود. قطعاً بانویی که حاضر می‏شود همۀ ثروت و جان و مال خود را در راه اسلام بدهد، و از همۀ هستیش در این راستا بگذرد بیانگر آن است که او از اعتقاد بسیار عمیق و محکم برخوردار است.

روایت شده: زنی نابینا در حضور خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بود، و مدّت‏ها خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) از او نگهداری می‏کرد. روزی اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) در حضور خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) از نیروی ولایت خود استفاده کرد و خطاب به آن بانوی نابینا گفت: «قطعاً دو چشمان تو باید سلامتی خود را باز یابند.»

همان دم او از هر دو چشم بینا شد. خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) با دیدن این منظره گفت: «هذا دُعاءٌ مُبارَکٌ؛ این بینایی، نتیجۀ دعای پربرکت پیامبر است.» اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) این آیه را خواند که خداوند به پیامبرش می‏فرماید: (وَ مَا أَرْسَلْنَاکَ إِلَّا رَحْمَةً لِّلْعَالَمِینَ؛⁽¹⁾و ما تو را جز رحمت برای جهانیان نفرستادیم).⁽²⁾

خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) با دیدن این گونه کرامت‏ها، بر ایمان و اعتقادش می‏افزود، و در راه اسلام عمیق‏تر و استوارتر می‏گشت.

خانۀ مبارک خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)

باید توجّه داشت که یکی از مقدّس‏ترین مکان‏ها در مکّه خانۀ حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) است؛ زیرا این خانه کانون کارهای نیک و حوادث بزرگ و سرنوشت‏ساز بود، مانند: محبّت‏ها و ایثارهای خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در آن خانه به مستمندان و بینوایان، ازدواج اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) در آن خانه، پناهندگی اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) از گزند دشمنان در آن خانه، آغاز معراج اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) در کنار آن خانه، ولادت فرزندان خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) از جمله زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ) در آن خانه، عبادت‏های اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در آن خانه و صدها آثار نیکی که از آن خانه به نفع اسلام بروز کرد.

علّامۀ مجلسی از کتاب «المنتقی فی مولد المصطفی» نقل می‏کند که: «مکان این خانه امروز در مکّه، مشخّص و معروف است. گویند معاویه در عصر خلافت خود آن را خرید و تبدیل به مسجد نمود و ساختمانی به عنوان مسجد در آن‏جا بنا کرد.»⁽³⁾

یکی از اهل اطلاع می‏گفت: خانۀ حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) اکنون در بازار ابوسفیان قرار

گرفته، وقتی که وارد بازار شدیم و در جانب راست، کوچه‏ای قرار گرفته، این خانه در آن‏جا است و معمولاً درِ آن بسته است.

به هر حال زائران خانه خدا و حاجیان، در سفر حج و عمره خود، سزاوار است که، زیارت این خانه را فراموش نکنند. پس از پرسش، محل آن را پیدا کنند و در آن‏جا به نماز و دعا پردازند و آن مکان بسیار مقدّس و پرخاطره را با اخلاص زیارت نمایند، و در آن‏جا به یاد فداکاری‏های بی‏دریغ حضرت خدیجۀ کبری (عَلَيْها السَّلاَمُ) بیفتند، که این حالت، برای صفای دل و تکامل معنوی، بسیار اثربخش و مفید است و با درودهای خالصانۀ خود بر روان پاک خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) از آن همه فداکاری‏های خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) تجلیل نمایند.

یاد همیشگی اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) از خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)

چنان که خواهیم گفت حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در سال دهم بعثت از دنیا رفت. اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بعد از او دوازده سال و اندی زندگی نمود. اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) در این مدّت همواره از خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) یاد می‏کرد، و خاطرات شیرین و ایثارگرانۀ او را گرامی می‏داشت. گاهی وقتی به یاد او می‏افتاد. آن ‏چنان پراحساس می‏شد که سرشک اشک از دیدگانش جاری می‏گشت. اشک شوق یا اشک فراق می‏ریخت؛ چرا که اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بسیار از خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) محبّت‏ها و لطف‏های سرشار دیده بود. شواهد تاریخی که بیانگر این یاد اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) از خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) باشد بسیار است. ما در این جا نظر شما را به ذکر چند نمونۀ زیر جلب می‏کنیم:

«صَدَّقْتَنِی اِذ کَذَّبْتُمْ، وَ آمَنَتْ بِی اِذْ کَفَرْتُمْ، وَوَلَّدَتْ لِی اِذْ عَقَمْتُمْ؛⁽¹⁾او هنگامی که شما مرا تکذیب می‏کردید، تصدیق کرد، و هنگامی که کافر بودید، او به من ایمان آورد، و برای

من فرزندانی آورد، در حالی که شما نازا هستید.»

۲. روز دیگری هاله خواهر خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) برای زیارت حضرت اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به مدینه آمد. اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) با دیدار او به یاد از دست رفته‏اش خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) افتاد. از شدّت اندوه بر خود لرزید. وقتی که هاله رفت، عایشه عرض کرد: «چقدر از پیرزن قریش که سالخوردگی، صورتش را چروکین و سرخ کرده بود یاد می‏کنی؟! در صورتی که اکنون روزگار او را نابود کرده، و خدا همسری بهتر از او به شما عطا فرموده است؟»

رنگ رخسار اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) از این سخن ناروا برافروخته شد و با رنجیدگی خاطر به او فرمود: «نه نه! سوگند به خدا که هیچ‏ گاه بهتر از خدیجه نصیبم نشد. او هنگامی به من ایمان آورد، که مردم مرا تکذیب می‏کردند و هنگامی با ثروت و تمام وجودش به یاری من شتافت، که دیگران مرا محروم ساختند.»⁽¹⁾

۳. عایشه گفته است: «ما زِلْتُ اَتَقَرَّبُ اِلی رَسُولِ اللّهِ بِذِکْرِها؛⁽²⁾همواره با یاد خدیجه به پیشگاه رسول خدا تقرّب می‏جستم و نزدیک می‏شدم.» یعنی نام خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در نزد اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بهترین وسیله‏ای بود که انسان را به آن حضرت نزدیک سازد و مشمول لطف سرشار او قرار دهد.

۴. روزی پیرزنی نزد رسول اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) آمد. آن حضرت او را مورد لطف سرشار قرار داد. وقتی آن پیرزن رفت، عایشه علّت آن همه مهربانی به پیرزن را از اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) پرسید، اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) در جواب فرمود:

«اِنَّها کانَتْ تَأْتِینا فِی زَمَنِ خَدِیجَةَ، وَاِنَّ حُسْنَ الْعَهْدِ مِنَ الْاِیمانِ؛⁽³⁾این پیر زن در عصر زندگی خدیجه به خانۀ ما می‏آمد (و از کمک‏ها و الطاف سرشار خدیجه برخوردار بود.) همانا نیک نگهداری عهد و سابقه، از ایمان است.»

و مطابق روایت دیگر عایشه گفت: هر گاه پیامبر گوسفندی ذبح می‏کرد، می‏فرمود: از گوشتش برای دوستان خدیجه بفرستید. یک روز در این باره با آن حضرت سخن گفتم، فرمود: «اِنِّی لَاُحِبُّ حَبِیبَها؛⁽¹⁾من دوست خدیجه را دوست دارم.»

گریۀ اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) در جلسۀ عروسی حضرت زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ)

۵. در اوایل سال دوّم هجرت در آستانۀ ازدواج پرمیمنت حضرت زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ) با حضرت علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ)، روزی عقیل نزد برادرش حضرت علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) آمد و عرض کرد: «برادرم! در مورد هیچ چیزی آن قدر شادمان نمی‏شوم که از ازدواج شما با فاطمه دختر پیامبر شاد می‏گردم، پس چرا برای انجام آن اقدام نمی‏کنی؟ تا چشمم به میمنت این ازدواج، روشن گردد.»

حضرت علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) فرمود: «دوست دارم این کار به ‏زودی انجام شود، ولی شرم می‏کنم خودم مستقیم موضوع را به رسول خدا عرض کنم.» عقیل عرض کرد: «تو را سوگند می‏دهم که برخیز با هم به محضر رسول خدا برویم تا در این باره صحبت کنیم.»

حضرت علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) با برادرش عقیل به قصد ملاقات با رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) حرکت کردند. در مسیر راه با اُمّ ایمن کنیز آزاد شدۀ اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) [که از بانوان بسیار ارجمند بود، و قبلاً کنیز حضرت آمنه مادر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بود، و پس از وفات آمنه، به اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به ارث رسید و اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) او را آزاد کرد⁽²⁾] ملاقات نمودند و ماجرا را به او گفتند: امّ ایمن به آنها گفت: «این کار را به ما زنان واگذارید، تا ما برویم با رسول خدا صحبت کنیم؛ زیرا سخن زنان در این مورد، اثربخش‏تر است.»

آن‏گاه امّ اَیمن نزد امّ سَلَمه یکی از همسران اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) آمد و ماجرا را به او گفت و سایر همسران اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) را آگاه کرد. همۀ آنها در یک خانه در محضر رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) اجتماع نمودند و به اتّفاق چنین عرض کردند:

«فَدَیناکَ بِآبائِنا وَ اُمُّهاتِنا یا رَسُولَ اللّهِ قَدْ اِجْتَمَعْنا لِاَمْرٍ لَوْ اَنَّ خَدِیجَةَ

فِی ألاَحْیاءِ لَقَرَّتْ بِذِلِکَ عَینَها؛ پدران و مادرانمان به فدایت ای رسول خدا! برای صحبت پیرامون موضوعی (ازدواج حضرت زهرا در این جا اجتماع نموده‏ایم که اگر خدیجه در میان ما بود چشمش برای آن روشن می‏گردید.»

اُمّ سَلَمه می‏گوید: تا این سخن را گفتیم و نام خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را به میان آوردیم، رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) گریه کرد، سپس فرمود:

«خَدِیجَةُ وَاَینَ مِثْلُ خَدِیجَةَ صَدَّقَتْنِی حِینَ کَذَّبَنِی النّاسُ، وَوازَرَتْنِی عَلی دِینِ اللّهِ وَاَعانَتْنِی عَلَیهِ بِمالِها، اِنَّ اللّهَ اَمَرَ فِی اَن اُبَشِّرَ خَدِیجَةَ بِبَیتٍِ فِی الْجَنَّةِ مِنْ قَصَبٍ لا صَخَبَ فِیهِ وَلا نَصَبٌ؛ خدیجه! کجاست همانند خدیجه؟ در آن هنگام که مردم مرا تکذیب می‏کردند، او مرا تصدیق کرد، و او برای دین خدا با من همکاری و همیاری نمود، و با ثروت خود مرا برای پیشبرد دین کمک کرد. خداوند متعال به من فرمان داده است که خدیجه را به داشتن خانه‏ای از یک گوهر در بهشت که رنج و ناآرامی در آن نیست مژده بدهم.»

اُمّ سَلَمه می‏گوید: «عرض کردیم پدران و مادرانمان به فدایت ای رسول خدا! آنچه در مورد خدیجه می‏فرمایی درست است؛ ولی او در آغوش رحمت و برکات الهی قرار گرفته است. خداوند ما را (نیز) در درجات بهشت و رضوانش در کنار او قرار دهد. اینک برای موضوع ازدواج حضرت علی و فاطمۀ زهرا در این‏جا اجتماع کرده‏ایم، تا دستور بفرمایی به آن اقدام گردد.»

رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) امّ ایمن را طلبید و به او و سپس به دیگران دستورهایی داد و مراسم ازدواج و جشن آن را برقرار نموده و حضرت زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ) را به خانۀ حضرت علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) بردند.⁽¹⁾

تمجید پیاپی اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) از خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در طول یک ماه

۶. عایشه یکی از همسران اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) می‏گوید: هر گاه پیامبر به یاد خدیجه می‏افتاد همواره او را می‏ستود و برای او طلب رحمت می‏کرد و در این جهت خسته نمی‏شد. روزی او را می‏ستود. رقابت و حسادت هووگری موجب شد که به آن حضرت گفتم: «به جای او که

سال‏خورده بود خداوند زن جوانی به تو داده است!»

اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) با شنیدن این سخن (که اهانت ضمنی به مقام خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) شده بود) سخت خشمگین شد. من از گفته‏ام پشیمان شدم و با خدا عهد کردم که اگر خشم پیامبر را فرو نشاند، دیگر بار هرگز چنان سخنی را تکرار نکنم.

در این هنگام اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به من فرمود: «چگونه این سخن را گفتی؟ سوگند به خدا، خدیجه هنگامی به من ایمان آورد که همۀ مردم کافر بودند. مرا هنگامی پناه داد که همه مرا ترک و طرد کرده بودند. مرا هنگامی تصدیق نمود که همه تکذیب می‏کردند و از او دارای فرزندانی شدم؛ در حالی که شما زنان دیگر، مرا از داشتن فرزند محروم گرداندید.»⁽¹⁾

جالب این که در ذیل این روایت آمده، عایشه گفت: «فَغَدا وَراحَ عَلَیَّ بِها شَهْراً؛ پیامبر شبانه روز، یک ماه تمام این سخن را به من می‏گفت.»

عایشه گوید: روزی در نزد پیامبر، خدیجه را تحقیر کرده و او را «خُدیجه» (زن کوچک) خواندم. پیامبر بسیار خشمگین شد و به من هشدار سخت داد تا دیگر تکرار نکنم.⁽²⁾

۷. اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) تا آخر عمر با دوستان خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) رابطۀ دوستی داست و به آنها محبّت می‏کرد، تا جایی که هر گاه گوسفندی ذبح می‏کرد، برای آنها می‏فرستاد.

او خاطرۀ پر مهر حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را تجدید می‏نمود و دل او را شاد می‏کرد.⁽³⁾در این مورد، انس بن مالک می‏گوید: «وقتی که برای پیامبر هدیه می‏آوردند، می‏فرمود: این هدیه را به خانۀ فلان بانو ببرید؛ زیرا او دوست خدیجه بود و به خدیجه علاقه داشت.»⁽⁴⁾

و از امّ رومان نقل شده: «خدیجه همسایه‏ای داشت. سفارش او را به پیامبر کرده بود. از آن

پس هر گاه برای پیامبر غذا می‏آوردند، دستور می‏داد بخشی از آن غذا را برای آن همسایه می‏بردند.»⁽¹⁾

چشم اشکبار اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) با دیدن گردنبند خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)

۸. ابوالعاص بن ربیع فرزند هاله خواهر خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بود. خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) او را مانند فرزندان خود دوست می‏داشت. از این رو از اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) تقاضا کرد او را به دامادی خود بپذیرد و زینب (یکی از دختران خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)) را همسر او گرداند. اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) تقاضای خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را پذیرفت و زینب دختر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) همسر ابوالعاص گردید.

هنگامی که اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به مدینه هجرت کرد، دو نفر از دخترانش به نام زینب و رقیه که در مکّه شوهر داشتند در مکّه ماندند. هنگامی که جنگ بدر (در سال دوّم هجرت) بین سپاه اسلام و سپاه مشرکان رخ داد، ابوالعاص جزء لشگر دشمن بود. او در این جنگ یکی از هفتاد نفری بود که به اسارت سپاه اسلام درآمد.

پس از مدّتی وقتی که اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) تصمیم گرفت اسیران کفّار را با گرفتن فداء (یا فدیه که مبلغی تعیین شده بود) آزاد کند، ابوالعاص برای زینب پیام فرستاد که اموالی را به عنوان فدیه به مدینه بفرستد تا با دادن آن آزاد گردد.

زینب اموالی را فراهم کرد و گردنبند خود را که مادرش خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در شب عروسی بر گردنش آویخته بود، بر سر آن اموال نهاد و برای ابوالعاص فرستاد. ابوالعاص آن اموال و گردنبند را به حضور اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) آورد تا به عنوان فداء تقدیم کرده خود را آزاد سازد.

همین که چشم اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به آن گردنبند افتاد، به یاد خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، قلبش فرو ریخت و قطرات اشک چون دانه‏های مروارید از چشمانش سرازیر شد و فرمود: «رَحِمَ اللّهُ خَدِیجَةَ، هذِهِ قَلائدٌ هِیَ جَهَّزَتْها بِها؛ خداوند خدیجه را رحمت کند. این گردنبندی است که خدیجه آن را برای زینب فراهم کرده (و جزء جهیزیه او قرار داده) است.»

اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) ابوالعاص را به این شرط که زینب را آزاد بگذارد و از هجرت او به مدینه ممانعت ننماید آزاد کرد. ابوالعاص آزاد شد و به این شرط عمل کرد و به عهد خود وفا نمود.⁽¹⁾

در فراز دیگر تاریخ می‏خوانیم: پس از آن‏که اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به یاد خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) گریست، فرمود: «مثل این که بر زینب بسیار سخت گذشته که یادگار مادرش را از گردن گشوده و برای ما فرستاده است.»⁽²⁾

مسلمانان وقتی که این حال را از اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) مشاهده نمودند عرض کردند: «ای رسول خدا! ما از حقّ خود گذشتیم، اختیار آن گردنبند با شما، اگر می‏خواهید آن را برای خود نگهدارید و اگر نمی‏خواهید، آن را برای زینب بفرستید.» و به نقل دیگر، اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) از مسلمانان اجازه خواست، مسلمانان پاسخ فوق را دادند.

اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) ابوالعاص را آزاد کرد و اموال او و گردنبند را برای زینب فرستاد و به ابوالعاص فرمود: «بدان که زینب به تو (به خاطر کافر بودنت) حلال نیست؛ زیرا او مسلمان است و تو کافر می‏باشی. هر گاه به مکّه رفتی، زینب را نزد من بفرست.»

ابوالعاص شرایط اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) را پذیرفت. اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) زید بن حارثه را برای آوردن زینب به مکّه فرستاد. ابوالعاص زینب را همراه زید به مدینه روانه کرد. سرانجام ابوالعاص قبل از فتح مکّه مسلمان شد و به مدینه آمد و با عقد جدید، با زینب ازدواج نموده و به زندگی ادامه دادند. ابوالعاص در سال دوازدهم هجرت از دنیا رفت.⁽³⁾

فدک به جای مهریۀ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)

۹. در سال هفتم هجرت، پس از آن‏که سپاه اسلام به فرماندهی پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) خیبر را فتح

کرد و یهودیان را در هم شکست، مطابق نوشتۀ بلاذری در فتوح البلدان، ساکنان فدک⁽¹⁾رییس خود، یوشع بن نون را به عنوان قرارداد صلح نزد رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) فرستادند و آن قرارداد این بود که فدک را به رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) بدهند تا در تحت پرچم اسلام، در امنیت باشند... .

به این ترتیب فدک، بدون هجوم، از راه صلح در اختیار اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) قرار گرفته و از اموال خالصۀ پیامبر (نه از بیت المال و اموال عمومی) گردید⁽²⁾و با نزول آیۀ هفت سورۀ حشر، فدک به عنوان «فَی‏ءْ» مال خدا و رسول و بستگان اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و یتیمان و مستمندان و درماندگان راه است.

فدک هم‏چنان در اختیار بود تا این که آیۀ ۲۶ سورۀ اسراء نازل شد: «وَآتِ ذَالْقُرْبی حَقَّهُ وَالْمِسْکِینَ وَابْنِ السَّبِیلِ؛ حقّ خویشاوندان و مستمند و درماندۀ راه را بپرداز.»

مفسّران و محدّثان بسیار از شیعه و سنّی نقل کرده‏اند: هنگامی که این آیه نازل شد، رسول اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را خواست و فدک را به او بخشید.⁽³⁾

آنچه که ذکر آن در این کتاب مورد توجّه است این‏که امام صادق (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) فرمود: پس از آن‏که فدک در اختیار پیامبر قرار گرفت، وقتی که به مدینه بازگشت نزد فاطمه آمد و فرمود: «دخترم! خداوند فدک را از کافران برگردانید و در اختیار من نهاد و از اموال مخصوص من قرار داد. هر گونه که خواستی از آن استفاده کن.» سپس فرمود:

«وَاَنَّهُ قَدْ کانَ لِاُمِّکِ خَدِیجَةُ عَلی اَبِیکِ مَهْرٌ، وَاَنَّ اَباکَ قَدْ جَعَلَها لَکِ بذلِکَ،

وَاَتْحَلَکِ اِیاها، تَکُونُ لَکِ وَلِوَلَدِکِ بَعْدَکِ؛⁽¹⁾همانا مادرت خدیجه بر عهدۀ پدرت دارای مهریه است. اینک پدرت همین فدک را به همین علّت در اختیار تو قرار داد و آن را به تو بخشید، تا برای تو، و برای فرزندان تو بعد از تو باشد.»

این ماجرا نیر بیانگر تجدید خاطره و رعایت حسن عهد اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) نسبت به حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) است.

خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در آیینۀ معراج اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)

یکی از پدیده‏های بسیار مهم زندگی درخشان پیامبر اسلام (صلی الله علیه و اله وسلم) موضوع معراج اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) از مکّه به بیت المقدس، و از آن‏جا به آسمان‏ها است که بنا بر قول معروف در سال سوم یا دهم بعثت رخ داد.⁽²⁾آنچه که ذکر آن در این‏جا مناسب است این‏که:

طبق پاره‏ای از نقل‏ها، معراج اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) از خانۀ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) آغاز شد و بازگشت آن نیز در خانۀ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) روی داد.

روایت شده: امام باقر (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) فرمود: «جبرئیل مرکب بُراق را شبانه کنار درِ خانۀ خدیجه آورد و در آن خانه به محضر رسول خدا رسید. آن حضرت را از خانه بیرون آورد و بر مرکب بُراق سوار نموده و از مکّه به سوی بیت المقدس (که قسمت اوّل معراج است) سیر داد... .»⁽³⁾

مطابق پاره‏ای از شواهد و قراین، اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) هنگام مراجعت از معراج نیز در خانۀ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)

فرود آمد. برای این‏که به مقام درخشان حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، در رابطه با مسئلۀ معراج اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بیشتر پی ببریم نظر شما را به دو روایت زیر جلب می‏کنم:

۱. سلام خدا بر خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)

ابو سعید خدری می‏گوید: رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) فرمود: وقتی که در شب معراج، جبرئیل مرا به سوی آسمان‏ها برد و سیر داد، هنگام مراجعت به جبرئیل گفتم: آیا حاجتی داری؟ جبرئیل گفت: «حاجت من این است که سلام خدا و سلام مرا به خدیجه برسانی.»

اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) وقتی که به زمین رسید، سلام خدا و جبرئیل را به خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) ابلاغ کرد. خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) گفت: «اِنَّ اللّهَ هُوَ السَّلامُ، وَمِنْهُ السّلامُ، وَاِلَیهِ السَّلامُ، وَعَلی جِبْرَئیلَ السَّلامُ؛⁽¹⁾همانا ذات پاک خدا سلام است، و از او است سلام، و سلام به سوی او باز گردد و بر جبرئیل سلام باد.» این مطلب بیانگر اوج مقام حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در پیشگاه خدا است.

۲. پیوند مقدّس اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) با خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) پس از معراج

اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) در ضمن بیان ماجراهای معراج فرمود: هنگامی که جبرئیل مرا به بهشت جاوید برد، ناگاه درختی از نور در آن‏جا مشاهده کردم. در کنار پایۀ آن درخت، دو فرشته را دیدم که زیورهایی را می‏آراستند، و جمع می‏کردند. به جبرئیل گفتم: این درخت از آن کیست؟ گفت: «از آنِ برادرت علی است و این دو فرشته تا روز قیامت آن زیورها را برای علی جمع کرده و می‏پیچند.»

از آن‏جا گذشتم، ناگاه به درختی رسیدم. از آن درخت خوشۀ خرمای لطیف دیدم که نرم‏تر از روغن و خوشبوتر از مُشک و شیرین‏تر از عسل بود. یک عدد خرما از آن چیدم و خوردم. همان خرما، به صورت آبی در صُلب من در آمد. پس از آن‏که از معراج بازگشتم با همسرم خدیجه همبستر شدم. نور فاطمه از آن خرما، در رحم خدیجه قرار گرفت.

«فَفاطِمَةُ حَوْراءٌ اِنْسِیةُ، فَاِذَا اشْتَقْتُ اِلَی الْجَنَّةِ شَمَمْتُ رائحَةَ فاطِمَةَ عَلَیها السّلامُ؛⁽¹⁾پس فاطمه بانوی بهشتی است که به صورت انسان روی زمین درآمده. هر گاه مشتاق بهشت می‏گردم بوی خوش وجود فاطمه را می‏بویم.»

نظیر این روایت، روایات دیگری نیز هست که در عنوان بعد خاطرنشان می‏شود.

۳. سرچشمۀ شگفت‏انگیز ولادت حضرت زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ) از خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)

یکی از ماجراهای آموزنده و شگفت‏انگیز در زندگی درخشان حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) ولادت حضرت زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ) از او است. از این رو که خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) لیاقت آن را یافت تا فرزندی مانند حضرت زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ) که بهترین زن دنیا و آخرت است و مقام هیچ بانویی از آغاز آفرینش تا پایان آن به مقام او نمی‏رسد، از او تولّد یافت. بانویی که خداوند خطاب به پیامبرش فرمود:

«لَوْلاکَ لَما خَلَقْتُ الْاَفْلاکَ، وَلَوْ لا عَلِیٌّ لَما خَلَقْتُکَ وَلَوْلا فاطِمَةُ لَما خَلَقْتُکُما؛⁽²⁾اگر تو نبودی موجودات را نمی‏آفریدم، و اگر علی نبود تو را نمی‏آفریدم، و اگر فاطمه نبود شما دو نفر (پیامبر و علی) را نمی‏آفریدم.»

در مورد چگونگی انعقاد نور فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در رحم خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و ماجرای ولادت حضرت زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ)، امور و روایات متعدّدی نقل شده که هر کدام بیانگر بخشی از مقام ارجمند حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و حضرت زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ) است. برای روشن شدن مطلب، نظر شما را به ذکر چند روایت جلب می‏کنیم:

۱. در تفسیر فرات از امیر مؤمنان علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) نقل شده، هنگامی که این آیه بر رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) نازل شد: (طُوبی لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ؛⁽³⁾آنان که دارای ایمان و کارهای شایسته هستند، دارای پاکیزه‏ترین زندگی و بهترین سرانجام هستند).

یکی از اصحاب یعنی مقداد به رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) عرض کرد: «ای رسول خدا! منظور از

«طوبی» چیست؟» رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) فرمود: «طُوبی درختی است در بهشت که اگر سواره‏ای با اسب راهوار، صد سال در سایۀ آن سیر کند به آخر آن نمی‏رسد... .»

سلمان می‏گوید: اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) نسبت به حضرت زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ) علاقۀ بسیار نشان می‏داد. یکی از زن‏های اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) عرض کرد: «ای رسول خدا! چرا فاطمه را آن قدر دوست داری که هیچ یک از افراد خاندانت را آن ‏گونه دوست نداری؟»

اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) در پاسخ فرمود: «هنگامی که من در شب معراج به آسمان‏ها سیر داده شدم، جبرئیل مرا کنار درخت طوبی برد. میوه‏ای از میوه‏های آن درخت را چید و به من داد. آن را خوردم. سپس دستش را بر میان دو شانه‏ام کشید. آن‏گاه فرمود: «ای محمّد! خداوند متعال ولادت فاطمه از خدیجه را به تو مژده می‏دهد.»

وقتی که از معراج به زمین بازگشتم و با خدیجه همبستر شدم، نور فاطمه در رحم خدیجه قرار گرفت، از این رو هر گاه مشتاق بهشت می‏شوم، فاطمه را نزدیک خود می‏آورم و بوی بهشت را از او می‏شنوم، او «حَوْراءِ انسیه؛ زن بهشتی به صورت انسان دنیا است.»⁽¹⁾

۲. در روایت دیگر آمده؛ امام صادق (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) فرمود: رسول خدا فاطمه را بسیار می‏بوسید و می‏بویید. عایشه (یکی از همسران پیامبر) از علاقۀ شدید پیامبر نسبت به حضرت زهرا ابراز ناراحتی می‏کرد و آن را برای خود ناگوار می‏دانست. پیامبر راز علاقۀ خود به فاطمه را برای عایشه چنین ترسیم فرمود: «ای عایشه! هنگامی که در شب معراج مرا به آسمان‏ها بردند، در آن‏جا وارد بهشت شدم. جبرییل مرا کنار درخت طوبی برد و از میوه‏های آن درخت به من داد. از آنها خوردم. خداوند عصارۀ همان میوه‏ها را در پشتم به آبی تبدیل کرد. پس از بازگشت به زمین با همسرم خدیجه همبستر شدم؛ همان هنگام خدیجه به وجود فاطمه باردار شد، از این رو هرگز فاطمه را نبوسیده‏ام مگر این که بوی خوش درخت طوبیِ بهشت را از وجود او

می‏شنوم.»⁽¹⁾

۳. امام باقر (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) از جابر بن عبد اللّه‏ انصاری نقل می‏کند که یکی از اصحاب از رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) پرسید: شما چرا آن همه به حضرت زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ) علاقه نشان می‏دهید؟ و شیوۀ شما با او به گونه‏ای است که با دختران دیگرت چنین نیست؟

آن حضرت در پاسخ فرمود: جبرئیل نزد من آمد، و سیبی از سیب‏های بهشت را به من داد. آن را خوردم. آن در صُلب من قرار گرفت. در آن وقت با خدیجه همبستر شدم. نور فاطمه در رحم خدیجه انعقاد یافت و من اکنون بوی بهشت را از وجود فاطمه می‏شنوم.

روایات دیگری نیز بیانگر این مطلب است.⁽²⁾

۴. عمّار یاسر در ضمن گفتاری می‏گوید روزی حضرت زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ) به علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) گفت: «ای ابوالحسن! خداوند متعال نور مرا آفرید. نور من خدا را تسبیح می‏کرد. سپس خداوند آن نور را در یکی از درختان بهشت به ودیعه نهاد. آن درخت، درخشان شد. هنگامی که پدرم رسول خدا (در شب معراج) وارد بهشت گردید، خداوند به او الهام کرد که از میوۀ آن درخت بچین و آن را بخور. پیامبر فرمان خدا را انجام داد. خداوند نور مرا در صلب پدرم قرار داد. سپس خداوند آن را در رحم مادرم خدیجه به ودیعه نهاد و خدیجه مرا به دنیا آورد و من از همان نور هستم به آنچه از حوادث که قبلاً بوده و بعداً رخ خواهد داد، آگاهی دارم. ای ابوالحسن! مؤمن با نور خداوند متعال می‏نگرد.»⁽³⁾

۵. فضل بن شاذان از سلمان نقل می‏کند که گفت: به حضور فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) رفتم حسن (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) و حسین (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) پیش روی آن حضرت بازی می‏کردند. با دیدار آنها بسیار خشنود شدم. اندکی بعد اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) نزد فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) آمد. عرض کردم: «ای رسول خدا! از فضیلت این خاندانت مطلبی

بفرما تا بر دوستی ما نسبت به آنها بیفزاید.»

فرمود: ای سلمان! در شب معراج که خداوند مرا به سوی آسمان سیر داد، ناگاه جبرئیل را در آسمان‏ها و در بهشت یافتم. هنگامی که مشغول دیدار از قصرها و باغ‏های بهشت بودم، ناگهان بوی بسیار خوشی را استشمام کردم که شگفت زده شدم. به جبرئیل گفتم: «ای حبیب من! این بوی خوشی که بر همۀ بوهای معطّر بهشت چیره شده چیست؟» جبرئیل گفت: «ای محمّد! این بوی خوش از سیبی است که سیصد هزار سال است خداوند آن را با دست قدرتش آفریده. نمی‏دانم که هدف خداوند از آفرینش این سیب چیست؟»

در این هنگام فرشتگانی را دیدم که همان سیب را نزد من آوردند و گفتند: «ای محمّد! پروردگار ما «سلام» است و به تو سلام می‏رساند و این سیب را به تو هدیه می‏دهد.»

رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) می‏فرماید: من آن سیب را گرفتم و در زیر پر جبرئیل گذاشتم. وقتی که جبرئیل به زمین فرود آمد، من آن سیب را برداشتم و خوردم. آب آن در پشت من جمع شد. با حضرت خدیجه همبستر شدم. او از همان آب سیب، به وجود فاطمه باردار شد. خداوند به من وحی کرد که حوریه بهشتی به صورت انسان به تو عنایت می‏شود ... . این حوریه همان فاطمه بود.⁽¹⁾

پاسخ به یک سؤال

در این‏جا این سؤال مطرح می‏شود که مطابق قول معروف که غالب محدّثین شیعه نقل کرده‏اند، حضرت زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ) در سال پنجم بعثت چشم به جهان گشود، و با توجّه به این‏که معراج اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بنا بر قول معروف پس از سال پنجم بعثت رخ داد، چگونه با روایات مذکور (که بیانگر انعقاد نور فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در رحم خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) پس از معراج اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بوده) سازگار است؟! پاسخ این سؤال را با توجّه به نکات زیر به دست می‏آوریم:

۱. اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) دارای معراج‏های متعدّد بوده است.

۲. در سال و ماه معراج اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به اختلاف نقل شده. مطابق پاره‏ای از روایات معراج آن حضرت قبل از سال پنجم بعثت بوده؛ از جمله بعضی از روایات حاکی است که معراج آن حضرت در سال دوم یا سوم بعثت بوده است⁽¹⁾و به گفتۀ بعضی از محقّقان، این قول برترین و ظاهرترین قول است.⁽²⁾

از سوی دیگر در مورد سال تولّد حضرت زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ) نیز اختلاف شدید وجود دارد. بنا بر این با توجّه به همۀ جوانب، روایات مذکور با سال تولّد حضرت زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ) قابل جمع است و پاسخ به سؤال فوق داده می‏شود.

کناره‏گیری چهل روز اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) از خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)

معروف این است که فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در سال پنجم بعثت چشم به جهان گشود. در سال چهارم بعثت روزی اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) در سرزمین اَبْطَحْ (بین مکّه و منی) نشسته بود. امیر مؤمنان علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ)، عبّاس، حمزه، عمّار یاسر، منذر بن ضحضاح، ابوبکر و عمر در محضرش بودند. ناگهان جبرئیل به صورت اصلی خود که بسیار بزرگ بود و بال‏هایش مشرق و مغرب را فرا گرفته بود، به حضور اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) آمد و صدا زد: «ای محمّد! خداوند بزرگ بر تو سلام رساند و امر فرمود که چهل روز از خدیجه کناره‏گیری کنی!»

این مأموریت برای اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) سخت و گران آمد؛ چرا که اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را دوست داشت و بسیار به او علاقه‏مند بود. (ولی دستور خدا بر همه چیز مقدّم است و باید آن را انجام داد.) از آن پس اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) چهل روز دور از خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، روزها را روزه می‏گرفت و شب‏ها را به عبادت به سر برد؛ تا آن‏که روزهای آخر فرا رسید. اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) عمّار یاسر را نزد خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) فرستاد و این پیام را به خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) داد:

«ای خدیجه! مبادا گمان کنی که کناره‏گیری من از تو به خاطر بی‏محبّتی و بی‏اعتنایی

است؛ بلکه پروردگارم چنین دستور فرمود، تا امر خود را اجرا کند. جز خیر و سعادت، گمان دیگر نکن. خداوند متّعال هر روز چندین بار به خاطر تو به فرشتگان بزرگش، مباهات می‏کند. بنا بر این وقتی شب تاریک شد، در را ببند و در بستر خود استراحت کن. آگاه باش که من در خانۀ فاطمه بنت اسد هستم.»

خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) روزی چند بار از دوری رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) غمگین می‏شد. وقتی که چهل روز به پایان رسید، جبرییل نزد اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) آمد و عرض کرد: «خداوند بر تو سلام می‏رساند و می‏فرماید: برای دریافت هدیه‏اش آماده باش.»

اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) از جبرئیل پرسید: تحفه و هدیۀ خداوند چیست؟ جبرئیل، اظهار بی‏اطّلاعی کرد. در این هنگام میکائیل (فرشتۀ مقرّب دیگر خدا) از آسمان فرود آمد. طبقی را که با پارچۀ سُنْدُسْ یا اِسْتَبْرَق بهشتی پوشیده بود، نزد رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) نهاد. جبرئیل نزدیک آمد و به رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) عرض کرد: «خداوند می‏فرماید: که باید امشب از این غذا افطار کنی.»

حضرت علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) می‏فرماید: (پیامبر در خانۀ ما بود.) هر شب هنگام افطار به من امر می‏فرمود که در خانه را باز بگذارم تا هر کس مایل است وارد خانه شود (و از غذای پیامبر بهره‏مند گردد)؛ ولی آن شب مرا در کنار درِ خانه نشانید و فرمود: «ای پسر ابوطالب! این طعامی است که برای غیر من حرام است.»

من در کنار در خانه نشستم و رسول خدا تنها وارد خانه شد و چون سر پوش را از روی طَبَقْ برداشت، یک خوشه خرما و یک خوشه انگور در آن دید. از آنها میل فرمود تا سیر شد و آب هم آشامید. سپس دست خود را برای شستن دراز کرد. جبرئیل آب بر دست مبارکش ریخت و میکائیل شست‏وشو داد و اسرافیل با دستمالی دست آن حضرت را خشک کرد. سپس باقی ماندۀ غذا با ظرف آن به سوی آسمان بالا رفت. آن‏گاه پیامبر برای ادای نماز (نافله) برخاست.

جبرئیل نزد آن حضرت آمد و گفت: اکنون نماز بر تو حرام است تا به خانه نزد خدیجه بروی و با او همبستر شود؛ زیرا خداوند با خود عهد کرده که در این شب از صُلْب تو، فرزندی پاک بیافریند. در این هنگام پیامبر پس از چهل روز کناره‏گیری، برخاست و به

سوی خدیجه رهسپار شد.

خاطرۀ شب ملاقات با اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، از زبان خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)

خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) می‏گوید: من در این مدّت به تنهائی مأنوس شده بودم. وقتی شب می‏شد سرم را می‏پوشاندم و پرده را می‏آویختم و درِ خانه را می‏بستم و نماز خود را می‏خواندم. چراغ را خاموش نموده و به بستر برای استراحت می‏رفتم، ولی در آن شب بین خواب و بیداری بودم که ناگهان پیامبر آمد و حلقه در را زد. گفتم: کوبندۀ در خانه کیست، که جز محمّد آن را نمی‏کوبد؟ رسول خدا با بیان شیرین و کلام دلنشین فرمود: «ای خدیجه! در را باز کن من محمّد هستم.»

با خشنودی و شادی برخاستم و در را گشودم، و آن حضرت وارد خانه شد. بنای آن حضرت بر این بود که هر گاه وارد خانه می‏شد، ظرف آب می‏طلبید و وضو می‏گرفت و به طور اختصار دو رکعت نماز می‏خواند و سپس به بستر خواب می‏رفت؛ ولی آن شب، آب نطلبید و آمادۀ نماز نشد و بازوی مرا گرفت و به بستر خود برد. وقتی که از مضاجعت برخاست، سوگند به خدا آن حضرت از من دور نشده بود که نور فاطمه را در رحم خود یافتم و سنگینی حمل را احساس نمودم.⁽¹⁾

مرحوم محدّث قمی گوید: کناره‏گیری چهل روز اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) از خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) برای آن بود که آمادگی معنوی برای دریافت تحفه و هدیۀ خداوند را که همان وجود مقدّس فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بود پیدا کند؛ چنان ‏که در زیارت‏نامۀ حضرت زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ) به این مطلب اشاره شده. آن‏جا که می‏خوانیم:

«وَصَلِّ عَلَی الْبَتُولِ الطّاهِرةِ... فاطمةَ بِنْت رسولِکَ وَنُصَحة لَحْمِدِ قَرطیمَ قَلْبِهِ وَفِلْذَة لَبَدِهِ والنُّخْبَةِ مِنْکَ لَه وَالتُّحفَةِ خَصَصْتَ بِها وَصِیَّهُ... ؛ خدایا درود بفرست بَر بتول پاک ... فاطمه دختر رسول خودت و پارۀ تن و آرام‏بخش قلب او، و جگرگوشۀ او، و برگزیده‏ای از تو برای تو، و تحفه‏ای که آن را به وصیّ خود اختصاص دادی.»

و این ‏گونه کناره‏گیری اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) از خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بیانگر مقام بس ارجمند سرور بانوان جهان

حضرت زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ) است که بیان را توانِ تبیین چنین مقامی نیست.

و شاید آوردن طَبَق خرما و انگور بهشتی برای رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) و اختصاص به‏خصوص این دو میوه، به خاطر برکت بسیار و منافع فراوان این دو میوه باشد؛ چرا که در میان درخت‏ها هیچ درختی مانند درخت خرما و انگور دارای برکت بسیار نیست. علاوه بر این که این دو درخت از زیادی گِل آدم۷ آفریده شده‏اند و بعید نیست که در این اختصاص، اشاره به کثرت این نسل پاک، طاهر، مبارک و بسیاری فرزندان و برکات آن باشد؛ چنان‏ که در این باره در محل خود اشاره خواهیم کرد.

و امّا این که جبرئیل به اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) گفت: در این وقت، نماز بر تو حرام است (که در حدیث فوق آمده بود)، ظاهر این است که منظور نماز نافله و مستحبی بود، نه نماز واجب؛ زیرا اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) نماز واجب خود را قبل از افطار به جا می‏آورد. خداوند به حقیقت موضوع آگاه‏تر است.⁽¹⁾

ولادت حضرت زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ) و احترام بانوان بزرگ از خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)

شیخ صدوق در کتاب امالی به سند خود از مفضّل بن عمر نقل می‏کند که گفت از امام صادق (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) پرسیدم؛ ولادت فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) چگونه انجام شد؟ در پاسخ فرمود:

هنگامی که حضرت خدیجه با رسول خدا ازدواج نمود، زن‏های مکّه (از روی عناد با اسلام) از خدیجه دوری می‏کردند. به خانۀ او نمی‏رفتند و سلام بر او نمی‏کردند. نمی‏گذاشتند زنی خدیجه را ملاقات نماید. وحشت و هراس بر خدیجه رو آورد و سخت غمگین و بی‏تاب بود از این‏که مبادا بر رسول خدا آسیبی برسانند. هنگامی که خدیجه به فاطمه باردار شد، فاطمه در رحم مادر با او سخن می‏گفت و او را دلداری می‏داد و خدیجه این موضوع را بر پیامبر پنهان می‏داشت. روزی رسول خدا وارد خانه شد. شنید که خدیجه با فاطمه سخن می‏گوید. به خدیجه فرمود: با چه کسی گفت‏وگو می‏کنی؟

خدیجه عرض کرد: «فرزندی که در رحم دارم با من سخن می‏گوید و مونس من

است.»

پیامبر فرمود: این جبرئیل است. به من خبر می‏دهد که آن فرزند دختر است و او است نسل پاک پر میمنت و خداوند به ‏زودی نسل مرا از او قرار خواهد داد و امامان از نسل او به وجود می‏آیند، که خداوند پس از انقضای وحی، آنها را خلفا و جانشینان (رسول خدا) قرار می‏دهد.

حضرت خدیجه به همین ترتیب ایام بارداری را می‏گذراند تا آن‏که ولادت فاطمه نزدیک شد. برای زنان قریش و بنی‏هاشم پیام فرستاد که بیایید و مرا در وضع حمل یاری کنید؛ همان گونه که بانوان، زنان را در چنین وقتی کمک می‏کنند.

ولی زنان قریش و دیگران برای او پیام دادند که تو حرف ما را نشنیدی و سخن ما را رد کردی و با محمّد یتیم ابوطالب، که فقیر بود، ازدواج نمودی. از این رو نزد تو نمی‏آییم و به هیچ وجه تو را یاری نخواهیم کرد. (به ‏راستی چه خفقان عجیبی بود، و پیامبر در آغاز بعثت چقدر دشمن داشت، و اسلام تا چه اندازه، غریب بود که حتّی در چنین حالتی، از همسر پیامبر کناره‏گیری می‏کردند و با او هم‏صحبت نمی‏شدند!)

خدیجه از این پیام، ناراحت و غمگین شد. (ولی خداوند او را تنها نگذاشت) ناگهان خدیجه دید چهار زن گندمگون و بلند قامت که شبیه زنان بنی‏هاشم بودند، وارد شدند. خدیجه از دیدن آنها هراسناک شد. یکی از آنها گفت: ای خدیجه! محزون مباش، ما از طرف خدا به سوی تو آمده‏ایم. ما خواهران تو هستیم. من ساره (همسر ابراهیم خلیل) هستم و این آسیه دختر مزاحم است که در بهشت همنشین تو است. آن دیگری مریم دختر عمران است و آن یکی کُلْثُم خواهر موسی می‏باشد. خداوند ما را نزد تو فرستاده تا در هنگام وضع حمل، تو را یاری کنیم.

در این وقتی یکی از آنها در جانب راست خدیجه نشست. دیگری در سمت چپ نشست. سومی روبه‏رو، و چهارمی پشت سر قرار گرفتند و در این هنگام فاطمه پاک و پاکیزه به دنیا آمد، و وقتی به زمین قرار گرفت، نور تابناکی از او برخاست که بر همۀ خانه‏های مکّه تابید. ناگاه ده تن از حوریان بهشتی که در دست هر یک از آنها طشتی از بهشت و آفتابه‏ای پر از آب کوثر بود، وارد شدند. آن بانویی که در پیش روی خدیجه بود،

فاطمه را گرفت و با آب کوثر شست‏وشو داد و درو جامۀ سفید که از شیر سفیدتر و از مُشک و عنبر خوش‏بوتر بود بیرون آورد. بدن فاطمه را با یکی از آنها پوشانید و دیگری را مقنعه و روسری او قرار داد. سپس فاطمه را به سخن گفتن دعوت کرد. فاطمه زبان گشود و به یکتایی خدا و رسالت محمّد گواهی داد و چنین گفت:

«اَشْهَدُ اَنْ لا اِلهَ اِلاَ اللّهُ، وَاَنَّ اَبِی رَسُولُ اللّهِ سَیدُ الاَنْبِیاء، وَاَنَّ بَعْلِی سَیدُ الاَوْصِیاءِ، وَوَلَدَیَّ سادَةُ الاَسْباطِ؛ گواهی می‏دهم که خدایی جز خدای یکتا نیست و پدرم رسول خدا و آقای پیامبران است و شوهرم سرور اوصیا می‏باشد و فرزندانم دو آقای سبط‏ها هستند.»

سپس به هر یک از آن چهار زن سلام کرد و آنها را به نام خواند و آنها با روی شاد و خندان، فاطمه را مورد توجّه قرار دادند و حوریان و اهل آسمان، مژدۀ ولادت فاطمه را به یکدیگر می‏دادند و در آسمان نوری آشکار شد که فرشتگان، قبل از آن چنین نوری را ندیده بودند.

آن‏گاه بانوان به خدیجه گفتند: فرزند خود را که پاک، پاکیزه، پرمیمنت و مبارک است و دارای نسل پر برکت می‏باشد بگیر. خدیجه با شادی و خوشحالی، فاطمه را به آغوش گرفت و پستان در دهان او گذاشت. شیر جاری شد. فاطمه از آن پس در هر روز مطابق رشد یک ماه و در هر ماه مطابق رشد یک سالِ سایر کودکان، بزرگ شد.⁽¹⁾

تسلّی خاطر فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در رحم مادر، به مادرش در ماجرای شقّ‏القمر

از شگفتی‏ها این که: آن‏گاه که فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در رحم مادرش خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بود بنا بر معروف سال چهارم بعثت و ماه‏های آغاز سال پنجم بعثت بود؛ یعنی در شرایطی که اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) مأمور به آشکار نمودن دعوت به اسلام شده بود و حوادث تلخی از ناحیۀ مشرکان برای اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) پدیدار می‏شد، شرایط بسیار سخت و ناگوار بود. طبیعی است که خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) همسر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) نیز شریک غم‏های اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بود و در رنج شدید به سر می‏برد.

در این ایام فاطمۀ زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ) در رحم مادر، با مادر سخن می‏گفت و او را دلداری می‏داد که

نمونه‏ای از آن قبلاً ذکر شد؛ از جمله از مواردی که فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در رحم مادر، به مادرش دلداری می‏داد، در ماجرای شقّ‏القمر بود.

توضیح آن‏که: طبق روایات مشهور، مشرکان نزد رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) آمدند و گفتند: «اگر راست می‏گویی تو پیامبر خدا هستی، ماه را برای ما دو پاره کن.»

اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فرمود: اگر این کار را کنم ایمان می‏آورید؟ عرض کردند: آری. آن شب، شب چهاردهم ماه بود. اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) از درگاه خدا تقاضا کرد تا آنچه مشرکان خواسته‏اند انجام شود. دعای اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به استجابت رسید. ناگهان ماه به دو پاره شد و رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) مشرکان را یک‏یک صدا می‏زد و می‏فرمود ببینید و گواهی دهید.⁽¹⁾

با این که مشرکان دو پاره شدن ماه را دیدند، در عین حال بسیاری از آنها به کفر خود افزودند و گفتند: این سحر است؛ چنان‏ که سه آیۀ آغاز سورۀ قمر به این مطلب دلالت دارد.

اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) از گفتار مشرکان لجوج آزرده خاطر شد و شبانه به خانۀ خود بازگشت. در این هنگام با استقبال گرم خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) روبه‏رو شد. خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در حالی که شادمان بود عرض کرد: «ای رسول خدا! من برفراز خانه، معجزۀ شما را مشاهده کردم و از آن شگفت‏انگیزتر این‏که این کودک که در رحم من است به من (که در اضطراب بودم تسلّی خاطر داد) و گفت: «یا اُمّاهُ! لا تَخْشَیْ عَلی اَبِی، وَمَعَهُ رَبُّ الْمَشارِقِ وَالْمَغارِبِ؛ مادرم! در مورد پدرم، خوف و نگرانی نداشته باش، چرا که پروردگار مشرق‏ها و مغرب‏ها با او است.»

اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) لبخند زده و فرمود: «خداوند به هیچ پیامبری معجزه‏ای نداد؛ مگر این که آن را به من عطا فرمود.» آن‏گاه ابوطالب (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) اشعاری در شأن معجزۀ شقّ القمر خواند.⁽²⁾

نذر خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و اعلام دستور خدا

هنگامی که خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) باردار شد، مانند «حَنّه» مادر حضرت مریم (عَلَيْها السَّلاَمُ) چنین نذر کرد: خدایا! من از مادر مریم بهترم و محمّد شوهر من از عمران شوهر مادر مریم برتر

می‏باشد. این کودکی را که در رحم دارم برای تو مُحَرَّر کردم. (یعنی: خالص و آزاد نمودم که پس از رشد و بلوغ تا آخر عمر در خدمت مسجد و دین باشد و از زاهدان و عبادت کنندگان مسجد شود.)

جبرئیل از طرف خدا نزد اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) آمد و عرض کرد: به خدیجه بفرمایید خداوند می‏فرماید:

«لا اِعْتاقَ قَبلَ الْمُلْکِ، خَلِّی بَینِی وَبَینَ صَفِیتِی، فَاِنِّی اَمْلُکُها وَهِیَ اُمُّ الْاَئمَّةِ وَعَتِیقِی مِنَ النّارِ؛⁽¹⁾آزاد کردن قبل از ملکیت روا نیست. این فرزند برگزیده‏ام را به من واگذار. او (فاطمه) مملوکۀ من و مادر امامان است و من او را از آتش آزاد کرده‏ام.»

توضیح این‏که: خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) خواست طبق معمول اولیای خدا در زمان‏های گذشته، هم‏چون مادر مریم (عَلَيْها السَّلاَمُ) نذر و عهد کند که فرزندش را وقف خدمت‏گزاری به مسجدالحرام نماید و چنین کاری قبلاً معقول و معمول بوده است و تصوّر می‏کرد که چنین کاری در شریعت اسلام نیز از مستحبّات بزرگ است. سخن جبرئیل بیانگر آن است که فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) غیر از دختران دیگر است. او مملوکۀ خداوند بزرگ است؛ نه مملوکۀ شما تا بتوانید در مورد او چنان نذری کنید. وانگهی هدف اصلی از نذر نمودن فرزند برای خدمت‏گزاری خانۀ خدا، بندگی کامل و آزادی از آتش دوزخ است. فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به این هدف رسیده و او بر اثر بندگی از آتش دوزخ آزاد است و او مادر امامان معصوم (علیهم السلام) است ... .

به این ترتیب خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) از چنین نذر و عهدی منصرف شد؛ چرا که اهداف این نذر، قبلاً در مورد حضرت زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ) در پیشگاه خدا تحقّق یافته بود.

این تعبیر که «فاطمه مادر امامان۷ است»، شاید اشاره به این جهت داشته باشد که اگر مریم (عَلَيْها السَّلاَمُ) دارای فرزندی مانند عیسی عَلَيْهِ السَّلاَمُ رهبر معصوم و پیامبر اولوالعزم شد، فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) دارای یازده امام معصوم (علیهم السلام) که همه از فرزندان او هستند خواهد گردید.

کتابنامه

49- فرزندان حضرت خدیجه(سلام علیه)

اشاره

۴۹

فرزندان حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)⁽¹⁾

سمیه صبوری

چکیده

شرح زندگانی و معرفی فرزندان حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) با استناد به منابع مهم تاریخ اسلام است. از دیدگاه نویسنده: در مورد فرزندان پسر حضرت محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) اختلاف بسیار است، اما تقریباً همگی متفق القول‏اند که ایشان چهار فرزند دختر‏ داشته‏ است‏‏. هر چند نباید غافل شویم‏ که‏ برخی‏ در انتساب دختران به جز فاطمۀ زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ) به محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) تردید کرده‏اند و ام کلثوم‏، زینب و رقیّه را فرزند‏ خواندگان‏ آنها‏ نامیده‏اند. ‏‏‏در «‏سیرت رسول اللّه» از رفیع الدین اسحاق همدانی می‏خوانیم‏ که: سیّد او را‏ به‏ خانه برد و هفت فرزند از وی ظاهر شد. سه پسر و چهار دختر. پسران قاسم و طاهر‏ و طیب بودند. دختران‏، زینب و رقیّه و ام کلثوم و فاطمه‏. و پسرانش هر سه در ایام‏ جاهلیت وفات یافتند و دخترانش‏ همه‏ اسلام را دریافتند و با سیّد به مدینه هجرت کردند. و سیّد فرزندان را همه از خدیجه بیاورد، الا ابراهیم که از ماریۀ قبطیه بیاورد و تا خدیجه زنده بود، سیّد هیچ زن دیگری‏ نخواست‏. با نگاهی به متون نظر‏ خود را این ‏گونه اعلام می‏کنیم که تعداد دختران همان چهار نفر می‏باشند و در مورد پسران هم از میان‏ همه‏ اقوال‏ به نظریه‏ای که تعداد آنها دو نفر ذکر شده است بسنده‏ می‏کنیم‏‏؛ زیرا شرط عقل این است که قدر متیقّن این تعداد را در نظر بگیریم‏.

کلیدواژه: حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، تاریخ اسلام، قاسم، طاهر، طیب، زینب، رقیّه، ام کلثوم، فاطمۀ زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ).

‏‏‏در‏ سیرت رسول اللّه از رفیع الدین اسحاق همدانی می‏خوانیم‏: «پس سیّد او‏ [خدیجه‏] را به‏ خانه برد و هفت فرزند از وی ظاهر شد. سه پسر و چهار دختر. پسران قاسم و طاهر‏ و طیب بودند. دختران‏، زینب و رقیّه و ام کلثوم و فاطمه‏. و پسرانش هر سه در ایام‏ جاهلیت وفات یافتند و دخترانش‏ همه‏ اسلام را دریافتند و با سیّد به مدینه هجرت کردند. و سیّد فرزندان را همه از خدیجه بیاورد؛ الا ابراهیم که از ماریۀ قبطیه بیاورد و تا خدیجه زنده بود، سیّد هیچ زن دیگری‏ نخواست‏.»⁽¹⁾

برخی دیگر گفته‏اند حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) دو پسر به ‏نام‏های قاسم و عبد اللّه داشته که عبد اللّه را با لقب طیب و طاهر می‏خوانند و دختران خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را نیز رقیّه‏، زینب‏، ام‏کلثوم و فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) دانسته‏اند.

ابن‏ هشام‏ نیز همان نظر رفیع الدین اسحاق را تکرار می‏کند.⁽²⁾در جای دیگری نیز در حدیثی شیعی به نقل از رسول الله (صلی الله علیه و اله وسلم) وی فرزندان خود را طاهر (عبد اللّه‏)، قاسم‏، فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ)‏، رقیّه‏‏، امّ‏‏کلثوم‏، و زینب نامیده است‏.⁽³⁾

قول تقریباً بعیدی نیز از ابن عباس نقل شده، که خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را صاحب ده فرزند از حضرت محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) می‏داند⁽⁴⁾و برخی محدثان اهل تسنن فرزندان آن‏ دو‏ را بالغ بر دوازده نفر برشمرده‏اند.⁽⁵⁾

ملاحظه می‏شود که در مورد فرزندان پسر حضرت محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) اختلاف بسیار است؛ اما تقریباً همگی متفق القول‏اند که ایشان چهار فرزند دختر‏ داشته‏ است‏‏. هر چند نباید غافل شویم‏ که‏ برخی‏ در انتساب دختران به جز فاطمۀ زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ) به محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) تردید کرده‏اند و اّم‏کلثوم‏، زینب و رقیّه را فرزند‏ خواندگان‏ آنها‏ نامیده‏اند.

البته این نظریه اخیر با نگاه به‏ قرآن‏، آن‏جا که در سورۀ احزاب پیرامون حجاب می‏فرماید: (یا أَیهَا النَّبِیُّ قُل لاِّزْوَاجِکَ وَ بَنَاتِکَ... ؛ ای پیامبر! به همسران‏ و دخترانت‏ بگو‏ ...) کمی ضعیف به نظر می‏رسد. لذا با نگاهی به متون نظر‏ خود را این‏ گونه اعلام می‏کنیم که تعداد دختران همان چهار نفر می‏باشند و در مورد پسران هم از میان‏ همۀ‏ اقوال‏ به نظریه‏ای که تعداد آنها دو نفر ذکر شده است، بسنده‏ می‏کنیم‏‏؛ زیرا شرط عقل این است که قدر متیقّن این تعداد را در نظر بگیریم‏.

نکتۀ بعدی‏ آن‏که مورّخان‏ می‏گویند پسران نبی؛ یعنی قاسم که کنیۀ رسول الله (صلی الله علیه و اله وسلم) نیز از نام او‏ بود‏ و عبد اللّه‏ ملقب به طاهر یا طیب در خردسالی و یکی پیش از بعثت و دیگری اندکی بعد‏ از‏ آن‏ درگذشتند.

عمادزاده در کتاب «زنان پیغمبر» می‏نویسد: «قاسم در سن چهار سالگی درگذشت و عبد اللّه یک‏ ماه‏ پس از وی‏.»⁽¹⁾و باز هم این‏جا در مورد سن وفات آنها اختلاف فراوان‏ است‏. برخی‏ می‏گویند هر دو در هفت سالگی وفات یافتند و برخی گفته‏اند قاسم دو ساله بود‏ که‏ درگذشته است‏.

امّا روایت غم‏انگیزی از حضرت محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) و خدیجه کبری (عَلَيْها السَّلاَمُ) نقل‏ شده‏ است‏ که‏: «آن بانوی بزرگوار چند روز پس از وفات قاسم در خانه نشسته بود و می‏گریست‏‏؛ چون‏ اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) وارد شد علت این کار را پرسید و او گفته است‏: از‏ سینه‏هایم‏ شیر‏ جاری شد و من به یاد فرزند کوچکم افتادم که اکنون گرسنه و تنها در زیر خاک‏ آرمیده‏ است‏‏.»

نظیر این حدیث را در مورد عبد اللّه طاهر نقل کرده‏اند که در‏ هر‏ دو مورد نبی۹، خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را بشارت می‏دهد که فرزندان کوچک تو بسان فرشتگان در کنار‏ در‏ بهشت به انتظار ورودت به سر می‏برند تا با دستان کوچک خود‏ تو‏ را به باغ‏های ارم رهنمون شوند.

این‏ موضوع‏ نشان‏ می‏دهد هر دوی پسران نبی مکرم۹ و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در‏ سن کودکی و شیرخوارگی از دنیا رفته‏اند. دلیل دیگر اثبات این قضیه نیز‏ انتساب‏ عنوان ابتر به محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) از‏

سوی کفار‏ بود‏ که‏ چون پسرانش زود از دنیا می‏رفتند‏، این‏ چنین او را مورد استهزا قرار می‏دادند.

به هر حال درگذشت این‏ دو‏ پسر که می‏توانستند محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) را در‏ پیشبرد دین خدا یاری‏ بسیار‏ کنند، برای این زوج نمونه‏ بسیار‏ گران آمده بود. از تاریخ یعقوبی نقل شده است هنگامی که قاسم در‏ چهار سالگی‏ از دنیا رفت‏، نگاه پیامبر‏۹ در‏ کنار جنازۀ او‏ به‏ یکی از کوه‏های مکه‏ افتاد‏ و خطاب به آن فرمود: «ای کوه‏! آنچه به من در مورد مرگ قاسم‏ وارد‏ شد، اگر بر تو می‏آمد متلاشی‏ می‏شدی‏‏.»⁽¹⁾

اما دختران‏ نبی‏ مکرم‏۹ به سن بلوغ‏ و ازدواج رسیدند. شاید باقی ماندن دختران از میان فرزندان نبی حکمتی در مورد این مسئله‏ دارد‏ که عرب دختران را خفیف می‏شمردند‏ و آنها‏ را‏ در‏ سن‏ خردسالی زنده در‏ گور‏ می‏نمودند. این ننگ را قرآن مجید این‏گونه نکوهش می‏کند که‏: (وَ إِذَا الْمَوْءُدَةُ سُئِلَتْ * بِأَیِّ ذَنبٍ قُتِلَتْ؛‏⁽²⁾آن‏گاه که‏ در بارۀ دختران زنده به‏ گور پرسش شود که‏ به‏ کدام‏ گناه‏‏ کشته‏ شدند؟) لذا در چنین محیطی اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) دختران خود را بسیار گرامی می‏داشت و خصوصاً به غنچۀ خوش‏بوی کوچک خود فاطمۀ زهرا۳ ام ابیها عنایت خاصی داشت و آن‏ بانوی مکرمه را که در سختی‏ها و شدائد همراهش بود، سرور زنان دو گیتی می‏نامید.

فرزندان دختر خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) از حضرت محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) عبارت‏اند از:

زینب‏: ایشان بزرگ‏ترین دختر پیامبر اکرم (صلی الله علیه و اله وسلم) و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بود. خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) زینب را به عقد خواهرزادۀ خود ابوالعاص بن ربیع در آورد که از آنها پسری به نام علی و دختری به نام امامه حاصل شد. علی در سنین‏ پائین‏ وفات یافت و اما امامه که از همسر اول خود مغیرة بن نوفل جدا شده بود پس از وفات زهرای مرضیه عَلَيْها السَّلاَمُ به وصیت خودش‏ به‏ عقد امیرالمؤمنین۷ در آمد‏.

زینب‏ هنگام حجرت نبی مکرم اسلام (صلی الله علیه و اله وسلم) به مدینه به همراه شوهرش ابوالعاص در

مکه باقی ماند. به هنگام جنگ بدر (در سال دوم هجرت‏) ابوالعاص‏ از‏ لشگریان دشمن بود که‏ به‏ همراه هفتاد نفر دیگر از مشرکین به اسارت نیروهای اسلام درآمد.

هنگامی که قرار شد اسرا با پرداختن فدیه آزاد شوند، زینب برای آزادی شوهرش گردنبندی که خدیجۀ کبری (عَلَيْها السَّلاَمُ) در‏ شب عروسی به گردنش آویخته بود، به مدینه فرستاد. ابوالعاص آن را به عنوان فدیه به محضر سرور عالمیان آورد و چون نگاه نبی۹ به آن گردنبند افتاد بی‏اختیار گریست و به‏ یاد‏ همسر فداکارش‏ خدیجه افتاد و فرمود: «رحم اللّه خدیجه‏، هذه قلائد هی جهزتها بها؛ خداوند خدیجه را رحمت کند. این‏ گردنبندی است که خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) آن را برای زینب فراهم کرده است‏‏.»

پیامبر‏۹ ابوالعاص‏ را به شرط آن‏که زینب را آزاد بگذارد تا به مدینه بیاید، رها کرد و وی نیز ‏‏به‏ عهد خود وفا نمود و زید بن حارثه به مکه رفت و او را با خود‏ به‏ مدینه‏ آورد. سرانجام ابوالعاص قبل از فتح مکه مسلمان شد و به مدینه آمد تا با زینب‏ ازدواج دوباره نماید. زینب در سال هشتم هجرت در مدینه از دنیا رفت‏‏.

ام‏کلثوم و رقیه

دومین‏ و سومین‏ دختر، ام‏کلثوم و رقیه بودند که زندگی سختی را پشت سر نهادند. ام‏کلثوم و رقیه در ابتدا به در خواست ابی‏لهب و همسرش ام‏جمیل‏، هیزم‏کش آتش جهنم‏، به عقد عتیبه و عتبه‏ فرزندان آنها در آمدند. این ازدواج با پادرمیانی ابوطالب (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) صورت گرفته بود، لذا خدیجۀ کبری (عَلَيْها السَّلاَمُ) علی‏رغم آن‏که از خوی بد ام‏جمیل و فرزندش آگاهی داشت، به احترام عموی اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) سخن‏ نگفت‏‏. تا جایی که پس از آشکار شدن دعوت به اسلام از سوی محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم)، عتیبه و عتبه که ام‏کلثوم و رقیه را در عقد خود داشتند آنها را به خانۀ پدر باز‏ گرداندند‏ تا مایۀ‏ آبروریزی برای خانوادۀ محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) شوند که البته ناکام ماندند.

دو دختر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به خانۀ پدر بازگشتند و پیامبر (صلی الله علیه و اله و سلم) و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) نیز با روی خوش از آنها استقبال کردند. پس‏ از‏ اندکی عثمان بن عفان به خواستگاری رقیه آمد و با او تزویح نمود.‏ ‏اما خلق خشن عثمان سبب شد آن بانو بر اثر شدت ضربات کتک جان به جان آفرین‏ تسلیم‏ کند‏. در مورد علت قتل وی‏ از‏ سوی‏ عثمان گفته‏اند: عثمان عموی خود

مغیرة‏ بن ابی‏العاص که در جنگ احد دندان اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) را شکست و لب وی را شکافت و اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) او‏ را‏ مهدور الدم‏ نامیده بود در خانه پنهان داشت‏. اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) چون‏ از‏ این امر اطلاع یافت علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) را مأمور کرد تا آن‏جا رود و او را به قتل رساند.

عثمان چون‏ این‏ را‏ دریافت او را فراری داد و به همراه توشه و غذا از‏ مدینه خارج کرد. در راه مرکبش هلاک شد و پیاده راه می‏پیمود تا جبرئیل به پیامبر (صلی الله علیه و اله و سلم) گفت که دشمن‏ خدا‏ در‏ فلان نقطه است. برو و او را بکش که مولا علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) مأمور‏ این کار شد. پس خبر هلاکت مغیره به عثمان رسید وی به خانه نزد رقیه آمد‏ و او‏ را‏ متهم کرد که جای عمویش را به اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) اطلاع داده است‏. پس‏ آن‏گاه آن‏ چنان با چوب جهاز شتر او را پی در پی می‏زد تا نیمه جان‏ افتاد‏ و پیکرش‏ را که به خانۀ نبی۹ آوردند پس از سه روز از روح تهی شد‏. پیامبر‏۹ عثمان را که به خاطر این عمل منفور او گردیده بود از شرکت‏ در‏ تشیع‏ جنازة رقیه منع فرمود. پس از رقیه، ام‏کلثوم نیز به عقد عثمان بن عفان‏ در‏ آمد و باز هم به سبب خشونت وی جان سپرد.

فاطمۀ زهرا۳

اگر‏ چه سخن گفتن در مورد این بانوی مکرم در اندازه و گنجایش این مقاله نیست و در‏ مورد‏ او هم‏چون مادر بزرگوارش می‏توان صفحات زیادی مطلب نوشت اما به لحاظ‏ حفظ‏ روند‏ اصلی نوشتار، ذکری مختصر به میان خواهد آمد.

(إِنَّا أَعْطَینَاکَ الْکَوْثَرَ...). فاطمه کوچک‏ترین فرزند خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و محمد (صلی الله و اله وسلم) بود‏. در مورد وی احادیث‏، روایات و آیات فراوانی نقل شده‏. اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) می‏فرماید: «فاطمة‏ حوراء‏ انسیه‏؛ فاذا اشتقت الی الجنة شممت رائحة فاطمة؛⁽¹⁾پس فاطمه بانوی بهشتی است که‏ به‏ صورت انسان روی زمین در آمد. هر گاه مشتاق بهشت می‏گردم بوی خوش‏ وجود‏ فاطمه را می‏بویم.»‏

باز هم حدیثی نقل‏ شده‏ که‏ از نبی۹ پرسیدند چرا میزان علاقه‏اش به‏ فاطمه‏۳ بیش از سایر فرزندانش است‏، حضرت فرمود: «هنگامی که من در شب معراج‏ به‏ آسمان‏ها سیر داده شدم‏، جبرئیل‏ مرا‏ در کنار‏ درخت‏ طوبی‏ برد. میوه‏ای از میوه‏های آن درخت‏ را‏ چید

و به من داد. آن را خوردم‏. سپس دستش را بر میان‏ دو‏ شانه‏ام کشید. آن‏گاه فرمود: «ای محمّد‏! خداوند متعال ولادت فاطمه‏ از خدیجه را به‏ تو‏ مژده می‏دهد.»⁽¹⁾

از این حدیث و قریب آن از لحاظ مفهوم در کلام‏ محدثان‏ و راویان بسیار نقل شده است‏‏. لذا‏ آن‏ وجود مبارکه انسانی‏ ممتاز‏ و در میان زنان عصر‏ خود‏ سرآمد بود. نیز روایت شده قبل از حمل یافتن فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در بطن خدیجۀ‏ کبری (عَلَيْها السَّلاَمُ)‏، محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) چهل روز از وی‏ کناره‏ گرفت و به‏‏ تنهایی‏ به‏ عبادت و راز و نیاز مشغول‏ گشت‏. فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در نه سالگی به ازدواج پسر عمویش علی‏ بن ‏ابی‏طالب۷ در آمد. پس از نه سال‏ حیات‏ پربرکت و به دنیا آوردن فرزندانی که‏ هر‏ کدام‏ بخشی‏ از‏ تاریخ بشریت به‏ شمار‏ می‏آیند، درگذشت‏.

کتابنامه

50- ویژگی‏های شخصیتی حضرت خدیجه(سلام علیه)

اشاره

۵۰

ویژگی‏های شخصیتی حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)⁽¹⁾

مهدی وزنه

چکیده

شرح فضائل اخلاقی و معنوی و توصیف ویژگی‏های شخصیتی حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) است. از دیدگاه نویسنده: حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) از جملۀ کسانی است که دارای شخصیت مثبت و برترند و می‏توانند بر افراد دیگر تأثیر بگذارند و زندگی‏شان سرمشق دیگران و شایستۀ مطالعه و تحقیق باشد. حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) دارای امتیازات و ویژگی‏های شخصیتی بالایی بودند که موجب معنویت و مقدس بودن این زندگی بود؛ از جمله فداکاری‏های شجاعانه و کفایت قهرمانانه‏اش که مانند یاری مخلص و توانا با ایثاری کامل از اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) حمایت می‏کرد و مایۀ آرامش و شادی قلب اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بود. او همراه و همپای اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) در گذر زمان پیش می‏رفت. دردها و رنج‏ها را با شهامت به جان خرید و شجاعانه ایستادگی کرد و از روز آشنایی با اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) تا بعثت و از بعثت تا گرایش به اسلام و از آغاز مخالفت زورمداران با اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و پیام او تا اوج فشار و ددمنشی دشمن و تا محاصرۀ همه‏جانبه و تبعید، همیشه و همه جا از مال و جان و اعتبارش مایه گذاشت و از پشتیبانی نهضت و پیشوای آن دریغ نکرد و لحظه‏ای از برق شمشیرها نترسید.

کلیدواژه: حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، تاریخ اسلام، شخصیت مثبت، الگوهای رفتاری، سخاوت، عفت.

مقدمه

ما انسان‏ها دارای دو جنبه هستیم: شخصی و شخصیتی. در جنبۀ شخصی غالب شبیه

یک‏دیگریم. برای رفع تشنگی و گرسنگی آب و غذا می‏خوریم، لباس می‏پوشیم... . لیکن در جنبۀ شخصیتی با یکدیگر متفاوتیم. برخی دارای شخصیت‏های مثبت، فعال و معنوی هستیم. بلعکس برخی دارای شخصیتی منفی، پوچ، بی‏هویت... .

کسانی که دارای شخصیت‏های مثبت و برترند، می‏توانند بر افراد دیگر تأثیر بگذارند و همیشه زندگی‏شان سرمشق دیگران و شایستۀ مطالعه و تحقیق است. از جملۀ این افراد برتر و مناسب برای الگو شدن حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) هستند. در این مقاله به دنبال بیان برخی از ویژگی‏های شخصیتی این بانو در مسیر زندگی مشترکش با رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) هستیم.

۱. به یاد خدا بودن

دعا یا خواندن عاشقانه و خالصانه و پرشور خدا و راز و نیاز با آن سرچشمۀ زندگی و زیبایی و قدرت، نوعی پرستش و برترین نوع یکتاپرستی است. به همین جهت دعا و نیایش در زندگی دوستان خدا جایگاه پرفرازی دارد. آنان به دعا خو می‏گیرند و با مناجات پرشور و شعور تا عرش خدا راه می‏یابند. با آن به اوج آرامش می‏رسند و گمشدۀ دل ناآرام خود را در آن می‏یابند و آن را دانشگاه آزادگی‏ها و بی نیازی‏ها و استقلال‏ها و برازندگی‏ها و خودسازی‏ها می‏بینند.

حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) دائماً به یاد خدا بود و ذکر خدا را می‏گفت و سرآمد زنان نیایشگر بود و حتی ایشان دو حرز مخصوص خود داشت و مرتباً آن ذکرها را زمزمه می‏کرد از جمله: «بسم اللّهَ الرَّحمنِ الرَّحیم؛ یاحَیُّ یا قَیّوم، بِرَحْمَتِکَ اَسْتَغیثُ فَأغِثنی، وَلا تَکِلْنِی اِلی نَفْسی طَرْفَةَ عَیْنٍ اَبَداً، وَ اَصْلِحْ لِی شَأنِی کُلَّهُ؛⁽¹⁾به نام خداوند بخشندۀ بخشایشگر! ای خدای زنده و استوار! به رحمتت پناهنده شدم. به من پناه بده و مرا هرگز به اندازۀ یک چشم برهم زدن به خودم وانگذار، همۀ حال و زندگی من را سامان ببخش.»

و دومین حرز ایشان: «بسم اللّهَ الرَّحمنِ الرَّحیم؛ یا اللّهُ یا حافِظُ یا حَفیظُ یا رَقیبُ؛⁽²⁾به

نام خداوند بخشندۀ بخشایشگر! ای خدا! ای نگهبان، ای نگه‏دارندۀ مراقب و پاسدار.»

این بانو می‏دانست که زندگی که با یاد خدا باشد شیرین، زیبا و دلنشین و همراه با آرامش است. این ارتباط و یاد خدا مسلماً یک طرفه نیست. این خدا است که به یاد بنده‏اش است و بنده هم به فضل الهی از خدا تمسک می‏گیرد. این ارتباط دو طرفه در زندگی خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در روایتی خیلی زیبا بیان شده:

رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) فرمود: وقتی که در شب معراج جبرئیل من را به سوی آسمان‏ها برد، هنگام مراجعت به جبرئیل گفتم: «هَلْ لَکَ مِنْ حاجَةٍ؟؛ آیا حاجتی داری؟»

جبرئیل گفت: «حاجَتی اَنْ تَقْرَاَ عَلی خَدیجَة مِنَ اللّهِ وَمِنّی السَّلام؛ حاجت من این است که سلام خدا و سلام من را به خدیجه برسانی.»

اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) وقتی که به زمین رسید، سلام خدا و جبرئیل را به خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) رساند. خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) گفت: «اِنَّ اللّهَ هُوَ السَّلامُ، وَ مِنْهُ السَّلامُ، وَاِلَیهِ السَّلامُ، وَ عَلی جِبرئیلَ السَّلامُ؛⁽¹⁾همانا ذات پاک خدا سلام است و از او است سلام و سلام به سوی او باز می‏گردد و بر جبرئیل سلام باد.»

همراهی خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) با اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و دیدن معجزات و نشانه‏هایی از حضرت، این ارتباط و به یاد و در ذکر خدا بودن را قطعاً محکم‏تر می‏کرد؛ چرا که بانویی که حاضر می‏شود همۀ ثروت و جان و مال خود را در راه خدا بدهد و از همۀ هستی‏اش بگذرد، نشان دهندۀ ارتباط بسیار عمیق و محکم او با خدا است. در روایت آمده اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) در حضور خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) از نیروی ولایت خود استفاده و می‏خواستند دو چشمان زن نابینایی را شفا دهند، به همین جهت به آن زن نابینا گفتند: «قطعاً دو چشمان تو باید سلامتی خود را به دست آورند.»

در این لحظه خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) چون هم خود زنی با خدا بود و می‏دانست اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) هم در نزد

خدا دارای مقامی بالا است، با قاطعیت گفت: «هذا دُعاءٌ مُبارَکٌ؛⁽¹⁾این بینایی، نتیجۀ دعای پربرکت پیامبر است.»

۲. شجاعت و کفایت

حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) دارای امتیازات و ویژگی‏های شخصیتی بالایی بودند که موجب معنویت و مقدس بودن این زندگی بود؛ از جمله فداکاری‏های شجاعانه و کفایت قهرمانانه‏هایش که مانند یاری مخلص و توانا با ایثاری کامل، از اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) حمایت می‏کرد و مایۀ آرامش و شادی قلب اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بود. او همراه و همپای اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) درگذر زمان پیش می‏رفت. دردها و رنج‏ها را شهامت‏مندانه به جان خرید و شجاعانه ایستادگی کرد و از روز آشنایی با اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) تا بعثت و از بعثت تا گرایش به اسلام، و از آغاز مخالفت زور مداران با اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و پیام او تا اوج فشار و ددمنشی دشمن و تا محاصرۀ همه‏جانبه و تبعید، همیشه و همه جا از مال و جان و اعتبارش مایه گذاشت و از پشتیبانی نهضت و پیشوای آن دریغ نکرد و لحظه‏ای از برق شمشیرها نترسید و با همۀ وجود نشان داد در راه عدالت است.

خالصانه و شهامت‏مندانه در برابر بیداد می‏ایستد و از سرزنش هیچ سرزنش کنندۀ فریب‏کار و ستم پیشه‏ای نمی‏هراسد. از جملۀ نمونه‏های شجاعت این بانو در زندگی، در قالب داستان، عبارت‏اند از:

سال‏های آغاز بعثت بود، خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) می‏گوید: پیامبر از غار حرا به خانه برگشت، ولی بسیار ناراحت بودند، پرسیدم: «مَاالذّی اَرَی بِکَ مِنَ الکابَة وَ الحُزنِ مالَمْ اَرَهُ نیکَ مُنْذُ صُحْبَتی؟؛ ای پیامبر! نشانه‏های اندوه را در چهره‏ات می‏بینم که هرگز از ابتدای زندگی مشترک تا حال تو را این طور محزون ندیده بودم علت چیست؟»

اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فرمود: «یَحْزُنُنِی غیْبَةُ عَلِیِّ؛ ناپدید شدن علی من را نگران کرده است.» علی از من جدا شد و معلوم نیست در کجا است؟ [ماجرا از این قرار بود که عده‏ای از مسلمانان بر

اثر دوری از گزند یورش مشرکین پراکنده شده بودند. در این میان بین حضرت علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) و اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) نیز جدایی افتاده بود.]

خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) عرض کرد: «بر شترم سوار می‏شوم و به جست‏وجوی علی می‏پردازم تا به او برسم؛ مگر این که مرگ بین من و او فاصله بیندازد.»

خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) با شجاعت تمام سوار بر شتر خود شد و در کنار کوه‏های مکه به جست‏وجو ادامه می‏داد. ناگهان در تاریکی، قیافۀ شخصی را دید. به او سلام کرد تا از صدای جواب سلام بفهمد که آیا او علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) است یا شخص دیگری است.

او علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) بود گفت: «و علیک السَّلامُ ... ؛ و بر تو باد سلام، آیا تو خدیجه هستی؟» خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) گفت: آری، و بعد شترش را خواباند و به علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) گفت: «پدر و مادرم به فدایت، سوار شتر شو.» علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) فرمود: «تو از من سزاوارتر هستی که بر شتر سوار شوی، پیش پیامبر برو و به او خبر بده تا من بیایم.»

خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به خانه رسید. دید اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) در کناری ایستاده و دست به سینه‏اش می‏کشد و سه بار این دعا را می‏خواند: «اَللَّهُمَ فَرِّج هَمّی وَ بَرِّد کِبَدِی بِخَلیل عَلِیِّ ابْنُ ابی‏طالب؛⁽¹⁾خدایا! اندوهم را برطرف کن و دلم را به دیدار خلیل و دوستم علی خنک کن.»

خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) گفت: «خداوند دعایت را مستجاب کرد، بر تو مژده باد.» اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) با شنیدن این مژده بلند شد و دست‏هایش را به سمت آسمان بلند کرد و یازده بار گفت: «شُکراً لِلْمُجیب، شُکراً لِلْمُجیب ...؛⁽²⁾از درگاه خداوند اجابت کنندۀ دعا، شکر و سپاس‏گزاری می‏کنم.»

از نمونه‏های دیگر شجاعت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ): در سال ششم یا پنجم بعثت بود که این آیات بر قلب اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) نازل شد: (فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِکینَ * إِنَّا کَفَیْناکَ الْمُسْتَهْزِئینَ، الَّذینَ یَجْعَلُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ؛⁽³⁾پس تو به صدای بلند آنچه مأموری به خلق برسان و

از مشرکان روی بگردان. همانا ما تو را از شرّ تمسخر و استهزا کنندگان مشرک محفوظ می‏داریم. آنان که با خدای یکتا خدایی دیگر گرفتند به زودی خواهند دانست).

به خاطر همین رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) در مراسم حج بر بالای کوه صفا رفت، با ندایی بلند سه بار فرمود: «یا اَیُّها النّاسُ اِنِّی رَسُولُ اللّهِ رَبُّ العالَمین؛ ای مردم! من رسول خداوند پروردگار جهانیان هستم.»

مردم به سوی آن حضرت آمدند و متوجه او شدند. سپس رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) بر بالای کوه مَرْوه رفتند و دستش را بر گوش‏شان گذاشتند و سه بار با صدای بلند فرمود: «یا اَیُّها النّاسُ اِنِّی رَسُولُ اللّه؛ِ⁽¹⁾ای مردم! من رسول خدا هستم.»

در این هنگام بت‏پرستان با چهرۀ خشم آلودی به او نگاه می‏کردند. ابوجهل آن چنان سنگی به سوی آن حضرت انداخت که بین دو چشمانش شکست. سایر مشرکین هم به دنبال ابوجهل به آن حضرت سنگ پرتاب می‏کردند.

رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) با عجله به طرف کوه رفتند و بر بالای آن به سنگی تکیه دادند. مشرکین باز هم به دنبال رسول خدا بودند و به هر طرف می‏دویدند. در این هنگام مردی پیش حضرت علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) [در آن هنگام حدود سیزده سال داشت] آمد و گفت: «محمّد کشته شد.»

حضرت علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) سراسیمه به خانۀ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) رفت و در را کوبید. خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) پشت درآمد و فرمود: کیست؟ علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) گفت: من هستم. خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) پرسید: محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) کجا است؟ علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) گفت: خبر ندارم، ولی شنیدم که مشرکین او را سنگ‏باران کرده‏اند. حالا نمی‏دانم که او زنده است یا کشته شده است؟ مقداری آب و غذای «حیس» (که یک نوع حلوا بود از خرما و روغن و آرد درست می‏شد) به من بده و با من بیا تا به دنبال او برویم که مسلماً الآن تشنه و گرسنه است.

خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) غذا و آب را برداشت و از خانه بیرون آمد و همراه علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) به طرف کوه حرکت کردند تا به کوه رسیدند. حضرت علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) به خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) فرمود: «تو به طرف درۀ کوه برو و من به بالای کوه می‏روم.»

علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) فریاد زد: «ای رسول خدا! جانم به فدایت کجا هستی؟ و در کدام گوشه افتاده‏ای؟» حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) هم با آهی می‏گفت: «مَنْ اَحَسَّ لِیَ النَّبِیِّ المُصطَفی؟ مَنْ اَحَسَّ لِیَ الرَّبیعَ المُرتَّضی؟ مَنْ اَحَسَّ لِیَ المَطرودَ فِی اللّه؟ مَنْ اَحَسَّ لِیَ اَبَالقاسِمِ؟؛ چه کسی از پیامبر برگزیده برای من خبر می‏آورد؟ چه کسی از بهار پسندیده به من اطلاع می‏دهد؟ چه کسی از آن شخصی که در راه خدا رانده شده من را آگاه می‏کند؟ چه کسی از ابوالقاسم من را با خبر می‏نماید؟»

در این لحظه جبرئیل بر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فرود آمد. وقتی که اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) او را دید اشک از چشمانش سرازیر شد و فرمود: «می‏بینی که قوم من با من چه کردند؟ من را تکذیب کردند و از جامعه راندند، به من حمله کردند.»

جبرئیل عرض کرد: «ای محمّد! دستت را به من بده» و بعد دست آن حضرت را گرفت و او را به بالای کوه نشاند و فرش مخملی بهشتی از زیر پرش بیرون آورد و آن را بر زمین کوه انداخت و اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) را روی آن نشاند و بعد فرشتگان مقرب هر کدام پس از دیگری به خدمت اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) می‏آمدند و از او اجازه خواستند، تا مشرکین را نابود و هلاک کنند؛ ولی اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فرمود: «من به عنوان عذاب رسانی مبعوث نشده‏ام، بلکه به عنوان رحمت برای جهانیان برانگیخته شده‏ام»: «دَعُونِی وَ قَوْمِی فَاِنَّهُمْ لایَعْلَمُونَ؛ من و قومم را به خود واگذارید، آن‏ها ناآگاه هستند.»

در این هنگام جبرئیل به حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) نگاه کرد که در کوه به دنبال گم ‏شدۀ خود است. به رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) عرض کرد: «من ربّها وَ منّی السَّلامُ، وَبَشّرها بَیتٍ فِی الجَّنَة مِن قَصبٍ لاضَحبٍ فِیه وَ لانَصبٍ؛ آیا به خدیجه نگاه نمی‏کنی که فرشتگان آسمان از گریۀ او گریه می‏کنند. او را صدا بزن و سلام من را به او برسان. به او بگو خداوند به تو سلام می‏رساند و او را مژدۀ بهشت بده که در آن خانه‏ای از یک قطعۀ بلورین ساخته شده و آراسته به طلا است و در آن هیچ‏ گونه رنج و نگرانی نیست.»

اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را دید و او را صدا زد؛ در حالی که از صورت اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) خون روی زمین می‏ریخت و اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) آن خون‏ها را پاک می‏کرد. خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) وقتی که به رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) نزدیک

شد و چهرۀ خون آلود او را دید با آهی جان کاه گفت: «پدر و مادرم به فدایت، بگذار قطرات خون چهره‏ات بر زمین بریزد.» اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فرمود: «می‏ترسم، پروردگار زمین بر اهل زمین غضب کند.»

وقتی که شب شد، اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) از فرصت استفاده کردند و همراه علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به خانه رفتند. خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در خانۀ خود، آن حضرت را در حجره‏ای که دیوارهایش با سنگ ساخته شده بود، قرارداد و سقف آن را با تخته سنگ‏هایی پوشاند و در روبه‏روی آن حضرت ایستاد و او را در جامه‏اش پنهان کرد.

مشرکین آمدند و به سوی جایگاه اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) سنگ می‏انداختند و از هر طرف سنگ می‏آمد. دیوارها و سقف سنگی محل اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) مانند سپر، مانع از آمدن سنگ‏ها می‏شد و آن سنگ‏هایی که از طرف روبه‏رو می‏آمدند، خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) با شجاعت و شهامت بسیار خود را سپر آن سنگ‏ها قرار می‏داد تا به بدن نازنین همسرش اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) برخورد نکند. در این هنگام خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) فریاد می‏زد: «ای گروه قریش! آیا زن آزاد را در خانۀ خود سنگ‏باران می‏کنید؟»

وقتی که مشرکین این فریاد را شنیدند، منصرف شدند و از آن‏جا رفتند. فردای آن روز اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) از خانه خارج شد و کنار کعبه رفت و در آن‏جا نماز خواند و به راز و نیاز با خدا پرداخت.⁽¹⁾

۳. حیا و عفت

عفت، یکی از صفات نفسانی است که شهوت نیروی سرکش را مهار می‏کند. عفت و حیا، تمام حرکات و سکنات و گفتار و قلم انسان را کنترل می‏کند تا آنچه را که دلش می‏خواهد نکند و هر چه را نفسش اراده کرد به قلم و زبان نیاورد و انجام ندهد. این حالت پسندیدۀ روحی و روانی و این منش مترقی از ویژگی‏های انسان خردمند و خردورز است. از عوامل

مهم و مؤثر روانی و مردمی در جلوگیری از قانون گریزی و مرزشکنی و خودکامگی و خودسری است و از راه کارها و ابزارهای لازم برای ساختن جامعه و تمدن و محیط و شرایط و فضای اجتماعی و سیاسی و قضایی و اقتصادی مطلوب برای تأمین حقوق و حرمت و آزادی و امنیت انسان‏ها و باعث وجاهت و زیبایی و کرامت و آبروی فرد و جامعه و خانواده و نظام در برابر خدا، خویشتن، افکار عمومی و تاریخ است.

در کل حیا برای هر انسانی نیکو است، اما در بانوان و زنان نیکوتر و پسندیده‏تر است. این ویژگی شخصیتی در حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) نیز بسیار بارز و نمونه بود. آن بانو در زندگی‏شان در برخورد با نامحرم همیشه از پشت پرده و حجاب صحبت می‏کردند؛ حتی در جلسۀ خواستگاریشان، به نقل تاریخ از پشت پرده صحبت می‏کردند، مگر جایی که با اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) صحبت‏های آخر را کردند.⁽¹⁾

از نمونه‏های دیگر عفت و حیا، مخصوصاً در شب‏هایی که اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) نبودند، این بود که شبی که به امر الهی چهل شب را دور از همسر خود بودند. نوشته شده که این بانو سرخود را در هنگام شب می‏پوشاندند و پردۀ در را می‏انداختند و در خانه را می‏بستند. ⁽²⁾این‏ها همه نشانه‏های عفت و حیا است، آن هم درزمان‏های جاهلیت و تیره و تاریک که چنین رفتارهایی را نمی‏توان در شخصی سراغ گرفت.

از بارزترین نمونۀ حیا و وقار خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را می‏توانیم در لحظات آخر زندگی‏شان پیدا کنیم. او در آن لحظه خود را از خدا طلبکار می‏دانست و نه از اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ). به همین خاطر از اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) خواست که دعایش را بدرقۀ راه او کند. از درگاه الهی برایش آمرزش بطلبد و قبل از به خاک سپردنش لحظاتی خود اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) در قبر او وارد و با نماز و دعایش آن‏جا را پر از برکت کند.

پس از آن یک تقاضای مادی از همسرش داشت، ولی احساس شرم و حیا به او اجازۀ مطرح کردن آن را نمی‏داد. به خاطر همین اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و دخترش فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را تنها گذاشت و بیرون آمد. او به دخترش گفت: «یاحَبیبی وَ یاقُرَّةَ عَیْبنی! قَولی لابیک انَّ اَنّی تَقولُ اَنَا خائِفَةٌ مِنَ القَبراُریدُمِنکَ رَدائکَ الذّی تَلِبسُهُ حینَ نُزُولِ الوَحیُ تَکَفِّنُنِی فیه؛ ⁽¹⁾هان ای محبوب مادر، نور چشمم، به پدر گران‏قدرت بگو، مادرم می‏گوید من از خانۀ قبر، شب اول قبر و تنهایی در قبر نگرانم و می‏ترسم. از شما تقاضا دارم یکی از جامه‏های خود را که به هنگام فرود فرشتۀ وحی و دریافت پیام خدا و راز و نیازهای شبانه می‏پوشیدید، به من هدیه کنید تا پس از مرگ، بدنم را با آن کفن کنم.»

فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) تقاضای مادر را به پدر گفت و اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) خواستۀ یارش را انجام داد و بلافاصله ردایش را به فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) دادند و او هم آن ردا را با خوشحالی پیش مادر برد.

برای اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) این لحظات بسیار سخت بود؛ زیرا اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) خیلی علاقه داشت. خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) حتی در آخرین لحظات عمرش، حیا و عفتش، را که یکی از عواملی بود که گرمی و آرامش کانون خانواده و تداوم زندگی و عشق و علاقه به همسرش را بیشتر می‏کرد، حفظ کرد.

اصولاً نظام خانواده در اسلام بر پایۀ حیا و عفت و ایمان و تقوا استوار شده است. اگر زن دارای حجاب و حیا باشد، شوهرش هم دارای چشم پاک و آرامش خاطر او خواهد بود؛ اما اگر زنی از بی‏بندوباری جهان غرب تقلید کند، نه تنها کانون گرم خانواده را به هم می‏زند بلکه در جهنم ابدی و دائمی خواهد سوخت.

۴. بخشندگی و سخاوت

نمونۀ بارز بخشندگی و سخاوت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) از همان زمانی که این پیوند مقدس شکل گرفت بیشتر به چشم می‏خورد؛ مخصوصاً آن‏جایی که به ورقه گفت: «هرچه در دست من است

از مال و عبد هبه کردم به محمّد، هر طور که می‏خواهد تصرف کند.» پس ورقه فریاد زد: «ای جماعت عرب، خدیجه خودش و مالش و بنده هایش و تمام آنچه که در ملک او است را به پیامبر هبه کرد.»

زهری می‏گوید: «خدیجه به پیامبر انفاق کرد؛ چهل هزار، چهل هزار.»⁽¹⁾

اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) نیز در مورد بخشش و بزرگی او فرمایشاتی دارند از جمله: «ما رَأیتُ مِنْ صاحِبَةٍ لاَجیرٍخَیراً مِنْ خَدیجة، مالُنّا نَرْجِعْ اَنَا وَصاحِبی الّا وَجَدْنا عِنْدَنا تُحْفَةً مِنْ طَعامٍ تَحْباَهُ لَنَا؛⁽²⁾من کارفرمایی پرمهرتر و حق‏شناس‏تر و بهتر از خدیجه نسبت به کارکنان و کارگزارانش ندیدم. هر گاه من و دوستم پس از کار، پیش او می‏رفتیم، می‏دیدیم غذایی گوارا برای ما آماده کرده و آن را به ما هدیه می‏داد و بزرگ منشانه و انسانی رفتار می‏کرد.»

در جریان محاصرۀ چند سالۀ اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به همراه یاران هاشمی و دیگران در درۀ ابوطالب (شعب ابوطالب) یکی از عوامل پایداری اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و مردم با ایمان، بخشندگی و بزرگ منشی و سخاوت جناب ابوطالب (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) و جهاد مالی خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بود که گفته‏اند: «واَنْفَقَ اَبوطالبٍ وَ خَدیجَةَ جَمیعَ مالَهُما؛⁽³⁾ابوطالب و خدیجه برای نجات مردم، همۀ ثروت و امکاناتشان را در این راه خرج کردند.»

بر این اساس است که بسیار در تاریخ آمده: «کَفاها شَرَفاً فَوقَ شَرَفٍ اَنَّ الاِسلامَ لَمْ یَقُمْ اِلّا بِمالِها وَ سَیْفَ عَلِیِّ بْن ابی‏طالب کَمارُوِیَ مُتَواتِراً؛⁽⁴⁾همین افتخار و شرافت که برترین افتخار و شرافت است برای خدیجه بس که آیین اسلام پا نگرفت و کمر راست نکرد، مگر با ثروت خدیجه و شمشیر علی؛ چنان ‏که این مطلب به طور متواتر (یعنی بسیار که موجب علم است) نقل شده است.»

۵. شریک و مشاور همه

مشارکت و همکاری در خانواده خود یک نوع محبت کردن است که زندگی را شیرین و شیرین‏تر می‏کند. خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) شریک و مشاور واقعی اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بودند؛ مخصوصاً در دغدغه‏های اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، وزیری توانا و کارآمد بودند. همواره همدم، مونس، یار مخلص و شریک و غم‏خوار اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بودند. هر حادثه‏ای که موجب ناراحتی اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) می‏شد، خداوند به وسیلۀ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) گشایش در کار او ایجاد می‏کرد و او موجب تسکین و رفع اندوه، و آرامش اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) می‏شد و این برنامه تا پایان عمرشان ادامه داشت و کم نمی‏شد.

در همۀ صحنه‏های پرخطر و سرنوشت ساز، هم‏چون اعلام بعثت و دعوت در آن فضای پر از تعصب و تاریک اندیشی، در اقامۀ نماز و فرهنگ آن، در دعوت بستگان و نزدیکان،⁽¹⁾در بیعت با خدا و دین و آیین و اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، آن بانو در تمام مشکلاتی که در طول زندگی اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) رخ داد مخصوصاً در سال‏های پس از انگیزش اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به رسالت و پس از دعوت آسمانی او و فرود آیات که با نفی پرظالمانه بیدادگران همراه بود، نه تنها یار و یاور اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بود، بلکه مانند مادری پرمهر و خردمند برای تمام مسلمان‏ها مایۀ امید و پشت‏گرمی و قوت قلب و پناه و پشتیبان بود و با شکیبایی قهرمانانه، تحمل و مدارای عالی، سرمشقی برتر برای همۀ طالبان آن زمان و همۀ زمان‏ها بود.

خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) همیشه همتای زندگی خود، اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) را به پایداری و مقاومت مشورت می‏داد و با مهر و درایت، دردها و رنج‏های اجتماعی اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) را آرام می‏کرد و به یاری خدا به او راه حل و انگیزه می‏داد. نقش خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در همراهی و همفکری و مشورت با اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و مردم آزادی خواه از اوایل روزهای بعثت تا آخرین لحظات زندگی‏اش طوری بود که با رحلت آن بانو، نه تنها اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) و مسلمانان، بلکه دوست و دشمن فهمیدند که اسلام پشتیبانی پراعتبار و اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، یار و مشاور و وزیری بهتر و توانمند و مردم مسلمان پناهگاهی استوار

چون خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را از دست داده‏اند. ⁽¹⁾

در این باره آورده‏اند که: «وَکانَتْ خَدیجَةُ وَزیرَةَ صِدْقٍ عَلَی الاِسلام، وَکانَ رَسُولُ اللّهِ یَسْکُنُ اِلَیْها؛⁽²⁾خدیجه وزیر راستین اسلام و مشاور خردمند و شجاع پیامبر بود و آن حضرت به حمایت او بر انبوه مشکلات موفق می‏شود و آرامش پیدا می‏کرد.»

۶. صبر بر مشکلات

این بانوی جمال و کمال در دوران دشواری و سختی و در گیرودار مشکلات طاقت‏فرسا، که در زندگی‏اش با اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) رخ می‏داد، شکیباترین و پرتحمل‏ترین مددکار بود و در برابر همۀ رویدادهای سخت و پی‏درپی سنگ صبور و حتی آرامش بخش دل اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و اطرافیان بود.

مشکلات و سختی‏ها از سخن‏های گزنده و موضع گیری‏های زننده و جسارت و اهانت و دروغ انگاری به اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و خانوادۀ اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) تا بی‏اعتنایی‏هایی که از طرف زنان جاهل مغرض قریش به خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) داشتند، که چرا با آن همه حشمت و شوکت با یتیم ابوطالب (عَلَيْهِ السَّلاَمُ)، محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) تهی‏دست و فقیر ازدواج کرده است. همه و همه را در قلب خود می‏فشرد و صبر می‏کرد. ولی مشکلات به این جا ختم نمی‏شد و این زنان حتی تا بعد از ازدواج با اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) با خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) قهر بودند و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) هم‏چنان به این سختی‏ها صبر کرد و البته این صبر بی‏نتیجه نبود؛ چون وقتی زمان وضع حمل زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ) رسید خداوند با فرستادن چهار بانوی بهشتی او را مورد رحمت و لطفش قرار داد.⁽³⁾

این بانو هم‏چنین سال‏هایی طولانی شکنجه‏های جسمی و روحی دژخیمان مخالف را که بر همتای گرامی‏اش به خاطر دعوت به توحید و تقوا و رعایت مقررات خدا و حقوق بشر بود، تحمل کرد و همراهی اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) را به هیچ بهایی از دست نداد و با پذیرش تبعید و

محاصره و تحمل گرسنگی و روزهای دشوار و بیداری شب‏های پر ترس و وحشت بر توفیقات خود می‏افزود.⁽¹⁾

خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) صبر بر مصیبت‏های جان‏سوز دیگری در طول زندگی‏اش کرد؛ از جمله از دست دادن دو پسرش قاسم و عبد اللّه بود. خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بر این مصیبت‏ها گریه می‏کرد، ولی همیشه هیچ صبری بدون نتیجه نمی‏ماند. اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) وقتی بی‏تابی خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را دید به او فرمود:

«یَا خَدِیجَةُ أَمَا تَرْضَیْنَ إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ أَنْ تَجِی‏ءَ إِلَی بَابِ الْجَنَّةِ وَ هُوَ قَائِمٌ فَیَأْخُذَ بِیَدِکِ وَ یُدْخِلَکِ الْجَنَّةَ وَ یُنْزِلَکِ أَفْضَلَهَا وَ ذَلِکِ لِکُلِّ مُؤْمِنٍ إِنَّ اللَّهَ أَحْکَمُ وَ أَکْرَمُ أَنْ یَسْلُبَ الْمُؤْمِنَ ثَمَرَةَ فُؤَادِهِ ثُمَّ یُعَذِّبَهُ بَعْدَهَا أَبَداً؛⁽²⁾ای خدیجه! آیا خشنود نمی‏شوی هر گاه روز قیامت شود جلو در بهشت برسی، آن کودک در آن‏جا ایستاده باشد و دستت را بگیرد و تو را به عالی‏ترین خانۀ بهشت جای دهد؟ این برنامه برای هر انسان با ایمانی وجود دارد. خداوند متعال بزرگوارتر است که میوۀ دل مؤمنی را بگیرد و او صبر و تحمل کند و در راه خدا به حساب آورد و خدا را حمد و شکر کند، با این وصف خدا او را عذاب کند؟»

۷. مهر و حق‏شناسی

زندگی خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در شرایط جدید، هر روز زیباتر و با لطافت‏تر می‏شد؛ چرا که فضای زندگی‏اش لبریز از عشق و خرد و خداپرستی و انسان دوستی و شایستگی و درایت بود.

او به همتای زندگی‏اش مهر و عشقی آسمانی داشت و او را در اندیشه و کارها با تمام وجود یاری می‏کرد و در ابعاد مختلف زندگی، از نظر فرهنگی و اخلاقی و منش فردی و اجتماعی با او صحبت می‏کرد و در همۀ کارها با او دوستانه و قهرمانانه بود.

راستی اگر زندگی خانوادگی بر اساس هماهنگی در اندیشه و هدف و همگرایی در آرمان و ادب تشکیل شود، در تمام مراحل آن مهر و عشق، رعایت حقوق متقابل و

ارزش‏های مهم شخصیتی مخصوصاً حق‏شناسی و کم‏توقعی حاکم باشد، چقدر دوست داشتنی و سعادت‏مندانه خواهد بود.

این ویژگی در خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بسیار بارز بود؛ چرا که او تا اندکی از اندیشه و منش بالا و موقعیت شکوه بار همسر خود در بارگاه خدا و آیندۀ درخشان او آگاه بود. به خاطر همین مانند یک زن نواندیش و با ادب، بلکه بهتر و بیشتر از آن، به همسرش احترام می‏گذاشت و در برابر او سراپا گوش و هوش و عشق و حق‏شناسی بود و تلاش می‏کرد آن طور که باید و شاید قدرشناس باشد.

در این زندگی حق‏شناسی و مهر و علاقه دو طرفه و متقابل بود. هم خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) را خردمندترین، تواناترین، گرامی‏ترین، عزیزترین، امانت‏دارترین، پاک‏ترین، پروا پیشه‏ترین، با معنویت‏ترین و آراسته‏ترین انسان‏ها می‏دید و در مقابل محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) نیز به خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) عشق می‏ورزید و احترام می‏گذاشت؛ احترامی که شایسته و بایسته و وصف ناپذیر بود.

این تکریم و حق‏شناسی محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) به خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) هم، نه تنها به خاطر ویژگی‏های بارز شخصیتی او یعنی معنویت و هوشمندی و نواندیشی و پاک‏منشی و... در زندگی بود، بلکه به این خاطر بود که او را سالار دختران و زنان می‏دید. مادر نسل ماندگارش بود و فرهنگی از فضیلت‏ها و مجموعه‏ای از عظمت‏ها و ارزش‏های بالایی بود؛ ارزش‏هایی که اگر تنها یکی از آن‏ها در زنی وجود داشته باشد، شایستگی قدرشناسی دارد.

اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به خاطر عشق و علاقۀ متقابل هر جا می‏دید عده‏ای تلاش می‏کنند تا موقعیت والا و جایگاه خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را در قلب اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) پایین بیاورند یا از بین ببرند، پس از پند و اندرزها و ظرافت‏های تربیتی و اخلاقی، با صراحت و ظرافت، می‏فرمود: «کار عشق آن بانو، خدایی و آسمانی است، نه زمینی و زودگذر.»

عایشه می‏گوید: «به هیچ کدام از زنان پیامبر مانند خدیجه‏اش، احساس حسادت نکردم؛ چون او در قلب پیامبر به طور خاص بود؛ به طوری که پیامبر نه تنها خدیجه، بلکه هر کس و هر چه که نشان از خدیجه را داشت، می‏دید، به چشم دیگری نگاه می‏کرد.»

او هر وقت هدیه‏ای داشت، ابتدا سهم دوستان خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را می‏فرستاد. یک ‏بار عایشه به

این کار او اعتراض کرد که: «چقدر از شکوه و عظمت خدیجه می‏گویی؟» آن حضرت فرمود: «اِنِّی رُزِقْتُ حُبَّها؛⁽¹⁾خدا عشق او را رزق و روزیم ساخته است.» و برای عایشه روشن کرد که نه تنها خود خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و منش او را، بلکه دوستان او را نیز دوست دارد: «اِنِّی لَاُحِبُّ حَبِیْبَها.»⁽²⁾

۸. ایجاد فضای پربرکت و معنوی در خانه

جامعه‏ها و تمدن‏ها در راه رشد و کمال به ‏تدریج به ارزش‏های اخلاقی و انسانی بها داده‏اند و به پاکی و آزادگی و آراستگی به فضیلت‏ها اهمیت داده‏اند؛ به خاطر همین برخی مکان‏ها و زمان‏ها مورد تجلیل و احترام قرار می‏گیرند و برای آن‏ها حریم و حرمتی در نظر گرفته می‏شود.

در نگرش اسلامی هم، همۀ مسجدها مخصوصاً «مسجدالحرام» مورد توجه قرار گرفته و برای حفظ حرمت آن، مقررات ویژه‏ای قرار داده‏اند که مثلاً از ورود آلودگان به وبای شرک و میکروب کفر و حق ستیزی جلوگیری شود. خانۀ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) هم یکی از آن مکان‏های مقدس است که به خواست خدا و تلاش‏ها و تدبیرهای خود خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، این سرا، سرای سعادت و سعادت‏زا و پربرکت و با معنویت و تاریخ‏ساز باقی ماند.

به گواهی محدثان و تاریخ‏نگاران، این خانۀ مبارک پیش از اسلام و فرود وحی و بعثت اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، خانۀ پاکی و پروا بود؛ چرا که بانویی در آن زندگی می‏کرد که همه و همه، آشنا و بیگانه و کوچک و بزرگ او را «طاهره»، پاک‏روشن و پاک‏منش می‏شناختند. او در این خانه، به انفاق و رسیدگی به محرومان و درماندگان جامعه و انجام کارهای شایسته‏ای که از آموزه‏های پیامبران پیشین و کتاب‏های آسمانی یاد گرفته، می‏پرداخت.

هم‏چنین این خانه پیش از اسلام این سعادت و لیاقت را داشت که کانون مهر و محبت به محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) گردید. خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) با نهایت صفا و اخلاص آن حضرت را به زندگی مشترک و پیوند مبارک دعوت کرد و او نیز پس از خانۀ ابوطالب (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) آن خانه را برای زندگی خانوادگی

انتخاب کرد و این خانه را پربرکت‏تر نمود.

به این ترتیب آن خانه، به عنوان پناهگاه برترین افراد، یعنی اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، از شورش دژخیمان و تاریک‏اندیشان تبدیل شد و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) با تمام سعی خود به آن مرد زندگی‏اش پناه داد و همۀ اعتبار و وجاهت و نفوذ اخلاقی خود را برای تأمین سلامت و امنیت فدا کرد و با گذشت زمان آن خانه با معنویت‏تر می‏شد.

هم‏چنین مکانی شد برای عروج اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به سفر یا سفرهای معراج بود، و آن حضرت از آن‏جا به «مسجدالاقصی» برای عروج به آسمان‏ها و عالم بالا رفت و محل برگشت آن حضرت هم دوباره همان خانه بود. به این ترتیب اسلام در آن خانه ظهور کرد و پناهگاه مسلمانان هم شد.

حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در این خانه بود که یگانه دختر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، حضرت زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ) را به دنیا آورد، و محل رشد و شکوفایی شخصیت پر معنویت آن دختر و محل انس و الفت او با مادرش خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) شد. این مکان محل دوران خردسالی و کودکی و نوجوانی و جوانی علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) و محل رشد و تربیت او هم بود.

از همۀ این‏ها برتر و بالاتر، آن خانه محل فرود فرشتۀ وحی و رفت و آمد فرشت‏گان بود که به حضور اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) می‏آمدند و می‏رفتند. در سال‏های اولیۀ بعثت که شرک گریان و محافظه کاران و مخالفان تحول و دگرگونی جامعه که بر آزادی و امنیت او هجوم می‏آوردند، تنها آن خانه بود که کانون امن و امان و محل پرستش خلوت و آرام آن حضرت و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) و برخی از پیشگامان دیگر بود.

به دنبال این مشکلات بود که شبی پرخطر اتفاق افتاد و امیرالمؤمنین۷ جان خود را به خطر انداختند و برای تضمین سلامت و امنیت اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، بر رختخواب اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) که از همین خانه بود خوابید و به آن افتخار بزرگ رسید و اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) توانستند از حلقۀ محاصرۀ دشمن به سوی غار «حرا» و از آن‏جا به سمت مدینه رفتند و دختر گران‏مایه اش فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در این بحران در آن خانه ماند و خدا می‏داند که در آن شب سخت چه وحشت و دلهره‏ای بر او

حاکم شد و تنها این خانه بود که سرای ایمان، مبدأ هجرت و شاهد دغدغه‏ها و دلهره‏های فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) است.

این نکات مهم و سرنوشت ساز در مورد این خانه، هر کدام نشان دهندۀ آن است که خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و خانۀ او دارای چه شایستگی و برازندگی بوده است و چه درایتی و مدیریتی داشته که توانسته این خانه را این‏ طور با معنویت حفظ کند و این رویداهای بزرگ و تاریخ ساز در آن اتفاق بیفتد؛ چرا که مسلماً تردیدی نیست که این رویدادهای مقدس و آسمانی، در مکان پاک و پاکیزه و با معنویت اتفاق می‏افتد، نه در جایی که مقدس نباشد.

پس وظیفۀ مردم و عالمان فرهیخته و زمامداران کشورهای مسلمان نشین است تا با کسب موافقت و همکاری دولت حجاز، این اقامتگاه پر معنویت را به طور دقیق پیدا کنند⁽¹⁾و آن را آباد کنند و بسازند، تا زائران خانۀ خدا در سفر حج و عمره، در آن جا به پرستش خدا و نیایش بپردازند و ضمن استفاده از برکات آن خانه، با ویژگی‏های شخصیتی خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) آشنا شوند و فکر کنند که چطور می‏شود خود و دنیای خود را بشناسند و با الگوگیری زندگی و ازدواج آن بانو، با بهترین سبک زندگی تشکیل دهند و موفق باشند.

از امام باقر (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) آورده‏اند: «اِنَّ رَسُولَ اللّهِ لَمَّا اُسْرِیَ بِهِ نَزَلَ جبَرئیلُ بِالبُراقِ ... عَلی بابِ خَدیجة ... ؛ به هنگام فرار رسیدن لحظۀ سفر وصف‏ناپذیر معراج، فرشتۀ وحی آن مرکب ویژه را به در خانۀ خدیجه آورد ... و پیامبر پس از نشستن به آن به سوی قدس شریف رفت و در آن‏جا پیامبران خدا به پیشواز آن حضرت آمدند و با اذان فرشتۀ وحی، همگی بر پیامبر اقتدا کردند و نماز خواندند ... .»

در مورد آن خانۀ پر معنویت آمده: «وَ مَسْتَحَبُ فِی مَکّة التشرِفُ فِی مَنزلِ خَدیجة؛⁽²⁾

و از کارهای پسندیده در مراسم حج و تشرف به مکه، دیدار از خانۀ پرخاطرۀ خدیجه و زیارت

آن است.»

۹. قدرت مدیریت

اسناد تاریخی نشان می‏دهد که حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، زن شریف و ثروتمند و صاحب امکاناتی بود که به تجارت گسترده‏ای مشغول بود. کارگزاران و کارمندان و عوامل اجرایی را از میان انسان‏های سالم و امانت‏دار و درست‏کار و آزمون شده استخدام می‏کرد و خودشان هم در مرکز و خانه و محل کارش می‏نشست و این کاروان تجارتی را با مدیریت قوی خود هدایت می‏کرد و به کارهای اقتصادی خود می‏رسید.

با دقت در انتخاب وقت و فرصت، نوع کالا و مقدار آن، حرکت و بازگشت و توقف کاروان را با آگاهی از زمان و مکان، طوری تنظیم و تدبیر و برنامه‏ریزی می‏کرد که مورد تحسین کاروان بزرگ تجارتی‏اش می‏بود. از یمن به حجاز می‏رفت و از حجاز به شام و دیگر مراکز مهم اقتصادی و تجاری، و سود سرشار و عادلانه و فراوانی به دست می‏آورد.

اگر به شرایط آن روز جهان و دنیای عرب و قلمرو حجاز در آن زمان آشنا باشیم و نیز اگر اسارت و محرومیت کامل «زن» از حقوق انسانی و اجتماعی‏اش را به یاد آوریم، و زنده به گور کردن دختران را بدانیم، آن‏گاه ادارۀ امر مهم اقتصادی به وسیلۀ یک دختر هوشمند و پاک‏منش و به مدیریت توانمند و ظریف او، ما را به شخصیت و ویژگی معنوی و برجسته و ابتکار او در کارها و روح مدیریت و سازندۀ او آشناتر می‏کند که واقعاً او در آن روزگارها، خردمندترین و مدبرترین و کارآمدترین زنان بود.

از همه مهم‏تر او بر طبق رسم رایج بازار آن زمان، یعنی احتکار و انحصار، کم‏فروشی و فریب، رباخواری و بهره کشی‏های ظالمانۀ رایج و از هر نوع حرام‏خوارگی مرئی و نامرئی و سوءاستفاده از فرصت و اعتبار و امکانات برای انباشتن ثروت دوری می‏کرد و کار پرشرافت خود را به این گناهان بزرگ آلوده نمی‏کرد و به کارگران و کارمندان و مدیران خود نیز هشدار می‏داد که داد و ستد و سود و درآمد را با صداقت و هوشمندی و از راه‏های مشروع

و عادلانۀ تجارت و صادرات و واردات و خدمت به کشور و ملت و تعهد و تخصص به دست آورند.

او به دلیل همین ویژگی‏های برجستۀ اخلاقی و انسانی و مدیریت منطقی و خردمندانه نه تنها اعتماد بازارهای داخلی، بلکه بازارهای منطقه‏ای را هم به دست آورده بود و راه پیشرفت و ترقی و رشد را برای دیگران هم باز می‏کرد. در نتیجه راه‏های موفقیت او بازتر می‏شد و مورد استقبال بازارهای مصر و یمن و شام و حبشه و... قرار می‏گرفت.

۱۰. ابتکار و استقلال‏جویی

استقلال‏جویی و استقلال‏طلبی و استقلال‏اندیشی این بانو از لابه لای رفتار و کردار شایسته‏اش پیدا می‏شود، و این از برجستگی‏ها و امتیازات بلند او به شمار می‏رود؛ چرا که اگر انسان از نظر فکر و اندیشه، متکبر و مستقل نباشد، نمی‏تواند در میدان عمل و تجارت و مدیریت و حساس‏ترین لحظات تصمیم گیری، به طور مستقل فکر کند و عمل کند.

حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بر اساس این ویژگی بود که ده‏ها خواستگار دارندۀ زر و زیور و کاروان تجارتی و صاحب امکانات را قبول نکرد و به همۀ آن‏ها «نه» گفت و طوری عمل کرد که همه فکر کردند او تصمیم به ازدواج ندارد، اما وقتی که او با انسانی امین و پاک‏دل و متفکر و شایسته‏کردار و روحی بزرگ یعنی محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) آشنا شد، همۀ آداب و رسوم جاهلی و خرافی را مسخره کرد و خود پیشنهاد ازدواج به محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) داد.

وقتی غوغایی از هیاهو و جنجال به راه افتاد که دختر ثروتمند و مقتدری چون شما با جوان تهی‏دستی چون محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) نباید ازدواج کند، با قدرتی استوار و ابتکار، ایستاد و همۀ ثروت و امکانات خود را به محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) بخشید و نشان داد که حُسن انتخاب، حُسن عاقبت، سعادت، شخصیت، عظمت، شکوه و... چیزی است که برای به دست آوردن آن نه تنها پول، کاروان تجارتی، زر و زیور، شهرت و قدرت، مهم نیست، بلکه باید از هستی گذشت.

یکی از اسناد تاریخی آورده است: «وَکانَت خَدیجَة اِمْرَاةً حازِمَةً نَبیلَةً شَریفةً... قالَت: یابْن عَمَّ! اِنّی رَغِبتُ فیکَ لِقِرابَتِکَ مِنِّی وَ شَرَفِکَ مِنْ قَوْمِکَ وَ اَمانَتِکَ عِنْدَهُمْ وَصِدْقِ

حَدیثِکَ وَ حُسْن خُلْقِکَ... ؛⁽¹⁾خدیجه به ‏راستی بانویی خردمند و خردورز و بسیار پر شرافت بود. او در روزگار خود از نظر ریشه و تبار از بهترین‏های قریش بود و از نظر ثروت و امکانات، ثروتمندان آن‏ها بود. بسیاری از چهره‏های سرشناس عرب و عجم برای پیوند با او سخت می‏کوشیدند و خواستگار بی‏قرار او بودند، اما او به آنان پاسخ منفی داد و در همان حال خود با هوشمندی و آینده نگری به خواستگاری پیامبر رفت و گفت: من به خاطر خویشاوندی و همفکری و به دلیل شرافت، امانت، راستی و منش شایسته‏ات دل در گرو مهر تو دارم و به آن هستم که اگر بپذیری با تو پیمان زندگی مشترک امضا کنم.»

۱۱. هدف‏داری و فداکاری

این ویژگی را می‏توان در تمام ویژگی‏های بارز خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) دید. زندگی پرفراز و نشیب او نشانۀ آن است که به دنبال هدف پاک و صاف و بلند و درخشانی بود. هدفی بالاتر از زر و زیور دنیا و کاروان‏های تجارتی و ... هدفی بالاتر از زندگی روزمرّه و خور و خواب، و هدفی ارجمندتر از آسایش و آرامش و شخصی و خانوادگی.

این بانو مانند موجِ بی‏قراری بود که در راه هدف، آرامش نداشت، ولی وقتی به ساحل وجود محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) رسید و در آن‏جا به عدالت‏خواهی و حق و ایمان و اخلاص، پاکی و امانت، نجابت و شرافت، بشردوستی و کرامت، وجدان و فطرت و دیگر ارزش‏های انسانی و خداپسندانه را دید خود را در نزدیکی هدف دید.

از این‏جا می‏توانیم به راز احترام بسیار اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) برسیم؛ به این‏که اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) چقدر او را دوست داشتند و به او احترام می‏گذاشتند، در فراز و نشیب زندگی، توفان‏های اجتماعی و فرهنگی، او را از مشاوران خود می‏دانستند و از دیدگاه‏های او استفاده می‏کردند⁽²⁾و همیشه نیکی‏های خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بر زبان اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بود و برای هرکس که از آن بانو خاطره‏ای داشت، احترام قائل بودند.

بسیار در تاریخ آمده است که اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) می‏فرمودند: «خَدیجَةُ وَاَینَ مِثْلُ خَدیجَةِ؟؛⁽¹⁾از خدیجه سخن گفتید! کجا مانند او پیدا می‏شود؟»

۱۲. حق‏جویی و حق‏پذیری

در این دنیا خیلی از افراد هستند که مستی‏های گوناگون، آفت جانشان می‏شود و نعمت‏های زندگی بلای وجودشان و رزق و روزی‏های خدا، زهر تلخ و موجب مرگشان می‏شود. یکی در اوج زیبایی و تناسب اندام است، و همان مستی زیبایی و ماهرویی، آفت جانش می‏شود. دیگری غرق در ثروت و امکانات است و از در و دیوار و آسمان و زمین برایش می‏ریزد، ولی همان ثروت و دارایی او را به تباهی و نابودی می‏کشاند. سومی در اوج اقتدار است و روزگار بر وفق مُرادش است، و این چرخش یکنواخت روزگار و احساس بی‏نیازی، او را از چرخش ناگهانی آن غافل ساخته و به طغیان می‏کشاندش. چهارمی مست جوانی است، و این نیروی جوشان و خروشان، قاتل جان و ایمان و خروش می‏شود.

یکی دریای موّاج آگاهی‏ها و دانش‏ها است و در مستی آن غرق است و دیگری در اوج شهرت است و همان آلت قتالۀ شخصیت او می‏شود. یکی بر کرسی قدرت و فرمانروایی جا خوش کرده و همان ریاست و راحتی، او را به خودکامگی و طغیان می‏رساند و دنیا و آخرتش را می‏سوزاند و او را از راحتی به ناراحتی می‏رساند. همین طور می‏توان شمرد و تمام هم نمی‏شود ... .

اما این بانوی بلندمرتبه، با این که غرق در زر و زیور، جمال و کمال، شور و شعور، عقل و درک، شهرت و آواز، و استقلال و... بود، از آفت‏ها و مستی‏های آنها خود را حفظ کرد؛ چرا که دارای روح حق پذیری و حق جویی بود، به خاطر همین هم نخستین ایمان آورندۀ به خدا و پیامبر از زنان و پیشگام‏ترین در اسلام و نماز و هجرت و جهاد و فداکاری بود.

سپس پاداش این حق پذیری هم این بود که خدای پرمهر و بنده‏نواز، به فرشتۀ وحی

فرمان داد که در وقت فرود بر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، درود و سلام او را هم به وسیلۀ بندۀ برگزیده‏اش به خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) برساند، تا ثابت شود که خدا به پاداش آن ایمان خالص و ژرف و آن اعمال شایسته و پایدار، مقر زیبایی در بهشت برای او آماده کرده است: «وَبَشِّرُها بَیْتٍ فِی الجَنَّةٍ مِن قَصْبٍ لاضحبٍ فیه وَلا نَصب ... .»⁽¹⁾

۱۳. درایت و خردمندی

نعمت خرد و خردمندی و خردورزی درست، یعنی نگاه متفکرانه بر پدیده‏های آفرینش و شناخت روابط آنها، یعنی دقت در سازمان وجودی خودمان، یعنی هدف‏داری و هدف‏شناسی و آراستگی به ارزش‏ها و پیراستگی از ضد ارزش‏ها و در کل یعنی اوج گرفتن به بندگی و ساختن شایسته و بایستۀ دنیا و آخرت بر اساس حق و عدل و برابری و ایثار و فداکاری.

«اَلعَقلُ ما عُبِدَ بِهِ الرَّحْمن وَ اکْتُسِبَ بِهِ الَجنان؛⁽²⁾عقل آن است که به وسیلۀ آن خدای رحمان پرستش شود و به وسیلۀ آن بهشت نصیب انسان شود.» با دقت در معنای عقل، پس در نتیجه خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) خردمندترین بانوان روزگار است؛ چرا که او در پرتو خروش، نخستین بانویی بود که ایمان و اسلام آورد، هم راز و هم‏سنگر و مددکار اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) شد و همۀ هستی خود را خردمندانه برای ساختن دنیا و آخرتش ریخت و فدا کرد.

او در این راه، جهاد و فداکاری می‏کرد، اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) را دلداری می‏داد، به او امید می‏داد، او را دلگرم می‏کرد و پناهش می‏داد. یکی از نوشته‏های تاریخی می‏گوید: «وَکانَتْ مِنْ اَحْسَنِ النِّساءِ جَمالاً، وَاَکْمَلُهُنَّ عَقلاً، وَاَتمَهُنَّ رَأیاً، وَاَکْثرُهُنَّ عِفَّةً وَدنیاً وحیاءً وَمُرُوَّةً وَمالاً ...؛⁽³⁾خدیجه در زیبایی ظاهری و باطنی، زیباترین زنان روزگارش بود و از نظر خرد و اندیشه، خردمندترین و اندیشمندترین آنان. او در پاک‏روشی و پاک‏منشی، دین‏باوری و خداجویی، وقار و حیا و عزت و آزادگی، آراسته‏ترین‏ها بود و در ثروت و امکانات، ثروتمندترین آنها به شمار می‏رفت.»

نتیجه

با توجه به ویژگی‏های مطرح شده مشخص است که، حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) دارای خوداندیشی و نواندیشی هستند. این بانوی مکرمه اگر چه از تبار انسان‏های اصیل و با شرافت عرب آن زمان بودند، لیکن خودشان دارای امتیازات تحسین برانگیزی بودند و همواره برای رشد و پرورش چنین صفات انسانی و خداپسندانه تلاش می‏کردند.

کتابنامه

ابن هشام حمیری، ابومحمد عبدالملک (م ۸ ۲۱۳ ق)، السیرة النبویّة، بیروت: انتشارات

شیخ حر عاملی، محمّد بن حسن (ت ۱۱۰۴ ق)، وسایل الشیعه، قم: مؤسسۀ آل البیت،

51- و کجاست مثل خدیجه؟

اشاره

۵۱

و کجاست مثل خدیجه؟⁽¹⁾

محمّد عابدی

چکیده

شرح فضائل اخلاقی و معنوی حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به عنوان یک الگوی مناسب برای جامعه اسلامی است. از دیدگاه نویسنده: تبیین الگوهای رفتاری مناسب برای فعالیت‏های اجتماعی و فرهنگی، اساسی‏ترین نیاز زنان در جامعه به شمار می‏رود. زندگی حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را می‏توان نمونه‏ای کامل از تحول مثبت و سیر به سمت کمال دانست. خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بیش از چهل‏سال از زندگی‏اش را در دوران جاهلیت ‏سپری‏کرد، آن‏گاه با غلبه بر تمام تضادهای موجود اجتماعی دل به اسلام سپرد و به اولین اجتماع کوچک اسلامی گام ‏نهاد. زندگانی او چون پلی است که ابتدای آن در دوران جاهلیت و انتهایش در دوران اسلامی است. بررسی نقاط حساس زندگانی وی می‏تواند ما را در دست‏یابی به الگوی مثبت ‏یاری ‏دهد و برای همه گروه‏های جامعه، به‏ویژه زنان که دوران جاهلیت‏ها، تعصب‏ها و هجوم فرهنگ‏های بیگانه را تجربه کرده‏اند، سودمند باشد. حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) نه ‏تنها از اعتبار و موقعیت اجتماعی خود برای دفاع از رسول ‏اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) سود می‏برد، بلکه با ورود به صحنه‏های دشوار به دفاع از حریم نبوت پرداخت.

کلیدواژه: حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، تاریخ اسلام، الگوهای رفتاری، کمال، فداکاری.

مقدمه

تبیین الگوهای رفتاری مناسب برای فعالیت‏های اجتماعی، فرهنگی و... اساسی‏ترین نیاز زنان در جامعه ما به شمار می‏رود. در این میان گروهی راه افراط پیموده، زنان را از هر گونه فعالیتی

محروم می‏سازند و عده‏ای دیگر حضور بی‏محابا در اجتماع را تنها نسخۀ شفابخش می‏دانند.

مسلماً در اظهار و اعمال‏نظر پیرامون مسایل مربوط به جامعه زنان باید خاستگاه اسلامی آن را درنظر گرفت؛ زیرا سخن‏ راندن بدون شناخت عمیق از سیرۀ معصومان، جامعۀ زنان را از بستر اصلی خارج و در گرداب سطحی‏نگری‏ها گرفتار می‏سازد.

نگاه تاریخی و تحلیل واقعیت‏های موجود در زندگی شخصیت‏های مؤثر و مطرح جامعۀ زنان، در طول تاریخ اسلام، می‏تواند ما را به خاستگاه اصلی نظرات دینی پیرامون زنان و تشخیص محدوده و نحوۀ فعالیت‏های اجتماعی آنان نزدیک سازد.

زندگی حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را می‏توان نمونه‏ای کامل از تحول مثبت و سیر به سمت کمال دانست؛ زیرا خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بیش از چهل‏ سال از زندگی‏اش را در دوران جاهلیت ‏سپری‏ کرد. آن‏گاه با غلبه بر تمام تضادهای موجود اجتماعی دل به اسلام سپرد و به اولین اجتماع کوچک اسلامی گام‏ نهاد⁽¹⁾. زندگانی او چون پلی است که ابتدای آن در دوران جاهلیت و انتهایش در دوران اسلامی است. از این ‏رو بررسی نقاط حساس زندگانی وی می‏تواند ما را در دست‏یابی به الگوی مثبت ‏یاری ‏دهد و برای همۀ گروه‏های جامعه، به‏ویژه زنان، که دوران جاهلیت‏ها، تعصب‏ها و هجوم فرهنگ‏های بیگانه را تجربه کرده‏اند سودمند باشد.

اوضاع اجتماعی زنان در عصر جاهلی

کعبه، نماد توحید، با قامتی کشیده و استوار پابرجای بود؛ اما مردم پیرامونش بر اثر زندگی خشن بیابانی، عدم ارتباط با تمدن‏های دیگر و حکم‏فرمایی جهل و امیال نفسانی، به سوی انحطاط گام برمی‏داشتند. انحراف از آیین توحیدی خلیل‏اللّه در تمام شئون حیاتی و اجتماعی آنان دیده‏ می‏شد و از افراد بی‏رحم و جاهل انباشته ‏بود. نظام اجتماعی عربستان نظامی بیابانی بود و زورمندترین جریان اجتماعی و قبیله‏ای در رأس هرم قدرت جای‏

داشت. زنان که از لحاظ اجتماعی ضعیف‏ترین گروه جامعه بودند، به طور کامل مقهور اراده و تمایلات مردان به شمار می‏آمدند و در جنبه‏های اقتصادی، اخلاقی، فرهنگی و آداب و سنن اجتماعی تحت‏ سلطه بودند.

گاه مردانی که نیاز مالی داشتند و یا در اندیشۀ توسعۀ ثروت بودند گروهی از زنان را خریداری کرده، پس از آموزش آوازخوانی و نوازندگی خانه‏هایی در اختیارشان می‏گذاشتند و پرچمی که نشانۀ آزادی ورود همگان بود، بر بام خانه‏هایشان نصب می‏کردند. وظیفۀ این زنان کسب درآمد برای طبقۀ مسلط جامعه بود. کردار زشت چنان وقاحت‏ خود را از دست داده ‏بود که ثروتمندان بی‏هیچ دغدغه‏ای به استثمار عفت و عزت زنان می‏پرداختند و از این راه ثروت‏های کلان گرد می‏آورند. ⁽¹⁾

زمانی نیز تنها به خاطر ازدیاد نسل به موجودیت زن احترام می‏گذاشتند و برای رسیدن به این هدف از هر راه ممکن سود می‏جستند. برخی به طور اشتراکی زنی را به همسری می‏گرفتند⁽²⁾و عده‏ای به طور قبیله‏ای زنی را به عقد درمی‏آوردند.

وقتی تار جهل به پود فقر گره ‏می‏خورد، مردم را به سنت‏های هولناک می‏کشاند. دخترکشی تنها یکی از ده‏ها سنت ‏خوفناکی است که در جزیرة‏العرب رواج ‏داشت. بر اساس منابع موجود، «صعصعة ‏بن ناجیه مجاشعی‏» جد فرزدق به تنهایی دویست ‏و هشتاد دختر را از پدرانشان خرید و با پرداخت‏ سه شتر برای هر کدام، آنها را از مرگ حتمی نجات ‏داد. این خبر می‏تواند گسترۀ وسیع نفوذ این سنت زشت را نشان‏ دهد. فرزدق خاطرۀ احسان جد خویش را چنین زنده کرده ‏است:

«وجدی الذی منع الوائدین واحیا الوئید فلم توئد؛⁽³⁾جدم همان شخصی است که دخترکشان

را از زنده ‏به‏ گور کردن، بازداشت و زنده‏ به گورشدگان را نجات‏ داد و نگذاشت دفن ‏شوند.»

رویش ستاره

حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) ۶۸ ‏سال پیش از هجرت در مکه چشم به جهان گشود.⁽¹⁾پدرش خویلد⁽²⁾از فرزندان اسد بن عبدالعزی به شمار می‏آمد و مادرش فاطمه دختر زائدة‏ بن اصم⁽³⁾بود. جد هر دو «فهر» نام ‏داشت و از قبیله قریش بودند.

به روایتی پدرش قبل از جنگ‏های فجار کشته ‏شد و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را در دنیای پرآشوب آن روزگار تنها نهاد. ⁽⁴⁾

از سرنوشت ‏خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و نحوۀ زندگانی وی تا قبل از سنین میان‏سالی، اطلاع دقیقی در دست نیست؛ اما آنچه مسلم می‏نماید این است که او در دوران طفولیت تجربیاتی گران‏سنگ اندوخته ‏بود. شاید پانزده ‏سال بیشتر از عمرش نمی‏گذشت که شاهد هجوم سپاه ابرهه به خانۀ خدا بود.

اولین متون تاریخی در مورد او به زمانی اشاره دارند که با ترتیب‏ دادن کاروان‏های تجاری به کسب درآمد پرداخت. او با مدیریت⁽⁵⁾و درایتی قوی⁽⁶⁾به دور از رسم تجار زمانه

که رباخواری را از اصول اولیۀ کسب ثروت قرار داده ‏بودند، به تجارت مضاربه‏ای⁽¹⁾روی‏آورد.

برخی از محققان بر این باورند که خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، پیش از پرداختن به تجارت، ابتدا با «عقیق‏ بن خالد مخزومی‏» و بعد از مرگ وی با «ابن‏هالة ‏بن منذر اسدی‏» ازدواج‏ کرد. هند ثمره ازدواج با ابن‏هاله بود. و بدین ‏سبب خدیجه را «ام‏هند» می‏خواندند.⁽²⁾

اگر وقوع این ازدواج‏ها را بپذیریم، ⁽³⁾به عقیدۀ بعضی این احتمال وجود دارد که بخشی از دارایی اولیۀ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) از طریق میراث شوهران به وی رسیده ‏باشد؛ ولی در عین حال نمی‏توان قدرت و مدیریت وی را منکر شد؛ چنان ‏که تاریخ‏نگاران بارها از او با عناوینی چون «امراة حازمة لبیبة؛⁽⁴⁾‏ بانوی دوراندیش و خردمند» و «امراة عاقله؛⁽⁵⁾بانوی عاقل» یاد کرده‏اند.

گرچه ستیز خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) با تجارت ربوی، که گاه تا از دست‏دادن زن و فرزند بدهکار می‏کشید، خود مقوله‏ای مهم است، اما تابناک‏ترین صفحات زندگی او زمانی شکل می‏گیرد که با وجود زیبایی ظاهر⁽⁶⁾و برخورداری از تمام صفات عالی زنانه، هرگز در جامعۀ فاسد آن روزگار خود را نباخت و به چنان درجه‏ای از کمال و پاکی دست‏ یافت که به وی

لقب «طاهره‏» دادند.⁽¹⁾نویسندگان در توصیف او عباراتی چون «تدعی فی الجاهلیة الطاهرة؛⁽²⁾‏ در جاهلیت‏ به طاهره نامیده ‏می‏شد» را به کار برده‏اند.

او از یاری فقرا روی برنمی‏گرداند و خانه‏اش پناهگاه نیازمندان بود. «کرم و سخاوت»،⁽³⁾«دوراندیشی و درایت»⁽⁴⁾‏و «عفت و پاک‏دامنی»⁽⁵⁾از وی بانویی پارسا و مورد احترام همگان ساخت. لقب «سیدة نساء قریش»⁽⁶⁾‏ که در آن زمان به وی داده ‏شد، از نفوذ اجتماعی و عمق احساس احترام مردم به وی پرده برمی‏دارد.

کمالات روحی و عقلی و حسن ‏ظاهر وی سبب ‏شد تا گروه کثیری از مردان، اندیشۀ همسری او را در سر بپرورانند.⁽⁷⁾«عقبة ‏بن ابی‏معیط‏»، «صلت ‏بن شهاب‏»، «ابوجهل‏» و «ابوسفیان‏» از جمله مردان ثروتمند و صاحب نفوذ قریش بودند که دست تمنا به سوی او دراز کردند؛⁽⁸⁾اما خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) درخواست آنها را با ابراز بی‏علاقگی به ازدواج رد کرد. او در بخشی از گفت‏وگوهایش با «ورقة ‏بن نوفل اسد بن عبدالعزی‏»، پسرعمویش، نیافتن شخص مورد نظر را دلیل عدم تمایل به ازدواج دانسته ‏است.⁽⁹⁾

خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) که بر آیین حنیف ابراهیم خلیل‏اللّه باقی‏بود، اوقاتی از روز را با علمای مذهبی می‏گذراند و از سخنان و معارف‏شان بهره‏ می‏برد. در این نشست‏ها گاه صحبت از ظهور پیامبری از قریش به میان می‏آمد که خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را سخت در تفکر فرو می‏برد.

روزی همراه گروهی از زنان با یکی از علمای یهود گفت‏وگو می‏کرد که رهگذری جوان و بلند قامت توجه‏شان را جلب‏ کرد. عالم یهودی از خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) خواست او را به مجلس فراخواند. او رهگذر را به منزل آورد عالم یهودی از جوان خواست کتف خود را بنمایاند. رهگذر پیراهن خود را کنار زد. او به دقت نگریست. درخشش نور نبوت را که در کتاب‏هایشان بشارت داده شده بود، در کتفش دید و گفت: این مهر پیامبری است.

خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بعد از سؤال از دلیل عالم یهودی و دریافت جواب گفت: اگر عموهایش این‏جا بودند اجازه نمی‏دادند تو چنین کنی؛ زیرا به شدت از وی مراقبت می‏کنند.

عالم یهودی گفت: او با زنی از قریش که بزرگ قبیله‏اش شمرده ‏می‏شود، ازدواج خواهد کرد.⁽¹⁾علاوه بر این یک‏ بار نیز در خواب دید که خورشید بالای مکه چرخید و در خانه‏اش فرود آمد. او این خواب را با پسرعمویش «ورقه‏»، که مسیحی بود و با کتب آسمانی آشنایی داشت، درمیان نهاد. ورقه گفت: با مرد بزرگی که شهرت جهانی می‏یابد ازدواج خواهی‏کرد.⁽²⁾

مجموعه شواهد فوق خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را وامی‏داشت که از راهی عاقلانه گمشده‏اش را سوی خود بکشاند. پس شخصی را نزد امین قریش فرستاد و پیام‏ داد که با مقداری از اموال او به تجارت بپردازد⁽³⁾و چون امین پذیرفت او را با بهترین کالاها و غلامش میسره راهی شام کرد⁽⁴⁾.

گروه کثیری از تاریخ‏نگاران بر این عقیده‏اند که ابوطالب (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) از خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) خواست تا مالی

برای تجارت در اختیار محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) بگذارد⁽¹⁾. گروهی دیگر با این نظر به مقابله پرداخته، می‏گویند: عزت و شرف ابوطالب (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) اجازه‏ نمی‏داد که آنها اجیر شخص دیگر شوند. پس باید گفت که وی به طور مضاربه به تجارت پرداخت و اجیر خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) نشد⁽²⁾.

میسره در بازگشت کرامات امین قریش، خصوصاً ملاقات راهب با وی⁽³⁾را برای خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بازگو کرد.

فصل وصل

جوانه‏های مهر اینک در خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به بار نشسته ‏بود. او جوانی پاک‏دامن و امین پیش روی خود داشت که عرق نجابت از صورتش ریزان و پاکی دلش از صداقت ‏سیمایش آشکار بود. بانوی قریش به طور مستقیم تقاضای ازدواج کرد. او به امین قریش چنین گفت:

«یابن عم انی رغبت فیک لقرابتک وسطتک فی قومک وامانتک وحسن خلقک وصدق حدیثک؛⁽⁴⁾‏ ای پسرعمو! من به خاطر خویشاوندی، شرافت تو در میان مردم، امانت، خوش‏خلقی و راستگویی‏ات به تو تمایل پیداکردم.»

محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) پیشنهاد خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را پذیرفت و عمویش ابوطالب (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) را از آنچه رخ داده ‏بود آگاه ‏ساخت. ابوطالب (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) همراه جمعی از بنی‏هاشم به نزد عموی خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) «عمرو بن اسد» شتافته، تقاضای ازدواج کردند. ابوطالب (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) هنگام خواندن عقد گفت: «او به خدیجه و خدیجه به وی علاقه ‏دارد. این‏جا جمع شده‏ایم که با رضایت‏خودش خطبه بخوانیم.»⁽⁵⁾

به این ترتیب خورشید مکه، درحالی که تنها ۲۵ ‏سال از عمرش را پشت‏ سر

می‏گذاشت،⁽¹⁾بر بام بخت ‏سرور زنان قریش تابیدن گرفت. خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) «همسر آفتاب‏» شد و فصل نوینی در زندگی هر دو پدید آمد. خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) با محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) پیوندی ابدی برقرار ساخت. همدل، همسر و همراز وی شد و پا به جای محبوب خویش دوران ۲۴ سالۀ زندگی مشترک را طی‏کرد. خدمات او به اسلام و اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) را در سه بخش می‏توان بررسی کرد.

قبل از طلوع وحی

بعد از مراسم خواستگاری، خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) پسرعمویش ورقه را خواست و گفت: نزد محمّد برو و بگو غلامان و کنیزان و هر آنچه مالک آنم به تو بخشیدم. هر گونه که بخواهی می‏توانی در آنها تصرف کنی.⁽²⁾پس ورقه میان زمزم و مقام ایستاد و با صدای بلند ندا در داد: «ای گروه عرب! خدیجه شما را شاهد قرار می‏دهد بر این که او نفس و مال و غلامان و هر آنچه دارد را به محمّد بخشیده است.»

البته سرور زنان قریش در عمل نیز گفتارش را به اثبات رساند. به نوشتۀ مورخان او وقتی از علاقۀ اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به اخلاق پاک زید (یکی از غلامانش) آگاه ‏شد، غلام را به وی بخشید او همان شخصی است که جزء سابقین در اسلام شد⁽³⁾.

توان اقتصادیش را تا لحظۀ وفات در خدمت همسرش قرار داد و در سایۀ عشق فرصت عبادت و خلوت بیشتر در غار حرا را برایش فراهم می‏ساخت⁽⁴⁾.

خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) که به عظمت معنوی رسول ‏خدا (صلی الله و آله وسلم) آگاهی داشت، همواره در جهت رضای او

قدم برمی‏داشت و در انتظار بعثت لحظه ‏شماری می‏کرد.

البته زندگی سرور زنان قریش در کنار این امتیازات با تلخی‏هایی نیز همراه بود. زنان آن روزگار چون مردان با مفاهیمی مانند خوش رفتاری، راست‏گویی و امانت‏داری بیگانه بودند و فلسفۀ ازدواج خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) با یتیم تهی‏دست قریش را درک نمی‏کردند. از این رو لب به طعنه می‏گشودند. خواسته یا ناخواسته سرور بانوان قریش را در اندوه فرو می‏بردند. آنها روابط خود را با خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) قطع‏کردند و او را تنها گذاشتند⁽¹⁾.

بزرگ بانوان قریش برای رویارویی با این پدیدۀ زشت جاهلی، زنان را گردآورد و گفت: «از زنان عرب شنیده‏ام که شوهران شما بر من خرده می‏گیرند که چرا با محمّد وصلت کرده‏ام. اینک از شما می‏پرسم آیا مانند محمّد در جمال، خوش‏رفتاری، خصلت‏های پسندیده و فضل و شرف در اصل و نسب در مکه و غیر آن سراغ ‏دارید؟»⁽²⁾گرچه خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) با طرح این سؤال به آنان فهماند که همسنگی برای محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) یافت نمی‏شود، اما نتوانست زنگار جهل دل‏هاشان را پاک‏ کند و در رفتارشان دگرگونی محسوسی پدید آورد.

فرزندان خورشید

ثمرۀ ازدواج رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) وخدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) دو پسر به نام‏های قاسم و عبد اللّه ⁽³⁾و چهار دختر⁽⁴⁾به نام‏های رقیه،⁽⁵⁾زینب،⁽⁶⁾کلثوم⁽⁷⁾و فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ)⁽⁸⁾بود.

قاسم و عبد اللّه که طیب و طاهر نامیده‏ می‏شدند، به ترتیب در چهار سالگی و حدود یک ‏ماهگی وفات یافتند⁽¹⁾و دختران رشد کرده، ایمان آوردند و به مهاجران پیوستند.

البته گروهی معتقدند که جز فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) دیگر دختران ربیبه (دختران همراه) همسر، رسول خدایند⁽²⁾و تنها ثمرۀ ماندگار ازدواج اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) است که کمی قبل از بعثت متولد شد⁽³⁾.

رسالت غیرعلنی

خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) پیوسته در انتظار درخشش انوار نبوت از سیمای مهربان همسرش بود. از این رو وقتی اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) از غار حرا به خانه آمد و ماجرای نزول فرشته وحی را برایش باز گفت، بی‏درنگ آن را تأیید کرد و به ‏درستی گفتار اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) ایمان ‏آورد⁽⁴⁾. او گفت: «ای پسرعمو! شاد و ثابت‏ قدم باش. سوگند به کسی که جان خدیجه در دست او است، من امیدوارم تو اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) این امت‏ باشی.» ⁽⁵⁾

گروهی از دانشمندان دلداری ‏دادن خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به رسول ‏خدا (صلی الله و آله وسلم) و دعوت وی به ثبات‏ قدم را با شخصیت عظیم اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) ناسازگار می‏دانند. اما حقیقت مطلب این است که در محدودۀ روابط سالم خانوادگی این کار نه ‏تنها موجب کسر شأن رسول گرامی۹ نخواهد شد، بلکه نشان از وجود روابطی منطقی و آرمانی دارد؛ روابطی که آیین اسلام نیز به آن تأکید نموده‏ است: (وَ مِنْ آیاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُم مِّنْ أَنفُسِکُمْ أَزْوَاجًا لِّتَسْکُنُوا إِلَیهَا؛⁽⁶⁾او کسی است که برای شما از خودتان زوج‏هایی آفرید تا آرامش یابید).

هر محقق منصفی می‏تواند نمونه‏های متنوعی از ایجاد آرامش و دلداری را در سرتاسر زندگی خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) ببیند. ابن‏هشام می‏نویسد: «خدیجه به پیامبر ایمان ‏آورد. گفتارش را تصدیق‏ کرد و او را یاری‏ داد و اولین شخصی است که به خدا و رسولش و درستی آیات الهی ایمان ‏آورد. خداوند به این طریق به پیامبرش آرامش‏ داد؛ به نحوی که هیچ خبر ناراحت‏کننده‏ای از قبیل رد و تکذیب را نمی‏شنید، مگر این که خداوند به واسطۀ خدیجه گشایشی برایش ایجاد می‏کرد. وقتی خدا پیامبرش را به خدیجه برمی‏گرداند، او را ثابت‏قدم می‏کرد. دشواری‏ها را بر او آسان می‏کرد و تصدیقش کرده، کار مردم را برایش آسان می‏ساخت. رحمت‏ خدا بر او باد.» ⁽¹⁾

آنچه بر عظمت این خدمت می‏افزاید این است که هیچ‏ گاه خود از راحتی ظاهری مطلوبی برخوردار نشد؛ نه آن زمان که با رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) ازدواج‏ کرد و طعن و ملامت ‏شنید و نه در مراحل دیگر. تاریخ به خوبی اسم برخی از آزار دهندگان و برهم ‏زنندگان آرامش خانۀ رسول (صلی الله علیه و اله وسلم) را ثبت کرده ‏است. ابولهب، حکم ‏بن عاص‏ بن امیه، عقبة ‏بن ابی‏معیط، عدی‏ بن حمرا ثقفی و ابن‏الاصداء هذلی‏ همسایگانی بودند که آزارش می‏دادند و آسایش را از خانۀ وی سلب می‏کردند. یکی از اینان، هنگامی که اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) در حال نماز بود، رحم گوسفندی را بر سر آن بزرگوار انداخت.⁽²⁾یک‏ بار نیز شخصی خاک بر سر آن حضرت ریخت. اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) با همان حال به خانه رفت. وضع پریشان پدر همه را در نگرانی و اندوه فروبرد. یکی از دختران رسول (صلی الله علیه و اله وسلم) به‏پاخاست، خاک از سر پدر زدود و گریست. پدر گفت: دخترکم گریه ‏نکن خداوند نگاهبان پدرت است⁽³⁾.

جهال عرب برای انتقام از اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) تصمیم گرفتند بستگان وی را از خانه‏هایشان بیرون

‏کنند. از این رو دختر خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را طلاق ‏دادند و ضربه‏ای دیگر به سرور زنان قریش وارد ساختند ⁽¹⁾.با این حال بانوی پارسای اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) با درایت و صبر محیط خانه را آرام ‏می‏ساخت و حتی برای رفع ناراحتی‏های اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) تلاش می‏کرد.

ایمان خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)

حذیفه: «خدیجه سابقه نساءالعالمین الی الایمان باللّه وبمحمّد؛⁽²⁾خدیجه در ایمان به خدا و محمّد سابق‏ترین زنان است.»

ابن‏عباس: «کانت ‏خدیجة بنت ‏خویلد اول من آمن باللّه ورسوله وصدق محمّداً فیما جاء به عن ربه؛ ⁽³⁾خدیجه اولین کسی بود که به خدا و رسول ایمان ‏آورد، و محمّد را در آنچه از سوی خدایش آورده‏ بود، تصدیق‏ کرد.»

ابن‏هشام: «آمنت ‏به خدیجه بنت ‏خویلد وصدقت ‏بما جاء من اللّه ووازرته علی امره و کانت اول من آمن باللّه وبرسوله وصدق بما جاء منه؛ ⁽⁴⁾خدیجه دختر خویلد به او [محمّد] ایمان ‏آورد و آنچه را از طرف خدا آورده، تصدیق ‏کرد. او را در کارش یاری ‏داد و اولین کسی بود که به خدا و رسول و درستی آنچه آورده ‏بود ایمان‏ آورد.»

مسلم: «کانت‏خدیجه وزیره صدق علی الاسلام کان یسکن الیها؛⁽⁵⁾خدیجه وزیر پیامبر بود. اسلام را تصدیق‏ کرد و پیامبر به واسطۀ او آرامش می‏یافت.»

طبری: «فلما اکرم رسول ‏اللّه بنبوته آمنت ‏به خدیجه؛⁽⁶⁾وقتی پیامبر به نبوت تشرف‏ یافت، خدیجه به او ایمان‏ آورد.»

نکتۀ قابل تأمل در اغلب اظهار نظرهای صورت‏ گرفته وجود نوعی تعمد در القای این مطلب است که اسلام خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) قبل از هر شخص دیگر، چه مرد و چه زن، تحقق یافته‏ است و عباراتی نظیر «اول من آمن به وصدقه قبل کل احد؛⁽¹⁾اولین کسی که ایمان‏ آورد و قبل از هر شخصی تصدیقش کرد.» و «اول من آمن باللّه علی الاطلاق؛ ⁽²⁾اولین کسی که به خدا ایمان ‏آورد»، به طور مطلق در منابع متعددی به چشم می‏خورد.

اما سخن قریب به صواب این است که هر چند مقام حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بسیار والا است، اما مولود کعبه در اسلام بر او مقدم‏ است. در میان راویان حوادث روزگار رسول اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) تنها حذیفۀ یمانی به حق مطلب اشاره کرده‏ است.⁽³⁾

اظهار اسلام

خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در همان دوران دعوت پنهانی (سه سال اول) اسلام خود را اعلام‏ کرد. ابویحیی بن‏ عفیف از پدرش و او از جدش عفیف، که تاجر مشهوری بود، روایت کرده که وقتی پای به مسجدالحرام نهاد با منظره‏ای شگفت روبه‏رو شد. او سه نفر را در حال نماز خواندن دید. از ابن‏عباس در بارۀ کردار آنها پرسید. گفت: نفر نخست مدعی نبوت است. مرد پشت ‏سرش علی و آن زن هم همسر محمّد، خدیجه است. غیر از این‏ها کسی را بر این آیین سراغ ندارم.⁽⁴⁾

حضرت‏ علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) خود خاطرۀ آن روزها را چنین بیان می‏کند: «لم ‏یجمع واحد یومئذ فی الاسلام غیر رسول‏اللّه وخدیجه وانا ثالثهما اری نورالوحی والرسالة اشم ریح النبوة؛⁽⁵⁾کسی آن روز در اسلام جمع‏ نشد غیر از رسول ‏خدا، خدیجه و من سومین آنها بودم. نور وحی و رسالت را می‏دیدم و بوی نبوت را به مشام احساس می‏کردم.»

وجود شخصیت‏هایی چون ابوطالب (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، به این دلیل که دارای موقعیت ‏برتر اجتماعی بودند، از بار فشارهای روانی و ظاهری مشرکان علیه آیین نوپای محمّدی۹ تا حدود زیادی می‏کاست⁽¹⁾. ابوطالب (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) به خاطر این که بتواند هم‏چنان به یاری رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) ادامه ‏دهد، ایمان خویش را پنهان‏ داشت و موقعیت اجتماعی و قبیله‏ای خود را حفظ کرد ⁽²⁾.اما خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) با شهامت تمام همراه علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) در اعلام موجودیت جامعۀ کوچک اسلامی شرکت‏ جست و از موقعیت اجتماعی خویش چشم‏پوشی کرد.

دعوت آشکار

اشاره

سه‏ سال پس از آغاز بعثت، پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) دعوتش را علنی ‏ساخت. ابوطالب (عَلَيْهِ السَّلاَمُ)، خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) با جان و دل از وی پشتیبانی کردند. خدمات حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در این دوران از دو جنبه قابل ارزیابی است:

۱. حمایت اجتماعی

حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به دلیل وجهۀ مناسب اجتماعی توانست ‏بارها اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) را از شر جهال برهاند. برای مثال اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) در ایام حج، بالای کوه صفا رفت و با صدای بلند ندا داد که ای مردم! من فرستادۀ پروردگارم. آن‏گاه به کوه مروه رفت و سه ‏بار سخن پیشین را تکرار کرد. عرب‏های متعصب هر یک سنگی برداشته در پی اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) روانه‏ شدند.

ابوجهل سنگی پرتاب‏ کرد که به پیشانی رسول اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) اصابت ‏کرد. خون از پیشانی‏اش جاری ‏شد. اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به کوه ابوقبیس رفت. مشرکان نیز در پی او روانه ‏شدند. حضرت علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) خود را به خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) رساند و موضوع را به وی بازگفت. اشک بر گونه‏های خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) جاری ‏شد. ظرفی از غذا برداشت و برای یافتن اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، با علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) راهی کوه‏ها و دشت‏ها شد. جبرییل بر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) نازل ‏شد و فرمود: «از گریه خدیجه ملایک به گریه آمدند. او را بخواه، سلام برسان، بگو خدا به تو سلام می‏رساند و او را به خانه‏ای بهشتی که از نور زینت ‏شده،

بشارت ‏بده.»

خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) را یافته، به خانه آوردند. مردم به خانه خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) حمله‏ور شده، خانه را سنگ‏باران کردند. خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بیرون‏ آمد و گفت: آیا از سنگ‏باران کردن خانۀ زنی که نجیب‏ترین قوم شما است، شرم ندارید؟

مردم با شنیدن سخنانش پراکنده شدند و او برای مداوای همسرش به خانه بازگشت. پیامبر اسلام (صلی الله علیه و اله وسلم) سلام خدا را به وی رساند. او در پاسخ گفت: «ان اللّه هو السلام و منه السلام وعلی جبرییل السلام وعلیک یارسول‏اللّه السلام وبرکاته؛⁽¹⁾خدا خود سلام است و سلام از او است و سلام بر جبرییل و بر تو ای رسول‏ خدا! رحمت و برکات خداوند بر تو باد.»

۲. حمایت‏های عملی و مالی

حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) نه ‏تنها از اعتبار و موقعیت اجتماعی خود برای دفاع از رسول ‏اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) سود می‏برد، بلکه با ورود به صحنه‏های دشوار به دفاع از حریم نبوت پرداخت. او خود در شعب ابی‏طالب حضور یافت ⁽²⁾و همراه اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) سه ‏سال در آن‏جا به سربرد. این سه ‏سال را می‏توان سال‏های اوج فداکاری خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) نامید. او در طول سه ‏سال تحریم اقتصادی تأمین نیازهای مالی مسلمانان را برعهده داشت. ⁽³⁾علاوه بر اموال خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، ثروت بستگان او مانند حکیم‏ بن حزام نیز در جهت ‏یاری دین محمّدی۹ صرف می‏شد⁽⁴⁾.

پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بارها فداکاری حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را مطرح ‏ساخت و بر این حقیقت که او در راه اسلام از اموالش گذشت تأکید کرد.

به سوی معبود

خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) ۲۴ سال با اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) زندگی ‏کرد⁽¹⁾و سرانجام در بستر بیماری افتاد. اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) که بر بالین او حاضر بود، ضمن گفت‏وگوی با وی فرمود: «خدا تو را با مریم دختر عمران و آسیه دختر مزاحم برابری داده‏ است.»⁽²⁾

وقتی روان خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به سوی جهان جاودانگی پرکشید، اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) سخت گریست. چون در حجون قبری برایش کندند،⁽³⁾اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) خود به راه افتاد؛ هم‏چنان که اشک از چشمانش می‏بارید داخل قبر شد و خوابید. افزون‏تر از قبل گریست و او را دعا کرد⁽⁴⁾. آن گاه برخاست و با دست ‏خویش همسرش را در قبر گذاشت.⁽⁵⁾چون در آن زمان نماز میت واجب نشده‏ بود، نماز بر وی خوانده نشد.⁽⁶⁾

فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، یادگار خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) گرد پدر می‏گشت، خود را به دامان او می‏آویخت. بهانه مادر می‏گرفت و دل دردمند پدر را آتش می‏زد. اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) جز سکوت چیزی نداشت. جبرییل نازل ‏شد و گفت: «ای پیامبر! به فاطمه بگو خدا برای مادرت قصری از لؤلؤ ساخته که درونش آشکار است و در آن‏جا هیچ سختی و تلخی نیست.» ⁽⁷⁾

به این ترتیب فرشتۀ الهی پایان رنج‏ها و محنت‏های خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را اعلام ‏کرد. محققان زمان وفاتش را سه ‏سال قبل از هجرت می‏دانند⁽⁸⁾. در سال‏۷۲۷ قمری قبه‏ای بر قبر وی

ساختند که در سال ۱۳۴۴ قمری به وسیلۀ وهابیون ویران ‏شد. ⁽¹⁾

به یاد تو

قلب پرمهر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) هیچ‏ گاه نام خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را از صفحۀ خویش پاک‏ نکرد و چراغ مهر وی را تا آخر عمر فروزان نگاه‏ داشت. او دوستداران خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را دوست می‏داشت. عایشه می‏گوید: «روزی خواهر خدیجه خواست‏ خدمت پیامبر بیاید. تا رسول ‏خدا نام خدیجه را شنید، چشمانش برق ‏زد. گفتم: چقدر زیاد به فکرش هستی. پیرزنی بود که مرد و خدا بهتر از آن را به تو رسانده ‏است.»

اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به شدت برآشفت و فرمود: «واللّه بهتر از خدیجه روزی من نشده ‏است. وقتی مردم مرا تکذیب کردند، به من ایمان ‏آورد و زمانی که مردم از انفاق ثروت خویش خودداری می‏کردند، مال خود را انفاق‏کرد.»⁽²⁾

اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) چنان شخصیت ‏خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را بزرگ می‏شمرد که گفتارش دیگران را به شگفتی وامی‏داشت. عایشه می‏گوید: به هیچ ‏کس به اندازۀ خدیجه حسرت نبردم؛ به خاطر یادکرد پیامبر از او.⁽³⁾رسول‏ خدا از خدیجه چنان یاد می‏کرد که گویا جز او زنی در عالم نبود⁽⁴⁾. هیچ ‏گاه پیامبر از خانه نمی‏رفت مگر خدیجه را می‏ستود.⁽⁵⁾

اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) در سالگرد وفاتش اشک‏ ریخت و او را دعا کرد.⁽⁶⁾او به زنانش می‏فرمود: «فکر نکنید مقامتان بالاتر از او است. زمانی که کافر بودید، ایمان ‏آورد و مادر فرزندانم است.»⁽⁷⁾

آن بزرگوار روزی چهار خط بر زمین کشید و پرسید: می‏دانید چیست؟ حاضران اظهار بی‏اطلاعی کردند. حضرت فرمود: «بافضیلت‏ترین زنان بهشت چهار نفرند: خدیجه دختر خویلد، فاطمه دختر محمّد، مریم دختر عمران و آسیه دختر مزاحم، همسر فرعون.»⁽¹⁾

روزی به اصحاب فرمود: «از مردان بسیاری به کمال رسیدند و از میان زنان به کمال نرسیدند؛ مگر مریم دختر عمران، آسیه دختر مزاحم زن فرعون، خدیجه دختر خویلد و فاطمه دختر محمّد.»⁽²⁾

سال‏ها بعد وقتی خواستند خبر خواستگاری علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) از فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را به اطلاعش رسانند، گروهی از زنان به نزدش آمده، گفتند: «با پدر و مادرهایمان فدایت‏ شویم ای رسول‏خدا! برای کاری جمع‏ شده‏ایم که اگر خدیجه زنده ‏بود چشمش روشن می‏شد.» تا نام خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) برده ‏شد، اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) گریست. ام‏سلمه پرسید برای چه می‏گریید؟ فرمود:

«خدیجه! و این مثل خدیجه؟ صدقتنی حین یکذبنی الناس وایدتنی علی دین اللّه واعانتی علیه بمالها ان اللّه امرنی ان ابشر خدیجه بیت فی الجنة من قصر الزمرد لاصعب فیه ولانصب؛⁽³⁾خدیجه! و کجا است مثل خدیجه؟ زمانی که مردم تکذیبم کردند، تصدیقم کرد. بر دین خدا یاریم نمود و با مالش به کمکم شتافت. خدا به من فرمان ‏داد تا او را به قصری زمردین بهشتی که سختی و محنت در آن نیست ‏بشارت ‏دهم.»

کتابنامه

اربلی، ابوالحسن علی بن عیسی (م ۶۹۲ ق)، کشف الغمّة فی معرفة الأئمّة، بیروت: دار

مجلسی، محمّدباقر (م ۱۱۱۰ ق)، بحار الأنوار، بیروت: دار احیاء التراث العربی، چاپ

52- مقام حضرت خدیجه(سلام علیه) در پیشگاه خدا و رسول اکرم(صلی الله علیه وآله و سلم)

اشاره

۵۲

مقام حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در پیشگاه خدا و رسول اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)⁽¹⁾

علی امامی

چکیده

شرح حال و فضائل معنوی حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) با استناد به منابع مهم حدیثی و تاریخی است. از دیدگاه نویسنده: خداوند متعال بارها موقعیت‏ و مقام‏ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را از طرق گوناگون آشکار نموده و از منزلت رفیع او در درگاه‏ الهی‏ پرده‏ برداشته است که به

نمونه‏هایی اشاره می‏شود: ۱‏. سلام خاص الهی: بارها سلام سفارشی و مؤکّد ربوبی‏ توسط‏ جبرئیل به محضر خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) رسیده است. ۲‏. فرستادگان ویژه الهی: هنگامی که وضع حمل آن بانو نزدیک گشت‏، به‏ زنان قریش و بنی‏هاشم پیغام‏ داد‏ که مرا در این امر یاری نمایید، ولی آنان پاسخ دادند: ای خدیجه! چون تو در ازدواجت از سخنان ما سرپیچی نمودی و محمّد یتیم را به همسری بر‏گزیدی، ما نیز‏ تو‏ را یاری نمی‏کنیم. خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) از این جواب سخت غمگین گشت. در این هنگام چهار زن همانند زنان بنی هاشم وارد شدند در حالی که خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) از دیدن آنان هراسان بود‏، یکی‏ از آن چهار زن به خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)

گفت: غمگین مباش، پروردگارت ما را برای یاری تو فرستاده است. ما خواهران و یاوران تو هستیم ... . ۳‏. در قصری از بهشت: قبل‏ از رحلت خدیجه کبری (عَلَيْها السَّلاَمُ)، خداوند متعال بارها توسط پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) از جایگاه ویژة خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در بهشت خبر داد.

کلیدواژه: خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، تاریخ اسلام، فضایل معنوی، سلام الهی، وضع حمل، جبرئیل، قصر بهشتی.

امشب‏ دل تنگ مرا اشکم

روایت می‏کند

امشب خدیجه با تو ‏ای اسماء وصیت‏ می‏کند‏

اسماء‏ بهار عمر من امشب

به پایان می‏رسد

زهرا سرش بر سینه‏ام من بر

لبم جان‏ می‏رسد

اسماء ببر از من پیام بر

خاتم پیغمبران

بر گو کنار تربتم‏ امشب بیا

قرآن بخوان‏

در‏ سال دهم بعثت دو حادثۀ دردناک و جانسوز بر پیغمبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) وارد گشت، چنان که در تاریخ آمده است: «وَردَ عَلَی رَسولِ اللّه أمْران شدیدانِ عَظیمانِ وَجَزَعَ جَزَعاً‏ شدیداً؛ دو امر بزرگ و سخت بر پیامبر وارد شد به گونه‏ای که فریاد و ناله شدید حضرت بلند شد.» آن دو امر یکی رحلت جانسوز ابوطالب (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) بود که در ۲۶ رجب سال‏ دهم‏ بعثت و یا هفتم رمضان، همان سال واقع شد، و دیگری وفات یار فداکار آن حضرت، خدیجه کبری (عَلَيْها السَّلاَمُ) بود، که در دهم رمضان همان سال اتفاق افتاد.

پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) ‏ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را با دستان خویش در محلّی به نام «حجون» (قبرستان ابوطاب فعلی) دفن نمود. او به قدری از این دو حادثه غمناک بود که از خانه کمتر بیرون‏ می‏آمد‏ و در واقع خانه‏نشین شده بود و به همین جهت آن سال را، «عامُ الحُزْن» و سال غصّه و غم نامگذاری نمود.⁽¹⁾علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) در رثای آن دو بزرگوار چنین فرمود‏: «ای‏ چشمان‏ من! آفرین بر شما! بر‏ آن‏ دو‏ رفته‏ای که دیگر مانندشان را نمی‏بینند؛ بر بزرگ بطحاء و بر بانوی بانوان؛ آن نخستین کسی [از زنان] که نماز گذارد، بر‏ آن‏ زن‏ پیراسته و خجسته‏ای که خداوند او را پاک داشت‏ و برتری‏اش‏ داد، اشک بریزید. مرگ این دو، روز را بر من تاریک ساخته و از این پس، شب‏ها را در اندوه‏ و سوگ‏ آن‏ دو سر می‏کنم. آن دو در

برابر ستمکاران به دین‏، آیین محمّد را یاری کردند و پاس پیمان خویش داشتند.»⁽¹⁾

آن چه در پیش رو دارید، نگاهی است گذرا، به‏ مقامات‏ خدیجه‏ کبری (عَلَيْها السَّلاَمُ)، بانوی فداکار و صبور اسلام، در پیشگاه الهی و نزد پیامبر اکرم (صلی الله علیه و اله وسلم).⁽²⁾

ضرورت بیان فضا‏ئل زنان شایسته

قرآن بر خلاف تصور برخی افراد که فقط‏ مردان‏ را‏ الگوی افراد و جامعه می‏دانند، آن جا که می‏خواهد الگوها و اسوه‏ها را معرّفی کند‏، در‏ کنار‏ اسوه بودن حضرت ابراهیم (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) و پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، الگوها و نمونه‏هایی‏ از‏ زنان‏ وارسته و هم‏چنین زنان گمراه را نیز به جامعه و مؤمنان معرّفی می‏نماید، از جمله می‏فرماید‏:

(وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً لِّلَّذِینَ ءَامَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ إِذْ قَالَتْ رَبِّ ابْنِ لِی عِندَکَ بَیتًا فِی الْجَنَّةِ وَ نَجِّنِی مِن فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ وَ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ * وَ مَرْیمَ ابْنَتَ عِمْرَانَ الَّتِی أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِیهِ مِن رُّوحِنَا وَ صَدَّقَتْ بِکَلِمَاتِ رَبِّهَا وَ کُتُبِهِ وَ کَانَتْ مِنَ الْقَانِتِینَ؛⁽³⁾

خداوند برای کسانی که کافر‏ شدند‏، به همسر نوح و همسر لوط مثل زده است، که آن دو تحت‏ سرپرستی‏ دو بنده از بندگان صالح ما بودند‏؛ ولی به‏ آن دو خیانت کردند و ارتباط با این‏ دو‏ [پیامبر] در برابر خداوند سودی به حالشان نداشت و به آنها گفته شد: وارد آتش‏ شوید‏ همراه کسانی که وارد می‏شوند.‏ و خداوند برای‏ مؤمنان‏ به‏ همسر فرعون مثل زده است، در‏ آن‏ هنگام که گفت: پروردگارا! خانه‏ای برای من نزد خودت در بهشت بساز‏ و مرا‏ از فرعون و کار او نجات ده‏ و مرا از گروه ستمگران‏ رهایی‏ بخش! و هم‏چنین به مریم دختر‏ عمران‏ که دامان خود را پاک نگه داشت و ما از روح خود در آن‏ دمیدیم‏ و او کلمات پروردگار و کتاب‏هایش را‏ تصدیق‏ کرد‏ و از مطیعان فرمان‏ خدا‏ بود).

آیات فوق نشان‏ می‏دهد‏ که زنان بزرگ نه تنها الگو و اسوه برای زنان می‏باشند،

بلکه مثال و نمونه برای‏ کل‏ جامعه می‏باشند. در همین راستا بیان‏ فضائل‏ و مقامات خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) می‏تواند برای کل‏ جامعۀ اسلامی راهگشا باشد و الگوی زیبایی برای جامعۀ ایمانی قرار گیرد؛ چرا که به شهادت‏ پیامبر‏ اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)‏ از‏ کامل‏ترین‏ زنان‏ و بهترین‏ الگوهایی است که‏ فضائل‏ و مقامات او به حد کمال رسیده است.

این معنی را رسول اعظم۹ با بیانات مختلفی مطرح‏ نموده‏ است‏. در یک جا فرمود: «خَیْرُ نِساءِ العالَمین‏ مَرْیَمُ‏، آسِیةُ‏، خَدیجَةُ‏ وَفاطِمَةُ؛⁽¹⁾برترین زنان عالم، مریم، آسیه، خدیجه و فاطمه هستند.» در جای دیگر فرمود: «إنَّ اللّهَ اخْتارَ مِنَ النِّساءِ أرْبَعاً: مَرْیَمَ وآسِیَّةَ وخَدیجَةَ وفاطِمَةَ؛⁽²⁾به‏ راستی خداوند از زنان عالم چهار زن بر‏گزید: مریم، آسیه، خدیجه، و فاطمه.

ریشۀ مقامات و فضائل خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)

اشاره

قطعاً فضائل و مقامات حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)‏ بدون‏ اسباب و علّت نمی‏تواند باشد. عقل و عنایات و الطاف الهی، ریشۀ فضائل و مقامات او است.

در کلمات برخی موّرخان به این جملات برمی‏خوریم: «کانَتْ خَدیجَةُ إمْرَأةً عاقِلَةً شَریفَةً مَع ما أرادَ اللّهُ بِها‏ مِنَ الکرامَةِ وَالْخَیْرِ وَهِیَ یَوْمَئذٍ أفْضَلُهُمْ نَسَباً وَأعْظَمُهُم شَرَفاً وَأکْثَرُهُمْ مالاً؛⁽³⁾خدیجه با آنچه خداوند از بزرگی و خیر که نسبت به او اراده‏ کرده‏ بود، بانوی خردمند شریفی بود‏. او‏ در آن دوران از برترین افراد در نسب و بزرگ‏ترین شخصیت در شرف و ثروتمندی بود.»

ایمان خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و انتخاب او‏ به‏ عنوان همسر آینده، در‏ کنار‏ درایت و لطف الهی نقش تعیین کننده‏ای در فضائل و مقامات خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) دارد.

جالب این است که راهب نصرانی این مسئله را قبل از رسالت اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و ازدواج او با‏ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)‏ به خوبی پیش بینی کرد، که اگر خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) پیغمبر۹ را رها نکند، به مقامات و

فضائل عظیمی دست خواهد یافت؛ آن جا که به میسره غلام خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) گفت:

«یا مَیْسَرَةُ إقْرَأ مَوْلاتَکَ‏ مِنّی‏ السّلام وَاعْلِمْها‏ آنها قَدْ ظَفَرّتْ بِسَیِّدِ الاَنامِ، وَأنَّهُ سَیَکونُ لَها شَاْنٌ مِنَ الشَّاْنِ وتَفْضُلُ عَلی سائِرِ الخاصِّ والْعامِ وَاحْذَرْها‏ أنْ تَفوتَها القربَ مِنْ هذا السَّیِد فَإنَّ اللّهَ تعالی سَیَجْعَلُ نَسْلَها‏ مِنْ‏ نَسْلِهِ‏ وَیَبْقی ذِکْرُها إلی آخِرِ الزَّمانِ؛⁽¹⁾‏

ای میسره! به خانم و مولای خود سلام مرا برسان و به او اعلام ‏‏کن‏ که به آقای مردم [حضرت محمّد] دست یافته است. و به زودی برای او‏ (خدیجه‏) شأن‏ و جایگاهی خواهد بود و بر تمامی خاص و عام برتری می‏یابد و بترسان او را از این‏که نزدیک‏ شدن به این آقا (محمّد) را از دست بدهد؛ زیرا خداوند بلند مرتبه به زودی نسل او را از نسل محمّد قرار خواهد داد و نام [نیکش] تا‏ آخر الزمان خواهد ماند.»

این پیش بینی نشان می‏دهد که در کتب آسمانی گذشته و یا در بیانات انبیا، کاملاً مقام و منزلت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بیان شده بود، از این رو‏ راهب‏ نصرانی به خوبی و با دقّت تمام آن را بیان و پیش بینی کرد. و جالب‏تر این‏که زنان قریش از جمله صفیّه دختر عبدالمطلب در شب ازدواج خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و جشن عروسی او نیز به‏ این‏ امر اشاره کرد که:

«یا خَدیجَةُ! لَقَدْ خَصَصْتَ هذه اللَّیْلَةَ بِشَیءِ ما خَصَّ بِهِ غَیْرُکَ، وَلا نالَهُ سِواکَ مِنْ قَبائِلِ الْعَرَبِ وَالْعَجَمِ، فَهَنیئاً لَکِ بما أوتِیتَهُ وَوَصَلَ‏ ‏إلَیکِ مِنَ‏ العِزِّ‏ والشَّرَفِ؛⁽²⁾‏ ای خدیجه! در این شب به چیزی اختصاص یافتی که هیچ کس غیر از تو بدان دست نیافته است، و جز تو از قبائل عرب و عجم به آن نرسیده است‏، پس‏ گوارایت‏ باد به آنچه به تو‏ داده‏ شد‏ و از عزّت و بزرگی به تو رسید.»

البته خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) هم به خوبی برای استقبال از این مقام و منزلت سرمایه‏گذاری نمود. در‏ آغاز‏، تمام‏ اموال و هستی خویش را تقدیم محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) نمود. خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به عمویش ورقه گفت: «این اموال را بگیر و نزد محمّد ببر و به او بگو همۀ این اموال‏ هدیه‏ است‏ برای او و ملک او می‏باشد، هر گونه خواست در آن‏ تصرف نماید، و به او بگو که تمام اموال و

برده‏‏های من، و تمامی کنیزها و آنچه در تحت تصرّف من است،‏ به‏ محمد (صلی الله و اله وسلم) هبه کردم، به خاطر احترام و تجلیل از او‏. پس‏ ورقه بین زمزم و مقام (ابراهیم) ایستاد و با صدای بلند اعلام کرد:‏ ای گروه عرب! خدیجه شما‏ را‏ شاهد‏ گرفته است بر این‏که خود و مالش، و بردگان و کنیزان و خادمان، و چهار پایان و مهریه‏ و هدایای‏ او‏ همه برای محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) است، و این هدیه به خاطر تجلیل و تعظیم از‏ او‏ و به‏ جهت علاقه به او است، شما نیز بر این امر شاهد باشید.» و بعد از بعثت پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) با ایمان خویش‏، مقامات‏ و فضائل‏ خود را بیمه نمود.

الف مقام خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در پیشگاه الهی

اشاره

خداوند متعال بارها موقعیت‏ و مقام‏ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را از طرق گوناگون آشکار نموده، و از منزلت رفیع او در درگاه‏ الهی‏ پرده‏ برداشته است که به نمونه‏هایی اشاره می‏شود

۱‏. سلام خاص الهی

بارها سلام سفارشی و مؤکّد ربوبی‏ توسط‏ جبرئیل به محضر خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) رسیده است. ابو هریره نقل کرده است که‏: «أتی‏ جَبْرَئیلُ‏ النَّبیَّ۹، فَقالَ: هذِهِ خَدیجَةُ قَدْ أتَتْکَ مَعَها إناءٌ مُغطّی فیه إدامٌ‏ أوْ‏ طَعامٌ‏ أوْ شَرابٌ فَإذا هِیَ أتَتْکَ فَاقْرَأ۳ مِنْ رَبِّها، وَمِنِّی السَّلام‏؛⁽¹⁾جبرئیل‏ نزد پیامبر آمد و گفت: خدیجه همراه با ظرفی سر پوشیده که در آن خورشت یا غذا‏ یا‏ نوشیدنی است نزد تو می‏آید، پس هر گاه آمد، سلام پروردگارش و سلام‏ من‏ را به محضر او برسان.»

در روایت‏ دیگری‏ می‏خوانیم‏:

«إن جَبْرَئیلَ أتی النَّبِیَّ۹ ‏ فَقالَ إقْرَءْ خَدیجَةَ مِنْ رَبِّها السَّلامَ فَقالَ رَسولُ الله (صلی الله علیه و اله وسلم)‏: یا‏ خَدیجَةُ هذا جَبْرَئیلُ یُقْرِئُکَ مِنْ‏ رَبِّکِ‏ السلامَ، قالَتْ‏ خَدیجَةُ‏: اللّه السَّلامُ وَمِنْهُ السَّلامُ وَعَلی جَبْرئیلَ السَّلامُ؛⁽²⁾

به‏ حقیقت جبرئیل نزد پیامبر آمد پس گفت: به خدیجه از طرف پروردگارش‏ سلام‏ برسان،

پس حضرت فرمود: ‏ای خدیجه‏ این جبرئیل است که‏ از‏ طرف پروردگارت سلام می‏رساند. خدیجه‏ گفت‏: خدا سلام است و سلام [و سلامتی] از او است و بر جبرئیل سلام باد.»

امّا‏ سلام‏ سفارشی جبرئیل علاوه بر آنچه که‏ در‏ ضمن‏ روایات قبلی اشاره‏ شد‏ در روایت دیگری با‏ سند‏ صحیح از طریق بزرگان روات شیعه، به این صورت نقل شده است:

«عَنْ زُرارة‏ وَحَمْران‏ بنِ أعْیَنْ وَمحمّد بن مُسْلِمْ عَنْ أبی جَعْفَر۷، قالَ: حَدّثَ أبو سَعید الخِدِری أنَّ‏ رَسولَ‏ اللّه قال: إنَّ جَبْرَئیلَ أتانی لَیْلَةً‏ اُسری‏ بی‏ فَحینَ‏ رَجَعْتُ‏ قُلْتُ: یا جَبْرَئیلُ‏ هَلْ‏ لَکَ مِنْ حاجَةِ؟ قالَ: حاجَتی أنْ تَقْرَءَ عَلی خَدیجَةَ مِنَ اللّهِ وَمِنِّی السّلامَ وَحَدَّثَنا عِنْدَ ذلِکَ آنها قالَتْ‏ حینَ‏ لَقِیَها نَبیُّ اللّه فَقال الَّذی قالَ جَبْرَئیلُ‏ فقالَتْ‏: إنَّ‏ اللّه هُوَ‏ السَّلامُ‏ وَ مِنْهُ السَّلامُ وَإلَیْهِ السَّلامُ وَعَلَی جَبْرَئیلَ السَّلامُ؛⁽¹⁾

امام باقر (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) به زراره و حمران و محمّد بن مسلم چنین روایت کرد که ابو سعید خدری نقل کرد‏ که رسول خدا فرمود: آن شبی که در معراج بودم، به هنگام بازگشت جبرئیل نزد من آمد. به جبرئیل گفتم:‏ ای جبرئیل! آیا حاجتی داری؟ پاسخ داد‏: حاجت‏ من این است که از طرف خدا و من به خدیجه سلام برسانی. و نقل کرد که: چون رسول خدا پیغام جبرئیل را به خدیجه رسانید، خدیجه پاسخ‏ داد‏: همانا خدا سلام است و سلام ‍[و سلامتی] از او است و سلام به سوی او است و بر جبرئیل سلام باد.»

۲‏. فرستادگان ویژۀ الهی

هر کس در‏ مسیر‏ الهی حرکت کند، خداوند هرگز‏ او‏ را رها نکرده و تنها نخواهد گذاشت. نمونۀ بارز آن سرگذشت خدیجه کبری (عَلَيْها السَّلاَمُ) است: «هنگامی که وضع حمل آن بانو نزدیک گشت‏، به‏ زنان قریش و بنی‏هاشم پیغام‏ داد‏ که مرا در این امر یاری نمایید، ولی آنان پاسخ دادند: ‏ای خدیجه! چون تو در ازدواجت از سخنان ما سرپیچی نمودی، و محمّد یتیم را به همسری بر‏گزیدی، ما نیز‏ تو‏ را یاری نمی‏کنیم. خدیجه از این جواب سخت غمگین گشت. در این هنگام چهار زن همانند زنان بنی هاشم وارد شدند؛ در

حالی که خدیجه از دیدن آنان هراسان بود‏. یکی‏ از آن چهار زن به خدیجه گفت: غمگین مباش، پروردگارت ما را برای یاری تو فرستاده است. ما خواهران و یاوران تو هستیم. من ساره هستم‏، این‏ آسیه،‏ دختر مزاحم رفیق بهشتی تو است و این هم مریم، دختر عمران است و این یکی کلثوم، خواهر موسی ‏‏بن‏ عمران است. خدا ما را برای کمک به تو فرستاده است تا یاور‏ و پرستار‏ تو‏ باشیم.»⁽¹⁾راستی که باید گفت: «ألَیْسَ اللّهُ بِکافٍ عَبْدَهُ؛⁽²⁾آیا خداوند برای [حمایت و دفاع از]‏ بنده‏اش کافی نیست؟»

۳‏. کفن بهشتی

خدیجه کبری (عَلَيْها السَّلاَمُ) در لحظات احتضار «اسماء‏ بنت عمیس» را به‏ نزد‏ خویش طلبید و در مورد دخترش فاطمۀ زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ) به او سفارشاتی کرد. آن‏گاه فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را نزد اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) واسطه قرار داد که از رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) خواهش‏ کند تا یکی از لباس‏های خود را کفن خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) قرار دهد. وقتی فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) نزد پدر رفت و درخواست مادر را مطرح کرد، اشک از چشمان حضرت جاری گشت، چیزی نگذشت که جبرئیل‏ نازل‏ شد در حالی که کفنی از بهشت همراه خویش داشت که خداوند آن را برای خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) فرستاده بود.⁽³⁾

آری انسانی که تمام ثروت خویش را دو دستی در راه خدا‏ تقدیم‏ نموده است، در پیشگاه الهی این عظمت را پیدا می‏کند که خداوند کفن بهشتی برای او بفرستد، و این گونه از ایثار و انفاق او تقدیر به عمل آورد.

4. در قصری از بهشت‏

قبل‏ از رحلت خدیجه کبری (عَلَيْها السَّلاَمُ)، خداوند متعال بارها توسط پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) از جایگاه ویژۀ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در بهشت خبر داد، از جمله عکرمه از ابن عباس نقل‏ می‏کند‏ که‏ رسول اکرم (صلی الله علیه و اله وسلم) ‏ فرمود‏: «اَفْضَلُ نِساءِ أهْلِ الجَنَّةِ خَدیجَةُ بِنْتُ خویلدْ، وَفاطِمَةُ بِنْتُ محمّد وَمَرْیَمُ ابْنَتَ

عِمْرانَ وَآسِیَةُ بَنْتُ مزاحِمْ؛⁽¹⁾بهترین زنان بهشت اینان‏اند: خدیجه‏ دختر‏ خویلد‏، فاطمه دختر محمّد و مریم دختر عمران و آسیه دختر‏ مزاحم،‏ همسر فرعون.»

و از عبد اللّه جعفر نقل شده است که رسول اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فرمود: «أمِرْتَ أنْ‏ أُبَشِّرَ‏ خَدیجَةَ‏ بِبَیْتٍ مِن قَصَبٍ لاصَخَبَ‏ فیهِ‏ ولا‏ نَصَبَ؛⁽²⁾دستور داده شده‏ام که خدیجه را به خانۀ طلایی که‏ در‏ آن زحمت و خصومت وجود ندارد، بشارت دهم.» همین مضمون نیز از عبد اللّه بن ابی اوفی از‏ رسول‏ اکرم (صلی الله علیه و اله وسلم) نقل شده است.⁽³⁾

آن‏گاه که رسول اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) در حال احتضار قرار گرفت، فاطمه زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ) ‏‏در بارۀ جایگاه آن حضرت در‏ قیامت‏ پرسش‏هایی‏ کرد، از جمله پرسید: «أیْنَ والِدَتی خَدیجَةُ؛ [در آن روز] مادرم خدیجه کجا است؟» حضرت فرمود‏: «فی‏ قَصْرٍ لَهُ أرْبَعَةُ أبْوابٍ إلی الجَنَّةِ؛⁽⁴⁾[خدیجه] در قصری است که چهار درب‏ به‏ سوی‏ بهشت دارد.»

ب منزلت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در نزد پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)

اشاره

هر گاه‏ انسانی‏ در پیشگاه الهی از چنان مقامی برخوردار باشد، نگفته پیدا است که در‏ نزد‏ پیامبر‏ خدا (صلی الله و آله وسلم) نیز دارای منزلتی است رفیع؛ چنان که تاریخ نیز گواهی می‏دهد‏ که‏ محبوب‏ترین همسران پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) نزد او، خدیجه کبری‏۳‏ بود.⁽⁵⁾

حضرت ۲۴ سال با حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) زندگی کرد و تا زنده بود به احترام او‏ همسر‏ دیگری‏ اختیار نکرد.

«جان دیون پورت انگلیسی» می‏گوید: «با وجود این‏که خدیجه در‏ چنان‏ سن و سال [بالایی] بود و به حسب قائده بایستی زیبایی دوران جوانی خود را از دست داده‏ باشد‏، با

این حال محمّد تا آخرین دقیقه حیات خدیجه، نسبت به او‏ وفادار‏ ماند و تا زنده بود همسر دیگری اختیار‏ نکرد‏.»⁽¹⁾

بعد‏ از رحلت آن بانوی گرامی نیز پیامبر‏۹ او را فراموش نکرد و دائماً به یاد او بود، که‏ به‏ نمونه‏هایی اشاره می‏‏شود.

۱‏. یاد خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)

«عَنْ‏ عائِشَةَ: کانَ‏ رَسولُ‏ اللّه‏۹ لایَکادُ یَخْرُجُ‏ مِنَ‏ الْبَیْتِ حَتّی یَذکُرَ خَدیجَةَ فَیحْسُنَ الثَّناءَ عَلَیْها وَالاسْتَغْفارَ لَها. فَذَکَرَها ذاتَ یَومٍ‏ فَحَمَلَتْنی‏ الْغَیرَةُ فَقُلْتُ عَوَّضَکَ اللّهُ مِنْ کَبیرَةِ السِّنِّ قالَتْ فَرَأیْتُ رَسولَ اللّهِ غَضِبَ غَضَباً‏ شَدیداً‏؛

عایشه گوید: رسول خدا۹ از‏ خانه‏ بیرون‏ نمی‏رفت، مگر این‏که خدیجه‏ را به نیکی یاد‏ می‏کرد‏ و برای او استغفار می‏نمود. روزی از او یاد کرد، من حسد بردم و گفتم: خداوند‏ جایگزین‏ آن پیرزن به تو عطا کرده‏ است‏! پیامبرشدیداً خشمگین‏ شد‏.»

و ادامه‏ می‏دهد که رسول خدا‏ فرمود: «خَدیجَةُ وَأیْنَ مِثْلُ خَدیجَةَ، صَدَّقَتْنی حِینَ کَذَّبَنی النَّاسُ وَوَازَرَتْنی عَلی دینِ اللّهِ وَأعانَتْنی بِمالِها؛‏⁽²⁾خدیجه‏! و کجا است مثل خدیجه؟ او مرا‏ تصدیق‏ کرد، ‏ آن‏گاه که مردم مرا‏ تکذیب‏ نمودند و با مال خود مرا بر دین خدا کمک و یاری کرد.»

این قضیه بارها تکرار شده‏ است‏؛ از‏ جمله روزی پیامبر اکرم (صلی الله علیه و اله وسلم) در جمع همسران‏ خویش‏ حضور‏ داشت‏ و از‏ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) یاد نمود و در فراق او گریست. عایشه گفت: بر پیرزن سرخ روی از تیره بنی‏اسد می‏گریی؟ رسول خدا فرمود:

«صَدَّقَتْنی اِذا کَذَّبْتُمْ وَ آمَنَتْ بی اِذْ کَفَرْتُمْ وَ‏ وَلِدَتْ لی اِذْ عَقِمْتُمْ. قالَتْ عائِشَةُ: فَما زِلْتُ اَتَقَرَّبُ اِلی رَسُولِ الله (صلی الله علیه و اله وسلم) بِذِکْرِها؛⁽³⁾خدیجه روزی که شما مرا تکذیب کردید،

تصدیق نمود و روزی که کفر ورزیدید، ‏ او‏ به من ایمان آورد و فرزند برای من آورد و شما نازا بودید. عایشه اضافه می‏کند: همیشه این گونه بود که من با بیان خوبی‏های خدیجه به پیامبر خدا تقرّب می‏جستم‏.»

۲‏. اظهار‏ محبّت به دوستان خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)

از آن جا که پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) شدیداً به خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) محبّت و ارادت داشت، نسبت به دوستان و آشنایان‏ او‏ نیز اظهار محبّت و دوستی می‏کرد‏. به‏ همین جهت هنگام ذبح قربانی می‏فرمود: از گوشت آن برای دوستان خدیجه نیز ببرید؛ چرا که «إنّی لَأُحِبُّ حَبیبَها؛⁽¹⁾من دوستان خدیجه را نیز دوست می‏دارم.»

و نیز روایت شده روزی پیرزنی بر پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) وارد شد، اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) او را مورد لطف‏ و مهربانی‏ قرار داد، پس از رفتن او عایشه علّت آن همه لطف را جویا شد، حضرت فرمود: این بانو در زمان خدیجه بر من وارد می‏شد.⁽²⁾

آری آن‏هایی که در راه‏ خدا‏ قدم برداشتند‏ و تلاش خود را در مسیر او قرار دادند، هرگز از یادها و خاطره‏ها نمی‏روند.

هرگز نمیرد آن‏که دلش‏ زنده

شد به عشق

ثبت است بر جریده عالم دوام

ما‏

به‏ همین‏ جهت به اعتراف عایشه، هرگز پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) از یاد خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و گفتن مدح او ‏‏خسته‏ نشد. «قالَتْ: کانَ رَسولُ اللّهِ إذا ذَکَرَ خَدیجَةَ لَمْ یَسْأَمْ مِنْ ثَناءٍ عَلَیْها‏ وَاسْتِغْفارٍ‏ لها‏؛⁽³⁾عایشه گفت: رسول خدا همیشه این گونه بود که هر گاه خدیجه را یاد می‏کرد، از‏ گفتن ثنای او و استغفار برای او خسته نمی‏شد.»

بحث را با این زبان‏ حال پیامبر اکرم (صلی الله علیه و اله وسلم) در‏ سوگ‏ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به پایان می‏بریم:

یار شکسته

بال من، به حال من نظر نما

دلدار خسته

حال من، به جمع ما گذر نما

بنگر به

سوز سینه‏ام، که سوزد از‏ برای تو

سوزد دُخت

حزینه‏ام، به یاد آن وفای تو

کتابنامه

53- ‏‏‏نگاهی‏ به ویژگی‏های رفتاری اولین بانوی مسلمان نسبت‏ به پیامبر(صلی الله علیه وآله و سلم)

اشاره

۵۳

‏‏‏نگاهی‏ به ویژگی‏های رفتاری اولین بانوی مسلمان

نسبت‏ به اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)⁽¹⁾

محمّد میانجی

چکیده

شرح زندگانی و ویژگی‏های رفتاری و اخلاقی حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) با استناد به منابع مهم تاریخی و حدیثی است. از دیدگاه نویسنده: اولین ویژگی حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) نسبت ‏به اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، درک ارزش‏های واقعی او در‏ برابر‏ فریبندگی‏های‏ ظاهری و دنیوی بود. او معنای کمالات انسانی را به‏ خوبی شناخت و چون توانست آن را‏ تنها‏ در وجود پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بیابد، حاضر شد تمام شخصیت و دارایی خود را‏ برای‏ درک‏ آن فدا کند. او در این راه هم از مال خود گذشت، هم از موقعیت‏ اجتماعی‏اش‏. خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) برای درک این کمال واقعی، قالب‏های جاهلی را شکست و بهایی سنگین از‏ جمله‏ قطع رابطۀ زنان، حتی تا زمان تولد حضرت فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را به جان خرید. این‏ نوع‏ نگرش و رفتار در جامعه‏ای که عموم‏ توده‏ها‏ بر اساس ظواهر و زرق و برق‏های دنیوی روابط خود را پایه‏ریزی می‏کنند، نمی‏توانست ‏بدون پی‏آمدهای‏ تلخ‏ و ناگوار باشد، لذا به فاصله‏ای اندک‏ از پخش خبر ازدواج‏ وی‏ با امین قریش، گروهی از‏ زنان‏ به عیب‏جویی از وی روی آوردند و در محافل خود او را سرزنش‏ کردند‏.

کلیدواژه: حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، تاریخ اسلام، ازدواج، الگوی رفتاری، اخلاق نیک، صداقت.

دهم رمضان‏ (سال‏ دهم بعثت) نقطۀ پایان بر ۲۵ سال همراهی خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، بانوی

آسمانی با رسول خدا (صلی الله و آله وسلم) بود؛ بانویی مبارکه،⁽¹⁾طاهره، راضیه، مرضیه، زکیه، صدیقه، کبری،⁽²⁾شامخه،⁽³⁾فاضله‏، کامله⁽⁴⁾و عفیفه⁽⁵⁾که ۵۵‏ سال‏ قبل از بعثت چشم به جهان گشوده و از سال پانزده قبل از بعثت (دهم ربیع‏الاول) در کنار برگزیدۀ الهی قرار گرفته بود و سرانجام بعد از قریب ۲۵ سال همراهی و هم‏گامی، در‏ ۶۵ سالگی چشم از جهان فرو بست و رسول الهی را در فراقی جانسوز تنها گذاشت.

این واقعۀ دردناک که به فاصلۀ اندکی از وفات ابوطالب (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) روی داد، چنان پیامبر‏ اکرم (صلی الله علیه و اله وسلم) را متأثر کرد که آن سال را «عام‏الحزن‏» نامید. به نقل علامۀ مجلسی بعد از این واقعه خانه‏نشین شده و کمتر از خانه بیرون می‏رفت.⁽⁶⁾

مروری بر‏ نحوۀ خاک‏سپاری خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و یادکرد دائمی اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) از وی، میزان این حزن و اندوه را به ‏خوبی نشان می‏دهد: وقتی خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) وفات یافت، اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به ‏شدت گریه کرد و زمانی که‏ قبر‏ آن بانوی بزرگوار حاضر شد، اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) همان‏ گونه که اشک از چشمانش ریزان بود، وارد قبر شد و خوابید و افزون‏تر از قبل گریست.⁽⁷⁾او را دعا کرد و برخاست و با دست ‏خویش همسرش‏ را‏ در‏ قبر گذاشت.⁽⁸⁾اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) در سالگرد‏ وفاتش‏ نیز‏ گریه کرد⁽⁹⁾و به زنانش فرمود: «گمان نکنید مقامتان از او بالاتر است. زمانی که کافر بودید، ایمان آورد و مادر فرزندانم است.»⁽¹⁰⁾

حتی‏ سال‏ها بعد که می‏خواستند خبر خواستگاری علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ)‏ از فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را به اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بدهند و

یادی از خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) شد، چشمانش پر از اشک شد و زمانی که‏ ام‏ سلمه‏ از علت گریه‏اش پرسید، فرمود:

«خدیجه و این مثل خدیجة صدقتنی‏ حین یکذبنی الناس و ایدتنی علی دین اللّه و اعانتنی علیه بمالها ان اللّه امرنی ان ابشر خدیجة‏ ببیت‏ فی‏ الجنة من قصر الزمرد لا صعب فیه و لا نصب؛⁽¹⁾خدیجه‏! و کجا است‏ مثل خدیجه؟ زمانی که مردم تکذیبم کردند، مرا تصدیق کرد. بر دین خدا یاری‏ام کرد و با مالش‏ به‏ کمکم‏ شتافت. خدا به من فرمان داد تا او را به قصری زمردین‏ در‏ بهشت‏ که سختی و محنتی در آن نیست، بشارت دهم.»

این همه تجلیل و بزرگ‏داشت از مقام‏ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) ما را بر آن می‏دارد که اندکی پیرامون شخصیت‏ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) سخن بگوییم‏ و شاخصه‏هایی‏ که خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را به چنین مرتبه‏ای رسانده است ‏برشماریم.

در این مقاله‏ پیرامون‏ ویژگی‏های‏ رفتاری خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) نسبت‏ به پیامبر۹ سخن خواهیم گفت.

۱. نگرش‏ ارزشی‏

اولین ویژگی حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) نسبت‏ به اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، درک ارزش‏های واقعی او در‏ برابر‏ فریبندگی‏های‏ ظاهری و دنیوی بود. او معنای کمالات انسانی را به ‏خوبی شناخت و چون توانست آن را‏ تنها‏ در وجود پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بیابد، حاضر شد تمام شخصیت و دارایی خود را‏ برای‏ درک‏ آن فدا کند. او در این راه هم از مال خود گذشت، هم از موقعیت‏ اجتماعی‏اش‏. خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) برای درک این کمال واقعی، قالب‏های جاهلی را شکست و بهایی سنگین از‏ جمله‏ قطع رابطۀ زنان، حتی تا زمان تولد حضرت فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را به جان خرید. خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) این نوع نگرش خود را هنگام ابراز تمایل به ازدواج، این‏‏گونه‏ با اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) مطرح کرد:

«یابن عم انی‏ رغبت‏ فیک‏ لقرابتک و سعلتک فی قومک و امانتک و حسن خلقک‏ و صدق‏ حدیثک؛⁽²⁾ای پسر عمو! من به خاطر خویشاوندی، شرافت تو در بین‏ مردم‏،

امانت‏داری، خوش‏خلقی و راستگویی‏ات به تو‏ تمایل‏ پیدا کردم.»

این‏ نوع‏ نگرش و رفتار، در جامعه‏ای که عموم‏ توده‏ها‏ بر اساس ظواهر و زرق و برق‏های دنیوی روابط خود را پایه‏ریزی می‏کنند، نمی‏توانست ‏بدون پی‏آمدهای‏ تلخ‏ و ناگوار باشد؛ لذا به فاصله‏ای اندک‏ از پخش خبر ازدواج‏ وی‏ با امین قریش، گروهی از‏ زنان‏ به عیب‏جویی از وی روی آوردند و در محافل خود او را سرزنش‏ کردند‏. آنان می‏گفتند: «او با این‏ همه‏ حشمت‏ و شوکت‏ با یتیم ابوطالب (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) که جوانی فقیر است ازدواج‏ کرد‏. چه ننگ بزرگی!»

خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در مقابل این جهالت‏ها ساکت ننشست و آن‏ها را‏ به‏ صرف نهار دعوت کرد و بعد از‏ پایان‏ مراسم گفت‏: «ای‏ زنان‏! شنیده‏ام شوهران شما (و خودتان‏) در مورد ازدواج من با محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) خرده گرفته‏اید و عیب‏جویی می‏کنید. من‏ از‏ خود شما می‏پرسم آیا در میان‏ شما‏، شخصیتی‏ مثل‏ محمد (صلی الله و اله وسلم) وجود دارد؟ آیا در‏ گسترۀ‏ مکه و اطراف آن شخصیتی در فضائل و اخلاق نیک، مانند او سراغ دارید؟ من به خاطر این ویژگی‏ها‏ با‏ او‏ ازدواج کردم و چیزهایی از او دیده‏ام که‏ بسیار‏ عالی‏ است‏. پس‏ شایسته‏ نیست ‏شما این ‏گونه سخن بگویید و نسبت‏های ناروا به دیگران دهید.»

زنان قریش بعد از این سخنان خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، همگی سکوت اختیار کردند و به ‏تدریج پراکنده شدند.⁽¹⁾

این‏ شیوۀ استدلال خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) هر چند عمق ارزش‏گرایی در انتخاب‏ها را نشان می‏داد، برای جامعۀ جاهل و متعصب آن روز قابل درک نمی‏نمود؛ لذا زنان لجوج قریش به حالت قهر با او‏ رفتار‏ می‏کردند. آن‏ها دیگر به خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) سلام نمی‏کردند و نزد او نمی‏رفتند؛ حتی تا سال پنجم بعثت، که حضرت زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ) متولد شد، نیز این شیوه رفتاری هم‏چنان پا برجا‏ بود‏. لذا حتی هنگام وضع حمل، او را تنها گذاشته و پیام فرستادند که: «تو با ما مخالفت و با یتیم ابوطالب ازدواج کردی. ما هرگز‏ نزد‏ تو نمی‏آییم و در هیچ کاری‏ کمک‏ نمی‏کنیم.»

این حجم از کینه‏ورزی‏ها دل خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را آزرد، تا آن‏جا که خداوند چهار بانوی پاکیزه (ساره، آسیه، مریم، صفورا دختر شعیب پیامبر‏) را‏ به یاری او فرستاد‏ و به‏ این‏سان خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) پاداش عشق و علاقه به کمالات انسانی را دریافت کرد و فرزندش فاطمه زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ) را نیز به دنیا آورد.⁽¹⁾

۲. احترام به شخصیت پیامبر۹

خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به رغم اموال‏ فراوان‏ و موقعیت اجتماعی ویژه‏‏ای که داشت، در برخورد با رسول اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) همواره حرمت او را پاس می‏داشت و کوچک‏ترین رفتاری که نشانی از اظهار برتری دهد از خود بروز نمی‏داد. جلوه‏ای عالی‏ از‏ این رفتار‏ را می‏توان در ماجرای عروسی آن دو سراغ گرفت. آن‏گاه که مراسم عقد و جشن پایان یافته‏ بود و اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) می‏خواست ‏به خانۀ عمویش ابوطالب (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) برگردد، ملکه بطحا و بانوی قریش‏ که‏ اینک‏ همسر او شده بود، این‏ گونه او را مخاطب قرار می‏دهد: «الی بیتک فبیتی بیتک و انا جاریتک‏؛⁽²⁾به خانۀ خودتان وارد شوید. خانۀ من خانۀ شما است و من کنیز شما هستم‏.» و البته‏ این‏ همه احترام و پاس‏داشت ‏به خاطر عقیده و ایمان او به توحید بود و بس.⁽³⁾

۳. تلاش برای جلب‏ رضایت

خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) تمام توان خود را به کار می‏برد تا امور‏ منزل را مطابق میل‏ پیامبر‏۹ اداره کند؛ از جمله چون به میزان علاقۀ اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به عبادت آگاه بود، چنان رفتار می‏کرد که اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به ‏راحتی به عبادت و راز و نیازش مشغول باشد و حضور خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را مانعی برای‏ عباداتش نداند.

پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) قبل از بعثت، در هر ماه چند بار و نیز همه ساله ماه رمضان را در غار حرا به تفکر و عبادت خداوند می‏گذراند⁽⁴⁾و این‏ عمل بعد از ازدواج نیز ادامه داشت. لذا امام هادی۷

می‏فرمود: «پیامبر اسلام (صلی الله علیه و اله وسلم) پس از سفر تجاری شام، درآمدش را بین فقرا تقسیم کرد و هر روز بامداد به‏ فراز‏ کوه حرا می‏رفت و به تماشای شگفتی‏های خلقت مشغول می‏شد و تحت تأثیر عظمت ‏خدا قرار می‏گرفت و خدا را آن ‏گونه که شایسته بود عبادت می‏کرد.»⁽¹⁾

خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) با درک‏ چنین‏ روحیاتی از اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، هرگز برای او مزاحمتی ایجاد نمی‏کرد و همیشه با همدلی و همراهی او را بدرقه می‏کرد. غذایش را به وسیله حضرت علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) به بالای کوه می‏فرستاد‏ و گاه‏ خود‏ نیز با حضرت همراه می‏شد‏. علامۀ‏ مجلسی‏ به نقل از صحاح اهل سنت می‏نویسد: «در آن ماه رمضان که پیامبر در کوه حرا به سر می‏برد و وحی و بعثت‏ آغاز‏ می‏شد‏، حضرت علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و یکی از غلامان در حضورش‏ بودند.»‏⁽²⁾

برای نمونه تنها یکی از این عبادت‏های اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) چهل روز به درازا کشید، که خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) تمام‏ این‏ مدت‏ را به تنهایی گذراند. چنین عبادت‏های طولانی به طور طبیعی‏ می‏توانست موجب ناراحتی، دلشوره‏ها و نگرانی‏های مختلفی برای خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) شود، اما او نه تنها اعتراض نمی‏کرد بلکه با رسول‏ خدا (صلی الله علیه و اله و سلم) همراهی‏‏ ‏نیز می‏نمود؛ لذا اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) که خود متوجه‏ نگرانی‏های‏ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بود، عمار یاسر را نزد خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) فرستاد و پیام داد که: «ای خدیجه! گمان نکن کناره‏گیری‏ من‏ به‏ خاطر بی‏اعتنایی به تو است، بلکه پروردگارم چنین فرمود تا امر خود‏ را‏ اجرا‏ کند. جز خیر و سعادت فکر دیگری نکن. خداوند هر روز، چند بار به خاطر‏ تو‏ به‏ فرشتگان بزرگش مباهات می‏کند. پس وقتی شب شد، در را ببند و در بستر خود‏ استراحت‏ کن.»⁽³⁾

همراهی و همدلی خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و تلاش او برای کسب رضایت رسول اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به‏ حدی‏ بود‏ که وقتی هنگام وفات در ضمن وصیت‏هایش به اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) گفت‏: «من‏ در حق شما کوتاهی کردم، مرا عفو کن‏»، اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فرمود: «هرگز از تو‏ تقصیری‏ ندیدم‏ و تو نهایت تلاش خود را به کار بردی و در خانۀ من بسیار خسته شدی.»⁽⁴⁾

۴. تصدیق‏ و تأیید اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)

روایات بسیاری از پیامبر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) نقل‏ شده‏ است‏ که گویای اهمیت رویکرد خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) در آن فضای جاهلی و غربت رسول اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) است. وقتی که حتی بسیاری از بستگان رسول اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) نیز اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) را تنها گذاشتند و حتی کمر همت ‏به نابودی او بستند، خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) روی آورد و با او پیمانی جاودانی بست و تا لحظۀ آخر‏ زندگی‏ بر عهد و پیمانش استوار ماند.

اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) نیز‏ با‏ درک‏ چنین فضیلتی از خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بود که همواره‏ تأکید‏ می‏کرد «این مثل خدیجة؟‏» از جمله زمانی که هاله، خواهر خدیجه برای زیارت‏ رسول‏ اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)‏ به‏ مدینه آمد‏، پیامبر‏۹ با‏ دیدن او به یاد خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) افتاد‏ و از‏ شدت تأثر به خود لرزید. بعد از رفتن او، عایشه پرسید: «چقدر‏ از پیر زن قریش که سال‏خوردگی‏ صورتش را چروکین و سرخ‏ کرده بود یاد می‏کنی با این‏ که‏ امروز روزگار او را نابود کرده و خداوند همسری بهتر به شما بخشیده است‏؟» پیامبر‏۹ فرمود: «هرگز، به خدا سوگند‏! بهتر‏ از‏ خدیجه هیچ‏ گاه نصیبم‏ نشد‏. او هنگامی به من‏ ایمان‏ آورد که مردم مرا تکذیب می‏کردند و ... .»⁽¹⁾

عبد اللّه بن مسعود نمونه‏ای از مشاهدات خود‏ پیرامون‏ ایمان خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را آن زمان که‏ هیچ‏ کسی به‏ پیامبر‏۹ ایمان‏ نیاورده بود، این گونه بیان‏ می‏کند: «نخستین چیزی که از اسلام دانستم این بود که با عموهایم و تعدادی از اعضای‏ قبیله‏، وارد مکه شدیم. چون می‏خواستیم مقداری‏ عطر‏ بخریم‏ ما‏ را‏ به عباس بن‏ عبدالمطلب‏ راهنمایی کردند. او بالای چاه زمزم، در کنار کعبه نشسته بود. زمانی که پیش او نشسته‏ بودیم‏، دیدیم‏ مردی که دو لباس سفید پوشیده بود‏ و گیسوان‏ و ریش‏ پر‏ و دندان‏های‏ سفید‏ و ... داشت و چهره‏اش مثل ماه می‏درخشید، از باب صفا وارد مسجدالحرام شد. در طرف راست او یک نوجوان و پشت ‏سرش بانویی پوشیده را دیدم.

آنها کنار حجرالاسود رفتند. ابتدا‏ آن مرد به حجرالاسود دست کشید، سپس آن نوجوان و بعد آن بانو. آن‏گاه هر سه به طواف کعبه مشغول شدند. وقتی هفت‏ بار طواف

کردند، کنار حجر اسماعیل آمدند‏ و نماز‏ جماعت ‏خواندند. آن مرد هنگام تکبیر دست‏هایش را تا کنار گوشش بلند می‏کرد تا به قنوت نماز رسیدند. قنوت را طولانی کردند تا آن‏که نماز تمام شد. من که‏ چنین‏ چیزی ندیده بودم، از ابن عباس پرسیدم: آیا دین جدیدی به مکه آمده است؟ من چنین دینی را در مکه ندیده بودم؟ گفت: این مرد‏ برادرزادۀ‏ من، محمّد بن عبد اللّه است‏ و آن‏ نوجوان برادرزادۀ دیگرم علی بن ابی‏طالب و آن خانم هم همسر محمّد؛ خدیجه دختر خویلد است. به خدا قسم غیر از این سه نفر کسی‏ در‏ روی زمین به این دین‏ اعتقاد ندارد.»⁽¹⁾

۵. انفاق اموال

پیرامون مظاهر ثروت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) نوشته‏اند: «هشتاد هزار شتر، اموال تجاری او را حمل و نقل می‏کردند. بارگاهی از حریر سبز با ابریشم بر بام خانه‏اش برافراشته‏ بودند‏ که مردم رفت و آمد می‏کردند و به فقرا کمک می‏شد. چهار صد غلام و کنیز امور اقتصادی و شخصی او را اداره می‏کردند.»⁽²⁾با این همه او بلافاصله بعد از ازدواج نزد‏ عمویش‏ ورقة بن‏ نوفل رفت و اموال فراوانی به او داد و گفت: «این‏ها را نزد محمّد ببر‏ و بگو این اموال هدیه به شما است و هر گونه بخواهی در آنها تصرف‏ کن و هر‏ چه غلام و کنیز و ثروت و ملک دارم، همه را به احترام حضرت، به او بخشیدم.»

ورقة بن نوفل ‏‏نیز‏ کنار کعبه آمد و بین زمزم و مقام ابراهیم ایستاد و با صدای بلند گفت: «ای‏ عرب‏! بدانید‏ که خدیجه شما را شاهد می‏گیرد که خود و همۀ ثروت خود از غلامان، کنیزان، املاک‏، دام‏ها، مهریه و هدایایش را به محمّد بخشیده است و همۀ‏ آنها هدیه‏ای است که‏ محمّد‏ آن را پذیرفته است و این کار خدیجه به خاطر علاقه و محبت او به محمّد است. شما در این باره گواه باشید و گواهی دهید.»⁽³⁾

دامنۀ این یاری‏ مالی به سال‏های اولیه ازدواج ختم نیافت، ‏بلکه هنگام محاصرۀ اقتصادی در شعب ابی‏طالب و حتی بعد از آن نیز اموال خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) نقش اساسی در نجات اسلام و مسلمانان از نابودی ایفا کرد؛ تا‏ آن‏جا که اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) در ماجرای شعب فرمود: «هیچ ثروتی، هرگز مثل ثروت خدیجه به من سود نرساند.»⁽¹⁾

طبق بعضی روایات در ماجرای محاصره، از اموال خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) چیزی نماند و به نقل‏ از‏ حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ): «چیزی جز دو پوست‏ باقی نماند که هنگام استراحت‏ یکی را زیرانداز و دیگری را روانداز قرار می‏دهیم‏.» در این مدت ابوالعاص بن ربیع، داماد حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، شترها‏ را‏ با گندم و خرما با شگردهای مختلف به آنها می‏رساند و در طول سه سال محاصره، مصارف آنان از اموال خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) تأمین می‏شد.⁽²⁾

۶. تحمل‏پذیری و صبر

خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) صبر و تحمل را در‏ زندگی‏ با‏ رسول خدا (صلی الله و آله وسلم)‏ پیشه‏ خود ساخت و در برابر فشارهای مختلف همسایه‏های مشرک، زنان متعصب، محاصرۀ اقتصادی و ... بردباری و تحمل‏پذیری ویژه‏ای از خود نشان می‏داد. از جمله‏ این وقایع‏ می‏توان به واقعۀ شعب اشاره کرد که نقش‏ مهمی‏ نیز در تحلیل قوای جسمانی خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) داشت؛ به اندازه‏ای که به فاصلۀ اندکی از پایان محاصره، آن‏ بانوی‏ بزرگوار‏ وفات یافت. در این محاصره یاران پیامبر (چهل نفر) جز‏ چهار ماه حرام سال را در گرمای داغ تابستان و بیابان خشک و ... تحمل می‏کردند و در این زمان بانوی محمّد‏ که‏ ۶۳‏ تا ۶۵ ساله بود، علاوه بر صرف اموال، خود نیز در‏ شمار‏ محاصره شدگان بود.

میزان فشاری را که بر محاصره‏ شدگان وارد می‏شد، می‏توان از گزارش سعد وقاص‏ فهمید‏. او‏ می‏گفت: «شبی از دره بیرون آمدم. از شدت گرسنگی تمام توانم را‏ از‏ دست‏ داده بودم. چشمم به پوست‏خشکیدۀ شتری افتاد. آن را برداشتم و بعد از شستن و پختن‏ و کوبیدن‏، با‏ آب خمیر مخلوط کردم و سه روزی با آن به سر بردم.»⁽³⁾

بنت الشاطی‏ از‏ نویسندگان عرب در مورد میزان تحمل خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در این دوران می‏نویسد‏: «خدیجه‏ در‏ سنی نبود که تحمل آن همه رنج ‏برایش آسان باشد و از کسانی نبود که در‏ جریان‏ زندگی با تنگی معیشت‏خو گرفته باشد. اما در عین حال و با وجود کهولت ‏سن‏، سختی‏هایی‏ را‏ که در اثر محاصره در شعب وارد می‏شد تا سر حد مرگ تحمل کرد.»⁽¹⁾

در‏ این دوره حتی برخی بستگان اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) نیز با بی‏رحمی تمام بر این‏ فشارها‏ می‏افزودند‏، که از جملۀ آن‏ها می‏توان از ابوجهل نام برد که مانع می‏شد تا حکیم بن‏ حزام‏ برای‏ عمه‏اش خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) که در شعب بود، حتی از اموال خود‏ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) آذوقه برساند.⁽²⁾

۷. انیس و غم‏زدای اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)

با این همه سختی و فشار، خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) خم به ابرو نمی‏آورد‏ و در‏ تمام دوران زندگی قبل و بعد از بعثت ‏بسان بانویی شفیق، بر گرد‏ وجود‏ اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) می‏گشت و با سیمای خندان خود غم‏ها‏ را‏ از‏ رخ اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) می‏زدود و در این بین بسان‏ یاور‏، وزیر و کمک‏رسانی توانمند او را یاری می‏کرد.

ابن هشام می‏نویسد: «خدیجه به پیامبر‏ ایمان‏ آورد، گفتارش را تصدیق کرد‏ و او‏ را یاری‏ داد‏ و ... . خداوند‏ به وسیلۀ او به پیامبرش آرامش‏ داد‏؛ به نحوی که هیچ خبر ناراحت‏کننده‏ای از قبیل رد و تکذیب را نمی‏شنید‏ مگر‏ این که خداوند به وسیلۀ خدیجه‏ گشایش برایش ایجاد می‏کرد‏. وقتی‏ خدا پیامبرش را به خدیجه‏ برمی‏گرداند‏، دشواری‏ها را بر او آسان می‏کرد و تصدیقش کرده، اعمال مردم ‏را (که موجب‏ آزار‏ شده بود) بی‏اهمیت جلوه می‏داد‏. رحمت ‏خدا‏ بر‏ او باد.»⁽³⁾

حجم‏ سنگین فشارهای قریش و مشرکان‏ با‏ این سخن اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) روشن می‏شود که: «ما اوذی نبی بمثل ما اوذیت؛ هیچ‏ پیامبری‏ مثل من آزار ندید.» و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)‏ در تمام‏ این‏

آزارها‏، یار و غم‏زدای اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بود‏.

علامۀ مجلسی می‏نویسد: «در سال‏های آغازین بعثت ‏بود که حضرت رسول اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) با‏ سیمایی غمگین و محزون از غار حرا‏ به‏ خانه‏ برگشت‏. خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) می‏گوید‏، به‏ اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) گفتم: نشانۀ اندوه در چهره‏ات می‏بینم، چه شده است؟ فرمود: علی از من جدا شده و معلوم‏ نیست‏ کجا است؟ [ عده‏ای‏ از مسلمانان به خاطر پرهیز از گزند‏ مشرکان‏ پراکنده‏ شده‏ بودند‏ و میان‏ علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) و اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) نیز فاصله افتاده بود.] در مورد آسیب رسانی مشرکان به وی نگرانم!

به رسول خدا (صلی الله و آله وسلم)‏ عرض کردم: بر شترم سوار می‏شوم، یا او را می‏یابم و یا مرگ بین من و او فاصله می‏اندازد.

خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) سوار شتر شد و به جست‏وجو پرداخت تا آن‏که قیافه کسی‏ را‏ دیده بر او سلام کرد و از صدای جوابش فهمید علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) است ... آن‏گاه به سوی خانه برگشت و با دادن خبر سلامتی علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ)، اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) را خوشحال کرد؛ به اندازه‏ای که‏ پیامبر‏۹ یازده بار شکرا للمجیب گفت.»⁽¹⁾

۸. مجاهدت و دفاع از رسول خدا (صلی الله و آله وسلم)

از مصادیق مجاهدت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) می‏توان به موضوع‏ پذیرش اسلام در سال‏های جهل و گمراهی‏ و نیز‏ تقیۀ شدید در شرایط خوفناک و وحشتناک آن عصر اشاره کرد. میزان خطرات پذیرش اسلام در آن دوره به حدی بود که امام صادق (عَلَيْهِ السَّلاَمُ)‏ می‏فرمود: «پیامبر خدا پنج ‏سال‏ در‏ مکه به طور پنهانی می‏زیست. علی و خدیجه با او بودند و اسلام خود را پنهان و به شدت تقیه می‏کردند.»⁽²⁾

علاوه بر این خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در مقام دفاع از پیامبر‏۹ نیز‏ برمی‏آمد. از جمله اصبغ بن نباته می‏گوید: «عصر روز جمعه در مسجد در حضور علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) بودیم که مردی بلند قامت ‏به نام سواد بن قارب خدمت امام آمد. او‏ بعد‏ از رد‏ و بدل شدن مطالبی گفت: از یمن سوار

شتر شدم و به سوی مکه آمدم. با نخستین کسی که‏ روبه‏رو شدم ابوسفیان بود. بر او سلام کردم و پیرامون خاندان قریش‏ پرسیدم‏، گفت‏: مشکلی نیست فقط یتیم ابوطالب دین ما را فاسد کرده است.

گفتم نام او چیست؟ گفت: محمّد و احمد‏. ‏‏پرسیدم‏ کجا است؟ گفت‏ با خدیجه دختر خویلد ازدواج کرده و در خانۀ او است. مهار شتر را کشیدم‏ و به‏ خانۀ‏ خدیجه رفتم و در زدم. خدیجه پشت در آمد و پرسید: کیستی؟ خود را معرفی کردم و گفتم: می‏خواهم‏ با محمّد ملاقات کنم.

او این‏ گونه پاسخ داد: اذهب الی عملک ماتذرون‏ محمّدا یاویه ظل بیت‏ قد‏ طردتموه و هربتموه و حصنتموه اذهب الی عملک؛ به دنبال کار خود برو، محمّد را رها نمی‏کنید تا در پناه خانه‏اش بیاساید. شما او را از خود دور کردید و فراری دادید و در مقابلش‏ سنگربندی کردید، برو به دنبال کارت.

پیامبر فرمود: ای خدیجه! در را بگشا. وقتی وارد شدم سیمای نورانی پیامبر را دیدم و به رسالت او ایمان آوردم و بعد از وداع به یمن‏ برگشتم‏.»⁽¹⁾

یک بار هم که جهال عرب با سنگ‏پرانی حضرت را زخمی کردند و در پی او تا خانۀ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) آمدند و خانه را سنگ‏باران کردند، خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) بیرون آمد و گفت: «آیا از‏ سنگ‏باران‏ کردن خانۀ زنی که نجیب‏ترین قوم شما است، شرم ندارید؟» و مردم با شنیدن این سخن شرمنده و متفرق شدند و آن‏گاه خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به مداوای همسرش شتافت. در همین واقعه بود که پیامبر‏۹ از‏ سوی خداوند به او سلام رساند و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در برابر سلام الهی گفت: «ان اللّه هو السلام و منه السلام و علی جبرئیل السلام و علیک یا رسول اللّه السلام و برکاته.»⁽²⁾

کتابنامه

54- سیما و منش زیبای خدیجه(سلام علیه)

اشاره

۵۴

سیما و منش زیبای خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)⁽¹⁾

علی کرمی فریدنی

چکیده

شرح سیرۀ اخلاقی و فکری حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) با استناد به مهم‏ترین منابع تاریخی و روایی اهل سنت و شیعه است. از دیدگاه نویسنده: حضرت خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در آن روزگار تیره و تار از زنان صاحب بینش و منش بود و با دانشمندان سرشناس و عالمان مذهب موسی و مسیح در گفتمان بود. بانوی آزادی، در این مورد به این امتیازات مفتخر است: ۱. پیشتازترین زن در گرایش به اسلام؛ ۲. پیشتازترین زن در ایمان به خدا؛ ۳. پیشتازترین زن در نماز و پرستش خدا؛ ۴. پیشتازترین زن در بیعت آگاهانه با اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) برای دفاع از حق. این امتیازات شکوه‏بار نشان اندیشۀ والا و صداقت او است. امتیاز دیگر آن بانوی نمونه این است که سبک اسلام و ایمان او نیز ممتاز است و از پیشگامان و برجستگان و بزرگانی چون سلمان، ابوذر، مقداد و عمّار نیز ممتازتر است.

کلیدواژه: خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، بانوی آزادی، روشنفکری، نواندیشی، دینداری.

انسان‏ها از نظر منش و روش

انسان‏ها در زندگی فردی و اجتماعی و سیاسی از نظر داشتن بینش و منش و یا نداشتن آن یکسان نیستند، بلکه چند دسته‏اند:

الف بسیاری در زندگی، بینش و منشی ندارند، به گونه‏ای که اگر از آنان پرسیده شود که شما در راه تأمین یک زندگی در خور شأن انسان و در رویارویی با مشکلات و

ساماندهی فرصت‏ها و امکانات برای رسیدن به هدف، چه سبک و شیوه‏ای دارید، پاسخی ندارند، چرا که نه در زندگی فردی بینش و منش مشخّص دارند و نه در زندگی اجتماعی؛ و این فقدان منش بدان دلیل است که هدف شایسته و آرمان مترقّی و درست ندارند، تا روشی اصولی برای رسیدن به آن در پیش گیرند. اینان واپسگرایان و دنباله‏روها هستند، بسان کف‏ها و خار و خس‏های روی آب و علف هرزه‏هایی بی‏ثمر و بی‏ریشه که با موج و جوّ و تندباد به هر سو می‏روند و سرانجام از چاله به چاه یا زباله‏دان تیره‏بختی و اسارت سر در می‏آورند.

بسیاری از حکومت‏ها، جامعه‏ها، و مدّعیان رهبری و دانش و علم نیز همین گونه‏اند: «النَّاسُ ثَلاثَةٌ فَعَالِمٌ رَبَّانِیٌّ وَ مُتَعَلِّمٌ عَلَی سَبِیلِ نَجَاةٍ وَ هَمَجٌ رَعَاعٌ أَتْبَاعُ کُلِّ نَاعِقٍ یَمِیلُونَ مَعَ کُلِّ رِیحٍ لَمْ یَسْتَضِیئُوا بِنُورِ الْعِلْمِ وَ لَمْ یَلْجَئُوا إِلَی رُکْنٍ وَثِیقٍ.»⁽¹⁾

ب بسیاری در زندگی بینش و منش و راه و روش دارند، امّا نه خردمندانه و بر اساس عدالت، بلکه سبک آنان عوام‏بازی و زورمداری و باج‏دهی برای باج‏خواهی بزرگ‏تر است؛ اینان راز موفّقیّت و کلید گره‏گشا را فریب می‏نگرند؛ فریب با واژه‏های زیبا، با قالب‏ها و مفاهیم مقدّس، توجیه، تحریف، قلب واقعیّت‏ها، تکرار دروغ، بافته‏های یک‏طرفه، سانسور و کتمان حقیقت، سرهم‏بندی خرافات، ترویج دنباله‏روی برّه‏منشانه، بت‏سازی از زورمداران، رواج کیش شخصیّت در چهره‏های گوناگون، فریب به نام خدا و در ستار دین و حتّی با برپا ساختن مذهب‏سالاری دروغین و هراس‏انگیز.

سبک و سیره‏ی اینان، زورمداری و خشونت و ارعاب است و راه خویش را به سوی موفّقیّت پوچ، با به راه انداختن سیلاب خون، حذف حق‏طلبان و برپا ساختن سیاه‏چال‏های مرگ و تکیه بر کُند و زنجیر و داغ و درفش می‏گشایند. معاویه‏ها، یزیدها، عمروعاص‏ها، سلطه‏جویان اموی و عبّاسی، و اسلام‏پناهان دروغین که در طول تاریخ بدون تحقّق روح اسلام و هدف والای آن که عدالت و آزادی و برابری و تأمین حقوق و امنیّت انسان‏ها است تنها با نام آن و برخی ظواهر بازی می‏کنند، و خود را برتر از قانون می‏پندارند در

این ردیف‏اند: (إِنَّ فِرعَونَ عَلا فِی الْأَرضِ وَ جَعَلَ أَهْلَها شِیعاً یسْتَضْعِفُ طائِفَةً مِنهُم یذَبِّحُ أَبْناءَهُمْ وَ یسْتَحْیی نِساءَهُم إِنَّهُ کانَ مِنَ الْمُفسِدینَ).⁽¹⁾

ج در برابر این دو گروه، که یا بینش و منشی ندارند و یا بینشی واپسگرایانه دارند، چهره‏هایی هستند که هم در زندگی فردی و اجتماعی بینشی روشن دارند، و هم منشی مترقّی و عادلانه، و به همین دلیل هم جاودانه و پرجاذبه و در خور نمونه شدن هستند، و بانوی خردمند حجاز و یار و مشاور روشن‏اندیش اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) از برجسته‏ترین این چهره‏ها است.

از امتیازات خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)

از امتیازات خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) این است که افزون بر موقعیّت فرهنگی و قدرت تجزیه و تحلیل رویدادهای جاری و آینده‏نگری و آگاهی از معارف پیامبران و کتاب‏های آسمانی، خود در ابعاد گوناگون، در چهره‏ای پرشکوه به صورت نمونه‏ای مطرح برای عمل و منش پدیدار می‏گردد؛ به گونه‏ای که اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) او را در کنار نمونه‏هایی از چهره‏های پرشکوه تاریخ، چون مریم، سرمشق و الگوی زنان و مردان کمال‏جو عنوان می‏سازد و همین واقعیّت نشانگر این نکتۀ ظریف است که آن حضرت منشی اصولی و جاودانه در ابعاد گوناگون دارد؛ وگرنه، چگونه می‏تواند الگو و سمبل ترقّی‏خواهان گردد؟⁽²⁾

افزون بر این، از دیدگاه او میان ایمان و عمل، پیوندی است گسست‏ناپذیر؛ چرا که ایمان در نگرش او تنها باور عمیق قلبی و یا آگاهی ژرف و اعلام آن بدون عملکرد مشخّص نیست تا انسان بتواند بدون سبک، زندگی کند بلکه میان آن باور عاشقانۀ قلبی و شیوۀ زندگی، پیوندی اجتناب‏ناپذیر وجود دارد که انسان را موظّف می‏سازد تا در کردار و گفتار، خود را با مقرّرات مترقّی هماهنگ سازد و دارای سبک متناسب با آن باور آزادمنشانه باشد و در شرایط متفاوت، تابع احساسات نگردد و قدرت و ضعف، برخورداری و محرومیّت در بینش و منش او اثر تخریبی نگذارد و تغییر جایگاه، او را تغییر منفی ندهد و

از موضع عدالت‏خواهانه و مردمی، به خودکامگی و بیداد و موضع ضدّ مردمی نکشاند و به فریب و حق‏کشی آلوده نسازد.

و از این‏جا راز هماره مترقّی و عادلانه بودن منش یار و مشاور ارجمند اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) نیز دریافت می‏گردد؛ چرا که امتیاز بزرگ او و همانندهایش این است که دارای سبکی ویژه بودند و بر اساس آن، هماره توحیدگرا و پرواپیشه، رعایت‏گر حقوق و آزادی انسان‏ها و پرچمدار این ارزش‏ها بودند، و هرگز این اصول در زندگی آنان تابع احساسات نشد و با فراز و فرودها دستخوش آفت نگردید.

آری، بانوی نواندیش جهان عرب، افزون بر تبار پرافتخار، خود در زندگی، دارای امتیازات تحسین برانگیزی بود که این امتیازات او را از دیگر زنان روزگارش ممتاز ساخته و در خور همسری برترین پیام‏آور خدا و در خور مادری شایسته‏ترین الگوی زنان و شایستۀ مادربزرگی امامان نور می‏سازد. اینک این شما و این هم پرتوی نورافشان از بینش و منش مترقّی وزیر لایق و یار اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) در زندگی.

۱. موهبت نواندیشی و نوگرایی

اشاره

از ویژگی انسان‏های هوشمند و کمال‏جو، روح نواندیشی و نوگرایی و رو به رشد و پیشرفت داشتن است. آنان به آداب و رسوم رایج، فرهنگ و مقرّرات غالب، بافته‏ها و یافته‏های موروثی و بینش و منش رسمی صاحبان قدرت و نفوذ و آیین و باور مردم روزگار خود بسنده نمی‏کنند و هماره در جست‏وجوی راهی نو، سبکی جدید، شیوه‏ای برتر، برنامه‏ای جالب‏تر، آیین و منشی مترقّی‏تر و دنیایی مساعدتر و خردمندانه‏تر برای زندگی و تأمین حقوق انسان‏ها هستند، و همین ویژگی یکی از رازهای پذیرش دعوت‏های آسمانی و نهضت‏های آزادی‏خواهانۀ پیامبران و ترقّی‏خواهان تاریخ از سوی این چهره‏ها است. قرآن این ویژگی و رهاورد درست آن را ارج می‏نهد و در میان جویندگان آزادی و عدالت، به پیشتازترین‏ها بها و پاداشی پرشکوه‏تر را نوید می‏دهد.

از قرآن به صراحت دریافت می‏گردد که نواندیشان فداکاری که پیش از پدیدار شدن نشانه‏های پیروزی از افق، با انگیزۀ کمال‏جویی به عدالت گراییدند و با اخلاص و فداکاری

آن را یاری کردند، با آنان که پس از پیدایش علایم موفّقیّت، توانستند دل را قانع کنند و ایمان آورند، از نظر کمال یکسان نیستند؛ چرا که از نظر هوشمندی و تلاش و خطرپذیری و پرداخت هزینه نیز با هم بسیار متفاوت‏اند. قرآن در این مورد می‏فرماید:

(وَ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرینَ وَ الْأَنْصارِ وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِیَ اللّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْری تَحْتَهَا الْأَنْهارُ؛⁽¹⁾و پیشگامان نخستین در اسلام و ایمان، از مهاجران و انصار و کسانی که به شایستگی از آنان پیروی کردند و در توفان تاریک‏اندیشی‏ها، حق را برگزیدند، خدا از آنان خشنود گردید و آنان هم از او خشنود شدند؛ و برایشان بوستان‏هایی پرطراوت و زیبا در بهشت آماده ساخته که از زیر درختان آن جویبارها روان است. در آن جاودانه ماندگار خواهند بود. این است آن کامیابی بزرگ و پرشکوه).

ویژگی نواندیشی و نوگرایی خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)

اگر شرایط آن روز جهان عرب را بنگریم، پی می‏بریم که خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) از روح ابتکار و نواندیشی ویژه‏ای بهره‏ور بود و از زمان و فرهنگ و آیین و مدیریّت روزگارش بسیار پیش‏تر و مخالف سرسخت جنبه‏های ظالمانۀ باورها و آداب و رسوم آنها بود، و در اندیشۀ راهی نو و دنیایی جدید و فرهنگ و منشی خردمندانه و بهداشتی می‏زیست.

او، به آیین مورد نظر تاریک‏اندیشان بها نمی‏داد و از رهاورد شوم آن بر کنار بود. او افزون بر تفاوت در بینش و منش، با آداب رایج روزگارش نیز ناسازگار بود. او نه بسان زن عادّی آن روز، به انزوای تحمیلی تن سپرده بود و نه شب‏نشینی و بردگی جنسی زن اشرافی حجاز را به رسمیّت می‏شناخت. کار دگراندیشی و پویایی اندیشۀ او بود که او را به مدیریّت و تجارت و جسارتی مستقل سوق داده بود، که نه تنها خود را نیازمند مرد خودکامۀ روزگار نمی‏دید که ازدواج با زورداران و زرداران تاریک‏فکر نیز برای او تحمّل ناپذیر شده و جویای جوانی متفاوت با مردنمایان دنیای خویش بود.

او دارای ثروت و اعتباری بسیار بود، امّا به جای کسب و کار ظالمانۀ رایج که

رباخوارگی و مکیدن خون محرومان و خوش‏گذرانی رایج سرمایه‏داران روزگارش بود، و امروز هم بیشتر چنین است سرمایۀ خویش را در راه سازندگی و تجارت و سود عادلانه و گره‏گشایی و مردم‏نوازی به کار می‏انداخت. از این راه، هم بر مال حلال خود می‏افزود و هم بر اقتصاد جامعه خون سالم تزریق می‏کرد. هم گروهی را در شبکۀ تجاری خود به کار می‏گرفت و اداره می‏کرد و هم نیازهای متنوّع مردم به وسایل زندگی را برطرف می‏ساخت، و مطلوب‏تر از همه به ندای آزادگی و ناسازگاری خود با روزگارش پاسخ می‏داد.

اگر شرایط رباخوارگی آن روز عرب و آیات قرآن در این زمینه را بنگریم، که چگونه و در چند مرحله به جنگ این آفت بزرگ اجتماعی رفته است، آن‏گاه بیشتر به عظمت این بانوی خوش‏فکر پی می‏بریم.

خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در اندیشۀ جامعه و جهانی نو

در روزگار پیش از بعثت که مردم حجاز و جهان از سویی از سرآغاز بعثت‏ها و ظهور پیامبران دور شده و دین آنان را به تدریج به بافته‏های کج‏اندیشانه، و تفسیرهای سلطه‏جویانه آمیخته،⁽¹⁾و از دگر سو از دانش و خرد و پیشرفت بیگانه بودند جرقّه‏هایی از مایه‏های روشنفکری و نواندیشی در میان افراد و گروه‏هایی از پیروان موسی و مسیح و برخی از جهان دیده‏ها و آشنای با تاریخ ملل و دیگر زبان‏ها و فرهنگ‏ها و راز پیشرفت و پسرفت جامعه‏ها بودند، به چشم می‏خورد. درست به همین دلیل در میان اینان، اندیشۀ انتظار برای طلوع خورشید بهروزی و نجات مردم از کنار کهن‏ترین معبد توحید سوسو می‏کرد و اندیشۀ ایستادگی در برابر امواج سهمگین خرافات و پرستش‏های ذلّت‏بار و هضم نشدن در جامعه‏های تاریک‏اندیش به آرامی جریان داشت و این مایه‏های نواندیشی در برابر توفان بی‏فرهنگی و بیداد و جست‏وجو برای راه نو، آرمان نو، زندگی نو، جهان نو از نویدهای موسی و مسیح منشأ می‏گرفت.

با این بیان، آشنایی با آموزه‏های اصیل پیامبران و نویدهای آنان از آیندۀ جامعه و ظهور اسلام، انگیزۀ نواندیشی و نوگرایی و ایستادگی در برابر خشونت و تاریک‏فکری بود،

و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در جامعه و روزگار خویش یکی از این نواندیشان، بلکه از نمونه‏های برجستۀ آنان بود که در روایات این ویژگی او آمده است.

خاستگاه نواندیشی و نوگرایی خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)

مایه‏های نواندیشی و روشنفکری خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، پیش از آشنایی با محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) و پیوند با او، از این کانون‏ها سرچشمه می‏گرفت:

۱. از خرد و هوش و درایت سرشار؛

۲. از خانه و خانوادۀ روشن‏اندیش و حق‏طلب؛

۳. از آموزه‏های آیین حق‏گرای ابراهیم، که خاندان محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) خود را فرزند او و خدمت‏گزار کعبه می‏دانستند.

۴. از آموزه‏های مذهب موسی و مسیح از راه گفت‏وشنود با دانایان آن‏ها، نظیر «ورقه»، «نسطور»،⁽¹⁾«بُحیرا» و...⁽²⁾و نیز گروه‏هایی که به خاطر نویدهای موسی و مسیح و وصف آخرین پیامبر و خاستگاه او، از شام و فلسطین به حجاز هجرت نموده و در انتظار ظهور نور و طلوع خورشید ایمان و آزادی بودند.

۵. از راه برخی الهام‏ها و دریافت‏های شگفتی که بر اثر خردورزی و اندیشۀ بسیار و پاک‏منشی و پروا، در عالم رؤیا برایش پیش می‏آمد.⁽³⁾

۶. از راه روابط اقتصادی و آشنایی با قطب‏های قدرت و مراکز خبرساز؛

۷. از راه دیدار با چهره‏های مطرح روزگار و آشنایی با اندیشۀ آنان.

این عوامل برانگیزاننده، دخت خردمند حجاز را با جامعه و روزگارش متفاوت ساخت، و

او را نواندیش و نوگرا نمود؛ به گونه‏ای که هم از حقایق جاری روزگارش آگاه بود و هم به خداجویی و بشردوستی، به مفهوم حقیقی آن آراسته بود و هماره در اندیشۀ جامعه و جهانی نو می‏زیست، و همین‏ها باعث تکاپوی او گردید، تا سرانجام با محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) آشنا شد و همراهی، همسری، مشاورت و وزارت او را در راه ایجاد تحوّل مطلوب برگزید و ۲۵ سال پا به پای آن پیشوای آزادی و نجات به تلاش ادامه داد.

مایه‏های روشنفکری و نوگرایی خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)

تاریخ و روایات رسیده از اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و دیگر پیشوایان اسلام نشان می‏دهد که خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) از معدود زنان و دختران نواندیش و خردمند و پاک‏روش و آزادۀ روزگار خود بود. اندیشه‏ای متفاوت از بینش و روش رایج مردم زمانه و روند جامعه و روزگارش داشت و در حقیقت سالار نواندیشان و خردمندان و آموزگار خوبان و در اندیشۀ جامعه و جهانی نو و مساعد برای رشد و رستگاری بود.

با نگرش به فراز و فرودهای الهام‏بخش زندگی او، مایه‏های نواندیشی و آزادی‏خواهی او در این محورها به روشنی جلوه‏گر است:

۱. کنجکاوی، خردورزی، آگاهی از میراث فرهنگی گذشته و داشته‏ها و روند روزگار خویش، تردید منطقی در یافته‏ها و نقد آن‏ها، پذیرش نفی، تنها بر اساس دلیل و برهان، ابداع و ابتکار، اعتماد به خود و استقلال در اندیشه و عمل و بیگانگی از واپسگرایی و دنباله‏روی و خرافات رایج روزگار خویش و درافتادن با آن‏ها.

۲. آشتی ناپذیری با فریب و خشونت و نامردمی در همۀ جلوه‏ها و میدان‏های زندگی فردی، اجتماعی، سیاسی و مدیریّت و اقتصاد و مذهب و هنر.

۳. مبارزۀ ریشه‏دار و همه جانبۀ خانوادگی با زورمداری و حق‏کشی؛ چرا که نیای او از نخستین تشکیل دهندگان انجمن دفاع از حقوق بشر در حجاز و جهان عرب در آن روزگار تیره و تار بود.

۴. عدالت‏جویی، برابری‏طلبی، آزادی‏خواهی و آزادمنشی.

۵. بشردوستی و تلاش در راه رشد و پیشرفت مردم و تأمین حقوق آن‏ها.

۶. حق‏گرایی، نقدپذیری، تلاش هماره در راه بهسازی و پالایش جان و روان و دنیای وجود از زنگارهای جامعه و روزگار عقب‏مانده.

۷. دانش و بینش و تلاش در راه شناخت و پژوهش حق‏جویانه در ادیان و مذاهب.

۸. عاطفۀ جوشان و خرد خروشان.

۹. هنر و قریحه و ذوق سرشار.

۱۰. خداجویی و توحیدگرایی.

به خاطر این بینش و منش کمال‏طلبانه بود که دخت خردمند حجاز از جامعه و جهان خود بیگانه، و از شرایط حاکم آزرده و از آداب و رسوم منحط بیزار و از فرهنگ غالب گسسته بود و در اندیشۀ جامعه و جهانی نو و شرایطی عادلانه تلاش می‏کرد.

۲. قدرت مدیریت و ساماندهی

برابر اسناد روایی و تاریخی بانوی خردمند حجاز، دختری ثروتمند و صاحب امکانات بود و به تجارت اشتغال داشت. کارگزاران خود را، از میان انسان‏های سالم و امانت‏دار استخدام می‏کرد و خود از دفتر کارش این شبکۀ تجاری را با سرانگشت تدبیر و قدرت گره‏گشای مدیریّت به حرکت می‏آورد و به کار اقتصادی خود سامان می‏بخشید.

با دقّت در انتخاب فرصت، نوع کالا و مقدار آن، حرکت و بازگشت و توقّف کاروان را با آگاهی از زمان و مکان، به گونه‏ای برنامه‏ریزی می‏کرد که شگفتی‏ها را برمی‏انگیخت و کاروان بزرگ تجارتی‏اش هماره در راه بود؛ از یمن به حجاز می‏رفت و از حجاز به شام و دیگر مراکز مهم اقتصادی، و سود فراوانی با خود به همراه می‏آورد.

اگر به شرایط آن روز جهان آشنا باشیم، و محرومیّت کامل زن از حقوق انسانی‏اش را به یاد داشته باشیم، و زنده به گور شدن دختران را به خاطر آوریم، آن‏گاه ادارۀ چنین شریان مهم اقتصادی به وسیلۀ یک دختر هوشمند و پاک‏منش و به مدیریّت توانمند و ظریف او، ما را به شخصیّت برجسته و ابتکار و روح مدیریّت او رهنمون می‏شود و

درمی‏یابیم که او در آن روزگار، خردمندترین و کارآمدترین زن بود.

یکی از نویسندگان عرب می‏نویسد: «خدیجه، این بانوی آگاه و شیفتۀ معنویّت که حق‏گرایی، فضیلت‏طلبی، نواندیشی و عشق به کمال و رشد و پیشرفت از ویژگی‏هایش بود، از همان روزگار جوانی و پیش از آشنایی با پیامبر نیز یکی از دختران نامدار و بافضیلت حجاز به شمار می‏رفت، و در جهان عرب نخستین زن توانمندی است که در تجارت و مدیریّت درخشید و در این راه، شخصیّت منطقه‏ای و شهرت جهانی به هم زد؛ به گونه‏ای که نام بلندش در تاریخ عرب و در آثار و نوشته‏های تاریخ‏نگاران پیش از اسلام نیز با شکوه و عظمت و به عنوان یک قهرمان بزرگ ملّی آمده است.»⁽¹⁾

و نویسندۀ دیگری می‏نویسد: «خدیجه ملکۀ قریش و سالار بانوان عرب، زنی بود بسیار خردمند و پرواپیشه، مدیر و مدبّر، مردم‏شناس و آینده‏نگر و دارای ثروتی کلان و نفوذی بسیار بود.»⁽²⁾

۳. ابتکار و استقلال‏جویی

استقلال‏جویی بانوی بزرگ حجاز از لابه‏لای رفتارش نمایان است، و این از امتیازات بلند او است؛ چرا که اگر انسان از نظر اندیشه، مبتکر و مستقل نباشد، نمی‏تواند در میدان عمل و تجارت و مدیریّت به طور مستقل رفتار کند. در پرتو این استقلال اندیشه بود که ده‏ها خواستگار دارندۀ زر و زور را نپذیرفت و به گونه‏ای سخن گفت و رفتار کرد که همه پنداشتند او تصمیم به ازدواج ندارد؛ امّا هنگامی که با انسانی پاک‏منش، بسان محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم)، آشنا شد، برخلاف آداب و رسوم روزگار، خود پیشنهاد پیوند داد و آن‏گاه که هیاهو به راه افتاد که دخت ثروتمند و مقتدری چون شما با جوان تهی‏دستی چون او نباید پیوند زندگی بندد، با قدرتی شگرف ایستاد و همۀ ثروت و امکانات خود را در پای محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) ریخت و

نشان داد که حسن انتخاب، سعادت، شخصیّت و شکوه چیزی است که برای به دست آوردن آن نه تنها از پول، کاروان تجارتی، زر و زیور، شهرت و قدرت، که باید در راه آن از هستی گذشت.⁽¹⁾

یکی از اسناد تاریخی در این مورد می‏گوید:

«وَ کانَتْ خَدِیجَةُ اِمْرَأَهً حازِمَةً نَبِیلَةً شَرِیفَةً، وَ هِیَ یَوْمَئذٍ اَوْسَطُ قُرَیشٍ نَسَباً، وَ اَعْظَمُهُم شَرَفاً، وَ اَکْثَرُهُمْ مالاً، وَ کُلَّ قَوْمِها قَدْ کانَ حَرِیصاً عَلی تَزْوِیجِها، فَأبَتْ وَ عَرَضَتْ نَفْسَها عَلی النَّبِیِّ وَ قالَتْ: یَابْنَ عَمّ! اِنِّی رَغِبْتُ فِیکَ لِقِرابَتِکَ مِنِّی وَ شَرَفِکَ مِنْ قَوْمِکَ وَ اَمانَتِکَ عِنْدَهُمْ وَ صِدْقِ حَدِیثِکَ وَ حُسْنِ خُلْقِکَ؛ خدیجه به راستی بانویی خردمند و بسیار پرشرافت بود. در روزگار خود از نظر تبار از بهترین‏ها بود و از نظر شرافت و شکوه، پرشکوه‏ترین آنان و از نظر ثروت و امکانات، ثروتمندترین آنان به شمار می‏آمد. بسیاری از چهره‏های سرشناس روزگار برای پیوند با او، سخت کوشیدند، امّا او پاسخ منفی داد و در همان حال، خود با هوشمندی و آینده‏نگری عجیبی به خواستگاری پیامبر رفت و با درایت و نجابت انگیزه‏های انسانی خویش را برای این پیشگامی عجیب بیان نمود و گفت: من به خاطر خویشاوندی و همفکری و به دلیل شرافت، امانت، راستی و منش شایسته‏ات دل در گرو مهر تو دارم، و بر آن هستم که اگر بپذیری با تو پیمان زندگی مشترک امضا کنم.»

و آن‏گاه که پیوند زندگی مشترک برقرار شد، گفت: «اینک خانه خانۀ تو است، و هستی‏ام از آن تو و من هم نه مشاور، وزیر، همفکر و همسر، که خدمت‏گزار تو و آرمان‏های رهایی‏بخش و بلندت خواهم بود.»

۴. ویژگی هدف‏داری و فداکاری

او امتیاز هدف‏داری و فداکاری را نیز در جان و زندگی‏اش به همراه داشت. زندگی پرفراز و فرود او نشانگر آن است که در پی هدف پاک و درخشانی بود. هدفی فراتر از زر و زور و کاروان تجارتی، هدفی برتز از خور و خواب و ارجمندتر از آسایش شخصی و خانوادگی.

موج بی‏قراری را می‏ماند که در راه هدف، آرامش نداشت و آن‏گاه که به ساحل وجود محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) رسید و نوگرایی و عدالت‏خواهی، پاکی و امانت، بشردوستی و ارزش‏های خداپسندانه را نگریست، خود را در آستانۀ هدف یافت.

و از این‏جا می‏توان به راز احترام بسیار پیامبرِ‏ حق‏شناس به «خدیجه» پی برد. به این راز که چقدر پیامبر معنویّت، او را دوست می‏داشت و به او احترام می‏گذاشت. در فراز و فرود زندگی و کوران‏های اجتماعی او را از مشاوران خردمند خویش می‏شناخت و به دیدگاه او بها می‏داد.⁽¹⁾تا همیشۀ زندگی«خدیجه» و نیکی‏ها و شایستگی‏هایش بر زبان او بود و حتّی هر آنچه و هر آن‏که از آن یار دیرین خاطره داشت، برای او احترام‏انگیز بود، و برای بستن دهان برخی حسودان تأکید می‏کرد که: به خدای سوگند که خدا برتر از خدیجه به من نداده است... .⁽²⁾

و می‏فرمود: اسلام پس از فرود بر قلب و زبان پیامبر، با دو عامل اساسی، گسترش و پایداری یافت: شهامت و فداکاری علی، و ثروت سرشار و انفاق و جهاد مالی خدیجه: «مَا قَامَ وَ لاَ اسْتَقامَ الدّینُ اِلّا بِسَیفِ عَلِیٍّ وَ مَالِ خَدیجَة.»⁽³⁾

۵. ویژگی حق‏جویی و حق‏پذیری

بسیارند کسانی که سستی‏های گوناگون، آفت جانشان می‏شود و نعمت‏های زندگی بلای وجودشان و رزق و روزی‏های خدا، زهر تلخ و مرگبار کامشان.

یکی در اوج زیبایی است، و همان مستی زیبایی آفت جانش می‏شود، دیگری غرق در ثروت و امکانات است و از در و دیوار و آسمان و زمین برایش می‏جوشد، و همان ثروت و مستی آن او را به تباهی سوق می‏دهد. سومی در اوج اقتدار است و روزگار بر کام او، و همان چرخش مساعد روزگار و احساس بی‏نیازی، او را از ورق خوردن دفتر ایّام غافل ساخته است، و

چهارمی مست جوانی است و همان نیروی جوشان جوانی، قاتل ایمان و خردش می‏گردد.

یکی دریای دانش است و در مستی آن غرق می‏گردد و دیگری در اوج شهرت، و همان آلت قتالۀ شخصیّت او می‏شود. یکی بر کرسی فرمانروایی است و همان احساس قدرت به خودکامگی‏اش می‏کشد و دنیا و آخرتش را می‏سوزاند، و دیگری بارانی از چاپلوسی بر او می‏بارد و همان آفت جانش می‏شود؛ همین‏گونه بگیر و برو... .

امّا بانوی آزادی با آن‏که غرق در زر و زیور، جمال و کمال، شور و شعور، شهرت و آوازۀ نیک و نعمت استقلال بود از آفت‏ها و مستی‏های آنها نیز خود را مصون و محفوظ داشته و دارای روح حق‏جو و حق‏پذیر بود. به همین جهت هم نخستین ایمان آورندۀ به خدا و پیامبر از زنان و پیشتاز در اسلام و نماز و مبارزه و هجرت بود، و پاداش این حق‏پذیری نیز آن بود که خدای پر مهر به فرشتۀ وحی فرمان داد که به هنگام فرود بر اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، درود او را به مام فضیلت‏ها برساند و خاطرنشان سازد که خدا به پاداش آن ایمان ناب و عمل شایسته، قصر زیبایی در بهشت برای او آماده ساخته است.⁽¹⁾

۶. درایت و خردمندی

موهبت خرد و خردورزی، یعنی نگرش متفکّرانه بر پدیده‏های آفرینش و شناخت پیوندهای آنان؛ یعنی تعمّق در سازمان وجود خود و شناخت خود؛ یعنی شناخت طبیعت و استخدام آن؛ یعنی هدف‏داری و هدف‏شناسی و آراستگی به ارزش‏ها و پیراستگی از ضدّ ارزش‏ها؛ یعنی اوج گرفتن به بندگی خدا و ساختن شایستۀ دنیا و آخرت؛ «أَلْعَقلُ ما عُبِدَ بِهِ الرَّحْمن وَاکتُسِبَ بِهِ الجَنان.»

اگر خرد به این معنا است، خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) خردمندترین بانوی روزگار بود، و این ویژگی در سراسر زندگی‏اش نمایان است. او در پرتو خرد بلندش به جایی رسید که نخستین بانوی توحیدگرا شد، و همسنگر و مشاور اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و وزیر او؛ و هستی‏اش را برای ساختن تاریخ، به

پای حق ریخت.

او در راه هدف شایسته‏اش، فداکاری می‏کرد، اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) را دلداری می‏داد، به او امید می‏بخشید، و در برابر بی‏مهری و خشونت، پناهش می‏داد و غرق مهرش می‏ساخت و مدیر داخلی کانون گرم و باصفایی بود که محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم) از آن سنگر، به تسخیر کشور دل‏ها کمر همّت بسته بود، و بدین جهت. مشاور آگاه و وزیر خردمند و شجاع اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بود.

در یکی از اسناد تاریخی آمده است که: خدیجه در زیبایی ظاهر و باطن، زیباترین زن روزگارش بود و از نظر خرد و اندیشه خردمندترین و اندیشمندترین آنان. او در پاک‏روشی، دین‏باوری و خداجویی، وقار و حیا و عزّت و آزادگی آراسته‏ترین‏ها بود و در ثروت و امکانات، ثروتمندترین آنان؛ «وَ کَانَتْ مِنْ اَحْسَنِ النِّساءِ جَمالاً، وَ اَکْمَلِهِنَّ عَقْلاً، وَ اتَمِّهِنَّ رَأیاً، وَ اَکْثَرِهِنَّ عِفَّةً وَ دِیناً وَ حَیاءً وَ مُرُوَّةً وَ مالاً... .»⁽¹⁾

۷. پاک‏منشی و نجابت

در جهان عرب، زنان بلندآوازه‏ای ظهور کرده‏اند که بانوی خردمند حجاز سرآمد آنان است؛ برای نمونه:

«بلقیس»، ملکۀ «یمن»، که از ویژگی درایت و آینده‏نگری بهره‏ای وافر داشت و حکومتی شبه دموکراسی را اداره می‏کرد، که قرآن گزارش مثبتی از شخصیّت و مدیریّت او را به تابلو برده است.⁽²⁾

امّا بانوی خردمند حجاز سرآمد بود؛ چرا که هم ظاهر را می‏دید و هم باطن را، هم روح و مغز و هدف را و هم پوسته و ظاهر را. این بانوی بزرگ، ملکۀ کمال و جمال، ثروت و اقتدار و شکوه و آزادگی در جهان عرب بود. در درجۀ نخست از قبیلۀ بزرگ «هاشم»، در مرحلۀ بعد خود سرشناس و دارای اقتدار بود، به علاوه خودش دارای امکانات گسترده و تشکیلات منظّم تجاری و اقتصادی بود و زنان بسیاری در خدمت او. او یک دختر عادی

نبود. برجسته بود و سرشناس و صاحب کمال و امکانات گسترده، امّا پاک‏منش، خردمند و شایسته‏کردار، آینده‏نگر و ژرف‏اندیش، حق‏جو و برخوردار از گوهر گرانبهای آزادمنشی؛ به همین جهت به او «طاهره» می‏گفتند.⁽¹⁾

او در چنان اوج معنوی بود که «ابوطالب» توحیدگرا و آزادمنش «بنی‏هاشم» او را در روزگار جاهلیّت این گونه وصف می‏کند:

«اِنَّ خَدیِجَةَ اِمْرَأَةٌ کامِلَةٌ مَیْمُونَةٌ فاضِلَةٌ تَخْشَی الْعارَ وَ تَحْذَرُ الشَّنارَ؛⁽²⁾راستی که خدیجه بانویی است در اوج کمال، پر برکت و آراسته به خوبی و از هر گونه نقطۀ نازیبای دنیای خویش به دور است.»

۸. بانوی دانش و بینش

اشاره

خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در آن روزگار تیره و تار از زنان صاحب بینش و منش بود و از دانشمندان سرشناس، و با عالمان مذهب موسی و مسیح در گفتمان بود.

او در این رشته‏ها نامدار و صاحب اندیشه و نظر بود:

الف در دانش تعبیر خواب

به گزارش تاریخ و روایات، بانوی آزادی در این رشتۀ حسّاس علمی و معنوی صاحب نظر بود؛ به گونه‏ای که اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) در آستانۀ برانگیختگی‏اش تعبیر خواب‏های شگفت‏انگیز و تفسیر رؤیاهای رحمانی‏اش را با او در میان می‏نهاد، و او نیز افزون بر تحلیل و تفسیر آن‏ها، گاه با عموی دانشمندش «ورقه» که کشیشی پارسا بود به گفت‏وگو می‏نشست؛ برای نمونه:

اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) در آغازین مراحل دریافت وحی، در آینۀ رؤیا حقایقی را دریافت می‏داشت و می‏دید که از آینده پیام دارد، و آنها را با بانوی دانش و کمال در میان می‏نهاد، و او ضمن تفسیر آن‏ها، به اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) نوید می‏داد که: مژده‏ات باد که خدا جز نیکی برایت نمی‏خواهد و

پیش نمی‏آورد؛ «اَبْشِرْ فَانَّ اللّهَ لایصْنَعُ بِکَ اِلّا خَیراً... .»⁽¹⁾

تعبیرهای خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در پاسخ اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و تفسیر خواب‏های آن حضرت، که گاه پس از شنیدن دقیق خواب اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) می‏گفت: «اَبْشِرْ» و گاه می‏گفت: «هذا خَیرٌ فَأبْشِرْ» و بدین‏سان به او نوید اوج رشد و معنویّت را می‏داد، نشانگر آگاهی او از تأویل خواب‏ها است، وگرنه نمی‏تواند این گونه به اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) پاسخ دهد.

ب در شناخت ادیان و مذاهب

بانوی نواندیش حجاز در شناخت مذاهب، صاحب دانش بود. عمویش، «ورقه» از کشیش‏های صاحب نظر در تورات و انجیل و آموزه‏های آنها بود، و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) دانش خود را از او فرا گرفته و از شاگردان سرشناس وی بود.

دلیل این سخن آن است که پس از فرود فرشتۀ وحی برای نخستین بار بر محمد (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلم)، وقتی آن حضرت دلشورۀ ویژۀ خود را با خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در میان نهاد، آن بانوی ژرف‏نگر پرسید: آیا می‏توانی آن پیام‏رسانی را که پیام خدا را می‏آورد، این بار که آمد، نیک بنگری و او را وصف کنی؟ «اَتَسْتَطِیعُ أنْ تُخْبِرَنِی بِصاحِبِکَ هذا الَّذی یأْتِیکَ اِذا جائَکَ...؟»⁽²⁾فرمود: آری. خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) گفت: پس این بار که برایت پیام آورد، او را برای من وصف نما.

پس از مدّتی با آمدن فرشتۀ وحی، اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فرمود: «خدیجه! این فرشتۀ وحی است که پیام آورده است.» و او برابر آموزه‏های موسی و مسیح، برای شناخت فرشتۀ وحی به یک آزمون علمی دست زد، آن‏گاه به تفسیر خواب و خبرهای اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) پرداخت.

این نکات نشانگر آن است که آن بانوی بزرگ این گونه بود:

۱. از مفاهیم و معارف مذهب موسی و مسیح و آیین حق‏گرای ابراهیم و اسماعیل آگاه بود.

۲. با یکتایی و صفات آفریدگار هستی، فرشتۀ وحی، پدیدۀ وحی و پیام خدا، مقام والای پیامبری، و نیز شیطان و وسوسه‏های آن و دیگر مفاهیم دینی آشنا بود.

۳. افزون بر این، او همراه اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) و نزدیک‏ترین چهرۀ به او بود؛ آیا با آن عشق و شور متقابلی که میان آن دو بود و با شوری که برای شناخت تحوّلات آینده داشت، ممکن است آموزه‏های اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) را فرا نگیرد و یا اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) آیین خود را به او نیاموزد؟

چگونه او که نخستین گروندۀ به اسلام، نواندیش‏ترین بانو و پیشتازترین‏ها در توحید و اخلاص بود، و پیش از همه در جریان فرود وحی بر یار مهربان قرار می‏گرفت و خانه‏اش فرودگاه فرشتگان بود، صاحب دانش و بینش نباشد؟

انبوهی از حدیث‏نگاران می‏نویسند:

«اَنْزَل اللّه عَلی رَسُولِهِ الْقُرآن وَ الْهُدی وَ عِنْدَهُ خَدِیجَة؛⁽¹⁾خدا قرآن را در حالی به پیامبرش فروفرستاد که خدیجه در کنار آن حضرت و یار مهربان و مشاور و وزیر توانمند و دلسوز او بود.»

ج بانوی روایت و درایت

خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) از بانوان کمال‏جو و دانشوری است که پس از ظهور اسلام، ذوق و فرصت خود را در خدمت آموزش قرآن و فرهنگ و سیرۀ اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) قرار داد، و از روایت‏گران و آورندگان حدیث گردید.

مرحوم «استرآبادی» از راوی‏شناسان به نام خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) را از بانوان نامداری می‏شمارد که از اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) روایت آورده، و به افتخار شاگردی او مفتخر گشته است.⁽²⁾

همین‏ گونه راوی‏شناس آگاه مرحوم «محمّد حائری»⁽³⁾و مرحوم «اردبیلی»⁽⁴⁾و نیز «ابن حزم اندلسی» او را نخستین آورندۀ روایت از اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) شمرده‏اند.⁽⁵⁾

«بیهقی» از حدیث‏نگاران اهل سنّت بر آن است که روایات رسیده از خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در

کتاب‏های اهل سنّت موجود است، و این روایت را می‏آورد که خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) گفت: ای پیامبر خدا! در حال طواف بر گرد خانۀ خدا چه دعایی را زمزمه کنم؟ «یا رَسُولَ اللّه! ما اَقُولُ وَ اَنَا اَطُوفُ بِالْبَیتِ؟»

پیامبر فرمود: بگو: بار خدایا، گناهانم را بیامرز و لغزش‏های خواسته و ناخواسته و زیاده‏روی در کارهایم را ببخشای... «قُولِی اللّهُمَّ اغْفِرْلِی ذُنُوبِی وَ خطایَ وَ عَمْدِی وَ اِسْرافِی فِی أمْرِی... .»⁽¹⁾

و نیز «عبد اللّه بن حسن» آورده است که: از مادرم فاطمه، دختر امام حسین (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) شنیدم که این روایت را از خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) روایت می‏کرد؛ «سمعتُ اُمِّی فاطمة بنت الْحُسَین۷ تُحَدِّثُ بِهذا الْحَدِیثِ عَنْ خدیجة... .»⁽²⁾

و با این وصف دست تاریک‏اندیش به این خیانت نیز دست یازید و در جهت دشمنی با فرهنگ و منش خاندان اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)،‏به‏ویژه علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) و فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) روایات بانوی خردمند حجاز را حذف نمود و گاه به نام «عایشه» جا زد تا او را در جایگاه علمی برتری بنشاند.⁽³⁾

د بانوی ادب و هنر

هنر سرایندگی و سرودن شعر زیبا و دل‏انگیز، کاری است بزرگ و ذوق و موهبتی است سرشار؛ و از آن شکوهبارتر آن است که سروده، پر محتوا و دارای هدف و پیام انسان‏ساز و برانگیزانندۀ به سوی آزادی و رعایت حقوق دیگران سروده شود. چنین سروده‏ای از دنیایی سرشار از ذوق و لطافت و چشمۀ جوشانی از ظرافت و دلی آکنده از شور و شعور و پروا و صفا می‏جوشد. و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) همان گونه که در میدان‏های دانش و ایمان و آزادگی سرآمد بود، در هنر سرایندگی نیز تماشایی است.

از ویژگی‏های خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ)، چهرۀ ادبی و ذوق هنری او است؛ به گونه‏ای که خانۀ او، مرکز

انجمن ادبی و علمی شهر بود.

مرحوم «امینی» او را در شمار سرایندگان نامدار شمرده، و بر آن است که آن بانوی خردمند دارای قریحه‏ای لطیف و ذوقی ظریف بود و سروده‏هایش در وصف اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، گواه توانایی هنری و بلندی فکر و بالندگی ذوق او است.⁽¹⁾

افزون بر آنچه در وصف دانش و هنر او آمد:

۱. اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ)، بارها در وصف بانوی خردمند حجاز و نفی پندارهای برخی کوته‏فکران و کوته‏بینان در مورد او با سوگندی سخت فرمود:

«وَ اللّه ما اُخْلِفَ لِی خَیْرٌ مِنْها، قَدْ آمَنَت بِی اِذْ کَفَرَ النّاسُ، وَ صَدَّقَتْنِی اِذْ کَذَّبَنِی النّاسُ، وَ واسَتْنِی بِمالِها اِذا حَرَمنی النّاسُ، وَ رَزَقَنِی اللّه اَوْلادَها اِذا حَرمَنِی اَولادَ النِّساءِ؛⁽²⁾به خدای سوگند که هرگز همسری بهتر از خدیجه به من ارزانی نشد. روزگاری که مردم به من کفر ورزیدند، او ایمان آورد، و هنگامی که مردم مرا دروغ‏گو می‏شمردند، رسالتم را گواهی کرد، و آن‏گاه که مردم مرا در محاصره قرار می‏دادند، ثروت هنگفت خود را در راه هدف‏های من ریخت، و خدا فرزندان مرا از نسل او قرار داد، نه دیگر زنان.»

۲. انبوه روایاتی که بر برتری مریم (عَلَيْها السَّلاَمُ)، خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) دلالت دارد، نشانگر برتری او در دانش و منش و ایمان است، که یک نمونه از آن روایات این است که اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فرمود:

«وَ خِیَرَتُهُ مِنَ النِّساءِ فَمَرْیَمُ بِنْتُ عِمْرانَ، وَ آسِیَةُ بِنْتُ مُزاحِمٍ، اِمْرَأةُ فِرْعَوْن، وَ خَدِیجَةُ بِنْتُ خُوَیْلِدٍ، وَ فاطِمَةُ الزَّهْراءِ؛⁽³⁾و از میان زنان کمال‏جو و پیشتاز، برگزیدگان بارگاه او عبارت‏اند از: مریم، دختر پاک‏منش عمران؛ آسیه، دختر ستم‏ستیز مزاحم و همسر استبدادگر عصر موسی، خدیجه، دختر نواندیش حجاز، و دیگر فاطمه، دخت سرفراز محمّد.»

این بیان، نشانگر برتری او در دانش و بینش نیز هست؛ چرا که علم برترین فضیلت است.

۹. گزینش تحسین‏برانگیز و تاریخ‏ساز

پس از ویژگی کمال‏جویی خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) که او را از شرایط تیره و تار روزگارش بیگانه ساخته بود و در اندیشۀ جامعه و جهانی نو و طرحی زیبا برای زندگی راه‏نموده بود ویژگی انتخاب شایسته و هوشمندانۀ او و پیشتازی‏اش در گزینش اسلام و گرایش به پیام عدالت‏آفرین آسمان، سخت تحسین برانگیز است؛ چرا که انسان‏ها در برابر برنامه‏ها و رویدادهای تازه، از نظر واکنش همانند نیستند، بلکه این‏گونه‏اند:

الف محافظه‏کاران و طرفداران شرایط موجود و مخالفان هر گونه دگرگونی و پیدایش شرایط جدید؛ گر چه فضای تازه، عادلانه، بشردوستانه و رشدبخش باشد.

قرآن این جریان سنگواره‏ای را سخت نکوهش می‏کند:

(وَ کَذَلِکَ مَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِکَ فِی قَرْیةٍ مِّن نَّذِیرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا وَجَدْنَا ءَابَاءَنَا عَلَی أُمَّةٍ وَ إِنَّا عَلَیءَاثَرِهِم مُّقْتَدُونَ؛⁽¹⁾و این‏سان پیش از انگیزش تو در هیچ شهری هشداردهنده‏ای نفرستادیم، جز آن‏که شادخواران آن گفتند: ما پدران خود را بر همین آیینی که هستیم یافته‏ایم و ما از پی گام‏هایشان می‏رویم).

پیامبرشان می‏گفت: گر چه راهی مترقّی‏تر و هدایت‏بخش‏تر از آنچه پدرانتان را بر آن یافته‏اید برایتان آورده باشم؟ آنان می‏گفتند: بی‏گمان ما به آنچه شما به خاطر آن فرستاده شده‏اید کافریم.⁽²⁾

ب نواندیشان و کمال‏جویان و چهره‏های آزادمنش که هماره از نخستین استقبال کنندگان طرح‏ها و برنامه‏ها و راه و رسم اصلاح‏گرانه‏اند و سرچشمۀ نواندیشی و خاستگاه تحوّل.

ج مردم عادّی که در آن میان، هدف این دو گروه و دو اردوگاه نوگرا و محافظه‏کار قرار می‏گیرند، و بخشی به راه نو می‏گرایند و برخی نیز چماق سرکوب اردوگاه استبداد

می‏شوند و موفّقیّت هر یک از دو اردوگاه، در گرو جذب گروه سوم است.

و بدان دلیل که هر دو اردوگاه، به ظاهر همانند می‏نمایند، انتخاب بر گروه سوم دشوارتر می‏شود؛ چرا که موسی از خداپرستی، آزادی، عدالت، پاکی، درستی، خدمت به خلق، امنیّت ملّی، وطن‏دوستی و نجات جامعه سخن می‏گوید، و فرعون محافظه‏کار و استبدادگر نیز از همین‏ها دم می‏زند و خود را مدافع سینه‏چاک کشور، ملّت، امنیّت، نجات و رستگاری مردم و دین رسمی معرّفی می‏کند.

این‏جا است که برای گزینش راست از دروغ، حقیقت از ریاکاری، آزادگی از خودکامگی، صداقت از دورویی، خادم از خائن، توحیدگرا از شرک‏گرا و حق‏طلب از سوداگر و شیفتۀ دنیا دشوار می‏گردد. این‏جا است که هوش سرشار، اندیشۀ ژرف، و توفیق راه‏یابی می‏خواهد تا انسان بسان آزادی‏خواه آل فرعون، همسر کمال‏جوی او، افسونگران و روشنفکران دربار استبداد، شهامت‏مندانه و درست انتخاب کند.

و جالب است که با نگرش به نهضت توحیدگرایانه و آزادی‏خواهانۀ پیامبر، پیش از هر کس با جوانی نواندیش و با بانویی نوگرا، بسان علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) روبه‏رو می‏گردیم که در آغازین روزهای طلوع اسلام، پس از اندیشه‏ای ژرف، به انتخابی شگفت دست می‏زنند، و این گزینش مترقّی، از بانوی صاحب قدرت و اعتبار بسیار تفکّرانگیزتر است؛ چرا که او طبق روال عادّی باید در میان اردوگاه نخست قرار می‏گرفت، امّا نه تنها چنین نبود که زیبا انتخاب کرد و با صداقت و شهامت و تدبیر، به زودی به حلقۀ رهبری جریان تحوّل‏خواه و عدالت‏طلب اوج گرفت. به جایگاه پرفرازی که اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) تا واپسین لحظه‏ها از آن انتخاب خردمندانۀ خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) به عظمت یاد می‏کرد و می‏فرمود:

«قَدْ آمَنَت بِی اِذْ کَفَرَ النّاسُ، وَ صَدَّقَتْنِی اِذْ کَذَّبَنِی النّاسُ، وَ واسَتْنِی بِمالِها اِذا حَرَمنی النّاسُ، وَ رَزَقَنِی اللّهُ اَوْلادَها اِذا حَرمَنِی اَولادَ النِّساءِ.»⁽¹⁾

و نیز هر گاه نام الهام‏بخش او را می‏آوردند، می‏فرمود:

«خَدِیجَةُ وَ اَیْنَ مِثْلُ خَدِیجَةِ؟ صَدَّقَتْنِی حِیْنَ کَذَّبَنی النّاسُ، وَ وازَرَتْنِی عَلی دِینِ اللّه، وَ اَعانَتْنِی عَلَیْهِ بِمالِها؛⁽¹⁾از خدیجه سخن گفتید؟ کجا همانند او پیدا می‏شود؟... .»

و نیز این انتخاب شگفت، یکی از رازهای هموزنی و همانندی او با مریم و آسیه و فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در سخنان اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) است، چرا که آنان نیز در زندگی خویش آزمون‏هایی دشوار از سر گذرانده و انتخاب شگفت داشتند و سرفراز سر برآوردند.

۱۰. پیشتازترین بانو در گرایش به حق و عدالت

اشاره

بانوی کمال‏جوی حجاز، پیشتازترین زن در گرایش به اسلام است، و این پیشتازی در اسلام و ایمان و نماز و برپایی فرهنگ و منش آن، و سبقت در بیعت با پیامبر آزادی از امتیازات درخشان او است؛ به‏ویژه که در آن شرایط تیره، فروغی در شبستان زندگی انسان، آن هم زنان و دختران که بدترین قربانی تاریک‏اندیشی و اوهام‏پردازی مغزهای سنگواره‏ای بودند سوسو نمی‏کرد. به شماری از این روایات در این راستا می‏نگریم:

الف پیشتازی در اسلام

۱. اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) در مورد شکوه و عظمت فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در روز رستاخیز فرمود:

«ثُمَّ تَسْتَقْبِلُکَ اُمُّکِ خَدِیجةُ اَوَّلُ الْمُؤْمِناتِ بِاللّه وَ بِرَسُولِهِ وَ مَعَها سَبْعُونَ اَلْف مَلَکٍ بِاَیْدِیهِمْ اَلْوِیَةُ التَّکْبِیرِ؛⁽²⁾آن‏گاه مادرت خدیجه، آن بانوی خردمندی که نخستین ایمان آورندۀ به خدا و پیامبرش بود به همراه هفتاد هزار فرشته که در دست آنان، پرچم‏های شکوه و عظمت خدا است به پیشوازت می‏شتابند.»

۲. امیر آزادی در مورد پیشتازی خود و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) به اسلام فرمود:

«وَ لَقَدْ کَانَ یُجاوِرُ فِی کُلِّ سَنَةٍ بِحِرَاءَ فَأَرَاهُ، وَ لاَ یَرَاهُ غَیْرِی، وَ لَمْ یَجْمَعْ بَیْتٌ وَاحِدٌ یَوْمَئذٍ فِی الْإِسْلامِ غَیْرَ رَسُولِ اللّه وَ خَدِیجَةَ وَ أَنَا ثَالِثُهُمَا؛⁽³⁾پیامبر چند ماه از سال را در غار حرا

می‏گذراند. در آن‏جا تنها من او را می‏دیدم و کسی جز من او را نمی‏دید. در آن روزها در هیچ خانه‏ای جز خانۀ پیامبر که خدیجه هم در آن‏جا بود اسلام و ایمان راه نیافته بود، و من در آن شرایط دشوار سومین آن دو بزرگ‏منش بودم که در راه ساختن جامعه و جهانی نو در تکاپو بودیم.»

۳. پیشوای آزادی در روز عاشورا هنگامی که در برابر تحریف‏ها و حق‏پوشی‏های استبداد به روشنگری پرداخت، چنین فرمود:

شما را به خدا آیا می‏دانید که مادربزرگ من خدیجه، نخستین بانوی گروندۀ به اسلام و تصدیق کنندۀ پیامبر و پیشتاز در یاری او است؟ «أُنْشِدُکُمُ اللّهَ؛ هَلْ تَعْلمون أنَّ جَدّتی خَدیجةَ بِنْتَ خُوَیلِد، أَوَّلُ نِساءِ هذِهِ الأُمَّةِ إسْلاماً؟» گفتند: آری، به خدا.

و بدین‏سان پیشتازی خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) مورد گواهی دوست و دشمن بود.

۴. اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) در چهلمین بهار زندگی بود، که روزی فرشتۀ وحی در غار «حِرا» فرود آمد، و مژدۀ پیام‏رسانی را به او داد، و آیات خدا را بر قلب مصفّایش خواند. پس از این رویداد بزرگ، اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به سوی خانه حرکت کرد و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) در سیمای او، فروغ و معنویّت وصف‏ناپذیری را دید و از راز آن پرسید، که اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فرمود:

«هذا نُورُ النُّبُوَّةِ، قُولِی لا اِلهَ اِلّا اللّه، محمّد رَسُولُ اللّه؛⁽¹⁾این روشنی و درخشندگی، فروغ رسالت است، اینک بگو خدایی جز خدای یکتا نیست، و محمّد پیامبر خدا است.» و او احساس ویژه‏ای در دل یافت و گفت: من از دیرباز در انتظار چنین روزی بودم.

ب پیشگامی در ایمان

از ویژگی‏های خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) آن است که در ایمان راستین پیشتازترین زنان نوگرا است. به برخی از روایات در این مورد می‏نگریم:

۱. خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) پس از گرایش به اسلام، در برابر دعوت اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) به شرایط و پیمان‏ها و مقرّرات خدا که شرط ایمان است گفت: من به آنچه خدا فروفرستاده است، ایمان

آورده و دین او را تصدیق نموده، و به گرایش به این راه و رسم جدید خشنود و در برابر خدا فرمانبردارم؛ «آمَنْتُ وَ صَدَّقْتُ وَ رَضِیتُ وَ سَلَّمْتُ.»⁽¹⁾

۲. اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) در شکوه ایمان علی (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) و خدیجه (عَلَيْها السَّلاَمُ) و پیشتازیشان، به فاطمه (عَلَيْها السَّلاَمُ) فرمود: فاطمه جان، نخستین ایمان آورندۀ به خدا و پیامبرش از این امّت، علی است و مادرت خدیجه؛ «اِنَّ عَلِیاً اَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ مِنْ هذِهِ الْامَّه و خَدِیجَةُ اُمِّکِ.»⁽²⁾

۳. و در اشاره به نوگرایی و پیشتازی او در ایمان به خدا فرمود: او روزی که شما مرا در دعوت آزادی‏بخشم دروغ‏پرداز می‏انگاشتید، راست‏گویی و درست‏اندیشی‏ام را گواهی کرد، و آن‏گاه که شما در حق‏ناپذیری پای می‏فشردید، او به من و راه آسمانی‏ام ایمان آورد؛ «صَدَّقَتْنِی اِذْ کَذَّبْتُم وَ آمَنَتْ بِی اِذْ کَفَرْتُمْ.»⁽³⁾

آری، این امتیاز او مشهور است و میان دانشمندان مخالفی ندارد.⁽⁴⁾

ج پیشگامی در نماز

نماز و نیایش اگر در زندگی انسان جایگاه درستی داشته باشد، هم نشانگر رابطۀ دوستانۀ انسان با خدا است و هم دلیل درست‏اندیشی و قانونمداری و بشردوستی او، و هم اثر سازندۀ خود را در بینش و منش و رفتار او می‏نهد و او را اصلاح می‏کند؛ (وَ أَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ).⁽⁵⁾

از اکرم(صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) آورده‏اند که فرمود:

«مَنْ لَمْ تَنْهَهُ صَلوتُهُ عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ لَمْ یَزْدَدْ مِنَ اللّه اِلّا بُعُداً»؛⁽⁶⁾کسی که