بحار الانوار دریاهای نور مجموعه ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم السلام با ترجمه فارسی جلد 33

هكذا رواه عنه الطبريّ في عنوان: «مقتل عمار ... » من تاريخ الأمم و الملوك: ج 1، ص 3317، و في ط ج 4 ص 26 و في ط: ج 5 ص 38.

و رواه أيضا محمّد بن عبد اللّه الاسكافي المعتزلي المتوفي 240 في كتاب المعيار و الموازنة ص 136.

ما، الأمالي للشيخ الطوسي الْمُفِيدُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الْمُقْرِي عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عِيسَي بْنِ مِهْرَانَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ دُكَيْنٍ عَنْ مُوسَي بْنِ قَيْسٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَسْبَاطٍ قَالَ: سَمِعْتُ عَمَّارَ بْنَ يَاسِرٍ رَحِمَهُ اللَّهُ يَقُولُ عِنْدَ تَوَجُّهِهِ إِلَي صِفِّينَ اللَّهُمَّ لَوْ أَعْلَمُ أَنَّهُ أَرْضَي لَكَ أَنْ أَرْمِيَ بِنَفْسِي مِنْ فَوْقِ هَذَا الْجَبَلِ لَرَمَيْتُ بِهَا وَ لَوْ أَعْلَمُ أَنَّهُ أَرْضَي لَكَ أَنْ أُوقِدَ لِنَفْسِي نَاراً فَأُوقَعَ فِيهَا لَفَعَلْتُ وَ إِنِّي لَا أُقَاتِلُ الشَّامَ إِلَّا وَ أَنَا أُرِيدُ بِذَلِكَ وَجْهَكَ وَ أَنَا أَرْجُو أَنْ لَا تُخَيِّبَنِي وَ أَنَا

نزد حذیفه آمدند و گفتند: یا ابوعبدالله این مرد کشته‌شده و مردم دچار اختلاف شده‌اند، چه می‌گویی؟ گفت: حال که آمدید مرا بنشانید. گفت: او را به سینه مردی از آنان تکیه دادند. پس گفت: شنیدم که رسول الله صلّی الله علیه و آله می‌فرمود: ابو یقظان بر فطرت است، سه بار، هرگز آن را رها نمی کند تا بمیرد.

روایت 367

امالی طوسی⁽²⁾

و ابو مخنف نیز آن را روایت کرده است. و طبری نیز در عنوان (مقتل عمار ... ) از تاریخ الأمم و الملوک 1: 3317، و در ط ج4 ص 26 و در ط ج5 ص 38 روایت کرده است.

و محمد بن عبدالله اسکافی معتزلی متوفی (240) نیز در کتاب المعیار و الموازنه ص 136 روایت کرده است.

: حسین بن اسباط گوید: شنیدم که عمار بن یاسر رضی الله عنه به هنگام روی کردنش به صفین می‌گفت: بارخدا، اگر بدانم که برای تو پسندیده‌تر است که خود را از بالای این کوه بیاندازم قطعا می‌اندازم و اگر بدانم که برای تو پسندیده‌تر است که خود را در آتش بسوزانم قطعا در آن می‌انداختم و انجام می‌دادم و من با اهل شام نبرد نمی‌کنم مگر اینکه من به وسیله آن ذات تو را قصد می‌کنم و امیدوارم که مرا ناکام نکنی در حالی‌که

1) 367- رواه شيخ الطائفة في الحديث: 48 من الجزء 6 من أماليه ص 180. و رواه أيضا أبو مخنف قال: حدّثني عبد الملك بن أبي حرة الحنفيّ أن عمّار بن ياسر خرج إلي الناس فقال: اللّهمّ إنك تعلم أني لو أعلم أن رضاك في أن أقذف بنفسي في هذا البحر لفعلته. اللّهمّ إنك تعلم أني لو أعلم أن رضاك في أن أضع ظبة سيفي في صدري ثمّ انحني عليه حتّي تخرج من ظهري لفعلت، و إنّي لا أعلم اليوم عملا هو أرضي لك من جهاد هؤلاء الفاسقين، و لو أعلم أن عملا من الاعمال هو أرضي لك منه لفعلته.

2) . شیخ طائفه آن را در حدیث: (48) از جلد (6) از امالی اش ص 180 روایت کرده است.

أُرِيدُ وَجْهَكَ الْكَرِيمَ.

«368»

⁽¹⁾ ص، قصص الأنبياء عليهم السلام الصَّدُوقُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الشَّحَّامِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عُمَرَ الْأَوْدِيِّ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِيِّ قَالَ: قَالَ عَمَّارٌ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ يَوْمَ صِفِّينَ ائْتُونِي بِشَرْبَةِ لَبَنٍ فَأُتِيَ فَشَرِبَ ثُمَّ قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ إِنَّ آخِرَ شَرْبَةٍ تَشْرَبُهَا مِنَ الدُّنْيَا شَرْبَةُ لَبَنٍ .

ثُمَّ تَقَدَّمَ فَقُتِلَ فَلَمَّا قُتِلَ أَخَذَ خُزَيْمَةُ بْنُ ثَابِتٍ بِسَيْفِهِ فَقَاتَلَ وَ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ يَقْتُلُ عَمَّاراً الْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ وَ قَاتِلُهُ فِي النَّارِ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ مَا نَحْنُ قَتَلْنَاهُ إِنَّمَا قَتَلَهُ مَنْ جَاءَ بِهِ.

«369»

⁽²⁾يج، الخرائج و الجرائح رُوِيَ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ قَالَتْ كَانَ عَمَّارٌ يَنْقُلُ اللَّبِنَ بِمَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ كَانَ صلي الله عليه و آله يَمْسَحُ التُّرَابَ عَنْ صَدْرِهِ وَ يَقُولُ تَقْتُلُكَ الْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ.

«370»

⁽³⁾قب، المناقب لابن شهرآشوب: كثر أصحاب الحديث علي شريك و طالبوه بأنه يحدثهم بقول النبي صلي الله عليه و آله تقتلك الفئة الباغية فغضب و قال أ تدرون أن لا فخر لعلي أن يقتل معه عمار إنما الفخر لعمار أن يقتل مع علي عليه السلام.

«371»

⁽⁴⁾كش، رجال الكشي ابْنُ قُتَيْبَةَ عَنِ الْفَضْلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ حُمْرَانَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: قُلْتُ مَا تَقُولُ فِي عَمَّارٍ قَالَ رَحِمَ اللَّهُ عَمَّاراً كَرَّرَ هَذَا ثَلَاثاً قَاتَلَ مَعَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ قُتِلَ

من ذات کریم تو را قصد دارم.

روایت 368

قصص الانبیاء⁽⁵⁾:

ابوبختری گوید: عمار رضی الله عنه روز صفین گفت: جرعه ای شیر برایم بیاورید. آورده شد و نوشید، سپس گفت: رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود: آخرین نوشیدنی که از دنیا می‌نوشد شیر است. سپس پیش رفت و چون کشته شد، خزیمه بن ثابت شمشیرش را گرفت و نبرد کرد و گفت: شنیدم که رسول الله صلّی الله علیه و آله می‌فرمود: عمار را گروه ستمگر به قتل می‌رساند و قاتل او در آتش است و معاویه گفت: ما او را نکشتیم بلکه کسی‌که او را آورده‌است او را به قتل رسانده‌است.

روایت 369

خرائج⁽⁶⁾:

از ام سلمه روایت شده است که وی گفت: عمار در مسجد رسول الله صلّی الله علیه و آله خشت جابه‌جا می‌کرد و رسول الله صلّی الله علیه و آله در حالی‌که خاک را از سینه او پاک می‌کرد می‌فرمود: تو را دسته ستمگر به قتل می‌رساند.

روایت 370

مناقب ابن شهر آشوب⁽⁷⁾:

اصحاب حدیث بر سر شریک جمع شدند و از او خواستند که در خصوص این کلام نبی صلّی الله علیه و آله: «تو را دسته ستمگر به قتل می‌رساند» برایشان سخن بگوید، پس او برآشفت و گفت: آیا می‌دانید که برای علی افتخار نیست که عمار همراه او کشته شود، بلکه برای عمار افتخار است که به همراه علی علیه السّلام کشته شود .

روایت 371

رجال کشی⁽⁸⁾:

حمران از امام باقر علیه السّلام گوید: به او عرض کردم: درباره عمار چه می‌گویی؟ سه مرتبه فرمود: خداوند عمار را رحمت کند و فرمود: همراه امیر مؤمنان علیه السّلام نبرد کرد و

1) 368- رواه الشيخ الصدوق رفع اللّه مقامه في كتاب قصص الأنبياء، و لكن الكتاب لم يصل إلينا بعد.

2) 369- رواه القطب الراونديّ رحمه اللّه في كتاب الخرائج.

3) 370- رواه ابن شهر أشوب في مناقب آل أبي طالب.

4) 371- رواه الكشّيّ رحمه اللّه في ترجمة عمّار تحت الرقم: 3 من تلخيص رجاله ص 31.

5) . شیخ صدوق آن را در کتاب قصص الأنبیاء روایت کرده است اما کتاب هنوز به ما نرسیده است.

6) . قطب راوندی آن را در کتاب الخرائج روایت کرده است.

7) . ابن شهر آشوب آن را در مناقب آل ابی طالب روایت کرده است.

8) . کشی آن را در زندگی نامه عمار ذیل شماره 3 از تلخیص رجالش ص 31 روایت کرده است.

شَهِيداً قَالَ قُلْتُ فِي نَفْسِي مَا تَكُونُ مَنْزِلَةٌ أَعْظَمَ مِنْ هَذِهِ الْمَنْزِلَةِ فَالْتَفَتَ إِلَيَّ فَقَالَ لَعَلَّكَ تَقُولُ مِثْلُ الثَّلَاثَةِ هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ قَالَ قُلْتُ وَ مَا عِلْمُهُ أَنَّهُ يُقْتَلُ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ قَالَ إِنَّهُ لَمَّا رَأَي الْحَرْبَ لَا يَزْدَادُ إِلَّا شِدَّةً وَ الْقَتْلَ لَا يَزْدَادُ إِلَّا كَثْرَةً تَرَكَ الصَّفَّ وَ جَاءَ إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ هُوَ هُوَ قَالَ ارْجِعْ إِلَي صَفِّكَ فَقَالَ لَهُ ذَلِكَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ كُلَّ ذَلِكَ يَقُولُ لَهُ ارْجِعْ إِلَي صَفِّكَ فَلَمَّا أَنْ كَانَ فِي الثَّالِثَةِ قَالَ لَهُ نَعَمْ فَرَجَعَ إِلَي صَفِّهِ وَ هُوَ يَقُولُ:

الْيَوْمَ أَلْقَي الْأَحِبَّةَ *** مُحَمَّداً وَ حِزْبَهُ

بيان

الثلاثة سلمان و أبو ذر و مقداد رضي الله عنهم قوله هو هو أي هذا وقت الوعد الذي وعدت من الشهادة.

«372»

كش، رجال الكشي خَلَفُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ مَحْمُودٍ عَنْ هَاشِمِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ شُعْبَةَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ قَالَ سَمِعْتُ قَيْسَ بْنَ أَبِي حَازِمٍ قَالَ قَالَ عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ ادْفِنُونِي فِي ثِيَابِي فَإِنِّي مُخَاصِمٌ.

توضيح

أي إني أريد أن أخاصم قاتلي عند الله فلا تسلبوني ثيابي لتكون لي شاهدا و حجة أو هو كناية عن الشهادة بالحق فإنه يلزمه المخاصمة أي إني شهيد حقيقة و حكمه أن يدفن بثيابه.

«373»

كش، رجال الكشي خَلَفٌ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِي نُعَيْمٍ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ حَبِيبٍ عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِيِّ قَالَ: أُتِيَ عَمَّارٌ يَوْمَئِذٍ بِلَبَنٍ فَضَحِكَ ثُمَّ قَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله آخِرُ شَرَابٍ تَشْرَبُهُ مِنَ الدُّنْيَا مَذْقَةٌ مِنْ لَبَنٍ حَتَّي تَمُوتَ .

فِي خَبَرٍ آخَرَ أَنَّهُ قَالَ آخِرُ زَادِكَ مِنَ الدُّنْيَا ضَيَاحٌ مِنْ لَبَنٍ.

شهید کشته شد، گوید: با خودم گفتم: منزلتی بزرگتر از این منزلت نیست، پس به من روی کرد و فرمود: شاید تو هم مانند آن سه مرتبه هیهات هیهات می‌گویی. ادامه داد عرض کردم: چگونه دانست که در آن روز کشته می‌شود؟ فرمود: او زمانی که دید جنگ شدیدتر و کشتار بیشتر می‌شود صف را ترک کرده و به‌سوی امیر مؤمنان آمد و فرمود: یا امیر مؤمنان، این همان است؟ فرمود: به صفت برگرد، آن را سه مرتبه به او گفت و در هر مرتبه امیر مؤمنان به او فرمود: به صفت برگرد و در مرتبه سوم به او گفت: بله، و به صفش برگشت در حالی‌که می‌گفت: امروز دوستان، محمد و یاران او را دیدار می کنم.

توضیح

منظور از سه، سلمان، ابوذر و مقداد رضی الله عنه است، و این کلام او «این همان است» یعنی این، زمان وعده‌ای است که در خصوص شهادت وعده داده‌ای.

روایت 372

رجال کشی: عمار بن یاسر فرمود: مرا در لباسم دفن کنید که من مبارز هستم.

توضیح

یعنی من می‌خواهم که نزد خداوند علیه قاتلم اقامه دعوی کنم، پس لباسم را از من نگیرید تا شاهد و حجتی برای من باشد، یا اینکه آن کنایه از شهادت به حق است، زیرا لازمه آن نبرد است یعنی من حقیقتا شهید هستم و حکم او این است که با لباسش دفن شود.

روایت 373

رجال کشی: ابوبختری گوید: روزی برای عمار شیر آورده شد پس خندید و گفت: رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود: آخرین نوشیدنی که ازدنیا می‌خوری مخلوط شیر است تا اینکه می‌میری.

درخبر دیگری آمده است که فرمود: آخرین توشه تو از دنیا شیر آمیخته با آب است .

توضيح

المذقة بالفتح و الضم اللبن الممذوق أي المخلوط بالماء قال في النهاية المذق المزج و الخلط يقال مذقت اللبن فهو مذيق إذا خلطته بالماء و المذقة الشربة من اللبن الممذوق و الضياح بالفتح أيضا اللبن الرقيق الممزوج بالماء.

«374»

⁽¹⁾كش، رجال الكشي خَلَفٌ عَنِ الْفَتْحِ بْنِ عَمْرٍو الْوَرَّاقِ عَنْ يَزِيدَ بْنِ هَارُونَ عَنِ الْعَوَّامِ بْنِ حَوْشَبٍ عَنْ أَسْوَدَ بْنِ مَسْعَدَةَ عَنْ حَنْظَلَةَ بْنِ خُوَيْلِدٍ قَالَ: إِنِّي لَجَالِسٌ عِنْدَ مُعَاوِيَةَ إِذْ أَتَاهُ رَجُلَانِ يَخْتَصِمَانِ فِي رَأْسِ عَمَّارٍ يَقُولُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا أَنَا قَتَلْتُهُ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو لِيَطِبْ بِهِ أَحَدُكُمْ نَفْساً لِصَاحِبِهِ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ تَقْتُلُهُ الْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ . فَقَالَ مُعَاوِيَةُ لَا تُغْنِي عَنَّا بِجُنُونِكَ يَا ابْنَ عَمْرٍو فَمَا بَالُكَ مَعَنَا قَالَ إِنِّي مَعَكُمْ وَ لَسْتُ أُقَاتِلُ إِنَّ أَبِي شَكَانِي إِلَي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ أَطِعْ أَبَاكَ مَا دَامَ حَيّاً وَ لَا تَعْصِهِ فَإِنِّي مَعَكُمْ وَ لَسْتُ أُقَاتِلُ.

بيان

قال في النهاية يقال أغن عني شرك أي اصرفه و كفه.

«375»

⁽²⁾ كشف، كشف الغمة فِي هَذَا الْحَرْبِ قُتِلَ أَبُو الْيَقْظَانِ عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَ قَدْ تَظَاهَرَتِ الرِّوَايَاتُ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ جِلْدَةُ بَيْنِ عَيْنَيَّ تَقْتُلُهُ الْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ.

وَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ ⁽³⁾

و رواه أيضا بأسانيد النسائي في الحديث: 157 و ما بعده من كتاب خصائص أمير المؤمنين عليه السلام و علقنا عليه أيضا عن مصادر كثيرة.

عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ

توضیح

المذقه با فتحه و ضمه یعنی شیر آمیخته با آب، در النهایه گوید: المذق یعنی مخلوط شدن، آمیختگی، زمانی که شیر را با آب مخلوط کنی مذقت اللبن گفته می‌شود و به آن شیر مذیق گویند. و المذقه یعنی نوشیدنی از شیر مخلوط. و ضیاح با فتحه نیز شیر رقیق آمیخته با آب است.

روایت 374

رجال کشی⁽⁴⁾:

حنظله بن خویلد گوید: زمانی‌که دو مرد نزد معاویه آمدند که درباره سر عمار ستیز می‌کردند که هر یک از آنها می‌گفت من او را کشته‌ام، من نزد او نشسته بودم پس عبدالله بن عمرو گفت: یکی از شما از نظر جان بر دوستش نیکی می‌کند که من شنیدم که رسول الله صلّی الله علیه و آله می‌فرمود: او را گروه ستمگر به قتل می‌رساند.

پس معاویه گفت: ای ابن عمرو جنونت را از ما دور کن، خاطرت با ما نیست، گفتم من با شما هستم اما نبرد نمی‌کنم که پدرم نزد نبی صلّی الله علیه و آله از من گله کرده بود و رسول الله صلّی الله علیه و آله به من فرمود: ازپدرت تا زمانی‌که زنده‌است اطاعت کن و از او سرکشی نکن، پس من با شما هستم و مبارزه نمی‌کنم.

توضیح

در النهایه گوید: أغن عنّی شرّک گفته می‌شود: یعنی شرت را از من دور کن و بازدار.

روایت 375

کشف الغمّه⁽⁵⁾:

در این جنگ ابویقظان عمار بن یاسر رضی الله عنه کشته شد و روایات زیادی وجود دارد که نبی صلّی الله علیه و آله فرمود: عمار بن یاسر پوست بین دو چشم من است، او را دسته ستمگر به قتل می‌رساند.

و در صحیح مسلم⁽⁶⁾

و نسایی نیز با اسنادهایی آن را روایت کرده است در حدیث: (157) و مابعد آن از کتاب خصائص امیر مؤمنان علیه السلام، و از مصادر بسیاری نیز بر آن افزودیم.

از ام سلمه آمده است که رسول الله صلّی الله علیه و آله به

1) 374- نفس الهامش رقم 371.

2) 375- رواه الاربلي رحمه اللّه في أواخر ما ذكره في حرب صفّين من كتاب كشف الغمّة: ج 1، ص 258- 261 ط بيروت.

3) رواه مسلم بأسانيد في الباب. 18 من كتاب الفتن و أشراط الساعة تحت الرقم: 2915 و ما بعده من صحيحه: ج 4 ص 2235.

4) . کشی آن را در زندگی نامه عمار ذیل شماره 3 از تلخیص رجالش ص 31 روایت کرده است.

5) . اربلی در اواخر مطالبی که درباره جنگ صفین از کتاب کشف الغمة 1: ص 258-261 چاپ بیروت ذکر کرد روایت کرده است.

6) . مسلم آن را با چند اسناد روایت کرده است در باب: (18) از کتاب الفتن و أشراط الساعة ذیل شماره (2915) و مابعد آن از صحیحش ج4: ص 3235.

لِعَمَّارٍ يَقْتُلُكَ الْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ.

قَالَ ابْنُ الْأَثِيرِ وَ خَرَجَ عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ عَلَي النَّاسِ فَقَالَ اللَّهُمَّ إِنَّكَ تَعْلَمُ أَنِّي لَوْ أَعْلَمُ أَنَّ رِضَاكَ فِي أَنْ أَقْذِفَ بِنَفْسِي فِي هَذَا الْبَحْرِ لَفَعَلْتُهُ اللَّهُمَّ إِنَّكَ تَعْلَمُ لَوْ أَنِّي أَعْلَمُ أَنَّ رِضَاكَ فِي أَنْ أَضَعَ ظُبَةَ سَيْفِي فِي بَطْنِي ثُمَّ أَنْحَنِيَ عَلَيْهَا حَتَّي تَخْرُجَ مِنْ ظَهْرِي لَفَعَلْتُ وَ إِنِّي لَا أَعْلَمُ الْيَوْمَ عَمَلًا أَرْضَي لَكَ مِنْ جِهَادِ هَؤُلَاءِ الْفَاسِقِينَ وَ لَوْ أَعْلَمُ عَمَلًا هُوَ أَرْضَي لَكَ مِنْهُ لَفَعَلْتُهُ وَ اللَّهِ إِنِّي لَأَرَي قَوْماً لَيَضْرِبُنَّكُمْ ضَرْباً يَرْتَابُ مِنْهُ الْمُبْطِلُونَ وَ اللَّهِ لَوْ ضَرَبُونَا حَتَّي بَلَّغُونَا سَعَفَاتِ هَجَرَ لَعَلِمْنَا أَنَّا عَلَي الْحَقِّ وَ أَنَّهُمْ عَلَي الْبَاطِلِ ⁽¹⁾

ثُمَّ قَالَ مَنْ يَبْتَغِي رِضْوَانَ رَبِّهِ فلا [لَا] يَرْجِعُ إِلَي مَالٍ وَ لَا وَلَدٍ .

فَأَتَاهُ عِصَابَةٌ فَقَالَ اقْصِدُوا بِنَا هَؤُلَاءِ الْقَوْمَ الَّذِينَ يَطْلُبُونَ بِدَمِ عُثْمَانَ وَ اللَّهِ مَا أَرَادُوا الطَّلَبَ بِدَمِهِ وَ لَكِنَّهُمْ ذَاقُوا الدُّنْيَا وَ اسْتَحْقَبُوهَا وَ عَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ إِذَا لَزِمَهُمْ حَالَ بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ مَا يَتَمَرَّغُونَ فِيهِ مِنْهَا وَ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ سَابِقَةٌ يَسْتَحِقُّونَ بِهَا طَاعَةَ النَّاسِ وَ الْوَلَايَةَ عَلَيْهِمْ فَخَدَعُوا أَتْبَاعَهُمْ بِأَنْ قَالُوا إِمَامُنَا قُتِلَ مَظْلُوماً لِيَكُونُوا بِذَلِكَ جَبَابِرَةً وَ مُلُوكاً فَبَلَغُوا مَا تَرَوْنَ وَ لَوْ لَا هَذِهِ الشُّبْهَةُ مَا تَبِعَهُمْ رَجُلَانِ مِنَ النَّاسِ اللَّهُمَّ إِنْ تَنْصُرْنَا فَطَالَ مَا نَصَرْتَ وَ إِنْ تَجْعَلْ لَهُمُ الْأَمْرَ فَادَّخِرْ لَهُمْ بِمَا أَحْدَثُوا فِي عِبَادِكَ الْعَذَابَ الْأَلِيمَ .

ثُمَّ مَضَي وَ مَعَهُ الْعِصَابَةُ فَكَانَ لَا يَمُرُّ بِوَادٍ مِنْ أَوْدِيَةِ صِفِّينَ إِلَّا تَبِعَهُ مَنْ كَانَ هُنَاكَ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله .

ثُمَّ جَاءَ إِلَي هَاشِمِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ أَبِي الْوَقَّاصِ وَ هُوَ الْمِرْقَالُ وَ كَانَ صَاحِبَ رَايَةِ عَلِيٍّ عليه السلام فَقَالَ يَا هَاشِمُ أَ عَوَراً وَ جُبْناً لَا خَيْرَ فِي أَعْوَرَ لَا يَغْشَي

عمار فرمود: تو را دسته ستمگر به قتل می‌رساند .

ابن اثیر گوید: و عمار بن یاسر ظاهر شد و گفت: بار خدایا تو می‌دانی که اگر بدانم که رضای تو در این است که خود را در این دریا بندازم قطعا آن را انجام می‌دهم، بار خدایا تو می‌دانی اگر بدانم رضای تو در این است که لبه شمشیرم را در شکمم بگذارم سپس بر روی آن خم شوم تا از پشتم خارج شود قطعا انجام می‌دهم و من امروز عملی پسندیده‌تر از نبرد با این فاسقان، برای تو نمی‌دانم و اگر عملی را بدانم که از این برای تو پسندیده‌تر است قطعا انجام می‌دهم، به خدا سوگند من قومی را می‌بینم که ضربه‌ای بر شما می‌زنند که باطل‌کنندگان از آن دچار تردید می‌شوند و به خدا سوگند اگر ما را بزنند به گونه‌ای که ما را به نخلستان های هجر برسانند می‌دانیم که ما بر حق و آنان بر باطل هستند.⁽²⁾

سپس ادامه داد: هر که رضوان پروردگارش را خواستار است به‌سوی مال و فرزند باز نمی‌گردد.

پس گروهی نزد او آمدند. وی گفت: این گروهی که خواستار خون عثمان هستند ما را قصد کرده‌اند و به خدا سوگند قصدشان مطالبه خون او نیست، بلکه دنیا را چشیدند و خواستار کیسه کردن آن شدند و دریافتند که اگر حق با آنها همراه شود میان آنها و آنچه‌که از آن، در آن غوطه‌ور هستند مانع می‌شود و پیشینه‌ای ندارند که به خاطر آن مستحق اطاعت مردم و ولایت بر آنان باشند، پس پیروانشان را فریب دادند به این‌صورت که گفتند: امام ما مظلومانه کشته شد یا به‌وسیله آن جبار و حاکم شوند. پس به آنچه می‌بینید، رسیدند و اگر این شبهه، نبود دو تن از مردم نیز از آنان پیروی نمی‌کرد. بارخدایا اگر ما را یاری کردی پس یاری‌ات طولانی شود و اگر امر را برای آنان قرار‌دادی پس به‌خاطر آنچه‌که درباره بندگانت واقع ساختند، عذاب دردناک را برای آنان ذخیره کن.

سپس رفت درحالی‌که آن گروه همراه او بود و بر دشتی از دشت‌های صفین گذر نمی‌کرد مگر اینکه کسانی از اصحاب رسول الله صلّی الله علیه و آله که در آنجا بودند، دنبال او می‌آمدند. سپس نزد هاشم بن عقبه بن ابو وقاص آمد که همان مرقال و پرچمدار علی علیه السّلام بود. پس گفت: ای هاشم یک چشم و ترس؟ در یک چشمی که

1) و رواه أيضا محمّد بن عبد اللّه الاسكافي المتوفي عام: 240 في كتاب المعيار و الموازنة ص 136، ط 1.

2) . محمد بن عبدالله بن اسکافی متوفی (240) نیز آن را در کتاب المعیار و الموازنة ص 136، ط1 روایت کرده است.

النَّاسَ ارْكَبْ يَا هَاشِمُ فَرَكِبَ وَ مَضَي مَعَهُ وَ هُوَ يَقُولُ:

أَعْوَرُ يَبْغِي أَهْلَهُ مَحَلًّا *** قَدْ عَالَجَ الْحَيَاةَ حَتَّي مَلَّا

وَ عَمَّارٌ يَقُولُ: تَقَدَّمْ يَا هَاشِمُ الْجَنَّةُ تَحْتَ ظِلَالِ السُّيُوفِ وَ الْمَوْتُ تَحْتَ أَطْرَافِ الْأَسَلِ وَ قَدْ فُتِّحَتْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَ زُيِّنَتِ الْحُورُ الْعِينُ الْيَوْمَ أَلْقَي الْأَحِبَّةَ مُحَمَّداً وَ حِزْبَهُ.

وَ تَقَدَّمَ حَتَّي دَنَا مِنْ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ فَقَالَ يَا عَمْرُو بِعْتَ دِينَكَ بِمِصْرَ تَبّاً لَكَ تَبّاً لَكَ فَقَالَ لَا وَ لَكِنْ أَطْلُبُ بِدَمِ عُثْمَانَ قَالَ لَهُ هَيْهَاتَ أَشْهَدُ عَلَي عِلْمِي فِيكَ أَنَّكَ لَا تَطْلُبُ بِشَيْ‌ءٍ مِنْ فِعْلِكَ وَجْهَ اللَّهِ تَعَالَي وَ إِنَّكَ إِنْ لَمْ تُقْتَلِ الْيَوْمَ تَمُتْ غَداً فَانْظُرْ إِذَا أُعْطِيَ النَّاسُ عَلَي قَدْرِ نِيَّاتِهِمْ مَا نِيَّتُكَ لِغَدٍ فَإِنَّكَ صَاحِبُ هَذِهِ الرَّايَةِ ثَلَاثاً مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ هَذِهِ الرَّابِعَةُ مَا هِيَ بِأَبَرَّ وَ لَا أَتْقَي ثُمَّ قَاتَلَ عَمَّارٌ وَ لَمْ يَرْجِعْ وَ قُتِلَ .

قَالَ حَبَّةُ بْنُ جُوَيْنٍ الْعُرَنِيُّ قُلْتُ لِحُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ حَدِّثْنَا فَإِنَّا نَخَافُ الْفِتَنَ فَقَالَ عَلَيْكُمْ بِالْفِئَةِ الَّتِي فِيهَا ابْنُ سُمَيَّةَ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ يَقْتُلُهُ الْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ النَّاكِبَةُ عَنِ الطَّرِيقِ وَ إِنَّ آخِرَ رِزْقِهِ ضَيَاحٌ مِنْ لَبَنٍ.

قَالَ حَبَّةُ فَشَهِدْتُهُ يَوْمَ قُتِلَ يَقُولُ ائْتُونِي بِآخِرِ رِزْقٍ لِي مِنَ الدُّنْيَا فَأُتِيَ بِضَيَاحٍ مِنْ لَبَنٍ فِي قَدَحٍ أُرْوِحَ بِحَلْقَةٍ حَمْرَاءَ فَمَا أَخْطَأَ حُذَيْفَةُ مِقْيَاسَ شَعْرَةٍ فَقَالَ:

الْيَوْمَ أَلْقَي الْأَحِبَّةَ *** مُحَمَّداً وَ حِزْبَهُ

وَ قَالَ وَ اللَّهِ لَوْ ضَرَبُونَا حَتَّي بَلَّغُونَا سَعَفَاتِ هَجَرَ لَعَلِمْتُ أَنَّنَا عَلَي الْحَقِّ وَ أَنَّهُمْ عَلَي الْبَاطِلِ .

ثُمَّ قُتِلَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قِيلَ قَتَلَهُ أَبُو الْعَادِيَةِ وَ اجْتَزَّ رَأْسَهُ ابْنُ جوي السَّكْسَكِيُّ وَ كَانَ ذُو الْكَلَاعِ سَمِعَ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لِعَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ تَقْتُلُكَ الْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ وَ آخِرُ شَرْبَةٍ تَشْرَبُهَا ضَيَاحٌ مِنْ لَبَنٍ.

مردم را نپوشاند خیری نیست، سوار شو هاشم، پس سوار شد و همراه او رفت درحالی‌که می‌گفت:

• یک چشمی که برای خویشانش در پی مکانی است، زندگی را آزموده‌است تا اینکه ملول گشته‌است

و عمار می‌گوید: به پیش برو ای هاشم! بهشت زیر سایه شمشیران و مرگ زیر سایه سرنیزه‌ها است و درهای آسمان گشوده شد و حوریان آراسته شده‌اند، امروز دوستان محمد و یاران او را دیدار می کنم.

پیش رفت تا اینکه به عمرو بن عاص نزدیک شد و گفت: ای عمرو، دینت را به شهری فروختی، هلاکت برتو باد، گفت: نه بلکه خواستار خون عثمان هستم، به او گفت: هیهات با شناختم به تو گواهی می‌دهم که تو با چیزی از عملت خواستار ذات خداوند متعال نیستی و اینکه تو اگر امروز کشته نشوی فردا می‌میری، پس بنگر زمانی‌که به مردم به میزان نیت‌هایشان عطا می‌شود، نیت تو برای فردا چیست که تو سه مرتبه در مقابل رسول‌اله صلّی الله علیه و آله صاحب این پرچم بودی و این چهارمی پاک‌تر و با تقواتر نیست، سپس با عمار نبرد کرد و او برنگشت و کشته شد.

حبّه بن جوین عرنی گوید: به حذیفه بن یمان گفتم: برای ما سخن بگو که ما از فتنه ها بیم داریم. پاسخ داد: بر شماست [نبرد] با دسته‌ای که ابن سمیه در آن است زیرا رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود: او را دسته ای ستمگر منحرف‌شده از راه به قتل می‌رساند و آخرین روزی او شیر آمیخته با آب است.

حبّه گوید او را در روزی که کشته شد دیدم که می‌فرمود: آخرین روزی‌ام از دنیا را برایم بیاورید. پس شیر مخلوط با آب را در جامی بدبو با حلقه‌ای سرخ آوردند! پس حذیفه به اندازه تار مویی اشتباه نکرد که گفت:

امروز دوستان، محمد و یاران او را دیدار می کنم.

و گفت: به خدا سوگند اگر ما را می‌زدند تا ما را به نخلستان های هجر برسانند، قطعا می‌دانستم که ما بر حق و آنها بر باطل هستند سپس کشته‌شد. گفته شده او را ابو عادیه به قتل رساند و سرش را ابن جوی السلسکی جدا کرد و ذوالکلاع شنیده بود که عمرو بن عاص می‌گوید: رسول الله صلّی الله علیه و آله به عمار بن یاسر فرموده است: تو را دسته ستمگر به قتل می‌رساند و آخرین نوشیدنی که می‌نوشی شیر آمیخته با آب است.

وَ نُقِلْتُ مِنْ مَنَاقِبِ الْخُوارَزْمِيِّ ⁽¹⁾

و رواه الحاكم في مناقب عمار، و بسند آخر في مناقب خزيمة بن ثابت ذي الشهادتين من كتاب مناقب الصحابة من المستدرك: ج 3 ص 385 و 397 و لم يصرح بصحة الحديثين.

و سند الحديث ضعيف، و لا يظن بمثل خزيمة أن لا يبصر نور شمس الحق و الحقيقة عليّ بن أبي طالب، و يستدل عليه و يهتدي به بواسطة نور عمّار قدس اللّه نفسه، و لا تنافي بين عرفانه الحق أولا و بين جديته في محاربة المردة بعد شهادة عمّار إذ هذه شأن كل مؤمن و لا يختص به.

قَالَ: شَهِدَ خُزَيْمَةُ بْنُ ثَابِتٍ الْأَنْصَارِيُّ الْجَمَلَ وَ هُوَ لَا يَسُلُّ سَيْفاً وَ صِفِّينَ وَ قَالَ لَا أُصَلِّي أَبَداً خَلْفَ إِمَامٍ حَتَّي يُقْتَلَ عَمَّارٌ فَأَنْظُرَ مَنْ يَقْتُلُهُ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ تَقْتُلُهُ الْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ .

قَالَ فَلَمَّا قُتِلَ عَمَّارٌ قَالَ خُزَيْمَةُ قَدْ حَانَتْ لِيَ الصَّلَاةُ ثُمَّ اقْتَرَبَ فَقَاتَلَ حَتَّي قُتِلَ .

وَ كَانَ الَّذِي قَتَلَ عَمَّاراً أَبُو عَادِيَةَ الْمُرِّيُّ طَعَنَهُ بِرُمْحٍ فَسَقَطَ وَ كَانَ يَوْمَئِذٍ يُقَاتِلُ وَ هُوَ ابْنُ أَرْبَعٍ وَ تِسْعِينَ سَنَةً فَلَمَّا وَقَعَ أَكَبَّ عَلَيْهِ رَجُلٌ فَاجْتَزَّ رَأْسَهُ فَأَقْبَلَا يَخْتَصِمَانِ كِلَاهُمَا يَقُولُ أَنَا قَتَلْتُهُ .

فَقَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ وَ اللَّهِ إِنْ يَخْتَصِمَانِ إِلَّا فِي النَّارِ فَسَمِعَهَا مُعَاوِيَةُ فَقَالَ لِعَمْرٍو وَ مَا رَأَيْتُ مِثْلَ مَا صَنَعْتَ قَوْمٌ بَذَلُوا أَنْفُسَهُمْ دُونَنَا تَقُولُ لَهُمَا إِنَّكُمَا تَخْتَصِمَانِ فِي النَّارِ فَقَالَ عَمْرٌو هُوَ وَ اللَّهِ ذَلِكَ وَ إِنَّكَ لَتَعْلَمُهُ وَ لَوَدِدْتُ أَنِّي مِتُّ قَبْلَ هَذَا بِعِشْرِينَ سَنَةً.

وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: كُنَّا نُعَمِّرُ الْمَسْجِدَ وَ كُنَّا نَحْمِلُ لَبِنَةً لَبِنَةً وَ عَمَّارٌ لَبِنَتَيْنِ لَبِنَتَيْنِ فَرَآهُ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله فَجَعَلَ يَنْفُضُ التُّرَابَ عَنْ رَأْسِ عَمَّارٍ وَ يَقُولُ يَا عَمَّارُ أَ لَا تَحْمِلُ كَمَا يَحْمِلُ أَصْحَابُكَ قَالَ إِنِّي أُرِيدُ الْأَجْرَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَي قَالَ فَجَعَلَ يَنْفُضُ التُّرَابَ عَنْهُ وَ يَقُولُ وَيْحَكَ تَقْتُلُكَ

و از مناقب خوارزمی⁽²⁾

و الحاکم نیز آن را در مناقب عمار روایت کرده است، و با سندی دیگر در مناقب خزیمه بن ثابت ذی الشهادتین از کتاب مناقب الصحابة از المستدرک: ج3 ص 385 و 397 روایت کرده است و به صحت دو حدیث تصریح نکرده است.

و سند این حدیث ضعیف است.

نقل کردم که وی گوید: خزیمه بن ثابت انصاری در جمل شرکت کرد و شمشیری نکشید و نیز در صفین و گفت: هرگز پشت سر امامی نماز نمی‌خوانم تا اینکه عمار کشته‌شود، پس می‌نگرم که چه کسی او را به قتل می‌رساند که از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیدم که می‌فرمود: او را دسته ستمگر به قتل می‌رساند.

گوید: و چون عمار کشته شد خزیمه گفت: وقت نماز بر من فرا رسد، سپس نزدیک شد. پس نبرد کرد تا اینکه کشته شد.

و کسی‌که عمار را به قتل رساند ابوعادیه مرّی بود که او با نیزه به او ضربه زد پس افتاد و او در آن روز نبرد می‌کرد درحالی‌که 94 سال سن داشت و چون افتاد مردی مشغول او شد و سرش را جدا کرد و شروع به ستیز کردند و هر دو می‌گفتند من او را کشتم. پس عمرو بن عاص گفت: به خدا سوگند فقط بر سر آتش با یکدیگر ستیز می‌کنند. پس معاویه آن را شنید و به عمرو گفت: مانند این را ندیده‌ام گروهی غیر از ما جان خود را نثار کرده‌اند و تو به آن دو می‌گویی بر سر آتش ستیز می‌کنید. عمرو پاسخ داد: به خدا سوگند این همان است و تو آن را می‌دانی، دوست داشتم که بیست سال پیش می‌مردم.

و با اسناد از ابوسعید خدری گوید: در حال ساخت مسجد بودیم و ما آجرها را تک‌تک بلند می‌کردیم و عمار دو‌به‌دو، پس نبی صلّی الله علیه و آله او را دید و درحالی‌که خاک را از سر عمار تکان می‌داد فرمود: ای عمار آیا چنانکه یارانت حمل می‌کنند حمل نمی‌کنی؟ گفت: من از خداوند متعال اجر می‌خواهم. ادامه داد: خاک را از او تکان می‌داد و می‌فرمود: افسوس بر تو، تو را

1) رواه الخوارزمي بسنده عن البيهقيّ عن الحاكم في الحديث: 6 من الفصل 3 من الفصل 16 من كتاب مناقب أمير المؤمنين عليه السلام ص 123.

2) . خوارزمی آن را با سندش از بیهقی از حاکم در حدیث: (6) از فصل (3) از فصل (16) از کتاب منافب امیر مؤمنان علیه السلام ص 123 روایت کرده است.

الْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ تَدْعُوهُمْ إِلَي الْجَنَّةِ وَ يَدْعُونَكَ إِلَي النَّارِ وَ قَالَ عَمَّارٌ أَعُوذُ بِالرَّحْمَنِ أَظُنُّهُ قَالَ مِنَ الْفِتَنِ.

قال أحمد بن الحسين البيهقي و هذا صحيح علي شرط البخاري.

وَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ لِأَبِيهِ عَمْرٍو حِينَ قُتِلَ عَمَّارٌ أَ قَتَلْتُمْ عَمَّاراً وَ قَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مَا قَالَ فَقَالَ عَمْرٌو لِمُعَاوِيَةَ أَ تَسْمَعُ مَا يَقُولُ عَبْدُ اللَّهِ فَقَالَ إِنَّمَا قَتَلَهُ مَنْ جَاءَ بِهِ وَ سَمِعَهُ أَهْلُ الشَّامِ فَقَالُوا إِنَّمَا قَتَلَهُ مَنْ جَاءَ بِهِ فَبَلَغَتْ عَلِيّاً عليه السلام فَقَالَ إِذاً يَكُونُ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله قَاتِلَ حَمْزَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ لِأَنَّهُ جَاءَ بِهِ.

وَ نُقِلْتُ عَنْ مُسْنَدِ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ ⁽¹⁾عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ قَالَ: إِنِّي لَأَسِيرُ مَعَ مُعَاوِيَةَ فِي مُنْصَرَفِهِ مِنْ صِفِّينَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ قَالَ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو يَا أَبَتِ أَ مَا سَمِعْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ لِعَمَّارٍ وَيْحَكَ يَا ابْنَ سُمَيَّةَ تَقْتُلُكَ الْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ قَالَ فَقَالَ عَمْرٌو لِمُعَاوِيَةَ أَ لَا تَسْمَعُ مَا يَقُولُ هَذَا فَقَالَ مُعَاوِيَةُ مَا يَزَالُ يَأْتِينَا بِهَنَةٍ أَ نَحْنُ قَتَلْنَاهُ إِنَّمَا قَتَلَهُ الَّذِينَ جَاءُوا بِهِ.

وَ مِنْ مُسْنَدِ أَحْمَدَ أَيْضاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَارَةَ بْنِ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ قَالَ: مَا زَالَ جَدِّي كَافَأَ سِلَاحَهُ يَوْمَ الْجَمَلِ حَتَّي قُتِلَ عَمَّارٌ بِصِفِّينَ فَسَلَّ سَيْفَهُ فَقَاتَلَ حَتَّي قُتِلَ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ يَقْتُلُ عَمَّاراً الْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ.

وَ مِنَ الْمُسْنَدِ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام أَنَّ عَمَّاراً اسْتَأْذَنَ عَلَي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فَقَالَ الطَّيِّبُ الْمُطَيَّبُ ائْذَنْ لَهُ.

وَ مِنَ الْمَنَاقِبِ ⁽²⁾عَنْ عَلْقَمَةَ وَ الْأَسْوَدِ قَالا أَتَيْنَا أَبَا أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيَّ فَقُلْنَا:

دسته ستمگری به قتل می‌رساند که تو آنان را به بهشت دعوت می‌کنی و آنها تو را به آتش، و عمار گوید: به رحمن پناه می‌برم –گمان می‌کنم گفت- از فتنه‌ها.

احمد بن حسین بیهقی گوید: و این بر اساس شرط بخاری صحیح است.

عبدالله بن عمرو بن عاص زمانی که عمار کشته‌شد به پدرش عمرو گفت: آیا عمار را کشتید درحالی‌که رسول الله صلّی الله علیه و آله آن سخن را فرموده است؟ پس عمرو به معاویه گفت: آیا می‌شنوی عبدالله چه می‌گوید. پس پاسخ داد: وی را فقط کسی کشته است که او را آورده‌است و اهل شام این سخن او را شنیدند، پس گفتند: او را کسی کشته است که وی را آورده‌است و این سخن به علی علیه السّلام رسید، پس فرمود: بنابراین نبی صلّی الله علیه و آله قاتل حمزه رضی الله عنه زیرا وی او را آورده‌است.

و از مسند احمد بن حنبل⁽³⁾

از عبدالله بن حارث نقل کردم که گوید: من به‌همراه معاویه در بازگشتش از صفین بین او و عمرو بن عاص حرکت می کردم، ادامه داد: عبدالله بن عمرو گفت: پدر آیا نشنیدی که رسول الله صلّی الله علیه و آله به عمار می‌فرمود: افسوس ای پسر سمیه تو را دسته ستمگر به قتل می‌رساند؟ ادامه داد، عمرو به معاویه: آیا نمی‌شنوی این چه می‌گوید؟ معاویه گفت: پیوسته شگفتی به‌سوی ما می‌آید، آیا ما او را کشتیم؟ او را کسانی کشتند که آوردندش.

و نیز از مسند احمد، از محمد بن عماره بن خزیمه بن ثابت که گوید: جدم در روز جمل پیوسته سلاحش را بازگرفته بود تا اینکه عمار در صفین کشته شد پس شمشیرش را از نیام بیرون آورد و نبرد کرد تا اینکه کشته شد، گوید: از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیدم که می‌فرمود: عمار را دسته ستمگر به قتل می‌رساند.

و از مسندی از علی علیه السّلام آمده است که عمار اجازه ورود بر نبی صلّی الله علیه و آله را خواست، پس فرمود: نیکزاد پاک است به او اجازه بده. و از مناقب⁽⁴⁾

از علقمه و اسود که گویند: نزد ابو ایوب انصاری آمدیم و

1) و انظر مسند خزيمة بن ثابت من مسند أحمد: ج 5 ص 213، و باب مناقب عمّار من المستدرك: ج 3 ص 385.

2) رواه الخوارزمي في ح 9 من الفصل المتقدم الذكر من المناقب ص 124.

3) . مراجعه شود: مسند خزیمه بن ثابت از مسند احمد: ج5 ص 213، باب مناقب عمار از المستدرک: ج3 ص 385.

4) . خوارزمی آن را در ح9 از فصل از مناقب که بیانش گذشت در ص 124 روایت کرده است.

يَا أَبَا أَيُّوبَ إِنَّ اللَّهَ أَكْرَمَكَ بِنَبِيِّهِ صلي الله عليه و آله إِذْ أَوْحَي إِلَي رَاحِلَتِهِ فَبَرَكَتْ عَلَي بَابِكَ وَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله ضَيْفاً لَكَ فَضِيلَةٌ فَضَّلَكَ اللَّهُ بِهَا أَخْبِرْنَا عَنْ مَخْرَجِكَ مَعَ عَلِيٍّ قَالَ فَإِنِّي أُقْسِمُ لَكُمَا أَنَّهُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ فِي هَذَا الْبَيْتِ الَّذِي أَنْتُمَا فِيهِ وَ لَيْسَ فِي الْبَيْتِ غَيْرُ رَسُولِ اللَّهِ وَ عَلِيٌّ جَالِسٌ عَنْ يَمِينِهِ وَ أَنَا عَنْ يَسَارِهِ وَ أَنَسٌ قَائِمٌ بَيْنَ يَدَيْهِ إِذْ تَحَرَّكَ الْبَابُ فَقَالَ عليه السلام انْظُرْ مَنْ بِالْبَابِ فَخَرَجَ أَنَسٌ وَ قَالَ هَذَا عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ فَقَالَ افْتَحْ لِعَمَّارٍ الطَّيِّبِ الْمُطَيَّبِ فَفَتَحَ أَنَسٌ وَ دَخَلَ عَمَّارٌ فَسَلَّمَ عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَرَحَّبَ بِهِ وَ قَالَ إِنَّهُ سَتَكُونُ بَعْدِي فِي أُمَّتِي هَنَاتٌ حَتَّي يَخْتَلِفَ السَّيْفُ فِيمَا بَيْنَهُمْ وَ حَتَّي يَقْتُلَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً وَ حَتَّي يَبْرَأَ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ فَإِذَا رَأَيْتَ ذَلِكَ فَعَلَيْكَ بِهَذَا الْأَصْلَعِ عَنْ يَمِينِي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام وَ إِنْ سَلَكَ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَادِياً وَ سَلَكَ عَلِيٌّ وَادِياً فَاسْلُكْ وَادِيَ عَلِيٍّ وَ خَلِّ عَنِ النَّاسِ إِنَّ عَلِيّاً لَا يَرُدُّكَ عَنْ هُدًي وَ لَا يَدُلُّكَ عَلَي رَدًي يَا عَمَّارُ طَاعَةُ عَلِيٍّ طَاعَتِي وَ طَاعَتِي طَاعَةُ اللَّهِ.

توضيح

قوله عليه السلام جلدة بين عيني و في بعض الروايات جلدة ما بين عيني و أنفي و علي التقديرين كناية عن غاية الاختصاص و شدة الاتصال.

و قال في النهاية في حديث عمار لو ضربونا حتي يبلغوا بنا سعفات هجر السعفات جمع سعفة بالتحريك و هي أغصان النخيل و قيل إذا يبست سميت سعفة فإذا كانت رطبة فهي شطبة و إنما خص هجر للمباعدة في المسافة و لأنها موصوفة بكثرة النخل و هجر اسم بلد معروف بالبحرين.

و في القاموس احتقبه و استحقبه ادخره و في الصحاح احتقبه و استحقبه بمعني أي احتمله و منه قيل احتقب فلان الإثم كأنه جمعه و احتقبه من خلفه.

و في النهاية العوار بالفتح و قد يضم العيب و قيل إنهم يقولون للردي‌ء من كل شي‌ء من الأمور و الأخلاق أعور و كل عيب و خلل في شي‌ء فهو عورة و الأسل محركة الرماح قوله أظنه أي قال الخدري أظن أن عمارا قال:

گفتیم: یا ابو ایوب خداوند تو را با نبی‌اش گرامی‌داشت آنگاه که به مرکب او وحی کرد پس او بر در خانه تو نشست و رسول الله صلّی الله علیه و آله مهمان تو بود، فضیلتی که خداوند با آن بر تو لطف کرد، از خروجت به همراه علی علیه السّلام به ما خبر بده؟ گفت: من بر شما سوگند یاد می‌کنم که رسول الله صلّی الله علیه و آله در این خانه‌ای که شما در آن هستید بود و در خانه غیر از رسول الله صلّی الله علیه و آله و علی علیه السّلام در سمت راست او نشسته، و من در سمت چپ او نشسته، و انس در مقابل او ایستاده بود، کسی نبود و در حرکت کرد، پس رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود: ببین چه‌کسی بر در است. پس انس خارج شد و گفت: عمار بن یاسر است. فرمود: برای عمار نیک پاک در را بگشای. و انس در را گشود و عمار داخل شد و بر رسول الله صلّی الله علیه و آله سلام کرد. پس به او خوشامدگویی کرد و فرمود: بعد از من در امتم خدشه‌هایی خواهد‌بود به گونه‌ای که شمشیر بین آنان کشیده می‌شود و برخی از آنان دیگری را می‌کشند و برخی از برخی دیگر بیزار می‌شود. چون آن را دیدی بر توست توجه به این اصلع که در سمت راستم نشسته است یعنی علی بن ابوطالب علیه السّلام. اگر همه مردم راهی رفتند و علی راه دیگر، تو در راه علی برو و مردم را رها کن که علی تو را از هدایت باز نمی‌دارد و تو را بر هلاکت رهنمون نمی‌شود. ای عمار طاعت علی طاعت من، و طاعت من طاعت خداست.

توضیح

این کلام امام علیه السلام: «پوستی بین دو چشمم» در بعضی روایات «پوست مابین چشم و بینی‌ام» آمده است و بر اساس هر دو فرض کنایه از نهایت اختصاص و شدت پیوند است.

و در النهایه گوید: در حدیث عمار آمده است: «اگر ما را می‌زدند تا آنجا که ما را نخلستان های هجر می‌رساندند» سعفات جمع سعفه با حرکت است و آن شاخه‌های نخل است و گفته شده: زمانی‌که خشک باشد سعفه نامیده می‌شود و چون مرطوب باشد شطبة نام دارد و «هجر» را فقط به جهت بعد در مسافت مختص کرده است و نیز به این دلیل که آنجا به فراوانی نخل معروف است «و هجر» اسم شهر معروفی در بحرین است.

و در قاموس: احتقبه و استحقبه یعنی آن را ذخیره کرد، و در صحاح: احتقبه و استحقبه به معنی آن را حمل کرد آمده است و از این ریشه گفته شده است: احتقب فلان الإثم گویی که او گناه را جمع کرده و خلف او آن را ذخیره کرده است.

و در النهایه آمده است: عوار با فتحه و گاه با ضمه یعنی عیب و گفته شده: آنها به هر پستی از هر چیزی از امور و اخلاق اعور می‌گویند و هر عیب و خللی در چیزی عورت خوانده می‌شود و الأسل در حالت متحرک یعنی نیزه. و این کلام او: « گمان می‌کنم» خدری گفته است یعنی گمان می‌کنم که عمار گفت:

أعوذ بالرحمن من الفتن.

و في النهاية فيه ستكون هنات و هنات أي شرور و فساد يقال في فلان هنات أي خصال شر و لا يقال في الخير و واحدها هنت و قد يجمع علي هنوات و قيل واحدها هنة تأنيث هن و هو كناية عن كل اسم جنس.

«376»

⁽¹⁾ نص، كفاية الأثر أَبُو الْمُفَضَّلِ الشَّيْبَانِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ حَفْصٍ عَنْ عَبَّادِ بْنِ يَعْقُوبَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَمَّارٍ قَالَ: كُنْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي بَعْضِ غَزَوَاتِهِ وَ قَتَلَ عَلِيٌّ عليه السلام أَصْحَابَ الْأَلْوِيَةِ وَ فَرَّقَ جَمْعَهُمْ وَ قَتَلَ عَمْرَو بْنَ عَبْدِ اللَّهِ الْجُمَحِيَّ وَ قَتَلَ شَيْبَةَ بْنَ نَافِعٍ أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ عَلِيّاً قَدْ جَاهَدَ فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ فَقَالَ لِأَنَّهُ مِنِّي وَ أَنَا مِنْهُ وَارِثُ عِلْمِي وَ قَاضِي دَيْنِي وَ مُنْجِزُ وَعْدِي وَ الْخَلِيفَةُ بَعْدِي وَ لَوْلَاهُ لَمْ يُعْرَفِ الْمُؤْمِنُ الْمَحْضُ بَعْدِي حَرْبُهُ حَرْبِي وَ حَرْبِي حَرْبُ اللَّهِ وَ سِلْمُهُ سِلْمِي وَ سِلْمِي سِلْمُ اللَّهِ أَلَا إِنَّهُ أَبُو سِبْطَيَّ وَ الْأَئِمَّةِ بَعْدِي مِنْ صُلْبِهِ يُخْرِجُ اللَّهُ تَعَالَي الْأَئِمَّةَ الرَّاشِدِينَ وَ مِنْهُمْ مَهْدِيُّ هَذِهِ الْأُمَّةِ فَقُلْتُ بِأَبِي أَنْتَ وَ أُمِّي يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا هَذَا الْمَهْدِيُّ قَالَ يَا عَمَّارُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي عَهِدَ إِلَيَّ أَنَّهُ يُخْرِجُ مِنْ صُلْبِ الْحُسَيْنِ أَئِمَّةً تِسْعَةً وَ التَّاسِعُ مِنْ وُلْدِهِ يَغِيبُ عَنْهُمْ وَ ذَلِكَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِماءٍ مَعِينٍ يَكُونُ لَهُ غَيْبَةٌ طَوِيلَةٌ يَرْجِعُ عَنْهَا قَوْمٌ وَ يُثْبِتُ عَلَيْهَا آخَرُونَ فَإِذَا كَانَ فِي آخِرِ الزَّمَانِ يَخْرُجُ فَيَمْلَأُ الدُّنْيَا قِسْطاً وَ عَدْلًا وَ يُقَاتِلُ عَلَي التَّأْوِيلِ كَمَا قَاتَلْتُ عَلَي التَّنْزِيلِ وَ هُوَ سَمِيِّي وَ أَشْبَهُ النَّاسِ .

بِي يَا عَمَّارُ سَيَكُونُ بَعْدِي فِتْنَةٌ فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ فَاتَّبِعْ عَلِيّاً وَ حِزْبَهُ فَإِنَّهُ مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَهُ

از فتنه‌ها به رحمن پناه می‌برم.

و در النهایه آمده است: «ستکون هنات و هنات» یعنی شرور و فساد، گفته می‌شود: فی فلان هنات: یعنی او در خصلت‌های شر است و درباره خیر گفته نمی‌شود و واحد آن هنت است و گاه بر هنوات جمع بسته می‌شود و گفته شده واحد آن هنه است، تأنیثی از هنّ و آن کنایه از هر اسم جنس است.

روایت 376

الکفایه⁽²⁾:

عمار گوید: در یکی از غزوات همراه رسول الله صلّی الله علیه و آله بودم و علی علیه السّلام پرچمداران را کشت و جمع آنان را پراکنده‌کرد و عمرو بن عبدالله جمحی، شیبة بن نافع را به هلاکت رساند، نزد رسول الله صلّی الله علیه و آله آمدم و عرض کردم: یا رسول الله علی علیه السّلام حق جهاد در راه خدا را به‌جای آورد، فرمود: زیرا او از من است و من از او هستم، او وارث علم من، قاضی دین من، عملی‌کننده وعده من و خلیفه بعد از من است و اگر او نبود بعد از من مؤمن حقیقی شناخته نمی‌شد. جنگ با او جنگ با من و جنگ با من جنگ با خداست و صلح او صلح من و صلح من صلح خداست. به هوش باش که او پدر سبطین و ائمه بعد از من است. خداوند متعال ائمه راشدین را از صلب او بیرون می‌آورد و از جمله آنان مهدی این امت است. عرض کردم: پدر و مادرم فدای تو یا رسول الله صلّی الله علیه و آله، این مهدی کیست؟ فرمود: ای عمار! خداوند تبارک و تعالی بر من عهد بسته است که از صلب حسین نه امام را بیرون می‌آورد و نهمین امام از فرزندان او از آنها غایب می‌شود و آن این سخن خداوند عزوجل است: «قُلْ أَرَأَیْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَاؤُکُمْ غَوْرًا فَمَن یَأْتِیکُم بِمَاء مَّعِینٍ» { بگو به من خبر دهید اگر آب [آشامیدنی] شما [به زمین] فرو رود چه کسی آب روان برایتان خواهد آورد} برای او غیبتی طولانی است، قومی از آن برمی‌گردند و قوم دیگر بر آن ثابت می‌مانند و چون آخرالزمان شود دنیا را از عدالت و عدل پر می‌کند و بر سر تأویل، نبرد می‌کند، چانکه من بر سر تنزیل نبرد کردم و او هم‌نام من و شبیه‌ترین مردم به من است.

ای عمار بعد از من فتنه‌ای خواهد بود و چون آن شد از علی و یاران او دنباله‌روی کن که او با حق و حق با اوست.

1) 376- رواه الخزاز رحمه اللّه فيما جاء عن عمّار في الباب: 17 من كتاب كفاية الاثر، ص 120، ط 2.

2) . الخزار آن را در اثنای آنچه که درباره عمار در باب: (17) از کتاب کفایة الأثر، ص 120، ط2 آمده روایت کرده است.

يَا عَمَّارُ إِنَّكَ سَتُقَاتِلُ بَعْدِي مَعَ عَلِيٍّ صِنْفَيْنِ النَّاكِثِينَ وَ الْقَاسِطِينَ ثُمَّ يَقْتُلُكَ الْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ .

قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَ لَيْسَ ذَلِكَ عَلَي رِضَا اللَّهِ وَ رِضَاكَ قَالَ نَعَمْ عَلَي رِضَا اللَّهِ وَ رِضَايَ وَ يَكُونُ آخِرُ زَادِكَ شَرْبَةً مِنْ لَبَنٍ تَشْرَبُهُ .

فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ صِفِّينَ خَرَجَ عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَقَالَ لَهُ يَا أَخَا رَسُولِ اللَّهِ أَ تَأْذَنُ لِي فِي الْقِتَالِ قَالَ مَهْلًا رَحِمَكَ اللَّهُ فَلَمَّا كَانَ بَعْدَ سَاعَةٍ أَعَادَ عَلَيْهِ الْكَلَامَ فَأَجَابَهُ بِمِثْلِهِ فَأَعَادَهُ ثَالِثاً فَبَكَي أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَنَظَرَ إِلَيْهِ عَمَّارٌ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّهُ الْيَوْمُ الَّذِي وَصَفَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَنَزَلَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ عَنْ بَغْلَتِهِ وَ عَانَقَ عَمَّاراً وَ وَدَّعَهُ ثُمَّ قَالَ يَا أَبَا الْيَقْظَانِ جَزَاكَ اللَّهُ عَنِ اللَّهِ وَ عَنْ نَبِيِّكَ خَيْراً فَنِعْمَ الْأَخُ كُنْتَ وَ نِعْمَ الصَّاحِبُ كُنْتَ ثُمَّ بَكَي عليه السلام وَ بَكَي عَمَّارٌ ثُمَّ قَالَ وَ اللَّهِ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَا تَبِعْتُكَ إِلَّا بِبَصِيرَةٍ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ يَوْمَ حُنَيْنٍ يَا عَمَّارُ سَتَكُونُ بَعْدِي فِتْنَةٌ فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ فَاتَّبِعْ عَلِيّاً وَ حِزْبَهُ فَإِنَّهُ مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَهُ وَ سَتُقَاتِلُ بَعْدِيَ النَّاكِثِينَ وَ الْقَاسِطِينَ فَجَزَاكَ اللَّهُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عَنِ الْإِسْلَامِ أَفْضَلَ الْجَزَاءِ فَلَقَدْ أَدَّيْتَ وَ بَلَّغْتَ وَ نَصَحْتَ ثُمَّ رَكِبَ وَ رَكِبَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام ثُمَّ بَرَزَ إِلَي الْقِتَالِ .

ثُمَّ دَعَا بِشَرْبَةٍ مِنْ مَاءٍ فَقِيلَ مَا مَعَنَا مَاءٌ فَقَامَ إِلَيْهِ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ فَأَسْقَاهُ شَرْبَةً مِنْ لَبَنٍ فَشَرِبَهُ ثُمَّ قَالَ هَكَذَا عَهِدَ إِلَيَّ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَنْ يَكُونَ آخِرُ زَادِي مِنَ الدُّنْيَا شَرْبَةً مِنَ اللَّبَنِ .

ثُمَّ حَمَلَ عَلَي الْقَوْمِ فَقَتَلَ ثَمَانِيَةَ عَشَرَ نَفْساً فَخَرَجَ إِلَيْهِ رَجُلَانِ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ فَطَعَنَاهُ فَقُتِلَ رَحِمَهُ اللَّهُ .

فَلَمَّا كَانَ اللَّيْلُ طَافَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ فِي الْقَتْلَي فَوَجَدَ عَمَّاراً مُلْقًي فَجَعَلَ رَأْسَهُ عَلَي فَخِذِهِ ثُمَّ بَكَي عليه السلام وَ أَنْشَأَ يَقُولُ:

أَيَا مَوْتُ كَمْ هَذَا التَّفَرُّقُ عَنْوَةً *** فَلَسْتَ تُبَقِّي لِي خَلِيلَ خَلِيلٍ

أَرَاكَ بَصِيراً بِالَّذِينَ أُحِبُّهُمْ *** كَأَنَّكَ تَمْضِي نَحْوَهُمْ بِدَلِيلٍ

ای عمار تو بعد از من همراه علی با دسته ناکثان و قاسطان نبرد خواهی‌کرد، سپس دسته ستمگر تو را به قتل می‌رساند.

عرض کردم: یا رسول الله صلّی الله علیه و آله آیا آن مورد رضای خدا و تو نیست؟ فرمود: بله، مورد رضای خدا و من است و آخرین توشه تو شربتی از شیر است که می‌نوشی.

و چون روز صفین بود، عمار بن یاسر به‌سوی امیر مؤمنان علیه السّلام خارج شد و به او گفت: ای برادر رسول الله صلّی الله علیه و آله آیا اجازه نبرد به من می‌دهی؟ فرمود: خداوند تو را رحمت کند، تأمل کن. و بعد از ساعتی سخنش را بر او تکرار کرد و او نیز پاسخ قبل را به او داد و چون بار سوم کلامش را تکرار کرد امیر مؤمنان گریست و به عمار نگاه کرد، پس عمار گفت: یا امیر مؤمنان! امروز، همان روزی است که رسول الله صلّی الله علیه و آله برایم توصیف کرد. پس امیر مؤمنان از استرش پایین آمد و عمار را در آغوش گرفت و با او وداع کرد. سپس فرمود: یا ابویقظان! خداوند تو را از خدا و نبی‌ات جزای خیر دهد، بهترین برادر و بهترین همراه بودی. سپس امام گریست و عمار نیز گریه کرد و گفت: به خدا سوگند یا امیر مؤمنان جز از روی بصیرت از تو پیروی نکردم که من از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیدم که روز حنین می‌فرمود: ای عمار بعد از من فتنه‌ای خواهد بود و چون آن روز شد از علی و یاران او پیروی کن که او با حق و حق با اوست و بعد از من با ناکثین و قاسطین نبرد خواهی‌کرد. یا امیر مؤمنان خداوند درباره اسلام بهترین جزا را به تو دهاد که ادا کردی و ابلاغ کردی و خلوص ورزیدی، و سوار شد و امیر مؤمنان نیز سوار شد، سپس به‌سوی نبرد رفت.

پس جرعه‌ای آب طلب کرد، به او گفته شد: آبی همراهمان نیست، پس به‌سوی مردی از انصار رفت و او شربتی از شیر آمیخته با آب به او داد، آن را نوشید و سپس گفت: رسول الله صلّی الله علیه و آله این چنین به من عهد کرد که آخرین توشه‌ام از دنیا شربتی از شیر است.

سپس بر قوم حمله کرد و هجده تن را به هلاکت رساند، پس دو مرد از اهالی شام به‌سوی او خارج شدند و بر او ضربه زدند، پس کشته شد و چون شب شد امیر مؤمنان در میان کشته‌شدگان چرخید و عمار را افتاده یافت. پس سرش را بر روی پایش گذاشت و گریه کرد درحالی‌که می‌فرمود:

أیا الموت کم هذا التفرق عنوة فلست تبقی لی خلیل خلیل

أراک بصیراً بالذین أحبّهم کأنک تمضی نحوهم باللیل

ای مرگ چه خشن است این جدایی، پس برایم هیچ دوستی باقی نگذاشته‌ای.

تو را می‌بینم که بر کسانی‌که دوستشان دارم آگاهی، گویی که تو با راهنما به‌سوی آنان می‌روی.

بيان

الشعر في الديوان هكذا:

أَلَا أَيُّهَا الْمَوْتُ الَّذِي لَيْسَ تَارِكِي *** أَرِحْنِي فَقَدْ أَفْنَيْتَ كُلَّ خَلِيلٍ

أَرَاكَ مُضِرّاً بِالَّذِينَ أُحِبُّهُمْ *** كَأَنَّكَ تَنْحُو نَحْوَهُمْ بِدَلِيلٍ

وَ رَوَي الشَّارِحُ عَنِ ابْنِ أَعْثَمَ أَنَّ عَمَّاراً رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ لَمَّا بَرَزَ يَوْمَ صِفِّينَ قَالَ أَيُّهَا النَّاسُ هَلْ مِنْ رَائِحٍ إِلَي اللَّهِ تَطْلُبُ الْجَنَّةَ تَحْتَ ظِلَالِ الْأَسِنَّةِ الْيَوْمَ أَلْقَي الْأَحِبَّةَ مُحَمَّداً وَ حِزْبَهُ.

فَطَعَنَهُ ابْنُ جَوْنٍ فِي صَدْرِهِ فَرَجَعَ وَ قَالَ اسْقُونِي شَرْبَةً مِنْ مَاءٍ فَأَتَاهُ رَاشِدٌ مَوْلَاهُ بِلَبَنٍ فَلَمَّا رَآهُ كَبَّرَ وَ قَالَ هَذَا مَا أَخْبَرَنِي بِهِ حَبِيبِي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِأَنَّ آخِرَ زَادِي مِنَ الدُّنْيَا ضَيَاحٌ مِنْ لَبَنٍ فَلَمَّا شَرِبَ خَرَجَ مِنْ مَكَانِ الْجُرْحِ وَ سَقَطَ وَ تُوُفِّيَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَأَتَاهُ عَلِيٌّ عليه السلام وَ قَالَ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ إِنَّ امْرَأً لَمْ يَدْخُلْ عَلَيْهِ مُصِيبَةٌ مِنْ قَتْلِ عَمَّارٍ فَمَا هُوَ فِي الْإِسْلَامِ مِنْ شَيْ‌ءٍ ثُمَّ صَلَّي عَلَيْهِ وَ قَرَأَ هَاتَيْنِ الْبَيْتَيْنِ.

«377»

⁽¹⁾ ختص، الإختصاص عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي الْقَاسِمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ نَصْرِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَبِي مِخْنَفٍ لُوطِ بْنِ يَحْيَي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ صَالِحِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ قَالَ حَدَّثَنِي شَيْخٌ مِنْ أَسْلَمَ شَهِدَ صِفِّينَ مَعَ الْقَوْمِ قَالَ:

وَ اللَّهِ إِنَّ النَّاسَ عَلَي سَكَنَاتِهِمْ فَمَا رَاعَنَا إِلَّا صَوْتُ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ حِينَ اعْتَدَلَتِ الشَّمْسُ أَوْ كَادَتْ تَعْتَدِلُ وَ هُوَ يَقُولُ أَيُّهَا النَّاسُ مَنْ رَائِحٌ إِلَي الْجَنَّةِ كَالظَّمْآنِ يَرَي الْمَاءَ مَا الْجَنَّةُ إِلَّا تَحْتَ أَطْرَافِ الْعَوَالِي

الْيَوْمَ أَلْقَي الْأَحِبَّةَ مُحَمَّداً وَ حِزْبَهُ.

يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ اصْدُقُوا اللَّهَ فِيهِمْ فَإِنَّهُمْ وَ اللَّهِ أَبْنَاءُ الْأَحْزَابِ دَخَلُوا فِي هَذَا الدِّينِ كَارِهِينَ حِينَ أَذَلَّتْهُمْ حَدُّ السُّيُوفِ وَ خَرَجُوا مِنْهُ طَائِعِينَ حَتَّي أَمْكَنَتْهُمُ الْفُرْصَةُ.

توضیح

این شعر در دیوان اینگونه آمده است.

ألا أیها الموت الذی لیس تارکی أرحنی فقد أفنیت کلّ خلیل

أراک مضراً بالذین أحبّهم کأنک تنحو نحوهم بدلیل

ای مرگی که مرا ترک نمی‌کنی، راحتم کن که هر دوستی را نابود کرده‌ای.

تو را می‌بینم که بر کسانی‌که دوستشان دارم آسیب می‌سانی، گویی که تو با راهنمایی به سوی آنان می‌روی .

و شارح از ابن اعثم روایت کرد که عمار زمانی‌که روز صفین خارج شد گفت: ای مردم آیا قصدکننده‌ای به سوی خدا هست که امروز بهشت زیر سایه نیزه‌ها طلب می‌شود، دوستان، محمد و یاران او دیدار می کنم.

پس ابن جون بر سینه او ضربه زد، او برگشت و گفت: جرعه‌ای آب به من بنوشانید، پس غلامش راشد برایش شیر آورد، چون آن را دید فخر ورزید و گفت: این چیزی‌است که محبوبم رسول الله صلّی الله علیه و آله به من خبر داده‌است که آخرین توشه‌ام از دنیا شیر آمیخته با آب است و چون نوشید از محل زخم بیرون آمد و افتاد و وفات کرد. پس علی علیه السّلام نزد او آمد و فرمود: إنا لله و إنا الیه راجعون، کسی‌که از کشته شدن عمار مصیبتی به او نرسد در اسلام ارزشی ندارد. سپس بر او درود فرستاد و این دو بیت را قرائت کرد.

روایت 377

کتاب الاختصاص⁽²⁾:

عبدالرحمن بن عوف گوید: پیرمردی از اسلم که به‌همراه آن قوم در صفین شرکت کرده است برایم حدیث کرد و گفت: به خدا سوگند مردم بر سکون خود بودند و جز صدای عمار بن یاسر ما را به وحشت نیانداخت، آنگاه که خورشید معتدل شد یا اینکه نزدیک بود که معتدل شود، درحالی‌که می‌گفت: ای مردم کیست که مانند تشنه‌ای که آب می‌بیند به‌سوی بهشت برود ؟ بهشت فقط زیر نیزه‌های بلند است، امروز دوستان، محمد و یاران او را دیدار می کنم.

ای جماعت مسلمانان خدا را درباره آنان تصدیق کنید، به خدا سوگند فرزندان احزاب به اکراه در این دین وارد شدند زیرا زمانی‌که تیزی شمشیرها آنان را خوار کرد و زمانی‌که فرصت برایشان مهیا شد، مطیعانه از آن خارج شدند.

1) رواه الشيخ المفيد في الحديث: (26) من كتاب الاختصاص ص 10، ط النجف.

2) . شیخ مفید آن را در حدیث: (26) از کتاب اختصاص ص 10، چاپ نجف روایت کرده است.

وَ كَانَ يَوْمَئِذٍ ابْنَ تِسْعِينَ سَنَةً قَالَ فَوَ اللَّهِ مَا كَانَ إِلَّا الْإِلْجَامُ وَ الْإِسْرَاجُ .

وَ قَالَ عَمَّارٌ حِينَ نَظَرَ إِلَي رَايَةِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ إِنَّ هَذِهِ الرَّايَةَ قَدْ قَاتَلَتْنَا ثَلَاثَ عَرَكَاتٍ وَ مَا هِيَ بِأَرْشَدِهِنَّ ثُمَّ حَمَلَ وَ هُوَ يَقُولُ:

نَحْنُ ضَرَبْنَاكُمْ عَلَي تَنْزِيلِهِ *** فَالْيَوْمَ نَضْرِبُكُمْ عَلَي تَأْوِيلِهِ

ضَرْباً يُزِيلُ الْهَامَ عَنْ مَقِيلِهِ *** وَ يُذْهِلُ الْخَلِيلَ عَنْ خَلِيلِهِ

أَوْ يَرْجِعَ الْحَقُّ إِلَي سَبِيلِهِ *** يَا رَبِّ إِنِّي مُؤْمِنٌ بِقِيلِهِ

ثُمَّ اسْتَسْقَي عَمَّارٌ وَ اشْتَدَّ ظَمَاؤُهُ فَأَتَتْهُ امْرَأَةٌ طَوِيلَةُ الْيَدَيْنِ مَا أَدْرِي أَ عُسٌّ مَعَهَا أَمْ إِدَاوَةٌ فِيهَا ضَيَاحٌ مِنْ لَبَنٍ فَشَرِبَهُ وَ قَالَ الْجَنَّةُ تَحْتَ الْأَسِنَّةِ الْيَوْمَ أَلْقَي الْأَحِبَّةَ مُحَمَّداً وَ حِزْبَهُ.

وَ اللَّهِ لَوْ هَزَمُونَا حَتَّي يَبْلُغُوا بِنَا سَعَفَاتِ هَجَرَ لَعَلِمْنَا أَنَّا عَلَي الْحَقِّ وَ أَنَّهُمْ عَلَي الْبَاطِلِ .

ثُمَّ حَمَلَ وَ حَمَلَ عَلَيْهِ ابْنُ جُوَيْنٍ السَّكْسَكِيُّ وَ أَبُو الْعَادِيَةِ الْفَزَارِيُّ فَأَمَّا أَبُو الْعَادِيَةِ فَطَعَنَهُ وَ أَمَّا ابْنُ جُوَيْنٍ اجْتَزَّ رَأْسَهُ لَعَنَهُمَا اللَّهُ.

إيضاح

العالية أعلي الرمح و الجمع العوالي و في الصحاح لقيته عركة بالتسكين أي مرة و لقيته عركات أي مرات.

«378»

و قد رواه أيضا بأسانيد كثيرة الحافظ النسائي تحت الرقم: 157 و ما بعده من كتاب خصائص أمير المؤمنين عليه السلام ص 289 بيروت.

و قد رواه الحافظ ابن عساكر علي وجه بديع بأسانيد كثيرة في ترجمة عمّار من كتاب تاريخ دمشق: ج 11/ الورق ... من مخطوطة المكتبة الظاهرية.

مد، العمدة مِنْ صَحِيحِ مُسْلِمٍ بِأَسَانِيدَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ:

و در آن روز نود سال داشت، پس فرمود: به خدا سوگند جز لگام و زین بستن نبود.

و عمار زمانی‌که به پرچم عمرو بن عاص نگاه کرد گفت: این پرچم در سه معرکه با ما جنگیده‌است. این شدیدتر از آنها نیست، سپس حمله کرد درحالی‌که می‌گفت: نحن ضربناکم علی تنزیله فالیوم نضربکم علی تأویله

ضرباً یزیل الهام عن مقیله و یذهل الخلیل عن خلیله

أو یرجع الحق إلی سبیله یل ربّ إنّی مؤمن بقیله

ما بر سر تنزیل آن بر شما ضربه زدیم، و امروز بر سر تأویل آن بر شما ضربه می‌زنیم،

ضربه‌ای که سرها را از جای خود جدا می‌کند و دوست را از دوست باز می‌دارد.

یا حق را به راه خویش باز می‌گرداند، بارخدایا من به امیر آن مؤمن هستم.

سپس عمار طلب آب کرد و تشنگی‌اش شدت گرفت، پس زنی با دستانی بلند که نمی‌دانم آیا قدح همراه او بود یا پارچ با شیر آمیخته به آب، به‌سوی او آمد، پس آن را نوشید و گفت: بهشت زیر نیزه‌ها است، امروز دوستان، محمد و یاران او را دیدار می کنم.

به خدا سوگند اگر ما را شکست بدهند تا اینکه ما را به نخل‌های خشکیده هجر برسانند، می‌دانستیم که ما بر حق و آنها باطل هستند.

سپس حمله کرد و ابن جوین السکسکی و ابو عادیه فزاری بر او یورش بردند و ابوعادیه بر او ضربه زد و این جوین سرش را جدا کرد، لعنت خدا بر آن دو باد.

توضیح

العالیه: بالاترین قسمت نیزه و جمع آن عوالی است و در صحاح آمده است: لقیته عرکة با سکون یعنی یک مرتبه و لقیته عرکات یعنی چند مرتبه با او روبرو شدم.

روایت 378

العمده⁽²⁾

و مسلم نیز با اسنادهای بسیار در باب: (18) از کتاب الفتن و أشراط الساعة ذیل شماره: (2915) و مابعد آن از صحیحش: ج4 ص 2235 از چاپ شماره دار روایت کرده است.

حافظ نسایی نیز آن را با اسنادهای بسیاری ذیل شماره: (157) و مابعد آن را از کتاب خصائص امیرمؤمنان علیه السلام ص 289 بیروت روایت کرده است.

و حافظ ابن عساکر آن را به وجهی بدیع با اسنادهای بسیار در زندگی نامه عمار از کتاب تاریخ دمشق: ج11/ الورق ... از نسخه خطی مکتبة ظاهریه روایت کرده است.

از صحیح مسلم با اسنادی از ابوسعید خدری که گوید:

1) 378- رواه يحيي بن الحسن بن البطريق رحمه اللّه في الحديث: 540 و تواليه في أواسط الفصل: 36 من كتاب العمدة ص 168. و قد رواه مسلم بأسانيد كثيرة في الباب: 18 من كتاب الفتن و أشراط الساعة تحت الرقم: 2915 و ما بعده من صحيحه: ج 4 ص 2235 من الطبعة المرقمة.

2) . یحیی بن حسن بن بطریق آن را در حدیث: (540) روایت کرده است و ادامه آن در اواسط فصل: (36) از کتاب العمده ص 168 آمده است.

أَخْبَرَنِي مَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنِّي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ لِعَمَّارٍ حِينَ جَعَلَ يَحْفِرُ الْخَنْدَقَ وَ جَعَلَ يَمْسَحُ رَأْسَهُ وَ يَقُولُ أَبْشِرْ ابْنَ سُمَيَّةَ يَقْتُلُكَ فِئَةٌ بَاغِيَةٌ.

وَ بِأَسَانِيدَ أَيْضاً عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ قَالَ لِعَمَّارٍ تَقْتُلُكَ الْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ.

وَ بِسَنَدٍ آخَرَ عَنْهَا قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقْتُلُ عَمَّاراً الْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ.

وَ مِنَ الْجَمْعِ بَيْنَ الصَّحِيحَيْنِ لِلْحُمَيْدِيِّ الْحَدِيثُ السَّادِسَ عَشَرَ مِنْ إِفْرَادِ الْبُخَارِيِّ مِنَ الصَّحِيحِ عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: قَالَ لِيَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَ لِابْنِهِ عَلِيٍّ انْطَلِقَا إِلَي أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَ اسْمَعَا مِنْ حَدِيثِهِ فَانْطَلَقْنَا فَإِذَا هُوَ فِي حَائِطٍ لَهُ يُصْلِحُهُ فَأَخَذَ رِدَاءَهُ وَ احْتَبَي ثُمَّ أَنْشَأَ يُحَدِّثُنَا حَتَّي أَتَي عَلَي ذِكْرِ بِنَاءِ الْمَسْجِدِ فَقَالَ كُنَّا نَحْمِلُ لَبِنَةً لَبِنَةً وَ عَمَّارٌ اثْنَتَيْنِ اثْنَتَيْنِ فَرَآهُ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله فَجَعَلَ يَنْفُضُ التُّرَابَ عَنْهُ وَ يَقُولُ وَيْحَ عَمَّارٍ يَدْعُوهُمْ إِلَي الْجَنَّةِ وَ يَدْعُونَهُ إِلَي النَّارِ وَ كَانَ يَقُولُ عَمَّارٌ أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الْفِتَنِ.

ثُمَّ ذَكَرَ الْخَبَرَ بِسَنَدٍ آخَرَ عَنْ عِكْرِمَةَ مِثْلَهُ .

ثم قال قال الحميدي: و في هذا الحديث زيادة مشهورة لم يذكرها البخاري أصلا في طريق هذا الحديث و لعلها لم تقع إليه أو وقعت فحذفها لغرض قصده ⁽¹⁾

و الحديث رواه مع بعض تلك الزيادة الحاكم النيسابوريّ و صححه و الذهبي في كتاب قتال أهل البغي من المستدرك: ج 2 ص 14.

وَ أَخْرَجَهُ أَبُو بَكْرٍ الْبَرْقَانِيُّ وَ أَبُو بَكْرٍ الْإِسْمَاعِيلِيُّ قَبْلَهُ وَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَهُمَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ: وَيْحَ عَمَّارٍ تَقْتُلُهُ الْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ

کسی‌که بهتر از من است به من خبر داد که رسول الله صلّی الله علیه و آله به عمار زمانی‌که حفر خندق را شروع کرد و درحالی‌که سرش را پاک می‌کرد، فرمود: بشارت باد پسر سمیه، تو را دسته ستمگر به قتل می‌رساند.

و نیز با اسنادهایی از ام سلمه آمده است که رسول الله صلّی الله علیه و آله به عمار فرمود: تو را دسته ستمگر به قتل می‌رساند. و با سند دیگر از او که می‌گوید: رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود: عمار را دسته ستمگر به قتل می‌رساند.

عکرمه گوید: ابن عباس به من و پسرش علی گفت: به‌سوی ابوسعید خدری بروید و به حدیث او گوش بسپارید، ما رفتیم و پس او را یافتیم که دیواری را تعمیر می‌کرد ردایش را گرفت و چهار زانو نشست، سپس شروع به سخن گفتن کرد تا اینکه به ذکر بنای مسجد رسید و گفت: ما آجرها را یک یک بلند می‌کردیم و عمار دوبه‌دو، پس نبی صلّی الله علیه و آله او را دید و درحالی‌که خاک را از او می‌تکاند فرمود: افسوس، عمار آنان را به بهشت دعوت می‌کند و آنها او را به آتش فرا می‌خوانند و عمار می‌گفت: از فتنه‌ها به خدا پناه می‌برم، سپس این خبر را مشابه آن با سند دیگری از عکرمه ذکر کرد.

سپس ادامه داد: حمیدی گوید و در این حدیث زیادت مشهوری‌است که بخاری در طریق این حدیث اصلا ذکر نکرده است و شاید آن زیادت برای او واقع نشده است یا اینکه واقع شده و بنا به غرضی آن را حذف کرده است.⁽²⁾

و ابوبکر برقانی و ابوبکر اسماعیلی قبل از او آن را استخراج کرده‌اند و در این حدیث نزد آن دو اینگونه است که رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود: افسوس عمار را دسته ستمگر به قتل می‌رساند

1) قصد البخاري علي ما هو المستفاد من مواضع عديدة من كتبه هو إخفاء معالي أولياء اللّه و فضائح الفئة الباغية و إمامه معاوية!!!

2) . و حدیث را حاکم نیسابوری با اندکی زیادت روایت و تصحیح و ذهبی در کتاب قتال أهل البغی از المستدرک: ج2 ص 14 روایت کرده است.

وَ يَدْعُوهُمْ إِلَي الْجَنَّةِ وَ يَدْعُونَهُ إِلَي النَّارِ.

قال أبو مسعود الدمشقي في كتابه: لم يذكر البخاري هذه الزيادة و هي في حديث عبد الله بن المختار و خالد بن عبد الله الواسطي و يزيد بن زريع و محبوب بن الحسن و شعبة كلهم عن خالد الحذاء و روي إسحاق عن عبد الوهاب هكذا .

قال و أما حديث عبد الوهاب الذي أخرجه البخاري من دون تلك الزيادة فلم يقع إلينا من غير حديث البخاري .

هذا آخر معني ما قاله أبو مسعود .

أقول قال ابن الأثير في مادة ويح ويس ⁽¹⁾من كتاب النهاية فيه قَالَ لِعَمَّارٍ وَيْحَ ابْنِ سُمَيَّةَ تَقْتُلُهُ الْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ ويح كلمة ترحم و توجع تقال لمن وقع في هلكة لا يستحقها و قد يقال بمعني المدح و التعجب و هي منصوبة علي المصدر و قد ترفع و تضاف و لا تضاف يقال ويح زيد و ويحا له و ويح له.

ثم قال و فيه قال لعمار ويس ابن سمية و في رواية يا ويس ابن سمية ويس كلمة تقال لمن يرحم و يرفق به مثل ويح و حكمها حكمها.

«379»

⁽²⁾كش، رجال الكشي جَعْفَرُ بْنُ مَعْرُوفٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِيرٍ عَنْ حُسَيْنِ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ أَقْوَاماً يَزْعُمُونَ أَنَّ عَلِيّاً صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ لَمْ يَكُنْ إِمَاماً حَتَّي أَشْهَرَ سَيْفَهُ قَالَ خَابَ إِذَنْ عَمَّارٌ وَ خُزَيْمَةُ بْنُ ثَابِتٍ وَ صَاحِبُكَ أَبُو عَمْرَةَ وَ قَدْ خَرَجَ يَوْمَئِذٍ صَائِماً بَيْنَ الْفِئَتَيْنِ بِأَسْهُمٍ فَرَمَي بِهَا قُرْبَي يَتَقَرَّبُ بِهَا إِلَي اللَّهِ حَتَّي قُتِلَ يَعْنِي عَمَّاراً.

بيان

لعل المعني أنهم ما كانوا يعتقدون إمامته عليه السلام قبل أن

و او آنها را به بهشت دعوت می‌کند و آنها او را به‌سوی آتش فرا می‌خوانند.

ابومسعود دمشقی در کتابش گوید: بخاری این زیادت را ذکر نکرده است و آن در حدیث عبدالله بن مختار، خالد بن عبدالله واسطی، یزید بن زریع، محبوب بن حسن و نیز گروهی موجود است که همه آنها از خالد حذّاء گرفته‌اند و اسحاق از عبدالوهاب چنین روایت کرده است.

راوی گوید: و اما حدیث عبدالوهاب که بخاری آن را بدون آن زیادت استخراج کرده است، از غیر حدیث بخاری به ما نرسیده‌است. این آخرین معنای چیزی‌است که ابومسعود گفته است.

می‌گویم: ابن اثیر در ریشه: «ویح- ویس»⁽³⁾

از کتاب النهایه گوید: در آن به عمار فرمود: «ویح ابن سمیه تقتله الفئة الباغیة» ویح کلمه ترحم و درد است که به کسی‌که در مهلکه‌ای که مستحق آن نیست افتاده است گفته می‌شود و گاه به معنی مدح و تعجب نیز گفته می‌شود و منصوب بر مصدریت است و گاه مرفوع می‌شود و با اضافه و بدون اضافه می‌آید، گفته می‌شود: ویح زید، ویحاً له و ویح له.

سپس گوید: و در آن به عمار فرمود: «ویس ابن سمیه» و در روایتی «یا ویس ابن سمیه». ویس کلمه‌ای است که برای کسی‌که بر او مهربانی و نرمی می‌شود گفته می‌شود، مانند «ویح» و حکم‌اش حکم آن است.

روایت 379

رجال کشی⁽⁴⁾:

ابوعبدالله علیه السّلام فرمود: گروهی گمان می‌کنند که علی علیه السّلام امام نبود تا اینکه شمشیرش را نمایان کرد. ادامه داد: بنابراین عمار، خزیمه بن ثابت و دوستت ابوعمره، ناکام ماندند درحالی‌که در آن روز، روزه‌دار بین دو دسته با تیرهایی خارج شد و آن را در را تقرب به خداوند پرتاب کرد تا اینکه کشته شد یعنی عمار .

توضیح

شاید معنی این باشد که آنها قبل از اینکه شمشیرش

1) و أيضا ذكر الحديث في مادة «بغي» من كتاب النهاية و فسره.

2) 379- الحديث رواه الكشّيّ بزيادة في أوله غير مرتبطة بالمقام- في أواسط ترجمة عمّار من رجاله ص 35 ط النجف.

3) . و حدیث را در ریشه بغی از کتاب النهایه ذکر و تفسیر کرده است.

4) . این حدیث را کشی با اندکی زیادت در ابتدای آن که به مقام این حدیث نامربوط است در اواسط زندگی نامه عمار از رجالش ص 35 چاپ نجف روایت کرده است.

يشهر سيفه فيكونوا من الخائبين بتلك العقيدة و لعل التخصيص لأنهم كانوا أعرف بهذا الوصف عند السائل من غيرهم و الظاهر أن الزاعمين هم الزيدية المشترطون في الإمامة الخروج بالسيف.

قوله عليه السلام صائما يمكن أن يكون صائما ابتداء ثم اضطر إلي شرب اللبن أو شربه تصديقا لقول النبي صلي الله عليه و آله.

و قال السيد الداماد قدس سره صائما أي قائما واقفا ثابتا للقتال من الصوم بمعني القيام و الوقوف يقال صام الفرس صوما أي قام علي غير اعتلاف و صام النهار صوما إذا قام قائم الظهيرة و اعتدل و الصوم ركود الريح و مصام الفرس و مصامته موقفه و الصوم أيضا الثبات و الدوام و السكون و ما صائم و دائم و قائم و ساكن بمعني.

و الباء في بأسهم للملابسة و المصاحبة أو خرج بين الفئتين و كان صائما بالصيام الشرعي و الباء أيضا للملابسة أو من الصوم بمعني البيعة أي خرج مبايعا علي بذل المهجة في سبيل الله أو خرج بين صفي الفئتين داميا بأسهم من قولهم صام النعام أي رمي بذرقه و هو صومه فالباء للصلة أو الدعامة فقد جاء الصوم بهذه المعاني كلها في الصحاح و أساس البلاغة و المعرب و المغرب و القاموس و النهاية انتهي.

أقول: قد مضي كثير من أخبار هذا الباب في باب فضائل عمار و في باب مطاعن عثمان.

«380»

حدّثنا عثمان بن أبي شيبة و عليّ بن محمّد؛ قالا: حدّثنا وكيع، حدّثنا سفيان، عن أبي إسحاق، عن هانئ بن هانئ ...

ثمّ روي بسند آخر قريبا منه عن عليّ عليه السلام أنّه دخل عليه عمّار فقال: مرحبا بالطيب المطيب سمعت رسول اللّه صلّي اللّه عليه [و آله] و سلم يقول: ملي‌ء عمارا إيمانا إلي مشاشه.

كِتَابُ صِفِّينَ، لِنَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَ قَيْسِ بْنِ

مشهور شود به امامت علی علیه السّلام معتقد بودند [نبودند] با آن عقیده از دسته شکست خوردگان بودند و شاید تخصیص به این علت باشد که آنها نزد سئوال کننده نسبت به سایرین از این صفت آگاه‌تر بودند و ظاهر این است که مقصود از گمان‌کنندگان زیدیه‌ای که در امامت، خروج با شمشیر را شرط می‌دانند، باشد.

این سخن او: «صائماٌ» ممکن است که در ابتدا روزه‌دار بوده باشد، سپس مجبور به نوشیدن شیر شده‌باشد یا اینکه در تأیید کلام نبی صلّی الله علیه و آله آن را نوشیده باشد.

و سید داماد گوید: «صائماً» یعنی قائم واقف ثابت برای نبرد از ریشه صوم به معنی قیام و وقوف است، گفته می‌شود: صام الفرس صوماً یعنی اسب بدون چریدن ایستاد و صام‌النهار صوماً زمانی است که شاخص ظهر برپا می‌شود و نیم‌روز گردد و الصوم: یعنی سکون باد، و مصام الفرس و مصامته یعنی محل ایستادن اسب و الصوم همچنین ثبات، دوام و سکون است و صائم، دائم، قائم و ساکن به یک معنی نیستند.

و باء در «بأسهم» برای ملابست و همراهی است. یا اینکه درحالی‌که به روزه شرعی روزه‌دار بود بین دو گروه خارج شد، و باء نیز برای ملابست است یا اینکه از ریشه صوم به‌معنی بیعت است، یعنی خارج شد درحالی‌که تیرهایی پرتاب می کرد که برگرفته از این کلام آنان است: صام النعام یعنی شترمرغ فضله انداخت و آن صوم اوست، پس باء برای صله یا دعامت است که صوم به همه این معانی در صحاح، اساس البلاغه، و المغرب و قاموس و النهایه آمده است پایان.

می‌گویم: بسیاری از اخبار این باب در باب فضائل عمار و باب مطاعن عثمان بیان شد.

روایت 380

کتاب صفین⁽²⁾

و حدیث اول از آن را ابن ماجه قزوینی در باب فضیلت عمار ذیل رقم (146) در مقدمه سننش ج1، ص44 روایت کرده است.

تألیف نصر بن مزاحم:

1) 380- رواه نصر بن مزاحم في أواسط الجزء 6 من كتاب صفّين ص 323- 359 ط مصر. و الحديث الأول منه رواه ابن ماجة القزويني في باب فضل عمّار تحت الرقم: 146 في مقدّمة سننه ج 1، ص 44، قال:

2) . نصر بن مزاحم آن را در اواسط جلد(6) از کتاب صفین ص 323-359 چاپ مصر روایت کرده است.

الرَّبِيعِ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ هَانِئِ بْنِ هَانِئٍ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ: جَاءَ عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ يَسْتَأْذِنُ عَلَي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فَقَالَ ائْذَنُوا لَهُ مَرْحَباً بِالطَّيِّبِ الْمُطَيَّبِ.

وَ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله حِينَ رَآهُمْ يَحْمِلُونَ الْحِجَارَةَ حِجَارَةَ الْمَسْجِدِ فَقَالَ مَا لَهُمْ وَ لِعَمَّارٍ يَدْعُوهُمْ إِلَي الْجَنَّةِ وَ يَدْعُونَهُ إِلَي النَّارِ وَ ذَاكَ دَأْبُ الْأَشْقِيَاءِ الْفُجَّارِ.

وَ عَنْ سُفْيَانَ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ أَبِي عَمَّارٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُرَحْبِيلَ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: لَقَدْ مُلِئَ عَمَّارٌ إِيمَاناً إِلَي مُشَاشِهِ.

وَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبِي رَبِيعَةَ الْإِيَادِيِّ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: إِنَّ الْجَنَّةَ لَتَشْتَاقُ إِلَي ثَلَاثَةٍ عَلِيٍّ وَ عَمَّارٍ وَ سَلْمَانَ.

وَ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ سِيَاهٍ عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ قَالَ: لَمَّا بُنِيَ الْمَسْجِدُ جَعَلَ عَمَّارٌ يَحْمِلُ حَجَرَيْنِ حَجَرَيْنِ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَا أَبَا الْيَقْظَانِ لَا تَشُقَّ عَلَي نَفْسِكَ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أُحِبُّ أَنْ أَعْمَلَ فِي هَذَا الْمَسْجِدِ قَالَ ثُمَّ مَسَحَ ظَهْرَهُ ثُمَّ قَالَ إِنَّكَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ تَقْتُلُكَ الْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ.

وَ عَنْ حَفْصِ بْنِ عِمْرَانَ الْأَزْرَقِ الْبُرْجُمِيِّ عَنْ نَافِعِ بْنِ عُمَرَ الْجُمَحِيِّ عَنِ ابْنِ أَبِي مَلِيكَةَ قَالَ: قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ لِأَبِيهِ لَوْ لَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَمَرَ بِطَوَاعِيَتِكَ مَا سِرْتُ هَذَا الْمَسِيرَ أَ مَا سَمِعْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ لِعَمَّارٍ تَقْتُلُكَ الْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ.

وَ عَنْ حَفْصِ بْنِ عِمْرَانَ الْبُرْجُمِيِّ عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِيِّ قَالَ: أُصِيبَ أُوَيْسٌ الْقَرَنِيُّ مَعَ عَلِيٍّ بِصِفِّينَ.

علی علیه السّلام فرمود: عمار بن یاسر آمد و اذن ورود بر نبی صلّی الله علیه و آله را می‌خواست. فرمود: به او اجازه دهید، مرحبا بر پاک نیکو .

و از سفیان بن سعید، از سلمه بن کمیل، از مجاهد، از نبی صلّی الله علیه و آله زمانی‌که سنگ‌های مسجد را بلند می‌کردند فرمود: آنان و عمار را چه می‌شود که او آنان را به بهشت دعوت می‌کند و آنها او را به جهنم فرا می‌خوانند و این عادت نگون بختان فاسق است. و یکی از اصحاب نبی صلّی الله علیه و آله که وی فرمود: عمار تا مغز استخوانش از ایمان آکنده است.

نبی صلّی الله علیه و آله فرمود: بهشت مشتاق دیدار سه تن است: علی، عمار و سلمان.

حبیب بن ثابت گوید: زمانی‌که مسجد بنا شد عمار سنگ‌ها را دوبه‌دو بلند می‌کرد پس رسول الله صلّی الله علیه و آله به او فرمود: یا ابویقظان بر خود دشوار مکن. پاسخ گفت: یا رسول الله صلّی الله علیه و آله من دوست دارم که در این مسجد کار کنم. ادامه داد: سپس بر کمر او دست کشید و فرمود: تو از اهل بهشت هستی، تو را دسته ستمگر به قتل می‌رساند.

ابن ملیکه گوید: عبدالله بن عمرو بن عاص به پدرش گفت: اگر رسول الله صلّی الله علیه و آله به اطاعت از تو امر نکرده بود، این مسیر را طی نمی‌کردم. آیا نشنیدی که رسول الله صلّی الله علیه و آله به عمار می‌فرمود: تو را دسته ستمگر به قتل می‌رساند.

ابوبختری گوید: اویس قرنی همراه علی در صفین زخمی شد.

وَ عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعْدٍ عَنْ مَالِكِ بْنِ أَعْيَنَ عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ الْجُهَنِيِّ أَنَّ عَمَّارَ بْنَ يَاسِرٍ نَادَي يَوْمَئِذٍ أَيْنَ مَنْ يَبْغِي رِضْوَانَ رَبِّهِ وَ لَا يَئُوبُ إِلَي مَالٍ وَ لَا وَلَدٍ قَالَ فَأَتَتْهُ عِصَابَةٌ مِنَ النَّاسِ فَقَالَ يَا أَيُّهَا النَّاسُ اقْصِدُوا بِنَا نَحْوَ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ الَّذِينَ يَبْغُونَ دَمَ عُثْمَانَ وَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُ قُتِلَ مَظْلُوماً وَ اللَّهِ إِنْ كَانَ إِلَّا ظَالِماً لِنَفْسِهِ الْحَاكِمَ بِغَيْرِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ .

وَ دَفَعَ عَلِيٌّ الرَّايَةَ إِلَي هَاشِمِ بْنِ عُتْبَةَ وَ كَانَ عَلَيْهِ دِرْعَانِ فَقَالَ لَهُ عَلِيٌّ عليه السلام كَهَيْئَةِ الْمَازِحِ أَيَا هَاشِمُ أَ مَا تَخْشَي عَلَي نَفْسِكَ أَنْ تَكُونَ أَعْوَرَ جَبَاناً قَالَ سَتَعْلَمُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَ اللَّهِ لَأَلُفَّنَّ بَيْنَ جَمَاجِمِ الْقَوْمِ لَفَّ رَجُلٍ يَنْوِي الْآخِرَةَ فَأَخَذَ رُمْحاً فَهَزَّهُ فَانْكَسَرَ ثُمَّ أَخَذَ آخَرَ فَوَجَدَهُ جَاسِياً فَأَلْقَاهُ ثُمَّ دَعَا بِرُمْحٍ لَيِّنٍ فَشَدَّ بِهِ لِوَاءَهُ .

وَ لَمَّا دَفَعَ عَلِيٌّ عليه السلام الرَّايَةَ إِلَي هَاشِمٍ قَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنْ بَكْرِ بْنِ وَائِلٍ مِنْ أَصْحَابِ هَاشِمٍ اقْدَمْ مَا لَكَ يَا هَاشِمُ قَدِ انْتَفَخَ سَحْرُكَ عَوْراً وَ جُبْناً قَالَ مَنْ هَذَا قَالُوا فُلَانٌ قَالَ أَهْلُهَا وَ خَيْرٌ مِنْهَا إِذَا رَأَيْتَنِي صُرِعْتُ فَخُذْهَا ثُمَّ قَالَ لِأَصْحَابِهِ شُدُّوا شُسُوعَ نِعَالِكُمْ وَ شُدُّوا أُزُرَكُمْ فَإِذَا رَأَيْتُمُونِي قَدْ هَزَزْتُ الرَّايَةَ ثَلَاثاً فَاعْلَمُوا أَنَّ أَحَداً مِنْكُمْ لَا يَسْبِقُنِي إِلَيْهَا ثُمَّ نَظَرَ هَاشِمٌ إِلَي عَسْكَرِ مُعَاوِيَةَ فَرَأَي جَمْعاً عَظِيماً فَقَالَ مَنْ أُولَئِكَ قَالُوا أَصْحَابُ ذِي الْكَلَاعِ ثُمَّ نَظَرَ فَرَأَي جُنْداً آخَرَ فَقَالَ مَنْ أُولَئِكَ قَالُوا جُنْدُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ قُرَيْشٍ قَالَ قَوْمِي لَا حَاجَةَ لِي فِي قِتَالِهِمْ قَالَ مَنْ عِنْدَ هَذِهِ الْقُبَّةِ الْبَيْضَاءِ قِيلَ مُعَاوِيَةُ وَ جُنْدُهُ فَحَمَلَ حِينَئِذٍ يُرْقِلُ إِرْقَالًا.

وَ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ سِيَاهٍ عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ قَالَ: لَمَّا كَانَ قِتَالُ صِفِّينَ وَ الرَّايَةُ مَعَ هَاشِمٍ بْنِ عُتْبَةَ جَعَلَ عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ يَتَنَاوَلُهُ بِالرُّمْحِ وَ يَقُولُ اقْدَمْ يَا أَعْوَرُ :

لَا خَيْرَ فِي أَعْوَرَ لَا يَأْتِي الْفَزَعَ .

قَالَ فَجَعَلَ يَسْتَحْيِي مِنْ عَمَّارٍ وَ كَانَ عَالِماً بِالْحَرْبِ فَيَتَقَدَّمُ فَيَرْكُزُ الرَّايَةَ إِذَا

زید بن وهب جهنی گوید: عمار بن یاسر در آن روز ندا داد: کجاست کسی‌که خواستار رضوان پروردگارش است و به‌سوی مال و فرزند باز نمی‌گردد؟ ادامه داد پس گروهی از مردم نزد او آمدند، پس گفت: ای مردم با ما به‌سوی این قوم که خواستار خون عثمان هستند و گمان می‌کنند که او مظلومانه کشته شده است ببرید، به خدا سوگند غیر از ستمگر بر نفس حکم کننده اش به غیر آنچه که خدا نازل کرده است نبود .

و علی پرچم را به هاشم بن عتبه داد درحالی‌که دو زره بر او بود. پس علی علیه السّلام به مزاح به او فرمود: ای هاشم! از خود بیم نداری که یک چشم ترسو باشی؟ گفتم: یا امیرمؤمنان خواهی دانست، به خدا سوگند بین جمجمه های قوم می پیچم همانند پیچیدن مردی که آخرت را نیت کرده است. پس نیزه‌ای گرفت و آن را تکان داد، پس شکست، سپس نیزه دیگری گرفت و آن را سخت دید، پس آن را انداخت و نیزه سبکی طلب کرد و پرچمش را به آن بست.

و زمانی‌که علی علیه السّلام پرچم را به هاشم داد، مردی از بکر بن وائل از دوستان هاشم به او گفت: پیش برو تو را چه می شود ای هاشم رگ گردنت - ریه ات - از نقص و ترس برآمده است. گفت: این کیست؟. گفتند: فلانی، گفت: اهل آن و بهتر از آن زمانی‌که دیدی افتادم، آن را بگیر. سپس به یارانش گفت: بندهای کفشتان را محکم کنید و دستارتان را محکم ببندید و چون مرا دیدید که پرچم را سه مرتبه حرکت دادم بدانید که یکی از شما به‌سوی آن بر من پیشی نگیرد. سپس هاشم به لشکر معاویه نگاه کرد و جمع عظیمی دید. گفت: اینان که هستند؟ گفتند: یاران ذوالکلاع. سپس نگاه کرد و لشکر دیگری دید. گفت: اینان که هستند. گفتند: لشکر اهل مدینه، قریش. گفت: قوم من، نیازی به نبرد با آنان ندارم. گفت: در این قبه سفید کیست؟ گفته شد معاویه و لشکر او. پس در این هنگام به سرعت حمله کرد.

حبیب بن ثابت گوید: زمانی‌که جنگ صفین بود و پرچم با هاشم بن عتبه بود، عمار بن یاسر او را با نیزه می گرفت و می‌گفت: پیش برو ای اعور، در اعوری که وارد فزع نشود هیچ خیری نیست.

ادامه داد: پس از عمار شرم داشت و از جنگ آگاه بود، پس پیش رفت و پرچم را فرو برد،

سَامَتْ إِلَيْهِ الصُّفُوفُ قَالَ عَمَّارٌ أَقْدِمْ يَا أَعْوَرُ لَا خَيْرَ فِي أَعْوَرَ لَا يَأْتِي الْفَزَعَ .

فَجَعَلَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ يَقُولُ إِنِّي لَأَرَي لِصَاحِبِ الرَّايَةِ السَّوْدَاءِ عَمَلًا لَئِنْ دَامَ عَلَي هَذَا لَتَفْنَيَنَّ الْعَرَبُ الْيَوْمَ فَاقْتَتَلُوا قِتَالًا شَدِيداً .

وَ جَعَلَ عَمَّارٌ يَقُولُ صَبْراً عِبَادَ اللَّهِ الْجَنَّةُ فِي ظِلَالِ الْبِيضِ .

قَالَ وَ كَانَتْ عَلَامَةُ أَهْلِ الْعِرَاقِ بِصِفِّينَ الصُّوفَ الْأَبْيَضَ قَدْ جَعَلُوهُ فِي رُءُوسِهِمْ وَ عَلَي أَكْتَافِهِمْ وَ شِعَارُهُمْ يَا اللَّهُ يَا أَحَدُ يَا صَمَدُ يَا رَحِيمُ .

وَ كَانَتْ عَلَامَةُ أَهْلِ الشَّامِ خِرَقاً بِيضاً قَدْ جَعَلُوهَا عَلَي رُءُوسِهِمْ وَ أَكْتَافِهِمْ وَ كَانَ شِعَارُهُمْ نَحْنُ عِبَادُ اللَّهِ حَقّاً يَا لَثَارَاتِ عُثْمَانَ .

قَالَ فَاجْتَلَدُوا بِالسُّيُوفِ وَ عُمُدِ الْحَدِيدِ فَمَا تَحَاجَزْنَا حَتَّي حَجَزَ بينا [بَيْنَنَا] سَوَادُ اللَّيْلِ وَ مَا يري [نَرَي] رَجُلًا مِنَّا وَ لَا مِنْهُمْ مُوَلِّياً فَلَمَّا أَصْبَحُوا وَ ذَلِكَ الْيَوْمُ الثَّلَاثَاءُ خَرَجَ النَّاسُ إِلَي مَصَافِّهِمْ فَقَالَ أَبُو نُوحٍ فَكُنْتُ فِي خَيْلِ عَلِيٍّ عليه السلام فَإِذَا أَنَا بِرَجُلٍ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ يَقُولُ مَنْ يَدُلُّنِي عَلَي الْحِمْيَرِيِّ أَبِي نُوحٍ قَالَ قُلْتُ فَقَدْ وَجَدْتَهُ فَمَنْ أَنْتَ قَالَ أَنَا ذُو الْكَلَاعِ سِرْ إِلَيَّ فَقَالَ أَبُو نُوحٍ مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ أَسِيرَ إِلَيْكَ إِلَّا فِي كَتِيبَةٍ قَالَ ذُو الْكَلَاعِ سِرْ فَلَكَ ذِمَّةُ اللَّهِ وَ ذِمَّةُ رَسُولِهِ وَ ذِمَّةُ ذِي الْكَلَاعِ حَتَّي تَرْجِعَ إِلَي خَيْلِكَ فَإِنَّمَا أُرِيدُ بِذَلِكَ أَنْ أَسْأَلَكَ عَنْ أَمْرٍ فِيكُمْ تَمَارَيْنَا فِيهِ .

فَسَارَا حَتَّي الْتَقَيَا فَقَالَ ذُو الْكَلَاعِ إِنَّمَا دَعَوْتُكَ أُحَدِّثُكَ حَدِيثاً حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ فِي إِمَارَةِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ أَبُو نُوحٍ وَ مَا هُوَ قَالَ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ يَلْتَقِي أَهْلُ الشَّامِ وَ أَهْلُ الْعِرَاقِ وَ فِي إِحْدَي الْكَتِيبَتَيْنِ الْحَقُّ وَ إِمَامُ الْهُدَي وَ مَعَهُ عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ قَالَ أَبُو نُوحٍ لِعَمْرٍو [وَ] اللَّهِ إِنَّهُ لَفِينَا قَالَ أَ جَادٌّ هُوَ عَلَي قِتَالِنَا قَالَ أَبُو نُوحٍ نَعَمْ وَ رَبِّ الْكَعْبَةِ لَهُوَ أَشَدُّ عَلَي قِتَالِكُمْ مِنِّي .

فَقَالَ ذُو الْكَلَاعِ هَلْ تَسْتَطِيعُ أَنْ تَأْتِيَ مَعِي صَفَّ أَهْلِ الشَّامِ فَأَنَا لَكَ جَارٍ مِنْهُمْ حَتَّي تَلْقَي عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ فَتُخْبِرَهُ عَنْ عَمَّارٍ وَ جِدِّهِ فِي قِتَالِنَا لَعَلَّهُ

زمانی‌که صف‌ها به او امید داشتند، عمار گفت: پیش برو اعور، در اعوری که وارد فزع نشود هیچ خیری نیست.

پس عمرو بن عاص شروع کرد: من برای صاحب این پرچم سیاه عملی می‌بینم که اگر بر آن ادامه دهد، امروز عرب نابود می شود، پس به‌شدت نبرد کردند.

و عمار می‌گفت: ای بندگان خدا صبر پیشه کنید، بهشت در سایه شمشیرهاست .

راوی ادامه داد: و علامت اهل عراق در صفین، پشم سفید بود که آن را در سر و بر روی شانه خود قرار داده بود و شعارشان یا الله، یا احد، یا صمد، یا رحیم بود.

و علامت اهل شام، تکه پارچه‌ای سفید بود که آن را بر روی سر و شانه‌های خود قرار داده بودند و شعارشان این بود، ای خونخواران عثمان، ما بندگان حقیقی خدا هستیم.

راوی ادامه داد: شمشیرها وستون‌های آهن بر یکدیگر ضربه زدند و باز ننشستیم تا اینکه تاریکی شب میانمان پرده انداخت و هیچ‌یک از ما و آنان پشت نکرد و چون صبح کردند درحالی‌که روز سه‌شنبه بود مردم به‌سوی صفوف خود رفتند و ابو نوح گفت: در سواران علی علیه السّلام بودم، پس با مردی از اهالی شام روبرو شدم که می‌گفت: چه‌کسی مرا به‌سوی حمیری ابو نوح راهنمایی می‌کند، ادامه داد: گفتم: او را یافته‌ای، تو کیستی؟ گفت: من ذوالکلاع هستم، به‌سوی من بیا، ابو نوح گفت: از اینکه جز در لشکر به‌سوی تو بیایم به خدا پناه می برم. ذوالکلاع گفت: حرکت کن که عهد خدا، عهد رسولش و عهد ذوالکلاع برای توست تا به‌سوی سوارانت برگردی. فقط می‌خواهم درباره امری که درباره شما در آن مجادله کردیم از تو سؤال کنم.

پس حرکت کردند تا اینکه به یکدیگر رسیدند، پس ذوالکلاع گفت: از تو دعوت کردم تا فقط حدیثی برایت بگویم که عمرو بن عاص در امارت عمر بن خطاب برایمان گفت. ابو نوح گفت: آن چیست، گفت: عمرو بن عاص برایمان حدیث گفت که رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود: اهل شام و اهل عراق با یکدیگر روبه‌رو می‌شوند درحالی‌که در یکی از دو لشکر حق و امام هدایت است و عمار بن یاسر همراه اوست، ابو نوح گفت: به جانم سوگند او در میان ماست، سؤال کرد: آیا او بر جنگ با ما مصمم است؟ ابو نوح گفت: بله و به پروردگار کعبه سوگند او از من بر نبرد با شما شدیدتر است.

ذوالکلاع گفت: آیا می‌توانی با من به صف اهل شام بیایی که من تو را در مقابل آنان پناه می‌دهم تا عمرو بن عاص را ببینی و به او از عمار و جدیتش در نبرد با ما خبر دهی، شاید بین این دو لشکر

يَكُونُ صُلْحاً بَيْنَ هَذَيْنِ الْجُنْدَيْنِ فَقَالَ لَهُ أَبُو نُوحٍ إِنَّكَ رَجُلٌ غَادِرٌ وَ أَنْتَ فِي قَوْمٍ غَدُورٍ وَ إِنْ لَمْ تَكُنْ تُرِيدُ الْغَدْرَ أَغْدَرُوكَ وَ إِنِّي أَنْ أَمُوتَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أَدْخُلَ مَعَ مُعَاوِيَةَ وَ أَدْخُلَ فِي دِينِهِ وَ أَمْرِهِ فَقَالَ ذُو الْكَلَاعِ أَنَا جَارٍ لَكَ مِنْ ذَلِكَ أَنْ لَا تُقْتَلَ وَ لَا تُسْلَبَ وَ لَا تُكْرَهَ عَلَي بَيْعَةٍ وَ لَا تُحْبَسَ عَنْ جُنْدِكَ وَ إِنَّمَا هِيَ كَلِمَةٌ تُبْلِغُهَا عَمْراً لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يُصْلِحَ بَيْنَ هَذَيْنِ الْجُنْدَيْنِ وَ يَضَعَ عَنْهُمُ الْحَرْبَ وَ السِّلَاحَ .

فَسَارَ مَعَهُ حَتَّي أَتَي عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ وَ هُوَ عِنْدَ مُعَاوِيَةَ وَ حَوْلَهُ النَّاسُ وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو يُحَرِّضُ النَّاسَ فَلَمَّا وَقَفَا عَلَي الْقَوْمِ قَالَ ذُو الْكَلَاعِ لِعَمْرٍو يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ هَلْ لَكَ فِي رَجُلٍ نَاصِحٍ لَبِيبٍ شَفِيقٍ يُخْبِرُكَ عَنْ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ وَ لَا يَكْذِبُكَ قَالَ عَمْرٌو مَنْ هَذَا مَعَكَ قَالَ هَذَا ابْنُ عَمِّي وَ هُوَ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ فَقَالَ لَهُ عَمْرٌو إِنِّي لَأَرَي عَلَيْكَ سِيمَاءَ أَبِي تُرَابٍ قَالَ أَبُو نُوحٍ عَلَيَّ سِيمَاءُ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله وَ أَصْحَابِهِ وَ عَلَيْكَ سِيمَاءُ أَبِي جَهْلٍ وَ سِيمَاءُ فِرْعَوْنَ .

فَقَامَ أَبُو الْأَعْوَرِ فَسَلَّ سَيْفَهُ ثُمَّ قَالَ لَا أَرَي هَذَا الْكَذَّابَ يُشَاتِمُنَا بَيْنَ أَظْهُرِنَا وَ عَلَيْهِ سِيمَاءُ أَبِي تُرَابٍ فَقَالَ ذُو الْكَلَاعِ أُقْسِمُ بِاللَّهِ لَئِنْ بَسَطْتَ يَدَكَ إِلَيْهِ لَأَحْطِمَنَّ أَنْفَكَ بِالسَّيْفِ ابْنُ عَمِّي وَ جَارِي عَقَدْتُ لَهُ ذِمَّتِي وَ جِئْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ لِيُخْبِرَكُمْ عَمَّا تَمَارَيْتُمْ فِيهِ .

فَقَالَ لَهُ عَمْرٌو أُذَكِّرُكَ بِاللَّهِ يَا أَبَا نُوحٍ إِلَّا مَا صَدَقْتَ أَ فِيكُمْ عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ فَقَالَ لَهُ أَبُو نُوحٍ مَا أَنَا بِمُخْبِرِكَ عَنْهُ حَتَّي تُخْبِرَنِي لِمَ تَسْأَلُ عَنْهُ فَإِنَّ مَعَنَا مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله غَيْرَهُ وَ كُلُّهُمْ جَادٍّ عَلَي قِتَالِكُمْ قَالَ عَمْرٌو سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ إِنَّ عَمَّاراً تَقْتُلُهُ الْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ وَ إِنَّهُ لَيْسَ يَنْبَغِي لِعَمَّارٍ أَنْ يُفَارِقَ الْحَقَّ وَ لَنْ تَأْكُلَ النَّارُ مِنْهُ شَيْئاً .

فَقَالَ أَبُو نُوحٍ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَكْبَرُ وَ اللَّهِ إِنَّهُ لَفِينَا جَادٍّ عَلَي قِتَالِكُمْ فَقَالَ عَمْرٌو وَ اللَّهِ إِنَّهُ لَجَادٌّ عَلَي قِتَالِنَا قَالَ نَعَمْ وَ اللَّهِ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَقَدْ حَدَّثَنِي يَوْمَ الْجَمَلِ أَنَّا سَنَظْهَرُ عَلَيْهِمْ وَ لَقَدْ حَدَّثَنِي أَمْسِ أَنْ لَوْ ضَرَبُونَا حَتَّي

صلحی باشد. ابونوح به او گفت: تو مرد فریبکاری هستی و در قوم فریبکاری هستی و اگر قصد فریبکاری نداشته باشی فریبت می‌دهند و من اگر بمیرم برایم پسندیده‌تر از این است که همراه معاویه در دین و امر او وارد شوم. ذوالکلاع گفت: من تو را از اینکه کشته شوی و گرفته شوی و بر بیعت مجبور شوی و از لشکرت باز داشته شوی، پناه می‌دهم. این فقط کلمه‌ای است که به عمرو می رسانی، شاید خداوند بین این دو لشکر را اصلاح کند و جنگ و سلاح را از آنان بازدارد.

پس همراه او رفت تا اینکه به عمرو بن عاص رسد درحالی‌که او نزد معاویه بود و اطرافش مردم جمع شده بودند و عبدالله بن عمرو مردم را تحریک می‌کرد، چون آن دو بر قوم ایستادند ذوالکلاع به عمرو گفت: ای ابو عبدالله آیا برای توست درباره مرد ناصح، خردمند و دلسوزی که از عمار بن یاسر به تو خبر می‌دهد و به تو دروغ نمی‌گوید؟ عمرو گفت: این کیست که با توست؟ گفت: این پسر عموی من و از اهالی کوفه است، عمرو به او گفت: من نشانه ابوتراب را بر تو می‌بینم؟ ابو نوح گفت: نشانه محمد و یاران او بر من است و بر تو نشانه ابوجهل و فرعون است.

پس ابواعور برخاست و شمشیر از نیام کشید، سپس گفت: می‌بینم این دروغگو در حضور ما، ما را شماتت می‌کنم، درحالی‌که بر او سیمای ابوتراب است. ذواکلاع گفت: به خدا سوگند اگر دستانت را به‌سوی او دراز کنی، بینی‌ات را با شمشیر خرد می‌کنم، او پسر عموی من و در پناه من است، برای او عهد بسته‌ام و او را به‌سوی شما آورده‌ام تا از آنچه‌که بر سر آن مجادله کرده‌اید به ما خبر دهد.

عمرو به او گفت: یا ابو نوح، خدا را به یادت می‌آورم که راست بگویی، آیا عمار بن یاسر در میان شماست؟ ابو نوح به او گفت: من از او به تو خبر نمی‌دهم تا بگویی چرا درباره او می‌پرسی؟ گفت: از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیدم که می فرمود: عمار را دسته ستمگر می‌کشد و برای عمار شایسته نیست که از حق جدا شود و هرگز آتش چیزی از او را نخواهد بلعید.

ابو نوح گفت: لا إله إلا الله و الله اکبر، به خدا سوگند او در میان ماست و بر نبرد با شما مصمم است. پس عمرو گفت: به خدا سوگند او بر نبرد با ما مصمم است؟ گفت: بلی، به خداوندی که هیچ خدای جز او نیست سوگند روز جمل برایم سخن گفت که ما بر آنان غلبه خواهیم یافت و دیروز برایم سخن گفت که اگر ما را بزنند

يَبْلُغُوا بِنَا سَعَفَاتِ هَجَرَ لَعَلِمْنَا أَنَّا عَلَي الْحَقِّ وَ أَنَّهُمْ عَلَي بَاطِلٍ وَ لَكَانَتْ قَتْلَانَا فِي الْجَنَّةِ وَ قَتْلَاهُمْ فِي النَّارِ .

فَقَالَ لَهُ عَمْرٌو هَلْ تَسْتَطِيعُ أَنْ تَجْمَعَ بَيْنَهُ وَ بَيْنِي قَالَ نَعَمْ فَلَمَّا أَرَادَ أَنْ يُبْلِغَهُ أَصْحَابَهُ رَكِبَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ وَ ابْنَاهُ وَ عُتْبَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ وَ ذُو الْكَلَاعِ وَ أَبُو الْأَعْوَرِ السُّلَمِيُّ وَ حَوْشَبٌ وَ الْوَلِيدُ بْنُ أَبِي مُعَيْطٍ فَانْطَلَقُوا حَتَّي أَتَوْا خُيُولَهُمْ .

وَ سَارَ أَبُو نُوحٍ وَ مَعَهُ شُرَحْبِيلُ بْنُ ذِي الْكَلَاعِ حَتَّي انْتَهَي إِلَي أَصْحَابِهِ فَذَهَبَ أَبُو نُوحٍ إِلَي عَمَّارٍ فَوَجَدَهُ قَاعِداً مَعَ أَصْحَابِهِ مَعَ ابْنَيْ بُدَيْلٍ وَ هَاشِمٍ وَ الْأَشْتَرِ وَ جَارِيَةِ بْنِ الْمُثَنَّي وَ خَالِدِ بْنِ الْمُعَمَّرِ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَجْلٍ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ فَقَالَ أَبُو نُوحٍ إِنَّهُ دَعَانِي ذُو الْكَلَاعِ وَ هُوَ ذُو رَحِمٍ فَذَكَرَ مَا جَرَي بَيْنَهُ وَ بَيْنَهُمْ وَ قَالَ أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ عَمَّارٌ تَقْتُلُهُ الْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ .

فَقَالَ عَمَّارٌ صَدَقَ وَ لَيَضُرُّ بِهِ مَا سَمِعَ وَ لَا يَنْفَعُهُ فَقَالَ أَبُو نُوحٍ إِنَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَلْقَاكَ فَقَالَ عَمَّارٌ لِأَصْحَابِهِ ارْكَبُوا قَالَ وَ نَحْنُ اثْنَا عَشَرَ رَجُلًا بِعَمَّارٍ ⁽¹⁾

ثمّ قال أبو نوح لعمار- و نحن اثنا عشر رجلا-: فإنه يريد أن يلقاك. فقال عمار لأصحابه: اركبوا. فركبوا و ساروا ثمّ بعثنا إليهم فارسا من عبد القيس يسمي عوف بن بشر ...

فَسِرْنَا حَتَّي لَقِينَاهُمْ ثُمَّ بَعَثْنَا إِلَيْهِمْ فَارِساً مِنْ عَبْدِ الْقَيْسِ يُسَمَّي عَوْفَ بْنَ بِشْرٍ فَذَهَبَ حَتَّي كَانَ قَرِيباً مِنَ الْقَوْمِ ثُمَّ نَادَي أَيْنَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ قَالُوا هَاهُنَا فَأَخْبَرَهُ بِمَكَانِ عَمَّارٍ وَ خَيْلِهِ فَقَالَ عَمْرٌو فَلْيَسِرْ إِلَيْنَا فَقَالَ عَوْفٌ إِنِّي أَخَافُ غَدَرَاتِكَ ثُمَّ جَرَي بَيْنَهُمَا كَلِمَاتٌ تَرَكْتُهَا إِلَي أَنْ قَالَ :

أَقْبَلَ عَمَّارٌ مَعَ أَصْحَابِهِ فَتَوَاقَفَا فَقَالَ عَمْرٌو يَا أَبَا الْيَقْظَانِ أُذَكِّرُكَ اللَّهَ إِلَّا كَفَفْتَ سِلَاحَ أَهْلِ هَذَا الْعَسْكَرِ وَ حَقَنْتَ دِمَاءَهُمْ فَعَلَامَ تُقَاتِلُنَا أَ وَ لَسْنَا نَعْبُدُ إِلَهاً وَاحِداً وَ نُصَلِّي [إِلَي] قِبْلَتِكُمْ وَ نَدْعُو دَعَوْتَكُمْ وَ نَقْرَأُ كِتَابَكُمْ وَ نُؤْمِنُ بِرَسُولِكُمْ قَالَ الْحَمْدُ

به‌گونه‌ای که ما را به نخل‌های خشکیده هجر برسانند، قطعاً می‌دانیم که ما بر حق و آنها بر باطل هستند و کشتگان ما در بهشت و کشتگان آنها در آتش است.

پس عمرو به او گفت: آیا می‌توانی من و او را جمع کنی؟ گفت: بلی، پس زمانی‌که قصد کرد که او را به یارانش برساند، عمرو بن عاص، دو پسرش، عقبه بن ابوسفیان، ذوالکلاع، ابواعور سلمی، حوشب و ولید بن ابومعیط سوار شدند و حرکت کردند تا به سوارانشان رسیدند.

و ابو نوح درحالی‌که شرحبیل بن ذی‌الکلاع همراه او بود، حرکت کرد تا به یارانش رسید پس جاریه بن مثنی، خالد بن معمر، عبدالله بن حجل و عبدالله بن عباس نشسته بود یافت، پس ابو نوح گفت: ذوالکلاع که از خویشان من است مرا خواند و آنچه‌که بین او و آنان گذشته بود را ذکر کرد و گفت: عمرو بن عاص به من خبر داد که از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیده است که می‌فرمود: عمار را دسته ستمگر به قتل می‌رساند.

عمار گفت: راست گفته است و آنچه شنیده است به ضرر اوست و سودی برایش ندارد. ابو نوح گفت: او می‌خواهد که تو را ببیند. عمار به یارانش گفت: سوار شوید، ادامه داد: ما همرا عمار دوازده نفر بودیم، پس حرکت کردیم تا به آنان رسیدیم، سپس سواری از عبدالقیس که عوف بن بشر خوانده می‌شد را به‌سوی آنان فرستادیم او تا نزدیکی قوم رفت، سپس ندا داد عمرو بن عاص کجاست؟ گفتند: اینجاست او را از جای عمار و سوارانش آگاه کرد، عمرو گفت: به‌سوی ما بیاید، عوف گفت: از حیله‌های شما بیم دارم، سپس بین آنان سخنی گذشت که آن را رها کردم تا اینکه گفت:

عمار با اصحابش روی آورد و به یکدیگر رسیدند، پس عمرو گفت: یا ابویقظان، اگر سلاح اهل این ارتش را بازنگیری و خونشان را حفظ نکنی خدا را به یادت می‌آورم، چرا با ما جنگ می‌کنی؟ آیا ما یک خدا را نمی‌پرستیم و به قبله شما نماز نمی‌خوانیم و دعوت شما را دعوت نمی‌کنیم و کتاب شما را نمی‌خوانیم و به رسولتان ایمان نداریم؟ گفت: حمد از آن

1) كذا في ط الكمبانيّ من أصلي و فيه اختلال، فيحتمل أن يكون من خطأ الكتاب أو المطبعة، أو من جهة تلخيص المصنّف العلامة و إليك نص كتاب صفّين ط مصر:

لِلَّهِ الَّذِي أَخْرَجَهَا مِنْ فِيكَ أَنَّهَا لِي وَ لِأَصْحَابِي الْقِبْلَةُ وَ الدِّينُ وَ عِبَادَةُ الرَّحْمَنِ وَ النَّبِيُّ وَ الْكِتَابُ مِنْ دُونِكَ وَ دُونِ أَصْحَابِكَ وَ جَعَلَكَ ضَالًّا مُضِلًّا لَا تَعْلَمُ هَادٍ أَنْتَ أَمْ ضَالٌّ وَ جَعَلَكَ أَعْمَي وَ سَأُخْبِرُكَ عَلَي مَا قَاتَلْتُكَ عَلَيْهِ أَنْتَ وَ أَصْحَابَكَ أَمَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَنْ أُقَاتِلَ النَّاكِثِينَ فَفَعَلْتُ وَ أَمَرَنِي أَنْ أُقَاتِلَ الْقَاسِطِينَ فَأَنْتُمْ هُمْ .

وَ أَمَّا الْمَارِقُونَ فَمَا أَدْرِي أُدْرِكُهُمْ أَمْ لَا .

أَيُّهَا الْأَبْتَرُ أَ لَسْتَ تَعْلَمُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ لِعَلِيٍّ مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ وَ أَنَا مَوْلَي اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ عَلِيٍّ بَعْدَهُ وَ لَيْسَ لَكَ مَوْلًي .

فَقَالَ لَهُ عَمْرٌو فَمَا تَرَي فِي قَتْلِ عُثْمَانَ قَالَ فَتَحَ لَكُمْ بَابَ كُلِّ سُوءٍ قَالَ عَمْرٌو فَعَلِيٌّ قَتَلَهُ قَالَ عَمَّارٌ بَلِ اللَّهُ رَبُّ عَلِيٍّ قَتَلَهُ وَ عَلِيٌّ مَعَهُ قَالَ عَمْرٌو أَ كُنْتَ فِيمَنْ قَتَلَهُ قَالَ أَنَا مَعَ مَنْ قَتَلَهُ وَ أَنَا الْيَوْمَ أُقَاتِلُ مَعَهُ قَالَ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُ قَالَ أَرَادَ أَنْ يُغَيِّرَ دِينَنَا فَقَتَلْنَاهُ .

قَالَ عَمْرٌو أَ لَا تَسْتَمِعُونَ قَدِ اعْتَرَفَ بِقَتْلِ إِمَامِكُمْ قَالَ عَمَّارٌ وَ قَدْ قَالَهَا فِرْعَوْنُ قَبْلَكَ أَ لا تَسْتَمِعُونَ .

فَقَامَ أَهْلُ الشَّامِ وَ لَهُمْ زَجَلٌ فَرَكِبُوا خُيُولَهُمْ وَ رَجَعُوا فَبَلَغَ مُعَاوِيَةَ مَا كَانَ بَيْنَهُمْ فَقَالَ لَهُ هَلَكَتِ الْعَرَبُ إِنْ أَخَذَتْهُمْ خِفَّةُ الْعَبْدِ الْأَسْوَدِ يَعْنِي عَمَّاراً .

وَ خَرَجَ عَمَّارٌ إِلَي الْقِتَالِ وَ صَفَّتِ الْخُيُولُ بَعْضُهَا لِبَعْضٍ وَ زَحَفَ النَّاسُ وَ عَلَي عَمَّارٍ دِرْعٌ وَ هُوَ يَقُولُ أَيُّهَا النَّاسُ الرَّوَاحُ إِلَي الْجَنَّةِ فَاقْتَتَلَ النَّاسُ قِتَالًا شَدِيداً لَمْ يَسْمَعِ النَّاسُ بِمِثْلِهِ وَ كَثُرَتِ الْقَتْلَي حَتَّي إِنْ كَانَ الرَّجُلُ لَيَشُدُّ طُنُبَ فُسْطَاطِهِ بِيَدِ الرَّجُلِ أَوْ بِرِجْلِهِ فَقَالَ الْأَشْعَثُ لَقَدْ رَأَيْتُ أَخْبِيَةَ صِفِّينَ وَ أَرْوِقَتَهُمْ وَ مَا مِنْهَا خِبَاءٌ وَ لَا رِوَاقٌ وَ لَا بِنَاءٌ وَ لَا فُسْطَاطٌ إِلَّا مَرْبُوطاً بِيَدِ رَجُلٍ أَوْ رِجْلِهِ .

وَ جَعَلَ أَبُو سَمَّاكٍ الْأَسَدِيُّ يَأْخُذُ إِدَاوَةً مِنْ مَاءٍ وَ شَفْرَةَ حَدِيدٍ فَيَطُوفُ فِي الْقَتْلَي فَإِذَا رَأَي رَجُلًا جَرِيحاً وَ بِهِ رَمَقٌ أَقْعَدَهُ وَ سَأَلَهُ مَنْ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه

خدایی‌است که این سخنان را از زبان تو بیرون آورد، برای من و یاران من، قبله، دین، عبادت رحمن، نبی و کتابی غیر از تو و اصحاب توست، تو را گمراه گمراه‌کننده قرار داد که نمی‌دانی هدایتگر هستی یا گمراه، و تو را نابینا قرار داد، تو را از آنچه‌که بر سر آن با تو و یاران تو جنگ می‌کنم، آگاه می‌کنم، رسول الله صلّی الله علیه و آله به من امر کرد که با پیمان شکنان جنگ کنم، پس انجام دادم و او به من امر کرد که با قاسطین جنگ کنم پس شما آنها هستید، اما مارقون، نمی‌دانم آنها را می‌بیننم یا نه.

ای ابتر آیا نمی‌دانی که رسول الله صلّی الله علیه و آله به علی علیه السّلام فرمود: هر که من مولای او هستم، علی مولای اوست. بار خدا با هر کسی که با او دوستی کرد، دوستی کن و با هر کسی که با او دشمنی کرد دشمنی کن، و من مولای خدا، رسول او، و بعد از او علی هستم و برای تو مولایی نیست.

پس عمرو به او گفت: درباره قتل عثمان چه می‌گویی؟ گفت: دروازه هر بدی را برای شما گشوده است. عمرو گفت: پس علی او را کشته است؟ عمار گفت: بله، شاید علی او را کشته است و علی همراه او بود. عمرو پرسید: آیا در میان قاتلان او بودی؟ گفت: من با کسی هستم که او را کشت و امروز همراه او نبرد می‌کنم. گفت: چرا او را کشتید؟ گفت: قصد داشت دینمان را تغییر دهد، پس او را کشتیم.

عمرو گفت: آیا نمی‌شنوید که به قتل امامتان اعتراف کرد! عمار گفت: و قبل از تو فرعون آن را گفته است.

پس اهل شام گفتند و برای آنان سر و صدایی بود، پس بر اسب‌ها سوار شدند و بازگشتند و آنچه مابینشان بود به معاویه رسید، پس به او گفت: اگر خفت برده سیاه یعنی عمار آنان را گرفته است، عرب نابود شده است.

و عمار به قصد جنگ خارج شد و اسب‌ها در کنار یکدیگر صف بسته بودند و مردم پیش می‌رفتند و بر عمار زره‌ای بود درحالی‌که می‌گفت: ای مردم شتاب به سوی بهشت. پس مردم به‌شدت جنگیدند که مردم نظیر آن را نشنیده بودند و کشته‌شدگان زیاد شدند طوری‌که مرد برای اینکه بندهای چادرش را ببندد بر روی دست یا پای او بود. اشعث گوید: خیمه‌ها و چادرهای صفین را دیدم و هیچ خیمه، چادر، بناء و سایه‌بانی نبود مگر اینکه به دست و پای مردی بسته‌شده بود.

و ابوسماک اسدی ظرفی از آب و تیغه آهنی گرفت و در میان کشته‌شدگان می‌چرخید و چون مردی زخمی می‌دید که رمقی داشت او را می‌نشاند و از او می‌پرسید امیرمؤمنان کیست

السلام فَإِنْ قَالَ عَلِيٌّ غَسَلَ عَنْهُ الدَّمَ وَ سَقَاهُ مِنَ الْمَاءِ وَ إِنْ سَكَتَ وَجَأَهُ بِسِكِّينٍ حَتَّي يَمُوتَ قَالَ فَكَانَ يُسَمَّي الْمُخَضْخِضَ.

وَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنِ الْأَحْنَفِ بْنِ قَيْسٍ قَالَ: وَ اللَّهِ إِنِّي إِلَي جَانِبِ عَمَّارٍ فَتَقَدَّمْنَا حَتَّي إِذَا دَنَوْنَا مِنْ هَاشِمِ بْنِ عُتْبَةَ قَالَ لَهُ عَمَّارٌ احْمِلْ فِدَاكَ أَبِي وَ أُمِّي وَ نَظَرَ عَمَّارٌ إِلَي رِقَّةٍ فِي الْمَيْمَنَةِ فَقَالَ لَهُ هَاشِمٌ رَحِمَكَ اللَّهُ يَا عَمَّارُ إِنَّكَ رَجُلٌ تَأْخُذُكَ خِفَّةٌ فِي الْحَرْبِ وَ إِنِّي إِنَّمَا أَزْحَفُ بِاللِّوَاءِ زَحْفاً وَ أَرْجُو أَنْ أَنَالَ بِذَلِكَ حَاجَتِي وَ إِنِّي إِنْ خَفَفْتُ لَمْ آمَنِ الْهَلَكَةَ وَ قَدْ قَالَ مُعَاوِيَةُ لِعَمْرٍو وَيْحَكَ يَا عَمْرُو إِنَّ اللِّوَاءَ مَعَ هَاشِمٍ كَأَنَّهُ يُرْقِلُ بِهِ إِرْقَالًا وَ إِنْ زَحَفَ بِهِ زَحْفاً إِنَّهُ لَلْيَوْمُ الْأَطْوَلُ لِأَهْلِ الشَّامِ ⁽¹⁾

و في كتاب صفّين ص 340: «و قد كان قال معاوية لعمرو: ويحك إن اللواء اليوم مع هاشم بن عتبة و قد كان من قبل يرقل به ... ».

فَلَمْ يَزَلْ بِهِ عَمَّارٌ حَتَّي حَمَلَ فَبَصُرَ بِهِ مُعَاوِيَةُ فَوَجَّهَ إِلَيْهِ جُمْلَةَ أَصْحَابِهِ وَ مَنْ بَرَزَ بِالنَّاسِ مِنْهُمْ فِي نَاحِيَتِهِ وَ كَانَ فِي ذَلِكَ الْجَمْعِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو وَ مَعَهُ سَيْفَانِ قَدْ تَقَلَّدَ بِوَاحِدٍ وَ هُوَ يَضْرِبُ بِالْآخَرِ وَ أَطَافَتْ بِهِ خَيْلُ عَلِيٍّ فَقَالَ عَمْرٌو يَا اللَّهُ يَا رَحْمَانُ ابْنِي ابْنِي وَ كَانَ يَقُولُ مُعَاوِيَةُ اصْبِرْ اصْبِرْ فَإِنَّهُ لَا بَأْسَ عَلَيْهِ قَالَ عَمْرٌو لَوْ كَانَ يَزِيدُ إِذاً لَصَبَرْتَ وَ لَمْ يَزَلْ حُمَاةُ أَهْلِ الشَّامِ يَذُبُّونَ عَنْهُ حَتَّي نَجَا هَارِباً عَلَي فَرَسِهِ وَ مَنْ مَعَهُ وَ أُصِيبَ هَاشِمٌ فِي الْمَعْرِكَةِ .

قَالَ وَ قَالَ عَمَّارٌ حِينَ نَظَرَ إِلَي رَايَةِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَ اللَّهِ إِنَّ هَذِهِ الرَّايَةَ قَدْ قَاتَلْتُهَا ثَلَاثَ عَرَكَاتٍ وَ مَا هَذِهِ بِأَرْشَدِهِنَّ .

وَ سَاقَ الْحَدِيثَ نَحْوَ رِوَايَةِ الْإِخْتِصَاصِ إِلَي قَوْلِهِ فَأَمَّا أَبُو الْعَادِيَةِ فَطَعَنَهُ وَ أَمَّا ابْنُ جُوَيْنٍ فَإِنَّهُ اجْتَزَّ رَأْسَهُ فَقَالَ ذُو الْكَلَاعِ لِعَمْرٍو وَيْحَكَ مَا هَذَا قَالَ عَمْرٌو إِنَّهُ سَيَرْجِعُ إِلَيْنَا وَ ذَلِكَ قَبْلَ أَنْ يُصَابَ عَمَّارٌ فَأُصِيبَ عَمَّارٌ مَعَ عَلِيٍّ وَ أُصِيبَ ذُو الْكَلَاعِ مَعَ مُعَاوِيَةَ.

و اگر می‌گفت علی خون او را می‌شست و به او آب می‌نوشاند و اگر ساکت می‌شد با تیغ ضربه‌ای به او می‌زد تا بمیرد. ادامه داد: پس حرکت‌دهنده نامیده می‌شد.

احنف بن قیس گوید: به خدا سوگند، در کنار عمار بودم، پس پیش رفتیم تا به هاشم بن عتبه نزدیک شدیم. عمار به او گفت: پدر و مادرم فدای تو سوار شو، و عمار به رقّه‌ای - زمینی نرم - در جناح راست نگاه کرد. پس هاشم به او گفت: خداوند تو را رحمت کند ای عمار، تو مردی هستی که سبکی در جنگ تو را می‌گیرد و من فقط با پرچم پیشروی می کنم و امیدوارم که با آن به حاجتم دست یابم و من اگر سبک باشم از هلاکت ایمن نیستم. و معاویه به عمرو گفت: وای بر تو ای عمرو، پرچم با هاشم است، او گویی با آن می‌دود و اگر با آن سینه‌خیز رود، امروز روز بلندی برای اهل شام است و پیوسته عمار با او بود تا حمله کرد، پس معاویه آن را دید و گروهی از یارانش و کسانی از آنان که در جانب او بر مردم آشکار شده بودند را به‌سوی او فرستاد. و در آن جمع عبدالله بن عمرو بود و همراه او دو شمشیر بود که یکی را به کمر بسته بود و با دیگری ضربه می‌زد و سواران علی دور او حلقه زدند، پس عمرو گفت: یا خدا یا رحمن پسرم پسرم، معاویه گفت: صبر کن صبر کن ایرادی بر او نیست، عمرو گفت: اگر یزید نیز بود صبر می‌کردی، و پیوسته حامیان اهل شام از او دفاع می‌کردند تا اینکه درحالی‌که بر روی اسبش می‌گریخت، به همراه یارانش نجات پیدا کرد و هاشم در معرکه زخمی شد.

راوی ادامه داد: عمار زمانی‌که به شمشیر عمرو بن عاص نگاه می‌کرد، گفت: به خدا سوگند سه مرتبه با این شمشیر نبرد کردم و این صحیح ترین آنها نیست.

و حدیث را مشابه روایت الاختصاص تا این سخنش ادامه داد: اما ابوعادیه بر او ضربه زد و ابن جوین سرش را جدا کرد، پس ذوالکلاع به عمرو گفت: وای بر تو این چیست؟ عمرو گفت: آن به‌سوی ما باز خواهدگشت و آن قبل از این بود که عمار زخمی شود، پس عمار با علی زخمی شد و ذوالکلاع با معاویه.

1) هذا هو الظاهر، و في أصلي كان لفظ: «ان» في قوله: «إن زحف به» مشطوبا، و كان فيه أيضا: لليوم أطول لأهل الشام».

فَقَالَ عَمْرٌو وَ اللَّهِ يَا مُعَاوِيَةُ مَا أَدْرِي بِقَتْلِ أَيِّهِمَا أَنَا أَشَدُّ فَرَحاً وَ اللَّهِ لَوْ بَقِيَ ذُو الْكَلَاعِ حَتَّي يُقْتَلَ عَمَّارٌ لَمَالَ بِعَامَّةِ قَوْمِهِ وَ لَأَفْسَدَ عَلَيْنَا جُنْدَنَا .

قَالَ فَكَانَ لَا يَزَالُ رَجُلٌ يَجِي‌ءُ فَيَقُولُ أَنَا قَتَلْتُ عَمَّاراً فَيَقُولُ لَهُ عَمْرٌو فَمَا سَمِعْتُمُوهُ يَقُولُ فَيَخْلِطُونَ حَتَّي أَقْبَلَ ابْنُ جُوَيْنٍ فَقَالَ أَنَا قَتَلْتُ عَمَّاراً فَقَالَ لَهُ عَمْرٌو فَمَا كَانَ آخِرَ مَنْطِقِهِ قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ الْيَوْمَ أَلْقَي الْأَحِبَّةَ مُحَمَّداً وَ حِزْبَهُ.

فَقَالَ لَهُ عَمْرٌو صَدَقْتَ أَنْتَ صَاحِبُهُ أَمَا وَ اللَّهِ مَا ظَفِرْتَ بِذَلِكَ وَ لَكِنْ أَسْخَطْتَ رَبَّكَ ⁽¹⁾

وَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ السُّدِّيِّ عَنْ عَبْدِ خَيْرٍ الْهَمْدَانِيِّ قَالَ: نَظَرْتُ إِلَي عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ رُمِيَ رَمْيَةً فَأُغْمِيَ عَلَيْهِ وَ لَمْ يُصَلِّ الظُّهْرَ وَ الْعَصْرَ وَ لَا الْمَغْرِبَ وَ لَا الْعِشَاءَ وَ لَا الْفَجْرَ ثُمَّ أَفَاقَ فَقَضَاهُنَّ جَمِيعاً يَبْدَأُ بِأَوَّلِ شَيْ‌ءٍ فَاتَهُ ثُمَّ الَّتِي تَلِيهَا.

وَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنِ السُّدِّيِّ عَنِ ابْنِ حُرَيْثٍ قَالَ: أَقْبَلَ غُلَامٌ لِعَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ اسْمُهُ رَاشِدٌ يَحْمِلُ شَرْبَةً مِنْ لَبَنٍ فَقَالَ عَمَّارٌ أَمَا إِنِّي سَمِعْتُ خَلِيلِي رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ إِنَّ آخِرَ زَادِكَ مِنَ الدُّنْيَا شَرْبَةُ لَبَنٍ.

وَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنِ السُّدِّيِّ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ الْأَوْسَطِ قَالَ: احْتَجَّ رَجُلَانِ بِصِفِّينَ فِي سَلْبِ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ وَ فِي قَتْلِهِ فَأَتَيَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ فَقَالَ لَهُمَا وَيْحَكُمَا اخْرُجَا عَنِّي فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ وَلِعَتْ قُرَيْشٌ بِعَمَّارٍ مَا لَهُمْ وَ لِعَمَّارٍ يَدْعُوهُمْ إِلَي الْجَنَّةِ وَ يَدْعُونَهُ إِلَي النَّارِ قَاتِلُهُ وَ سَالِبُهُ فِي النَّارِ قَالَ فَبَلَغَنِي أَنَّ مُعَاوِيَةَ قَالَ إِنَّمَا قَتَلَهُ مَنْ أَخْرَجَهُ يَخْدَعُ بِذَلِكَ طَغَامَ أَهْلِ الشَّامِ.

وَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ حُذَيْفَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِنَّ ابْنَ سُمَيَّةَ لَمْ يُخَيَّرْ بَيْنَ أَمْرَيْنِ قَطُّ إِلَّا اخْتَارَ

عمرو گفت: به خدا سوگند ای معاویه نمی‌دانم از کشته‌شدن کدام‌یک از آن دو بیشتر خوشحال هستم. به خدا سوگند اگر ذوالکلاع بماند تا عمار کشته شود با همه قومش منصرف می‌شود و لشکرمان را بر ما تباه می‌کند.

ادامه داد: پی پیوسته مردی می‌آمد و می‌گفت: من عمار را کشتم، پس عمرو به او می‌گفت: از او چه شنیدید؟ پس مختلف گفتند، تا اینکه ابن جوین آمد و گفت: من عمار را کشتم، عمرو به او گفت: آخرین سخنش چه بود؟ گفت: شنیدم که می‌گفت: امروز دوستان، محمد و یاران او را دیدار می کنم.

پس عمرو به او گفت: راست گفتی تو صاحب آن هستی، اما به خدا سوگند با آنچه‌که به آن دست یافتی، پروردگارت را به خشم آوردی.

عبد خیر همدانی گوید: به عمار بن یاسر نگاه کردم، تیر انداخت و بیهوش شد و نه ظهر و عصر خواند و نه مغرب و عشاء و فجر. سپس به هوش آمد و همه آنها را قضا کرد، با اولین نمازی که از دست داده بود شروع کرد، سپس نماز بعد از آن را به‌جای آورد.

ابن حریث گوید: غلام عمار بن یاسر که اسمش راشد است، درحالی‌که شربتی از شیر در دست داشت آمد، عمار گفت: به هوش باش که از دوستم رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیدم که می‌فرمود: آخرین توشه تو از دنیا شربتی از شیر است.

یعقوب بن اوسط گوید: دو مرد در صفین بر سر گرفتن عمار بن یاسر و قتل او اقامه حجت کردند، پس نزد عبدالله بن عمرو بن عاص رفتند، پس به آن دو گفت: وای بر شما از من دور شوید که رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود: قریش به عمار حرص دارد، آنها و عمار را چه می‌شود که او آنها را به بهشت دعوت می‌کند و آنها او را به آتش می‌خوانند، قاتل و سالب او در آتش است، ادامه داد: به من خبر رسید که معاویه گفت: او را کسی کشته است که وی را بیرون آورده است، و با این عوام شام را فریب می‌دهد .

رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود: ابن سمیه هرگز بین دو امر مخیر نبوده است مگر اینکه

1) كذا في الأصل المطبوع، و في كتاب صفّين ط مصر، ص 342: «أما و اللّه ما ظفرت يداك ... ».

أَشَدَّهُمَا ⁽¹⁾

وَ فِي حَدِيثِ عُمَرَ بْنِ سَعْدٍ قَالَ: حَمَلَ عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ وَ هُوَ يَقُولُ:

كَلَّا وَ رَبِّ الْبَيْتِ لَا أَبْرَحُ أَجِي *** حَتَّي أَمُوتَ أَوْ أَرَي مَا أَشْتَهِي

أَنَا مَعَ الْحَقِّ أُقَاتِلُ مَعَ عَلِيٍّ *** صِهْرِ النَّبِيِّ ذِي الْأَمَانَاتِ الْوَفِيِّ

إِلَي آخِرِ الْأَبْيَاتِ .

قَالَ فَضَرَبُوا أَهْلَ الشَّامِ حَتَّي اضْطَرُّوهُمْ إِلَي الْفُرَاتِ .

قَالَ وَ مَشَي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سُوَيْدٍ سَيِّدُ جُرَشَ إِلَي ذِي الْكَلَاعِ فَقَالَ لَهُ لِمَ جَمَعْتَ بَيْنَ الرَّجُلَيْنِ قَالَ لِحَدِيثٍ سَمِعْتُهُ مِنْ عَمْرٍو ذَكَرَ أَنَّهُ سَمِعَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ هُوَ يَقُولُ لِعَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ تَقْتُلُكَ الْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ.

فَخَرَجَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ الْعَبْسِيُّ وَ كَانَ مِنْ عُبَّادِ أَهْلِ زَمَانِهِ لَيْلًا فَأَصْبَحَ فِي عَسْكَرِ عَلِيٍّ عليه السلام فَحَدَّثَ النَّاسَ بِقَوْلِ عَمْرٍو فِي عَمَّارٍ فَلَمَّا سَمِعَ مُعَاوِيَةُ هَذَا الْقَوْلَ بَعَثَ إِلَي عَمْرٍو فَقَالَ أَفْسَدْتَ عَلَيَّ أَهْلَ الشَّامِ أَ كُلَّ مَا سَمِعْتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله تَقُولُهُ فَقَالَ عَمْرٌو قُلْتُهَا وَ لَسْتُ وَ اللَّهِ أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَ لَا أَدْرِي أَنَّ صِفِّينَ تَكُونُ وَ عَمَّارٌ خَصْمُنَا ⁽²⁾وَ قَدْ رَوَيْتَ أَنْتَ فِيهِ مِثْلَ الَّذِي رَوَيْتُ فِيهِ فَاسْأَلْ أَهْلَ الشَّامِ .

فَغَضِبَ مُعَاوِيَةُ وَ تَنَمَّرَ لِعَمْرٍو وَ مَنَعَهُ خَيْرَهُ فَقَالَ عَمْرٌو لَا خَيْرَ لِي فِي جِوَارِ مُعَاوِيَةَ إِنْ تَجَلَّتْ هَذِهِ الْحَرْبُ عَنَّا وَ كَانَ عَمْرٌو حَمِيَّ الْأَنْفِ فَقَالَ فِي ذَلِكَ:

شدیدترین آن دو را اختیار کرده است.

و در حدیث عمر بن سعد گوید: عمار بن یاسر حمله کرد درحالی‌که می‌گفت:

•

هرگز و به خداوند بیت سوگند پیوسته می آیم - حمله می کنم - تا بمیرم یا اینکه آنچه دوست دارم را ببینم.

•

من با حق همراه هستم، همراه علی، داماد نبی صاحب وفادار امانت‌ها می‌جنگم.

تا پایان ابیات. راوی ادامه داد: اهل شام می‌زدند تا آنها را به سوی فرات پیش بردند.

ادامه داد: و عبدالله بن سوید سید جرش به سوی ذی الکلاع حرکت کرد و به او گفت: چرا آن دو مرد را جمع کردی؟ پاسخ داد: به دلیل حدیثی که از عمرو شنیدم که ذکر کرد که او از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیده است و آن اینکه او به عمار بن یاسر می‌فرمود: تو را دسته ستمگر به قتل می‌رساند.

پس عبدالله بن عمر عبسی که از عابدان مردم زمان خود بود، شبانه خارج شد و در لشکر علی علیه السّلام صبح کرد و سخن عمرو درباره عمار را برای مردم حدیث کرد، آنگاه که معاویه این سخن را شنید در پی عمرو فرستاد و گفت: اهل شام را بر من تباه کردی، آیا هرآنچه از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیده‌ای را می‌گویی؟ عمرو پاسخ داد، آن را گفتم درحالی که به خدا سوگند از غیب خبر نداشتم و نمی‌دانستم که صفین رخ می‌دهد و عمار دشمن ما می‌شود و نیز تو درباره او مشابه آنچه که من روایت کرده‌ام را روایت کرده‌ای، از اهل شام بپرس. معاویه خشمگین شد و از دست وی برآشفت و خیرش را از او منع کرد. پس عمرو گفت: اگر این جنگ از ما نمایان شود برایم در جوار معاویه هیچ خیری نیست، عمرو سخن زور نمی پذیرفت، پس درباره آن گفت:

1) هذا هو الطاهر المذكور في كتاب صفّين، و في ط الكمبانيّ من كتاب البحار: «إلا اختار أشدهما».

2) هذا هو الظاهر لمقتضي الحال و سياق الكلام، و في كتاب صفّين ط مصر، و شرح المختار: 124 من نهج البلاغة من ابن أبي الحديد: ج 2 ص 812 ط بيروت نقلا عن نصر بن مزاحم: «قلتها و لست أعلم الغيب و لا أدري أن صفّين تكون، قلتها و عمّار يومئذ لك ولي، و قد رويت أنت فيه مثل ... ».

تُعَاتِبُنِي أَنْ قُلْتُ شَيْئاً سَمِعْتُهُ *** وَ قَدْ قُلْتَ لَوْ أَنْصَفْتَنِي مِثْلَهُ قَبْلِي

وَ مَا كَانَ لِي عِلْمٌ بِصِفِّينَ أَنَّهَا *** تَكُونُ وَ عَمَّارٌ يَحُثُّ عَلَي قَتْلِي

فَلَوْ كَانَ لِي بِالْغَيْبِ عِلْمٌ كَتَمْتُهَا *** وَ كَابَدْتُ أَقْوَاماً مَرَاجِلُهُمْ تَغْلِي

إِلَي آخِرِ الْأَبْيَاتِ .

ثُمَّ أَجَابَهُ مُعَاوِيَةُ بِأَبْيَاتٍ تَشْتَمِلُ عَلَي الِاعْتِذَارِ فَأَتَاهُ عَمْرٌو وَ أَعْتَبَهُ وَ صَارَ أَمْرُهُمَا وَاحِداً .

ثُمَّ إِنَّ عَلِيّاً عليه السلام دَعَا هَاشِمَ بْنَ عُتْبَةَ وَ مَعَهُ لِوَاؤُهُ وَ كَانَ أَعْوَرَ وَ قَالَ حَتَّي مَتَي تَأْكُلُ الْخُبْزَ وَ تَشْرَبُ الْمَاءَ فَقَالَ هَاشِمٌ لَأُجَهَّزَنَّ أَنْ لَا أَرْجِعَ إِلَيْكَ أَبَداً ⁽¹⁾قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام إِنَّ بِإِزَائِكَ ذَا الْكَلَاعِ وَ عِنْدَهُ الْمَوْتُ الْأَحْمَرُ فَتَقَدَّمَ هَاشِمٌ وَ تَعَرَّضَ لَهُ صَاحِبُ لِوَاءِ ذِي الْكَلَاعِ فَاخْتَلَفَا طَعْنَتَيْنِ فَطَعَنَهُ هَاشِمٌ فَقَتَلَهُ وَ كَثُرَتِ الْقَتْلَي فَحَمَلَ ذُو الْكَلَاعِ فَاجْتَلَدَ النَّاسُ فَقُتِلَا جَمِيعاً .

وَ أَخَذَ ابْنُ هَاشِمٍ اللِّوَاءَ فَأُسِرَ أَسْراً فَأُتِيَ بِمُعَاوِيَةَ فَلَمَّا دَخَلَ عَلَيْهِ وَ عِنْدَهُ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ قَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ هَذَا الْمُخْتَالُ بْنُ الْمِرْقَالِ فَدُونَكَ الضَّبَّ اللَّاحِظَ ⁽²⁾

قال نصر: حدّثنا عمرو بن شمر قال: لما انقضي أمر صفّين و سلم الامر الحسن عليه السلام إلي معاوية [و] وفدت عليه الوفود، أشخص عبد اللّه بن هاشم إليه أسيرا، فلما أدخل عليه مثل بين يديه و عنده عمرو بن العاص فقال: يا أمير المؤمنين هذا المختال ابن المرقال، فدونك الضب المضب المغتر المفتون؛ فإن العصي من العصية ...

و الضب: اللصوق بالأرض، و المضب: الذي يلزم الشي‌ء لا يفارقه.

فَإِنَّ الْعَصَا مِنَ الْعُصَيَّةِ وَ إِنَّمَا تَلِدُ الْحَيَّةُ حَيَّةً وَ جَزَاءُ السَّيِّئَةِ سَيِّئَةٌ .

فَقَالَ لَهُ ابْنُ هَاشِمٍ مَا أَنَا بِأَوَّلِ رَجُلٍ خَذَلَهُ قَوْمُهُ وَ أَدْرَكَهُ يَوْمُهُ قَالَ مُعَاوِيَةُ تِلْكَ ضَغَائِنُ صِفِّينَ وَ مَا جَنَي عَلَيْكَ أَبُوكَ فَقَالَ عَمْرٌو يَا أَمِيرَ

تعاتبنی ان قلت شیئا سمعته و قد قلت لو أنصفتنی مثله قبلی

و ما کان لی علم بصفین انّها تکون و عمار یحثّ علی قتلی فلو کان لی بالغیب علم کتمتها و کایدت أقواما مراجلهم تغلی

مرا سرزنش می‌کنی که چیزی که شنیده‌ام را بر زبان آورده‌ام، و اگر انصاف کنی خود نیز پیش از من نظیر آن را گفته‌ای.

و من نمی‌دانستم که صفین رخ می‌دهد و عمار بر کشتن من ترغیب می‌کند.

و اگر من از غیب علم داشتم، آن را کتمان می‌کردم، و در برابر اقوامی که دیگ‌هایشان جوشان است مقاومت می‌کردم. تا پایان ابیات.

سپس معاویه با ابیاتی مشتمل بر طلب پوزش، به او پاسخ گفت، پس عمرو به سوی او آمد و او را ملامت کرد و امرشان متحد گردید.

سپس علی علیه السّلام، هاشم بن عقبه را درحالی‌که پرچم همراه او بود و یک چشم بود خواند و گفت: تا کی نان می‌خوری و آب می‌نوشی؟ هاشم گفت: تلاش می‌کنم که هرگز به‌سوی تو بازنگردم. علی علیه السّلام فرمود: در مقابل تو ذوالکلاع قرار دارد و مرگ سرخ نزد او است، پس هاشم پیش رفت و صاحب پرچم ذوالکلاع بر او ظاهر شد، دو ضربه بر یکدیگر رد و بدل کردند، هاشم بر او ضربه زد و او را کشت و تعداد کشته‌شدگان زیاد شد، و ذوالکلاع حمله کرد و مردم شمشیر زدند و هر دو کشته‌شدند.

و پسر هاشم پرچم را گرفت و اسیر شد، او را نزد معاویه بردند و چون بر او وارد شد درحالی‌که عمرو بن عاص کنار او بود، گفت: یا امیر مؤمنان این حیله‌گر پسر مرقال است، در برابر تو سوسمار است که نگاه می کند، که عصا از عصا است و مار از مار زاده می‌شود و مجازات بدی، بدی است.

پسر هاشم گفت: من اولین مردی نیستم که قومش وی را رها کرده و روزگارش به سر آمده است. معاویه گفت: این، کینه‌های بازمانده از صفین است و پدرت بر تو جنایتی نکرده است. عمرو گفت:

1) كذا في أصلي و في كتاب صفّين و شرح ابن أبي الحديد: «لاجهدن ... » و هو أظهر.

2) كذا في أصلي من طبع الكمبانيّ من كتاب بحار الأنوار، و هذا إيجاز و اختصار مخل، و إليك لفظ نصر بن مزاحم في آخر الجزء الخامس من كتاب صفّين ص 348 ط مصر:

الْمُؤْمِنِينَ أَمْكِنِّي مِنْهُ فَأَشْخَبَ أَوْدَاجَهُ عَلَي أَثْبَاجِهِ فَقَالَ لَهُ ابْنُ هَاشِمٍ أَ فَلَا كَانَ هَذَا يَا ابْنَ الْعَاصِ حِينَ أَدْعُوكَ إِلَي الْبِرَازِ وَ قَدِ ابْتَلَّتْ أَقْدَامُ الرِّجَالِ مِنْ نَقْعِ الْجِرْيَالِ ⁽¹⁾إِذْ تَضَايَقَتْ بِكَ الْمَسَالِكُ وَ أَشْرَفْتَ فِيهَا عَلَي الْمَهَالِكِ وَ ايْمُ اللَّهِ لَوْ لَا مَكَانُكَ مِنْهُ لَنَشَبَتْ لَكَ مِنِّي خَافِيَةٌ أَرْمِيكَ مِنْ خِلَالِهَا بِأَحَدَّ مِنْ وَقْعِ الْأَثَافِيِّ ⁽²⁾

هذا هو الظاهر المذكور في شرح المختار: 83 من نهج البلاغة من شرح ابن أبي الحديد: ج 2 ص 278، و في ط الحديث ببيروت: ج 2 ص 815.

فَإِنَّكَ لَا تَزَالُ تُكْثِرُ فِي دَهْشِكَ وَ تَخْبِطُ فِي مَرْسِكَ تَخَبُّطَ الْعَشْوَاءِ فِي اللَّيْلَةِ الْحَنْدَسِ الظَّلْمَاءِ قَالَ فَأَعْجَبَ مُعَاوِيَةَ مَا سَمِعَ مِنْ كَلَامِ ابْنِ هَاشِمٍ فَأَمَرَ بِهِ إِلَي السِّجْنِ وَ كَفَّ عَنْ قَتْلِهِ.

وَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنِ السُّدِّيِّ عَنْ عَبْدِ خَيْرٍ قَالَ: لَمَّا صُرِعَ هَاشِمٌ مَرَّ عَلَيْهِ رَجُلٌ وَ هُوَ صَرِيعٌ بَيْنَ الْقَتْلَي فَقَالَ لَهُ أَقْرِئْ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ السَّلَامَ وَ رَحْمَةَ اللَّهِ وَ قُلْ لَهُ أَنْشُدُكَ اللَّهَ إِلَّا أَصْبَحْتَ وَ قَدْ رَبَطْتَ مَقَاوِدَ خَيْلِكَ بِأَرْجُلِ الْقَتْلَي فَإِنَّ الدَّبْرَةَ تُصْبِحُ غَداً لِمَنْ غَلَبَ عَلَي الْقَتْلَي ⁽³⁾فَأَخْبَرَ الرَّجُلُ عَلِيّاً بِذَلِكَ فَسَارَ عَلِيٌّ عليه السلام فِي بَعْضِ اللَّيْلِ حَتَّي جَعَلَ الْقَتْلَي خَلْفَ ظَهْرِهِ وَ كَانَتِ الدَّبْرَةُ لَهُ عَلَيْهِمْ.

وَ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعْدٍ ⁽⁴⁾

و القصة ذكرها أيضا الطبريّ في تاريخه: ج 4 ص 30 و في ط بيروت: ج 5 ص 42 قال: قال أبو مخنف: و حدّثني أبو سلمة أن هاشم بن عتبة ... ».

عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ أَنَّ هَاشِمَ بْنَ عُتْبَةَ دَعَا فِي

یا امیر مؤمنان به من فرصت بده تا شاهرگ‌هایش را به‌خاطر یاوه‌گویی‌هایش بیرون بکشم، پسر هاشم به او گفت: پسر عاص این [دلیری تو] زمانی‌که تو را به هماوردی می‌خواندم، آنگاه که پای مردان در باتلاق خون خیس می‌شد و راه‌ها بر تو تنگ آمد و در آستانه هلاکت بودی، نبود؟ به خدا سوگند اینک نیز اگر جایگاهت نسبت به او نبود تیری بیرون می کشیدم و به‌سویت رها می‌کردم که تیزتر از سنگهای اجاق باشد، زیرا تو هنوز بر هوس خود می‌افزایی و بسان شب‌کور در شب تاریک ظلمانی، چسبیده به ریسمانت سرگردانی. راوی گوید: معاویه از شنیدن سخنان ابن هاشم در شگفت شد و به زندانی‌کردن و خودداری از کشتن وی امر کرد.

عبد خیر گوید: زمانی‌که هاشم بر زمین افتاد، مردی بر او گذر کرد و او درحالی‌که بین کشته‌شدگان به خاک افتاده‌بود به او می گفت: از جانب من به امیر مؤمنان علیه السّلام سلام و رحمت خدا را برسان و بگو: تو را به خدا سوگند می‌دهم که صبح نکنی مگر اینکه پای کشتگان را به دوال اسبابت بسته باشی، زیرا فردا تعیین سرنوشت جنگ با کسی است که کشتگان را جمع کرده باشد. آن مرد علی را از آن پیام باخبر کرد و علی علیه السّلام نیمه‌شب روانه شد و کشتگان را بر پشتش می‌نهاد و ابتکار عمل علیه دشمن با او بود.

عمرو بن سعد از مردی از ابو سلمه روایت کرد که هاشم بن عقبه

1) في كتاب صفّين: من نقيع الجريال. و في تاج العروس: «الجريال» بالكسر، صبغ أحمر و كما سيأتي عند بيان المصنّف.

2) كذا في أصلي و سيأتي قريبا عند بيان المصنّف تفسيره، و في شرح ابن أبي الحديد: ج 2 ص 814: «الاشافي» قيل: هي جمع «إشفي» و هو مخصف الاسكاف.

3) كذا في أصلي، و في كتاب صفّين ص 353: «نصر، عن عمرو بن شمر، عن رجل عن أبي سلمة ... ».

4) و في شرح المختار: 124 من نهج البلاغة من شرح ابن أبي الحديد: ج 2 ص 817: «قال نصر: و حدّثنا عمر بن سعد عن الشعبي عن أبي سلمة ... ».

النَّاسِ عِنْدَ الْمَسَاءِ أَلَا مَنْ كَانَ يُرِيدُ اللَّهَ وَ الدَّارَ الْآخِرَةَ فَلْيُقْبِلْ إِلَيَّ فَأَقْبَلَ إِلَيْهِ نَاسٌ فَشَدَّ فِي عِصَابَةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَلَي أَهْلِ الشَّامِ مِرَاراً فَلَيْسَ مِنْ وَجْهٍ يَحْمِلُ عَلَيْهِ إِلَّا صَبَرُوا لَهُ وَ قُوتِلَ فِيهِ قِتَالًا شَدِيداً فَقَالَ لِأَصْحَابِهِ لَا يَهُولَنَّكُمْ مَا تَرَوْنَ مِنْ صَبْرِهِمْ فَوَ اللَّهِ مَا تَرَوْنَ مِنْهُمْ إِلَّا حَمِيَّةَ الْعَرَبِ وَ صَبْرَهَا تَحْتَ رَايَاتِهَا وَ عِنْدَ مَرَاكِزِهَا وَ إِنَّهُمْ لَعَلَي الضَّلَالِ وَ إِنَّكُمْ لَعَلَي الْحَقِّ يَا قَوْمِ اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ اجْتَمِعُوا وَ اصْبِرُوا وَ امْشُوا بِنَا إِلَي عَدُوِّنَا عَلَي تُؤَدَةٍ رُوَيْداً وَ اذْكُرُوا اللَّهَ وَ لَا يُسَلِّمَنَّ رَجُلٌ أَخَاهُ وَ لَا تُكْثِرُوا الِالْتِفَاتَ وَ اصْمِدُوا صَمْدَهُمْ وَ جَالِدُوهُمْ مُحْتَسِبِينَ حَتَّي يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنا وَ هُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ .

فَقَالَ أَبُو سَلَمَةَ فَمَضَي فِي عِصَابَةٍ مِنَ الْقُرَّاءِ فَقَاتَلَ قِتَالًا شَدِيداً هُوَ وَ أَصْحَابُهُ حَتَّي رَأَي بَعْضَ مَا يُسَرُّونَ بِهِ إِذْ خَرَجَ عَلَيْهِمْ فَتًي شَابٌّ وَ شَدَّ يَضْرِبُ بِسَيْفِهِ وَ يَلْعَنُ وَ يَشْتِمُ وَ يُكْثِرُ الْكَلَامَ فَقَالَ لَهُ هَاشِمٌ إِنَّ هَذَا الْكَلَامَ بَعْدَهُ الْخِصَامُ وَ إِنَّ هَذَا الْقِتَالَ بَعْدَهُ الْحِسَابُ فَاتَّقِ اللَّهَ فَإِنَّكَ رَاجِعٌ إِلَي رَبِّكَ فَسَائِلُكَ عَنْ هَذَا الْمَوْقِفِ وَ مَا أَرَدْتَ بِهِ قَالَ فَإِنِّي أُقَاتِلُكُمْ لِأَنَّ صَاحِبَكُمْ لَا يُصَلِّي كَمَا ذُكِرَ لِي وَ أَنَّكُمْ لَا تُصَلُّونَ وَ أُقَاتِلُكُمْ لِأَنَّ صَاحِبَكُمْ قَتَلَ خَلِيفَتَنَا وَ أَنْتُمْ وَازَرْتُمُوهُ عَلَي قَتْلِهِ فَقَالَ لَهُ هَاشِمٌ وَ مَا أَنْتَ وَ ابْنَ عَفَّانَ إِنَّمَا قَتَلَهُ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ وَ قُرَّاءُ النَّاسِ حِينَ أَحْدَثَ أَحْدَاثاً وَ خَالَفَ حُكْمَ الْكِتَابِ وَ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ هُمْ أَصْحَابُ الدِّينِ وَ أَوْلَي بِالنَّظَرِ فِي أُمُورِ الْمُسْلِمِينَ وَ مَا أَظُنُّ أَنَّ أَمْرَ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ لَا أَمْرَ هَذَا الدِّينِ عَنَاكَ طَرْفَةَ عَيْنٍ قَطُّ قَالَ الْفَتَي أَجَلْ وَ اللَّهِ لَا أَكْذِبُ فَإِنَّ الْكَذِبَ يَضُرُّ وَ لَا يَنْفَعُ وَ يَشِينُ وَ لَا يَزِينُ فَقَالَ لَهُ هَاشِمٌ إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ لَا عِلْمَ لَكَ بِهِ فَخَلِّهِ وَ أَهْلَ الْعِلْمِ بِهِ قَالَ أَظُنُّكَ وَ اللَّهِ قَدْ نَصَحْتَنِي فَقَالَ لَهُ هَاشِمٌ وَ أَمَّا قَوْلُكَ فَإِنَّ صَاحِبَنَا لَا يُصَلِّي فَهُوَ أَوَّلُ مَنْ صَلَّي لِلَّهِ مَعَ رَسُولِهِ صلي الله عليه و آله وَ أَفْقَهُهُ فِي دِينِ اللَّهِ وَ أَوْلَاهُ بِرَسُولِ اللَّهِ وَ أَمَّا مَنْ تَرَي مَعَهُ فَكُلُّهُمْ قَارِئُ الْكِتَابِ لَا يَنَامُ اللَّيْلَ تَهَجُّداً فَلَا يَغْرُرْكَ عَنْ دِينِكَ الْأَشْقِيَاءُ الْمَغْرُورُونَ .

قَالَ الْفَتَي يَا عَبْدَ اللَّهِ إِنِّي لَأَظُنُّكَ امْرَأً صَالِحاً أَخْبِرْنِي هَلْ تَجِدُ لِي مِنْ تَوْبَةٍ قَالَ نَعَمْ تُبْ إِلَي اللَّهِ يَتُبْ عَلَيْكَ قَالَ فَذَهَبَ الْفَتَي رَاجِعاً فَقَالَ رَجُلٌ

به هنگام غروب مرا فراخواند و گفت: به‌هوش باشید، هرکس خدا و سرای آخرت را می‌خواهد باید به‌سوی من آید. پس گروهی به‌سوی من آید. گروهی به سوی او رفتند و او با گروهی از یاران خود چند مرتبه به شدت بر شامیان هجوم برد، ولی هیچ سمتی نبود که او بر آن حمله کند که آنان مقاومت نکنند و به شدت در آن نبرد کردند. او به یارانش گفت: این مقاومتی که می‌بینید شما را به هراس نیافکند به خدا سوگند آنچه که از آنها می‌بیند جز تعصب عربی و مقاومت زیر پرچم‌های آن و در پایگاه‌های آن نیست، درحالی‌که آنها به یقین گمراهند و قطعاً شما بر حق هستید. ای قوم شکیبا باشید و با هم پایمردی کنید و گرد هم آیید و صبر پیشه کنید و آرام ما را به‌سوی دشمنانمان ببرید و خدا را یاد کنید و هیچ کسی از برادرش در امان نباشد و به این‌سو و آن‌سو ننگرید و مانند آنان پایداری کنید و برای ثواب بر آنان شمشیر بکشید تا خداوند میان ما داوری کند و بهترین داوران است.

ابوسلمه گوید: پس او با گروهی از قاریان پیش رفت و او و یارانش جنگ سختی کردند تا اینکه آنچه که با آن شاد می‌شوند را دیدند. در این هنگام جوانی به سوی آنان آمد که شمشیر می‌زد و نفرین و دشنام می‌داد و سخن بسیار می‌گفت .

هاشم به او گفت: در پی این سخن دادرسی و در پی این جنگ حسابرسی است، از خدا بترس که تو به‌سوی پروردگارت باز می‌گردی و او درباره این موضع و آنچه از آن قصد کرده‌ای از تو می‌پرسد. جوان گفت: من به این دلیل با شما پیکار می‌کنم که چنانکه برایم گفته‌اند مولای شما نماز نمی‌گزارد و شما نیز نماز نمی‌گزارید و نیز به این دلیل که مولای شما خلیفه ما را کشته است و شما در کشتن او به وی کمک کرده‌اید! هاشم به او گفت: تو را با پسر عفان چه کار؟ او را یاران محمد، قاریان مردم، پس از بدعت‌هایی که ایجاد کرد و با حکم کتاب مخالفت ورزید، کشته‌اند و یاران محمد همان اهل دین هستند و در اندیشیدن به امور مسلمانان شایسته‌ترند و نمی‌پندارم که امر این امت و امر این دین لحظه‌ای به تو مانده باشد؟ جوان گفت: آری به خدا سوگند دروغ نمی‌گویم که دروغ زیان می‌رساند و سودی ندارد، زشتی آورد و آراسته نکند. پس هاشم به او گفت: این امری است که تو از آن آگاهی نداری، پس آن را به آگاهان به آن بسپار. گفت: به خدا سوگند گمان می‌کنم که اندرز می‌دهی، پس هاشم به او گفت: اما اینکه گفتی مولای ما نماز نمی‌خواند، او اولین کسی است که با رسول الله صلّی الله علیه و آله نماز خواند و آگاه‌ترین فرد در دین خدا، و نزدیک‌ترین آنان به رسول الله صلّی الله علیه و آله است و این کسانی که همراه او می‌بینی، همه از قاریان قرآن هستند که شب‌ها از روی عبادت چشم برهم نمی‌دهند، پس این تیره‌بختان فریب‌خورده، تو را در دینت نفریبند.

جوان گفت: ای بنده خدا، تو را فردی صالح می‌پندارم، به من بگو آیا راه توبه‌ای برای من می‌بینی؟ گفت: بلی، به درگاه خدا توبه کن که توبه‌ات را بپذیرد. راوی گوید: جوان به قصد بازگشت حرکت کرد، مردی

مِنْ أَهْلِ الشَّامِ خَدَعَكَ الْعِرَاقِيُّ قَالَ لَا وَ لَكِنْ نَصَحَنِي .

وَ قَاتَلَ هَاشِمٌ هُوَ وَ أَصْحَابُهُ قِتَالًا شَدِيداً حَتَّي قَتَلَ تِسْعَةَ نَفَرٍ أَوْ عَشَرَةً وَ حَمَلَ عَلَيْهِ الْحَارِثُ بْنُ الْمُنْذِرِ فَطَعَنَهُ فَسَقَطَ وَ بَعَثَ إِلَيْهِ عَلِيٌّ عليه السلام أَنْ قَدِّمْ لِوَاءَكَ فَقَالَ لِلرَّسُولِ انْظُرْ إِلَي بَطْنِي فَإِذَا هُوَ قَدِ انْشَقَّ فَأَخَذَ الرَّايَةَ رَجُلٌ مِنْ بَكْرِ بْنِ وَائِلٍ وَ رَفَعَ هَاشِمٌ رَأْسَهُ فَإِذَا هُوَ بِعُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَتِيلًا إِلَي جَانِبِهِ فَجَثَا حَتَّي دَنَا مِنْهُ فَعَضَّ عَلَي ثَدْيِهِ حَتَّي تَبَيَّنَتْ فِيهِ أَنْيَابُهُ ثُمَّ مَاتَ هَاشِمٌ وَ هُوَ عَلَي صَدْرِ عُبَيْدِ اللَّهِ وَ ضُرِبَ الْبَكْرِيُّ فَوَقَعَ فَأَبْصَرَ عُبَيْدَ اللَّهِ فَعَضَّ عَلَي ثَدْيِهِ الْآخَرِ وَ مَاتَ أَيْضاً فَوُجِدَا جَمِيعاً مَاتَا عَلَي صَدْرِ عُبَيْدِ اللَّهِ .

وَ لَمَّا قُتِلَ هَاشِمٌ جَزِعَ النَّاسُ عَلَيْهِ جَزَعاً شَدِيداً وَ أُصِيبَ مَعَهُ عِصَابَةٌ مِنْ أَسْلَمَ مِنَ الْقُرَّاءِ فَمَرَّ عَلَيْهِمْ عَلِيٌّ عليه السلام وَ هُمْ قَتْلَي حَوْلَهُ فَقَالَ:

جَزَي اللَّهُ خَيْراً عُصْبَةً أَسْلَمِيَّةً *** صَبَاحَ الْوُجُوهِ صُرِعُوا حَوْلَ هَاشِمٍ

يَزِيدُ وَ عَبْدُ اللَّهِ بِشْرٌ وَ مَعْبَدٌ *** وَ سُفْيَانُ وَ ابْنَا هَاشِمٍ ذِي الْمَكَارِمِ

وَ عُرْوَةُ لَا يَبْعُدُ ثَنَاهُ وَ ذِكْرُهُ *** إِذَا اخْتَرَطَ الْبِيضُ الْخِفَافُ الصَّوَارِمُ

ثُمَّ قَامَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ هَاشِمٍ وَ أَخَذَ الرَّايَةَ ثُمَّ سَاقَ الْحَدِيثَ إِلَي قَوْلِهِ فَأَمَرَهُمْ عَلِيٌّ عليه السلام بِالْغُدُوِّ إِلَي الْقَوْمِ فَغَادَاهُمْ إِلَي الْقِتَالِ فَانْهَزَمَ أَهْلُ الشَّامِ وَ قَدْ غَلَبَ أَهْلُ الْعِرَاقِ عَلَي قَتْلَي أَهْلِ حِمْصٍ وَ غَلَبَ أَهْلُ الشَّامِ عَلَي قَتْلَي أَهْلِ الْعَالِيَةِ وَ انْهَزَمَ عُتْبَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ حَتَّي أَتَي الشَّامَ .

ثُمَّ إِنَّ عَلِيّاً عليه السلام أَمَرَ مُنَادِيَهُ فَنَادَي فِي النَّاسِ أَنِ اخْرُجُوا إِلَي مَصَافِّكُمْ فَخَرَجَ النَّاسُ إِلَي مَصَافِّهِمْ وَ اقْتَتَلَ النَّاسُ إِلَي قَرِيبٍ مِنْ ثُلُثِ اللَّيْلِ.

بيان

قال الجوهري الإرقال ضرب من الجنب و ناقة مرقل و مرقال إذا كانت كثيرة الإرقال و المرقال لقب هاشم بن عتبة الزهري لأن عليا عليه السلام دفع إليه الراية يوم صفين فكان يرقل بها إرقالا قوله سامت إليه الصفوف في

از شامیان به او گفت: آن عراقی فریبت داد، گفت: نه بلکه اندرزم داد.

هاشم و یارانش پیکاری سخت کردند تا اینکه نه یا ده نفر را کشت و حارث بن منذر بر او حمله کرد و بر او ضربتی زد که او افتاد و علی علیه السّلام به‌سوی او فرستاد که پرچمت را پیش ببر، پس او به فرستاده گفت: به شکمم نگاه کن، چون نگریست شکمش را دریده دید، پس مردی از بکر بن وائل پرچم را گرفت و هاشم سرش را بلند کرد و عبیدالله بن عمر بن خطاب را در کنارش کشته دید، پس سینه خیز رفت تا اینکه به او نزدیک شد، پس چندان دندان بر سینه او فشرد که تا اینکه دندان‌هایش در پیکر او فرورفت، سپس هاشم درحالی‌که بر روی سینه عبیدالله بن عمر بود، جان سپرد. و آن مرد بکری ضربت خورد و بر زمین افتاد و عبیدالله را دید، پس بر سمت دیگر سینه او دندان فشرد و او نیز جان سپرد و هر دو را بر سینه عبیدالله مرده یافتند.

چون هاشم کشته شد، مردم بر او بی‌تابی بسیار کردند و گروهی از قاریان اسلم نیز از پا درآمدند، پس علی علیه السّلام بر آنان که در اطرافش کشته شده بودند گذشت و فرمود:

خداوند گروه اسلمیان را جزای خیردهد که با چهره‌های تابناک پیرامون هاشم به خاک افتاده شده‌اند.

یزید، عبدالله، بشر، معبد، سفیان و دو پسر صاحب فضیلت هاشم

و گروهی بهم تافته‌ای که اگر روزی تیغ‌های برّان هم در نیام رود، ستایش و یاد آنان از خاطره‌ها نرود.

سپس عبدالله بن هاشم برخاست و پرچم را گرفت.

سپس راوی حدیث را تا این سخن او ادامه داد: پس علی علیه السّلام آنان را به حرکت زودهنگام به‌سوی آن قوم امر کرد، و سپیده‌دم برای نبرد نزد آنان رفت و اهل شام شکست خوردند و عراقیان کشتگان حمص را جمع کردند و شامیان کشتگان عالیه را و عقبه بن ابوسفیان عقب نشینی کرد تا به شام رسد.

سپس علی علیه السّلام به منادی‌اش امر کرد، پس او در میان مردم ندا داد که به‌سوی مصاف خود بیرون بیایید، پس مردم به سمت صفوف خود بیرون آمدند و تا نزدیکی پاس سوم شوم پیکار کردند.

توضیح

جوهری گوید: ارقال نوعی یورتمه است و ناقه مرقل و مرقال، زمانی گفته می‌شود که شتر بسیار یورتمه رود، و مرقال لقب هاشم بن عقبه زهری است، زیرا علی علیه السّلام در روز صفین پرچم را به او داد و او با آن با حالت دویدن می‌رفت. این سخن او «سامت إلیه الصفوف» در

أكثر النسخ بالسين المهملة من قولهم سامت الإبل و الريح إذا مرت و استمرت أو من قولهم سامت الطير علي الشي‌ء أي حامت و دامت و في بعضها بالمعجمة من شاممته أي قاربته قوله فدونك الضب شبهه بالضب لبيان كثرة حقده و شدة عداوته قال الجوهري في المثل أعق من ضب لأنه ربما أكل حسوله و الضب الحقد تقول أضب فلان علي غل في قلبه أي أضمره و رجل خب ضب أي جربز مراوغ و قال في المثل العصا من العصية أي بعض الأمر من بعض و قال الزمخشري في المستقصي العصا من العصية هي فرس جزيمة و العصية أمها يضرب في مناسبة الشي‌ء سنخه و كانتا كريمتين و يروي العصا من العصية و الأفعي بنت حية و المعني أن العود الكبير ينشأ من الصغير الذي غرس أولا يضرب للشي‌ء الجليل الذي يكون في بدئه حقيرا انتهي.

و الثبج بالتحريك ما بين الكاهل إلي الظهر و قال الجوهري النقع محبس الماء و كذلك ما اجتمع في البئر منه و المنقع الموضع يستنقع فيه الماء و استنقع الماء في الغدير أي اجتمع و ثبت و استنقع الشي‌ء في الماء علي ما لم يسم فاعله و قال الجريال صبغ أحمر عن الأصمعي و جريال الذهب حمرته و الجريال الخمر و جربال الخمر لونها و هنا كناية عن الدم قوله بأحد من وقع الأثافي لعل المراد بالأثافي هنا السمة التي تكوي بها قال الجوهري المثفاة سمة كالأثافي و في الأثافي مثل آخر مشهور قال في المستقصي في الأمثال رماه الله بثالثة الأثافي يعمد إلي قطعة من الجبل فيضم إليها حجران ثم ينصب عليها القدر و المراد بثالثتها تلك القطعة و هي مثل لأكبر الشر و أفظعه و قيل معناه أنه رماه بالأثافي أثفية بعد أثفية حتي رماه الله بالثالثة فلم يبق غاية و المراد أنه رماه بالشر كله قوله تكثر في دهشك أي تكثر الكلام في تحيرك و خوفك و في بعض النسخ بالسين المهملة و هو النبت لم يبق عليه لون الخضرة و المكان السهل ليس برمل و لا تراب و المرسة الحبل و الجمع مرس و في بعض الروايات تكثر في هوسك و تخبط في دهسك و تنشب في مرسك و الهوس شدة الأكل و السوق اللين و المشي الذي يعتمد فيه صاحبه علي الأرض و الإفساد و الدوران أو بالتحريك طرف من الجنون.

اغلب نسخه‌ها با سین است که برگرفته از این کلام عرب است: سامت الإبل و الریح زمانی‌که گذشت و استمرار داشت یا برگرفته از این کلام آنان است: سامت الطیر علی الشئ یعنی پرنده دور چیزی بچرخد و بر آن تدوام داشته باشد. و در بعضی نسخه‌ها با شین است یعنی به او نزدیک شدم. این سخن او «فدونک الضّب» او را برای بیان کینه زیاد و شدت دشمنی به سوسمار تشبیه کرده است. جوهری گوید: در مثل است: اعقّ من ضبّ، زیرا گاه او آنچه اطراف اوست را می‌خورد و الضب یعنی کینه، می‌گویی: أضب فلان علی غلّ فی قلبه یعنی فلانی کینه‌ای را در دلش پنهان کرد و رجل ضبّ یعنی مرد شیاد حیله‌گر. و گوید: در مثل است: العصا من العصیه و العصیه أمّها، و در تناسب چیزی با شبیه خود و نیکو بودن هر دو مثل زده می‌شود و روایت می‌شود: العصا من العصیّه و الأفعی بنت حیّة و معنی این است که چوب بزرگ از چوب کوچکی که در ابتدا کاشته شده است، نشأت می‌گیرد و برای شئ باارزشی که در ابتدا ناچیز است مثال زده می‌شود. پایان.

والثّبج با حرکت قسمت مابین دوش تا کمر است. و جوهری گوید: النقع یعنی مرداب و نیز آبی که در چاه جمع شود و المنقع جایی است که آب در آن حبس می‌شود و استنقع الماء فی الغدیر یعنی آب در برکه جمع شد و راکد ماند و استنقع الشئ فی الماء بر اساس مبنی للمجهول است. و گوید: الجریال یعنی رنگ قرمز، این از اصمعی است و جریال الذهب یعنی سرخی طلا و الجریال به معنی شراب نیز می‌باشد و جریال االخمر یعنی رنگ شراب و در اینجا کنایه از خون است. این سخن او «بأحّد من وقع الأثافی» شاید مقصود از أثافی در اینجا نشانه‌ای باشد که با آن داغ می‌شود. جوهری گوید: المثفاة نشانه‌ای مانند اثافی است و درباره اثافی مثل مشهور دیگری است که در المستقصی گفته است: در امثال است «رماه الله بثالثة الأثافی» به تکه سنگی از کوه تکیه می‌شود و دو سنگ دیگر به آن اضافه می‌شود، سپس دیگ بر روی آن قرار می‌گیرد و منظور از سومین آن، آن قطعه است و این مثلی است برای بزرگ ترین و فظیع‌ترین شر و گفته شده معنایش این است که او را سه پایه زد، پایه‌ای بعد از پایه دیگر تا اینکه خداوند او را با پایه سوم زد و پس غایتی نماند و مقصود این است که او را با همه شر و بدی زد. و این سخن او: «تکثر من دهشک» یعنی سخن درباره سرگردانی و ترست را زیاد می‌کنی و در بعضی نسخه‌ها با سین آمده است که آن گیاهی است که رنگ سبز بر آن نمانده‌است. و المکان السمل جایی است که نه شن است و نه خاک، و المرسة یعنی ریسمان و جمع آن مرس است. و در بعضی روایات آمده است: تکثر فی هوسک و تخبط دهسک و تنشب فی مرسک. و هوس شدت خوردن و کشیدن نرم و رفتنی است که صاحب آن در آن بر زمین تکیه می‌کند و تباه کردن و دوران یا با حرکت است یعنی نوعی از جنون است .

باب 14 باب ما ظهر من إعجازه عليه السلام في بلاد صفين و سائر ما وقع فيها من النوادر

الأخبار

«381»

⁽¹⁾ لي، الأمالي للصدوق مَاجِيلَوَيْهِ عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي الصَّلْتِ الْهَرَوِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يُوسُفَ الْفِرْيَابِيِّ عَنْ سُفْيَانَ عَنِ الْأَوْزَاعِيِّ عَنْ يَحْيَي بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ حَبِيبِ بْنِ الْجَهْمِ قَالَ:

لَمَّا دَخَلَ بِنَا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام إِلَي بِلَادِ صِفِّينَ نَزَلَ بِقَرْيَةٍ يُقَالُ لَهَا صَنْدَوْدَاءُ ثُمَّ أَمَرَنَا فَعَبَرْنَا عَنْهَا ثُمَّ عَرَّسَ بِنَا فِي أَرْضٍ بَلْقَعٍ فَقَامَ إِلَيْهِ مَالِكُ بْنُ الْحَارِثِ الْأَشْتَرُ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَ تُنْزِلُ النَّاسَ عَلَي غَيْرِ مَاءٍ فَقَالَ يَا مَالِكُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ سَيَسْقِينَا فِي هَذَا الْمَكَانِ مَاءً أَعْذَبَ مِنَ الشَّهْدِ وَ أَلْيَنَ مِنَ الزُّبْدِ الزُّلَالِ وَ أَبْرَدَ مِنَ الثَّلْجِ وَ أَصْفَي مِنَ الْيَاقُوتِ فَتَعَجَّبْنَا وَ لَا عَجَبَ مِنْ قَوْلِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام ثُمَّ أَقْبَلَ يَجُرُّ رِدَاءَهُ وَ بِيَدِهِ سَيْفُهُ حَتَّي وَقَفَ عَلَي أَرْضٍ بَلْقَعٍ فَقَالَ يَا مَالِكُ احْتَفِرْ أَنْتَ وَ أَصْحَابُكَ فَقَالَ مَالِكٌ فَاحْتَفَرْنَا فَإِذَا نَحْنُ بِصَخْرَةٍ سَوْدَاءَ عَظِيمَةٍ فِيهَا حَلْقَةٌ تَبْرُقُ كَاللُّجَيْنِ فَقَالَ لَنَا رُومُوهَا فَرُمْنَاهَا بِأَجْمَعِنَا وَ نَحْنُ مِائَةُ رَجُلٍ فَلَمْ نَسْتَطِعْ أَنْ نُزِيلَهَا عَنْ مَوْضِعِهَا فَدَنَا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام رَافِعاً يَدَهُ إِلَي السَّمَاءِ يَدْعُو وَ هُوَ يَقُولُ:

باب چهاردهم : اعجازهای امام علیه السلام که در بلاد صفین ظاهر شد و سایر نوادری که در آن رخ داد

روایات

روایت 381

امالی صدوق⁽²⁾:

حبیب بن جهم گوید: چون علی بن ابی طالب علیه السلام ما را ببلاد صفین می برد در دهی بنام صندودا منزل کرد سپس به ما دستور داد پس از آن ده گذشتیم و ما را در بیابان بی آب فرود آورد. مالک بن حارث اشتر به سوی او برخاست و گفت: یا امیر المؤمنین مردم را در محل بی آب منزل می دهی؟ فرمود ای مالک براستی خدای عز و جل بزودی در اینجا ما را از آبی سیراب کند که شیرین تر از شکر و نرم تر از کره صاف و سردتر از برف است و زلالتر از یاقوت است، ما تعجب کردیم ولی گفتار امیر المؤمنین تعجبی نداشت، سپس روی کرد درحالی که رداء از دوش برداشته و شمشیر بدست داشت و آمد سر یک تیکه زمین لخت ایستاد و به مالک گفت با همراهانت اینجا را بکنید مالک گوید: آنجا را کندیم و سنگ سیاه بزرگ دارای حلقه سیمگونی نمایان شد فرمود آن را دور کنید. همگی که صد مرد بدان چسبیدیم و نتوانستیم آن را از جای خود حرکت دهیم امیر المؤمنین نزدیک آمد و دست به دعا برداشت و درحالی که می فرمود

1) 381- رواه الشيخ الصدوق رفع اللّه مقامه في الحديث: 14 من المجلس: 34 من أماليه ص 155.

2) . شیخ صدوق در حدیث (14) از مجلس: (34) از امالی اش ص 155 روایت کرده است.

طاب طاب مربا بما لم طبيوثا بوثه شتميا كوبا جاحا نوثا توديثا برحوثا ⁽¹⁾آمِينَ آمِينَ رَبَّ الْعَالَمِينَ رَبَّ مُوسَي وَ هَارُونَ ثُمَّ اجْتَذَبَهَا فَرَمَاهَا عَنِ الْعَيْنِ أَرْبَعِينَ ذِرَاعاً .

قَالَ مَالِكُ بْنُ الْحَارِثِ الْأَشْتَرُ فَظَهَرَ لَنَا مَاءٌ أَعْذَبُ مِنَ الشَّهْدِ وَ أَبْرَدُ مِنَ الثَّلْجِ وَ أَصْفَي مِنَ الْيَاقُوتِ فَشَرِبْنَا وَ سُقِينَا ثُمَّ رَدَّ الصَّخْرَةَ وَ أَمَرَنَا أَنْ نَحْثُوَ عَلَيْهَا التُّرَابَ .

ثُمَّ ارْتَحَلَ وَ سِرْنَا فَمَا سِرْنَا إِلَّا غَيْرَ بَعِيدٍ قَالَ مَنْ مِنْكُمْ يَعْرِفُ مَوْضِعَ الْعَيْنِ فَقُلْنَا كُلُّنَا يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَرَجَعْنَا فَطَلَبْنَا الْعَيْنَ فَخَفِيَ مَكَانُهَا عَلَيْنَا أَشَدَّ خَفَاءٍ فَظَنَنَّا أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَدْ رَهِقَهُ الْعَطَشُ فَأَوْمَأْنَا بِأَطْرَافِنَا فَإِذَا نَحْنُ بِصَوْمَعَةِ رَاهِبٍ فَدَنَوْنَا مِنْهَا فَإِذَا نَحْنُ بِرَاهِبٍ قَدْ سَقَطَتْ حَاجِبَاهُ عَلَي عَيْنَيْهِ مِنَ الْكِبَرِ فَقُلْنَا يَا رَاهِبُ أَ عِنْدَكَ مَاءٌ نَسْقِي مِنْهُ صَاحِبَنَا قَالَ عِنْدِي مَاءٌ قَدِ اسْتَعْذَبْتُهُ مُنْذُ يَوْمَيْنِ فَأَنْزَلَ إِلَيْنَا مَاءً مُرّاً خَشِناً فَقُلْنَا هَذَا قَدِ اسْتَعْذَبْتَهُ مُنْذُ يَوْمَيْنِ فَكَيْفَ وَ لَوْ شَرِبْتَ مِنَ الْمَاءِ الَّذِي سَقَانَا مِنْهُ صَاحِبُنَا وَ حَدَّثْنَاهُ بِالْأَمْرِ فَقَالَ صَاحِبُكُمْ هَذَا نَبِيٌّ قُلْنَا لَا وَ لَكِنَّهُ وَصِيُّ نَبِيٍّ فَنَزَلَ إِلَيْنَا بَعْدَ وَحْشَتِهِ مِنَّا وَ قَالَ انْطَلِقُوا بِي إِلَي صَاحِبِكُمْ فَانْطَلَقْنَا بِهِ فَلَمَّا بَصُرَ بِهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالَ شَمْعُونُ قَالَ الرَّاهِبُ نَعَمْ شَمْعُونُ هَذَا اسْمٌ سَمَّتْنِي بِهِ أُمِّي مَا اطَّلَعَ عَلَيْهِ أَحَدٌ إِلَّا اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي ثُمَّ أَنْتَ فَكَيْفَ عَرَفْتَهُ فَأَتِمَّ حَتَّي أُتِمَّهُ لَكَ قَالَ وَ مَا تَشَاءُ يَا شَمْعُونُ قَالَ هَذَا الْعَيْنَ وَ اسْمَهُ قَالَ هَذَا الْعَيْنُ رَاحُومَا وَ هُوَ مِنَ الْجَنَّةِ شَرِبَ مِنْهُ ثَلَاثُمِائَةٍ وَ ثَلَاثَةَ عَشَرَ وَصِيّاً وَ أَنَا آخِرُ الْوَصِيِّينَ شَرِبْتُ مِنْهُ قَالَ الرَّاهِبُ هَكَذَا وَجَدْتُ فِي جَمِيعِ كُتُبِ الْإِنْجِيلِ وَ أَنَا أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ وَ أَنَّكَ وَصِيُّ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله ثُمَّ رَحَلَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ الرَّاهِبُ يَقْدُمُهُ حَتَّي نَزَلَ بِصِفِّينَ وَ نَزَلَ مَعَهُ بِعَابِدَيْنِ وَ الْتَقَي الصَّفَّانِ فَكَانَ أَوَّلُ مَنْ أَصَابَتْهُ الشَّهَادَةُ الرَّاهِبَ فَنَزَلَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ عَيْنَاهُ تَهْمِلَانِ وَ هُوَ يَقُولُ الْمَرْءُ مَعَ مَنْ أَحَبَّ الرَّاهِبُ مَعَنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ رَفِيقِي فِي الْجَنَّةِ.

بيان

البلقع و البلقعة الأرض القفر التي لا ماء بها.

«طاب طاب مر بما لم طیبوثا بوثة شتمیا کوبا جاحا نوثا تودیثا برحوثا آمین آمین رب العالمین رب موسی و هرون» و آن را کشید و از جا کند و چهل ذراع دور انداخت .

مالک بن حارث اشتر گوید: و چشمه آبی شیرین تر از عسل و خنک تر از برف و پاکتر از یاقوت برای ما پدیدار شد از آن نوشیدیم و آب برداشتیم و سپس سنگ را روی آن نهاد و بما دستور داد خاک بر آن انباشتیم.

و از آنجا کوچ کرد و اندکی رفتیم گفت کدام یک از شما جای چشمه را می داند؟ گفتیم یا امیر المؤمنین همه می دانیم برگشتیم و هر چه جستجو کردیم جای آن را ندانستیم، گمان کردیم امیر المؤمنین بسیار تشنه است و باطراف نگریستیم و صومعه راهبی عیان شد، نزدیک آن رفتیم راهبی بود که از پیری ابروانش بر چشمانش افتاده بود، گفتیم ای راهب آبی داری که بمولای خود بنوشانیم گفت آبی دارم که دو روز است آن را خوشگوار کردم آبی برای ما آورد تلخ و بدمزه ، گفتیم این آبی است که از دو روز پیش خوشگوار کردی؟ کاش از آن آبی نوشیده بودی که سرور ما بما داد و داستان آن را برایش باز گفتیم ، گفت این سرور شما پیغمبر است گفتیم: نه، وصی پیغمبر است. پس از آنکه از ما وحشت داشت نزد ما فرود آمد و گفت مرا نزد سرور خود ببرید او را بردیم چون امیر المؤمنین او را دید فرمود شمعون، راهب گفت آری من شمعونم و مادرم مرا بدان نامیده و جز خدا کسی آن را نمی دانست و تو هم دانستی از کجا دانستی؟ اکنون نشانه امامت را تکمیل کن تا من هم ایمان خود را به تو تکمیل کنم. فرمود: ای شمعون چه می خواهی؟ گفت داستان این چشمه و نامش را، فرمود این چشمه «راحوما» نام دارد و از بهشت است و سیصد و سیزده وصی از آن نوشیده اند و من آخر اوصیائی هستم که از آن نوشیدم راهب گفت در همه کتابهای انجیل چنین دیده ام و گواهی می دهم که معبود حقی جز خدا نیست و محمد رسول خداست و تو وصی محمدی و امیر المؤمنین کوچید و آن راهب همراه او کوچید تا به صفین رسید و در عابدین نزول کرد وقتی دو لشکر بهم رسیدند اولین کسی بود که شربت شهادت نوشید امیر المؤمنین بالینش آمد و اشک از دیدگانش سرازیر بود و می فرمود هر فرد با کسی که او را دوست دارد، راهب در روز قیامت در بهشت رفیق من است .

توضیح

البلقع و البلقعه: زمینی خالی بدون آب است .

1) كذا.

«382»

⁽¹⁾يج، الخرائج و الجرائح رُوِيَ عَنْ زَاذَانَ وَ جَمَاعَةٍ مِنْ أَصْحَابِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالُوا كُنَّا مَعَهُ بِصِفِّينَ فَلَمَّا أَنْ صَافَّ مُعَاوِيَةُ أَتَاهُ رَجُلٌ مِنْ مَيْمَنَتِهِ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فِي مَيْمَنَتِكَ خَلَلٌ فَقَالَ ارْجِعْ إِلَي مُقَامِكَ فَرَجَعَ ثُمَّ أَقْبَلَ ثَانِيَةً فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فِي مَيْمَنَتِكَ خَلَلٌ فَقَالَ ارْجِعْ إِلَي مُقَامِكَ فَرَجَعَ ثُمَّ أَتَاهُ ثَالِثَةً كَأَنَّ الْأَرْضَ لَا تَحْمِلُهُ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فِي مَيْمَنَتِكَ خَلَلٌ فَقَالَ عليه السلام قِفْ فَوَقَفَ فَقَالَ عليه السلام عَلَيَّ بِمَالِكٍ الْأَشْتَرِ فَأَتَاهُ مَالِكٌ فَقَالَ عليه السلام يَا مَالِكُ قَالَ لَبَّيْكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ تَرَي مَيْسَرَةَ مُعَاوِيَةَ قَالَ نَعَمْ قَالَ تَرَي صَاحِبَ الْفَرَسِ الْمُعَلَّمِ قَالَ نَعَمْ قَالَ الَّذِي عَلَيْهِ الْقَبَاءُ الْأَحْمَرُ قَالَ نَعَمْ قَالَ انْطَلِقْ فَأْتِنِي بِرَأْسِهِ فَخَرَجَ مَالِكٌ فَدَنَا مِنْهُ وَ ضَرَبَهُ فَسَقَطَ رَأْسُهُ ثُمَّ تَنَاوَلَهُ فَأَقْبَلَ بِهِ إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ فَأَلْقَاهُ بَيْنَ يَدَيْهِ فَأَقْبَلَ عَلِيٌّ عليه السلام عَلَي الرَّجُلِ فَقَالَ نَشَدْتُكَ اللَّهَ هَلْ كُنْتَ إِذْ نَظَرْتَ إِلَي هَذَا فَرَأَيْتَهُ وَ حُلِيَّهُ وَ هُوَ مَلَأَ قَلْبَكَ فَرَأَيْتَ الْخَلَلَ فِي أَصْحَابِكَ قَالَ اللَّهُمَّ نَعَمْ فَأَقْبَلَ عَلِيٌّ عَلَيْنَا وَ نَحْنُ حَوْلَهُ فَقَالَ أَخْبَرَنِي بِهَذَا وَ اللَّهِ رَسُولُ اللَّهِ أَ فَتَرَوْنَهُ بَقِيَ بَعْدَ هَذَا شَيْ‌ءٌ ثُمَّ قَالَ لِلرَّجُلِ ارْجِعْ إِلَي مُقَامِكَ.

«383»

و رواه أيضا الاسكافي المتوفي عام: 240 في كتاب المغيار و الموازنة، ص 134، ط 1.

و رواه أيضا الخوارزمي في الفصل: 3 من الفصل 16 من مناقبه، ص 167، ط النجف.

يج، الخرائج و الجرائح رُوِيَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ عَقِيصَا قَالَ: خَرَجْنَا مَعَ عَلِيٍّ عليه السلام نُرِيدُ صِفِّينَ فَمَرَرْنَا بِكَرْبَلَاءَ فَقَالَ هَذَا مَوْضِعُ الْحُسَيْنِ عليه السلام وَ أَصْحَابِهِ ثُمَّ سِرْنَا حَتَّي انْتَهَيْنَا إِلَي رَاهِبٍ فِي صَوْمَعَتِهِ وَ تَقَطَّعَ النَّاسُ مِنَ الْعَطَشِ وَ شَكَوْا إِلَي عَلِيٍّ عليه السلام ذَلِكَ وَ أَنَّهُ قَدْ أَخَذَ بِهِمْ طَرِيقاً لَا مَاءَ فِيهِ مِنَ الْبَرِّ

روایت 382

الخرائج⁽³⁾:

از زاذان و جمعی از یاران امیر مؤمنان علیه السّلام روایت است که گویند: همراه او در صفین بودیم و زمانی‌که معاویه صف آرایی کرد مردی از جناح راستش آمد و گفت: یا امیر مؤمنان در جناح راستت خللی است. فرمود: به‌جای خویش بازگرد، پس او برگشت، سپس بار دیگر آمد و گفت: یا امیر مؤمنان در جناح راستت خللی است، فرمود: به‌جای خویش بازگرد، پس او برگشت، سپس برای بار سوم نزد او آمد، گویی که زمین او را حمل نمی‌کرد، پس گفت یا امیر مؤمنان در جناح راستت خللی است، پس امام فرمود: بایست، و او ایستاد، پس فرمود: مالک اشتر نزد من بیاید، پس مالک آمد، امام فرمود: ای مالک، مالک گفت: گوش به فرمانم امیرمؤمنان، فرمود: جناح چپ معاویه را می بینی، پاسخ داد: آری، فرمود: صاحب اسب نشان‌دار را می‌بینی، گفت: آری، فرمود: برو و سر او را برایم بیاور، مالک خارج شد و به او نزدیک شد و بر او ضربتی زد، پس سرش بر زمین افتاد. آن را گرفت و با آن به‌سوی امیرمؤمنان آمد و آن را در مقابل او گذاشت، پس علی علیه السّلام به آن مرد روی کرد و فرمود: خدا را سوگند می‌دهم زمانی‌که به او نگاه می‌کردی و او و جامه‌اش را می‌دیدی درحالی‌که دل تو را پر کردهه بود، در یاران خلل می‌دیدی؟ گفت: بارخدایا آری، پس علی به ما روی کرد و درحالی‌که دور او بودیم فرمود: به خدا سوگند رسول الله صلّی الله علیه و آله این را به من خبر داده‌بود، آیا به نظرتان غیر از این چیزی مانده است؟ سپس به مرد فرمود: به‌جای خویش بازگرد.

روایت 383

خرائج⁽⁴⁾

اسکافی متوفی (240) نیز آن را در کتاب المعیار و الموازنه: 134، چاپ اول روایت کرده است.

خوارزمی نیز آن را در فصل (3) از فصل (16) از مناقبش ص 167، چاپ نجف روایت کرده است.

از ابوسعید عقیصا روایت است که گوید: همراه علی علیه السّلام به قصد صفین از کربلا گذر کردیم، پس فرمود: این محل حسین و یاران اوست. سپس حرکت کردیم تا به راهبی در صومعه‌ای رسیدیم و مردم از شدت تشنگی از پا درآمدند و از آن و اینکه راهی در بیابان بر آنان در پیش گرفته است که آب ندارد و راه فرات را

1) 382- و رواه الراونديّ في الخرائج ص 170. و ربما يشير إلي هذا الحديث ما رواه الطبريّ قبل عنوان: «خبر هاشم بن عتبة ... » من تاريخه: ج 4 ص 29، و في ط: ج 5 ص 42.

2) 383- و رواه الراونديّ في الخرائج ص 199؛ أما التاليين فغير موجودين فيه. و قريبا منه رواه نصر بن مزاحم «عن عبد العزيز بن سياه، عن حبيب بن أبي ثابت، عن أبي سعيد التيمي [دينار] المعروف بعقيصا ... » كما في أوائل الجزء الثالث من كتاب صفّين، ص 145، ط مصر. و قريبا منه رواه بسند آخر في ص 147.

3) . راوندی آن را در الخرائج ص 170 روایت کرده است.

4) . راوندی در الخرائج: 199 روایت کرده است. اما دو روایت بعد در آن موجود نیست و نزدیک به آن را نصر بن مزاحم در اوائل جلد سوم از کتاب صفین: 145، چاپ مصر روایت کرده است، و نزدیک به آن را با سندی دیگر در ص 147 روایت کرده است.

وَ تَرَكَ طَرِيقَ الْفُرَاتِ فَدَنَا مِنَ الرَّاهِبِ فَهَتَفَ بِهِ وَ أَشْرَفَ إِلَيْهِ قَالَ أَ قُرْبَ صَوْمَعَتِكَ مَاءٌ قَالَ لَا فَثَنَّي رَأْسَ بَغْلَتِهِ فَنَزَلَ فِي مَوْضِعٍ فِيهِ رَمْلٌ وَ أَمَرَ النَّاسَ أَنْ يَحْفِرُوا الرَّمْلَ فَحَفَرُوا فَأَصَابُوا تَحْتَهُ صَخْرَةً بَيْضَاءَ فَاجْتَمَعَ ثَلَاثُمِائَةِ رَجُلٍ فَلَمْ يُحَرِّكُوهَا فَقَالَ عليه السلام تَنَحَّوْا فَإِنِّي صَاحِبُهَا ثُمَّ أَدْخَلَ يَدَهُ الْيُمْنَي تَحْتَ الصَّخْرَةِ فَقَلَعَهَا مِنْ مَوْضِعِهَا حَتَّي رَآهَا النَّاسُ عَلَي كَفِّهِ فَوَضَعَهَا نَاحِيَةً فَإِذَا تَحْتَهَا عَيْنُ مَاءٍ أَرَقُّ مِنَ الزُّلَالِ وَ أَعْذَبُ مِنَ الْفُرَاتِ فَشَرِبَ النَّاسُ وَ اسْتَقَوْا وَ تَزَوَّدُوا ثُمَّ رَدَّ الصَّخْرَةَ إِلَي مَوْضِعِهَا وَ جَعَلَ الرَّمْلَ كَمَا كَانَ وَ جَاءَ الرَّاهِبُ فَأَسْلَمَ وَ قَالَ إِنَّ أَبِي أَخْبَرَنِي عَنْ جَدِّهِ وَ كَانَ مِنْ حَوَارِيِّ عِيسَي أَنَّ تَحْتَ هَذَا الرَّمْلِ عَيْنُ مَاءٍ وَ أَنَّهُ لَا يَسْتَنْبِطُهَا إِلَّا نَبِيٌّ أَوْ وَصِيُّ نَبِيٍّ وَ قَالَ لِعَلِيٍّ عليه السلام أَ تَأْذَنُ لِي أَنْ أَصْحَبَكَ فِي وَجْهِكَ هَذَا قَالَ عليه السلام الْزَمْنِي وَ دَعَا لَهُ فَفَعَلَ فَلَمَّا كَانَ لَيْلَةُ الْهَرِيرِ قُتِلَ الرَّاهِبُ فَدَفَنَهُ بِيَدِهِ وَ قَالَ عليه السلام لَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْهِ وَ إِلَي مَنْزِلِهِ فِي الْجَنَّةِ وَ دَرَجَتِهِ الَّتِي أَكْرَمَهُ اللَّهُ بِهَا.

«384»

يج، الخرائج و الجرائح رُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا طَالَ الْمُقَامُ بِصِفِّينَ شَكَوْا إِلَيْهِ نَفَادَ الزَّادِ وَ الْعَلَفِ بِحَيْثُ لَمْ يَجِدْ أَحَدٌ مِنْ أَصْحَابِهِ شَيْئاً يُؤْكَلُ فَقَالَ عليه السلام طِيبُوا نَفْساً فَإِنَّ غَداً يَصِلُ إِلَيْكُمْ مَا يَكْفِيكُمْ فَلَمَّا أَصْبَحُوا وَ تَقَاضَوْهُ صَعِدَ عليه السلام عَلَي تَلٍّ كَانَ هُنَاكَ وَ دَعَا بِدُعَاءٍ سَأَلَ اللَّهَ أَنْ يُطْعِمَهُمْ وَ يَعْلِفَ دَوَابَّهُمْ ثُمَّ نَزَلَ وَ رَجَعَ إِلَي مَكَانِهِ فَمَا اسْتَقَرَّ إِلَّا وَ قَدْ أَقْبَلَتِ الْعِيرُ بَعْدَ الْعِيرِ عَلَيْهَا اللُّحْمَانُ وَ التَّمْرُ وَ الدَّقِيقُ وَ الْمِيَرُ بِحَيْثُ امْتَلَأَتْ بِهَا الْبَرَارِي وَ فَرَّغَ أَصْحَابُ الْجِمَالِ جَمِيعَ الْأَحْمَالِ مِنَ الْأَطْعِمَةِ وَ جَمِيعَ مَا مَعَهُمْ مِنْ عَلَفِ الدَّوَابِّ وَ غَيْرِهَا مِنَ الثِّيَابِ وَ جِلَالِ الدَّوَابِّ وَ جَمِيعَ مَا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ حَتَّي الْخَيْطَ وَ الْمِخْيَطَ ثُمَّ انْصَرَفُوا وَ لَمْ يَدْرِ أَحَدٌ مِنْ أَيِّ الْبِقَاعِ وَرَدُوا مِنَ الْإِنْسِ أَمْ مِنَ الْجِنِّ وَ تَعَجَّبَ النَّاسُ مِنْ ذَلِكَ.

«385»

يج، الخرائج و الجرائح رَوَي عَلِيُّ بْنُ حَسَّانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَثِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: خَرَجَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام يُرِيدُ صِفِّينَ فَلَمَّا عَبَرَ الْفُرَاتَ وَ قَرُبَ مِنَ الْجَبَلِ وَ حَضَرَ وَقْتُ صَلَاةِ الْعَصْرِ أَمْعَنَ بَعِيداً ثُمَّ تَوَضَّأَ فَأَذَّنَ فَلَمَّا فَرَغَ مِنَ الْأَذَانِ انْفَلَقَ الْجَبَلُ عَنْ هَامَةٍ بَيْضَاءَ وَ لِحْيَةٍ وَ وَجْهٍ أَبْيَضَ فَقَالَ:

رها کرده است نزد علی علیه السّلام شکایت کردند، پس به راهب نزدیک شد و او را صدا کرد و به او نگریست و فرمود: آیا نزدیکی صومعه‌ات آبی یافت می‌شود؟ گفت: خیر، پس سر استرش را خم کرد و در جایی شنی فرود آمد و بر مردم امر کرد که شن را حفر کنند، پس آنان کندند و در زیر آن به تخته سنی سفید رسیدند و سیصد مرد جمع شدند، اما نتوانستند آن را حرکت بدهند، پس امام علیه السّلام فرمود: کنار بروید که من صاحب آن هستم، پس دست راستش را زیر آن سنگ فرو کرد و آن را از جایش کند، طوری‌که مردم آن را بر کف دست او دیدند. آن را گوشه‌ای گذاشت و زیر آن چشمه آبی رقیق‌تر از زلال و شیرین‌تر از فرات بود. پس مردم نوشیدند و سیراب شدند و از آن توشه برگرفتند، سپس امام علیه السّلام صخره را به محل آن بازگرداند و شن را چنانکه بود قرار داد و راهب آمد و اسلام آورد و گفت: پدرم از جدش که از حواریون عیسی بود به من خبر داده است که زیر این شن چشمه آبی است و جز نبی یا وصی نبی آن را بیرون نمی‌آورد و به علی علیه السّلام گفت: آیا به من اجازه می‌دهی که در این مسیرت همراهی‌ات کنم، فرمود: همراه شو، و برای او دعا کرد، پس او چنین کرد و چون شب هریر شد راهب کشته شد و امام او را با دست خود دفن کرد و فرمود: گویی من به او و به جایگاه او در بهشت و درجه‌ای که خداوند او را به آن گرامی داشته است، می‌نگرم.

روایت 384

خرائج: روایت است زمانی‌که اقامت در صفین طولانی شد، از پایان گرفتن آذوقه و علف به او شکایت کردند، طوری‌که هیچ‌یک از یارانش چیزی نمی‌یافتند که بخورند، پس امام علیه السّلام فرمود: آسوده باشید که فردا چیزی‌که برای شما کافی باشد، به شما می‌رسد و چون صبح کردند، آن را تقاضا کردند، پس امام علیه السّلام بر روی تپه‌ای که آنجا بود بالا رفت و با دعایی از خداوند طلب کرد که آنان را اطعام کند و به چهارپایانشان علف دهد، سپس پایین آمد و به مکان خویش بازگشت و هنوز مستقر نشده بود که کاروانی در پی کاروان رسید که بر آنها گوشت، خرما، آرد و آذوقه بود به‌گونه‌ای که بیابان ها از آنها پر شد و صاحبان شترها همه بارها اعم از طعام و تمامی آنچه که از علف چارپایان و جز آن از لباس، جل چارپایان با آنان بود و جمیع آنچه که به آن نیاز داشتند، حتی نخ و سوزن را خالی کردند، سپس رفتند و کسی ندانست از چه سرزمینی وارد شدند، انسان بودند یا جن و مردم از آن در شگفت شدند.

روایت 385

خرائج:امام صادق علیه السلام فرمود: امیر مؤمنان به قصد صفین خارج شد و چون از فرات عبور کرد و به کوه نزدیک شد و وقت نماز عصر رسید، حضرت به مکان دوری رفت و اذان گفت، چون از گفتن اذان فارغ شد مردی با سر و روی سپید به سوی کوه روی آورد و گفت :

السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ مَرْحَباً بِوَصِيِّ خَاتَمِ النَّبِيِّينَ وَ قَائِدِ الْغُرِّ الْمُحَجَّلِينَ وَ سَيِّدِ الْوَصِيِّينَ فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام وَ عَلَيْكَ السَّلَامُ يَا أَخِي شَمْعُونَ بْنَ حَمُّونَ الصَّفَا وَصِيَّ رُوحِ الْقُدُسِ عِيسَي ابْنِ مَرْيَمَ كَيْفَ حَالُكَ قَالَ بِخَيْرٍ يَرْحَمُكَ اللَّهُ أَنَا مُنْتَظِرٌ نُزُولَ رُوحِ الْقُدُسِ فَاصْبِرْ يَا أَخِي عَلَي مَا أَنْتَ عَلَيْهِ مِنَ الْأَذَي فَاصْبِرْ يَا أَخِي حَتَّي تَلْقَي الْحَبِيبَ غَداً فَلَمْ أَعْلَمْ أَحَداً أَحْسَنَ بَلَاءً فِي اللَّهِ مِنْكُمْ وَ لَا أَعْظَمَ ثَوَاباً وَ لَا أَرْفَعَ مَكَاناً وَ قَدْ رَأَيْتُ مَا لَقِيَ أَصْحَابُكَ بِالْأَمْسِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَإِنَّهُمْ نُشِرُوا بِالْمَنَاشِيرِ وَ صُلِبُوا عَلَي الْخُشُبِ فَلَوْ تَعْلَمُ تِلْكَ الْوُجُوهُ الْمَارِقَةُ الْمُفَارِقَةُ لَكَ مَا أَعَدَّ اللَّهُ لَهَا مِنْ عَذَابِ النَّارِ وَ السَّخَطِ وَ النَّكَالِ لَأَقْصَرَتْ وَ لَوْ تَعْلَمُ هَذِهِ الْوُجُوهُ الْمُتَمَنِّيَةُ بِكَ مَا لَهَا مِنَ الثَّوَابِ فِي طَاعَتِكَ لَتَمَنَّتْ أَنْ تُقْرَضَ بِالْمَقَارِيضِ وَ عَلَيْكَ السَّلَامُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ قَالَ وَ الْتَأَمَ عَلَيْهِ الْجَبَلُ وَ خَرَجَ عَلِيٌّ عليه السلام إِلَي الْقِتَالِ .

فَسَأَلَهُ عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ وَ مَالِكٌ الْأَشْتَرُ وَ هَاشِمُ بْنُ عُتْبَةَ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ وَ أَبُو أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيُّ وَ قَيْسُ بْنُ سَعْدٍ الْأَنْصَارِيُّ وَ عَمْرُو بْنُ الْحَمِقِ الْخُزَاعِيُّ وَ عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ عَنِ الرَّجُلِ فَأَخْبَرَهُمْ أَنَّهُ شَمْعُونُ بْنُ حَمُّونَ الصَّفَا وَ كَانُوا قَدْ سَمِعُوا كَلَامَهُمَا فَازْدَادُوا بَصِيرَةً فِي الْمُجَاهَدَةِ مَعَهُ .

وَ قَالَ عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ وَ أَبُو أَيُّوبَ بِأُمَّهَاتِنَا وَ آبَائِنَا نَفْدِيكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَوَ اللَّهِ لَنَنْصُرَنَّكَ كَمَا نَصَرْنَا أَخَاكَ رَسُولَ اللَّهِ وَ اللَّهِ مَا تَأَخَّرَ عَنْكَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ إِلَّا شَقِيٌّ فَدَعَا لَهُمَا بِالْخَيْرِ.

«386»

⁽¹⁾ جا، المجالس للمفيد عَلِيُّ بْنُ بِلَالٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَصْفَهَانِيِّ عَنِ الثَّقَفِيِّ عَنْ إِسْمَاعِيلَ [بْنِ] يَسَارٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مِلْحٍ عَنْ عَبْدِ الْوَهَّابِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِي صَادِقٍ عَنْ مُزَاحِمِ بْنِ عَبْدِ الْوَارِثِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَكَرِيَّا عَنْ شُعَيْبِ بْنِ وَاقِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَهْلٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ قَيْسٍ مَوْلَي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام مِثْلَهُ.

«387»

و تقدم أيضا بسند آخر عن كتاب صفّين في أواسط الباب: 12 تحت الرقم: 334 ص 506 ط الكمبانيّ.

و بعض كلام أمير المؤمنين المذكور فيه رواه السيّد الرضيّ في المختار: 42 و ما بعده من قصار نهج البلاغة.

و رواه أيضا الشيخ الطوسيّ بسند آخر في الحديث 2 من المجلس 9 من الجزء الثاني من أماليه.

شي، تفسير العياشي عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ جُنْدَبٍ قَالَ: لَمَّا أَقْبَلَ النَّاسُ مَعَ أَمِيرِ

سلام و رحمت و برکات خداوند بر تو باد، آفرین بر وصیّ خاتم پیامبران و پیشوای سپید رویان و سیّد اوصیاء. امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: سلام بر تو برادرم شمعون بن حمون صفا و وصی روح القدس عیسی بن مریم حالت چطور است؟ عرض کرد: خوب است، رحمت خدا بر تو باد من منتظر نزول روح القدس هستم، برادرم صبور باش بر آزاری که می بینی صبور باش تا فردا با حبیب دیدار کنی که من کسی را که امتحان و گرفتاریش در راه خدای عزّ و جلّ بیشتر و پاداشش نکوتر و مقام و منزلتش نزد خدا بالاتر از تو باشد سراغ ندارم. برادرم ! آنچه که یارانت دیروز از بنی اسرائیل کشیدند را دیده ای با ارّه دو نیمشان می کردند، و بچهار میخ می کشیدند و اگر این چهره های بدبخت و زشت می دانستند آن عذاب و عاقبت شومی را که در جنگ با تو در انتظار آنهاست هر آینه در این کار کوتاه می آمدند و اگر این چهره های سفید و نورانی می دانستند آن پاداشی را که در طاعت تو برایشان آماده گشته هر آینه دوست می داشتند که با قیچی ریز ریز شوند، درود و رحمت و برکات خداوند بر تو باد. سپس از جایی که بود غایب شد و علی علیه السلام به سوی پیکار خارج شد.

عمّار بن یاسر، مالک اشتر، هاشم بن عتبه بن ابو وقّاص، ابو ایّوب انصاری، قیس بن سعد انصاری و عمرو بن حمق خزاعی و عبادة بن صامت درباره ان مرد از او سؤال کردند. حضرت فرمود: او شمعون بن حمون صفا است، و سخن آن دو را شنیده بودند پس بصیرتشان در جهاد همراه او زیاد شد. و عباده بن صامت و ابو ایوب عرض کردند: پدر و مادرمان فدای تو یا امیر مؤمنان بخدا سوگند ما به همان صورت که برادرت رسول خدا صلّی الله علیه و آله را یاری دادیم تو را یاری خواهیم داد، و هیچ یک از مهاجرین و انصار جز آن کس که شقی و بدبخت است از تو سر پیچی نکند. پس او برای آنان دعای خیر نمود.

روایت 386

مجالس مفید⁽³⁾:

علی بن بلال، از علی بن عبدالله اصفهانی، از ثقفی، از اسماعیل بن یسار، از عبدالله بن ملح، از عبدالوهاب بن ابراهیم، از ابوصادق، از مزاحم بن عبدالوارث، از محمد بن زکریا، از شعیب بن واقد، از محمد بن سهل، از پدرش، از قیس، غلام علی بن ابی طالب علیه السّلام مشابه آن را آورده است.

روایت 387

تفسیر عیاشی⁽⁴⁾

طبری نیز آن را در اواخر حوادث سال 37 از تاریخش: ج1، ص3345، و در ط: ج4 ص43، و در چاپ جدید بیروت: ج5 ص 60 روایت کرده است.

و با سند دیگرش از کتاب صفین در اواسط باب: 12 ذیل شماره 334 ص 506 چاپ کمپانی ذکر شد.

و بخشی از کلام مذکور امام در آن را سید رضی در مختار 42 و مابعد آن از قصار نهج البلاغه روایت کرده است.

و شیخ طوسی نیز آن را با سندی دیگر در حدیث 2 از مجلس 9 از جلد دوم از امالی اش روایت کرده است.

عبدالرحمن بن جندب گوید: زمانی‌که مردم به‌همراه

1) 386 - رواه الشيخ المفيد قدس سره في المجلس: (12) من أماليه ص 105.

2) 387- رواه العيّاشيّ رحمه اللّه في تفسير الآية: 91 من سورة التوبة من تفسيره: ج 2 ص 103. و رواه عنه السيّد البحرانيّ في تفسير الآية الكريمة من تفسير البرهان: ج 2 ص 150، ط 2. و رواه أيضا الطبريّ عن أبي مخنف عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبيه في أواخر حوادث سنة 37 من تاريخه: ج 1، ص 3345، و في ط: ج 4 ص 43، و في ط الحديث ببيروت: ج 5 ص 60.

3) . شیخ مفید در مجلس(12) از امالی اش ص 105 روایت کرد.

4) . عیاشی آن را در تفسیر آیه 91 از سوره توبه از تفسیرش: ج2، ص 103 روایت کرده است. و سید بحرانی آن را از او در تفسیر آیه کریمه از تفسیر برهان: ج2، 150، چاپ2 روایت کرده است.

الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام مِنْ صِفِّينَ أَقْبَلْنَا مَعَهُ فَأَخَذَ طَرِيقاً غَيْرَ طَرِيقِنَا الَّذِي أَقْبَلْنَا فِيهِ حَتَّي إِذَا جُزْنَا النُّخَيْلَةَ وَ رَأَيْنَا أَبْيَاتَ الْكُوفَةِ إِذَا شَيْخٌ جَالِسٌ فِي ظِلِّ بَيْتٍ عَلَي وَجْهِهِ أَثَرُ الْمَرَضِ فَأَقْبَلَ إِلَيْهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ وَ نَحْنُ مَعَهُ حَتَّي سَلَّمَ عَلَيْهِ وَ سَلَّمْنَا مَعَهُ فَرَدَّ رَدّاً حَسَناً فَظَنَنَّا أَنَّهُ قَدْ عَرَفَهُ فَقَالَ لَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام مَا لِي أَرَي وَجْهَكَ مُنْكَسِراً مُصْفَارّاً فَمِمَّ ذَاكَ أَ مِنْ مَرَضٍ فَقَالَ نَعَمْ فَقَالَ لَعَلَّكَ كَرِهْتَهُ فَقَالَ مَا أُحِبُّ أَنَّهُ يَعْتَرِينِي وَ لَكِنْ أَحْتَسِبُ الْخَيْرَ فِيمَا أَصَابَنِي ⁽¹⁾

و قريبا منه رواه الاسكافي المتوفي عام: 240 في كتاب المعيار ص 192، ط 1.

قَالَ فَأَبْشِرْ بِرَحْمَةِ اللَّهِ وَ غُفْرَانِ ذَنْبِكَ فَمَنْ أَنْتَ يَا عَبْدَ اللَّهِ قَالَ أَنَا صَالِحُ بْنُ سُلَيْمٍ قَالَ مِمَّنْ قَالَ أَمَّا الْأَصْلُ فَمِنْ سَلَامَانِ بْنِ طَيٍّ وَ أَمَّا الْجِوَارُ وَ الدَّعْوَةُ فَمِنْ بَنِي سُلَيْمِ بْنِ مَنْصُورٍ فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام مَا أَحْسَنَ اسْمَكَ وَ اسْمَ أَبِيكَ وَ اسْمَ أَجْدَادِكَ وَ اسْمَ مَنِ اعْتَزَيْتَ إِلَيْهِ فَهَلْ شَهِدْتَ مَعَنَا غَزَاتَنَا هَذِهِ فَقَالَ لَا وَ لَقَدْ أَرَدْتُهَا وَ لَكِنْ مَا تَرَي فِيَّ مِنْ لَجَبِ الْحُمَّي خَذَلَنِي عَنْهَا فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ لَيْسَ عَلَي الضُّعَفاءِ وَ لا عَلَي

امیرمؤمنان علیه السّلام از صفین آمدند، ما همراه او راهی غیر از راهی که از آن آمدیم درپیش گرفتیم، تا اینکه از نخیله گذشتیم و خانه‌های کوفه را دیدیم، با پیرمردی روبه‌رو شدیم که در سایه خانه‌ای نشسته و بر صورتش اثر بیماری بود پس امیرمؤمنان به او روی کرد و ما نیز همراه او بودیم، بر او سلام کرد و ما نیز همراه او سلام دادیم و آن مرد به نیکویی پاسخ داد، پس گمان کردیم که وی را شناخته است، پس امیرمؤمنان علیه السّلام به او گفت: چه می‌شود که چهره‌ات را شکسته و زردرنگ می‌بینم، از چیست؟ آیا از بیماری است؟ پاسخ داد: آری، پرسید: شاید از آن اکراه داری؟ گفت: دوست دارم که مرا رها کند، اما گمان می‌کنم خیر در چیزی است که به من رسیده است. گفت: رحمت خدا و آمرزش گناهت را به تو بشارت می‌دهم، تو کیستی ای بنده خدا؟ گفت: من صالح بن سلیم هستم. فرمود: از کیستی؟ پاسخ داد: اصلم از سلامان بن طی است اما جوار و دعوت از بنی سلیم بن منصور است. پس امیرمؤمنان علیه السّلام فرمود: چه نیکوست نامت و نام پدرت و نام اجدادت و نام کسی‌که به او افتخار کردی، آیا با ما در این نبردمان شرکت کردی؟ گفت: خیر، خواستم اما این فشار تبی که بر من می‌بینی مرا از آن بازداشت، پس امیرمؤمنان علیه السّلام فرمود: «لَّیْسَ عَلَی الضُّعَفَاء وَلاَ عَلَی

1) كذا في أصلي، و في تاريخ الطبريّ: «قال ما أحبّ أنّه بغيري. قال: أ ليس احتسابا للخير فيما أصابك منه؟ قال: بلي. قال: فابشر برحمة ربك ... ».

الْمَرْضي وَ لا عَلَي الَّذِينَ لا يَجِدُونَ إِلَي آخِرِ الْآيَةِ مِنْ سُورَةِ الْبَرَاءَةِ ثُمَّ قَالَ فَخَبِّرْنِي مَا قَوْلُ النَّاسِ فِيمَا بَيْنَنَا وَ بَيْنَ أَهْلِ الشَّامِ قَالَ مِنْهُمُ الْمَسْرُورُ وَ الْمَحْبُورُ فِيمَا كَانَ بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُمْ وَ هُمْ أَغَشُّ النَّاسِ لَكَ فَقَالَ لَهُ صَدَقْتَ قَالَ وَ مِنْهُمُ الْكَاسِفُ الْآسِفُ ⁽¹⁾لِمَا كَانَ مِنْ ذَلِكَ وَ أُولَئِكَ نُصَحَاءُ النَّاسِ لَكَ فَقَالَ لَهُ صَدَقْتَ جَعَلَ اللَّهُ مَا كَانَ مِنْ شَكْوَاكَ حَطّاً لِسَيِّئَاتِكَ فَإِنَّ الْمَرَضَ لَا أَجْرَ فِيهِ وَ لَكِنْ لَا يَدَعُ عَلَي الْعَبْدِ ذَنْباً إِلَّا حَطَّهُ وَ إِنَّمَا الْأَجْرُ فِي الْقَوْلِ بِاللِّسَانِ وَ الْعَمَلِ بِالْيَدِ وَ الرِّجْلِ وَ إِنَّ اللَّهَ لَيُدْخِلُ بِصِدْقِ النِّيَّةِ وَ السَّرِيرَةِ الصَّالِحَةِ عَالَماً جَمّاً مِنْ عِبَادِهِ الْجَنَّةَ.

بيان

قال الجوهري حبرني هذا الأمر أي سرني و قال رجل كاسف البال أي سيئ الحال و كاسف الوجه أي عابس و الجم الكثير.

«388»

⁽²⁾ يل، الفضائل لابن شاذان فض، كتاب الروضة بِالْإِسْنَادِ يَرْفَعُهُ إِلَي عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: لَمَّا سَارَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام إِلَي صِفِّينَ وَقَفَ بِالْفُرَاتِ وَ قَالَ لِأَصْحَابِهِ أَيْنَ الْمَخَاضُ فَقَالُوا أَنْتَ أَعْلَمُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ لِبَعْضِ أَصْحَابِهِ امْضِ إِلَي هَذَا التَّلِّ وَ نَادِ يَا جلند [جُلَنْدَي] أَيْنَ الْمَخَاضُ قَالَ فَصَارَ حَتَّي وصلت تل [وَصَلَ إِلَي التَّلِ] وَ نَادَي يَا جلند [جُلَنْدَي] فَأَجَابَهُ مِنْ تَحْتِ الْأَرْضِ خَلْقٌ كَثِيرٌ قَالَ فَبُهِتَ وَ لَمْ يَعْلَمْ مَا يَصْنَعُ فَأَتَي إِلَي الْإِمَامِ وَ قَالَ يَا مَوْلَايَ جَاوَبَنِي خَلْقٌ كَثِيرٌ فَقَالَ يَا قَنْبَرُ امْضِ وَ قُلْ يَا جلند [جُلَنْدَي] بْنَ كِرْكِرَ أَيْنَ الْمَخَاضُ قَالَ فَكَلَّمَهُ وَاحِدٌ وَ قَالَ وَيْلَكُمْ مَنْ عَرَفَ اسْمِي وَ اسْمَ أَبِي وَ أَنَا فِي هَذَا الْمَكَانِ وَ قَدْ بَقِيَ قِحْفُ رَأْسِي عَظْمَ نَخِرٍ رَمِيمٍ وَ لِي ثَلَاثُ آلَافِ سَنَةٍ مَا يَعْلَمُ الْمَخَاضَ هُوَ وَ اللَّهِ أَعْلَمُ مِنِّي يَا وَيْلَكُمْ مَا أَعْمَي قُلُوبَكُمْ وَ أَضْعَفَ نُفُوسَكُمْ وَيْلَكُمْ امْضُوا إِلَيْهِ وَ اتَّبِعُوهُ فَأَيْنَ خَاضَ خُوضُوا مَعَهُ فَإِنَّهُ أَشْرَفُ الْخَلْقِ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله.

الْمَرْضَی وَلاَ عَلَی الَّذِینَ لاَ یَجِدُونَ مَا یُنفِقُونَ» {بر ناتوانان و بر بیماران و بر کسانی که چیزی نمی‌یابند [تا در راه جهاد ] خرج کنند} تا پایان آیه. سپس فرمود: به من بگو سخن مردم درباره آنچه که مابین ما و اهل شام بود چیست؟ گفت: برخی از آنها از آنچه که مابین شما و آنان بود، شاد و خرسندند و آنان فریبکارترین مردم نسبت به تو هستند. امام فرمود: راست گفتی، ادامه داد و برخی از آنها به خاطر آنچه که بود اندوهگین و متأسف هستند و اینان ناصحان مردم هستند، امام علیه السّلام به او فرمود: راست گفتی، خدا آنچه که از آن شکایت داری (بیماری) را موجب کاستن گناهانت قرار داد. در بیماری پاداشی نیست، اما هیچ گناهی بر بنده نمی‌گذارد مگر اینکه آن را از بین می‌برد و همانا پاداش در گفتار به زبان و کردار با دست‌ها و قدم‌هاست و خداوند به‌خاطر نیت راست و درون پاک، هرکس از بندگانش را که بخواهد وارد بهشت می‌کند.

توضیح

جوهری گوید: حبرنی هذا الأمر یعنی این مسأله مرا شاد کرد و گوید: رجل کاسف البال یعنی مرد بدحال و کاسف الوجه یعنی عبوس، والجمّ یعنی بسیار.

روایت 388

فضائل و الروضه⁽³⁾: با اسنادی که به عمار بن یاسر نسبت می‌دهد، گوید: زمانی‌که امیرمؤمنان علی بن ابی طالب علیه السّلام به‌سوی صفین حرکت کرد، بر فرات ایستاد و به یارانش گفت: مخاض کجاست؟ گفتند: تو آگاه‌تری ای امیرمؤمنان، پس به یکی از یارانش گفت: به‌سوی این تپه برو و ندا بده ای صخره مخاض کجاست؟ راوی ادامه داد: پس او رفت تا به تپه رسید و ندا داد ای صخره، پس از زیر زمین به او پاسخ داد: خلقتی فراوان. گفت: پس او مبهوت شد و ندانست چه باید انجام دهد، پس نزد امام علیه السّلام آمد و گفت: ای مولای من! خلقی فراوان پاسخ دادند. پس امام فرمود: ای قنبر برو و بگو: ای جلند بن کرکر مخاض کجاست؟ گفت: چون به او گفت خشمگین شد و گفت: وای بر شما چه کسی اسم مرا و اسم پدرم را می‌داند درحالی‌که من در این مکان هستم و پوست سرم، استخوان کرم‌خورده پوسیده ای باقی مانده‌است و سه هزار سال دارم، نمی دانم مخاض کجاست؟ او به خدا سوگند از من آگاه‌تر است، وای بر شما چه نابیناست دل‌های شما و چه ضعیف است نفسهایتان، وای بر شما! به‌سوی او بروید و از او دنباله‌روی کنید و هرجا وارد شد، همراه او وارد شوید که او شریف‌ترین مردم بعد از رسول الله صلّی الله علیه و آله است.

1) هذا هو الصواب المذكور في تفسير البرهان، و في ط الكمبانيّ من البحار: «العاصف ... ».

2) 388- الفضائل لشاذان بن جبرائيل ط النجف ص 14. مع مغايرات غير يسيرة في اللفظ، هذا و مؤلّفه مجهول الهوية.

3) . الفضائل شاذان بن جبرئیل، چاپ نجف ص 14

بيان

مخاض الماء الموضع الذي يجوز الناس فيه مشاة و ركبانا.

«389»

⁽¹⁾ يل، الفضائل لابن شاذان فض، كتاب الروضة بِالْإِسْنَادِ يَرْفَعُهُ إِلَي ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أَقْبَلْنَا مَعَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام مِنْ صِفِّينَ فَعَطِشَ الْجَيْشُ وَ لَمْ يَكُنْ بِتِلْكَ الْأَرْضِ مَاءٌ فَشَكَوْا ذَلِكَ إِلَي وَارِثِ عِلْمِ النُّبُوَّةِ فَجَعَلَ يَدُورُ فِي تِلْكَ الْأَرْضِ إِلَي أَنِ اسْتَبْطَنَ الْبَرَّ فَرَأَي صَخْرَةً عَظِيمَةً فَوَقَفَ عَلَيْهَا وَ قَالَ السَّلَامُ عَلَيْكِ أَيَّتُهَا الصَّخْرَةُ فَقَالَتِ السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا وَارِثَ عِلْمِ النُّبُوَّةِ فَقَالَ لَهَا أَيْنَ الْمَاءُ قَالَ تَحْتِي يَا وَصِيَّ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله قَالَ فَأَخْبَرَ النَّاسَ بِمَا قَالَتِ الصَّخْرَةُ لَهُ قَالَ فَانْكَبُّوا إِلَيْهَا بِمِائَةِ نَفَرٍ فَعَجَزُوا أَنْ يُحَرِّكُوهَا فَعِنْدَ ذَلِكَ قَالَ عليه السلام إِلَيْكُمْ عَنْهَا ثُمَّ إِنَّهُ عليه السلام وَقَفَ عَلَيْهَا وَ حَرَّكَ شَفَتَيْهِ وَ دَفَعَهَا بِيَدِهِ فَانْقَلَبَتْ كَلَمْحِ الْبَصَرِ وَ إِذَا تَحْتَهَا عَيْنُ مَاءٍ أَحْلَي مِنَ الْعَسَلِ وَ أَبْرَدُ مِنَ الثَّلْجِ فَسَقَوُا الْمُسْلِمِينَ وَ سَقَوْا خُيُولَهُمْ وَ أَكْثَرُوا مِنَ الْمَاءِ ثُمَّ إِنَّهُ عليه السلام أَقْبَلَ إِلَي الصَّخْرَةِ وَ قَالَ لَهَا عُودِي إِلَي مَوْضِعِكِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَجَعَلَتْ تَدُورُ عَلَي وَجْهِ الْأَرْضِ كَالْكُرَةِ فِي الْمَيْدَانِ حَتَّي أَطْبَقَتْ عَلَي الْعَيْنِ ثُمَّ رَجَعُوا وَ رَحَلُوا عَنْهَا.

«390»

⁽²⁾ يج، الخرائج و الجرائح عَنْ أَبِي هَاشِمٍ الْجَعْفَرِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام قَالَ: لَمَّا فَرَغَ عَلِيٌّ عليه السلام مِنْ صِفِّينَ وَقَفَ عَلَي شَاطِئِ الْفُرَاتِ وَ قَالَ أَيُّهَا الْوَادِي مَنْ أَنَا فَاضْطَرَبَ وَ تَشَقَّقَتْ أَمْوَاجُهُ وَ قَدْ نَظَرَ النَّاسُ فَسَمِعُوا مِنَ الْفُرَاتِ صَوْتاً أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ أَنَّ عَلِيّاً أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ حُجَّةُ اللَّهِ عَلَي خَلْقِهِ.

«391»

يج، الخرائج و الجرائح عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ السَّكْسَكِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عليه السلام أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام لَمَّا قَدِمَ مِنْ صِفِّينَ وَقَفَ عَلَي شَاطِئِ الْفُرَاتِ ثُمَّ انْتَزَعَ سَهْماً مِنْ كِنَانَتِهِ ثُمَّ أَخْرَجَ مِنْهَا قَضِيباً أَصْفَرَ فَضَرَبَ بِهِ الْفُرَاتَ وَ قَالَ:

توضیح

مخاض آب: جایی‌است که مردم پیاده و سواره در آن مُجاز هستند.

روایت 389

فضائل، روضه⁽⁴⁾: با اسنادی که به ابن عباس نسبت می‌دهد، گوید: همراه علی بن ابی طالب علیه السّلام از صفین برگشتیم، لشکر تشنه شد و در آن سرزمین آبی نبود، پس نزد وارث علم نبوت از آن شکایت کردند، و او شروع به چرخیدن در آن سرزمین کرد تا اینکه وارد صحرا شد، پس صخره بزرگی دید، بر روی آن ایستاد و فرمود: سلام بر تو ای صخره، صخره گفت: سلام بر تو ای وارث علم نبوت، امام فرمود: آب کجاست؟ پاسخ داد: در زیر من است ای وصی محمد. راوی ادامه داد: امام مردم از آنچه که صخره گفت باخبر کرد، ادامه داد: با صد نفر مشغول آن شدند، اما نتوانستند آن را حرکت دهند، در این هنگام علی علیه السّلام فرمود: از آن دور شوید، سپس بر آن ایستاد و با لبش آن را تکان داد و با دستش حرکت داد، پس مانند پلک برهم زدن غلتید و در زیر آن چشمه آبی بود که از عسل شیرین‌تر و از برف سردتر بود، مسلمانان و اسبان از آن نوشیدند و در آب زیاده روی کردند، سپس امام علیه السّلام به‌سوی صخره رفت و به او گفت: به مکان خویش بازگرد. ابن عباس گوید: پس مانند توپی در میدان شروع به دوران در زمین کرد تا اینکه بر روی چشمه واقع شد، سپس برگشتند و از آنجا سفر کردند.

روایت 390

خرائج⁽⁵⁾:

صادق علیه السّلام فرمود: زمانی‌که علی علیه السّلام از صفین فارغ شد، بر ساحل فرات ایستاد و فرمود: ای وادی، من کیستم؟ پس او برآشفت و امواجش شکافته شد، درحالی‌که مردم نگاه می‌کردند و از فرات صدای أشهد أن لا إله إلا الله و أشهد أن محمداً رسول الله و أن علیاً امیرالمؤمنین حجه الله علی خلقه را شنیدند.

روایت 391

خرائج⁽⁶⁾:

امام صادق علیه السّلام از پدرش فرمود: علی علیه السّلام زمانی‌که از صفین آمد، بر ساحل فرات ایستاد، سپس تیری از تیردانش جدا کرد و تیری زردرنگ از آن رها کرد و با آن بر فرات زد و فرمود:

1) 389- لم أجد في الفضائل رواية بهذا النصّ إلّا أنّه في ص 107 ذكر ما يقرب منه.

2) 390- رواه القطب الدين الراونديّ رحمه اللّه في كتاب الخرائج.

3) 391- رواهما قطب الدين الراونديّ في كتاب الخرائج. و رواه مسندا الشيخ منتجب الدين رحمه اللّه في الحكاية الأولي من خاتمة أربعينه ص 75.

4) . در الفضائل روایتی با این متن نیافتم ولی در ص 107 چیزی نزدیک به آن را روایت کرده است.

5) . قطب الدین راوندی آن را در کتاب الخرائج روایت کرده است.

6) . قطب الدین راوندی آن دو را در کتاب الخرائج روایت کرده است.

انْفَجِرِي فَانْفَجَرَتْ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً كُلُّ عَيْنٍ كَالطَّوْدِ وَ النَّاسُ يَنْظُرُونَ إِلَيْهِ ثُمَّ تَكَلَّمَ بِكَلَامٍ لَمْ يَفْهَمُوهُ فَأَقْبَلَتِ الْحِيتَانُ رَافِعَةً رُءُوسَهَا بِالتَّهْلِيلِ وَ التَّكْبِيرِ وَ قَالَتِ السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا حُجَّةَ اللَّهِ عَلَي خَلْقِهِ فِي أَرْضِهِ وَ يَا عَيْنَ اللَّهِ فِي عِبَادِهِ خَذَلَكَ قَوْمُكَ بِصِفِّينَ كَمَا خَذَلَ هَارُونَ بْنَ عِمْرَانَ قَوْمُهُ فَقَالَ لَهُمْ أَ سَمِعْتُمْ قَالُوا نَعَمْ قَالَ فَهَذِهِ آيَةٌ لِي عَلَيْكُمْ وَ قَدْ أَشْهَدْتُكُمْ عَلَيْهِ.

«392»

يج، الخرائج و الجرائح عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ زَيْدٍ قَالَ: كُنْتُ حَاجّاً إِلَي بَيْتِ اللَّهِ فَبَيْنَا أَنَا فِي الطَّوَافِ إِذْ رَأَيْتُ جَارِيَتَيْنِ عِنْدَ الرُّكْنِ الْيَمَانِيِّ تَقُولُ إِحْدَاهُمَا لِلْأُخْرَي لَا وَ حَقِّ الْمُنْتَجَبِ لِلْوَصِيَّةِ وَ الْقَاسِمِ بِالسَّوِيَّةِ وَ الْعَادِلِ فِي الْقَضِيَّةِ بَعْلِ فَاطِمَةَ الزَّكِيَّةِ الرَّضِيَّةِ الْمَرْضِيَّةِ مَا كَانَ كَذَا فَقُلْتُ مَنْ هَذَا الْمَنْعُوتُ فَقَالَتْ هَذَا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام عَلَمُ الْأَعْلَامِ وَ بَابُ الْأَحْكَامِ قَسِيمُ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ رَبَّانِيُّ الْأُمَّةِ قُلْتُ مِنْ أَيْنَ تَعْرِفِينَهُ قَالَتْ كَيْفَ لَا أَعْرِفُهُ وَ قَدْ قُتِلَ أَبِي بَيْنَ يَدَيْهِ بِصِفِّينَ وَ لَقَدْ دَخَلَ عَلَي أُمِّي لَمَّا رَجَعَ فَقَالَ يَا أُمَّ الْأَيْتَامِ كَيْفَ أَصْبَحْتِ قَالَتْ بِخَيْرٍ ثُمَّ أَخْرَجَتْنِي وَ أُخْتِي هَذِهِ إِلَيْهِ وَ كَانَ قَدْ رَكِبَتْنِي مِنَ الْجُدَرِيِّ مَا ذَهَبَ بِهِ بَصَرِي فَلَمَّا نَظَرَ عليه السلام إِلَيَّ تَأَوَّهَ وَ قَالَ:

مَا إِنْ تَأَوَّهْتُ مِنْ شَيْ‌ءٍ رُزِئْتُ بِهِ *** كَمَا تَأَوَّهْتُ لِلْأَطْفَالِ فِي الصِّغَرِ

قَدْ مَاتَ وَالِدُهُمْ مَنْ كَانَ يَكْفُلُهُمْ *** فِي النَّائِبَاتِ وَ فِي الْأَسْفَارِ وَ الْحَضَرِ

ثُمَّ أَمَرَّ يَدَهُ الْمُبَارَكَةَ عَلَي وَجْهِي فَانْفَتَحَتْ عَيْنِي لِوَقْتِي وَ سَاعَتِي فَوَ اللَّهِ إِنِّي لَأَنْظُرُ إِلَي الْجَمَلِ الشَّارِدِ فِي اللَّيْلَةِ الْمُظْلِمَةِ بِبَرَكَتِهِ عليه السلام.

بجوش، پس دوازده چشمه جوشیدن گرفت که هر چشمه مانند کوه بود و مردم درحال نگریستن به او بودند، سپس سخنی گفت که آن را نمی‌فهمیدند، پس دو نهنگی که سرشان را با تهلیل و تکبیر بلند کرده بودند، روی آوردند و گفتند: سلام بر تو ای حجت خدا بر خلقش در زمین و ای چشم خدا در میان بندگانش، قومت تو را در صفین رها کردند چنان که هارون بن عمران را قومش رها کردند. پس به آنان فرمود: آیا شنیدید؟ گفتند: بلی، فرمود: پس این آیتی برای من بر شماست و من شما را بر آن شاهد گرفته‌ام.

روایت 392

خرائج⁽¹⁾:

عبدالواحد⁭ بن ⁭زید گوید: در حج بیت الله بودم و در⁭حالی⁭که در طواف بود دو دخترک را کنار رکن یمانی دیدم که یکی از آنها به دیگری می⁭گفت: نه و حق برگزیده برای وصیت، و تقسیم کننده با برابری، عادل در قضاوت، همسر فاطمه پاک راضیه مرضیه چنین نبود. گفتم کسی که وصفش کردی کیست؟ گفت: امیرمؤمنان علی بن ابوطالب علیه السّلام شناس شناسان، دروازه احکام، قسیم بهشت و آتش و ربّانی امت است، گفتم: او را از کجا می⁭شناسی؟ گفت: چگونه او را نشناسم درحالی⁭که پدرم در صفین در حضور او کشته شد و زمانی⁭که بازگشت بر مادرم وارد شد و فرمود ای مادر یتیمان چگونه هستی؟ مادرم پاسخ داد: خوبم سپس مرا و این خواهرم را به سوی او بیرون برد، درحالی⁭که به میزانی آبله بر من غالب شده بود که بینایی⁭ام را گرفته بود پس چون امام به من نظر کرد آه کشید و فرمود:

اگر از آن چیزی که به آن گرفتار شدم، چنانکه برای کودکان آه کشیده⁭ام، آه نکشیده⁭ام.

پدرشان وفات کرده است کیست که در حوادث، و در سفر و حضر آنان را کفالت کند.

سپس دست مبارکش را بر صورتم کشید و در آن ساعت و لحظه چشمانم گشوده شد، و به خدا سوگند به برکت او در شب تاریک شتر رمیده را می⁭بینم

1) . قطب الدین راوندی آن دو را در کتاب الخرائج روایت کرده است. و شیخ منتجب الدین راوندی نیز آن را در حکایت اول از پایان حکایت اربعین ص 75 روایت کرده است.

باب 15 باب ما جري بين معاوية و عمرو بن العاص في [التحامل علي] علي عليه السلام

الأخبار

«393»

⁽¹⁾ لي، الأمالي للصدوق الْقَطَّانُ عَنِ ابْنِ زَكَرِيَّا عَنِ ابْنِ حَبِيبٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ زِيَادٍ عَنِ الْهَيْثَمِ بْنِ عَدِيٍّ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الصَّقْرِ عَنْ عَدِيِّ بْنِ أَرْطَاةَ قَالَ: قَالَ مُعَاوِيَةُ يَوْماً لِعَمْرِو بْنِ الْعَاصِ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ أَيُّنَا أَدْهَي قَالَ عَمْرٌو أَنَا لِلْبَدِيهَةِ وَ أَنْتَ لِلرَّوِيَّةِ قَالَ مُعَاوِيَةُ قَضَيْتَ لِي عَلَي نَفْسِكَ وَ أَنَا أَدْهَي مِنْكَ فِي الْبَدِيهَةِ قَالَ عَمْرٌو فَأَيْنَ كَانَ دَهَاؤُكَ يَوْمَ رَفَعْتُ الْمَصَاحِفَ قَالَ بِهَا غَلَبْتَنِي يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ أَ فَلَا أَسْأَلُكَ عَنْ شَيْ‌ءٍ تَصْدُقُنِي فِيهِ قَالَ وَ اللَّهِ إِنَّ الْكَذِبَ لَقَبِيحٌ فَاسْأَلْ عَمَّا بَدَا لَكَ أَصْدُقْكَ فَقَالَ هَلْ غَشَشْتَنِي مُنْذُ نَصَحْتَنِي قَالَ لَا قَالَ بَلَي وَ اللَّهِ لَقَدْ غَشَشْتَنِي أَمَا إِنِّي لَا أَقُولُ فِي كُلِّ الْمَوَاطِنِ وَ لَكِنْ فِي مَوْطِنٍ وَاحِدٍ قَالَ وَ أَيُّ مَوْطِنٍ قَالَ يَوْمَ دَعَانِي عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ لِلْمُبَارَزَةِ فَاسْتَشَرْتُكَ فَقُلْتُ مَا تَرَي يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ فَقُلْتَ كُفْوٌ كَرِيمٌ فَأَشَرْتَ عَلَيَّ بِمُبَارَزَتِهِ وَ أَنْتَ تَعْلَمُ مَنْ هُوَ فَعَلِمْتُ أَنَّكَ غَشَشْتَنِي قَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ دَعَاكَ رَجُلٌ إِلَي مُبَارَزَةٍ عَظِيمُ الشَّرَفِ جَلِيلُ الْخَطَرِ وَ كُنْتَ مِنْ مُبَارَزَتِهِ

باب پانزدهم : آنچه که در ستم بر علی علیه السّلام بین معاویه و عمرو⁭ بن عاص گذشت

روایات

روایت 393

امالی صدوق⁽²⁾:

یک روز معاویه به عمرو عاص گفت:

ای ابا عبد اللّه کدام ما زیرکتریم؟ عمرو گفت: من مرد بدیهه هستم و تو مرد اندیشه. معاویه گفت به نفع من قضاوت کردی و من در بدیهه هم از تو زیرکترم. عمرو گفت: این زیرکی تو روز بالا بردن قرآنها کجا بود؟ گفت: تو در آن بر من غلبه کردی و اکنون می خواهم از تو چیزی بپرسم و در جواب با من راست بگو. گفت: بخدا دروغ زشت است هر چه خواهی بپرس که با تو راست گویم. معاویه گفت: از روزی که با من همراه شدی به من دغلی کردی یا نه؟ گفت: نه. گفت بخدا سوگند به من دغل کرده ای، نمی گویم در همه میدان ها ولی در یک میدان. گفت: کدام میدان؟ گفت: روزی که علی بن ابی طالب مرا به میدان خود طلبید با تو مشورت کردم و گفتم چه رأی می دهی؟ گفتی همآوردت کریم است و بمن نظر دادی که بمیدان او بروم و تو او را بخوبی می شناختی و من دانستم که با من دغلی کردی. گفت: ای امیر المؤمنین مردی عظیم الشرف و بلند مقام تو را بمبارزه دعوت کرده بود و

1) 393- رواه الشيخ الصدوق رحمه اللّه في الحديث: 5 من المجلس: 17 من أماليه ص 69.

2) . شیخ صدوق آن را در حدیث 5 از مجلس 17 از امالی اش ص 69 روایت کرده است.

عَلَي إِحْدَي الحسنين [الْحُسْنَيَيْنِ] إِمَّا أَنْ تَقْتُلَهُ فَتَكُونَ قَدْ قَتَلْتَ قِتَالَ الْأَقْرَانِ وَ تَزْدَادُ بِهِ شَرَفاً إِلَي شَرَفِكَ وَ تَخْلُو بِمُلْكِكَ وَ إِمَّا أَنْ تَعْجَلَ إِلَي مُرَافَقَةِ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحِينَ وَ حَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً قَالَ مُعَاوِيَةُ هَذِهِ شَرٌّ مِنَ الْأُولَي وَ اللَّهِ إِنِّي لَأَعْلَمُ أَنِّي لَوْ قَتَلْتُهُ دَخَلْتُ النَّارَ وَ لَوْ قَتَلَنِي دَخَلْتُ النَّارَ قَالَ لَهُ عَمْرٌو فَمَا حَمَلَكَ عَلَي قِتَالِهِ قَالَ الْمُلْكُ عَقِيمٌ وَ لَنْ يَسْمَعَهَا مِنِّي أَحَدٌ بَعْدَكَ.

«394»

⁽¹⁾ ما، الأمالي للشيخ الطوسي الْمُفِيدُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ:

اسْتَأْذَنَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ عَلَي مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ فَلَمَّا دَخَلَ عَلَيْهِ اسْتَضْحَكَ مُعَاوِيَةُ فَقَالَ لَهُ عَمْرٌو مَا أَضْحَكَكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَدَامَ اللَّهُ سُرُورَكَ قَالَ ذَكَرْتُ ابْنَ أَبِي طَالِبٍ وَ قَدْ غَشِيَكَ بِسَيْفِهِ فَاتَّقَيْتَهُ وَ وَلَّيْتَ فَقَالَ أَ تَشْمَتُ بِي يَا مُعَاوِيَةُ فَأَعْجَبُ مِنْ هَذَا يَوْمٌ دَعَاكَ إِلَي الْبِرَازِ فَالْتَمَعَ لَوْنُكَ وَ أَطَّتْ أَضْلَاعُكَ وَ انْتَفَخَ سَحْرُكَ وَ اللَّهِ لَوْ بَارَزْتَهُ لَأَوْجَعَ قَذَالَكَ وَ أَيْتَمَ عِيَالَكَ وَ بَزَّكَ سُلْطَانَكَ وَ أَنْشَأَ عَمْرٌو يَقُولُ:

مُعَاوِيَ لَا تُشْمِتْ بِفَارِسِ بُهْمَةٍ *** لَقِيَ فَارِساً لَا تَعْتَلِيهِ الْفَوَارِسُ

مُعَاوِيَ لَوْ أَبْصَرْتَ فِي الْحَرْبِ مُقْبِلًا *** أَبَا حَسَنٍ تَهْوِي عَلَيْكَ الْوَسَاوِسُ

وَ أَيْقَنْتَ أَنَّ الْمَوْتَ حَقٌّ وَ أَنَّهُ *** لِنَفْسِكَ إِنْ لَمْ تُمْعِنِ الرَّكْضَ خَالِسٌ

دَعَاكَ فَصُمَّتْ دُونَهُ الْأُذُنُ إِذْ دَعَا *** وَ نَفْسُكَ قَدْ ضَاقَتْ عَلَيْهَا الْأَمَالِسُ

أَ تُشْمِتُ بِي أَنْ نَالَنِي حَدُّ رُمْحِهِ *** وَ عَضَّضَنِي نَابٌ مِنَ الْحَرْبِ نَاهِسٌ

فَأَيُّ امْرِئٍ لَاقَاهُ لَمْ يَلْقَ شِلْوَهُ *** بِمُعْتَرَكٍ تُسْفَي عَلَيْهِ الرَّوَامِسُ

أَبَي اللَّهُ إِلَّا أَنَّهُ لَيْثُ غَابَةٍ *** أَبُو أَشْبُلٍ تُهْدَي إِلَيْهِ الْفَرَائِسُ

فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ فَأَرْهِجْ عَجَاجَةً *** وَ إِلَّا فَتِلْكَ التُّرَّهَاتُ الْبَسَابِسُ

فَقَالَ مُعَاوِيَةُ مَهْلًا يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ وَ لَا كُلَّ هَذَا قَالَ أَنْتَ اسْتَدْعَيْتَهُ.

بيان

استضحك لعله مبالغة في الضحك أو أراد أن يضحك عمرا

یکی از دو سرانجام خوش را داشتی یا او را می کشتی و پهلوانی میکردی و شرف بر شرفت می افزود و در سلطنت خود بی رقیب می شدی و یا به همراهی شهیدان و صالحان که چه خوب رفیقانند می شتافتی. معاویه گفت این از اولی بدتر است بخدا من می دانستم که اگر او را بکشم بدوزخ می روم و اگر هم مرا بکشد بدوزخ می روم. عمرو گفت: پس چه باعث بود که با او بجنگی؟ گفت ملک عقیم است و نباید این سخن را از من جز تو کسی بشنود.

روایت 394

امالی طوسی⁽²⁾:

مفید از محمد بن عمران، از محمد بن اسحاق از ولید⁭ بن⁭ محمد بن اسحاق از پدرش گوید:

عمرو بن عاص اذن ورود بر معاویه بن ابوسفیان را خواست و چون بر او وارد شد معاویه بر او خندید، عمرو⁭ به او گفت: ای امیرمؤمنان خداوند شادی⁭ات را پایدار کند چه چیزی تو را به خنده آورده است؟ گفت: پسر ابوطالب به خاطرم آمد درحالی⁭که با شمشیرش به سوی تو آمد و پس ترسیدی و پشت کردی. گفت: ای معاویه بر من شاد می⁭شوی؟ آیا عجیب⁭تر از اینکه روزی تو را به هماوردی خواند پس رنگت دگرگون شد و چهار ستونت به لرزه درآمد و رگ⁭های گردنت باد کرد به خدا سوگند اگر او هماورد می⁭شدی پس سرت را به درد می⁭آورد، فرزندانت را یتیم می⁭کرد و برسلطنتت غالب می⁭شد و سرود:

ای معاویه با سوارکاری که با همت با سواری روبرو شد که سواران بر او برتری ندارند شاد نباش.

ای معاویه اگر در جنگ ابوالحسن را روی کننده دیدی وسوسه⁭ها بر تو سقوط می⁭کنند.

و یقین می⁭یابی که مرگ حق است و گر چه بسیار خوب به دویدن بپردازی تو را می⁭رباید.

تو را فرا می⁭خواند و گوش بر غیر او خاموش است آنگاه که صدا کند و صحراهای خشک بر جانت تنگ می⁭شود.

آیا مرا شمامتت می⁭کنی که لبه نیزه او مرا دربرگرفت و دندان گزنده ای از جنگ بر من فرو رفت.

پس کیست که با او دیدار کند و با عضو جدا شده خود در معرکه ای که بادهای سهمگین بر آن می وزد روبه⁭رو نشود .

خدا خواست که او شیر بیشه، پدر شیربچه گان باشد که شکارها به⁭سوی او هدایت می⁭شوند.

پس تو اگر در شک بودی، گرد و غبار جنگ به پا کن و در غیر این⁭صورت آنها مزخرفاتی باطل است.

معاویه گفت: فرصت بده ای ابوعبدالله، نیازی به این همه نبود!، گفت: تو آن را خواستی.

توضیح

استحضک شاید مبالغه⁭ای در خنده باشد یا خواسته است که عمرو را به خنده آورد،

1) 394- رواه شيخ الطائفة في الحديث: 30 من الجزء 5 من أماليه: ج 1 ص 134.

2) . شیخ طائفه آن را در حدیث 30 از جلد 5 از امالی اش: ج1 ص 134 روایت کرده است.

و التمع لونه ذهب و تغير و أط الرجل و نحوه يئط أطيطا صوت و يقال للجبان انتفخ سحرك أي رئتك و بزه سلبه.

و قال الجوهري البهمة بالضم الفارس الذي لا يدري من أين يؤتي من شدة بأسه و يقال أيضا للجيش بهمة و منه قولهم فلان فارس بهمة و ليث غابة.

و في القاموس الإمليس و بهاء الفلاة ليس بها نبات و الجمع أماليس و أمالس شاذ و قال نهس اللحم كمنع و سمع أخذ بمقدم أسنانه و نتفه و قال الشلو بالكسر العضو و الجسد من كل شي‌ء كالشلا و كل مسلوح أكل منه شي‌ء و بقيت منه بقية و قال الروامس الرياح الدوافن للآبار و قال أرهج أثار الغبار و قال العجاج الغبار و قال الترهة كقبرة الباطل و قال الترهات البسابس و بالإضافة الباطل.

«395»

⁽¹⁾ كشف، كشف الغمة: لَمَّا عَزَمَ مُعَاوِيَةُ عَلَي قِتَالِ عَلِيٍّ عليه السلام شَاوَرَ فِيهِ ثِقَاتِهِ وَ أَهْلَ وُدِّهِ فَقَالُوا هَذَا أَمْرٌ عَظِيمٌ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِعَمْرِو بْنِ الْعَاصِ فَإِنَّهُ قَرِيعُ زَمَانِهِ فِي الدَّهَاءِ وَ الْمَكْرِ وَ قُلُوبُ أَهْلِ الشَّامِ مَائِلَةٌ إِلَيْهِ وَ هُوَ يَخْدَعُ وَ لَا يُخْدَعُ فَقَالَ صَدَقْتُمْ وَ لَكِنَّهُ يُحِبُّ عَلِيّاً فَأَخَافُ أَنْ يَمْتَنِعَ فَقَالُوا رَغِّبْهُ بِالْمَالِ وَ أَعْطِهِ مِصْرَ فَكَتَبَ إِلَيْهِ مِنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ خَلِيفَةِ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ إِمَامِ الْمُسْلِمِينَ وَ خَلِيفَةِ رَسُولِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ذِي النُّورَيْنِ خَتَنِ الْمُصْطَفَي عَلَي ابْنَتَيْهِ وَ صَاحِبِ جَيْشِ الْعُسْرَةِ وَ بِئْرِ رُومَةَ الْمَعْدُومِ النَّاصِرِ الْكَثِيرِ الْخَاذِلِ الْمَحْصُورِ فِي مَنْزِلِهِ الْمَقْتُولِ عَطَشاً وَ ظُلْماً فِي مِحْرَابِهِ الْمُعَذَّبِ بِأَسْيَافِ الْفَسَقَةِ إِلَي عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ صَاحِبِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ ثِقَتِهِ وَ أَمِيرِ عَسْكَرِهِ بِذَاتِ السَّلَاسِلِ الْمُعَظَّمِ رَأْيُهُ الْمُفَخَّمِ تَدْبِيرُهُ أَمَّا بَعْدُ فَلَنْ يَخْفَي عَلَيْكَ احْتِرَاقُ قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ وَ فَجْعَتُهُمْ بِقَتْلِ عُثْمَانَ وَ مَا ارْتَكَبَهُ جَارُهُ بَغْياً وَ حَسَداً وَ امْتِنَاعُهُ عَنْ نُصْرَتِهِ وَ خِذْلَانُهُ إِيَّاهُ حَتَّي قُتِلَ فِي مِحْرَابِهِ فَيَا لَهَا

التمع لونه یعنی رنگش رفت و دگرگون شد. اطّ الرجل و مانند آن یئط اطیطاٌ: یعنی صدا داد. و به ترسو گفته می⁭شود: انتفح سحرک یعنی ریه⁭ات باد کرد. و بزّه: یعنی آن را گرفت و ربود.

جوهری گوید: البهمة با ضمّه: سواری است که به خاطر شدت قدرتش فهمیده نمی⁭شود از کجا حمله می کند و به لشکر نیز بهمه گفته می⁭شود و از این است کلام عرب: فلانی اسب سواری بهمة و شیر جنگل از آن است.

و در قاموس آمده است: إملیس و بهاء دشت خالی از گیاه است و جمع آن امالیس است و امالس شاذ است. و ⁭گوید: نهس اللحم بر وزن منع و سمع: گرفتن گوشت با دندان⁭های پیشین و کندن آن است و گوید: شلو با کسره: عضو جسد از هر چیزی است مانند شلا، و هر رها شده ای

است که بخشی از او خورده شود و بقیه آن باقی مانده است. گوید: الروامس بادهای دفن کننده چاه⁭هاست. و گوید: أرهج: یعنی غبار بر پا کرد. و عجاج یعنی غبار، و الترهة بر وزن قبّرة یعنی باطل و گوید: الترهات البسابس و با اضافه یعنی باطل.

روایت 395

کشف الغمّه⁽²⁾: زمانی⁭که معاویه بر جنگ با علی علیه السّلام تصمیم گرفت در خصوص آن با معتمدان و دوستان خود مشورت کرد پس به او گفتند: این کار بزرگی است جز با عمرو بن عاص صورت نمی⁭گیرد که او در زیرکی و مگر یگانه روزگار است و دل⁭های شامیان هواخواه است، نیرنگ می⁭زند و نیرنگ نمی⁭خورد. معاویه گفت: راست می⁭گویید اما او دوست دار علی است می⁭ترسم امتناع کند، گفتند: او را با پول ترغیب کن و مصر را به او ببخش پس برای او نوشت: از معاویه پسر ابوسفیان جانشین عثمان بن عفان امام مسلمانان و جانشین فرستاده پروردگار جهانیان ذوالنورین داماد مصطفی با دو دخترش، و صاحب لشکر عسره، و بئر روحه، از بین رفته، یاری کننده بسیار، حصر شده در منزل خویش، کشته شده از روی عطش و ظلم در محراب خویش، تعذیب شده با شمشیر فاسقان به عمرو بن عاص صحابی رسول⁭الله، معتمد و امیر لشکر او در ذات السلاسل، بزرگ رأی، و صاحب تدبیر فخیم، اما بعد سوختن دل مؤمنان و درد آنان از قتل عثمان از تو پوشیده نیست، و آنچه که همسایه او از روی ستم و حسد انجام داد، امتناع او از یاری وی و ترک کردن وی تا اینکه در محراب خویش کشته شود بر تو پوشیده نیست، شگفتا از

1) 395- ذكره الاربلي رحمه اللّه فيما ساقه من قضايا صفّين في أواسط قضاياها من كتاب كشف الغمّة: ج 1، ص 254.

2) . اربلی در اثنای آنچه که از قضایای صفین ذکر کرده است از کتاب کشف الغمه: ج1، ص254 روایت کرده است.

مُصِيبَةً عَمَّتِ النَّاسَ وَ فَرَضَتْ عَلَيْهِمْ طَلَبَ دَمِهِ مِنْ قَتَلَتِهِ وَ أَنَا أَدْعُوكَ إِلَي الْحَظِّ الْأَجْزَلِ مِنَ الثَّوَابِ وَ النَّصِيبِ الْأَوْفَرِ مِنْ حُسْنِ الْمَآبِ بِقِتَالِ مَنْ آوَي قَتَلَةَ عُثْمَانَ .

فَكَتَبَ إِلَيْهِ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ مِنْ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ صَاحِبِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِلَي مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ وَصَلَ كِتَابُكَ فَقَرَأْتُهُ وَ فَهِمْتُهُ فَأَمَّا مَا دَعَوْتَنِي إِلَيْهِ مِنْ قِتَالِ عَلِيٍّ فَقَدْ دَعَوْتَنِي وَ اللَّهِ إِلَي خَلْعِ رِبْقَةِ الْإِسْلَامِ مِنْ عُنُقِي وَ التَّهَوُّرِ فِي الضَّلَالَةِ مَعَكَ وَ إِعَانَتِي إِيَّاكَ عَلَي الْبَاطِلِ وَ اخْتَرَاطِ السَّيْفِ فِي وَجْهِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام وَ هُوَ أَخُو رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ وَصِيُّهُ وَ وَارِثُهُ وَ قَاضِي دَيْنِهِ وَ مُنْجِزُ وَعْدِهِ وَ زَوْجُ ابْنَتِهِ سَيِّدَةِ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ وَ أَبُو السِّبْطَيْنِ سَيِّدَيْ شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ .

وَ أَمَّا قَوْلُكَ إِنَّكَ خَلِيفَةُ عُثْمَانَ صَدَقْتَ وَ لَكِنْ تَبَيَّنَ الْيَوْمَ عَزْلُكَ مِنْ خِلَافَتِهِ وَ قَدْ بُويِعَ لِغَيْرِهِ فَزَالَتْ خِلَافَتُكَ .

وَ أَمَّا مَا عَظَّمْتَنِي بِهِ وَ نَسَبْتَنِي إِلَيْهِ مِنْ صُحْبَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ أَنِّي صَاحِبُ جَيْشِهِ فَلَا أَغْتَرُّ بِالتَّزْكِيَةِ وَ لَا أَمِيلُ بِهَا عَنِ الْمِلَّةِ .

وَ أَمَّا مَا نَسَبْتَ أَبَا الْحَسَنِ أَخَا رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ وَصِيَّهُ إِلَي الْبَغْيِ وَ الْحَسَدِ لِعُثْمَانَ وَ سَمَّيْتَ الصَّحَابَةَ فَسَقَةً وَ زَعَمْتَ أَنَّهُ أَشْلَاهُمْ عَلَي قَتْلِهِ فَهَذَا كَذِبٌ وَ غَوَايَةٌ وَيْحَكَ يَا مُعَاوِيَةُ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ أَبَا الْحَسَنِ بَذَلَ نَفْسَهُ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ بَاتَ عَلَي فِرَاشِهِ وَ هُوَ صَاحِبُ السَّبْقِ إِلَي الْإِسْلَامِ وَ الْهِجْرَةِ وَ قَالَ فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله هُوَ مِنِّي وَ أَنَا مِنْهُ وَ هُوَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَي إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدِي .

وَ قَالَ فِيهِ يَوْمَ الْغَدِيرِ مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ .

وَ قَالَ فِيهِ يَوْمَ خَيْبَرَ لَأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ غَداً رَجُلًا يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ.

مصیبتی که مردم را فرا گرفت و خونخواهی از قاتلان او را بر آنان واجب ساخت و من تو را به بهره وافر از ثواب و نصیب فراوان از حسن عاقبت با نبرد با کسی که به قاتلان عثمان پناه داد، فرا می⁭خوانم.

و عمرو بن عاص برایش نوشت: از عمرو بن عاص صحابی رسول ⁭الله صلّی الله علیه و آله به معاویه پسر ابوسفیان، اما بعد نامه⁭ات به من رسد، آن را خواندم و فهمیدم، اما آنچه که در خصوص جنگ با علی مرا به آن فرا خوانده⁭ای، به خدا سوگند مرا به خلع کمند اسلام از گردنم و نابودی در گمراهی همراه تو و یاری کردن تو بر باطل و کشیدن شمشیر بر روی علی بن ابی طالب علیه السّلام دعوت کرده⁭ای در حالی⁭که او برادر، وصی، وارث رسول⁭الله، قاضی دین او، عملی کننده وعده او، همسر دختر او سرور زنان هر دو جهان و پدر سبطین سرور جوانان بهشت است.

و اما این کلام تو: که تو جانشین عثمان هستی، راست گفته⁭ای اما امروز عزل تو از جانشینی او روشن شد و برای غیر او بیعت شده⁭⁭است پس خلافتت از بین رفت، اما آنچه که مرا با آن بزرگ کرده⁭ای و در خصوص همراهی با رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله به من نسبت داده⁭ای اینکه من صاحب لشکر او هستم، من با تزکیه اغفال نمی⁭شوم و با آن از دین منحرف نمی⁭شوم .

اما در خصوص آنچه که ابوالحسن برادر و وصی رسول⁭الله را به ستم و حسد به عثمان نسبت دادی و صحابه را فاسق نامیدی و گمان کردی که او آنان را بر قتل او برانگیخت، دروغ و نیرنگ است.

وای بر تو معاویه آیا ندیدی که ابوالحسن جانش را در مقابل رسول⁭الله نثار کرد و بر بستر او خفت و او پیشتاز به⁭سوی اسلام و هجرت است و رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله درباره او فرمود: او از من است و من از او هستم و او از من به منزله هارون از موسی است با این تفاوت که بعد من هیچ نبی⁭ای نیست.

و در روز غدیر درباره او فرمود: هر که من مولای او هستم پس این علی مولای اوست بارخدایا با هر که او را دوست داشت دوستی کن و با هر که با او دشمنی کرد دشمنی کن و هر که او را یاری کرد یاری⁭اش کن و هر که او را رها کرد رهایش کن.

و در روز خیبر درباره او فرمود: فردا پرچم را به مردی می⁭دهم که خدا و رسولش را دوست دارد و خدا و رسولش نیز او را دوست دارند.

وَ قَالَ فِيهِ يَوْمَ الطَّيْرِ اللَّهُمَّ ائْتِنِي بِأَحَبِّ خَلْقِكَ إِلَيْكَ فَلَمَّا دَخَلَ قَالَ وَ إِلَيَّ وَ إِلَيَّ .

وَ قَالَ فِيهِ يَوْمَ النَّضِيرِ عَلِيٌّ إِمَامُ الْبَرَرَةِ وَ قَاتِلُ الْفَجَرَةِ مَنْصُورٌ مَنْ نَصَرَهُ مَخْذُولٌ مَنْ خَذَلَهُ .

وَ قَالَ فِيهِ عَلِيٌّ وَلِيُّكُمْ بَعْدِي وَ أَكَّدَ الْقَوْلَ عَلَيَّ وَ عَلَيْكَ وَ عَلَي جَمِيعِ الْمُسْلِمِينَ وَ قَالَ إِنِّي مُخْلِفٌ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ كِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِي .

وَ قَالَ أَنَا مَدِينَةُ الْعِلْمِ وَ عَلِيٌّ بَابُهَا .

وَ قَدْ عَلِمْتَ يَا مُعَاوِيَةُ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْآيَاتِ الْمَتْلُوَّاتِ فِي فَضَائِلِهِ الَّتِي لَا يَشْرَكُهُ فِيهَا أَحَدٌ كَقَوْلِهِ تَعَالَي يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ كَقَوْلِهِ إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ كَقَوْلِهِ أَ فَمَنْ كانَ عَلي بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ يَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ وَ كَقَوْلِهِ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ وَ كَقَوْلِهِ قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبي .

وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَ مَا تَرْضَي أَنْ يَكُونَ سِلْمُكَ سِلْمِي وَ حَرْبُكَ حَرْبِي وَ تَكُونَ أَخِي وَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ يَا أَبَا الْحَسَنِ مَنْ أَحَبَّكَ فَقَدْ أَحَبَّنِي وَ مَنْ أَبْغَضَكَ فَقَدْ أَبْغَضَنِي وَ مَنْ أَحَبَّكَ أَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ وَ مَنْ أَبْغَضَكَ أَدْخَلَهُ اللَّهُ النَّارَ .

وَ كِتَابُكَ يَا مُعَاوِيَةُ الَّذِي هَذَا جَوَابُهُ لَيْسَ مِمَّا يَنْخَدِعُ بِهِ مَنْ لَهُ عَقْلٌ وَ دِينٌ وَ السَّلَامُ .

فَكَتَبَ إِلَيْهِ مُعَاوِيَةُ يُعْرِضُ عَلَيْهِ الْأَمْوَالَ وَ الْوِلَايَاتِ وَ كَتَبَ فِي آخِرِ كِتَابِهِ:

جَهِلْتَ وَ لَمْ تَعْلَمْ مَحَلَّكَ عِنْدَنَا *** فَأَرْسَلْتَ شَيْئاً مِنْ خِطَابٍ وَ مَا تَدْرِي

فَثِقْ بِالَّذِي عِنْدِي لَكَ الْيَوْمَ آنِفاً *** مِنَ الْعِزِّ وَ الْإِكْرَامِ وَ الْجَاهِ وَ النَّصْرِ

فَأَكْتُبُ عَهْداً تَرْتَضِيهِ مُؤَكَّداً *** وَ أَشْفَعُهُ بِالْبَذْلِ مِنِّي وَ بِالْبِرِّ

فَكَتَبَ إِلَيْهِ عَمْرٌو بِأَبْيَاتٍ لَيْسَ بِالشِّعْرِ الْجَيِّدِ يَطْلُبُ فِيهَا مِصْرَ ⁽¹⁾وَ أَوَّلُهَا:

و در روز طیر درباره او فرمود: بارالها محبوب⁭ترین خلقت نزد تو را به⁭سوی من بیاور پس چون وارد شد فرمود: و به⁭سوی من و به⁭سوی من.

و در روز نضیر درباره او فرمود: علی امام پارسایان و قاتل فاجران است هر که او را یاری کرد یاری شده است و هر که او را رها کرد رها شده است.

و درباره او فرمود: علی ولی شما بعد از من است و بر سخنش تأکید کرد: بر من، بر تو و بر تمامی مسلمانان و فرمود: من ثقلین را در میان شما بازمی⁭گذارم: کتاب خدا و عترتم و فرمود: من شهر علم و علی دروازه آن است.

و ای معاویه آیات متوالی⁭ای که خداوند درباره فضائل بی⁭نظیر او نازل فرمود را دیدی مانند این کلام خداوند متعال«یُوفُونَ بِالنَّذْرِ» {[همان بندگانی که] به نذر خود وفا می‌کردند} و نیز این کلامش: «إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ» {ولی شما تنها خدا و پیامبر اوست} و مانند این کلامش: «أَفَمَن کَانَ عَلَی بَیِّنَةٍ مِّن رَّبِّهِ وَیَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِّنْهُ» { آیا کسی که از جانب پروردگارش بر حجتی روشن است و شاهدی از [خویشان] او پیرو آن است} و مانند این کلامش: «رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَیْهِ» {رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَیْهِ} و «قُل لَّا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی» { بگو به ازای آن [رسالت] پاداشی از شما خواستار نیستم مگر دوستی درباره خویشاوندان}.

و رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله فرمود: آیا خوشنود نیستی که صلح تو، صلح با من و جنگ تو جنگ من است و برادر و ولی من در دنیا و آخرت هستی، ای ابوالحسن هر که تو را دوست بدارد مرا دوست داشته است و هر که با تو دشمنی کند با من دشمنی کرده است و هر که تو را دوست بدارد خداوند او را وارد بهشت می⁭کند و هر که با تو دشمنی کند خداوند او را در آتش داخل می⁭کند.

و نامه تو ای معاویه، پاسخش این است کسی عقل و دین دارد به⁭وسیله آن فریب نمی⁭خورد و السلام.

پس معاویه درحالی⁭که اموال و ولایات را به او عرضه می⁭کند برایش نوشت و در پایان نامه⁭اش نوشت:

•

ناآگاه هستی و جایگاهت نزد ما را نمی⁭دانی، پس چیزی از خطاب و آنچه که می⁭دانی برایت فرستادم.

•

پس به آنچه که امروز نزد من به تو نزدیک است از عزت، اکرام، جاه و پیروزی اطمینان کن.

•

و عهدی می⁭نویسم که به تأکید از آن خوشنود می⁭شوی و آن را با بخشش و نیکی از جانب خود دو چندان می⁭کنم.

و عمرو ابیاتی که شعر نیکویی نیست برایش نوشت که در آن مصر را از او طلب می⁭کرد و آغاز آن چنین است:

1) هذا كان مؤخرا في أصلي فقدمناه لكونه أوفق، و القصة ذكرها الخوارزمي حرفية في الفصل الثالث من الفصل 16 من مناقب أمير المؤمنين عليه السلام ص 129.

أَبَي الْقَلْبُ مِنِّي أَنْ أُخَادَعَ بِالْمَكْرِ *** بِقَتْلِ ابْنِ عَفَّانَ أُجَرُّ إِلَي الْكُفْرِ

فَكَتَبَ لَهُ مُعَاوِيَةُ بِذَلِكَ وَ أَنْفَذَهُ إِلَيْهِ فَفَكَّرَ عَمْرٌو وَ لَمْ يَدْرِ مَا يَصْنَعُ وَ ذَهَبَ عَنْهُ النَّوْمُ فَقَالَ:

تَطَاوَلَ لَيْلِي بِالْهُمُومِ الطَّوَارِقِ *** وَ صَافَحْتُ مِنْ دَهْرِي وُجُوهَ الْبَوَائِقِ

أَ أَخْدَعُهُ وَ الْخَدْعُ مِنِّي سَجِيَّةٌ *** أَمْ أُعْطِيهِ مِنْ نَفْسِي نَصِيحَةَ وَامِقٍ

أَمْ أَقْعُدُ فِي بَيْتِي وَ فِي ذَاكَ رَاحَةٌ *** لِشَيْخٍ يَخَافُ الْمَوْتَ فِي كُلِّ شَارِقٍ

فَلَمَّا أَصْبَحَ دَعَا مَوْلَاهُ وَرْدَانَ وَ كَانَ عَاقِلًا فَشَاوَرَهُ فِي ذَلِكَ فَقَالَ وَرْدَانُ إِنَّ مَعَ عَلِيٍّ آخِرَةً وَ لَا دُنْيَا مَعَهُ وَ هِيَ الَّتِي تَبْقَي لَكَ وَ تَبْقَي فِيهَا وَ إِنَّ مَعَ مُعَاوِيَةَ دُنْيَا وَ لَا آخِرَةَ مَعَهُ وَ هِيَ الَّتِي لَا تَبْقَي عَلَي أَحَدٍ فَاخْتَرْ مَا شِئْتَ فَتَبَسَّمَ عَمْرٌو وَ قَالَ:

يَا قَاتَلَ اللَّهُ وَرْدَاناً وَ فِطْنَتَهُ *** لَقَدْ أَصَابَ الَّذِي فِي الْقَلْبِ وَرْدَانُ

لَمَّا تَعَرَّضَتِ الدُّنْيَا عَرَضْتُ لَهَا *** بِحِرْصِ نَفْسِي وَ فِي الْأَطْبَاعِ إِدْهَانٌ

نَفْسٌ تَعُفُّ وَ أُخْرَي الْحِرْصُ يَغْلِبُهَا *** وَ الْمَرْءُ يَأْكُلُ نَتْناً وَ هُوَ غَرْثَانٌ

أَمَّا عَلِيٌّ فَدِينٌ لَيْسَ يَشْرَكُهُ *** دُنْيَا وَ ذَاكَ لَهُ دُنْيَا وَ سُلْطَانٌ

فَاخْتَرْتُ مِنْ طَمَعِي دُنْيَا عَلَي بَصَرِي *** وَ مَا مَعِي بِالَّذِي أَخْتَارُ بُرْهَانٌ

إِنِّي لَأَعْرِفُ مَا فِيهَا وَ أُبْصِرُهُ *** وَ فِيَّ أَيْضاً لِمَا أَهْوَاهُ أَلْوَانٌ

لَكِنَّ نَفْسِي تُحِبُّ الْعَيْشَ فِي شَرَفٍ *** وَ لَيْسَ يَرْضَي بِذُلِّ الْعَيْشِ إِنْسَانٌ

ثُمَّ إِنَّ عَمْراً رَحَلَ إِلَي مُعَاوِيَةَ فَمَنَعَهُ ابْنُهُ عَبْدُ اللَّهِ وَ وَرْدَانُ فَلَمْ يَمْتَنِعْ فَلَمَّا بَلَغَ مَفْرِقَ الطَّرِيقَيْنِ الشَّامِ وَ الْعِرَاقِ قَالَ لَهُ وَرْدَانُ طَرِيقُ الْعِرَاقِ طَرِيقُ الْآخِرَةِ وَ طَرِيقُ الشَّامِ طَرِيقُ الدُّنْيَا فَأَيَّهُمَا تَسْلُكُ قَالَ طَرِيقَ الشَّامِ!!

تَوْضِيحٌ

قَالَ الْجَوْهَرِيُّ الْقَرِيعُ الْفَحْلُ وَ السَّيِّدُ يُقَالُ فُلَانٌ قَرِيعُ دَهْرِهِ وَ قَرِيعُكَ الَّذِي يُقَارِعُكَ.

• قلبم مانع از آن می⁭شود که با مکر به مرگ ابن عفان نیرنگ کنم که با آن به کفر کشانده شوم.

پس آن را معاویه برایش نوشت و برایش امضا کرد پس معاویه اندیشید و ندانست چه کند و خواب از او زائل شد پس نوشت: - شبم با غمهای ناگهانی به درازا کشید و با اقسام مصیبت⁭ها روبه⁭رو شدم.

•

آیا بر او نیرنگ کنم و نیرنگ از جانب من خصلتی است یا اینکه نصیحتی دوستانه از جانب خود به او بکنم.

•

یا اینکه در منزل خویش بنشینم که برای پیرمردی که در هر روز (که خورشید طلوع می کند) از مرگ بیم دارد، راحتی است.

و چون صبح کرد غلامش وردان را که انسان عاقلی بود صدا کرد و درباره آن با او مشورت کرد، وردان گفت: علی آخرت است و دنیائی با او نیست، و آخرت است که برای تو می⁭ماند و با معاویه دنیاست و آخرتی همراه نیست آن است که برای کسی نمی⁭ماند؛ پس هر کدام را خواستی انتخاب کن. عمرو تبسمی کرد و گفت:

•

خداوند وردان و زیرکی او را بکشد، که وردان آنچه که در دل است را بیان کرد.

•

زمانی که دنیا روی آورد با حرص نفسم خود را در معرض آن قرار دادم و در سرشت⁭ها، دورویی و نفاق است.

•

نفسی عفت پیشه می⁭کند و بر دیگری حرص چیره می⁭شود و انسان درحالی⁭که گرسنه است گندیده را می خورد.

•

اما علی، دینی است که دنیا با آن درنمی⁭آمیزد و آن دنیا و سلطنت اوست.

•

پس من با وجود آگاهی⁭ام از روی طمع، دنیا را انتخاب کردم، و با آنچه که اختیار کردم برهانی همراه من نیست.

•

من آنچه - عاقبتی - که در آن است را می⁭دانم و از آن آگاهم ولی تمایلات من و خواسته های من نیز انواعی دارد .

•

اما نفس من زندگی در شرافت را دوست دارد ولی انسان به ذلت زندگی، راضی نمی⁭شود .

پس عمرو به⁭سوی معاویه حرکت کرد و پسرش عبدالله و وردان او را منع کردند اما او امتناع نکرد و چون به دو راهی شام و عراق رسید وردان به او گفت: راه عراق راه آخرت و راه شام راه دنیاست کدام را طی می⁭کنی؟ گفت: راه شام را.

توضیح

جوهری گوید: قریع یعنی آقا و سرور، «فلان قریع دهره و قریعک الذی یقارعک»: فلانی سرور روزگار خویش است و هماورد توست در سروری کردن.

وَ قَالَ فِي النِّهَايَةِ فِيهِ ذِكْرُ بِئْرِ رُومَةَ هِيَ بِضَمِّ الرَّاءِ اسْمُ بِئْرٍ بِالْمَدِينَةِ اشْتَرَاهَا عُثْمَانُ وَ سَبَّلَهَا وَ فِي الْقَامُوسِ أَشْلَي دَابَّتَهُ أَرَاهَا الْمِخْلَاةَ لِتَأْتِيَهُ وَ النَّاقَةَ دَعَاهَا لِلْحَلْبِ وَ الْوَامِقُ الْمُحِبُّ وَ الشَّارِقُ الشَّمْسُ وَ شَرِقَتِ الشَّمْسُ طَلَعَتْ وَ الْغَرْثَانُ الْجَائِعُ.

«396»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ لَمْ يُبَايِعْ حَتَّي شَرَطَ أَنْ يُؤْتِيَهُ عَلَي الْبَيْعَةِ ثَمَناً فَلَا ظَفِرَتْ يَدُ الْمُبَايِعِ وَ خَزِيَتْ أَمَانَةُ الْمُبْتَاعِ فَخُذُوا لِلْحَرْبِ أُهْبَتَهَا وَ أَعِدُّوا لَهَا عُدَّتَهَا فَقَدْ شَبَّ لَظَاهَا وَ عَلَا سَنَاهَا وَ اسْتَشْعِرُوا الصَّبْرَ فَإِنَّهُ أَدْعَي إِلَي النَّصْرِ.

بيان

قوله عليه السلام و لم يبايع قال الشارحون إشارة إلي ما اشتهر من أن أمير المؤمنين عليه السلام لما نزل بالكوفة بعد فراغه من البصرة كتب إلي معاوية كتابا يدعوه إلي البيعة فدعا قوما من أهل الشام إلي الطلب بدم عثمان فأجابوه و أشار إليه أخوه بالاستعانة بعمرو بن العاص فلما قدم عليه و عرف حاجته إليه تباعد عنه و جعل يمدح عليا عليه السلام في وجهه حتي رضي معاوية أن يعطيه المصر فبايعه فذلك معني قوله عليه السلام أن يؤتيه علي البيعة ثمنا ثم أردف ذلك بالدعاء علي البائع لدينه و هو عمرو بعدم الظفر في الحرب أو بالثمن أو بشي‌ء مما يأمله و ألحقه بالتوبيخ للمبتاع و هو معاوية بذكر هوان أمانته عليه و هي بلاد المسلمين و أموالهم.

و يحتمل أن يكون إسناد الخزي إلي الأمانة إسنادا مجازيا.

و ذهب بعض الشارحين إلي أن المراد بالبائع معاوية و بالمبتاع عمرو و هو ضعيف لأن الثمن إذا كان مصرا فالمبتاع هو معاوية كذا ذكره ابن ميثم.

و قال ابن أبي الحديد في أكثر النسخ فلا ظفرت يد المبايع بميم المفاعلة و الظاهر ما رويناه.

در النهایه آمده است: در آن بئر رومه بیان شده است که با ضمه راء اسم چاهی در مدینه است که عثمان آن را خرید و وقف کرد و در قاموس آمده است: أشلا دابّته یعنی توبره را به چهارپایش نشان داد تا به سمت او بیاید، و أشلا الناقه: یعنی شتر را برای دوشیدن شیر صدا کرد. وامق یعنی: عاشق؛ و الشارق یعنی خورشید، و شرقت⁭الشمس یعنی خورشید طلوع کرد و غرثان یعنی گرسنه.

روایت 396

نهج⁭البلاغه⁽²⁾: بیعت نکرد مگر اینکه قیمت بیعت خویش را از او گرفت پس دست بیعت فروش خوار و عهد و پیمان خریدار رسوا باد، پس اکنون ساز جنگ را ساز کنید و برای پیکار با دشمن آماده شوید که تنور جنگ روشن شده و شعله آن بالا گرفته و شکیبایی را شعار خود سازید که صبر در جنگ سبب پیروزی است.

توضیح

این سخن امام علیه السّلام: «و بیعت نکرد» شارحان می⁭گویند: اشاره⁭ای است به آنچه که مشهور شد که امیرمؤمنان علیه السّلام زمانی⁭که بعد از فراغت از بصره وارد کوفه شد برای معاویه نامه⁭ای نوشت که در آن او را به بیعت دعوت کرد پس او جمعی از شامیان را به خونخواهی عثمان دعوت کرد و آنان او را اجابت کردند و برادرش او را رهنمایی کرد که از عمرو بن عاص کمک بگیرد و چون بر او وارد شد با او بیعت کرد و این معنای این کلام امام است: که قیمت بیعتش را به او بپردازید، سپس آن را با نفرین بر دین فروش یعنی عمرو به عدم پیروزی در جنگ یا با قیمت یا با چیزی از آنچه که آرزو دارد همراه کرده است و نکوهش خریدار یعنی معاویه را با ذکر خواری امانتش بر او که همان بلاد مسلمانان و اموال آن است، به او ملحق کرده است.

و محتمل است که اسناد رسوایی به امانت از نوع اسناد مجازی باشد.

و برخی از شراح بر این هستند که مقصود از فروشنده معاویه و منظور از خریدار عمرو است و این ضعیف است زیرا قیمت اگر مصر باشد، خریدار همان معاویه است، ابن میثم چنین ذکر کرده⁭است.

و ابن ابوالحدید گوید در اغلب نسخه⁭ها «فلا ظفرت ید المبایع» با میم مفاعله است و خوب چیزی است که ما ذکر کردیم.

1) 396- رواه السيّد الرضيّ رفع اللّه مقامه في ذيل المختار: 26 من نهج البلاغة.

2) . سید رضی آن را در ذیل مختار 26 از نهج البلاغه روایت کرده است.

قوله عليه السلام فقد شب لظاها أي أوقدت نارها و أثيرت و روي بالبناء للفاعل أي ارتفع لهبها و السنا بالقصر الضوء.

أقول

قال ابن أبي الحديد روي ابن قتيبة في كتاب عيون الأخبار⁽¹⁾

و الحديث ذكره ابن قتيبة في أواسط كتاب الحرب من كتاب عيون الأخبار: ج 1، ص 169، ط بيروت.

قال رأي عمرو بن العاص معاوية يوما فضحك فقال مم تضحك يا أمير المؤمنين أضحك الله سنك قال أضحك من حضور ذهنك حين إبدائك سوأتك يوم ابن أبي طالب عليهما السلام و الله لقد وجدته منانا و لو شاء أن يقتلك لقتلك فقال عمرو يا أمير المؤمنين أما و الله إني لعن يمينك حين دعاك إلي البراز فاحولت عيناك و انتفخ سحرك و بدا منك ما أكره ذكره فمن نفسك أضحك أو فدع.

و این کلام امام علیه السّلام «فقد شبّ لظاها» یعنی آتشش برافروخته و روشن شده است و یا بنای فاعل نیز روایت شده⁭است یعنی شعله⁭اش بالا گرفت. و سنا به⁭صورت مقصور یعنی روشنایی.

می⁭گویم

ابن ابی الحدید گوید: ابن قتیبه در کتاب عیون الاخبار⁽²⁾

و حدیث را ابن قتیبه در اواسط کتاب جنگ از کتاب عیون الأخبار: ج1، ص 169، چاپ بیروت روایت کرده است.

گوید: عمرو بن عاص روزی معاویه را دید که می⁭خندد پس گفت: یا امیرمؤمنان خداوند لبانت را متبسم سازد از چه می⁭خندی. پاسخ داد: از حضور ذهنت زمانی⁭که در روز ابن ابوطالب بدی⁭ات را به او نمایان کردی می⁭خندم به خدا سوگند او مهربان بود اگر می⁭خواست تو را بکشد قطعاٌ می⁭کشت، عمرو گفت: یا امیرمؤمنان به خدا سوگند زمانی⁭که تو را به هماوردی خواند در جانب راست تو بودم، چشمانت چپ شد و رگ گردنت باد کرد و حالتی از تو نمایان شد که دوست ندارم ذکر کنم پس یا به خود بخند یا رها کن .

1) رواه ابن أبي الحديد في شرح المختار: 68 من نهج البلاغة في عنوان: «أخبار الجبناء و نوادرهم» من شرحه: ج 2 ص 333.

2) . ابن ابی الحدید آن را در شرح مختار 68 از نهج البلاغه در عنوان: (اخبار جبناء و نوادرهم) از شرحش: ج2 ص 333 روایت کرده است.

باب 16 باب كتبه عليه السلام إلي معاوية و احتجاجاته عليه و مراسلاته إليه و إلي أصحابه‌

الأخبار

«397»

نهج، نهج البلاغة ج، الإحتجاج احْتِجَاجُهُ عليه السلام عَلَي مُعَاوِيَةَ فِي جَوَابِ كِتَابٍ كَتَبَهُ إِلَيْهِ وَ فِي غَيْرِهِ مِنَ الْمَوَاضِعِ وَ هُوَ مِنْ أَحْسَنِ الْحِجَاجِ وَ أَصْوَبِهِ :

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَلَغَنِي ⁽²⁾كِتَابُكَ تَذْكُرُ اصْطِفَاءَ اللَّهِ تَعَالَي مُحَمَّداً صلي الله عليه و آله لِدِينِهِ وَ تَأْيِيدَهُ إِيَّاهُ بِمَنْ أَيَّدَهُ مِنْ أَصْحَابِهِ فَلَقَدْ خَبَّأَ لَنَا الدَّهْرُ مِنْكَ عَجَباً إِذْ طَفِقْتَ تُخْبِرُنَا بِبَلَاءِ اللَّهِ عِنْدَنَا وَ نِعْمَتِهِ عَلَيْنَا فِي نَبِيِّنَا فَكُنْتَ فِي ذَلِكَ كَنَاقِلِ التَّمْرِ إِلَي هَجَرَ أَوْ دَاعِي مُسَدِّدِهِ إِلَي النِّضَالِ.

باب شانزدهم : نامه⁭ها و احتحاجات امام علیه السّلام بر معاویه و مکاتبات او با وی و یارانش

روایات

روایت 397

نهج⁭البلاغه⁽³⁾

و طبرسی نیز آن را در عنوان «احتجاجش بر معاویه ... » از کتاب الاحتجاج ص 176 روایت کرده است.

: احتجاج اامام علیه السلام بر معوایه درجواب نامه ای که برای وی نوشت –و در مواردی غیر از آن- و یکی از نیکوترین و صحیح ترین حجت آوران است.

پس از یاد خدا و درود نامه شما رسید، که در آن نوشتید، خداوند محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را برای دینش برگزید، و با یارانش او را تأیید کرد، راستی روزگار چه چیزهای شگفتی از تو بر ما آشکار کرده است تو می‌خواهی ما را از آنچه خداوند به ما عنایت فرمود، آگاه کنی و از نعمت وجود پیامبر با خبرمان سازی داستان تو داستان کسی را ماند که خرما به سرزمین پر خرمای هجر برد یا استاد خود را به مسابقه دعوت کند.

1) 397- رواه السيّد الرضيّ رحمه اللّه في المختار: 28 من باب الكتب من نهج البلاغة. و رواه الطبرسيّ رضي اللّه عنه في عنوان «احتجاجه علي معاوية ... » من كتاب الاحتجاج ص 176.

2) كذا في طبع الكمبانيّ من البحار و بهامشه و في النهج و الاحتجاج: فقد أتاني. و فيهما: تذكر فيه.

3) . سید رضی آن را در مختار: 28 از بخش نامه ها از نهج البلاغه روایت کرده است.

وَ زَعَمْتَ أَنَّ أَفْضَلَ النَّاسِ فِي الْإِسْلَامِ فُلَانٌ وَ فُلَانٌ فَذَكَرْتَ أَمْراً إِنْ تَمَّ اعْتَزَلَكَ كُلُّهُ وَ إِنْ نَقَصَ لَمْ يَلْحَقْكَ ثَلْمُهُ وَ مَا أَنْتَ وَ الْفَاضِلَ وَ الْمَفْضُولَ وَ السَّائِسَ وَ الْمَسُوسَ وَ مَا لِلطُّلَقَاءِ وَ أَبْنَاءِ الطُّلَقَاءِ وَ التَّمْيِيزَ بَيْنَ الْمُهَاجِرِينَ الْأَوَّلِينَ وَ تَرْتِيبَ دَرَجَاتِهِمْ وَ تَعْرِيفَ طَبَقَاتِهِمْ هَيْهَاتَ لَقَدْ حَنَّ قِدْحٌ لَيْسَ مِنْهَا فَطَفِقَ يَحْكُمُ فِيهَا مَنْ عَلَيْهِ الْحُكْمُ لَهَا .

أَ لَا تَرْبَعُ أَيُّهَا الْإِنْسَانُ عَلَي ظَلْعِكَ وَ تَعْرِفُ قُصُورَ ذَرْعِكَ وَ تَتَأَخَّرُ حَيْثُ أَخَّرَكَ الْقَدَرُ فَمَا عَلَيْكَ غَلَبَةُ الْمَغْلُوبِ وَ لَا لَكَ ظَفَرُ الظَّافِرِ وَ إِنَّكَ لَذَهَّابٌ فِي التِّيهِ رَوَّاغٌ عَنِ الْقَصْدِ .

أَ لَا تَرَي - غَيْرَ مُخْبِرٍ لَكَ وَ لَكِنْ بِنِعْمَةِ اللَّهِ أُحَدِّثُ - أَنَّ قَوْماً اسْتُشْهِدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَ لِكُلٍّ فَضْلٌ حَتَّي إِذَا اسْتُشْهِدَ شَهِيدُنَا قِيلَ سَيِّدُ الشُّهَدَاءِ وَ خَصَّهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِسَبْعِينَ تَكْبِيرَةً عِنْدَ صَلَاتِهِ عَلَيْهِ .

أَ وَ لَا تَرَي أَنَّ قَوْماً قُطِّعَتْ أَيْدِيهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ لِكُلٍّ فَضْلٌ حَتَّي إِذَا فُعِلَ بِوَاحِدِنَا كَمَا فُعِلَ بِوَاحِدِهِمْ قِيلَ الطَّيَّارُ فِي الْجَنَّةِ وَ ذُو الْجَنَاحَيْنِ .

وَ لَوْ لَا مَا نَهَي اللَّهُ عَنْهُ مِنْ تَزْكِيَةِ الْمَرْءِ نَفْسَهُ لَذَكَرَ ذَاكِرٌ فَضَائِلَ جَمَّةً تَعْرِفُهَا قُلُوبُ الْمُؤْمِنِينَ وَ لَا تَمُجُّهَا آذَانُ السَّامِعِينَ فَدَعْ عَنْكَ مَنْ مَالَتْ بِهِ الرَّمِيَّةُ فَإِنَّا صَنَائِعُ رَبِّنَا وَ النَّاسُ بَعْدُ صَنَائِعُ لَنَا لَمْ يَمْنَعْنَا قَدِيمُ عِزِّنَا وَ عَادِيُّ طَوْلِنَا عَلَي قَوْمِكَ أَنْ خَلَطْنَاكُمْ بِأَنْفُسِنَا فَنَكَحْنَا وَ أَنْكَحْنَا فِعْلَ الْأَكْفَاءِ وَ لَسْتُمْ هُنَاكَ .

وَ أَنَّي يَكُونُ ذَلِكَ كَذَلِكَ وَ مِنَّا النَّبِيُّ وَ مِنْكُمُ الْمُكَذِّبُ وَ مِنَّا أَسَدُ اللَّهِ وَ مِنْكُمْ أَسَدُ الْأَحْلَافِ وَ مِنَّا سَيِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ مِنْكُمْ صِبْيَةُ النَّارِ وَ مِنَّا خَيْرُ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ وَ مِنْكُمْ حَمَّالَةُ الْحَطَبِ فِي كَثِيرٍ مِمَّا لَنَا وَ عَلَيْكُمْ.

فَإِسْلَامُنَا مَا قَدْ سُمِعَ وَ جَاهِلِيَّتُكُمْ مَا لَا تُدْفَعُ ⁽¹⁾وَ كِتَابُ اللَّهِ يَجْمَعُ لَنَا مَا شَذَّ عَنَّا وَ هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَي وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلي بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ [75 /

و پنداشتی که برترین انسان‌ها در اسلام فلان کس، و فلان شخص است چیزی را یاد آورده‌ای که اگر اثبات شود هیچ ارتباطی به تو ندارد، و اگر دروغ هم باشد به تو مربوط نمی‌شود، تو را با انسانهای برتر و غیر برتر، سیاستمدار و غیر سیاستمدار چه کار است اسیران آزاد شده و فرزندانشان را چه رسد به تشخیص امتیازات میان مهاجران نخستین، و ترتیب درجات، و شناسایی منزلت و مقام آنان هرگز خود را در چیزی قرار می‌دهی که از آن بیگانه‌ای، حال کار بدین جا کشید که محکوم حاکم باشد.

ای مرد چرا بر سر جایت نمی‌نشینی و کوتاهی کردن‌هایت را به یاد نمی‌آوری و به منزلت عقب مانده‌ات باز نمی‌گردی برتری ضعیفان، و پیروزی پیروزمندان در اسلام با تو چه ارتباطی دارد تو همواره در بیابان گمراهی سرگردان، و از راه راست روی گردانی.

آنچه می‌گویم برای آگاهاندن تو نیست، بلکه برای یاد آوری نعمت‌های خدا می‌گویم «آیا نمی‌بینی جمعی از مهاجر و انصار در راه خدا به شهادت رسیدند و هر کدام دارای فضیلتی بودند امّا آنگاه که شهید ما حمزه شربت شهادت نوشید، او را سیّد الشهداء خواندند، و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در نماز بر پیکر او بجای پنج تکبیر، هفتاد تکبیر گفت.

آیا نمی‌بینی گروهی که دستشان در جهاد قطع شد، و هر کدام فضیلتی داشتند، امّا چون بر یکی از ما ضربتی وارد شد و دستش قطع گردید، طیّارش خواندند که با دو بال در آسمان بهشت پرواز می‌کند.

و اگر خدا نهی نمی‌فرمود که مرد خود را بستاید، فضائل فراوانی را بر می‌شمردم، که دل‌های آگاه مؤمنان آن را شناخته، و گوش‌های شنوندگان با آن آشناست، معاویه دست از این ادّعاها بردار، که تیرت به خطا رفته است، همانا ما، دست پرورده و ساخته پروردگار خویشیم، و مردم تربیت شدگان و پرورده‌های مایند.اینکه با شما طرح خویشاوندی ریختم، ما از طایفه شما همسر گرفتیم، و شما از طایفه ما همسر انتخاب کردید، و برابر با شما رفتار کردیم، عزّت گذشته، و فضیلت پیشین را از ما باز نمی‌دارد.

شما چگونه با ما برابرید که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم از ماست، و دروغگوی رسوا از شما، حمزه شیر خدا - اسد اللّه - از ماست، و ابو سفیان، - اسد الاحلاف - از شما، دو سیّد جوانان اهل بهشت از ما، و کودکان در آتش افکنده شده از شما، و بهترین زنان جهان از ما، و زن هیزم کش دوزخیان از شما، از ما این همه فضیلت‌ها، و از شما آن همه رسوایی‌هاست .

اسلام ما را همه شنیده، و شرافت ما را همه دیده‌اند، و کتاب خدا برای ما فراهم آورد آنچه را به ما نرسیده که خدای سبحان فرمود: {و خویشاوندان نسبت به یکدیگر [از دیگران] در کتاب خدا سزاوارترند} و خدای سبحان فرمود:

1) و في النهج: و جاهليتنا. و في النهج و الاحتجاج: لا تدفع.

الانفال : 8] وَ قَوْلُهُ تَعَالَي إِنَّ أَوْلَي النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَ هذَا النَّبِيُّ وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ اللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ فَنَحْنُ مَرَّةً أَوْلَي بِالْقَرَابَةِ وَ تَارَةً أَوْلَي بِالطَّاعَةِ .

وَ لَمَّا احْتَجَّ الْمُهَاجِرُونَ عَلَي الْأَنْصَارِ يَوْمَ السَّقِيفَةِ بِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَلَجُوا عَلَيْهِمْ فَإِنْ يَكُنِ الْفَلَجُ بِهِ فَالْحَقُّ لَنَا دُونَكُمْ وَ إِنْ يَكُنْ بِغَيْرِهِ فَالْأَنْصَارُ عَلَي دَعْوَاهُمْ .

وَ زَعَمْتَ أَنِّي لِكُلِّ الْخُلَفَاءِ حَسَدْتُ وَ عَلَي كُلِّهِمْ بَغَيْتُ فَإِنْ يَكُنْ ذَلِكَ كَذَلِكَ فَلَيْسَ الْجِنَايَةُ عَلَيْكَ فَيَكُونَ الْعُذْرُ إِلَيْكَ.

وَ تِلْكَ شَكَاةٌ ظَاهِرٌ عَنْكَ عَارُهَا

وَ قُلْتَ إِنِّي كُنْتُ أُقَادُ كَمَا يُقَادُ الْجَمَلُ الْمَخْشُوشُ حَتَّي أُبَايِعَ وَ لَعَمْرُ اللَّهِ لَقَدْ أَرَدْتَ أَنْ تَذُمَّ فَمَدَحْتَ وَ أَنْ تَفْضَحَ فَافْتَضَحْتَ وَ مَا عَلَي الْمُسْلِمِ مِنْ غَضَاضَةٍ فِي أَنْ يَكُونَ مَظْلُوماً مَا لَمْ يَكُنْ شَاكّاً فِي دِينِهِ وَ لَا مُرْتَاباً بِيَقِينِهِ وَ هَذِهِ حُجَّتِي إِلَي غَيْرِكَ قَصْدُهَا وَ لَكِنِّي أَطْلَقْتُ لَكَ مِنْهَا بِقَدْرِ مَا سَنَحَ مِنْ ذِكْرِهَا .

ثُمَّ ذَكَرْتَ مَا كَانَ مِنْ أَمْرِي وَ أَمْرِ عُثْمَانَ فَلَكَ أَنْ تُجَابَ عَنْ هَذِهِ لِرَحِمِكَ مِنْهُ فَأَيُّنَا كَانَ أَعْدَي لَهُ وَ أَهْدَي إِلَي مَقَاتِلِهِ أَ مَنْ بَذَلَ لَهُ نُصْرَتَهُ فَاسْتَقْعَدَهُ وَ اسْتَكَفَّهُ أَمْ مَنِ اسْتَنْصَرَهُ فَتَرَاخَي عَنْهُ وَ بَثَّ الْمَنُونَ إِلَيْهِ حَتَّي أَتَي قَدَرُهُ عَلَيْهِ كَلَّا وَ اللَّهِ لَقَدْ عَلِمَ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ وَ الْقائِلِينَ لِإِخْوانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنا وَ لا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِيلًا ⁽¹⁾وَ مَا كُنْتُ لِأَعْتَذِرَ مِنْ أَنِّي كُنْتُ أَنْقِمُ عَلَيْهِ أَحْدَاثاً فَإِنْ كَانَ الذَّنْبُ إِلَيْهِ إِرْشَادِي وَ هِدَايَتِي لَهُ فَرُبَّ مَلُومٍ لَا ذَنْبَ لَهُ.

وَ قَدْ يَسْتَفِيدُ الظِّنَّةَ الْمُتَنَصِّحُ

وَ مَا أَرَدْتُ إِلَّا الْإِصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَ ما تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَ إِلَيْهِ أُنِيبُ.

{در حقیقت نزدیکترین مردم به ابراهیم همان کسانی هستند که او را پیروی کرده‌اند و [نیز] این پیامبر و کسانی که [به آیین او] ایمان آورده‌اند و خدا سرور مؤمنان است.}

پس ما یک بار به خاطر خویشاوندی با پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و بار دیگر به خاطر اطاعت از خدا، به خلافت سزاوارتریم.

و آنگاه که مهاجرین در روز سقیفه با انصار گفتگو و اختلاف داشتند، تنها با ذکر خویشاوندی با پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بر آنان پیروز گردیدند، اگر این دلیل برتری است پس حق با ماست نه با شما، و اگر دلیل دیگری داشتند ادّعای انصار به جای خود باقی است.

معاویه، تو پنداری که بر تمام خلفا حسد ورزیده‌ام و بر همه آنها شوریده‌ام اگر چنین شده باشد جنایتی بر تو نرفته که از تو عذر خواهی کنم.

«و آن شکوه‌هایی است که ننگ آن دامنگیر تو نیست»

و گفته‌ای که مرا چونان شتر مهار کرده به سوی بیعت می‌کشاندند. سوگند به خدا خواستی نکوهش کنی، امّا ستودی، خواستی رسوا سازی که خود را رسوا کرده‌ای، مسلمان را چه باک که مظلوم واقع شود، ما دام که در دین خود تردید نداشته، و در یقین خود شک نکند، این دلیل را آورده‌ام حتّی برای غیر تو که پند گیرند، و آن را کوتاه آوردم به مقداری که از خاطرم گذشت.

سپس کار مرا با عثمان به یاد آوردی، تو باید پاسخ دهی که از خویشاوندان او می‌باشی راستی کدام یک از ما دشمنی‌اش با عثمان بیشتر بود و راه را برای کشندگانش فراهم آورد آن کس که به او یاری رساند، و از او خواست به جایش بنشیند، و به کار مردم رسد یا آن که از او یاری خواست و دریغ کرد و به انتظار نشست تا مرگش فرا رسد نه، هرگز، به خدا سوگند: خداوند باز دارندگان از جنگ را در میان شما می‌شناسد، و آنان را که برادران خود را به سوی خویش می‌خوانند، و جز لحظه‌های کوتاهی در نبرد حاضر نمی‌شوند⁽²⁾من ادّعا ندارم که در مورد بدعت‌های عثمان، بر او عیب نمی‌گرفتم، نکوهش می‌کردم و از آن عذر خواه نیستم، اگر گناه من ارشاد و هدایت اوست، بسیارند کسانی که ملامت شوند و بی‌گناهند.

«و بسیارند ناصحانی که در پند و اندرز دادن مورد تهمت قرار گیرند.»

من قصدی جز اصلاح تا نهایت توانایی خود ندارم، و موفّقیت من تنها به لطف خداست، و توفیقات را جز از خدا نمی‌خواهم، بر او توکّل می‌کنم و به سوی او باز می‌گردم.

1) اقتباس من الآية 18 من سورة الأحزاب 33، و فيها: «قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ». و ما يأتي بعد سطرين اقتباس من الآية 88/ هود.

2) . اقتباسی است از آیه 18 از سوره احزاب و در آن آمده است: «قد یعلم الله المعقوفین». آنچه که بعد از دو سطر می آید اقتباسی است از آیه 88/هود.

وَ ذَكَرْتَ أَنَّهُ لَيْسَ لِي وَ لِأَصْحَابِي عِنْدَكَ إِلَّا السَّيْفُ فَلَقَدْ أَضْحَكْتَ بَعْدَ اسْتِعْبَارٍ مَتَي أَلْفَيْتَ بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ عَنِ الْأَعْدَاءِ نَاكِلِينَ وَ بِالسُّيُوفِ مُخَوَّفِينَ.

فَالْبَثْ قَلِيلًا يَلْحَقِ الْهَيْجَا حَمَلٌ

فَسَيَطْلُبُكَ مَنْ تَطْلُبُ وَ يَقْرُبُ مِنْكَ مَا تَسْتَبْعِدُ وَ أَنَا مُرْقِلٌ نَحْوَكَ فِي جَحْفَلٍ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَ الْأَنْصارِ وَ التَّابِعِينَ بِإِحْسَانٍ شَدِيدٍ زِحَامُهُمْ سَاطِعٍ قَتَامُهُمْ مُتَسَرْبِلِينَ سَرَابِيلَ الْمَوْتِ أَحَبُّ اللِّقَاءِ إِلَيْهِمْ لِقَاءُ رَبِّهِمْ قَدْ صَحِبَتْهُمْ ذُرِّيَّةٌ بَدْرِيَّةٌ وَ سُيُوفٌ هَاشِمِيَّةٌ قَدْ عَرَفْتَ مَوَاقِعَ نِصَالِهَا فِي أَخِيكَ وَ خَالِكَ وَ جَدِّكَ وَ أَهْلِكَ وَ ما هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ.

بيان

قال ابن أبي الحديد ⁽¹⁾بعد إيراد هذا الكتاب سألت النقيب أبا جعفر يحيي بن أبي زيد قلت أري هذا الجواب منطبقا علي كتاب معاوية الذي بعثه مع أبي مسلم الخولاني إلي علي عليه السلام فإن كان هذا هو الجواب فالجواب الذي ذكره أرباب السيرة و أورده نصر بن مزاحم في كتاب صفين إذن غير صحيح و إن كان ذاك الجواب فهذا الجواب إذن غير صحيح و لا ثابت.

فقال لي بل كلاهما ثابت مروي و كلاهما كلام أمير المؤمنين عليه السلام و ألفاظه ثم أمرني أن أكتب ما يمليه علي فكتبته. قال رحمه الله :

كان معاوية يتسقط عليا عليه السلام و يبغي عليه ما عساه أن يذكره من حال أبي بكر و عمر و أنهما غصباه حقه و لا يزال يكيده بالكتاب يكتبه و الرسالة يبعثها يطلب غرته لينفث بما في صدره من حال أبي بكر و عمر إما مكاتبة أو مراسلة فيجعل ذلك حجة عليه عند أهل الشام و يضيفه إلي ما قدره في أنفسهم من ذنوبه كما زعم فكان غمصه عندهم بأنه قتل عثمان أو مالأ علي قتله و أنه قتل طلحة و الزبير و أسر عائشة و أراق دماء أهل البصرة

نوشته‌ای که نزد تو برای من و یاران من چیزی جز شمشیر نیست در اوج گریه انسان را به خنده وا می‌داری فرزندان عبد المطلب را در کجا دیدی که پشت به دشمن کنند و از شمشیر بهراسند.

پس کمی صبر کن که هماورد تو به میدان آید.

آن را که می‌جویی به زودی تو را پیدا خواهد کرد، و آنچه را که از آن می‌گریزی در نزدیکی خود خواهی یافت، و من در میان سپاهی بزرگ، از مهاجران و انصار و تابعان، به سرعت به سوی تو خواهم آمد، لشکریانی که جمعشان به هم فشرده، و به هنگام حرکت، غبارشان آسمان را تیره و تار می‌کند. کسانی که لباس شهادت بر تن، و ملاقات دوست داشتنی آنان ملاقات با پروردگار است، همراه آنان فرزندانی از دلاوران بدر، و شمشیرهای هاشمیان می‌آیند که خوب می‌دانی لبه تیز آن بر پیکر برادر و دایی و جدّ و خاندانت چه کرد، می‌آیند.

و آن عذاب از ستمگران چندان دور نیست»

توضیح

ابن ابی الحدید⁽²⁾بعد از ذکر این نامه گوید: از نقیب ابوجعفر یحیی بن ابوزید سؤال کردم و گفتم این جواب را با نامه⁭ای از معاویه که به همراه مسلم خولانی برای علی علیه السّلام نوشت مطابق می⁭بینم پس اگر این همان جواب باشد پس پاسخی که اصحاب سیره ذکر کرده⁭اند و نصر بن مزاحم نیز در کتاب صفین آورده است ناصحیح است و اگر آن، پاسخ باشد پس این پاسخ ناصحیح است و ثابت نیست.

او پاسخ داد: بله هر دو ثابت و مروری است و هر دو کلام امیرمؤمنان و الفاظ اوست سپس به من امر کرد که آنچه املا می⁭کند بنویسم پس نوشتم، گفت:

معاویه درباره علی علیه السّلام خبر گردآوری می⁭کرد و آنچه که امید داشت که از حال ابوبکر و عمر اینکه آن دو حق او را غصب کرده⁭اند را جست⁭و⁭جو می⁭کرد و پیوسته با نامه⁭ای که می⁭نگاشت و نامه⁭ای که برای او ارسال می⁭کرد بر او نیرنگ می⁭زد درحالی⁭که خواستار غفلت او بود تا آنچه که در خصوص احوال ابوبکر و عمر در سینه داشت را در مکاتبه یا مبادله رسول آشکار کند تا آن⁭را نزد شامیان حجتی علیه او قرار دهد و آن را به گناهانی که به گمان خود در آنان ایجاد کرده بود اضافه کند و او را نزد آنان تحقیر می⁭کرد به اینکه او عثمان را کشته و یا در قتل او همدستی کرده⁭است یا اینکه او طلحه و زبیر را کشته و عایشه را اسیر کرده و خون اهل بصره را ریخته است

1) ذكره ابن أبي الحديد في شرح الكتاب و هو المختار: 28 من باب الكتب من نهج البلاغة.

2) . ابن ابی الحدید آن را در شرح نامه که مختار 28 از بخش نامه های نهج البلاغه است ذکر کرده است.

و بقيت خصلة واحدة و هو أن يثبت عندهم أنه يبرأ من أبي بكر و عمر و ينسبهما إلي الظلم و مخالفة الرسول في أمر الخلافة و أنهما وثبا عليها غلبة و غصباه إياها فكانت هذه تكون الطامة الكبري و ليست مقتصرة علي إفساد أهل الشام عليه بل و أهل العراق الذين هم جنده و بطانته و أنصاره لأنهم كانوا يعتقدون إمامة الشيخين إلا القليل الشاذ من خواص الشيعة.

فلما كتب ذلك الكتاب مع أبي مسلم الخولاني قصد أن يغضب عليا و يحرجه و يحوجه إذا قرأ ذكر أبي بكر و أنه أفضل المسلمين إلي أن يرهن خطه في الجواب بكلمة تقتضي طعنا في أبي بكر فكان الجواب مجمجما ⁽¹⁾غير بين ليس فيه تصريح بالتظليم لهما و لا التصريح ببراءتهما و تارة يترحم عليهما و تارة يقول أخذا حقي و قد تركته لهما.

فأشار عمرو بن العاص علي معاوية أن يكتب كتابا ثانيا مناسبا للكتاب الأول ليستفزا فيه عليا عليه السلام و يستخفاه و يحمله الغضب منه أن يكتب كلاما يتعلقان به في تقبيح حاله و تهجين مذهبه و قال له عمرو إن عليا عليه السلام رجل نزق تياه ما استطعمت ⁽²⁾

و قال المجلسيّ علي ما في هامش بحار الأنوار ط الكمبانيّ: «الاستطعام» هنا استخراج الكلام. قال الجوهريّ: «استطعمه» سأله أن يطعمه، و في الحديث: إن استطعمكم الامام فأطعموه. انتهي. و في بعض النسخ بتقديم الميم علي العين و لعله تصحيف.

منه الكلام بمثل تقريظ أبي بكر و عمر فاكتب إليه ثانيا فكتب كتابا أنفذه إليه مع أبي أمامة الباهلي و هو من الصحابة بعد أن عزم علي بعثه مع أبي الدرداء و نسخة الكتاب:

من عبد الله معاوية بن أبي سفيان إلي علي بن أبي طالب أما بعد فإن الله تعالي جده اصطفي محمدا صلي الله عليه و آله لرسالته و اختصه بوحيه و تأدية شريعته فأنقذ به من العماية و هدي به من الغواية ثم قبضه إليه رشيدا حميدا قد

و فقط یک خصلت باقی⁭مانده است و آن اینکه برای آنان اثبات کند که او از ابوبکر و عمر بیزاری می⁭جوید و آن دو را به ظلم و مخالفت با رسول در امر خلافت نسبت می⁭دهد و اینکه آن دو با غلبه بر او جهیده⁭اند و آن را از او غصب کرده⁭اند پس این طامه کبری است و منحصر به بیزار کردن شامیان از او نیست بلکه بیزار کردن شامیان که لشکریان و همراهان و یاران او هستند نیز می⁭باشد زیرا آنها جز گروهی اندک از خواص شیعه به امامت شیخین معتقد بودند.

و زمانی⁭که آن کتاب را همراه ابومسلم خولانی فرستاد قصدش این بود که علی را به خشم آورد و او را در مضیقه و تنگنا قرار دهد، زمانی⁭که ذکر ابوبکر و اینکه او برترین مسلمانان بود را قرائت کرد، در پاسخ سخنی که مقتضی طعن در ابوبکر باشد را بنگارد پس جواب مبهم و غیر صریح بود و در آن نه به ظالم دانستن آن دو تصریح شده بود و نه به بی گناهی آنان و گاه برای آنان طلب رحمت می⁭کرد و گاه می⁭فرمود: حقم را گرفتند و آن را برای آنان رها کردم .

پس عمرو بن عاص به معاویه اشاره کرد که نامه دومی که مناسب با نامه اول باشد بنویسد تا در آن علی را تحریک کنند و دچار هیجان کنند و خشم از آن او را بر این وادارد که کلامی⁭ که در تقبیح حال او و تحقیر مذهب او در پی آن هستند را بنویسد. و عمرو به او گفت: علی مردی عجول و سردرگم است و هر کلامی نظیر ستایش ابوبکر و عمر توانستی دوباره برایش بنویس. پس معاویه نامه⁭ای نگاشت که بعد از اینکه تصمیم گرفت با ابودرداء بفرستد او را همراه ابوامامه باهلی که از صحابه است فرستاد و نسخه نامه این است:

از بنده خدا معاویه بن ابوسفیان به علی بن ابوطالب. اما بعد، خداوند تعالی محمد را برای رسالتش برگزید و او را به وحی⁭اش و ادای شریعتش مخصوص گردانید و به وسیله او از جهالت نجات داد و از گمراهی هدایت کرد سپس او را رشید قابل ستایش که

1) قال الفيروزآبادي: «الجمجمة» أن لا يبين كلامه و إخفاء الشي‌ء في الصدر. منه رحمه اللّه- و جمجم عن الامر: لم يقدم عليه.

2) النزق: الخفة في كل أمر. العجلة في جهل و حمق. و التياه: كثير التيه و هو الكبر.

بلغ الشرع و محق الشرك و أخمد نار الإفك فأحسن الله جزاءه و ضاعف عليه نعمه و آلاءه.

ثم إن الله سبحانه اختص محمدا صلي الله عليه و آله بأصحاب أيدوه و آزروه و نصروه و كانوا كما قال الله سبحانه لهم أَشِدَّاءُ عَلَي الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ فكان أفضلهم مرتبة و أعلاهم عند الله و المسلمين منزلة الخليفة الأول الذي جمع الكلمة و لم الدعوة و قاتل أهل الردة ثم الخليفة الثاني الذي فتح الفتوح و مصر الأمصار و أذل رقاب المشركين ثم الخليفة الثالث المظلوم الذي نشر الملة و طبق الآفاق بالكلمة الحنيفية.

فلما استوثق الإسلام و ضرب بجرانه عدوت عليه فبغيته الغوائل و نصبت له المكايد و ضربت له بطن الأمر و ظهره و دسست عليه و أغريت به و قعدت حيث استنصرك عن نصرته و سألك أن تدركه قبل أن يمزق فما أدركته.

و ما يوم المسلمين منك بواحد لقد حسدت أبا بكر و التويت عليه و رمت إفساد أمره و قعدت في بيتك عنه و استغويت عصابة من الناس حتي تأخروا عن بيعته.

ثم كرهت خلافة عمر و حسدته و استطلت مدته و سررت بقتله و أظهرت الشماتة بمصابه حتي إنك حاولت قتل ولده لأنه قتل قاتل أبيه.

ثم لم تكن أشد حسدا منك لابن عمك عثمان نشرت مقابحه و طويت محاسنه و طعنت في فقهه ثم في دينه ثم في سيرته ثم في عقله و أغريت به السفهاء من أصحابك و شيعتك حتي قتلوه بمحضر منك لا تدفع عنه بلسان و لا يد.

و ما من هؤلاء إلا من بغيت عليه و تلكأت في بيعته حتي حملت إليه قهرا تساق بخزائم الاقتسار ⁽¹⁾كما يساق الفحل المخشوش ثم نهضت الآن

شرع را تبلیغ، شرک را نابود و آتش دروغ را خاموش کرده است به سوی خود گرفت پس خداوند جزای او را نیک گرداند و نعمت و برکات خویش را بر او دو چندان کند.

سپس خداوند سبحان محمد را به یارانی مخصوص گردانید که او را تأیید، یاری و نصرت کردند و چنان بودند که خداوند متعال به آنان فرمود: « أَشِدَّاء عَلَی الْکُفَّارِ رُحَمَاء بَیْنَهُمْ» {بر کافران سختگیر [و] با همدیگر مهربانند} و برترین و بلند مرتبه⁭ترین آنان نزد خدا و مسلمانان خلیفه اول بود که اتحاد ایجاد کرد و دعوت را دوباره به دست گرفت و با اهل رده پیکار کرد، سپس خلیفه دوم است که فتوحات را آغاز کرد و شهرها را آباد کرد و مشرکان را خوار کرد سپس خلیفه سوم مظلوم که دین را ترویج کرد و آفاق را با کلمه یکتا پرستی پر کرد.

و زمانی⁭که اسلام استقرار یافت و ثبات پیدا کرد بر او دشمنی کردی و برای او مصیبت ها خواستی و نیرنگ⁭ها بر او بر پا کردی و از هر جیزی علیه او سود جستی و برای او دسیسه چیدی و او را تحریک کردی و زمانی که از تو طلب یاری کرد از یاری⁭اش بازنشستی و از تو درخواست کرد که قبل از اینکه دریده شود کمکش کنی اما چنین نکردی .

و مصیبت مسلمانان از دست تو، یکی دوتا نیست، بر ابوبکر حسادت کردی و بر او پیچیدی و تباه کردن امر او را هدف کردی و در خانه⁭ات از او بازنشستی گروهی از مردم را فریفتی تا اینکه از بیعت او تأخیر کردند.

سپس از خلافت عمر بیزاری جستی و بر او حسادت کردی و مدتش را به درازا کشاندی و به کشته شدنش شاد شدی و شادی از مصیبت او را نمایان ساختی حتی در کشتن پسرش به این دلیل که قاتل پدرش را کشته است تلاش کردی.

سپس شدیدترین حسادت را برای پسر عمویت عثمان به خرج دادی، بدی⁭های او را ترویج کردی و نیکی⁭هایش را پنهان کردی و در فقه، دین، سیره سپس در عقلش طعنه زدی و کم⁭خردان اصحاب و پیروانت را علیه او تحریک کردی تا اینکه او را در حضور تو کشتند درحالی⁭که نه با دست و نه با زبان از او دفاع نکردی.

و کسی از اینان نیست مگر کسی که بر او ستم کردی و در بیعتش درنگ کردی تا اینکه به اجبار بر آن واداشته شدی و چنانکه اسبی پوزه بسته برده می⁭شود با زمام⁭های اکراه سوق داده شدی سپس اینک

1) و «الخزائم» جمع «الخزيمة» و خزمت البعير بالخزامة و هي حلقة من شعر تجعل في وتر أنفه يشد بها الزمام. و «الاقتسار» الاكراه علي الامر. منه رحمه اللّه.

تطلب الخلافة و قتلة عثمان خلصاؤك و سجراؤك ⁽¹⁾و المحدقون بك و تلك من أماني النفوس و ضلالات الأهواء.

فدع اللجاج و العنت جانبا و ادفع إلينا قتلة عثمان و أعد الأمر شوري بين المسلمين ليتفقوا علي من هو لله رضا فلا بيعة لك في أعناقها و لا طاعة لك علينا و لا عتبي لك عندنا و ليس لك و لأصحابك عندي إلا السيف و الذي لا إله إلا هو لأطلبن قتلة عثمان أين كانوا و حيث كانوا حتي أقتلهم أو تلحق روحي بالله.

فأما ما لا تزال تمت به من سابقتك و جهادك ⁽²⁾

أقول: و في المطبوع من شرح النهج: «تمن» كما هو المتناسب مع الآية.

فإني وجدت الله سبحانه يقول يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَداكُمْ لِلْإِيمانِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ و لو نظرت في حال نفسك لوجدتها أشد الأنفس امتنانا علي الله بعملها و إذا كان الامتنان علي السائل يبطل أجر الصدقة فالامتنان علي الله يبطل أجر الجهاد و يجعله ك صَفْوانٍ عَلَيْهِ تُرابٌ فَأَصابَهُ وابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْداً لا يَقْدِرُونَ عَلي شَيْ‌ءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ .

قال النقيب أبو جعفر فلما وصل هذا الكتاب إلي علي عليه السلام مع أبي أمامة الباهلي كلم أبا أمامة بنحو مما كلم به أبا مسلم الخولاني و كتب معه هذا الجواب.

قال النقيب و في كتاب معاوية هذا ذكر لفظة الجمل المخشوش أو الفحل المخشوش لا في الكتاب الواصل مع أبي مسلم و ليس في ذلك هذه اللفظة و إنما فيه حسدت الخلفاء و بغيت عليهم عرفنا ذلك من نظرك الشزر و قولك

در طلب خلافت به پاخواسته⁭ای درحالی⁭که مخلصان و یاران و اطرافیانت قاتلان عثمان هستند و آن آرزوهای نفس⁭ها و گمراهی⁭های هواهاست.

پس لجاجت وسختی را کنار بگذار و قاتلان عثمان را به ما تحویل بده و امر را از روی مشورت بین مسلمانان از سر بگیر تا بر این که چه کسی مورد رضایت خداست توافق کنند و نه برای تو بیعتی بر گردن ماست و نه طاعت از تو بر ماست و نه عتابی نزد ما برای توست و برای تو و اصحاب تو جز شمشیر چیزی نزد من نیست، و به خدایی که غیر از او خدایی نیست سوگند قاتلان عثمان را هر جا و هر گونه که باشند می⁭جویم تا آنان را بکشم یا روحم به خدا ملحق شود.

و اما در خصوص آنچه که پیوسته در خصوص پیشینه و جهادت به خود منسوب می⁭کنی، من دیدم که خداوند سبحان می⁭فرماید: « یَمُنُّونَ عَلَیْکَ أَنْ أَسْلَمُوا قُل لَّا تَمُنُّوا عَلَیَّ إِسْلَامَکُم بَلِ اللَّهُ یَمُنُّ عَلَیْکُمْ أَنْ هَدَاکُمْ لِلْإِیمَانِ إِن کُنتُمْ صَادِقِینَ» {از اینکه اسلام آورده‌اند بر تو منت می‌نهند بگو بر من از اسلام‌آوردنتان منت مگذارید بلکه [این] خداست که با هدایت‌کردن شما به ایمان بر شما منت می‌گذارد اگر راستگو باشید} و اگر در حال خود بنگری آن را منت⁭گذارترین نفس بر خدا به خاطر عملش میابی و زمانی⁭که منت بر سائل اجر صدقه را از بین می⁭برد منت بر خدا نیز اجر جهاد را زائل می⁭کند و آن را اینگونه قرار می⁭دهد: «صَفْوَانٍ عَلَیْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَکَهُ صَلْدًا لاَّ یَقْدِرُونَ عَلَی شَیْءٍ مِّمَّا کَسَبُواْ وَاللّهُ لاَ یَهْدِی الْقَوْمَ الْکَافِرِینَ» {و مَثَل ]صدقات[ کسانی که اموال خویش را برای طلب خشنودی خدا و استواری روحشان انفاق می‌کنند، همچون مَثَلِ باغی است که بر فراز پشته‌ای قرار دارد ]که اگر[ رگباری بر آن برسد، دوچندان محصول برآورد، و اگر رگباری هم بر آن نرسد، باران ریزی ]برای آن بس است[، و خداوند به آنچه انجام می‌دهید بیناست}

نقیب ابوجعفر گوید: زمانی⁭که این نامه همراه ابوامامه باهلی به علی علیه السّلام رسید آنگونه که ابومسلم خولانی صحبت کرده بود با او سخن گفت و با او این پاسخ را نوشت.

نقیب ادامه داد: و در این نامه معاویه لفظ الجمل المخشوش یا الفحل المخشوش ذکر شده است نه در نامه واصله با ابومسلم و در آن این لفظ نیست بلکه در آن آمده است «بر خلفا حسد ورزیدی و بر آنان ستم کردی و همه این مطالب را از نگاه⁭های خشم⁭آلود، گفتارهای

1) و السجير الخليل و الصفي، ج: سجراء، ذكره الفيروزآبادي و في بعض النسخ: «سمراؤك» جمع «السمير» و هو المحدث بالليل. منه رحمه اللّه.

2) قال الجوهريّ: «المت» المد و التوسل بقرابة، و «الماتة» الحرمة و الوسيلة، تقول: فلان يمت بالملك بقرابة. انتهي. و في بعض النسخ: تمن بالنون. منه رحمه اللّه.

الهجر و تنفسك الصعداء و إبطاؤك عن الخلفاء قال و إنما كثير من الناس لا يعرفون الكتابين و المشهور عندهم كتاب أبي مسلم فيجعلون هذه اللفظة فيه و الصحيح أنها في كتاب أبي أمامة أ لا تراها عادت في الجواب و لو كانت في كتاب أبي مسلم لعادت في جوابه.

انتهي كلام النقيب أبي جعفر أقول إنما أوردت هذا الكتاب علي كاتبه و ممليه أشد العذاب ليتضح الجواب و ليظهر لكل عاقل كفر هذا المنافق المرتاب.

قوله عليه السلام فلقد خبأ لنا الدهر قال في النهاية خبأت الشي‌ء خبئا إذا أخفيته و الخب‌ء كل شي‌ء غائب مستور و لعل المعني أن الدهر أخفي لنا من أحوالك شيئا عجبا لم نكن نظن ذلك حتي ظهر منك.

و يحتمل أن يكون علي سبيل التجريد أي أنت أعجب الأشياء في الدهر كنت مخفيا فظهرت من قبيل لقيني منه أسد.

قال ابن ميثم و وجه العجب أنه أخبر أهل بيت النبي صلي الله عليه و آله بحاله و ما أنعم الله به عليه مع علمهم البالغ بحاله و كونهم أولي بالإخبار عنها و ضرب له في ذلك مثلين و أصل المثل الأول أن رجلا قدم من هجر إلي البصرة بمال اشتري به شيئا للربح فلم يجد فيها أكسد من التمر فاشتري بماله تمرا و حمله إلي هجر و ادخره في البيوت ينتظر به السعر فلم يزدد إلا رخصا حتي فسد جميعه و تلف ما له فضرب مثلا لمن يحمل الشي‌ء إلي معدنه لينتفع به فيه و هجر معروفة بكثرة التمر حتي أنه ربما يبلغ سعر خمسين جلة بدينار و وزن الجلة مائة رطل فذلك خمسة آلاف رطل و لم يسمع ذلك في غيرها من البلاد.

و الثاني أنه شبهه بداعي مسدده و أستاده في الرمي إلي المراماة و مسدده أولي بأن يدعوه إلي ذلك.

قوله عليه السلام إن تم اعتزلك كله أي تباعد عنك و المعني ذكرت أمرا إن تم لم ينفعك و إن نقص لم يضرك بل لا تعلق له بك أصلا و الثلمة:

نامربوط و نفس⁭های دردناک و کندی کردنت درباره خلفا فهمیدم» ادامه داد: بسیاری از مردم دو نامه را نمی⁭شناسند و مشهور نزد آنان نامه ابومسلم است و این لفظ را در آن قرار می⁭دهند و صحیح این است که آن در نامه ابوامامه است آیا نمی⁭بینی که در پاسخ تکرار شده است و اگر در نامه ابومسلم در پاسخ او تکرار می⁭شد.

کام نقیب ابوجعفر پایان گرفت می⁭گویم: فقط به این نامه را بر نویسنده و املا کننده آن با شدیدترین عذاب وارد کردم تا جواب روشن گردد و کفر این منافق مرتاب برای هر عاقلی آشکار گردد.

و درباره این کلام امام علیه السلام «فلقد خبّا لنا الدهر» در النهایه گوید: خبأت الشئ خبأ زمانی است که چیزی را پنهان کنی و الخب هر چیزی غایب پنهان را گویند. و شاید معنا این باشد که روزگار از احوال تو چیزهای عجیبی برای ما پنهان کرده است که گمان نمی⁭کردیم تا اینکه از تو آشکار شد و محتمل است که به سبیل تجرید باشد یعنی تو عجیب⁭ترین چیزها در روزگار هستی که پنهان بودی پس آشکار شدی که از قبیل لقینی منه اسد است.

ابن میثم گویم: وجه شگفتی این است که او اهل بیت نبی را با وجود علم وافرشان به حال او، و اولی بودن آنان به خبر دادن از آنها با آن بر او نعمت داده بود آگاه کرد و در این ⁭باره دو مثل برای او زده شده⁭است و اصل مثل او این است که مردی از هجر با پولی که با آن چیزی برای سود بخرد به بصره آمد و در آن چیزی بی⁭رونق⁭تر از خرما ندید پس با پولش خرما خرید آن را به هجر برد و در خانه⁭ها ذخیره کرد، درحالی⁭که منتظر قیمت بود که جز بر ارزانی نیافزود تا اینکه همه آنها فاسد شد و مالش از بین رفت پس برای کسی که چیزی را به معدن آن می⁭برد تا با آن در آنجا سود کند و هجر به فراوانی خرما معروف است طوری که شاید قیمت پنجاه جلّه از آن به یک دینار برسد و وزن یک جله صد رطل است پس آن پنج هزار رطل است و این در سایر بلاد شنیده نشده است.

و دوم اینکه او را به کسی که استادش در پرتاب را به مسابقه تیراندازی فرا می خواند تشبیه کرده است درحالی که مربی اش به این اولی است که او را به آن دعوت کند.

و این کلام او «إن تمّ اعتزلک کله» یعنی از تو دور است و معنی این است چیزی را یادآوری کرده⁭ای که اگر اثبات شود فایده⁭ای برای تو ندارد و اگر هم دروغ باشد ضرری برایت ندارد یعنی اصلا ارتباطی به تو ندارد. و الثلمة:

الخلل في الحائط و غيره و السياسة القيام علي الشي‌ء بما يصلحه و ليس في هذا الكلام شهادة منه عليه السلام علي فضل الخلفاء لما عرفت من المصلحة في هذا الإجمال.

و قال في النهاية أصل الحنين ترجيع الناقة صوتها أثر ولدها و منه كتاب علي عليه السلام إلي معاوية و أما قولك كيت و كيت فقد حن قدح ليس منها هو مثل يضرب لرجل ينتمي إلي نسب ليس منه أو يدعي ما ليس منه في شي‌ء و القدح بالكسر أحد سهام الميسر فإذا كان من غير جوهر أخواته ثم حركها المفيض بها خرج له صوت يخالف أصواتها يعرف به.

قال الزمخشري في المستقصي القداح التي يضرب بها تكون من نبع فربما ضاع منها قدح فنحيت علي مثاله من غرب أو غيره آخر بالعجلة فإذا احتك معها صوت صوتا لا يشابه أصواتها فيقال ذلك ثم ضربه عمر لعقبة بن أبي معيط حين أمر النبي صلي الله عليه و آله بضرب عنقه يوم بدر فقال اقتل من بين قريش أراد عمر أنك لست من قريش.

و قيل في بني الحنان و هم بطن من بلحرث إن جدهم ألقي قدحا في قداح قوم يضربون بالمسير و كان يضرب لهم رجل أعمي فلما وقع قدحه في يده قال حن قدح ليس منها فلقب الحنان لذلك يضرب لمنتحل نسبا أو فضلا انتهي.

قوله عليه السلام يحكم فيها أي في هذه القصة أو القضية من كان الحكم لها عليه لا له.

و يجوز إرجاع الضمير إلي الطبقات.

و قال ابن ميثم يضرب لمن يحكم علي قوم و فيهم و هو من أراد لهم و ليس للحكم بأهل بل هم أولي منه به.

و قال الجوهري يقال اربع علي نفسك و اربع علي ظلعك أي ارفق بنفسك و كف يقال ظلعت الأرض بأهلها أي ضاقت بهم من كثرتهم و يقال:

خلل در دیوار یا جز آن. السیاسه: یعنی پرداختن به امری با آنچه که آن را اصلاح می⁭کند و در این کلام شهادتی از امام علیه السّلام بر فضیلت خلفاء وجود ندارد به دلیل آنچه که از مصلحت در این اختصار دریافتی: و در النهایه گوید: اصل حنین ترجیع صدای شتر مادینه به دنبال بچه⁭اش است و از آن نامه علی علیه السّلام به معاویه است: «[و اما قولک کیت و کیت فقد] حنّ قدح لیس فیها» و این مثلی است برای مردی که به نسبی که از آن نیست منسوب می⁭شود یا آنچه که ارتباطی به او ندارد را ادعا می⁭کند. القدح با کسره: یکی از تیرهای قمار است که اگر از غیر از جوهر سایر تیرها باشد و برنده آن، آن را حرکت دهد صدایی از آن خارج می⁭شود که با اصوات سایر آنها تفاوت دارد و با آن شناخته می⁭شود.

زمخشری در المستقصی گوید: قداحی که به آن مثل زده می⁭شود از چوب درخت خدنگ است فربّما ضاع منها قدح پس بر اساس مشابه غربی یا غیر آن تیر دیگری را با عجله تراشیده شده است پس چون با آنها برخورد کند صدایی دارد که شبیه صدای آنها نیست. پس این گفته می⁭شود سپس عمر آن را برای عقبه بن ابومعیط مثال زد زمانی⁭که نبی به گردن زدن او در روز بدر امر کرد پس گفت: «اقتل من بین قریش» منظور عمر این بود که تو از قریش نیستی.

و درباره بنی حنان که شاخه ای از «بلحرث» هستند گفته شده است که جد آنان قدحی در قدح⁭های قومی انداخت که به میسر مشغول بودند و مردی نابینا برای آنان می⁭زد و زمانی⁭که قدح او در دست آن مرد افتاد گفت: حنّ قدح لیس منها پس لقب حنان به این جهت به کسی که از نظر نسب یا فضیلت دروغ می⁭بندد مثال زده می⁭شود. پایان

و این کلام او: «یحکم فیها» یعنی درباره این قصه یا قضیه کسی که حکم برای آن علیه او باشد نه برای او، حکم می⁭کند.

و ارجاع ضمیر به طبقات جایز است.

و ابن میثم گوید: برای کسی است که بر قومی و در میان آنان داوی می⁭کند درحالی⁭که او از اراذل آنان است و شایسته حکم کردن نیست بلکه آنها از او برای آن مناسب⁭تر هستند.

جوهری گوید: گفته می⁭شود: اربع علی نفسک و اربع علی ظلعک یعنی با خودت نرمخو باش و خودداری کن - اندازه خودت را نگهدار -. گفته می⁭شود: ظلعت الأرض بأهلها یعنی زمین از کثرت اهالی اش بر آنان تنگ شد. و گفته می⁭شود:

ارق علي ظلعك أي اربع علي نفسك و لا تحمل عليها أكثر مما تطيق.

و قال في النهاية فيه أنه لا يربع علي ظلعك الظلع بالسكون العرج و المعني لا يقيم عليك في حال ضعفك و ربع في المكان إذا أقام به.

و في الصحاح أصل الذراع هو بسط اليد و يقال ضقت بالأمر ذرعا إذا لم تطقه و لم تقو عليه.

و قال ابن ميثم قوله عليه السلام حيث أخره القدر إشارة إلي مرتبته النازلة التي جري القدر بها أن تكون نازلة عن مراتب السابقين و قد أمره بالتأخر فيها و الوقوف عندها.

قوله عليه السلام في التيه أي في الضلال و التحير أو في التكبر.

قال في النهاية تاه يتيه تيها إذا تحير و ضل و إذا تكبر و الرواغ الميال.

و القصد المعتدل الذي لا يميل إلي طرفي الإفراط و التفريط.

قوله عليه السلام غير مخبر أي أتكلم بكلامي هذا لا لإخباري إياك بل للتحدث بنعمته سبحانه إما لأن معاوية غير قابل للخطاب و الإخبار بهذا الكلام و المقام مقام تحقيره أو لأنه كان عالما به أو لأنه يتراءي من مثل هذا الكلام و إخبار الخصم به المفاخرة بذكر تلك الفضائل فدفع ذلك التوهم بقوله لكن بنعمة الله أحدث و ما بعد لكن بهذا الاحتمال أنسب و إن كان قوله عليه السلام لك بالأول ألصق.

قوله عليه السلام قيل سيد الشهداء قال ابن أبي الحديد أي في حياة النبي صلي الله عليه و آله لأن عليا عليه السلام مات شهيدا و لا خلاف في أنه أفضل من حمزة و جعفر و غيرهما بل هو سيد المسلمين ⁽¹⁾

المراد هاهنا [من قوله: ] «سيد الشهداء» حمزة رضي اللّه عنه.

و ينبغي أن يحمل قول النبيّ صلّي اللّه عليه و آله فيه: «إنّه سيد الشهداء» علي أنّه سيد الشهداء في حياة النبيّ [لا عموم الشهداء] لأن عليّا عليه السلام مات شهيدا، و لا يجوز أن يقال: حمزة سيده، بل هو سيّد المسلمين كلهم و لا خلاف بين أصحابنا أنّه أفضل من حمزة و جعفر رضي اللّه عنهما ...

ارق علی ظلعک یعنی اندازه خودت را نگهدار و بیش از توانش بر او حمل نکن .

و در النهایه گوید در آن است: «إنه لایربع علی ظلعک» الظلع با سکون: یعنی: لَنگ بودن و معنی این است در حالت ضعفت بر تو مقیم نمی⁭شود. و ربع فی المکان یعنی در آن اقامت کرد.

و در صحاح آمده است: اصل ذراع باز بودن دست است و گفته می⁭شود: ضقت بالأمر ذرعاً زمانی⁭که آن را نتوانی و قادر به آن نباشی.

و ابن میثم گوید: این سخن او «حیث أخّره القدر» اشاره⁭ای است به جایگاه پایین او که تقدیر بر آن جاری شده است که از جایگاه پیشینیان پایین⁭تر باشد و به تأخیر در آن و وقوف در آن بر او امر کرده است.

و این کلام او: «فی القیه» یعنی در ضلالت و گمراهی یا در تکبّر.

در النهایه گوید: تاه یتیه تیهاً زمانی است که متحیر و گمراه شود یا تکبر بورزد. الرواغ: منحرف و القصد میانه⁭رویی که به افراط و تفریط نمی⁭گراید.

این سخن امام علیه السّلام: «غیر مخبر» یعنی این کلامم را نه برای خبر دادن به تو بلکه برای سخن از نعمت خداوند متعال بر زبان می⁭آورم یا به این دلیل که معاویه شایسته خطاب و خبر دادن با این سخن نیست مقام مقام تحیر اوست یا به این دلیل که او از آن آگاه است یا به این سبب که از امثال این کلام و خبر دادن دشمن با آن فخر فروشی به ذکر آن فضائل به نظر می⁭آید پس با این کلام: «بلکه برای یادآوری نعمت⁭های خدا می گویم» آن توهم را رد کرد و عبارت بعد از لکن با این احتمال مناسب⁭تر است گرچه «لک» در کلام او به عبارت اول پیوسته⁭تر است.

واین کلام او «قیل سیّد الشهداء» ابن ابی الحدید گوید: یعنی در زندگی نبی صلّی الله علیه و آله زیرا علی علیه السّلام شهید از دنیا رفت و هیچ اختلافی در این نیست که او از حمزه، جعفر و سایرین برتر و بلکه سرور مسلمانان است.⁽²⁾

1) هذا تلخيص كلام ابن أبي الحديد، و إليك نص كلامه حرفيا في شرح الكلام في ج 4 ص 608 ط الحديث ببيروت قال:

2) . این تلخیصی کلام ابن ابی الحدید است .

قوله بسبعين تكبيرة قال ابن ميثم أي في أربع عشرة صلاة و ذلك أنه كلما كبر عليه خمسا حضرت جماعة أخري من الملائكة فصلي بهم عليه أيضا و ذلك من خصائص حمزة رضي الله عنه.

قوله عليه السلام لذكر ذاكر يعني نفسه و إنما نكره و لم يأت بالألف و اللام و لم ينسبه إلي نفسه لئلا يصرح بتزكية نفسه و استعار لفظ المج لكراهية النفس لبعض ما يكرر سماعه و إعراضها عنه فإنها تصير كالقاذف له من الأذن كما يقذف الماج الماء من فيه كذا قيل و الظاهر أنه كناية عن أنها لوضوحها لا يمكن لأحد إنكارها فغير المؤمنين و إن ثقل عليهم سماعها فلا يمكنهم إنكارها.

قوله عليه السلام فدع عنك إلخ الرمية الصيد يرمي يقال بئس الرمية الأرنب أي بئس الشي‌ء مما يرمي الأرنب و المعني دع ذكر من مال إلي الدنيا و أمالته إليها و أمالته عن الطريق المستقيم فإن شأن الصيد الخروج عن الطريق و هي إشارة إلي الخلفاء و الكلام في بيان التفاضل سابقا و لاحقا.

و قال ابن أبي الحديد هذه إشارة إلي عثمان لا إلي أبي بكر و عمر و هذا مما لا يُسْمِنُ وَ لا يُغْنِي مِنْ جُوعٍ مع أن المذكور في كتاب معاوية لم يكن عثمان وحده كما عرفت.

و قال ابن ميثم رحمه الله أي فدع عنك أصحاب الأغراض الفاسدة و لا تلتفت إلي ما يقولون في حقنا كعمرو بن العاص و يحتمل أن يكون الإشارة إلي نفسه علي طريقة قولهم إياك أعني و اسمعي يا جارة.

و استعار لفظ الرمية و كني بها عن الأمور التي تقصدها النفوس و ترميها بقصودها انتهي.

و لا يخفي بعده و أبعد منه ما ذكره الكيدري حيث قال أراد أنه مطعون في نسبه و حسبه و أنه أزاله عن مقام التفاخر و التنافر مطاعن شهرت فيه انتهي.

درباره این کلام او «بسبعین تکبیره» ابن میثم گوید هفتاد تکبیر در چهارده نماز و آن به این سبب که هر بار که بر او پنج تکبیر می⁭گفت جماعت دیگری از ملائکه حاضر شدند پس بر آنان نیز امامت کرد و این از ویژگی⁭های حمزه رضی الله عنه است.

و این کلام او «لذکر ذاکر» یعنی خودش، و فقط به این جهت که به تزکیه نفسش تصریح ننماید نکره آورده و الف و لام وارد نکرده و به خود نسبت نداده است. و لفظ «المجّ» را به جهت کراهت نفس از بعضی از آنچه که شنیدنش تکرار شده است و اعراضش از آن استعاره کرده است که آن مانند پرتاب کننده آن از گوش می⁭شود چنانکه تف کننده آب را از دهانش بیرون می⁭ریزد، چنین گفته شده است. و خوب این است که آن کنایه⁭ای است از اینکه انکار آن فضائل به جهت وضوحش برای کسی امکان پذیر نیست پس غیر مؤمنان گرچه شنیدنش برایشان سنگین باشد امکان انکارش را ندارد.

و این کلام امام: «فدع عنک» تا پایان عبارت: الرمیه: صیدی که به سوی آن تیر انداخته می⁭شود. گفته می⁭شود: بئس الرمیه الأرنب یعنی بدترین چیزی که به سویش تیراندازی می⁭شود خرگوش است و معنا این است: از ذکر کسی که به دنیا گرایید و دنیا او را به سوی خود کشانید و او از راه مستقیم منحرف کرد دست بکش که شأن شکار خارج شدن از راه است و این اشاره⁭ای است به خلفاء و سخن در بیان برتری از نظر پیش و پس بودن.

و ابن ابی الحدید گوید: «این اشاره⁭ای است به عثمان نه ابوبکر و عمر» و این از مواردی است که نه فربه می⁭کند و نه از گرسنگی بی⁭نیاز می⁭کند علاوه بر اینکه آنچه که در نامه معاویه ذکر شده است فقط عثمان نبوده است چنانکه دانستی.

و ابن میثم گوید: یعنی صاحبان اغراض فاسد مانند عمرو بن عاص را از خود دور کن و به آنچه که در خصوص حق ما می⁭گویند توجه نکن و محتمل است که مقصود اشاره به خود او باشد به طریقه این کلام آنان: به در می⁭گویم که دیوار بشنود.

و لفظ «رمیه» را استعاره آورده است و با آن از اموری که نفس⁭ها قصد می⁭کند و با قصدشان به سوی آن تیراندازی می⁭کنند کنایه آورده است پایان .

بعید بودن این نظر پوشیده نیست و بعیدتر از آن چیزی است که کیدری ذکر کرده است آنجا که گوید: قصدش این بوده است که او در نسب و حسبش خدشه⁭دار است و عیوبی که درباره او مشهور شده است او را از مقام تفاخر و تنافر زائل کرده است پایان.

و كأنه حمل الرمية علي السهام المرمية.

قوله عليه السلام فإنا صنائع ربنا هذا كلام مشتمل علي أسرار عجيبة من غرائب شأنهم التي تعجز عنها العقول و لنتكلم علي ما يمكننا إظهاره و الخوض فيه فنقول :

صنيعة الملك من يصطنعه و يرفع قدره و منه قوله تعالي وَ اصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي أي اخترتك و أخذتك صنيعتي لتنصرف عن إرادتي و محبتي فالمعني أنه ليس لأحد من البشر علينا نعمة بل الله تعالي أنعم علينا فليس بيننا و بينه واسطة و الناس بأسرهم صنائعنا فنحن الوسائط بينهم و بين الله سبحانه.

و يحتمل أن يريد بالناس بعض الناس أي المختار من الناس نصطنعه و نرفع قدره.

و قال ابن أبي الحديد هذا مقام جليل ظاهره ما سمعت و باطنه أنهم عبيد الله و الناس عبيدهم.

و قال ابن ميثم لفظ الصنائع في الموضعين مجاز من قبيل إطلاق اسم المقبول علي القابل و الحال علي المحل يقال فلان صنيعة فلان إذا اختصه لموضع نعمته و النعمة الجزيلة التي اختصهم الله بها هي نعمة الرسالة و ما يستلزمه من الشرف و الفضل حتي كان الناس عيالاتهم فيها.

قوله عليه السلام و عادي طولنا قال الجوهري عاد قبيلة و هم قوم هود عليه السلام و شي‌ء عادي أي قديم كأنه منسوب إلي عاد.

و قال ابن أبي الحديد الطول الفضل و قال الأفعال الجميلة كما تكون عادية بطول المدة تكون عادية بكثرة المناقب و المآثر و المفاخر و إن كانت المدة قصيرة و لا يراد بالقديم قديم الزمان بل من قولهم لفلان قديم أثر أي سابقة حسنة و إنما جعلنا اللفظ مجازا لأن بني هاشم و بني أمية لم يفترقا في الشرف إلا منذ نشأ هاشم بن عبد مناف ثم لم تكن المدة بين نشإ هاشم و إظهار محمد صلي الله عليه و آله الدعوة إلا نحو تسعين سنة انتهي.

گویی او رمیه را بر تیر پرتاب شده حمل کرده است.

این کلام امام علیه السّلام: «ما دست پرورده وساخته پروردگار خویشیم» کلامی مشتمل بر اسراری شگفت از عجائب شأن آنان است که عقل⁭ها از آن عاجز هستند و با براساس آنچه که بیان و تعمق در آن بر ایمان امکان⁭پذیر است سخن می⁭گویم و می⁭گویم: صنیعة الملک کسی است که فرمانروا او را ساخت و منزلتش را رفعت بخشید و این کلام خداوند از آن است «وَاصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِی» {و تو را برای خود پروردم} یعنی تو را اختیار کردم و ساخته خویش برگرفتم تا از اراده و محبت من منصرف شوی پس معنی این است که بر هیچ یک از بشر نعمتی بر ما نیست بلکه خداوند متعال بر ما نعمت بخشید و بین ما و او واسطه⁭ای نیست و تمامی مردم مخلوق او هستند و ما واسطه بین آنها و خداوند سبحان هستیم.

و محتمل است که مقصودش از مردم برخی از مردم باشد یعنی گزیده⁭ای از مردم که برمی⁭گزینیم و منزلتشان را بالا می⁭بریم.

ابن ابی الحدید گوید: این، جایگاه ارزشمندی است ظاهر آن چیزی است که شنیدی و باطنش این است که آنها بندگان خدا و مردم بندگان آنان هستند.

ابن میثم گوید: لفظ صنائع در دو مورد مجاز از نوع اطلاق اسم مقبول بر قابل و حال بر محلّ است فلانی دست پرورده فلانی است زمانی گفته می⁭شود که او را به جایگاه نعمت خویش مختص گرداند. و نعمت وافری که خداوند آنها را به آن مختص گردانید نعمت رسالت و آنچه که از شرف و فضیلت مستلزم آن است می⁭باشد گویی که مردم در آن سربار آنان هستند.

و این کلام او علیه السّلام: «و عادی طولنا» جوهری گوید: «عاد» نام قبیله⁭ای است که همان قوم هود علیه السّلام هستند و شئ عادّی یعنی قدیمی گویی که منسوب به عاد است .

و ابن ابی الحدید گوید: طول: یعنی فضل و نعمت. و گوید: افعال نیک چنانکه به طول مدت عادی است به کثرت مناقب، تأثیرات و مفاخر نیز عادی است و گرچه مدت نیز کوتاه باشد و مقصود از قدیم، قدیم زمانی نیست بلکه برگرفته از این کلام آن است که لفلان قدیم أثر یعنی فلانی پیشینه نیکویی دارد. و لفظ را به این دلیل مجاز قرار دادیم که بنی هاشم و بنی امیه در شرف و برتری جدا نبودند مگر از زمانی⁭که هاشم بن عبد مناف رشد یافت سپس مدت بین نشأت هاشم و اظهار دعوت توسط محمد جز حدود نود سال نبوده است پایان.

و أقول: قد ظهر لك مما سبق أن بني أمية لم يكن لهم نسب صحيح ليشاركوا في الحسب آباءه مع أن قديم عزهم لم ينحصر في النسب بل أنوارهم عليهم السلام أول المخلوقات و من بدء خلق أنوارهم إلي خلق أجسادهم و ظهور آثارهم كانوا معروفين بالعز و الشرف و الكمالات في الأرضين و السماوات ⁽¹⁾

روي أحمد في الحديث: 251 من باب فضائل أمير المؤمنين عليه السلام من كتاب الفضائل ص 178، ط 1، قال:

حدّثنا الحسن، قال: حدّثنا أحمد بن المقدام العجليّ قال: حدّثنا الفضيل بن عياض، قال: حدّثنا ثور بن يزيد، عن خالد بن معدان، عن زاذان:

عن سلمان قال: سمعت حبيبي رسول اللّه صلّي اللّه عليه [و آله] و سلم يقول: كنت أنا و علي نورا بين يدي اللّه عزّ و جلّ قبل أن يخلق اللّه آدم بأربعة عشر ألف عام، فلما خلق اللّه آدم قسم ذلك النور جزءين فجزء أنا و جزء علي.

و للحديث مصادر كثيرة يقف عليها الباحث في تعليق الحديث، و في الحديث: 186 و تعليقه من ترجمة أمير المؤمنين عليه السلام من تاريخ دمشق: ج 1، ص 151، ط 2.

و رواه أيضا ابن أبي الحديد في شرح المختار: 154 من نهج البلاغة من شرحه: ج 9 ص 171، ط مصر، و في ط الحديث ببيروت: ج 3 ص 252 قال: رواه أحمد في مسند سلمان من كتاب المسند [ج 5 ص 437] و ذكره [أيضا] صاحب الفردوس و زاد فيه: ثم انتقلنا حتّي صرنا في عبد المطلب فكان لي النبوّة و لعلي الوصية.

يخبر بفضلهم كل سلف خلفا و رفع الله ذكرهم في كل أمة عزا و شرفا.

و قوله عليه السلام فعل الأكفاء منصوب علي المصدر بفعل مقدر المكذب أبو سفيان و قيل أبو جهل و أسد الله حمزة رضي الله عنه و أرضاه و أسد الأحلاف هو أسد بن عبد العزي و قال في القاموس الحلف بالكسر العهد بين القوم و الصداقة و الصديق يحلف لصاحبه أن لا يغدر به و الجمع أحلاف. و الأحلاف في قول زهير أسد و غطفان لأنهم تحالفوا علي

و می⁭گویم: از آنچه گذشت روشن شد که بنی امیه نسب صحیحی نداشتند تا در حسب اجدادشان مشارکت جویند. علاوه بر اینکه عزت دیرینشان منحصر در نسب نبوده است بلکه انوار آنان علیه السّلام اولین مخلوقات بوده است و از لحظه آغاز آفرینش انوارشان تا خلق تن⁭هایشان و ظهور آثارشان معروف به عزت، شرف و کمالات در آسمان⁭ها و زمین⁭ها بودند که هر سلفی، خلف خویش را از فضیلت آنان آگاه می کرد و خداوند یاد آنان را در هر امتی از نظر عزت و شرف ترفیع بخشید.

و این کلام امام علیه السّلام: «فعل الأکفاء» منصوب بر مصدر به فعل مقدر است «المکذّب» ابوسفیان، و گفته شده ابوجهل است. «أسد الله» حمزه رضی الله عنه و أرضاه است و «وأسد الأحلاف» أسد بن عبد العزّی است و در قاموس گوید: الحلف با کسره عهد و پیمان بین مردم و رفاقت است و صدیق برای دوستش پیمان می⁭بندد که به او خیانت نکند و جمع آن احلاف است. و احلاف در این سخن زهیر: أسد و غطفان لأنهم تحالفوا علی

1) و ينبغي لنا هاهنا أن نشير إلي نموذج ممّا أشار إليه المصنّف العلامة من طريق أهل السنة فنقول:

التناصر و الأحلاف قوم من ثقيف و في قريش ست قبائل عبد الدار و كعب و جمح و سهم و مخزوم و عدي لأنهم لما أرادت بنو عبد مناف أخذ ما في أيدي عبد الدار من الحجابة و السقاية و أبت عبد الدار عقد كل قوم علي أمرهم حلفا مؤكدا علي أن لا يتخاذلوا فأخرجت بنو عبد مناف جفنة مملوءة طيبا فوضعتها لأحلافهم و هم أسد و زهرة و تيم عند الكعبة فغمسوا أيديهم فيها و تعاهدوا و تعاقدت بنو عبد الدار و حلفاؤها حلفا آخر مؤكدا فسموا الأحلاف انتهي و نحوه قال في النهاية إلا أنه قال بعد قوله فغمسوا أيديهم فيها و تعاقدوا فسموا المطيبين.

و صبية النار إشارة إلي الكلمة التي قالها النبي صلي الله عليه و آله لعقبة بن أبي معيط حين قتله صبرا يوم بدر و قال كالمستعطف له صلي الله عليه و آله من للصبية يا محمد قال النار.

و حَمَّالَةَ الْحَطَبِ هي أم جميل بنت حرب بن أمية امرأة أبي لهب.

و قوله عليه السلام في كثير متعلق بمحذوف أي هذا الذي ذكرنا داخل في كثير مما يتضمن ما ينفعنا و يضركم.

قوله عليه السلام و جاهليتنا أي شرفنا و فضلنا في الجاهلية لا يدفعه أحد و في بعض النسخ و جاهليتكم و لعله أظهر.

و وجه الاستدلال بالآية الأولي ظاهر لأنه عليه السلام كان أولي الأرحام برسول الله صلي الله عليه و آله و أقربهم إليه و كذا الثانية لأنه كان أقرب الخلق إلي اتباع رسول الله صلي الله عليه و آله و أول من آمن به و صدقه.

و قال الجوهري الفلج الظفر و الفوز و قد فلج الرجل علي خصمه يفلج فلجا و الاسم الفلج بالضم.

قوله عليه السلام و تلك شكاة قال الجوهري يقال هذا أمر ظاهر عنك عاره أي زائل قال الشاعر:

و عيرها الواشون إني أحبها *** و تلك شكاة ظاهر عنك عارها

التناصر آمده است و احلاف قومی از ثقیف است و در قریش شش قبیله است: عبدالدار، کعب، جمح، سهم، مخزوم و عدی، زیرا آنان زمانی⁭که پسران عبد مناف خواستند که پرده داری و سقایی را از عبدالدار بگیرند و عبدالدار ممانعت کرد هر قومی بر امر آنان پیمان بست با تأکید بر اینکه یکدیگر را رها نکنند پس قبیله بنی عبد مناف خمره پر از عطر را بیرون آورد و آن را برای هم⁭پیمانشان یعنی اسد، زهره و تیم کنار کعبه گذاشت پس دست خویش را در آن فرو بردند و با یکدیگر پیمان بستند. و قبیله عبدالدار و هم⁭پیمانانشان پیمان مؤکد دیگری بستند پس احلاف نامیده شدند پایان، و در النهایه نیز مشابه این را گفته است با این تفاوت که بعد از این کلام او «پس دستان خویش را در آن فرو بردند و عهد بستند» آورده است پس مطیبون نامیده شدند.

«وصبیة النار» اشاره⁭ای است به کلامی که نبی صلّی الله علیه و آله به عقبه بن ابو معیط فرمود آنگاه که او را با صبر در روز بدر کشت پس ملتمسانه به او گفت: برای صبیه کیست ای محمد؟ فرمود: آتش.

و «حماله الحطب» ام جمیل دختر حرب ابن امیّه زن ابولهب است.

و این کلام امام علیه السّلام: «فی کثیر» متعلق به محذوف است یعنی این نکته⁭ای که بیان کردیم در بسیاری از آنچه که متضمن نفع ما و ضرر شماست، داخل است.

و این کلام امام علیه السّلام: «و جاهلیتنا» یعنی شرف و برتری ما در دوره جاهلیت را کسی رد نمی⁭کند و در بعضی نسخه⁭ها «و جاهلیتکم» آمده است و شاید این بهتر باشد.

و وجه استدلال به آیه نخست روشن است زیرا امام علیه السّلام برترین خویشاوندان به رسول⁭الله و نزدیک⁭ترین آنها به اوست و آیه دوم نیز چنین است زیرا او نزدیک⁭ترین مردم به پیروی از رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله و اولین کسی که به او ایمان آورد و وی را تأیید کرد می⁭باشد.

جوهری گوید: الفلج یعنی پیروزی و کامیابی و قد فلج الرجل علی خصمه یفلج فلجاً (مرد بر دشمن خود پیروز شد) و اسم آن فلج با ضمه است.

و این کلام امام علیه السّلام: «و تلک شکاة» جوهری گوید: گفته می⁭شود: هذا امر ظاهر عنک عاره یعنی این امری است که عیبش از تو زائل است شاعر گوید:

سخن چینان بر او عیب گرفتند که من او را دوست دارم و آن شکوه⁭هایی است که ننگ آن دامن⁭گیر تو نیست.

و قال شكوت فلانا شكاة إذا أخبرت بسوء فعله.

و قال ابن ميثم البيت لأبي ذويب و هو مثل يضرب لمن ينكر أمرا ليس منه في شي‌ء و لا يلزمه دفعه.

و الخشاش بالكسر الذي يدخل في عظم أنف البعير و خششت البعير إذا جعلت في أنفه الخشاش و الغضاضة بالفتح المذلة و المنقصة.

قوله عليه السلام و هذه حجتي إلي غيرك لعل المعني لست أنت المقصود بها لحقارتك كقوله عليه السلام غير مخبر لك أو لعلمي بأنك لا تقبل حججي و لا تؤمن بها أو لأنك عالم بها و لا فائدة في إخبار العالم بل قصدي بذكرها إلي غيرك من السامعين لعله يؤمن بها من أنكرها و يطمئن بها قلب من آمن بها.

و قال ابن ميثم أي لست أنت المقصود بها إذ لست من هذا الأمر في شي‌ء بل القصد منها غيرك أي الذين ظلموا و إنما ذكرت منها بقدر ما دعت الحاجة إليه و سنح لي أن أذكره في جوابك.

قوله عليه السلام فلك أن تجاب أي هذه ليست مثل السابقة التي لم يكن لك السؤال فيها لأنك من بني أمية و بينك و بينه رحم.

و قوله عليه السلام فأينا ابتداء تقرير الجواب.

و الأعدي من العداوة أو من العدوان و الأول أصوب و أهدي إلي مقاتله أي لوجوه قتله و مواضعه من الآراء و الحيل أم من بذل أراد به نفسه المقدسة فإنه لما اشتد الحصار علي عثمان بعث عليه السلام إليه و عرض عليه نصرته فقال عثمان لا أحتاج إلي نصرتك و لكن اقعد و كف شرك و ذلك لأن عثمان كان متهما له عليه السلام بالدخول في أمره و أراد عليه السلام بقوله من استنصره معاوية و ذلك أنه بعث عثمان حال حصاره إلي الشام مستصرخا بمعاوية فلم يزل يتراخي عنه و يؤخر الخروج إلي أن قتل لطمعه في الأمر و ذكر القدر و نسبة القتل إليه هاهنا مناسب لتبريه من دمه و البث:

و گوید: شکوت فلاناً شکاة زمانی⁭است که او را به بدی عملش آگاه کنی .

و ابن میثم گوید: شعر از ابو ذؤیب است و آن مثلی است که برای کسی زده می⁭شود که امری که ارتباطی به او ندارد و رد کردنش بر او لازم نیست را انکار می⁭کند.

و الخشاش با کسره چیزی است که در استخوان بینی شتر وارد می شود و خششت البعیر زمانی گفته می⁭شود که در بینی او خشاش بگذاری. الغضاضه با فتحه یعنی ذلت و نقص.

این کلام امام علیه السّلام: «و هذه حجّتی إلی غیرک» شاید معنی این است که تو به جهت حقارتت مقصود آن نیستی. مانند این کلام امام علیه السّلام: «غیر مخبر لک» یا به جهت آگاهی ام از اینکه تو دلیل مرا نمی⁭پذیری و به آن ایمان نمی⁭آوری یا به این دلیل که تو از آن آگاهی و در خبر دادن آگاه فائده⁭ای نیست، بلکه قصدم از ذکر آن، برای شنوندگانی غیر از توست شاید کسی که آن را انکار کرده است به آن ایمان بیاورد و کسی که به آن ایمان آورده است دلش با آن آرام بگیرد.

ابن میثم گوید: یعنی تو مقصود آن حجت نیستی زیرا تو در این مسأله اهمیتی نداری بلکه قصد از آن غیر توست یعنی کسانی که ظلم کردند و از آن فقط به میزان مورد نیاز و مقداری که از خاطرم گذشت که در جواب تو ذکر کنم را بیان کردم.

و این کلام امام علیه السّلام: «فلک أن تجاب» یعنی این مانند نامه پیشین نیست که در آن سؤال نبود زیرا تو از بنی امیه هستی و میان تو و او نسبت خویشاوندی است و این کلام امام علیه السّلام: «فأیّنا» ابتدای تقریر جواب است.

«و الأعدی»: از ریشه عدوات یا عدوان است و مورد اول صحیح⁭تر است «و أهدی إلی مقاتله» یعنی به وجوه قتل او و مواضع او در مقابل آراء و حیله⁭ها «أم من بذل» مقصودش از آن وجود مقدس خویش است زیرا زمانی⁭که محاصره بر عثمان شدید شد امام علیه السّلام به⁭سوی او فرستاد و یاری⁭اش را بر او عرضه کرد اما عثمان پاسخ داد: نیازی به یاری تو ندارم اما بنشین و شرت را بازدار و آن به این دلیل است که عثمان امام علیه السّلام را به دخالت در امر خویش متهم کرده بود و امام علیه السّلام مقصودش از این کلامش «من استنصره» معاویه بود زیرا عثمان به هنگام محاصره⁭اش به کمک خواهی از معاویه به⁭سوی شام فرستد و او پیوسته از آن سستی کرد و به جهت طمعش در امر، خروج را تا قتل او به تأخیر انداخت. و مرگ و نسبت قتل به او در اینجا به مبرا بودنش از خون او مناسب است و البثّ: یعنی

النشر و المنون الدهر و المنية أي نشر إليه نوائب الدهر و أسباب المنية و قوله عليه السلام و الله لقد علم الله اقتباس من قوله تعالي قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ قال الطبرسي رحمه الله هم الذين كانوا يعوقون غيرهم عن الجهاد مع رسول الله صلي الله عليه و آله و التعويق التثبيط وَ الْقائِلِينَ لِإِخْوانِهِمْ يعني اليهود قالوا لإخوانهم المنافقين هَلُمَّ إِلَيْنا أي تعالوا و أقبلوا إلينا و دعوا محمدا صلي الله عليه و آله و قيل القائلون هم المنافقون قالوا لإخوانهم من ضعفة المسلمين لا تحاربوا و خلوا محمدا صلي الله عليه و آله فإنا نخاف عليكم الهلاك وَ لا يَأْتُونَ الْبَأْسَ أي لا يحضرون القتال و البأس الحرب و أصله الشدة إِلَّا قَلِيلًا إلا كارهين يكون قلوبهم مع المشركين.

و لعل الغرض من الاقتباس أنه سبحانه عاب المعوقين و القائلين فالمتراخي مقصر علي تقدير وجوب الحضور كما زعمته.

و يحتمل أن يكون غرضه واقعا تعويقه عن نصره عليه السلام و إن أوهم ظاهره نصر عثمان.

و قال الجوهري نقمت علي الرجل أنقم بالكسر إذا عتبت عليه.

و قال ابن ميثم في قوله عليه السلام فرب ملوم لا ذنب له و أنا ذلك الملوم و هو مثل لأكثم بن صيفي يضرب لمن قد ظهر للناس منه أمر أنكروه عليه و هم لا يعرفون حجته و عذره فيه و قوله و قد يستفيد إلخ يضرب مثلا لمن يبالغ في النصيحة حتي يتهم أنه غاش و صدر البيت:

و كم سقت في آثاركم من نصيحة

و قال في الصحاح و القاموس المتنصح من تشبه بالنصحاء و هذا المعني و إن كان محتملا في كلامه عليه السلام علي وجه بعيد لكن الظاهر أنه ليس غرضا للشاعر و الظاهر ما ذكره الخليل في العين حيث قال التنصح كثرة النصيحة قال أكثم بن صيفي إياكم و كثرة التنصح فإنه يورث التهمة انتهي و الظنة التهمة.

نشر و گسترش، المنون: روزگار و مرگ یعنی حوادث روزگار و اسباب مرگ به سوی او گسترش یافت. و این کلام امام علیه السّلام «و الله لقد علم الله» اقتباسی است از این کلام خداوند متعال «قَدْ یَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنکُمْ» و طبرسی گوید: آنان کسانی هستند که سایرین را از جهاد همراه رسول⁭الله به تأخیر می⁭اندازند و تعویق یعنی به تأخیر انداختن «والقائلین لإخوانهم» یعنی یهودیان که به برادران مناق خود گفتند «هلمّ إلینا» یعنی بیایید و به⁭سوی ما روی کنید و محمد را رها کنید. و گفته شده: قائلون همان منافقان هستند که به برادران خود از میان مسلمانان ضعیف گفتند: پیکار نکنید و محمد را رها کنید که ما بر شما بیم هلاکت داریم. «و لا یأتون البأس» یعنی در نبرد حاضر نمی⁭شوند. «البأس» یعنی نبرد و اصل آن شدت است. «الا قلیلاً» مگر با اکراه درحالی⁭که دل⁭هایشان با مشرکان است.

و شاید غرض از این اقتباس این باشد که خداوند سبحان به تأخیر اندازندگان و قائلان را نکوهش کرد پس کاهل بر اساس تقدیر وجوب حضور چنانکه پنداشتم مقصر است.

و محتمل است که غرضش واقعاً بازداشتن او از یاری امام علیه السّلام باشد گر چه ظاهر آن یاری عثمان را به ذهن می⁭آورد.

و جوهری گوید: نقمت علی الرجل أنقم با کسره زمانی است که او را ملامت کنی.

و ابن میثم درباره این کلام امام علیه السّلام: «فربّ ملوم لاذنب له» گوید من همان ملامت شونده هستم و این مثلی برای اکثم بن صیفی است که برای کسی آورده می⁭شود که از جانب او امری برای مردم آشکار شده است که آن را بر او ناپسند می⁭شمارند درحالی⁭که آنها حجت و عذر او در آن را نمی⁭دانند و این کلام او «قد یستفید» تا پایان آخر برای کسی مثل زده می⁭شود که در نصیحت زیاده روی می⁭کند تا اینکه به فریب متهم می⁭شود و ابتدای بیت این است:

و کم سقت فی آثارکم من نصیحة

و در صحاح و قاموس گوید: متنصح کسی است که از ناصحان تقلید کند و این معنی گرچه در کلام امام به وجهی بعید محتمل است اما خوب این است که آن غرض شاعر نیست و خوب چیزی است که خلیل در العین ذکر کرده است آنجا که گوید: التنصّح کثرت نصیحت است، اکثم بن صیفی گوید: از کثرت تنصح بر حذر باشید که آن تهمت را به⁭دنبال دارد پایان. الظنّه یعنی تهمت.

قوله عليه السلام فلقد أضحكت بعد استعبار قال الجوهري عبرت عينه و استعبرت أي دمعت و العبران الباكي.

و قال ابن ميثم أي أتيت بشي‌ء عجيب بالغ في الغرابة فإن الضحك بعد البكاء إنما يكون لتعجب بالغ و ذلك كالمثل في معرض الاستهزاء به.

و قيل معناه لقد أضحكت من سمع منك هذا تعجبا بعد بكائه علي الدين لتصرفك فيه و ألفيت الشي‌ء وجدته قوله عليه السلام فالبث قليلا قال ابن ميثم مثل يضرب للوعيد بالحرب و أصله أن حمل بن بدر رجل من قشير أغير علي إبل له في الجاهلية في حرب داحس و الغبراء فاستنقذها و قال:

لبث قليلا يلحق الهيجاء حمل *** ما أحسن الموت إذ الموت نزل

و قيل أصله أن مالك بن زهير توعد حمل بن بدر فقال حمل لبث قليلا البيت فأرسل مثلا ثم أتي و قتل مالكا فظفر أخوه قيس بن زهير به و بأخيه حذيفة فقتلهما و قال:

شفيت النفس من حمل بن بدر *** و سيفي من حذيفة قد شفاني

و قال الزمخشري في المستقصي تمام البيت:

ما أحسن الموت إذا حان الأجل

و قال قالوا في حمل هو اسم رجل شجاع يستظهر به في الحرب و لا يبعد أن يراد به حمل بن بدر صاحب الغبراء يضربه من ناصره وراءه انتهي.

ثم اعلم أن حملا في بعض النسخ بالحاء المهملة و في بعضها بالجيم.

و قال الفيروزآبادي أرقل أسرع و الإرقال ضرب من الخبب و الجحفل بتقديم الجيم علي الحاء الجيش و القتام الغبار و سطع الغبار و الرائحة و الصبح ارتفع و السربال القميص و سرابيل الموت إنما كناية عن الدروع و الأحوال و الهيئات التي وطنوا نفوسهم علي القتل فيها فكأنها أكفانهم.

این کلام امام علیه السّلام: «فلقد أضحکت بعد الاستعبار» جوهری گوید: عبرت عینه و استعبرت یعنی اشک ریخت و العبران: یعنی گریان.

ابن میثم گوید: یعنی چیز شگفت بسیاری عجیبی آوردم زیرا خنده بعد از گریه فقط برای تعجب فراوان است و آن در خصوص معرض استهزاء بودن به مانند مثل است.

و گفته شده: معنایش این است شنونده این سخن را از روی تعجب به خنده واداشتی بعد از گریستنش بر دین به جهت برخورد تو در آن. و ألفیت الشیء یعنی آن را یافتم. و این کلام امام علیه السّلام: «فالبث قلیلاً» ابن میثم گوید: مثلی است که برای تهدید به جنگ زده می⁭شود و اصل آن این است که حمل بن بدر که مردی از قشیر است بر شتری که از آن او بود در جاهلیت در جنگ دابس و غبراء حمیت کرد و او را نجات داد و گفت:

اندکی صبر کن که هماورد تو به میدان آید، چه نیکوست مرگ، آنگاه که مرگ فرود آید.

و گفته شده: اصل آن این است که مالک بن زهیر حمل بن بدر را تهدید کردید پس حمل گفت: لبّث قلیلاً و ادامه بیت. پس به عنوان مثال رایج شد سپس آمد و مالک را کشت و برادرش قیس بن زهیر به او و برادرش حذیفه دست یافت و آن دو را به قتل رساند و گفت: عطش جانم را از حمل بن بدر فرونشاندم، و شمشیرم عطش مرا از حذیفه فرو نشاند.

زمخشری در مستقصی گوید:

چه نیکوست مرگ آنگاه که هنگامه اجل رسد.

و گوید: درباره حمل گفتند: آن اسم مرد شجاعی است که در جنگ از او طلب یاری می⁭شد و بعید نیست که مقصود از آن حمل بن بدر صاحب غبراء باشد کسی که افراد پشت سرش به او کمک کند این مثل را می⁭آورد. پایان.

بدان که حمل در بعضی نسخه⁭ها با حاء و در بعضی از آنها با جیم است.

فیروز آبادی گوید: أرقل یعنی شتاب کرد و ارقال نوعی یورتمه است. و جحفل یعنی لشکر، القتام یعنی غبار، و سطع الغبار و الرائحه و الصبح یعنی بالا آمد، السربال یعنی پیراهن، و «سرابیل الموت» فقط کنایه از زره⁭ها، احوال و هیأت⁭هایی است که نفس خود را برای کشته شدن در آن آماده کرده⁭اند گویی که آنها کفن⁭های آنان است.

و قوله عليه السلام ذرية بدرية أي أولاد البدريين.

و قد مر أن أخاه أي معاوية حنظلة و خاله الوليد و جده عتبة أبو أمه.

«398»

و ليلاحظ المختار: 78 و ما حوله من باب الكتب من كتاب نهج السعادة: ج 4 ص 216 ط 1.

ما، الأمالي للشيخ الطوسي الْمُفِيدُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَي عَنْ هِشَامٍ عَنْ أَبِي مِخْنَفٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَاصِمٍ عَنْ جَبْرِ بْنِ نَوْفٍ قَالَ: لَمَّا أَرَادَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام إِلَي الشَّامِ اجْتَمَعَ إِلَيْهِ وُجُوهُ أَصْحَابِهِ فَقَالُوا لَوْ كَتَبْتَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِلَي مُعَاوِيَةَ وَ أَصْحَابِهِ قَبْلَ مَسِيرِنَا إِلَيْهِمْ كِتَاباً تَدْعُوهُمْ إِلَي الْحَقِّ وَ تَأْمُرُهُمْ بِمَا لَهُمْ فِيهِ مِنَ الْحَظِّ كَانَتِ الْحُجَّةُ تَزْدَادُ عَلَيْهِمْ قُوَّةً فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام لِعُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ كَاتِبِهِ اكْتُبْ :

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَي مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ وَ مَنْ قِبَلَهُ مِنَ النَّاسِ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ فَإِنِّي أَحْمَدُ إِلَيْكُمُ اللَّهَ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ لِلَّهِ عِبَاداً آمَنُوا بِالتَّنْزِيلِ وَ عَرَفُوا التَّأْوِيلَ وَ فَقُهُوا فِي الدِّينِ وَ بَيَّنَ اللَّهُ فَضْلَهُمْ فِي الْقُرْآنِ الْحَكِيمِ وَ أَنْتَ يَا مُعَاوِيَةُ وَ أَبُوكَ وَ أَهْلُكَ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ أَعْدَاءُ الرَّسُولِ مُكَذِّبُونَ بِالْكِتَابِ مُجْتَمِعُونَ عَلَي حَرْبِ الْمُسْلِمِينَ مَنْ لَقِيتَهُمْ مِنْهُمْ حَبَسْتُمُوهُ أَوْ عَذَّبْتُمُوهُ أَوْ قَتَلْتُمُوهُ حَتَّي إِذَا أَرَادَ اللَّهُ تَعَالَي إِعْزَازَ دِينِهِ وَ إِظْهَارَ رَسُولِهِ دَخَلَتِ الْعَرَبُ فِي دِينِهِ أَفْوَاجاً وَ أَسْلَمَتْ هَذِهِ الْأُمَّةُ طَوْعاً وَ كَرْهاً فَكُنْتُمْ مِمَّنْ دَخَلَ فِي هَذَا الدِّينِ إِمَّا رَغْبَةً وَ إِمَّا رَهْبَةً فَلَيْسَ يَنْبَغِي لَكُمْ أَنْ تُنَازِعُوا أَهْلَ السَّبْقِ وَ مَنْ فَازَ بِالْفَضْلِ فَإِنَّهُ مَنْ نَازَعَهُ مِنْكُمْ فَبِحَوْبٍ وَ ظُلْمٍ فَلَا يَنْبَغِي لِمَنْ كَانَ لَهُ قَلْبٌ أَنْ يَجْهَلَ قَدْرَهُ وَ لَا يَعْدُوَ طَوْرَهُ وَ لَا يَشْفِيَ نَفْسَهُ بِالْتِمَاسِ مَا لَيْسَ لَهُ.

و این کلام امام علیه السّلام: «ذریة بدریة» یعنی فرزندان بدریان.

و بیان شد که برادر معاویه حنظه، دایی⁭اش ولید و جدش عتبه بن ابو أمّه است.

روایت 398

امالی طوسی⁽²⁾:

جبر بن نوف گوید: زمانی که امیرمؤمنان علیه السّلام حرکت به سوی شام را قصد کرد یاران سرشناسش دور او حلقه زدند و گفتند: ای امیرمؤمنان اگر قبل از حرکتمان به⁭سوی آنان، نامه⁭ای برای معاویه و یارانش می⁭نوشنی که در آن، آنان را به حق دعوت می⁭کردی و آنان را به بهره⁭ای که در آن است امر می⁭کردی حجت بر آنان شدیدتر می⁭شد، پس امیرمؤمنان علیه السّلام به کاتبش عبید⁭الله بن ابورافع فرمود بنویس:

بسم الله الرحمن الرحیم از بنده خدا امیرمؤمنان علی به معاویه بن ابوسفیان و افرادی که از جانب او گماشته شده⁭اند، سلام بر شما، من نزد شما خدایی را ستایش می⁭کنم که خدایی جز او نیست، اما بعد به راستی برای خداوند بندگانی است که به تنزیل ایمان دارند و تفسیر آن را شناخته و دانش دین را آموخته⁭اند و خداوند برتری آنان را در قرآن حکیم بیان فرموده است و ای معاویه تو، پدرت و خانواده⁭ات در آن روزگار با دشمن پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله بودید قرآن را دروغ می⁭شمردید و بر جنگ با مسلمانان با خویش پیمان بسته بودید، به هر کدام از ایشان دست می⁭یافتید به زندانش می⁭افکندید یا شکنجه⁭اش می⁭کردید یا او را می⁭کشتید تا اینکه خداوند اراده کرد دین خود را پیروز کند و پیامبر خویش را آشکار نماید، آنگاه عرب گروه گروه به دین او درآمدند و این امت خواه و نا⁭خواه اسلام آوردند پس کسی را که از سابقه⁭ای چون سابقه آنان و فضیلتی چون فضایل آنان بهره⁭ای نبرده است سزاوار نیست با آنان بستیزید پس هر که از میان شما با او نزاع کند گناه و ستم کرده است. و هر که از عقل بهره⁭ای برده است سزاوار نیست که اندازه خود را نداند و از خود فراتر رود و خود را به درخواست چیزی که حق او نیست بیازارد.

1) 398- رواهما الشيخ الطوسيّ رفع اللّه مقامه في الحديث: 10 و الحديث: 37 من الجزء 7 و 8 من أماليه ص 115 و 135. و الحديث الأول قد تقدم عن كتاب صفّين في أواخر الباب: 11 ص 481 ط الكمبانيّ.

2) . شیخ طوسی آن دو را در حدیث 10: (37) از جلد (7 و 8) از امالی اش ص 115 و 135 روایت کرده است.

إِنَّ أَوْلَي النَّاسِ بِهَذَا الْأَمْرِ قَدِيماً وَ حَدِيثاً أَقْرَبُهُمْ بِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ أَعْلَمُهُمْ بِالْكِتَابِ وَ أَقْدَمُهُمْ فِي الدِّينِ وَ أَفْضَلُهُمْ جِهَاداً وَ أَوَّلُهُمْ إِيمَاناً وَ أَشَدُّهُمْ اطِّلَاعاً بِمَا تَجْهَلُهُ الرَّعِيَّةُ عَنْ أَمْرِهَا فَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ وَ لا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ لِتُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَ اعْلَمُوا أَنَّ خِيَارَ عِبَادِ اللَّهِ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ بِمَا يَعْلَمُونَ وَ أَنَّ شَرَّهُمُ الْجُهَلَاءُ الَّذِينَ يُنَازِعُونَ بِالْجَهْلِ أَهْلَ الْعِلْمِ .

أَلَا وَ إِنِّي أَدْعُوكُمْ إِلَي كِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِيِّهِ صلي الله عليه و آله وَ حَقْنِ دِمَاءِ هَذِهِ الْأُمَّةِ فَإِنْ قَبِلْتُمْ أَصَبْتُمْ رُشْدَكُمْ وَ هُدِيتُمْ لَحْظَكُمْ وَ إِنْ أَبَيْتُمْ إِلَّا الْفُرْقَةَ وَ شَقَّ عَصَا هَذِهِ الْأُمَّةِ لَمْ تَزْدَادُوا مِنَ اللَّهِ إِلَّا بُعْداً وَ لَمْ يَزْدَدْ عَلَيْكُمْ إِلَّا سَخَطاً وَ السَّلَامُ .

قَالَ فَكَتَبَ إِلَيْهِ مُعَاوِيَةُ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّهُ:

لَيْسَ بَيْنِي وَ بَيْنَ عَمْرٍو عِتَابٌ *** غَيْرَ طَعْنِ الْكُلَي وَ حَزِّ الرِّقَابِ

فَلَمَّا وَقَفَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام عَلَي جَوَابِهِ بِذَلِكَ قَالَ إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَ لَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلي صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ.

بيان

الحز بالحاء المهملة و بالجيم المعجمة القطع.

«399»

ما، الأمالي للشيخ الطوسي الْمُفِيدُ عَنِ الْكَاتِبِ عَنِ الْأَجْلَحِ عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ يَزِيدَ الْحِمَّانِيِّ قَالَ: كَتَبَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام إِلَي مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ :

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ إِلَيْنَا كِتَابَهُ وَ لَمْ يَدَعْنَا فِي شُبْهَةٍ وَ لَا عُذْرَ لِمَنْ رَكِبَ ذَنْباً بِجَهَالَةٍ وَ التَّوْبَةُ مَبْسُوطَةٌ وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْري وَ أَنْتَ مِمَّنْ شَرَعَ الْخِلَافَ مُتَمَادِياً فِي غَمْرَةِ الْأَمَلِ مُخْتَلِفَ السِّرِّ وَ الْعَلَانِيَةِ رَغْبَةً فِي الْعَاجِلِ وَ تَكْذِيباً بَعْدُ فِي الْآجِلِ وَ كَأَنَّكَ قَدْ تَذَكَّرْتَ مَا مَضَي مِنْكَ فَلَمْ تَجِدْ إِلَي الرُّجُوعِ سَبِيلًا .

وَ كَتَبَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِلَي عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ :

مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَي عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الَّذِي أَعْجَبَكَ مِمَّا بَارَيْتَ مِنَ الدُّنْيَا وَ وَثِقْتَ بِهِ مِنْهَا مُنْقَلَبٌ عَنْكَ فَلَا تَطْمَئِنَّ إِلَي الدُّنْيَا

پس شایسته⁭ترین افراد به این امر از قدیم و جدید کسی است که از همه آنان به رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله نزدیک⁭تر بوده و از به قرآن آشناتر و در دین قدیمی⁭تر و در جهاد برتر و اولین آنان در ایمان و آگاه⁭ترین آنها به آنچه که عامه مردم در خصوص امر خویش از آن ناآگاه هستند می⁭باشد، پس از خدایی که به سوی او باز می⁭گردید بپرهیزید و حق را با باطل درنیامیزید، تا به وسیله آن حق را تکذیب کنید بدانید که بهترین بندگان خدا آنانند که به آنچه می⁭دانند عمل می⁭کنند و بدترین ایشان نادانانی هستند که جاهلانه با اهل علم می⁭ستیزند. به هوش باشید که من شما را به کتاب خدا و سنت پیامبرش صلّی الله علیه و آله و جلوگیری از ریختن خون این امت فرا می⁭خوانم پس اگر پذیرفتید راه رستگاری خود را یافته و به نصیب خویش رهنمون شده⁭اید و اگر سرباز زدید و جز تفرقه و پراکندگی میان امت را نخواستید در آن صورت جز بر دوری خود از خدا نیفزوده⁭اید و خداوند نیز هرگز جز بر خشم خود نسبت به شما نخواهد افزود و السلام. و معاویه برایش نوشت: اما بعد براستی میان من و عمرو گفتگویی جز دریدن جگرها و زدن گردن⁭ها نیست.

پس امیرمؤمنان علیه السّلام زمانی⁭که بر این جواب او را خواند فرمود: «إِنَّکَ لَا تَهْدِی مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَکِنَّ اللَّهَ یَهْدِی مَن یَشَاء وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ {در حقیقت تو هر که را دوست داری نمی‌توانی راهنمایی کنی لیکن خداست که هر که را بخواهد راهنمایی می‌کند و او به راه‌یافتگان داناتر است}

توضیح

«الحز» با حاء و جیم یعنی قطع کردن.

روایت 399

امام طوسی⁽¹⁾

و حدیث نخست از کتاب صفین در اواخر باب: 11 ص 481 چاپ کمپانی بیان شد.

و مختار(78) و نامه های نزدیک به آن از بخش نامه های کتاب نهج السعادة: ج4 ص 216 چاپ اول ملاحظه شود.

یزید حمانی گوید: امیرمؤمنان علی بن ابی طالب علیه السّلام برای معاویه بن ابوسفیان نوشت: اما بعد خداوند کتابش را به⁭سوی ما فرستاد و ما را در شبهه رها نکرد، و برای کسی که جاهلانه بر مرکب گناه سوار شود هیچ عذری نیست و در توبه گشوده⁭ است و هیچ بار بردارنده⁭ای بار دیگری را برنمی⁭دارد و تو از کسانی هستی که اختلاف را بنا نهاد و در طغیان امید در پیدا و پنهان، اصرار کرد تا زودرس - دنیا - را به دست آورد و دراز مدت - آخرا - را تکذیب کند، و گویی که تو آنچه از تو سر زد را به یاد آورده⁭ای و برای بازگشت راهی نیافته⁭ای.

و امام علیه السّلام برای عمرو بن عاص نوشت: از بنده خدا علی امیرمؤمنان به عمرو بن عاص. اما بعد آنچه که از دنیا دیده⁭ای تو را شیفته کرده است و به آنچه که از دنیا به آن اطمینان کرده⁭ای بر تو دگرگون خواهد شد پس به دنیا اطمینان نکن

1) . شیخ طوسی آن دو را در حدیث 10 و حدیث 37 از جلد (7 و 8) از امالی اش ص 115 و 135 روایت کرده است.

فَإِنَّهَا غَرَّارَةٌ وَ لَوِ اعْتَبَرْتَ بِمَا مَضَي حَذَرْتَ مَا بَقِيَ وَ انْتَفَعْتَ مِنْهَا بِمَا وُعِظْتَ بِهِ وَ لَكِنَّكَ تَبِعْتَ هَوَاكَ وَ آثَرْتَهُ وَ لَوْ لَا ذَلِكَ لَمْ تُؤْثِرْ عَلَي مَا دَعَوْنَاكَ إِلَيْهِ غَيْرَهُ لِأَنَّا أَعْظَمُ رَجَاءً وَ أَوْلَي بِالْحُجَّةِ وَ السَّلَامُ .

وَ كَتَبَ عليه السلام إِلَي أُمَرَاءِ الْأَجْنَادِ :

مِنْ عَبْدِ اللَّهِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيٍّ إِلَي أَصْحَابِ الْمَسَالِحِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ حَقّاً عَلَي الْوَالِي أَنْ لَا يُغَيِّرَهُ عَنْ رَعِيَّتِهِ فَضْلٌ نَالَهُ وَ لَا مَرْتَبَةٌ اخْتَصَّ بِهَا وَ أَنْ يَزِيدَهُ مَا قَسَمَ اللَّهُ لَهُ دُنُوّاً مِنْ عِبَادِهِ وَ عَطْفاً عَلَيْهِمْ .

أَلَا وَ إِنَّ لَكُمْ عِنْدِي أَنْ لَا أَحْجُبَنَّ دُونَكُمْ سِرّاً إِلَّا فِي حَرْبٍ وَ لَا أَطْوِيَ دُونَكُمْ أَمْراً إِلَّا فِي حُكْمٍ وَ لَا أُؤَخِّرَ لَكُمْ حَقّاً عَنْ مَحَلِّهِ وَ أَنْ تَكُونُوا عِنْدِي فِي الْحَقِّ سَوَاءً فَإِذَا فَعَلْتُ ذَلِكَ وَجَبَتْ لِي عَلَيْكُمُ الْبَيْعَةُ وَ لَزِمَتْكُمُ الطَّاعَةُ وَ أَنْ لَا تَنْكُصُوا عَنْ دَعْوَةٍ وَ لَا تُفَرِّطُوا فِي صَلَاحٍ وَ أَنْ تَخُوضُوا الْغَمَرَاتِ إِلَي الْحَقِّ فَإِنْ أَنْتُمْ لَمْ تَسْمَعُوا لِي عَلَي ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ أَحَدٌ أَهْوَنَ عَلَيَّ مِمَّنْ خَالَفَنِي فِيهِ ثُمَّ أُحِلُّ لَكُمْ فِيهِ عُقُوبَتَهُ وَ لَا تَجِدُوا عِنْدِي فِيهَا رُخْصَةً فَخُذُوا هَذَا مِنْ أُمَرَائِكُمْ وَ أَعْطُوا مِنْ أَنْفُسِكُمْ هَذَا يَصْلُحْ أَمْرُكُمْ وَ السَّلَامُ.

بيان

قال الجوهري فلان يباري فلانا أي يعارضه و يفعل مثل فعله و فلان يباري الريح سخاء أي يعارضها خيرا و بركة.

أقول: و سيأتي الكتاب الأخير برواية النهج بتغيير ما.

«400»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة: وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي مُعَاوِيَةَ- أَنَّهُ بَايَعَنِي الْقَوْمُ الَّذِينَ بَايَعُوا أَبَا بَكْرٍ وَ عُمَرَ وَ عُثْمَانَ عَلَي مَا بَايَعُوهُمْ عَلَيْهِ فَلَمْ يَكُنْ لِلشَّاهِدِ أَنْ يَخْتَارَ وَ لَا لِلْغَائِبِ أَنْ يَرُدَّ وَ إِنَّمَا الشُّورَي لِلْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ فَإِنِ اجْتَمَعُوا عَلَي

که آن فریبکار است و اگر از آنچه گذشته است عبرت می⁭گرفتی در آنچه مانده است حذر پیشه می کردی و از آنچه که با آن تو را اندرز می⁭دهد بهره می⁭گرفتی؛ اما تو از هوای نفس خویش پیروی کردی و آن را ترجیح دادی و اگر چنین نبود بر آنچه که تو را به سوی آن دعوت کردیم غیر آن را ترجیح نمی⁭دادی زیرا ما امیدوارانه⁭تر و برای حجت سزاوارتر هستیم والسلام.

و امام علیه السّلام برای فرماندهان لشکرها نوشت: از بنده خدا امیرمؤمنان علی به صاحبان مسالح:

از بنده خدا، علی بن ابی طالب، امیر مؤمنان به نیروهای مسلّح و مرز داران کشور پس از یاد خدا و درود همانا بر زمامدار واجب است که اگر اموالی به دست آورد، یا نعمتی مخصوص او شد، دچار دگرگونی نشود، و با آن اموال و نعمتها، بیشتر به بندگان خدا نزدیک گردد و به برادرانش مهربانی بیشتری روا دارد. آگاه باشید حق شما بر من آن است که جز اسرار جنگی هیچ رازی را از شما پنهان ندارم، و کاری را جز حکم شرع، بدون مشورت با شما انجام ندهم، و در پرداخت حق شما کوتاهی نکرده و در وقت تعیین شده آن بپردازم، و با همه شما به گونه ای مساوی رفتار کنم. پس وقتی من مسئولیّتهای یاد شده را انجام دهم، بر خداست که نعمتهای خود را بر شما ارزانی دارد، و اطاعت من بر شما لازم است، و نباید از فرمان من سرپیچی کنید، و در انجام آنچه صلاح است سستی ورزید، و برای رسیدن به حق تلاش کنید، حال اگر شما پایداری نکنید، خوارترین افراد نزد من انسان کج رفتار است، که او را به سختی کیفر خواهم داد، و هیچ راه فراری نخواهد داشت، پس دستور العملهای ضروری را از فرماندهانتان دریافت داشته، و از فرماندهان خود در آنچه که خدا امور شما را اصلاح می کند، اطاعت کنید، با درود.

توضیح

جوهری گوید: فلان یباری فلاناً یعنی فلانی با فلانی معارضه می⁭کند و مانند او را انجام می⁭دهد و فلان یباری الریح سخاء یعنی در خیر و برکت با باد مسابقه می⁭دهد.

می⁭گویم و نامه اخیر با تغییری اندک به روایت نهج⁭البلاغه خواهد آمد.

روایت 400

نهج⁭البلاغه⁽²⁾:

از نامه امام علیه السّلام به معاویه: همانا کسانی با من بیعت کرده‌اند که با ابا بکر و عمر و عثمان، با همان شرایط بیعت کردند، پس آن که در بیعت حضور داشت نمی‌تواند خلیفه‌ای دیگر انتخاب کند، و آن کس که غایب بود نمی‌تواند بیعت مردم را نپذیرد. همانا شورای مسلمین از آن مهاجرین و انصار است، پس اگر بر امامت

1) 400- رواه السيّد الرضيّ قدس اللّه نفسه في المختار: 6 من الباب الثاني من نهج البلاغة.

2) . سید رضی آن را در مختار 6 از باب دوم نهج البلاغه روایت کرده است.

رَجُلٍ وَ سَمَّوْهُ إِمَاماً كَانَ ذَلِكَ لِلَّهِ رِضًي فَإِنْ خَرَجَ مِنْ أَمْرِهِمْ خَارِجٌ بِطَعْنٍ أَوْ بِدْعَةٍ رَدُّوهُ إِلَي مَا خَرَجَ مِنْهُ فَإِنْ أَبَي قَاتَلُوهُ عَلَي اتِّبَاعِهِ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ وَ وَلَّاهُ اللَّهُ مَا تَوَلَّي .

وَ لَعَمْرِي يَا مُعَاوِيَةُ لَئِنْ نَظَرْتَ بِعَقْلِكَ دُونَ هَوَاكَ لَتَجِدُنِي أَبْرَأَ النَّاسِ مِنْ دَمِ عُثْمَانَ وَ لَتَعْلَمَنَّ أَنِّي كُنْتُ فِي عُزْلَةٍ عَنْهُ إِلَّا أَنْ تَتَجَنَّي فَتَجَنَّ مَا بَدَا لَكَ وَ السَّلَامُ.

تنبيه

لعل هذا منه عليه السلام إلزام لمعاوية بالإجماع الذي أثبتوا به خلافة أبي بكر و عمر و عثمان و عدم تمسكه عليه السلام بالنص لعدم التفاتهم إليه في أول العهد مع عدم تطاول الأيام فكيف مع بعد العهد و قوله عليه السلام إنما الشوري إلخ أي الشوري الذي تعتقدونه و تحتجون به و لا حاجة إلي حمل الكلام علي التقية كما نقله ابن أبي الحديد من أصحابنا الإمامية قوله عليه السلام كان ذلك لله رضا أي بزعمهم و العزلة الاسم من الاعتزال و التجني أن يدعي عليك ذنب لم تفعله.

و قال ابن ميثم رحمه الله هذا الفصل من كتاب كتبه إلي معاوية مع جرير بن عبد الله البجلي حين نزعه من همدان و صدره :

أما بعد فإن بيعتي يا معاوية لزمتك و أنت بالشام لأنه بايعني القوم.

ثم يتلو قوله و ولاه الله ما تولي تمام الآية.

و يتصل بها أن قال و إن طلحة و الزبير بايعاني ثم نقضا بيعتي و كان نقضهما كردتهما فجاهدتهما علي ذلك حَتَّي جاءَ الْحَقُّ وَ ظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وَ هُمْ كارِهُونَ فادخل يا معاوية فيما دخل فيه المسلمون فإن أحب الأمور إلي فيك العافية إلا أن تتعرض للبلاء فإن تعرضت له قاتلتك و استعنت بالله عليك.

و قد أكثرت في قتلة عثمان فادخل فيما دخل فيه الناس ثم حاكم القوم إلي أحملك و إياهم علي كتاب الله.

و أما هاتيك التي تريدها فهي خدعة الصبي عن اللبن.

کسی گرد آمدند، و او را امام خود خواندند، خشنودی خدا هم در آن است، حال اگر کسی کار آنان را نکوهش کند یا بدعتی پدید آورد، او را به جایگاه بیعت قانونی باز می‌گردانند، اگر سرباز زد با او پیکار می‌کنند، زیرا که به راه مسلمانان در نیامده، خدا هم او را در گمراهی‌اش رها می‌کند.

به جانم سوگند ای معاویه اگر دور از هوای نفس، به دیده عقل بنگری، خواهی دید که من نسبت به خون عثمان پاک‌ترین افرادم، و می‌دانی که من از آن ماجرا دور بوده‌ام، جز اینکه از راه خیانت مرا متّهم کنی، و حق آشکاری را بپوشانی. با درود.

تنبیه

شاید این از جانب امام علیه السّلام الزامی برای معاویه بر اجماعی که به⁭وسیله آن خلافت ابوبکر، عمر و عثمان را اثبات کردند باشد و عدم تمسک امام به نص به جهت عدم اعتنای آنها به آن در اول دوره با وجود عدم فاصله زمانی باشد پس بعد از گذشت زمان چگونه خواهد بود. و این سخن امام علیه السّلام «انما الشوری» تا پایان یعنی شورایی که به آن اعتماد دارید و آن را حجت می⁭دانید، و نیازی به حمل کلام بر تقیه نیست آنگونه که ابن ابی الحدید از اصحاب امامیه ما نقل کرده است. «خشنودی خدا هم در آن است» یعنی به گمان آنان، و عزلة اسمی از اعتزال است و تجنّی این است که گناهی که مرتکب نشده⁭ای را بر تو ادعا کند.

ابن میثم گوید: این بخشی از نامه⁭ای است که امام با جریر بن عبدالله بحلّی زمانی⁭که او را از همدان عزل کرد برای معاویه نوشت و ابتدای آن این است: اما بعد ای معاویه بیعت من بر تو لازم شد درحالی⁭که تو در شام هستی زیرا کسانی⁭ با من بیعت کرده⁭اند ... سپس آیه و ولاه الله ما تولی را قرائت می⁭کند. و در پی آن می⁭فرماید: «طلحه و زبیر با من بیعت کردند سپس بیعتم را شکستند و شکستن پیمانشان مانند بازگشت⁭شان بود پس با آن دو بر سر آن جهاد کردم تا اینکه حق آمد و امر خدا آشکار شد درحالی⁭که آنها اکراه داشتند پس ای معاویه در آنچه که مسلمانان در آن وارد شدند داخل شود که محبوب⁭ترین امور برای من در مورد تو عافیت است مگر اینکه در معرض مصیبت قرار بگیری که اگر چنین شوی با تو پیکار می⁭کنم و علیه تو از خدا طلب یاری می⁭کنم.

و درباره قاتلان عثمان زیاده کردی پس در آنچه که مردم در آن داخل شدند داخل شو سپس آن گروه را نزد من به محاکمه بیاور تا من تو و آنان را بر کتاب خدا وارد کنم اما آنچه که تو می⁭خواهی فریب دادن کودک درباره شیر است.

ثم يتصل به قوله و لعمري إلي قوله ما بدا لك ثم يتصل به و اعلم أنك من الطلقاء الذين لا تحل لهم الخلافة و لا يعرض فيهم الشوري و قد أرسلت إليك و إلي من قبلك جرير بن عبد الله و هو من أهل الإيمان و الهجرة فبايع و لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ.

وَ قَالَ رَحِمَهُ اللَّهُ وَ كَتَبَ مُعَاوِيَةُ إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام مِنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ إِلَي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ أَمَّا بَعْدُ فَلَوْ كُنْتَ عَلَي مَا كَانَ عَلَيْهِ أَبُو بَكْرٍ وَ عُمَرُ إِذَنْ مَا قَاتَلْتُكَ وَ لَا اسْتَحْلَلْتُ ذَلِكَ وَ لَكِنَّهُ إِنَّمَا أَفْسَدَ عَلَيْكَ بَيْعَتِي خَطِيئَتُكَ فِي عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَ إِنَّمَا كَانَ أَهْلُ الْحِجَازِ الْحُكَّامَ عَلَي النَّاسِ حِينَ كَانَ الْحَقُّ فِيهِمْ فَلَمَّا تَرَكُوهُ صَارَ أَهْلُ الشَّامِ الْحُكَّامَ عَلَي أَهْلِ الْحِجَازِ وَ غَيْرِهِمْ مِنَ النَّاسِ وَ لَعَمْرِي مَا حُجَّتُكَ عَلَي أَهْلِ الشَّامِ كَحُجَّتِكَ عَلَي أَهْلِ الْبَصْرَةِ وَ لَا حُجَّتُكَ عَلَيَّ كَحُجَّتِكَ عَلَي طَلْحَةَ وَ الزُّبَيْرِ لِأَنَّ أَهْلَ الْبَصْرَةِ قَدْ كَانُوا بَايَعُوكَ وَ لَمْ يُبَايِعْكَ أَهْلُ الشَّامِ وَ إِنَّ طَلْحَةَ وَ الزُّبَيْرَ بَايَعَاكَ وَ لَمْ أُبَايِعْكَ .

وَ أَمَّا فَضْلُكَ فِي الْإِسْلَامِ وَ قَرَابَتُكَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ مَوْضِعُكَ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ فَلَسْتُ أَدْفَعُهُ وَ السَّلَامُ .

فَكَتَبَ عليه السلام فِي جَوَابِهِ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَي مُعَاوِيَةَ بْنِ صَخْرٍ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّهُ أَتَانِي كِتَابُكَ كِتَابُ امْرِئٍ لَيْسَ لَهُ بَصَرٌ يَهْدِيهِ وَ لَا قَائِدٌ يُرْشِدُهُ قَدْ دَعَاهُ الْهَوَي فَأَجَابَهُ وَ قَادَهُ الضَّلَالُ فَاتَّبَعَهُ فَهَجَرَ لَاغِطاً وَ ضَلَّ خَابِطاً زَعَمْتَ أَنَّهُ إِنَّمَا أَفْسَدَ عَلَيَّ بَيْعَتَكَ خَطِيئَتِي فِي عُثْمَانَ وَ لَعَمْرِي مَا كُنْتُ إِلَّا رَجُلًا مِنَ الْمُهَاجِرِينَ أَوْرَدْتُ كَمَا أَوْرَدُوا وَ أَصْدَرْتُ كَمَا أَصْدَرُوا وَ مَا كَانَ اللَّهُ لِيَجْعَلَهُمْ عَلَي ضَلَالٍ وَ لَا يَضْرِبَهُمْ بِعَمًي .

وَ أَمَّا مَا زَعَمْتَ أَنَّ أَهْلَ الشَّامِ الْحُكَّامُ عَلَي أَهْلِ الْحِجَازِ فَهَاتِ رَجُلَيْنِ مِنْ قُرَيْشِ الشَّامِ يُقْبَلَانِ فِي الشُّورَي أَوْ تَحِلُّ لَهُمَا الْخِلَافَةُ فَإِنْ زَعَمْتَ ذَلِكَ كَذَّبَكَ الْمُهَاجِرُونَ وَ الْأَنْصَارُ وَ إِلَّا فَأَنَا آتِيكَ بِهِمَا مِنْ قُرَيْشِ الْحِجَازِ .

وَ أَمَّا مَا مَيَّزْتَ بَيْنَ أَهْلِ الشَّامِ وَ أَهْلِ الْبَصْرَةِ وَ بَيْنَكَ وَ بَيْنَ طَلْحَةَ وَ الزُّبَيْرِ فَلَعَمْرِي مَا الْأَمْرُ فِي ذَلِكَ إِلَّا وَاحِدٌ لِأَنَّهَا بَيْعَةٌ عَامَّةٌ وَاحِدَةٌ لَا يُثَنَّي فِيهَا النَّظَرُ وَ لَا

سپس این کلام امام علیه السّلام «ولعمری» تا این سخنش: «مابدا لک» به آن وصل می⁭شود و سپس به آن وصل می⁭شود: «واعلم أنک من الطلقاء..» بدان که تو از اسیران آزاد شده هستی، کسانی که خلافت بر آنان جایز نیست و شوری در میان آنان مطرح نمی⁭شود و به سوی تو و به سوی کسی که از جانب تو بود جریر بن عبدالله که از اهل ایمان و هجرت است ارسال کردم پس بیعت کن و هیچ قدرتی نیست جز با خدا.

و راوی ادامه داد: و معاویه برای امیرمؤمنان علیه السّلام نوشت: از معاویه بن ابوسفیان به علی بن ابی طالب: اما بعد اگر بر آنچه که ابوبکر و عمر بودند می⁭بودی پس با تو جنگ نمی⁭کردم و آن را بر تو جایز نمی⁭دانستم اما اشتباه تو درباره عثمان بن عفان بیعت من بر تو را تباه کرد و اهل حجاز آنگاه که حق در میان آنان بود حکام بر مردم بودند و زمانی که حق را ترک کردند اهل شام حکام حجازیان و سایر مردم شدند و به جانم سوگند حجت تو بر شامیان مانند حجت تو بر اهل بصره نیست و نه حجت تو بر من مانند حجت تو بر طلحه و زبیر است زیرا اهل بصره با تو بیعت کرده بودند و شامیان تو را بیعت نکردند و طلحه و زبیر با تو بیعت کردند و من با تو بیعت نکرده⁭ام.

و اما برتری تو در اسلام و نزدیکی⁭ات به رسول الله صلّی الله علیه و آله و موقعیت در بنی هاشم را رد نمی⁭کنم و السلام.

امام علیه السّلام در پاسخ او نوشت: از بنده خدا علی امیرمؤمنان به معاویه بن صخر. اما بعد. نامه⁭ات به من رسید نامه مردی که نه دیده⁭ای دارد که او را رهنمون شود و نه پیشوائی که او را به راه رستگاری کشاند، بلکه مردی است که هوا و هوس او را فراخوانده است و او اجابتش کرده است و گمراهی او را رهبری کرده است و او از آن تبعیت کرده است پس هیاهو کنان دوری گزید و نابخردانه گمراه شد، پنداشتی که اشتباه من درباره عثمان بیعت با مرا بر تو تباه کرده است، به جانم سوگند جز مانند مردی از مهاجرین نبودی چنانکه آنان وارد شدند وارد شدی و چنانکه آنان خارج شدند خارج شدی و خدا بر آن نبود که آنان را بر گمراهی قرار دهد و با ضلالت بزند.

اما در خصوص آنچه که گمان کردی که اهل شام حاکم بر اهل حجاز هستند، دو مرد از قریش شام را بیاورد که در شورا پذیرفته باشند یا خلافت بر آنان جایز باشد، اگر آن را گمان کنی مهاجران و انصار تو را تکذیب می⁭کنند و در غیر این⁭صورت من آن را از قریش حجاز برایت می آورم.

اما در مورد آنچه که بین شامیان و اهل بصره و طلحه و زبیر تمایز قائل شدی، به خدا سوگند امر درباره آن یکی است زیرا بیعت عام واحد است و در آن نظر دوباره وجود ندارد و اختیار از

يُسْتَأْنَفُ فِيهَا الْخِيَارُ وَ الْخَارِجُ مِنْهَا طَاعِنٌ وَ الْمُرَوِّي فِيهَا مُدَاهِنٌ .

وَ أَمَّا فَضْلِي فِي الْإِسْلَامِ وَ قَرَابَتِي مِنَ الرَّسُولِ وَ شَرَفِي فِي بَنِي هَاشِمٍ فَلَوِ اسْتَطَعْتَ دَفْعَهُ لَفَعَلْتَ وَ السَّلَامُ .

فَلَمَّا وَصَلَ هَذَا الْكِتَابُ إِلَي مُعَاوِيَةَ كَتَبَ إِلَيْهِ أَمَّا بَعْدُ فَاتَّقِ اللَّهَ يَا عَلِيُّ وَ دَعِ الْحَسَدَ فَإِنَّهُ طَالَ مَا لَمْ يَنْتَفِعْ بِهِ أَهْلُهُ وَ لَا تُفْسِدْ سَابِقَةَ قَدِيمِكَ بِشَرٍّ مِنْ حَدِيثِكَ فَإِنَّ الْأَعْمَالَ بِخَوَاتِيمِهَا وَ لَا تُلْحِدَنَّ بِبَاطِلٍ فِي حَقِّ مَنْ لَا حَقَّ لَكَ فِي حَقِّهِ فَإِنَّكَ إِنْ تَفْعَلْ ذَلِكَ لَا تُضْلِلْ إِلَّا نَفْسَكَ وَ لَا تَمْحَقْ إِلَّا عَمَلَكَ وَ لَعَمْرِي إِنَّ مَا مَضَي لَكَ مِنَ السَّوَابِقِ الْحَسَنَةِ لَحَقِيقَةٌ أَنْ تَرُدَّكَ وَ تَرْدَعَكَ عَمَّا اجْتَرَأْتَ عَلَيْهِ مِنْ سَفْكِ الدِّمَاءِ وَ إِجْلَاءِ أَهْلِ الْحَقِّ عَنِ الْحِلِّ وَ الْحَرَامِ فَاقْرَأْ سُورَةَ الْفَلَقِ وَ تَعَوَّذْ بِاللَّهِ مِنْ شَرِّ ما خَلَقَ وَ مِنْ شَرِّ نَفْسِكَ الْحَاسِدِ إِذا حَسَدَ قَفَلَ اللَّهُ بِقَلْبِكَ وَ أَخَذَ بِنَاصِيَتِكَ وَ عَجَّلَ تَوْفِيقَكَ فَإِنِّي أَسْعَدُ النَّاسِ بِذَلِكَ وَ السَّلَامُ .

فَكَتَبَ عليه السلام أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ أَتَتْنِي مِنْكَ مَوْعِظَةٌ مُوَصَّلَةٌ وَ رِسَالَةٌ مُحَبَّرَةٌ نَمَّقْتَهَا بِضَلَالِكَ وَ أَمْضَيْتَهَا بِسُوءِ رَأْيِكَ وَ كِتَابٌ لَيْسَ بِبَعِيدِ الشَّبَهِ مِنْكَ حَمَلَكَ عَلَي الْوُثُوبِ عَلَي مَا لَيْسَ لَكَ فِيهِ حَقٌّ وَ لَوْ لَا عِلْمِي بِكَ وَ مَا قَدْ سَبَقَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِيكَ مِمَّا لَا مَرَدَّ لَهُ دُونَ إِنْفَاذِهِ إِذَنْ لَوَعَظْتُكَ وَ لَكِنْ عِظَتِي لَا تَنْفَعُ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذَابِ وَ لَمْ يَخَفِ الْعِقَابَ وَ لَا يَرْجُو لِلَّهِ وَقاراً وَ لَمْ يَخَفْ لَهُ حِذَاراً فَشَأْنَكَ وَ مَا أَنْتَ عَلَيْهِ مِنَ الضَّلَالَةِ وَ الْحَيْرَةِ وَ الْجَهَالَةِ تَجِدِ اللَّهَ فِي ذَلِكَ بِالْمِرْصَادِ مِنْ دُنْيَاكَ الْمُنْقَطِعَةِ وَ تَمَنِّيكَ الْأَبَاطِيلَ وَ قَدْ عَلِمْتَ مَا قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله فِيكَ وَ فِي أُمِّكَ وَ أَبِيكَ وَ السَّلَامُ ⁽¹⁾

و ليلاحظ المختار: 45 و 99 من باب كتب أمير المؤمنين عليه السلام من كتاب نهج السعادة: ج 4 ص 94 و 266 ط 1.

بيان

أقول: قد روي السيد رضي الله عنه في النهج بعض الكتابين

سر گرفته نمی⁭شود و خارج شونده از آن نکوهشگر است و شک کننده در آن فریبکار است.

اما در خصوص برتری⁭ام در اسلام و نزدیکی⁭ام با رسول⁭الله و شرفم در بنی هاشم اگر رد کردن آن را در توان داشتی قطعاً چنین می⁭کردی و السلام.

و زمانی⁭که این نامه به معاویه رسید نوشت:

اما بعد. ای علی از خدا بترس و حسادت را رها کن که آن به میزانی به درازا کشیده است که اهل آن از آن سود نبرده⁭اند و پیشینه قدیمت را به⁭وسیله شری از روزگار جدیدت تباه نکن که اعمال به عاقبت آنها سنجیده می⁭شود و در حق کسی⁭که در حق او حقی برای تو نیست با باطل منحرف نشود که تو اگر آن را انجام دهی جز خود را گمراه نکرده⁭ای و جز عملت را ضایع نساخته⁭ای، به جانم سوگند سوابق نیکویی که از تو بوده است حقیقتی است که تو را از آنچه که در خصوص ریختن خون⁭ها و راندن اهل حق از حلال و حرام دور می⁭کند و باز می⁭دارد. پس سوره فلق را قرائت کن و از شر آنچه که آفرید و از شر نفس حسودت آنگاه که حسادت ورزید به خدا پناه ببر، خداوند دلت را سامان بخشد، تو را به چنگ بگیرد و توفیقت را تعجیل فرماید که من سعادت⁭مندترین مردم به آن خواهم بود والسلام.

پس امام علیه السّلام نوشت: اما بعد پند و اندرزی به⁭هم پیوسته، نامه⁭ای زینت داده شده از جانب تو به من رسید که آن را با گمراهی⁭ات آراسته⁭ای و با بد اندیشی ات آن را امضا کرده⁭ای و نامه⁭ای که بی⁭شباهت به هجوم بر جهیدن بر آنچه که در آن حقی برای تو نمی⁭باشد نیست، و اگر آگاهی به تو و به آنچه که از جانب رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله درباره تو نبود که اجرای آن را بازگشتی نیست، قطعاً تو را اندرز می⁭دادم، اما اندرز من برای کسی که کلمه عذاب بر او واجب شده است و از عقوبت نمی⁭ترسد و کورکورانه به خدا امید ندارد، و از روی حذر از او بیم ندارد سودی ندارد. پس شأن تو و آنچه که تو از گمراهی، حیرت و نادانی بر آن هستی، خدا را در کمین دنیای منقطع و آرزوهای باطل خویش می⁭یابی درحالی⁭که آنچه که نبی صلّی الله علیه و آله درباره تو و مادر و پدرت گفته است را دریافته⁭ای و السلام.⁽²⁾

مختار 45 و 99 از بخش نامه های امیر مؤمنان از کتاب نهج السعاده: ج4 ص 94 و 266، چاپ اول ملاحظه شود.

توضیح

می⁭گویم: سیدرضی الله عنه در نهج⁭البلاغه بخشی از دو نامه⁭ای

1) رواه ابن ميثم رحمه اللّه في شرحه علي المختار: 7 من باب كتب أمير المؤمنين من نهج البلاغة: ج 4 ص 356 ط الحديث بطهران.

2) . ابن میثم آن را در شرح بر مختار 7 از بخش نامه های امیر مؤمنان از کتاب نهج البلاغه: ج4ف ص 356 چاپ جدید تهران روایت کرده است.

الذين أوردهما ابن ميثم و خلطهما ⁽¹⁾

قوله عليه السلام فهجر أي هذي و اللغط بالتحريك الصوت و الجلبة ذكره الجوهري و قال خبط البعير فهو خابط إذا مشي ضالا فخبط بيديه كل ما يلقاه و لا يتوقي شيئا و خبطه ضربه باليد و منه قيل خبط عشواء أي الناقة التي في بصرها ضعف.

قوله عليه السلام طاعن قال ابن ميثم أي في صحتها فهو طاعن في دين الله فيجب قتاله حتي يرجع إليها و رويت في الأمر نظرت فيه و فكرت أي الشاك فيها مداهن و المداهنة نوع من النفاق.

قوله عليه السلام موصلة قال ابن أبي الحديد أي مجموعة الألفاظ من هاهنا و هاهنا و ذلك عيب في الكتابة و الخطابة و قال حبرت الشي‌ء تحبيرا حسنته و زينته أي المزينة الألفاظ يشير عليه السلام إلي أنه قد كان يظهر عليها أثر التكلف و التصنع.

و قال الجوهري نمق الكتاب ينمقه بالضم أي كتبه و نمقه تنميقا زينه بالكتابة.

وَ قَالَ ابْنُ أَبِي الْحَدِيدِ فِي شَرْحِ النَّهْجِ ⁽²⁾كَتَبَ مُعَاوِيَةُ فِي أَثْنَاءِ حَرْبِ صِفِّينَ إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام مِنْ عَبْدِ اللَّهِ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ إِلَي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَي يَقُولُ فِي مُحْكَمِ كِتَابِهِ وَ لَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَ إِلَي الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ وَ إِنِّي أُحَذِّرُكَ اللَّهَ أَنْ تُحْبِطَ عَمَلَكَ وَ سَابِقَتَكَ بِشَقِّ عَصَا هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ تَفْرِيقِ جَمَاعَتِهَا فَاتَّقِ اللَّهَ وَ اذْكُرْ مَوْقِفَ الْقِيَامَةِ وَ اقْلَعْ عَمَّا أَسْرَفْتَ فِيهِ مِنَ

که ابن میثم آورده است را ذکر کرده و ان دو را در هم آمیخته است.⁽³⁾

این سخن امام علیه السّلام: «هجر» یعنی هذیان گفت. و اللغظ با حرکت یعنی سر و صدا و هیاهو جوهری این را گفته است و گوید: خبط البعیر فهو خابط زمانی است که کورکورانه برود و دستانش را در هر آنچه برخورد می⁭کند فرو کند و از چیزی پرهیز نکند: و خبطه یعنی او را با دست زد و از این ریشه گفته شده⁭است: خبط عشواء یعنی شتری که در بینایی⁭اش ضعف دارد .

این کلام امام علیه السّلام «طاعن» ابن میثم گوید: یعنی در صحت آن، و او معترض به دین خداست پس جنگ با او واجب است تا به آن باز گردد. و روّیت فی الأمر: یعنی در آن نگریستم و فکر کردم یعنی شک کننده در آن منافق است، المداهنه نوعی نفاق است.

این کلام او: «موصلة» ابن ابی الحدید گوید یعنی مجموعه الفاظی از اینجا و آنجا که این در کتابت و خطابه عیب است و گوید: حبرت الشئ تحبیراً: یعنی آن را نیکو کردم و زینته یعنی آن را با کتابت زینت دادم.

و ابن ابی الحدید در شرح نهج⁭البلاغه⁽⁴⁾

گوید: معاویه در اثنای جنگ صفین برای امیرمؤمنان علیه السّلام نوشت: از بنده خدا معاویه بن ابوسفیان به علی بن ابی طالب: اما بعد، خداوند متعال در کتابت محکمش می⁭فرماید: وَلَقَدْ أُوحِیَ إِلَیْکَ وَإِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ وَلَتَکُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِینَ { و قطعا به تو و به کسانی که پیش از تو بودند وحی شده است اگر شرک ورزی حتما کردارت تباه و مسلما از زیانکاران خواهی شد} و من تو را بر حذر می⁭دارم از اینکه با ایجاد تفرقه بین این امت و پراکنده کردن جمع ما کردار و پیشینه⁭ات را تباه کنی، از خدا بترس و روز قیامت را به یاد آور و از آنچه که در خصوص

1) قد روي السيّد الرضيّ قريبا ممّا رواه عنه ابن ميثم ثانيا، في المختار: 7 من الباب الثاني من نهج البلاغة.

2) في شرح المختار 7 من باب الكتب، ج 14، ص 42، ط مصر، قال: و هذا الكتاب كتبه علي عليه السلام جوابا عن كتاب كتبه معاوية إليه في أثناء حرب صفّين بل في أواخرها.

3) . سید رضی نزدیک به آنچه را که ابن میثم از او روایت کرده است در مختار 7 از باب دوم نهج البلاغه روایت کرده است.

4) . شرح مختار 7 از بخش نامه ها، ج14، ص 42 چاپ مصر

الْخَوْضِ فِي دِمَاءِ الْمُسْلِمِينَ وَ إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ لَوْ تَمَالَأَ أَهْلُ صَنْعَاءَ وَ عَدَنٍ عَلَي قَتْلِ رَجُلٍ وَاحِدٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ لَأَكَبَّهُمُ اللَّهُ عَلَي مَنَاخِرِهِمْ فِي النَّارِ فَكَيْفَ يَكُونُ حَالُ مَنْ قَتَلَ أَعْلَامَ الْمُسْلِمِينَ وَ سَادَاتِ الْمُهَاجِرِينَ بَلْهَ مَا طَحَنَتْ رَحَي حَرْبِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرْآنِ وَ ذَوِي الْعِبَادَةِ وَ الْإِيمَانِ مِنْ شَيْخٍ كَبِيرٍ وَ شَابٍّ غَرِيرٍ كُلُّهُمْ بِاللَّهِ تَعَالَي مُؤْمِنٌ وَ لَهُ مُخْلِصٌ وَ بِرَسُولِهِ مُقِرٌّ عَارِفٌ فَإِنْ كُنْتَ أَبَا حَسَنٍ إِنَّمَا تُحَارِبُ عَلَي الْإِمْرَةِ وَ الْخِلَافَةِ فَلَعَمْرِي لَوْ صَحَّتْ خِلَافَتُكَ لَكُنْتَ قَرِيباً مِنْ أَنْ تُعْذَرَ فِي حَرْبِ الْمُسْلِمِينَ وَ لَكِنَّهَا لَمْ تَصِحَّ لَكَ وَ أَنَّي بِصِحَّتِهَا وَ أَهْلُ الشَّامِ لَمْ يَدْخُلُوا فِيهَا وَ لَمْ يَرْتَضُوا بِهَا فَخِفِ اللَّهَ وَ سَطَوَاتِهِ وَ اتَّقِ بَأْسَ اللَّهِ وَ نَكَالَهُ وَ اغْمِدْ سَيْفَكَ عَنِ النَّاسِ فَقَدْ وَ اللَّهِ أَكَلَتْهُمُ الْحَرْبُ فَلَمْ يَبْقَ مِنْهُمْ إِلَّا كَالثَّمَدِ فِي قَرَارَةِ الْغَدِيرِ وَ اللَّهُ الْمُسْتَعانُ .

فَكَتَبَ عَلِيٌّ عليه السلام إِلَيْهِ جَوَاباً عَنْ كِتَابِهِ :

مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَي مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ أَتَتْنِي مِنْكَ مَوْعِظَةٌ مُوَصَّلَةٌ وَ رِسَالَةٌ مُحَبَّرَةٌ نَمَّقْتَهَا بِضَلَالِكَ وَ أَمْضَيْتَهَا بِسُوءِ رَأْيِكَ وَ كِتَابُ امْرِئٍ لَيْسَ لَهُ بَصَرٌ يَهْدِيهِ وَ لَا قَائِدٌ يُرْشِدُهُ دَعَاهُ الْهَوَي فَأَجَابَهُ وَ قَادَهُ الضَّلَالُ فَاتَّبَعَهُ فَهَجَرَ لَاغِطاً وَ ضَلَّ خَابِطاً .

فَأَمَّا أَمْرُكَ لِي بِالتَّقْوَي فَأَرْجُو أَنْ أَكُونَ مِنْ أَهْلِهَا وَ أَسْتَعِيذُ بِاللَّهِ مِنْ أَنْ أَكُونَ مِنَ الَّذِينَ إِذَا أُمِرُوا بِهَا أَخَذَتْهُمُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ .

وَ أَمَّا تَحْذِيرُكَ إِيَّايَ أَنْ يَحْبَطَ عَمَلِي وَ سَابِقَتِي فِي الْإِسْلَامِ فَلَعَمْرِي لَوْ كُنْتُ الْبَاغِيَ عَلَيْكَ لَكَانَ لَكَ أَنْ تُحَذِّرَنِي ذَلِكَ وَ لَكِنِّي وَجَدْتُ اللَّهَ تَعَالَي يَقُولُ فَقاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّي تَفِي‌ءَ إِلي أَمْرِ اللَّهِ فَنَظَرْنَا إِلَي الْفِئَتَيْنِ فَأَمَّا الْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ فَوَجَدْنَاهَا الْفِئَةَ الَّتِي أَنْتَ فِيهَا لِأَنَّ بَيْعَتِي بِالْمَدِينَةِ لَزِمَتْكَ وَ أَنْتَ بِالشَّامِ كَمَا لَزِمَتْكَ بَيْعَةُ عُثْمَانَ بِالْمَدِينَةِ وَ أَنْتَ أَمِيرٌ لِعُمَرَ عَلَي الشَّامِ وَ كَمَا لَزِمَتْ يَزِيدَ أَخَاكَ بَيْعَةُ عُمَرَ بِالْمَدِينَةِ وَ هُوَ أَمِيرٌ لِأَبِي بَكْرٍ عَلَي الشَّامِ.

وَ أَمَّا شَقُّ عَصَا هَذِهِ الْأُمَّةِ فَأَنَا أَحَقُّ أَنْ أَنْهَاكَ عَنْهُ.

فرو رفتن در خون مسلمانان زیاده⁭روی کردی جدا شو که من از رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله شنیدم که می⁭فرمود: زمانی⁭که اهل صنعاء و عدن بر قتل مردی از مسلمانان متحد شدند خداوند آنان را بر روی صورتشان بر آتش خم کرد پس حال کسی⁭که برجستگان مسلمانان و سادات مهاجران را کشته است چگونه است، بگذرم از آنچه که آسیاب جنگ او از اهالی قرآن و صاحبان عبادت و ایمان از پیر مردی مسن، و جوانی بی⁭تجربه که همگی به خداوند متعال مؤمن، برای او مخلص و به رسول⁭ او معترف و آگاه بودند نابود کرد. پس ای ابوالحسن اگر فقط بر سر امارت و خلافت نبرد می⁭کردی به جانم سوگند اگر خلافتت صحیح بود نزدیک بود که در جنگ مسلمانان صاحب عذر باشی اما خلافت برای تو سزاوار نیست و کجاست صحت آن درحالی که اهل شام در آن وارد نشده⁭اند و به آن خشنود نگشته⁭اند پس از خدا و اقتدار او بترس و از قدرت خدا و هشدار او بپرهیز و شمشیرت را از مردم برکش که به خدا سوگند جنگ آنان را خورده است و جز آبی اندک در عمق برکه چیزی از آنان باقی نمانده است والله المستعان.

پس علی علیه السّلام در پاسخ به نامه او نوشت: از بنده خدا علی امیرمؤمنان به معاویه بن ابوسفیان، اما بعد اندرزی به⁭هم پیوسته، نامه زینت داده شده⁭ای از جانب تو به من رسید که آن را با گمراهی⁭ات نوشته و با بد رأیی⁭ات امضا کرده⁭ای، و نامه مردی که دیده⁭ای ندارد که او را رهنمون شود و نه پیشوایی که او را به رستگاری بکشاند، مردی که هوی و هوس او را فراخوانده است و او اجابتش کرده است و ضلالت او را رهنمایی کرده و او از آن پیروی کرده است پس هیاهو کنان هذیان گفت و کورکورانه گمراه شد.

اما در خصوص امر کردنت مرا به تقوا، امید دارم که از اهل آن باشم و از اینکه از جمله کسانی باشم که زمانی⁭که به آن امر می⁭شود عزت آنان را به گناه می⁭کشاند، به خدا پناه می⁭برم.

و اما در خصوص هشدارت به من که کردار و پیشه⁭ام در اسلام تباه شود، به جانم سوگند اگر ستمگر بر تو بود برای تو جایز بود که مرا از آن بر حذر بداری اما من دیدم که خداوند متعال می⁭فرماید: «فَقَاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتَّی تَفِیءَ إِلَی أَمْرِ اللَّهِ» {با آن [طایفه‌ای] که تعدی می‌کند بجنگید تا به فرمان خدا بازگردد} پس به دو گروه نگریستیم، و گروه ستمگر را گروهی که تو در آن هستی یافتیم زیرا بیعتم در مدینه درحالی⁭که تو در شام هستی بر تو لازم شد چنانکه بیعت با عثمان در مدینه درحالی⁭که تو امیر عمر بر شام بودی بر تو لازم شد و چنانکه بیعت با عمر در مدینه بر برادرت یزید درحالی⁭که امیر ابوبکر بر شام بود لازم شد.

اما در خصوص ایجاد تفرقه در این امت، من سزاوارتر هستم که تو را از آن نهی کنم.

فَأَمَّا تَخْوِيفُكَ لِي مِنْ قَتْلِ أَهْلِ الْبَغْيِ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَمَرَنِي بِقِتَالِهِمْ وَ قَتْلِهِمْ وَ قَالَ لِأَصْحَابِهِ إِنَّ فِيكُمْ مَنْ يُقَاتِلُ عَلَي تَأْوِيلِ الْقُرْآنِ كَمَا قَاتَلْتُ عَلَي تَنْزِيلِهِ وَ أَشَارَ إِلَيَّ وَ أَنَا أَوْلَي مَنِ اتَّبَعَ أَمْرَهُ ⁽¹⁾

و رواه ابن عساكر بأسانيد جمة تحت الرقم 1178 و تواليه من ترجمة أمير المؤمنين من تاريخ دمشق ج 3، ص 163، ط 2 من تحقيقنا.

وَ أَمَّا قَوْلُكَ إِنَّ بَيْعَتِي لَمْ تَصِحَّ لِأَنَّ أَهْلَ الشَّامِ لَمْ يَدْخُلُوا فِيهَا فَإِنَّمَا هِيَ بَيْعَةٌ وَاحِدَةٌ تَلْزَمُ الْحَاضِرَ وَ الْغَائِبَ لَا يُسْتَثْنَي فِيهَا النَّظَرُ وَ لَا يُسْتَأْنَفُ فِيهَا الْخِيَارُ وَ الْخَارِجُ مِنْهَا طَاعِنٌ وَ الْمُرَوِّي فِيهَا مُدَاهِنٌ فَارْبَعْ عَلَي ظَلْعِكَ وَ انْزِعْ سِرْبَالَ غَيِّكَ وَ اتْرُكْ مَا لَا جَدْوَي لَهُ عَلَيْكَ فَإِنَّهُ لَيْسَ لَكَ عِنْدِي إِلَّا السَّيْفُ حَتَّي تَفِي‌ءَ إِلي أَمْرِ اللَّهِ صَاغِراً وَ تَدْخُلَ فِي الْبَيْعَةِ رَاغِماً وَ السَّلَامُ.

بيان

قال الجوهري بله كلمة مبنية علي الفتح مثل كيف و معناها دع و يقال معناها سوي و في الحديث أعددت لعبادي الصالحين ما لا عين رأت و لا أذن سمعت و لا خطر علي قلب بشر بله ما اطلعتهم عليه.

«398»

⁽²⁾ وَ قَالَ ابْنُ مِيثَمٍ كَتَبَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام إِلَي مُعَاوِيَةَ :

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَلَغَنِي كِتَابُكَ تَذْكُرُ مُشَاغَبَتِي وَ تَسْتَقْبِحُ مُوَارَبَتِي وَ تَزْعُمُنِي مُتَجَبِّراً وَ عَنْ حَقِّ اللّهِ مُقَصِّراً فَسُبْحَانَ اللَّهِ كَيْفَ تَسْتَجِيزُ الْغِيبَةَ وَ تَسْتَحْسِنُ الْعَضِيهَةَ إِنِّي لَمْ أُشَاغِبْ إِلَّا فِي أَمْرٍ بِمَعْرُوفٍ أَوْ نَهْيٍ عَنْ مُنْكَرٍ وَ لَمْ أَتَجَبَّرْ إِلَّا عَلَي بَاغٍ مَارِقٍ أَوْ مُلْحِدٍ مُنَافِقٍ وَ لَمْ آخُذْ فِي ذَلِكَ إِلَّا بِقَوْلِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لا تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ يُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ كانُوا آباءَهُمْ أَوْ أَبْناءَهُمْ .

وَ أَمَّا التَّقْصِيرُ فِي حَقِّ اللَّهِ فَمَعَاذَ اللَّهِ وَ إِنَّمَا الْمُقَصِّرُ فِي حَقِّ اللَّهِ جَلَّ ثَنَاؤُهُ مَنْ

و در خصوص بیم دادنت به من در خصوص کشتن اهل ستم، رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله مرا به جنگ و کشتن آنان امر فرمود و درحالی⁭که به من اشاره نمود به اصحابش فرمود: «براستی در میان شما کسی است که بر سر تأویل قرآن پیکار می⁭کند چنانکه من بر سر تنزیل آن پیکار کردم.» و من سزاوارترین کسی هستم که از امر او پیروی شد⁽³⁾

و ابن عساکر نیز آن را با اسنادهای فراوان ذیل شماره 1178 و مابعد آن از زندگی نامه امیر مؤمنان از تاریخ دمشق ج3، ص 163، چاپ دوم با تحقیق ما روایت کرده است.

اما این کلامت که گفتی: بیعتم صحیح نیست زیرا اهل شام در آن داخل نشده⁭اند، آن بیعت واحدی است که بر حاضر و غایب لازم است و نظر در آن تجدید نمی⁭شود و اختیار در آن از سر گرفته نمی⁭شود و خارج شونده از آن مخالف است و تردید کننده در آن منافق است پس بر خود رحم کن، پیراهن گمراهی⁭ات را بکن و آنچه که فایده⁭ای برایت ندارد را رها کن من چیزی جز شمشیر برایت ندارم تا اینکه حقیرانه به فرمان خدا بازگردی یا اینکه به اجبار در بیعت وارد شوی و السلام.

توضیح

جوهری گوید «بله» کلمه⁭ای مبنی بر فتح بر وزن کیف و به معنی رها کن می⁭باشد و گفته می⁭شود معنای آن غیر است و در حدیث آمده است: برای بندگان صالحم چیزی مهیا کرده⁭ام که نه چشمی دیده و نه گوشی شنیده و نه بر قلب بشری خطور کرده است، بگذر از آنچه که آنان را بر آن آگاه کردم.

روایت 398

و ابن میثم گوید⁽⁴⁾:

امیرمؤمنان علیه السّلام نامه⁭ای برای معاویه نوشت: اما بعد نامه⁭ات به من رسید که فتنه⁭انگیزی⁭ام را یاد می کند و دورنگی⁭ام را زشت می پنداشت و مرا متکبر و کوتاهی ورزنده از حق خدا می⁭پنداشت منزه است خدای سبحان چگونه غیبت را جایز و بهتان را نیکو می⁭دانی من جز در امر به معروف ونهی از منکر آشوب نکرده⁭ام و جز بر ستمگر گمراه یا ملحد منافق قدرت نمایی نکرده⁭ام و در آنها نیز جز به کلام خداوند سبحان تمسک نجسته⁭ام: «لَا تَجِدُ قَوْمًا یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ یُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَوْ کَانُوا آبَاءهُمْ أَوْ أَبْنَاءهُمْ» {قومی را نیابی که به خدا و روز بازپسین ایمان داشته باشند [و] کسانی را که با خدا و رسولش مخالفت کرده‌اند هر چند پدرانشان یا پسرانشان باشند دوست بدارند}.

اما در خصوص کوتاهی در حق خدا، به خدا پناه می⁭برم، کوتاهی کننده در حق خداوند تنها کسی است که از حقوق تأکید شده

1) و الحديث متواتر معني أو مستفيض مقطوع الصدور و قد رواه جمع كثير من حفاظ أهل السنة منهم النسائي في الحديث 154 من كتاب خصائص عليّ عليه السلام بتحقيقنا و قد علقناه عليه عن مصادر كثيرة.

2) 398 - ذكره كمال الدين ابن ميثم رحمه الله في شرحه على المختار: (30) من باب كتب نهج البلاغة: ج 4 ص 448 ط 3.

3) . این حدیث از نظر معنا متواتر یا مستفیض مقطوع الصدور است و جمع زیادی از حافظان اهل سنت از جمله نسایی در حدیث 154 از کتاب خصائص علی علیه السلام آن را روایت کرده اند.

4) . کمال الدین بن میثم آن را در شرحش بر مختار 30 از بخش نامه های نهج البلاغه: ج4، ص448، چاپ 3 ذکر کرده است.

عَطَّلَ الْحُقُوقَ الْمُؤَكَّدَةَ وَ رَكِنَ إِلَي الْأَهْوَاءِ الْمُبْتَدَعَةِ وَ أَخْلَدَ إِلَي الضَّلَالَةِ الْمُحَيِّرَةِ .

وَ مِنَ الْعَجَبِ أَنْ تَصِفَ يَا مُعَاوِيَةُ الْإِحْسَانَ وَ تُخَالِفَ الْبُرْهَانَ وَ تَنْكُثَ الْوَثَائِقَ الَّتِي هِيَ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ طَلِبَةٌ وَ عَلَي عِبَادِهِ حُجَّةٌ مَعَ نَبْذِ الْإِسْلَامِ وَ تَضْيِيعِ الْأَحْكَامِ وَ طَمْسِ الْأَعْلَامِ وَ الْجَرْيِ فِي الْهَوَي وَ التَّهَوُّسِ فِي الرَّدَي فَاتَّقِ اللَّهَ فِيمَا لَدَيْكَ وَ انْظُرْ فِي حَقِّهِ عَلَيْكَ وَ ارْجِعْ إِلَي مَعْرِفَةِ مَا لَا تُعْذَرُ بِجَهَالَتِهِ فَإِنَّ لِلطَّاعَةِ أَعْلَاماً وَاضِحَةً وَ سُبُلًا نَيِّرَةً وَ مَحَجَّةً نَهْجَةً وَ غَايَةً مُطَّلَبَةً يَرِدُهَا الْأَكْيَاسُ وَ تُخَالِفُهَا الْأَنْكَاسُ مَنْ نَكَبَ عَنْهَا جَارَ عَنِ الْحَقِّ وَ خَبَطَ فِي التِّيهِ وَ غَيَّرَ اللَّهُ نِعْمَتَهُ وَ أَحَلَّ بِهِ نَقِمَتَهُ فَنَفْسَكَ نَفْسَكَ فَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ لَكَ سَبِيلَكَ وَ حَيْثُ تَنَاهَتْ بِكَ أُمُورُكَ فَقَدْ أَجْرَيْتَ إِلَي غَايَةِ خُسْرٍ وَ مَحَلَّةِ كُفْرٍ وَ إِنَّ نَفْسَكَ قَدْ أَوْحَلَتْكَ شَرّاً وَ أَقْحَمَتْكَ غَيّاً وَ أَوْرَدَتْكَ الْمَهَالِكَ وَ أَوْعَرَتْ عَلَيْكَ الْمَسَالِكَ .

وَ مِنْ ذَلِكَ الْكِتَابُ وَ إِنَّ لِلنَّاسِ جَمَاعَةً يَدُ اللَّهِ عَلَيْهَا وَ غَضَبُ اللَّهِ عَلَي مَنْ خَالَفَهَا فَنَفْسَكَ نَفْسَكَ قَبْلَ حُلُولِ رَمْسِكَ فَإِنَّكَ إِلَي اللَّهِ رَاجِعٌ وَ إِلَي حَشْرِهِ مُهْطِعٌ وَ سَيَبْهَظُكَ كَرْبُهُ وَ يَحُلُّ بِكَ غَمُّهُ فِي يَوْمِ لَا يُغْنِي النَّادِمَ نَدَمُهُ وَ لَا يُقْبَلُ مِنَ الْمُعْتَذِرِ عُذْرُهُ يَوْمَ لا يُغْنِي مَوْلًي عَنْ مَوْلًي شَيْئاً وَ لا هُمْ يُنْصَرُونَ.

«399»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة فَاتَّقِ اللَّهَ فِيمَا لَدَيْكَ إِلَي قَوْلِهِ وَ أَوْعَرَتْ عَلَيْكَ الْمَسَالِكُ.

توضيح

قال الفيروزآبادي الشغب تهييج الشر كالتشغيب و شغبهم و بهم و عليهم كمنع و فرح هيج الشر عليهم و شاغبه شاره و قال المواربة المداهاة و المخاتلة و في أكثر النسخ موازرتي أي موازرتي عليك و العضيهة الإفك و البهتان و ركن إليه كعلم مال و أخلدت إلي فلان أي ركنت إليه و أخلد بالمكان أقام و الطمس إخفاء الأثر.

و قال الجوهري الهوس الطوفان بالليل و الهوس شدة الأكل و الهوس السوق اللين يقال هست الإبل فهاست أي ترعي و تسير و الهوس

مانع شود و به هواهای بدعت⁭گونه اعتماد کند و در ضلالت حیران کننده جاودان باشد.

شگفت است ای معاویه که احسان را وصف می⁭کنی و خود با برهان مخالفت می⁭کنی و پیمان⁭هایی که درخواست خداست و بر بندگانش حجت است را نقض می⁭کنی و علاوه بر آن اسلام را فرو نهاده، احکام را ضایع کرده و نشانه⁭ها را محو کرده و بر هوا و هوس حرکت کرده و در هلاکت دچار وهم شده⁭ای پس نسبت به آنچه در اختیار داری از خدا بترس و در حقوق الهی که بر تو واجب است اندیشه کن، و به شناخت چیزی همت کن که در ناآگاهی از آن معذور نخواهی بود، همانا اطاعت خدا نشانه⁭های آشکار و راه⁭های روشن و راهی میانه و همیشه گشوده و پایانی دلپسند دارد که زیرکان به آن راه یابند و فاسدان از آن به انحراف روند. کسی که از دین سرباز زند، از حق روی⁭گردان شده، و در وادی حیرت سرگردان خواهد گشت که خدا نعمت خود را از او گرفته و بلاهایش را بر او نازل می⁭کند. معاویه! اینک به خود آی، و به خود بپرداز! زیرا خداوند راه و سرانجام امور تو را روشن کرده است، اما تو همچنان به⁭سوی زیانکاری و جایگاه کفرورزی حرکت می⁭کنی خواسته⁭های دل تو را به بدی⁭ها کشانده و در پرتگاه گمراهی قرار داده است و تو را در هلاکت انداخته و راه⁭های نجات را بر روی تو بسته است.

و از آن نامه است: و برای مردم گروهی است که دست خدا بر آنان است و خشم خدا بر کسی است که با آنان مخالفت کند. پس قبل از ورود در آرامگاهت به خود آی که تو به⁭سوی خدا باز می⁭گردی و به⁭سوی حشر او در حرکتی و اندوه آن بر تو سنگین خواهد بود و در روزی که پشیمانی سودی برای پشیمان ندارد و عذر عذرخواه پذیرفته نیست و هیچ مولایی برای بنده⁭ای فایده⁭ای ندارد و یاری نمی⁭شود غم آن بر تو نازل خواهد شد .

روایت 399

نهج⁭البلاغه⁽²⁾:

از عبارت «نسبت به آنچه در اختیار داری از خدا بترس» تا این کلام او «راه⁭های نجات را بر روی تو بسته است» آمده است.

توضیح

فیروز آبادی گوید: شغب: برانگیختن شرّ است مانند تشغیب و شغبهم و بهم و علیهم بر وزن منع و فرح یعنی شر را علیه آنان برانگیخت. و شاغبه یعنی: شارّه، و گوید: مواربه یعنی نفاق و فریب دادن. و در اغلب نسخه⁭ها: «موازرتی» آمده است یعنی یاری رساندم علیه تو، العضیهه یعنی، دروغ و بهتان، و رکن إلیه بر وزن علم یعنی گرایش یافت و أخلدت إلی فلان یعنی به آن تکیه کرد و أخلدت بالمکان: یعنی در آن اقامت کرد و طمس: یعنی پنهان کردن نشانه.

جوهری گوید: هوس طوفان شبانه و شدت خوردن و کشیدن آرام است. هست الإبل و هاست گفته می⁭شود یعنی می⁭چرد و حرکت می⁭کند و هوس

1) 399- رواه السيّد الرضيّ رحمه اللّه في المختار: 30 من الباب الثاني من نهج البلاغة.

2) . سید رضی آن را در مختار 30 از بخش دوم نهج البلاغه روایت کرده است.

بالتحريك طرف من الجنون.

قوله عليه السلام فيما لديك أي من مال المسلمين و فيئهم أو في نعمة عليك و معرفة ما لا يعذر بجهالته معرفة الإمام و طاعته و الأعلام الأئمة أو الأدلة و النهج الطريق الواضح.

و المطلبة النسخ المصححة متفقة علي تشديد الطاء قال الجوهري طلبت الشي‌ء طلبا و كذا اطلبته علي افتعلته و التطلب الطلب مرة بعد أخري انتهي و المعني غاية من شأنها أن تطلب و يطلبها العقلاء و يكشف عنه قوله عليه السلام يردها الأكياس.

و قرأ ابن أبي الحديد بتخفيف الطاء و قال أي مساعفة لطالبها يقال طلب فلان مني كذا فاطلبته أي أسعفته به.

و الأنكاس جمع نكس بالكسر و هو الرجل الضعيف ذكره الجوهري و الجزري و قال ابن أبي الحديد و ابن ميثم الدني من الرجال و نكب عن الطريق عدل و الخبط المشي علي غير استقامة قوله عليه السلام تناهت بك يقال تناهي أي بلغ و الباء للتعدية أي بين الله لك سبيلك و غايتك التي توصلك إليها أعمالك أو المعني قف حيث تناهت بك أمورك كقولهم حيث أنت و قولهم مكانك فلا يكون معطوفا و لا متصلا بقوله فقد بين الله لك سبيلك.

قوله عليه السلام فقد أجريت هو من إجراء الخيل للمسابقة و قال في الصحاح وحل الرجل وقع في الوحل و أوحله غيره و الاقتحام الدخول في الأمر بشدة و يقال جبل وعر و مطلب وعر أي صعب حزن و الرمس بالفتح القبر و المهطع المسرع و بهظه الأمر أثقله.

«400»

⁽¹⁾ وَ رَوَي ابْنُ أَبِي الْحَدِيدِ وَ ابْنُ مِيثَمٍ أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام كَتَبَ إِلَي

با حرکت نوعی از جنون است.

و این سخن امام علیه السّلام: «آنچه در اختیار داری» یعنی از اموال مسلمانان و غنائم آنان یا در نعمت بر تو. و شناخت آنچه که در ناآگاهی از آن معذور نخواهی بود شناخت امام و اطاعت از اوست. و اعلام: ائمه یا ادله است و نهج یعنی راه روشن.

و «المطلبه» نسخه⁭های تصحیح شده بر تشدید طاء اتفاق دارند، جوهری گوید: طلبت الشئ طلباً و همچنین اطّلبته بر وزن افتعله و التطّلب: طلب پیدرپی است پایان. و این کلام امام «زیرکان به آن راه یابند» آن را روشن می⁭سازد.

و ابن ابی الحدید با تخفیف طاء خوانده است و گوید: یعنی یاری رساندن به طالب آن، گفته می شود طلب فلان منّی کذا فأطلبته یعنی او را یاری کردم.

و الأنکاس جمع نکس با کسره است و آن مردی ضعیف است جوهری و جزری این را ذکر کرده⁭اند. و ابن ابی الحدید و ابن میثم گویند: مرد پست. و نکبت عن الطریق یعنی از راه منحرف شدم. الخبط یعنی راه رفتن بدون استواری. و این کلام امام علیه السّلام «تناهت بک» گفته می⁭شود: تناهی یعنی رسید و باء برای تعدیه است یعنی خداوند راهت را و هدفت را که اعمالت تو را به آن می⁭رساند برایت روشن کرده است یا معنی این است هر جا که امورت تو را به آن رسانید بایست مانند این سخن عرب: حیث أنت، یا مکانک، پس معطوف و یا متصل به این کلام او نیست: فقد بیّن الله لک سبیلک.

و این کلام او «فقد أجریت» از حرکت دادن اسب برای مسابقه است. و در صحاح گوید: و حل الرجلّ یعنی مرد در باتلاق افتاد یا اینکه دیگری او را در باتلاق انداخت. اقتحام یعنی داخل شدن در امری با شدت و سختی. و گفته می⁭شود: جبل وعر و مطلب وعر یعنی دشوار اندوهناک. الرمس با فتحه یعنی قبر، مهطع یعنی شتابان و بهظه الأمر یعنی بر او سنگین شد.

روایت 400

ابن ابی الحدید⁽²⁾و ابن میثم روایت کردند که امیرمؤمنان علیه السّلام برای

1) 400- رواه ابن أبي الحديد و ابن ميثم في شرحيهما علي المختار: 32 من الباب الثاني من كتاب نهج البلاغة.

2) . ابن ابی الحدید آن را به توالی در شرحش بر مختار 32 از بخش نامه های نهج البلاغه: ج16، ص 133 چاپ جدید مصر، و در چاپ جدید بیروت: ج4 ص768 روایت کرده است.

مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ :

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الدُّنْيَا دَارُ تِجَارَةٍ رِبْحُهَا أَوْ خُسْرُهَا الْآخِرَةُ فَالسَّعِيدُ مَنْ كَانَتْ بِضَاعَتُهُ فِيهَا الْأَعْمَالَ الصَّالِحَةَ وَ مَنْ رَأَي الدُّنْيَا بِعَيْنِهَا وَ قَدَّرَهَا بِقَدْرِهَا وَ إِنِّي لَأَعِظُكَ مَعَ عِلْمِي بِسَابِقِ الْعِلْمِ فِيكَ مِمَّا لَا مَرَدَّ لَهُ دُونَ نَفَاذِهِ وَ لَكِنَّ اللَّهَ تَعَالَي أَخَذَ عَلَي الْعُلَمَاءِ أَنْ يُؤَدُّوا الْأَمَانَةَ وَ أَنْ يَنْصِحُوا الْغَوِيَّ وَ الرَّشِيدَ فَاتَّقِ اللَّهَ وَ لَا تَكُنْ مِمَّنْ لَا يَرْجُو لِلَّهِ وَقاراً وَ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذَابِ فَإِنَّ اللَّهَ بِالْمِرْصَادِ وَ إِنَّ دُنْيَاكَ سَتُدْبِرُ عَنْكَ وَ سَتَعُودُ حَسْرَةً عَلَيْكَ فَانْتَبِهْ مِنَ الْغَيِّ وَ الضَّلَالِ عَلَي كِبَرِ سِنِّكَ وَ فَنَاءِ عُمُرِكَ فَإِنَّ حَالَكَ الْيَوْمَ كَحَالِ الثَّوْبِ الْمَهِيلِ الَّذِي لَا يَصْلُحُ مِنْ جَانِبٍ إِلَّا فَسُدَ مِنْ آخَرَ وَ قَدْ أَرْدَيْتَ جِيلًا مِنَ النَّاسِ كَثِيراً خَدَعْتَهُمْ بِغَيِّكَ وَ أَلْقَيْتَهُمْ فِي مَوْجِ بَحْرِكَ تَغْشَاهُمُ الظُّلُمَاتُ وَ تَتَلَاطَمُ بِهِمُ الشُّبُهَاتُ فَجَارُوا عَنْ وِجْهَتِهِمْ وَ نَكَصُوا عَلَي أَعْقَابِهِمْ وَ تَوَلَّوْا عَلَي أَدْبَارِهِمْ وَ عَوَّلُوا عَلَي أَحْسَابِهِمْ إِلَّا مَنْ فَاءَ مِنْ أَهْلِ الْبَصَائِرِ فَإِنَّهُمْ فَارَقُوكَ بَعْدَ مَعْرِفَتِكَ وَ هَرَبُوا إِلَي اللَّهِ مِنْ مُوَازَرَتِكَ إِذْ حَمَلْتَهُمْ عَلَي الصَّعْبِ وَ عَدَلْتَ بِهِمْ عَنِ الْقَصْدِ فَاتَّقِ اللَّهَ يَا مُعَاوِيَةُ فِي نَفْسِكَ وَ جَاذِبِ الشَّيْطَانَ قِيَادَكَ فَإِنَّ الدُّنْيَا مُنْقَطِعَةٌ عَنْكَ وَ الْآخِرَةَ قَرِيبٌ مِنْكَ وَ السَّلَامُ .

«401»

⁽¹⁾ قَالَ ابْنُ أَبِي الْحَدِيدِ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمَدَائِنِيُّ فَكَتَبَ إِلَيْهِ مُعَاوِيَةُ مِنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ إِلَي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ وَقَفْتُ عَلَي كِتَابِكَ وَ قَدْ أَبَيْتَ عَلَي الْغَيِّ إِلَّا تَمَادِياً ⁽²⁾وَ إِنِّي لَعَالِمٌ أَنَّ الَّذِي يَدْعُوكَ إِلَي ذَاكَ مَصْرَعُكَ الَّذِي لَا بُدَّ لَكَ مِنْهُ وَ إِنْ كُنْتَ مُوَائِلًا فَازْدَدْ غَيّاً إِلَي غَيِّكَ فَطَالَ مَا خَفَّ عَقْلُكَ وَ مَنَّيْتَ نَفْسَكَ مَا لَيْسَ لَكَ وَ الْتَوَيْتَ عَلَي مَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنْكَ ثُمَّ كَانَتِ الْعَافِيَةُ لِغَيْرِكَ وَ احْتَمَلْتَ الْوِزْرَ بِمَا أَحَاطَ بِكَ مِنْ خَطِيئَتِكَ وَ السَّلَامُ.

معاویه بن ابوسفیان نوشت: اما بعد دنیا سرای تجارتی است که سود یا زیان آن آخرت است پس سعادتمند کسی است که متاعش در آن اعمال صالح باشد و کسی باشد که دنیا را دقیق و اندازه آن را به میزان آن اندازه گرفت، و من با وجود آگاهی⁭ام با آگاهی پیشین درباره تو که اجرای آن را بازگشتی نیست تو را اندرز می⁭دهم، اما خداوند متعال از علما پیمان گرفته است که امانت را ادا کنند و گمراه و راه یافته را نصیحت کنند. پس از خدا بترس و از جمله کسانی نباش که کورکورانه به خدا امید ندارد و کلمه عذاب بر او سزاوار شده است که خداوند در کمین است و دنیایت بر تو پشت خواهد کرد و حسرت به سویت خواهد آمد پس با بزرگی سن و از بین رفتن عمرت از گمراهی و ضلالت به هوش آی که حال امروز تو مانند حالت لباس پوسیده ای است که از یک جانب اصلاح نمی⁭شود مگر اینکه از سمت دیگر خراب شود و گروهی بسیار از مردم را به هلاکت کشاندی، و با گمراهی خود فریبشان دادی، و در موج سرکش دریای جهالت خود غرقشان کردی، که تاریکی‌ها آنان را فرا گرفت، و در امواج انواع شبهات غوطه‌ور گردیدند، که از راه حق به بیراهه افتادند، و به دوران جاهلیت گذشتگانشان روی آوردند، و به ویژگی‌های جاهلی خاندانشان نازیدند، جز اندکی از آگاهان که مسیر خود را تغییر دادند، و پس از آن که تو را شناختند از تو جدا شدند، و از یاری کردن تو به سوی خدا گریختند، زیرا تو آنان را به کار دشواری وا داشتی، و از راه راست منحرفشان ساختی.ای معاویه در کارهای خود از خدا بترس، و اختیارت را از کف شیطان در آور، که دنیا از تو بریده و آخرت به تو نزدیک شده است.

روایت 401

ابن ابی الحدید گوید: ابوالحسن علی بن محمد مدائنی گوید: پس معاویه برای او نوشت: از معاویه پسر ابوسفیان به علی بن ابی طالب اما بعد نامه⁭ات را قرائت کردم و از بر گمراهی خویش ثابت و پایدار می مانم و من می⁭دانم چیزی که تو را به آن فرامی⁭خواند قتلگاه توست که از آن گریزی برای تو نیست و اگر پناهنده بودی پس بر گمراهی⁭ات بیافزای و مدت زمانی است که عقلت سبک شده است و خود را به چیزی امیدوار کرده⁭ای که از آن تو نیست و با کسی که بهتر از توست درگیر شده⁭ای پس عافیت برای غیر تو است و بار گناهی که تو را احاطه کرده است بر دوش می کشی. والسلام.

1) 401- رواه ابن أبي الحديد- مع التوالي- في شرحه علي المختار: 32 من باب كتب نهج البلاغة: ج 16، ص 133، ط الحديث بمصر، و في ط الحديث ببيروت: ج 4 ص 768.

2) هذا هو الظاهر من السياق و في شرح نهج البلاغة ط مصر: علي الفتن. و في ط الكمبانيّ: علي الغين.

قَالَ فَكَتَبَ عَلِيٌّ عليه السلام إِلَيْهِ :

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ مَا أَتَيْتَ بِهِ مِنْ ضَلَالِكَ لَيْسَ بِبَعِيدِ الشَّبَهِ مِمَّا أَتَي بِهِ أَهْلُكَ وَ قَوْمُكَ الَّذِينَ حَمَلَهُمُ الْكُفْرُ وَ تَمَنِّي الْأَبَاطِيلِ عَلَي حَسَدِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله حَتَّي صُرِعُوا مَصَارِعَهُمْ حَيْثُ عَلِمْتَ لَمْ يَمْنَعُوا حَرِيماً وَ لَمْ يَدْفَعُوا عَظِيماً وَ أَنَا صَاحِبُهُمْ فِي تِلْكَ الْمَوَاطِنِ الصَّالِي بِحَرْبِهِمْ وَ الْفَالُّ لِحَدِّهِمْ وَ الْقَاتِلُ لِرُءُوسِهِمْ وَ رُءُوسِ الضَّلَالَةِ وَ الْمُتْبِعُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ خَلَفَهُمْ بِسَلَفِهِمْ فَبِئْسَ الْخَلَفُ خَلَفٌ اتَّبَعَ سَلَفاً وَ مَحَلُّهُ مَحَطَّةُ النَّارِ وَ السَّلَامُ.

فَكَتَبَ إِلَيْهِ مُعَاوِيَةُ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ طَالَ فِي الْغَيِّ مَا اسْتَمْرَرْتَ إِدْرَاجَكَ كَمَا طَالَ مَا تَمَادَي عَنِ الْحَرْبِ نُكُوصُكَ وَ إِبْطَاؤُكَ تَتَوَعَّدُ وَعِيدَ الْأَسَدِ وَ تَرُوغُ رَوَغَانَ الثَّعْلَبِ فَحَتَّامَ تَحِيدُ عَنِ اللِّقَاءِ وَ مُبَاشَرَةِ اللُّيُوثِ الضَّارِيَةِ وَ الْأَفَاعِي الْمُقَاتِلَةِ فَلَا تَسْتَبْعِدَنَّهَا فَكُلُّ مَا هُوَ آتٍ قَرِيبٌ إِنْ شَاءَ اللَّهُ وَ السَّلَامُ .

قَالَ فَكَتَبَ إِلَيْهِ عَلِيٌّ عليه السلام :

أَمَّا بَعْدُ فَمَا أَعْجَبَ مَا يَأْتِينِي مِنْكَ وَ مَا أَعْلَمَنِي بِمَا أَنْتَ صَائِرٌ إِلَيْهِ وَ لَيْسَ إِبْطَائِي عَنْكَ إِلَّا تَرَقُّباً لِمَا أَنْتَ لَهُ مُكَذِّبٌ وَ أَنَا لَهُ مُصَدِّقُ وَ كَأَنِّي بِكَ غَداً تَضِجُّ مِنَ الْحَرْبِ ضَجِيجَ الْجِمَالِ مِنَ الْأَثْقَالِ وَ سَتَدْعُونِي أَنْتَ وَ أَصْحَابُكَ إِلَي كِتَابٍ تُعَظِّمُونَهُ بِأَلْسِنَتِكُمْ وَ تَجْحَدُونَهُ بِقُلُوبِكُمْ وَ السَّلَامُ .

قَالَ فَكَتَبَ إِلَيْهِ مُعَاوِيَةُ أَمَّا بَعْدُ فَدَعْنِي مِنْ أَسَاطِيرِكَ وَ اكْفُفْ عَنِّي مِنْ أَحَادِيثِكَ وَ أَقْصِرْ عَنْ تَقَوُّلِكَ عَلَي رَسُولِ اللَّهِ وَ افْتِرَائِكَ مِنَ الْكَذِبِ مَا لَمْ يَقُلْ وَ غُرُورِ مَنْ مَعَكَ وَ الْخِدَاعِ لَهُمْ فَقَدِ اسْتَغْوَيْتَهُمْ وَ يُوشِكُ أَمْرُكَ أَنْ يَنْكَشِفَ لَهُمْ فَيَعْتَزِلُوكَ وَ يَعْلَمُوا أَنَّ مَا جِئْتَ بِهِ بَاطِلٌ مُضْمَحِلٌّ وَ السَّلَامُ .

قَالَ فَكَتَبَ إِلَيْهِ عَلِيٌّ عليه السلام :

أَمَّا بَعْدُ فَطَالَ مَا دَعَوْتَ أَنْتَ وَ أَوْلِيَاؤُكَ أَوْلِيَاءُ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ الْحَقَّ أَسَاطِيرَ الْأَوَّلِينَ وَ نَبَذْتُمُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ وَ جَهَدْتُمْ فِي إِطْفَاءِ نُورِ اللَّهِ بِأَيْدِيكُمْ وَ أَفْوَاهِكُمْ وَ اللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ.

راوی گوید: پس علی علیه السّلام برای معاویه نوشت: اما بعد ضلالتی که از خود نمایان ساختی بی شباهت به آنچه که خانواده و خویشاوندانت انجام دادند نیست کسانی که کفر و تمنای آرزوهای باطل آنان را بر حسادت بر محمد برانگیخت با اینکه در قتلگاه خویش به خاک افتادند. طوری که دریافتی از حریمی منع نکردند و عظیمی را دفع نکردند درحالی⁭که من در آن مواضع صاحب آنان بود که در آتش جنگشان وارد ⁭شده و تیزی شمشیرشان را شکسته و قاتل سر آنان و سرهای ضلالت هستم و ان شاء الله خلف آنان را به سلفشان پیوند می⁭زنم و چه بد خلفی است خلفی که از سلفی پیروی کند که جایگاهش منزلگاه آتش است والسلام.

پس معاویه برای او نوشت: اما بعد استمرارت در گمراهی به درازا کشید چنانکه کنار کشیدنت از جنگ و کندی⁭ات به درازا کشید، بسان تهدید شیر تهدید می⁭کنی و بسان روباه گرد طعمه می⁭گردی تا کی از روبه⁭رو شدن با شیرهای درنده و افعی⁭های جنگجو سرباز می⁭زنی؟ آن را بعید نپندار که هر آنچه آمدنی است نزدیک است ان شاء الله والسلام .

راوی گوید: علی علیه السّلام برای او نوشت: اما بعد آنچه که از سوی تو به من می⁭رسد مرا به شگفتی وا می⁭دارد، و من چه نیک آگاهم از آنچه که تو به سوی آن در حرکت هستی. و کندی⁭ام از تو جز از روی انتظار برای آنچه که تو درباره آن مکذب و من صادق هستم نیست و من تو را می بینم که فردا بسان شترانی که از سنگینی بارها ناله برمی آورند از جنگ ناله سرمی دهی و تو و یارانت مرا به⁭سوی کتابی دعوت خواهید کرد که آن را با زبانتان بزرگ می⁭دارید و با دلهایتان انکارش می⁭کنید و السلام.

راوی گوید: معاویه برایش نوشت: اما بعد اساطیرت را از من برگیر و سخنانت را از من بازدار و شایعه پراکنی درباره رسول⁭الله و افترائت از روی دروغ آنچه که نگفته است و فریب دادن همراهانت و نیرنگ آنان را رها کن که آنان را گمراه کرده⁭ای و نزدیک است که امرت برای آنان برملا شود پس تو را رها می⁭کنند و می⁭دانند که آنچه که آورده⁭ای باطل و نابود شدنی است والسلام.

راوی گوید: پس علی علیه السّلام برای او نوشت: اما بعد دیری است که تو و یارانت یاران شیطان رانده⁭شده را دعوت کردید، و حق اساطیر اولین⁭ها را پشت سر خویش رها کردید و در خاموش کردن نور خدا با دست و زبانتان تلاش کردید و خداوند نورش را کامل خواهد کرد گرچه کافران ناخوش دارند.

وَ لَعَمْرِي لَيُتِمَّنَّ النُّورَ عَلَي كُرْهِكَ وَ لَيُنْفِذَنَّ الْعِلْمَ بِصَغَارِكَ وَ لَتُجَازَيَنَّ بِعَمَلِكَ فَعِثْ فِي دُنْيَاكَ الْمُنْقَطِعَةِ عَنْكَ مَا طَابَ لَكَ فَكَأَنَّكَ بِأَجَلِكَ قَدِ انْقَضَي وَ عَمَلِكَ قَدْ هَوَي ثُمَّ تَصِيرُ إِلَي لَظَي لَمْ يَظْلِمْكَ اللَّهُ شَيْئاً وَ ما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ .

قَالَ فَكَتَبَ إِلَيْهِ مُعَاوِيَةُ أَمَّا بَعْدُ فَمَا أَعْظَمَ الرَّيْنَ عَلَي قَلْبِكَ وَ الْغِطَاءَ عَلَي بَصَرِكَ الشَّرُّ مِنْ شِيمَتِكَ .

إِلَي آخِرِ مَا مَرَّ بِرِوَايَةٍ أُخْرَي .

قَالَ فَكَتَبَ إِلَيْهِ عَلِيٌّ عليه السلام :

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ مَسَاوِيَكَ مَعَ عِلْمِ اللَّهِ فِيكَ حَالَتْ بَيْنَكَ وَ بَيْنَ أَنْ يَصْلُحَ أَمْرُكَ أَوْ أَنْ يَرْعَوِيَ قَلْبُكَ يَا ابْنَ الصَّخْرِ اللَّعِينِ زَعَمْتَ أَنْ يَزِنَ الْجِبَالُ حِلْمَكَ وَ يَفْصِلَ بَيْنَ أَهْلِ الشَّكِّ عِلْمُكَ وَ أَنْتَ الْجِلْفُ الْمُنَافِقُ الْأَغْلَفُ الْقَلْبِ الْقَلِيلُ الْعَقْلِ الْجَبَانُ الرَّذْلُ فَإِنْ كُنْتَ صَادِقاً فِيمَا تَسْطُرُ وَ يُعِينُكَ عَلَيْهِ أَخُو بَنِي سَهْمٍ فَدَعِ النَّاسَ جَانِباً وَ ابْرُزْ لِمَا دَعَوْتَنِي إِلَيْهِ مِنَ الْحَرْبِ وَ الصَّبْرِ عَلَي الضَّرْبِ وَ أَعْفِ الْفَرِيقَيْنِ مِنَ الْقِتَالِ لِتَعْلَمَ أَيُّنَا الْمَرِينُ عَلَي قَلْبِهِ الْمُغَطَّي عَلَي بَصَرِهِ فَأَنَا أَبُو الْحَسَنِ قَاتِلُ جَدِّكَ وَ أَخِيكَ وَ خَالِكَ وَ مَا أَنْتَ مِنْهُمْ بِبَعِيدٍ وَ السَّلَامُ.

إيضاح

أقول: روي السيد رضي الله عنه في النهج الكتاب الأول من قوله عليه السلام و أرديت جيلا إلي آخر هذا الكتاب. ⁽¹⁾

قوله عليه السلام و من رأي عطف علي من كانت أي السعيد من يري الدنيا بعينها أي يعرفها بحقيقتها أو يراها بالعين التي بها تعرف و هي عين البصيرة و يعلم ما هي عليه من التغير و الزوال و إنها خلقت لغيرها ليقدرها بمقدارها و يجعلها في نظره لما خلقت له.

قوله عليه السلام ممن لا يرجو لِلَّهِ وَقاراً أي لا يتوقع لله عظمة فيعبده

و به جانم سوگند قطعاً نور با وجود اکراه تو کامل خواهد شد و علم به حقارت تو اجرا خواهد شد و به خاطر کردارت مجازات خواهی شد پس در دنیای بریده از تو هرچه برایت نیکو است فساد کن که تو مهلتت به پایان رسیده و کردارت سقوط کرده است سپس به⁭سوی آتشی می⁭روی که خداوند اندکی بر تو ظلم نکرده است و پروردگارت بر بندگان ستمکار نیست.

راوی گوید: معاویه برای او نوشت: اما بعد، چه بزرگ است چرک بر قلبت و پوششی بر دیده⁭ات، شر از خصلت توست تا پایان آنچه که با روایت دیگری بیان شد.

گوید: علی علیه السّلام برای او نوشت: اما بعد بدی⁭های تو با وجود علم خدا در تو و بین تو و اصلاح امرت یا توبه قلبت مانع شده است ای پسر لعنت شده صخر! گمان کردی که خردت با کوه سنجیده می⁭شود و علمت اهل شک را از یکدیگر جدا می⁭کند. درحالی⁭که تو مردی خشن منافق، با دلی بسته، کم عقل ترسوی بزدل هستی، پس اگر در آنچه می⁭نگاری و برادران بنی سهم در آن یاری⁭ات می⁭کنند صادق هستی مردم را کنار بنه و به سوی آنچه که در خصوص جنگ و صبر بر ضربت دعوتت کردم خارج شو و دو گروه را از جنگ معاف کن تا بدانی کدام یک از ما قلبش چرکین و دیده⁭اش پوشیده است که من ابوالحسن قاتل جدت، برادر و دائی⁭ات هستم و تو خیلی از آنها دور نیستی والسلام.

توضیح

می⁭گویم: سیدرضی الله عنه نامه اول را از این کلام او «و أردیت جیلاً»تا پایان نامه در نهج⁭البلاغه روایت کرده است.⁽²⁾

این کلام امام علیه السّلام : «و من رأی» عطفی است بر «من کانت» یعنی سعادتمند کسی⁭است که ذات دنیا را می⁭خواهد یعنی دنیا را با حقیقت آن می⁭شناسد یا آن را با چشمی که به⁭وسیله آن شناخته می⁭شود یعنی چشم بصیرت، می⁭بیند و از دگرگونی و زوالی که دنیا بر آن بگیرد و آن را در گناهش برای آنچه که به خاطر آن آفریده شده است قرار دهد.

و این کلام او علیه السّلام: «ممن لا یرجو وقاراً» یعنی برای خداوند عظمتی انتظار ندارد که او عبادت کند

1) أي الكتاب الأول الذي مر هاهنا تحت الرقم: 400 الذي رواه المصنّف عن ابن أبي الحديد و ابن ميثم رواه الرضي تحت الرقم: 32 من الباب الثاني من نهج البلاغة.

2) . یعنی نامه اول که در اینجا ذیل شماره (400) نامه ای است که مصنف از ابن ابی الحدید و ابن میثم روایت کرده است، سید رضی آن را ذیل شماره 32 از بخش دوم نهج البلاغه روایت کرده است.

و يطيعه و الوقار الاسم من التوقير و هو التعظيم.

و قيل الرجاء هاهنا بمعني الخوف و المهيل المتداعي في التمزق و منه رمل مهيل أي ينهال و يسيل و أرديت أي أهلكت و الجيل الصنف و روي بالباء الموحدة و هو الخلق و تغشاهم أي تأتيهم و تحيط بهم و حاروا عدلوا و تحيروا و نكصوا أي رجعوا و عولوا علي أحسابهم أي اعتمدوا علي نخوة الجاهلية و تعصبهم و رجعوا عن الدين إلا من فاء أي رجع و الموازرة المعاونة و الصعب مقابله الذلول كناية عن الباطل لاقتحامه بصاحبه في المهالك و القياد بالكسر حبل يقاد به الدابة و وائل منه علي فاعل طلب النجاة ذكره الجوهري و قال صليت اللحم و غيره أصليه صليا إذا شويته و يقال أيضا صليت الرجل نارا إذا أدخلته النار و جعلته يصلاها و صلي فلان النار بالكسر احترق و صلي بالأمر قاسي حره و شدته و قال فللت الجيش هزمته و يقال فله فانفل أي كسره فانكسر.

قوله عليه السلام و محله محطه الضمير الأول راجع إلي الخلف و الثاني إلي السلف و النار بدل أو عطف بيان لقوله محطه و لعل الأصوب محله و محطه فالضميران للسلف و درج الرجل مشي و أدرجت الكتاب طويته و قولهم خل درج الضب أي طريقه و الجمع الأدراج و راغ مال قوله عليه السلام لما أنت به مكذب أي ما أخبرني به النبي صلي الله عليه و آله من وقت الحرب و شرائطه أو إتمام الحجة و اتباع أمره تعالي في ذلك و نزول الملائكة للنصرة و بكل ذلك كان لعنه الله مكذبا قوله عليه السلام فعث من عاث يعيث إذا أفسد و في بعض النسخ فعش.

أقول: قال ابن أبي الحديد بعد إيراد تلك الكتب قلت و أعجب و أطرف ما جاء به الدهر و إن كانت عجائبه و بدائعه جمة أن يفضي الأمر بعلي عليه السلام إلي أن يصير معاوية ندا له و نظيرا مماثلا يتعارضان الكتاب و الجواب و يتساويان فيما يواجه به أحدهما صاحبه و لا يقول له علي عليه السلام كلمة إلا قال له مثلها و أخشن منها فليت محمدا صلي الله عليه و آله كان

و اطاعت نماید و وقار اسمی از توقیر یعنی تعظیم است.

و گفته شده رجاء در اینجا به معنی خوف است. المهیل یعنی رو به زوال و پاره شدن و رمل مهیل از آن است یعنی شنی که فرو می⁭ریزد و جاری می⁭شود، أردیت یعنی هلاک کردی، الجیل یعنی طبقه، گروه و با باء نیز روایت شده است که به معنی مردم است. تغشاهم یعنی به سوی آنان می⁭آید و آنان را احاطه می⁭کند. حاروا یعنی منحرف و سرگردان شدند. نکصوا یعنی بازگشتند، عوّلوا علی احسابهم، یعنی بر غرور جاهلیت و تعصب خویش بازگشتند و از دین برگشتند. إلا من فاء یعنی بازگشت، الموازه معاونت و یاری رساندن. الصعب مقابل رام است کنایه از باطل به جهت وارد کردن صاحبش در مهلکه⁭ها. قیاد با کسره ریسمانی است که به⁭وسیله آن چهارپا هدایت می⁭شود. واءل منه بر مبنای فاعل طلب نجات است جوهری این را ذکر کرده است و گوید: صلیت اللحم و غیره أصلیه صلیاً زمانی است که آن را بپزی و نیز زمانی⁭که مردی را داخل آتش کنی و جعلته یصلاها گفته می⁭شود: صلیت الرجل ناراً. و صلی فلان النار با کسره یعنی: سوخت و صلی بالأمر یعنی از حرارت و شدت آن رنج برد. و گوید: فللت الجیش یعنی لشکر را شکست دادم. و فلّه فانفلّ گفته می⁭شود یعنی آن را شکستم پس شکسته شد.

و این سخن امام علیه السّلام «و محلّه محطّه» ضمیر اول به خلف و ضمیر دوم به سلف باز می⁭گردد و نار بدل یا عطف بیان برای «محلّه» است و شاید صحیح⁭تر محلّه و محطّه باشد که در این⁭صورت هر دو ضمیر به سلف باز می⁭گردد. و درج الرجل: یعنی گام برداشت و أدرجت الکتاب: یعنی کتاب را بستم و این کلام عرب: خل درج الضب یعنی راه سوسمار و جمع آن أدراج است. و راغ یعنی گرایش یافت. و این سخن امام علیه السّلام «لما أنت به مکذّب» یعنی آنچه که نبی صلّی الله علیه و آله در خصوص وقت جنگ و شرایط آن یا اتمام حجت و دنباله روی از فرمان خداوند متعال درباره آن و نزول ملائکه برای یاری به من خبر داده بود که او که نفرین خدا بر او باد همه آنان را تکذیب می⁭کرد. این کلام او «فعث» از ریشه عاث یعوث است زمانی فساد کند و در برخی نسخه⁭ها «فعش» آمده است.

می⁭گویم: ابن ابی الحدید بعد از این نامه گوید: گفتم چه شگفت و عجیب است آنچه که روزگار آورد.- گرچه عجایب و شگفتی⁭های آن فراوان است - که کار علی علیه السّلام به جایی برسد که معاویه برای او شبیه، نظیر و مشابهی شود که در نامه و پاسخ با یکدیگر اختلاف دارند و در آنچه که یکی از آن دو دیگری را با آن مواجه می⁭کند برابر هستند و علی علیه السّلام به او کلمه⁭ای نمی⁭گوید مگر اینکه او مثل آن و خشن⁭تر از آن را به او می⁭گوید کاش محمد

مشاهد ذلك ليري عيانا لا خبرا أن الدعوة التي قام بها و قاسي أعظم المشاق في تحملها و كابد الأهوال في الذب عنها و ضرب بالسيوف عليها لما مهد دولتها و شيد أركانها و ملأ الآفاق بها خلصت صفوا عفوا لأعدائه الذين كذبوه لما دعا إليها و أخرجوه عن أوطانه لما حض عليها و أدموا وجهه و قتلوا عمه و أهله فكأنه كان يسعي لهم و يدأب لراحتهم كما قال أبو سفيان في أيام عثمان و قد مر بقبر حمزة فضربه برجله و قال يا أبا عمارة إن الأمر الذي اجتلدنا عليه بالسيف أمس في يد غلماننا اليوم يتلعبون به ثم آل الأمر إلي أن يفاخر معاوية عليا كما يتفاخر الأكفاء و النظراء. ⁽¹⁾

إذا عير الطائي بالبخل مادر *** و قرع قسا بالفهاهة باقل

و قال السهي للشمس: أنت خفية *** و قال الدجي: يا صبح لونك حائل

و فاخرت الأرض السماء سفاهة *** و كاثرت الشهب الحصا و الجنادل

فيا موت زر إن الحياة ذميمة *** و يا نفس جدي إن دهرك هازل

«402»

وَ قَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ ⁽²⁾كَتَبَ مُعَاوِيَةُ إِلَيْهِ عليه السلام مِنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ إِلَي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّا بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ لَمْ نَزَلْ نَنْزِعُ مِنْ قَلِيبٍ وَاحِدٍ وَ نَجْرِي فِي حَلْبَةٍ وَاحِدَةٍ وَ لَيْسَ لِبَعْضِنَا عَلَي بَعْضٍ فَضْلٌ وَ لَا لِقَائِمِنَا عَلَي قَاعِدِنَا فَخْرٌ كَلِمَتُنَا مُؤْتَلِفَةٌ وَ أُلْفَتُنَا جَامِعَةٌ وَ دَارُنَا وَاحِدَةٌ وَ يَجْمَعُنَا كَرَمُ الْعِرْقِ وَ يَحْوِينَا شَرَفُ الْفَخَارِ وَ يَحْنُو قَوِيُّنَا عَلَي ضَعِيفِنَا وَ يُوَاسِي غَنِيُّنَا فَقِيرَنَا قَدْ خَلَصَتْ قُلُوبُنَا مِنْ دَغَلِ الْحَسَدِ وَ طَهُرَتْ أَنْفُسُنَا مِنْ خُبْثِ السَّجِيَّةِ فَلَمْ نَزَلْ كَذَلِكَ حَتَّي كَانَ مِنْكَ مِنَ الْإِدْهَانِ فِي أَمْرِ ابْنِ عَمِّكَ وَ الْحَسَدِ لَهُ وَ تَضْرِيبِ النَّاسِ عَلَيْهِ حَتَّي قُتِلَ بِمَشْهَدٍ مِنْكَ لَا تَدْفَعُ عَنْهُ بِلِسَانٍ وَ لَا يَدٍ فَلَيْتَكَ أَظْهَرْتَ نَصْرَهُ حَيْثُ أَشْهَرْتَ خَتْرَهُ فَكُنْتَ كَالْمُتَعَلِّقِ بَيْنَ النَّاسِ بِعُذْرٍ وَ إِنْ ضَعُفَ وَ الْمُتَبَرِّئِ مِنْ دَمِهِ بِدَفْعٍ وَ إِنْ وَهَنَ وَ لَكِنَّكَ جَلَسْتَ فِي دَارِكَ تَدُسُّ إِلَيْهِ الدَّوَاهِيَ وَ تُرْسِلُ عَلَيْهِ الْأَفَاعِيَ حَتَّي إِذَا قَضَيْتَ وَطْرَكَ مِنْهُ أَظْهَرْتَ شَمَاتَةً وَ أَبْدَيْتَ طَلَاقَةً وَ حَسَرْتَ

شاهد آن بود تا به عیان نه به خبر ببیند که دعوتی که به آن پرداخت و در راه آن بزرگ⁭ترین مشقت⁭ها را تحمل کرد و در دفاع از آن وحشت⁭ها تجربه کرد و در راه آن شمشیر کشید اینک زمانی⁭که دولت آن را مهیا کرد و ارکانش را برپا ساخت و آن را در آفاق گسترش داد آسان و بی⁭دغدغه برای دشمنانش که زمانی⁭که آنان را به این دعوت فراخواند او را تکذیب کردند و زمانی⁭که بر آن برانگیخت او را از وطنش بیرون راندند و چهره⁭اش را خونین کردند و عمویش و خانواده⁭اش را کشتند خالص شده است گویی او برای آنان تلاش می⁭کرد و برای راحتی آنان پایداری می⁭کرد چنانکه ابوسفیان در دوره عثمان در حالی⁭که بر قبر حمزه می⁭گذشت با پا بر آن زد و گفت: یا ابا عماره امری که دیروز بر سر آن شمشیر کشیدیم امروز در دست جوانان ماست و با آن سرگرم هستند سپس کار به جایی رسید که معاویه بر علی مباهات می⁭کند چنانکه همتایان و نظیران بر یکدیگر مباهات می⁭ورزند.

روایت 402

و درجایی دیگر⁽³⁾گوید: معاویه برای امام علیه السّلام نوشت: از معاویه پسر ابوسفیان به علی بن ابی طالب اما بعد ما پسران عبد مناف هنوز از یک چاه می گیریم و در یک مسیر واحد حرکت می⁭کنیم و نه یکی از ما بر دیگری برتری دارد و نه ایستاده ما بر نشسته ما فخری دارد، کلمه ما مؤتلف است و الفت ما جامع و خانه ما یکی است، اصالت ریشه ما را جمع می⁭کند و شرف افتخار ما را در بر می⁭گیرد و قوی⁭مان بر ضعیفمان دلسوزی می⁭کند و غنی⁭مان از فقیرمان حمایت می⁭کند، دل⁭های ما از فساد حسد صاف و جانهایمان از پلیدی خصائل پاک شده است و پیوسته چنان بودیم تا اینکه دورویی تو در خصوص پسر عمویت، حسادت بر او، تحریک مردم علیه او از تو پیش آمد تا اینکه او در حضور تو کشته شد درحالی⁭که نه با زبان و نه با دست از او دفاع نکردی کاش آنگونه که نابکاری او را مشهور کردی یاری به او را نیز نمایان می⁭کردی، که در این صورت در میان مردم صاحب عذری هرچند ضعیف، و مبرا از خون او با دفع هرچند سست، بودی، اما تو در خانه خویش نشستی درحالی⁭که برای او مصیبت⁭ها دسیسه کردی و افعیان را به⁭سوی او فرستادی تا اینکه به مقصود خود از او رسیدی شادی و شادمانی نمایان کردی و

1) و قد ذكر ابن أبي الحديد بعده أبياتا حسنة يعجبني أن أذكر منها و هي:

2) .2 ذكره ابن أبي الحديد في شرح المختار 64 من باب كتب نهج البلاغة: ج 5 ص 178، ط الحديث ببيروت.

3) . ابن ابی الحدید در شرح مختار 64 از بخش نامه های نهج البلاغه: ج5 ص 178، چاپ جدید بیروت ذکر کرده است.

لِلْأَمْرِ عَنْ سَاعِدِكَ وَ شَمَّرْتَ عَنْ سَاقِكَ وَ دَعَوْتَ إِلَي نَفْسِكَ وَ أَكْرَهْتَ أَعْيَانَ الْمُسْلِمِينَ عَلَي بَيْعَتِكَ .

ثُمَّ كَانَ مِنْكَ بَعْدَ مَا كَانَ مِنْ قَتْلِكَ شَيْخَيِ الْمُسْلِمِينَ أَبِي مُحَمَّدٍ طَلْحَةَ وَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الزُّبَيْرَ وَ هُمَا مِنَ الْمَوْعُودِينَ بِالْجَنَّةِ وَ الْمُبَشَّرُ قَاتِلُ أَحَدِهِمَا بِنَارِ الْآخِرَةِ هَذَا إِلَي تَشْرِيدِكَ بِأُمِّ الْمُؤْمِنِينَ عَائِشَةَ وَ إِحْلَالِهَا مَحَلَّ الْهَوَانِ مُبْتَذِلَةً بَيْنَ أَيْدِي الْأَعْرَابِ وَ فَسَقَةِ أَهْلِ الْكُوفَةِ فَمِنْ بَيْنِ مُنْتَهِرٍ لَهَا وَ بَيْنَ شَامِتٍ بِهَا وَ بَيْنَ سَاخِرٍ مِنْهَا .

أَ تَرَي ابْنَ عَمِّكَ كَانَ بِهَذَا لَوْ رَآهُ رَاضِياً أَمْ كَانَ يَكُونُ عَلَيْكَ سَاخِطاً وَ لَكَ عَنْهُ زَاجِراً أَنْ تُؤْذِيَ فِي أَهْلِهِ وَ تُشَرِّدَ بِحَلِيلَتِهِ وَ تَسْفِكَ دِمَاءَ أَهْلِ مِلَّتِهِ .

ثُمَّ تَرْكُكَ دَارَ الْهِجْرَةِ الَّتِي قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَنْهَا إِنَّ الْمَدِينَةَ لَتَنْفِي خَبَثَهَا كَمَا يَنْفِي الْكِيرُ خَبَثَ الْحَدِيدِ فَلَعَمْرِي لَقَدْ صَحَّ وَعْدُهُ وَ صَدَقَ قَوْلُهُ وَ لَقَدْ نَفَتْ خَبَثَهَا وَ طَرَدَتْ مِنْهَا مَنْ لَيْسَ بِأَهْلٍ أَنْ يَسْتَوْطِنَهَا فَأَقَمْتَ بَيْنَ الْمِصْرَيْنِ وَ بَعُدْتَ عَنْ بَرَكَةِ الْحَرَمَيْنِ وَ رَضِيتَ بِالْكُوفَةِ بَدَلًا مِنَ الْمَدِينَةِ وَ بِمُجَاوَرَةِ الْخَوَرْنَقِ وَ الْحَيْرَةِ عِوَضاً عَنْ مُجَاوَرَةِ قَبْرِ خَاتَمِ النُّبُوَّةِ .

وَ مِنْ قَبْلِ ذَلِكَ مَا عَنَيْتَ خَلِيفَتَيْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَيَّامَ حَيَاتِهِمَا فَقَعَدْتَ عَنْهُمَا وَ الْتَوَيْتَ عَلَيْهِمَا وَ امْتَنَعْتَ مِنْ بَيْعَتِهِمَا وَ رُمْتَ أَمْراً لَمْ يَرَكَ اللَّهُ تَعَالَي لَهُ أَهْلًا وَ رَقِيتَ سُلَّماً وَعْراً وَ حَاوَلْتَ مَقَاماً دَحْضاً وَ ادَّعَيْتَ مَا لَمْ تَجِدْ عَلَيْهِ نَاصِراً وَ لَعَمْرِي لَوْ وُلِّيتَهَا حِينَئِذٍ لَمَا ازْدَدْتَ إِلَّا فَسَاداً وَ اضْطِرَاباً وَ لَا أَعْقَبَتْ وَلَايَتُكَهَا إِلَّا انْتِشَاراً وَ ارْتِدَاداً لِأَنَّكَ الشَّامِخُ بِأَنْفِهِ الذَّاهِبُ بِنَفْسِهِ الْمُسْتَطِيلُ عَلَي النَّاسِ بِلِسَانِهِ وَ يَدِهِ وَ هَا أَنَا السَّائِرُ إِلَيْكَ فِي جَمْعٍ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ تَحُفُّهُمْ سُيُوفٌ شَامِيَّةٌ وَ رِمَاحٌ قَحْطَانِيَّةٌ حَتَّي يُحَاكِمُوكَ إِلَي اللَّهِ فَانْظُرْ لِنَفْسِكَ وَ الْمُسْلِمِينَ وَ ادْفَعْ إِلَيَّ قَتَلَةَ عُثْمَانَ فَإِنَّهُمْ خَاصَّتُكَ وَ خُلَصَاؤُكَ وَ الْمُحْدِقُونَ بِكَ فَإِنْ أَبَيْتَ إِلَّا سُلُوكَ سَبِيلِ اللَّجَاجِ وَ الْإِصْرَارَ عَلَي الْغَيِّ وَ الضَّلَالِ فَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِيكَ وَ فِي أَهْلِ الْعِرَاقِ مَعَكَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيها رِزْقُها رَغَداً مِنْ كُلِّ مَكانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ:

فَأَجَابَ عَلِيٌّ عليه السلام كِتَابَهُ بِمَا رَوَاهُ السَّيِّدُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فِي النَّهْجِ

آستین بالا زدی و دست به⁭کار شدی و به⁭سوی خود دعوت کردی و سرشناسان مسلمانان را بر بیعتت واداشتی.

پس از آن آنچه که در خصوص قتل دو شیخ مسلمانان ابومحمد طلحه و ابوعبدالله زبیر از تو رخ داد درحالی⁭که آن دو از وعده داده شدگان به بهشت و مبشر قاتل یکی از آن دو به آتش آخرت بود، علاوه بر آن، آواره کردن ام⁭المؤمنین عایشه و قرار دادن او در جایگاه خواری در حالت مبتذل مقابل بادیه نشینان و فاسقان اهل کوفه، که برخی از آنان او را سرزنش می⁭کردند، برخی شماتت و برخی تمسخر.

براستی پسر عمویت اگر این را می⁭دید به این راضی بود یا اینکه بر تو خشم می⁭گرفت و تو را مانع می⁭شد که خانواده⁭اش را آزار برسانی همسرش را آواره کنی و خون اهل دینش را بریزی.

سپس ترک کردن سرای هجرتی که رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله درباره آن فرموده بود «مدینه پلیدی خود را دفع می⁭کند چنانکه دم آهنگری خبث آهن را دور می⁭کند» به جانم سوگند وعده او صحیح و سخنش راست است و پلیدی⁭اش را نفی کرده و کسی که شایسته این نیست که در آن وطن گیرد را از خود طرد کرده است پس بین دو شهر اقامت کردی و از برکت حرمین دور شدی و به جای مدینه به کوفه و به جای هم جواری با قبر خاتم نبوت به مجاورت با خورنق و حیره راضی شدی.

و پیش از آن نیز دو خلیفه رسول⁭الله را در طول حیاتشان آزار دادی و از آنها بازنشستی و بر آن دو پیچیدی و از بیعت با آنان امتناع کردی و امری را قصد کردی که خداوند متعال تو را شایسته آن ندیده است و از پلکانی ناهنجار بالا رفتی و بیهوده برای جایگاهی تلاش کردی و آنچه که برای آن یاریگری نیافتی را مدعی شدی. به جانم سوگند اگر آن را سرپرستی می⁭کردی اینک جز بر فساد و آشفتگی نمی⁭افزودی و ولایتت جز پراکندگی و ارتداد چیزی به دنبال نداشت زیرا تو خودپسند نابود کننده خود، گستاخ بر مردم با زبان و دست هستی، و اینک این من هستم که در جمعی از مهاجران و انصار درحالی⁭که شمشیرهای شامی و نیزه⁭های قحطانی آنان را پوشانده است به⁭سوی تو در حرکت هستم تا تو را در محضر خدا به محاکمه ببرند پس به خودت و به مسلمانان بنگر و قاتلان عثمان را به من تحویل بده که آنان خواص و برگزیدگان حلقه⁭زنندگان دور تو هستند پس اگر ممانعت بورزی و جز راه لجاجت و پافشاری بر گمراهی و ضلالت را نپیمایی بدان که این آیه درباره تو و عراقیان همراه تو نازل شده⁭است: «وَضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً قَرْیَةً کَانَتْ آمِنَةً مُّطْمَئِنَّةً یَأْتِیهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِّن کُلِّ مَکَانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللّهِ فَأَذَاقَهَا اللّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِمَا کَانُواْ یَصْنَعُونَ» {و خدا شهری را م ث ل زده است که امن و امان بود [و] روزیش از هر سو فراوان میرسید پس [ساکنانش] نعمتهای خدا را ناسپاسی کردند و خدا هم به سزای آنچه انجام میدادند طعم گرسنگی و هراس را به [مردم] آن چشانید}

پس علی علیه السّلام نامه او را با آنچه که سید در نهج⁭البلاغه

وَ الطَّبْرِسِيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ فِي الْإِحْتِجَاجِ ⁽¹⁾

و رواه الطبرسيّ قدّس سرّه في الكتاب الثاني ممّا أورده في عنوان: «احتجاج علي عليه السلام علي معاوية ... » من كتاب الاحتجاج: ج 1 ص 179، ط بيروت.

وَ اللَّفْظُ لِلسَّيِّدِ قَالَ وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي مُعَاوِيَةَ جَوَاباً عَنْ كِتَابٍ مِنْهُ :

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّا كُنَّا نَحْنُ وَ أَنْتُمْ عَلَي مَا ذَكَرْتَ مِنَ الْأُلْفَةِ وَ الْجَمَاعَةِ فَفَرَّقَ بَيْنَنَا وَ بَيْنَكُمْ أَمْسِ أَنَّا آمَنَّا وَ كَفَرْتُمْ وَ الْيَوْمَ أَنَّا اسْتَقَمْنَا وَ فُتِنْتُمْ وَ مَا أَسْلَمَ مُسْلِمُكُمْ إِلَّا كَرْهاً وَ بَعْدَ أَنْ كَانَ أَنْفُ الْإِسْلَامِ كُلُّهُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله حِزْباً :

وَ ذَكَرْتَ أَنِّي قَتَلْتُ طَلْحَةَ وَ الزُّبَيْرَ وَ شَرَّدْتُ بِعَائِشَةَ وَ نَزَلْتُ بَيْنَ الْمِصْرَيْنِ وَ ذَلِكَ أَمْرٌ غِبْتَ عَنْهُ فَلَا الْجِنَايَةُ عَلَيْكَ وَ لَا الْعُذْرُ فِيهِ إِلَيْكَ .

وَ ذَكَرْتَ أَنَّكَ زَائِرِي فِي الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ وَ قَدِ انْقَطَعَتِ الْهِجْرَةُ يَوْمَ أُسِرَ أَخُوكَ فَإِنْ كَانَ فِيكَ عَجَلٌ فَاسْتَرْفِهْ فَإِنِّي إِنْ أَزُرْكَ فَذَلِكَ جَدِيرٌ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ إِنَّمَا بَعَثَنِي لِلنَّقِمَةِ مِنْكَ وَ إِنْ تَزُرْنِي فَكَمَا قَالَ أَخُو بَنِي أَسَدٍ:

مُسْتَقْبِلِينَ رِيَاحَ الصَّيْفِ تَضْرِبُهُمْ *** بِحَاصِبٍ بَيْنَ أَغْوَارٍ وَ جُلْمُودٍ

وَ عِنْدِيَ السَّيْفُ الَّذِي أَعْضَضْتُهُ بِجَدِّكَ وَ خَالِكَ وَ أَخِيكَ فِي مَقَامٍ وَاحِدٍ وَ إِنَّكَ وَ اللَّهِ مَا عَلِمْتُ الْأَغْلَفُ الْقَلْبِ الْمُقَارِبُ الْعَقْلِ وَ الْأَوْلَي أَنْ يُقَالَ لَكَ إِنَّكَ رَقِيتَ سُلَّماً أَطْلَعَكَ مَطْلِعَ سَوْءٍ عَلَيْكَ لَا لَكَ لِأَنَّكَ نَشَدْتَ غَيْرَ ضَالَّتِكَ وَ رَعَيْتَ غَيْرَ سَائِمَتِكَ وَ طَلَبْتَ أَمْراً لَسْتَ مِنْ أَهْلِهِ وَ لَا فِي مَعْدِنِهِ فَمَا أَبْعَدَ قَوْلَكَ مِنْ فِعْلِكَ وَ قَرِيبٌ مَا أَشْبَهْتَ مِنْ أَعْمَامٍ وَ أَخْوَالٍ حَمَلَتْهُمُ الشَّقَاوَةُ وَ تَمَنِّي الْبَاطِلِ عَلَي الْجُحُودِ بِمُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله فَصُرِعُوا مَصَارِعَهُمْ حَيْثُ عَلِمْتَ لَمْ يَدْفَعُوا عَظِيماً وَ لَمْ يَمْنَعُوا حَرِيماً بِوَقْعِ سُيُوفٍ مَا خَلَا مِنْهَا الْوَغَي وَ لَمْ تُمَاشِهَا الْهُوَيْنَا .

وَ قَدْ أَكْثَرْتَ فِي قَتَلَةِ عُثْمَانَ فَادْخُلْ فِيمَا دَخَلَ فِيهِ النَّاسُ ثُمَّ حَاكِمِ الْقَوْمَ إِلَيَّ أَحْمِلْكَ وَ إِيَّاهُمْ عَلَي كِتَابِ اللَّهِ وَ أَمَّا تِلْكَ الَّتِي تُرِيدُ فَإِنَّهَا خُدْعَةُ الصَّبِيِّ عَنِ

و طبرسی در احتجاج⁽²⁾

و طبرسی آن را در کتاب دوم از آنچه که در عنوان: «احتجاج علی علیه السلام بر معاویه ... » از کتاب احتجاج: ج1: 179، چاپ بیروت روایت کرده است.

روایت کرده⁭اند پاسخ گفت: لفظ از سید است که گوید: و از نامه امام علیه السّلام برای معاویه در پاسخ به نامه⁭ای از او:پس از یاد خدا و درود چنانکه یاد آور شدی، ما و شما دوست بودیم و هم خویشاوند، امّا دیروز میان ما و شما بدان جهت جدایی افتاد که ما ایمان آوردیم و شما کافر شدید، و امروز ما در اسلام استوار ماندیم، و شما آزمایش گردیدید، اسلام آوردگان شما با ناخوشنودی، آنهم زمانی به اسلام روی آوردند که بزرگان عرب تسلیم رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم شدند، و در گروه او قرار گرفتند.

در نامه‌ات نوشتی که طلحه و زبیر را کشته، و عایشه را تبعید کرده‌ام، و در کوفه و بصره منزل گزیدم، این امور ربطی به تو ندارد، و لازم نیست از تو عذر بخواهد .

و نوشتی که با گروهی از مهاجران و انصار به نبرد من می‌آیی، هجرت از روزی که برادرت »یزید« در فتح مکّه اسیر شد پایان یافت، پس اگر در ملاقات با من شتاب داری، دست نگهدار، زیرا اگر من به دیدار تو بیایم سزاوارتر است، که خدا مرا به سوی تو فرستاده تا از تو انتقام گیرم، و اگر تو با من دیدار کنی چنان است که شاعر اسدی گفت: «تندباد تابستانی سخت می‌وزد و آنها را با سنگ ریزه‌ها، و در میان غبار و تخته سنگ‌ها، در هم می‌کوبند«

و در نزد من همان شمشیری است که در جنگ بدر بر پیکر جدّ و دایی و برادرت زدم.به خدا سوگند، می‌دانم تو مردی بی‌خرد و دل تاریک هستی بهتر است در باره تو گفته شود از نردبانی بالا رفته‌ای که تو را به پرتگاه خطرناکی کشانده، و نه تنها سودی برای تو نداشته، که زیانبار است، زیرا تو غیر گمشده خود را می‌جویی، و غیر گلّه خود را می‌چرانی.منصبی را می‌خواهی که سزاوار آن نبوده، و در شأن تو نیست، چقدر گفتار تو با کردارت فاصله دارد چقدر به عموها و دایی‌های کافرت شباهت داری شقاوت و آرزوی باطل آنها را به انکار نبوّت محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم وا داشت، و چنانکه می‌دانی در گورهای خود غلتیدند، نه در برابر مرگ توانستند دفاع کنند، و نه آنگونه که سزاوار بود از حریمی حمایت، و نه در برابر زخم شمشیرها خود را حفظ کردند، که شمشیرها در میدان جنگ فراوان، و سستی در برابر آن شایسته نیست.

تو در باره کشندگان عثمان فراوان حرف زدی، ابتدا چون دیگر مسلمانان با من بیعت کن، سپس در باره آنان از من داوری بطلب، که شما و مسلمانان را به پذیرفتن دستورات قرآن وادارم، امّا آنچه را که تو می‌خواهی، چنان است که به هنگام گرفتن کودک از

1) رواه السيّد رفع اللّه مقامه في المختار: 64 من باب كتب أمير المؤمنين عليه السلام من نهج البلاغة.

2) . سید آن را در مختار 64 از بخش نامه های امیر مؤمنان علیه السلام از نهج البلاغه روایت کرده است.

اللَّبَنِ فِي أَوَّلِ الْفِصَالِ وَ السَّلَامُ لِأَهْلِهِ.

تبيين

قوله عليه السلام كنا نحن و أنتم أي قبل البعثة أنا استقمنا أي علي منهاج الحق و بعد أن كان أنف الإسلام كله لرسول الله صلي الله عليه و آله حزبا في أكثر النسخ بالزاء بعد الحاء المهملة المكسورة و في بعضها بالراء المهملة بعد الحاء المفتوحة و كذلك كان في نسخة ابن أبي الحديد قال أي بعد أن كان أنف الإسلام محاربا لرسول الله صلي الله عليه و آله و أنف كل شي‌ء أوله و كان أبو سفيان و أهله من بني عبد شمس من أشد الناس علي رسول الله صلي الله عليه و آله في أول الهجرة إلي فتح مكة انتهي.

و الأظهر ما في أكثر النسخ كما كان في نسخة ابن ميثم قال أي بعد أن اشتد الإسلام و صار للرسول صلي الله عليه و آله حزب قوي من الأشراف و استعار لفظ الأنف لهم باعتبار كونهم أعزاء أهله انتهي أو باعتبار أنهم مقدمون علي غيرهم فإنهم السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَ الْأَنْصارِ فيكون هذا الكلام كالدليل علي كون إسلامهم عن كره و إجبار فلا عليك في الاحتجاج فلا الجناية عليك و هو أظهر.

و قال ابن أبي الحديد أجمل عليه السلام في الجواب و الجواب المفصل أن طلحة و الزبير قتلا أنفسهما ببيعتهما و نكثهما و لو استقاما علي الطريقة لسلما و من قتله الحق فدمه هدر.

و أما الوعد لهما بالجنة فمشروط بسلامة العاقبة و الكلام في سلامتها.

و أما قوله بشر قاتل ابن صفية بالنار فقد اختلف فيه فقال قوم من علماء الحديث و أرباب السيرة هو كلام علي غير مرفوع و قوم منهم جعلوه مرفوعا و علي كل حال فهو حق لأن ابن جرموز قتله موليا خارجا من الصف و قاتل من هذه حاله فاسق مستحق للنار.

و أما عائشة فأي ذنب لأمير المؤمنين عليه السلام في ذلك و لو أقامت في

شیر، او را بفریبند، سلام بر آنان که سزاوار سلامند.

توضیح

این کلام امام علیه السّلام: ما و شما بودیم یعنی قبل از بعثت. «ما استوار ماندیم» یعنی بر راه حق. «بعد أن کان أنف الاسلام کلّه لرسول⁭الله خرباً» حزب در اغلب نسخه⁭ها با زاء بعد از حاء مکسور آمده است و در بعضی نسخه⁭ها با راء بعد از حاء مفتوح آمده است و در نسخه ابن ابی الحدید نیز چنین است گوید: یعنی بعد از اینکه بزرگان عرب محاربی برای رسول⁭الله بودند. و أنف هر چیزی اول آن است و ابوسفیان و خویشان او از بنی عبد شمس شدیدترین مردم بر رسول⁭الله در ابتدای هجرت تا فتح مکه بودند پایان.

و بهتر چیزی است که در اغلب نسخه⁭ها آمده است چنانکه در نسخه ابن میثم نیز آمده است. گوید: یعنی بعد از اینکه اسلام شدت گرفت و برای رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله حزبی قوی از اشراف تشکیل شد. و لفظ أنف را به اعتبار اینکه بزرگان خانواده خود بودند برای آنان استعاره گرفته است. پایان. یا به اعتبار اینکه آنان بر سایرین پیشتاز بودند. زیرا آنان پیشتازان نخست از میان مهاجران و انصار بودند، پس این کلام مانند دلیلی است بر اجبار بودن اسلام آوردن آنان. فلا علیک در الاحتجاج فلا الجنایه علیک آمده است و این بهتر است.

ابن ابی الحدید گوید امام علیه السّلام در جواب به صورت اجمالی آورده است و جواب مفصل این است که طلحه و زبیر خودشان را با بیعت و نقضشان کشتند و اگر بر راه استوار می⁭ماندند سالم می⁭ماندند و کسی که کشتنش حق است خونش هدر رفته است.

اما در خصوص وعده بهشت به آن دو، این امر به سلامت عافیت مشروط است و سخن در مورد سلامت آن است.

و اما این سخن او: قاتل ابن صفیه را به آتش بشارت ده، درباره آن اختلاف وجود دارد، گروهی از عالمان حدیث و اصحاب سیره گویند این کلام غیر مرفوع علی است و گروهی از آنها آن را مرفوع قرار داده⁭اند و در هر صورت آن صحیح است زیرا ابن جرموز او را درحالی⁭که روی⁭گردان و خارج از صف بود کشت و قاتل کسیکه وضعیتش چنین است فاسق مستحق آتش است.

و اما این سخن او: قاتل ابن صفیه را به آتش بشارت ده، در مورد آن اختلاف وجود دارد گروهی از عالمان حدیث و اصحاب سیره گویند: این کلام غیر مرفوع علی علیه السلام است و گروهی از آنان آن را مرفوع قرار داده اند و در هر صورت، آن حق است زیرا ابن جرموز او را در حالی که روی گردان و خارج از صف بود کشت و قاتل کسی که وضعیتش چنین است فاسق مستحق آتش است .

و اما در خصوص عایشه، در مورد آن چه⁭گناهی برای امیرمؤمنان علیه السّلام است که در

منزلها لم تبتذل بين الأعراب و أهل الكوفة.

علي أن عليا عليه السلام أكرمها و صانها و عظم من شأنها و لو كانت فعلت بعمر ما فعلت به ثم ظفر بها لقتلها و مزقها إربا إربا و لكن عليا عليه السلام كان حليما كريما.

و أما قوله لو عاش رسول الله صلي الله عليه و آله إلي آخره فلعلي عليه السلام أن يقلب الكلام عليه و يقول أ فتراه لو عاش أ كان رضي لحليلته أن تؤذي أخاه و وصيه.

و أيضا أ تراه لو عاش أ كان رضي لك يا ابن أبي سفيان أن تنازع عليا الخلافة و تفرق جماعة هذه الأمة.

و أيضا أ تراه لو عاش أ كان رضي لطلحة و الزبير أن يبايعا ثم ينكثا لا بسبب بل قالوا جئنا نطلب الدراهم فقد قيل لنا إن بالبصرة مالا كثيرا.

فأما قوله ثم تركك دار الهجرة فلا عيب عليه إذا انتقضت عليه أطراف الإسلام بالبغي و الفساد أن يخرج من المدينة إليها و يهذب أهلها و ليس كل من خرج من المدينة كان خبيثا فقد خرج عنها عمر مرارا إلي الشام.

ثم لعلي عليه السلام أن يقول و أنت يا معاوية قد نفتك المدينة أيضا فأنت إذن خبيث و كذلك طلحة و الزبير و عائشة الذين تتعصب لهم و تحتج علي الناس بهم.

و قد خرج عن المدينة الصالحون كابن مسعود و أبي ذر و غيرهما و ماتوا في بلاد نائية عنها.

و أما قوله بعدت عن بركة الحرمين فكلام إقناعي ضعيف و الواجب علي الإمام أن يقدم الأهم فالأهم من مصالح الإسلام و تقديم قتال أهل البغي علي المقام في الحرمين أولي.

و أما ما ذكره من خذلان عثمان و شماتته به و إكراه الناس علي البيعة فكله

منزل خویش اقامت می⁭کرد بین بادیه نشینان و اهالی کوفه مبتذل نمی⁭شد.

بر این اساس که علی علیه السّلام او را گرامی داشت، محافظت کرد و شأن او را بزرگ داشت اگر او آنچه که در مورد علی علیه السّلام انجام داد را در مورد عمر انجام می⁭داد قطعاً او را می⁭کشت و او را تکه تکه می⁭کرد اما علی علیه السّلام بردبار بخشنده بود.

اما این سخن او: اگر رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله زندگی می⁭کرد تا پایان، برای علی است که این کلام را بر او برگرداند و بگوید: راستی اگر او زنده بود آیا می⁭پسندید که همسرش برادر و وصی⁭اش را آزار دهد.

و نیز به نظرت اگر او زنده بود آیا برای تو ای ابوسفیان می⁭پسندید که بر سر خلافت با علی نزاع کنی و جمع این امت را پراکنده کنی.

و نیز به نظرت آیا اگر او زنده بود می⁭پسندید که طلحه و زبیر بیعت کنند سپس بی⁭سبب نقض کنند بلکه گفتند: ما به قصد درهم آمدیم به ما گفته شده در بصره اموال فراوانی است.

اما این کلام او «سپس ترک سرای هجرت توسط تو» عیبی بر او نیست که آنگاه که نواحی اسلام با ستم و فساد بر او پایان گرفت از مدینه به قصد آن نواحی خارج شود و اهالی آن را تهذیب کند و هر کسی که از مدینه خارج شود خبیث نیست که عمر بارها به⁭سوی شام از آن خارج شد.

پس برای علی علیه السّلام سزاوار است که بگوید: و تو ای معاویه مدینه تو را نیز نفی کرده است پس تو نیز خبیث هستی و چنین است طلحه، زبیر و عایشه که بر آنان تعصب می⁭ورزی و آنان را به عنوان حجت بر مردم عرضه می⁭داری.

و صالحانی چون ابن مسعود، ابوذر و سایرین از مدینه خارج شده و در بلادی دور از آن وفات کرده⁭اند .

اما این کلام او: از برکت حرمین دور شدی، کلام اقناعی ضعیفی است و بر امام واجب است که اهم را مقدم بدارد و اهم از مصالح اسلام و مقدم داشتن پیکار با اهل ستم بر اقامت در حرمین اولی است.

و اما آنچه که در خصوص رها کردن عثمان و شادی⁭اش بر او و اجبار مردم بر بیعت با او ذکر کرده است همگی

دعوي و الأمر بخلافها.

و أما قوله التويت علي أبي بكر و عمر و قعدت عنهما و حاولت الخلافة فإن عليا عليه السلام لم يكن يجحد ذلك و لا ينكره و لا ريب أنه كان يدعي الأمر بعد وفاة رسول الله صلي الله عليه و آله لنفسه علي الجملة إما للنص كما تقوله الشيعة أو لأمر آخر كما يقوله أصحابنا.

فأما قوله لو وليتها حينئذ لفسد الأمر و اضطرب الإسلام فهذا علم غيب لا يعلمه إلا الله و لعله لو وليها حينئذ لاستقام الأمر فإنه ما وقع الاضطراب عند ولايته بعد عثمان إلا لأن أمره هان عندهم بتأخره عن الخلافة و تقديم غيره عليه فصغر شأنه في النفوس و قرر من تقدمه في قلوب الناس أنه لا يصلح لها كل الصلوح و لو كان وليها ابتداء و هو علي تلك الجلالة التي كان عليها أيام حياة رسول الله صلي الله عليه و آله و تلك المنزلة الرفيعة و الاختصاص الذي كان له لكان الأمر غير الذي رأيناه.

و أما قوله لأنك الشامخ ⁽¹⁾فقد أسرف في وصفه بما وصفه به و لا شك أنه عليه السلام كان عنده زهو و لكن لا هكذا و كان عليه السلام مع زهوه ألطف الناس خلقا انتهي كلامه.

و أقول علي أصولنا لا يستحق الملعون الجواب بما قد ظهر من كفره و نفاقه من كل باب و هو عليه السلام كان أعلم بما يأتي به من الحق و الصواب و لا ريب أن الحق يئوب معه حيث آب.

قوله و قد انقطعت الهجرة قال ابن ميثم لما أوهم كلامه أنه من المهاجرين أكذبه بقوله و قد انقطعت الهجرة يوم أسر أبوك أي حين الفتح و ذلك أن معاوية و أباه و جماعة من أهله إنما أظهروا الإسلام بعد الفتح و قد قال صلي الله عليه و آله لا هجرة بعد الفتح. و سمي عليه السلام أخذ العباس لأبي سفيان إلي رسول الله صلي الله عليه و آله غير مختار و عرضه علي القتل أسرا.

و روي يوم أسر أخوك و قد كان أسر أخوه عمرو بن أبي سفيان يوم

ادعاست و حقیقت غیر از آن است.

و اما این کلام او: «بر ابوبکر و عمر پیچیدی و از آن دو بازنشستی و برای خلافت تلاش کردی» علی علیه السّلام آن را نفی و انکار نکرد و شکی نیست که بعد از وفات رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله در مجموع خلافت را برای خود ادعا می⁭کرد یا به دلیل وجود نص چنانکه شیعه می⁭گوید یا به دلیل امری دیگر چنانکه اصحاب ما می⁭گوید.

و این سخن او «اگر خلافت را بر عهده می⁭گرفتی امر تباه می⁭شد» علم غیبی است که جز خدا از آن آگاه نیست و شاید اگر در آن زمان او آن را سرپرستی می⁭کرد امر استوار می⁭شد زیرا آشفتگی در ولایت او بعد از عثمان فقط به این دلیل رخ داد که خلافت او نزد آنان به جهت تأخیرش از خلافت و مقدم کردن غیر او بر او، خوار شد پس شأنش در نفوس کوچک شد و کسی که در دلهای مردم بر او مقدم شد ثابت کرد که ما به⁭⁭طور کامل شایسته آن نیستم. و اگر در ابتدا درحالی⁭که بر همان جلالتی که در دوره زندگی رسول الله صلّی الله علیه و آله و آن منزلت والا و اختصاصی که از آن او بود، می⁭بود آن را بر عهده می⁭گرفت مسأله غیر از چیزی که ما دیدیم می⁭بود.

و این سخن او: «تو خود پسند ... » در وصف او به آن توضیحات زیاده روی کرده است و شکی نیست که امام علیه السّلام در نظر او خودپسند بود ولی نه این⁭گونه، و امام علیه السّلام با وجود خودپسندی⁭اش خوش⁭اخلاق⁭ترین مردم بود پایان کلام او.

می⁭گویم براساس اصول ما ملعون با آنچه که از کفر و نفاقش در همه موارد روشن شده است مستحق پاسخ نیست ولی امام علیه السّلام به آنچه که از حق و درست انجام می⁭داد آگاه⁭تر بود و شکی نیست که حق هرجا که او برگردد همراه او برمی⁭گردد.

این سخن او «وقد اتفطعت الهجرة» ابن میثم گوید: زمانی⁭که سخن او این را به⁭گمان آورد که او از مهاجران است، امام آن را با این کلامش تکذیب کرد «هجرت از روزی که پدرت اسیر شد پایان گرفت» یعنی زمان فتح، و آن به این صورت که معاویه، پدرش و جمعی از خویشانش بعد از فتح فقط اظهار اسلام کردند و نبی صلّی الله علیه و آله فرمود: بعد از فتح هیچ هجرتی نیست. و امام علیه السّلام گرفتن ابوسفیان توسط عباس و بردنش به سوی رسول الله «به⁭صورت اجباری» و در معرض مرگ قرار دادن او را اسارت نامیده⁭است.

و روایت شده⁭است «روزی که برادرت اسیر شد» و برادرش عمرو بن ابوسفیان در روز

1) هذا هو الصواب المذكور في شرح ابن أبي الحديد. و في ط الكمبانيّ من البحار: لافك التابة.

بدر فعلي هذه الرواية يكون الكلام في معرض التذكرة له بأن من شأنه و شأن أهله أن يؤسروا و لا يسلموا فكيف يدعون مع ذلك الهجرة فإن الهجرة بهذا الاعتبار منقطعة عنهم و لا يكون يوم أسر ظرفا لانقطاع الهجرة لأن الهجرة إنما انقطعت بعد الفتح انتهي و لا يخفي ما فيه من التكلف و البعد.

و قال ابن أبي الحديد يوم أسر أخوك يعني يزيد بن أبي سفيان أسر يوم الفتح في باب الخندمة و كان خرج في نفر من قريش يحاربون و يمنعون من دخول مكة فقتل منهم قوم و أسر يزيد بن أبي سفيان أسره خالد بن الوليد فخلصه أبو سفيان منه و أدخله داره فآمن لأن رسول الله صلي الله عليه و آله قال من دخل دار أبي سفيان فهو آمن.

قوله فاسترفه أي اطلب الرفاهية علي نفسك في ذلك فإنك إنما تستعجل إلي ما يضرك أو لا ترهق نفسك بالعجل فإني أزورك إن لم تزرني فكما قال أخو بني أسد.

قال ابن أبي الحديد كنت أسمع قديما أن هذا البيت من شعر بشر بن أبي خازم الأسدي و الآن فقد تصفحت شعره فلم أجده و لا وقفت بعد علي قائله.

و ريح حاصب تحمل الحصباء و هي صغار الحصا و إذا كانت بين أغوار و هي ما سفل من الأرض و كانت مع ذاك ريح صيف كانت أعظم مشقة و أشد ضررا علي من تلاقيه.

فأما قوله و جلمود يمكن أن يكون عطفا علي حاصب و أن يكون عطفا علي أغوار أي بين أغوار من الأرض و حرة و ذلك أشد لأذاها لما تكتسبه الحرة من لفح السموم و وهجها و الوجه الأول أليق انتهي.

و قال الجوهري الجلمد و الجلمود الصخر و قال أعضضته بسيفي أي ضربته به و عض الرجل بصاحبه يعض عضيضا أي لزمه.

و قال ابن أبي الحديد أعضضته أي جعلته معضوضا برءوس أهلك به و أكثر ما يأتي أفعلت أن تجعله فاعلا و هنا من المقلوب أي عضضت رءوس أهلك به.

بدر اسیر شده⁭ بود و براساس این روایت کلام در موضع یادآوری برای اوست به این که کسی شأن وی و شأن خانواده وی این است که اسیر شوند و اسلام نیاورند چگونه با وجود آن ادعای هجرت می⁭کنند پس به این اعتبار هجرت از آنها پایان یافته است و «یوم أسر» ظرفی برای انقطاع الهجره نیست زیرا هجرت بعد از فتح پایان یافته است. پایان و تکلیف و بعدی که در این است پوشیده نیست.

ابن ابی الحدید گوید: «روزی که برادرت اسیر شد» یعنی یزید بن ابوسفیان در روز فتح در باب الخندمه اسیر شد که در گروهی از قریش برای پیکار و جلوگیری از ورود به مکه خارج شده بود که تعدادی از آنان کشته شد و یزید بن ابوسفیان اسیر شد و او را خالد بن ولید اسیر کرد و ابوسفیان او را از وی خلاصی بخشید و وارد خانه⁭اش کرد پس امان یافت زیرا رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود: هر که وارد خانه ابوسفیان شود در امان است.

این کلام او «فاسترفه» یعنی طلب رفاه و آسایش بر خودت درباره آن، زیرا تو برای آنچه که به تو آسیب می⁭رساند شتاب داری یا اینکه خود را با شتاب خسته نکن که اگر تو مرا نبینی من تو را می⁭بینم پس چنان است که شاعر اسدی گفت .

ابن ابی الحدید گوید: در قدیم شنیده بودم که این بیت از شعر بشر بن ابو خازم اسدی است و الآن شعر او را ورق زدم اما آن را نیافتم و بر گوینده آن نیز دسترسی نیافتم.

«و ریح حاصب» بر حصباء حمل می⁭شود که شن ریز است و «اذا کانت بین اغوار» اغوار زمین پست است و همراه آن باد تابستانی است که بر کسی که با آن مواجه شود دشوارتر و زیان⁭آورتر است.

و این کلام او «و جلمود» ممکن است که عطف بر حاصب باشد یا اینکه عطف بر اغوار باشد یعنی بین اغواری از زمین و حرّه و آن به دلیل آزار ناشی از آنچه که حرّه از سوزش سموم و تابش آن کسب می⁭کند شدیدتر است و وجه اول مناسب⁭تر است. پایان.

جوهری گوید: الجلمد و جلمود یعنی صخره. گوید: أعضضته بسیفی یعنی او را با شمشیرم زدم وعض الرجل بصاحبه یعضّ عضیضاً یعنی با او همراه شد.

و ابن ابی الحدید گوید: أعضضته یعنی جعلته معضوضا برؤوس أهلک به. و اغلب آنچه که بر وزن افعلت می⁭آید این است که او را فاعل قرار بدهی و در اینجا مقلوب است یعنی عضضت رؤوس اهلک به - سرهای خانواده ات را با آن زدم - .

و قال ابن ميثم قوله عضضته يروي بالضاد المعجمة أي جعلته عاضا لهم و ألزمته بهم و يروي أغصصته بالغين المعجمة و الصادين المهملتين تقول أغصصت السيف بفلان أي جعلته يغص به المضروب هو الذي يغص بالسيف أي لا يكاد يسيغه.

و قد مر مرارا أن مراده عليه السلام من قوله الجد جد معاوية عتبة بن ربيعة و الخال الوليد و الأخ حنظلة قتلهم عليه السلام يوم بدر.

قوله عليه السلام ما علمت كلمة ما موصولة و هي بصلتها خبر أن و الأغلف بيان للموصول.

و يحتمل أن يكون المعني ما دمت علمتك و اطلعت عليك وجدتك كذلك.

و قيل ما مصدرية و الأغلف القلب من لا بصيرة له كان قلبه في غلاف و المقارب العقل في أكثر النسخ بصيغة الفاعل و كذا صححه الشارحان.

و قال الجوهري شي‌ء مقارب بكسر الراء بين الجيد و الردي‌ء و لا نقل مقارب بفتح الراء.

و في بعض النسخ المصححة بالفتح فيحتمل أن يكون بالمعني المذكور أيضا.

و قال في القاموس شي‌ء مقارب بكسر الراء بين الجيد و الردي‌ء أو دين مقارب بالكسر و متاع مقارب بالفتح انتهي.

أو أريد به العقل الذي قاربه الشيطان و مسه أي أنت الذي تخبطه الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ قوله و الأولي أن يقال لك جواب لقوله و رقيت سلما و في القاموس طلع الجبل علاه كطلع بالكسر عليك لا لك أي هذا المطلع أو الارتقاء وبال عليك غير نافع لك ما أبعد قولك أي دعواك أنك أمير المؤمنين و خليفة المسلمين من فعلك و هو الخروج باغيا علي الإمام المفترض الطاعة و شق عصا المسلمين مع ما ترتكبه من المنكرات و الفسوق كلبس الحرير و المنسوج بالذهب و غير ذلك كما ذكره ابن أبي الحديد و قريب ما أشبهت ما مصدرية أي قريب شبهك بأعمامك و أخوالك من بني أمية

و ابن میثم گوید: این کلام او: « عضضته» با ضاد روایت می⁭شود یعنی او را گزنده آنان قرار دادم و او را با آنان همراه کردم و «أغصصته» با غین و دو صاد روایت شده است، می⁭گویی: أغصصت السیف بفلان یعنی گذاشتم که او به⁭وسیله شمشیرم گلوگیر شود و مضروب کسی است که با شمشیر گلوگیر می⁭شود یعنی نزدیک است که آن را ببلعد.

و به دفعات بیان شد که مقصود امام از این کلامش: «الجدّ» جد معاویه عتبه بن ربیعه و منظور از دایی ولید و منظور از برادر حنظله است که امام آنان را در روز بدر به هلاکت رسانید.

این کلام امام: «ما عملت» کلمه ما موصوله است و به همراه صله⁭اش خبر «إن» است و أغلف بیانی برای موصول است .

و محتمل است که معنی این باشد که مادامی که تو را شناختم و بر تو آگاهی یافتم تو را چنین یافتم.

و گفته شد: «ما» مصدریه است و الاغلف القلب کسی است که بصیرت ندارد گویی که قلبش در غلاف باشد «المقارب العقل» در اغلب نسخه⁭ها به صیغه فاعل است و دو شارح آن را چنین صحیح داشته⁭اند.

جوهری گوید: شئ مقارب با کسره راء: بین خوب و پست است و مقارب را با فتحه راء نگو.

و در بعضی نسخه⁭های تصحیح شده با فتحه آمده است و ممکن است که باز هم به معنای مذکور باشد.

در قاموس گوید: شی مقارب با کسره راء: ما بین خوب و پست است یا دین مقارب با کسره و متاع مقارب با فتحه است پایان.

یا اینکه مقصود از آن عقلی است که شیطان به آن نزدیک شده و با آن تماس گرفته است یعنی تو کسی هستی که شیطان با تماس او برخورد کرده است. این سخن او: «و بهتر است درباره تو گفته شود» جوابی برای این سخن او «و از نردبانی بالا رفته⁭ای» است و در قاموس آمده: طلع الجبل یعنی از کوه بالا رفت بر وزن طلع با کسره. «علیک لا لک» یعنی این بالا رفتن و ارتقاء باری بر توست و برای تو مفید نیست. «ما أبعد قولک» یعنی این ادعای تو که امیرمؤمنان وخلیفه مؤمنان هستی چقدر از کردارت یعنی خروجت از روی ستم علیه امامی که اطاعتش واجب است و پراکنده کردن اتحاد مسلمانان به همراه آنچه که در خصوص منکرات و فسق مانند پوشیدن حریر، زربفت و جز آن مرتکب می⁭شوی، دور است. ابن ابی الحدید چنین ذکر کرده⁭است. «و قریب ما أشبهت» ما مصدریه است یعنی شباهتت به عموها و دایی⁭هایت از بنی امیه،

الذين حاربوا رسول الله صلي الله عليه و آله بوقع سيوف متعلق بصرعوا و ما خلا صفة لسيوف و الوغي بالتحريك الجلبة و الأصوات و منه قيل للحرب وغي لما فيها من الصوت و الجلبة و لم تماشها الهوينا أي لم يلحق ضربنا و وقعها هون و لا سهولة و لم يجر معها و روي و لم يتماسها بالسين المهملة أي لم يخالطها شي‌ء من ذلك و الهوينا موصوفها محذوفة كالضربة و الحالة و نحوها.

و أما تلك التي تريد أي طلبك قتلة عثمان.

«403»

⁽¹⁾ وَ قَالَ ابْنُ مِيثَمٍ وَ ابْنُ أَبِي الْحَدِيدِ كَتَبَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام إِلَي مُعَاوِيَةَ :

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الدُّنْيَا حُلْوَةٌ خُضْرَةٌ ذَاتُ زِينَةٍ وَ بَهْجَةٍ لَمْ يُصَبْ إِلَيْهَا أَحَدٌ إِلَّا وَ شَغَلَتْهُ بِزِينَتِهَا عَمَّا هُوَ أَنْفَعُ لَهُ مِنْهَا وَ بِالْآخِرَةِ أُمِرْنَا وَ عَلَيْهَا حُثِثْنَا فَدَعْ يَا مُعَاوِيَةُ مَا يَفْنَي وَ اعْمَلْ لِمَا يَبْقَي وَ احْذَرِ الْمَوْتَ الَّذِي إِلَيْهِ مَصِيرُكَ وَ الْحِسَابَ الَّذِي إِلَيْهِ عَاقِبَتُكَ وَ اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ إِذَا أَرَادَ بِعَبْدٍ خَيْراً حَالَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ مَا يَكْرَهُ وَ وَفَّقَهُ لِطَاعَتِهِ وَ إِذَا أَرَادَ بِعَبْدٍ شَرّاً أَغْرَاهُ بِالدُّنْيَا وَ أَنْسَاهُ الْآخِرَةَ وَ بَسَطَ لَهُ أَمَلَهُ وَ عَاقَهُ عَمَّا فِيهِ صَلَاحُهُ .

وَ قَدْ وَصَلَنِي كِتَابُكَ فَوَجَدْتُكَ تَرْمِي غَيْرَ غَرَضِكَ وَ تُنْشِدُ غَيْرَ ضَالَّتِكَ وَ تَخْبِطُ فِي عَمَايَةٍ وَ تَتِيهُ فِي ضَلَالَةٍ وَ تَعْتَصِمُ بِغَيْرِ حُجَّةٍ وَ تَلُوذُ بِأَضْعَفِ شُبْهَةٍ .

فَأَمَّا سُؤَالُكَ إِلَيَّ الْمُتَارَكَةَ وَ الْإِقْرَارَ لَكَ عَلَي الشَّامِ فَلَوْ كُنْتُ فَاعِلًا ذَلِكَ الْيَوْمَ لَفَعَلْتُهُ أَمْسِ .

وَ أَمَّا قَوْلُكَ إِنَّ عُمَرَ وَلَّاكَهَا فَقَدْ عَزَلَ عُمَرُ مَنْ كَانَ وَلَّاهُ صَاحِبُهُ وَ عَزَلَ عُثْمَانُ مَنْ كَانَ عُمَرُ وَلَّاهُ وَ لَمْ يُنْصَبْ لِلنَّاسِ إِمَامٌ إِلَّا لِيَرَي مِنْ صَلَاحِ الْأُمَّةِ مَا قَدْ كَانَ ظَهَرَ لِمَنْ كَانَ قَبْلَهُ أَوْ خَفِيَ عَنْهُمْ غَيُّهُ وَ الْأَمْرُ يَحْدُثُ بَعْدَ الْأَمْرِ وَ لِكُلِ

کسانی که با رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله محاربه کردند نزدیک است. «بوقع سیوف» متعلق به فعل صرعوا است. «ما خلا» صفتی برای سیوف است «الوغی» با حرکت یعنی غوغا و هیاهو، و از آن ریشه به جنگ وغی گفته می شود به دلیل سر و صدا و هیاهویی که در آن است. «لم تماشها الهوینا» یعنی ضربه ما با سستی و ضعف ملحق نشد با آن همراه نشد، «و لم یتماسها» باسین روایت شده است یعنی چیزی از آن با آن درنیامیخته است. «و الهوینا» صفتی است که موصوفش محذوف است از قبیل ضربه، حالت و مانند آن.

و اما آنچه که می⁭خواهی یعنی درخواست کردن قاتلان عثمان.

روایت 403

و ابن میثم و ابن ابی الحدید⁽²⁾

گویند: امیرمؤمنان برای معاویه نوشت.

اما بعد، دنیا زیبای سرسبز دارای زینت و شکوهی است که کسی گرفتار آن نشد مگر اینکه با زینتش او را از آنچه که برایش سودمندتر از آن است غافل کرد، و ما به آخرت امر شدیم و بر آن تشویق شدیم پس ای معاویه آنچه که فانی است را رها کن و برای باقی کار کن و از مرگی که بازگشت به⁭سوی آن است بر حذر باش و از حسابی که عاقبتت آن است. و بدان که خداوند زمانی⁭که برای بنده⁭ای خیری اراده می⁭کند میان او و آن، چیزی که از آن اکراه دارد جدایی می⁭اندازد و به او توفیق طاعت می⁭بخشد و زمانی⁭که برای بنده⁭ای شری اراده کند او را با دنیا فریب می⁭دهد و آخرت را از ذهن او به فراموشی می⁭سپارد و امیدش را برای او وسعت می⁭بخشد و او را از آنچه که صلاحش از آن است باز می⁭دارد.

نامه⁭ات به من رسید پس دیدم که تو غیر از هدفت را قصد کرده و غیر از گمشده⁭ای را طلب می⁭کنی و در جهالت کورکورانه می⁭روی و در ضلالت سرگردانی و به غیر برهان چنگ می⁭زنی و به ضعیف⁭ترین شبهه پناه می⁭بری.

اما درخواستت از در خصوص من متارکه و واگذار کردن شام به تو، اگر امروز فاعل این عمل بودم قطعاً دیروز آن را انجام می⁭دادم. و اما این سخنت که عمر ولایت آن را به تو داد، عمر کسی که رفیقش به او ولایت داده بود را عزل کرد و عثمان کسی که عمر ولایت داده بود را عزل کرده و برای مردم امامی منصوب نکرد مگر اینکه آنچه که برای فرد پیش از او بود ظاهر شده بود را به صلاح امت ببیند یا اینکه گمراهی⁭اش از آن پنهان بوده باشد و امری بعد از امر دیگر رخ می⁭دهد و برای هر

1) 403- روياه في شرح المختار: 37 من الباب الثاني من نهج البلاغة من شرحيهما.

2) . آن را در شرح مختار 37 از بخش دوم از نهج البلاغه از شرحشان روایت کرده اند.

وَالٍ رَأْيٌ وَ اجْتِهَادٌ .

فَسُبْحَانَ اللَّهِ مَا أَشَدَّ لُزُومَكَ لِلْأَهْوَاءِ الْمُبْتَدَعَةِ وَ الْحَيْرَةِ الْمُتَّبَعَةِ مَعَ تَضْيِيعِ الْحَقَائِقِ وَ اطِّرَاحِ الْوَثَائِقِ الَّتِي هِيَ لِلَّهِ طَلِبَةٌ وَ عَلَي عِبَادِهِ حُجَّةٌ .

فَأَمَّا إِكْثَارُكَ الْحِجَاجَ فِي عُثْمَانَ وَ قَتَلَتِهِ فَإِنَّكَ إِنَّمَا نَصَرْتَ عُثْمَانَ حَيْثُ كَانَ النَّصْرُ لَكَ وَ خَذَلْتَهُ حَيْثُ كَانَ النَّصْرُ لَهُ وَ السَّلَامُ.

«404»

ج، الإحتجاج مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام فَسُبْحَانَ اللَّهِ إِلَي قَوْلِهِ وَ السَّلَامُ.

بيان

الحقائق هي ما يحق للرجل أن يحميه كما يقال حامي الحقيقة و قيل هي الأمور التي ينبغي أن يعتقدها من خلافته عليه السلام و وجوب طاعته و وثائق الله عهوده المطلوبة له و هي علي عباده حجة يوم القيامة.

و قال ابن أبي الحديد ⁽²⁾و أما قوله عليه السلام إنما نصرت عثمان إلخ فقد روي البلاذري أنه لما أرسل عثمان إلي معاوية يستمده بعث يزيد بن أسد القسري جد خالد بن عبد الله أمير العراق و قال إذا أتيت ذا خشب فأقم بها و لا تتجاوزها و لا تقل الشاهد يري ما لا يري الغائب فإني أنا الشاهد و أنت الغائب.

قال فأقام القسري بذي خشب حتي قتل عثمان فاستقدمه حينئذ معاوية فعاد إلي الشام بالجيش الذي كان أرسل معه و إنما صنع ذلك معاوية ليقتل عثمان فيدعو إلي نفسه.

والی عقیده و اجتهادی است .

خدای را سپاس معاویه چه سخت به هوس‌های بدعت‌زا، و سرگردانی پایدار، وابسته‌ای حقیقت‌ها را تباه کرده، و پیمان‌ها را شکسته‌ای، پیمان‌هایی که خواسته خدا و حجّت خدا بر بندگان او بود. امّا جواب پرگویی تو نسبت به عثمان و کشندگان او آن است که:تو عثمان را هنگامی یاری دادی که انتظار پیروزی او را داشتی، و آنگاه که یاری تو به سود او بود او را خوار گذاشتی.با درود.

روایت 404

احتجاج⁽³⁾

ظاهر این است که از نسخه کمپانی از بحار الانوار لفظ «نهج» افتاده است زیرا بعید است که بر مصنف پوشیده باشد که این کلام ذیل شماره 37 از بخش نامه های نهج البلاغه مذکور است.

از نامه امام علیه السّلام: از «سبحان الله» تا این کلام او «والسلام» را آورده است.

توضیح

حقائق همان است که برای مرد سزاوار است که از آن حمایت کند چنانکه حامی الحقیقه گفته می⁭شود.

و گفته شده: اموری است که شایسته است که در مورد خلافت امام علیه السّلام و وجوب طاعت او به آن معتقد باشد. وثائق الله: پیمان⁭های طلب شده خدا و آنها در روز قیامت حجتی بر بندگان اوست.

ابن ابی الحدید⁽⁴⁾

گوید: و اما این کلام امام علیه السّلام: «انما نصرت عثمان» تا پایان آن، بلاذری روایت کرده است که زمانی⁭که عثمان به قصد کمک⁭خواهی به⁭سوی معاویه فرستاد یزید بن اسد قسری جد خالد بن عبدالله امیر عراق را فرستاد و گفت: زمانی⁭که به ذاخشب رسیدی در آنجا اقامت کن و از آن گذر نکن و نگو که شاهد آنچه که غائب نمی⁭بیند را می⁭بیند که من شاهد هستم و تو غائب.

راوی ادامه داد: قسری در ذاخشب اقامت کرد تا اینکه عثمان کشته شد پس معاویه از او خواست که وارد شود پس با لشکری که همراه او فرستاده بود به شام بازگشت و معاویه فقط به این دلیل چنین کرد که عثمان کشته شود او مردم را به⁭سوی خود دعوت کند.

1) 404- رواه الطبرسيّ رحمه اللّه في أواخر عنوان: «احتجاجه عليه السلام علي معاوية في جواب كتبه إليه ... » من كتاب الاحتجاج: ج 1، ص 180. و الظاهر أنّه سقط من نسخة الكمبانيّ من بحار الأنوار لفظة «نهج» إذ من البعيد أنه خفي علي المصنّف كون الكلام مذكورا تحت الرقم: 37 من باب الكتب من نهج البلاغة.

2) ذكره في شرح المختار: 37 من نهج البلاغة من شرحه: ج 4 ص 785 ط الحديث ببيروت.

3) . طبرسی آن را در اواخر عنوان: «احتجاج امام علیه السلام بر معاویه در جوابی که برای او نوشت ... » از کتاب احتجاج: ج1، ص 180 روایت کرده است.

4) . آن را در شرح مختار: (37) از نهج البلاغه از شرحش: ج4 ص785 چاپ جدید بیروت ذکر کرده است.

و كتب معاوية إلي ابن عباس عند صلح الحسن عليه السلام كتابا يدعوه فيه إلي بيعته و يقول له فيه و لعمري لو قتلتك بعثمان رجوت أن يكون ذلك لله رضا و أن يكون رأيا صوابا فإنك من الساعين عليه و الخاذلين له و السافكين دمه و ما جري بيني و بينك صلح فيمنعك مني و لا بيدك أمان.

فكتب إليه ابن عباس جوابا طويلا يقول فيه و أما قولك إني من الساعين علي عثمان و الخاذلين له و السافكين دمه فأقسم بالله لأنت المتربص بعثمان و المحب لهلاكه و الحابس الناس قبلك عنه علي بصيرة من أمره و لقد أتاك كتابه و صريخه يستغيث بك و يستصرخ فما حفلت حتي بعثت به معذرا بأخرة و أنت تعلم أنهم لن يدركوه حتي يقتل فقتل كما كنت أردت ثم علمت بعد ذلك أن الناس لن يعدلوا بيننا و بينك فطفقت تنعي عثمان و تلزمنا دمه و تقول قتل عثمان مظلوما فإن يك قتل مظلوما فأنت أظلم الظالمين ثم لم تزل مصوبا و مصعدا و جاثما و رابضا تستغوي الجهال و تنازعنا حقنا بالسفهاء حتي أدركت ما طلبت وَ إِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَ مَتاعٌ إِلي حِينٍ ⁽¹⁾

بيان

بعثت به أي بالجيش أو الصريخ معذرا بالتشديد و هو المقصر و من يبدي عذرا و ليس بمحق بأخرة أي بتأخير و تسويف أو آخرا حيث لا ينفع قال الجوهري بعته بأخرة بكسر الخاء و قصر الألف أي بنسئة و جاء فلان بأخرة بفتح الخاء أي أخيرا.

و في النهاية فيه فصعد في النظر و صوبه أي نظر إلي أعلاي و أسفلي يتأملني انتهي.

و جثم الطائر تلبد بالأرض و ربوض الغنم و الكلب مثل بروك الإبل و جثوم الطير فتارة شبهه بالطيور الخاطفة و تارة بالكلاب الضارية الصائدة.

«405»

و رويناه عنه و عن مصدر آخر تحت الرقم: 91- 92 من باب كتب أمير المؤمنين عليه السلام من كتاب نهج السعادة: ج 4 ص 246.

وَ قَالَ ابْنُ أَبِي الْحَدِيدِ رَوَي نَصْرُ بْنُ مُزَاحِمٍ أَنَّهُ كَتَبَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ

و معاویه به هنگام صلح حسن علیه السّلام نامه⁭ای برای ابن عباس نوشت که او را در آن به بیعت با خود دعوت می⁭کند و به او می⁭گوید: به جانم سوگند اگر در قصاص عثمان می کشتمت امید دارم که آن مورد رضای خدا و عقیده درستی باشد که تو از تلاش⁭کنندگان علیه او، تلاش کنندگان علیه او، رها کنندگان او و ریزندگان خون او هستی ما آنچه که ما بین من و تو گذشت اصلاح شده است پس تو را از من باز می⁭دارد و در دستت امان نیست.

پس ابن عباس جوابی طولانی برای او نوشت که در آن می⁭گوید: و اما در خصوص این سخنت که من از تلاش⁭کنندگان علیه عثمان، رها کنندگان و ریزندگان خون او هستم، به خدا سوگند که تو در کمین عثمان و دوست⁭دار هلاکت او بودی و مردم را در بصره از امر او بازداشته بودی و نامه و فریاد کمک⁭خواهی او به تو رسید که در آن از تو طلب یاری و استغاثه می⁭کرد پس اعتنا نکردی -تا اینکه کسی را با بهانه تأخیر به سوی او فرستادی- و تو می⁭دانی که آنها تا کشته شدن او به وی نمی رسند پس چنانکه خواسته بودی کشته شد سپس بعد از آن دریافتی که مردم ما و تو را برابر نمی⁭دانند پس به عزای عثمان نشستی و خون او را بر ما لازم کردی و گفتی: عثمان مظلومانه کشته شد که اگر او مظلومانه کشته شده باشد تو ظالم⁭ترین ظالمان هستی سپس درحالی⁭که بالا و پایین می⁭رفتی و بسان پرنده شکاری سگان بر زمین می⁭نشستی پیوسته نادانان را گمراه کردی و با کم⁭خردان بر سر حقمان با ما نزاع کردی تا اینکه به آنچه می⁭خواستی دست یافتی. «وَإِنْ أَدْرِی لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَّکُمْ وَمَتَاعٌ إِلَی حِینٍ» {و نمی‌دانم شاید آن برای شما آزمایشی و تا چند گاهی [وسیله] برخورداری باشد}⁽³⁾

توضیح

بعثت به یعنی لشکر را، یا فریادرس را، «معذّرا» با تشدید است یعنی کوتاهی⁭کننده و کسی که عذری می⁭آورد و محق نیست. «بأخره» یعنی با تأخیر و تعویق یا آخراً طوری⁭که فایده ندارد، جوهری گوید: بعته بأخره با کسره خاء و قصر الف یعنی نسیه فروختم و جاء فلان بأخره با فتحه خاء یعنی در آخر آمد.

در النهایه درباره آن آمده است: «فصعّد فی النظر و صوّبه» یعنی به درحالی⁭که در من تأمل می⁭کرد مرا برانداز کرد. پایان.

جثم الطائر: یعنی پرنده به زمین چسبید، و ربوض گوسفند و سگ مانند بروک شتر و جثوم پرنده است و گاهی او را به پرنده شکاری و گاه به سگ درنده شکاری تشبیه کرده است.

روایت 405

ابن ابی الحدید گوید⁽⁴⁾

و نصر بن مزاحم آن را در اواسط جلد دوم از کتاب صفین ص 108، چاپ مصر روایت کرده استو

و ما آن را از او و منبعی دیگر ذیل شماره: (91-92) از بخش نامه های امیر مؤمنان از کتاب نهج السعادة: ج4 ص 246 روایت کردیم.

: نصر بن مزاحم روایت کرد که امیرمؤمنان

1) اقتباس من الآية: 111 من سورة الأنبياء.

2) 405- رواه ابن أبي الحديد تاما- و ابن ميثم ناقصا- في شرح المختار: 10 من الباب الثاني من نهج البلاغة من شرحيهما: ج 4 ص 528 ط الحديث ببيروت، و في شرح كمال الدين ابن ميثم: ج 4 ص 371. و رواه نصر بن مزاحم رحمه اللّه في أواسط الجزء الثاني من كتاب صفّين ص 108، ط مصر.

3) . اقتباسی است از آیه 111 از سوره انبیاء.

4) . ابن ابی الحدید آن را به صورت کامل و ابن میثم به صورت ناقص در شرح مختار 10 از بخش دوم نهج البلاغه از شرحشان: ج4 ص 528 چاپ جدید بیروت، و در شرح کمال الدین ابن میثم: ج4، ص371 روایت کرده است.

عليه السلام إِلَي مُعَاوِيَةَ :

مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَي مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ سَلَامٌ عَلي مَنِ اتَّبَعَ الْهُدي فَإِنِّي أَحْمَدُ إِلَيْكَ اللَّهَ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّكَ قَدْ رَأَيْتَ مُرُورَ الدُّنْيَا وَ انْقِضَاءَهَا وَ تَصَرُّمَهَا وَ تَصَرُّفَهَا بِأَهْلِهَا فِيمَا مَضَي مِنْهَا وَ خَيْرُ مَا اكْتَسَبْتَ مِمَّا بَقِيَ مِنَ الدُّنْيَا مَا أَصَابَ الْعِبَادُ الصَّالِحُونَ فِيمَا مَضَي مِنْهَا مِنَ التَّقْوَي وَ مَنْ يَقِسِ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ يَجِدْ بَيْنَهُمَا بَوْناً بَعِيداً وَ اعْلَمْ يَا مُعَاوِيَةُ أَنَّكَ قَدِ ادَّعَيْتَ أَمْراً لَسْتَ مِنْ أَهْلِهِ لَا فِي الْقَدِيمِ وَ لَا فِي الْحَدِيثِ وَ لَا فِي الْبَقِيَّةِ وَ لَسْتَ تَقُولُ فِيهِ بِأَمْرٍ بَيِّنٍ يُعْرَفُ لَهُ أَثَرٌ وَ لَا عَلَيْكَ مِنْهُ شَاهِدٌ وَ لَسْتَ مُتَعَلِّقاً بِآيَةٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَ لَا عَهْدٍ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ فَكَيْفَ أَنْتَ صَانِعٌ إِذَا تَقَشَّعَتْ عَنْكَ غَيَابَةُ مَا أَنْتَ فِيهِ مِنْ دُنْيَا قَدْ فُتِنْتَ بِزِينَتِهَا وَ رَكَنْتَ إِلَي لَذَّتِهَا وَ خَلَّا بَيْنَكَ وَ بَيْنَ عَدُوِّكَ فِيهَا عَدُوٌّ كَلِبٌ مُضِلٌّ جَاهِدٌ مَلِيحٌ مُلِحٌّ مَعَ مَا قَدْ ثَبَتَ فِي نَفْسِكَ مِنْ حُبِّهَا دَعَتْكَ فَأَجَبْتَهَا وَ قَادَتْكَ فَاتَّبَعْتَهَا وَ أَمَرَتْكَ فَأَطَعْتَهَا فَاقْعَسْ عَنْ هَذَا الْأَمْرِ وَ خُذْ أُهْبَةَ الْحِسَابِ فَإِنَّهُ يُوشِكُ أَنْ يَقِفَكَ وَاقِفٌ عَلَي مَا لَا يَجُنُّكَ بِهِ مِجَنٌّ .

وَ مَتَي كُنْتُمْ يَا مُعَاوِيَةُ سَاسَةَ الرَّعِيَّةِ أَوْ وُلَاةً لِأَمْرِ هَذِهِ الْأُمَّةِ بِلَا قَدَمٍ حَسَنٍ وَ لَا شَرَفٍ تَلِيدٍ عَلَي قَوْمِكُمْ فَاسْتَيْقِظْ مِنْ سِنَتِكَ وَ ارْجِعْ إِلَي خَالِقِكَ وَ شَمِّرْ لِمَا سَيَنْزِلُ بِكَ وَ لَا تُمَكِّنْ عَدُوَّكَ الشَّيْطَانَ مِنْ بُغْيَتِهِ فِيكَ مَعَ أَنِّي أَعْرِفُ أَنَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ صَادِقَانِ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ لُزُومِ سَابِقِ الشَّقَاءِ وَ إِنْ لَا تَفْعَلْ فَإِنِّي أُعْلِمُكَ مَا أَغْفَلْتَ مِنْ نَفْسِكَ إِنَّكَ مُتْرَفٌ قَدْ أَخَذَ مِنْكَ الشَّيْطَانُ مَأْخَذَهُ فَجَرَي مِنْكَ مَجْرَي الدَّمِ فِي الْعُرُوقِ وَ لَسْتَ مِنْ أَئِمَّةِ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ لَا مِنْ رُعَاتِهَا .

وَ اعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْأَمْرَ لَوْ كَانَ إِلَي النَّاسِ أَوْ بِأَيْدِيهِمْ لَحَسَدُونَاهُ وَ لَامْتَنُّوا عَلَيْنَا بِهِ

علیه السّلام برای معاویه نوشت: از بنده خدا علی امیرمؤمنان به معاویه پسر ابوسفیان سلام بر کسی که از هدایت پیروی کرد، من در حضور شما خدایی که جز او خدایی نیست را حمد می⁭گویم، اما بعد تو گذر دنیا، پایان یافتن، گذشتن و برخورد آن با اهل خویش در آنچه که از آن سپری شد را دیده⁭ای و بهترین چیزی که در باقی⁭مانده دنیا کسب می کنی چیزی است که بندگان صالح در روزگار گذشته دنیا از تقوی به⁭دست آورده⁭اند. و هر که دنیا و آخرت را قیاس کند میان آن دو فاصله بسیار می یابد. معاویه بدان که تو امری را که نه در دیروز، نه در امروز و نه پس از این شایسته آن نیستی ادعا کرده⁭ای و درباره آن امر روشنی که بیانگر نشانه⁭ای باشد نمی⁭گویی و نه از آن شاهدی بر توست، و نه به آیه⁭ای از کتاب خدا و عهدی از رسول⁭الله مربوط هستی. چه خواهی کرد آنگاه که تاریکی از آنچه که در خصوص دنیا بر آن هستی برافتد، دنیایی که به زینتش فریفته شده ای، به لذتش تکیه کرده ای و در آن، میان تو و دشمنت فاصله انداخت، دشمنی سگ صفت، گمراه کننده، تلاشگر، ملیح، اصرار کننده، به همراه عشقی که از آن در تو ثابت شده است؛ تو را فراخواند و اجابتش کردی، رهبری⁭ات کرد پس پیروی⁭اش کردی، به تو فرمان داد پس اطاعتش کردی، پس از این امر کناره بگیر و آماده حساب باش که به زودی متوقف کننده ای تو را بر آنچه که هیچ سپری در برابر آن حفظ نخواهد کردی متوقف می⁭سازد.

ای معاویه شما بدون سابقه نیکو و شرف دیرین بر قومتان کی رهبر رعیت و سرپرست امر این امت بوده⁭اید، از خوابت بیدار شو و به⁭سوی خالقت بازگرد و برای آنچه که بر تو نازل خواهد شد آماده باش و به دشمنت شیطان فرصت ستم بر خود را نده، با وجود آنکه می⁭دانم که خدا و رسولش صادق هستند - پناه می⁭برم به خدا از ملازمت پیشینه⁭های شقاوت - و اگر چنین نکنی من تو را از آنچه که در مورد خودت از آن غافل هستی آگاه می⁭کنم، که تو صاحب نعمتی هستی که شیطان به جایگاه خویش در تو دست یافته است و بسان خون در رگ در وجودت جاری شده است درحالی⁭که از پیشوایان و سرپرستان این امت نیستی.

و بدان که این امر اگر بر عهده مردم یا به⁭دست آنان بود قطعاً بر ما حسادت می⁭کردند و ما را بر آن قدرت نمی دادند

وَ لَكِنَّهُ قَضَاءٌ مِمَّنْ مَنَحَنَاهُ وَ اخْتَصَّنَا بِهِ عَلَي لِسَانِ نَبِيِّهِ الصَّادِقِ الْمُصَدَّقِ لَا أَفْلَحَ مَنْ شَكَّ بَعْدَ الْعِرْفَانِ وَ الْبَيِّنَةِ .

رَبِّ احْكُمْ بَيْنَنَا وَ بَيْنَ عَدُوِّنَا بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ .

قَالَ نَصْرٌ فَكَتَبَ إِلَيْهِ مُعَاوِيَةُ بِالْجَوَابِ مِنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ إِلَي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ أَمَّا بَعْدُ فَدَعِ الْحَسَدَ فَإِنَّكَ طَالَ مَا لَمْ تَنْتَفِعْ بِهِ .

إِلَي آخِرِ مَا مَرَّ بِرِوَايَةِ ابْنِ مِيثَمٍ رَحِمَهُ اللَّهُ.

أَقُولُ وَجَدْتُ فِي كِتَابِ صِفِّينَ لِنَصْرٍ مِثْلَهُ ⁽¹⁾

وَ رَوَي ابْنُ مِيثَمٍ رَحِمَهُ اللَّهُ كِتَابَهُ عليه السلام نَحْواً مِمَّا مَرَّ ⁽²⁾

«406»

⁽³⁾ وَ ذَكَرَ السَّيِّدُ الرَّضِيُّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فِي النَّهْجِ بَعْضَهُ فَلْنَذْكُرْهُ لِلِاخْتِلَافِ الْكَثِيرِ بَيْنَهُمَا قَالَ وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَيْهِ أَيْضاً :

وَ كَيْفَ أَنْتَ صَانِعٌ إِذَا تَكَشَّفَتْ عَنْكَ جَلَابِيبُ مَا أَنْتَ فِيهِ مِنْ دُنْيَا قَدْ تَبَهَّجَتْ بِزِينَتِهَا وَ خَدَعَتْ بِلَذَّتِهَا دَعَتْكَ فَأَجَبْتَهَا وَ قَادَتْكَ فَاتَّبَعْتَهَا وَ أَمَرَتْكَ فَأَطَعْتَهَا وَ إِنَّهُ يُوشِكُ أَنْ يَقِفَكَ وَاقِفٌ عَلَي مَا لَا يُنْجِيكَ مِنْهُ مِجَنٌّ.

فَاقْعَسْ عَنْ هَذَا الْأَمْرِ وَ خُذْ أُهْبَةَ الْحِسَابِ وَ شَمِّرْ لِمَا قَدْ نَزَلَ بِكَ وَ لَا تُمَكِّنِ الْغُوَاةَ مِنْ سَمْعِكَ وَ إِنْ لَا تَفْعَلْ أُعْلِمْكَ مَا أَغْفَلْتَ مِنْ نَفْسِكَ فَإِنَّكَ مُتْرَفٌ قَدْ أَخَذَ الشَّيْطَانُ مِنْكَ مَأْخَذَهُ وَ بَلَغَ فِيكَ أَمَلَهُ وَ جَرَي مِنْكَ مَجْرَي الرُّوحِ وَ الدَّمِ .

وَ مَتَي كُنْتُمْ يَا مُعَاوِيَةُ سَاسَةَ الرَّعِيَّةِ وَ وُلَاةَ أَمْرِ الْأُمَّةِ بِغَيْرِ قَدَمٍ سَابِقٍ وَ لَا شَرَفٍ بَاسِقٍ وَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ لَوَازِمِ سَابِقِ الشَّقَاءِ وَ أُحَذِّرُكَ أَنْ تَكُونَ مُتَمَادِياً فِي غِرَّةِ الْأُمْنِيِّةِ مُخْتَلِفَ الْعَلَانِيَةِ وَ السَّرِيرَةِ .

وَ قَدْ دَعَوْتَ إِلَي الْحَرْبِ فَدَعِ النَّاسَ جَانِباً وَ اخْرُجْ إِلَيَّ وَ أَعْفِ الْفَرِيقَيْنِ عَنِ الْقِتَالِ لِتَعْلَمَ أَيُّنَا الْمَرِينُ عَلَي قَلْبِهِ وَ الْمُغَطَّي عَلَي بَصَرِهِ فَأَنَا أَبُو الْحَسَنِ قَاتِلُ جَدِّكَ

اما آن تقدیری از جانب کسی است که آن را بر ما عطا کرد و بر زبان نبی صادق تأیید شده⁭اش ما را به آن مختص گردید و کسی که بعد از شناخت و دلیل روشن تردید کند رستگار نمی⁭شود، بار خدایا میان ما و دشمن با حق داوری کن که تو بهترین داوران هستی.

نصر گوید: پس معاویه در جواب او نوشت: از معاویه پسر ابوسفیان به علی بن ابی طالب اما بعد، حسادت را رها کن که آنچه که از آن سود نمی⁭بری را به درازا کشانده⁭ای.

تا پایان آنچه که ابن میثم رضی الله عنه بیان شد.

می⁭گویم: در کتاب صفین نصر مشابه آن را یافتم.⁽⁴⁾

و ابن میثم(رحمه الله علیه) نامه⁭ای از امام علیه السّلام تقریباً مشابه آنچه که بیان شد را روایت کرد.⁽⁵⁾

روایت 406

سید رضی⁽⁶⁾

در نهج⁭البلاغه بخشی از آن را ذکر کرده است که به⁭دلیل اختلاف زیاد بین این دو نامه ذکر می⁭کنم. گوید: و نامه دیگر امام علیه السّلام برای او: چه خواهی کرد، آنگاه که جامه‌های رنگین تو کنار رود، جامه‌هایی که به زیباییهای دنیا زینت شده است دنیا تو را با خوشی‌های خود فریب داده، تو را به سوی خود خواند، و تو به دعوت آن پاسخ دادی، فرمانت داد و اطاعت کردی.همانا به زودی تو را وارد میدان خطرناکی می‌کند که هیچ سپر نگهدارنده‌ای نجاتت نمی‌دهد.

ای معاویه از این کار دست بکش، و آماده حساب باش، و آماده حوادثی باش که به سراغ تو می‌آید.به گمراهان فرو مایه، گوش مسپار اگر چنین نکنی به تو اعلام می‌دارم که در غفلت زدگی قرار گرفته‌ای، همانا تو ناز پرورده‌ای هستی که شیطان بر تو حکومت می‌کند، و با تو به آرزوهایش می‌رسد، و چون روح و خون در سراسر وجودت جریان دارد.

معاویه از چه زمانی شما زمامداران امّت و فرمانده‌هان ملّت بودید نه سابقه درخشانی در دین، و نه شرافت والایی در خانواده دارید.پناه به خدا می‌برم از گرفتار شدن به دشمنی‌های ریشه‌دار تو را می‌ترسانم از اینکه به دنبال آرزوها تلاش کنی، و آشکار و نهانت یکسان نباشد.

معاویه مرا به جنگ خوانده‌ای، اگر راست می‌گویی مردم را بگذار و به جنگ من بیا، و دو لشکر را از کشتار باز دار، تا بدانی پرده تاریک بر دل کدام یک از ما کشیده، و دیده چه کس پوشیده است من ابو الحسن، کشنده جدّ

1) تقدم أن نصر بن مزاحم رحمه اللّه رواه في أواسط الجزء الثاني من كتاب صفّين ص 108 ط مصر.

2) تقدم أن كمال الدين ابن ميثم رواه في شرح المختار: 10 من الباب الثاني من نهج البلاغة من شرحه: ج 4 ص 371.

3) 406- رواه السيّد رحمه اللّه في المختار: 10 من الباب الثاني من نهج البلاغة.

4) . بیان شد که نصر بن مزاحم آن را در اواسط جلد دوم از کتاب صفین ص 108، چاپ مصر روایت کرده است.

5) . بیان شد که کمال الدین ابن میثم آن را در شرح مختار 10 از بخش دوم نهج البلاغه از شرحش، ج4، ص 371 روایت کرده است.

6) . سید آن را در مختار 10 از بخش دوم نهج البلاغه روایت کرده است.

وَ خَالِكَ وَ أَخِيكَ شَدْخاً يَوْمَ بَدْرٍ وَ ذَلِكَ السَّيْفُ مَعِي وَ بِذَلِكَ الْقَلْبِ أَلْقَي عَدُوِّي مَا اسْتَبْدَلْتُ دِيناً وَ لَا اسْتَحْدَثْتُ نَبِيّاً وَ إِنِّي لَعَلَي الْمِنْهَاجِ الَّذِي تَرَكْتُمُوهُ طَائِعِينَ وَ دَخَلْتُمْ فِيهِ مُكْرَهِينَ .

وَ زَعَمْتَ أَنَّكَ جِئْتَ ثَائِراً بِعُثْمَانَ وَ لَقَدْ عَلِمْتَ حَيْثُ وَقَعَ دَمُ عُثْمَانَ فَاطْلُبْهُ مِنْ هُنَاكَ إِنْ كُنْتَ طَالِباً .

فَكَأَنِّي قَدْ رَأَيْتُكَ تَضِجُّ مِنَ الْحَرْبِ إِذَا عَضَّتْكَ ضَجِيجَ الْجِمَالِ بِالْأَثْقَالِ وَ كَأَنِّي بِجَمَاعَتِكَ تَدْعُونِي جَزَعاً مِنَ الضَّرْبِ الْمُتَتَابِعِ وَ الْقَضَاءِ الْوَاقِعِ وَ مَصَارِعَ بَعْدَ مَصَارِعَ إِلَي كِتَابِ اللَّهِ وَ هِيَ كَافِرَةٌ جَاحِدَةٌ أَوْ مُبَايِعَةٌ حَائِدَةٌ.

بيان

و إني أحمد إليك الله أي أحمد الله منهيا إليك قال في النهاية في كتابه عليه الصلاة و السلام أما بعد فإني أحمد إليك الله أي أحمده معك فأقام إلي مقام مع و قيل معناه أحمد إليك نعمة الله بتحديثك إياها.

و قال الجوهري قشعت الريح السحاب أي كشفته فانقشع و تقشع و أقشع أيضا.

و في القاموس غيابة كل شي‌ء سترك منه و منه غيابات الجب و غيبان الشجر و الجلابيب جمع جلباب و هي الملحفة في الأصل فاستعير لغيرها من الثياب.

قوله عليه السلام قد تبهجت أي صار ذات بهجة و حسن أو تكلفت البهجة.

و قال الجوهري ألاح بسيفه لمع به و ألاحه أهلكه.

قوله أن يقفك واقف وقف جاء لازما و متعديا و استعمل هنا متعديا و يقال أيضا وقفه علي ذنبه أي أطلعه عليه و الواقف هو الرب تعالي عند الحساب أو هو عليه السلام في الدنيا أو عند مخاصمة القيامة و قيل أي الموت و المجن بكسر الميم و فتح الجيم الترس و التليد القديم و قعس عن الأمر تأخر عنه و الأهبة بالضم الاستعداد لما قد نزل بك أي الابتلاء بسوء العاقبة أو الحرب أو الموت أو القتل و ما بعده تنزيلا لما لا بد من وقوعه منزلة الواقع و تقول أغفلت الشي‌ء إذا

و دایی و برادر تو در روز نبرد بدر، می‌باشم که سر آنان را شکافتم، امروز همان شمشیر با من است، و با همان قلب با دشمنانم ملاقات می‌کنم، نه بدعتی در دین گذاشته، و نه پیامبر جدیدی برگزیده‌ام، من بر همان راه راست الهی قرار دارم که شما با اختیار رهایش کرده، و با اکراه پذیرفته بودید؛ خیال کردی به خونخواهی عثمان آمده‌ای در حالی که می‌دانی خون او به دست چه کسانی ریخته شده است.

اگر راست می‌گویی از آنها مطالبه کن همانا من تو را در جنگ می‌نگرم که چونان شتران زیر بار سنگین مانده، فریاد و ناله سر می‌دهی، و می‌بینم که لشکریانت با بی صبری از ضربات پیاپی شمشیرها، و بلاهای سخت، و بر خاک افتادن مداوم تن‌ها، مرا به کتاب خدا می‌خوانند در حالی که لشکریان تو، کافر و بیعت کنندگان پیمان شکنند

توضیح

و إنی احمد إلیک الله یعنی درحالی⁭که پایان سخنم به تو می⁭رسد خدا را حمد می⁭گویم. در النهایه گوید: در نامه امام علیه السّلام آمده است: اما بعد فأنی احمد الیک الله یعنی همراه تو حمد می⁭گویم پس إلی در مقام مع واقع شده است. گفته شده معنایش این است: نعمت خدا را با به واداشتن تو به بیان آن نعمت، نزد تو حمد می⁭گویم.

جوهری گوید: قشعت الریح الحساب یعنی باد ابرها را نمایان کرد و در مقابل برای ابر انقشع و تقشع به⁭کار می⁭رود و أقشع نیز چنین است.

در قاموس آمده است: غیابة هر چیزی محل پنهان تو از آن است و غیابات الجب و غیبان الشجر از آن است.

و جلابیت جمع جلباب است که همان ملحفه است و در اصل بر غیر آن در خصوص لباس استعاره گرفته شده است.

این کلام امام علیه السّلام «قد تبهّجت» یعنی صاحب شکوه و زیبایی شد یا تظاهر به شکوه کرد.

و جوهری گوید: ألاح بسیفه یعنی با شمشیرش درخشید، و ألاحه یعنی او را هلاک کرد.

و این کلام او: «أن یقفک واقف» وقف به صورت لازم و متعدی آمده است و در اینجا متعدی به⁭کار رفته است و وقفه علی ذنبه نیز گفته می⁭شود یعنی او را بر گناهش مطلع کرد و واقف خداوند متعال در هنگامه حساب است یا خداوند متعال در دنیا یا به هنگام مخاصمه قیامت است و گفته شده مرگ است. «المجنّ» با کسره میم و فتحه جیم یعنی سپر و تلید یعنی قدیمی. و قعس عن الامر: یعنی از آن بازنشست. الأهبه با ضمه آمادگی برای آنچه که بر تو نازل خواهد شد یا مبتلا شدن به سوء عاقبت یا جنگ یا مرگ یا قتل است، و عبارت بعد از آن آوردن آنچه که واجب الوقوع است به منزله وقوع یافته است. و اغفلت الشئ می⁭گویی زمانی که آن را با وجود یادآوری برای تو

تركته علي ذكر منك و تغافلت عنه و مفعول أغفلت ضمير ما و من نفسك بيان ذلك الضمير و تفسير له.

كذا ذكره ابن ميثم و قيل الظرف متعلق بالإغفال علي تضمين معني الصرف و الإبعاد.

و الأظهر عندي أن من للتبعيض و هو حال عن الضمير أي من صفات نفسك و أحوالها و أترفته النعمة أطغته.

قوله عليه السلام مأخذه أي تناولك تناوله الكامل المعروف أو أخذ منك الموضع الذي يمكنه و ينفعه أخذه و يروي بالجمع.

و قال الفيروزآبادي في مادة سوس من كتاب القاموس سست الرعية سياسة أمرتها و نهيتها.

و سابق الشقاء ما سبق في القضاء و التمادي تفاعل من المدي و هو الغاية و الغرة الغفلة و الأمنية طمع النفس.

و قال الجوهري الرين الطبع و الدنس يقال ران علي قلبه ذنبه غلب و الشدخ كسر الشي‌ء الأجوف.

قوله عليه السلام و لقد علمت حيث وقع أي إن كنت تطلب ثارك عند من أجلب و حاصر فالذي فعل ذلك طلحة و الزبير فاطلب ثارك من بني تيم و بني أسد بن عبد العزي و إن كنت تطلبه ممن خذل فاطلبه من نفسك فإنك خذلته و كنت قادرا علي أن تمده بالرجال فخذلته و قعدت عنه بعد أن استغاث بك.

كذا ذكره ابن أبي الحديد و الضجيج الصياح عند المكروه و المشقة و الجزع أي كأني شاهد لجزعك من الحرب إذا عضتك الحرب و أصل العض اللزوم و منه العض بالأسنان أي إذا لزمتك و أثرت فيك شدتها تضج كما يضج الجمل بثقل حمله و مصارع بعد مصارع أي من سقوط علي الأرض بعد سقوط و هي كافرة أي جماعتك و الكافرة الجاحدة أصحابه الذين لم يبايعوا و المبايعة الحائدة هم الذين بايعوه ثم عدلوا إليه من قولهم حاد

ترک کنی. و تظاهر به غفلت از آن بکنی و مفعول أغفلت ضمیر «ما» است و «من نفسک» بیانی و تفسیری برای آن ضمیر است.

ابن میثم چنین ذکر کرده است. و گفته شده: ظرف متعلق به اغفال براساس تضمین معنای روی⁭گرداندن و دور کردن است.

و بهتر در نظر من این است که «من» تبعیضیه باشد و آن حالی برای ضمیر باشد یعنی از صفات و احوالات نفس تو. أترفته النعمه: یعنی نعمت او را سرکش کرد.

این کلام امام علیه السّلام: «مأخذه» یعنی تو را به صورت کامل و معروف دربر گرفت یعنی جایگاهی که برایش ممکن بود و گرفتنش برایش نافع بود از تو گرفت و به صورت جمع نیز روایت می⁭شود.

و فیروز آبادی در ریشه «سوس» از کتاب قاموس گوید سُستُ الرعیه سیاسةً: یعنی رعیت را امر و نهی کردم.

و سابق الشقاء یعنی آنچه که در قضا گذشت. و تمادی باب تفاعل از ریشه مدی یعنی غایت، است. الغرّه یعنی غفلت و الأمنیه: طمع و آرزوی نفس.

جوهری گوید: الرین یعنی سرشت و آلودگی. و گفته می⁭شود: ران علی قلبه ذنبه: یعنی گناهش بر قلب او چیره شد.

و و شدخ یعنی شکستن شئ تو خالی.

این کلام او علیه السّلام: و لقد علمت حیث وقع یعنی اگر به دنبال انتقامت از کسی که او را گرفت و محاصره کرد هستی پس کسی که آن را انجام داد طلحه و زبیر است پس انتقامت را از بنی تمیم و بنی اسد بن عبد العزّی طلب کن و اگر آن را از کسی که او را رها کرد طلب می⁭کنی آن را از خودت طلب کن که تو او را رها کردی که درحالی که قادر بودی او را با مردانت یاری کنی او را رها کردی و از او بازنشستی بعد از اینکه از تو طلب یاری کرد.

ابن ابی الحدید چنین ذکر کرده است. و ضجیج: فریاد به هنگام امر ناپسند و مشقت و جزع است یعنی گویی من شاهد جزع تو از جنگ هستم آنگاه که جنگ تو را به دندان گرفت. و اصل عضّ لزوم و همراهی است. و عض بالاسنان از این ریشه است یعنی دندان با تو همراه شد و شدتش را در تو تأثیرگذار کرد. فریاد می⁭زنی چنانکه شتر از سنگینی بارش ناله برمی⁭آورد. «و مصارع بعد مصارع» یعنی از سقوط بر زمین در پی سقوط دیگر «و هی کافره» یعنی جماعت تو کافر است و کافره یعنی انکار کننده، و منظور یاران اوست که بیعت نکردند. و المبایعه الحائده همان کسانی هستند که با او بیعت کردند سپس به⁭سوی او برگشتند. که برگرفته از این کلام عرب است: حاد

عن الشي‌ء إذا عدل و مال و هذا من إخباره عليه السلام بالغائبات و هو من المعجزات الباهرات.

«407»

وَ قَالَ ابْنُ مِيثَمٍ رَحِمَهُ اللَّهُ رُوِيَ أَنَّ مُعَاوِيَةَ اسْتَشَارَ بِعَمْرِو بْنِ الْعَاصِ فِي أَنْ يَكْتُبَ إِلَي عَلِيٍّ عليه السلام كِتَاباً يَسْأَلُهُ فِيهِ لِصُلْحٍ فَضَحِكَ عَمْرٌو وَ قَالَ أَيْنَ أَنْتَ يَا مُعَاوِيَةُ مِنْ خُدْعَةِ عَلِيٍّ قَالَ أَ لَسْنَا بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ قَالَ بَلَي وَ لَكِنْ لَهُمُ النُّبُوَّةُ دُونَكَ وَ إِنْ شِئْتَ أَنْ تَكْتُبَ فَاكْتُبْ فَكَتَبَ مُعَاوِيَةُ إِلَيْهِ مَعَ رَجُلٍ مِنَ السَّكَاسِكِ يُقَالُ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُقْبَةَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أَظُنُّكَ لَوْ عَلِمْتَ أَنَّ الْحَرْبَ تَبْلُغُ بِنَا وَ بِكَ مَا بَلَغَتْ وَ عَلِمْنَا لَمْ يَجْنِهَا بَعْضُنَا عَلَي بَعْضٍ وَ إِنَّا وَ إِنْ كُنَّا قَدْ غُلِبْنَا عَلَي عُقُولِنَا فَقَدْ بَقِيَ لَنَا مِنْهَا مَا نَنْدَمُ بِهِ عَلَي مَا مَضَي وَ نُصْلِحُ مَا بَقِيَ وَ قَدْ كُنْتُ سَأَلْتُكَ الشَّامَ عَلَي أَنْ لَا يَلْزَمَنِي لَكَ طَاعَةٌ وَ لَا بَيْعَةٌ فَأَبَيْتَ ذَلِكَ عَلَيَّ فَأَعْطَانِي اللَّهُ مَا مَنَعْتَ وَ أَنَا أَدْعُوكَ الْيَوْمَ إِلَي مَا دَعَوْتُكَ إِلَيْهِ أَمْسِ فَإِنَّكَ لَا تَرْجُو مِنَ الْبَقَاءِ إِلَّا مَا أَرْجُو وَ لَا أَخَافُ مِنَ الْقَتْلِ إِلَّا مَا تَخَافُ وَ قَدْ وَ اللَّهِ رَقَّتِ الْأَجْنَادُ وَ ذَهَبَتِ الرِّجَالُ وَ أَكَلَتِ الْحَرْبُ الْعَرَبَ إِلَّا حُشَاشَاتِ أَنْفُسٍ بَقِيَتْ وَ إِنَّا فِي الْحَرْبِ وَ الرِّجَالَ سَوَاءٌ وَ نَحْنُ بَنُو عَبْدِ مَنَافٍ وَ لَيْسَ لِبَعْضِنَا عَلَي بَعْضٍ فَضْلٌ إِلَّا فَضْلٌ لَا يُسْتَذَلُّ بِهِ عَزِيزٌ وَ لَا يُسْتَرَقُّ بِهِ حُرٌّ وَ السَّلَامُ .

فَلَمَّا قَرَأَ عَلِيٌّ عليه السلام كِتَابَهُ تَعَجَّبَ مِنْهُ وَ مِنْ كِتَابِهِ ثُمَّ دَعَا عُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي رَافِعٍ كَاتِبَهُ وَ قَالَ لَهُ اكْتُبْ إِلَيْهِ :

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ جَاءَنِي كِتَابُكَ تَذْكُرُ أَنَّكَ لَوْ عَلِمْتَ وَ عَلِمْنَا أَنَّ الْحَرْبَ تَبْلُغُ بِنَا وَ بِكَ مَا بَلَغَتْ لَمْ يَجْنِهَا بَعْضُنَا عَلَي بَعْضٍ وَ إِنَّا وَ إِيَّاكَ فِي غَايَةٍ لَمْ نَبْلُغْهَا بَعْدُ وَ إِنِّي لَوْ قُتِلْتُ فِي ذَاتِ اللَّهِ وَ حَيِيتُ ثُمَّ قُتِلْتُ ثُمَّ حَيِيتُ سَبْعِينَ مَرَّةً لَمْ أَرْجِعْ عَنِ الشِّدَّةِ فِي ذَاتِ اللَّهِ وَ الْجِهَادِ لِأَعْدَاءِ اللَّهِ.

عن الشئ آنگاه که عدول کند و منحرف شود. و این از خبر دادن امام علیه السّلام از امور غائب است و این از معجزات مبهوت کننده است.

روایت 407

و ابن میثم⁽²⁾

و نقل این نامه از منبعی دیکر از علامه مصنف نیز در اواخر باب 12 ص 520 از چاپ کمپانی بیان شد.

گوید: روایت است که معاویه با عمرو بن عاص مشورت کرد که برای علی علیه السّلام نامه⁭ای بنویسد و در آن درخواست صلح کند. پس عمرو خندید و گفت: معاویه کجائی از نیرنگ علی. معاویه گفت: آیا ما فرزندان عبد مناف نیستیم؟ پاسخ داد: آری اما آنان نبوت دارند و تو نداری و اگر خواستی بنویسی بنویس، پس معاویه با مردی از سکاسک که عبد الله بن عقبه خوانده می⁭شد برای علی علیه السّلام نوشت: اما بعد من گمان می⁭کنم اگر تو می⁭دانستی که جنگ بر ما و تو به جایی که رسیده است می⁭رسد و اگر می⁭دانستم یکی از ما بر دیگری جنایت نکرده است و ما گرچه بر عقل خود چیرگی یافته⁭ایم، اینک از آن چیزی مانده است که به وسیله آن بر گذشته پشیمان می⁭شویم و آنچه که مانده است را اصلاح می⁭کنیم و از تو شام را درخواست کرده بودم تا طاعت و بیعت بر من لازم نیاید اما آن را بر من منع کردی پس خداوند آنچه که تو منع کردی را به من عطا فرمود و من امروز تو را به آنچه که دیروز دعوتت کردم دعوت می⁭کنم که به همان قدر که من امید دارم به زنده ماندن امیدواری، و به همان میزانی که از مرگ می⁭ترسم که تو می⁭ترسی و به خدا سوگند که جنگ سپاهیان را خسته، مردان را نابود و عرب را خورده است و نفس⁭های واپسین مانده⁭است و ما و مردان در جنگ برابر هستیم و ما فرزندان عبد مناف هستیم و یکی از ما بر دیگری برتری ندارد جز برتری⁭ای که عزیز به⁭وسیله آن ذلیل نمی⁭شود و آزاده به⁭وسیله آن به بردگی گرفته نمی⁭شود. والسلام.

زمانی⁭که علی علیه السّلام نامه او را قرائت کرد از او و نامه⁭اش تعجب نمود پس کاتبش عبدالله بن ابی رافع را فراخواند و به او گفت: برای او بنویس:

اما بعد نامه⁭ات به من رسید یادآور شده⁭ای که اگر تو و ما می⁭دانستیم که جنگ ما و تو را به⁭جائی که رسیده⁭است می⁭رساند یکی از ما بر دیگری خیانت نمی⁭کرد، و ما و تو در هدفی هستیم که هنوز به آن نرسیده⁭ایم و من اگر در راه خدا کشته شوم و زندگی کنم و هفتاد مرتبه دیگر کشته شوم زندگی کنم از سختی در راه ذات خدا و جهاد با دشمنان خدا باز⁭نمی⁭گردم.

1) 407- رواه كمال الدين ابن ميثم و ابن أبي الحديد في شرح المختار: 17 من نهج البلاغة من شرحيهما: ج 4 ص 389 و 556 ط بيروت. و قد تقدم عن المصنّف العلامة في أواخر الباب: 12 ص 520 من طبع الكمبانيّ نقل الكتاب عن مصدر آخر.

2) . کمال الدین ابن میثم و ابن ابی الحدید آن را در شرح مختار: 17 از نهج البلاغه از شرحشان: ج4، ص389 و 556 چاپ بیروت روایت کرده اند.

وَ أَمَّا قَوْلُكَ إِنَّهُ قَدْ بَقِيَ مِنْ عُقُولِنَا مَا نَنْدَمُ بِهِ عَلَي مَا مَضَي فَإِنِّي مَا نَقَضْتُ عَقْلِي وَ لَا نَدِمْتُ عَلَي فِعْلِي .

وَ أَمَّا طَلَبُكَ إِلَيَّ الشَّامَ فَإِنِّي لَمْ أَكُنْ لِأُعْطِيَكَ الْيَوْمَ مَا مَنَعْتُكَ أَمْسِ .

وَ أَمَّا قَوْلُكَ إِنَّ الْحَرْبَ قَدْ أَكَلَتِ الْعَرَبَ إِلَّا حُشَاشَةَ أَنْفُسٍ بَقِيَتْ أَلَا وَ مَنْ أَكَلَهُ الْحَقُّ فَإِلَي الْجَنَّةِ وَ مَنْ أَكَلَهُ الْبَاطِلُ فَإِلَي النَّارِ .

وَ أَمَّا اسْتِوَاؤُنَا فِي الْخَوْفِ وَ الرَّجَاءِ فَلَسْتَ بِأَمْضَي عَلَي الشَّكِّ مِنِّي عَلَي الْيَقِينِ وَ لَيْسَ أَهْلُ الشَّامِ بِأَحْرَصَ عَلَي الدُّنْيَا مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ عَلَي الْآخِرَةِ .

وَ أَمَّا قَوْلُكَ إِنَّا بَنُو عَبْدِ مَنَافٍ لَيْسَ لِبَعْضِنَا عَلَي بَعْضٍ فَضْلٌ فَلَعَمْرِي إِنَّا بَنُو أَبٍ وَاحِدٍ وَ لَكِنْ لَيْسَ أُمَيَّةُ كَهَاشِمٍ وَ لَا حَرْبٌ كَعَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ لَا أَبُو سُفْيَانَ كَأَبِي طَالِبٍ وَ لَا الْمُهَاجِرُ كَالطَّلِيقِ وَ لَا الصَّرِيحُ كَاللَّصِيقِ وَ لَا الْمُحِقُّ كَالْمُبْطِلِ وَ لَا الْمُؤْمِنُ كَالْمُدْغِلِ وَ لَبِئْسَ الْخَلَفُ خَلَفٌ يَتْبَعُ سَلَفاً هَوَي فِي نَارِ جَهَنَّمَ وَ فِي أَيْدِينَا بَعْدُ فَضْلُ النُّبُوَّةِ الَّتِي أَذْلَلْنَا بِهَا الْعَزِيزَ وَ نَعَشْنَا بِهَا الذَّلِيلَ وَ لَمَّا أَدْخَلَ اللَّهُ الْعَرَبَ فِي دِينِهِ أَفْوَاجاً وَ أَسْلَمَتْ لَهُ هَذِهِ الْأُمَّةُ طَوْعاً وَ كَرْهاً كُنْتُمْ مِمَّنْ دَخَلَ فِي الدِّينِ إِمَّا رَغْبَةً وَ إِمَّا رَهْبَةً عَلَي حِينَ فَازَ أَهْلُ السَّبْقِ بِسَبْقِهِمْ وَ ذَهَبَ الْمُهَاجِرُونَ الْأَوَّلُونَ بِفَضْلِهِمْ فَلَا تَجْعَلَنَّ لِلشَّيْطَانِ فِيكَ نَصِيباً وَ لَا عَلَي نَفْسِكَ سَبِيلًا وَ السَّلَامُ.

توضيح

أقول: روي الكتاب و الجواب ابن أبي الحديد و بعض الجواب السيد رضي الله عنه في النهج ⁽¹⁾

و قد تقدم عن المصنّف العلامة نقل الكتابين عن كتاب صفّين ص 471 ط مصر.

و قد ذكرناه عن مصادر في المختار: 101 من باب كتب نهج السعادة: ج 4 ص 268 ط 1.

و أنا جمعت بين الروايات.

قال ابن أبي الحديد يقال طلب إلي فلان كذا و التقدير طلب كذا راغبا

و اما این سخنت که از خرد ما اندکی مانده است که به وسیله آن بر گذشته ندامت می⁭ورزیم، من عقلم را کم نکرده⁭، و بر کردارم پشیمان نیستم. اینکه خواستی شام را به تو واگذارم، همانا من چیزی را که دیروز از تو باز داشتم، امروز به تو نخواهم بخشید.

و امّا در مورد سخن تو که »جنگ، عرب را جز اندکی، به کام خویش فرو برده است« آگاه باش، آن کس که بر حق بود، جایگاهش بهشت، و آن که بر راه باطل بود در آتش است .

امّا اینکه ادّعای تساوی در جنگ و نفرات جهادگر را کرده‌ای، بدان، که رشد تو در شک به درجه کمال من در یقین نرسیده است، و اهل شام بر دنیا حریص‌تر از اهل عراق به آخرت نیستند.

و اینکه ادّعا کردی ما همه فرزندان عبد مناف هستیم و برخی از ما برخی دیگر برتری ندارد، به جانم سوگند ما فرزندان یک پدر هستیم امّا جدّ شما امیّه چونان جدّ ما هاشم، و حرب همانند عبد المطلّب، و ابو سفیان مانند ابو طالب نخواهند بود، هرگز ارزش مهاجران چون اسیران آزاد شده نیست، و حلال زاده همانند حرام زاده نمی‌باشد، و آن که بر حق است با آن که بر باطل است را نمی‌توان مقایسه کرد، و مؤمن چون مفسد نخواهد بود، و چه زشتند آنان که پدران گذشته خود را در ورود به آتش پیروی کنند.از همه که بگذریم، فضیلت نبوّت در اختیار ماست که با آن عزیزان را ذلیل، و خوار شدگان را بزرگ کردیم، و آنگاه که خداوند امّت عرب را فوج فوج به دین اسلام در آورد، و این امّت برابر دین اسلام یا از روی اختیار یا اجبار تسلیم شد، شما خاندان ابو سفیان، یا برای دنیا و یا از روی ترس در دین اسلام وارد شدید، و این هنگامی بود که نخستین اسلام آورندگان بر همه پیشی گرفتند، و مهاجران نخستین ارزش خود را باز یافتند، پس ای معاویه شیطان را از خویش بهره‌مند، و او را بر جان خویش راه مده.با درود.

توضیح

می⁭گویم: ابن ابی الحدید نامه و پاسخ آن، و سید رضی الله عنه بخشی از پاسخ را در نهج⁭البلاغه⁽²⁾

نقل این دو نامه از نامه ای از کتاب صفین ص 417 چاپ مصر از علامه مصنف بیان شد. و آن را از منابعی در مختار 101 از بخش نامه های نهج السعادة: ج4 ص 268 چاپ اول ذکر کردیم.

روایت کرده⁭اند و من بین روایات را جمع بستم.

ابن ابی الحدید گوید: گفته می⁭شود: طلب إلیّ فلان کذا و تقدیر این است طلب کذا راغباً

1) رواه السيّد الرضيّ رفع اللّه مقامه في المختار: 17 من باب كتب أمير المؤمنين من نهج البلاغة.

2) . سید رضی آن را در مختار 17 از بخش نامه های امیرمؤمنان در نهج البلاغه روایت کرده است.

إلي فلان و الحشاشات جمع حشاشة و هي بقية الروح في المريض.

قوله عليه السلام فلست بأمضي قال ابن ميثم أي بل أنا أمضي لأني علي بصيرة و يقين و حينئذ تبطل المساواة التي ادعاها معاوية انتهي.

و أقول: لعله لما كان غرضه لعنه الله تخويفه عليه السلام ببقية الجنود و الرجال لكي يرتدع عليه السلام عن الحرب أجابه عليه السلام بأنك إذا لم تنزع عن الحرب مع شكك في حصول ما تطلبه من الدنيا فكيف أترك أنا الحرب مع يقيني بما أطلبه من الآخرة.

و في النهج و أما قولك إنا بنو عبد مناف فكذلك نحن و لكن ليس أمية كهاشم و قال ابن أبي الحديد الترتيب يقتضي أن يجعل هاشما بإزاء عبد شمس لأنه أخوه في قعدد ⁽¹⁾و كلاهما ولد عبد مناف لصلبه و أن يكون أمية بإزاء عبد المطلب و أن يكون حرب بإزاء أبي طالب و أبو سفيان بإزاء أمير المؤمنين عليه السلام و لما كان في صفين بإزاء معاوية جعل هاشما بإزاء أمية بن عبد شمس.

و لم يقل و لا أنا كأنت لأنه قبيح أن يقال ذلك كما لا يقال السيف أمضي من العصا بل قبيح به أن يقولها مع أحد من المسلمين كافة نعم قد يقولها لا تصريحا بل تعريضا لأنه يرفع نفسه عن أن يقيسها بأحد و هاهنا قد عرض بذلك في قوله و لا المهاجر كالطليق لأن معاوية كان من الطلقاء لأن كل من دخل عليه رسول الله صلي الله عليه و آله في فتح مكة عنوة بالسيف فملكه ثم من عليه عن إسلام أو عن غير إسلام فهو من الطلقاء فممن لم يسلم كصفوان بن أمية و من أسلم ظاهرا كمعاوية بن أبي سفيان و كذلك كل من أسر في الحرب ثم أطلق بفداء أو بغير فداء فهو طليق.

و أما قوله و لا الصريح كاللصيق أي الصريح في الإسلام الذي أسلم

إلی فلان. و حشاشات جمع حشاشه است یعنی نفس⁭های آخر مریض .

این کلام اامام علیه السّلام: «فلست بأمضی» ابن میثم گوید: یعنی بلکه من قاطع⁭تر هستم زیرا بصیرت و یقین دارم و در این حالت مساواتی که معاویه ادعا کرده بود باطل می⁭شود، پایان.

و می⁭گویم: شاید غرض معاویه لعنه الله ترساندن امام علیه السّلام از بقیه سپاهیان و مردان بوده باشد تا امام علیه السّلام از جنگ ممانعت ورزد پس امام علیه السّلام اینگونه به او پاسخ داد که تو زمانی⁭که با وجود تردیدت در دستیابی به آنچه که از دنیا طلب می⁭کنی از جنگ دست نمی⁭کشی من چگونه با وجود یقینم به آنچه که از آخرت طلب می⁭کنم، جنگ را رها کنم.

و در نهج⁭البلاغه آمده⁭است: «و اینکه ادعا کردی ما همه فرزندان عبد مناف هستیم آری چنین است اما جد شما امیه چونان جدّ ما هاشم نیست.» ابن ابی الحدید گوید: ترتیب اقتضا می⁭کند که هاشم را در مقابل عبد شمس قرار دهد زیرا او در قعدد برادر اوست و هر دو فرزند عبد مناف از صلب او هستند و نیز اینکه امیه در مقابل عبدالمطّلب قرار بگیرد و حرب در مقابل ابوطالب و ابوسفیان در مقابل امیرمؤمنان علیه السّلام قرار بگیرد و اما از آنجا که در صفین در مقابل معاویه بود هاشم را در مقابل امیه پسر عبدشمس قرار داد.

و نفرموده⁭است و نه من مانند تو هستم زیرا قبیح است که این جمله گفته شود چنانکه گفته نمی⁭شود: شمشیر از عصا برنده⁭تر است بلکه حتی قبیح است آن را با یکی از تمامی مسلمانان بگوید کرده اسبله این را می⁭گوید ولی نه با صراحت بلکه با کنایه زیرا او خود را بالاتر از این می⁭برد که خویشتن را با کسی مقایسه کند و در اینجا با این سخنش به آن کنایه زده است: «و نه مهاجر مانند اسیران آزاد شده است» زیرا معاویه از اسیران آزاد شده بود، از آنجا که هر کسی که رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله در فتح مکه به زور شمشیر بر او وارد شد و سپس از روی اسلام یا غیر اسلام او را تصاحب کرد پس از اسیران آزاد شده بود و کسانی که اسلام نیاورده⁭اند مانند صفوان بن امیه، و کسانی که ظاهراً اسلام آوردند مانند معاویه بن ابی سفیان و همچنین هر کسی که در جنگ اسیر شده سپس با فدیه و غیر فدیه آزاد شدند، اسیر آزاد شده هستند .

و این سخنش که لاالصریح کاللصیق یعنی صریح در اسلام، کسی که از روی

1) كذا في شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد، و فسر بقريب الآباء من الجد الأكبر و في ط الكمبانيّ من البحار: «في تعدّده».

اعتقادا و إخلاصا ليس كاللصيق الذي أسلم خوفا من السيف أو رغبة في الدنيا انتهي ملخص كلامه.

و الظاهر أن قوله كاللصيق إشارة إلي ما هو المشهور في نسب معاوية كما سيأتي و قد بسط الكلام في ذلك في موضع آخر من هذا الشرح و تجاهل هنا حفظا لناموس معاوية.

و قد ذكر بعض علمائنا في رسالة في الإمامة أن أمية لم يكن من صلب عبد شمس و إنما هو عبد من الروم فاستلحقه عبد شمس و نسبه إلي نفسه و كانت العرب في الجاهلية إذا كان لأحدهم عبد و أراد أن ينسبه إلي نفسه أعتقه و زوجه كريمة من العرب فيلحق بنسبه قال و بمثل ذلك نسب الْعَوَّامُ أبو الزبير إلي خويلد فبنو أمية قاطبة ليسوا من قريش و إنما لحقوا و لصقوا بهم قال و يصدق ذلك قول أمير المؤمنين عليه السلام جوابا عن كتابه و ادعائه إنا بنو عبد مناف ليس المهاجر كالطليق و لا الصريح كاللصيق و لم يستطع معاوية إنكار ذلك انتهي.

و قال في النهاية المدغل أي المنافق من أدغلت في هذا الأمر إذا أدخلت فيه ما يفسده و قال هوي يهوي هويا إذا هبط و قال نعشه الله ينعشه نعشا إذا رفعه.

قوله عليه السلام علي حين قال ابن أبي الحديد قال قوم من النحاة حين هنا مبني علي الفتح و قال قوم منصوب لإضافته إلي الفعل.

قوله عليه السلام لا تجعلن أي لا تستمر علي تلك الحال و إلا فقد كان للشيطان فيك أوفر نصيب.

و قال ابن أبي الحديد ذكر نصر بن مزاحم في كتاب صفين ⁽¹⁾

و ذكره نصر في أواخر الجزء 7 من كتاب صفّين ص 471.

أن هذا الكتاب كتبه علي عليه السلام إلي معاوية قبل ليلة الهرير بيومين أو ثلاثة ثم قال فلما أتي معاوية كتاب علي عليه السلام كتمه عمرو بن العاص أياما ثم

اعتقاد و خلوص اسلام آورد مانند لصیقی که از ترس شمشیر یا تمایل به دنیا اسلام آورد نیست پایان خلاصه کلام او. و خوب این است که لصیق در کلام او اشاره⁭ای است به آنچه که در خصوص نسب معاویه مشهور است چنانکه به⁭زودی خواهد آمد و شارح در جایی دیگر از این شرح سخن در خصوص آن را بسط داده است و ما در اینجا به⁭جهت حفظ اسرار معاویه آن را فرو نهادیم.

و برخی از علمای ما در رساله⁭ای در امامت ذکر کرده⁭اند که امیه از صلب عبد شمس نبوده است بلکه او برده⁭ای از روم بود که عبد شمس او را به خود ملحق ساخت و به خود منسوب کرد و عرب در جاهلیت زمانی⁭که برده⁭ای داشت و می⁭خواست که او را به خود منسوب کند او را آزاد می⁭کرد و زنی اصیل از عرب را به همسری او درآورد پس او به نسب وی ملحق می⁭شد. گوید عوام ابو زبیر اینگونه به خولید منسوب شد، پس تمامی بنی امیه از قریش نیستند بلکه به آنها ملحق شده و پیوسته⁭اند. گوید: و این کلام امیرمؤمنان علیه السّلام در پاسخ به نامه و این ادعایش که ما همه فرزندان عبد مناف هستیم: «ارزش مهاجران مانند اسرای آزاد شده نیست و صریح مانند لصیق نیست» آن را تأیید می⁭کند و معاویه نتوانست آن را انکار کند پایان.

در النهایه گوید: المدغل یعنی منافق از ریشه ادغلت فی هذا الأمر آنگاه که چیزی که موجب فساد آن می⁭شود را در آن وارد کنی. و گوید: هوی یهوی هویاً زمانی⁭است که سقوط کند. و گوید: نعشه الله ینعشه نعشاً زمانی⁭است که خداوند او را رفعت ببخشد.

و این کلام امام علیه السّلام: «علی حین» ابن ابی الحدید گوید: گروهی از نحویان گوید «حین» در اینجا مبنی بر فتح است و گروهی گویند: به⁭جهت اضافه شدنش به فعل منصوب است. و این کلام امام علیه السّلام: «لاتجعلنّ» یعنی بر آن حالت استمرار نداشته باش که در غیر این صورت شیطان نصیبی وافر از تو خواهد داشت .

و ابن ابی الحدید گوید: نصر بن مزاحم در کتاب صفین⁽²⁾ذکر کرده است که این نامه را علی علیه السّلام دو یا سه شب قبل از هریر برای معاویه نوشته است سپس گوید: زمانی⁭که نامه علی علیه السّلام به معاویه رسید چند روز نامه را از عمرو بن عاص مخفی نگه داشت سپس

1) ذكره ابن أبي الحديد في شرح المختار: 17 من الباب الثاني من نهج البلاغة.

2) . ابن ابی الحدید آن را در شرح مختار 17 از بخش دوم نهج البلاغه ذکر کرده است. و نصر آن را در اواخر جلد 7 از کتاب صفین ص 471 ذکر کرده است.

دعاه فأقرأه إياه فشمت به عمرو و لم يكن أحد من قريش أشد إعظاما لعلي من عمرو بن العاص منذ يوم لقيه و صفح عنه.

«408»

و للكلام شواهد و مصادر يجد الباحث كثيرا منها في المختار: 70 من باب كتب أمير المؤمنين عليه السلام من نهج السعادة: ج 4 ص 170، ط 1.

وَ قَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ رَوَي نَصْرُ بْنُ مُزَاحِمٍ فِي كِتَابِ صِفِّينَ عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعْدٍ عَنْ أَبِي رَوْقٍ قَالَ:

جَاءَ أَبُو مُسْلِمٍ الْخَوْلَانِيُّ فِي نَاسٍ مِنْ قُرَّاءِ أَهْلِ الشَّامِ إِلَي مُعَاوِيَةَ قَبْلَ مَسِيرِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام إِلَي صِفِّينَ فَقَالُوا لَهُ يَا مُعَاوِيَةُ عَلَامَ تُقَاتِلُ عَلِيّاً عليه السلام وَ لَيْسَ لَكَ مِثْلُ صُحْبَتِهِ وَ لَا مِثْلُ هِجْرَتِهِ وَ لَا قَرَابَتِهِ وَ لَا سَابِقَتِهِ فَقَالَ إِنِّي لَا أَدَّعِي أَنَّ لِي فِي الْإِسْلَامِ مِثْلَ صُحْبَتِهِ وَ لَا مِثْلَ هِجْرَتِهِ وَ لَا قَرَابَتِهِ وَ لَكِنْ خَبِّرُونِي عَنْكُمْ أَ لَسْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّ عُثْمَانَ قُتِلَ مَظْلُوماً قَالُوا بَلَي قَالَ فَلْيَدْفَعْ إِلَيْنَا قَتَلَتَهُ لِنَقْتُلَهُمْ بِهِ وَ لَا قِتَالَ بَيْنَنَا وَ بَيْنَهُ قَالُوا فَاكْتُبْ إِلَيْهِ كِتَاباً يَأْتِهِ بِهِ بَعْضُنَا .

فَكَتَبَ مُعَاوِيَةُ مَعَ أَبِي مُسْلِمٍ الْخَوْلَانِيِّ مِنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ إِلَي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ سَلَامٌ عَلَيْكَ فَإِنِّي أَحْمَدُ إِلَيْكَ اللَّهَ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ .

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللَّهَ اصْطَفَي مُحَمَّداً بِعِلْمِهِ وَ جَعَلَهُ الْأَمِينَ عَلَي وَحْيِهِ وَ الرَّسُولَ إِلَي خَلْقِهِ وَ اجْتَبَي لَهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَعْوَاناً أَيَّدَهُ اللَّهُ بِهِمْ فَكَانُوا فِي مَنَازِلِهِمْ عِنْدَهُ عَلَي قَدْرِ فَضَائِلِهِمْ فِي الْإِسْلَامِ فَكَانَ أَفْضَلُهُمْ فِي الْإِسْلَامِ وَ أَنْصَحُهُمْ لِلَّهِ وَ رَسُولِهِ الْخَلِيفَةَ مِنْ بَعْدِهِ ثُمَّ خَلِيفَةَ خَلِيفَتِهِ مِنْ بَعْدِ خَلِيفَتِهِ ثُمَّ الثَّالِثَ الْخَلِيفَةَ الْمَظْلُومَ عُثْمَانَ فَكُلَّهُمْ حَسَدْتَ وَ عَلَي كُلِّهِمْ بَغَيْتَ عَرَفْنَا ذَلِكَ فِي نَظَرِكَ الشَّزْرِ وَ قَوْلِكَ الْهَجْرِ فِي تَنَفُّسِكَ الصُّعَدَاءِ وَ فِي إِبْطَائِكَ عَنِ الْخُلَفَاءِ تُقَادُ إِلَي كُلٍّ مِنْهُمْ كَمَا يُقَادُ الْفَحْلُ الْمَخْشُوشُ حَتَّي تُبَايِعَ وَ أَنْتَ كَارِهٌ.

او را فرا خواند و نامه را برایش قرائت کرد و عمرو او را سرزنش کرد و از آن روز که علی با عمرو روبه⁭رو شده و از خون او گذشته بود هیچ یک از قریشیان در بزرگداشت جدی⁭تر از عمرو نبودند.

روایت 408

و درجایی⁽²⁾

و برای این کلام شواهد و منابعی است که محقق بسیاری از انها را پیدا کرده است از جمله: مختار 70 از بخش نامه های امیر مؤمنان علیه السلام از نهج السعادة: ج4 ص 170، چاپ اول.

دیگر گوید: نصر بن مزاحم در کتاب صفین از عمرو بن سعد از ابی روق روایت کرد: ابومسلم خولانی در جمع گروهی از قاریان شامی قبل از حرکت امیرمؤمنان علیه السّلام به سوی صفین نزد معاویه آمدند و گفتند: ای معاویه بر سر چه با علی علیه السّلام پیکار می⁭کنی در حالی⁭که تو نظیر همراهی، هجرت، قرابت و سابقه او را نداری؟ پاسخ داد: من مدعی نیستم که در اسلام نظیر همراهی او، هجرت و قرابت او را دارم، اما شما به من بگویید آیا نمی⁭دانید که عثمان مظلومانه کشته شده است؟ گفتند: آری، گفت: پس او باید قاتلان او را به ما بسپارد تا آنان را به خاطر او به قتل برسانیم و جنگی میان ما و او نباشد، گفتند: پس نامه⁭ای برای او بنویس تا یکی از ما، آن را برای او ببرد.

پس معاویه نامه ای نوشت و به⁭همراه ابومسلم خولانی فرستاد: بسم الله الرحمن الرحیم. از معاویه بن ابی سفیان به علی بن ابی طالب. سلام بر تو، من نزد تو خداوند را که جز او خدایی نیست ستایش کنم.

اما بعد، همانا خداوند به دانایی خویش محمد را برگزید و او را امین وحی و فرستاده خود نزد آفریدگانش قرار داد، و از مسلمانان یارانی برای او برگزید او را به⁭وسیله ایشان حمایت کرد و هر یک از ایشان به اندازه مراتب و فضایل خود در اسلام نزد او پایگاه⁭هایی داشتند. برترین ایشان در اسلام و خیراندیش⁭ترین آنها در راه خدا و برای پیامبرش بعد از او بود و خلیفه جانشین او و سومی، خلیفه مظلوم عثمان بود، که تو بر همه ایشان رشک بردی و با همه گردنکشی کردی، و ما آن عصیان را در نگاه خشم⁭آلود و گفتار ناهنجار و آه⁭هایی که از دل برمی⁭کشیدی و در تأخیر تو از (بیعت با) آن خلفا دریافتیم که به⁭سان کشاندن هیون فحلی حلقه در بینی کشانده می⁭شدی، تا با اکراه با ایشان بیعت می⁭کردی.

1) 408- رواه نصر بن مزاحم بن بشار في آخر الجزء الثاني من أصل عبد الوهاب من كتاب صفين ص 85 ط مصر. و رواه عنه ابن أبي الحديد في شرح المختار: 9 من الباب الثاني من نهج البلاغة من شرحه: ج 15، ص 73 ط مصر، و في ط بيروت: ج 4 ص 519.

2) . نصر بن مزاحم بن بشار آن را در آخر جلد دوم از اصل عبدالوهاب از کتاب صفین ص 85 چاپ مصر روایت کرده است. و ابن ابی الحدید آن را در شرح مختار 9 از بخش دوم نهج البلاغه از شرحش: ج 15، ص 73 چاپ مصر، و در چاپ بیروت: ج4 ص519.

ثُمَّ لَمْ تَكُنْ لِأَحَدٍ مِنْهُمْ بِأَعْظَمَ حَسَداً مِنْكَ لِابْنِ عَمِّكَ عُثْمَانَ وَ كَانَ أَحَقَّهُمْ أَنْ لَا تَفْعَلَ ذَلِكَ بِهِ فِي قَرَابَتِهِ وَ صِهْرِهِ فَقَطَعْتَ رَحِمَهُ وَ قَبَّحْتَ مَحَاسِنَهُ وَ أَلَّبْتَ النَّاسَ عَلَيْهِ وَ بَطَنْتَ وَ ظَهَرْتَ حَتَّي ضَرَبْتَ إِلَيْهِ آبَاطَ الْإِبِلِ وَ قَيَّدْتَ إِلَيْهِ الْخَيْلَ الْعِرَابَ وَ حُمِلَ عَلَيْهِ السِّلَاحُ فِي حَرَمِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقُتِلَ مَعَكَ فِي الْمَحَلَّةِ وَ أَنْتَ تَسْمَعُ فِي دَارِهِ الْهَائِعَةَ لَا تَرْدَعُ الظَّنَّ وَ التُّهَمَةَ عَنْ نَفْسِكَ فِيهِ بِقَوْلٍ وَ لَا عَمَلٍ وَ أُقْسِمُ قَسَماً صَادِقاً لَوْ قُمْتَ فِيمَا كَانَ مِنْ أَمْرِهِ مَقَاماً وَاحِداً تُنَهْنِهُ النَّاسَ عَنْهُ مَا عَدَلَ بِكَ مَنْ قِبَلَنَا مِنَ النَّاسِ أَحَداً وَ لَمُحِيَ ذَلِكَ عِنْدَهُمْ مَا كَانُوا يَعْرِفُونَكَ بِهِ مِنَ الْمُجَانَبَةِ لِعُثْمَانَ وَ الْبَغْيِ عَلَيْهِ .

وَ أُخْرَي أَنْتَ بِهَا عِنْدَ أَنْصَارِ عُثْمَانَ ظَنِينٌ إِيوَاؤُكَ قَتَلَةَ عُثْمَانَ فَهُمْ عَضُدُكَ وَ أَنْصَارُكَ وَ يَدُكَ وَ بِطَانَتُكَ وَ قَدْ ذُكِرَ لِي أَنَّكَ تَتَنَصَّلُ مِنْ دَمِهِ فَإِنْ كُنْتَ صَادِقاً أَمْكِنَّا مِنْ قَتَلَتِهِ لِنَقْتُلَهُمْ بِهِ وَ نَحْنُ مِنْ أَسْرَعِ النَّاسِ إِلَيْكَ وَ إِلَّا فَإِنَّهُ لَيْسَ لَكَ وَ لِأَصْحَابِكَ إِلَّا السَّيْفُ وَ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَنَطْلُبَنَّ قَتَلَةَ عُثْمَانَ فِي الْجِبَالِ وَ الرِّمَالِ وَ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ حَتَّي يَقْتُلَهُمُ اللَّهُ أَوْ لتحلفن [لَتَلْحَقَنَ] أَرْوَاحُنَا بِاللَّهِ وَ السَّلَامُ .

قَالَ نَصْرٌ فَلَمَّا قَدِمَ أَبُو مُسْلِمٍ عَلَي عَلِيٍّ عليه السلام بِهَذَا الْكِتَابِ قَامَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّكَ قَدْ قُمْتَ بِأَمْرٍ وُلِّيتَهُ وَ وَ اللَّهِ مَا أُحِبُّ أَنَّهُ لِغَيْرِكَ إِنْ أَعْطَيْتَ الْحَقَّ مِنْ نَفْسِكَ أَنَّ عُثْمَانَ قُتِلَ مُسْلِماً مُحَرَّماً مَظْلُوماً فَادْفَعْ إِلَيْنَا قَتَلَتَهُ وَ أَنْتَ أَمِيرُنَا فَإِنْ خَالَفَكَ مِنَ النَّاسِ أَحَدٌ كَانَتْ أَيْدِينَا لَكَ نَاصِرَةً وَ أَلْسِنَتُنَا لَكَ شَاهِدَةً وَ كُنْتَ ذَا عُذْرٍ وَ حُجَّةٍ .

فَقَالَ لَهُ عَلِيٌّ عليه السلام اغْدُ عَلَيَّ غَداً فَخُذْ جَوَابَ كِتَابِكَ فَانْصَرَفَ ثُمَّ رَجَعَ مِنْ غَدٍ لِيَأْخُذَ كِتَابَهُ فَوَجَدَ النَّاسَ قَدْ بَلَغَهُمُ الَّذِي جَاءَ فِيهِ فَلَبِسَتِ الشِّيعَةُ أَسْلِحَتَهَا ثُمَّ غَدَوْا فَمَلَئُوا الْمَسْجِدَ فَنَادَوْا كُلُّنَا قَتَلَ عُثْمَانَ وَ أَكْثَرُوا مِنَ النِّدَاءِ بِذَلِكَ وَ أَذِنَ لِأَبِي مُسْلِمٍ فَدَخَلَ فَدَفَعَ إِلَيْهِ عَلِيٌّ عليه السلام جَوَابَ كِتَابِ مُعَاوِيَةَ .

فَقَالَ أَبُو مُسْلِمٍ لَقَدْ رَأَيْتُ قَوْماً مَا لَكَ مَعَهُمْ أَمْرٌ قَالَ وَ مَا ذَاكَ قَالَ بَلَغَ الْقَوْمَ أَنَّكَ تُرِيدُ أَنْ تَدْفَعَ إِلَيْنَا قَتَلَةَ عُثْمَانَ فَضَجُّوا وَ اجْتَمَعُوا وَ لَبِسُوا السِّلَاحَ وَ زَعَمُوا أَنَّهُمْ كُلَّهُمْ قَتَلَةُ عُثْمَانَ فَقَالَ عليه السلام وَ اللَّهِ مَا أَرَدْتُ أَنْ أَدْفَعَهُمْ

پس از بیعت به هیچ⁭یک از آنان بیش از پسر عمّت، عثمان حسد نمی⁭بردی، درحالی⁭که او به سبب خویشاوندی و دامادیش بیش از آنان استحقاق داشت که با وی چنان نکنی، با او قطع رحم کردی و نکویی⁭هایش را زشت شمردی و مردم را بر ضدش برانگیختی و نهان شدی و چهره نمودی، تا آنکه گروهی بر تو تاختند و سپاهی همدست بر ضدش نظام یافت و در حرم پیامبر خدا اسلحه به رویش کشیدند و در کنار تو، در یک محله، او را کشتند و تو بانگ و فریاد را از سرای او می⁭شنیدی ولی به گفتار یا کردار خود هیچ دستی نجنباندی که شک و تهمت از خویشتن دور کنی. صادقانه سوگند می⁭خورم، اگر در ماجرای او موضعی می⁭گرفتی و حتی یک⁭بار کاری می⁭کردی که گزند مردم را از او بازداری، یک تن از ما هم تو را متهم نمی⁭ساخت و مردم مخالفت و گردنکشی⁭های تو را بر ضد عثمان از یاد می⁭بردند.

گذشته از این هواداران عثمان از آن رو بر تو بد گمانند که تو قاتلان عثمان را پناه داده⁭ای و اینک همانان یاران و دستیاران، و دست و بازو، و نزدیکان و رازداران تو هستند. به من گفته⁭اند که تو خود را از خون او بری می⁭دانی، اگر راست می⁭گویی دست ما را بر قاتلانش گشاده⁭دار تا ایشان را بکشیم، آنگاه (برای بیعت با تو) ما شتابنده⁭ترین به⁭سوی تو خواهیم بود و گر نه تو و یارانت را جز شمشیر نسزد. سوگند به خداوندی که خدایی جز او نیست. ما در کوه و صحرا و بیابان و دریا در پی قاتلان بتازیم تا خداوند ایشان را بکشد یا جان⁭های ما به خداوند پیوندد. والسلام .

نصر ادامه داد: زمانی⁭که ابومسلم با این نامه نزد علی علیه السّلام آمد، برخواست و خدا را حمد و ثنا گفت سپس فرمود: اما بعد تو به امری پرداختی و برعهده گرفتی که به خدا سوگند که دوست نداشتم برای غیر تو باشد اگر منصفانه بنگری عثمان مسلمان حرام مظلومانه کشته شد پس قاتلان او را به ما بسپار. تو امیر ما هستی و اگر یکی از مردم با تو مخالفت کند دستان ما یاریگر تو و زبان ما شاهد تو است و تو صاحب عذر و حجت بودی.

پس علی علیه السّلام فرمود: فردا نزد من بیا و پاسخ نامه⁭ات را بگیر. پس او رفت و فردا بازگشت تا نامه⁭اش را بگیرد پس دید که آنچه که او به خاطر آن آمده است به مردم رسیده است. پس شیعیان سلاح بستند سپس رفتند و مسجد را پر کردند و همگی فریاد زدند که همه ما قاتلان عثمان هستیم و این ندا را بسیار برآوردند و به ابومسلم اجازه داد پس داخل شد و علی علیه السّلام جواب نامه معاویه را به او داد.

ابومسلم گفت: مردمی را دیدم که تو با آنان کاری نداری. فرمود: کدام؟ گفت: به مردم رسیده است که تو می⁭خواهی قاتلان عثمان را به ما تحویل دهی پس برآشفته شده، جمع شده و سلاح بسته⁭اند و می⁭پندارند که همه آنها قاتلان عثمان هستند. پس علی علیه السّلام فرمود: به خدا سوگند لحظه⁭ای قصد نکردم که آنان را

إِلَيْكُمْ طَرْفَةَ عَيْنٍ قَطُّ لَقَدْ ضَرَبْتُ هَذَا الْأَمْرَ أَنْفَهُ وَ عَيْنَهُ فَمَا رَأَيْتُهُ يَنْبَغِي لِي أَنْ أَدْفَعَهُمْ إِلَيْكَ وَ لَا إِلَي غَيْرِكَ فَخَرَجَ أَبُو مُسْلِمٍ بِالْكِتَابِ وَ هُوَ يَقُولُ الْآنَ طَابَ الضِّرَابُ .

وَ كَانَ جَوَابُ عَلِيٍّ عليه السلام :

مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَي مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ أَخَا خَوْلَانَ قَدِمَ عَلَيَّ بِكِتَابٍ مِنْكَ تَذْكُرُ فِيهِ مُحَمَّداً صلي الله عليه و آله وَ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِ عَلَيْهِ مِنَ الْهُدَي وَ الْوَحْيِ فَالْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَ الْوَعْدَ وَ أَيَّدَهُ بِالنَّصْرِ وَ مَكَّنَ لَهُ فِي الْبِلَادِ وَ أَظْهَرَ عَلَي أَهْلِ الْعَدَاوَةِ وَ الشَّنَآنِ مِنْ قَوْمِهِ الَّذِينَ وَثَبُوا عَلَيْهِ وَ شَنَفُوا لَهُ وَ أَظْهَرُوا تَكْذِيبَهُ وَ بَارَزُوهُ بِالْعَدَاوَةِ وَ ظَاهَرُوا عَلَي إِخْرَاجِهِ وَ عَلَي إِخْرَاجِ أَصْحَابِهِ وَ أَهْلِهِ وَ أَلَّبُوا عَلَيْهِ الْعَرَبَ وَ جَامَعُوهُمْ عَلَي حَرْبِهِ وَ جَهَدُوا فِي أَمْرِهِ كُلَّ الْجَهْدِ وَ قَلَّبُوا لَهُ الْأُمُورَ حَتَّي جاءَ الْحَقُّ وَ ظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وَ هُمْ كارِهُونَ فَكَانَ أَشَدُّ النَّاسِ عَلَيْهِ تَأْلِيباً وَ تَحْرِيضاً أُسْرَتَهُ وَ الْأَدْنَي فَالْأَدْنَي مِنْ قَوْمِهِ إِلَّا مَنْ عَصَمَهُ اللَّهُ مِنْهُمْ .

يَا ابْنَ هِنْدٍ فَلَقَدْ خَبَّأَ لَنَا الدَّهْرُ مِنْكَ عَجَباً وَ لَقَدْ قَدِمْتَ فَأَفْحَشْتَ إِذْ طَفِقْتَ تُخْبِرُنَا عَنْ بَلَاءِ اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي فِي نَبِيِّهِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله وَ فِينَا فَكُنْتَ فِي ذَلِكَ كَجَالِبِ التَّمْرِ إِلَي هَجَرَ أَوْ كَدَاعِي مُسَدِّدِهِ إِلَي النِّضَالِ .

وَ ذَكَرْتَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَي اجْتَبَي لَهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَعْوَاناً أَيَّدَهُ اللَّهُ بِهِمْ فَكَانُوا فِي مَنَازِلِهِمْ عِنْدَهُ عَلَي قَدْرِ فَضَائِلِهِمْ فِي الْإِسْلَامِ فَكَانَ أَفْضَلُهُمْ كَمَا زَعَمْتَ فِي الْإِسْلَامِ وَ أَنْصَحُهُمْ لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ الْخَلِيفَةَ الصِّدِّيقَ وَ خَلِيفَةَ الْخَلِيفَةِ الْفَارُوقَ وَ لَعَمْرِي ذَكَرْتَ أَمْراً إِنْ تَمَّ اعْتَزَلَكَ كُلُّهُ وَ إِنْ نَقَصَ لَمْ يَلْحَقْكَ ثَلْمُهُ ⁽¹⁾وَ مَا أَنْتَ وَ الصِّدِّيقَ فَالصِّدِّيقُ مَنْ صَدَّقَ بِحَقِّنَا وَ أَبْطَلَ بَاطِلَ عَدُوِّنَا وَ مَا أَنْتَ وَ الْفَارُوقَ فَالْفَارُوقُ مَنْ فَرَّقَ بَيْنَنَا وَ بَيْنَ أَعْدَائِنَا ⁽²⁾

و ذكرت أن اللّه تعالي اجتبي له من المسلمين أعوانا أيده اللّه بهم فكانوا في منازلهم عنده علي قدر فضائلهم في الإسلام فكان أفضلهم- زعمت- في الإسلام و أنصحهم للّه و لرسوله الخليفة و خليفة الخليفة ...

و لفظتا «تعالي» و اللام في قوله «و لرسوله» من شرح النهج فقط.

و في بداية حرب صفّين تحت الرقم 359 من ترجمة أمير المؤمنين عليه السلام من كتاب أنساب الاشراف: ج 1 ص 366 من المخطوطة، و في ط 1: ج 2 ص 279 ما هذا لفظه:

و ذكرت أن اللّه جل ثناؤه و تباركت أسماؤه، اختار له من المؤمنين أعوانا أيده بهم فكانوا في منازلهم عنده علي قدم [قدر «خ»] فضائلهم في الإسلام فكان أفضلهم خليفته و خليفة خليفته من بعده، و لعمري إن مكانهما ... ».

و في كتاب العسجدة في الخلفاء تحت الرقم 11 منه من العقد الفريد: ج 3 ص 107، ط 2 ما هذا نصه:

و ذكرت أن اللّه اختار [له] من المسلمين أعوانا أيده بهم فكانوا في منازلهم عنده علي قدر فضائلهم في الإسلام فكان أفضلهم- بزعمك- في الإسلام و أنصحهم للّه و لرسوله الخليفة و خليفة الخليفة ...

فظهر ممّا ذكرناه أن ما ذكرها هنا في أصلي المطبوع غير موجود في مصدره المأخوذ منه و لا في غيره من المصادر القديمة فلا اعتبار له. و علي فرض ثبوت مصدر معتبر له أيضا لا يدلّ علي مدح لأنّه حكاية كلام لمعاوية مقرونة بالرد.

به شما تحویل دهم من در این باب نیک نگریسته و جوانب آن را سنجیده⁭ام و صلاح نمی⁭دانم که ایشان را نه به تو و نه به دیگری تسلیم کنم. پس ابومسلم با نامه خارج شد درحالی⁭که می⁭گفت: جنگ هم اکنون خوش است.

و جواب علی علیه السّلام چنین بود: از بنده خدا علی امیر مؤمنان به معاویه پسر ابوسفیان: پاسخ علی علیه السلام: از بنده خدا علی، امیرمؤمنان به معاویه بن ابی سفیان. اما بعد، آن مرد خولانی نامه تو را آورد که در آن محمد صلی الله علیه و آله و سلم را یاد کرده و از نعمتی که خداوند، از هدایت و وحی، بدو بخشیده سخن گفته بودی، سپاس خدای را که وعده او را راست آورد و پیروزی را برایش به کمال رساند و دستش را بر کشورها گشود و بر دشمنان و بدگویان چیره⁭اش کرد، او را بر کسانی⁭ از قوم خودش که بر او تاختند و کینه ورزیدند و درغگویش خواندند و دشمنی⁭ها نشان دادند و بر بیرون راندن او و یاران و خویشانش همدست شدند و عرب را بر ضدش برانگیختند و برای پیکار با او بسیج کردند و در کارش با نهایت سرسختی پای فشردند و عرصه را بر او تنگ ساختند، غالب فرمود و امر خدا، درحالی⁭که بر همه آنان ناگوار بود، پیروز برآمد، درحالی⁭که پافشارترین مردم در تحریک بر ضد او همان خاندان خود وی بودند و از قوم او آن که بدو نزدیکتر بود بیشتر لجاجت می⁭کرد مگر آن کس که خداوند معصومش نگه⁭ داشته بود.

ای پسر هند به⁭راستی روزگار نکته شگفتی را درباره تو از ما پنهان داشته بود، اینک تو خود آن را بروز دادی و رسوایی فزودی، آنجا که آغاز کردی تا نعمت خدای تعالی را در حق پیامبر خود صلی الله علیه و سلم و در مورد ما به خود ما خبر دهی، و چونان کسی گشتی که خرما به هجر برد، یا کسی⁭که استاد تیراندازی خود را به مسابقه بخواند.

و یاد کردی که خداوند از مسلمانان یاورانی برای او برگزید و به⁭وسیله ایشان یاریش داد و آنان را به اندازه فضایلشان در اسلام، نزد او پایگاه⁭هایی بود و ادعا کردی برتر از همه ایشان در اسلام و نیکخواه⁭ترین آنان نسبت به خدا و پیامبرش، آن خلیفه صدیق و جانشین آن خلیفه فاروق بوده⁭اند، به جان خودم امری را ذکر کردی که اگر همه آن از تو دور شود و کاسته شود خللی به تو نمی رسد، تو را چه به صدیق؟ که صدیق کسی است که حق ما را تصدیق کرد و باطل دشمنمان را باطل کرد! و تو را چه به فاروق که؟ که فاروق کسی است که میان ما و دشمنمان جدایی انداخت.

1) الثلم: النقص و الخلال.

2) كذا في طبع الكمبانيّ من أصلي، و من عدم وجود الكلام علي هذا النسق في جميع المصادر في رسالة معاوية، و عدم وجود هذه القطعة بهذه الخصوصية في مصدري المصنّف- كتاب صفّين و شرح ابن أبي الحديد- و غيرهما يتبين جليا أن هاهنا زيد في جواب أمير المؤمنين عليه السلام ما ليس منه؛ و لأجل التوضيح نسوق حرفيا لفظي كتاب صفّين و شرح ابن أبي الحديد، و هذا نصهما:

وَ ذَكَرْتَ أَنَّ عُثْمَانَ كَانَ فِي الْفَضْلِ تَالِيَا فَإِنْ يَكُنْ عُثْمَانُ مُحْسِناً فَسَيَجْزِيهِ اللَّهُ بِإِحْسَانِهِ وَ إِنْ يَكُنْ مُسِيئاً فَسَيَلْقَي رَبّاً غَفُوراً لَا يَتَعَاظَمُهُ ذَنْبٌ أَنْ يَغْفِرَهُ .

وَ لَعَمْرِي إِنِّي لَأَرْجُو إِذَا أَعْطَي اللَّهُ النَّاسَ عَلَي قَدْرِ فَضَائِلِهِمْ فِي الْإِسْلَامِ وَ نَصِيحَتِهِمْ لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ أَنْ يَكُونَ نَصِيبُنَا فِي ذَلِكَ الْأَوْفَرَ .

إِنَّ مُحَمَّداً صلي الله عليه و آله لَمَّا دَعَا إِلَي الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَ التَّوْحِيدِ لَهُ كُنَّا أَهْلَ الْبَيْتِ أَوَّلَ مَنْ آمَنَ بِهِ وَ صَدَّقَهُ فِيمَا جَاءَ بِهِ فَلَبِثْنَا أَحْوَالًا كَامِلَةً مُجَرَّمَةً تَامَّةً وَ مَا يَعْبُدُ اللَّهَ فِي رَبْعٍ سَاكِنٍ مِنَ الْعَرَبِ غَيْرُنَا .

فَأَرَادَ قَوْمُنَا قَتْلَ نَبِيِّنَا وَ اجْتِيَاحَ أَصْلِنَا وَ هَمُّوا بِنَا الْهُمُومَ وَ فَعَلُوا بِنَا الْأَفَاعِيلَ

و نوشتی که عثمان در فضل، سومین فرد بود. اگر عثمان نیکوکار بوده خدا در برابر نیکیش به او پاداش خواهد داد و اگر بدکار بوده پروردگار بسیار آمرزنده⁭ای را خواهد دید که بزرگی هیچ گناهی بیش از گستردگی و شمول بخشش و آمرزش او نیست.

به جانم سوگند، مرا امید چنان است که آنگاه که خداوند به مردم به اندازه فضایلشان در اسلام و نیک⁭خواهی ایشان نسبت به خود و پیامبر خود نصیبی عطا فرماید، سهم ما بیشتر باشد .

همانا وقتی محمد صلی الله علیه و آله مردم را به ایمان به خدا و یکتا پرستی دعوت کرد ما اهل بیت نخستین کسانی بودیم که به او ایمان آوردیم و آنچه آورده بود تصدیق کردیم و سالها بر همان اعتقاد بودیم، در صورتی⁭که در ترجمه اشکال دارد///////////

ربع مسکون هیچ⁭یک از اعراب، جز ما ایمان نیاورده بودند، پس قوم قریش خواستند پیامبرمان را بکشند و ریشه ما را برکنند و بار اندوهها را بر دلمان نهند و کارهای ناروا با ما کردند

وَ مَنَعُونَا الْمِيرَةَ وَ أَمْسَكُوا عَنَّا الْعَذْبَ وَ أَحْلَسُونَا الْخَوْفَ وَ جَعَلُوا عَلَيْنَا الْإِرْصَادَ وَ الْعُيُونَ وَ اضْطَرُّونَا إِلَي جَبَلٍ وَعِرٍ وَ أَوْقَدُوا لَنَا نَارَ الْحَرْبِ وَ كَتَبُوا عَلَيْنَا بَيْنَهُمْ كِتَاباً لَا يُؤَاكِلُونَنَا وَ لَا يُشَارِبُونَنَا وَ لَا يُنَاكِحُونَنَا وَ لَا يُبَايِعُونَنَا وَ لَا نَأْمَنُ فِيهِمْ حَتَّي نَدْفَعَ إِلَيْهِمْ مُحَمَّداً صلي الله عليه و آله فَيَقْتُلُوهُ وَ يُمَثِّلُوا بِهِ فَلَمْ نَكُنْ نَأْمَنُ فِيهِمْ إِلَّا مِنْ مَوْسِمٍ إِلَي مَوْسِمٍ فَعَزَمَ اللَّهُ لَنَا عَلَي مَنْعِهِ وَ الذَّبَّ عَنْ حَوْزَتِهِ وَ الرَّمْيَاءَ مِنْ وَرَاءِ جَمْرَتِهِ ⁽¹⁾وَ الْقِيَامَ بِأَسْيَافِنَا دُونَهُ فِي سَاعَاتِ الْخَوْفِ بِاللَّيْلِ وَ النَّهَارِ فَمُؤْمِنُنَا يَرْجُو بِذَلِكَ الثَّوَابَ وَ كَافِرُنَا يُحَامِي بِهِ عَنِ الْأَصْلِ .

وَ أَمَّا مَنْ أَسْلَمَ مِنْ قُرَيْشٍ بَعْدُ فَإِنَّهُمْ مِمَّا نَحْنُ فِيهِ أَخْلِيَاءُ فَمِنْهُمُ الْحَلِيفُ الْمَمْنُوعُ وَ مِنْهُمْ ذُو الْعَشِيرَةِ الَّتِي تُدَافِعُ عَنْهُ فَلَا يَبْغِيهِ أَحَدٌ مِثْلَ مَا بَغَانَا بِهِ قَوْمُنَا مِنَ التَّلَفِ فَهُمْ مِنَ الْقَتْلِ بِمَكَانِ نَجْوَةٍ وَ أَمْنٍ فَكَانَ ذَلِكَ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَكُونَ .

ثُمَّ أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَي رَسُولَهُ بِالْهِجْرَةِ وَ أَذِنَ لَهُ بَعْدَ ذَلِكَ فِي قِتَالِ الْمُشْرِكِينَ فَكَانَ إِذَا احْمَرَّ الْبَأْسُ وَ دُعِيَتْ نَزَالِ أَقَامَ أَهْلَ بَيْتِهِ فَاسْتَقْدَمُوا فَوَقَي أَصْحَابَهُ بِهِمْ حَدَّ الْأَسِنَّةِ وَ السُّيُوفِ فَقُتِلَ عُبَيْدَةُ يَوْمَ بَدْرٍ وَ حَمْزَةُ يَوْمَ أُحُدٍ وَ جَعْفَرٌ وَ زَيْدٌ يَوْمَ مُؤْتَةَ .

وَ أَرَادَ مَنْ لَوْ شِئْتُ ذَكَرْتُ اسْمَهُ مِثْلَ الَّذِي أَرَادُوا مِنَ الشَّهَادَةِ مَعَ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله غَيْرَ مَرَّةٍ إِلَّا أَنَّ آجَالَهُمْ عُجِّلَتْ وَ مَنِيَّتَهُ أُخِّرَتْ وَ اللَّهُ وَلِيُّ الْإِحْسَانِ إِلَيْهِمْ وَ الْمِنَّةُ عَلَيْهِمْ بِمَا قَدْ أَسْلَفُوا مِنَ الصَّالِحَاتِ .

فَمَا سَمِعْتُ بِأَحَدٍ وَ لَا رَأَيْتُهُ هُوَ أَنْصَحُ لِلَّهِ فِي طَاعَةِ رَسُولِهِ وَ لَا أَطْوَعُ لِنَبِيِّهِ فِي طَاعَةِ رَبِّهِ وَ لَا أَصْبَرُ عَلَي اللَّأْوَاءِ وَ الضَّرَّاءِ وَ حِينَ الْبَأْسِ وَ مَوَاطِنَ الْمَكْرُوهِ مَعَ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله مِنْ هَؤُلَاءِ النَّفَرِ الَّذِينَ سَمَّيْتُ لَكَ وَ فِي الْمُهَاجِرِينَ خَيْرٌ كَثِيرٌ تَعْرِفُهُ جَزَاهُمُ اللَّهُ خَيْراً بِأَحْسَنِ أَعْمَالِهِمْ .

وَ ذَكَرْتَ حَسَدِيَ الْخُلَفَاءَ وَ إِبْطَائِي عَنْهُمْ وَ بَغْيِي عَلَيْهِمْ فَأَمَّا الْبَغْيُ عَلَيْهِمْ فَمَعَاذَ اللَّهِ أَنْ يَكُونَ.

و ما را از خوراکی گوارا و نوشیدن جرعه⁭ای زلال باز داشتند و بیم و ترس را به ما ارزانی داشتند و بر ما دیده⁭بانان و جاسوسان گماشتند و ما را به رفتن بر کوهساری سخت و ناهموار ناگزیر کردند و آتش جنگ را بر (ضد) ما برافروختند و میان خود پیمانی نوشتند که با ما نخورند و نیاشامند و همسری و خرید و فروش نکنند و دست به دستمان نسایند و امانمان ندهند مگر آنکه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را به ایشان سپاریم تا او را بکشند و بدو مثل زنند (که عبرت دیگران باشد) و ما از ایشان جز از موسم حجی تا موسمی دیگر امان نداشتیم. پس خداوند ما را بر حمایت از او، دفاع از حریم و نگه⁭داشت حرمت او و نگهبانی از او، با شمشیرهای خود، در تمام ساعات هولناک شبانه⁭روز مصمم داشت، مؤمن ما از این پایمردی امید ثواب داشت و کافرمان نیز به سبب خویشی و ریشه دودمانی خود از او حمایت می⁭کرد.

اما دیگر قریشیان که اسلام آورده بودند چنان بیم و هراسی که ما داشتیم، نداشتند زیرا یا به سبب هم⁭پیمانی، ریختن خونشان ممنوع بود یا عشیره و قومشان از آنان دفاع می⁭کردند. و به هیچ⁭کس چنان گزندی که از سوی قوممان متوجه ما بود نرسید، چه آنان از کشته شدن نجات یافته و در امان بودند. این امری بود که خدا خواسته بود چنان باشد.

سپس به پیامبر خود فرمان هجرت داد و از آن پس به⁭ وی اجازه داد با مشرکان بجنگد. چون نبرد سخت می⁭شد و تکاوران را به میدان می⁭خواندند، اهل بیت او به⁭پا می⁭خاستند و وی ایشان را جلو می⁭انداخت و دیگر یاران خود را، در پناه ایشان که سپر بلا شده بودند، در برابر تندی پیکانها و تیزی شمشیرها حمایت می⁭کرد، پس عبیده در جنگ بدر، و حمزه در جنگ احد و جعفر و زید در جنگ موته کشته شدند.

و کسی⁭که اگر می⁭خواستم نامش را ذکر می⁭کردم آرزومند شهادت در راه خدا بود، همچون شهادتی که ایشان در رکاب پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، چندین بار پذیرا بودند و بدان نایل آمدند، جز آنکه مهلت آنان زودتر فرا رسید و مرگ این یک به تأخیر افتاد. و خدا ایشان را غریق احسان خویش کرد و به سبب اعمال صالحانه⁭ای که از پیش تقدیم داشتند بر ایشان منت نهاد. و هرگز نشنیدم و ندیدم که در میان آنان کسی خدا را در فرمانبرداری از پیامبر او، نیک⁭خواه⁭تر، و پیامبرش را در فرمانبرداری از خدا گوش به فرمان⁭تر، و در محنت و سختی و به گاه شدت خطر بردبارتر، و در جایگاه⁭های ناگواربه همراهی با پیامبر صلی الله علیه و آله از آنان که برای تو نام بردم شکیباتر بوده باشد. مهاجران را نیکویی⁭های بسیار بود که می⁭دانیم، خداوند بسی بهتر از اعمال نیک آنان بدیشان پاداش دهاد.

تو از رشک بردن من بر خلفا و تأخیرم از آنها و گردنکشی من بر ضد ایشان سخن گفتی. اما درباره گردنکشی، پناه بر خدا اگر هرگز چنان بوده باشد،

1) كذا في أصلي، و في كتاب صفّين ط مصر، و شرح المختار 9 من كتب نهج البلاغة لابن أبي الحديد: «و الرمي من وراء حرمته ... » و لكن قال عند الشرح: و يروي: و الرمياء.

وَ أَمَّا الْإِبْطَاءُ عَنْهُمْ وَ الْكَرَاهِيَةُ لِأَمْرِهِمْ فَلَسْتُ أَعْتَذِرُ إِلَي النَّاسِ مِنْ ذَلِكَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَي ذِكْرُهُ لَمَّا قَبَضَ نَبِيَّهُ صلي الله عليه و آله قَالَتْ قُرَيْشٌ مِنَّا أَمِيرٌ وَ قَالَتِ الْأَنْصَارُ مِنَّا أَمِيرٌ فَقَالَتْ قُرَيْشٌ مِنَّا مُحَمَّدٌ فَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْأَمْرِ فَعَرَفَتْ ذَلِكَ الْأَنْصَارُ فَسَلَّمَتْ لَهُمُ الْوِلَايَةَ وَ السُّلْطَانَ .

فَإِذَا اسْتَحَقُّوهَا بِمُحَمَّدٍ دُونَ الْأَنْصَارِ فَإِنَّ أَوْلَي النَّاسِ بِمُحَمَّدٍ أَحَقُّ بِهِ مِنْهُمْ وَ إِلَّا فَإِنَّ الْأَنْصَارَ أَعْظَمُ الْعَرَبِ فِيهَا نَصِيباً فَلَا أَدْرِي أَصْحَابِي سَلِمُوا مِنْ أَنْ يَكُونُوا حَقِّي أَخَذُوا أَوِ الْأَنْصَارُ ظُلِمُوا بَلْ عَرَفْتَ أَنَّ حَقِّي هُوَ الْمَأْخُوذُ وَ قَدْ تَرَكْتُهُ لَهُمْ تَجَاوَزَ اللَّهُ عَنْهُمْ .

وَ أَمَّا مَا ذَكَرْتَ مِنْ أَمْرِ عُثْمَانَ وَ قَطِيعَتِي رَحِمَهُ وَ تَأْلِيبِي عَلَيْهِ فَإِنَّ عُثْمَانَ عَمِلَ مَا قَدْ بَلَغَكَ فَصَنَعَ النَّاسُ بِهِ مَا رَأَيْتَ وَ إِنَّكَ لَتَعْلَمُ أَنِّي قَدْ كُنْتُ فِي عُزْلَةٍ عَنْهُ إِلَّا أَنْ تَتَجَنَّي فَتَجَنَّ مَا بَدَا لَكَ .

وَ أَمَّا مَا ذَكَرْتَ مِنْ أَمْرِ قَتَلَةِ عُثْمَانَ فَإِنِّي نَظَرْتُ فِي هَذَا الْأَمْرِ وَ ضَرَبْتُ أَنْفَهُ وَ عَيْنَهُ فَلَمْ أَرَ دَفْعَهُمْ إِلَيْكَ وَ لَا إِلَي غَيْرِكَ .

وَ لَعَمْرِي لَئِنْ لَمْ تَنْزِعْ عَنْ غَيِّكَ وَ شِقَاقِكَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ عَنْ قَلِيلٍ يَطْلُبُونَكَ لَا يُكَلِّفُونَكَ أَنْ تَطْلُبَهُمْ فِي بَرٍّ وَ لَا بَحْرٍ وَ لَا سَهْلٍ وَ لَا جَبَلٍ .

وَ قَدْ كَانَ أَبُوكَ قَدْ أَتَانِي حِينَ وَلَّي النَّاسُ أَبَا بَكْرٍ فَقَالَ أَنْتَ أَحَقُّ بِمَقَامِ مُحَمَّدٍ وَ أَوْلَي النَّاسِ بِهَذَا الْأَمْرِ وَ أَنَا زَعِيمٌ لَكَ بِذَلِكَ عَلَي مَنْ خَالَفَ عَلَيْكَ ابْسُطْ يَدَكَ أُبَايِعْكَ فَلَمْ أَفْعَلْ وَ أَنْتَ تَعْلَمُ أَنَّ أَبَاكَ قَدْ كَانَ قَالَ ذَلِكَ وَ أَرَادَهُ حَتَّي كُنْتُ أَنَا الَّذِي أَبَيْتُ عَلَيْهِ لِقُرْبِ عَهْدِ النَّاسِ بِالْكُفْرِ وَ مَخَافَةِ الْفُرْقَةِ بَيْنَ أَهْلِ الْإِسْلَامِ فَأَبُوكَ كَانَ أَعْرَفَ بِحَقِّي مِنْكَ فَإِنْ تَعْرِفْ مِنْ حَقِّي مَا كَانَ أَبُوكَ يَعْرِفُ تُصِبْ رُشْدَكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَسَيُغْنِي اللَّهُ عَنْكَ وَ السَّلَامُ.

توضيح

وجدت الكتاب و الجواب في أصل كتاب نصر ⁽¹⁾

و اما تأخیر من در موافقت با ایشان و ناخوشایندی از کار آنان، من در این مورد از کسی پوزش نمی⁭خواهم، زیرا چون خداوند، که یادش شکوهمند است، جان پاک پیامبرش صلی الله علیه و سلم را باز گرفت، قریش گفتند: امیر از ما باید، و انصار گفتند: امیر از ما باشد. سپس قریش گفتند: محمد، پیامبر خدا صلی الله علیه و سلم از ما است پس ما بدین ولایت و فرماندهی سزاوارتریم.

و بر اثر آن انصار این حق را برای آنها شناختند و ولایت و سلطنت را به ایشان سپردند. اگر آنان حق خود را به مناسبت پیوندی بیش از انصار با محمد صلی الله علیه و آله و سلم مطالبه می⁭کردند، در واقع نزدیک⁭ترین مردم به محمد صلی الله علیه سزاوارتر از همه آنها بود. و گرنه انصار را در میان عرب نصیبی بیشتر در حکومت بود. (به هر تقدیر) نمی⁭دانم آیا صحابه در این مورد که حق مرا گرفته⁭اند (خطایی نکرده⁭اند) و از این عیب منزه و سالمند؟یا انصار ستم کرده⁭اند؟ [بلکه] فقط این را دانستم و دیدم آنچه سلب شده همان حق من است، و آن را به خدا واگذاشتم که از ایشان درگذرد.

اما آنچه از کار عثمان و اینکه من پیوند خویشاوندی خود را با او گسستم یاد کردی و از تحریکات من بر ضد او سخن گفتی، به راستی عثمان آنچه را خبرش نیز به تو رسیده خود کرد، و مردم [از آن] ماجرایی ساختند که دیده و شنیده⁭ای. من به کلی از آن ماجرا بر کنار بودم، مگر آنکه بخواهی تهمت بندی، پس هر چه خواهی و تو را بایسته است تهمت بزن.

اما آنچه درباره قاتلان عثمان نوشتی، من در این باب نیک نگریسته و جوانب آن را سنجیده⁭ام و صلاح نمی⁭دانم که ایشان را نه به تو و نه به دیگری تسلیم کنم.

به جان خودم، سوگند می⁭خورم که اگر تو از گمراهی و جداطلبی خود باز نایستی به زودی خواهی دید که آنان خود، تو را می⁭جویند، و این بار گران را که تو حتی در بیابان، نه در دریا و کوه و دشت، به دنبال ایشان بگردی از شانه⁭ات بر می⁭دارند.

هنگامی که مردم ابوبکر را به سرپرستی خویش می⁭گرفتند، پدرت نزد من آمد و گفت: پس از محمد صلی الله علیه و آله و سلم تو سزاوارترین کس به این کار هستی و من در این زمینه رهبری مقاومت در برابر هر کس را به مخالفت با تو پردازد بر عهده گیرم. دستت را فراز آر تا با تو بیعت کنم. و من چنان نکردم. و تو خود دانی که پدرت چنین گفت و چنین می⁭خواست، و این من بودم که امتناع کردم زیرا مردم به روزگار کفر نزدیک بودند و من از ایجاد تفرقه بین مسلمانان بیم داشتم. پس پدرت بیش از تو به حق من آگاه بود و اگر تو نیز همان قدر که پدرت حقم را می⁭شناخت، حق مرا بشناسی راه درست را یافته⁭ای و اگر چنین نکنی خداوند (مرا) از تو بی⁭نیازی دهد. والسلام.

توضیح

نامه و پاسخ آن را در اصل کتاب نصر یافتم.⁽²⁾

1) تقدم أنّه رواه نصر بن مزاحم في أواسط الجزء الثاني- أواخر الجزء الثاني من أصل عبد الوهاب- من كتاب صفّين ص 85 و في ط: ص 112.

2) . بیان شد که نصر بن مزاحم آن را در اواسط جلد دوم -اواخر جلد دوم از اصل عبدالوهاب- از کتاب صفین ص 85 و در چاپ: ص112 روایت کرده است.

و قال في القاموس شزره و إليه يشزره نظر منه في أحد شقيه أو هو نظر فيه إعراض أو نظر الغضبان بمؤخر العين أو النظر عن يمين و شمال.

و قال في النهاية الخشاش عويد يجعل في أنف البعير يشد به الزمام ليكون أسرع لانقياده و منه حديث جابر فانقادت معه الشجرة كالبعير المخشوش هو الذي جعل في أنفه الخشاش انتهي.

و ضرب آباط الإبل كناية عن ركوبها و السير عليها و إيجافها و الهائعة الصوت تفزع منه و تخافه من عدو و نهنهه عن الأمر زجره و تنصل إليه من الجناية خرج و تبرأ.

و في النهاية شنفوا له أي أبغضوه و قال الجوهري ألبت الجيش جمعته و تألبوا تجمعوا و التأليب التحريض و هو الحث علي القتال و قال هجر اسم بلد و في المثل كمبضع التمر إلي هجر و قال في بضع أبضعت الشي‌ء و استبضعته أي جعلته بضاعة و في المثل كمستبضع تمر إلي هجر و ذلك أن هجر معدن التمر.

قوله عليه السلام أو كداعي مسدده أي كمن يدعو من يعلمه الرمي إلي المناضلة أي المراماة قال الجوهري التسديد التوفيق للسداد و هو الصواب و القصد من القول و العمل إلي أن قال و قد استد الشي‌ء أي استقام و قال:

أعلمه الرماية كل يوم *** فلما استد ساعده رماني

و قال حول مجرم و سنة مجرمة أي تامة انتهي و الاجتياح الاستيصال.

قوله عليه السلام و منعونا الميرة و أمسكوا عنا العذب و في النهج و منعونا العذب و قال ابن أبي الحديد العذب هنا العيش العذب لا الماء العذب علي أنه قد نقل أنهم منعوا أيام الحصار في شعب بني هاشم من الماء العذب.

قوله عليه السلام و أحلسونا الخوف أي ألزموناه و الحلس كساء رقيق

در قاموس گوید: شزره و إلیه یشزره: در یکی از دو طرف او نگریست یا نگاهی که در آن اعراض باشد یا نگاه فرد خشمگین با گوشه چشم یا نگاه از راست و چپ.

در النهایه گوید: خشخاش چوب کوچکی است که در بینی شتر قرار داده می⁭شود و زمام به آن بسته می⁭شود تا برای کشیدنش سریع⁭تر باشد و این حدیث جابر از آن است «فانقادت معه الشجرة کالبعیر المخشوش» و مخشوش شتری است که در بینی⁭اش خشخاش گذاشته⁭اند. پایان.

و ضرب آباط الإبل کنایه از سوار شدن بر شتر و حرکت بر روی آن و به هیجان آوردن آن است و الهائعة صدایی است که از آن می⁭ترسی و می⁭هراسی از سوی دشمن. و نهنهه عن الأمر: او را از کاری بازداشت. و تنصلّ إلیه من الجنایه یعنی خارج شد و تبری حسبت.

و در النهایه آمده است: شنفوا له یعنی با او دشمنی کنید. و جوهری گوید: ألّبت الجیش یعنی لشکر را جمع کردم و تألّبوا یعنی جمع شدند. و التألیب یعنی تحریض که همان تحریک بر جنگ است. و گوید هجر اسم شهری است و در مثل آمده است کمبضع التمر إلی هجر. و درباره بضع گفته است: أبضعت الشئ و استبضعته یعنی آن را متاعی قرار دادم. و در مثل آمده است: کمستبضع تمر إلی هجر. و آن به این سبب که هجر منبع خرماست. و این کلام امام علیه السّلام کداعی مسدّده یعنی مانند کسی که، معلم تیراندازی خود را به مبارزه یعنی تیراندازی دعوت می⁭کند. جوهری گوید: تسدید یعنی توفیق سداد که همان درست و هدف از قول و عمل است تا اینکه گوید: قد استّد الشئ یعنی استوار شد. و گوید.

هر روز به او تیراندازی می⁭آموزم، پس زمانی⁭که بازوانش قدرت یافت مرا هدف تیر خود ساخت.

و گوید: حوم مجرّم و سنة مجرمة یعنی سال کامل. پایان. اجتیاح یعنی: نابودی. و این کلام امام که «و منعونا المیرة و أمسکوا عنّا العذاب» و در نهج⁭البلاغه «و منعونا العذب» و ابن ابی الحدید گوید: عذب در اینجا زندگی شیرین است نه آب شیرین بر این اساس که نقل شده که آنها در ایام محاصره در دره بنی هاشم از آب شیرین منع شده⁭اند.

و این کلام امام علیه السّلام «و أحلسونا الخوف» یعنی ترس را ملازم ما کردند. و الحلس: پوشش نازکی است که

يكون تحت برذعة البعير و أحلاس البيوت ما يبسط تحت حر الثياب و لما كان حلس البعير و حلس البيت ملازما لهما قال و أحلسونا الخوف.

قوله عليه السلام إلي جبل وعر أي غليظ حزن يصعب الصعود إليه و هذا مثل ضربه لصعوبة مقامهم و يحتمل الحقيقة لأن الشعب الذي حصروا فيه مضيق بين جبلين.

و في النهج فعزم الله لنا عن الذب عن حوزته و الرمي من وراء حرمته مؤمننا يبغي بذلك الأجر قوله عليه السلام فعزم الله لنا أي وفقنا لذلك و جعلنا عازمين و قيل أراد لنا الإرادة اللازمة منه و اختار لنا أن نذب عن حوزة الإسلام و حوزة الملك بيضته و الذب المنع و الدفع و الحرمة ما لا يحل انتهاكه و الرمي من وراء الحرمة كناية عن المحافظة و المحاماة.

و الوراء إما بمعني الأمام أو كناية عن الحماية الخفية أو لأن الوراء مظنة أن يؤتي منه غفلة و الضميران في حوزته و حرمته راجعان إلي النبي صلي الله عليه و آله أو إلي الله تعالي فإن حرمته حرمة الله و رميا بكسر الراء و الميم المشددة و تشديد الياء مبالغة في الرمي قال الجوهري و كانت بينهم رميا ثم صاروا إلي حجيزي و قال الجمرة كل قبيل انضموا فصاروا يدا واحدة و لم يخالفوا غيرهم فهي جمرة قوله عليه السلام يحامي عن الأصل أي يدافع عن محمد صلي الله عليه و آله حمية و محافظة علي النسب.

و في النهج بعد ذلك و من أسلم من قريش خلو مما نحن فيه بحلف يمنعه أو عشيرة تقوم دونه فهو من القتل بمكان أمن و كان رسول الله صلي الله عليه و آله إذا احمر البأس و أحجم الناس قدم أهل بيته فوقي بهم أصحابه حر السيوف و الأسنة فقتل عبيدة بن الحرث يوم بدر و قتل حمزة يوم أحد و قتل جعفر يوم مؤتة و أراد من لو شئت ذكرت اسمه مثل الذي أرادوا من الشهادة و لكن آجالهم عجلت و منيته أخرت.

و قال ابن ميثم الواو في قوله و من أسلم للحال أي و الحال أن من أسلم من قريش عدا بني هاشم و بني عبد المطلب خالين مما نحن فيه من

زیر پالان شتر است. و أحلاس البیوت: فرشی که زیر حرارت پیراهن ها پهن می⁭شود و از آنجا که حلس شتر و حلس بیت با آنها ملازم و همراه است فرموده است و أحلسونا الخوف - ترس با ما همراه بود -.

این کلام امام علیه السّلام: «إلی جبل وعر» یعنی کوه خشن ناهنجار که صعود به آن دشوار است و این مثلی است که برای دشواری اقامت آنان زده می⁭شود، حقیقت نیز محتمل است زیرا دره⁭ای که در آن محصور بودند بین دو کوه قرار داشت.

و در نهج البلاغه آمده است: «فعزم الله لنا علی الذب عن حوزته و الرمی من وراء حرمته مؤمننا یبغی بذلک الأجر» «عزم الله لنا» یعنی خداوند ما را به آن توفیق داد و ما را مصمم بر آن قرار داد. و گفته شده: اراده لازم از آن را برای ما اراده کرد و برای ما برگزید که از قلمرو اسلام دفاع کنیم، و حوزه الملک یعنی دایره آن. و الذبّ یعنی منع و دفع کردن و الحرمة: آنچه که هتکش جایز نیست. و الرمی من وراء الحرمة کنایه از محافظت و حمایت است.

و الوراء به معنای جلو یا کنایه از حمایت پنهانی است یا به این دلیل که از پشت سر گمان غفلت می⁭رود. و هر دو ضمیر در «حوزته و حرمته» به نبی صلّی الله علیه و آله یا به خدای متعال برمی⁭گردد زیرا حرمت او حرمت خداست. و «رمیاً» با کسره راء و میم مشدده و تشدید یاء مبالغه در رمی است جوهری گوید: کانت بینهم رمیاً ثم صارو إلی حجّیزی. و گوید: الجمرة: هر قبیله⁭ای که منضم شدند و دستی واحد شدند و با دیگران مخالفت نکردند. این کلام امام علیه السّلام یحامی عن الأصل یعنی از محمد صلّی الله علیه و آله از روی تعصب و محافظت بر نسب دفاع می⁭کند .

و در نهج البلاغه بعد از آن آمده است: و هر که از قریشان اسلام آورد از آنچه که ما در آن هستیم به سبب پیمانی که او را منع می⁭کند یا عشیره⁭ای که مانع او می⁭شود عاری است ، پس او از قتل ایمن است. و رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله هرگاه که آتش جنگ شعله⁭ور می⁭شد و مردم شانه خالی می⁭کردند، اهل بیتش را مقدم می⁭داشت و اصحابش را به وسیله آنان از تیزی شمشیرها و نیزه⁭ها حفظ می⁭کرد پس عبیده بن حرث در روز بدر، و حمزه روز احد، جعفر روز مؤته کشته شدند و منظورش این است اگر کسی خواست نامش را ذکر کنم مانند چیری است که از شهادت اراده کردند اما اجلشان تعجیل کرد و مرگ آن کس به تأخیر افتاد.

ابن میثم گوید: واو در این کلام او: «و من أسلم» حالیه است یعنی و حال آنکه هر که غیر از فرزندان هاشم و عبدالمطلب از قریش اسلام آوردند از

البلاء آمنين من الخوف أو القتل فمنهم من كان له حلف و عهد مع المشركين يمنعه و منهم من كان له عشيرة تحفظه.

قوله عليه السلام إذا احمر البأس قال السيد الرضي ⁽¹⁾في النهج هذا كناية عن اشتداد الأمر و قد قيل في ذلك أقوال أحسنها أنه شبه حمي الحرب بالنار التي تجمع الحرارة و الحمرة بفعلها و لونها.

و مما يؤيد ذلك قول النبي صلي الله عليه و آله الآن حمي الوطيس و الوطيس مستوقد النار.

و أحجم الناس أي نكصوا و تأخروا و أراد بقوله من لو شئت ذكرت اسمه نفسه عليه السلام.

أقول: ذكر الرضي رضي الله عنه هكذا المكتوب بإسقاط كثير و زاد في آخره بعض الفقرات من مكتوب آخر سيأتي في محله و رواه ابن ميثم أيضا نحوا مما روينا عن ابن أبي الحديد و وجدناه في مواضع أخر فجمعنا بين الروايات.

«409»

⁽²⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي مُعَاوِيَةَ :

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ جَعَلَ الدُّنْيَا لِمَا بَعْدَهَا وَ ابْتَلَي فِيهَا أَهْلَهَا لِيَعْلَمَ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا وَ لَسْنَا لِلدُّنْيَا خُلِقْنَا وَ لَا بِالسَّعْيِ فِيهَا أُمِرْنَا وَ إِنَّمَا وُضِعْنَا فِيهَا لِنُبْتَلَي بِهَا وَ قَدِ ابْتَلَانِي بِكَ وَ ابْتَلَاكَ بِي فَجَعَلَ أَحَدَنَا حُجَّةً عَلَي الْآخَرِ فَعَدَوْتَ عَلَي طَلَبِ الدُّنْيَا بِتَأْوِيلِ الْقُرْآنِ فَطَلَبْتَنِي بِمَا لَمْ تَجْنِ يَدِي وَ لَا لِسَانِي وَ عَصَبْتَهُ أَنْتَ وَ أَهْلُ الشَّامِ بِي وَ أَلَّبَ عَالِمُكُمْ جَاهِلَكُمْ وَ قَائِمُكُمْ قَاعِدَكُمْ فَاتَّقِ اللَّهَ فِي نَفْسِكَ

بلایی که ما در آن هستیم دور و از ترس یا مرگ ایمن هستند، که برخی از آنان پیمان و عهدی با مشرکان دارند که آن را از او دفع می⁭کند یا عشیره⁭ای دارد که او را حفظ می⁭کند.

و این کلام او: «اذا احمّر البأس» سید رضی⁽³⁾

در نهج البلاغه گوید کنایه از شدت گرفتن امر است و دوباره آن اقوالی گفته شده است که بهترین آن این است که دفاع عرب را به آتش تشبیه کرده است که حرارت و قرمزی را با عمل و رنگش جمع کرده است.

و از مواردی که آن را تأیید می⁭کند این کلام نبی صلّی الله علیه و آله است الآن حمی الوطیس و وطیس یعنی تنور و أحجم الناس یعنی مردم عقب نشستند و تأخیر کردند. و منظورش از این کلام «من لو شئت ذکرت اسمه» خود امام علیه السّلام است .

می⁭گویم: رضی این نامه را با حذف بسیار ذکر کرده است و در پایان آن برخی فقرات از نامه⁭ای دیگر را افزوده است که در محل آن خواهد آمد و ابن میثم نیز آن را شبیه به آنچه که از ابن ابی الحدید روایت کردیم روایت کرده است و آن را در مواضعی دیگر یافتیم و روایات را با هم جمع بستیم.

روایت 409

نهج البلاغه⁽⁴⁾: نامه دیگری از امام علیه السلام به معاویه: پس از یاد خدا و درود همانا خداوند سبحان دنیا را برای آخرت قرار داده، و مردم را در دنیا به آزمایش گذاشت، تا روشن شود کدام یک نیکوکارتر است.ما را برای دنیا نیافریده‌اند، و تنها برای دنیا به تلاش فرمان داده نشدیم، به دنیا آمدیم تا در آن آزمایش گردیم.و همانا خداوند مرا به تو، و تو را با من آزمود، و یکی از ما را بر دیگری حجّت قرار داد. تو با تفسیر دروغین قرآن به دنیا روی آوردی، و چیزی از من درخواست می‌کنی که دست و زبانم هرگز به آن نیالود. - قتل عثمان- تو و مردم شام، آن دروغ را ساختید و به من تهمت زدید تا آگاهان شما مردم ناآگاه را، و ایستادگان شما زمینگیر شدگان را بر ضدّ من تحریک کنند.معاویه از خدا بترس،

1) ذكره رحمه اللّه في ذيل المختار الأخير من غريب كلام أمير المؤمنين عليه السلام قبل المختار: 261 من الباب الثالث من نهج البلاغة، و ما نقله المصنّف هنا معني كلام السيّد و ليس بنص كلامه في جميع الفقرات.

2) 409- رواه السيّد الرضيّ رضي اللّه عنه في المختار: 55 من باب كتب أمير المؤمنين عليه السلام في نهج البلاغة.

3) . سید آن را ذیل مختار آخر از کلام غریب امیر مؤممنان علیه السلام قبل از مختار (261) از باب سوم از نهج البلاغه ذکر کرده است، و آنچه که مصنف در اینجه نقل کرده است معنای کلام سید است و در همه فقرات نص کلام او نیست.

4) . سید رضی آن را در مختار: 55 از بخش نامه های امیر مؤمنان علیه السلام در نهج البلاغه روایت کرده است.

وَ نَازِعِ الشَّيْطَانَ قِيَادَكَ وَ اصْرِفْ إِلَي الْآخِرَةِ وَجْهَكَ فَهِيَ طَرِيقُنَا وَ طَرِيقُكَ وَ احْذَرْ أَنْ يُصِيبَكَ اللَّهُ مِنْهُ بِعَاجِلِ قَارِعَةٍ تَمَسُّ الْأَصْلَ وَ تَقْطَعُ الدَّابِرَ فَإِنِّي أُولِي بِاللَّهِ أَلِيَّةً غَيْرَ فَاجِرَةٍ لَئِنْ جَمَعَتْنِي وَ إِيَّاكَ جَوَامِعُ الْأَقْدَارِ لَا أَزَالُ بِبَاحَتِكَ حَتَّي يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنا وَ هُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ.

توضيح

قوله عليه السلام بالسعي فيها أي لها و في تحصيلها و قيل أي ما أمرنا بالسعي فيها لها و قد ابتلاني بك أي بأن أمرني بنهيك عن المنكر و الجهاد معك و ابتلاك بي بأن فرض عليك طاعتي فجعل أحدنا أي نفسه عليه السلام و في الإجمال أنواع البلاغة كما لا يخفي فعدوت علي طلب الدنيا أي وثبت عليها و اختلستها و قيل علي هاهنا متعلقة بمحذوف دل عليه الكلام أي تعديت و ظلمت مصرا علي طلب الدنيا و تأويل القرآن ما كان يموه به معاوية علي أهل الشام و يقول لهم أنا ولي عثمان و قال تعالي مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً ثم يعدهم الظفر و الدولة علي أهل العراق بقوله تعالي فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً و عصبته أي ألزمتنيه كما تلزم العصابة و قال الفيروزآبادي العصب الشد و ألب عالمكم التأليب التحريض.

و قال ابن ميثم أي عالمكم بحالي و قائمكم بجهادي و منازعتي ⁽¹⁾

قوله عليه السلام في نفسك أي في أمرها أو بينك و بين الله.

و القياد ما يقاد به الدابة و منازعته جذبه و عدم الانقياد له.

و احذر أن يصيبك الله منه قال ابن أبي الحديد الضمير في منه راجع إلي الله تعالي و من لابتداء الغاية.

و با شیطانی که مهار تو را می‌کشد، مبارزه کن، و به سوی آخرت که راه من و تو است باز گرد، و بترس از خدا که به زودی با بلایی کوبنده ریشه‌ات را بر کند، و نسل تو را بر اندازد. همانا برای تو به خدا سوگند می‌خورم، سوگندی که بر آن وفا دارم، اگر روزگار من و تو را در یک جا گرد آورد، هم‌چنان بر سر راه تو خواهم ماند: تا خدا میان ما داوری کند و او بهترین داوران است.

توضیح

این کلام امام علیه السّلام «بالسعی فیها» یعنی برای آن و در به دست آوردن آن. و گفته شده: یعنی ما به تلاش در آن به خاطر آن امر نشدیم. و مرا به تو آزموده است یعنی به اینکه مرا به نهی کردن تو از منکر و جهاد با تو امر کرده است. و تو را با من آزمود به این⁭که طاعت مرا بر تو واجب کرده است و «یکی از ما را قرار داد» یعنی خود امام علیه السّلام. و در اختصار چنانکه روشن است اقسام بلاغت وجود دارد، فعدوت علی طلب الدنیا: یعنی بر دنیا جهیدی و آن را ربودی .

و گفته شده «علی» در اینجا متعلق به محذوفی است که کلام بر آن دلالت دارد یعنی مصرّانه در طلب دنیا، ظلم و ستم کردی. و تأویل قرآن چیزی بود که معاویه به دروغ بر مردم شام عرضه می⁭کرد و به آنان می⁭گفت: من ولی عثمان هستم و خداوند متعال فرمود: «وَمَن قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِیِّهِ سُلْطَانًا» {و هر کس مظلوم کشته شود به سرپرست وی قدرتی داده‌ایم} سپس پیروزی و غلبه بر عراقیان را با این کلامش: «فَلاَ یُسْرِف فِّی الْقَتْلِ إِنَّهُ کَانَ مَنْصُورًا»{پس [او] نباید در قتل زیاده‌روی کند زیرا او [از طرف شرع] یاری شده است} به آنان وعده می⁭داد و عصبته یعنی آن را برخود ملزم کردم چنانکه پیشانی بند لازم می⁭شود. و فیروز آبادی گوید: العصب یعنی بستن. وألّب عالمکم التألیب یعنی تحریک کردن.

و ابن میثم گوید: یعنی آگاه شما از حال من و قائم شما به جهاد و نزاع با من. و این کلام امام علیه السّلام «فی نفسک» یعنی در امر نفست یا بین خود و خدا. و قیاد: چیزی است که چهارپا به⁭وسیله آن کشیده می⁭شود. و منازعة یعنی کشیدن و عدم پیروی از او «و احذر أن یصیبک الله منک» ابن ابی الحدید گوید: ضمیر در منه به خداوند متعال برمی⁭گردد و «من» برای ابتدای غایت است.

1) في الكلام اختلال، و في شرح نهج البلاغة لابن ميثم رحمه اللّه: «و أراد [عليه السلام] ألب عليكم عالمكم بحالي جاهلكم به، و قائمكم في حربي قاعدكم عنه».

و قال القطب الراوندي أي من البهتان الذي أتيته و من للتعليل أي من أجله و هو بعيد و قال الفيروزآبادي القارعة الشديدة من شدائد الدهر و هي الداهية يقال قرعتهم قوارع الدهر.

تمس الأصل قال ابن أبي الحديد أي تقطعه و منه ماء ممسوس أي يقطع الغلة انتهي.

و فيه نظر إذ المس بمعني القطع لم يذكره أحد من أهل اللغة و أما الماء الممسوس فهو الماء بين العذب و المالح كما ذكره الجوهري أو الذي نالته الأيدي كما ذكره الخليل في العين و الفيروزآبادي أو الماء الذي يمس الغلة فيشفيها و كل ما شفي الغليل و العذب الصافي كما ذكره هو.

و الظاهر أنه من المس بالمعني المعروف أي احذر داهية تصيب أصلك كما يقال أصابه داء أو بلاء فيكون أصابه الأصل كناية عن الاستيصال كالفقرة التالية و الدابر العقب و النسل و التابع و آخر كل شي‌ء فإني أولي أي أحلف و الاسم منه الألية جوامع الأقدار قال ابن أبي الحديد من إضافة الصفة إلي الموصوف للتأكيد و قال باحة الدار وسطها حَتَّي يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنا أي بالظفر و النصر.

«410»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي مُعَاوِيَةَ :

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ آنَ لَكَ أَنْ تَنْتَفِعَ بِاللَّمْحِ الْبَاصِرِ مِنْ عِيَانِ الْأُمُورِ فَقَدْ سَلَكْتَ مَدَارِجَ أَسْلَافِكَ بِادِّعَائِكَ الْأَبَاطِيلَ وَ اقْتِحَامِكَ غُرُورَ الْمَيْنِ وَ الْأَكَاذِيبِ وَ بِانْتِحَالِكَ مَا قَدْ عَلَا عَنْكَ وَ ابْتِزَازِكَ لِمَا اخْتُزِنَ دُونَكَ فِرَاراً مِنَ الْحَقِّ وَ جُحُوداً لِمَا هُوَ أَلْزَمُ لَكَ مِنْ لَحْمِكَ وَ دَمِكَ مِمَّا قَدْ وَعَاهُ سَمْعُكَ وَ مُلِئَ بِهِ صَدْرُكَ فَما ذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ وَ بَعْدَ الْبَيَانِ إِلَّا اللَّبْسُ .

فَاحْذَرِ الشُّبْهَةَ وَ اشْتِمَالَهَا عَلَي لُبْسَتِهَا فَإِنَّ الْفِتْنَةَ طَالَ مَا أَغْدَفَتْ جَلَابِيبَهَا

و قطب راوندی گوید: یعنی از بهتانی که آوردی و «من» برای تعلیل است یعنی به خاطر آن و این بعید است. و فیروز آبادی گوید: القارعة: شدیدی از شدائد روزگار است که همان فاجعه است و گفته می⁭شود مصیبت⁭های روزگار بر آن ضربه زد.

«تمسّ الأصل» ابن ابی الحدید گوید: یعنی آن را قطع می⁭کند و ماء مسوس از آن است یعنی تشنگی سوزان را قطع می⁭کند پایان.

و در آن نکته⁭ای است زیرا هیچ⁭یک از اهل لغت مسّ را به معنی قطع کردن ذکر نکرده است و ماء مسوس نیز آبی بین شیرین و شور است آنگونه که جوهری کرده است یا هر کسی که به آن دست یافته می شود چنانکه خلیل در العین و فیروز آبادی این را ذکر کرده⁭اند یا آبی است که با غلیان مواجه می شود و آن را برطرف می⁭سازد و هر آنچه که تشنگی سوزان را برطرف می⁭کند و آب صاف چنانکه از او ذکر کرده است. و خوب این است که آن از ریشه مس به معنی معروف باشد یعنی از اینکه مصیبتی به اصلت برسد بر حذر باش، چنانکه گفته می⁭شود: أصابه داء او بلاء که در این صورت رسیدن به اصل کنایه از ویران کردن است چنانکه در فقره بعد آمده است. الدابر: عقب، نسل، دنباله و آخر هر چیز. «فانی أولی» یعنی سوگند می⁭خورم و اسم آن الألیه است. «جوامع الأقدار» ابن ابی الحدید گوید: از نوع اضافه صفت به مصوف به جهت تأکید است. و گوید: باحه الدار یعنی وسط حیاط، «حتی یحکم الله بیننا» یعنی با پیروزی و یاری.

روایت 410

نهج⁭البلاغه⁽²⁾: نامه ای از امام علیه السلام به معاویه: پس از یاد خدا و درود معاویه وقت آن رسیده است که از حقائق آشکار پند گیری، تو با ادّعاهای باطل همان راه پدرانت را می‌پیمایی، خود را در دروغ و فریب افکندی، و خود را به آنچه برتر از شأن تو است نسبت می‌دهی، و به چیزی دست دراز می‌کنی که از تو باز داشته‌اند، و به تو نخواهد رسید.این همه را برای فرار کردن از حق، و انکار آنچه را که از گوشت و خون تو لازم‌تر است، انجام می‌دهی، حقایقی که گوش تو آنها را شنیده و از آنها آگاهی داری، آیا پس از روشن شدن راه حق، جز گمراهی آشکار چیز دیگری یافت خواهد شد و آیا پس از بیان حق، جز اشتباه کاری وجود خواهد داشت از شبهه و حق پوشی بپرهیز، فتنه‌ها دیر زمانی است که پرده‌های سیاه خود را گسترانده،

1) 410- رواه السيّد الرضيّ رفع اللّه مقامه في المختار: 65 من الباب الثاني من نهج البلاغة.

2) . سید رضی آن را در مختار: 65 از بخش دوم نهج البلاغه روایت کرده است.

وَ أَغْشَتِ الْأَبْصَارَ ظُلْمَتُهَا .

وَ قَدْ أَتَانِي كِتَابٌ مِنْكَ ذُو أَفَانِينَ مِنَ الْقَوْلِ ضَعُفَتْ قُوَاهَا عَنِ السِّلْمِ وَ أَسَاطِيرَ لَمْ يَحُكْهَا مِنْكَ عِلْمٌ وَ لَا حِلْمٌ أَصْبَحْتَ مِنْهَا كَالْخَائِضِ فِي الدَّهَاسِ وَ الْخَابِطِ فِي الدِّيمَاسِ وَ تَرَقَّيْتَ إِلَي مَرْقَبَةٍ بَعِيدَةِ الْمَرَامِ نَازِحَةِ الْأَعْلَامِ يَقْصُرُ دُونَهَا الْأَنُوقُ وَ يُحَاذَي بِهَا الْعَيُّوقُ .

وَ حَاشَ لِلَّهِ أَنْ تَلِيَ لِلْمُسْلِمِينَ بَعْدِي صَدَراً أَوْ وِرْداً أَوْ أُجْرِيَ لَكَ عَلَي أَحَدٍ مِنْهُمْ عَقْداً أَوْ عَهْداً فَمِنَ الْآنَ فَتَدَارَكْ نَفْسَكَ وَ انْظُرْ لَهَا فَإِنَّكَ إِنْ فَرَّطْتَ حَتَّي يَنْهَدَ إِلَيْكَ عِبَادُ اللَّهِ أُرْتِجَتْ عَلَيْكَ الْأُمُورُ وَ مُنِعْتَ أَمْراً هُوَ مِنْكَ الْيَوْمَ مَقْبُولٌ وَ السَّلَامُ.

بيان

قال ابن أبي الحديد هذا الكتاب هو جواب كتاب وصل من معاوية إليه بعد قتل علي عليه السلام الخوارج و فيه تلويح بما كان يقوله من قبل أن رسول الله صلي الله عليه و آله وعدني بقتال طائفة أخري غير أصحاب الجمل و صفين و إنه سماهم المارقين فلما واقفهم في النهروان و قتلهم في يوم واحد و هم عشرة آلاف فارس أحب أن يذكر معاوية بما كان يقوله من قبل و يعد به أصحابه و خواصه فقال له قد آن لك أي قرب و حان أن تنتفع بما عاينت و شاهدت معاينة من صدق القول الذي كنت أقوله للناس و يبلغك و تستهزئ به و قال يقال قد رأيته لمحا باصرا أي نظرا بتحديق شديد و مخرجه مخرج رجل لابن و تامر أي ذو لبن و تمر فمعني باصر أي ذو بصر و عيان الأمور معاينتها أي قرب أن تنتفع بما تعلمه يقينا من استحقاقي للخلافة و براءتي من كل شبهة.

و قال ابن ميثم وصف اللمح بالباصر مبالغة في الإبصار كقولهم ليل أليل و المدرج المسلك و قال ابن أبي الحديد الأباطيل جمع باطل علي غير القياس و إقحامك أي إلقائك نفسك بلا روية في غرور المين و هو الكذب و بانتحالك أي ادعائك كذبا ما قد علا عنك أي لم تبلغه و لست أهلا له.

و دیده‌هایی را کور کرده است.

نامه‌ای از تو به دست من رسید که در سخن پردازی از هر جهت آراسته، امّا از صلح و دوستی نشانه‌ای نداشت، و آکنده از افسانه‌هایی بود که هیچ نشانی از دانش و بردباری در آن به چشم نمی‌خورد.در نوشتن این نامه کسی را مانی که پای در گل فرو رفته، و در بیغوله‌ها سرگردان است، مقامی را می‌طلبی که از قدر و ارزش تو والاتر است، و هیچ عقابی را توان پرواز بر فراز آن نیست و چون ستاره دور دست «عیّوق» از تو دور است.

پناه بر خدا که پس از من ولایت مسلمانان را بر عهده گیری، و سود و زیان آن را بپذیری، یا برای تو با یکی از مسلمانان پیمانی یا قراردادی را امضا کنم.از هم اکنون خود را دریاب، و چاره‌ای بیندیش، که اگر کوتاهی کنی، و برای در هم کوبیدنت بندگان خدا برخیزند، درهای نجات بروی تو بسته خواهد شد، و آنچه را که امروز از تو می‌پذیرند فردا نخواهند پذیرفت، با درود.

توضیح

ابن ابی الحدید گوید: این نامه جواب نامه⁭ای است که بعد از اینکه علی علیه السّلام خوارج را کشت از جانب معاویه به او رسید و در آن اشاره⁭ای است به آنچه که از این قبیل می⁭گوید که رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله جنگ با گروه دیگری غیر از اصحاب جمل و صفین را به من وعده کرده است وی آنان را مارقین نامیده است پس زمانی⁭که در نهروان آن را متوقف کرد و در یک روز آنان را که ده هزار سوار بودند به هلاکت رساند دوست داشت آنچه که از قبل می⁭گفت و به یاران و خواصش وعده می⁭داد برای معاویه یادآوری کند پس به او فرمود: وقت آن شده و فرا رسیده ای معاویه که از آنچه دیدم و شاهد بودم بهره⁭مند شودی در خصوص راستی سخنی که به مردم می⁭گفتم و به تو می⁭رسید و تو آن را به تمسخر می⁭گرفتی. و ادامه داد: گفته می⁭شود: قد رأیته لمحاً باصراً یعنی نگاهی با خیرگی بسیار، و مخرجه مخرج رجل تامر و لابن یعنی مرد صاحب شیر و خرما پس معنی باصر صاحب بینایی است، و عیان الأمور یعنی بررسی امور، یعنی وقت آن شده است که از آنچه که در خصوص استحقاق من برای خلافت و مبرا بودنم از هر شبهه⁭ای به یقین می⁭دانی بهره⁭مند شودی.

و ابن میثم گوید: وصف کردن لمح به باصر مبالغه⁭ای در دیدن است مانند این کلام عرب: لیل ألیل. و المدرج یعنی مسلک، و ابن ابی الحدید گوید: اباطیل جمع غیر قیاسی باطل است. إقحامک یعنی انداختن تو توسط خودت بدون تأمل و فکر در فریب دروغ، و مین یعنی کذب، و بانتحالک یعنی ادعای دروغین تو، ما قد علا عنک یعنی آنچه که به آن نرسیده⁭ای و شایسته آن نیستی.

و ابتزازك أي استلابك لما اختزن دونك أي منعك الله منه من إمرة المسلمين و بيت مالهم من قولهم اختزن المال أي أحرزه فرارا أي فعلت ذلك كله فرارا من الحق لما هو ألزم لك يعني من فرض طاعتي عليك.

قال ابن ميثم لأنهما دائما في التغير و التبدل بخلاف وجوب الطاعة فإنه أمر لازم انتهي.

و يمكن أن يقال لأنك تفارقهما و لا تفارقه و الظاهر أن ذلك مجاز عن شدة اللزوم مما قد وعاه سمعك أي من النص و كلمة ما في ما ذا استفهامية أو نافية علي لبستها في بعض النسخ بالضم و في بعضها بالكسر قال في النهاية اللبسة بالكسر الهيئة و الحالة و قال ابن أبي الحديد اللبسة بالضم يقال في الأمر لبسة أي اشتباه و ليس بواضح و يجوز أن يكون اشتمالها مصدرا مضافا إلي معاوية أي اشتمالك إياها علي اللبسة أي ادراعك إياها و تقمصك بها علي ما فيها من الإبهام و الاشتباه و يجوز أن يكون مصدرا مضافا إلي ضمير الشبهة فقط أي احذر الشبهة و احتوائها علي اللبسة التي فيها.

و قال أغدفت المرأة قناعها أي أرسلته علي وجهها و أغشت الأبصار أي جعلتها غشاء و سترا للأبصار و في بعض النسخ بالعين المهملة و هو سوء البصر بالليل أو العمي فالظلمة مرفوعة بالفاعلية.

ذو أفانين أي أساليب مختلفة لا يناسب بعضها بعضا.

ضعفت قواها عن السلم قال ابن ميثم أي ليس لها قوة أن يوجب صلحا.

و قال ابن أبي الحديد أي عن الإسلام أي لم تصدر تلك الأفانين المختلفة عن مسلم و كان كتب إليه أن يفرده بالشام و أن يوليه العهد من بعده و أن لا يكلفه الحضور عنده و قرأ أبو عمرو ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً و قال ليس المعني بهذا الصلح بل الإسلام و الإيمان لا غير.

و قال الأساطير الأباطيل واحدها أسطورة و إسطارة بالكسر و حوك الكلام صنعته و نظمه و الحلم العقل أو الأناة.

وابتزازک یعنی ربودن تو، لما اختزن دونک یعنی آنچه که خداوند متعال در خصوص سلطه بر مسلمانان و بیت⁭المال آنان از تو بازداشته است، که برگرفته از این کلام عرب است: اختزن المال یعنی مال را نگه داشت. «فراراً» یعنی همه آنها را برای فرار از حق انجام دادی «لما هو ألزم منک» یعنی در خصوص فرض اطاعت از من بر تو .

ابن میثم گوید: زیرا آن دو برخلاف وجوب طاعت دائماً در تغییر و دگرگونی بودند پس این امری لازم است پایان.

و ممکن است که گفته شود: زیرا تو از آن دو دوری می⁭کنی و او را ترک نمی⁭کنی و خوب این است که آن مجاز از شدت لزوم است. «مما قد وعاه سمعک» یعنی از نص، و کلمه ما در «ماذا» استفهامی یا نافیه است. «علی لبستها» در بعضی نسخه⁭ها با ضمه و در بعضی دیگر با کسره است، در النهایه گوید: اللبسة با کسره هیأت و حالت است و ابن ابی الحدید گوید: اللبسه با ضمه است در گفته می⁭شود می الأمر لبسه یعنی در این مسأله اشتباهی است و واضح نیست. و جایز است که اشتمال آن مصدری مضاف به معاویه باشد یعنی اشتمالک ایاها علی اللبسة یعنی آن را بسان زره بپوشی و چون جامه بر تن کنی با وجود ابهام اشتباهی که درباره آن است و جایز است که فقط مصدری مضاف به ضمیر شبهه باشد یعنی از شبهه و شمولیت آن بر ابهامی که در آن است بر حذر باش.

و گوید: أغدقت المرأه قناعها یعنی روبندش را بر روی صورتش انداخت. و أغشت الابصار یعنی آن را پوشش و غشایی برای چشم⁭ها قرار دادم، و در بعضی نسخه⁭ها با عین است که ضعف چشم در شب یا بینایی است پس ظلمة به⁭عنوان فاعل مرفوع است.

«ذوالأفانین» یعنی شیوه⁭های گوناگونی که بخشی از آنها با بخشی دیگر تناسب ندارد.

«ضعفت قواها عن السلم» ابن میثم گوید: یعنی قدرتی ندارد که صلح را واجب کند.

ابن ابی الحدیدگوید: یعنی از اسلام یعنی آن شگردهای مختلف از هیچ مسلمانی بروز نکرده است و معاویه برای او نوشته بود که شام را به او منحصر سازد و او را به ولایت عهدی بعد از خود منصوب کند و وی را به⁭حضور در کنار خود مکلف نکند و ابوعمرو قرائت کرد: «ادْخُلُواْ فِی السِّلْمِ کَآفَّةً» {همگی به اطاعت [خدا] درآیید} و گوید: مقصود از آن صلح نیست بلکه اسلام و ایمان است نه چیز دیگر .

و گوید: اساطیر یعنی باطل⁭ها و واحد آن اسطوره و اسطاره با کسره است، و حوک الکلام یعنی سخن پردازی و نظم آن، الحلم: عقل یا تأمل.

و قال ابن ميثم لأن الكتاب كان فيه خشونة و تهور و ذلك ينافي الحلم و ينافي غرضه من الصلح.

و قال الجوهري الدهس و الدهاس مثل اللبث و اللباث المكان السهل اللين لا يبلغ أن يكون رملا و ليس هو بتراب و لا طين و لونه الدهسة.

و قال الديماس السرب المظلم تحت الأرض و السرب البيت في الأرض تقول السرب الوحشي في سربه و الغرض عدم استقامة القول و المرقبة الموضع العالي أي دعوي الخلافة و المرام المقصد و بعده كناية عن الرفعة و نزوح الأعلام كناية عن صعوبة الوصول إليها و في الصحاح نزحت الدار نزوحا بعدت و قال الأنوق علي فعول طائر و هو الرحمة و في المثل أغر من بيض الأنوق لأنها تحرزه فلا تكاد يظفر بها لأن أوكارها في رءوس الجبال و الأماكن البعيدة و هي تحمق مع ذلك انتهي.

قوله عليه السلام و حاش لله أصله حاشا لله أي معاذ الله و هو فعل ماض علي صيغة المفاعلة مأخوذ من الحشي أي الناحية و فاعله أن تلي و قال الزجاج حاش لله براءة لله.

و الصدر بالتحريك رجوع الشاربة عن الماء كالورد بالكسر الإشراف علي الماء.

قوله عليه السلام فتدارك نفسك أي تدبر آخر أمرك و قوله عليه السلام حتي أي ينهض قوله عليه السلام أرتجت عليك أي أغلقت.

«411»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابِهِ عليه السلام :

أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي عَلَي التَّرَدُّدِ فِي جَوَابِكَ وَ الِاسْتِمَاعِ إِلَي كِتَابِكَ لَمُوَهِّنٌ رَأْيِي وَ مُخَطِّئٌ فِرَاسَتِي وَ إِنَّكَ إِذْ تُحَاوِلُنِي الْأُمُورَ وَ تُرَاجِعُنِي السُّطُورَ كَالْمُسْتَثْقِلِ النَّائِمِ تَكْذِبُهُ أَحْلَامُهُ أَوِ الْمُتَحَيِّرِ الْقَائِمِ بَهَظَهُ مَقَامُهُ ⁽²⁾لَا يَدْرِي أَ لَهُ مَا يَأْتِي أَمْ عَلَيْهِ

ابن میثم گوید: زیرا در نامه خشونت و تهور بود که این با خرد و با هدفش در خصوص صلح منافات دارد.

جوهری گوید: الدّهس و الدّهاس مانند اللبث و اللباث است یعنی مکان فراخ نرم که به حد شن بودن نمی⁭رسد و نه خاک است و نه گل و رنگش خاکستری است.

و گوید: الدیماس: سرب تاریک در زیر زمین است و سرب همان خانه در زمین است می⁭گویی: السرب الوحشی فی سربه و مقصود عدم استواری سخن است. المرقبه: مکانی مرتفع یعنی ادعای خلافت است. المرام یعنی مقصد و عبارت بعد از آن کنایه از رفعت است. و نزوح الأعلام کنایه از دشواری دست⁭یابی به آن است. و در صحاح آمده است: نزحت الدار نزوحاً: یعنی دور شد. و گوید: الأنوق بر وزن فعول پرنده⁭ای است و آن کرکس است و در مثل آمده است: اعزّ من بیض الأنوق زیرا این پرنده تخمش را محافظت می⁭کند و تقریباً به آن دست⁭یافته نمی⁭شود زیرا لانه آن در نوک کوه⁭ها و اماکن دور است و آن با این وجود حماقت می⁭کند. پایان.

این کلام او «و حاش لله» اصل آن حاشا لله است یعنی پناه بر خدا و آن فعل ماضی برصیغه مفاعله برگرفته از «حشی» یعنی ناحیه است و فاعل آن «أن تلی» است و زجاج گوید: حاش لله یعنی برای خدا برائت است.

و الصدر با حرکت: بازگشت نوشنده از آب است بر وزن ورد با کسره که اشراف بر آب است.

این سخن امام علیه السّلام «فتدارک نفسک» یعنی در پایان کارت تدبیر کن. و این کلام او «حتی ینهد» یعنی تا برخیزد. و این کلام وی «ارتجّت علیک» یعنی بر تو بسته شد .

روایت 411

نهج البلاغه⁽³⁾: و از نامه های امام علیه السلام: پس از یاد خدا و درود من با پاسخ‌های پیاپی به نامه‌هایت، و شنیدن مطالب نوشته‌هایت، رأی خود را سست، و زیرکی خود را به خطا نسبت می‌دهم، و همانا تو که مدام خواسته‌هایی از من داری و نامه‌های فراوان می‌نویسی، به کسی مانی که به خواب سنگینی فرو رفته، و خواب‌های دروغینش او را تکذیب می‌کند، یا چون سرگردانی هستی که ایستادن طولانی بر او دشوار می‌باشد، و نمی‌داند.آیا آینده به سود او یا به زیانش خواهد بود

1) 411- رواه السيّد الرضيّ رفع اللّه مقامه في المختار: 72 من باب كتب نهج البلاغة ..

2) 2 كذا في النسخة المطبوعة من ط الكمبانيّ من البحار، و فيما عندي من نسخ المطبوعة من نهج البلاغة: «يبهظه».

3) . سید رضی آن را در مختار 72 از بخش نامه های نهج البلاغه روایت کرده است.

وَ لَسْتَ بِهِ غَيْرَ أَنَّهُ بِكَ شَبِيهٌ .

وَ أُقْسِمُ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَوْ لَا بَعْضُ الِاسْتِبْقَاءِ لَوَصَلَتْ إِلَيْكَ مِنِّي نَوَازِعُ تَقْرَعُ الْعَظْمَ وَ تَهْلِسُ اللَّحْمَ وَ اعْلَمْ أَنَّ الشَّيْطَانَ قَدْ ثَبَّطَكَ عَنْ أَنْ تُرَاجِعَ أَحْسَنَ أُمُورِكَ وَ تَأْذَنَ لِمَقَالِ نَصِيحَتِكَ وَ السَّلَامُ.

بيان

قوله عليه السلام فإني علي التردد قال ابن أبي الحديد ليس معناه التوقف بل التردد و التكرار أي أنا لائم نفسي علي أني أكرر تارة بعد تارة أجوبتك عما تكتبه و أجعلك نظيرا لي أكتب و تجيبني و تكتب و أجيبك و إنما كان ينبغي أن يكون جواب مثلك السكوت.

قوله عليه السلام لموهن رأيي أي أعده واهنا ضعيفا و الغرض المبالغة في عدم استحقاقه للجواب و إلا فلم يكن فعله عليه السلام إلا حقا و صوابا.

قوله عليه السلام و إنك إذ تحاولني الأمور الظاهر من كلام الشارحين أنهما حملا المحاولة علي معني القصد و الإرادة و حينئذ يحتاج إلي تقدير حرف الجر.

و يحتمل أن يكون مفاعلة من حال بمعني حجز و منع أي تمانعني الأمور و تراجعني السطور أي بالسطور كالمستثقل النائم قال ابن أبي الحديد أي كالنائم يري أحلاما كاذبة أو كمن قام بين يدي سلطان أو بين قوم عقلاء ليعتذر عن أمر أو ليخطب لأمر في نفسه قد بهظه مقامه ذلك أي أثقله فهو لا يدري هل ينطق بكلام هو له أم عليه فيتحير انتهي.

و في قوله عليه السلام إنه بك شبيه إيذان بأن معاوية أقوي في ذلك و يقال استبقيت من الشي‌ء أي تركت بعضه و استبقاه أي استحياه و يحتمل أن يكون من أبقيت عليه أي رحمته نوازع تقرع العظم قال ابن أبي الحديد روي نوازع جمع نازعة أي جاذبة قالعة و يروي قوارع بالقاف و الراء و يروي تهلس اللحم تلهس بتقديم اللام فأما تهلس بكسر اللام فالمعني تذيبه حتي يصير كبدن به الهلاس و هو السل و أما تلهس فهو بمعني تلحس

گرچه تو آن کس نیستی امّا به تو شباهت دارد.به خدا سوگند اگر پرهیز از خونریزی در مهلت تعیین شده نبود، ضربه کوبنده‌ای دریافت می‌کردی که استخوان را خرد، و گوشت را بریزاند، معاویه بدان که شیطان تو را نمی‌گذارد تا به نیکوترین کارت بپردازی، و اندرزی که به سود تو است بشنوی.درود بر آنان که سزاوار درودند.

توضیح

این کلام او«فإنی علی التردد» ابن ابی الحدید گوید: معنایش توقف نیست، بلکه تردد و تکرار است، یعنی من نفسم را ملامت می‌کنم که گاه‌گاه پاسخ دادن به نامه‌های تو را تکرار می‌کنم و تو را همتای خود قرار می‌دهم، می‌نویسم و تو جواب مرا می‌دهی و تو می‌نویسی و من جوابت را می‌دهم. بلکه شایسته بود که جواب چون تویی سکوت باشد، این کلام او علیه السّلام: « الموهن رأیی» یعنی آن را سست ضعیف به‌حساب می‌آورم و غرض مبالغه کردن در عدم استحقاق او برای جواب است وگرنه عمل او جز حق و درست نبوده است. و این کلام او « إنک اذ تحاولنی الأمور» ظاهر کلام شارحین این است که آن محاولت را بر معنی قصد و اراده حمل کرده‌اند و در این‌صورت به تقدیر گرفتن حرف جر نیاز دارد.

و محتمل است که مفاعله از ریشه حال به معنی مانع شد، باشد یعنی امور مرا مانع می شود و تراجعنی السطور یعنی با سطرها، ابن ابی الحدید درباره کالمستثقل النائم گوید: یعنی مانند خفته، خواب‌های دروغ می‌بیند یا مانند کسی که در حضور سلطان یا در میان جمع عقلا برخاسته است تا از امری طلب پوزش کند یا برای امری با خود سخن بگوید «قد بهظه مقامه ذلک» یعنی بر او سنگینی کرده است، پس او نمی‌داند سخنی که می‌گوید به نفع اوست یا ضرر او، سردرگم می‌شود. پایان.

و درباره این کلام او « إنه بک شبیه» خبری است از اینکه معاویه در آن قوی‌تر است، و گفته می‌شود: استبقیت من الشئ یعنی قسمتی از آن را رها کردم و استبقاه یعنی او را زنده نگه داشت و محتمل است که از ریشه أبقیت علیه، یعنی بر او حکم کردم باشد. «نوازع تقرع العظم» ابن ابی الحدید گوید: روایت شده که نوازع جمع نازعة است یعنی جذب‌کننده برکننده و «قوارع» نیز روایت می‌شود، و «تهلس اللحم»، «تلهس» با تقدیم لام روایت می‌شود، و تهلس با کسره لام، یعنی آن را ذوب می‌کند تا مانند بدنی که سل دارد، شود. و تلهس به معنی تلحس است

أبدلت الحاء هاء و هو من لحست كذا بلساني بالكسر ألحسته أي تأتي علي اللحم حتي تلحسه لحسا لأن الشي‌ء إنما يلحس إذا ذهب و بقي أثره.

و يروي و تنهس بالنون و السين المهملة و النهس و النهش بالمهملة و المعجمة هو أخذ اللحم بمقدم الأسنان.

و أما بعض الاستبقاء الذي أشار إليه فقال ابن ميثم لو لا بعض المصالح لوصلت إليك مني قوارع و أراد شدائد الحرب.

و قال ابن أبي الحديد الإمامية تقول إن النبي صلي الله عليه و آله فوض إليه أمر نسائه بعد موته و جعل إليه أن يقطع عصمة أيتهن شاء إذا رأي ذلك و له من الصحابة جماعة يشهدون له بذلك فقد كان قادرا علي أن يقطع عصمة أم حبيبة و يبيح نكاحها للرجال عقوبة لها و لمعاوية فإنها كانت تبغض عليا عليه السلام كما يبغضه أخوها و لو فعل ذلك لانتهس لحمه و قد رووا عن رجالهم أنه تهدد عائشة بضرب من ذلك قال و أما أصحابنا فيقولون قد كان معه من الصحابة قوم كثيرون سمعوا من رسول الله صلي الله عليه و آله يلعن معاوية بعد إسلامه و يقول إنه منافق كافر و إنه من أهل النار و الأخبار في ذلك مشهورة فلو شاء أن يحمل إلي أهل الشام خطوطهم و شهاداتهم بذلك و أسمعهم قوله مشافهة لفعل و لكن رأي العدول عن ذلك مصلحة لأمر يعلمه هو عليه السلام.

و قال أبو زيد البصري إنما أبقي عليه لأنه خاف أن يفعل معاوية كفعله عليه السلام فيقول لعمرو بن العاص و حبيب بن مسلمة و بسر بن أرطاة و أمثالهم ارووا أنتم عن النبي صلي الله عليه و آله أنه كان يقول في علي عليه السلام أمثال ذلك انتهي.

و قال الجوهري ثبطه عن الأمر تثبيطا شغله عنه و قال أذن له إذنا استمع.

«412»

⁽¹⁾ وَ رَوَي ابْنُ أَبِي الْحَدِيدِ مِنْ كِتَابِ أَبِي الْعَبَّاسِ يَعْقُوبَ بْنِ أَبِي أَحْمَدَ

که حاء به هاء تبدیل شده است و از ریشه لحست کذا بلسانی با کسره است، یعنی ألحسته که به معنی بر گوشت می‌رسی تا آن را بلیسی است، زیرا شئ زمانی لیسیده می‌شود که از بین برود و اثرش باقی بماند.

و «تنهس» نیز روایت می‌شود و النهس و النهش گرفتن گوشت با دندان‌های پیشین است.

و بعض الاستبقاء که به آن اشاره نموده است، ابن میثم گوید: اگر برخی از مصالح نبود قطعاً مصیبت‌هایی از جانب من به تو می‌رسید و مقصودش شداید جنگ است.

ابن ابی الحدید گوید: امامیه می‌گوید: نبی صلّی الله علیه و آله امور مربوط به زنانش، بعد از وفاتش را به او تفویض نمود، به او سپرد که عصمت هریک از آنان را اگر به نظرش رسید، قطع کند و جماعتی از صحابه است که در این خصوص برای او شهادت می‌دهد، پس او قادر بود که عصمت ام حبیبه را در مجازاتی برای او و معاویه قطع کند و نکاحش را برای مردان مباح بشمارد، زیرا او بر علی علیه السّلام دشمنی می‌کرد، چنانکه برادرش چنین کرد و اگر چنین می‌کرد، گوشت او دریده می‌شد و از مردانشان روایت کرده‌اند که عائشه را به نوعی از آن تهدید کرده است. اما اصحاب ما می‌گویند: جمع زیادی از صحابه همراه او بودند که از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیدند که معاویه را بعد از اسلام آوردنش نفرین می‌کرد و می‌فرمود: او منافق کافر است و او از اهل آتش است و اخبار در این‌باره مشهور است. پس اگر می‌خواست که نوشته ها و شهادت آنان بر آن را بر اهل شام نقل کند و سخن او را به‌صورت شفاهی به گوش آنان برساند، قطعا انجام می‌داد، اما عدل از آن را مصلحی برای امری که خود امام علیه السّلام می‌داند، دید.

ابو زید بصیری گوید: بر او رها کرد، زیرا امام علیه السّلام ترسید که معاویه نیز مانند عمل او را انجام دهد و به عمرو بن عاص، حبیب بن مسلمه، بسر بن ارطأه و امثال آنان بگوید: شما نیز از نبی صلّی الله علیه و آله روایت کنید که درباره علیه السّلام امثال آن را می‌فرمود. پایان

و جوهری گوید: ثبّطه عن الأمر تثبیطاً، یعنی او را از آن مشغول و سرگرم کرد. و گوید: أذن له أذناً: یعنی شنید.

روایت 412

ابن ابی الحدید⁽²⁾

از کتاب ابوعباس یعقوب بن احمد

1) 412- رواه ابن أبي الحديد في شرح المختار: 10 من باب كتاب أمير المؤمنين عليه السلام من نهج البلاغة: ج 4 ص 525 ط الحديث ببيروت.

2) . ابن ابی الحدید آن را در شرح مختار 10 از بخش نامه امیر مؤمنان علیه السلام در نهج البلاغه: ج4، ص 525 چاپ جدید بیروت روایت کرده است.

الصَّيْمَرِيِّ أَنَّ مُعَاوِيَةَ كَتَبَ إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّكَ الْمَطْبُوعُ عَلَي قَلْبِكَ الْمُغَطَّي عَلَي بَصَرِكَ الشَّرُّ مِنْ شِيمَتِكَ وَ الْعُتُوُّ مِنْ خَلِيقَتِكَ فَشَمِّرْ لِلْحَرْبِ وَ اصْبِرْ لِلضَّرْبِ فَوَ اللَّهِ لَيَرْجِعَنَّ الْأَمْرُ إِلَي مَا عَلِمْتَ وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ أَخْطَأَكَ مَا تَمَنَّي وَ هَوَي قَلْبُكَ فِيمَا هَوَي فَارْبَعْ عَلَي ظَلْعِكَ وَ قِسْ شِبْرَكَ بِفَتْرِكَ تَعْلَمْ أَيْنَ حَالُكَ مِنْ حَالِ مَنْ يَزِنُ الْجِبَالَ حِلْمُهُ وَ يَفْصِلُ بَيْنَ أَهْلِ الشَّكِّ عِلْمُهُ وَ السَّلَامُ .

فَكَتَبَ إِلَيْهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام :

أَمَّا بَعْدُ يَا ابْنَ الصَّخْرِ يَا ابْنَ اللَّعِينِ يَزِنُ الْجِبَالَ فِيمَا زَعَمْتَ حِلْمُكَ وَ يَفْصِلُ بَيْنَ أَهْلِ الْجَهْلِ عِلْمُكَ وَ أَنْتَ الْجَاهِلُ الْقَلِيلُ الْفِقْهِ الْمُتَفَاوِتُ الْعَقْلِ الشَّارِدُ عَنِ الدِّينِ .

وَ قُلْتَ فَشَمِّرْ لِلْحَرْبِ وَ اصْبِرْ لِلضَّرْبِ فَإِنْ كُنْتَ صَادِقاً فِيمَا تَزْعُمُ وَ يُعِينُكَ عَلَيْهِ ابْنُ النَّابِغَةِ فَدَعِ النَّاسَ جَانِباً وَ أَعْفِ الْفَرِيقَيْنِ مِنَ الْقِتَالِ وَ ابْرُزْ إِلَيَّ لِتَعْلَمَ أَيُّنَا الْمَرِينُ عَلَي قَلْبِهِ الْمُغَطَّي عَلَي بَصَرِهِ فَأَنَا أَبُو الْحَسَنِ حَقّاً قَاتِلُ أَخِيكَ وَ خَالِكَ وَ جَدِّكَ شَدْخاً يَوْمَ بَدْرٍ وَ ذَلِكَ السَّيْفُ بِيَدِي وَ بِذَلِكَ الْقَلْبِ أَلْقَي عَدُوِّي.

ثم قال الشدخ كسر الشي‌ء الأجوف يقال شدخت رأسه فانشدخ.

و هؤلاء الثلاثة حنظلة بن أبي سفيان و الوليد بن عتبة و أبوه عتبة بن ربيعة فحنظلة أخوه و الوليد خاله و عتبة جده و قد قتلوا في غزاة بدر.

«413»

⁽¹⁾أَمَّا بَعْدُ فَمَا أَعْجَبَ مَا يَأْتِينِي مِنْكَ وَ مَا أَعْلَمَنِي بِمَنْزِلَتِكَ الَّتِي أَنْتَ إِلَيْهَا صَائِرٌ وَ نَحْوَهَا سَائِرٌ وَ لَيْسَ إِبْطَائِي عَنْكَ إِلَّا لِوَقْتٍ أَنَا بِهِ مُصَدِّقٌ وَ أَنْتَ بِهِ مُكَذِّبٌ فَكَأَنِّي أَرَاكَ وَ أَنْتَ تَضِجُّ مِنَ الْحَرْبِ وَ إِخْوَانُكَ يَدْعُونَنِي خَوْفاً مِنَ السَّيْفِ

صیمری روایت کرد که معاویه لعنه الله برای امیرمؤمنان علیه السّلام نوشت که: اما بعد تو قلبت ممهور، دیده‌ات پوشیده است، شر از خصلت تو و سرکشی از اخلاق توست، پس برای جنگ آماده باش و بر ضربه صبور باش. به خدا سوگند امر قطعاً به آنچه که دانستی، برمی‌گردد و عاقبت از آن پرهیزکاران است، دریغا دریغا، آنچه که دلت آن را تمنا کرد و چیزهایی که دوست داشت تو را به اشتباه انداخت؛ پایت را به اندازه گلیمت دراز کن، اندازه خود را نگهدار! می‌فهمی حال تو کجا و حال کسی‌که بردباری‌اش را کوه‌ها زینت می بخشند و علمش میان اهل شک جدائی می‌اندازد، کجا!. والسلام.

پس امیرمؤمنان علیه السّلام برای او نوشت: اما بعد ای پسر لعین که به گمان خود بردباری‌ات با کوه‌ها سنجیده می‌شود و عملت بین اهل جهالت، جدائی می‌اندازد، درحالی‌که تو جاهل کم دانش، صاحب خردی متفاوت و منحرف از دین هستی .

و گفتم: آستین را برای جنگ بالا بزن و برای جنگ بردبار باش!، اگر در ادعایت راست می‌گویی و ابن نابغه تو را بر آن یاری می دهد، مردم را بگذار و دو لشکر را از کشتار باز دار و به جنگ من بیا، تا بدانی پرده تاریک بر دل کدام یک از ما کشیده، و دیده چه کس پوشیده است. من ابو الحسن، کشنده جدّ و دایی و برادر تو در روز نبرد بدر، می‌باشم که سر آنان را شکافتم، امروز همان شمشیر با من است، و با همان قلب با دشمنانم ملاقات می‌کنم.

سپس گوید: الشدخ: شکافتن شی میان تهی. گفته می‌شود: شدخت رأسه فانشدخ (سرش را شکستم، پس شکسته شد) و این سه نفر حنظله بن ابوسفیان، ولید بن عتبه، و پدرش عتبه بن ربیعه، حنظله برادر او، ولید دایی‌اش و عتبه جد اوست که همگی در غزوه بدر کشته شدند.

روایت 413

اما بعد چه شگفت است، آنچه از سوی تو به من می‌رسد و آنچه که مرا به جایگاهی که تو به‌سوی آن می‌روی و به سمت آن در حرکت هستی، آگاه کرد و کندی‌ام از تو فقط برای وقتی است که من تأیید‌کننده آن هستم و تو تکذیب‌کننده آن هستی. همانا من تو را در جنگ می‌نگرم که فریاد و ناله سر می‌دهی و برادرانت از ترس شمشیر، مرا به

1) 413- رواه أيضا في شرح المختار المتقدم الذكر، قال: و قد رأيت له [عليه السلام] ذكر هذا المعني في كتاب غير هذا، و هو: «أما بعد فما أعجب ما يأتيني منك».

إِلَي كِتَابٍ هُمْ بِهِ كَافِرُونَ وَ لَهُ جَاحِدُونَ .

ثُمَّ قَالَ وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي مُعَاوِيَةَ:

قَالَ: وَ كَتَبَ أَيْضاً عليه السلام:

«414»

⁽¹⁾ أَمَّا بَعْدُ فَطَالَ مَا دَعَوْتَ أَنْتَ وَ أَوْلِيَاؤُكَ أَوْلِيَاءُ الشَّيْطَانِ الْحَقَّ أَسَاطِيرَ وَ نَبَذْتُمُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ وَ حَاوَلْتُمْ إِطْفَاءَهُ بِأَفْوَاهِكُمْ وَ يَأْبَي اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ .

وَ لَعَمْرِي لَيُنْفِذَنَّ الْعِلْمَ فِيكَ وَ لَيُتِمَّنَّ النُّورَ بِصِغَرِكَ وَ قَمْأَتِكَ وَ لَتُخْسَأَنَّ طَرِيداً مَدْحُوراً أَوْ قَتِيلًا مَثْبُوراً وَ لَتُجْزَيَنَّ بِعَمَلِكَ حَيْثُ لَا نَاصِرَ لَكَ وَ لَا مصرح [مُصْرِخَ] عِنْدَكَ .

وَ قَدْ أَسْهَبْتَ فِي ذِكْرِ عُثْمَانَ وَ لَعَمْرِي مَا قَتَلَهُ غَيْرُكَ وَ لَا خَذَلَهُ سِوَاكَ وَ لَقَدْ تَرَبَّصْتَ بِهِ الدَّوَائِرَ وَ تَمَنَّيْتَ لَهُ الْأَمَانِيَّ طَمَعاً فِيمَا ظَهَرَ مِنْكَ وَ دَلَّ عَلَيْهِ فِعْلُكَ وَ إِنِّي لَأَرْجُو أَنْ أَلْحَقَكَ بِهِ عَلَي أَعْظَمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَ أَكْبَرَ مِنْ خَطِيئَتِهِ فَأَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ صَاحِبُ السَّيْفِ وَ إِنَّ قَائِمَهُ لَفِي يَدِي وَ قَدْ عَلِمْتَ مَنْ قَتَلْتُ بِهِ مِنْ صَنَادِيدِ بَنِي عَبْدِ شَمْسٍ وَ فَرَاعِنَةِ بَنِي سَهْمٍ وَ جُمَحَ وَ مَخْزُومٍ وَ أَيْتَمْتُ أَبْنَاءَهُمْ وَ أَيَّمْتُ نِسَاءَهُمْ وَ أُذَكِّرُكَ مَا لَسْتَ لَهُ نَاسِياً يَوْمَ قَتَلْتُ أَخَاكَ حَنْظَلَةَ وَ جَرَرْتُ بِرِجْلِهِ إِلَي الْقَلِيبِ وَ أَسَرْتُ أَخَاكَ عَمْراً فَجَعَلْتُ عُنُقَهُ بَيْنَ سَاقَيْهِ رِبَاطاً وَ طَلَبْتُكَ فَفَرَرْتَ وَ لَكَ حُصَاصٌ فَلَوْ لَا أَنِّي لَا أُتْبِعُ فَارّاً لَجَعَلْتُكَ ثَالِثَهُمَا وَ أَنَا أُولِي لَكَ بِاللَّهِ أَلِيَّةَ بَرَّةٍ غَيْرِ فَاجِرَةٍ لَئِنْ جَمَعَتْنِي وَ إِيَّاكَ جَوَامِعُ الْأَقْدَارِ لَأَتْرُكَنَّكَ مَثَلًا يَتَمَثَّلُ بِهِ النَّاسُ أَبَداً وَ لَأُجَعْجِعَنَّ بِكَ فِي مَنَاخِكَ حَتَّي يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنِي وَ بَيْنَكَ وَ هُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ .

وَ لَئِنْ أَنْسَأَ اللَّهُ فِي أَجَلِي قَلِيلًا لَأُغْزِيَنَّكَ سَرَاةَ الْمُسْلِمِينَ وَ لَأَنْهَدَنَّ إِلَيْكَ فِي جَحْفَلٍ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ ثُمَّ لَا أَقْبَلُ لَكَ مَعْذِرَةً وَ لَا شَفَاعَةً وَ لَا أُجِيبُكَ

کتابی دعوت می‌کنند که آنان کافر و منکر آن هستند.⁽²⁾

سپس گوید: و از نامه امام علیه السّلام برای معاویه، گوید: و نیز نوشت:

روایت 414

⁽³⁾ اما بعد دیرهنگامی‌است که تو و دوستانت، دوستان شیطان واقعی اساطیر را دعوت کرده‌اید، و آن را پشت سر خویش انداخته‌اید و با زبان‌هایتان تلاش کردید که آن را خاموش کنید: {خداوند نمی‌گذارد تا نور خود را کامل کند هر چند کافران را خوش نیاید} و به جانم سوگند به یقین علم در تو اجرا خواهد شد و نور با حقارت تو کامل خواهد شد و مطرود رانده شده یا مقتول هلاک‌شده رانده خواهی شد و به‌خاطر عملت مجازات خواهی شد، به‌گونه‌ای که نه یاری‌گری برای توست و نه توضیح‌دهنده‌ای نزد توست .

و در ذکر عثمان زیاده‌روی کردی و به جانم سوگند، جز تو کسی او را نکشت و جز تو کسی او را رها نکرد، و به‌وسیله او در کمین دوائر نشستی و برای او آرزوها تمنا کردی، در طمع به آنچه که از تو نمایان شد و عملت بر آن دلالت نمود و من امیدورام که به خاطر گناهی بزرگتر از گناه او و فراتر از اشتباه او، تو را به او ملحق کنم، که من پسر عبدالطلب صاحب شمشیر هستم و قبضه آن در دست من است و می‌دانی چه کسانی از دلاوران بنی عبدالشمس و فرعون‌های بنی سهم، مخزوم را کشته‌ام و پسرانشان را یتیم و زنانشان را بیوه کرده‌ام و آنچه که فراموش نکرده‌ای را برایت یادآوری می‌کنم. در روزی که برادرت حنظله را کشتم و پایش را به چاه کشاندم و برادرت عمرو را اسیر کردم و گردنش را بین دو ساقش بستم و تو را طلب کردم، پس فرار کردی و برای تو بهره‌ای است و اگر خودداری ام از تعقیب فراری نبو، قطعاً تو را سومین آنان قرار می‌دادم و من به خدا سوگند یاد می‌کنم، سوگند راستین غیر فاسق که اگر تقدیر، من و تو را جمع کند، تو را به مثلی تبدیل می‌کنم که مردم برای همیشه به آن مثل بزنند و تو را در اقامتگاهت فریاد می‌زنم تا خداوند بین من و تو داوری کند که او بهترین داوران است.

اگر خداوند اجلم را به تأخیر می‌انداخت، قطعاً سران مسلمانان را علیه تو تحریک می‌کردم و در لشکری از مهاجرین و انصار به‌سویت می آیم سپس نه عذری برایت می‌پذیرفتم و نه شفاعتی و

1) 414- ذكره في شرح المختار السالف الذكر قال: و وقفت له عليه السلام علي كتاب آخر إلي معاوية يذكر فيه هذا المعني أوله: «أما بعد فطالما دعوت أنت و أولياؤك ... ».

2) . آن را در شرح مختار پیشین روایت کرده است

3) . آن را در شرح مختار پیشین روایت کرده است.

إِلَي طَلَبٍ وَ سُؤَالٍ وَ لَتَرْجِعَنَّ إِلَي تَحَيُّرِكَ وَ تَرَدُّدِكَ وَ تَلَدُّدِكَ فَقَدْ شَاهَدْتَ وَ أَبْصَرْتَ وَ رَأَيْتَ سُحُبَ الْمَوْتِ كَيْفَ هَطَلَتْ عَلَيْكَ بِصَيِّبِهَا حَتَّي اعْتَصَمْتَ بِكِتَابٍ أَنْتَ وَ أَبُوكَ أَوَّلُ مَنْ كَفَرَ بِهِ وَ كَذَّبَ بِنُزُولِهِ وَ لَقَدْ كُنْتُ تَفَرَّسْتُهَا وَ آذَنْتُكَ أَنْتَ فَاعِلُهَا وَ قَدْ مَضَي مِنْهَا مَا مَضَي وَ انْقَضَي مِنْ كَيْدِكَ فِيهَا مَا انْقَضَي وَ أَنَا سَائِرٌ نَحْوَكَ عَلَي أَثَرِ هَذَا الْكِتَابِ فَاخْتَرْ لِنَفْسِكَ وَ انْظُرْ لَهَا وَ تَدَارَكْهَا فَإِنَّكَ إِنْ فَرَّطْتَ وَ اسْتَمْرَرْتَ عَلَي غَيِّكَ وَ غُلَوَائِكَ حَتَّي يَنْهَدَ إِلَيْكَ عِبَادُ اللَّهِ أُرْتِجَتْ عَلَيْكَ الْأُمُورُ وَ مُنِعْتَ أَمْراً هُوَ الْيَوْمَ مِنْكَ مَقْبُولٌ .

يَا ابْنَ حَرْبٍ إِنَّ لَجَاجَكَ فِي مُنَازَعَةِ الْأَمْرِ أَهْلَهُ مِنْ سِفَاهِ الرَّأْيِ فَلَا يَطْمَعَنَّكَ أَهْلُ الضَّلَالِ وَ لَا يُوبِقَنَّكَ سَفَهُ رَأْيِ الْجُهَّالِ فَوَ الَّذِي نَفْسُ عَلِيٍّ بِيَدِهِ لَئِنْ بَرَقَتْ فِي وَجْهِكَ بَارِقَةٌ مِنْ ذِي الْفَقَارِ لَتَصْعَقَنَّ صَعْقَةً لَا تُفِيقُ مِنْهَا حَتَّي يُنْفَخَ فِي الصُّورِ النَّفْخَةَ الَّتِي يَئِسْتَ مِنْهَا كَما يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحابِ الْقُبُورِ.

توضيح

قال ابن الأثير في النهاية في حديث أبي هريرة إذا سمع الشيطان الأذان ولي و له حصاص الحصاص شدة العدو و حدته و قيل هو أن يمصع بذنبه و يصر بأذنيه و يعدو و قيل هو الضراط و قال جعجع القوم إذا أناخوا بالجعجاع و هي الأرض الجعجاع أيضا الموضع الضيق الخشن و منه كتاب عبيد الله بن زياد و جعجع بحسين و أصحابه أي ضيق عليهم المكان.

و قال في القاموس الجعجاع الأرض عامة و الحرب و مناخ سوء لا يقر فيه صاحبه و الفحل الشديد الرغاء و الجعجعة صوت الرحي و نحر الجزور و أصوات الجمال إذا اجتمعت و بروك البعير و تبريكه و الحبس و القعود علي غير طمأنينة و تجعجع ضرب بنفسه الأرض من وجع.

و في النهاية السري النفيس الشريف و قيل السخي ذو المروءة و الجمع سراة بالفتح علي غير قياس و تضم السين.

و في قوله عليه السلام لأغزينك كأنه علي الحذف و الإيصال و في

به طلب و درخواستی پاسخ نمی‌دادم و به تحیر، تردید و بهتت باز می‌گشتی و می‌دید، شاهد بود و نظاره می‌کردی که چگونه ابر مرگ بارانش را بر تو فرو می‌ریخت تا به کتابی چنگ بزنی که تو و پدرت اولین کسی هستید که به آن کفر ورزیدید و نزولش را تکذیب کردید و تو به آن خیره شده بودی و اعلام کردی که تو انجام‌دهنده آن هستی، درخصوص آن آنچه گذشت، گذشت و آنچه از نیرنگ تو در خصوص آن سپری شد، سپری شد و من به‌دنبال این نامه به سوی تو در حرکت هستم. پس برای نفست انتخاب کن و به آن نظر کن و آن را مهیا کن، که تو اگر زیاده‌روی کردی و به گمراهی و تجاوزت از حد ادامه دادی، تا اینکه بندگان خدا به سوی تو بیایند، امور بر تو بسته می‌شود و از امری که امروز از تو مقبول است، منع می‌شوی .

ای پسر حرب، لجاجت تو در نزاع بر سر امر با اهل آن از سفاهت اندیشه است، پس اهل ضلالت تو را به طمع نیافکند و سفاهت اندیشه نادانان، تو را نابود نکند. به کسی که جان علی در دست اوست قسم، اگر در سیمای تو بارقه‌ای از ذی العقار بدرخشد، دچار صاعقه می‌شوی، صاعقه‌ای که از آن به هوش نمی‌آیی تا در صور دمیده شود، دمیدنی که از آن ناامیده شده‌ای، چنانکه کفار از اهل قبور ناامید شده‌اند.

توضیح

ابن اثیر در النهایه گوید: در حدیث ابو هریره آمده است: «اذا سمع الشیطان الاذان ولیّ و له حصاص» الحصاص یعنی شدت دویدن و سرعت آن. و گفته شده این است که دمش را تکان دهد و گوشش را تیز کند و بدود، و گفته شده آن باد شکم است. و جعجع القوم گوید زمانی⁭که در عجعاج اقامت کند و عجعاج زمین است و نیز مکان تنگ خشن است. و نامه عبیدالله بن زیاد از آن است: و جعجع بحسین و اصحابه یعنی مکان بر آنان تنگ شد.

و در قاموس گوید: جعجاج: در معنای عام زمین و جنگ است. اقامتگاه بدی است که صاحبانش در آن آرام نمی⁭گیرد. فعل یعنی شدید الرغاء. الجعجعه: صدای آسیاب و گلوی قربانی و صدای شتران آنگاه که جمع می⁭شوند. و نشستن شتر، نشاندن او و حبس و نشستن بدون اطمینان است. تجعجع: خود را به زمین زد از ریشه وجع است.

در النهایه آمده است: السرّی: نمیس شریف. گفته⁭شده: سخاوتمند جوانمرد و جمع آن سراة است با فتحه به بدون قیاس و سین ضمه نیز می⁭گیرد.

و این کلام او «لأغرینّک» گویی بر اساس حذف و وصل است و در

بعض النسخ بالزاي من أغزاه إذا حمله علي الغزو.

و في القاموس الجحفل كجعفر الجيش الكثير.

قوله عليه السلام فقد شاهدت يدل علي أنه كان الكتاب بعد الرجوع عن صفين عند إرادة العود إليه و الغلواء بضم الغين و فتح اللام و قد تسكن الغلو و شرة الشباب و أوله.

و قال الجوهري أرتجت الباب أغلقته و أرتج علي القارئ علي ما لم يسم فاعله إذا لم يقدر علي القراءة كأنه أطبق عليه كما يرتج الباب و لا تقل ارتج عليه بالتشديد.

«415»

كَنْزُ الْفَوَائِدِ لِلْكَرَاجُكِيِّ، نُسْخَةُ كِتَابِ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الْهَوَي يُضِلُّ مَنِ اتَّبَعَهُ وَ الْحِرْصَ يُتْعِبُ الطَّالِبَ الْمَحْرُومَ وَ أَحْمَدُ الْعَاقِبَتَيْنِ مَا هُدِيَ إِلَي سَبِيلٍ وَ مِنَ الْعَجَبِ الْعَجِيبِ ذَامٌّ مَادِحٌ أَوْ زَاهِدٌ رَاغِبٌ وَ مُتَوَكِّلٌ حَرِيصٌ كَلَاماً ضَرَبْتُهُ لَكَ مَثَلًا لِتَدَبَّرَ حِكْمَتَهُ بِجَمْعِ الْفَهْمِ وَ مُبَايَنَةِ الْهَوَي وَ مُنَاصَحَةِ النَّفْسِ فَلَعَمْرِي يَا ابْنَ أَبِي طَالِبٍ لَوْ لَا الرَّحِمُ الَّتِي عَطَفَتْنِي عَلَيْكَ وَ السَّابِقَةُ الَّتِي سَلَفَتْ لَكَ لَقَدْ كَانَ اخْتَطَفَكَ بَعْضُ عُقْبَانِ أَهْلِ الشَّامِ فَصَعِدَ بِكَ فِي الْهَوَاءِ ثُمَّ قَذَفَكَ عَلَي دَكَادِكِ شَوَامِخِ الْأَبْصَارِ فَأُلْفِيتَ كَسَحِيقِ الْفِهْرِ عَلَي مِسَنِّ الصَّلَابَةِ لَا يَجِدُ الذَّرُّ فِيكَ مُرْتَقًي وَ لَقَدْ عَزَمْتُ عَزْمَةَ مَنْ لَا تَعْطِفُهُ رِقَّةٌ إِنْ لَا تَذَرْ وَ لَا تُبَايِنْ مَا قَرَّبْتَ بِهِ أَمَلَكَ وَ طَالَ لَهُ طَلَبُكَ لَأُورِدَنَّكَ مَوْرِداً تَسْتَمِرُّ مَدَاقُّهُ إِنْ فَسُحَ لَكَ فِي الْحَيَاةِ بَلْ نَظُنُّكَ قَبْلَ ذَلِكَ مِنَ الْهَالِكِينَ وَ بِئْسَ الرَّأْيُ رَأْيٌ يُورِدُ أَهْلَهُ الْمَهَالِكَ وَ يُمَنِّيهِمُ الْعَطَبَ إِلَي حِينَ لَاتَ مَنَاصٍ وَ قَدْ قُذِفَ بِالْحَقِّ عَلَي الْبَاطِلِ وَ ظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وَ هُمْ

بعضی نسخه⁭ها با زاء از ریشه أغزاه آمده است یعنی زمانی⁭که او را بر نبرد وادار کنی.

و در قاموس آمده است: الجحفل بر وزن جعفر: ارتش انبوه است.

این کلام او: «فقد شاهدت» بر این دلالت دارد که نامه بعد از رجعت از صفین و به هنگام قصد بازگشت به آن است و الغلواء با ضمه و فتحه لام سکون آن یعنی غلو و شره الشباب و أوّل آن .

و جوهری گوید: ارتجت الباب یعنی در را بستم. و أرتج علی القاری بدون آوردن فاعل یعنی قادر بر قرائت نبود گویی که بر او بسته شده است چنانکه در بسته می⁭شود و أرتجّ علیه با تشدید نیز کم نیست.

روایت 415

کنز الفوائد کراجکی⁽²⁾

آن را از او مختار: 157 از بخش نامه های نهج البلاغه: ج5 ص 290 روایت کردیم.

نسخه نامه معاویه بن ابوسفیان به امیرمؤمنان علی بن ابی طالب علیه السّلام: اما بعد هوا و هوس، پیروش را گمراه و حرص، طالب محرومش را خسته می⁭کند و ستوده⁭ترین عاقبت⁭ها چیزی است که به سوی راه هدایت کند و از شگفتی بسیار است خدمت کننده ستایشگر یا زاهد راغب و توکل⁭کننده حریص، کلامی را برایت مثال زدم تا با جمع فهم، مخالفت با هوا و خلوص نفس در حکمتش تأمل کنی به جانم سوگند ای پسر ابوطالب اگر نبود خویشاوندی⁭ای که مرا بر تو مهربان کرده است و اگر نبود سابقه⁭ای که از تو گذشته است قطعاً یکی از عقاب⁭های اهالی شام تو را ربوده بود و تو را در هوا بالا برده و بر تپه⁭های بلند پرتاب کرده بود پس تو را بسان له⁭شده زیر سنگ بر سنگ چاقو تیزکن می⁭دیدم که هیچ ذره به⁭هم پیوسته⁭⁭ای در تو نیست و بسان کسی که هیچ شفقتی او را بر سر رحم نمی آورد تصمیم گرفتم اگر آنچه که امیدت به آن را نزدیک کرده ای و تقاضایت بر آن به درازا کشید را رها نکنی و کنار ننهی تو را در آبشخوری وارد می کنم که اگر مجال زندگی بیابی آن را به استمرار طعم آن را می چشی، بلکه پیش از آن تو را از هلاک شدگان می پنداشتیم. و بدترین اندیشه اندیشه ای است که صاحبش را در مهلکه ها وارد می کند و هلاکت را برایش آرزو می کند تا زمانی که هیچ گریزی نیست، با حق باطل دور شد و امر خدا آشکار شد درحالی که آنها

1) 415- رواه- و ما بعده- العلامة الكراجكيّ رحمه اللّه في الفصل الثالث من الرسالة من الثالثة كتاب كنز الفوائد: ج 2 ص 201 ط 1. و رويناه عنه في المختار: 157 من باب الكتب من نهج السعادة: ج 5 ص 290.

2) . آن و مابعد آن را علامه کراجکی در فصل سوم از رساله از رساله سوم کتاب کنز الفوائد: ج2 ص 201 چاپ اول روایت کرده است.

كارِهُونَ وَ لِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ وَ الْمِنَّةُ الظَّاهِرَةُ وَ السَّلَامُ .

جَوَابُ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَ سَلَامُهُ عَلَيْهِ :

مِنْ عَبْدِ اللَّهِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ إِلَي مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ .

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ أَتَانِي كِتَابُكَ بِتَنْوِيقِ الْمَقَالِ وَ ضَرْبِ الْأَمْثَالِ وَ انْتِحَالِ الْأَعْمَالِ تَصِفُ الْحِكْمَةَ وَ لَسْتَ مِنْ أَهْلِهَا وَ تَذْكُرُ التَّقْوَي وَ أَنْتَ عَلَي ضِدِّهَا قَدِ اتَّبَعْتَ هَوَاكَ فَحَادَ بِكَ عَنِ الْمَحَجَّةِ وَ لَحِجَ بِكَ عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ فَأَنْتَ تَسْحَبُ أَذْيَالَ لَذَّاتِ الْفِتَنِ وَ تَخْبِطُ فِي زَهْرَةِ الدُّنْيَا كَأَنَّكَ لَسْتَ تُوقِنُ بِأَوْبَةِ الْبَعْثِ وَ لَا بِرَجْعَةِ الْمُنْقَلَبِ قَدْ عَقَدْتَ التَّاجَ وَ لَبِسْتَ الْخَزَّ وَ افْتَرَشْتَ الدِّيبَاجَ سُنَّةً هِرَقْلِيَّةً وَ مُلْكاً فَارِسِيّاً ثُمَّ لَمْ يَقْنَعْكَ ذَلِكَ حَتَّي يَبْلُغُنِي أَنَّكَ تَعْقِدُ الْأَمْرَ مِنْ بَعْدِكَ لِغَيْرِكَ فَيَمْلِكُ دُونَكَ وَ تُحَاسِبُ دُونَهُ .

وَ لَعَمْرِي لَئِنْ فَعَلْتَ ذَلِكَ فَمَا وَرِثَتِ الضَّلَالَةُ عَنْ كَلَالَةٍ وَ إِنَّكَ لَابْنُ مَنْ كَانَ يَبْغِي عَلَي أَهْلِ الدِّينِ وَ يَحْسُدُ الْمُسْلِمِينَ .

وَ ذَكَرْتَ رَحِماً عَطَفَتْكَ عَلَيَّ فَأُقْسِمُ بِاللَّهِ الْأَعَزِّ الْأَجَلِّ أَنْ لَوْ نَازَعَكَ هَذَا الْأَمْرَ فِي حَيَاتِكَ مَنْ أَنْتَ تَمْهَدُهُ لَهُ بَعْدَ وَفَاتِكَ لَقَطَعْتَ حَبْلَهُ وَ لَبَتَتَّ أَسْبَابَهُ .

وَ أَمَّا تَهْدِيدُكَ لِي بِالْمَشَارِبِ الْوَبِيئَةِ وَ الْمَوَارِدِ الْمُهْلِكَةِ فَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ أَبْرِزْ إِلَيَّ صَفْحَتَكَ كَلَّا وَ رَبِّ الْبَيْتِ مَا أَنْتَ أَبِي عُذْرٍ عِنْدَ الْقِتَالِ وَ لَا عِنْدَ مُنَافَحَةِ الْأَبْطَالِ وَ كَأَنِّي بِكَ لَوْ شَهِدْتَ الْحَرْبَ وَ قَدْ قَامَتْ عَلَي سَاقٍ وَ كَشَرَتْ عَنْ مَنْظَرٍ كَرِيهٍ وَ الْأَرْوَاحُ تُخْتَطَفُ اخْتِطَافَ الْبَازِيِّ زَغَبَ الْقَطَا لَصِرْتَ كَالْمُولَهَةِ الْحَيْرَانَةِ تَضْرِبُهَا الْعَبْرَةُ بِالصَّدَمَةِ لَا تَعْرِفُ أَعْلَي الْوَادِي عَنْ أَسْفَلِهِ .

فَدَعْ عَنْكَ مَا لَسْتَ مِنْ أَهْلِهِ فَإِنَّ وَقْعَ الْحُسَامِ غَيْرُ تَشْقِيقِ الْكَلَامِ فَكَمْ عَسْكَرٍ قَدْ شَهِدْتُهُ وَ قَرْنٍ نَازَلْتُهُ وَ رَأَيْتُ اصْطِكَاكَ قُرَيْشٍ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِذَا أَنْتَ وَ أَبُوكَ وَ مَنْ هُوَ أَعْلَي مِنْكُمَا لِي تَبَعٌ وَ أَنْتَ الْيَوْمَ تُهَدِّدُنِي.

اکراه داشتند و حجت رسا و لطف آشکار از آن خداست. با درود.

پاسخ امیرمؤمنان علیه السّلام: از بنده خدا امیرمؤمنان علی بن ابی طالب به معاویه بن ابوسفیان .

اما بعد نامه⁭ات همراه آراستن کلام، آوردن مثال، و انتحال اعمال به من رسید، حکمت را توصیف می⁭کنی درحالی⁭که از اهل آن نیستی و تقوا را ذکر می⁭کنی درحالی⁭که بر ضد آن هستی، از هوایت پیروی کردی پس تو را از مقصد منحرف کرد و از راه راست دور کرد، پس تو دامن لذت⁭های فتنه⁭ها را می⁭کشی و در درخشش دنیا نابخردانه پیش می⁭روی گویی که به بازگشت بعث و رجعت به بازگشتگاه یقین نداری تاج بسته⁭ای و خز بر تن کرده⁭ای و بسان سنت هرقلی - پادشاهان روم - و فرمانروایان پارس دیباج فرش کرده⁭ای سپس آن تو را قانع نکرد تا اینکه به من رسید که تو امر را بعد از خود برای دیگری منعقد کردی پس فرمانروایی را او می کند و حسابش را تو پس می دهی! و به جانم سوگند. اگر چنین کنی ضلالت را از پیشینیان ارث برده ای و تو پسر کسی هستی که بر اهل دین ستم می⁭کند و بر مسلمانان حسد می⁭ورزد.

و خویشاوندی را ذکر کردی که تو را بر من مهربان کرده است، به خداوند اعز اجل قسم می⁭خورم که تو اگر در زندگی⁭ات بر سر این امر با کسی⁭که بعد از وفاتت برای او مهیا می⁭کنی نزاع کنی قطعاً ریسمان آن را قطع کرده و اسباب آن را بریده⁭ای.

اما در خصوص تهدید من به آبشخورهای مسموم و هلاکت بار، من بنده خدا علی بن ابی طالب تو را به نبرد می⁭خوانم به پروردگار کعبه قسم هرگز به⁭هنگام نبرد و به⁭هنگام مبارزه با قهرمانان، صاحب عذر نیستی. گویی من تو را در می بینم که زمانی که جنگ فرا برسد و برپا شود و چهره کریه خود را نمایان سازد و ارواح بسان ربودن باز، ربوده شوند و مرغ سنگخواره کرک بریزد مانند شتر مشتاق حیرانی که تضربها العبرة بالصدمه بالای وادی را از پایین آن تشخیص نمی دهد. آنچه که اهل آن نیستی را از رها کن که ضربه شمشیر غیر از شکاف سخن است چه لشکرهایی که در آن شرکت کردم و چه بسیار همآوردی که بر او فرود آمدم، من برخورد قریش در حضور رسول الله را شاهد بودم، آنگاه که تو، پدرت و کسی که فراتر از شما است پیرو من هستند و تو امروز مرا تهدید می کنی.

فَأُقْسِمُ بِاللَّهِ أَنْ لَوْ تُبْدِي الْأَيَّامُ عَنْ صَفْحَتِكَ لَنَشَبَ فِيكَ مِخْلَبُ لَيْثٍ هَصُورٍ لَا يَفُوتُهُ فَرِيسَتُهُ بِالْمُرَاوَغَةِ كَيْفَ وَ أَنَّي لَكَ بِذَلِكَ وَ أَنْتَ قَعِيدَةُ بِنْتِ الْبِكْرِ الْمُخَدَّرَةِ يَفْزَعُهَا صَوْتُ الرَّعْدِ وَ أَنَا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ الَّذِي لَا أُهَدَّدُ بِالْقِتَالِ وَ لَا أُخَوَّفُ بِالنَّزَالِ فَإِنْ شِئْتَ يَا مُعَاوِيَةُ فَابْرُزْ وَ السَّلَامُ .

فَلَمَّا وَصَلَ هَذَا الْجَوَابُ إِلَي مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ جَمَعَ جَمَاعَةً مِنْ أَصْحَابِهِ وَ فِيهِمْ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ فَقَالَ لَهُ عَمْرٌو قَدْ أَنْصَفَكَ الرَّجُلُ كَمْ رَجُلٍ أَحْسَنَ فِي اللَّهِ قَدْ قُتِلَ بَيْنَكُمَا ابْرُزْ إِلَيْهِ فَقَالَ لَهُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ أَخْطَأَتْ اسْتُكَ الْحُفْرَةَ أَنَا أَبْرُزُ إِلَيْهِ مَعَ عِلْمِي أَنَّهُ مَا بَرَزَ إِلَيْهِ أَحَدٌ إِلَّا وَ قَتَلَهُ لَا وَ اللَّهِ وَ لَكِنِّي سَأُبْرِزُكَ إِلَيْهِ.

«416»

و أيضا تقدم عن المصنّف رواية الكتابين عن مصادر أخر في أواسط هذا الباب ص 546 ط الكمبانيّ.

و للكتابين مصادر أخر كثيرة يجد الباحث كثيرا منها في ذيل المختار: 101 من باب كتب أمير المؤمنين من نهج السعادة: ج 4 ص 272 ط 2.

نُسْخَةُ كِتَابٍ آخَرَ مِنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّا لَوْ عَلِمْنَا أَنَّ الْحَرْبَ تَبْلُغُ بِنَا وَ بِكَ مَا بَلَغَتْ لَمْ يَجُنَّهَا بَعْضُنَا عَلَي بَعْضٍ وَ إِنْ كُنَّا قَدْ غُلِبْنَا عَلَي عُقُولِنَا فَقَدْ بَقِيَ لَنَا مِنْهَا مَا نَرُمُّ بِهِ مَا مَضَي وَ نُصْلِحُ مَا بَقِيَ وَ قَدْ كُنْتُ سَأَلْتُكَ الشَّامَ عَلَي أَنْ لَا تَلْزَمَنِي لَكَ طَاعَةٌ فَأَبَيْتَ ذَلِكَ عَلَيَّ وَ أَنَا أَدْعُوكَ الْيَوْمَ إِلَي مَا دَعَوْتُكَ إِلَيْهِ أَمْسِ فَإِنَّكَ لَا تَرْجُو مِنَ الْبَقَاءِ إِلَّا مَا أَرْجُو وَ لَا تَخَافُ مِنَ الْفَنَاءِ إِلَّا مَا أَخَافُ وَ قَدْ وَ اللَّهِ رَقَّتِ الْأَجْنَادُ وَ ذَهَبَتِ الرِّجَالُ وَ نَحْنُ جَمِيعاً بَنُو عَبْدِ مَنَافٍ لَيْسَ لِبَعْضِنَا فَضْلٌ عَلَي بَعْضٍ يُسْتَذَلُّ بِهِ عَزِيزٌ وَ لَا يُسْتَرَقُّ بِهِ حُرٌّ .

جَوَابُ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام مِنْ عَبْدِ اللَّهِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ إِلَي مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ.

به خدا اگر روزگار چهره تو را آشکار کند قطعا چنگال شیری درنده در تو فرو می رود که با نیرنگ شکارش را ازدست نمی دهد کیف و أنی لک بذلک و أنت قعیدة بنت البکر المخدّره که صدای رعدی آن را به وحشت می اندازد و من علی بن ابی طالب هستم که با جنگ تهدید نمی شوم و از همآوردی نمی ترسم پس اگر خواستی ای معاویه به مبارزه بیا والسلام.

پس زمانی⁭که این جواب به معاویه بن ابی سفیان رسید جمعی از یارانش از جمله عمرو بن عاص را جمع کرد و آن بر آنان خواند پس عمرو به او گفت: این مرد با تو انصاف کرده است چه بسیار مردانی که در راه خدا نیکی کرده اند بین شما دو تن کشته شده اند با او نبرد کن. پس به او گفت: ابو عبدالله اشتباه کردی قبر شایسته توست من با او هماورد شوم با وجودی که می⁭دانم کسی با او هماورد نشد مگر اینکه کشته شد به خدا سوگند نه اما من تو را با او هماورد می⁭کنم.

روایت 416

نسخه⁽²⁾

و این دو کتاب را مصنف از منبع دیگری در اواخر باب 12 از این کتاب ص 520 چاپ اول بیان شد.

و روایت این دو کتاب از مصنف از منابع دیگری در اواسط این باب ص 546 چاپ کمپانی بیان شد.

و این دو نامه منابع بسیار دیگری دارد که بسیباری از آنها را یافت از جمله ذیل مختار 101 از بخش نامه های امیرمؤمنان از نهج السعادة: ج4 ص 272 چاپ دوم.

نامه دیگری از معاویه بن ابوسفیان به امیر مؤمنان علیه السلام: اما بعد اگر می⁭دانستیم که جنگ بر ما و تو به جایی که رسیده است می⁭رسد یکی از ما بر دیگری جنایت نمی کرد و ما گرچه بر عقل خود چیرگی یافته⁭ایم، اینک از آن چیزی مانده است که به وسیله آن بر گذشته پشیمان می⁭شویم و آنچه که مانده است را اصلاح می⁭کنیم و از تو شام را درخواست کرده بودم تا طاعت و بیعت بر من لازم نیاید اما آن را بر من منع کردی و من امروز تو را به آنچه که دیروز دعوتت کردم دعوت می⁭کنم که به همان قدر که من امید دارم به زنده ماندن امیدواری، و به همان میزانی از مرگ می⁭ترسم که تو می⁭ترسی و به خدا سوگند که جنگ سپاهیان را خسته، مردان را نابود کرده است و ما همگی فرزندان عبد مناف هستیم و یکی از ما بر دیگری برتری ندارد جز برتری⁭ای که عزیز به⁭وسیله آن ذلیل نمی⁭شود و آزاده به⁭وسیله آن به بردگی گرفته نمی⁭شود. والسلام.

پاسخ امیر مؤمنان: از بنده خدا امیرمؤمنان علی بن ابی طالب به معاویه بن ابو سفیان.

1) 416- الكتابان رواهما العلامة الكراجكيّ رفع اللّه مقامه في الفصل الثالث من الرسالة الثالثة من كتاب كنز الفوائد: ج 2 ص 201 ط 1. و قد تقدم عن المصنّف نقل الكتابين عن مصدر آخر في أواخر الباب: 12 من هذا الكتاب ص 520 ط 1.

2) . این دو نامه را علامه کراجکی در فصل سوم از رساله سوم از کتاب کنز الفوائد: ج2، ص 206 چاپ اول روایت کرده است.

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ جَاءَ فِي كِتَابِكَ تَذْكُرُ أَنَّكَ لَوْ عَلِمْتَ أَنَّ الْحَرْبَ تَبْلُغُ بِنَا وَ بِكَ مَا بَلَغَتْ لَمْ يَجُنَّهَا بَعْضُنَا عَلَي بَعْضٍ وَ إِنَّا وَ إِيَّاكَ نَلْتَمِسُ غَايَةً مِنْهَا لَمْ نَبْلُغْهَا بَعْدُ .

وَ أَمَّا طَلَبُكَ إِلَيَّ الشَّامَ فَإِنِّي لَمْ أَكُنْ لِأُعْطِيَكَ الْيَوْمَ مَا مَنَعْتُكَ أَمْسِ .

وَ أَمَّا اسْتِوَاؤُنَا فِي الْخَوْفِ وَ الرَّجَاءِ فَلَسْتَ بِأَمْضَي عَلَي الشَّكِّ مِنِّي عَلَي الْيَقِينِ وَ لَا أَهْلُ الشَّامِ عَلَي الدُّنْيَا بِأَحْرَصَ مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ عَلَي الْآخِرَةِ .

وَ أَمَّا قَوْلُكَ إِنَّا بَنُو عَبْدِ مَنَافٍ فَكَذَلِكَ نَحْنُ وَ لَكِنْ لَيْسَ أُمَيَّةُ كَهَاشِمٍ وَ لَا حَرْبٌ كَعَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ لَا أَبُو سُفْيَانَ كَأَبِي طَالِبٍ وَ لَا الطَّلِيقُ كَالْمُهَاجِرِ وَ لَا الْمُبْطِلُ كَالْمُحِقِّ وَ فِي أَيْدِينَا فَضْلُ النُّبُوَّةِ الَّتِي قَتَلْنَا بِهَا الْعَزِيزَ وَ بِعْنَا بِهَا الْحُرَّ وَ السَّلَامُ.

توضيح

الدكادك جمع الدكداك و هو من الرمل ما التبد منه بالأرض و لم يرتفع و الأبصار كأنه جمع البصر بالضم و هو الجانب و حرف كل شي‌ء.

قوله كسحيق الفهر أي كالشي‌ء الذي سحقه الفهر.

و في القاموس الفهر بالكسر الحجر قد رما يدق به الجوز أو ما يملأ الكف و قال الصلاية مدق الطيب انتهي.

و لعل المراد بمسنها وسطها كمسان الطريق و المسن بالكسر حجر يحد عليه السكين.

و في القاموس المنوق كمعظم المذلل من الجمال و من النخل الملقح و النواق رائض الأمور و مصلحها و النوقة الحذاقة في كل شي‌ء و تنوق في مطعمه و ملبسه تجود و بالغ و قال لحج السيف كفرح نشب في الغمد و مكان لحج ككتف ضيق و الملحج الملجأ و لحجه كمنعه ضربه و إليه لجأ.

فما ورثت الضلالة أي لم تأخذ هذه الضلالة من بعيد في النسب بل أخذت من أبيك.

قال الجوهري الكلالة الذي لا ولد له و والد و العرب تقول لم يرثه

درخواست شام از من، من چیزی که دیروز از تو منع کردم را امروز به تو نمی بخشم. امّا اینکه ادّعای تساوی در ترس و امید را کرده‌ای، بدان، که رشد تو در شک به درجه کمال من در یقین نرسیده است، و اهل شام بر دنیا حریص‌تر از اهل عراق به آخرت نیستند.و اینکه ادّعا کردی ما همه فرزندان عبد مناف هستیم ما چنین هستیم امّا امیّه مانند هاشم، و حرب همانند عبد المطلّب، و ابو سفیان مانند ابو طالب نیست، هرگز اسیر آزاد شده چون مهاجر نیست و باطل مانند سزاوار نیست و در دست ما فضل نبوت است که با ان شکست ناپذیر را کشتیم و آزاد را فروختیم.با درود.

توضیح

الوکادک جمع دکداک است یعنی شنی که به زمین فشرده است و ارتفاع ندارد.

الابصار گویی جمع بصر با ضمه است و آن جانب و لبه هر چیز است.

این سخن امام علیه السّلام: «کسحیق الفهر» یعنی مانند چیزی که سنگ آن را خرد کرده است.

و در قاموس الفهر با کسره: سنگ در اندازه⁭ای که گردو با آن شکسته می⁭شود یا اندازه⁭ای که کف است را پر می⁭کند. و گوید السلایه: هاون چاشنی

و شاید منظور از مسنّها وسط آن باشد مانند مسان الطریق، و المسنّ با کسره سنگی است که چاقو بر آن تیز می⁭شود.

و در قاموس: المنوّق بر وزن معظم، در مورد شتر رام و در مورد نخل بارور است. و النواق: تربیت⁭کننده و اصلاح⁭کننده امور است. و النوقه مهارت در هر چیزی است، تنوّق فی مطعمه و طبسه: یعنی تجوّد و مبالغه کرد. و گوید لحج السیف بر وزن فرح یعنی در غلاف داخل شد، و مکان لحج بر وزن کتف یعنی مکان تنگ و الملجح یعنی پناهگاه، لحج بر وزن صنعه یعنی او را زد و به⁭سوی او پناه برد.

فما ورثت الضلالة، یعنی این ضلالت را از نسب دور نگرفتی بلکه از پدرت گرفتی.

جوهری گوید: کلاله کسی است که فرزند دارد نه پدر، و عرب می⁭گوید: لم یرثه

كلالة أي لم يرثه عن عرض بل عن قرب و استحقاق قال الفرزدق:

ورثتم قناة الملك غير كلالة *** عن ابني مناف عبد شمس و هاشم

و الوبيئة فعيلة من الوباء و هو الطاعون أو المرض العام يقال أرض وبيئة أي كثيرة الوباء و قد يخفف فيشدد ما أنت بأبي عذر أي لابتدائي بالقتال يقال فلان أبو عذرها إذا كان هو الذي افترعها و افتضها و قولهم ما أنت بذي عذر هذا الكلام أي لست بأول من افتضه.

و لا يبعد أن يكون بالغين المعجمة و الدال المهملة قال الجوهري رجل ثبت الغدر أي ثابت في قتال و كلام و المنافحة المدافعة و المضاربة و قرب كل من القرنين إلي الآخر بحيث يصل إليه نفحه أي ريحه و نفسه.

و قال الجوهري كشر البعير عن نابه أي كشف عنه و الكشر التبسم و قال الزغب الشعيرات الصفر علي ريش الفرخ و الفراخ زغب و قال يقال شقق الكلام إذا أخرجه أحسن مخرج و الهصر بالكسر و الهصور الأسد و راغ الرجل و الثعلب روغا و روغانا مال و حاد عن الشي‌ء و قعيدة الرجل امرأته و الخدر ستر يمد للجارية في ناحية البيت و بالفتح إلزام البنت الخدر كالإخدار و التخدير و هي مخدورة و مخدرة و مخدرة.

«417»

⁽¹⁾ كَنْزُ الْفَوَائِدِ، كَتَبَ مُعَاوِيَةُ إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام افْتِخَاراً فَقَالَ عليه السلام أَ عَلَيَّ يَفْتَخِرُ ابْنُ آكِلَةِ الْأَكْبَادِ ثُمَّ قَالَ لِعُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ اكْتُبْ:

مُحَمَّدٌ النَّبِيُّ أَخِي وَ صِنْوِي *** وَ حَمْزَةُ سَيِّدُ الشُّهَدَاءِ عَمِّي

وَ جَعْفَرٌ الَّذِي يُضْحِي وَ يُمْسِي *** يَطِيرُ مَعَ الْمَلَائِكَةِ ابْنُ أُمِّي

وَ بِنْتُ مُحَمَّدٍ سَكَنِي وَ عِرْسِي *** مُسَاطٌ لَحْمُهَا ⁽²⁾بِدَمِي وَ لَحْمِي

کلاله یعنی آن را از عرض به⁭ارث نبرد بلکه از روی قرابت و استحقاق به⁭ارث برد. فرزدق گوید:

ورثتم قناه الملک غیر کلاله عن ابنی مناف عبد شمش و هاشم

نیزه پادشاه را نه از دور بلکه از پسران مناف عبد شمس و هاشم به⁭ارث گرفته⁭اید.

الوبیئه بر وزن فعلیه از ریشه وباء است که به معنی طاعون یا بیماری همه⁭گیر است. گفته می⁭شود أرض و بیئه یعنی سرزمین و بازده، و با تخفیف و تشدید است. «ما أنت بأبی عذر» یعنی برای آغاز کردن جنگ توسط من. گفته می⁭شود: فلان ابو عذرها زمانی⁭که او کسی باشد که از او ازاله بکارت کرده باشد. و این کلام آنان: ما أنت بذی عذر هذا الکلام یعنی تو اولین کسی نیستی که این کلام را آغاز کرده⁭ای.

و بعید نیست که با غین و دال باشد جوهری گوید: رجل ثبت الغدر یعنی در جنگ و کلام ثابت است، و منافحه، دفاع و ضربت زدن متقابل و نزدیکی هر یک از دو رقیب به دیگری است به گونه⁭ای که رایحه و نفس او به دیگری می⁭رسد.

جوهری گوید: کشر البعیر عن نابه یعنی آن را نمایان کرد. و الکشر یعنی تبسم، و گوید: الزغب موهای زرد بر پر جوجه الفراخ زغب. و گوید: شقّق الکلام گفته می⁭شود زمانی⁭که آن را در بهترین حالت ادا نماید و الهصر با کسره و هصور: شیر است و راغ الرجل و الثعلب روغاً و روغاناً: یعنی از چیزی منحرف شد. و قعیده الرجل یعنی زن او، و الخدر پرده⁭ای است که در گوشه⁭ای از خانه برای کنیز کشیده می⁭شود، و با فتحه ملزوم کردن دختر به خدر است مانند اخدار و تخدیر و او مخدوره، مخدّره و مخدره است.

روایت 417

کنز الفوائد⁽³⁾

ص:233 روایت کرده است.

معاویه برای امیرمؤمنان علیه السّلام با افتخار نوشت، پس علی علیه السّلام فرمود: آیا پسر جگرخوار بر من فخر می⁭فروشد؟ سپس به عبیدالله بن ابی رافع گفت: بنویس:

•

محمد نبی برادر و همزاد من است، و حمزه سیدالشهدا عموی من است.

•

و جعفر که در ظهر و شب هنگام با ملائکه پرواز می⁭کند پسر مادر من است.

•

و دختر محمد آرامش و همسر من است، گوشتش با گوشت و خونم آمیخته است.

1) 417- رواه العلامة الكراجكيّ رحمه اللّه في الفصل: 3 من الرسالة 3 من كتاب كنز الفوائد: ج 1 ص 123، و في ج 2 ص 233.

2) و كتب في هامش ط الكمبانيّ من البحار أن في نسخة من كنز الفوائد: «مسوط لحمها بدمي و لحمي».

3) . علامه کراجکی آن را در فصل 3 از رساله 3 از کتاب کنز الفوائد: ج1، ص123 و در ج2

وَ سِبْطَا أَحْمَدَ ابْنَايَ مِنْهَا *** فَأَيُّكُمْ لَهُ سَهْمٌ كَسَهْمِي

سَبَقْتُكُمْ إِلَي الْإِسْلَامِ طُرّاً *** غُلَاماً مَا بَلَغْتُ أَوَانَ حُلْمِي

وَ أَوْجَبَ لِي الْوَلَاءَ مَعاً عَلَيْكُمْ *** خَلِيلِي يَوْمَ دَوْحِ غَدِيرِ خُمِّي

أَقُولُ ذَكَرَهَا فِي الدِّيوَانِ مَعَ زِيَادَةٍ وَ تَغْيِيرٍ هَكَذَا:

وَ أَوْجَبَ لِي وَلَايَتَهُ عَلَيْكُمْ *** رَسُولُ اللَّهِ يَوْمَ غَدِيرِ خُمٍّ

وَ أَوْصَانِي النَّبِيُّ عَلَي اخْتِيَارٍ *** لِأُمَّتِهِ رِضًي مِنْكُمْ بِحُكْمِي

أَلَا مَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ بِهَذَا *** وَ إِلَّا فَلْيَمُتْ كَمَداً بِغَمٍّ

أَنَا الْبَطَلُ الَّذِي لَمْ تُنْكِرُوهُ *** لِيَوْمِ كَرِيهَةٍ وَ لِيَوْمِ سِلْمِي

بيان

السكن بالتحريك كل ما سكنت إليه و العرس بالكسر امرأة الرجل و السوط خلط الشي‌ء بعضه ببعض و سوطه أي خلطه و الدوح جمع الدوحة و هي الشجرة العظيمة و الكمد بالتحريك الحزن المكتوم.

«418»

و قد رويناها أيضا عن مصادر كثيرة في المختار: 66 من باب كتب أمير المؤمنين عليه السلام من نهج السعادة: ج 4 ص 163، ط 1.

ج، الإحتجاج رَوَي أَبُو عُبَيْدَةَ قَالَ: كَتَبَ مُعَاوِيَةُ إِلَي عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أَنَّ لِي فَضَائِلَ كَثِيرَةً كَانَ أَبِي سَيِّداً فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَ صِرْتُ مَلِكاً فِي الْإِسْلَامِ وَ أَنَا صِهْرُ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ خَالُ الْمُؤْمِنِينَ وَ كَاتِبُ الْوَحْيِ فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أَ بِالْفَضَائِلِ يَبْغِي عَلَيَّ ابْنُ آكِلَةِ الْأَكْبَادِ اكْتُبْ إِلَيْهِ يَا غُلَامُ مُحَمَّدٌ النَّبِيُّ أَخِي وَ صِهْرِي وَ سَاقَ الْأَبْيَاتَ إِلَي قَوْلِهِ:

سَبَقْتُكُمْ إِلَي الْإِسْلَامِ طُرّاً *** مُقِرّاً بِالنَّبِيِّ فِي بَطْنِ أُمِّي

وَ صَلَّيْتُ الصَّلَاةَ وَ كُنْتُ طِفْلًا *** صَغِيراً مَا بَلَغْتُ أَوَانَ حُلْمِي

•

و دو نوه احمد پسران من از او هستند، پس کدام⁭یک از شما سهمی مانند سهم من دارد.

•

و در اسلام بر شما پیشی گرفته آنگاه که جوانی نوخاسته بوده⁭ام که به ابتدای بلوغ نرسیده بودم.

•

و خلیل من، در روز بیشه زار غدیر خم ولایتم را بر همه شما واجب کرد.

می⁭گویم آن را با اندکی زیادت و تغییر در دیواانش چنین ذکر کرده⁭است:

•

رسول⁭الله ولایتش را در روز غدیر خم برای من بر شما واجب کرد.

•

آن حضرت با انتخاب من برای مسلمانان و تصویب شما، مرا به جانشینی خود برگزید.

•

به هوش باش هر که خواست به این ایمان آورد و در غیر این⁭صورت از غصه بمیرد.

من قهرمانی هستم که شجاعتم را در روز گرفتاری و روز صلح نمی توانید منکر شوید .

توضیح

سکن با حرکت هر چیزی است که به آن اعتماد می⁭کنی و عرس با کسره: همسر مرد است.

و السوط: آمیختن چیزی با چیز دیگر است و سوّطه یعنی آن را آمیخت. و الدوح جمع دوحه است یعنی درخت بزرگ، الکمد با حرکت یعنی غم پنهان.

روایت 418

احتجاج⁽²⁾:

ابو عبیده روایت کرد: معاویه برای علی امیرمؤمنان علیه السّلام نوشت: برای من فضیلت⁭های بسیار است، پدرم در جاهلیت سروری بوده است و من در اسلام فرمانروا شدم و من خویشاوند سببی رسول⁭الله و دائی مؤمنان و کاتب وحی هستم پس امیرمؤمنان علیه السّلام نوشت: آیا پسر جگرخوار با فضیلت⁭ها بر من ستم می⁭کند؟ ای غلام بنویس: «محمد نبی برادر و خویشاوند سببی من است» و ابیات را تا این سخنش ادامه داد:

سبقتکم إلی الإسلام طرّاً مقرّاً بالنبیّ فی بطن إمّی

وصلّیت الصلاة و کنتُ طفلاً صغیراً ما بلغتُ أوانَ حلمی

در نوجوانی در اسلام بر شما پیشی گرفتم درحالی⁭که در شکم مادرم به نبی اقرار کردم.

و در حالی⁭که کودکی صغیر بودم که به ابتدای بلوغ نرسیده بودم نماز خواندم.

1) 418- رواه الطبرسيّ رحمه اللّه في أواخر عنوان: «احتجاجه عليه السلام علي معاوية في جواب كتبه إليه» من كتاب الاحتجاج: ج 1 ص 265. و للأبيات مصادر كثيرة يقف الباحث علي عدة منها في كتاب الغدير: ج 2 ص 25 ط 2.

2) . طبرسی آن را در آخر عنوان (احتجاج امام علیه السلام بر معاویه در جوابی که برای او نوشت) از کتاب احتجاج: ج1، ص265 روایت کرده است. این ابیات منابعی بسیاری دارد که محقق بر تعدادی از آنها دست یافته است از جمله در کتاب الغدیر: ج 2، ص25 چاپ دوم. آن را در منابع بسیاری در مختار 66 از بخش نامه های امیر مؤمنان علیه السلام از نهج السعاده: ج4، ص163، چاپ اول روایت کردیم.

وَ سَاقَ الْأَبْيَاتَ إِلَي قَوْلِهِ:

فَوَيْلٌ ثُمَّ وَيْلٌ ثُمَّ وَيْلٌ *** لِمَنْ يَلْقَي الْإِلَهَ غَداً بِظُلْمِي

فَقَالَ مُعَاوِيَةُ اخْفُوا هَذَا الْكِتَابَ لَا يَقْرَؤُهُ أَهْلُ الشَّامِ فَيَمِيلُوا إِلَي ابْنِ أَبِي طَالِبٍ.

«419»

⁽¹⁾ كِتَابُ صِفِّينَ لِنَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ، قَالَ: كَتَبَ عَلِيٌّ عليه السلام إِلَي مُعَاوِيَةَ:

أَصْبَحْتَ مِنِّي يَا ابْنَ حَرْبٍ جَاهِلًا *** إِنْ لَمْ نُرَامِ مِنْكُمُ الْكَوَاهِلَا

بِالْحَقِّ وَ الْحَقُّ يُزِيلُ الْبَاطِلَا *** هَذَا لَكَ الْعَامَ وَ عَاماً قَابِلًا

«420»

⁽²⁾ كِتَابُ الْغَارَاتِ لِإِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِيِّ، قَالَ رُوِيَ أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام كَتَبَ إِلَي مُعَاوِيَةَ :

مِنْ عَبْدِ اللَّهِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ إِلَي مُعَاوِيَةَ وَ بَعْدُ فَإِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِكْرَامِ خَلَقَ الْخَلْقَ وَ اخْتَارَ خِيَرَةً مِنْ خَلْقِهِ وَ اصْطَفَي صَفْوَةً مِنْ عِبَادِهِ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ يَخْتارُ ما كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحانَ اللَّهِ وَ تَعالي عَمَّا يُشْرِكُونَ ⁽³⁾فَأَمَرَ الْأَمْرَ وَ شَرَعَ الدِّينَ وَ قَسَمَ الْقَسْمَ عَلَي ذَلِكَ وَ هُوَ فَاعِلُهُ وَ جَاعِلُهُ وَ هُوَ الْخَالِقُ وَ هُوَ الْمُصْطَفِي وَ هُوَ الْمُشَرِّعُ وَ هُوَ الْقَاسِمُ وَ هُوَ الْفَاعِلُ لِمَا يَشَاءَ لَهُ الْخَلْقُ وَ لَهُ الْأَمْرُ وَ لَهُ الْخِيَرَةُ وَ الْمَشِيئَةُ وَ الْإِرَادَةُ وَ الْقُدْرَةُ وَ الْمُلْكُ وَ السُّلْطَانُ .

أَرْسَلَ رَسُولَهُ خِيَرَتَهُ وَ صَفْوَتَهُ بِالْهُدَي وَ دِينِ الْحَقِّ وَ أَنْزَلَ عَلَيْهِ كِتَابَهُ فِيهِ تِبْيَانُ كُلِّ شَيْ‌ءٍ مِنْ شَرَائِعِ دِينِهِ فَبَيَّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ وَ فِيهِ فَرَضَ الْفَرَائِضَ وَ قَسَّمَ فِيهِ سِهَاماً أَحَلَّ بَعْضَهَا لِبَعْضٍ وَ حَرَّمَ بَعْضَهَا لِبَعْضٍ بَيِّنْهَا يَا مُعَاوِيَةُ إِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ الْحُجَّةَ وَ ضَرَبَ أَمْثَالًا لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ فَأَنَا سَائِلُكَ عَنْهَا أَوْ بَعْضِهَا إِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ وَ اتَّخَذَ الْحُجَّةَ بِأَرْبَعَةِ أَشْيَاءَ عَلَي الْعَالَمِينَ فَمَا هِيَ يَا مُعَاوِيَةُ وَ لِمَنْ هِيَ وَ اعْلَمْ أَنَّهُنَّ حُجَّةٌ لَنَا أَهْلَ الْبَيْتِ عَلَي مَنْ

و ابیات را ادامه داد:

فویلٌ ثمّ ویلٌ ثمّ ویلٌ لمن یلقی الإلهَ غداً بظلمی

وای، وای، وای بر کسی⁭که فردا خدا را با ظلم بر من دیدار می⁭کند.

پس معاویه گفت: این نامه را پنهان کنید تا اهل شام آن را نخوانند که به⁭⁭سوی ابن ابی طالب می⁭گرایند .

روایت 419

کتاب صفین⁽⁴⁾

تألیف نصر بن مزاحم گوید: علی علیه السّلام برای معاویه نوشت:

أصبحت منّی یا ابن حرب جاهلاً أن نرام منکم الکواهلا

بالحقّ و الحقّ یزیل الباطلا هذا لک العام و عاماً قابلاً

ای پسر جنگ نسبت به من نادان هستی و پنداشتی که ما در برابر شما از پشتیبانی از حق شانه خالی کردیم.

سوگند بحق که حقّ باطل را برطرف می‌سازد، آنچه گفتم برای مبارزه امسال تو آماده است، کاری به سال آینده نداشته باش.

روایت 420

کتاب غارات⁽⁵⁾

تألیف ابراهیم بن محمد ثقفی گوید: روایت شده⁭است که علی علیه السّلام برای معاویه نوشت: از بنده خدا امیرمؤمنان علی بن ابی طالب به معاویه، و بعد، خداوند تبارک و تعالی صاحب بزرگی و کرامت خلق را آفرید و برگزیده⁭ای از خلقش انتخاب کرد و بهترین بندگان را برگزید: «وَرَبُّکَ یَخْلُقُ مَا یَشَاء وَیَخْتَارُ مَا کَانَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَی عَمَّا یُشْرِکُونَ»⁽⁶⁾

{و پروردگار تو هر چه را بخواهد می‌آفریند و برمی‌گزیند و آنان اختیاری ندارند منزه است‌خدا و از آنچه [با او] شریک می‌گردانند برتر است} پس امر را فرمان داد، دین را وضع کرد و قسمت را بر اساس آن تقسیم نمود و او انجام دهنده و قرار دهنده آن است و اوست آفریننده، برگزینده، تشریع کننده، تقسیم کننده، و اوست انجام دهنده هرآنچه که خلق آن را می⁭خواند و امر، اختیار، مشیت، اراده، قدرت، فرمانروایی و سلطه از آن اوست.

رسولش، برگزیده و بهترینش را با هدایت و دین حق فرستاد، و کتابش را بر او نازل فرمود که در آن بیان هر چیزی از شرائع دینش است پس آن را برای قومی که می⁭دانند تبیین نمود، فرض کردن فرائض در آن است. سهم⁭هایی که برخی از آن⁭ها را برای برخی حلال و برخی از آن ها را برای برخی حرام کرده است در آن قسمت کرده است. معاویه اگر از حجت آگاه بودی آن را بیان کرده⁭است؟ و مثال⁭هایی زده است که جز عالمان آن را نمی⁭دانند، اینک من درباره آن یا بخشی از آن از تو سؤال می⁭کنم اگر می⁭دانستی؟ و حجت به چهار امر را بر جهانیان اتخاذ کرد معاویه! آن ها کدامند؟ و برای کیستند؟ بدان که آن⁭ها حجتی برای ما اهل بیت است بر کسی که

1) 419- رواه نصر في أوائل الجزء الثالث من كتاب صفّين ص 137، ط 2 بمصر.

2) 420- الحديث و ما بعده موجود تحت الرقم: 100 من تلخيص كتاب الغارات ص 195- 203 ط 1.

3) ما بين القوسين المزدوجين اقتباس من الآية: 68 من سورة القصص: 28.

4) . نصر آن را در اوائل جلد سوم از کتاب صفین ص 137، چاپ دوم مصر.

5) . این حدیث و مابعد آن ذیل شماره 100 از تلخیص کتاب غارات ص 195-203 چاپ اول موجود است.

6) . اقتباسی از آیه 68 از سوره قصص: 28

خَالَفَنَا وَ نَازَعَنَا وَ فَارَقَنَا وَ بَغَي عَلَيْنَا وَ الْمُسْتَعَانُ اللَّهُ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَ عَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ .

وَ كَانَ جُمْلَةُ تَبْلِيغِهِ رِسَالَةَ رَبِّهِ فِيمَا أَمَرَهُ وَ شَرَعَ وَ فَرَضَ وَ قَسَمَ جُمْلَةُ الدِّينِ يَقُولُ اللَّهُ أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ هِيَ لَنَا أَهْلَ الْبَيْتِ لَيْسَتْ لَكُمْ .

ثُمَّ نَهَي عَنِ الْمُنَازَعَةِ وَ الْفُرْقَةِ وَ أَمَرَ بِالتَّسْلِيمِ وَ الْجَمَاعَةِ فَكُنْتُمْ أَنْتُمُ الْقَوْمَ الَّذِينَ أَقْرَرْتُمْ لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ فَبَدَا لَكُمْ ⁽¹⁾فَأَخْبَرَكُمُ اللَّهُ أَنَّ مُحَمَّداً لَمْ يَكُ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ وَ لكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَ خاتَمَ النَّبِيِّينَ ⁽²⁾

وَ قَالَ عَزَّ وَ جَلَّ أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلي أَعْقابِكُمْ فَأَنْتَ وَ شُرَكَاؤُكَ يَا مُعَاوِيَةُ الْقَوْمُ الَّذِينَ انْقَلَبُوا عَلَي أَعْقَابِهِمْ وَ ارْتَدُّوا وَ نَقَضُوا الْأَمْرَ وَ الْعَهْدَ فِيمَا عَاهَدُوا اللَّهَ وَ نَكَثُوا الْبَيْعَةَ وَ لَمْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً .

أَ لَمْ تَعْلَمْ يَا مُعَاوِيَةُ أَنَّ الْأَئِمَّةَ مِنَّا لَيْسَتْ مِنْكُمْ وَ قَدْ أَخْبَرَكُمُ اللَّهُ أَنَّ أُولِي الْأَمْرِ هُمُ الْمُسْتَنْبِطُو الْعِلْمِ ⁽³⁾وَ أَخْبَرَكُمْ أَنَّ الْأَمْرَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ يُرَدُّ إِلَي اللَّهِ وَ إِلَي الرَّسُولِ وَ إِلَي أُولِي الْأَمْرِ الْمُسْتَنْبِطِي الْعِلْمِ فَمَنْ أَوْفَي بِمَا عَاهَدَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَجِدِ اللَّهَ مُوفِياً بِعَهْدِهِ يَقُولُ اللَّهُ أَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَ إِيَّايَ فَارْهَبُونِ وَ قَالَ عَزَّ وَ جَلَّ أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلي ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ آتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً وَ قَالَ لِلنَّاسِ بَعْدَهُمْ فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَ مِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ فَتَبَوَّأْ مَقْعَدَكَ مِنْ جَهَنَّمَ وَ كَفي بِجَهَنَّمَ سَعِيراً .

وَ نَحْنُ آلُ إِبْرَاهِيمَ الْمَحْسُودُونَ وَ أَنْتَ الْحَاسِدُ لَنَا.

با ما مخالفت و نزاع کند و از ما جدا شود و بر ما ستم کند و خداست که از او استعانت جسته می⁭شود، بر او توکل کردم و توکل کنندگان باید بر او توکل کنند.

و جمله⁭ ابلاغ او رسالت پروردگارش درباره آنچه که امر، شرع، فرض و قسمت کرد جمله دین بود خداوند می⁭فرماید: «أَطِیعُواْ اللّهَ وَأَطِیعُواْ الرَّسُولَ وَأُوْلِی الأَمْرِ مِنکُمْ» {خدا را اطاعت کنید و پیامبر و اولیای امر خود را [نیز] اطاعت کنید} آن برای ما اهل بیت است نه برای شما.

سپس از نزاع و تفرقه نهی کرد و به تسلیم و اجتماع امر کرد و شما قومی بودید که به خدا و رسولش اقرار کردید پس نظرتان را تغییر دادید؛ پس خداوند به شما خبر داد که محمد پدر یکی از مردان شما نیست بلکه رسول⁭ خدا و خاتم انبیاء است⁽⁴⁾و فرمود:«أَفَإِن مَّاتَ أَوْ قُتِلَ انقَلَبْتُمْ عَلَی أَعْقَابِکُمْ» {آیا اگر او بمیرد یا کشته شود از عقیده خود برمی‌گردید} ای معاویه تو و هم دستانت قومی⁭ هستید که دگرگون شده و برگشتید و امر و عهدی که با خدا بسته بودید را نقض کردید بیعت را شکستید و به خدا ضرری نرساندید.

آیا ندانستی ای معاویه که ائمه از ماست نه از شما، و خداوند به شما خبر داده است که اولو الأمر همان یابندگان علم هستند و به شما خبر داده است که امری که درباره آن دچار اختلاف هستید به خدا، رسول و به اولو الأمر یابندگان علم باز می گردد و هرکه به آنچه که با خدا بر سر آن عهد بسته است وفا کند خداوند را وفا دار به عهدش میابد خداوند می⁭فرماید: «وَأَوْفُواْ بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ وَإِیَّایَ فَارْهَبُونِ» {و به پیمانم وفا کنید تا به پیمانتان وفا کنم و تنها از من بترسید} و نیز قرمود: «أَمْ یَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَی مَا آتَاهُمُ اللّهُ مِن فَضْلِهِ فَقَدْ آتَیْنَآ آلَ إِبْرَاهِیمَ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَآتَیْنَاهُم مُّلْکًا عَظِیمًا» {بلکه به مردم برای آنچه خدا از فضل خویش به آنان عطا کرده رشک می‌ورزند در حقیقت ما به خاندان ابراهیم کتاب و حکمت دادیم و به آنان ملکی بزرگ بخشیدیم} است و به مردم بعد از آنان فرمود: «فَمِنْهُم مَّنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُم مَّن صَدَّ عَنْهُ» {پس برخی از آنان به وی ایمان آوردند و برخی از ایشان از او روی برتافتند} و در جایگاهت از جهنم بنشین و دوزخ پر شراره بس است.

و ما خاندان ابراهیم همان حسادت ورزیده⁭شدگان هستیم و تو حسود بر ما هستی.

1) هذا هو الظاهر، و في ط الكمبانيّ من البحار: «و بذلك».

2) مقتبس من الآية: 40 من سورة الأحزاب: 33 «ما كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ وَ لكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَ خاتَمَ النَّبِيِّينَ ... ».

3) الظاهر أن هذا هو الصواب، و في أصلي من ط الكمبانيّ: «أن أولي الامر المستنبطو العلم».

4) . اقتباس از آیه 40 از سوره احزاب (33).

خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ بِيَدِهِ وَ نَفَخَ فِيهِ مِنْ رُوحِهِ وَ أَسْجَدَ لَهُ الْمَلَائِكَةَ وَ عَلَّمَهُ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا وَ اصْطَفَاهُ عَلَي الْعَالَمِينَ فَحَسَدَهُ الشَّيْطَانُ فَكانَ مِنَ الْغاوِينَ .

وَ نُوحاً حَسَدَهُ قَوْمُهُ إِذْ قَالُوا ما هذا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُرِيدُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ ذَلِكَ حَسَدٌ مِنْهُمْ لِنُوحٍ أَنْ يُقِرُّوا لَهُ بِالْفَضْلِ وَ هُوَ بَشَرٌ .

وَ مِنْ بَعْدِهِ حَسَدُوا هُوداً إِذْ يَقُولُ قَوْمُهُ ما هذا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يَأْكُلُ مِمَّا تَأْكُلُونَ مِنْهُ وَ يَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ وَ لَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَكُمْ إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ قَالُوا ذَلِكَ حَسَداً أَنْ يُفَضِّلَ اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ وَ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ .

وَ مِنْ قَبْلِ ذَلِكَ ابْنُ آدَمَ قَابِيلُ قَتَلَ هَابِيلَ حَسَداً فَكَانَ مِنَ الْخَاسِرِينَ .

وَ طَائِفَةٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً نُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَمَّا بَعَثَ اللَّهُ لَهُمْ طَالُوتَ مَلِكاً حَسَدُوهُ وَ قالُوا أَنَّي يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنا ⁽¹⁾وَ زَعَمُوا أَنَّهُمْ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ كُلَّ ذَلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ ما قَدْ سَبَقَ وَ عِنْدَنَا تَفْسِيرُهُ وَ عِنْدَنَا تَأْوِيلُهُ وَ قَدْ خابَ مَنِ افْتَري وَ نَعْرِفُ فِيكُمْ شِبْهَهُ وَ أَمْثَالَهُ وَ ما تُغْنِي الْآياتُ وَ النُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ فَكَانَ نَبِيُّنَا صلي الله عليه و آله فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ ⁽²⁾حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلي مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ ⁽³⁾حَسَداً مِنَ الْقَوْمِ عَلَي تَفْضِيلِ بَعْضِنَا عَلَي بَعْضٍ .

أَلَا وَ نَحْنُ أَهْلُ الْبَيْتِ آلُ إِبْرَاهِيمَ الْمَحْسُودُونَ حُسِدْنَا كَمَا حُسِدَ آبَاؤُنَا مِنْ قَبْلِنَا سُنَّةً وَ مَثَلًا وَ قَالَ اللَّهُ وَ آلَ إِبْراهِيمَ وَ آلَ لُوطٍ وَ آلَ عِمْرانَ وَ آلِ يَعْقُوبَ وَ آلُ

خداوند آدم را با دست خویش خلق کرد و از روحش در آن دمید و ملائکه را به سجده او درآورد و همه نام⁭ها را به او آموخت و او را بر جهانیان برگزید پس شیطان بر او حسد ورزید و از فریبکاران بود. و قوم نوح بر او حسد ورزیدند آنگاه که گفتند:«مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِّثْلُکُمْ یُرِیدُ أَن یَتَفَضَّلَ عَلَیْکُمْ» {این [مرد] جز بشری چون شما نیست می‌خواهد بر شما برتری جوید} این حسودی از جانب آنان بر نوح بود که به فضل او اقرار کنند درحالی⁭که او بشر است.

و پس از او بر هود حسادت ورزیدند آنگاه که به قومش گفت: «مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِّثْلُکُمْ یَأْکُلُ مِمَّا تَأْکُلُونَ مِنْهُ وَیَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ * وَلَئِنْ أَطَعْتُم بَشَرًا مِثْلَکُمْ إِنَّکُمْ إِذًا لَّخَاسِرُونَ» {این [مرد] جز بشری چون شما نیست از آنچه می‌خورید می‌خورد و از آنچه می‌نوشید می‌نوشد و اگر بشری مثل خودتان را اطاعت کنید در آن صورت قطعا زیانکار خواهید بود} و آن را از روی حسد گفتند که خداوند هر که را بخواهد برتری می⁭دهد و هر که را بخواهد به رحمتش مخصوص می⁭گرداند.

و پیش از آن پسر آدم قابیل از روی حسد هابیل را کشت و از زیانکاران بود.

و گروهی از بنی⁭اسرائیل: «إِذْ قَالُواْ لِنَبِیٍّ لَّهُمُ ابْعَثْ لَنَا مَلِکًا نُّقَاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّهِ» {آنگاه که به پیامبری از خود گفتند پادشاهی برای ما بگمار تا در راه خدا پیکار کنیم} و زمانی⁭که خداوند طالوت را به⁭عنوان فرمانروا بر آنان فرستاد بر او حسادت کردند و گفتند: هرگز فرمانروایی بر ما برای او نخواهد بود⁽⁴⁾و پنداشتند که خود بر فرمانروایی سزاوارتر از او هستند، همه این موارد را از خبرهایی که گذشته است و تفسیر و تأویلش نزد ماست برایت بیان می⁭کنیم و هر که افترا زد شکست خورد و شبیه و نظیر آن را در شما می⁭دانیم «وَمَا تُغْنِی الآیَاتُ وَالنُّذُرُ عَن قَوْمٍ لاَّ یُؤْمِنُونَ» {و هشدارها گروهی را که ایمان نمی‌آورند سود نمی‌بخشد} پس نبی ما بود و زمانی⁭که آنچه شناختند به⁭سویشان آمد از روی حسد از جانب خویش بر آن کفر ورزیدند⁽⁵⁾: «أَن یُنَزِّلُ اللّهُ مِن فَضْلِهِ عَلَی مَن یَشَاء مِنْ عِبَادِهِ»⁽⁶⁾{که چرا خداوند از فضل خویش بر هر کس از بندگانش که بخواهد [آیاتی] فرو می‌فرستد} از روی حسادت از جانب گروهی بر برتری دادن بعضی از ما بر بعضی دیگر.

به⁭هوش باش که ما اهل بیت خاندان ابراهیم حسد ورزیده⁭شدگان هستیم بر ما حسد ورزیدند چنانکه از روی سنت و مثل پیش از ما بر پدران ما حسد ورزیده⁭اند، و خداوند فرمود: و آل ابراهیم، لوط، عمران، یعقوب،

1) اقتباس من الآية: 246 من سورة البقرة.

2) اقتباس من الآية: 89 من سورة البقرة: 2.

3) اقتباس من الآية: 90 من سورة البقرة، و أولها: بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْياً أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ ... و الآية 109 من سورة البقرة.

4) . اقتباسی از آیه 246 سوره بقره

5) . اقتباسی از آیه 89 سوره بقره

6) . اقتباسی از آیه 90 سوره بقره.

مُوسي وَ آلُ هارُونَ وَ آلَ داوُدَ ⁽¹⁾

و منها قوله عزّ و جلّ في الآية: 54 من سورة النساء: أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلي ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ؟ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ آتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً .

و منها قوله تعالي في الآية 248 من سورة البقرة: إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ بَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسي وَ آلُ هارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلائِكَةُ .

و منها قوله عزّ شأنه في الآية: 84 من سورة الأنعام: وَ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَ سُلَيْمانَ وَ أَيُّوبَ وَ يُوسُفَ وَ مُوسي وَ هارُونَ .

و منها قوله جل و علا في الآية: 6 من سورة يوسف: وَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَ عَلي آلِ يَعْقُوبَ .

و منها قوله عزّ شأنه في الآية: 59 من سورة الحجر: إِلَّا آلَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ .

و منها قوله تعالي في الآية: 13 من سورة «سبأ»: اعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُكْراً وَ قَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ .

إلي غير ذلك ممّا أشاد القرآن الكريم في مدح المصطفين من آل الرسل و الأنبياء.

و عسي أن يمن اللّه علينا بالظفر علي كلام الامام في مصدر وثيق ذكر فيه الكلام حرفيا مسندا فيغنينا عن كثير ممّا تكلفنا في كونه مشارا إليه من كلام الامام.

فَنَحْنُ آلُ نَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله أَ لَمْ تَعْلَمْ يَا مُعَاوِيَةُ إِنَّ أَوْلَي النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَ هذَا النَّبِيُّ وَ الَّذِينَ آمَنُوا .

وَ نَحْنُ أُولُو الْأَرْحَامِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَي النَّبِيُّ أَوْلي بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلي بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ .

نَحْنُ أَهْلُ بَيْتٍ اخْتَارَنَا اللَّهُ وَ اصْطَفَانَا وَ جَعَلَ النُّبُوَّةَ فِينَا وَ الْكِتَابَ لَنَا وَ الْحِكْمَةَ وَ الْعِلْمَ وَ الْإِيمَانَ وَ بَيْتَ اللَّهِ وَ مَسْكَنَ إِسْمَاعِيلَ وَ مَقَامَ إِبْرَاهِيمَ فَالْمُلْكُ لَنَا وَيْلَكَ يَا مُعَاوِيَةُ.

موسی، هارون و داود، و ما آل نبی⁭مان محمدصلّی الله علیه و آله. آیا ندانستی ای معاویه که: إ«ِنَّ أَوْلَی النَّاسِ بِإِبْرَاهِیمَ لَلَّذِینَ اتَّبَعُوهُ وَهَ-ذَا النَّبِیُّ وَالَّذِینَ آمَنُواْ وَاللّهُ وَلِیُّ الْمُؤْمِنِینَ» {در حقیقت نزدیکترین مردم به ابراهیم همان کسانی هستند که او را پیروی کرده‌اند و [نیز] این پیامبر و کسانی که [به آیین او] ایمان آورده‌اند و خدا سرور مؤمنان است}

و ما خویشاوندان هستیم خداوند فرمود: «النَّبِیُّ أَوْلَی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنفُسِهِمْ وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ وَأُوْلُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَی بِبَعْضٍ فِی کِتَابِ اللَّهِ» {پیامبر به مؤمنان از خودشان سزاوارتر [و نزدیکتر] است و همسرانش مادران ایشانند و خویشاوندان [طبق] کتاب خدا بعضی [نسبت] به بعضی اولویت دارند} ما اهل بیت هستیم که خداوند ما را انتخاب کرد و برگزید و نبوت را در میان ما قرار داد و کتاب، حکمت، علم، ایمان، بیت الله، مسکن اسماعیل، مقام ابراهیم از آن ماست پس ملک برای ماست، وای بر تو ای معاویه.

1) كذا في أصلي المطبوع، و الظاهر أن راوي الرسالة نقل لفظ الامام بالمعني و لم يتحفظ علي ألفاظه عليه السلام، و الكلام إشارة إلي آيات من القرآن الكريم منها قوله تعالي في الآية: 33 من سورة آل عمران: إِنَّ اللَّهَ اصْطَفي آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِيمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَي الْعالَمِينَ

وَ نَحْنُ أَوْلَي بِإِبْرَاهِيمَ وَ نَحْنُ آلُهُ وَ آلُ عِمْرَانَ وَ أَوْلَي بِعِمْرَانَ وَ آلُ لُوطٍ وَ نَحْنُ أَوْلَي بِلُوطٍ وَ آلُ يَعْقُوبَ وَ نَحْنُ أَوْلَي بِيَعْقُوبَ وَ آلُ مُوسَي وَ آلُ هَارُونَ وَ آلُ دَاوُدَ وَ أَوْلَي بِهِمْ وَ آلُ مُحَمَّدٍ أَوْلَي بِهِ .

وَ نَحْنُ أَهْلُ الْبَيْتِ الَّذِينَ أَذْهَبَ اللَّهُ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ طَهَّرَهُمْ تَطْهِيراً ⁽¹⁾وَ لِكُلِّ نَبِيٍّ دَعْوَةٌ فِي خَاصَّةِ نَفْسِهِ وَ ذُرِّيَّتِهِ وَ أَهْلِهِ وَ لِكُلِّ نَبِيٍّ وَصِيَّةٌ فِي آلِهِ .

أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ أَوْصَي بابنه [ابْنَهُ] يَعْقُوبَ وَ يَعْقُوبَ أَوْصَي بَنِيهِ إِذْ حَضَرَهُ الْمَوْتُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً أَوْصَي إِلَي آلِهِ سُنَّةَ إِبْرَاهِيمَ وَ النَّبِيِّينَ اقْتِدَاءً بِهِمْ كَمَا أَمَرَهُ اللَّهُ لَيْسَ لَكَ مِنْهُمْ وَ لَا مِنْهُ سُنَّةٌ فِي النَّبِيِّينَ وَ فِي هَذِهِ الذُّرِّيَّةِ الَّتِي بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ قَالَ اللَّهُ لِإِبْرَاهِيمَ وَ إِسْمَاعِيلَ ⁽²⁾وَ هُمَا يَرْفَعَانِ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ رَبَّنا وَ اجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ فَنَحْنُ الْأُمَّةُ الْمُسْلِمَةُ وَ قَالا رَبَّنا وَ ابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ .

فَنَحْنُ أَهْلُ هَذِهِ الدَّعْوَةِ وَ رَسُولُ اللَّهِ مِنَّا وَ نَحْنُ مِنْهُ بَعْضُنَا مِنْ بَعْضٍ وَ بَعْضُنَا أَوْلَي بِبَعْضٍ فِي الْوَلَايَةِ وَ الْمِيرَاثِ ذُرِّيَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَ اللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ ⁽³⁾وَ عَلَيْنَا نَزَلَ الْكِتَابُ وَ فِينَا بُعِثَ الرَّسُولُ وَ عَلَيْنَا تُلِيَتِ الْآيَاتُ وَ نَحْنُ الْمُنْتَحِلُونَ لِلْكِتَابِ وَ الشُّهَدَاءُ عَلَيْهِ وَ الدُّعَاةُ إِلَيْهِ وَ الْقُوَّامُ بِهِ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ ⁽⁴⁾أَ فَغَيْرَ اللَّهِ يَا مُعَاوِيَةُ تَبْغِي رَبّاً أَمْ غَيْرَ كِتَابِهِ كِتَاباً أَمْ غَيْرَ الْكَعْبَةِ بَيْتِ اللَّهِ وَ مَسْكَنِ إِسْمَاعِيلَ وَ مَقَامِ أَبِينَا إِبْرَاهِيمَ تَبْغِي قِبْلَةً أَمْ غَيْرَ مِلَّتِهِ تَبْغِي

ما به ابراهیم سزاوارتر هستیم و ما خاندان او و خاندان عمران هستیم، ما سزاوارتر به عمران و خاندان لوط هستیم و ما به لوط وخاندان یعقوب سزاوارتر هستیم، و ما به یعقوب، و خاندان موسی، هارون و داوود سزاوارتر هستیم و خاندان محمد، و ما به آن سزاوارتر هستیم.

و ما اهل بیتی هستیم که خداوند آلودگی را از آنان زدود و آنان را بسیار پاکیزه گردانید⁽⁵⁾

و برای هر نبی دعوتی در میان خواص خود، فرزندان و خانواده خویش است و برای هر نبی جانشینی در خاندان خویش است.

آیا ندانستی که ابراهیم پسرش یعقوب را وصی کرد و یعقوب آنگاه که مرگش فرا رسید پسرش را وصی کرد و محمد طبق سنت ابراهیم و انبیاء و در اقتداء به آنان برای خاندانش وصیت کرد چنانکه خداوند به او امر کرده بود، برای تو از آنان و از او سنتی در میان انبیاء نیست و در این ذریه⁭ای که برخی از آن⁭ها از برخی دیگر است، خداوند به ابراهیم و اسماعیل درحالی⁭که ستون⁭های بیت را بالا می⁭بردند فرمود: «رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَیْنِ لَکَ وَمِن ذُرِّیَّتِنَا أُمَّةً مُّسْلِمَةً لَّکَ» { پروردگارا ما را تسلیم [فرمان] خود قرار ده و از نسل ما امتی فرمانبردار خود [پدید آر]} ، و ما امت مسلمانان هستیم و گفتند: «َبَّنَا وَابْعَثْ فِیهِمْ رَسُولاً مِّنْهُمْ یَتْلُو عَلَیْهِمْ آیَاتِکَ» {پروردگارا در میان آنان فرستاده‌ای از خودشان برانگیز تا آیات تو را بر آنان بخواند}.

و ما اهل این دعوت هستیم و رسول خدا از ما و ما از او هستیم، یکی از ما از دیگری است و برخی از ما در ولایت و میراث به دیگری سزاوارتر هستیم .

{فرزندانی که بعضی از آنان از [نسل] بعضی دیگرند و خداوند شنوای داناست}⁽⁶⁾،

و کتاب بر ما نازل شد و رسول در میان ما مبعوث شد و آیات بر ما تلاوت شد و ما کتاب را پذیرفتیم و ما شاهدان بر آن، دعوت⁭کنندگان به آن و برپا دارندگان آن هستیم: {پس به کدام سخن بعد از قرآن ایمان می‌آورند}⁽⁷⁾

معاویه! آیا خدایی غیر از الله طلب می⁭کنی؟ یا کتابی غیر از کتاب او؟ یا بیت اللهی غیر از کعبه و غیر از مسکن اسماعیل و مقام پدرمان ابراهیم قبله⁭ای می⁭خواهی؟ یا غیر از آیین او

1) قطعة من الآية: 33 من سورة الأحزاب، و الاخبار من طريق أهل السنة متواترة علي أن الآية الكريمة نزلت في علي و فاطمة و الحسن و الحسين عليهم السلام و ليلاحظ ما رواه الحافظ الحسكاني في تفسير الآية الكريمة من كتاب شواهد التنزيل: ج 2 ص 10- 93 ط 1.

2) كذا في أصلي فإن صح فاللام في قوله: «لإبراهيم» بمعني «عن» أي قال اللّه تعالي حاكيا عن إبراهيم و إسماعيل ...

3) اقتباس من الآية: 31 من سورة آل عمران: 3.

4) اقتباس من الآية: 185 من سورة الأعراف: 7.

5) . بخشی از آیه 33 احزاب، و اخبار از طریق اهل بیت متواتر است بر این که آیه کریمه درباره علی، فاطمه, حسن و حسین علیهم السلام نازل شده است. آنچه که حافظ حسکانی در تفسیر آیه کریمه از کتاب شواهد تنزیل: ج2 ص 10-93 چاپ اول روایت کرده است ملاحظه شود.

6) . اقتباسی از آیه 31 / آل عمران

7) . اقتباسی از آیه 185/ سوره اعراف

دِيناً أَمْ غَيْرَ اللَّهِ تَبْغِي مَلِكاً: فَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ فِينَا فَقَدْ أَبْدَيْتَ عَدَاوَتَكَ لَنَا وَ حَسَدَكَ وَ بُغْضَكَ وَ نَقْضَكَ عَهْدَ اللَّهِ وَ تَحْرِيفَكَ آيَاتِ اللَّهِ وَ تَبْدِيلَكَ قَوْلَ اللَّهِ قَالَ اللَّهُ لِإِبْرَاهِيمَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفي لَكُمُ الدِّينَ أَ فَتَرْغَبُ عَنْ مِلَّتِهِ وَ قَدِ اصْطَفَاهُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَ هُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الصَّالِحِينَ أَمْ غَيْرَ الْحُكْمِ تَبْغِي حُكْماً أَمْ غَيْرَ الْمُسْتَحْفَظِ مِنَّا تَبْغِي إِمَاماً الْإِمَامَةُ لِإِبْرَاهِيمَ وَ ذُرِّيَّتِهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ تَبَعٌ لَهُمْ لَا يَرْغَبُونَ عَنْ مِلَّتِهِ قَالَ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي أَدْعُوكَ يَا مُعَاوِيَةُ إِلَي اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ كِتَابِهِ وَ وَلِيِّ أَمْرِهِ الْحَكِيمِ مِنْ آلِ إِبْرَاهِيمَ وَ إِلَي الَّذِي أَقْرَرْتَ بِهِ زَعَمْتَ إِلَي اللَّهِ وَ الْوَفَاءِ بِعَهْدِهِ وَ مِيثاقَهُ الَّذِي واثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَ أَطَعْنا ⁽¹⁾وَ لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ ⁽²⁾

و ثانيهما الآية: 14 من سورة الشوري: 42: وَ ما تَفَرَّقُوا إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ ...

وَ لا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكاثاً تَتَّخِذُونَ أَيْمانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبي مِنْ أُمَّةٍ .

فَنَحْنُ الْأُمَّةُ الْأَرْبَي فَ لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا وَ هُمْ لا يَسْمَعُونَ ⁽³⁾اتَّبِعْنَا وَ اقْتَدِ بِنَا فَإِنَّ ذَلِكَ لَنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ عَلَي الْعَالَمِينَ مُفْتَرَضٌ فَإِنَّ الْأَفْئِدَةَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُسْلِمِينَ تَهْوِي إِلَيْنَا وَ ذَلِكَ دَعْوَةُ الْمَرْءِ الْمُسْلِمِ ⁽⁴⁾فَهَلْ

دینی می⁭خواهی یا غیر از خدا فرمانروایی؟

پس خداوند آن را در میان ما قرار داد پس تو دشمنی⁭ات با ما را، حسادت، کینه توزی، پیمان شکنی⁭ات با خدا، تحریف آیات خدا، تبدیل کلام خداوند را آشکار کردی، خداوند به ابراهیم فرمود: {خداوند برای شما این دین را برگزید}، پس آیا از آیین او منحرف می⁭شوی درحالی⁭که خداوند او را در دنیا برگزید و در آخرت او از صالحان است. یا آیا غیر از این حکم حکمی می⁭خواهی؟ یا غیر از سپرده شده از میان ما امامی می⁭خواهی؟

امامت از آن ابراهیم و فرزندان اوست و مؤمنان پیرو آنان هستند که از آیین او منحرف نمی⁭شوند، خداوند فرمود: {پس هر که از من پیروی کند بی گمان او از من است} معاویه! تو را به سوی خدا، رسول، کتاب، ولی امر سنجیده او از خاندان ابراهیم به سوی کسانی که به آنان اقرار کردی دعوت می کنم گمان کردی به خدا و وفا به عهد او: {پیمانی را که شما را به [انجام] آن متعهد گردانیده به یاد آورید آنگاه که گفتید شنیدیم و اطاعت کردیم}⁽⁵⁾و مانند کسانی نباشید که بعد از اینکه علم به سویشان آمد از روی ستم در میان خود، پراکنده و دچار اختلاف شدند⁽⁶⁾

و دومین آن آیه 114 سوره شوری: «وَمَا تَفَرَّقُوا إِلَّا مِن بَعْدِ مَا جَاءهُمُ الْعِلْمُ بَغْیًا بَیْنَهُمْ»

{و مانند آن [زنی] که رشته خود را پس از محکم بافتن [یکی یکی] از هم میگسست مباشید که سوگندهای خود را میان خویش وسیله [فریب و] تقلب سازید [به خیال این] که گروهی از گروه دیگر [در داشتن امکانات] افزونترند} و ما همان گروه افزونتر هستیم. {و مانند کسانی مباشید که گفتند شنیدیم در حالی که نمی‌شنیدند}⁽⁷⁾از ما پیروی کن و به ما اقتدا کن که آن از آن ما آل⁭ابراهیم است، بر جهانیان واجب است که دلهای مؤمنان و مسلمانان به⁭سوی ما تمایل دارد و آن دعوت فرد مسلمان⁽⁸⁾

است، و آیا جز این

1) اقتباس من الآية 7 من سورة المائدة: 5.

2) كذا في أصلي المطبوع، و الظاهر أن راوي كلام الامام قد اختلط عليه الامر و لم يضبط الكلام حرفيا، لعل الامام هاهنا اقتبس من آيتين من القرآن الكريم: أولاهما الآية: 105 من سورة آل عمران و هذا نصها: وَ لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ ...

3) اقتباس من الآية: 21 من سورة الأنفال: 8، و فيها: وَ لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قالُوا: سَمِعْنا وَ هُمْ لا يَسْمَعُونَ

4) و هو إبراهيم الخليل علي نبيّنا و آله عليه السلام و الكلام إشارة إلي قوله تعالي في الآية: 35 و ما بعده من سورة إبراهيم حكاية عنه. وَ إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً وَ اجْنُبْنِي وَ بَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ ... رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ؛ رَبَّنا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ

5) . اقتباسی از آیه 7/ مائده

6) . در اصل چاپی من چنین است و ظاهر این است که امر بر راوی کلام امام مشتبه شده است و کلام را به صورت حرفی حفظ نکرده است، و شاید امام در اینجا از دو آیه اقتباس کرده است: نخست آیه: 105 از سوره آل عمران که نص آن این است: «وَلاَ تَکُونُواْ کَالَّذِینَ تَفَرَّقُواْ وَاخْتَلَفُواْ مِن بَعْدِ مَا جَاءهُمُ الْبَیِّنَاتُ»

7) . اقتباسی از آیه 21 سوره انفال: «وَلاَ تَکُونُواْ کَالَّذِینَ قَالُوا سَمِعْنَا وَهُمْ لاَ یَسْمَعُونَ»

8) . و او ابراهیم خلیل الله است.

تَنْقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا ⁽¹⁾وَ اقْتَدَيْنَا وَ اتَّبَعْنَا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ .

فَكَتَبَ إِلَيْهِ مُعَاوِيَةُ مِنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ إِلَي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ قَدِ انْتَهَي إِلَيَّ كِتَابُكَ فَأَكْثَرْتَ فِيهِ ذِكْرَ إِبْرَاهِيمَ وَ إِسْمَاعِيلَ وَ آدَمَ وَ نُوحٍ وَ النَّبِيِّينَ وَ ذِكْرَ مُحَمَّدٍ وَ قَرَابَتَكُمْ مِنْهُ وَ مَنْزِلَتَكُمْ وَ حَقَّكَ وَ لَمْ تَرْضَ بِقَرَابَتِكَ مِنْ مُحَمَّدٍ حَتَّي انْتَسَبْتَ إِلَي جَمِيعِ النَّبِيِّينَ أَلَا وَ إِنَّمَا كَانَ مُحَمَّدٌ رَسُولًا مِنَ الرُّسُلِ إِلَي النَّاسِ كَافَّةً فَبَلَّغَ رِسَالاتِ رَبِّهِ لَا يَمْلِكُ شَيْئاً غَيْرَهُ أَلَا وَ إِنَّ اللَّهَ ذَكَرَ قَوْماً جَعَلُوا بَيْنَهُ وَ بَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً وَ قَدْ خِفْتُ عَلَيْكَ أَنْ تُضَارِعَهُمْ أَلَا وَ إِنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ فِي كِتَابِهِ أَنَّهُ لَمْ يَكُ يَتَّخِذُ وَلَداً وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَ لَا وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ فَأَخْبِرْنَا مَا فَضْلُ قَرَابَتِكَ وَ مَا فَضْلُ حَقِّكَ وَ أَيْنَ وَجَدْتَ اسْمَكَ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَ مُلْكَكَ وَ إِمَامَتَكَ وَ فَضْلَكَ أَلَا وَ إِنَّمَا نَقْتَدِي بِمَنْ كَانَ قَبْلَنَا مِنَ الْأَئِمَّةِ وَ الْخُلَفَاءِ الَّذِينَ اقْتَدَيْتَ بِهِمْ فَكُنْتَ كَمَنِ اخْتَارَ وَ رَضِيَ وَ لَسْنَا مِنْكُمْ قُتِلَ خَلِيفَتُنَا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ وَ قَالَ اللَّهُ وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً فَنَحْنُ أَوْلَي بِعُثْمَانَ وَ ذُرِّيَّتِهِ وَ أَنْتُمْ أَخَذْتُمُوهُ عَلَي رِضًي مِنْ أَنْفُسِكُمْ جَعَلْتُمُوهُ خَلِيفَةً وَ سَمِعْتُمْ لَهُ وَ أَطَعْتُمْ .

فَأَجَابَهُ عَلِيٌّ عليه السلام :

أَمَّا الَّذِي عَيَّرْتَنِي بِهِ يَا مُعَاوِيَةُ مِنْ كِتَابِي وَ كَثْرَةِ ذِكْرِ آبَائِي إِبْرَاهِيمَ وَ إِسْمَاعِيلَ وَ النَّبِيِّينَ فَإِنَّهُ مَنْ أَحَبَّ آبَاءَهُ أَكْثَرَ ذِكْرَهُمْ فَذِكْرُهُمْ حُبُّ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ أَنَا أُعَيِّرُكَ بِبُغْضِهِمْ فَإِنَّ بُغْضَهُمْ بُغْضُ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ أُعَيِّرُكَ بِحُبِّكَ آبَاءَكَ وَ كَثْرَةِ ذِكْرِهِمْ فَإِنَّ حُبَّهُمْ كُفْرٌ.

بر ما عیب می⁭گیری که ما به خدا و آنچه به⁭سوی ما نازل کرده⁭است ایمان آوردیم⁽²⁾

و از آیین ابراهیم که درود خدا بر او، بر محمد و خاندان او باد اقتدا و پیروی کردیم.

پس معاویه برای او نوشت: از معاویه پسر ابوسفیان به علی بن ابی طالب: نامه⁭ات به من رسید، ابراهیم، اسماعیل، آدم، نوح، انبیاء، و محمد، خویشاوندی⁭تان با او، جایگاهتان و حقت را بسیار ذکر کرده⁭ای و به خویشاوندی⁭ات با محمد راضی نگشته⁭ای تا اینکه خود را به تمامی انبیاء نسبت دادی، به⁭هوش باش که محمد فقط رسولی از رسولان به⁭سوی تمامی مردم است که رسالات پروردگارش را ابلاغ نمود و جز این چیزی در تملک ندارد. به⁭هوش باش که خداوند قومی را ذکر کرده است که میان خود و بهشت نسبتی قرار داده⁭اند و من بیم آن دارم که تو به آنان شبیه شوی، به⁭هوش باش که خداوند در کتابش نازل فرمود که او نه فرزندی گرفته⁭است و نه شریکی در ملک برای اوست و نه سرپرستی از روی ذلت، پس به ما بگو فضیلت، خویشاوندی⁭ات، امامت و برتری را در کجای کتاب خدا یافتی؟ به هوش باش ما فقط به ائمه و خلفایی که به آنان اقتدا کردی اقتدا می⁭کنیم پس تو مانند کسی هستی که اختیار کرد و راضی شد و ما از تو نیستیم خلیفه ما امیر مؤمنان عثمان بن عفان کشته شد و خداوند فرمود: {و هر کس مظلوم کشته شود به سرپرست وی قدرتی داده‌ایم} پس ما به عثمان و ذریه او سزاوارتریم و شما با رضایت خویش آن را گرفتید و او را خلیفه خویش قرار دادید به او گوش سپردید و اطاعت کردید.

پس علی علیه السّلام به او جواب داد: اما آنچه که با آن بر من عیب گرفته⁭ای ای معاویه در خصوص نامه⁭ام و کثرت ذکر پدرانم، ابراهیم، اسماعیل و انبیاء، هر که پدرانش را دوست دارد آنان را فراوان یاد می⁭کند و یاد کردن آنان حب خدا و رسول اوست و من دشمنی با آنان را بر تو عیب می⁭شمارم که دشمنی با آنان دشمنی با خدا و رسول اوست و دوست داشتن پدرانت و کثرت ذکر آنان را بر تو عیب می⁭شمارم که دوستی با آن کفر است.

1) اقتباس من الآية: 59 من سورة المائدة: 5 و هذا نصها: قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ ما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَ ما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَ أَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ

2) . اقتباسی از آیه 59 سوره مائده: «قُلْ یَا أَهْلَ الْکِتَابِ هَلْ تَنقِمُونَ مِنَّا إِلاَّ أَنْ آمَنَّا بِاللّهِ وَمَا أُنزِلَ إِلَیْنَا وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلُ وَأَنَّ أَکْثَرَکُمْ فَاسِقُونَ»

وَ أَمَّا الَّذِي أَنْكَرْتَ مِنْ نَسَبِي مِنْ إِبْرَاهِيمَ وَ إِسْمَاعِيلَ وَ قَرَابَتِي مِنْ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله وَ فَضْلِي وَ حَقِّي وَ مُلْكِي وَ إِمَامَتِي فَإِنَّكَ لَمْ تَزَلْ مُنْكِراً لِذَلِكَ لَمْ يُؤْمِنْ بِهِ قَلْبُكَ أَلَا وَ إِنَّا أَهْلَ الْبَيْتَ كَذَلِكَ لَا يُحِبُّنَا كَافِرٌ وَ لَا يُبْغِضُنَا مُؤْمِنٌ .

وَ الَّذِي أَنْكَرْتَ مِنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ آتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً فَأَنْكَرْتَ أَنْ تَكُونَ فِينَا فَقَدْ قَالَ اللَّهُ النَّبِيُّ أَوْلي بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلي بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ وَ نَحْنُ أَوْلَي بِهِ وَ الَّذِي أَنْكَرْتَ مِنْ إِمَامَةِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله وَ زَعَمْتَ أَنَّهُ كَانَ رَسُولًا وَ لَمْ يَكُنْ إِمَاماً فَإِنَّ إِنْكَارَكَ عَلَي جَمِيعِ النَّبِيِّينَ الْأَئِمَّةِ وَ لَكِنَّا نَشْهَدُ أَنَّهُ كَانَ رَسُولًا نَبِيّاً إِمَاماً صلي الله عليه و آله وَ لِسَانُكَ دَلِيلٌ عَلَي مَا فِي قَلْبِكَ وَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَي أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغانَهُمْ وَ لَوْ نَشاءُ لَأَرَيْناكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيماهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ أَلَا وَ قَدْ عَرَفْنَاكَ قَبْلَ الْيَوْمِ وَ عَدَاوَتَكَ وَ حَسَدَكَ وَ مَا فِي قَلْبِكَ مِنَ الْمَرَضِ الَّذِي أَخْرَجَهُ اللَّهُ وَ الَّذِي أَنْكَرْتَ مِنْ قَرَابَتِي وَ حَقِّي فَإِنَّ سَهْمَنَا وَ حَقَّنَا فِي كِتَابِ اللَّهِ قِسْمَةٌ لَنَا مَعَ نَبِيِّنَا فَقَالَ وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبي وَ قَالَ فَآتِ ذَا الْقُرْبي حَقَّهُ وَ لَيْسَ وَجَدْتَ سَهْمَنَا مَعَ سَهْمِ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ سَهْمَكَ مَعَ الْأَبْعَدِينَ لَا سَهْمَ لَكَ إِنْ فَارَقْتَهُ فَقَدْ أَثْبَتَ اللَّهُ سَهْمَنَا وَ أَسْقَطَ سَهْمَكَ بِفِرَاقِكَ .

وَ أَنْكَرْتَ إِمَامَتِي وَ مُلْكِي فَهَلْ تَجِدُ فِي كِتَابِ اللَّهِ قَوْلَهُ لِآلِ إِبْرَاهِيمَ وَ اصْطَفَاهُمْ عَلَي الْعَالَمِينَ فَهُوَ فَضَّلَنَا عَلَي الْعَالَمِينَ وَ تَزْعُمُ أَنَّكَ لَسْتَ مِنَ الْعَالَمِينَ أَوْ تَزْعُمُ أَنَّا لَسْنَا مِنْ آلِ إِبْرَاهِيمَ فَإِنْ أَنْكَرْتَ ذَلِكَ لَنَا فَقَدْ أَنْكَرْتَ مُحَمَّداً صلي الله عليه و آله فَهُوَ مِنَّا وَ نَحْنُ مِنْهُ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تُفَرِّقَ بَيْنَنَا وَ بَيْنَ إِبْرَاهِيمَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ إِسْمَاعِيلَ وَ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ فِي كِتَابِ اللَّهِ فَافْعَلْ.

اما آنچه⁭که در خصوص نسبتم با ابراهیم و اسماعیل و نزدیکی⁭ام با محمد، و فضیلت، حق، فرمانروایی و امامتم انکاری کردی، تو هنوز منکر آن هستی، دلت به آن ایمان نیاورده است و ما اهل بیت چنین هستیم نه کافر ما را دوست دارد و نه مؤمن با ما دشمنی می⁭کند.

و آنچه که از این کلام خداوند انکار کردی: {در حقیقت ما به خاندان ابراهیم کتاب و حکمت دادیم و به آنان ملکی بزرگ بخشیدیم} و انکار کردی که در میان باشد، خداوندفرمود: {پیامبر به مؤمنان از خودشان سزاوارتر [و نزدیکتر] است و همسرانش مادران ایشانند و خویشاوندان [طبق] کتاب خدا بعضی [نسبت] به بعضی اولویت دارند}. و ما به آن سزاوارتر هستیم و آنچه⁭که در خصوص امامت محمد صلّی الله علیه و آله انکار کردی و گمان کردی که او رسول بوده و امام نبوده است، به معنی انکار جمیع انبیاء ائمه است اما ما شهادت می⁭دهیم که او رسول نبی امام بوده است، و زبان تو گواهی است بر آنچه که در دل توست و خداوند متعال فرمود: {گفتند گوش فرا دهید و چون به انجام رسید هشداردهنده به سوی قوم خود بازگشتند گفتند ای قوم ما ما کتابی را شنیدیم که بعد از موسی نازل شده [و] تصدیق‌کننده [کتابهای] پیش از خود است و به سوی حق و به سوی راهی راست راهبری می‌کند} به هوش باش که ما پیش از امروز تو را، دشمنی⁭ات، حسادت و مرضی که در دل توست که خداوند آن را آشکار کرده⁭است را شناخته⁭ایم. و آنچه⁭که در خصوص، قرابت و حق من انکار کردی، پس سهم ما و حق ما در کتاب خدا به عنوان قسمتی برای ما و انبیاء است، پس فرمود: {و بدانید که هر چیزی را به غنیمت گرفتید یک پنجم آن برای خدا و پیامبر و برای خویشاوندان [او] است} و نیز فرمود: {و حق خویشاوند را به او بده} و سهم ما را همراه سهم خدا و رسولش و سهم خودت را همراه دورترین ها نیافته⁭ای، سهمی برای تو نیست آنگاه که از آن جدا شدی پس خداوند سهم تو را با جدائی⁭ات اسقاط نمود.

و امامت و فرمانروایی⁭ام را انکار کرده⁭ای، آیا در کتاب خدا این کلام او خطاب به آل ابراهیم را می⁭یابی: «و آنان را بر جهانیان برتری داد». و این برتری ما بر جهانیان است و می⁭پنداری تو از جهانیان نیستی؟ یا می⁭پنداری ما از آل ابراهیم نیستیم، که اگر این را بر ما انکار کنی محمد را انکار کرده⁭ای که او از ما و ما از او هستیم پس اگر توانستی ما و ابراهیم علیه السّلام، اسماعیل، محمد و خاندان او را در کتاب خدا جدا کنی انجام بده.

بيان

قوله عليه السلام جملة الدين كان يحتمل الجيم و الحاء المهملة فعلي الأول لعله بدل أو عطف بيان أو تأكيد لقوله جملة تبليغه و قوله يقول الله بتأويل المصدر خبر و يمكن أن يقرأ بقول الله بالباء الموحدة و علي الثاني جملة الدين خبر.

قوله عليه السلام إن أولي الأمر إشارة إلي قوله سبحانه وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَي الرَّسُولِ وَ إِلي أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ .

قوله عليه السلام دعوة المرء المسلم لعل المراد به إبراهيم عليه السلام حيث قال رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ .

و إنما عبر هكذا للإشارة إلي أن قائله أحد الذين مر ذكرهما حيث قالا وَ اجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ الآية.

قوله عليه السلام و اصطفاهم إشارة إلي قوله سبحانه إِنَّ اللَّهَ اصْطَفي آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِيمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَي الْعالَمِينَ.

«421»

⁽¹⁾ كِتَابُ سُلَيْمِ بْنِ قَيْسٍ، مِنْ عَيْنِهِ بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَبَانٍ عَنْهُ قَالَ وَ حَدَّثَنِي أَيْضاً عُمَرُ بْنُ أَبِي سَلَمَةَ وَ زَعَمَ أَبُو هُرَيْرَةَ الْعَبْدِيُّ أَنَّهُ سَمِعَهُ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ قَالَ: إِنَّ مُعَاوِيَةَ دَعَا أَبَا الدَّرْدَاءِ وَ نَحْنُ مَعَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام بِصِفِّينَ وَ دَعَا أَبَا هُرَيْرَةَ فَقَالَ لَهُمَا انْطَلِقَا إِلَي عَلِيٍّ عليه السلام فَأَقْرِئَاهُ مِنِّي السَّلَامَ وَ قُولَا لَهُ وَ اللَّهِ إِنِّي لَأَعْلَمُ أَنَّكَ أَوْلَي النَّاسِ بِالْخِلَافَةِ وَ أَحَقُّ بِهَا مِنِّي لِأَنَّكَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ الْأَوَّلِينَ وَ أَنَا مِنَ الطُّلَقَاءِ وَ لَيْسَ لِي مِثْلُ سَابِقَتِكَ فِي الْإِسْلَامِ وَ قَرَابَتِكَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ عِلْمِكَ بِكِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِيِّهِ عَلَيْهِ وَ آلِهِ السَّلَامُ وَ لَقَدْ بَايَعَكَ الْمُهَاجِرُونَ وَ الْأَنْصَارُ بَعْدَ مَا تَشَاوَرُوا قَبْلَ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ ثُمَ

توضیح

«جملة الدین» احتمال دارد با جیم باشد و نیز محتمل است با حاء باشد که براساس اول شاید بدل یا عطف بیان تأکید برای این کلام او «جملة تبلیغه» باشد و «یقول الله» به تأویل مصدر خبر است و ممکن است که «بقول الله» با باء قرائت شود و براساس قرائت دوم «جملة الدین» خبر است.

این کلام امام «إن أولی الأمر» اشاره⁭ای است به این کلام خداوند سبحان: «وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَی الرَّسُولِ وَإِلَی أُوْلِی الأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یَسْتَنبِطُونَهُ مِنْهُمْ» {و اگر آن را به پیامبر و اولیای امر خود ارجاع کنند قطعا از میان آنان کسانی‌اند که [می‌توانند درست و نادرست] آن را دریابند}

این کلام او: «دعوة المرء المسلم» شاید مقصود از آن ابراهیم باشد از آنجا که فرمود: «رَّبَّنَا إِنِّی أَسْکَنتُ مِن ذُرِّیَّتِی بِوَادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِندَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِیُقِیمُواْ الصَّلاَةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِّنَ النَّاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ» {پروردگارا من [یکی از] فرزندانم را در دره ای بی کشت نزد خانه محترم تو سکونت دادم پروردگارا تا نماز را به پا دارند پس دلهای برخی از مردم را به سوی آنان گرایش ده} و فقط به این جهت این چنین از آن تعبیر کرده است که اشاره⁭ای باشد به اینکه قائل آن یکی از دو فردی که ذکرش گذشت از آنجا که فرمود: «رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَیْنِ لَکَ وَمِن ذُرِّیَّتِنَا أُمَّةً مُّسْلِمَةً لَّکَ» {پروردگارا ما را تسلیم [فرمان] خود قرار ده و از نسل ما امتی فرمانبردار خود [پدید آر]}

و این کلام امام علیه السّلام: و آنان را برگزیدید اشاره⁭ای است به این کلام خداوند سبحان: «إِنَّ اللّهَ اصْطَفَی آدَمَ وَنُوحًا وَآلَ إِبْرَاهِیمَ وَآلَ عِمْرَانَ عَلَی الْعَالَمِینَ» {به یقین خداوند آدم و نوح و خاندان ابراهیم و خاندان عمران را بر مردم جهان برتری داده است}

روایت 421

کتاب سلیم بن قیس عمر بن ابی سلمه گوید⁽²⁾: معاویه ابودرداء را فراخواند درحالی⁭که ما همراه امیرمؤمنان علیه السّلام در صفین بودیم و ابوهریره را نیز فراخواند و به آن دو گفت: نزد علی بروید و سلام مرا به او ابلاغ کنید و بگویید: به خدا سوگند من می⁭دانم که تو سزاوارترین مردم به خلافت هستی و تو از من نسبت به آن محق⁭تر هستی چرا که تو از مهاجران نخستین و من از اسیران آزاد شده هستم و نظیر پیشینه تو در اسلام و قرابتت به رسول الله صلّی الله علیه و آله و علمت به کتاب خدا و سنت نبی⁭اش صلّی الله علیه و آله برای من نیست و مهاجران و انصار بعد از اینکه سه روز قبل با یکدیگر مشورت کردند

1) 421- الحديث مذكور في كتاب سليم بن قيس الهلالي المطبوع بالنجف الأشرف ص 160.

2) . حدیث در کتاب سلیم بن قیس هلالی چاپ نجف اشرف ص 160 مذکور است.

أَتَوْكَ فَبَايَعُوكَ طَائِعِينَ غَيْرَ مُكْرَهِينَ وَ كَانَ أَوَّلُ مَنْ بَايَعَكَ طَلْحَةَ وَ الزُّبَيْرَ ثُمَّ نَكَثَا بَيْعَتَكَ ظُلْماً وَ طَلَبَا مَا لَيْسَ لَهُمَا .

وَ بَلَغَنِي أَنَّكَ تَعْتَذِرُ مِنْ قَتْلِ عُثْمَانَ وَ تَتَبَرَّأُ مِنْ دَمِهِ وَ تَزْعُمُ أَنَّهُ قُتِلَ وَ أَنْتَ قَاعِدٌ فِي بَيْتِكَ وَ أَنَّكَ قَدْ قُلْتَ حِينَ قُتِلَ اللَّهُمَّ لَمْ أَرْضَ وَ لَمْ أُمَالِئْ وَ قُلْتَ لَهُ يَوْمَ الْجَمَلِ حِينَ نَادَوْا يَا لَثَارَاتِ عُثْمَانَ قُلْتَ كُبَّتْ قَتَلَةُ عُثْمَانَ الْيَوْمَ لِوَجْهِهِمْ إِلَي النَّارِ أَ نَحْنُ قَتَلْنَاهُ إِنَّمَا قَتَلَهُ هُمَا وَ صَاحِبَتُهُمَا وَ أَمَرُوا بِقَتْلِهِ وَ أَنَا قَاعِدٌ فِي بَيْتِي وَ أَنَا ابْنُ عَمِّ عُثْمَانَ وَ الْمُطَالِبُ بِدَمِهِ .

فَإِنْ كَانَ الْأَمْرُ كَمَا قُلْتَ فَأَمْكِنَّا مِنْ قَتَلَةِ عُثْمَانَ وَ ادْفَعْهُمْ إِلَيْنَا نَقْتُلْهُمْ بِابْنِ عَمِّنَا وَ نُبَايِعْكَ وَ نُسَلِّمْ إِلَيْكَ الْأَمْرَ هَذِهِ وَاحِدَةٌ .

وَ أَمَّا الثَّانِيَةُ فَقَدْ أَنْبَأَتْنِي عُيُونِي وَ أَتَتْنِي الْكُتُبُ عَنْ أَوْلِيَاءِ عُثْمَانَ مِمَّنْ هُوَ مَعَكَ يُقَاتِلُ وَ تَحْسَبُ أَنَّهُ عَلَي رَأْيِكَ وَ رَاضٍ بِأَمْرِكَ وَ هَوَاهُ مَعَنَا وَ قَلْبُهُ عِنْدَنَا وَ جَسَدُهُ مَعَكَ و أَنَّكَ تُظْهِرُ وَلَايَةَ أَبِي بَكْرٍ وَ عُمَرَ وَ تَتَرَحَّمُ عَلَيْهِمَا وَ تَكُفُّ عَنْ عُثْمَانَ وَ لَا تَذْكُرُهُ وَ لَا تَتَرَحَّمُ عَلَيْهِ وَ لَا تَلْعَنُهُ .

وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي وَ لَا تَسُبُّهُ وَ لَا تَتَبَرَّأُ مِنْهُ .

وَ بَلَغَنِي أَنَّكَ إِذَا خَلَوْتَ بِبِطَانَتِكَ الْخَبِيثَةِ وَ شِيعَتِكَ وَ خَاصَّتِكَ الضَّالَّةِ الْمُغِيرَةِ الْكَاذِبَةِ تَبَرَّأْتَ عِنْدَهُمْ مِنْ أَبِي بَكْرٍ وَ عُمَرَ وَ عُثْمَانَ وَ لَعَنْتَهُمْ وَ ادَّعَيْتَ أَنَّكَ وَصِيُّ رَسُولِ اللَّهِ فِي أُمَّتِهِ وَ خَلِيفَتُهُ فِيهِمْ وَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَي جَلَّ اسْمُهُ فَرَضَ عَلَي الْمُؤْمِنِينَ طَاعَتَكَ وَ أَمَرَ بِوَلَايَتِكَ فِي كِتَابِهِ وَ سُنَّةِ نَبِيِّهِ صلي الله عليه و آله وَ أَنَّهُ أَمَرَ مُحَمَّداً أَنْ يَقُومَ بِذَلِكَ فِي أُمَّتِهِ وَ أَنَّهُ أَنْزَلَ عَلَيْهِ يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ فَجَمَعَ قُرَيْشاً وَ الْأَنْصَارَ وَ بَنِي أُمَيَّةَ بِغَدِيرِ خُمٍّ وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي فَجَمَعَ أُمَّتَهُ بِغَدِيرِ خُمٍّ فَبَلَّغَ مَا أُمِرَ بِهِ فِيكَ عَنِ اللَّهِ وَ أَمَرَ أَنْ يُبَلِّغَ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ وَ أَخْبَرَهُمْ أَنَّكَ أَوْلَي بِهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَنَّكَ مِنْهُ بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَي .

وَ بَلَغَنِي أَنَّكَ لَا تَخْطُبُ خُطْبَةً إِلَّا قُلْتَ قَبْلَ أَنْ تَنْزِلَ عَنْ مِنْبَرِكَ وَ اللَّهِ إِنِّي

نزد تو آمدند و داوطلبانه و بدون اکراه با تو بیعت کرده⁭اند و اولین کسی که با تو بیعت کرد طلحه و زبیر بودند سپس بیعتت را از روی ستم شکستند و آنچه که از آن آن دو نیست را طلب کردند.

به من رسیده است که تو از قتل عثمان اعتذار می کنی و از خون او ادعای بی⁭گناهی می⁭کنی و می⁭پنداری که او درحالی⁭که تو در خانه خویش نشسته⁭ای، کشته شده است. درحالی⁭که تو زمانی⁭که او کشته⁭شد گفتی: خدایا راضی نیستم و جانب⁭داری نمی⁭کنم، روز جمل زمانی⁭که ندا برآوردند ای خونخواهان عثمان، گفتی: امروز قاتلان عثمان را بر روی ⁭صورت بر آتش واژگون کردم، آیا ما او را به قتل رساندیم؟ او را فقط آن دو زن همراه آنها کشته⁭اند و به قتل او فرمان داده⁭اند، درحالی⁭که من در خانه خویش نشسته⁭ام و من پسر عموی عثمان و خونخواه او هستم.

اگر امر چنان باشد که تو می⁭گویی، پس ما را بر قاتلان عثمان تمکین کن و آنان را به ما بسپار تا در مقابل پسرعمویمان به قتل برسانیم و با تو بیعت کنیم و امر را به تو واگذار کنیم. این مسأله نخست.

و اما مطلب دوم اینکه جاسوسانمان به من خبر داده⁭اند و نامه⁭هایی از دوستان عثمان به من رسیده است، از کسانی⁭که همراه تو پیکار می⁭کنند و گمان می⁭کنی که بر رأی و عقیده تو هستم و به امر تو راضی هستند، درحالی⁭که تمایل آنها با ما، دلهایشان نزد ما و جسم⁭شان همراه توست، که تو دوستی ابوبکر و عمر را اظهار می⁭کنی و بر آن دو طلب رحمت می کنی و از عثمان باز می⁭داری و او را یاد نمی⁭کنی و بر او طلب رحمت نمی کنی و نفرینش نمی⁭کنی.

و در روایت دیگری آمده است او را دشنام نمی⁭دهی و از او اعلان بی⁭گناهی نمی⁭کنی.

و به من رسیده است که تو زمانی⁭که با خواص، شیعیان و نزدیکان گمراه، حسود کاذبت خلوت کردی نزد آنان از ابوبکر، عمر و عثمان اعلان برائت کردی و آنان را نفرین کردی و ادعا کردی که تو وصی رسول خدا در امت او و جانشین او در میان آنان هستی و خداوند متعال طاعتت را بر مؤمنان واجب کرده و در کتابش و سنت نبی⁭اش به ولایت تو امر فرموده است و اینکه او به محمد امر کرده است که در میان امتش به آن بپردازد و بر او نازل فرموده است: «یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَیْکَ مِن رَّبِّکَ وَإِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ» {ای پیامبر آنچه از جانب پروردگارت به سوی تو نازل شده ابلاغ کن و اگر نکنی پیامش را نرسانده‌ای و خدا تو را از [گزند] مردم نگاه می‌دارد} پس او قریش، انصار و بنی⁭امیه را در غدیر خم - و در روایتی دیگر امتش را در غدیر خم - جمع کرده و آنچه که در خصوص تو از جانب خداوند به آن مأمور شده⁭است را ابلاغ نموده است و امر کرده است که حاضر به غائب برساند و آنان را آگاه کند که تو از خود آنان نسبت به آنان اولی⁭تر هستی و اینکه تو نسبت به او به منزله هارون از موسی هستی.

و به من رسیده است که تو هیچ خطبه⁭ای ایرادی نمی⁭کنی مگر اینکه قبل از اینکه از منبرت پایین بیائی بگویی به خدا سوگند

لَأَوْلَي بِالنَّاسِ وَ مَا زِلْتُ مَظْلُوماً مُنْذُ قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ اللَّهِ لَئِنْ كَانَ مَا بَلَغَنِي عَنْكَ حَقّاً فَلَظُلْمُ أَبِي بَكْرٍ وَ عُمَرَ إِيَّاكَ أَعْظَمُ مِنْ ظُلْمِ عُثْمَانَ لِأَنَّهُ بَلَغَنِي أَنَّكَ تَقُولُ لَقَدْ قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ وَ نَحْنُ شُهُودٌ فَانْطَلَقَ عُمَرُ وَ بَايَعَ أَبَا بَكْرٍ وَ مَا اسْتَأْمَرَكَ وَ لَا شَاوَرَكَ وَ لَقَدْ خَاصَمَ الرَّجُلَانِ الْأَنْصَارَ بِحَقِّكَ وَ حُجَّتِكَ وَ قَرَابَتِكَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ لَوْ سَلَّمَا لَكَ الْأَمْرَ وَ بَايَعَاكَ كَانَ عُثْمَانُ أَسْرَعَ النَّاسِ إِلَي ذَلِكَ لِقَرَابَتِكَ مِنْهُ وَ حَقِّكَ عَلَيْهِ لِأَنَّهُ ابْنُ عَمِّكَ وَ ابْنُ عَمَّتِكَ .

ثُمَّ عَمَدَ أَبُو بَكْرٍ فَرَدَّهَا إِلَي عُمَرَ عِنْدَ مَوْتِهِ مَا شَاوَرَكَ وَ لَا اسْتَأْمَرَكَ حِينَ اسْتَخْلَفَهُ وَ بَايَعَ لَهُ .

ثُمَّ جَعَلَكَ عُمَرُ فِي الشُّورَي بَيْنَ سِتَّةٍ مِنْكُمْ وَ أَخْرَجَ مِنْهَا جَمِيعَ الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ وَ غَيْرَهُمْ فَوَلَّيْتُمُ ابْنَ عَوْفٍ أَمْرَكُمْ فِي الْيَوْمِ الثَّالِثِ حِينَ رَأَيْتُمُ النَّاسَ قَدِ اجْتَمَعُوا وَ اخْتَرَطُوا سُيُوفَهُمْ وَ حَلَفُوا بِاللَّهِ لَئِنْ غَابَتِ الشَّمْسُ وَ لَمْ تَخْتَارُوا أَحَدَكُمْ لَنَضْرِبَنَّ أَعْنَاقَكُمْ وَ لَنُنْفِذُ فِيكُمْ أَمْرَ عُمَرَ وَ وَصِيَّتَهُ فَوَلَّيْتُمْ أَمْرَكُمْ ابْنَ عَوْفٍ فَبَايَعَ عُثْمَانَ وَ بَايَعْتُمُوهُ .

ثُمَّ حُصِرَ عُثْمَانُ فَاسْتَنْصَرَكُمْ فَلَمْ تَنْصُرُوهُ وَ دَعَاكُمْ فَلَمْ تُجِيبُوهُ وَ بَيْعَتُهُ فِي أَعْنَاقِكُمْ وَ أَنْتُمْ يَا مَعْشَرَ الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ حُضُورٌ شُهُودٌ فَخَلَّيْتُمْ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ أَهْلِ مِصْرَ فَخَلَّيْتُمْ حَتَّي قَتَلُوهُ وَ أَعَانَهُمْ طَوَائِفُ مِنْكُمْ عَلَي قَتْلِهِ وَ خَذَلَهُ عَامَّتُكُمْ فَصِرْتُمْ فِي أَمْرِهِ بَيْنَ قَاتِلٍ وَ آمِرٍ وَ خَاذِلٍ ثُمَّ بَايَعَكَ النَّاسُ وَ أَنْتَ أَحَقُّ بِهَا مِنِّي فَأَمْكِنِّي مِنْ قَتَلَةِ عُثْمَانَ حَتَّي أَقْتُلَهُمْ وَ أُسَلِّمَ الْأَمْرَ لَكَ وَ أُبَايِعَكَ أَنَا وَ جَمِيعُ مَنْ قِبَلِي مِنْ أَهْلِ الشَّامِ .

فَلَمَّا قَرَأَ عَلِيٌّ عليه السلام كِتَابَ مُعَاوِيَةَ وَ بَلَّغَهُ أَبُو الدَّرْدَاءِ رِسَالَتَهُ وَ مَقَالَتَهُ قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام لِأَبِي الدَّرْدَاءِ قَدْ أَبْلَغْتُمَانِي مَا أَرْسَلَكُمَا بِهِ مُعَاوِيَةُ فَاسْمَعَا مِنِّي ثُمَّ أَبْلِغَاهُ عَنِّي وَ قُولَا لَهُ :

إِنَّ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ لَا يَعْدُو أَنْ يَكُونَ أَحَدَ رَجُلَيْنِ إِمَّا إِمَامَ هُدًي حَرَامَ

من بر مردم سزاوارترم و از زمانی⁭که رسول الله صلّی الله علیه و آله وفات یافت، مظلوم هستم و به خدا سوگند اگر آنچه که از تو به من رسیده است حقیقت باشد قطعاً ظلم ابوبکر و عمر بر تو بزرگتر از ظلم عثمان است زیرا به من رسیده است که می⁭گویی: درحالی⁭که ما حاضر بودیم، رسول الله صلّی الله علیه و آله وفات یافت، پس عمر رفت و با ابوبکر بیعت کرد و نه از تو طلب امر شد و نه با تو مشورت شد و این دو مرد با وجود حق، حجت و قرابتت به رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله، با انصار دشمنی کردند و اگر امر را به تو واگذار می⁭کردند و با تو بیعت می⁭کردند، عثمان سریع ترین مردم به سوی تو بود به⁭جهت قرابت تو به او و حق تو بر او، زیرا او پسر عمو و پسر عمه توست.

سپس ابوبکر @اشکال دارد تعمد مرد و هنگام مرگش آن را به عمر واگذار کرد و زمانی⁭که او را جانشین کرد و با او بیعت کرد، با تو مشورت نکرد و از تو طلب امر نکرد.

سپس عمر در شورا تو را بین شش نفر از خودتان قرار داد و همه مهاجرین و انصار و سایرین را از آن خارج کرد، پس در روز سوم ابن عوف را ولی امر خویش کردید، آنگاه که دیدید مردم جمع شدند و شمشیرها را کشیدند و به خدا سوگند یاد کرده⁭اند که اگر خورشید غروب کند و شما یکی از خود را انتخاب نکرده باشید، قطعاً گردنتان را می⁭زنیم و امر و وصیت عمر را در میان شما اجرا می⁭کنیم. پس ابن عوف را سرپرست امر خویش کردید و او با عثمان بیعت کرد و شما با او بیعت کردید.

سپس عثمان محاصره شد، و از شما یاری خواست اما او را یاری نکردید، شما را خواند اما اجابتش نکردید درحالی⁭که بیعت او در گردنتان بود و شما ای گروه مهاجرین و انصار حاضر و شاهد هستید دست اهل شهر را بازگذاشتید تا او را کشتند و گروه⁭هایی از شما آنان را در قتل او یاری کردند و عامه شما او را رها کرد و در خصوص او بین قاتل، آمر، و رها کنند قرار گرفتید سپس مردم با تو بیعت کردند درحالی⁭که تو از من نسبت به آن سزاوارتر هستی پس درباره قاتلان عثمان به من امکان بده تا آنان را به قتل برسانم و امر را به تو واگذار کنم و من و تمامی شامیانی که جانب من هستند با تو بیعت کنیم.

زمانی⁭که علی علیه السّلام نامه معاویه را خواند و ابودرداء پیام و گفته او را به او رساند علی علیه السّلام به ابودرداء گفت: آنچه⁭که معاویه فرستاده بود را به من رساندید اینک از من بشنوید سپس آن را به او برسانید و به او بگوید: عثمان بن عفان خارج از این دو حالت نیست یا امام هدایت است که

الدَّمِ وَاجِبَ النُّصْرَةِ لَا تَحِلُّ مَعْصِيَتُهُ وَ لَا يَسَعُ الْأُمَّةَ خِذْلَانُهُ أَوْ إِمَامَ ضَلَالَةٍ حَلَالَ الدَّمِ لَا تَحِلُّ وَلَايَتُهُ وَ لَا نُصْرَتُهُ فَلَا يَخْلُو مِنْ إِحْدَي الْخَصْلَتَيْنِ وَ الْوَاجِبُ فِي حُكْمِ اللَّهِ وَ حُكْمِ الْإِسْلَامِ عَلَي الْمُسْلِمِينَ بَعْدَ مَا يَمُوتُ إِمَامُهُمْ أَوْ يُقْتَلُ ضَالًّا كَانَ أَوْ مُهْتَدِياً مَظْلُوماً كَانَ أَوْ ظَالِماً حَلَالَ الدَّمِ أَوْ حَرَامَ الدَّمِ أَنْ لَا يَعْمَلُوا عَمَلًا وَ لَا يُحْدِثُوا حَدَثاً وَ لَا يُقَدِّمُوا يَداً وَ لَا رِجْلًا وَ لَا يَبْدَءُوا بِشَيْ‌ءٍ قَبْلَ أَنْ يَخْتَارُوا لِأَنْفُسِهِمْ إِمَاماً يَجْمَعُ أَمْرَهُمْ عَفِيفاً عَالِماً وَرِعاً عَارِفاً بِالْقَضَاءِ وَ السُّنَّةِ يَجْمَعُ أَمْرَهُمْ وَ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ وَ يَأْخُذُ لِلْمَظْلُومِ مِنَ الظَّالِمِ وَ يَحْفَظُ أَطْرَافَهُمْ وَ يَجْبِي فَيْئَهُمْ وَ يُقِيمُ حِجَّتَهُمْ وَ جُمْعَتَهُمْ وَ يَجْبِي صَدَقَاتِهِمْ ثُمَّ يَحْتَكِمُونَ إِلَيْهِ فِي إِمَامِهِمُ الْمَقْتُولِ ظُلْماً لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ فَإِنْ كَانَ إِمَامُهُمْ قُتِلَ مَظْلُوماً حَكَمَ لِأَوْلِيَائِهِ بِدَمِهِ وَ إِنْ كَانَ قُتِلَ ظَالِماً أُنْظِرَ كَيْفَ كَانَ الْحُكْمُ فِي هَذَا .

وَ إِنَّ أَوَّلَ مَا يَنْبَغِي لِلْمُسْلِمِينَ أَنْ يَفْعَلُوهُ أَنْ يَخْتَارُوا إِمَاماً يَجْمَعُ أَمْرَهُمْ إِنْ كَانَتِ الْخِيَرَةُ لَهُمْ وَ يُتَابِعُوهُ وَ يُطِيعُوهُ وَ إِنْ كَانَتِ الْخِيَرَةُ إِلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِلَي رَسُولِهِ فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ كَفَاهُمُ النَّظَرَ فِي ذَلِكَ وَ الِاخْتِيَارَ وَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَدْ رَضِيَ لَهُمْ إِمَاماً وَ أَمَرَهُمْ بِطَاعَتِهِ وَ اتِّبَاعِهِ .

وَ قَدْ بَايَعَنِي النَّاسُ بَعْدَ قَتْلِ عُثْمَانَ وَ بَايَعَنِي الْمُهَاجِرُونَ وَ الْأَنْصَارُ بَعْدَ مَا تَشَاوَرُوا بِي ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ وَ هُمُ الَّذِينَ بَايَعُوا أَبَا بَكْرٍ وَ عُمَرَ وَ عُثْمَانَ وَ عَقَدُوا إِمَامَتَهُمْ وَلِيَ بِذَلِكَ أَهْلُ بَدْرٍ وَ السَّابِقَةِ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ غَيْرَ أَنَّهُمْ بَايَعُوهُمْ قَبْلُ عَلَي غَيْرِ مَشُورَةٍ مِنَ الْعَامَّةِ وَ إِنَّ بَيْعَتِي كَانَتْ بِمَشُورَةٍ مِنَ الْعَامَّةِ .

فَإِنْ كَانَ اللَّهُ جَلَّ اسْمُهُ جَعَلَ الِاخْتِيَارَ إِلَي الْأُمَّةِ وَ هُمُ الَّذِينَ يَخْتَارُونَ وَ يَنْظُرُونَ لِأَنْفُسِهِمْ وَ اخْتِيَارُهُمْ لِأَنْفُسِهِمْ وَ نَظَرُهُمْ لَهَا خَيْرٌ لَهُمْ مِنِ اخْتِيَارِ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ لَهُمْ وَ كَانَ مَنِ اخْتَارُوهُ وَ بَايَعُوهُ بَيْعَتُهُ بَيْعَةُ هُدًي وَ كَانَ إِمَاماً وَاجِباً عَلَي النَّاسِ طَاعَتُهُ وَ نُصْرَتُهُ فَقَدْ تَشَاوَرُوا فِيَّ وَ اخْتَارُونِي بِإِجْمَاعٍ مِنْهُمْ .

وَ إِنْ كَانَ اللَّهُ جَلَّ وَ عَزَّ هُوَ الَّذِي يَخْتَارُ وَ لَهُ الْخِيَرَةُ فَقَدِ اخْتَارَنِي لِلْأُمَّةِ وَ اسْتَخْلَفَنِي عَلَيْهِمْ وَ أَمَرَهُمْ بِطَاعَتِي وَ نُصْرَتِي فِي كِتَابِهِ الْمُنْزَلِ وَ سُنَّةِ نَبِيِّهِ صلي الله عليه و آله فَذَلِكَ أَقْوَي بِحُجَّتِي وَ أَوْجَبُ بِحَقِّي

خونش حرام، یاری⁭اش واجب و سرکشی از او جایز نیست و رها کردنش برای مردم ممکن نیست یا اینکه امام ضلالت، خونش حلال، دوستی⁭اش و یاری⁭اش غیر جایز است، و از این دو خصلت خارج نیست، و واجب در حکم خدا، و حکم اسلام بر مسلمانان بعد از مرگ امامشان یا قتل او چه در ضلالت چه در هدایت، مظلومانه باشد یا ظالمانه، خونش حلال باشد یا حرام، این است که عملی انجام ندهند، صحبتی نکنند، دست و پایی مقدم ندارند و کاری را شروع نکنند قبل از اینکه امامی برای خود انتخاب کنند که امرشان را جمع کند درحالی⁭که پاکدامن، عالم، پرهیزکار، آگاه به قضاوت و سنت است که امرشان را جمع می⁭کند میانشان داوی می⁭کند، و حق مظلوم را از ظالم می⁭گیرد و نواحی آنان را حفاظت می⁭کند، غنائمشان را جمع⁭آوری می⁭کند و حجتشان و اجتماعشان را اقامه می⁭کند و صدقاتشان را جمع⁭آوری می⁭کند، سپس درباره امامشان که مظلومانه به قتل رسیده است نزد او به داوی می⁭روند و تا او به حق میان آنان داوری کند پس اگر امامشان مظلومانه به قتل رسیده باشد برای اولیای دم او حکم می⁭دهد و اگر ظالمانه کشته شده باشد بنگر که حکم دراین⁭باره چگونه است.

اولین چیزی که برای مسلمانان جایز است که انجام دهند این است که امامی برگزینند که امرشان را جمع می⁭کند اگر برگزیده آنان باشد، و از او پیروی و اطاعت می⁭کنند و اگر برگزیده خدا و رسولش باشد خداوند آنان را در تأمل در آن و اختیار بی⁭نیاز می⁭کند و رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله برای آنان امامی را پسندیده است و آنان را به اطاعت و پیروی او امر کرده است.

بعد از قتل عثمان مردم با من بیعت کردند و مهاجرین و انصار بعد از سه روز مشورت در مورد من، با من بیعت کردند و آنان کسانی هستند که با ابوبکر، عمر و عثمان بیعت کردند و امامتشان را منعقد کردند و اهل بدر، و پیشتازان از میان مهاجران و انصار آن را دنبال کردند با این تفاوت که آنان پیش از آن بدون مشورت با عامه با آنها بیعت کردند اما بیعت با من با مشورت عامه بود.

و خداوندی که اسمش برتر است اگر اختیار را برای مردم قرار می⁭داد و آنها کسانی هستند که انتخاب می⁭کنند و خود می⁭نگرند و انتخابشان از جانب خودشان است و نظر آنان برای آنان از انتخاب خدا و رسولش، بهتر است و کسی که آنها انتخاب کردند و با او بیعت کردند، بیعتش بیعت هدایت بود و او امامی بود که اطاعت و یاری⁭اش بر مردم واجب بود پس آنان در مورد من مشورت کردند و با اجماع خود مرا انتخاب کردند.

و اگر خداوند همان کسی است که انتخاب می⁭کند و اختیار با اوست پس او مرا برای امت برگزید و مرا بر آنان جانشین کرده و آنان را به اطاعت و یاری من در کتاب نازل شده⁭اش و سنت نبی⁭اش امر فرمود و آن حجت مرا تقویت و حق مرا واجب کرد.

وَ لَوْ أَنَّ عُثْمَانَ قُتِلَ عَلَي عَهْدِ أَبِي بَكْرٍ وَ عُمَرَ أَ كَانَ لِمُعَاوِيَةَ قِتَالُهُمَا وَ الْخُرُوجُ عَلَيْهِمَا لِلطَّلَبِ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ وَ أَبُو الدَّرْدَاءِ لَا قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام فَكَذَلِكَ أَنَا فَإِنْ قَالَ مُعَاوِيَةُ نَعَمْ فَقُولَا لَهُ إِذاً يَجُوزَ لِكُلِّ مَنْ ظُلِمَ بِمَظْلِمَةٍ أَوْ قُتِلَ لَهُ قتيلا [قَتِيلٌ] أَنْ يَشُقَّ عَصَا الْمُسْلِمِينَ وَ يُفَرِّقَ جَمَاعَتَهُمْ وَ يَدْعُوَ إِلَي نَفْسِهِ مَعَ أَنَّ وُلْدَ عُثْمَانَ أَوْلَي بِطَلَبِ دَمِ أَبِيهِمْ مِنْ مُعَاوِيَةَ .

قَالَ فَسَكَتَ أَبُو الدَّرْدَاءِ وَ أَبُو هُرَيْرَةَ وَ قَالا قَدْ أَنْصَفْتَ مِنْ نَفْسِكَ قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام وَ لَعَمْرِي لَقَدْ أَنْصَفَنِي مُعَاوِيَةُ إِنْ تَمَّ عَلَيَّ قَوْلُهُ وَ صَدَقَ مَا أَعْطَانِي فَهَؤُلَاءِ بَنُو عُثْمَانَ رِجَالٌ قَدْ أَدْرَكُوا لَيْسُوا بِأَطْفَالٍ وَ لَا مُوَلَّي عَلَيْهِمْ فَلْيَأْتُوا أَجْمَعْ بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ قَتَلَةِ أَبِيهِمْ فَإِنْ عَجَزُوا عَنْ حُجَّتِهِمْ فَلْيَشْهَدُوا لِمُعَاوِيَةَ بِأَنَّهُ وَلِيُّهُمْ وَ وَكِيلُهُمْ فِي خُصُومَتِهِمْ وَ لْيَقْعُدُوا هُمْ وَ خُصَمَاؤُهُمْ بَيْنَ يَدَيَّ مَقْعَدَ الْخُصُومِ إِلَي الْإِمَامِ وَ الْوَالِي الَّذِينَ يُقِرُّونَ بِحُكْمِهِ وَ يُنْفِذُونَ قَضَاءَهُ فَأَنْظُرُ فِي حُجَّتِهِمْ وَ حُجَّةِ خُصَمَائِهِمْ فَإِنْ كَانَ أَبُوهُمْ قُتِلَ ظَالِماً وَ كَانَ حَلَالَ الدَّمِ أَبْطَلْتُ دَمَهُ وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي أَهْدَرْتُ دَمَهُ وَ إِنْ كَانَ أَبُوهُمْ قُتِلَ مَظْلُوماً حَرَامَ الدَّمِ أَقَدْتُهُمْ مِنْ قَاتِلِ أَبِيهِمْ فَإِنْ شَاءُوا قَتَلُوا وَ إِنْ شَاءُوا عَفَوْا وَ إِنْ شَاءُوا قَبِلُوا الدِّيَةَ .

وَ هَؤُلَاءِ قَتَلَةُ عُثْمَانَ فِي عَسْكَرِي يُقِرُّونَ بِقَتْلِهِ وَ يَرْضَوْنَ بِحُكْمِي عَلَيْهِمْ فَلْيَأْتِنِي وُلْدُ عُثْمَانَ وَ مُعَاوِيَةُ إِنْ كَانَ وَلِيَّهُمْ وَ وَكِيلَهُمْ فَلْيُخَاصِمُوا قَتَلَتَهُ وَ لْيُحَاكِمُوهُمْ حَتَّي أَحْكُمَ بَيْنَهُمْ بِكِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِيِّهِ صلي الله عليه و آله وَ إِنْ كَانَ مُعَاوِيَةُ إِنَّمَا يَتَجَنَّي وَ يَطْلُبُ الْأَعَالِيلَ وَ الْأَبَاطِيلَ فَلْيَتَجَنَّ مَا بَدَا لَهُ فَسَوْفَ يُعِينُ اللَّهُ عَلَيْهِ .

قَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ وَ أَبُو هُرَيْرَةَ قَدْ وَ اللَّهِ أَنْصَفْتَ مِنْ نَفْسِكَ وَ زِدْتَ عَلَي النَّصَفَةِ وَ أَزَحْتَ عِلَّتَهُ وَ قَطَعْتَ حُجَّتَهُ وَ جِئْتَ بِحُجَّةٍ قَوِيَّةٍ صَادِقَةٍ مَا عَلَيْهَا لَوْنٌ .

ثُمَّ خَرَجَ أَبُو هُرَيْرَةَ وَ أَبُو الدَّرْدَاءِ فَإِذَا نَحْوٌ مِنْ عِشْرِينَ أَلْفَ رَجُلٍ مُقَنَّعِينَ فِي الْحَدِيدِ فَقَالُوا نَحْنُ قَتَلَةُ عُثْمَانَ مُقِرُّونَ رَاضُونَ بِحُكْمِ عَلِيٍّ عليه السلام عَلَيْنَا وَ لَنَا فَلْيَأْتِنَا أَوْلِيَاءُ عُثْمَانَ فَلْيُحَاكِمُونَا إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فِي دَمِ أَبِيهِمْ وَ إِنْ وَجَبَ عَلَيْنَا الْقَوَدُ أَوِ الدِّيَةُ اصْطَبَرْنَا لِحُكْمِهِ وَ سَلَّمْنَا فَقَالا قَدْ

و اگر عثمان بر عهد ابوبکر و عمر کشته شده بود آیا برای معاویه در پیکار با آنان و خروج بر آنان خواسته⁭ای بود؟ ابوهریره و ابودرداء گفتند: خیر، علی علیه السّلام فرمود: من نیز چنین هستم پس اگر معاویه گفت: آری، به او بگویید: پس برای هر کسی⁭که با ظلمی مورد ظلم قرار گرفت یا اینکه مقتولانه کشته شد جایز است که مسلمانان را پراکنده سازد و اتحاد آنان را متفرق کند و به⁭سوی خود دعوت کند علاوه بر اینکه فرزندان عثمان نسبت به معاویه به خونخواهی پدر خویش سزاوارتر هستند.

راوی گوید: ابودرداء و ابوهریره سکوت کردند و گفتند: انصاف کردی. علی علیه السّلام گفت: به جانم سوگند معاویه با من انصاف کرده است اگر بر اساس سخنش انجام دهد و آنچه⁭که به من عطا کرده است راست باشد پس این پسران عثمان، مردانی هستند که به بلوغ رسیدند و کودک نیستند و سرپرستی بر آنان نیست پس بیایند تا آنها و قاتلان پدرشان را کنار هم جمع کنم و اگر از حجت و برهان ناتوان بودند برای معاویه شهادت بدهند که او در خصومتشان سرپرست و وکیل آنان است و باید آنها و دشمنانشان در حضور من در جایگاه خصوم نزد امام و والی به عنوان کسانی⁭که حکم او را به رسمیت می⁭شناسند و قضاوت او را اجرا می⁭کنند بنشیند تا من در برهان آنها و برهان خصمشان تأمل کنم پس اگر پدرشان به عنوان ظالم کشته شده بود و خونش حلال بود خونش را باطل می⁭کنم - و در روایتی دیگر خونش را مهدور می⁭کنم - و اگر پدرشان مظلومانه کشته شده بود و خونش حرام بود قاتل پدرشان را قصاص می کنم، پس اگر خواستند می⁭کشند و اگر خواستند عفو می⁭کنند و اگر خواستند دیه قبول می⁭کنند.

قاتلان عثمان در سپاه من هستند به قتل او اعتراف می⁭کنند و به حکم من برخود راضی هستند پس فرزندان عثمان و معاویه اگر سرپرست و وکیل آنها باشد بیایند و علیه قاتلان او اقامه دعوی کنند و آنان را محاکمه کنند تا من با کتاب خدا و سنت نبی⁭اش بین آنان داوری کنم و اگر معاویه فقط جنایت می⁭کند و در پی علت و باطل است پس هر چه برایش بدا حاصل شد جنایت کند که خداوند علیه او یاری خواهد کرد.

ابودرداء و ابوهریره گفتند: به خدا سوگند انصاف کردی و بر انصاف افزودی و علت او را از بین بردی و برهانش را قطع کردی و حجت قوی راستینی که از دورنگی دور است اقامه کردی.

سپس ابوهریره و ابودرداء خارج شدند و با حدود بیست هزار مرد آهن⁭پوش روبه⁭رو شد که گفتند: ما قاتلان عثمان هستیم معترف و به حکم علی علیه السّلام علیه خود و برای خود راضی هستیم پس اولیای عثمان بیایند و ما را نزد امیرمؤمنان در مورد خون پدرشان به محاکمه ببرند و اگر قصاص یا دیه را بر ما واجب کرد بر حکمش صبر می⁭کنیم و می⁭پذیریم پس آن دو گفتند:

أَنْصَفْتُمْ وَ لَا يَحِلُّ لِعَلِيٍّ عليه السلام دَفْعُكُمْ وَ لَا قَتْلُكُمْ حَتَّي يُحَاكِمُوكُمْ إِلَيْهِ فَيَحْكُمَ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَ أَصْحَابِكُمْ بِكِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِيِّهِ صلي الله عليه و آله .

وَ انْطَلَقَ أَبُو الدَّرْدَاءِ وَ أَبُو هُرَيْرَةَ حَتَّي قَدِمَا عَلَي مُعَاوِيَةَ فَأَخْبَرَاهُ بِمَا قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام وَ مَا قَالَ قَتَلَةُ عُثْمَانَ وَ مَا قَالَ أَبُو النُّعْمَانِ بْنُ صمان ⁽¹⁾.

فَقَالَ مُعَاوِيَةُ فَمَا رَدَّ عَلَيْكُمَا فِي تَرَحُّمِهِ عَلَي أَبِي بَكْرٍ وَ عُمَرَ وَ كَفِّهِ عَنِ التَّرَحُّمِ عَلَي عُثْمَانَ وَ بَرَاءَتِهِ مِنْهُ فِي السِّرِّ وَ مَا يَدَّعِي مِنِ اسْتِخْلَافِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِيَّاهُ وَ أَنَّهُ لَمْ يَزَلْ مَظْلُوماً مُنْذُ قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالا بَلَي قَدْ تَرَحَّمَ عَلَي أَبِي بَكْرٍ وَ عُمَرَ وَ عُثْمَانَ عِنْدَنَا وَ نَحْنُ نَسْمَعُ ثُمَّ قَالَ لَنَا فَمَا يَقُولُ :

إِنْ كَانَ اللَّهُ جَعَلَ الْخِيَارَ إِلَي الْأُمَّةِ فَكَانُوا هُمُ الَّذِينَ يَخْتَارُونَ وَ يَنْظُرُونَ لِأَنْفُسِهِمْ وَ كَانَ اخْتِيَارُهُمْ لِأَنْفُسِهِمْ وَ نَظَرُهُمْ لَهَا خَيْراً لَهُمْ وَ أَرْشَدَ مِنِ اخْتِيَارِ اللَّهِ وَ اخْتِيَارِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَدِ اخْتَارُونِي وَ بَايَعُونِي فَبَيْعَتِي بَيْعَةُ هُدًي وَ أَنَا إِمَامٌ وَاجِبٌ عَلَي النَّاسِ نُصْرَتِي لِأَنَّهُمْ قَدْ تَشَاوَرُوا فِيَّ وَ اخْتَارُونِي وَ إِنْ كَانَ اخْتِيَارُ اللَّهِ وَ اخْتِيَارُ رَسُولِهِ خَيْراً لَهُمْ وَ أَرْشَدَ مِنِ اخْتِيَارِهِمْ لِأَنْفُسِهِمْ وَ نَظَرِهِمْ لَهَا فَقَدِ اخْتَارَنِي اللَّهُ وَ رَسُولُهُ لِلْأُمَّةِ وَ اسْتَخْلَفَانِي عَلَيْهِمْ وَ أَمَرَاهُمْ بِنُصْرَتِي وَ طَاعَتِي فِي كِتَابِ اللَّهِ الْمُنْزَلِ عَلَي لِسَانِ نَبِيِّهِ الْمُرْسَلِ وَ ذَلِكَ أَقْوَي بِحُجَّتِي وَ أَوْجَبُ لِحَقِّي .

ثُمَّ صَعِدَ الْمِنْبَرَ فِي عَسْكَرِهِ وَ جَمَعَ النَّاسَ وَ مَنْ بِحَضْرَتِهِ مِنَ النَّوَاحِي وَ الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارَ ثُمَّ حَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ :

مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَّ مَنَاقِبِي أَكْثَرُ مِنْ أَنْ تُحْصَي وَ بَعْدَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ مِنْ ذَلِكَ وَ مَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ إِنِّي سَأُنَبِّئُكُمْ عَنْ خِصَالٍ سَبْعَةٍ قَالَهَا رَسُولُ اللَّهِ أَكْتَفِي بِهَا مِنْ جَمِيعِ مَنَاقِبِي وَ فَضْلِي أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ فَضَّلَ فِي كِتَابِهِ النَّاطِقِ السَّابِقَ إِلَي الْإِسْلَامِ فِي غَيْرِ آيَةٍ مِنْ كِتَابِهِ عَلَي الْمَسْبُوقِ وَ أَنَّهُ لَمْ يَسْبِقْنِي إِلَي اللَّهِ وَ رَسُولِهِ أَحَدٌ مِنَ الْأُمَّةِ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ.

انصاف کردید و تسلیم شما و کشتن شما برای علی جایز نیست تا شما را به⁭سوی او به محاکمه ببرند و او با کتاب خدا و سنت نبی⁭اش بین شما و یارانتان داوری کند. ابودرداء و ابوهریره رفتند تا نزد معاویه رسیدند و او را از آنچه⁭که علی علیه السّلام و آنچه⁭که قاتلان عثمان و ابونعمان بن صمان گفتند آگاه کردند.

پس معاویه گفت: در خصوص طلب رحمتش برای ابوبکر و عمر و خودداری⁭اش از طلب رحمت برای عثمان و برائت پنهانی⁭اش از او چه گفت و در خصوص جانشینی⁭ او توسط رسول الله و اینکه از زمان وفات رسول الله صلّی الله علیه و آله همچنان مورد ظلم است چه ادعا کرد؟ گفتند: آری نزد ما بر ابوبکر، عمر و عثمان طلب رحمت کرد و ما می⁭شنیدیم سپس در اثنای آنچه⁭که می⁭گفت، به ما گفت: اگر خداوند اختیار را برای مردم قرار داده بود و آنان همان کسانی بود که انتخاب می⁭کردند و خود اندیشه می⁭کردند و اختیارشان به خود بود و اندیشه آنان در این مورد از انتخاب خدا و رسول الله صلّی الله علیه و آله برایشان بهتر و صحیح⁭تر بود پس آنان مرا انتخاب کردند و با من بیعت کردند بیعت هدایت، و من امامی هستم که یاری کردنم بر مردم واجب است زیرا آنان درباره من مشورت کردند و مرا انتخاب کردند. و اگر انتخاب خدا و رسولش از انتخاب و اندیشه خود آنان برایشان بهتر و صحیح⁭تر باشد پس خدا و رسولش مرا برای امت انتخاب کردند و مرا بر آنان خلیفه کردند و آنان را به یاری و اطاعت از من در خصوص کتاب منزل خدا بر زبان نبی و مرسلش امر کردند و این برای حجت من قوی⁭تر و برای حقم واجب⁭تر است.

سپس در میان سپاهش از منبر بالا رفت و مردم و کسانی⁭که از نواحی، مهاجران و انصار جمع شده بودند سپس خدا را حمد و ثنا گفت سپس فرمود: ای گروه⁭های مردم مناقب من بیشتر از این است که شمرده شود و بعد از اینکه خداوند در کتابش درباره آن نازل کرد و بعد از آنچه که رسول الله فرمود من شما را از هفت خصلتی که رسول الله فرمود آگاه خواهم کرد و از جمیع مناقب و فضیلتم به آن اکتفا می⁭کنم. آیا می⁭دانید که خداوند در کتاب ناطقش سابق در اسلام را در بیش از یک آیه از کتابش بر مسبوق برتری داده است و در شتاب به سوی خدا و رسولش هیچ یک از امت بر من پیشی نگرفته است گفتند: اللهم آری .

1) كذا.

قَالَ أَنْشُدُكُمُ اللَّهَ أَ تَعْلَمُونَ مَا سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَنْ قَوْلِهِ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَنْزَلَهَا اللَّهُ فِي الْأَنْبِيَاءِ وَ أَوْصِيَائِهِمْ وَ أَنَا أَفْضَلُ أَنْبِيَاءِ اللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ وَصِيِّي عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام أَفْضَلُ الْأَوْصِيَاءِ .

فَقَامَ نَحْوٌ مِنْ سَبْعِينَ بَدْرِيّاً جُلُّهُمْ مِنَ الْأَنْصَارِ وَ بَقِيَّتُهُمْ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ مِنْهُمْ أَبُو الْهَيْثَمِ بْنُ التَّيِّهَانِ وَ خَالِدُ بْنُ زَيْدٍ أَبُو أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيُّ وَ فِي الْمُهَاجِرِينَ عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ فَقَالُوا نَشْهَدُ أَنَّا قَدْ سَمِعْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ ذَلِكَ .

قَالَ فَأَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ فِي قَوْلِ اللَّهِ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ وَ قَوْلِهِ إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ الْآيَةَ ⁽¹⁾ثُمَّ قَالَ وَ لَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ لا رَسُولِهِ وَ لَا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً ⁽²⁾فَقَالَ النَّاسُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَ خَاصٌّ لِبَعْضِ الْمُؤْمِنِينَ أَمْ عَامٌّ لِجَمِيعِهِمْ فَأَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ رَسُولَهُ أَنْ يُعَلِّمَهُمْ وَ أَنْ يُفَسِّرَ لَهُمْ مِنَ الْوَلَايَةِ مَا فَسَّرَ لَهُمْ مِنْ صَلَاتِهِمْ وَ صِيَامِهِمْ وَ زَكَاتِهِمْ وَ حَجِّهِمْ فَنَصَبَنِي لِلنَّاسِ بِغَدِيرِ خُمٍّ وَ قَالَ إِنَّ اللَّهَ أَرْسَلَنِي بِرِسَالَةٍ ضَاقَ بِهَا صَدْرِي وَ ظَنَنْتُ أَنَّ النَّاسَ مُكَذِّبِي بِهَا فَأَوْعَدَنِي لَأُبَلِّغَنَّهَا أَوْ يُعَذِّبَنِي قُمْ يَا عَلِيُّ ثُمَّ نَادَي بِأَعْلَي صَوْتِهِ بَعْدَ أَنْ أَمَرَ بِلَالًا أَنْ يُنَادِيَ بِ الصَّلَاةَ جَامِعَةً فَصَلَّي بِهِمُ الظُّهْرَ ثُمَّ قَالَ أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ مَوْلَايَ وَ أَنَا مَوْلَي الْمُؤْمِنِينَ وَ أَنَا أَوْلَي بِهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ وَ انْصُرْ

فرمود شما را به خدا سوگند می⁭دهم آیا از آنچه⁭که از رسول⁭الله درباره این کلام خداوند: «وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ * أُوْلَئِکَ الْمُقَرَّبُونَ» {و سبقت‌گیرندگان مقدمند، آنانند همان مقربان [خدا]} سؤال شد آگاه هستید، رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود: خداوند آن را درباره انبیاء و اولیا آنان نازل فرمود و من برترین انبیاء و رسولان خدا هستم و وصی من علی برترین اولیاء است.

پس حدود 70 بدری برخاستند که اغلب آنان انصار و مابقی از مهاجرین بودند که ابوهیثم بن تیهان و خالد بن زید ابوایوب انصاری از آنان بود و در میان مهاجرین عمار بن یاسر بود و گفتند: گواهی می⁭دهیم که از رسول الله شنیدیم که آن را فرمود.

ادامه داد: شما را در خصوص این کلام خداوند: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ أَطِیعُواْ اللّهَ وَأَطِیعُواْ الرَّسُولَ وَأُوْلِی الأَمْرِ» {ای کسانی که ایمان آورده‌اید خدا را اطاعت کنید و پیامبر و اولیای امر خود را [نیز] اطاعت کنید} و این کلام او «إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُواْ الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاَةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُمْ رَاکِعُونَ» و ادامه آیه⁽³⁾{ولی شما تنها خدا و پیامبر اوست و کسانی که ایمان آورده‌اند همان کسانی که نماز برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند} به خدا سوگند می⁭دهم، سپس فرمود: و غیر از خدا و فرستاده او و مؤمنان محرم اسراری نگرفته⁭اند⁽⁴⁾.

پس مردم گفتند یا رسول⁭الله آیا مخصوص برخی از مؤمنان است یا برای همه عام است پس خداوند به رسولش امر فرمود که به آنان بیاموزد و آنچه⁭که از نماز، روزه، زکات و حجشان برای آنان تفسیر کرده⁭است را درباره ولایت برایشان تفسیر کند، پس در غدیر خم مرا قائم کرد و فرمود: خداوند مرا با رسالتی فرستاد که سینه⁭ام از آن تنگ شد و گمان کردم که مردم آن را تکذیب می⁭کنند، پس به من وعده کرد که آن را ابلاغ کنم یا اینکه عذابم می⁭دهد. برخیز ای علی! سپس با بلندترین صدایش بعد از فرمانش به بلال که به نماز جماعت ندا دهد و ظهر را بر آنان خواند ندا برآورد و فرمود: ای مردم خداوند مولای من و من مولای مؤمنان هستم و من از خود آنان نسبت به آنان اولی هستم هر که من مولای او هستم پس علی مولای اوست، بارالها با هر که او را دوست داشت دوستی کن و با هر که با او دشمن شد دشمنی کن

1) و هي الآية: 55 من سورة المائدة، و ليراجع ما رواه أبو نعيم الحافظ في شأن نزول الآية الكريمة من كتاب النور المشتعل ص 61- 85 و ما رواه الحافظ الحسكاني في كتاب شواهد التنزيل: ج 1، ص 161- 184، ط 1.

2) و هي الآية: 16 من سورة التوبة و إليك تمام الآية الكريمة: أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا وَ لَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَ لَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ لا رَسُولِهِ وَ لَا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً، وَ اللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ

3) . آیه 55 سوره مائده، و به آنچه که ابو نعیم حافظ درباره شأن نزول آیه کریمه از کتاب النور المشتعل ص 61-80 و آنچه که حافظ حسکانی در کتاب شواهد التنزیل: ج1، ص 161-184، چاپ اول روایت کرده اند ملاحظه شود.

4) . و آن آیه 16 سوره توبه است و تمام آیه این است: «أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تُتْرَکُواْ وَلَمَّا یَعْلَمِ اللّهُ الَّذِینَ جَاهَدُواْ مِنکُمْ وَلَمْ یَتَّخِذُواْ مِن دُونِ اللّهِ وَلاَ رَسُولِهِ وَلاَ الْمُؤْمِنِینَ وَلِیجَةً وَاللّهُ خَبِیرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ»

مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ فَقَامَ إِلَيْهِ سَلْمَانُ الْفَارِسِيُّ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَلَاؤُهُ فِيمَا ذَا فَقَالَ وَلَاؤُهُ كَوَلَايَتِي مَنْ كُنْتُ أَوْلَي بِهِ مِنْ نَفْسِهِ فَعَلِيٌّ أَوْلَي بِهِ مِنْ نَفْسِهِ وَ أَنْزَلَ اللَّهُ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَ رَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً .

فَقَالَ سَلْمَانُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَاتُ فِي عَلِيٍّ خَاصَّةً فَقَالَ فِيهِ وَ فِي أَوْصِيَائِي إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ فَقَالَ سَلْمَانُ يَا رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بَيِّنْهُمْ لَنَا فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام أَخِي وَ وَزِيرِي وَ وَصِيِّي وَ صِنْوِي وَ وَارِثِي وَ خَلِيفَتِي فِي أُمَّتِي وَ وَلِيُّ كُلِّ مُؤْمِنٍ بَعْدِي وَ أَحَدَ عَشَرَ إِمَاماً مِنْ وُلْدِهِ الْحَسَنُ ثُمَّ الْحُسَيْنُ عليهما السلام ثُمَّ تِسْعَةٌ مِنْ وُلْدِ الْحُسَيْنِ عليه السلام وَاحِدٌ بَعْدَ وَاحِدٍ الْقُرْآنُ مَعَهُمْ وَ هُمْ مَعَ الْقُرْآنِ لَا يُفَارِقُونَهُ حَتَّي يَرِدُوا عَلَيَّ الْحَوْضَ .

فَقَامَ اثْنَا عَشَرَ رَجُلًا مِنَ الْبَدْرِيِّينَ فَقَالُوا نَشْهَدُ أَنَّا سَمِعْنَا ذَلِكَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله كَمَا قُلْتَ سَوَاءً لَمْ تَزِدْ حَرْفاً وَ لَمْ تَنْقُصْ حَرْفاً وَ قَالَ بَقِيَّةُ السَّبْعِينَ قَدْ سَمِعْنَا ذَلِكَ وَ لَمْ نَحْفَظْهُ كُلَّهُ وَ هَؤُلَاءِ الِاثْنَا عَشَرَ خِيَارُنَا وَ أَفْضَلُنَا فَقَالَ صَدَقْتُمْ لَيْسَ كُلُّ النَّاسِ يَحْفَظُ بَعْضُهُمْ أَحْفَظُ مِنْ بَعْضٍ .

فَقَامَ مِنَ الِاثْنَيْ عَشَرَ أَرْبَعَةٌ أَبُو الْهَيْثَمِ بْنُ التَّيِّهَانِ وَ أَبُو أَيُّوبَ وَ عَمَّارٌ وَ خُزَيْمَةُ بْنُ ثَابِتٍ ذُو الشَّهَادَتَيْنِ فَقَالُوا نَشْهَدُ أَنَّا قَدْ سَمِعْنَا قَوْلَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ حَفِظْنَا أَنَّهُ قَالَ يَوْمَئِذٍ وَ هُوَ قَائِمٌ وَ عَلِيٌّ عليه السلام قَائِمٌ إِلَي جَانِبِهِ أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي أَنْ أَنْصِبَ لَكُمْ إِمَاماً يَكُونُ وَصِيِّي فِيكُمْ وَ خَلِيفَتِي فِي أُمَّتِي وَ فِي أَهْلِ بَيْتِي مِنْ بَعْدِي وَ الَّذِي فَرَضَ اللَّهُ عَلَي الْمُؤْمِنِينَ فِي كِتَابِهِ طَاعَتَهُ وَ أَمَرَكُمْ فِيهِ بِوَلَايَتِهِ فَرَاجَعْتُ رَبِّي خَشْيَةَ طَعْنِ أَهْلِ النِّفَاقِ وَ تَكْذِيبِهِمْ فَأَوْعَدَنِي لَأُبَلِّغُهَا أَوْ لَيُعَذِّبَنِّي .

أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَكُمْ فِي كِتَابِهِ بِالصَّلَاةِ وَ قَدْ بَيَّنْتُهَا لَكُمْ وَ سَنَنْتُهَا وَ الزَّكَاةِ وَ الصَّوْمِ وَ الْحَجِّ فَبَيَّنْتُهَا وَ فَسَّرْتُهَا لَكُمْ وَ أَمَرَكُمْ فِي كِتَابِهِ بِالْوَلَايَةِ وَ إِنِّي أُشْهِدُكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ أَنَّهَا خَاصَّةٌ لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام وَ الْأَوْصِيَاءِ مِنْ وُلْدِي وَ وُلْدِ أَخِي وَ وَصِيِّي عَلِيٌّ أَوَّلُهُمْ ثُمَّ الْحَسَنُ ثُمَّ الْحُسَيْنُ ثُمَّ تِسْعَةٌ مِنْ وُلْدِ الْحُسَيْنِ عليه

و هر که او را یاری کرد، یاری کن و هر که او را رها کرد رهایش کن. پس سلمان فارسی به⁭سوی او برخاست و گفت: یا رسول خدا ولای او در چیست؟ فرمود: ولای او مانند ولای من است هر که من از خود او نسبت به او اولی هستم پس علی نیز از خود او نسبت به او اولی است و خداوند نازل فرمود: «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَکُمُ الإِسْلاَمَ دِینًا» {امروز دین شما را برایتان کامل و نعمت‌خود را بر شما تمام گردانیدم و اسلام را برای شما [به عنوان] آیینی برگزیدم}

پس سلمان گفت: یا رسول الله این آیات به صورت خاص درباره علی نازل شده است؟ فرمود: درباره او و درباره اوصیای من تا روز قیامت. پس سلمان گفت یا رسول الله صلّی الله علیه و آله آنها را برای ما تبیین کن فرمود: علی علیه السّلام برادر، وزیر، وصی، همزاد، وارث و جانشین من در امتم، بعد از من ولی هر مؤمن است و یازده امام از فرزندان او: حسن، حسین، سپس نه تن از فرزندان حسین یکی بعد از دیگری، قرآن همراه آنان است و آنها همراه قرآن هستند، از آن جدا نمی⁭شوند تا اینکه در حوض بر من وارد شوند.

پس دوازده مرد از بدریان برخاستند و گفتند: ما گواهی می⁭دهیم که آن را چنانکه گفتی، بی⁭هیچ زیادت و نقصی از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیدیم و بقیه هفتاد تن گفتند: ما این را شنیدیم اما همه آن را حفظ نکرده⁭ایم و این دوازده نفر بهترین و برترین ما هستند. پس فرمود: راست می⁭گویید، همه مردم حفظ نمی⁭کنند، برخی از برخی دیگر بیشتر حفظ می⁭کنند.

از میان آن دوازده نفر چهار تن برخاستند: ابوهیثم بن تیهان، ابوایوب، عمار و خزیمه بن ثابت ذوالشهابتین و گفتند: گواهی می⁭دهیم که کلام رسول الله صلّی الله علیه و آله را شنیدیم و حفظ کردیم که وی در آن روز -در حالی⁭که او ایستاده بود و علی علیه السّلام در کنارش بود- فرمود: ای مردم خداوند مرا امر کرده است که برای شما امامی منصوب کنم که وصی من در میان شما و خلیفه من پس از من در میان امت و اهل بیتم باشد، و کسی باشد که خداوند در کتابش اطاعتش را بر مؤمنان فرض کرد و در آن شما را به ولایت او امر فرمود، پس از بیم طعن اهل نفاق و تکذیب آنها به پروردگارم رجوع کردم، او مرا تهدید کرد که یا آن را ابلاغ کنم یا عذابم می⁭دهد.

ای مردم خداوند در کتابش شما را به نماز امر فرمود و آن را برای شما تبیین نمود و من آن را وضع کردم، و زکات، روزه و حج را برای شما تبیین و تفسیر کردم و در کتابش شما را به ولایت امر فرمود و من ای مردم گواهی می⁭دهم که آن خاص علی بن ابی طالب و اولیا از فرزندان من و فرزندان برادر و وصی من است علی اولین آنهاست سپس حسن و حسین و سپس نه تن از فرزندان حسین

السلام لَا يُفَارِقُونَ الْكِتَابَ حَتَّي يَرِدُوا عَلَيَّ الْحَوْضَ .

أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي قَدْ أَعْلَمْتُكُمْ مَفْزَعَكُمْ وَ إِمَامَكُمْ بَعْدِي وَ دَلِيلَكُمْ وَ هَادِيَكُمْ وَ هُوَ أَخِي عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام وَ هُوَ فِيكُمْ بِمَنْزِلَتِي فَقَلِّدُوهُ دِينَكُمْ وَ أَطِيعُوهُ فِي جَمِيعِ أُمُورِكُمْ فَإِنَّ عِنْدَهُ جَمِيعَ مَا عَلَّمَنِي اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَمَرَنِي اللَّهُ أَنْ أُعَلِّمَهُ إِيَّاكُمْ وَ أُعَلِّمَكُمْ أَنَّهُ عِنْدَهُ فَاسْأَلُوهُ وَ تَعَلَّمُوا مِنْهُ وَ مِنْ أَوْصِيَائِهِ بَعْدَهُ وَ لَا تُعَلِّمُوهُمْ وَ لَا تَتَقَدَّمُوهُمْ وَ لَا تَتَخَلَّفُوا عَنْهُمْ فَإِنَّهُمْ مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَهُمْ لَا يُزَايِلُونَهُ وَ لَا يُزَايِلُهُمْ .

ثُمَّ قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام لِأَبِي الدَّرْدَاءِ وَ أَبِي هُرَيْرَةَ وَ مَنْ حَوْلَهُ :

يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي أَنْزَلَ فِي كِتَابِهِ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً فَجَمَعَنِي رَسُولُ [اللَّهِ] صلي الله عليه و آله وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ فِي كِسَاءٍ وَ قَالَ اللَّهُمَّ هَؤُلَاءِ [أَحِبَّتِي وَ عِتْرَتِي وَ حَامَّتِي وَ أَهْلُ بَيْتِي فَأَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ طَهِّرْهُمْ تَطْهِيراً .

فَقَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ وَ أَنَا فَقَالَ إِنَّكِ إِلَي خَيْرٍ وَ إِنَّمَا أُنْزِلَتْ فِيَّ وَ فِي أَخِي عَلِيٍّ وَ ابْنَتِي فَاطِمَةَ وَ ابْنَيَّ الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ خَاصَّةً لَيْسَ مَعَنَا غَيْرُنَا وَ فِي تِسْعَةٍ مِنْ وُلْدِ الْحُسَيْنِ مِنْ بَعْدِي .

فَقَامَ كُلُّهُمْ فَقَالُوا نَشْهَدُ أَنَّ أُمَّ سَلَمَةَ حَدَّثَتْنَا بِذَلِكَ فَسَأَلْنَا عَنْ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَحَدَّثَنَا بِهِ كَمَا حَدَّثَتْنَا أُمُّ سَلَمَةَ .

ثُمَّ قَالَ أَنْشُدُكُمُ اللَّهَ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ جَلَّ اسْمُهُ أَنْزَلَ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ كُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ فَقَالَ سَلْمَانُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَ عَامَّةٌ أَمْ خَاصَّةٌ فَقَالَ أَمَّا الْمَأْمُورُونَ فَعَامَّةٌ لِأَنَّ جَمَاعَةَ الْمُؤْمِنِينَ أُمِرُوا بِذَلِكَ وَ أَمَّا الصَّادِقُونَ فَخَاصَّةٌ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَ أَوْصِيَائِي مِنْ بَعْدِهِ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَ قُلْتُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ لِمَ خَلَّفْتَنِي فَقَالَ إِنَّ الْمَدِينَةَ لَا تَصْلُحُ إِلَّا بِي أَوْ بِكَ وَ أَنْتَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَي إِلَّا النُّبُوَّةَ فَإِنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدِي.

که از کتاب جدا نمی⁭شود تا اینکه در حوض بر من وارد شوند.

ای مردم من پناهگاه و امام شما بعد از خود و راهنما و هدایتگر شما را به شما شناساندم و او برادر من علی بن ابی طالب علیه السّلام است و او در میان شما به منزله من است پس در دینتان از او تقلید کنید و در تمامی امورتان از او اطاعت کنید که جمیع آنچه که خدا به من آموخت نزد اوست و خداوند به من امر کرد که آن را به شما بیاموزم و به شما بیاموزم که آن نزد اوست پس از او بخواهید و از او و از اولیای بعد از او بیاموزید و به آنان نیاموزید و بر آنان پیشی نگیرید و از آنان عقب نمانید که آنان همراه حق و حق همراه آنان است آنها از او جدا نمی⁭شود و آن از آنان جدا نمی⁭شود.

سپس علی علیه السّلام به ابودرداء و ابوهریره و کسانی⁭که اطرافش بودند فرمود: ای مردم آیا می⁭دانید که خداوند تبارک و تعالی در کتابش نازل فرمود: «إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا» {خدا فقط می‌خواهد آلودگی را از شما خاندان [پیامبر] بزداید و شما را پاک و پاکیزه گرداند} پس رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله من، فاطمه، حسن و حسین را در ردائی جمع کرد و فرمود: بار خدایا اینان عزیزان، عترت، نزدیکان و اهل بیت من هستند پس آلودگی را از آنان بزدای و آنان را پاکیزه کن.

پس ام⁭سلمه گفت: و من؟ فرمود تو به سوی خیر هستی، این آیه به⁭طور خاص فقط درباره من، برادرم علی، دخترم فاطمه و پسرانم حسن و حسین علیهم السّلام نازل شده است و غیر از ما کسی همراه ما نیست و نیز درباره نه نفر از فرزندان حسین بعد از من. پس همه آنان برخاستند و گفتند: شهادت می⁭دهیم که ام⁭سلمه آن را برای ما حدیث کرد پس از رسول الله درباره آن سؤال کردیم وی چنانکه ام⁭سلمه برایمان حدیث گفته بیان کرد.

سپس فرمود: شما را به خدا سوگند می⁭دهم آیا می⁭دانید که خداوند که نامش برتر است نازل کرد: « یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ اتَّقُواْ اللّهَ وَکُونُواْ مَعَ الصَّادِقِینَ» {ای کسانی که ایمان آورده‌اید از خدا پروا کنید و با راستان باشید}، سلمان گفت: ای رسول الله عام است یا خاص. فرمود: امر شدگان عام هستند زیرا جماعت مؤمنان به آن امر شده⁭اند، اما راستان خاص هستند علی بن ابی طالب، و اولیای من تا روز قیامت، و به رسول الله در غزه تبوک عرض کردم یا رسول الله چرا مرا جانشین کردی؟ فرمود: مدینه جز به⁭وسیله من یا تو اصلاح نمی⁭شودو تو از من به منزله هارون از موسی هستی با این تفاوت که بعد از من نبی⁭ای نیست،

فَقَامَ رِجَالٌ مِمَّنْ مَعَهُ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ فَقَالُوا نَشْهَدُ أَنَّا سَمِعْنَا ذَلِكَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ .

فَقَالَ أَنْشُدُكُمُ اللَّهَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ فِي سُورَةِ الْحَجِّ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَ اسْجُدُوا وَ اعْبُدُوا رَبَّكُمْ إِلَي آخِرِ السُّورَةِ ⁽¹⁾فَقَامَ سَلْمَانُ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَنْتَ عَلَيْهِمْ شَهِيدٌ وَ هُمْ شُهَدَاءُ عَلَي النَّاسِ الَّذِينَ اجْتَبَاهُمُ اللَّهُ وَ مَا جَعَلَ عَلَيْهِمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيهِمْ إِبْرَاهِيمَ قَالَ عَنَي بِذَلِكَ ثَلَاثَةَ عَشَرَ إِنْسَاناً أَنَا وَ أَخِي وَ أَحَدَ عَشَرَ مِنْ وُلْدِي قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ .

قَالَ أَنْشُدُكُمُ اللَّهَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَامَ خَطِيباً وَ لَمْ يَخْطُبْ بَعْدَهَا وَ قَالَ إِنِّي قَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ أَمْرَيْنِ لَنْ تَضِلُّوا مَا تَمَسَّكْتُمْ بِهِمَا كِتَابَ اللَّهِ وَ أَهْلَ بَيْتِي فَإِنَّهُ قَدْ عَهِدَ إِلَيَّ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ أَنَّهُمَا لَنْ يَفْتَرِقَا حَتَّي يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ فَقَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ قَدْ شَهِدْنَا ذَلِكَ كُلَّهُ فَقَالَ حَسْبِيَ اللَّهُ .

فَقَامَ الِاثْنَا عَشَرَ فَقَالُوا نَشْهَدُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله حِينَ خَطَبَ فِي الْيَوْمِ الَّذِي قُبِضَ فِيهِ قَامَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ شِبْهَ الْمُغْضَبِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَ كُلُّ أَهْلِ بَيْتِكَ فَقَالَ لَا وَ لَكِنْ أَوْصِيَائِي مِنْهُمْ عَلِيٌّ أَخِي وَ وَزِيرِي وَ وَارِثِي وَ خَلِيفَتِي فِي أُمَّتِي وَ وَلِيُّ كُلِّ مُؤْمِنٍ بَعْدِي هَذَا أَوَّلُهُمْ وَ آخِرُهُمْ ثُمَّ وَصِيِّي ابْنِي هَذَا وَ أَشَارَ إِلَي الْحَسَنِ ثُمَّ وَصِيُّهُ هَذَا وَ أَشَارَ إِلَي الْحُسَيْنِ ثُمَّ وَصِيِّي ابْنِي وَ سَمِيُّ أَخِي ثُمَّ وَصِيُّهُ سَمِيِّي ثُمَّ سَبْعَةٌ مِنْ وُلْدِهِ وَاحِدٌ بَعْدَ وَاحِدٍ حَتَّي يَرِدُوا عَلَيَّ الْحَوْضَ شُهَدَاءَ لِلَّهِ فِي أَرْضِهِ وَ حُجَجَهُ عَلَي خَلْقِهِ مَنْ أَطَاعَهُمْ أَطَاعَ اللَّهَ وَ مَنْ عَصَاهُمْ عَصَي اللَّهَ .

فَقَامَ السَّبْعُونَ الْبَدْرِيُّونَ وَ نَحْوُهُمْ مِنَ الْآخَرِينَ فَقَالُوا أَدْرَكْنَا وَ مَا كُنَّا نَسِينَا نَشْهَدُ أَنَّا قَدْ سَمِعْنَا ذَلِكَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ

پس مردان از مهاجرین و انصار برخاستند و گفتند: ما گواهی می⁭دهیم که آن را در غزه تبوک از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیدیم.

پس فرمود: شما را به خدا سوگند می⁭دهم که خداوند در سوره حج فرمود: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ارْکَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّکُمْ» تا پایان سوره⁽²⁾.

پس سلمان برخاست و گفت: یا رسول⁭الله اینان که تو بر آن گواه و آنها بر مردم گواه هستند کیستند، کسانی⁭که خداوند آنان را برگزید و در دین از حرج آیین پدرشان ابراهیم بر آنان قرار نداد؟ فرمود: منظور از آن سیزده انسان است من، برادرم و یازده تن از فرزندان من. گفتند: اللهم آری .

فرمود: شما را به خدا سوگند می⁭دهم آیا می⁭دانید که رسول الله به عنوان خطیب برخاست و بعد از آن خطبه ایراد نکرده است و فرمود: من در، شما ای مردم دو امر را ترک می⁭کنم که تا زمانی⁭که به آن دو چنگ زده⁭اید گمراه نخواهید شد کتاب خدا و اهل بیتم که خداوند مهربان آگاه بر من عهد کرده است که آن دو هرگز از یکدیگر جدا نمی⁭شوند تا اینکه در حوض بر من وارد شوند، پس گفتند: بار خدایا بلی ما به همه آنها گواهی می⁭دهیم. پس فرمود: خداوند برای من بس است.

پس دوازده نفر برخاستند و گفتند: گواهی می⁭دهیم که رسول الله زمانی⁭که در روزی که در آن وفات یافت خطبه ایراد نمود عمر بن خطاب درحالتی شبیه خشم⁭آلود برخاست و گفت: یا رسول الله آیا همه اهل بیتت؟ فرمود: نه بلکه اولیای من از آنها، علی برادر، وزیر، وارث و جانشین من در میان امتم و ولی هر مؤمن پس از من، این اولین آنها و آخرین آنهاست سپس وصی من این پسرم و -با دست به حسن اشاره کرد- سپس وصی او -و به حسین اشاره کرد- سپس وصی پسرم و هم⁭نام برادرم، سپس وصی او، هم⁭نام من سپس هفت تن از فرزندان او یکی بعد از دیگری تا اینکه در حوض بر من وارد شوند درحالی⁭که در زمین خدا گواهان خدا و حجت⁭های او بر خلق او هستند، هر که از آنان اطاعت کند از خدا اطاعت کرده است و هر که از آنان سرکشی کند از خدا سرکشی کرده است پس هفتاد بدری و نظیر آنان از سایرین برخاستند گفتند: آنچه که فراموش کردیم را بازیافتیم گواهی می⁭دهیم که ما آن را از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیدیم.

1) الآية: 77- 78 من سورة الحجّ: 22.

2) . آیه 77-78 سوره حج

فَلَمْ يَدَعْ عليه السلام شَيْئاً إِلَّا نَاشَدَهُمْ فِيهِ حَتَّي أَتَي عَلَي آخِرِ مَنَاقِبِهِ وَ مَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِيهِ كُلَّ ذَلِكَ يُصَدِّقُونَهُ وَ يَشْهَدُونَ أَنَّهُ حَقٌّ .

فَلَمَّا حَدَّثَ أَبُو الدَّرْدَاءِ وَ أَبُو هُرَيْرَةَ مُعَاوِيَةَ بِكُلِّ ذَلِكَ وَ بِمَا رَدَّ عَلَيْهِ النَّاسُ وَجَمَ مِنْ ذَلِكَ وَ قَالَ يَا أَبَا الدَّرْدَاءِ وَ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ لَئِنْ كَانَ مَا تُحَدِّثَانِّي عَنْهُ حَقّاً لَقَدْ هَلَكَ الْمُهَاجِرُونَ وَ الْأَنْصَارُ غَيْرَهُ وَ غَيْرَ أَهْلِ بَيْتِهِ وَ شِيعَتِهِ .

ثُمَّ كَتَبَ مُعَاوِيَةُ إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام لَئِنْ كَانَ مَا قُلْتَ وَ ادَّعَيْتَ وَ اسْتَشْهَدْتَ عَلَيْهِ أَصْحَابَكَ حَقّاً لَقَدْ هَلَكَ أَبُو بَكْرٍ وَ عُمَرُ وَ عُثْمَانُ وَ جَمِيعُ الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ غَيْرَكَ وَ غَيْرَ أَهْلِ بَيْتِكَ وَ شِيعَتِكَ وَ قَدْ بَلَغَنِي تَرَحُّمُكَ عَلَيْهِمْ وَ اسْتِغْفَارُكَ لَهُمْ وَ إِنَّهُمْ لَعَلَي وَجْهَيْنِ مَا لَهَا ثَالِثٌ إِمَّا تَقِيَّةٌ إِنْ أَنْتَ تَبَرَّأْتَ مِنْهُمْ خِفْتَ أَنْ يَتَفَرَّقَ عَنْكَ أَهْلُ عَسْكَرِكَ الَّذِينَ تُقَاتِلُنِي بِهِمْ وَ إِنْ كَانَ الَّذِي ادَّعَيْتَ بَاطِلًا وَ كَذِباً فَقَدْ جَاءَنِي بَعْضُ مَنْ تَثِقُ بِهِ مِنْ خَاصَّتِكَ بِأَنَّكَ تَقُولُ لِشِيعَتِكَ وَ بِطَانَتِكَ بِطَانَةِ السَّوْءِ إِنِّي قَدْ سَمَّيْتُ ثَلَاثَةً مِنْ بَنِيَّ أَبَا بَكْرٍ وَ عُمَرَ وَ عُثْمَانَ فَإِذَا سَمِعْتُمُونِي أَتَرَحَّمُ عَلَي أَحَدٍ مِنْ أَئِمَّةِ الضَّلَالَةِ فَإِنَّمَا أَعْنِي بِذَلِكَ بَنِيَّ وَ الدَّلِيلُ عَلَي ذَلِكَ وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي عَلَي صِدْقِ مَا أَتَوْنِي بِهِ وَ رَقَّوْهُ إِلَيَّ أَنْ قَدْ رَأَيْنَاكَ بِأَعْيُنِنَا فَلَا نَحْتَاجُ أَنْ نَسْأَلَ عَنْ ذَلِكَ غَيْرَنَا وَ إِلَّا فَلِمَ حَمَلْتَ امْرَأَتَكَ فَاطِمَةَ عَلَي حِمَارٍ وَ أَخَذْتَ بِيَدِ ابْنَيْكَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ إِذْ بُويِعَ أَبُو بَكْرٍ فَلَمْ تَدَعْ أَحَداً مِنْ أَهْلِ بَدْرٍ وَ السَّابِقَةِ إِلَّا وَ قَدْ دَعَوْتَهُمْ وَ اسْتَنْفَرْتَهُمْ عَلَيْهِ فَلَمْ تَجِدْ مِنْهُمْ إِنْسَاناً غَيْرَ أَرْبَعَةٍ سَلْمَانُ وَ أَبُو ذَرٍّ وَ الْمِقْدَادُ وَ الزُّبَيْرُ لَعَمْرِي لَوْ كُنْتَ مُحِقّاً لَأَجَابُوكَ وَ سَاعَدُوكَ وَ نَصَرُوكَ وَ لَكِنِ ادَّعَيْتَ بَاطِلًا وَ مَا لَا يُقِرُّونَ بِهِ وَ سَمِعَتْكَ أُذُنَايَ وَ أَنْتَ تَقُولُ لِأَبِي سُفْيَانَ حِينَ قَالَ لَكَ غَلَبَكَ عَلَيْهِ أَذَلُّ أَحْيَاءِ قُرَيْشٍ تَيْمٌ وَ عَدِيٌّ وَ دَعَاكَ إِلَي أَنْ يَنْصُرَكَ فَقُلْتَ لَوْ وَجَدْتُ أَعْوَاناً أَرْبَعِينَ رَجُلًا مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ مِنْ أَهْلِ السَّابِقَةِ لَنَاهَضْتُ الرَّجُلَ فَإِنَّا لَمْ نَجِدْ غَيْرَ أَرْبَعَةِ رَهْطٍ بَايَعْتُ مُكْرَهاً .

قَالَ فَكَتَبَ إِلَيْهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام :

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ قَرَأْتُ كِتَابَكَ فَكَثُرَ مَا يُعْجِبُنِي مِمَّا خَطَّتْ فِيهِ يَدُكَ وَ أَطْنَبْتَ

پس امام علیه السّلام چیزی را رها نکرد مگر اینکه در آن آنان را قسم داد تا اینکه به آخر مناقبش و آنچه که رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله درباره او فرموده است رسید، در همه آنها آنان او را تصدیق کردند و گواهی دادند که او حق است. پس ابودرداء و ابوهریره همه آن و آنچه که مردم در او پاسخ داده بودند را برای معاویه حدیث کردند. او از آن ناراحت شد و گفت: ای ابودرداء و ابوهریره اگر آنچه که از آن برایم صحبت کردید راست باشد مهاجرین و انصار غیر او و غیر اهل بیت و شیعه او هلاک شده⁭اند .

سپس معاویه برای امیرمؤمنان علیه السّلام نوشت: اگر آنچه که گفتی، ادعا کردی و اصحابت را بر آن گواه گرفته⁭ای حق باشد ابوبکر، عمر، عثمان و جمیع مهاجران و انصار غیر خود اهل بیت و شیعه⁭ات هلاک شده⁭اند، تطلب رحمتت بر آنان، و طلب آمرزشت برای آنان به من رسیده است و این بر دو وجه است و وجه سومی ندارد یا تقیه است اگر تو از آنان برائت بجوئی بیم این داری که اهل سپاهت از تو پراکنده گردند کسانی⁭که به⁭وسیله آنان با من جنگ می⁭کنی. و اگر آنچه⁭که ادعا کردی باطل و کذب باشد یکی از خواصت که به او اطمینان داری نزد من آورده است که تو به شیعه، و خواص سوئت می⁭گویی: من سه تن از پسرانم را ابوبکر، عمر و عثمان نامیده⁭ام پس هرگاه از من شنیدید که بر یکی از ائمه ضلالت ترحم می⁭کنم منظور از آن فقط پسرم است و دلیل بر آن -و در روایت دیگری - بر صدق آنچه که برایم آورده⁭اند و به من رسانده اند- این است که با چشم خود تو را دیده⁭ایم و نیازی نداریم که درباره آن از سایرین سؤال کنیم، اگر چنین نیست چرا همسرت فاطمه را بر الاغ سوار کردی و دست پسرانت حسن و حسین را گرفتی آنگاه که ابوبکر بیعت می⁭شد پس هیچ⁭یک از اهل بدر و پیشتازان را رها نکردی مگر اینکه آنان را دعوت کردی و علیه او تحریک کردی و از میان آنان جز چهار نفر نیافتی: سلمان، ابوذر، مقداد و زبیر، به⁭ جانم سوگند اگر محق بودی تو را اجابت، یاری و کمک می⁭کردند. اما ادعای باطل کردی و آنچه که به آن اقرار نمی⁭کنند را مدعی شدی و گوشهایم از تو شنید که به ابوسفیان زمانی⁭که به تو گفت: حقیرترین ناحیه قریش تیم وعدی بر تو غلبه کرد و تو را خواند تا یاری⁭ات کنی می⁭گویی: اگر چهل مرد یاری⁭گر از مهاجرین و انصار از پیشتازان می⁭یافتم با این مرد نزاع می⁭کردم پس زمانی⁭که جز چهار تن نیافتی به اجبار بیعت کردی.

راوی گوید: امیرمؤمنان برای او نوشت: اما بعد نامه⁭ات را خواندم و آنچه⁭که مرا به شگفتی واداشت زیاد بود، از آنچه که دستت نگاشته بود و

فِيهِ مِنْ كَلَامِكَ وَ مِنَ الْبَلَاءِ الْعَظِيمِ وَ الْخَطْبِ الْجَلِيلِ عَلَي هَذِهِ الْأُمَّةِ أَنْ يَكُونَ مِثْلُكَ يَتَكَلَّمُ أَوْ يَنْظُرُ فِي عَامَّةِ أَمْرِهِمْ أَوْ خَاصَّتِهِ وَ أَنْتَ مَنْ تَعْلَمُ وَ ابْنُ مَنْ قَدْ عَلِمْتَ وَ أَنَا مَنْ قَدْ عَلِمْتَ وَ ابْنُ مَنْ تَعْلَمُ وَ سَأُجِيبُكَ فِيمَا قَدْ كَتَبْتَ بِجَوَابٍ لَا أَظُنُّكَ تَعْقِلُهُ أَنْتَ وَ لَا وَزِيرُكَ ابْنُ النَّابِغَةِ عَمْرٌو الْمُوَافِقُ لَكَ كَمَا وَافَقَ شَنٌّ طَبَقَةَ فَإِنَّهُ هُوَ الَّذِي أَمَرَكَ بِهَذَا الْكِتَابِ وَ زَيَّنَهُ لَكَ أَوْ حَضَرَكُمَا فِيهِ إِبْلِيسُ وَ مَرَدَةُ أَصْحَابِهِ وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي وَ مَرَدَةُ أَبَالِسَتِهِ وَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَدْ كَانَ خَبَّرَنِي أَنَّهُ رَأَي عَلَي مِنْبَرِهِ اثْنَيْ عَشَرَ رَجُلًا أَئِمَّةَ ضَلَالَةٍ مِنْ قُرَيْشٍ يَصْعَدُونَ عَلَي مِنْبَرِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ يَنْزِلُونَ عَلَي صُورَةِ الْقُرُودِ يَرُدُّونَ أُمَّتَهُ عَلَي أَدْبَارِهِمْ عَنِ الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ اللَّهُمَّ وَ قَدْ خَبَّرَنِي بِأَسْمَائِهِمْ رَجُلًا رَجُلًا وَ كَمْ يَمْلِكُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ وَاحِدٌ بَعْدَ وَاحِدٍ عَشَرَةٌ مِنْهُمْ مِنْ بَنِي أُمَيَّةَ وَ رَجُلَيْنِ مِنْ حَيَّيْنِ مُخْتَلِفَيْنِ مِنْ قُرَيْشٍ عَلَيْهِمَا مِثْلُ أَوْزَارِ الْأُمَّةِ جَمِيعاً إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَ مِثْلُ جَمِيعِ عَذَابِهِمْ فَلَيْسَ دَمٌ يُهَرَاقُ فِي غَيْرِ حَقِّهِ وَ لَا فَرْجٌ يُغْشَي وَ لَا حُكْمٌ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلَّا كَانَ عَلَيْهِمَا وِزْرُهُ ⁽¹⁾

و رواها أيضا الطبراني في ترجمة جرير أو جابر من كتاب المعجم الكبير.

وَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ إِنَّ بَنِي أَبِي الْعَاصِ إِذَا بَلَغُوا ثَلَاثِينَ رَجُلًا جَعَلُوا كِتَابَ اللَّهِ دَخَلًا وَ عِبَادَ اللَّهِ خَوَلًا وَ مَالَ اللَّهِ دُوَلًا ⁽²⁾وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَا أَخِي إِنَّكَ لَسْتَ كَمِثْلِي إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي أَنْ أَصْدَعَ بِالْحَقِّ وَ أَخْبَرَنِي أَنَّهُ يَعْصِمُنِي

درباره آن کلام را به درازا کشانده⁭ای، و از بلای بزرگ و مصیبت سترگ بر این امت است که چون تویی در خصوص عامه یا خاصه امرشان صحبت می⁭کند و اندیشه می⁭کند تو کسی هستی که می⁭شناسی و پسر کسی که شناخته⁭ای و من کسی هستم که شناخته⁭ای و پسر کسی که می⁭شناسی و در آنچه که نگاشته⁭ام به تو پاسخ خواهم داد پاسخی که گمان نکنم که نه تو و نه وزیر تو پسر نابغه عمرو که موافق با توست چنانکه در با تخته جور است، آن را دریابید؛ اوست کسی⁭که تو را به این نامه فرمان داد و آن را برای تو زینت داد یا اینکه در آن ابلیس و بزرگان اصحاب او - و در روایتی دیگر و بزرگان ابلیس های او - نزد شما حاضر بود. و به راستی رسول الله صلّی الله علیه و آله به من خبر داده است که او بر منبرش دوازده مرد از ائمه ضلالت از قریش را دید که از منبر رسول الله صلّی الله علیه و آله بالا می⁭ورد و در⁭صورت میمون پایین می⁭آیند امت او را از صراط مستقیم منحرف می⁭کنند بارالها و اسامی تک تک آنان را به من خبر داده است و اینکه هر یک از آنها بعد از دیگری چه مدت فرمانروایی می⁭کند، ده نفر از آنها از بنی⁭امیه و دو مرد از دو قبیله دیگر غیر از قریش است که نظیر بارهای همه امت، تا روز قیامت بر آنان است و نظیر جمیع عذاب آنها بر آن دو است و هیچ خونی نیست که به ناحق ریخته شود و ناموسی دریده شود و هیچ حکم ناحقی نیست مگر اینکه بار آن بر آن اوست.

از او شنیدم که می⁭فرمود: فرزندان ابو العاص زمانی⁭که به سی مرد برسند کتاب خدا را درآمد و بندگان او را برده و اموال خدا را سلسله وار قرار می⁭دهند و رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله فرمود: ای برادرم تو مثل من نیستی که خداوند به من امر کرده است که حق را اجرا کنم و به من خبر داده است که

1) و هذا من فروع مسألة و قاعدة: «من سن سنة سيئة فله وزرها و وزر من عمل بها إلي يوم القيامة» و القاعدة متواترة عن رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلم و قد رواها مسلم بأسانيد كثيرة في باب الحث علي الصدقة و هو الباب: 20 من كتاب الزكاة 12 تحت الرقم: 1017 و في باب: «من سن سنة حسنة أو سيئة ... » و هو الباب 6 من كتاب العلم: 47 من صحيحه: ج 2 ص 704 و ج 4 ص 2059 ط دار الاحياء للتراث.

2) و لهذه القطعة من الكلام أيضا شواهد في كتب أهل السنة و لها مصادر، و قد رواها الحافظ ابن عساكر بأسانيد في ترجمة معاوية و مروان من تاريخ دمشق، و بعض طرقها ينتهي إلي معاوية نفسه.

مِنَ النَّاسِ فَأَمَرَنِي أَنْ أُجَاهِدَ وَ لَوْ بِنَفْسِي فَقَالَ فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ وَ قَالَ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَي الْقِتالِ ⁽¹⁾وَ قَدْ مَكَثْتُ بِمَكَّةَ مَا مَكَثْتُ لَمْ أُومَرْ بِقِتَالٍ ثُمَّ أَمَرَنِي بِالْقِتَالِ لِأَنَّهُ لَا يُعْرَفُ الدِّينُ إِلَّا بِي وَ لَا الشَّرَائِعُ وَ لَا السُّنَنُ وَ الْأَحْكَامُ وَ الْحُدُودُ وَ الْحَلَالُ وَ الْحَرَامُ وَ إِنَّ النَّاسَ يَدَعُونَ بَعْدِي مَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ بِهِ وَ مَا أَمَرَهُمْ فِيكَ مِنْ وَلَايَتِكَ وَ مَا أَظْهَرْتُ مِنْ مَحَبَّتِكَ مُتَعَمِّدِينَ غَيْرَ جَاهِلِينَ مُخَالِفَةً لِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِيكَ فَإِنْ وَجَدْتَ أَعْوَاناً عَلَيْهِمْ فَجَاهِدْهُمْ فَإِنْ لَمْ تَجِدْ أَعْوَاناً فَاكْفُفْ يَدَكَ وَ احْقُنْ دَمَكَ فَإِنَّكَ إِنْ نَابَذْتَهُمْ قَتَلُوكَ وَ إِنْ تَابَعُوكَ وَ أَطَاعُوكَ فَاحْمِلْهُمْ عَلَي الْحَقِّ وَ إِلَّا فَادْعُ النَّاسَ فَإِنِ اسْتَجَابُوا لَكَ وَ وَازَرُوكَ فَنَابِذْهُمْ وَ جَاهِدْهُمْ وَ إِنْ لَمْ تَجِدْ أَعْوَاناً فَاكْفُفْ يَدَكَ وَ احْقُنْ دَمَكَ وَ اعْلَمْ أَنَّكَ إِنْ دَعَوْتَهُمْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ فَلَا تَدَعَنَّ عَنْ أَنْ تَجْعَلَ الْحُجَّةَ عَلَيْهِمْ إِنَّكَ يَا أَخِي لَسْتَ مِثْلِي إِنِّي قَدْ أَقَمْتُ حُجَّتَكَ وَ أَظْهَرْتُ لَهُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِيكَ وَ إِنَّهُ لَمْ يُعْلَمْ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ وَ أَنَّ حَقِّي وَ طَاعَتِي وَاجِبَانِ حَتَّي أَظْهَرْتُ ذَلِكَ وَ أَمَّا أَنْتَ فَإِنِّي كُنْتُ قَدْ أَظْهَرْتُ حُجَّتَكَ وَ قُمْتُ بِأَمْرِكَ فَإِنْ سَكَتَّ عَنْهُمْ لَمْ تَأْثَمْ غَيْرَ أَنَّهُ أُحِبُّ أَنْ تَدْعُوَهُمْ وَ إِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ وَ لَمْ يَقْبَلُوا مِنْكَ وَ تَظَاهَرَتْ عَلَيْكَ ظَلَمَةُ قُرَيْشٍ فَدَعْهُمْ فَإِنِّي أَخَافُ عَلَيْكَ إِنْ نَاهَضْتَ الْقَوْمَ وَ نَابَذْتَهُمْ وَ جَاهَدْتَهُمْ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ مَعَكَ فِئَةٌ تَقْوَي بِهِمْ أَنْ يَقْتُلُوكَ وَ التَّقِيَّةُ مِنْ دِينِ اللَّهِ وَ لَا دِينَ لِمَنْ لَا تَقِيَّةَ لَهُ وَ إِنَّ اللَّهَ قَضَي الِاخْتِلَافَ وَ الْفُرْقَةَ عَلَي هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ لَوْ شَاءَ لَجَمَعَهُمْ عَلَي الْهُدي وَ لَمْ يَخْتَلِفْ اثْنَانِ مِنْهَا وَ لَا مِنْ خَلْقِهِ وَ لَمْ يُتَنَازَعْ فِي شَيْ‌ءٍ مِنْ أَمْرِهِ وَ لَمْ يَجْحَدِ الْمَفْضُولُ ذَا الْفَضْلِ فَضْلَهُ وَ لَوْ شَاءَ عَجَّلَ مِنْهُ النَّقِمَةَ وَ كَانَ مِنْهُ التَّغْيِيرُ حِينَ يُكَذِّبُ الظَّالِمُ وَ يَعْلَمُ الْحَقَّ أَيْنَ مَصِيرُهُ وَ اللَّهُ جَعَلَ الدُّنْيَا دَارَ الْأَعْمَالِ وَ جَعَلَ الْآخِرَةَ دَارَ الثَّوَابِ وَ الْعِقَابِ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَ يَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَي فَقُلْتُ شُكْراً لِلَّهِ عَلَي نَعْمَائِهِ وَ صَبْراً عَلَي بَلَائِهِ وَ تَسْلِيماً وَ رِضًي بِقَضَائِهِ .

ثُمَّ قَالَ يَا أَخِي أَبْشِرْ فَإِنَّ حَيَاتَكَ وَ مَوْتَكَ مَعِي ⁽²⁾

و ليراجع الحديث: 946 و ما بعده و تعليقاتها من ترجمة أمير المؤمنين عليه السلام من تاريخ دمشق ج 2 ص 434- 436 ط 2.

وَ أَنْتَ أَخِي وَ أَنْتَ

اشکال در ترجمه

برخی از مردم از من سرکشی می⁭کنند و به من امر کرده است که جهاد کنم ولو با جانم. فرمود: «فَقَاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّهِ لاَ تُکَلَّفُ إِلاَّ نَفْسَکَ» {پس در راه خدا پیکار کن جز عهده‌دار شخص خود نیستی} «حَرِّضِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَی الْقِتَالِ»⁽³⁾

{ای پیامبر مؤمنان را به جهاد برانگیز }و در مدتی که در مکه اقامت کردم به جنگ امر نشدم سپس به جنگ امر کرد زیرا نه دین جز با من شناخته می⁭شود و نه شرائع، سنت⁭ها، احکام، حدود، حلال و حرام، و اینکه مردم پس از من آنچه که خداوند به آنان امر کرده است و آنچه که در خصوص ولایت تو امر کرده است و آنچه که از محبت تو اظهار کردم را به متعمدانه و از روی آگاهی و در مخالفت با آنچه که خداوند درباره تو امر کرده است رها می⁭کنند پس اگر با آنان ستیز کنی تو را به قتل می⁭رسانند و اگر از تو پیروی و اطاعت کنند آنان را بر حق وادار کن و در غیر این⁭صورت مردم را دعوت کن اگر استجابتت کردند و تو را یاری کردند با آنها ستیز کن و جهاد کن و اگر یاری⁭گری نیافتی دست بکش و خونت را نریز و بدان که تو اگر آنان را دعوت کردی و استجابتت نکردند از اینکه حجت را بر آنان قرار بدهی دست نکش. تو ای برادرم مثل من نیستی که من حجتت را بر آنان اقامه کردم و آنچه که خداوند درباره تو نازل کرده⁭است را برای آنان اظهار کردم و معلوم نبود که من فرستاده خدا هستم و حق و طاعتم بر مردم واجب است تا اینکه آن را اظهار کردم و در مورد تو من حجتت را اظهار کردم و به امرت پرداختم پس اگر در مقابل آنان سکوت کردی گناهی مرتکب نشده⁭ای جز اینکه دوست دارم که آنان را دعوت کنی و اگر استجابتت نکردند و از تو نپذیرفتند و ظالمان قریش بر تو فراوان شدند آنها را رها کن. که من بر تو بیم دارم که اگر بدون اینکه گروهی که با آنان تقویت شوی با این قوم نزاع، ستیز و جنگ کنی تو را به قتل برسانند و تقیه از دین خداست و کسی که تقیه ندارد دین ندارد و خداوند اختلاف و تفرقه را بر این امت تقدیر کرده است و اگر می⁭خواست آنان را بر هدایت جمع می⁭کرد دو تن از آنها و نه از خلقش دچار اختلاف نمی⁭شدند و در هیچ امری نزاع نمی⁭کردند و مفضول فضل و برتری صاحب فضل را انکار نمی⁭کرد و اگر خدا می⁭خواست انتقام از او را تعجیل می⁭فرمود و زمانی⁭که ظالم درحالی⁭که می⁭داند که سرنوشت حق کجاست و خداوند دنیا را سرای اعمال و آخرت را سرای ثواب و عقوبت قرار داده⁭است، تکذیب می⁭کرد تغییری از جانب او رخ می⁭داد «لِیَجْزِیَ الَّذِینَ أَسَاؤُوا بِمَا عَمِلُوا وَیَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی» {تا کسانی را که بد کرده‌اند به [سزای] آنچه انجام داده‌اند کیفر دهد و آنان را که نیکی کرده‌اند به نیکی پاداش دهد} این امر را به عنوان شکری بر نعمت⁭های او، صبری بر امتحان او و تسلیم و رضا به تقدیر او گفتم.

سپس فرمود: برادرم مژده باد که زندگی و مرگ تو با من است⁽⁴⁾

و تو برادر،

1) الآية 48 و 65/ الأنفال. و كان في الأصل: جاهد في سبيل اللّه.

2) و لهذه القطعة من الحديث أسانيد و مصادر، و قد رواها أهل السنة بأسانيدهم التي تنتهي إلي الشهيد الفقيه المجاهد قتيل الظلمة و الطغاة و المنافقين حجر بن عدي الكندي رفع اللّه درجاته.

3) . آیه 48 و 65 انفال و در اصل «جاهد فی سبیل الله» بود.

4) . برای این حدیث مراجعه شود: 946 و مابعد آن و تعلیقات مربوط به ان از زندگی امیر مؤمنان علیه السلام از تاریخ دمشق ج2 ص 434-436 چاپ دوم.

وَصِيِّي وَ أَنْتَ وَزِيرِي وَ أَنْتَ وَارِثِي وَ أَنْتَ تُقَاتِلُ عَلَي سُنَّتِي وَ أَنْتَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَي وَ لَكَ بِهَارُونَ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ إِذِ اسْتَضْعَفَهُ أَهْلُهُ وَ تَظَاهَرُوا عَلَيْهِ وَ كَادُوا يَقْتُلُونَهُ فَاصْبِرْ لِظُلْمِ قُرَيْشٍ إِيَّاكَ وَ تَظَاهُرِهِمْ عَلَيْكَ فَإِنَّهَا ضَغَائِنُ فِي صُدُورِ قَوْمٍ لَهُمْ أَحْقَادُ بَدْرٍ وَ تُرَاثُ أُحُدٍ وَ إِنَّ مُوسَي أَمَرَ هَارُونَ حِينَ اسْتَخْلَفَهُ فِي قَوْمِهِ إِنْ ضَلُّوا فَوَجَدَ أَعْوَاناً أَنْ يُجَاهِدَهُمْ بِهِمْ فَإِنْ لَمْ يَجِدْ أَعْوَاناً أَنْ يَكُفَّ يَدَهُ وَ يَحْقُنَ دَمَهُ وَ لَا يُفَرِّقَ بَيْنَهُمْ فَافْعَلْ أَنْتَ كَذَلِكَ إِنْ وَجَدْتَ عَلَيْهِمْ أَعْوَاناً فَجَاهِدْهُمْ وَ إِنْ لَمْ تَجِدْ أَعْوَاناً فَاكْفُفْ يَدَكَ وَ احْقُنْ دَمَكَ فَإِنَّكَ إِنْ نَابَذْتَهُمْ قَتَلُوكَ وَ اعْلَمْ أَنَّكَ إِنْ لَمْ تَكُفَّ يَدَكَ وَ تَحْقُنْ دَمَكَ إِذَنْ لَمْ تَجِدْ أَعْوَاناً تَخَوَّفْتُ عَلَيْكَ أَنْ يَرْجِعَ النَّاسُ إِلَي عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ وَ الْجُحُودِ بِأَنِّي رَسُولُ اللَّهِ فَاسْتَظْهِرْ بِالْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ وَ دَعْهُمْ لِيَهْلِكَ النَّاصِبُونَ لَكَ وَ الْبَاغُونَ عَلَيْكَ وَ يَسْلَمَ الْعَامَّةُ وَ الْخَاصَّةُ فَإِذَا وَجَدْتَ يَوْماً أَعْوَاناً عَلَي إِقَامَةِ كِتَابِ اللَّهِ وَ السُّنَّةِ فَقَاتِلْ عَلَي تَأْوِيلِ الْقُرْآنِ كَمَا قَاتَلْتَ عَلَي تَنْزِيلِهِ فَإِنَّمَا يَهْلِكُ مِنَ الْأُمَّةِ مَنْ نَصَبَ لَكَ أَوْ لِأَحَدٍ مِنْ أَوْصِيَائِكَ وَ عَادَي وَ جَحَدَ وَ دَانَ بِخِلَافِ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ .

وَ لَعَمْرِي يَا مُعَاوِيَةُ لَوْ تَرَحَّمْتُ عَلَيْكَ وَ عَلَي طَلْحَةَ وَ الزُّبَيْرِ كَانَ تَرَحُّمِي عَلَيْكُمْ وَ اسْتِغْفَارِي لَكُمْ لَعْنَةً عَلَيْكُمْ وَ عَذَاباً وَ مَا أَنْتَ وَ طَلْحَةُ وَ الزُّبَيْرُ بِأَعْظَمَ جُرْماً وَ لَا أَصْغَرَ ذَنْباً وَ لَا أَهْوَنَ بِدْعَةً وَ ضَلَالَةً مِنَ الذين [اللَّذَيْنِ] أَسَّسَا لَكَ وَ لِصَاحِبِكَ الَّذِي تَطْلُبُ بِدَمِهِ وَ وَطَّئَا لَكُمَا ظُلْمَنَا أَهْلَ الْبَيْتِ وَ حَمَلَاكُمْ عَلَي رِقَابِنَا قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي أَ لَمْ تَرَ إِلَي الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ الطَّاغُوتِ وَ يَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هؤُلاءِ أَهْدي مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَ مَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيراً أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذاً لا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيراً أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلي ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَنَحْنُ النَّاسُ وَ نَحْنُ الْمَحْسُودُونَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَدْ آتَيْنا

وصی، وزیر و وارث من هستی و براساس سنت من جنگ می⁭کنی و تو نسبت به من به منزله هارون نسبت به موسی هستی و در هارون برای تو اسوه نیکویی است آنگاه که خویشانش تضعیفش کردند و از یکدیگر حمایت کردند و نزدیک بود که او را به قتل برسانند، پس بر ظلم قریش بر خود و کثرت آنها بر خود صبر پیشه کن که آن کینه⁭هایی در سینه قومی است که حقد بدر، و کینه های احد را دارند و موسی آنگاه که هارون را در قوم خویش جانشین کرد به او امر فرمود که اگر گمراه شدند و او یارانی یافت به وسیله آنها با آنان بجنگد و اگر یارانی نیافت دست بکشد، خونش را حفظ کند و میان آنان جدایی نیاندازد پس تو نیز چنین کن اگر علیه آنان یارانی یافتی با آنان جهاد کن و اگر یارانی نیافتی دست بازدار و خونت را حفظ کن که اگر تو با آنان ستیز کنی تو را خواهند کشت و بدان که تو اگر زمانی که یارانی نداری دست بازنداری و خونت را حفظ نکنی بر تو بیمناک هستم که مردم به پرستش بت⁭ها و انکار اینکه من فرستاده خدا هستم باز گردند پس با حجت بر آنان پیروز شو، رهایشان کن تا سرزنش کنندگان تو و ستمگران بر تو هلاک شوند و عامه و خاصه سالم بمانند. و اگر روزی یارانی بر اقامه کتاب خدا و سنت یافتی بر سر تأویل قرآن جنگ کن چنانکه من بر سر تنزیل آن جنگ کردم که فقط کسانی از امت که به تو یا به یکی از اولیای من ناسزا گفت، جنگ و انکار کرد و به مخالف آنچه⁭که شما بر آن هستید معتقد شد هلاک می⁭شود.

به جانم سوگند معاویه اگر بر تو، و بر طلحه و زبیر طلب رحمت کردم طلب رحمتم برای شما و طلب آمرزشم برای شما لعنت و عذابی بر شما بود و تو و طلحه و زبیر از نظر گناه بزرگتر و کوچکتر نیستید و از نظر بدعت و ضلالت کمتر از دو نفری که برای تو و رفیقت که خونخواه او هستی ظلم بر ما اهل بیت را برایتان پایه⁭گذاری و مقدمه چینی کردند و شما را علیه ما تحریک کردند نیستید خداوند تبارک و تعالی فرمود: «أَلَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُواْ نَصِیبًا مِّنَ الْکِتَابِ یُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَیَقُولُونَ لِلَّذِینَ کَفَرُواْ هَؤُلاء أَهْدَی مِنَ الَّذِینَ آمَنُواْ سَبِیلاً * أُوْلَ-ئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّهُ وَمَن یَلْعَنِ اللّهُ فَلَن تَجِدَ لَهُ نَصِیرًا * أَمْ لَهُمْ نَصِیبٌ مِّنَ الْمُلْکِ فَإِذًا لاَّ یُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِیرًا * أَمْ یَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَی مَا آتَاهُمُ اللّهُ مِن فَضْلِهِ» {آیا کسانی را که از کتاب [آسمانی] نصیبی یافته‌اند ندیده‌ای که به جبت و طاغوت ایمان دارند و در باره کسانی که کفر ورزیده‌اند می‌گویند اینان از کسانی که ایمان آورده‌اند راه‌یافته‌ترند، اینانند که خدا لعنتشان کرده و هر که را خدا لعنت کند هرگز برای او یاوری نخواهی یافت، آیا آنان نصیبی از حکومت دارند [اگر هم داشتند] به قدر نقطه پشت هسته خرمایی [چیزی] به مردم نمی‌دادند، بلکه به مردم برای آنچه خدا از فضل خویش به آنان عطا کرده رشک می‌ورزند} و مردم و رشک ورزیده شدگان ما هستیم. و فرمود: «فَقَدْ آتَیْنَآ

آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ آتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً فَالْمُلْكُ الْعَظِيمُ أَنْ جَعَلَ مِنْهُمْ أَئِمَّةً مَنْ أَطَاعَهُمْ أَطَاعَ اللَّهَ وَ مَنْ عَصَاهُمْ عَصَي اللَّهَ وَ الْكِتَابُ وَ الْحِكْمَةُ و النُّبُوَّةُ فَلِمَ يُقِرُّونَ بِذَلِكَ فِي آلِ إِبْرَاهِيمَ وَ يُنْكِرُونَهُ فِي آلِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله .

يَا مُعَاوِيَةُ فَإِنْ تَكْفُرْ بِهَا أَنْتَ وَ صَاحِبُكَ وَ مَنْ قِبَلَكَ مِنْ طَغَامِ أَهْلِ الشَّامِ وَ الْيَمَنِ وَ الْأَعْرَابِ أَعْرَابِ رَبِيعَةَ وَ مُضَرَ جُفَاةِ الْأُمَّةِ فَقَدْ وَكَّلَ اللَّهُ بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ ⁽¹⁾.

يَا مُعَاوِيَةُ إِنَّ الْقُرْآنَ حَقٌّ وَ نُورٌ وَ هُدًي وَ رَحْمَةٌ وَ شِفَاءٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ فِي آذانِهِمْ وَقْرٌ وَ هُوَ عَلَيْهِمْ عَمًي ⁽²⁾.

يَا مُعَاوِيَةُ إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَدَعْ صِنْفاً مِنْ أَصْنَافِ الضَّلَالَةِ وَ الدُّعَاةِ إِلَي النَّارِ إِلَّا وَ قَدْ رَدَّ عَلَيْهِمْ وَ احْتَجَّ عَلَيْهِمْ فِي الْقُرْآنِ وَ نَهَي عَنِ اتِّبَاعِهِمْ وَ أَنْزَلَ فِيهِمْ قُرْآناً نَاطِقاً عِلْمُهُ مِنْ عِلْمِهِ وَ جَهْلُهُ مِنْ جَهْلِهِ إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ لَيْسَ مِنَ الْقُرْآنِ آيَةٌ إِلَّا وَ لَهَا ظَهْرٌ وَ بَطْنٌ وَ مَا مِنْ حَرْفٍ إِلَّا وَ لَهُ تَأْوِيلٌ وَ ما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ .

وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي وَ مَا مِنْهُ حَرْفٌ إِلَّا وَ لَهُ حَدُّ مُطَّلِعٌ عَلَي ظَهْرِ الْقُرْآنِ وَ بَطْنِهِ وَ تَأْوِيلِهِ وَ ما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ نَحْنُ آلَ مُحَمَّدٍ وَ أَمَرَ اللَّهُ سَائِرَ الْأُمَّةِ أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ ما يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ وَ أَنْ يُسَلِّمُوا إِلَيْنَا وَ يَرُدُّوا الْأَمْرَ إِلَيْنَا وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَي الرَّسُولِ وَ إِلي أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ هُمُ الَّذِينَ يُسْأَلُونَ عَنْهُ وَ يُطْلَبُونَهُ.

آلَ إِبْرَاهِیمَ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَآتَیْنَاهُم مُّلْکًا عَظِیمًا»{در حقیقت ما به خاندان ابراهیم کتاب و حکمت دادیم و به آنان ملکی بزرگ بخشیدیم} و ملک بزرگ این است که در میان آنان ائمه قرار دهد که هر که از خدا اطاعت کرد از آنان اطاعت می⁭کند و هر که از خدا، کتاب، حکمت و نبوت سرکشی کرد از آنان سرکشی می⁭کند پس چرا آن را در آل ابراهیم اقرار می⁭کنید اما در آل محمد صلّی الله علیه و آله انکار می⁭کنید.

ای معاویه اگر تو و رفیقت و کسانی⁭که از میان عوام اهل شام، یمن و بادیه⁭نشینان، بادیه⁭نشینان ربیعه و مضر و جفاکاران بر امت به آن کفر بورزید خداوند قومی که کافر آن نیستند را بر آن گمارده است.⁽³⁾

ای معاویه قرآن حق، نور، هدایت، رحمت و شفایی برای مؤمنان است و کسانی⁭که ایمان نمی⁭آورند در گوشهایشان سنگینی است و [گویی] آنان را از جایی دور ندا می‌دهند.⁽⁴⁾

ای معاویه خداوند گروهی از گروه⁭های ضلالت و دعوت⁭کنندگان به⁭سوی آتش را رها نکرده است مگر اینکه در قرآن به آن پاسخ داده و بر آنان حجت آورده است و از پیروی آنان نهی فرموده است و در میان آنان قرآن ناطقی فرستاده است که کسانی⁭که آن را دریافتند دریافتند و کسانی که از آن جاهل هستند جاهلند من از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیدم که می⁭فرمود: در قرآن هیچ آیه⁭ای نیست مگر اینکه ظاهر و باطنی دارد و هیچ حرفی نیست مگر اینکه تأویلی دارد: «وَمَا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ» {تاویلش را جز خدا و ریشه‌داران در دانش کسی نمی‌داند} -در روایتی دیگر: و هیچ حرفی از آن نیست مگر اینکه حد مطلعی بر ظاهر، باطن و تأویل قرآن دارد {تاویلش را جز خدا و ریشه‌داران در دانش کسی نمی‌داند}- ریشه داران در دانش ما خاندان محمد هستیم و خداوند سایر امت را امر فرموده است که بگویند: به آن ایمان آوردیم و همه آنها از جانب پروردگارمان است و جز اولو الألباب ذکر نمی⁭کند و اینکه امر را به ما بسپارند و به سوی ما بازگردانند و خداوند فرموده است: {و اگر آن را به پیامبر و اولیای امر خود ارجاع کنند قطعا از میان آنان کسانی‌اند که [می‌توانند درست و نادرست] آن را دریابند} آنان همان کسانی هستند که درباره آن سؤال می⁭کنند و آن را طلب می⁭کنند.

1) اقتباس من الآية: 89 من سورة الأنعام و هذا نصها: فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ

2) إشارة إلي الآية: 44 من سورة «فصلت»: قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُديً وَ شِفاءٌ، وَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ فِي آذانِهِمْ وَقْرٌ وَ هُوَ عَلَيْهِمْ عَمًي ...

3) . اقتباسی از آیه 89 سوره انعام: «فَإِن یَکْفُرْ بِهَا هَ-ؤُلاء فَقَدْ وَکَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَّیْسُواْ بِهَا بِکَافِرِینَ»

4) . اشاره به آیه 44 سوره فصّلت: «قُلْ هُوَ لِلَّذِینَ آمَنُوا هُدًی وَشِفَاء وَالَّذِینَ لَا یُؤْمِنُونَ فِی آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَیْهِمْ عَمًی»

وَ لَعَمْرِي لَوْ أَنَّ النَّاسَ حِينَ قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله سَلَّمُوا لَنَا وَ اتَّبَعُونَا وَ قَلَّدُونَا أُمُورَهُمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَ لَمَا طَمِعْتَ أَنْتَ يَا مُعَاوِيَةُ فَمَا فَاتَهُمْ مِنَّا أَكْثَرُ مِمَّا فَاتَنَا مِنْهُمْ .

وَ لَقَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ فِيَّ وَ فِيكَ آيَاتٍ مِنْ سُورَةٍ خَاصَّةٍ الْأُمَّةُ يُؤَوِّلُونَهَا عَلَي الظَّاهِرِ وَ لَا يَعْلَمُونَ مَا الْبَاطِنُ وَ هِيَ فِي سُورَةِ الْحَاقَّةِ فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ وَ أَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِشِمالِهِ وَ ذَلِكَ أَنَّهُ يُدْعَي بِكُلِّ إِمَامِ ضَلَالَةٍ وَ إِمَامِ هُدًي وَ مَعَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا أَصْحَابُهُ الَّذِينَ بَايَعُوهُ فَيُدْعَي بِي وَ بِكَ يَا مُعَاوِيَةُ وَ أَنْتَ صَاحِبُ السِّلْسِلَةِ الَّذِي يَقُولُ يا لَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتابِيَهْ وَ لَمْ أَدْرِ ما حِسابِيَهْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ ذَلِكَ وَ كَذَلِكَ كُلُّ إِمَامِ ضَلَالَةٍ كَانَ قَبْلَكَ أَوْ يَكُونُ بَعْدَكَ لَهُ مِثْلُ ذَلِكَ مِنْ خِزْيِ اللَّهِ وَ عَذَابِهِ وَ نَزَلَ فِيكُمْ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ ما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ ⁽¹⁾

و رواه أيضا العلامة الاميني رحمه اللّه عن مصادر كثيرة جدا في عنوان: «الحكم [بن] أبي العاص في القرآن» من كتاب الغدير: ج 8 ص 247- 250.

وَ ذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ رَأَي اثْنَيْ عَشَرَ إِمَاماً مِنْ أَئِمَّةِ الضَّلَالَةِ عَلَي مِنْبَرِهِ يَرُدُّونَ النَّاسَ عَلَي أَدْبَارِهِمُ الْقَهْقَرَي رَجُلَانِ مِنْ قُرَيْشٍ وَ عَشَرَةٌ مِنْ بَنِي أُمَيَّةَ أَوَّلُ الْعَشَرَةِ صَاحِبُكَ الَّذِي تَطْلُبُ بِدَمِهِ وَ أَنْتَ وَ ابْنُكَ وَ سَبْعَةٌ مِنْ وُلْدِ الْحَكَمِ بْنِ أَبِي الْعَاصِ أَوَّلُهُمْ مَرْوَانُ ⁽²⁾وَ قَدْ لَعَنَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ طَرَدَهُ وَ مَا وَلَدَ حِينَ أُسْمِعَ

اشکال در ترجمه

به جانم سوگند زمانی⁭که رسول الله صلّی الله علیه و آله وفات کرد مردم برای ما سر فرود آوردند و از ما پیروی کردند و امرشان را به ما واگذار کردند تا بالای سر و زیر پایشان بخورند. زمانی⁭که ای معاویه تو طمع کردی بیشتر از آنچه⁭که ما آنان را از دست بدهیم آنها ما را از دست دادند و خداوند درباره من و تو آیاتی از سوره⁭ای خاص را نازل کرده است که مردم آن را براساس ظاهرش تفسیر می⁭کنند و از باطن آن آگاهی ندارند و آن در سوره الحاقه است: فَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتَابَهُ بِیَمِینِهِ ... و وَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتَابَهُ بِشِمَالِهِ ... و آن اینکه هر امام ضلالت و امام هدایت خوانده می⁭شود درحالی⁭که همراه هر یک از آنان یارانشان است که با او بیعت کرده⁭اند پس من و تو خوانده می⁭شویم ای معاویه درحالی⁭که تو صاحب سلسله⁭ای هستی که می⁭گوید: «فَیَقُولُ یَا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتَابِیهْ * وَلَمْ أَدْرِ مَا حِسَابِیهْ» { ای کاش کتابم را دریافت نکرده بودم، و از حساب خود خبردار نشده بودم} از رسول الله شنیدم که آن را می⁭فرمود و همچنین برای هر امام ضلالت که قبل از تو باشد یا پس از تو باشد نیز نظیر این حقارت و عذاب خداست و این کلام خداوند درباره شما نازل شده⁭است : «وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤیَا الَّتِی أَرَیْنَاکَ إِلاَّ فِتْنَةً لِّلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِی القُرْآنِ»⁽³⁾{و آن رؤیایی را که به تو نمایاندیم و [نیز] آن درخت لعنت‌شده در قرآن را جز برای آزمایش مردم قرار ندادیم} و آن اینکه رسول⁭الله دوازده امام ضلالت را بر روی منبرش مشاهده کرد که مردم را مردم را به عقب باز می گردانید، دو مرد از قریش و ده مرد از بنی⁭امیه که اولین این ده تن رفیق توست که خونخواه او هستی و تو و پسرت و هفت تن از فرزندان حکم بن عاص که اولین آنها مروان است و رسول الله او را نفرین و طرد کرد و زمانی⁭که از

1) و هي الآية: 60 من سورة الإسراء: 17. و قد روي الحافظ الكبير ابن عساكر بأسانيد نزول الآية الكريمة في بني أبي العاص بن الربيع في ترجمة مروان من تاريخ دمشق.

2) في النسخ هنا تصحيف و اشتباه فخلفاء بني أميّة علي المشهور أربعة عشر عثمان و معاوية و يزيد و مروان بن الحكم و ابنه عبد الملك و سليمان بن عبد الملك و هشام بن عبد الملك و الوليد بن يزيد بن عبد الملك و يزيد بن وليد الناقص و إبراهيم بن الوليد و مروان بن محمّد و علي بعض النسخ لعله أسقط بعضهم لقلة ملكهم و عدم استقرار أمرهم كما يظهر من التواريخ منه رحمه اللّه.

3) . آیه 60 از سوره اسراء

نَبِيُّنَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله .

إِنَّا أَهْلُ بَيْتٍ اخْتَارَ اللَّهُ لَنَا الْآخِرَةَ عَلَي الدُّنْيَا وَ لَمْ يَرْضَ لَنَا الدُّنْيَا ثَوَاباً وَ قَدْ سَمِعْتَ رَسُولَ اللَّهِ أَنْتَ وَ وَزِيرُكَ وَ صُوَيْحِبُكَ يَقُولُ إِذَا بَلَغَ بَنُو أَبِي الْعَاصِ ثَلَاثِينَ رَجُلًا اتَّخَذُوا كِتَابَ اللَّهِ دَخَلًا وَ عِبَادَ اللَّهِ خَوَلًا وَ مَالَ اللَّهِ دُوَلًا .

يَا مُعَاوِيَةُ إِنَّ نَبِيَّ اللَّهِ زَكَرِيَّا نُشِرَ بِالْمِنْشَارِ وَ يَحْيَي ذُبِحَ وَ قَتَلَهُ قَوْمُهُ وَ هُوَ يَدْعُوهُمْ إِلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ ذَلِكَ لِهَوَانِ الدُّنْيَا عَلَي اللَّهِ إِنَّ أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ قَدْ حَارَبُوا أَوْلِيَاءَ الرَّحْمَنِ قَالَ اللَّهُ إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَ يَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَ يَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ .

يَا مُعَاوِيَةُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ قَدْ أَخْبَرَنِي أَنَّ أُمَّتَهُ سَيَخْضِبُونَ لِحْيَتِي مِنْ دَمِ رَأْسِي وَ أَنِّي مُسْتَشْهَدٌ وَ سَتَلِي الْأُمَّةَ مِنْ بَعْدِي وَ أَنَّكَ سَتَقْتُلُ ابْنِيَ الْحَسَنَ غَدْراً بِالسَّمِّ وَ أَنَّ ابْنَكَ يَزِيدَ لَعَنَهُ اللَّهُ سَيَقْتُلُ ابْنِيَ الْحُسَيْنَ يَلِي ذَلِكَ مِنْهُ ابْنُ زَانِيَةٍ وَ أَنَّ الْأُمَّةَ سَيَلِيهَا مِنْ بَعْدِكَ سَبْعَةٌ مِنْ وُلْدِ أَبِي الْعَاصِ وَ وُلْدِ مَرْوَانَ بْنِ الْحَكَمِ وَ خَمْسَةٌ مِنْ وُلْدِهِ تكلمه [تُكْمِلُهُ] اثْنَا عَشَرَ إِمَاماً قَدْ رَآهُمْ رَسُولُ اللَّهِ يَتَوَاثَبُونَ عَلَي مِنْبَرِهِ تَوَاثُبَ الْقِرَدَةِ يَرُدُّونَ أُمَّتَهُ عَنْ دِينِ اللَّهِ عَلَي أَدْبَارِهِمُ الْقَهْقَرَي وَ أَنَّهُمْ أَشَدُّ النَّاسِ عَذَاباً يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ أَنَّ اللَّهَ سَيُخْرِجُ الْخِلَافَةَ مِنْهُمْ بِرَايَاتٍ سُودٍ تُقْبِلُ مِنَ الْمَشْرِقِ يُذِلُّهُمُ اللَّهُ بِهِمْ وَ يَقْتُلُهُمْ تَحْتَ كُلِّ حَجَرٍ وَ أَنَّ رَجُلًا مِنْ وُلْدِكَ مَيْشُومٌ وَ مَلْعُونٌ جِلْفٌ جَافٍ مَنْكُوسُ الْقَلْبِ فَظٌّ غَلِيظٌ قَاسٍ قَدْ نَزَعَ اللَّهُ مِنْ قَلْبِهِ الرَّأْفَةَ وَ الرَّحْمَةَ أَخْوَالُهُ مِنْ كَلْبٍ كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْهِ وَ لَوْ شِئْتُ لَسَمَّيْتُهُ وَ وَصَفْتُهُ وَ ابْنُ كَمْ هُوَ فَيَبْعَثُ جَيْشاً إِلَي الْمَدِينَةِ فَيَدْخُلُونَهَا فَيُسْرِفُونَ فِيهَا فِي الْقَتْلِ وَ الْفَوَاحِشِ وَ يَهْرُبُ مِنْهُمْ رَجُلٌ مِنْ وُلْدِي زَكِيٌّ تَقِيٌّ الَّذِي يَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا وَ قِسْطاً كَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً وَ إِنِّي لَأَعْرِفُ اسْمَهُ وَ ابْنَ كَمْ هُوَ يَوْمَئِذٍ وَ عَلَامَتَهُ وَ هُوَ مِنْ وُلْدِ ابْنِيَ الْحُسَيْنِ عليه السلام الَّذِي يَقْتُلُهُ ابْنُكَ يَزِيدُ وَ هُوَ الثَّائِرُ بِدَمِ أَبِيهِ فَيَهْرُبُ إِلَي مَكَّةَ وَ يَقْتُلُ صَاحِبُ ذَلِكَ الْجَيْشِ رَجُلًا مِنْ وُلْدِي زَكِيّاً بَرِيئاً عِنْدَ أَحْجَارِ الزَّيْتِ ثُمَّ يَصِيرُ ذَلِكَ الْجَيْشُ إِلَي مَكَّةَ وَ إِنِّي لَأَعْلَمُ اسْمَ أَمِيرِهِمْ وَ عِدَّتَهُمْ وَ أَسْمَاءَهُمْ وَ سِمَاتِ

ترجمه نشده

نبی⁭مان رسول الله می⁭شنیدم او متولد نشده بود.

ما اهل بیت هستیم خداوند آخرت را برای ما بر دنیا برگزید از روی ثواب دنیا را برایمان نپسندید و تو، وزیر و رفیق حقیرت از رسول⁭الله شنیده⁭اید که می⁭فرماید: زمانی⁭که پسران ابی العاص به سی مرد برسند کتاب خدا را درآمد، بندگان خدا را غلام و اموال خدا را سلسله وار بر می⁭گزینند.

ای معاویه نبی خدایا زکریا با ارّه کشته شد، یحیی ذبح شد و قومش او را کشتند درحالی⁭که او آنان را به⁭سوی خدا دعوت می⁭کرد و این به جهت خواری دنیا بر خدا بود که اولیای شیطان با اولیای رحمن مبارزه کرده⁭اند. خداوند فرمود: «إِنَّ الَّذِینَ یَکْفُرُونَ بِآیَاتِ اللّهِ وَیَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ بِغَیْرِ حَقٍّ وَیَقْتُلُونَ الِّذِینَ یَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ أَلِیمٍ» {کسانی که به آیات خدا کفر می‌ورزند و پیامبران را بناحق می‌کشند و دادگستران را به قتل می‌رسانند آنان را از عذابی دردناک خبر ده}

ای معاویه رسول خدا به من خبر داده است که امتش محاسنم را از خون سرم رنگین می⁭کنند درحالی⁭که شهید می⁭شوم و پس از من تو بر امت ولایت می⁭یابی و با نیرنگ پسرم حسن را با سم به قتل خواهی رساند و یزید که نفرین خدا بر او باد پسرم حسین را به قتل خواهد رساند و ابن الزانیه، آن را از او ولایت می⁭گیرد. و پس از تو هفت تن از فرزندان ابی العاص و فرزند مروان بن حکم و پنج تن از فرزندان او بر امت ولایت خواهند یافت در تکمیل آن 12 امامی که رسول الله صلّی الله علیه و آله دیده است که بسان جهیدن میمون بر منبر می⁭پرند و امت را از دین خدا به عقب باز می⁭گردانند و آنها در روز قیامت شدیدترین عذاب را خواهند داشت و خلافت با پرچم⁭های سیاهی که از مشرق روی می⁭کند از آنان خارج خواهند شد، خداوند آنان را به وسیله آنها ذلیل می⁭کند و زیر هر سنگی آنان را می⁭کشد و مردی از فرزندان تو حرام زاده خشن، خشک، بیمار دل، گستاخ، سنگدل قاسی است که خداوند رقت و رحمت را از دلش جدا کرده است و دایی⁭هایش از کلب هستند گویی که اکنون به او نگاه می⁭کنم و اگر بخواهم نام او را می⁭آورم توصیفش می⁭کنم و می⁭گویم که او چند سال دارد، او سپاهی به⁭سوی مدینه گسیل می⁭دارد و آنها در آن داخل می⁭شوند و در قتل و فواحش در آن زیاده⁭روی و مردی پاک و متقی از فرزندان من که با قسط و عدل زمین را آکنده می⁭کند چنانکه از ظلم و ستم آکنده است از آنان می⁭گریزد و من اسم او را و اینکه در آن روز چند سال دارد و علامتش چیست را می⁭دانم، و او از فرزندان پسرم حسین که پسرت یزید می⁭کشد است او خون⁭خواه پدرش است، پس به⁭سوی مکه می⁭گریزد و صاحب آن لشکر مردی پاک و بی⁭گناه از فرزندان مرا در نزدیکی احجار الزیت به قتل می⁭رساند سپس آن لشکر به⁭سوی مکه حرکت می⁭کند و من نام فرمانده آنان، تعداد، اسماء، نشانه⁭های

خُيُولِهِمْ فَإِذَا دَخَلُوا الْبَيْدَاءَ وَ اسْتَوَتْ بِهِمُ الْأَرْضُ خُسِفَ بِهِمْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَوْ تَري إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ وَ أُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ قَالَ مِنْ تَحْتِ أَقْدَامِهِمْ فَلَا يَبْقَي مِنْ ذَلِكَ الْجَيْشِ أَحَدٌ غَيْرُ رَجُلٍ وَاحِدٍ يُقَلِّبُ اللَّهُ وَجْهَهُ مِنْ قِبَلِ قَفَاهُ وَ يَبْعَثُ اللَّهُ لِلْمَهْدِيِّ أَقْوَاماً يُجْمَعُونَ مِنْ أَطْرَافِ الْأَرْضِ قَزَعٌ كَقَزَعِ الْخَرِيفِ وَ اللَّهِ إِنِّي لَأَعْرِفُ أَسْمَاءَهُمْ وَ اسْمَ أَمِيرِهِمْ وَ مُنَاخَ رِكَابِهِمْ فَيَدْخُلُ الْمَهْدِيُّ الْكَعْبَةَ وَ يَبْكِي وَ يَتَضَرَّعُ قَالَ جَلَّ وَ عَزَّ أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَ يَكْشِفُ السُّوءَ وَ يَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ هَذَا لَنَا خَاصَّةً أَهْلَ الْبَيْتَ .

أَمَا وَ اللَّهِ يَا مُعَاوِيَةُ لَقَدْ كَتَبْتُ إِلَيْكَ هَذَا الْكِتَابَ وَ إِنِّي لَأَعْلَمُ أَنَّكَ لَا تَنْتَفِعُ بِهِ وَ أَنَّكَ سَتَفْرَحُ إِذَا أَخْبَرْتُكَ أَنَّكَ سَتَلِي الْأَمْرَ وَ ابْنُكَ بَعْدَكَ لِأَنَّ الْآخِرَةَ لَيْسَتْ مِنْ بَالِكَ وَ إِنَّكَ بِالْآخِرَةِ لَمِنَ الْكَافِرِينَ وَ سَتَنْدَمُ كَمَا نَدِمَ مَنْ أَسَّسَ هَذَا الْأَمْرَ لَكَ وَ حَمَلَكَ عَلَي رِقَابِنَا حِينَ لَمْ تَنْفَعْهُ النَّدَامَةُ .

وَ مِمَّا دَعَانِي إِلَي الْكِتَابِ بِمَا كَتَبْتُ بِهِ أَنِّي أَمَرْتُ كَاتِبِي أَنْ يَنْسَخَ ذَلِكَ لِشِيعَتِي وَ أَصْحَابِي لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يَنْفَعَهُمْ بِذَلِكَ أَوْ يَقْرَأَهُ وَاحِدٌ مِنْ قِبَلِكَ فَخَرَجَ اللَّهُ بِهِ مِنَ الضَّلَالَةِ إِلَي الْهُدَي وَ مِنْ ظُلْمِكَ وَ ظُلْمِ أَصْحَابِكَ وَ فِتْنَتِكُمْ وَ أَحْبَبْتُ أَنْ أَحْتَجَّ عَلَيْكَ .

فَكَتَبَ إِلَيْهِ مُعَاوِيَةُ هَنِيئاً لَكَ يَا أَبَا الْحَسَنِ تَمَلُّكُ الْآخِرَةِ وَ هَنِيئاً لَنَا تَمَلُّكُ الدُّنْيَا.

بيان

قال الجوهري مالأته علي الأمر ممالاة ساعدته عليه و شايعته و في الحديث ما قتلت عثمان و لا مالأت علي قتله و قال القود القصاص و أقدت القاتل بالقتيل أي قتلته به يقال أقاده السلطان من أخيه و استقدت الحاكم أي سألته أن يقيد القاتل بالقتيل و قال زاح الشي‌ء بعد و ذهب ما عليها لون اللون الدقل و هو أردأ التمر أي ما ذكرت في حجتك كلها قوية ليس فيها كلام شعيف تشبيها بهذا النوع من التمر و قال الجوهري قولهم وَافَقَ شَنٌّ طَبَقَةَ ⁽¹⁾

كذا في هامش هذا المقام من البحار ط الكمبانيّ.

قال ابن السكيت هو شن بن أفصي بن عبد القيس و طبق

اسبان آنان را می⁭دانم و زمانی⁭که وارد بیداء شوند زمین بر آنان استوار شد در خاک فرو رفتند خداوند فرمود: «وَلَوْ تَرَی إِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِن مَّکَانٍ قَرِیبٍ» {و ای کاش می‌دیدی هنگامی را که [کافران] وحشت‌زده‌اند [آنجا که راه] گریزی نمانده است و از جایی نزدیک گرفتار آمده‌اند}. گوید از زیر پاهایشان پس از آن لشکر غیر از یک مرد باقی نمی⁭ماند که خداوند چهره اش را وارونه می گرداند و خداوند برای مهدی اقوامی را مبعوث می⁭کنند که از گوشه⁭های زمین جمع می⁭شوند و بسان ابراهای پراکنده پاییز پراکنده می⁭شود و به خدا سوگند من نام آنان، نام فرمانده آنان و محل اقامت رکاب⁭های آنان را می⁭دانم و مهدی وارد کعبه می⁭شود و می⁭گرید و تضرع می⁭کند و خداوند فرمود: «أَمَّن یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَیَکْشِفُ السُّوءَ وَیَجْعَلُکُمْ خُلَفَاء الْأَرْضِ» {یا [کیست] آن کس که درمانده را چون وی را بخواند اجابت می‌کند و گرفتاری را برطرف می‌گرداند و شما را جانشینان این زمین قرار می‌دهد} و این خاص ما اهل بیت است.

آگاه باش به خدا سوگند ای معاویه این نامه را درحالی برایت نوشتم که می⁭دانم که تو از آن بهره نمی⁭گیری و زمانی⁭که خبر دادم که تو و بعد از تو پسرت امر را بر عهده می گیرید شادمان می شوی زیرا آخرت در خاطر تو نیست و تو در آخرت از کافران هستی و پشیمان خواهی شد، چنانکه کسی⁭که این امر را برای تو بنا نهاد و تو را علیه ما تحریک کرد، پشیمان شد آنگاه که پشیمانی سودی برایش نداشت.

و از اموری که مرا به چنین نامه⁭ای فراخواند این است که به کاتبم امر کردم که از آن برای پیروان و اصحابم نسخه⁭ای بنویسد شاید خداوند با آن به آنان فایده⁭ای رساند یا اینکه یکی از گماشتگان تو آن را بخواند و خداوند به⁭وسیله آن و ما او را از گمراهی به⁭سوی هدایت و از ظلم تو و یارانت و از فتنه شما خارج سازد و دوست داشتم که علیه تو اقامه حجت کنم.

پس معاویه برای او نوشت: ای ابوالحسن تصاحب آخرت گوارای تو باد و تصاحب دنیا گوارای ما باد.

توضیح

جوهری گوید: مالأته علی الأمر ممالاة: او را علیه آن امر یاری و همراهی کردم و در حدیث آمده است: ما قتلت عثمان و ما مالأت علی قتله عثمان را نکشتم و بر قتل او یاری نکردم. و گوید: القود یعنی قصاص، و أقدت القاتل بالقتیل یعنی او را به⁭خاطر مقتول به قتل رساندم، گفته می⁭شود: أقاده السلطان من أخیه و استقدت الحاکم یعنی از حاکم خواستم که قاتل را به سبب مقتول قصاص کند. و گوید: زاح الشئ: دور شد و از بین رفت. «ما علیها لون» اللون یعنی دقل که آن بدترین نوع خرماست یعنی آنچه⁭که در حجت تو بیان کردم همگی قوی است و در آن کلام ضعیفی نیست در تشبیه به این نوع خرما. و جوهری گوید: این کلام آنان: وافق شنّ طبقه: ابن سکیت گوید: او شنّ بن أفصی بن عبد القیس است و طبق،

1) و شن حي بن عبد القيس و هو شن بن أقصي بن عبد القيس بن أفصي بن دعمة بن جديلة بن أسد بن ربيعة بن نزار منهم الأعور الشني و في المثل وافق شن طبقه .

حي من إياد و كانت شن لا يقام لها فواقعتها طبق فانتصفت منها فقيل وافق شن طبقة وافقه فاعتنقه انتهي.

و سيأتي الكلام فيه و في أجزاء الخبر.

«422»

⁽¹⁾ ني، الغيبة للنعماني ابْنُ عُقْدَةَ وَ مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّامٍ وَ عَبْدُ الْعَزِيزِ وَ عَبْدُ الْوَاحِدِ ابْنَا عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يُونُسَ عَنْ رِجَالِهِمْ عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ بْنِ هَمَّامٍ عَنْ مَعْمَرِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ أَبِي عَيَّاشٍ .

وَ أَخْبَرَنَا بِهِ مِنْ غَيْرِ هَذِهِ الطُّرُقِ هَارُونُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ الْمُعَلَّي الْهَمْدَانِيِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ جَامِعِ بْنِ عَمْرٍو الْكِنْدِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ شَيْخٍ لَنَا كُوفِيٍّ ثِقَةٍ عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ بْنِ هَمَّامٍ عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ أَبِي عَيَّاشٍ عَنْ سُلَيْمٍ .

وَ ذَكَرَ أَبَانٌ أَنَّهُ سَمِعَهُ أَيْضاً عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ .

قَالَ مَعْمَرٌ وَ ذَكَرَ إِبْرَاهِيمُ الْعَبْدِيُّ أَنَّهُ أَيْضاً سَمِعَهُ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ سُلَيْمٍ أَنَّ مُعَاوِيَةَ لَمَّا دَعَا أَبَا الدَّرْدَاءِ وَ أَبَا هُرَيْرَةَ وَ نَحْنُ مَعَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ فِي صِفِّينَ فَحَمَّلَهُمَا الرِّسَالَةَ إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ وَ أَدَّيَاهَا إِلَيْهِ قَالَ قَدْ بَلَّغْتُمَانِي مَا أَرْسَلَكُمَا بِهِ مُعَاوِيَةُ فَاسْتَمِعَا مِنِّي وَ أَبْلِغَاهُ عَنِّي كَمَا بَلَّغْتُمَانِي قَالا نَعَمْ فَأَجَابَهُ عَلِيٌّ عليه السلام الْجَوَابَ بِطُولِهِ حَتَّي انْتَهَي إِلَي ذِكْرِ نَصْبِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِيَّاهُ بِغَدِيرِ خُمٍّ .

وَ سَاقَ الْحَدِيثَ نَحْواً مِمَّا رَوَيْنَا مِنْ كِتَابِ سُلَيْمٍ إِلَي قَوْلِهِ فَانْطَلَقَ أَبُو الدَّرْدَاءِ وَ أَبُو هُرَيْرَةَ فَحَدَّثَا مُعَاوِيَةَ بِكُلِّ مَا قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام وَ اسْتَشْهَدَ عَلَيْهِ وَ مَا رَدَّ عَلَيْهِ النَّاسُ وَ شَهِدُوا بِهِ.

قبیله⁭ای از أیاد است و شن چنان بود که کسی را یارای هماوردی با نبود، پس طبقه با او پنجه افکند - در پاسخ به سؤالاتش - و نیمی از آن را ستاند؛ پس گفته شد وافق شن طبقه، و با او موافقت کرد و به اوگردن نهاد. پایان. و سخن درباره آن و بعضی بخش⁭های این روایت به زودی خواهد آمد.

روایت 422

غیبة النعمانی⁽²⁾: ابن عقده، محمد بن همّام، عبدالعزیز و عبدالجبار دو پسر عبدالله بن یونس از رجال خود، از عبدالرزاق بن همّام، از معمر بن راشد، از ابان بن ابی عیاش. و از طریقی غیر از طرق هارون بن محمد، از احمد بن عبیدالله بن جعفر بن معلّی همدانی، از عمرو بن جامع بن عمرو کندی، از عبدالله بن مبارک که پیرمردی از ماست و کوفی و از ثقات است، از عبدالرزاق بن تمام، از معمّر، از ابو عیّاش از سلیم آن را به ما خبر داده⁭است و ابان ذکر کرده⁭است که آن را از عمر بن ابی سلمه نیز شنیده⁭است.

سلیم گوید: معاویه زمانی⁭که ابودرداء و ابوهریره را فراخواند ما در صفین همراه امیرمؤمنان علیه السّلام بودیم پس آن دو نامه را به⁭سوی امیرمؤمنان آوردند و آن را به او سپردند. فرمود: آنچه⁭که معاویه شما را به⁭وسیله آن فرستاده⁭ است ابلاغ کردید پس از من بشنوید و آن را از من به او ابلاغ کنید چنانکه به من ابلاغ کردید. گفتند: بله پس علی علیه السّلام این جواب را با طول آن بیان کرد تا اینکه به ذکر منصوب کردن رسول الله صلّی الله علیه و آله در غدیر خم او را، پایان گرفت.

و حدیث را شبیه به آنچه⁭که از کتاب سلیم بیان کردیم تا این سخن او: پس ابودرداء و ابوهریره رفتند و همه آنچه⁭که علی علیه السّلام فرمود، و برخود شهادت خواست و آنچه⁭که مردم به او پاسخ دادند و به آن گواهی دادند را برای معاویه نقل کردند .

1) 422- رواه النعمانيّ رحمه اللّه في الحديث: 8 من الباب: 4 من كتاب الغيبة ص 45 ط 2.

2) . نعمانی آن را در حدیث 8 از باب 4 کتاب الغیبة ص 45 چاپ دوم روایت کرده است.

باب 17 باب ما ورد في معاوية و عمرو بن العاص و أوليائهما و قد مضي بعضها في باب مثالب بني أمية

الأخبار

«423»

فس، تفسير القمي وَ إِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلي سَواءٍ نَزَلَتْ فِي مُعَاوِيَةَ لَمَّا خَانَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام.

بيان

لعل المراد أن أمير المؤمنين عمل بهذا الحكم في معاوية قال البيضاوي و وَ إِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ معاهدين خيانة نقض عهد تلوح لك فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ فاطرح إليهم عهدهم عَلي سَواءٍ علي عدل أو طريق قصد في العداوة و لا تناجزهم الحرب فإنه يكون خيانة منك أو علي سواء في الخوف أو العلم بنقض العهد.

«424»

⁽²⁾قب، المناقب لابن شهرآشوب المحاضرات عَنِ الرَّاغِبِ أَنَّهُ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام لَا يَمُوتُ ابْنُ هِنْدٍ حَتَّي يُعَلِّقَ الصَّلِيبَ فِي عُنُقِهِ- وَ قَدْ رَوَاهُ الْأَحْنَفُ بْنُ قَيْسٍ وَ ابْنُ شِهَابٍ الزُّهْرِيُّ وَ الْأَعْثَمُ الْكُوفِيُّ وَ أَبُو حَيَّانَ التَّوْحِيدِيُّ وَ أَبُو الثَّلَّاجِ فِي جَمَاعَةٍ

باب هفدهم : آنچه⁭که در خصوص معاویه عمرو بن عاص دوستان آنها آمده⁭است و برخی از آن در باب مثالب بنی⁭امیه بیان شد

روایات

روایت 423

تفسیر علی ابن ابراهیم⁽³⁾

و بحرانی آن را از او در تفسیر آیه کریمه از تفسیر برهان: ج2 ص 90 چاپ سوم روایت کرده است.

: «وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِن قَوْمٍ خِیَانَةً فَانبِذْ إِلَیْهِمْ عَلَی سَوَاء» {و اگر از گروهی بیم خیانت داری [پیمانشان را] به سویشان بینداز [تا طرفین] به طور یکسان [بدانند که پیمان گسسته است]} درباره معاویه آنگاه که به امیرمؤمنان علیه السّلام خیانت کرد نازل شد.

توضیح

شاید مقصود این است که امیرمؤمنان علیه السّلام درباره معاویه به این حکم عمل کرد. بیضاوی گوید: «وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِن قَوْمٍ» درحالی⁭که خیانت نقض پیمانی که بر تو آشکار می⁭شود را با یکدیگر پیمان بسته⁭اند: «فَانبِذْ إِلَیْهِمْ»، پس عهد آنها را به⁭سوی آنان رها کن. «عَلَی سَوَاء» براساس عدل یا بر طریق میانه⁭روی در دشمنی درحالی⁭که در جنگ با آنان نزاع نمی⁭کنی که آن خیانتی از جانب توست یا به طور یکسان در ترس یا علم به پیمان شکنی.

روایت 424

مناقب ابن شهر آشوب⁽⁴⁾: در محاضراتی از راغب آمده⁭است که امیرمؤمنان علیه السّلام فرمود: پسر هند نمی⁭میرد مگر اینکه صلیبی در گردنش آویخته شود. و احنف بن قیس، ابن شهاب زهری، اعثم کوفی، ابو حیان توحیدی، و ابو ثلاج در جمعی آن را روایت کرده⁭اند

1) 423- رواه عليّ بن إبراهيم في تفسير الآية: 58 من سورة الأنفال: 8. و رواه عنه البحرانيّ في تفسير الآية الكريمة من تفسير البرهان: ج 2 ص 90 ط 3.

2) 424- المناقب لابن شهرآشوب، فصل «في إخباره بالغيب»، ج 2 ص 259، ط ايران.

3) . علی بن ابراهیم آن را در تفسیر آیه 58 از سوره انفال روایت کرده است.

4) . المناقب ابن شهر آشوب، فصل «فی إحباره بالعیب» ج2، ص 259 چاپ ایران

فَكَانَ كَمَا قَالَ عليه السلام.

«425»

فس، تفسير القمي وَ مَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فِي وَلَايَةِ عَلِيٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها أَبَداً قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله يَا عَلِيُّ أَنْتَ قَسِيمُ النَّارِ تَقُولُ هَذَا لِي وَ هَذَا لَكَ قَالُوا فَمَتَي يَكُونُ مَتَي مَا تَعِدُنَا يَا مُحَمَّدُ مِنْ أَمْرِ عَلِيٍّ وَ النَّارِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَي حَتَّي إِذا رَأَوْا ما يُوعَدُونَ يَعْنِي الْمَوْتَ وَ الْقِيَامَةَ فَسَيَعْلَمُونَ يَعْنِي فُلَاناً وَ فُلَاناً وَ فُلَاناً وَ مُعَاوِيَةَ وَ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ وَ أَصْحَابَ الضَّغَائِنِ مِنْ قُرَيْشٍ مَنْ أَضْعَفُ ناصِراً وَ أَقَلُّ عَدَداً ⁽²⁾

«426»

⁽³⁾فس، تفسير القمي مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ زِيَادٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ فِي قَوْلِهِ وَ أَنَّا لا نَدْرِي أَ شَرٌّ أُرِيدَ بِمَنْ فِي الْأَرْضِ أَمْ أَرادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَداً فَقَالَ لَا بَلْ وَ اللَّهِ شَرٌّ أُرِيدَ بِهِمْ حِينَ بَايَعُوا مُعَاوِيَةَ وَ تَرَكُوا الْحَسَنَ بْنَ عَلِيٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمَا.

«427»

⁽⁴⁾ ن، عيون أخبار الرضا عليه السلام بِإِسْنَادِ التَّمِيمِيِّ عَنِ الرِّضَا عليه السلام عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ: لَقَدْ عَلِمَ الْمُسْتَحْفَظُونَ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه

و چنانکه امام علیه السّلام فرموده بود شد.

روایت 425

تفسیر علی بن ابراهیم⁽⁵⁾: «وَمَن یَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ - فی ولایة علی صلوات الله علیه - فَإِنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِینَ فِیهَا أَبَدًا» {و هر کس خدا و پیامبرش را نافرمانی کند - در ولایت علی علیه السّلام - قطعا آتش دوزخ برای اوست و جاودانه در آن خواهند ماند}. نبی صلّی الله علیه و آله فرمود: ای علی تو قسیم آتش هستی درحالی⁭که می⁭گویی: این برای من و این برای توست. گفتند: پس چه زمانی⁭ است؟ ای محمد در خصوص امر علی و آتش چه زمانی را به ما وعده می⁭دهی؟ پس خداوند متعال نازل فرمود: «حَتَّی إِذَا رَأَوْا مَا یُوعَدُونَ» {[باش] تا آنچه را وعده داده می‌شوند ببینند}، یعنی مرگ و قیامت «فَسَیَعْلَمُونَ» {آنگاه دریابند} منظورش فلانی، فلانی و معاویه، عمروبن عاص و کینه توزان قریش است: «مَنْ أَضْعَفُ نَاصِرًا وَأَقَلُّ عَدَدً» {که یاور چه کسی ضعیف‌تر و کدام یک شماره‌اش کمتر است.}

روایت 426

تفسیر علی بن ابراهیم⁽⁶⁾: حسن بن زیاد گوید: ابو عبدالله علیه السّلام درباره این کلام خداوند: «و َأَنَّا لَا نَدْرِی أَشَرٌّ أُرِیدَ بِمَن فِی الْأَرْضِ أَمْ أَرَادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَدًا» {و ما [درست] نمی‌دانیم که آیا برای کسانی که در زمینند بدی خواسته شده یا پروردگارشان برایشان هدایت‌خواسته است} می⁭فرمود: پس گفت: خیر بلکه به خدا سوگند شری است که آنگاه که با معاویه بیعت کردند و حسن بن علی علیه السّلام را رها کردند برای آنان خواسته می شود.

روایت 427

عیون اخبار الرضا⁽⁷⁾: امیرمؤمنان علیه السّلام فرمود: مستحفظون از اصحاب رسول⁭الله دانسته⁭اند که خداوند

1) 425- رواه عليّ بن إبراهيم في تفسير الآية الكريمة و هي الآية: 23 من سورة الجن: 72 من تفسيره. و رواه أيضا عنه السيّد هاشم البحرانيّ رحمه اللّه في تفسير الآية الكريمة من سورة الجن من تفسير البرهان: ج 4 ص 393.

2) هذا هو الظاهر، و في أصلي: «فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ أَضْعَفُ ناصِراً وَ أَقَلُّ عَدَداً» يعني فلانا و فلانا و فلانا و معاوية و عمرو بن العاص و أصحاب الضغائن من قريش «مَنْ أَضْعَفُ ناصِراً وَ أَقَلُّ عَدَداً».

3) 426- رواه عليّ بن إبراهيم رحمه اللّه في تفسير الآية: 10 من سورة الجن من تفسيره.

4) 427- رواه الشيخ الصدوق رفع اللّه مقامه في أواخر الباب: 31 تحت الرقم: 275 منه من كتاب عيون أخبار الرضا عليه السلام: ج 2 ص 63، و في ط بيروت ص 69.

5) . علی بن ابراهیم آن را در تفسیر آیه کریمه 23 سوره جن از تفسیرش روایت کرده است.

6) . علی بن ابراهیم در تفسیر آیه 10 از سوره جن از تفسیرش این را روایت کرد.

7) . شیخ صدوق آن را در اواخر باب 31 ذیل شماره 275 از کتاب عیون أخبار رضا علیه السلام: ج2، ص 63 و در چاپ بیروت ص 69 روایت کرده است.

و آله أَنَّ أَهْلَ صِفِّينَ قَدْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَي لِسَانِ نَبِيِّهِ صلي الله عليه و آله وَ قَدْ خابَ مَنِ افْتَري.

«428»

و رواه بأسانيد فرات بن إبراهيم الكوفيّ رحمه اللّه في تفسير السورة المباركة من تفسيره ص 195 ط 1.

ورواه عنه الحافظ الحسكاني في الحديث: (1040) من كتاب شواهد التنزيل: ج 2 ص 295 ط 1.

فس، تفسير القمي فَلا صَدَّقَ وَ لا صَلَّي فَإِنَّهُ كَانَ سَبَبُ نُزُولِهَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله دَعَا إِلَي بَيْعَةِ عَلِيٍّ يَوْمَ غَدِيرِ خُمٍّ فَلَمَّا بَلَّغَ النَّاسَ وَ أَخْبَرَهُمْ فِي عَلِيٍّ مَا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يُخْبِرَهُمْ بِهِ رَجَعُوا النَّاسُ فَاتَّكَأَ مُعَاوِيَةُ عَلَي الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ وَ أَبِي مُوسَي الْأَشْعَرِيِّ ثُمَّ أَقْبَلَ يَتَمَطَّي نَحْوَ أَهْلِهِ وَ يَقُولُ وَ اللَّهِ مَا نُقِرُّ لِعَلِيٍّ بِالْوَلَايَةِ أَبَداً وَ لَا نُصَدِّقُ مُحَمَّداً مَقَالَتَهُ فِيهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ جَلَّ ذِكْرُهُ فَلا صَدَّقَ وَ لا صَلَّي وَ لكِنْ كَذَّبَ وَ تَوَلَّي ثُمَّ ذَهَبَ إِلي أَهْلِهِ يَتَمَطَّي أَوْلي لَكَ فَأَوْلي وَعِيداً لِلْفَاسِقِ فَصَعِدَ رَسُولُ اللَّهِ الْمِنْبَرَ وَ هُوَ يُرِيدُ الْبَرَاءَةَ مِنْهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ لا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ فَسَكَتَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ لَمْ يُسَمِّهِ.

بيان

فَلا صَدَّقَ من الصدق أو التصديق يَتَمَطَّي أي يتبختر افتخارا بذلك أَوْلي لَكَ ويل لك.

«429»

و كلمتا «عمرو بن» مقحمتان في الحديث، أو أن لفظة «أبو» سقطت من الحديث أي و [كان] فيه أبو عمرو بن العاص و الحكم ...

فس، تفسير القمي دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ الْمَسْجِدَ وَ فِيهِ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ وَ الْحَكَمُ بْنُ

اهل صفین را بر زبان نبی⁭اش نفرین کرده⁭است و هر که افترا زند ناکام می⁭ماند .

روایت 428

تفسیر علی بن ابراهیم⁽³⁾: «فَلَا صَدَّقَ وَلَا صَلَّی»{پس ]گویند[ تصدیق نکرد و نماز برپا نداشت}: سبب نزول این آیه این است که رسول الله صلّی الله علیه و آله در روز غدیر خم به بیعت علی علیه السّلام فراخواند و زمانی⁭که به مردم ابلاغ کرد و آنچه⁭که خداوند اراده کرده که به آنان خبر دهد را در خصوص علی به آنان خبر داد، مردم بازگشتند پس معاویه بر مغیره بن شعبه و ابوموسی اشعری تکیه داد پس به⁭سوی قومش خرامان رفت درحالی⁭که می⁭گفت: به خدا سوگند هرگز ولایت را برای علی اقرار نمی⁭کنیم و گفته محمد را تأیید نمی⁭کنیم پس خداوند نازل فرمود: «فَلَا صَدَّقَ وَلَا صَلَّی * وَلَکِن کَذَّبَ وَتَوَلَّی* ثُمَّ ذَهَبَ إِلَی أَهْلِهِ یَتَمَطَّی * أَوْلَی لَکَ فَأَوْلَی * ثُمَّ أَوْلَی لَکَ فَأَوْلَی» {پس ]گویند[ تصدیق نکرد و نماز برپا نداشت، بلکه تکذیب کرد و روی گردانید، پس خرامان به سوی اهل خویش رفت! وای بر تو! پس وای ]بر تو!}، به⁭عنوان تهدیدی برای فاسق، پس رسول الله به قصد اعلام برائت از او از منبر بالا رفت و خداوند نازل فرمود: « لَا تُحَرِّکْ بِهِ لِسَانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ» {زبانت را ]در هنگام وحی[ زود به حرکت درنیاور تا در خواندن ]قرآن[ شتابزدگی به خرج دهی} پس رسول⁭الله سکوت کرد و نام او را بر زبان نیاورد.

توضیح

«فَلَا صَدَّقَ» از صدق یا تصدیق است، «یَتَمَطَّی» از روی افتخار به آن خرامان راه رفت، «أَوْلَی لَکَ فَأَوْلَی»: وای بر تو.

روایت 429

تفسیر علی بن ابراهیم⁽⁴⁾: رسول الله وارد مسجد شد و عمرو بن عاص و حکم

1) 428- رواه عليّ بن إبراهيم رحمه اللّه في تفسير الآية الكريمة من تفسيره: ج 2 ص 397، ط 2. و رواه البحرانيّ عنه و عن ابن شهر أشوب في تفسير الآية الكريمة من تفسير البرهان: ج 4 ص 406.

2) 429- رواه عليّ بن إبراهيم رحمه اللّه في تفسير الآية الكريمة من تفسيره. و رواه عنه السيّد هاشم البحرانيّ رحمه اللّه في تفسير الآية الكريمة من تفسير البرهان: ج 4 ص 515.

3) . علی بن ابراهیم آن را در تفسیر آیه کریمه از تفسیرش: ج2، ص 397، چاپ دوم روایت کرده است و بحرانی نیز از او و از ابن شهر آشوب در تفسیر آیه کریمه از تفسیر برهان: ج4 ص 406 روایت کرده است و فرات بن ابراهیم کوفی آن را با اسانیدی در تفسیر سوره مبارکه از تفسیرش ص 195، چاپ اول روایت کرده است و حافظ حسکانی آن را از او در حدیث 1040 از کتاب شواهد التنزیل: ج2، ص259 چاپ اول روایت کرده است.

4) . علی بن ابراهیم آن را در تفسیر آیه کریمه از تفسیرش روایت کرد و سید هاشم بحرانی نیز آن را در تفسیر آیه کریمه از تفسیر برهان: ج4 ص 515 روایت کرده است.

أَبِي الْعَاصِ فَقَالَ عَمْرٌو يَا أَبَا الْأَبْتَرِ وَ كَانَ الرَّجُلُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ يُسَمَّي أَبْتَرَ ثُمَّ قَالَ عَمْرٌو وَ إِنِّي لَأَشْنَأُ مُحَمَّداً أَيْ أُبْغِضُهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَي رَسُولِهِ صلي الله عليه و آله إِنَّ شانِئَكَ أَيْ مُبْغِضَكَ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ هُوَ الْأَبْتَرُ يَعْنِي لَا دِينَ لَهُ وَ لَا نَسَبَ.

«430»

و قريبا منه رواه السيّد الرضيّ رحمه اللّه في ذيل المختار: 67 من باب كتب أمير المؤمنين عليه السلام من نهج البلاغة.

و في تفسير الآية: 24 و ما بعدها من سورة الحجّ في تفسير البرهان: ج 3 ص 83- 84 ط 3 شواهد.

يب، تهذيب الأحكام ابْنُ طَرِيفٍ عَنِ ابْنِ عُلْوَانَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله نَهَي أَهْلَ مَكَّةَ أَنْ يُؤَاجِرُوا دُورَهُمْ وَ أَنْ يُغْلِقُوا عَلَيْهَا أَبْوَاباً وَ قَالَ سَواءً الْعاكِفُ فِيهِ وَ الْبادِ قَالَ وَ فَعَلَ ذَلِكَ أَبُو بَكْرٍ وَ عُمَرُ وَ عُثْمَانُ وَ عَلِيٌّ عليه السلام حَتَّي كَانَ فِي زَمَنِ مُعَاوِيَةَ.

«431»

⁽²⁾ مع، معاني الأخبار الْمُكَتِّبُ عَنِ ابْنِ زَكَرِيَّا عَنِ ابْنِ حَبِيبٍ عَنْ نَصْرِ بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ نَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ عَنْ عَبْدِ الْغَفَّارِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ: أَقْبَلَ أَبُو سُفْيَانَ وَ مُعَاوِيَةُ يَتْبَعُهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله اللَّهُمَّ الْعَنِ التَّابِعَ وَ الْمَتْبُوعَ اللَّهُمَّ عَلَيْكَ بِالْأُقَيْعِسِ قَالَ ابْنُ الْبَرَاءِ لِأَبِيهِ مَنِ الْأُقَيْعِسُ قَالَ مُعَاوِيَةُ.

«432»

و لاحظ ما رواه ابن أبي الحديد في آخر شرحه علي المختار: 54 من نهج البلاغة: ج 1، ص 760.

كِتَابُ صِفِّينَ، مِثْلَهُ.

بن ابی العاص در آن بودند پس عمرو گفت: یا ابو ابتر. و در جاهلیت به مردی که فرزند پسر نداشت ابو ابتر می⁭گفتند سپس عمرو گفت: من با محمد دشمنی می⁭کنم پس خداوند بر رسولش نازل فرمود: «إِنَّ شَانِئَکَ» یعنی دشمن تو عمرو بن عاص، «هُوَ الْأَبْتَرُ» یعنی نه دینی برای اوست و نه نسبی.

روایت 430

التهذیب⁽⁴⁾

و نزدیک به آن را سید رضی الله عنه ذیل مختار 67 از باب نامه های امیر مؤمنان علیه السلام از نهج البلاغه روایت کرده است.

و در تفسیر آیه 24 و مابعد آن از سوره حج در تفسیر برهان: ج3 ص 83-84 چاپ 3 شواهد.

ابن طریف، از ابن علوان، از جعفر، از پدرش از علی علیه السّلام روایت کرد که رسول⁭الله اهل مکه را نهی فرمود که خانه⁭های خود را کرایه بدهند و بر آن درهایی ببندند و فرمود: مقیم و بادیه نشین در آن برابر است. فرمود: و ابوبکر، عمر، عثمان و علی علیه السّلام چنین کردند تا اینکه زمان معاویه فرا رسید.

روایت 431

معانی الأخبار⁽⁵⁾: براء بن عازب گوید: ابوسفیان آمد درحالی⁭که معاویه به⁭دنبال او بود پس رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود: خدایا تابع و متبوع را نفرین کن اللهم أقیعس را بگیر، ابن براء به پدرش گفت أقعیس کیست: گفت معاویه.

روایت 432

کتاب صفین⁽⁶⁾:

مشابه آن آمده.

1) 430- رواه الشيخ الطوسيّ رفع اللّه مقامه في كتاب الحجّ من كتاب تهذيب الأحكام. و قريبا منه رواه الشيخ رحمه اللّه في الحديث: 104 من باب الزيادات من كتاب التهذيب: ج 5 ص 388 ط النجف.

2) 431- رواه الشيخ الصدوق رفع اللّه مقامه في الباب: معني الاقيعس من كتاب معاني الأخبار: ج 2 ص 327 ط النجف.

3) 432- رواه نصر بن مزاحم المنقريّ في أوائل الجزء الرابع من كتاب صفّين ص 216 ط مصر. و رواه العلامة الاميني مع أحاديث أخر في معناه عن مصادر كثيرة في عنوان: «المغالات في معاوية» من كتاب الغدير: ج 10، ص 139- 177.

4) . شیخ طوسی آن را در کتاب حج از کتاب تهذیب الأحکام روایت کرده است، و نزدیک به ان را شیخ در حدیث 104 از باب زیادات از کتاب تهذیب: ج5 ص 388 چاپ نجف روایت کرده است.

5) . شیخ صدوق آن را در باب معنی القعیس از کتاب معانی الأخبار، ج2، ص 327 چاپ نجف روایت کرده است.

6) . نصر بن مزاحم منقری آن را در اوائل جز چهارم از کتاب صفین ص 216 چاپ مصر روایت کرده است و علامه امینی آن را به همراه احادیثی دیگر در باره این موضوع از منابع بسیاری در عنوان: (المغالات فی معاویه) از کتاب الغدیر: ج10، 139-177 روایت کرده است. آنچه که ابن ابی الحدید در آخر شرح خود بر مختار 54 نهج البلاغه: ج1، ص760 روایت کرده است ملاحظه شود.

قال الصدوق رضي الله عنه الأقيعس تصغير الأقعس و هو الملتوي العنق و القعاس التواء يأخذ في العنق من ريح كأنما يكسره إلي ما وراءه و الأقعس العزيز الممتنع و يقال عز أقعس و القوعس :

الغليظ العنق الشديد الظهر من كل شي‌ء و القعوس الشيخ الكبير و القعس نقيض الحدب و الفعل قعس يقعس قعسا و الجمع قعساوات و قعس و القعساء من النملة الرافعة صدرها و ذنبها و الاقعنساس شدة و التقاعس هو من تقاعس فلان إذا لم ينفذ و لم يمض لما كلف و مقاعس حي من تميم.

«433»

⁽¹⁾ مع، معاني الأخبار ابْنُ الْوَلِيدِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ وَ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ مَعاً عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنِ السَّيَّارِيِّ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ سَالِمٍ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّا وَ آلَ أَبِي سُفْيَانَ أَهْلُ بَيْتَيْنِ تَعَادَيْنَا فِي اللَّهِ قُلْنَا صَدَقَ اللَّهُ وَ قَالُوا كَذَبَ اللَّهُ قَاتَلَ أَبُو سُفْيَانَ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ قَاتَلَ مُعَاوِيَةُ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ وَ قَاتَلَ يَزِيدُ بْنُ مُعَاوِيَةَ الْحُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ عليهما السلام وَ السُّفْيَانِيُّ يُقَاتِلُ الْقَائِمَ عليه السلام.

«434»

قب، المناقب لابن شهرآشوب كِتَابُ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُؤَذِّنِ عَنْ أَبِي مُعَاوِيَةَ الصَّرِيرِ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ سُمَيٍّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَ ابْنِ عَبَّاسٍ وَ فِي تَفْسِيرِ ابْنِ جُرَيْجٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ أَ لَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحاكِمِينَ وَ قَدْ

صدوق گوید: أقیعس تصغیر اقعس است و او فرد پیچیده گردن است و قعاس خمیدگی است از وَرَم در گردن، گویی آن را به⁭سمت پشت می⁭شکند و الأقعس شکست⁭ناپذیر و نفوذناپذیراست. و عز أقعس گفته⁭ می⁭شود: القوس: گردن کلفت با پشتی محکم از هر چیز است، القعوس: پیرمرد کهنسال است، القعس متضاد گوژپشت است و فعل آن قعس یعقس قعساٌ و جمع آن قعساوات و قعس است. القعساء در خصوص مورچگان، مورچه⁭ای با سینه و دم برآمده است. اقعناس، شدت است و التقاعس از ریشه تقاعس فلان است آنگاه که به تکلیف خود عمل نکند و دنبال اجرای آن نرود و مقاعس قبیله⁭ای از تمیم است.

روایت 433

معانی الأخبار⁽³⁾: امام صادق علیه السّلام فرمود: ما و خاندان ابوسفیان دو اهل بیت هستیم که بر سر خدا با یکدیگر دشمنی کردیم ما گفتیم: خدا راست گفت و آنها گفتند خدا دروغ گفت: ابوسفیان با رسول الله جنگید و معاویه با علی بن ابی طالب، و یزید بن معاویه با حسین بن علی جنگید و سفیانی با قائم علیه السّلام جنگ می⁭کند.

روایت 434

مناقب ابن شهر آشوب⁽⁴⁾: ابن عباس درباره این کلام خداوند: «ألیس الله بأحکم الحاکمین» گوید:

1) 433- رواه الصدوق رحمه اللّه في الباب: «معني قول الصادق عليه السلام: إنا و آل أبي سفيان أهل بيتين تعادينا في اللّه عزّ و جلّ من كتاب معاني الأخبار: ج 2 ص 328 ط النجف. و في أواسط شرحه علي المختار 56 ج 1، ص 794، ط بيروت.

2) 434- رواه ابن شهرآشوب رحمه اللّه في عنوان: «فصل في طاعة علي و عصيانه» من مناقب آل أبي طالب: ج 3 ص 7 ط النجف. و رواه عنه البحرانيّ في تفسير الآية الأخيرة من سورة «التين: 95» من تفسير البرهان: ج 4 ص 477 ط 3.

3) . صدوق آن را در باب: «معنی قوله الصادق علیه السلام: إنا و آل أبی سفیان أهل بیتین تعادینا فی الله عز و جل» از کتاب معانی الأخبار: ج2 ص 328 چاپ نجف، و در اواسط شرحش بر مختار (56) ج1: ص 794، چاپ بیروت روایت کرده است.

4) . ابن شهر آشوب آن را در عنوان «فصل فی طاعة علیّ و عصیانه» از مناقب آل ابی طالب: ج3، ص7 چاپ نجف روایت کرده است و بحرانی آن را از او در تفسیر آیه اخیر از سوره التین/ 95 از تفسیر برهان: ج4، ص 477 چاپ سوم روایت کرده است.

دَخَلَتِ الرِّوَايَاتُ بَعْضُهَا فِي بَعْضٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله انْتَبَهَ مِنْ نَوْمِهِ فِي بَيْتِ أُمِّ هَانِئٍ فَزِعاً فَسَأَلَتْهُ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ يَا أُمَّ هَانِئٍ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ عَرَضَ عَلَيَّ فِي مَنَامِي الْقِيَامَةَ وَ أَهْوَالَهَا وَ الْجَنَّةَ وَ نَعِيمَهَا وَ النَّارَ وَ مَا فِيهَا وَ عَذَابَهَا فَأَطْلَعْتُ فِي النَّارِ فَإِذَا أَنَا بِمُعَاوِيَةَ وَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ قَائِمَيْنِ فِي حَرِّ جَهَنَّمَ تَرْضَخُ رُءُوسَهُمَا الزَّبَانِيَةُ بِحِجَارَةٍ مِنْ جَمْرِ جَهَنَّمَ يَقُولُونَ لَهُمَا هَلْ آمَنْتُمَا بِوَلَايَةِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ .

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَيَخْرُجُ عَلِيٌّ مِنْ حِجَابِ الْعَظَمَةِ ضَاحِكاً مُسْتَبْشِراً وَ يُنَادِي حُكِمَ لِي وَ رَبِّ الْكَعْبَةِ فَذَلِكَ قَوْلُهُ أَ لَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحاكِمِينَ فَيُبْعَثُ الْخَبِيثُ إِلَي النَّارِ وَ يَقُومُ عَلِيٌّ فِي الْمَوْقِفِ يَشْفَعُ فِي أَصْحَابِهِ وَ أَهْلِ بَيْتِهِ وَ شِيعَتِهِ.

«435»

⁽¹⁾ مع، معاني الأخبار ابْنُ الْمُتَوَكِّلِ عَنِ الْحِمْيَرِيِّ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الثُّمَالِيِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ مُعَاوِيَةُ يَكْتُبُ بَيْنَ يَدَيْهِ وَ أَهْوَي بِيَدِهِ إِلَي خَاصِرَتِهِ بِالسَّيْفِ مَنْ أَدْرَكَ هَذَا يَوْماً أَمِيراً فَلْيَبْقُرْ خَاصِرَتَهُ بِالسَّيْفِ فَرَآهُ رَجُلٌ مِمَّنْ سَمِعَ ذَلِكَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَوْماً وَ هُوَ يَخْطُبُ بِالشَّامِ عَلَي النَّاسِ فَاخْتَرَطَ سَيْفَهُ ثُمَّ مَشَي إِلَيْهِ فَحَالَ النَّاسُ بَيْنَهُ وَ بَيْنَهُ فَقَالُوا يَا عَبْدَ اللَّهِ مَا لَكَ فَقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ مَنْ أَدْرَكَ هَذَا يَوْماً أَمِيراً فَلْيَبْقُرْ خَاصِرَتَهُ بِالسَّيْفِ قَالَ فَقَالُوا أَ تَدْرِي مَنِ اسْتَعْمَلَهُ قَالَ لَا قَالُوا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عُمَرُ فَقَالَ الرَّجُلُ سمع [سَمْعاً] وَ طَاعَةً لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ.

بيان

بقره كمنعه شقه و وسعه.

«436»

⁽²⁾ ن، عيون أخبار الرضا عليه السلام الْحُسَيْنُ بْنُ أَحْمَدَ الْبَيْهَقِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي الصَّوْلِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ

روایات با یکدیگر متداخل است که نبی صلّی الله علیه و آله در خانه ام هانئ هراسان از خواب برخاست پس درباره آن از او سؤال کرد، فرمود: ای ام هانئ خداوند در خوابم قیامت و اهوال آن، بهشت و نعمت⁭های آن، آتش و آنچه⁭که در آن است و عذاب آن را به من نمایان ساخت پس به آتش نگاه کردم ناگهان با معاویه، عمرو بن عاص روبرو شدم که در حرارت جهنم ایستاده⁭اند و فرشتگان عذاب با سنگ هایی از اخگر جهنم سر آنان را خرد می⁭کنند و می⁭گویند آیا به ولایت علی بن ابی طالب ایمان آوردید.

ابن عباس گوید پس علی خندان و شادمان از حجاب ظلمت خارج می⁭شود و ندا برمی⁭آورد: به پروردگار کعبه سوگند حکم از آن من است. که این، کلام خداوند است: «ألیس الله بأحکم الحاکمین». پس خبیث به آتش فرستاده می⁭شود و علی در موقف می⁭ایستد درحالی⁭که درباره اصحاب، اهل بیت و شیعه خود شفاعت می⁭کند .

روایت 435

معانی الأخبار⁽³⁾:

ثمالی گوید: از ابو جعفر شنیدیم که می⁭گوید رسول⁭الله درحالی⁭که معاویه در حضور او کتابت می⁭کند و دستش را به⁭سوی خاصره⁭اش پایین آورده⁭است فرمود هر که روزی این را به⁭عنوان امیر ببیند خاصره⁭اش را با شمیر بشکافد پس مردی از کسانی که آن را از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیده بود روزی او را دید درحالی⁭که وی در شام بر مردم خطبه ایراد می⁭کند پس شمشیر از نیام برآورد و به⁭سوی او حرکت کرد و مردم بین آنان حائل شدند و گفتند: بنده خدا تو را چه می⁭شود؟ گفت: شنیدم که رسول⁭الله می⁭فرمود: هر که روزی این را به⁭عنوان امیر ببیند خاصره⁭اش را با شمشیر بشکافد. ادامه داد: گفتند: آیا می⁭دانی چه کسی او را به کار گمارد گفت: خیر، گفتند: امیرمؤمنان عمر، پس مرد گفت: اطاعت از امیرمؤمنان.

توضیح

بقره بر وزن منعه یعنی شکاف و وسیع کرد.

روایت 436

تنبیه الخاطر⁽⁴⁾:

احمد بن

1) 435- رواه الشيخ الصدوق رفع اللّه مقامه في الباب: معني استعانة النبيّ بمعاوية في كتابة الوحي من كتاب معاني الأخبار: ج 2 ص 328 ط النجف. و فيه: سمعا و طاعة.

2) 436- رواه الشيخ الصدوق رحمه اللّه في آخر الباب: 32 من كتاب عيون أخبار الرضا- عليه السلام-: ج 2 ص 86 ط النجف.

3) . شیخ صدوق آن را در باب: معنای استعانت نبی از معاویه در کتابت وحی، از کتاب معانی الأخبار، ج2، ص 328، چاپ نجف. و در ان آمده است: سمعاً و طاعةً

4) . شیخ صدوق آن را در آخر باب: 32 از کتاب عیون أخبار الرضا علیه السلام: ج2، ص 86 چاپ نجف روایت کرده است.

مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: حَلَفَ رَجُلٌ بِخُرَاسَانَ بِالطَّلَاقِ أَنَّ مُعَاوِيَةَ لَيْسَ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَيَّامَ كَانَ الرِّضَا عليه السلام بِهَا فَأَفْتَي الْفُقَهَاءُ بِطَلَاقِهَا فَسُئِلَ الرِّضَا عليه السلام فَأَفْتَي أَنَّهَا لَا تُطَلَّقُ فَكَتَبَ الْفُقَهَاءُ رُقْعَةً أَنْفَذُوهَا إِلَيْهِ وَ قَالُوا لَهُ مِنْ أَيْنَ قُلْتَ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَنَّهَا لَمْ تُطَلَّقْ فَوَقَّعَ عليه السلام فِي رُقْعَتِهِمْ قُلْتُ هَذَا مِنْ رِوَايَتِكُمْ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ لِمُسْلِمَةِ الْفَتْحِ وَ قَدْ كَثُرُوا عَلَيْهِ أَنْتُمْ خَيْرٌ وَ أَصْحَابِي خَيْرٌ وَ لَا هِجْرَةَ بَعْدَ الْفَتْحِ فَأَبْطَلَ الْهِجْرَةَ وَ لَمْ يَجْعَلْ هَؤُلَاءِ أَصْحَاباً لَهُ فَرَجَعُوا إِلَي قَوْلِهِ.

«437»

⁽¹⁾ ل، الخصال ابْنُ مُوسَي عَنِ ابْنِ زَكَرِيَّا عَنِ ابْنِ حَبِيبٍ عَنْ نُصَيْرِ بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ نَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ عَنْ يَحْيَي بْنِ يَعْلَي عَنْ يَحْيَي بْنِ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ عَنْ أَبِي حَرْبِ بْنِ أَبِي الْأَسْوَدِ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ عَنْ أَبِيهِ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله يَقُولُ مِنْ شَرِّ خَلْقِ اللَّهِ خَمْسَةٌ إِبْلِيسُ وَ ابْنُ آدَمَ الَّذِي قَتَلَ أَخَاهُ وَ فِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتَادِ وَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ رَدَّهُمْ عَنْ دِينِهِمْ وَ رَجُلٌ مِنْ هذا [هَذِهِ] الْأُمَّةِ يُبَايَعُ عَلَي كُفْرٍ عِنْدَ بَابِ لُدٍّ قَالَ ثُمَّ قَالَ إِنِّي لَمَّا رَأَيْتُ مُعَاوِيَةَ يُبَايَعُ عِنْدَ لُدٍّ ذَكَرْتُ قَوْلَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَلَحِقْتُ بِعَلِيٍّ فَكُنْتُ مَعَهُ.

«438»

⁽²⁾ كِتَابُ صِفِّينَ، لِنَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ عَنْ يَحْيَي بْنِ يَعْلَي مِثْلَهُ

بيان

قال الفيروزآبادي لد بالضم قرية بفلسطين يقتل عيسي عليه السلام الدجال عند بابها.

«439»

⁽³⁾ ير، بصائر الدرجات الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ أَبَانٍ عَنْ بَشِيرٍ النَّبَّالِ

محمد بن اسحاق از پدرش گوید: مردی در خراسان در ایامی که رضا علیه السّلام در آنجا بود به طلاق عهد بست که معاویه از اصحاب رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله نیست و فقهاء بر طلاق همسرش فتوا داد پس از رضا علیه السّلام سؤال شد و او فتوا داد که وی طلاق داده نمی⁭شود، و فقها نامه⁭ای برای او نوشتند آن را نزد او بردند و به او گفتند: از کجا گفتی ای پسر رسول خدا که او طلاق داده نمی⁭شود، امام علیه السّلام در نامه آنان ثبت کرد: این را از روایت شما از ابوسعید خدری گفتم که رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله به مسلمه الفتح درحالی⁭که بر او جمع شده بودند فرمود: شما خوب و اصحاب من خوب هستند و بعد از فتح هیچ هجرتی نیست پس هجرت را باطل کرد و اینان را اصحابی برای خود قرار نداد پس به قول او برگشتند .

روایت 437

الخصال⁽⁴⁾:

نبی صلّی الله علیه و آله فرمود: از بدترین خلائق خدا پنج تن است: ابلیس، پسر آدم که برادرش را کشت، فرعون ذوالأوتاد، مردی از بنی⁭اسرائیل که آنان را از دینشان بازگرداند و مردی از این امت که بر دروازه لدّ بر کفر بیعت می⁭کند. سپس فرمود: من آنگاه که معاویه در لدّ بیعت می⁭کرد سخن رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله را به یاد آوردم پس به علی ملحق شدم و همراه او بودم.

روایت 438

کتاب صفین⁽⁵⁾:

تألیف نصر بن مزاحم از یحیی بن یعلی مشابه آن را آورده.

توضیح

فیروز آبادی گوید «لدّ» با ضمه روستایی در فلسطین است که عیسی علیه السّلام دجّال را در دروازه آن می⁭کشد.

روایت 439

بصائر الدرجات⁽⁶⁾:

1) 437- رواه الشيخ الصدوق رفع اللّه مقامه في الحديث الأخير من باب الخمسة من الخصال ج 1، ص 319 ط 3.

2) 438- رواه نصر بن مزاحم المنقريّ رحمه اللّه في أوائل الجزء الرابع من كتاب صفّين ص 217 ط مصر.

3) 439- رواه الصفار كتاب بصائر الدرجات في باب أن الأئمّة يعرضون عليهم أعدائهم ح 1، ص 284، ط قم.

4) . شیخ صدوق آن را در حدیث آخر از باب خمسه از الخصال ج1، ص 319 چاپ نجف روایت کرده است.

5) . نصر بن مزاحم آن را در اوائل جلد چهارم از کتاب صفین، ص 217، چاپ مصر روایت کرده است.

6) . صفار آن را در کتاب بصائر الدرجات، باب الأئمه یرضون علیهم أعدائهم، ج1، ص284، چاپ قم روایت کرده است.

عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: كُنْتُ خَلْفَ أَبِي وَ هُوَ عَلَي بَغْلَتِهِ فَنَفَرَتْ بَغْلَتُهُ فَإِذَا رَجُلٌ شَيْخٌ فِي عُنُقِهِ سِلْسِلَةٌ وَ رَجُلٌ يَتْبَعُهُ فَقَالَ يَا عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ اسْقِنِي اسْقِنِي فَقَالَ الرَّجُلُ لَا تَسْقِهِ لَا سَقَاهُ اللَّهُ قَالَ وَ كَانَ الشَّيْخُ مُعَاوِيَةَ.

«440»

⁽¹⁾ ختص، الإختصاص أَيُّوبُ بْنُ نُوحٍ وَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ عَنِ الْعَبَّاسِ مِثْلَهُ.

«441»

⁽²⁾ ير، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ عَنْ مُوسَي بْنِ سَعْدَانَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي الْعَلَاءِ عَنْ هَارُونَ بْنِ خَارِجَةَ عَنْ يَحْيَي بْنِ أُمِّ الطَّوِيلِ قَالَ: صَحِبْتُ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ عليهما السلام فِي الْمَدِينَةِ إِلَي مَكَّةَ وَ هُوَ عَلَي بَغْلَتِهِ وَ أَنَا عَلَي رَاحِلَةٍ فَجُزْنَا وَادِيَ ضَجْنَانَ فَإِذَا نَحْنُ بِرَجُلٍ أَسْوَدَ فِي رَقَبَتِهِ سِلْسِلَةٌ قَالَ وَ هُوَ يَقُولُ يَا عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ اسْقِنِي سَقَاكَ اللَّهُ قَالَ فَقَالَ عَلِيٌّ فَوَضَعَ رَأْسَهُ عَلَي صَدْرِهِ ثُمَّ حَرَّكَ دَابَّتَهُ قَالَ فَالْتَفَتُّ فَإِذَا رَجُلٌ يَجْذِبُهُ وَ هُوَ يَقُولُ لَا تَسْقِهِ لَا سَقَاهُ اللَّهُ قَالَ فَحَرَّكْتُ رَاحِلَتِي فَلَحِقْتُ بِعَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهما السلام قَالَ فَقَالَ لِي أَيَّ شَيْ‌ءٍ رَأَيْتَ فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ ذَاكَ مُعَاوِيَةُ لعنه الله عليه.

«442»

و وراها أيضا الطبريّ في ختام عنوان: «اجتماع الحكمين بدومة الجندل» من حوادث سنة: 37 من تاريخه: ج 5 ص 71 ط بيروت.

حة، فرحة الغري مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ الذَّيَّابِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ مَوْهُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاضِي عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْمُبَارَكِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ الْوَاحِدِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ الرَّبِيعِ عَنْ نَصْرِ بْنِ

امام باقرعلیه السّلام فرمود: پشت سر پدرم درحالی⁭که بر روی استرش بود، و استرش رم کرد پس با پیرمردی روبرو شدیم که در گردنش رشته⁭ای بود و مردی دنبال او بود پس گفت: ای علی بن حسین مرا آب بده مرا آب بده. پس مرد گفت او را آب نده، خداوند او را آب ندهد، فرمود و آن پیرمرد معاویه لعنه الله بود.

روایت 440

اختصاص⁽⁴⁾:

از ایوب بن نوح، حسن بن علی بن عبدالله بن مغیره از عباس مشابه آن را آورده.

روایت 441

بصائر الدرجات⁽⁵⁾: یحیی بن ام الطویل گوید: از مدینه تا مکه علی بن حسین را همراهی کردم درحالی⁭که او بر استر و من بر شتر مادینه بودم و ار وادی ضجنان گذشتیم و ناگهان با مردی سیاه که در گردنش زنجیر است روبرو شدیم، ادامه داد، و او می⁭گفت یا علی بن حسین مرا آب بده که خداوند تو را سیراب کند، راوی ادامه داد: پس علی فرمود، و سرش را بر سینه نهاد و چهارپایش را حرکت داد، توجه کردم پس مردی را دیدم که او را می⁭کشید و می⁭گفت، او را آب نده که خداوند او را سیراب نکند، راوی گوید: شترم را حرکت دادم و به علی بن حسین علیه السّلام رسیدم، پس به من فرمود: آیا چیزی دیدی، به او خبر دادم، فرمود: او معاویه بود.

روایت 442

فرحه الغری⁽⁶⁾:

نصر بن

1) 440- رواه الشيخ المفيد رحمه اللّه- مع أحاديث أخر بأسانيد أخر في معناه- في أواسط كتاب الاختصاص ص 269 ط النجف.

2) 441- رواه الصفار في كتاب بصائر الدرجات. في باب أن الأئمّة عليهم السلام يعرضون عليهم أعدائهم، ص 286.

3) 442- رواه ابن طاوس رحمه اللّه في كتاب فرحة الغريّ ص 24، ط النجف. و قصة لعن معاوية عليّا عليه السلام و السبطين و حواريه مذكورة في أواخر الجزء 8 و هو الجزء الأخير من كتاب صفّين ص 553 ط مصر.

4) . شیخ مفید آن را به همراه احادیثی دیگر با اسناد هایی دیگر در همین معنا در اواسط کتاب الاختصاص، ص269، چاپ نجف روایت کرده است.

5) . صفار آن را در کتاب بصائر الدرجات، باب الأئمه یرضون علیهم أعدائهم، ج1، ص286 روایت کرده است.

6) . ابن طاووس ان را در کتاب فرحة الغری، ص 24 چاپ نجف روایت کرده است و قصه لعن علی علیه السلام، سبطین و اصحابش توسط معاویه در اواخر جز 8، جلد آخر کتاب صفین ص 553 چاپ مصر مذکور است و طبری نیز آن دو را در ختام عنوان (تجمع دو داور در دومة جندل) از حوادث سال 37 از تاریخش: ج5 ص 71 چاپ بیروت روایت کرده است.

مُزَاحِمٍ التَّمِيمِيِّ فِي كِتَابِ صِفِّينَ قَالَ: كَانَ مُعَاوِيَةُ إِذَا قَنَتَ لَعَنَ عَلِيّاً عليه السلام وَ ابْنَ عَبَّاسٍ وَ قَيْسَ بْنَ سَعْدٍ وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ عليهما السلام وَ لَمْ يُنْكَرْ ذَلِكَ عَلَيْهِ إِمَّا خَوْفاً مِنْ مُؤْمِنٍ أَوِ اعْتِقَاداً مِنْ جَاهِلٍ وَ كَانَ خَالِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ بْنِ أَسَدِ بْنِ كَرِيزِ بْنِ عَامِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ شَمْسِ بْنِ عَمْعَمَةَ بْنِ حَرِيزِ بْنِ شَقِّ بْنِ مُصْعَبِ بْنِ يَشْكُرَ بْنِ دَهْمِ بْنِ أَفْرَكِ بْنِ بَدِيرِ بْنِ قَسْرٍ الْقَسْرِيُّ يَقُولُ عَلَي الْمِنْبَرِ الْعَنُوا عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ فَإِنَّهُ لُصُّ بْنُ لُصٍّ بِضَمِّ اللَّامِ فَقَامَ إِلَيْهِ أَعْرَابِيٌّ فَقَالَ وَ اللَّهِ مَا أَعْلَمُ مِنْ أَيِّ شَيْ‌ءٍ أَعْجَبُ مِنْ سَبِّكَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ أَمْ مِنْ مَعْرِفَتِكَ بِالْعَرَبِيَّةِ.

«443»

⁽¹⁾ كشف، كشف الغمة مِنْ كِتَابِ الْمُوَفَّقِيَّاتِ لِلزُّبَيْرِ بْنِ بَكَّارٍ الزُّبَيْرِيِّ عَنْ رِجَالِهِ قَالَ قَالَ مُطَرِّفُ بْنُ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ وَفَدْتُ مَعَ أَبِي الْمُغِيرَةِ عَلَي مُعَاوِيَةَ وَ كَانَ أَبِي يَأْتِيهِ فَيَتَحَدَّثُ مَعَهُ ثُمَّ يَنْصَرِفُ إِلَيَّ فَيَذْكُرُ مُعَاوِيَةَ وَ يَذْكُرُ عَقْلَهُ وَ يُعْجَبُ بِمَا يَرَي مِنْهُ إِذْ جَاءَ ذَاتَ لَيْلَةٍ فَأَمْسَكَ عَنِ الْعَشَاءِ وَ رَأَيْتُهُ مُغْتَمّاً فَانْتَظَرْتُهُ سَاعَةً وَ ظَنَنْتُ أَنَّهُ لِشَيْ‌ءٍ حَدَثَ فِينَا وَ فِي عَمَلِنَا فَقُلْتُ مَا لِي أَرَاكَ مُغْتَمّاً مُنْذُ اللَّيْلَةِ فَقَالَ يَا بُنَيَّ جِئْتُ مِنْ عِنْدِ أَخْبَثِ النَّاسِ قُلْتُ وَ مَا ذَاكَ قَالَ قُلْتُ لَهُ وَ خَلَوْتُ بِهِ إِنَّكَ قَدْ بَلَغْتَ سِنّاً فَلَوْ أَظْهَرْتَ عَدْلًا وَ بَسَطْتَ خَيْراً فَإِنَّكَ قَدْ كَبِرْتَ وَ لَوْ نَظَرْتَ إِلَي إِخْوَتِكَ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ فَوَصَلْتَ أَرْحَامَهُمْ فَوَ اللَّهِ مَا عِنْدَهُمُ الْيَوْمَ شَيْ‌ءٌ تَخَافُهُ .

فَقَالَ هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ مَلِكَ أَخُو تَيْمٍ فَعَدَلَ وَ فَعَلَ مَا فَعَلَ فَوَ اللَّهِ مَا عَدَا أَنْ هَلَكَ فَهَلَكَ ذِكْرُهُ إِلَّا أَنْ يَقُولَ قَائِلٌ أَبُو بَكْرٍ ثُمَّ مَلِكَ أَخُو بَنِي عَدِيٍّ فَاجْتَهَدَ وَ شَمَّرَ عَشْرَ سِنِينَ فَوَ اللَّهِ مَا عَدَا أَنْ هَلَكَ فَهَلَكَ ذِكْرُهُ إِلَّا أَنْ يَقُولَ قَائِلٌ عُمَرُ ثُمَّ مَلِكَ عُثْمَانُ فَهَلَكَ رَجُلٌ لَمْ يَكُنْ أَحَدٌ فِي مِثْلِ نَسَبِهِ وَ فَعَلَ مَا فَعَلَ وَ عُمِلَ بِهِ مَا عُمِلَ فَوَ اللَّهِ مَا عَدَا أَنْ هَلَكَ فَهَلَكَ ذِكْرُهُ وَ ذِكْرُ مَا فُعِلَ بِهِ وَ إِنَّ أَخَا بَنِي

مزاحم تمیمی در کتاب صفین گوید: معاویه زمانی⁭که قنوت می⁭خواند علی علیه السّلام ابن عباس، قیس بن سعد، حسن و حسین علیه السّلام را نفرین می⁭کرد و این عمل او بر او نفی نمی⁭شد که یا از ترس از جانب مؤمن بود و از جانب جاهل از روی اعتقاد، و خالد بن عبدالله بن یزید بن اسد بن کریز بن عامر بن عبدالله بن عبد شمس بن عمعمه بن حریز بن شق بن مصعب بن یشکر بن دهم بن أفرک بن بدیر بن قسر قسری بر روی منبر می⁭گفت: علی بن ابی طالب را نفرین کنید که او دزد پسر دزد است (لمص را با ضمه ادا می⁭کرد) پس بادیه⁭نشینی برخاست و گفت: به خدا سوگند نمی⁭دانم از چه چیزی تعجب کنم از دشنام تو بر علی بن ابی طالب یا از آشنایی تو با زبان عربی.

روایت 443

کشف الغمّه⁽²⁾: مطرب بن مغیره بن شعبه گوید: به همراه ابو مغیره نزد معاویه رفتم و پدرم نزد او می⁭آمد با او صحبت می⁭کرد و نزد من برمی⁭گشت و از معاویه و عقل او یاد می⁭کرد و از آنچه⁭که از او می⁭دید در شگفت می⁭شد تا اینکه شبی آمد و عشا را رها کرد و او را غمگین دیدم و ساعتی منتظر او شدم و گمان کردم که در ما و کار ما اتفاقی رخ داده⁭است، پس گفتم: چه شده تو را از شب غمگین می⁭بینم، گفت: پسرم از نزد خبیث⁭ترین مردم آمدم، گفتم: چه شده؟ گفت: درحالی⁭که با او تنها بودم به او گفتم به سنی رسیده⁭ای کاش عدل پیشه کنی و خیر بگسترانی، که تو مسن شده⁭ای و کاش به برادرانت از بنی⁭هاشم نظر می⁭کردی و با آنان خویشاوندی از سر می⁭گرفتی، به خدا سوگند نزد آنا چیزی نیست که از آن بترسی.

پس گفت: دریغا دریغا برادر تیم فرمانروایی کرد و عدالت پیشه کرد و کارها کرد پس به خدا سوگند از هلاکش نگذشته بود که یادش از بین رفت جز اینکه گوینده ای بگوید ابوبکر، و سپس برادر بنی عدی فرماروایی یافت ده سال تلاش کرد و کمر همت بست به خدا سوگند از مرگش نگذشته بود که یادش از بین رفت جز اینکه گوینده ای بگوید عمر. سپس عثمان فرمانروایی یافت و نابود شد مردی که در نسب و عمل و کردار کسی مانند او نبود، به خدا سوگند هنوز از بین نرفته بود که یادش و یاد آنچه که انجام داد نابود شد، در حالی که برادر بنی

1) 443- رواه عليّ بن عيسي الاربلي رحمه اللّه في أواخر عنوان: «في ذكر مناقب شتّي ... » و قبيل عنوان: «ذكر قتله و مدة خلافته ... » من كتاب كشف الغمّة: ج 2 ص 44 ط بيروت.

2) . علی بن عیسی اربلی آن را در اواخر عنوان: (فی ذکر مناقب شتی ... ) و اندکی قبل از عنوان (ذکر قتله و مدة خلافته ... ) از کتاب کشف الغمة: ج2، ص 44، چاپ بیروت روایت کرده است.

هَاشِمٍ يُصَاحُ بِهِ فِي كُلِّ يَوْمٍ خَمْسَ مَرَّاتٍ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ فَأَيُّ عَمَلٍ يَبْقَي بَعْدَ هَذَا لَا أُمَّ لَكَ لَا وَ اللَّهِ إِلَّا دَفْناً دَفْناً.

بيان

أي أقتلهم و أدفنهم دفنا أو أدفن و أخفي ذكرهم و فضائلهم و هو أظهر.

«444»

⁽¹⁾ كنز، كنز جامع الفوائد و تأويل الآيات الظاهرة عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْكَانَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: نَزَلَتْ سُورَةُ الْحَاقَّةِ فِي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ فِي مُعَاوِيَةَ عَلَيْهِ مِنَ اللَّهِ جَزَاءُ مَا عَمِلَهُ.

«445»

⁽²⁾ وَ يُؤَيِّدُهُ مَا رَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَبَّاسٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ رَجُلٍ عَنِ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ إِلَي آخِرِ الْآيَاتِ فَهُوَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ وَ أَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِشِمالِهِ فَالشَّامِيُّ.

«446»

⁽³⁾ وَ رُوِيَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ مُعَاوِيَةَ صَاحِبُ السِّلْسِلَةِ وَ هُوَ فِرْعَوْنُ هَذِهِ الْأُمَّةِ.

«447»

⁽⁴⁾ كا، الكافي أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِيسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ إِلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ مَا الْعَقْلُ قَالَ مَا عُبِدَ بِهِ الرَّحْمَنُ وَ اكْتُسِبَ بِهِ الْجِنَانُ قَالَ قُلْتُ فَالَّذِي كَانَ فِي مُعَاوِيَةَ فَقَالَ تِلْكَ النَّكْرَاءُ تِلْكَ الشَّيْطَنَةُ وَ هِيَ شَبِيهَةٌ بِالْعَقْلِ.

«448»

⁽⁵⁾

و فيهما بقطرانهم؛ و سيأتي في كتاب الحجّ باب فضل مكّة بعض الروايات المرتبطة بالمقام.

كا، الكافي الْعِدَّةُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي

هاشم هر روز پنج مرتبه فریاد می زند که «أشهد أن محمداً رسول الله» پس بعد از این چه عملی باقی می ماند، بی مادر باشی، به خدا سوگند فقط دفنشان می کنم.

توضیح

یعنی أقتلهم و ادفنهم دفناً یا أدفن و أخفی ذکرهم و فضائلهم و این بهتر است.

روایت 444

کنز جامع الفوائد و تأویل الآیات الظاهره معاً⁽⁶⁾:

امام باقرعلیه السّلام فرمود: سوره حاقه درباره امیرمؤمنان و معاویه نازل شده و جزای عملش از جانب خداوند بر اوست.

روایت 445

و آنچه⁭⁭که محمد بن عباس از حسن بن احمد از محمد بن عیسی از مردی از حلبی از امام صادق علیه السّلام روایت کرده است مؤید آن است که فرمود: این کلام خداوند «فَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتَابَهُ بِیَمِینِهِ» تا پایان آیات امیرمؤمنان است. و این کلام او«فَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتَابَهُ بشماله» شامی که نفرین خدا بر او باد است

روایت 446

و از امام صادق روایت است که معاویه صاحب زنجیر و فرعون این امت است.

روایت 447

الکافی⁽⁷⁾:

احمد بن ادریس از محمد بن عبدالجبار از یکی از اصحابمان که آن را به امام صادق علیه السّلام نسبت می⁭دهد گوید: به او عرض کردم عقل چیست؟، فرمود هر چه با آن رحمن را بپرستد و بهشت را به⁭دست آورد. گوید: عرض کردم آنچه که در معاویه بود؟ فرمود: آن نکراء، شیطنة است که شبیه به عقل است.

روایت 448

الکافی

1) 444- رواه العلامة الكراجكيّ رحمه اللّه في كتاب كنز الفوائد.

2) 445- رواه العلامة الكراجكيّ رحمه اللّه في كتاب كنز الفوائد.

3) 446- رواه العلامة الكراجكيّ رحمه اللّه في كتاب كنز الفوائد.

4) 447- رواه ثقة الإسلام الكليني رفع اللّه مقامه في الحديث الثالث من كتاب العقل و الجهل من الكافي: ج 1، ص 11.

5) 448- رواهما ثقة الإسلام الكليني في باب قوله عزّ و جلّ: «سَواءً الْعاكِفُ فِيهِ وَ الْبادِ» من كتاب الحجّ من كتاب الكافي: ج 4 ص 242 ط الآخوندي. و رواهما عنه السيّد البحرانيّ في تفسير الآية: 25 من سورة الحجّ من تفسير البرهان: ج 3 ص 83 ط 3.

6) . علامه کراجکی آن را در کتاب کنز الفوائد روایت کرده است.

7) . ثقة الاسلام کلینی آن را در حدیث سوم از کتاب العقل و الجهل از الکافی: ج1، ص11 روایت کرده است.

الْعَلَاءِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام إِنَّ مُعَاوِيَةَ أَوَّلُ مَنْ عَلَّقَ عَلَي بَابِهِ مِصْرَاعَيْنِ بِمَكَّةَ فَمَنَعَ حَاجَّ بَيْتِ اللَّهِ مَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ سَواءً الْعاكِفُ فِيهِ وَ الْبادِ وَ كَانَ النَّاسُ إِذَا قَدِمُوا مَكَّةَ نَزَلَ الْبَادِي عَلَي الْحَاضِرِ حَتَّي يَقْضِيَ حَجَّهُ .

وَ كَانَ مُعَاوِيَةُ صَاحِبَ السِّلْسِلَةِ الَّتِي قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً فَاسْلُكُوهُ إِنَّهُ كانَ لا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ وَ كَانَ فِرْعَوْنَ هَذِهِ الْأُمَّةِ.

«449»

كا، الكافي الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّي بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ يَحْيَي بْنِ أَبِي الْعَلَاءِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ أَبِيهِ عليه السلام قَالَ: لَمْ يَكُنْ لِدُورِ مَكَّةَ أَبْوَابٌ وَ كَانَ أَهْلُ الْبُلْدَانِ يَأْتُونَ بِقُطْوَانِهِمْ فَيَدْخُلُونَ فَيَضْرِبُونَ بِهَا وَ كَانَ أَوَّلُ مَنْ بَوَّبَهَا مُعَاوِيَةَ.

أقول: سيأتي أخبار كثيرة في كتاب الحج في أن أول من ابتدع ذلك معاوية لعنه الله.

«450»

⁽¹⁾. يب، تهذيب الأحكام الْحُسَيْنُ بْنُ سَعِيدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ وَهْبٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام إِنَّ أَوَّلَ مَنْ خَطَبَ وَ هُوَ جَالِسٌ مُعَاوِيَةُ وَ اسْتَأْذَنَ النَّاسَ فِي ذَلِكَ مِنْ وَجَعٍ كَانَ فِي رُكْبَتَيْهِ وَ كَانَ يَخْطُبُ خُطْبَةً وَ هُوَ جَالِسٌ وَ خُطْبَةً وَ هُوَ قَائِمٌ ثُمَّ يَجْلِسُ بَيْنَهُمَا.

«451»

و بعض محتويات الحديث رواه ابن أبي الدنيا في آخر مقتل أمير المؤمنين عليه السلام الموجود- بنقص في أوله- في المجموعة: 95 من المكتبة الظاهرية الورق 232 منه.

و رواه ابن عساكر بأسانيد عن ابن أبي الدنيا و غيره في الحديث: 1505 و ما بعده من ترجمة أمير المؤمنين عليه السلام من تاريخ دمشق: ج 3 ص 405- 409 ط 2.

د، العدد القوية كَانَ مُعَاوِيَةُ يَكْتُبُ فِيمَا يَنْزِلُ بِهِ يَسْأَلُ لَهُ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ

⁽³⁾: امام صادق علیه السّلام فرمود: معاویه اولین کسی است که در مکه دو لنگه بر درش نهاد و حاجی بیت⁭الله را از آنچه خداوند فرمود منع کرد: «سَوَاء الْعَاکِفُ فِیهِ وَالْبَادِ» {مقیم در آنجا و بادیهنشین یکسان قرار دادهایم}، و مردم زمانی⁭که به مکه می⁭آمدند بادیه⁭نشین بر مقیم وارد می⁭شد تا اینکه حجش را به⁭جای آورد. و معاویه صاحب زنجیر بود خداوند فرمود: «ثُمَّ فِی سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعًا فَاسْلُکُوهُ * إِنَّهُ کَانَ لَا یُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِیمِ» {پس در زنجیری که درازی آن هفتاد گز است وی را در بند کشید، چرا که او به خدای بزرگ نمی‌گروید} و فرعون این امت بود.

روایت 449

کافی⁽⁴⁾:

امام صادق علیه السّلام از پدرش فرمود: برای خانه⁭های مکه دری نبود و اهالی شهر⁭ها با خیمه هایشان می⁭آمدند، وارد می⁭شدند و بر آن می⁭زدند و اولین کسی⁭که بر آن در نهاد معاویه بود .

می⁭گویم: اخبار بسیاری در کتاب حج درباره اینکه اولین کسی⁭که آن را بدعت نهاد معاویه لعنه الله است خواهد آمد.

روایت 450

التهذیب⁽⁵⁾:

امام صادق علیه السّلام فرمود: اولین کسی که در حالت نشسته خطبه ایراد کرد معاویه است و درباره آن به⁭خاطر درد زانوانش از مردم اجازه گرفت و یک خطبه در حالت نشسته، یک خطبه در حالت قیام ایراد می⁭کرد و بین دو خطبه می⁭نشست.

روایت 451

العدد⁽⁶⁾

و این حدیث را ابو عمر بن عبدالبرّ به صور حرفی در اواسط زندگی امیر مؤمنان از کتاب الاستیعاب در حاشیه الاصابه: ج3 ص44 روایت کرده است و برخی از مطالب حدیث را ابن ابی الدنیا در پایان مقتل امیر مؤمنان علیه السلام موجود با نقصی در ابتدای آن- در مجموعه 95 از مکتبه ظاهریه ورق 232 از ان روایت کرده است. و ابن عساکر آن را با اسنادهایی از ابن ابی الدنیا و دیگران در حدیث: 1505 و مابعد آن از زندگی امیر مؤمنان علیه السلام از تاریخ دمشق: ج3، ص 405 – 409 چاپ دوم روایت کرده است.

معاویه درباره آنچه⁭که بر او می⁭رسید از علی بن ابی طالب

1) 450- رواه الشيخ الطوسيّ رفع اللّه مقامه في الحديث: 74 من عنوان: «باب العمل في ليلة الجمعة و يومها» من كتاب الصلاة من كتاب التهذيب: ج 3 ص 20 ط النجف.

2) 451- رواه عليّ بن يوسف بن عليّ بن المطهّر الحلّيّ- أخو العلّامة الحلّيّ- المولود عام: 635 في كتاب العدد القوية لدفع المخاوف اليومية، و الكتاب إلي الآن لم ينشر. و الحديث رواه حرفيا أبو عمر بن عبد البر في أواسط ترجمة أمير المؤمنين عليه السلام من كتاب الاستيعاب بهامش الإصابة: ج 3 ص 44.

3) . ثقة الاسلام کلینی آن را در باب این سخن خداوند عز و جل (سواء العاکف و الباد) از کتاب حج از کتاب الکافی: ج4، ص 242، چاپ آخوندی روایت کرده است.

4) . ثقة الاسلام کلینی آن را در باب این سخن خداوند عز و جل (سواء العاکف و الباد) از کتاب حج از کتاب الکافی: ج4، ص 242، چاپ آخوندی روایت کرده است و سید بحرانی آن را از او در تفسیر آیه 25 از سوره حج در تفسیر برهان: ج3، ص83، چاپ سوم روایت کرده است.

5) . شیخ طوسی آن را در حدیث 74 از عنوان: (باب العمل فی لیلة الجمعه و یومها) از کتاب نماز از کتاب التهذیب: ج3، ص20، چاپ نجف روایت کرده است.

6) . علی بن یوسف بن علی بن مطهر حلی –برادر علامه حلی- متولد سال 635 آن را در کتاب العدد القویه لدفع المخاوف الیومیة روایت کرده است و این کتاپ تاکنون به چاپ نرسیده است.

عليهما السلام عَنْ ذَلِكَ فَلَمَّا بَلَغَهُ قَتْلُهُ قَالَ ذَهَبَ الْفِقْهُ وَ الْعِلْمُ بِمَوْتِ ابْنِ أَبِي طَالِبٍ فَقَالَ لَهُ أَخُوهُ عُتْبَةُ لَا يَسْمَعُ هَذَا أَهْلُ الشَّامِ فَقَالَ دَعْنِي عَنْكَ.

«452»

⁽¹⁾ ختص، الإختصاص هَلَكَ مُعَاوِيَةُ وَ هُوَ ابْنُ ثَمَانِيَ وَ سَبْعِينَ سَنَةً وَ وَلِيَ الْأَمْرَ عِشْرِينَ سَنَةً.

«453»

⁽²⁾ ختص، الإختصاص ابْنُ عِيسَي عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي الْبِلَادِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي الْمُغِيرَةِ قَالَ: نَزَلَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام بِضَجْنَانَ فَقَالَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ لَا غَفَرَ اللَّهُ لَكَ فَلَمَّا قَالَ ذَلِكَ قَالَ أَ تَدْرُونَ لِمَنْ قُلْتُ أَوْ قَالَ لَهُ بَعْضُ أَصْحَابِنَا فَقَالَ مَرَّ بِي مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ يَجُرُّ سِلْسِلَةً قَدْ أَدْلَعَ لِسَانَهُ يَسْأَلُنِي أَنْ أَسْتَغْفِرَ لَهُ ثُمَّ قَالَ إِنَّهُ يُقَالُ إِنَّهُ وَادٍ مِنْ أَوْدِيَةِ جَهَنَّمَ.

أقول: قد أوردنا مثله بأسانيد في باب أحوال البرزخ و باب معجزات الباقر عليه السلام.

«454»

⁽³⁾ كا، الكافي مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ وَهْبٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ لَمَّا كَانَ سَنَةُ إِحْدَي وَ أَرْبَعِينَ أَرَادَ مُعَاوِيَةُ الْحَجَّ فَأَرْسَلَ نَجَّاراً وَ أَرْسَلَ بِالْآلَةِ وَ كَتَبَ إِلَي صَاحِبِ الْمَدِينَةِ أَنْ يَقْلَعَ مِنْبَرَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ يَجْعَلُوهُ عَلَي قَدْرِ مِنْبَرِهِ بِالشَّامِ فَلَمَّا نَهَضُوا لِيَقْلَعُوهُ انْكَسَفَتِ الشَّمْسُ وَ زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ فَكَفُّوا

علیه السّلام درباره آن سؤال می⁭کرد و می⁭نوشت و زمانی⁭که خبر قتل او به وی رسید گفت: فقه و علم با مرگ پسر ابوطالب رفت، پس برادرش عتبه به او گفت: این را شامیان نشنوند. گفت: رهایم کن.

روایت 452

اختصاص⁽⁴⁾:

معاویه لعنه الله در 78 سالگی به هلاکت رسید و بیست سال ولایت کرد.

روایت 453

اختصاص⁽⁵⁾:

علی بن ابومغیره گوید: امام باقرعلیه السّلام به ضجنان آمد و سه مرتبه فرمود: خداوند تو را نیامرزد و زمانی⁭که این را گفت فرمود: آیا می⁭دانید به چه کسی گفتم یا اینکه یکی از اصحابمان سؤال کرد، پس فرمود معاویه بن ابوسفیان بر من گذر کرد درحالی⁭که زنجیری می⁭کشید که زبانش را بیرون آورده است از من خواست که برای او طلب آمرزش کنم سپس فرمود: گفته می⁭شود آن یکی از وادی⁭های جهنم است.

می⁭گویم: مشابه آن را با اسناد در باب احوال برزخ و باب معجزات باقر علیه السّلام آوردیم.

روایت 454

الکافی⁽⁶⁾:

امام صادق علیه السّلام فرمود: در سال 41 معاویه حج کرد پس نجاری را به همراه ابزار فرستاد و به صاحب مدینه نوشت که منبر رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله را برکند و آن را منبر او در شام قرار دهد. پس زمانی⁭که برخاستند که آن را برکنند خورشید تیره و تار شد، و زمین به لرزه افتاد پس دست برداشتند و آن را برای معاویه

1) 452- رواه الشيخ المفيد في كتاب الاختصاص ص 131، ط طهران.

2) 453- رواه الشيخ المفيد رحمه اللّه في أواسط كتاب الاختصاص ص 270 ط النجف.

3) 454- رواه ثقة الإسلام الكليني رفع اللّه مقامه في عنوان: «المنبر و الروضة و مقام النبيّ صلّي اللّه عليه و آله» من أبواب الزيارات في آخر كتاب الحجّ من الكافي: ج 4 ص 554 ط الآخوندي.

4) . شیخ مفید آن را در کتاب الاختصاص ص 131، چاپ تهران روایت کرده است.

5) . شیخ مفید آن را در اواسط کتاب الاختصاص ص 270، چاپ نجف روایت کرده است.

6) . ثقة الاسلام کلینی آن را در عنوان (المنبر و الروضه و مقام النبی صلّی الله علیه و آله) از ابواب زیارات در پایان کتاب حج از الکافی: ج 4، ص 554ف چاپ آخوندی روایت کرده است.

وَ كَتَبُوا بِذَلِكَ إِلَي مُعَاوِيَةَ فَكَتَبَ إِلَيْهِمْ يَعْزِمُ عَلَيْهِمْ لِمَا فَعَلُوهُ فَفَعَلُوا فَمِنْبَرُ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله الْمَدْخَلُ الَّذِي رَأَيْتَ.

«455»

و رواه عنه ابن كثير في أول حوادث سنة 50 من تاريخ الأمم و الملوك: ج 5 ص 238، و في ط 1: ج 2 ص 92.

و رواه عنه ابن كثير في أول حوادث سنة: 50 من كتاب البداية و النهاية: ج 8 ص 45 ط بيروت.

و رواه أيضا المسعوديّ في أوائل عنوان: «ذكر لمع من أخبار معاوية ... » من كتاب مروج الذهب: ج 3 ص 35 ط مصر.

تَقْرِيبٌ، قَالَ ابْنُ الْأَثِيرِ فِي الْكَامِلِ أَرَادَ مُعَاوِيَةُ فِي سَنَةِ خَمْسِينَ مِنَ الْهِجْرَةِ أَنْ يَنْقُلَ مِنْبَرَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مِنَ الْمَدِينَةِ إِلَي الشَّامِ وَ قَالَ لَا نَتْرُكُ مِنْبَرَ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله وَ عَصَاهُ فِي الْمَدِينَةِ وَ هُمْ قَتَلَةُ عُثْمَانَ وَ طَلَبَ الْعَصَا وَ هِيَ عِنْدَ سَعْدٍ الْقُرَظِيِّ فَحَرَّكَ الْمِنْبَرَ فَكَسَفَتِ الشَّمْسُ حَتَّي رُئِيَتِ النُّجُومُ بَادِيَةً فَأَعْظَمَ النَّاسُ ذَلِكَ فَتَرَكَهُ .

وَ قِيلَ أَتَاهُ جَابِرٌ وَ أَبُو هُرَيْرَةَ فَقَالا لَا يَصْلُحُ أَنْ يُخْرَجَ مِنْبَرُ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مِنْ مَوْضِعٍ وَضَعَهُ فِيهِ وَ تَنَقَّلَ عَصَاهُ إِلَي الشَّامِ فَتَرَكَهُ وَ زَادَ فِيهِ سِتَّ دَرَجَاتِ وَ اعْتَذَرَ مِمَّا صَنَعَ.

أقول: يظهر من الخبر أن هذا اعتذار من القوم له.

«456»

كِتَابُ سُلَيْمِ بْنِ قَيْسٍ عَنْ أَبَانٍ عَنْ سُلَيْمٍ وَ عُمَرَ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ قَالا قَدِمَ مُعَاوِيَةُ حَاجّاً فِي خِلَافَتِهِ الْمَدِينَةَ بَعْدَ مَا قُتِلَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللَّهِ

نوشتند و او برای آنا نوشت زمانی که ان را انجام دادند قصد آنان می کند پس آن را انجام دادند و منبر رسول⁭الله مدخلی است که دیدی.

روایت 455

تقریب⁽³⁾:

ابن اثیر در الکامل گوید: معاویه در سال پنجاه هجری قصد کرد که منبر رسول⁭الله را از مدینه به شام منتقل کند و گفت منبر و عصای نبی صلّی الله علیه و آله را در مدینه که قاتلان عثمان هستند رها نمی⁭کنیم و عصا را طلب کرد که نزد سعد قرظی بود و منبر را حرکت داد پس خورشید تیره و تار شد تا اینکه ستارگان را آشکارا دیدم و مردم آن را بزرگ کردند پس آن را رها کرد.

و گفته⁭شده جابر و ابوهریره نزد او آمدند و گفتند: شایسته نیست منبر رسول⁭الله از محلی که در آن نهاده⁭است خارج شود و عصایش را به شام منتقل کرد و آن را رها کرد و بر آن شش درجه افزود و از آنچه انجام داد عذرخواهی کرد .

می⁭گویم: از خبر روشن می⁭شود که این اعتذاری از جانب قوم از اوست.

روایت 456

کتاب سلیم بن قیس⁽⁴⁾: سلیم و عمر بن ابوسلمه گوید. معاویه در دوره خلافتش بعد از شهادت امیرمؤمنان

1) 455- ذكره عزّ الدين محمّد بن محمّد بن عبد الكريم المعروف بابن الأثير في أوائل حوادث سنة خمسين من كتاب الكامل: ج 3 ص 229 ط بيروت. و رواه الطبريّ بأسانيد في أواسط حوادث سنة 50 من تاريخ الأمم و الملوك: ج 5 ص 238، و في ط 1: ج 2 ص 92.

2) 456- رواه سليم بن قيس الهلالي في كتابه، ص 199، ط بيروت. و رواه عنه السيّد عليخان المدنيّ و العلامة الاميني في ترجمة قيس بن عبادة من كتاب الدرجات الرفيعة ص 439 و الغدير: ج 2 ص 106، ط بيروت.

3) . عز الدین محمد بن محمد بن عبدالکریم معروف به ابن اثیر آن را در حوادث سال پنجاه از کتاب الکامل: ج 3، ص 229، چاپ بیروت روایت کرده است و طبری نیز آن را در با اسناد هایی در اواسط حوادث سال 500 از تاریخ الامم و الملوک: ج5، ص 238، و در چاپ اول: ج2، ص 92 روایت کرده است و ابن کثیر از او در ابتدای حوادث سال 50 از تاریخ الامم و الملوک: ج5، ص 238، و در چاپ اول: ج2، ص 92 روایت کرده است و ابن کثیر از او در ابتدای حوادث سال 50 از کتاب البدایه و النهایه: ج 8، ص 45 چاپ بیروت روایت کرده است. مسعودی نیز از او در اوائل عنوان: (ذکر لمع من اخبار معاویه ... ) از کتاب مروج الذهب: ج3، ص 35، چاپ مصر روایت کرده است.

4) . سلیم بن قیس هلالی ان را در کتابش ص 199، چاپ بیروت روایت کرده است و سید علیخان مدنی و علامه امینی آن را در زندگی قیس بن عباده از کتاب الدرجات الرفیعه ص 439، و الغدیر: ج2، ص 106، چاپ بیروت روایت کرده اند.

عَلَيْهِ وَ صَالَحَ الْحَسَنُ وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي بَعْدَ مَا مَاتَ الْحَسَنُ عليه السلام وَ اسْتَقْبَلَهُ أَهْلُ الْمَدِينَةِ فَنَظَرَ فَإِذَا الَّذِي اسْتَقْبَلَهُ مِنْ قُرَيْشٍ أَكْثَرُ مِنَ الْأَنْصَارِ فَسَأَلَ عَنْ ذَلِكَ فَقِيلَ إِنَّهُمْ يَحْتَاجُونَ لَيْسَتْ لَهُمْ دَوَابُّ فَالْتَفَتَ مُعَاوِيَةُ إِلَي قَيْسِ بْنِ سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ فَقَالَ يَا مَعْشَرَ الْأَنْصَارِ مَا لَكُمْ لَا تَسْتَقْبِلُونِّي مَعَ إِخْوَانِكُمْ مِنْ قُرَيْشٍ فَقَالَ قَيْسٌ وَ كَانَ سَيِّدَ الْأَنْصَارِ وَ ابْنَ سَيِّدِهِمْ أَقْعَدَنَا يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ لَمْ يَكُنْ لَنَا دَوَابُّ قَالَ مُعَاوِيَةُ فَأَيْنَ النَّوَاضِحُ فَقَالَ قَيْسٌ أَفْنَيْنَاهَا يَوْمَ بَدْرٍ وَ يَوْمَ أُحُدٍ وَ مَا بَعْدَهُمَا فِي مَشَاهِدِ رَسُولِ اللَّهِ حِينَ ضَرَبْنَاكَ وَ أَبَاكَ عَلَي الْإِسْلَامِ حَتَّي ظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وَ أَنْتُمْ كَارِهُونَ قَالَ مُعَاوِيَةُ اللَّهُمَّ غَفْراً قَالَ قَيْسٌ أَمَا إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ سَتَرَوْنَ بَعْدِي أَثَرَةً .

ثُمَّ قَالَ يَا مُعَاوِيَةُ تُعَيِّرُنَا بِنَوَاضِحِنَا وَ اللَّهِ لَقَدْ لَقِينَاكُمْ عَلَيْهَا يَوْمَ بَدْرٍ وَ أَنْتُمْ جَاهِدُونَ عَلَي إِطْفَاءِ نُورِ اللَّهِ وَ أَنْ يَكُونَ كَلِمَةُ الشَّيْطَانِ هِيَ الْعُلْيَا ثُمَّ دَخَلْتَ أَنْتَ وَ أَبُوكَ كَرْهاً فِي الْإِسْلَامِ الَّذِي ضَرَبْنَاكُمْ عَلَيْهِ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ كَأَنَّكَ تَمُنُّ عَلَيْنَا بِنُصْرَتِكُمْ إِيَّانَا فَلِلَّهِ وَ لِقُرَيْشٍ بِذَلِكَ الْمَنُّ وَ الطَّوْلُ أَ لَسْتُمْ تَمُنُّونَ عَلَيْنَا يَا مَعْشَرَ الْأَنْصَارِ بِنُصْرَتِكُمْ رَسُولَ اللَّهِ وَ هُوَ مِنْ قُرَيْشٍ وَ هُوَ ابْنُ عَمِّنَا وَ مِنَّا فَلَنَا الْمَنُّ وَ الطَّوْلُ أَنْ جَعَلَكُمُ اللَّهُ أَنْصَارَنَا وَ أَتْبَاعَنَا فَهَدَاكُمْ بِنَا .

فَقَالَ قَيْسٌ إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّداً صلي الله عليه و آله رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ فَبَعَثَهُ إِلَي النَّاسِ كَافَّةً وَ إِلَي الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ وَ الْأَحْمَرِ وَ الْأَسْوَدِ وَ الْأَبْيَضِ اخْتَارَهُ لِنُبُوَّتِهِ وَ اخْتَصَّهُ بِرِسَالَتِهِ فَكَانَ أَوَّلُ مَنْ صَدَّقَهُ وَ آمَنَ بِهِ ابْنَ عَمِّهِ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ وَ أَبُو طَالِبٍ يَذُبُّ عَنْهُ وَ يَمْنَعُهُ وَ يَحُولُ بَيْنَ كُفَّارِ قُرَيْشٍ وَ بَيْنَ أَنْ يَرْدَعُوهُ وَ يُؤْذُوهُ وَ أَمَرَ أَنْ يُبَلِّغَ رِسَالَةَ رَبِّهِ فَلَمْ يَزَلْ مَمْنُوعاً مِنَ الضَّيْمِ وَ الْأَذَي حَتَّي مَاتَ عَمُّهُ أَبُو طَالِبٍ وَ أَمَرَ ابْنَهُ بِمُوَازَرَتِهِ فَوَازَرَهُ وَ نَصَرَهُ وَ جَعَلَ نَفْسَهُ دُونَهُ فِي كُلِّ شَدِيدَةٍ وَ كُلِّ ضِيقٍ وَ كُلِّ خَوْفٍ وَ اخْتَصَّ اللَّهُ بِذَلِكَ عَلِيّاً عليه السلام مِنْ بَيْنِ قُرَيْشٍ وَ أَكْرَمَهُ مِنْ بَيْنِ جَمِيعِ الْعَرَبِ وَ الْعَجَمِ فَجَمَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله جَمِيعَ بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فِيهِمْ أَبُو طَالِبٍ وَ أَبُو لَهَبٍ وَ هُمْ يَوْمَئِذٍ أَرْبَعُونَ رَجُلًا فَدَعَاهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ خَادِمُهُ عَلِيٌّ عليه السلام وَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله

و صلح با حسن - و روایت شده بعد از وفات حسن - به قصد حج وارد مدینه شد و مردم مدینه از او استقبال کردند پس نگریست و دید قریشیانی که از او استقبال کردند از انصار بیشتر است پس در این باره سؤال کرد. گفته شد: آنها محتاج هستند چارپایانی ندارند، پس معاویه به قیس بن سعد بن عباده روی کرد و گفت: ای گروه انصار شما را چه می⁭شود همراه برادران قریشی خود از من استقبال نمی⁭کنید؟ پس قیس که سرور انصار و پسر سرور آنان است گفت: نداشتن چارپا ما را مانع شده⁭است، معاویه گفت: پس نواضح کجایند؟ قیس پاسخ داد: آن را روز بدر، احد و پس از آن دو در مشاهد رسول⁭الله آنگاه که بر سر اسلام بر تو و پدرت ضربت می⁭زدیم، از بین بردیم تا اینکه امر خدا نمایان شد و شما بیزار هستید. معاویه گفت: بارالها بیامرز، قیس گفت: به⁭هوش باش که رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله فرمود: بعد از من خودپسندی خواهید دید.

سپس گفت: ای معاویه آیا ما را به سبب نواضحمان نکوهش می⁭کنی؟ به خدا سوگند سوار بر آنان در روز بدر با شما روبرو شدیم درحالی⁭که شما برای خاموش کردن نور خدا تلاش می⁭کردید و اینکه کلمه شیطان همان برتر باشد سپس تو و پدرت به اجبار در اسلامی داخل شدید که بر سر آن بر شما ضربت زدیم، معاویه گفت: گویی تو با یاری⁭ات به ما منت می⁭گذاری، شگفتا از او و از قریش با آن منت و لطف، ای گروه انصار آیا با یاری کردنتان به رسول⁭الله که از قریش و پسرعموی ما و از ماست بر ما منت نمی⁭گذارید، پس منت و لطف از آن ماست که شما را یاریگران ما و پیروان ما قرار داد و شما را به⁭وسیله ما یاری کرد .

قیس گفت: خداوند محمد را به⁭عنوان رحمتی برای جهانیان مبعوث کرد و او را به⁭سوی تمامی مردم، جن و انس، سرخ و سیاه و سفید فرستاد، او را برای نبوت برگزید و به رسالتش مخصوص گردانید و اولین کسی⁭که او را تصدیق کرد و به او ایمان آورد پسر عمویش علی بن ابی طالب، بود و ابوطالب از او دفاع و حمایت کرد و مانع از این شد که کفار قریش او را بازدارند و به او آزار رسانند و مأمور شد که رسالت پروردگارش را ابلاغ کند و پیوسته ستم و اذیت از او منع می⁭شد تا اینکه عمویش ابوطالب وفات یافت و پسرش را به حمایت از او امر کرد و او وی را حمایت و یاری کرد تا اینکه خود را در هر دشواری، تنگنا و ترسی بر او مقدم داشت و خداوند از میان قریش علی را به آن مخصوص گردانید و از بین تمامی عرب و عجم او را گرامی داشت پس رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله تمامی فرزندان عبدالمطلب که در میان آنان ابوطالب و ابولهب بود و در آن روز چهل مرد بودند را جمع کرد و آنان را دعوت کرد و علی علیه السّلام به او خدمت کرد، و رسول⁭الله

فِي حَجْرِ عَمِّهِ أَبِي طَالِبٍ فَقَالَ أَيُّكُمْ يَنْتَدِبُ أَنْ يَكُونَ أَخِي وَ وَزِيرِي وَ وَصِيِّي وَ خَلِيفَتِي فِي أُمَّتِي وَ وَلِيَّ كُلِّ مُؤْمِنٍ مِنْ بَعْدِي فَأَمْسَكَ الْقَوْمُ حَتَّي أَعَادَهَا ثَلَاثاً فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ فَوَضَعَ رَأْسَهُ فِي حَجْرِهِ وَ تَفَلَ فِي فِيهِ وَ قَالَ اللَّهُمَّ امْلَأْ جَوْفَهُ عِلْماً وَ فَهْماً وَ حُكْماً ثُمَّ قَالَ لِأَبِي طَالِبٍ يَا أَبَا طَالِبٍ اسْمَعِ الْآنَ لِابْنِكَ وَ أَطِعْ فَقَدْ جَعَلَهُ اللَّهُ مِنْ نَبِيِّهِ بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَي وَ آخَي صلي الله عليه و آله بَيْنَ عَلِيٍّ وَ بَيْنَ نَفْسِهِ .

فَلَمْ يَدَعْ قَيْسٌ شَيْئاً مِنْ مَنَاقِبِهِ إِلَّا ذَكَرَهَا وَ احْتَجَّ بِهَا وَ قَالَ مِنْهُمْ جَعْفَرُ بْنُ أَبِي طَالِبٍ الطَّيَّارُ فِي الْجَنَّةِ بِجَنَاحَيْنِ اخْتَصَّهُ اللَّهُ بِذَلِكَ مِنْ بَيْنِ النَّاسِ وَ مِنْهُمْ حَمْزَةُ سَيِّدُ الشُّهَدَاءِ وَ مِنْهُمْ فَاطِمَةُ سَيِّدَةُ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَإِذَا وَضَعْتَ مِنْ قُرَيْشٍ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ أَهْلَ بَيْتِهِ وَ عِتْرَتَهُ الطَّيِّبِينَ فَنَحْنُ وَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنْكُمْ يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ وَ أَحَبُّ إِلَي اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ إِلَي أَهْلِ بَيْتِهِ مِنْكُمْ .

لَقَدْ قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَاجْتَمَعَتِ الْأَنْصَارُ إِلَي أَبِي ثُمَّ قَالُوا نُبَايِعُ سَعْداً فَجَاءَتْ قُرَيْشٌ فَخَاصَمُونَا بِحَقِّهِ وَ قَرَابَتِهِ فَمَا يَعْدُو قُرَيْشٌ أَنْ يَكُونُوا ظَلَمُوا الْأَنْصَارَ أَوْ ظَلَمُوا آلَ مُحَمَّدٍ وَ لَعَمْرِي مَا لِأَحَدٍ مِنَ الْأَنْصَارِ وَ لَا لِقُرَيْشٍ وَ لَا لِأَحَدٍ مِنَ الْعَرَبِ وَ الْعَجَمِ فِي الْخِلَافَةِ حَقٌّ مَعَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام وَ وُلْدِهِ مِنْ بَعْدِهِ .

فَغَضِبَ مُعَاوِيَةُ وَ قَالَ يَا ابْنَ سَعْدٍ عَمَّنْ أَخَذْتَ هَذَا وَ عَمَّنْ رَوَيْتَهُ وَ عَمَّنْ سَمِعْتَهُ أَبُوكَ أَخْبَرَكَ بِذَلِكَ وَ عَنْهُ أَخَذْتَهُ فَقَالَ قَيْسٌ سَمِعْتُهُ وَ أَخَذْتُهُ مِمَّنْ هُوَ خَيْرٌ مِنْ أَبِي وَ أَعْظَمُ عَلَيَّ حَقّاً مِنْ أَبِي قَالَ مَنْ قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام عَالِمُ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ صِدِّيقُهَا الَّذِي أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ قُلْ كَفي بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ فَلَمْ يَدَعْ قَيْسٌ آيَةً نَزَلَتْ فِي عَلِيٍّ عليه السلام إِلَّا ذَكَرَهَا قَالَ مُعَاوِيَةُ فَإِنَّ صِدِّيقَهَا أَبُو بَكْرٍ وَ فَارُوقَهَا عُمَرُ وَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ قَالَ قَيْسٌ أَحَقُّ بِهَذِهِ الْأَسْمَاءِ وَ أَوْلَي بِهَا الَّذِي أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ أَ فَمَنْ كانَ عَلي بَيِّنَةٍ مِنْ

در اتاق عمویش ابوطالب بود و گفت: کدام⁭یک از شما داوطلب می⁭شود که برادر، وزیر، وصی و جانشین من در امتم و ولیّ هر مؤمن بعد از من شود؟ پس قوم خودداری کردند تا اینکه آن را سه مرتبه تکرار کرد پس علی علیه السّلام فرمود: من یا رسول⁭الله، پس سرش را بر روی پایش قرار داد و در دهان او تف کرد و فرمود خدایا درون او را از علم، فهم و حکمت آکنده کن، سپس به ابوطالب فرمود: ای ابوطالب اینک به پسرت گوش بسپار و از او اطاعت کن که خداوند او را نسبت به نبی⁭اش به منزله هارون نسبت به موسی قرار داده است و بین خود و علی پیمان اخوت بست.

و قیس چیزی از مناقب او را ناگفته رها نکرد و آن را به عنوان حجت ارائه کرد و گفت: از جمع آنان جعفر بن ابوطالب طیار با دو بال در بهشت است که خداوند از بین مردم او را به آن مخصوص گردانیده است و از آنان حمزه سید الشهداء، فاطمه سرور زنان بهشتی [دو جهان] است و چون از قریش، رسول⁭الله، اهل بیت و عترت مطهر او را کنار بگذارم ای معشر قریش به خدا سوگند ما از شما برتر، نزد خدا و رسول او و اهل بیت او از شما برتر هستیم. رسول⁭الله وفات یافت و انصار نزد پدرم جمع شدند و گفتند: با سعد بیت می⁭کنیم پس قریش آمد و بر سر حق و قرابت او با ما مخاصمه کرد و بیش از این نیست که قریش بر انصار و خاندان محمد ظلم کردند و به جانم سوگند هیچ⁭یک از انصار، قریش، و نه کسی از عرب و عجم همراه علی بن ابی طالب علیه السّلام و پس از او فرزندان او، حقی در خلافت ندارد. پس معاویه خشمگین شد و گفت ای پسر سعد این را از که گرفتی، از که روایت کردی و از که شنیدی، پدرت آن را به تو خبر داد و از او گرفتی؟ قیس پاسخ داد: او را از کسی⁭که از پدرم برتر و بیش از پدرم بر من حق دارد شنیدم و گرفتم: گفت: کیست؟ گفت: علی بن ابی طالب علیه السّلام عالم و صدّیق این امت که خداوند درباره او نازل فرمود: «قل کفی بالله شهیداً بینی و بینکم و من عنده علم الکتاب» . و قیس هیچ آیه⁭ای که درباره علی علیه السّلام نازل شده⁭است را ناگفته رها نکرد. معاویه گفت: صدیق این امت ابوبکر، فاروق آن عمر و کسی⁭که علم الکتاب نزد اوست عبدالله بن سلام است. قیس گفت: محق⁭تر به این نام⁭ها و سزاوارتر به آنها کسی است که خداوند درباره او نازل فرمود: «أَفَمَن کَانَ عَلَی بَیِّنَةٍ مِّن

رَبِّهِ وَ يَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ وَ الَّذِي نَصَبَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِغَدِيرِ خُمٍّ فَقَالَ مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ أَوْلَي بِهِ مِنْ نَفْسِهِ فَعَلِيٌّ أَوْلَي بِهِ مِنْ نَفْسِهِ وَ قَالَ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ أَنْتَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَي إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدِي .

وَ كَانَ مُعَاوِيَةُ يَوْمَئِذٍ بِالْمَدِينَةِ فَعِنْدَ ذَلِكَ نَادَي مُنَادِيَهُ وَ كَتَبَ بِذَلِكَ نُسْخَةً إِلَي عُمَّالِهِ أَلَا بَرِئَتِ الذِّمَّةُ مِمَّنْ رَوَي حَدِيثاً فِي مَنَاقِبِ عَلِيٍّ وَ أَهْلِ بَيْتِهِ وَ قَامَتِ الْخُطْبَةُ فِي كُلِّ مَكَانٍ عَلَي الْمَنَابِرِ بِلَعْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام وَ الْبَرَاءَةِ مِنْهُ ⁽¹⁾

و بعض شواهدها مذكورة في الحديث: 32 من باب مناقب عليّ عليه السلام من صحيح مسلم: ج 7 ص 119، و في ط: ج 4 ص 187.

و رواه أيضا الترمذي في الحديث: 14 من باب مناقب عليّ عليه السلام من كتاب المناقب من سننه: ج 5 ص 638.

و أيضا يجد الباحث شواهد أخر في الحديث: 271 و تواليه و تعليقاتها من ترجمة أمير المؤمنين عليه السلام من تاريخ دمشق: ج 1، ص 226- 234، ط 2.

و أيضا للموضوع شواهد أخر في الحديث: 91- 92 من كتاب خصائص أمير المؤمنين عليه السلام للنسائي ص 169.

و أيضا للقصة شواهد في الحديث: 667 و ما بعده و تعليقاتها من ترجمة أمير المؤمنين من تاريخ دمشق: ج 2 ص 182، ط 2.

و أيضا ذكر ابن أبي الحديد شواهد كثيرة في شرح المختار: 56 من نهج البلاغة: ج 1، ص 356، و في ط الحديث ببيروت ج 1، ص 778.

و روي الياقوت الحموي في عنوان: «سجستان» من كتاب معجم البلدان: ج 5 ص 38 قال:

لعن عليّ بن أبي طالب رضي اللّه عنه علي منابر الشرق و الغرب و لم يلعن علي منبر سجستان إلّا مرة، و امتنعوا علي بني أميّة حتّي زادوا في عهدهم: و أن لا يلعن علي منبرهم أحد.

ثمّ قال الياقوت: و أي شرف أعظم من امتناعهم من لعن أخي رسول اللّه صلّي اللّه عليه و سلم علي منبرهم و هو يلعن علي منابر الحرمين مكّة و المدينة.

أقول: و قريبا منه جدا ذكره صاحب تاريخ روضة الصفا عن أهل الجبل و ذكر أبياتا في مدحهم.

و أيضا روي السيّد مرتضي الداعي الحسيني أن أهل شيراز امتنعوا عن اللعن أربعين شهرا و دفعوا في ذلك إلي عمال بني أميّة جعلا بخلاف جهال و نواصب اصبهان فانهم دفعوا الجعل كي يلعنوه!! هكذا ذكره في كتاب تبصرة العوام.

و روي ابن عبد ربّه في عنوان: أخبار معاوية من كتاب العسجدة الثانية في الخلفاء و تواريخهم من العقد الفريد، ج 2، ص 30 و في ط 2، ج 3، ص 127، قال:

لما مات الحسن بن عليّ عليهما السلام حج معاوية فدخل المدينة و أراد. أن يلعن عليا علي منبر رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله فقيل له: إن هاهنا سعد بن أبي وقاص و لا نراه يرضي بهذا فابعث إليه و خذ رأيه.

فأرسل إليه [معاوية] و ذكر له ذلك؟! فقال: إن فعلت لاخرجن من المسجد ثمّ لا أعود إليه، فأمسك معاوية عن لعنه حتّي مات سعد، فلما مات لعنه علي المنبر و كتب إلي عماله: أن يلعنوه علي المنابر. ففعلوا.

فكتبت أم سلمة زوج النبيّ صلّي اللّه عليه و آله إلي معاوية: إنكم تلعنون اللّه و رسوله علي منابركم!! و ذلك إنكم تلعنون عليّ بن أبي طالب و من أحبه و أنا أشهد أن اللّه أحبه و رسوله. فلم يلتفت [معاوية] إلي كلامها.

و قال الجاحظ: إن معاوية كان يقول في آخر خطبة الجمعة: اللّهمّ إن أبا تراب ألحد في دينك و صد عن سبيلك فالعنه لعنا وبيلا و عذبه عذابا أليما.

و كتب بذلك إلي الآفاق فكانت هذه الكلمات يشاد بها علي المنابر إلي أيّام عمر بن عبد العزيز.

و إن قوما من بني أميّة قالوا لمعاوية: يا أمير المؤمنين إنك قد بلغت ما أملت فلو كففت عن هذا الرجل. فقال: لا و اللّه حتّي يربو عليه الصغير، و يهرم عليه الكبير و لا يذكر له ذاكر فضلا.

رواه عنه ابن أبي الحديد في شرحه- علي المختار: 56 من نهج البلاغة-: ج 1، ص 356، و في ط الحديث ببيروت: ج 1، ص 778.

و رواه مع ما تقدم العلامة الاميني في ترجمة قيس بن سعد من كتاب الغدير: ج 2 ص 102، ط بيروت ثمّ قال:

قال الزمخشريّ في ربيع الابرار- علي ما يعلق بالخاطر- و الحافظ السيوطي: إنّه كان في أيّام بني أميّة أكثر من سبعين ألف منبر يلعن عليها عليّ بن أبي طالب بما سنه لهم معاوية من ذلك. و في ذلك يقول الشيخ أحمد الحفظي الشافعي في أرجوزته:

و قد حكي الشيخ السيوطي إنّه *** قد كان فيما جعلوه سنة

سبعون ألف منبر و عشرة *** من فوقهن يلعنون حيدرة

و هذه في جنبها العظائم *** تصغر بل توجه اللوائم

فهل تري من سنها يعادي؟ *** أم لا و هل يستر أو يهادي

أو عالم يقول: عنه نسكت *** أجب فإني للجواب منصف

أ ليس ذا يؤذيه أم لا فاسمعن *** إن الذي يؤذيه من و من و من

عاون أخا العرفان بالجواب *** و عاد من عادي أبا تراب

و ليت شعري هل يقال: اجتهدا *** كقولهم في بغيه أم ألحد!

بل جاء في حديث أم سلمة *** هل فيكم اللّه يسب مه لمه؟

و أيضا روي ابن أبي الحديد في شرح المختار: 56 من نهج البلاغة: ج 1 ص 782 ط الحديث ببيروت قال:

و ذكر شيخنا أبو جعفر الاسكافي أن معاوية وضع قوما من الصحابة و قوما من التابعين علي رواية أخبار قبيحة في عليّ عليه السلام تقتضي الطعن فيه و البراءة منه و جعل لهم علي ذلك جعلا يرغب في مثله، فاختلقوا ما أرضاه، منهم أبو هريرة و عمرو بن العاص و المغيرة بن شعبة، و من التابعين عروة بن الزبير.

أقول: ثم ذكر نموذجا من تلك الأحاديث المختلقة فراجعه البتة فإنّه يوضح لك وزن روايات أهل السنة.

و ليلاحظ البتة ما أورده العلامة الاميني عن مصادر كثيرة في الغدير: ج 10، ص 260- 266.

وَ الْوَقِيعَةِ فِي أَهْلِ بَيْتِهِ وَ اللَّعْنَةِ لَهُمْ بِمَا لَيْسَ فِيهِمْ عليهم السلام.

رَّبِّهِ وَیَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِّنْهُ» {آیا کسی که از جانب پروردگارش بر حجتی روشن است و شاهدی از [خویشان] او پیرو آن است}و کسی⁭که رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله او را در غدیر خم منصوب کرد و فرمود: هر که من مولای او و از خود او به او سزاوارتر بودم پس علی از خود او به او سزاوارتر است و در غزه تبوک فرمود: تو از من به منزله هارون از موسی هستی با این تفاوت که بعد از من هیچ نبی⁭ای نیست.⁽²⁾

و برخی شواهد آن در حدیث 32 از باب مناقب علی علیه السلام از صحیح مسلم: ج 7، ص 119، و در چاپ: ج4، ص1870 مذکور است.

و ترمذی نیز ان را در حدیث 14 از باب مناقب علی علیه السلام از کتاب المناقب از سننش: ج5 ص 638 روایت کرده است.

. همچنین محقق شواهد دیگری را در حدیث 271 و ما بعد آن و تعلیقات آن از زندگی امیر مؤمنان علیه السلام از تاریخ دمش: ج1 ص 226-234، چاپ دوم یافته است.

برای این موضوع شواهد دیگری در حدیث 91-92 از متاب خصائص امیر مؤمنان علیه السلام تألیف نسایی ص 169 وجود دارد.

و برای این داستان شواهدی لست در حدیث: 667 و ما بعد آن و تعلیقاتش از زندگی امیر مؤمنان از تاریخ دمشق: ج2 ص 182 چاپ دوم.

ابن ابی الحدید نیز شواهد زیادی را در شرح مختار 56 از نهج اللاغه: ج1، ص 356، و در چاپ جدید بیروت: ج1 ص 778 ذکر کرده است.

و یاقوت حموی نیز در عنوان «سجستان» از کتاب معجم البلدان: ج5 ص 38 در این موضوع روایت کرده است.

و ابن عبد ربه در عنوان (اخبار معاویه) از کتاب العسجده الثانیه فی الخلفاء و تواریخهم از العقد الفرید: ج2، ص 30، و در چاپ دوم، ص 127 در این موضوع روایت کرده است.

و ابن ابی الحدید از او در شرحش بر مختار 56 از نهج البلاغه- ج1، ص 356، و در چاپ جدید بیروت: ج1، ص778 روایت کرده است.

و معاویه در آن زمان در مدینه بود و در آن هنگام منادی خود را صدا کرد و نسخه⁭ای از آن را برای کارگزارانش نوشت: به⁭هوش باشید که ذمه را از کسی⁭که حدیثی در مناقب علی و اهل بیت او روایت کند کنار می⁭گذارم و در هر مکانی خطبه بر منبرها به لعن علی بن ابی طالبعلیه السّلام، برائت از او، و بدگویی درباره اهل بیت او و نفرین آنان با آنچه⁭که در آنان نیست، پرداخت.

1) و القصة متواترة و لها شواهد كثيرة جدا يمكن أن يفرد لها تأليف مستقل ضخم، ثمّ إن كثيرا من محتويات هذه الرواية رواه حرفيا أبو الحسن المدائني في كتاب الاحداث، و ابن عرفة المعروف بنفطويه في تاريخه كما رواه عنهما ابن أبي الحديد في شرح المختار: 203/ أو 210 من نهج البلاغة من شرحه: ج 3 ص 595 ط الحديث ببيروت.

2) . این قصه متواتر است و شواهد بسیار زیادی برای آن وجود دارد: بسیاری از مطالب این روایت را ابو الحسن مدائنی به صورت حرفی در کتاب الاحداث، أین عرفه معروف به نفطویه در تاریخش روایت کرده اند چنان که ابن ابی الحدید آن را از آن دو در شرح مختار 203 یا 210 از نهج البلاغه از شرحش: ج3، ص 595چاپ جدید بیروت روایت کرده است.

ثُمَّ إِنَّ مُعَاوِيَةَ مَرَّ بِحَلْقَةٍ مِنْ قُرَيْشٍ فَلَمَّا رَأَوْهُ قَامُوا إِلَيْهِ غَيْرَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ فَقَالَ لَهُ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ مَا مَنَعَكَ مِنَ الْقِيَامِ كَمَا قَامَ أَصْحَابُكَ إِلَّا لِمَوْجِدَةٍ عَلَيَّ بِقِتَالِي إِيَّاكُمْ يَوْمَ صِفِّينَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ إِنَّ ابْنَ عَمِّي عُثْمَانَ قُتِلَ مَظْلُوماً قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَعُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ قَدْ قُتِلَ أَيْضاً مَظْلُوماً قَالَ فَتُسَلِّمُ

سپس معاویه بر جمعی از قریشان گذر کرد پس زمانی⁭که او را دیدند غیر از عبدالله بن عباس به⁭سوی او برخاستند، پس به او گفت: ای پسر عباس چیزی تو را از قیام چنانکه برخاستند منع نکرد جز خشم بر من به سبب نبردم با شما در روز صفین، ای پسر عباس پسر عمویم عثمان مظلومانه کشته شد. ابن عباس گفت: عمر بن خطاب نیز مظلومانه کشته شد و

الْأَمْرَ إِلَي وُلْدِهِ وَ هَذَا ابْنُهُ قَالَ إِنَّ عُمَرَ قَتَلَهُ مُشْرِكٌ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَمَنْ قَتَلَ عُثْمَانَ قَالَ قَتَلَهُ الْمُسْلِمُونَ قَالَ فَذَلِكَ أَدْحَضُ لِحُجَّتِكَ وَ أَحَلُّ لِدَمِهِ إِنْ كَانَ الْمُسْلِمُونَ قَتَلُوهُ وَ خَذَلُوهُ فَلَيْسَ إِلَّا بِحَقٍّ قَالَ فَإِنَّا قَدْ كَتَبْنَا فِي الْآفَاقِ نَنْهَي عَنْ ذِكْرِ مَنَاقِبِ عَلِيٍّ وَ أَهْلِ بَيْتِهِ فَكُفَّ لِسَانَكَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ وَ ارْبَعْ عَلَي نَفْسِكَ قَالَ فَتَنْهَانَا عَنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ قَالَ لَا قَالَ فَتَنْهَانَا عَنْ تَأْوِيلِهِ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَنَقْرَؤُهُ وَ لَا نَسْأَلُ عَنْ مَا عَنَي اللَّهُ بِهِ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَأَيُّمَا أَوْجَبُ عَلَيْنَا قِرَاءَتُهُ أَوِ الْعَمَلُ بِهِ قَالَ الْعَمَلُ بِهِ قَالَ فَكَيْفَ نَعْمَلُ بِهِ حَتَّي نَعْلَمَ مَا عَنَي اللَّهُ بِمَا أَنْزَلَ عَلَيْنَا قَالَ يُسْأَلُ عَنْ ذَلِكَ مَنْ يَتَأَوَّلُهُ عَلَي غَيْرِ مَا تَتَأَوَّلُهُ أَنْتَ وَ أَهْلُ بَيْتِكَ قَالَ إِنَّمَا أُنْزِلَ الْقُرْآنُ عَلَي أَهْلِ بَيْتِي فَأَسْأَلُ عَنْهُ آلَ أَبِي سُفْيَانَ وَ آلَ أَبِي مُعَيْطٍ وَ الْيَهُودَ وَ النَّصَارَي وَ الْمَجُوسَ قَالَ فَقَدْ عَدَلْتَنِي بِهَؤُلَاءِ قَالَ لَعَمْرِي مَا أَعْدِلُكَ بِهِمْ إِلَّا إِذَا نَهَيْتَ الْأُمَّةَ أَنْ يَعْبُدُوا اللَّهَ بِالْقُرْآنِ وَ بِمَا فِيهِ مِنْ أَمْرٍ أَوْ نَهْيٍ أَوْ حَلَالٍ أَوْ حَرَامٍ أَوْ نَاسِخٍ أَوْ مَنْسُوخٍ أَوْ عَامٍّ أَوْ خَاصٍّ أَوْ مُحْكَمٍ أَوْ مُتَشَابِهٍ وَ إِنْ لَمْ تَسْأَلِ الْأُمَّةُ عَنْ ذَلِكَ هَلَكُوا وَ اخْتَلَفُوا وَ تَاهُوا قَالَ مُعَاوِيَةُ فَاقْرَءُوا الْقُرْآنَ وَ لَا تَرْوُوا شَيْئاً مِمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ فِيكُمْ وَ مِمَّا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ وَ ارْوُوا مَا سِوَي ذَلِكَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ اللَّهُ تَعَالَي فِي الْقُرْآنِ يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ يَأْبَي اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ قَالَ مُعَاوِيَةُ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ اكْفِنِي نَفْسَكَ وَ كُفَّ عَنِّي لِسَانَكَ وَ إِنْ كُنْتَ لَا بُدَّ فَاعِلًا فَلْيَكُنْ سِرّاً فَلَا تُسْمِعْهُ أَحَداً عَلَانِيَةً .

ثُمَّ رَجَعَ إِلَي مَنْزِلِهِ فَبَعَثَ إِلَيْهِ بِخَمْسِينَ أَلْفَ دِرْهَمٍ وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي مِائَةَ أَلْفِ دِرْهَمٍ ثُمَّ اشْتَدَّ الْبَلَاءُ بِالْأَمْصَارِ كُلِّهَا عَلَي شِيعَةِ عَلِيٍّ وَ أَهْلِ بَيْتِهِ وَ كَانَ أَشَدَّ النَّاسِ بَلِيَّةً أَهْلُ الْكُوفَةِ لِكَثْرَةِ مَنْ بِهَا مِنَ الشِّيعَةِ وَ اسْتَعْمَلَ عَلَيْهَا زِيَاداً ضَمَّهَا إِلَيْهِ مَعَ الْبَصْرَةِ وَ جَمَعَ لَهُ الْعِرَاقَيْنِ وَ كَانَ يُتْبِعُ الشِّيعَةَ وَ هُوَ بِهِمْ عَالِمٌ لِأَنَّهُ كَانَ مِنْهُمْ قَدْ عَرَفَهُمْ وَ سَمِعَ كَلَامَهُمْ أَوَّلَ شَيْ‌ءٍ فَقَتَلَهُمْ تَحْتَ كُلِّ كَوْكَبٍ وَ تَحْتَ كُلِّ حَجَرٍ وَ مَدَرٍ وَ أَخَافَهُمْ وَ قَطَعَ الْأَيْدِيَ وَ الْأَرْجُلَ مِنْهُمْ وَ صَلَبَهُمْ عَلَي جُذُوعِ النَّخْلِ وَ سَمَلَ أَعْيُنَهُمْ وَ طَرَدَهُمْ وَ شَرَّدَهُمْ حَتَّي انْتَزَحُوا عَنِ الْعِرَاقِ فَلَمْ يَبْقَ بِهَا أَحَدٌ مِنْهُمْ إِلَّا مَقْتُولٌ أَوْ مَصْلُوبٌ أَوْ طَرِيدٌ أَوْ هَارِبٌ.

تو امر را به پسرش واگذار کردی و این پسر اوست. گفت: عمر را مشرک کشت. ابن عباس گفت: عثمان را چه⁭کسی کشت؟ پاسخ داد: او را مسلمانان کشتند. گفت: این حجت تو را باطل⁭تر و خون او را حلال⁭تر می⁭کند، اگر او را مسلمانان کشته بودند جز به حق نبوده⁭است. گفت: ما در آفاق نوشتیم که از ذکر مناقب علی و اهل بیت او نهی می⁭کنیم پس ای ابن عباس زبانت را بازدار و اندازه خودت را نگهدار. گفت: پس ما را از قرائت قرآن نهی می⁭کنی؟ گفت خیر. گفت: و ما را از تأویل آن نهی می⁭کنی؟ گفت: آری، پاسخ داد: پس آن را قرائت کنیم و درباره آنچه خدا قصد کرده⁭است سؤال نکنیم؟ گفت آری. گفت: کدام⁭یک بر ما واجب⁭تر است قرائت آن یا عمل به آن؟ گفت: عمل به آن، گفت: پس تا ندانیم مقصود خدا از آنچه نازل کرده⁭است چه بوده⁭است چگونه به آن عمل کنیم؟ پاسخ داد: درباره آن از کسی⁭که آن را به غیر آنچه⁭که تو و اهل بیت تو تأویل می⁭کنید، تأویل می⁭نماید سؤال می⁭شود. گفت: قرآن فقط بر اهل بیت من نازل شده⁭است پس درباره آن از خاندان ابوسفیان، خاندان ابومعیط، یهود، نصاری و مجوس سؤال کنم؟ گفت: آیا از اینان عدول کردی؟ گفت: به⁭جانم سوگند از آنان عدول نکردم مگر زمانی⁭که امت از این نهی شد که خدا را با قرآن و با آنچه⁭که از امر، نهی، حلال و حرام، ناسخ و منسوخ، عام و خاص، محکم و متشایه در آن آمده⁭است بپرستند و اگر امت درباره این امور سؤال نکند هلاک می⁭شوند و دچار اختلاف و سردرگمی می⁭شوند. معاویه گفت: پس قرآن را قرائت کنید و چیزی از آنچه⁭که خداوند درباره شما نازل کرده⁭است و چیزی از آنچه⁭که رسول⁭الله گفته⁭است روایت نکنید و غیر از آن را روایت کنید. ابن عباس گفت: خداوند متعال در قرآن فرمود: «یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَاللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَوْ کَرِهَ الْکَافِرُونَ» {می‌خواهند نور خدا را با دهان خود خاموش کنند و حال آنکه خدا گر چه کافران را ناخوش افتد نور خود را کامل خواهد گردانید}. معاویه گفت: ابن عباس، خود را نگه⁭دار، و زبانت را از من بازدار و اگر به⁭انجام آن ناگزیر بودی باید در خفا باشد، آن را آشکارا به گوش کسی نرسان.

سپس به منزلش برگشت و پنجاه هزار درهم و به روایتی دیگر صد هزار درهم برای او فرستاد سپس بلا در همه شهرها بر شیعه علی و اهل بیت او شدت گرفت و گرفتارترین مردم اهالی کوفه بودند به⁭جهت کثرت شیعه در آن، و زیاد را در آن به کار گمارد و همراه آن بصره را نیز او ملحق کرد و عراقین را برای او جمع کرد و او شیعه را دنبال می⁭کردند و از آنان آگاه بود زیرا او در ابتدا از آنان بود و آنان را شناخته و کلامشان را شنیده بود پس زیر هر ستاره و سنگ و خس و خاشاکی که بودند آنان را می⁭کشت و آنان را می⁭ترسانید، دست و پای آنان را قطع می⁭کرد و بر تنه نخل به صلیب می⁭کشید و چشمانشان را از حدقه در می⁭آورد و آنان را طرد و آواره کرد تا اینکه از عراق رفتند و کسی از آنها در آن باقی نماند جز مقتول، مصلوب، مطرود یا فراری.

وَ كَتَبَ مُعَاوِيَةُ إِلَي عُمَّالِهِ وَ وُلَاتِهِ فِي جَمِيعِ الْأَرَضِينَ وَ الْأَمْصَارِ أَنْ لَا يُجِيزُوا لِأَحَدٍ مِنْ شِيعَةِ عَلِيٍّ وَ لَا مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ وَ لَا مِنْ أَهْلِ وَلَايَتِهِ الَّذِينَ يَرْوُونَ فَضْلَهُ وَ يَتَحَدَّثُونَ بِمَنَاقِبِهِ شَهَادَةً وَ كَتَبَ إِلَي عُمَّالِهِ انْظُرُوا مَنْ قِبَلَكُمْ مِنْ شِيعَةِ عُثْمَانَ وَ مُحِبِّيهِ وَ أَهْلِ بَيْتِهِ وَ أَهْلِ وَلَايَتِهِ الَّذِينَ يَرْوُونَ فَضْلَهُ وَ يَتَحَدَّثُونَ بِمَنَاقِبِهِ فَادْنُوا مَجَالِسَهُمْ وَ أَكْرِمُوهُمْ وَ قَرِّبُوهُمْ وَ شَرِّفُوهُمْ وَ اكْتُبُوا إِلَيَّ بِمَا يَرْوِي كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ فِيهِ بِاسْمِهِ وَ اسْمِ أَبِيهِ وَ مِمَّنْ هُوَ فَفَعَلُوا ذَلِكَ حَتَّي أَكْثَرُوا فِي عُثْمَانَ الْحَدِيثَ وَ بَعَثَ إِلَيْهِمْ بِالصِّلَاتِ وَ الْكِسَي وَ أَكْثَرَ لَهُمُ الْقَطَائِعَ مِنَ الْعَرَبِ وَ الْمَوَالِي فَكَثُرُوا فِي كُلِّ مِصْرٍ وَ تَنَافَسُوا فِي الْمَنَازِلِ وَ الضِّيَاعِ وَ اتَّسَعَتْ عَلَيْهِمُ الدُّنْيَا فَلَمْ يَكُنْ أَحَدٌ يَأْتِي عَامِلَ مِصْرٍ مِنَ الْأَمْصَارِ وَ لَا قَرْيَةٍ فَيَرْوِي فِي عُثْمَانَ مَنْقَبَةً أَوْ يَذْكُرُ لَهُ فَضِيلَةً إِلَّا كُتِبَ اسْمُهُ وَ قُرِّبَ وَ شُفِّعَ فَمَكَثُوا بِذَلِكَ مَا شَاءَ اللَّهُ .

ثُمَّ كَتَبَ إِلَي عُمَّالِهِ أَنَّ الْحَدِيثَ قَدْ كَثُرَ فِي عُثْمَانَ وَ فَشَا فِي كُلِّ مِصْرٍ وَ مِنْ كُلِّ نَاحِيَةٍ فَإِذَا جَاءَكُمْ كِتَابِي هَذَا فَادْعُوهُمْ إِلَي الرِّوَايَةِ فِي أَبِي بَكْرٍ وَ عُمَرَ فَإِنَّ فَضْلَهُمَا وَ سَوَابِقَهُمَا أَحَبُّ إِلَيَّ وَ أَقَرُّ لِعَيْنِي وَ أَدْحَضُ لِحُجَّةِ أَهْلِ هَذَا الْبَيْتِ وَ أَشَدُّ عَلَيْهِمْ مِنْ مَنَاقِبِ عُثْمَانَ وَ فَضْلِهِ فَقَرَأَ كُلُّ قَاضٍ وَ أَمِيرٍ مِنْ وُلَاتِهِ كِتَابَهُ عَلَي النَّاسِ وَ أَخَذَ النَّاسُ فِي الرِّوَايَاتِ فِيهِمْ وَ فِي مَنَاقِبِهِمْ .

ثُمَّ كَتَبَ نُسْخَةً جَمَعَ فِيهَا جَمِيعَ مَا رُوِيَ فِيهِمْ مِنَ الْمَنَاقِبِ وَ الْفَضَائِلِ وَ أَنْفَذَهُمَا إِلَي عُمَّالِهِ وَ أَمَرَهُمْ بِقِرَاءَتِهَا عَلَي الْمَنَابِرِ فِي كُلِّ كُورَةٍ وَ فِي كُلِّ مَسْجِدٍ وَ أَمَرَهُمْ أَنْ يُنْفِذُوا إِلَي مُعَلِّمِي الْكَتَاتِيبِ أَنْ يُعَلِّمُوهَا صِبْيَانَهُمْ حَتَّي يَرْوُوهَا وَ يَتَعَلَّمُوهَا كَمَا يَتَعَلَّمُونَ الْقُرْآنَ حَتَّي عَلَّمُوهَا بَنَاتِهِمْ وَ نِسَاءَهُمْ وَ خَدَمَهُمْ وَ حَشَمَهُمْ فَلَبِثُوا بِذَلِكَ مَا شَاءَ اللَّهُ .

ثُمَّ كَتَبَ إِلَي عمال [عُمَّالِهِ] نُسْخَةً وَاحِدَةً إِلَي جَمِيعِ الْبُلْدَانِ انْظُرُوا مَنْ قَامَتْ عَلَيْهِ الْبَيِّنَةُ أَنَّهُ يُحِبُّ عَلِيّاً وَ أَهْلَ بَيْتِهِ فَامْحُوهُ مِنَ الدِّيوَانِ وَ لَا تُجِيزُوا لَهُ شَهَادَةً .

ثُمَّ كَتَبَ كِتَاباً آخَرَ مَنِ اتَّهَمْتُمُوهُ وَ لَمْ تُقَمْ عَلَيْهِ بَيِّنَةٌ فَاقْتُلُوهُ فَقَتَلُوهُمْ عَلَي التُّهَمِ وَ الظَّنِّ وَ الشُّبَهِ تَحْتَ كُلِّ كَوْكَبٍ حَتَّي لَقَدْ كَانَ الرَّجُلُ يَسْقُطُ بِالْكَلِمَةِ فَيُضْرَبُ عُنُقُهُ وَ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ الْبَلَاءُ فِي بَلَدٍ أَكْبَرَ وَ لَا أَشَدَّ مِنْهُ بِالْعِرَاقِ وَ لَا سِيَّمَا

و معاویه برای کارگزاران و والیانش در تمامی سرزمین⁭ها و شهر⁭ها نوشت که به⁭ هیچ⁭یک از شیعیان، اهل بیت، اهل ولایت علی که فضیلت او را روایت می⁭کنند و در مورد مناقب او صحبت می⁭کنند اجازه شهادت ندهند. و برای کارگزارانش نوشت: به گماشتگان خود از پیروان عثمان، محبین، اهل بیت او و اهل بیت کسانی⁭که فضیلت او را روایت می⁭کنند و درباره مناقب او صحبت می⁭کنند بنگرید، جایگاه آنان را نزدیک کنید، آنان را گرامی بدارید و مقرب بسازید و برتری دهید و هر آنچه⁭که هر یک از آنان روایت می⁭کند را با نام او، نام پدر و اینکه از کیست را برای من بنویسید و چنین کردند تا اینکه حدیث درباره عثمان را فزونی بخشیدند و هدایا و لباس برای آنان فرستاد و زمین کشاورزی - که روی آن کار کنند و اجاره بدهند - از عرب و موالی را برای آنان زیاد کرد پس در هر شهری فراوان شدند و بر سر منازل و املاک رقابت کردند و دنیا بر آن فراخ شد هیچ کارگزار شهری از شهرها یا روستا نبود که بیاید و درباره عثمان صفت برجسته⁭ای روایت کند یا فضیلتی از او ذکر کند مگر اینکه نامش نوشته می⁭شد، مقرب و شفاعت می⁭شد و ماشاءالله بر این روال بودند.

سپس برای کارگزارش نوشت که حدیث درباره عثمان زیاد شده و در هر شهر و ناحیه⁭ای منتشر شده⁭است پس زمانی⁭که این نامه من به شما رسید آنها را به روایت درباره ابوبکر و عمر دعوت کنید که فضیلت و سوابق آنان برای من محبوب⁭ترو شادکننده⁭تر است و حجت اهل این بیت را بیشتر بی⁭اعتبار می⁭کند و از مناقب عثمان و فضیلت او، بر آنان شدیدتر است پس هر قاضی و امیری از والیان او نامه⁭ وی را بر مردم قرائت کردند و مردم به روایت درباره آنان و مناقب آنان را شروع کردند. سپس نسخه⁭ای نوشت که در آن تمامی مناقب و فضائلی را که درباره آنان روایت شده⁭است را در ⁭آن جمع کرد و آن را برای کارگزارانش فرستاد و قرائت آن در منبرها و در هر کوره و مسجدی به آنان دستور داد و به آنان فرمان داد که به معلمان مکتب⁭خانه برسانید که آن را به کودکانشان بیاموزد تا آن را روایت کنند و بیاموزند چنانکه قرآن را می⁭آموزند و تا آن را به دختران، زنان، و خدم و حشم خود یاد دهند و ماشاءالله بر این روال ماندند.

و برای کارگزارانش در تمامی سرزمین⁭ها نسخه واحدی نوشتی: به کسی⁭که دلیل روشن علیه او استوار شد بنگرید که آیا علی و اهل بیت او را دوست می⁭دارد پس او را از دیوان کنار بزنید و به او اجازه شهادت ندهید.

سپس نامه دیگری نوشت کسی⁭که او را متهم می⁭کنید و دلیل روشنی بر او استوار نشده است را بکشید. پس آنان را با تهمت، ظن، و شبهه در زیر هر ستاره⁭ای که بودند به قتل رساندند تا اینکه اگر مردی کلمه⁭ای را حذف می⁭کرد گردنش را می⁭زدند. و این مصیبت در هیچ بلادی بزرگ⁭تر و شدیدتر از عراق و به⁭ویژه

بِالْكُوفَةِ حَتَّي إِنَّ الرَّجُلَ مِنْ شِيعَةِ عَلِيٍّ وَ مِمَّنْ بَقِيَ مِنْ أَصْحَابِهِ بِالْمَدِينَةِ وَ غَيْرِهَا لَيَأْتِيهِ مَنْ يَثِقُ بِهِ فَيَدْخُلُ بَيْتَهُ ثُمَّ يُلْقَي عَلَيْهِ سِتْرٌ فَيَخَافُ مِنْ خَادِمِهِ وَ مَمْلُوكِهِ فَلَا يُحَدِّثُهُ حَتَّي يَأْخُذَ عَلَيْهِ الْأَيْمَانَ الْمُغَلَّظَةَ لَيَكْتُمَنَّ عَلَيْهِ .

وَ جُعِلَ الْأَمْرُ لَا يَزْدَادُ إِلَّا شِدَّةً وَ كَثُرَ عِنْدَهُمْ عَدُوُّهُمْ وَ أَظْهَرُوا أَحَادِيثَهُمُ الْكَاذِبَةَ فِي أَصْحَابِهِمْ مِنَ الزُّورِ وَ الْبُهْتَانِ فَيَنْشَأُ النَّاسُ عَلَي ذَلِكَ وَ لَا يَتَعَلَّمُونَ إِلَّا مِنْهُمْ وَ مَضَي عَلَي ذَلِكَ قُضَاتُهُمْ وَ وُلَاتُهُمْ وَ فُقَهَاؤُهُمْ .

وَ كَانَ أَعْظَمَ النَّاسِ فِي ذَلِكَ بَلَاءً وَ فِتْنَةً الْقُرَّاءُ الْمُرَاءُونَ الْمُتَصَنِّعُونَ الَّذِينَ يُظْهِرُونَ لَهُمُ الْحُزْنَ وَ الْخُشُوعَ وَ النُّسُكَ وَ يَكْذِبُونَ وَ يُعَلِّمُونَ الْأَحَادِيثَ لِيَحْظَوْا بِذَلِكَ عِنْدَ وُلَاتِهِمْ وَ يَدْنُوْا لِذَلِكَ مَجَالِسَهُمْ وَ يُصِيبُوا بِذَلِكَ الْأَمْوَالَ وَ الْقَطَائِعَ وَ الْمَنَازِلَ حَتَّي صَارَتْ أَحَادِيثُهُمْ تِلْكَ وَ رِوَايَاتُهُمْ فِي أَيْدِي مَنْ يَحْسَبُ أَنَّهَا حَقٌّ وَ أَنَّهَا صِدْقٌ فَرَوَوْهَا وَ قَبِلُوهَا وَ تَعَلَّمُوهَا وَ عَلَّمُوهَا وَ أَحَبُّوا عَلَيْهَا وَ أَبْغَضُوا وَ صَارَتْ بِأَيْدِي النَّاسِ الْمُتَدَيِّنِينَ الَّذِينَ لَا يَسْتَحِلُّونَ الْكَذِبَ وَ يُبْغِضُونَ عَلَيْهِ أَهْلَهُ فَقَبِلُوهَا وَ هُمْ يَرَوْنَ أَنَّهَا حَقٌّ وَ لَوْ عَلِمُوا أَنَّهَا بَاطِلٌ لَمْ يَرْوُوهَا وَ لَمْ يَتَدَيَّنُوا بِهَا .

فَصَارَ الْحَقُّ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ بَاطِلًا وَ الْبَاطِلُ حَقّاً وَ الصِّدْقُ كَذِباً وَ الْكَذِبُ صِدْقاً وَ قَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَتَشْمَلَنَّكُمْ فِتْنَةٌ يَرْبُوا فِيهَا الْوَلِيدُ وَ يَنْشَأُ فِيهَا الْكَبِيرُ تَجْرِي النَّاسُ عَلَيْهَا وَ يَتَّخِذُونَهَا سُنَّةً فَإِذَا غُيِّرَ مِنْهَا شَيْ‌ءٌ قَالُوا أَتَي النَّاسُ مُنْكَراً غُيِّرَتِ السُّنَّةُ .

فَلَمَّا مَاتَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ عليهما السلام لَمْ يَزَلِ الْفِتْنَةُ وَ الْبَلَاءُ يَعْظُمَانِ وَ يَشْتَدَّانِ فَلَمْ يَبْقَ وَلِيٌّ لِلَّهِ إِلَّا خَائِفاً عَلَي دَمِهِ .

وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي إِلَّا خَائِفاً عَلَي دَمِهِ أَنَّهُ مَقْتُولٌ وَ إِلَّا طَرِيداً وَ لَمْ يَبْقَ عَدُوٌّ لِلَّهِ إِلَّا مُظْهِراً الْحُجَّةَ غَيْرَ مُسْتَتِرٍ بِبِدْعَتِهِ وَ ضَلَالَتِهِ .

فَلَمَّا كَانَ قَبْلَ مَوْتِ مُعَاوِيَةَ بِسَنَةٍ حَجَّ الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فَجَمَعَ الْحُسَيْنُ عليه السلام بَنِي هَاشِمٍ رِجَالَهُمْ وَ نِسَاءَهُمْ وَ مَوَالِيَهُمْ وَ مَنْ حَجَّ مِنْهُمْ وَ مِنَ الْأَنْصَارِ مِمَّنْ يَعْرِفُهُ الْحُسَيْنُ وَ أَهْلُ

کوفه نبود طوری⁭که مردی از شیعیان علی و از اصحاب او که در مدینه و سایر شهرها باقی⁭مانده بودند فرد مورد اعتمادش نزد او می⁭آمد و وارد خانه⁭اش می⁭شد سپس پوششی بر او می⁭انداخت و از خادم و غلام خود می⁭ترسید و با او صحبت نمی⁭کرد تا سوگند محکم از بگیرد که بر او کتمان می⁭کند.

و جز بر شدت این امر افزوده نمی⁭شد و نزد آنان دشمنانشان زیاد شد و احادیث دروغین خود درباره اصحاب خویش از زور و بهتان را آشکار کردند پس مردم بر آن رشد کردند و جز از آنان نمی⁭آموختند و قضات، والیان و فقهایشان بر اساس آن حرکت کردند.

و فتنه⁭انگیزترین مردم در این خصوص قاریان ریاکار جاعلی بودند که برای آنان اظهار حزن، خشوع و پارسایی می⁭کردند و دروغ می⁭گفتند و احادیث را یاد می⁭دادند تا به وسیله آن نزد والیان خود بهره⁭مند شوند و به⁭جهت آن جایگاه⁭شان نزدیک شود و به وسیله آن به اموال، زمین تیولی و منازل دست یابند تا اینکه آن را روایت کردند، پذیرفتند، آموختند و یاد دادند و بر اساس آن دوستی و دشمنی کردند و در دست مردم متدینی قرار گرفت که دروغ را جایز نمی⁭دانند و بر اهل آن دشمنی می⁭کنند پس آن را پذیرفتند درحالی⁭که روایت نمی⁭کردند و به آن معتقد نمی⁭شدند.

پس در آن زمان حق باطل و باطل حق شد، راست،دروغ و دروغ راست شد و رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله فرموده است: شما را فتنه⁭ای فرا می⁭گیرد که در آن کودک بزرگ می⁭شود و بزرگ رشد می⁭کند و مردم براساس آن حرکت می⁭کنند و آن را به عنوان سنت می⁭گیرند و زمانی⁭که چیزی از آن تغییر کند می⁭گویند مردم تکذیب کنان آمده⁭اند که سنت تغییر کرده⁭است. و زمانی⁭که حسن بن علی علیه السّلام وفات کرد فتنه و بلاء همچنان رشد می⁭کرد و شدت می⁭گرفت هیچ دوستی برای خدا باقی نماند مگر اینکه بیم خونش را داشت -و در روایت دیگری آمده⁭است مگر اینکه بیم خونش را داشت که کشته شود- و جز اینکه مطرود و آواره باشد، و هیچ دشمنی برای خدا نبود مگر اینکه برهانش را آشکار و بدعت و ضلالتش را نمایان می⁭کرد.

و یک سال پیش از مرگ معاویه حسین بن علی علیه السّلام و عبدالله بن عباس و عبدالله بن جعفر حج کردند و حسین علیه السّلام مردان، زنان و موالی بنی⁭هاشم و همه افرادی که از میان آنان و انصار که حسین و اهل

بَيْتِهِ ثُمَّ أَرْسَلَ رُسُلًا لَا تَدَعُوا أَحَداً مِمَّنْ حَجَّ الْعَامَ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله الْمَعْرُوفِينَ بِالصَّلَاحِ وَ النُّسُكِ إِلَّا اجْمَعُوهُمْ لِي فَاجْتَمَعَ إِلَيْهِ بِمِنًي أَكْثَرُ مِنْ سَبْعِمِائَةِ رَجُلٍ وَ هُمْ فِي سُرَادِقِهِ عَامَّتُهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ وَ نَحْوٌ مِنْ مِائَتَيْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فَقَامَ فِيهِمْ خَطِيباً فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ :

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ هَذَا الطَّاغِيَةَ قَدْ فَعَلَ بِنَا وَ بِشِيعَتِنَا مَا قَدْ رَأَيْتُمْ وَ عَلِمْتُمْ وَ شَهِدْتُمْ وَ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أَسْأَلَكُمْ عَنْ شَيْ‌ءٍ فَإِنْ صَدَقْتُ فَصَدِّقُونِي وَ إِنْ كَذَبْتُ فَكَذِّبُونِي وَ أَسْأَلُكُمْ بِحَقِّ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ حَقِّ رَسُولِهِ صلي الله عليه و آله وَ قَرَابَتِي مِنْ نَبِيِّكُمْ عَلَيْهِ وَ آلِهِ السَّلَامُ لَمَّا سَتَرْتُمْ مَقَامِي هَذَا وَ وَصَفْتُمْ مَقَالَتِي وَ دَعَوْتُمْ أَجْمَعِينَ فِي أَمْصَارِكُمْ مِنْ قَبَائِلِكُمْ مَنْ أَمِنْتُمْ مِنَ النَّاسِ .

وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي بَعْدَ قَوْلِهِ فَكَذِّبُونِي اسْمَعُوا مَقَالَتِي وَ اكْتُبُوا قَوْلِي ثُمَّ ارْجِعُوا إِلَي أَمْصَارِكُمْ وَ قَبَائِلِكُمْ فَمَنْ أَمِنْتُمْ مِنَ النَّاسِ وَ وَثِقْتُمْ بِهِ فَادْعُوهُمْ إِلَي مَا تَعْلَمُونَ مِنْ حَقِّنَا فَإِنِّي أَتَخَوَّفُ أَنْ يَدْرُسَ هَذَا الْأَمْرُ وَ يَذْهَبَ الْحَقُّ وَ يُغْلَبَ وَ اللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ .

وَ مَا تَرَكَ شَيْئاً مِمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِمْ مِنَ الْقُرْآنِ إِلَّا تَلَاهُ وَ فَسَّرَهُ وَ لَا شَيْئاً مِمَّا قَالَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي أَبِيهِ وَ أَخِيهِ وَ أُمِّهِ وَ فِي نَفْسِهِ وَ أَهْلِ بَيْتِهِ إِلَّا رَوَاهُ وَ كُلَّ ذَلِكَ يَقُولُ أَصْحَابُهُ اللَّهُمَّ نَعَمْ وَ قَدْ سَمِعْنَاهُ وَ شَهِدْنَاهُ وَ يَقُولُ التَّابِعُ اللَّهُمَّ قَدْ حَدَّثَنِي بِهِ مَنْ أُصَدِّقُهُ وَ أَئْتَمِنُهُ مِنَ الصَّحَابَةِ فَقَالَ أَنْشُدُكُمُ اللَّهَ إِلَّا حَدَّثْتُمْ بِهِ مَنْ تَثِقُونَ بِهِ وَ بِدِينِهِ .

قَالَ سُلَيْمٌ فَكَانَ فِيمَا نَاشَدَهُمُ الْحُسَيْنُ عليه السلام وَ ذَكَّرَهُمْ أَنْ قَالَ :

أَنْشُدُكُمُ اللَّهَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام كَانَ أَخَا رَسُولِ اللَّهِ حِينَ آخَي بَيْنَ أَصْحَابِهِ فَآخَي بَيْنَهُ وَ بَيْنَ نَفْسِهِ وَ قَالَ أَنْتَ أَخِي وَ أَنَا أَخُوكَ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ .

قَالَ أَنْشُدُكُمُ اللَّهَ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله اشْتَرَي مَوْضِعَ

بیتش او را می⁭شناختند جمع کرد سپس رسولانی فرستاد که هیچ⁭یک از کسانی⁭که از میان اصحاب رسول⁭الله، معروف به صلاح و پارسائی را که امسال حج کرده است را رها نکنید مگر اینکه آنان را نزد من جمع کنید پس در منی بیش از هفتصد مرد نزد او جمع شدند درحالی⁭که آنان در خیمه او بودند عامه آنان از تابعین و حدود دویست نفر از اصحاب نبی صلّی الله علیه و آله بودند، به⁭عنوان خطیب در میان آنان ایستاد و خدا را حمد و ثنا گفت و فرمود: اما بعد این ستمگر با ما و شیعه ما آنچه⁭که دیدید، دانستید و شاهد بودید را انجام داده⁭است و من می⁭خواهم درباره مسأله ای از شما سؤال کنم اگر راست گفتم تصدیقم کنید و اگر دروغ گفتم تکذیبم کنید و به حق خدا بر شما و به حق رسولش و خویشاوندی من بر نبی⁭تان صلّی الله علیه و آله از شما می⁭خواهم که این مقام مرا بپوشانید و سخن مرا وصف کنید و در شهرهایتان از قبائل خود کسانی از مردم که به آنان اطمینان دارید را دعوت کنید.

و در روایت دیگری بعد از این کلام او: پس تکذیبم کنید آمده⁭است: این سخنم را بشنوید و گفته⁭ام را بنویسید سپس به شهرها و قبائل خود بازگردید و کسانی⁭ از مردم که به آنان اطمینان و اعتقاد دارید را به⁭سوی آنچه⁭که درباره حق ما می⁭دانید دعوت کنید که من بیم آن دارم که این امر مندرس شد و حق بین برود و غلبه کند {و حال آنکه خدا گر چه کافران را ناخوش افتد نور خود را کامل خواهد گردانید}.

و چیزی از آنچه⁭که خداوند در قرآن درباره آنان نازل کرده⁭است را رها نکرد مگر اینکه آن را تلاوت و تفسیر کرد و چیزی از آنچه⁭که رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله درباره پدرش، برادر، مادر و خودش و اهل بیتش فرموده⁭است را رها نکرد مگر اینکه آن را روایت کرد و در همه آنها اصحابش می⁭گفت: اللهم آری آن را از رسول⁭الله شنیده⁭ایم و شاهد بوده⁭ایم و تابعی می⁭گوید: اللهم آری کسی از اصحاب که او را تصدیق می⁭کنم و به او ایمان دارم آن را برایم گفته⁭است. پس فرمود شما را به خدا سوگند می⁭دهم که آن را برای کسی⁭که به او و دینش اطمینان دارید حدیث کنید.

سلیم گوید: در آنچه که حسین علیه السّلام آنان را سوگند داد و برایشان ذکر کرد، فرمود: شما را به خدا سوگند می⁭دهم آیا می⁭دانید که علی بن ابی طالب علیه السّلام برادر رسول⁭الله بود، آنگاه که بین یارانش پیمان برادری بست بین او و خود پیمان برادری بست و فرمود: تو برادر من و من برادر تو در دنیا و آخرت هستم. گفتند: اللهم آری.

فرمود: شما را به خدا سوگند می⁭دهم آیا می⁭دانید که رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله محل

مَسْجِدِهِ وَ مَنَازِلِهِ فَابْتَنَاهُ ثُمَّ ابْتَنَي فِيهِ عَشَرَةَ مَنَازِلَ تِسْعَةً لَهُ وَ جَعَلَ عَاشِرَهَا فِي وَسَطِهَا لِأَبِي ثُمَّ سَدَّ كُلَّ بَابٍ شَارِعٍ إِلَي الْمَسْجِدِ غَيْرَ بَابِهِ فَتَكَلَّمَ فِي ذَلِكَ مَنْ تَكَلَّمَ فَقَالَ مَا أَنَا سَدَدْتُ أَبْوَابَكُمْ وَ فَتَحْتُ بَابَهُ .

وَ لَكِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي بِسَدِّ أَبْوَابِكُمْ وَ فَتْحِ بَابِهِ ثُمَّ نَهَي النَّاسَ أَنْ يَنَامُوا فِي الْمَسْجِدِ غَيْرَهُ وَ كَانَ يُجْنِبُ فِي الْمَسْجِدِ وَ مَنْزِلُهُ فِي مَنْزِلِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَوُلِدَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِيهِ أَوْلَادٌ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ .

قَالَ أَ فَتَعْلَمُونَ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ حَرَصَ عَلَي كُوَّةٍ قَدْرَ عَيْنِهِ يَدَعُهَا مِنْ مَنْزِلِهِ إِلَي الْمَسْجِدِ فَأَبَي عَلَيْهِ ثُمَّ خَطَبَ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي أَنْ أَبْنِيَ مَسْجِداً طَاهِراً لَا يَسْكُنُهُ غَيْرِي وَ غَيْرُ أَخِي وَ ابْنَيْهِ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ .

قَالَ أَنْشُدُكُمُ اللَّهَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله نَصَبَهُ يَوْمَ غَدِيرِ خُمٍّ فَنَادَي لَهُ بِالْوَلَايَةِ وَ قَالَ لِيُبَلِّغِ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ .

قَالَ أَنْشُدُكُمُ اللَّهَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ لَهُ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ أَنْتَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَي وَ أَنْتَ وَلِيُّ كُلِّ مُؤْمِنٍ بَعْدِي قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ .

قَالَ أَنْشُدُكُمُ اللَّهَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله حِينَ دَعَا النَّصَارَي مِنْ أَهْلِ نَجْرَانَ إِلَي الْمُبَاهَلَةِ لَمْ يَأْتِ إِلَّا بِهِ وَ بِصَاحِبَتِهِ وَ ابْنَيْهِ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ .

قَالَ أَنْشُدُكُمُ اللَّهَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّهُ دَفَعَ إِلَيْهِ اللِّوَاءَ يَوْمَ خَيْبَرَ ثُمَّ قَالَ لَأَدْفَعُهَا إِلَي رَجُلٍ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ كَرَّارٍ غَيْرِ فَرَّارٍ يَفْتَحُهَا اللَّهُ عَلَي يَدَيْهِ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ .

قَالَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بَعَثَهُ بِبَرَاءَةَ وَ قَالَ لَا يُبَلِّغُ عَنِّي إِلَّا أَنَا أَوْ رَجُلٌ مِنِّي قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ .

قَالَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَمْ يَنْزِلْ بِهِ شَدِيدَةٌ قَطُّ إِلَّا قَدَّمَهُ لَهَا ثِقَةً بِهِ وَ أَنَّهُ لَمْ يَدْعُهُ بِاسْمِهِ قَطُّ إِلَّا يَقُولُ يَا أَخِي وَ ادْعُوا إِلَيَّ أَخِي

مسجد و منازلش را خریداری کرد و آن را بنا کرد سپس در آن ده منزل بنا کرد که نه منزل برای او بود و دهمین آن در وسط آنها را برای پدرم قرار داد سپس هر در گشوده به مسجد غیر از در او را بست و درباره آن بسیار صحبت کردند پس فرمود: من درهای شما را بستم و در او را گشودم چرا که خداوند مرا به بستن درهای شما و گشودن در او امر کرد. سپس مردم غیر او را از خوابیدن در مسجد نهی کرد او در مسجد جنابت می⁭کرد و منزلش در منزل رسول⁭الله بود و در آن برای رسول⁭الله فرزندانی متولد شد گفتند اللهم آری.

فرمود: پس آیا می⁭دانید که عمر بن خطاب روزنه⁭ای به اندازه چشمش از منزلش به مسجد طمع داشت پس بر او منع فرمود سپس خطبه ایراد فرمود که خداوند به من امر کرده⁭است که مسجد پاکی بنا کنم که جز من، برادرم و پسران او کسی در آن ساکن نشود. گفتند: اللهم آری.

فرمود: شما را به خدا سوگند می⁭دهم آیا می⁭دانید که رسول⁭الله در روز غدیر خم او را منصوب کرد و ولایت او را ندا برآورد و فرمود: حاضر به غائب ابلاغ کند گفتند: اللهم آری.

فرمود: شما را به خدا سوگند می⁭دهم آیا می⁭دانید که رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله در غزوه تبوک به او فرمود: تو نسبت به من به منزله هارون نسبت به موسی هستی و تو بعد از من ولی هر مؤمن هستی؟ گفتند: اللهم آری.

فرمود: شما را به خدا سوگند می⁭دهم آیا می⁭دانید که رسول⁭الله زمانی⁭که مسیحیان اهل نجران را به مباهله دعوت کرد جز با او، همسر و پسران او نیامد؟ اللهم آری.

فرمود: شما را به خدا سوگند می⁭دهم آیا می⁭دانید که در روز خیبر پرچم را به او داد و فرمود آن را به مردی می⁭سپارم که خدا و رسولش او را دوست دارد، هجوم آورنده⁭ای که نمی⁭گریزد، و خداوند خیبر را به⁭دست او می⁭گشاید؟ گفتند: اللهم آری.

فرمود: آیا می⁭دانید که رسول⁭الله او را با برائت فرستاد و فرمود: درباره من تبلیغ نمی⁭کند جز من یا مردی از من. گفتند: اللهم آری.

فرمود: آیا می⁭دانید که بر رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله هرگز سختی فرود نیامد مگر اینکه به⁭جهت اطمینان به او، وی را بر آن مقدم داشت و او هرگز او را به نام نخواند مگر اینکه بگوید ای برادرم و برادرم را برای من صدا کنید،

قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ .

قَالَ أَ فَتَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَضَي بَيْنَهُ وَ بَيْنَ جَعْفَرٍ وَ زَيْدٍ فَقَالَ يَا عَلِيُّ أَنْتَ مِنِّي وَ أَنَا مِنْكَ وَ أَنْتَ وَلِيُّ كُلِّ مُؤْمِنٍ بَعْدِي قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ .

قَالَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّهُ كَانَتْ لَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله كُلَّ يَوْمٍ خَلْوَةٌ وَ كُلَّ لَيْلَةٍ دَخْلَةٌ إِذَا سَأَلَهُ أَعْطَاهُ وَ إِذَا سَكَتَ ابْتَدَأَهُ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ .

قَالَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَضَّلَهُ عَلَي جَعْفَرٍ وَ حَمْزَةَ حِينَ قَالَ لِفَاطِمَةَ زَوَّجْتُكِ خَيْرَ أَهْلِ بَيْتِي أَقْدَمَهُمْ سِلْماً وَ أَعْظَمَهُمْ حِلْماً وَ أَكْبَرَهُمْ عِلْماً قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ .

قَالَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ أَنَا سَيِّدُ وُلْدِ آدَمَ وَ أَخِي عَلِيٌّ سَيِّدُ الْعَرَبِ وَ فَاطِمَةُ سَيِّدَةُ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ ابْنَايَ سَيِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ .

قَالَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَمَرَهُ بِغُسْلِهِ وَ أَخْبَرَهُ أَنَّ جَبْرَئِيلَ عليه السلام يُعِينُهُ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ .

قَالَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ فِي آخِرِ خُطْبَةٍ خَطَبَهَا إِنِّي قَدْ تَرَكْتُ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ كِتَابَ اللَّهِ وَ أَهْلَ بَيْتِي فَتَمَسَّكُوا بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ .

فَلَمْ يَدَعْ شَيْئاً أَنْزَلَهُ اللَّهُ فِي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام خَاصَّةً وَ فِي أَهْلِ بَيْتِهِ مِنَ الْقُرْآنِ وَ لَا عَلَي لِسَانِ نَبِيِّهِ صلي الله عليه و آله إِلَّا نَاشَدَهُمْ فِيهِ فَيَقُولُ الصَّحَابَةُ اللَّهُمَّ نَعَمْ قَدْ سَمِعْنَا .وَ يَقُولُ التَّابِعُ اللَّهُمَّ نَعَمْ قَدْ حَدَّثَنِيهِ مَنْ أَثِقُ بِهِ فُلَانٌ وَ فُلَانٌ ثُمَّ قَدْ نَاشَدَهُمْ أَنَّهُمْ قَدْ سَمِعُوهُ يَقُولُ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ يُحِبُّنِي وَ يُبْغِضُ عَلِيّاً فَقَدْ كَذَبَ لَيْسَ يُحِبُّنِي وَ يُبْغِضُ عَلِيّاً فَقَالَ لَهُ قَائِلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ كَيْفَ ذَلِكَ قَالَ لِأَنَّهُ مِنِّي وَ أَنَا مِنْهُ مَنْ أَحَبَّهُ فَقَدْ أَحَبَّنِي وَ مَنْ أَبْغَضَهُ فَقَدْ أَبْغَضَنِي وَ مَنْ أَبْغَضَنِي فَقَدْ أَبْغَضَ اللَّهَ فَقَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ قَدْ سَمِعْنَا

گفتند: اللهم آری .

فرمود: آیا می⁭دانید که رسول⁭الله بین او و جعفر و زید قضاوت کرد و فرمود: ای علی تو از من و من از تو هستم و تو پس از من ولی هر مؤمن هستی. گفتند: اللهم آری.

فرمود: آیا می⁭دانید که او هر روز با رسول⁭الله خلوت و هر شب با او حضوری داشت هرگاه از او درخواست می⁭کرد به او عطا می⁭نمود و چون سکوت می⁭کرد آغاز می⁭نمود؟ گفتند: اللهم آری.

فرمود: آیا می⁭دانید که رسول⁭الله او را بر جعفر و حمزه ترجیح داد آنگاه که به فاطمه فرمود: تو را به همسری بهترین اهل بیتم، قدیمی⁭ترین آنان در اسلام، بزرگترین آنان در بردباری، بیشترین آنان از نظر علم درآوردم. گفتند: اللهم آری.

فرمود: آیا می⁭دانید که رسول⁭الله فرمود: من سرور فرزندان آدم، برادرم علی سرور عرب، فاطمه سرور زنان بهشت و پسرانم حسن و حسین سرور جوانان بهشتی هستند. گفتند: اللهم آری.

فرمود: آیا می⁭دانید که رسول⁭الله او را به غسل خود امر نمود و به او خبر داد که جبرئیل کمکش می⁭کند؟ گفتند: اللهم آری.

فرمود: آیا می⁭دانید که رسول⁭الله در آخرین خطبه⁭ای که ایراد نمود فرمود: من در میان شما ثقلین، کتاب خدا و اهل بیتم را به⁭جای می⁭گذارم پس به این دو چنگ بزنید که هرگز گمراه نمی⁭شوید. گفتند: اللهم آری.

پس چیزی از آنچه⁭ از قرآن و نه بر زبان نبی⁭اش صلّی الله علیه و آله که خداوند به⁭طور خاص درباره علی بن ابی طالب علیه السّلام، و درباره اهل بیتش نازل کرده⁭است را رها نکرد مگر اینکه آنان را درباره آن سوگند داد پس صحابی گفت: اللهم آری شنیده⁭ایم و تابعی گفت:اللهم آری، فلانی و فلانی که به او اطمینان دارم آن را برایم گفته⁭است. سپس آنان را سوگند داد که آنان از او شنیده⁭اند که می⁭فرمود: هر که گمان کند که مرا دوست می⁭دارد و با علی دشمنی کند دروغ گفته⁭است و درحالی⁭که با علی دشمنی دارد مرا دوست ندارد. پس کسی به او گفت: یا رسول⁭الله این چگونه⁭است؟ فرمود: زیرا او از من و من از او هستم هر که او را دوست بدارد مرا دوست داشته⁭است و هر که با او دشمنی کند با من دشمنی کرده⁭است و هر که با من دشمنی کند با خدا دشمنی کرده⁭است. گفتند: اللهم آری آن را شنیده⁭ایم

وَ تَفَرَّقُوا عَلَي ذَلِكَ.

بيان

قوله اللهم غفرا أي اللهم اغفر لي غفرا أو اللهم افتتاح للكلام و الخطاب لقيس أي اغفر ما وقع مني أو استر معايبي.

و قال ابن الأثير في النهاية فيه قال للأنصار إنكم ستلقون بعدي أثرة فاصبروا الأثرة بفتح الهمزة و الثاء الاسم من آثر يؤثر إيثارا إذا أعطي أراد أنه يستأثر عليكم فيفضل غيركم في نصيبه من الفي‌ء و الاستيثار الانفراد بالشي‌ء.

و قال الجوهري سمل العين فقأها يقال سملت عينه تسمل إذا فقأت بحديدة محماة و قال نزحت الدار بعدت و بلد نازح و قوم منازيح و قد نزح بفلان إذا بعد عن دياره غيبة بعيدة و تقول أنت بمنتزح من كذا أي بعيد منه.

قوله عليه السلام فولد لرسول الله صلي الله عليه و آله أي ولد له أولاد من فاطمة كانوا أولادا لرسول الله صلي الله عليه و آله.

«457»

⁽¹⁾ ما، الأمالي للشيخ الطوسي ابْنُ الصَّلْتِ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ عَبَّادٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَابِسٍ عَنْ حُصَيْنٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْقِلٍ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام أَنَّهُ قَنَتَ فِي الصُّبْحِ فَلَعَنَ مُعَاوِيَةَ وَ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ وَ أَبَا مُوسَي وَ أَبَا الْأَعْوَرِ وَ أَصْحَابَهُمْ.

«458»

و ما وضعناه بين المعقوفين قد سقط عن ط الكمبانيّ من البحار، و أخذناه من شرح ابن أبي الحديد علي نهج البلاغة.

و هذا الحديث ما وجدته في مظانه من كتاب صفّين ط مصر، و الظاهر أنّه قد سقط عنها كما سقط عنه أحاديث أخر.

كِتَابُ صِفِّينَ، لِنَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ

و بر آن پراکنده شدند.

توضیح

این کلام او: اللهم غفراً یعنی اللهم اغفر لی غفراً یا اینکه اللهم آغازی برای کلام و خطاب قیس است یا اینکه آنچه⁭که از من رخ داده⁭است را بیامرز یا معایبم را بپوشان.

و ابن اثیر در النهایه گوید: در آن به انصار فرمود: «شما بعد از من با خودپسندی روبه⁭رو خواهید شد پس شکیبا باشید» الأثره با فتحه همزه و ثاء اسمی از فعل أثر یؤثر ایثاراً است زمانی⁭که عطا کند بخواهد که بر شما منحصر شود پس در سهمش از غنیمت غیر شما را ترجیح می⁭دهد و الاستئثار: منحصر بودن به چیزی.

و جوهری گوید: سمل العین یعنی آن را بیرون آورد، سملت عینه تمسل زمانی گفته می⁭شود که با ابزار آهنی داغی بیرون آورده شود و گوید: نزحت الدار یعنی خانه دور شد، و بلد نازح و قوم منازیح و قد نزح بفلان زمانی⁭که به مدتی طولانی از دیار خود دور شود و می⁭گویی: أنت منتزح من کذا یعنی از آن دور هستی.

و این کلام او: «و لد لرسول الله» یعنی فرزندانی از فاطمه برای او متولد شد که فرزندان رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله بودند.

روایت 457

امالی طوسی⁽³⁾:

عبدالله بن معقل گوید: علی علیه السّلام در صبح قنوت خواند و معاویه، عمرو بن عاص، ابوموسی، ابواعور و اصحاب آنان را نفرین کرد.

روایت 458

عمروبن هند بجلی از پدرش نقل کرده که گفت:

1) 457- رواه الشيخ الطوسيّ في الحديث الأخير من المجلس 25 من أماليه، ج 2، ص 733، ط بيروت.

2) 458- هذه الأحاديث كلها- ما عدا الحديث الأول- موجودة في أوائل الجزء الرابع من كتاب صفّين ص 215 و ما بعدها من ط مصر. و أمّا الحديث الأول فقد رواه ابن أبي الحديد أيضا عن كتاب صفّين في شرح المختار: 54 من نهج البلاغة من شرحه: ج 4 ص 31 ط مصر، و في ط الحديث ببيروت: ج 1، ص 760.

3) . شیخ طوسی آن را در حدیث آخر از مجلس 25 از امالی اش، ج2، ص733، چاپ بیروت روایت کرده است

يُونُسَ بْنِ الْأَرْقَمِ عَنْ عَوْفٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ هِنْدٍ الْبَجَلِيِّ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: فَلَمَّا نَظَرَ عَلِيٌّ عليه السلام إِلَي رَايَاتِ مُعَاوِيَةَ وَ أَهْلِ الشَّامِ قَالَ وَ الَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ مَا أَسْلَمُوا وَ لَكِنِ اسْتَسْلَمُوا وَ أَسَرُّوا الْكُفْرَ فَلَمَّا وَجَدُوا عَلَيْهِ أَعْوَاناً رَجَعُوا إِلَي عَدَاوَتِهِمْ مِنَّا إِلَّا أَنَّهُمْ لَمْ يَدَعُوا الصَّلَاةَ.

«459»

وَ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ سِيَاهٍ عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ قَالَ: لَمَّا كَانَ قِتَالُ صِفِّينَ قَالَ رَجُلٌ لِعَمَّارٍ يَا أَبَا الْيَقْظَانِ أَ لَمْ يَقُلْ رَسُولُ اللَّهِ قَاتِلُوا النَّاسَ حَتَّي يُسْلِمُوا فَإِذَا أَسْلَمُوا عَصَمُوا مِنِّي دِمَاءَهُمْ وَ أَمْوَالَهُمْ قَالَ بَلَي وَ لَكِنْ وَ اللَّهِ مَا أَسْلَمُوا وَ لَكِنِ اسْتَسْلَمُوا وَ أَسَرُّوا الْكُفْرَ حَتَّي وَجَدُوا عَلَيْهِ أَعْوَاناً.

«460»

وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ حَبِيبٍ عَنْ مُنْذِرٍ الثَّوْرِيِّ قَالَ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَنَفِيَّةِ لَمَّا أَتَاهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مِنْ أَعْلَي الْوَادِي وَ مِنْ أَسْفَلِهِ وَ مَلَئُوا الْأَوْدِيَةَ كَتَائِبَ يَعْنِي يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ اسْتَسْلَمُوا حَتَّي وَجَدُوا أَعْوَاناً ⁽¹⁾

و في ط الكمبانيّ من البحار: «عن منذر العلوي قال: قال محمّد بن الحنفية: لما أتاهم العدو من أعلي الوادي و من أسفله و ملئوا الاودية كتائب استسلموا حتّي وجدوا أعوانا».

«461»

وَ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ ظُهَيْرٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْحَسَنِ وَ أَيْضاً عَنِ الْحَكَمِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ أَبِي النَّجُودِ عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَيْشٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِذَا رَأَيْتُمْ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ يَخْطُبُ عَلَي مِنْبَرِي فَاضْرِبُوا عُنُقَهُ قَالَ الْحَسَنُ فَمَا فَعَلُوا وَ لَا أَفْلَحُوا.

«462»

وَ عَنْ عَمْرِو بْنِ ثَابِتٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِذَا رَأَيْتُمْ مُعَاوِيَةَ يَخْطُبُ عَلَي مِنْبَرِي فَاقْتُلُوهُ ⁽²⁾

أخبرنا عليّ بن العباس، حدّثنا عباد بن يعقوب، حدّثنا الحكم بن ظهير، عن عاصم، عن زر [بن] حبيش عن عبد اللّه [بن مسعود قال: ] ان رسول اللّه صلّي اللّه عليه [و آله] و سلم قال: إذ رأيتم معاوية علي منبري فاقتلوه.

و رواه أيضا في ترجمة عمرو بن عبيد في ج 5 ص 1751 و 1754 و 1756.

و أيضا رواه بأسانيد في ترجمة عليّ بن زيد بن جدعان في ج 5 ص 1844.

و أيضا رواه بأسانيد في ترجمة عبد الرزاق في ج 5 ص 1951.

و رواه أيضا في آخر ترجمة مؤلف كتاب مغازي النبيّ صلّي اللّه عليه و آله محمّد بن إسحاق في ج 5 ص 1125.

و رواه أيضا في ترجمة مجالد بن سعيد في ج 6 ص 2416.

و رواه أيضا في ترجمة الوليد بن القاسم في ج 7 ص 2544.

و رواه أيضا البلاذري في ترجمة معاوية من كتاب أنساب الأشراف: ح 2/ الورق 75/ ب/.

امام علی علیه السلام_ به هنگام دیدن پرچمهای معاویه و سپاه شام _فرمود : سوگند به آن که دانه را شکافید و انسان را آفرید ، آنان مسلمان نشدند ، بلکه تسلیم شدند و کفر را در دلهایشان پنهان کردند و چون یارانی برای آن یافتند ، دشمنی خود با ما را از سر گرفتند جز اینکه [تنها ]نماز را ترک نکردند .

روایت 459

حبیب بن ابی ثابت نقل می کند: در هنگام جنگ صفین مردی به عمّار گفت: ای ابوالیقطان مگر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نفرمودند: «قاتلوا الناس حتی یُسلموا، فإذا أسلموا عصموا منی دماءُهم و أموالهم؟ با مردم جنگ کنید تا اسلام آورند، و همین که مسلمان شدند خون ها و اموال خود را از من حفظ کرده اند - و دیگر کسی به جان و مال آنها متعرض نشود -.»

عمار به آن گفت: آری پیامبر چنین فرمودند، اما به خدا سوگند، اینان مسلمان نشدند، بلکه به ظاهر تسلیم شدند و کفر را در سینه نهان داشتند تا برای اظهار آن یارانی پیدا کردند.

روایت 460

محمد بن حنفیه گفت: زمانی که رسول خدا صلی الله علیه و آله در روز فتح مکه از بالا و پایین و با لشگریانی انبوه به سوی مکه آمد، آنان تسلیم شدند تا اینکه برای کفر خود یاورانی پیدا کردند.

روایت 461

نصر بن مزاحم با ذکر سند از عبدالله بن مسعود آورده است که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:

"هرگاه دیدید معاویه بن ابی سفیان بر منبر من خطبه می خواند گردنش را بزنید. " همچنین این حدیث را با ذکر سند دیگر از حسن نقل کرده و اضافه می کند که گفت: پس مردم (با دیدن معاویه بر فراز منبر پیامبر) به دستور حضرتش عمل نکردند و روی رستگاری ندیدند.

روایت 462

حسن از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کرده که فرمود:

"هرگاه دیدید معاویه بن ابی سفیان بر منبر من خطبه می خواند او را بکشید

1) هذا هو الظاهر الموافق لما رواه عن نصر بن مزاحم ابن أبي الحديد في آخر شرحه علي المختار: 54 من نهج البلاغة: ج 1، ص 760.

2) و قريبا منه رواه أيضا ابن عدي بأسانيد كثيرة في تضاعيف تراجم جماعة ممن ذكره و ترجم له، فرواه في ترجمة الحكم بن ظهير من كتاب الكامل: ج 2 ص 626 ط 1، قال:

قَالَ فَحَدَّثَنِي بَعْضُهُمْ قَالَ قَالَ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ: فَلَمْ نَفْعَلْ وَ لَمْ نُفْلِحْ ⁽¹⁾

«463»

وَ عَنْ يَحْيَي بْنِ يَعْلَي عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ خَيْثَمَةَ قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ إِنَّ مُعَاوِيَةَ فِي تَابُوتٍ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَ لَوْ لَا كَلِمَةُ فِرْعَوْنَ أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلي مَا كَانَ أَحَدٌ أَسْفَلَ مِنْ مُعَاوِيَةَ.

«464»

وَ عَنْ جَعْفَرٍ الْأَحْمَرِ عَنْ لَيْثٍ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَمُوتُ مُعَاوِيَةُ عَلَي غَيْرِ مِلَّةِ الْإِسْلَامِ.

«465»

وَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ لَيْثٍ عَنْ مُحَارِبِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَمُوتُ مُعَاوِيَةُ عَلَي غَيْرِ مِلَّتِي.

«466»

وَ عَنْ قَيْسِ بْنِ الرَّبِيعِ وَ سُلَيْمَانَ بْنِ قَرْمٍ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ: رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلي الله عليه

ابو سعید خدری گوید : پس مردم (با دیدن معاویه بر فراز منبر پیامبر) به دستور حضرتش عمل نکردند و روی رستگاری ندیدند.

روایت 463

از عبدالله بن عمر روایت شده که گفت: تابوت معاویه در جهنم یک درجه بالای تابوت فرعون است، و اگر سخن فرعون نبود که گفت: أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلی هر آینه کسی پایین تر از معاویه نبود

روایت 464

عبد الله بن عمرو گفت پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: معاویه غیر مسلمان خواهد مرد.

روایت 465

جابر بن عبدالله گفت پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: معاویه بر غیر دین من خواهد مرد.

روایت 466

از علی علیه السلام شنیدم که فرمود: من رسول خدا صلی الله علیه و آله

1) هذا هو الظاهر الموافق لما رواه ابن أبي الحديد عن نصر في آخر شرحه علي المختار: 54 من نهج البلاغة: ج 1، ص 760، ط بيروت، و فيه أيضا: «فقال الحسن: فو اللّه ما فعلوا و لا أفلحوا».

و آله فِي النَّوْمِ فَشَكَوْتُ إِلَيْهِ مَا لَقِيتُ مِنْ أُمَّتِهِ مِنَ الْأَوَدِ وَ اللَّدَدِ فَقَالَ انْظُرْ فَإِذَا عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ وَ مُعَاوِيَةُ مُعَلَّقَيْنِ مُنَكَّسَيْنِ تُشْدَخُ رُءُوسُهُمَا بِالصَّخْرِ ⁽¹⁾

«467»

وَ عَنْ يَحْيَي بْنِ يَعْلَي عَنْ عَبْدِ الْجَبَّارِ بْنِ عَبَّاسٍ عَنْ عَمَّارٍ الدُّهْنِيِّ عَنْ أَبِي الْمُثَنَّي عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: مَا بَيْنَ تَابُوتِ مُعَاوِيَةَ وَ تَابُوتِ فِرْعَوْنَ إِلَّا دَرَجَةٌ وَ مَا انْخَفَضَتْ تِلْكَ الدَّرَجَةُ إِلَّا لِأَنَّهُ قَالَ أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلي.

«468»

وَ عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ يَزِيدَ الْقُرَشِيِّ ⁽²⁾

و قريبا من هذا الحديث روي عن عبادة بن صامت الصحابيّ كما رواه عنه ابن عبد ربه في عنوان: «خبر عمرو بن العاص مع معاوية» من كتاب العقد الفريد: ج 3 ص 114. و رواه أيضا الباعوني في الباب: 64 من كتاب جواهر المطالب الورق 82/.

و قد رويناه عن مصدر آخر؛ عن شداد بن أوس في تعليق المختار: 172 من نهج السعادة ج 2 ص 85.

عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهما السلام قَالَ: دَخَلَ زَيْدُ بْنُ أَرْقَمَ عَلَي مُعَاوِيَةَ فَإِذَا عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ جَالِسٌ مَعَهُ عَلَي السَّرِيرِ فَلَمَّا رَأَي ذَلِكَ زَيْدٌ جَاءَ حَتَّي رَمَي بِنَفْسِهِ بَيْنَهُمَا فَقَالَ لَهُ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ أَ مَا وَجَدْتَ لَكَ مَجْلِساً إِلَّا أَنْ تَقْطَعَ بَيْنِي وَ بَيْنَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ زَيْدٌ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله غَزَا غَزْوَةً وَ أَنْتُمَا مَعَهُ فَرَآكُمَا مُجْتَمِعَيْنِ فَنَظَرَ إِلَيْكُمَا نَظَراً شَدِيداً ثُمَّ رَآكُمَا الْيَوْمَ الثَّانِيَ وَ الْيَوْمَ الثَّالِثَ كُلَّ ذَلِكَ يُدِيمُ النَّظَرَ إِلَيْكُمَا فَقَالَ فِي الْيَوْمِ الثَّالِثِ إِذَا رَأَيْتُمْ مُعَاوِيَةَ وَ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ مُجْتَمِعَيْنِ فَفَرِّقُوا بَيْنَهُمَا فَإِنَّهُمَا لَنْ يَجْتَمِعَا عَلَي خَيْرٍ.

«469»

وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ فُضَيْلٍ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ ⁽³⁾

و الحديث رواه أيضا أبو يعلي و البزاز في مسنديهما.

و رواه أحمد في المسند، ج 4، ص 421 في مسند أبي برزة.

و رواه الذهبي في ميزان الاعتدال في ترجمة يزيد بن أبي زياد.

و رواه ابن قيم الجوزية في المنار المنيف في الفصل 37، ص 118.

و رواه الطبراني في المعجم الكبير كما في الغدير من طريق ابن عبّاس.

و رواه السيوطي في اللئالي المصنوعة 1/ 427.

و رواه محمّد بن سليمان الكوفيّ بسنده عن أبي برزة تحت الرقم 786 في أواسط الجزء الخامس من مناقب عليّ عليه السلام الورق 169/ أو في ط 1، ج 2، ص 280.

و رواه نصر في وقعة صفّين، ص 219 و رواه عنه ابن أبي الحديد في شرح نهج البلاغة كما تقدمت الإشارة إليه.

قال الاميني: لما لم يجد القوم غمزا في إسناد هذا الحديث و كان ذلك عزيزا علي من يتولي معاوية فحذف أحمد [في المسند] الاسمين و جعل مكانهما فلان و فلان و اختلق آخرون تجاهه ما أخرجه ابن قانع في معجمه [بسند ضعيف] ... عن صالح شقران قال: بينما نحن ليلة في سفر إذ سمع النبيّ صلّي اللّه عليه و آله صوتا فذهبت انظر فإذا معاوية بن أبي رافع و عمرو بن رفاعة ... الحديث.

ثمّ ذكر الاميني بعده كلاما جيدا فراجع البتة ج 10، ص 140. هذا و في صفّين: يزال حواري ... يحس. أ ما يزال و لا يزال فلكل منهما وجه و المعني واحد.

عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ عَمْرِو بْنِ

را در خواب دیدم و به خاطر رنج و دشمنی که از امتش دیدم نزدش شکایت کردم و گریستم. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: ای علی گریه نکن، آن گاه او نگاه کرد و من هم نگاه کردم و ناگهان عمروبن عاص و معاویه را دیدم که وارونه آویزان بودند. صخره هایی بود که سر ایشان را به آنها می کوبیدند.

روایت 467

بین تابوت معاویه و تابوت فرعون فاصله ای نیست مگر یک درجه ان هم بخاطر اینکه فرعون گفت انا ربکم الاعلی من پروردگار بالاتر شما هستم.

روایت 468

نصر از عبدالرحمن از علاء بن یزید قرشی از جعفر بن محمد نقل کرده که گفت: زید بن ارقم بر معاویه وارد شد و دید عمرو بن عاص کنار معاویه بر تخت نشسته است؛ زید چون این حالت را دید جلو رفت و میان آن دو نشست. عمرو گفت: آیا جایی برای نشستن پیدا نکردی که میان من و امیر المؤمنین فاصله انداختی؟ زید گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله در یکی از غزوات بود و شما دو نفر نیز در آن غزوه حضور داشتید. روزی آن حضرت شما را دید که کنار یکدیگر نشسته اید و نگاه تندی به شما انداخت. روز دوم نیز شما را با هم دید و روز سوم نیز، آنگاه فرمود:

اگر معاویه و عمرو بن عاص را یکجا با هم دیدید میان آن دو جدایی بیاندازید که این دو هرگز برای خیر با هم جمع نمی شوند.

روایت 469

1) و قريبا منه جدا رواه ابن أبي الحديد بسندين في شرح المختار: 56 من نهج البلاغة من شرحه: ج 1، ص 814 ط بيروت.

2) كذا في ط مصر من كتاب صفّين، و في ط الكمبانيّ من البحار: «عن العلاء بن يزيد القرشيّ ... » و ذكره الشيخ في رجاله في أصحاب الصادق عليه السلام.

3) هو من رجال الصحاح الست مترجم في تهذيب التهذيب 11/ 329.

الْأَحْوَصِ قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو هِلَالٍ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا بَرْزَةَ الْأَسْلَمِيَّ أَنَّهُمْ كَانُوا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَسَمِعُوا غِنَاءً فَتَشَرَّفُوا لَهُ فَقَامَ رَجُلٌ فَاسْتَمَعَ لَهُ وَ ذَلِكَ قَبْلَ أَنْ تُحَرَّمَ الْخَمْرُ فَأَتَاهُمْ ثُمَّ رَجَعَ فَقَالَ هُمَا مُعَاوِيَةُ وَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ يُجِيبُ أَحَدُهُمَا الْآخَرَ وَ هُوَ يَقُولُ:

لَا يَزَالُ حَوَارِيَّ تَلُوحُ عِظَامُهُ *** زَوَي الْحَرْبُ عَنْهُ أَنْ يُجَنَّ فَيُقْبَرَا

فَرَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ يَدَيْهِ فَقَالَ اللَّهُمَّ ارْكُسْهُمْ فِي الْفِتْنَةِ رَكْساً اللَّهُمَّ دُعَّهُمْ إِلَي النَّارِ دَعّاً.

«470»

وَ عَنْ شَرِيكٍ عَنْ لَيْثٍ عَنْ طَاوُسٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: أَتَيْتُ النَّبِيَ

به نقل از ابو بَرزه اَسلَمی : اصحاب ، با پیامبر خدا بودند که صدای آوازی شنیدند . نگریستند که صدا از کجا می آید . مردی رفت و گوش داد _و این ، پیش از تحریم شراب بود _ و باز آمد و گفت : معاویه و عمرو بن عاص اند که یکی در جواب آواز دیگری می خوانَد : هنوز استخوان های آن یار نزدیک ، هویداستو او را از این که در جنگ به سختی کشته شده و به گور سپرده شود ، باز می دارد . پس، پیامبر خدا ، دست هایش را به آسمان برداشت و گفت : «بار خدایا! آنها را به سختی در فتنه سرنگون کن و بار خدایا! آنها را به سختی ، به سوی آتش بِران» .

روایت 470

وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ فُضَیْلٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ الثُّمَالِیِّ عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِی الْجَعْدِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: إِنَّ تَابُوتَ مُعَاوِیَةَ فِی النَّارِ فَوْقَ تَابُوتِ فِرْعَوْنَ وَ ذَلِکَ بِأَنَّ فِرْعَوْنَ قَالَ أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلی

تابوت معاویه در آتش استیک درجه بالاتر از تابوت فرعون آن هم بخاطر اینکه فرعون گفت: انا ربکم الاعلی من پروردگار بالاتر شما هستم.

روایت 471

عبد الله بن عمر گوید آمدم پیش پیامبر صلی الله علیه و آله

صلي الله عليه و آله فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ يَطْلُعُ عَلَيْكُمْ مِنْ هَذَا الْفَجِّ رَجُلٌ يَمُوتُ حِينَ يَمُوتُ وَ هُوَ عَلَي غَيْرِ سُنَّتِي فَشَقَّ ذَلِكَ عَلَيَّ وَ تَرَكْتُ أَبِي يَلْبَسُ ثِيَابَهُ وَ يَجِي‌ءُ فَطَلَعَ مُعَاوِيَةُ.

«472»

وَ عَنْ تَلِيدِ ⁽¹⁾بْنِ سُلَيْمَانَ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْأَقْمَرِ قَالَ: وَفَدْنَا عَلَي مُعَاوِيَةَ وَ قَضَيْنَا حَوَائِجَنَا ثُمَّ قُلْنَا لَوْ مَرَرْنَا بِرَجُلٍ قَدْ شَهِدَ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ عَايَنَهُ فَأَتَيْنَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ فَقُلْنَا يَا صَاحِبَ رَسُولِ اللَّهِ حَدِّثْنَا مَا شَهِدْتَ وَ رَأَيْتَ قَالَ إِنَّ هَذَا أَرْسَلَ إِلَيَّ يَعْنِي مُعَاوِيَةَ فَقَالَ لَئِنْ بَلَغَنِي أَنَّكَ تُحَدِّثُ لَأَضْرِبَنَّ عُنُقَكَ فَجَثَوْتُ عَلَي رُكْبَتَيَّ بَيْنَ يَدَيْهِ ثُمَّ قُلْتُ وَدِدْتُ أَنَّ أَحَدَّ سَيْفٍ فِي جُنْدِكَ عَلَي عُنُقِي ⁽²⁾فَقَالَ وَ اللَّهِ مَا كُنْتُ لِأُقَاتِلَكَ وَ لَا أَقْتُلَكَ وَ ايْمُ اللَّهِ مَا يَمْنَعُنِي أَنْ أُحَدِّثَكُمْ مَا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ فِيهِ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَرْسَلَ إِلَيْهِ يَدْعُوهُ وَ كَانَ يَكْتُبُ بَيْنَ يَدَيْهِ فَجَاءَ الرَّسُولُ فَقَالَ هُوَ يَأْكُلُ فَأَعَادَ عَلَيْهِ الرَّسُولَ الثَّالِثَةَ ⁽³⁾فَقَالَ هُوَ يَأْكُلُ فَقَالَ لَا أَشْبَعَ اللَّهُ بَطْنَهُ فَهَلْ تَرَوْنَهُ يَشْبَعُ؟

«473»

قَالَ: وَ خَرَجَ مُعَاوِيَةُ مِنْ فَجٍّ قَالَ فَنَظَرَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ إِلَي أَبِي سُفْيَانَ وَ هُوَ رَاكِبٌ وَ مُعَاوِيَةُ وَ أَخُوهُ أَحَدُهُمَا قَائِدٌ وَ الْآخَرُ سَائِقٌ فَلَمَّا نَظَرَ إِلَيْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ اللَّهُمَّ الْعَنِ الْقَائِدَ وَ السَّائِقَ وَ الرَّاكِبَ قُلْنَا أَنْتَ سَمِعْتَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ نَعَمْ وَ إِلَّا فَصَمَّتَا أُذُنَايَ كَمَا عَمِيَتَا عَيْنَايَ ⁽⁴⁾

و روي ابن أبي الحديد في أواسط شرح المختار: 56 من نهج البلاغة من شرحه: ج 1، ص 793، ط بيروت قال:

و روي شيخنا أبو عبد اللّه البصري المتكلم عن نصر بن عاصم الليثي عن أبيه قال: أتيت مسجد رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و الناس يقولون: نعوذ بالله من غضب اللّه و غضب رسوله. فقلت: ما هذا؟ قالوا: معاوية قام الساعة فأخذ بيد أبي سفيان فخرجا من المسجد فقال رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله: لعن اللّه التابع و المتبوع ربّ يوم لامتي من معاوية ذي الاستاه. قالوا: يعني الكبير العجز.

و قال: روي العلاء بن حريز القشيري أن رسول اللّه صلّي اللّه عليه و سلم قال لمعاوية لتتخذن يا معاوية البدعة سنة و القبيح حسنا أكلك كثير و ظلمك عظيم.

قال: و روي الحارث بن حصيرة، عن أبي صادق، عن ربيعة بن ناجذ قال: قال عليّ عليه السلام: نحن و آل أبي سفيان قوم تعادوا في الامر و الامر يعود كما بدا.

شنیدم که می گوید:

هم اکنون مردی ازسوی این وادی بر شما ظاهر گردد که به هنگام فرارسیدن مرگش بر غیر سنت من باشد، و چون من در حالی پدرم را ترک کرده بودم که مشغول پوشیدن لباس (وبیرون آمدن از خانه) بود دستپاچه شدم که مبادا او بیاید (ومشمول فرموده پیامبر شود) اما معاویه پیدا شد

روایت 472

به نقل از علی بن اَقمر _: بر معاویه وارد شدیم و خواسته هایمان را برآوردیم . سپس گفتیم: [ چه خوب است] مردی را ببینیم که محضر پیامبر خدا را درک کرده و او را دیده است.

آن گاه ، به نزد عبد اللّه بن عمر آمدیم و گفتیم: ای یار پیامبر خدا! از آنچه شاهدش بوده ای و دیده ای ، برای ما باز گو .

[ عبد اللّه بن عمر] گفت: این مرد (یعنی معاویه) کسی را نزد من فرستاد و گفت: اگر به من خبر رسد که حدیث می گویی ، گردنت را می زنم .

من نیز در برابر او بر روی زانوهای خود نشستم و گفتم: دوست دارم تیزترین شمشیر لشکرت بر گردنم باشد .

او گفت: به خدا سوگند ، با تو پیکار نمی کنم و تو را نمی کشم .

به خدا سوگند که تهدید او مرا از این باز نمی دارد که آنچه را از پیامبر خدا درباره معاویه شنیده ام ، برای شما بازگو کنم . پیامبر خدا را دیدم که به سوی وی (معاویه) فرستاد و او را فرا خواند _ که کاتب پیامبر بود _ . پیک ، باز آمد و گفت: او غذا می خورد.

[ پیامبر خدا] فرمود: «خدا شکمش را سیر نگرداند!». آیا دیده ای او سیر شود؟

روایت 473

گفت : معاویه از وادی بیرون آمد. آن گاه رسول خدا صلی الله علیه و آله به معاویه و ابو سفیانْ نظر افکند که سواره بود و معاویه و برادرش یکی از جلو می رفت و دیگری از پس . وقتی پیامبر خدا به آنان نظر افکند، فرمود: «بار خدایا ! جلودار و دنباله رو و سواره را لعنت کن».

گفتیم: تو خودت از پیامبر خدا شنیدی؟

گفت: بلی؛ وگر نه [ اگر دروغ گویم] ، گوش هایم کَر شود ، چنان که چشمانم نابینا شده است. .

1) له ترجمة في التهذيب و غيره و في الأصل: بليد.

2) هذا هو الظاهر، و في ط الكمبانيّ من البحار: «إن أحد سيف في جسدك ... ».

3) كذا في أصلي غير أن ما بين المعقوفين قد سقط منه و أخذناه من كتاب صفّين ص 220 ط مصر.

4) و قريبا منه رواه العلامة الاميني رحمه اللّه عن مصادر أخر في عنوان: «المغالات في معاوية» من الغدير: ج 10، ص 120.

«474»

وَ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ الْخَطَّابِ عَنْ صَالِحِ بْنِ أَبِي الْأَسْوَدِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِذَا رَأَيْتُمْ مُعَاوِيَةَ عَلَي مِنْبَرِي يَخْطُبُ فَاقْتُلُوهُ.

«475»

⁽¹⁾ أَقُولُ قَالَ عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ أَبِي الْحَدِيدِ فِي شَرْحِ نَهْجِ الْبَلَاغَةِ، رَوَي أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي سَيْفٍ الْمَدَائِنِيُّ فِي كِتَابِ الْأَحْدَاثِ قَالَ: كَتَبَ مُعَاوِيَةُ نُسْخَةً وَاحِدَةً إِلَي عُمَّالِهِ بَعْدَ عَامِ الْجَمَاعَةِ أَنْ بَرِئَتِ الذِّمَّةُ مِمَّنْ رَوَي شَيْئاً مِنْ فَضْلِ أَبِي تُرَابٍ وَ أَهْلِ بَيْتِهِ فَقَامَتِ الْخُطَبَاءُ فِي كُلِّ كُورَةٍ وَ عَلَي كُلِّ مِنْبَرٍ يَلْعَنُونَ عَلِيّاً وَ يَبْرَءُونَ مِنْهُ وَ يَقَعُونَ فِيهِ وَ فِي أَهْلِ بَيْتِهِ .

وَ سَاقَ الْخَبَرَ نَحْواً مِمَّا مَرَّ إِلَي أَنْ ⁽²⁾

و روي أبو الحسن عليّ بن محمّد بن أبي سيف المدائني في كتاب الاحداث قال:

كتب معاوية نسخة واحدة إلي عماله بعد عام الجماعة: أن برئت الذمّة ممن روي شيئا من فضل أبي تراب و أهل بيته.

فقامت الخطباء في كل كورة و علي كل منبر يلعنون عليا و يبرءون منه و يقعون فيه و في أهل بيته، و كان أشدّ الناس بلاء حينئذ أهل الكوفة لكثرة من بها من شيعة علي عليه السلام، فاستعمل عليهم [معاوية] زياد بن سمية و ضم إليه البصرة، فكان يتتبع الشيعة و هم بهم عارف لانه كان منهم أيّام عليّ عليه السلام فقتلهم تحت كل حجر و مدر، و أخفاهم و قطع الأيدي و الارجل و سمل العيون و صلبهم علي جذوع النخل، و طردهم و شردهم عن العراق، فلم يبق بها معروف منهم.

و كتب معاوية إلي عماله في جميع الآفاق: أن لا يجيزوا لاحد من شيعة علي و أهل بيته شهادة.

و كتب إليهم: أن انظروا من قبلكم من شيعة عثمان و محبيه و أهل ولايته و الذين يروون فضائله و مناقبه فادنوا مجالسهم و قربوهم و أكرموهم و اكتبوا إلي بكل ما يروي كل رجل منهم و اسمه و اسم أبيه و عشريته.

ففعلوا ذلك حتّي أكثروا في فضائل عثمان و مناقبه، لما كان يبعثه إليهم معاوية من الصلات و الكساء و الجباء و القطائع، و يفيضه في العرب منهم و الموالي.

فكثر ذلك في كل مصر، و تنافسوا في المنازل و الدنيا، فليس يجي‌ء أحد مردود من الناس عاملا من عمال معاوية فيروي في عثمان فضيلة أو منقبة ألا كتب اسمه و قربه شفعه. فلبثوا بذلك حينا.

ثمّ كتب [معاوية] إلي عماله أن الحديث في عثمان قد كثر و فشا في كل مصر و في كل وجه و ناحية، فإذا جاءكم كتابي هذا فادعوا الناس إلي الرواية في فضائل الصحابة و الخلفاء الاولين؛ و لا تتركوا خبرا يرويه أحد من المسلمين في أبي تراب إلّا و تأتوني بمناقض له في الصحابة؛ فإن هذا أحبّ إلي و أقر لعيني و أدحض لحجة أبي تراب و شيعته و أشدّ إليهم من مناقب عثمان و فضله.

فقرئت كتبه علي الناس فرويت أخبار كثيرة في مناقب الصحابة مفتعلة لا حقيقة لها، وجد الناس في رواية ما يرجي هذا المجري حتّي أشادوا بذكر ذلك علي المنابر و ألقي إلي معلمي الكتاتيب فعلموا صبيانهم و غلمانهم من ذلك الكثير الواسع حتّي رووه و تعلموه كما يتعلمون القرآن، و حتّي علموه بناتهم و نساءهم و خدمهم و حشمهم فلبثوا بذلك ما شاء اللّه.

ثمّ كتب [معاوية] إلي عماله نسخة واحدة إلي جميع البلدان: انظروا من قامت عليه البينة أنّه يحب عليا و أهل بيته فامحوه من الديوان و أسقطوا عطاءه و رزقه.

و شفع ذلك بنسخة أخري: من اتهمتموه بموالات هؤلاء القوم فنكلوا به و أهدموا داره.

فلم يكن البلاء أشدّ و لا أكثر منه بالعراق، و لا سيما بالكوفة حتّي أن الرجل من شيعة عليّ عليه السلام ليأتيه من يثق به فيدخل بيته فيلقي إليه سره و يخاف من خادمه و مملوكه، و لا يحدثه حتّي يأخذ عليه الايمان الغليظة ليكتمن عليه. فظهر حديث كثير موضوع و بهتان منتشر، و مضي علي ذلك الفقهاء و القضاة و الولاة.

و كان أعظم الناس في ذلك بلية القراء المراءون، و المستضعفون الذين يظهرون الخشوع و النسك فيفتعلون الأحاديث ليحظوا بذلك عند ولاتهم و يقربوا مجالسهم و يصيبوا به الأموال و الضياع و المنازل حتّي انتقلت تلك الاخبار و الأحاديث إلي أيدي الديانين الذين لا يستحلون الكذب و البهتان فقبلوها و رووها و هم يظنون أنّها حق؛ و لو علموا أنّها باطلة لما رووها و لا تدينوا بها.

فلم يزل الامر كذلك حتّي مات الحسن بن عليّ عليه السلام فازداد البلاء و الفتنة فلم يبق أحد من هذا القبيل إلّا و هو خائف علي دمه أو طريد في الأرض.

أقول: ثمّ ساق الحديث كما رواه المصنّف في المتن.

و أيضا روي ابن أبي الحديد قبل الحديث المذكور حديثا آخر عن الإمام الباقر عليه السلام يشترك في كثير من المعاني مع الحديث المذكور فعلي طلاب الحق أن يراجعوه و يتعمقوا فيه.

قَالَ:

روایت 474

کتاب صفین نصر بن مزاحم⁽³⁾: عمروبن هند جبلی از پدرش گوید زمانی⁭که علی علیه السّلام به پرچم⁭های معاویه و شامیان نگاه کرد فرمود: سوگند به کسی⁭که دانه را شکافت و انسان را آفرید اسلام نیاورده⁭اند بلکه تسلیم شده⁭اند و کفر را پنهان کرده⁭اند و زمانی⁭که یارانی بر آن یافتند به دشمنی خود با ما برگشتند با این تفاوت که نماز را رها نکرده⁭اند.

روایت 475

می⁭گویم⁽⁴⁾:

عبدالحمید بن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه گوید ابوالحسن علی بن محمد بن ابوسیف مدائنی در کتاب الاحداث روایت کرد: معاویه بعد از سال جماعت نسخه واحدی برای کارگزارانش نوشت که من از کسی⁭که چیزی از فضیلت ابوتراب و اهل بیت او روایت کند ذمه را کنار می⁭گذارم پس خطباء در هر کوره بر هر منبری برخاستند درحالی⁭که علی را نفرین می⁭کنند و از او بیزاری می⁭جویند و درباره او و اهل بیت او بدگویی می⁭کنند.

و این خبر را مشابه آنچه⁭که بیان شد ادامه داد تا اینکه گفت:

1) 475- رواه ابن أبي الحديد في شرح المختار: 203/ أو 210 من نهج البلاغة: ج 3 ص 595 ط الحديث ببيروت.

2) كان ينبغي علي المصنّف أن يذكر الكلام حرفيا و لا يحيل علي الغائب الذي أكثر الناس عن الوصول إليه قاصرون أو لمدلول أمثاله مستنكرون، و كيف كان فنحن نذكر الكلام حرفيا أخذا من شرح المختار، 203/ أو 201 من نهج البلاغة لابن أبي الحديد: ج 3 ص 595 قال:

3) . همه این احادیث غیر از حدیث اول در اوائل جلد چهارم از کتاب صفین ص 215 و ما بعد آن از چاپ مصر موجود است. و حدیث اول را ابن ابی الحدید از کتاب صفین در شرح مختار 54 از نهج البلاغه از شرحش: ج4 ص 31 چاپ مصر و در چاپ جدید بیروت: ج1، ص 760 روایت کرده است.

4) . ابن ابی الحدید آن را در شرح مختار 203/ یا 210 نهج البلاغه: ج3، ص 595 چاپ جدید بیروت روایت کرده است.

فَلَمْ يَزَلِ الْأَمْرُ كَذَلِكَ حَتَّي مَاتَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ عليهما السلام فَازْدَادَ الْبَلَاءُ وَ الْفِتْنَةُ فَلَمْ يَبْقَ أَحَدٌ مِنْ هَذَا الْقَبِيلِ إِلَّا خَائِفٌ عَلَي دَمِهِ أَوْ طَرِيدٌ فِي الْأَرْضِ .

ثُمَّ تَفَاقَمَ الْأَمْرُ بَعْدَ قَتْلِ الْحُسَيْنِ عليه السلام وَ وَلِيَ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ مَرْوَانَ فَاشْتَدَّ الْأَمْرُ عَلَي الشِّيعَةِ وَ وَلَّي عَلَيْهِمُ الْحَجَّاجَ بْنَ يُوسُفَ فَتَقَرَّبَ إِلَيْهِ أَهْلُ النُّسُكِ وَ الصَّلَاحِ وَ الدِّينِ بِبُغْضِ عَلِيٍّ عليه السلام وَ مُوَالاةِ أَعْدَائِهِ وَ مُوَالاةِ مَنْ يَدَّعِي مِنَ النَّاسِ أَنَّهُمْ أَيْضاً أَعْدَاؤُهُ فَأَكْثَرُوا فِي الرِّوَايَةِ فِي فَضْلِهِمْ وَ سَوَابِقِهِمْ وَ مَنَاقِبِهِمْ وَ أَكْثَرُوا مِنَ النَّقْصِ مِنْ عَلِيٍّ عليه السلام وَ عَيْبِهِ وَ الطَّعْنِ فِيهِ وَ الشَّنَآنِ لَهُ حَتَّي إِنَّ إِنْسَاناً وَقَفَ لِلْحَجَّاجِ وَ يُقَالُ إِنَّهُ جَدُّ الْأَصْمَعِيِّ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ قَرِيبٍ فَصَاحَ بِهِ أَيُّهَا الْأَمِيرُ إِنَّ أَهْلِي عَقُّونِي وَ سَمَّوْنِي عَلِيّاً وَ إِنِّي فَقِيرٌ بَائِسٌ وَ أَنَا إِلَي صِلَةِ الْأَمِيرِ مُحْتَاجٌ فَتَضَاحَكَ لَهُ الْحَجَّاجُ وَ قَالَ لِلُطْفِ مَا تَوَسَّلْتَ بِهِ قَدْ

و این امر پیوسته چنین بود تا اینکه حسن بن علی علیه السّلام وفات کرد: پس بلاء و فتنه فزونی گرفت تا اینکه کسی از این دسته باقی نماند مگر اینکه بیم خون خود داشت یا اینکه در زمین آواره بود.

سپس امر بعد از قتل حسین علیه السّلام شدید شد و عبدالملک بن مروان ولایت یافت و امر بر شیعه شدت گرفت و حجاج بن یوسف را بر آنان گمارد پس اهل پارسایی و صلاح و دین به دشمنی علی و دوستی با دشمنان او و دوستی با کسانی⁭ از مردم که ادعا می⁭کردند دشمن او هستند به او نزدیک شدند و در روایت درباره فضائل و سوابق و مناقب آنان زیاده گفتند و درباره نقص و عیب علی علیه السّلام و طعن در او و بیزاری از او بسیار گفتند حتی فردی که گفته می⁭شود جد اصمعی عبدالملک بن قریب است برای حجاج ایستاد و فریاد زد ای امیرمؤمنان خانواده⁭ام مرا عاق کردند و مرا علی نامیدند و من فقیر مسکین و محتاج بخشش امیر هستم پس حجاج تظاهر به خنده کرد و گفت: به سبب ظرافت آنچه⁭که به آن متوسل شدی

وَلَّيْتُكَ مَوْضِعَ كَذَا.

و قد روي ابن عرفة المعروف بنفطويه و هو من أكابر المحدثين و أعلامهم في تاريخه ما يناسب هذا الخبر و قال: إن أكثر الأحاديث الموضوعة في فضائل الصحابة افتعلت في أيام بني أمية تقربا إليهم بما يظنون أنهم يرغمون به أنف بني هاشم.

«476»

حدّثنا محمّد بن المثني العنزي ح [كذا] و حدّثنا ابن بشار- و اللفظ لابن المثني قالا: حدّثنا أميّة بن خالد حدّثنا شعبة، عن أبي حمزة القصاب:

عن ابن عبّاس قال: كنت ألعب مع الصبيان فجاء رسول اللّه صلّي اللّه عليه و سلم فتواريت خلف باب قال: فجاء فحطأني حطأة [أي] ضرب بين كتفي بكفه مبسوطة] و قال: اذهب و ادع لي معاوية.

قال: فجئت فقلت هو يأكل. قال: ثم قال لي: اذهب فادع لي معاوية. قال: فجئت فقلت: هو يأكل. فقال: لا أشبع اللّه بطنه.

قال: ابن المثني: قلت لامية: ما [معني] حطأني؟ قال: فقدني فقدة.

حدّثني إسحاق بن منصور، أخبرنا النضر بن شميل، حدّثنا شعبة، أخبرنا أبو حمزة [قال: ] سمعت ابن عبّاس يقول: كنت ألعب مع الصبيان فجاء رسول اللّه صلّي اللّه عليه و سلم فاختبأت منه. فذكر بمثله.

مد، العمدة مِنَ الْجَمْعِ بَيْنَ الصِّحَاحِ السِّتَّةِ لِرَزِينٍ الْعَبْدَرِيِّ مِنْ صَحِيحِ النَّسَائِيِّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ قَالَ: مَرَرْتُ عَلَي أَبِي ذَرٍّ بِالرَّبَذَةِ فَقُلْتُ مَا أَنْزَلَكَ بِهَذِهِ الْأَرْضِ قَالَ كُنَّا بِالشَّامِ فَقَرَأْتُ وَ الَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ الْآيَةَ قَالَ مُعَاوِيَةُ مَا هَذِهِ فِينَا مَا هَذِهِ إِلَّا فِي أَهْلِ الْكِتَابِ فَقُلْتُ إِنَّهَا فِينَا وَ فِيهِمْ فَكَانَ بَيْنِي وَ بَيْنَهُمْ فِي هَذَا الْكَلَامِ

ولایت فلان محل را به تو می⁭دهم.

و ابن عرفه معروف به نفطویه که از بزرگان محدثین و اعلام آنان در تاریخ آن است چیزی که با این خبر تناسب دارد روایت کرده است و گوید: اغلب احادیث جعلی درباره فضیلت⁭های صحابه در ایام بنی⁭امیه به⁭جهت تقرب به آنان به وسیله آنچه⁭که گمان کردند به وسیله آن پوزه بنی⁭هاشم را به خاک می⁭مالند ساخته شده است.

«476»

العمده⁽²⁾

و حدیث دوم که حمیدی روایت کرد در آخر باب: 25 –باب من لعنه النبی أو سبّه أو دعا علیه- از کتاب البرّ و الصلة ذیل شماره 2604: ج4 ص 2010 مذکور است.

: زید بن وهب گوید: در ربذه بر ابوذر گذر کردم و گفتم: چه چیزی تو را به این سرزمین آورده است؟ گفت: در شام بودیم و «وَالَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلاَ یُنفِقُونَهَا فِی سَبِیلِ اللّهِ» {و کسانی که زر و سیم را گنجینه می‌کنند و آن را در راه خدا هزینه نمی‌کنند}را قرائت کردم معاویه گفت: این درباره ما نیست این فقط درباره اهل کتاب است گفتم: این درباره ما و آنان است ودر خصوص این موضوع بین من و آنان بحث درگرفت

1) 476- رواهما يحيي بن الحسن ابن البطريق رفع اللّه مقامه في الحديث: 34- 35 من الفصل الأخير- و هو «فصل في [ذكر] شي‌ء من الاحداث بعد رسول اللّه، و ذكر أعداء أمير المؤمنين ... »- من كتاب العمدة ص 237- 238. و الحديث الثاني الذي رواه الحميدي مذكور في آخر الباب: 25- و هو باب من لعنه النبيّ أو سبه أو دعا عليه- من كتاب البر و الصلة تحت الرقم: 2604 من صحيح مسلم: ج 4 ص 2010 قال:

2) . یحیی بن حسن بطریق آن دو را در حدیث 34-35 از فصل آخر –فصل فی ذکر شیء من الأحداث بعد رسول الله و ذکر أعداء امیر المؤمنین ... »- از کتاب العمدة ص 237-238 روایت کرده است.

فَوَصَلَ ذَلِكَ إِلَي عُثْمَانَ فَكَتَبَ إِلَيَّ إِنْ شِئْتَ تَنَحَّيْتَ عَنْهُ فَذَلِكَ الَّذِي أَنْزَلَنِي هُنَا.

«477»

وَ مِنَ الْجَمْعِ بَيْنَ الصَّحِيحَيْنِ لِلْحُمَيْدِيِّ مِنْ إِفْرَادِ مُسْلِمٍ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كُنْتُ أَلْعَبُ مَعَ الصِّبْيَانِ فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَتَوَارَيْتُ خَلْفَ بَابٍ فَجَاءَ فَحَطَأَنِي حَطْأَةً وَ قَالَ اذْهَبْ فَادْعُ لِي مُعَاوِيَةَ قَالَ فَجِئْتُ فَقُلْتُ هُوَ يَأْكُلُ ثُمَّ قَالَ اذْهَبْ فَادْعُ لِي مُعَاوِيَةَ قَالَ فَجِئْتُ فَقُلْتُ هُوَ يَأْكُلُ فَقَالَ لَا أَشْبَعَ اللَّهُ بَطْنَهُ.

«478»

و قد أشار إليه أيضا ابن حجر في ترجمة معاوية من كتاب الإصابة: ج 3 ص 434 و لكنه راوغ و لم يسرد الحديث حرفيا قال:

و في مسند أحمد- و أصله في مسلم- عن ابن عبّاس قال: قال لي النبيّ صلّي اللّه عليه و آله و سلم: ادع لي معاوية و كان كاتبه!!!.

أَقُولُ رَوَاهُ فِي الْإِسْتِيعَابِ، بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ .

«479»

⁽²⁾ و روي العلامة قدس سره في كشف الحق نقلا عن صحيح مسلم مثله ثم قال قال الحسن بن مثني قلت ما معني حطأني قال وقذني وقذة و أقول قال في مادة حطا من النهاية في حديث ابن عباس قال أخذ النبي بقفاي فحطاني حطوة قال الهروي هكذا جاء به الراوي غير مهموز و قال قال ابن الأعرابي الحطو تحريك الشي‌ء مزعزعا و قال رواه شمر بالهمزة يقال حطأه يحطؤه حطأ إذا دفعه بكفه و قيل لا يكون الحطأة إلا ضربة

پس آن را به عثمان وصل کرد و برایم نوشت اگر بخواهی از آن کناره⁭گیری کن و این چیزی است که مرا به اینجا آورده است.

روایت 477

ابن عباس گوید: با کودکان درحال بازی بودم پس رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله آمد و من پشت در پنهان شدم پس آمد و مرا تکانی داد و فرمود: برو و معاویه را برایم بخوان. پس آمدم عرض کردم: او درحال خوردن است. سپس فرمود: برو و معاویه را برایم بخوان. آمدم و عرض کردم او درحال خوردن است. پس فرمود: خداوند شکمش را سیر نکند.

روایت 478

می⁭گویم⁽³⁾:

آن را در استیعاب با اسنادش از ابن عباس روایت کرده⁭است.

روایت 479

علامه⁽⁴⁾

قدّس سره در کشف الحق مشابه آن را به نقل از صحیح مسلم روایت کرده سپس گوید: حسن بن مثنی گوید: معنای حطانی چیست؟ گفت با من برخورد کرد و می⁭گویم: در النهایه درباره ماده «حطا» گوید: در حدیث ابن عباس آمده است: گوید: «أخذ النبی بقفای فحطانی حطوة» هروی گوید: راوی آن را اینگونه بدون همزه آورده است و گوید: اعرابی گوید: الحطو: حرکت دادن شی با تکان دادن است و گوید: شمر آن را با همزه روایت کرده است. حطأه یحطؤن حطئاً گفته می⁭شود. زمانی⁭که آن را با کف دستت دفع کنی. و گفته⁭شده حطأه فقط ضربه زدن

1) 478- رواه أبو عمر ابن عبد البر في ترجمة معاوية من كتاب الاستيعاب بهامش الإصابة: ج 3 ص 401 قال: و روي أبو داود الطيالسي قال: حدّثنا هشيم و أبو عوانة عن أبي حمزة عن ابن عباس [قال: ] إن رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلم بعث إلي معاوية يكتب له فقيل: إنّه يأكل. ثم بعث إليه فقيل: إنّه يأكل. فقال رسول اللّه صلّي اللّه عليه [و آله] و سلم: لا أشبع اللّه بطنه.

2) 479- رواه العلامة رحمه اللّه في المطلب الرابع من كتاب نهج الحق و كشف الصدق ص 380 ط بيروت و انظر دلائل الصدق: ج 3 ص 220 ط 1.

3) . ابو عمر ابن عبدالبرّ آن را در زندگی نامه معاویه از کتاب الاستیعاب در حاشیه الاصابه: ج3، ص 401 روایت کرد.

4) . علامه آن را در مطلب رابع از کتاب نهج الحق و کشف الصدق ص 280 چاپ بیروت روایت کرده است. و مراجعه شود: دلایل الصدق، ج3، ص 220ف چاپ اول.

بالكف بين الكتفين انتهي.

«480»

حدّثنا مروان بن معاوية، عن التيمي عن أبي مجلز، عن قيس بن عباد، قال: قال علي: أنا أول من يجثو للخصوم بين يدي اللّه يوم القيامة.

حدّثنا وكيع قال: حدّثنا فضيل بن مرزوق، عن عطية بن سعد العوفي، عن عبد الرحمن بن جندب:

عن علي [عليه السلام] أنه سئل عن قتلاه و قتلي معاوية؟ فقال: أجي‌ء أنا و معاوية فنختصم عند ذي العرش فأينا فلج فلج أصحابه.

أقول: و علي هذا يحمل إطلاق الحديث الأول و ما رواه المصنّف في المتن و أمثالهما فالاولية إضافية.

و الحديث الثاني رواه حرفيا ابن ديزيل كما في شرح المختار: 35 من نهج البلاغة من شرح ابن أبي الحديد: ج 1، ص 454.

و للحديث الأول أيضا مصادر و أسانيد أخر بعضها مذكور في الحديث: 227 و تعليقه من ترجمة أمير المؤمنين من تاريخ دمشق: ج 3 ص 224.

وَ رُوِيَ فِي الْمُسْتَدْرَكِ مِنَ الْفِرْدَوْسِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَوَّلُ مَنْ يَخْتَصِمُ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ بَيْنَ يَدَيِ الرَّبِّ عَزَّ وَ جَلَّ عَلِيٌّ عليه السلام وَ مُعَاوِيَةُ.

«481»

⁽²⁾ كِتَابُ عَبَّادٍ الْعُصْفُرِيِّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَي الْعَبْسِيِّ عَنْ بِلَالِ بْنِ يَحْيَي عَنْ حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِذَا رَأَيْتُمْ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ عَلَي الْمِنْبَرِ فَاضْرِبُوهُ بِالسَّيْفِ وَ إِذَا رَأَيْتُمُ الْحَكَمَ بْنَ أَبِي الْعَاصِ وَ لَوْ تَحْتَ أَسْتَارِ الْكَعْبَةِ فَاقْتُلُوهُ الْخَبَرَ.

«482»

⁽³⁾ كِتَابُ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُثَنَّي عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ شُرَيْحٍ عَنْ ذَرِيحٍ الْمُحَارِبِيِ

با کف دست بین دو کتف است .

روایت 480

و در المستدرک من الفردوس⁽⁴⁾

و حدیث دوم را به صورت حرفی ابن دیریل روایت کرده است چنانکه در شرح مختار 35 نهج البلاغه از شرح ابن ابی الحدید: ج1، ص 454 آمده است.

و برای حدیث نخست نیز منابع و اسنادهای دیگری است که برخی از انها در حدیث 722 و تعلییق آن از زندگی امیر مؤمنان از تاریخ دمشق: ج3 ص 224 مذکور است.

با اسناد از ابن عمر روایت کرد: رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله فرمود: اول کسی از این امت که در حضور پروردگار اقامه دعوی می⁭کنند علی و معاویه است.

روایت 481

کتاب عباد العصفری⁽⁵⁾از حماد بن عیسی العبسی از بلال بن یحیی از حذیفه بن یمان گوید: رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله فرمود: هرگاه معاویه بن ابوسفیان را بر منبر دیدید او را با شمشیر بزنید و هرگاه حکم بن ابی العاص را دیدید هر چند زیر پرده⁭های کعبه، او را بکشید. ادامه خبر.

روایت 482

کتاب محمد بن مثنی⁽⁶⁾از جعفر بن محمد بن شریح از ذریح محاربی گوید:

1) 480- لم يتبين لي أن كتاب المستدرك هذا لمن و لكن الحديث مؤيد بما رواه جماعة ممّا هو في معناه. و قد رواه أبو بكر ابن أبي شيبة في عنوان: «أول ما يقضي بين الناس» من كتاب الديات من المصنّف: ج 11/ الورق 49/ أ/ قال:

2) 481- لا يحضرني كتاب عباد العصفري.

3) 482- لم أطلع بعد علي كتاب محمّد بن المثني هذا، و لكن الحديث مؤيد بشواهد قطعية و قد ذكر العلامة الاميني قصة لعن أمير المؤمنين عليه السلام معاوية و عتاته عن مصادر جمة من كتب أهل السنة في ترجمة عمرو بن العاص من كتاب الغدير: ج 2 ص 132، ط بيروت.

4) . برایم روشن نشد که این کتاب مستدرک تألیف کیست اما این حدیث با آنچه که جمعی در معنای آن روایت کرده اند تأیید شده است: ابوبکر بن ابو شیبه آن را در عنوان: «أول ما یقضی بین الناس» از کتاب الدیات از مصنف: ج11/ ورق 49/ آن را روایت کرده است.

5) . به کتاب عباد عصفری دست نیافتم.

6) . به کتاب محمد بن مثنی دست نیافتم اما این حدیث با شواهدی قطعی تأیید شده است. و علامه أمینی قصه لعن امیر مؤمنان توسط معاویه و مخالفانش را از منابع بسیاری از کتب اهل سنت در زندگی نامه عمرو بن عاص از کتاب الغدیر» ج2، ص 132 چاپ بیروت ذکر کرده است.

قَالَ قَالَ الْحَارِثُ بْنُ الْمُغِيرَةِ النَّضْرِيُّ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام إِنَّ أَبَا مَعْقِلٍ الْمُزَنِيَّ حَدَّثَنِي عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أَنَّهُ صَلَّي بِالنَّاسِ الْمَغْرِبَ فَقَنَتَ فِي الرَّكْعَةِ الثَّانِيَةِ وَ لَعَنَ مُعَاوِيَةَ وَ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ وَ أَبَا مُوسَي الْأَشْعَرِيَّ وَ أَبَا الْأَعْوَرِ السُّلَمِيَّ قَالَ الشَّيْخُ عليه السلام صَدَقَ فَالْعَنْهُمْ.

«483»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كَلَامٍ لَهُ عليه السلام وَ اللَّهِ مَا مُعَاوِيَةُ بِأَدْهَي مِنِّي وَ لَكِنَّهُ يَغْدِرُ وَ يَفْجُرُ وَ لَوْ لَا كَرَاهِيَةُ الْغَدْرِ كُنْتُ مِنْ أَدْهَي النَّاسِ وَ لَكِنْ كُلُّ غُدَرَةٍ فُجَرَةٌ وَ كُلُّ فُجَرَةٍ كُفَرَةٌ وَ لِكُلِّ غَادِرٍ لِوَاءٌ يُعْرَفُ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ اللَّهِ مَا أُسْتَغْفَلُ بِالْمَكِيدَةِ وَ لَا أُسْتَغْمَزُ بِالشَّدِيدَةِ.

بيان

قوله بأدهي مني الدهاء بالفتح الفطنة و جودة الرأي و يقال رجل داهية و هو الذي لم يغلب عليه أحد في تدابير أمور الدنيا.

و قال ابن أبي الحديد الغدرة بضم الفاء و فتح العين الكثير الغدر و الكفرة و الفجرة الكثير الكفر و الفجور و كل ما كان علي هذا البناء فهو الفاعل فإن سكنت العين فهو المفعول تقول رجل ضحكة أي يضحك و ضحكة أي يضحك منه و يروي غدرة و فجرة و كفرة علي فعلة للمرة الواحدة.

و قال ابن ميثم قال بعض الشارحين وجه لزوم الكفر هنالك أن الغدر علي وجه استباحة ذلك و استحلاله كما هو المشهور من حال ابن العاص و معاوية في استباحة ما علم تحريمه ضرورة و جحده هو الكفر و يحتمل أن يريد كفر نعم الله و سترها بإظهار معصيته كما هو المفهوم منه لغة.

أقول: إطلاق الكفر علي ارتكاب الكبائر و اجتناب الفرائض شائع في الأخبار.

قوله عليه السلام ما أستغفل أي لا يمكن للخصم أن يجعلني غافلا بكيده بل

حرث بن مغیره نضری به امام صادق علیه السّلام گفت: ابومعقل مزنی از امیرمؤمنان برایم حدیث گفته است که وی مغرب را بر مردم امامت کرد و در رکعت دوم قنوت خواند و معاویه، عمرو بن عاص، ابوموسی اشعری و ابواعور سلمی را نفرین کرد: امام صادق علیه السّلام فرمود: راست گفت پس آنان را نفرین کن.

روایت 483

نهج⁭البلاغه⁽²⁾:

و از کلام امام علیه السّلام: به خدا سوگند که معاویه از من هوشیارتر نیست اما او نیرنگ و ستم می⁭کند و اگر کراهت نیرنگ نبود هر آینه از مردم مکارتر بودم اما هر نیرنگی فجوری است و هر فجوری کفر است و برای هر نیرنگ بازی پرچمی است که در روز قیامت به⁭وسیله آن شناخته می⁭شود و به خدا سوگند با حیله غافلگیر نمی⁭شوم و با دشواری نرم نمی⁭شوم.

توضیح

این کلام او «بأدهی منّی» الدهاء با فتحه یعنی هوشیاری و نیکی رأی و اندیشه، و رجل داهیه گفته می⁭شود و او کسی است که کسی در تدبیر امور دنیا بر او غلبه نمی⁭یابد.

و ابن ابی الحدید گوید: الغدرة با ضمه فاءالفعل و فتحه عین⁭الفعل: پر نیرنگ و الکفرة و الفجرة نیز پر کفر و پر فجور و هر آنچه⁭که بر این وزن باشد فاعل است و اگر عین⁭الفعل را ساکن کنی مفعول است می⁭گویی رجلٌ ضحکهٌ یعنی مردی که می⁭خندد و ضحکته یعنی به او خندیده می⁭شود. و غدرة، فجرة و کفرة بر وزن فعله به عنوان مصدر مرّه نبز روایت شده است.

ابن میثم گوید: برخی از شارحین گویند: وجه لزوم کفر در اینجا این است که نیرنگ بر وجه مباح و حلال بودن است چنانکه از حال ابن عاص و معاویه در استباحه آنچه که بنا به ضرورت تحریم آن معلوم شود و انکار آن کفر است و محتمل است که مقصودش کفر نعمت های خداوند و پنهان کردن آن با اظهار معصیت او باشد چنانکه از نظر لغوی از آن مفهوم می شود.

می گویم: اطلاق کفر بر ارتکاب گناهان کبیره و اجتناب از فرائض در اخبار شایع است.

این کلام او «ما استغفل» یعنی برای دشمن ممکن نیست که مرا با حیله اش غافلگیر کند بلکه

1) 483- رواه السيّد الرضيّ رفع اللّه مقامه في المختار: 198/ أو 200 من نهج البلاغة.

2) . سید رضی آن را در مختار 198 یا 200 نهج البلاغه روایت کرده است

أعلم مقصوده لكني قد أعرض عنه للمصلحة و أحكم بظاهر الأمر رعاية للشريعة أو لا تجوز المكيدة علي كما تجوز علي ذوي الغفلة و لا أستغمز الغمز العصر باليد و الكبس أي لا ألين بالخطب الشديد بل أصبر عليه و يروي بالراء المهملة أي لا أستجهل بشدائد المكاره.

«484»

⁽¹⁾ كشف الحق، للعلامة قدس الله روحه قال روي صاحب كتاب الهاوية أن معاوية قتل أربعين ألفا من المهاجرين و الأنصار و أولادهم.

«485»

⁽²⁾ أقول: قال مؤلف إلزام النواصب و العلامة رحمه الله في كشف الحق، روي أبو المنذر هشام بن محمد بن السائب الكلبي في كتاب المثالب كان معاوية لعمارة بن الوليد المخزومي و لمسافر بن أبي عمرو و لأبي سفيان و لرجل آخر سماه و كانت هند أمه من المغلمات و كان أحب الرجال إليها السودان و كانت إذا ولدت أسود دفنته و كانت حمامة إحدي جدات معاوية لها راية في ذي المجاز.

قالا و ذكر أبو سعيد إسماعيل بن علي السمعاني الحنفي من علماء أهل السنة في مثالب بني أمية و الشيخ أبو الفتوح جعفر بن محمد الهمداني من علمائهم في كتاب بهجة المستفيد أن مسافر بن عمرو بن أمية بن عبد شمس كان ذا جمال و سخاء فعشق هندا و جامعها سفاحا و اشتهر ذلك في قريش فلما حملت و ظهر السفاح هرب مسافر من أبيها إلي الحيرة و كان سلطان العرب عمرو بن هند و طلب أبوها عتبة أبا سفيان و وعده بمال جزيل و زوجه هندا فوضعت بعد ثلاثة أشهر معاوية ثم ورد أبو سفيان علي عمرو بن هند فسأله مسافر عن حال هند فقال إني تزوجتها فمرض و مات.

«486»

⁽³⁾ و قال العلامة رحمه الله في كشف الحق، ادعي معاوية أخوة زياد

من مقصود او را می دانم اما بنا به مصلحتگاه از آن اعراض می کنم و به ظاهر امر حکم می کنم بنا به رعایت شریعت یا اینکه حیله بر من آنگونه که بر غافلان جایز است جایز نمی باشد. «لا استغمز» الغمز یعنی فشردن با دست و فشار دادن، یعنی با مصیبت های بزرگ نرم نمی شوم بلکه بر آن صبور هستم و با راء نیز روایت می شود یعنی با دشواری های ناپسند ناآگاه و ناآشنا نیستم .

روایت 484

کشف الحق⁽⁴⁾:

تألیف علامه قدّس الله روحه، گوید: صاحب کتاب الهاویه روایت کرد که معاویه چهل هزار نفر از مهاجران، انصار و فرزندان آنان را کشت.

روایت 485

می گویم⁽⁵⁾:

مؤلف إلزام النواصب و علامه در کشف الغمه گویند: ابو منذر هشام بن محمد بن سائب کلبی در کتاب مثالب روایت کرد: معاویه برای عماره بن ولید مخزومی، مسافر بن ابوعمرو، ابو سفیان و مرد دیگری که نامش را آورده است بود و مادرش هند کنیزکی از خدمتگذاران بود و محبوب ترین مردها نزد او سیاهان بودند و زمانی که فرزند سیاهی به دنیا می آورد او را دفن می کرد، و حمامه یکی از زنان اجداد معاویه بود که در ذی المجاز پرچم داشت.

گویند: و ابوسعید اسماعیل بن علی سمعانی حنفی از علمای اهل سنت در مثالب بنی امیه و شیخ ابوالفتوح جعفر بن محمد همدانی از علمای آنان در کتاب بهجت المستفید ذکر کرده اند که مسافر بن عمرو بن امیه بن عبد شمس صاحب جمال و سخاوت بود و شیفته هند شد و به زنا با او مجامعت کرد و این در میان قریش مشهور شد و زمانی که او حامله شد و زنا برملا شد مسافر در فرار از پدر هند به سوی حیره رفت و سلطان عرب عمرو بن هند بود و پدر هند عتبه، ابوسفیان را طلب کرد و وعده مال فراوان به او داد و او را به همسری هند درآورد و بعد از سه ماه معاویه را وضع حمل کرد سپس ابوسفیان بر عمرو بن هند وارد شد پس مسافر درباره حال هند از او سؤال کرد پاسخ داد: با او ازدواج کردم، بیمار شد و مرد.

روایت 486

علامه در کشف الحق⁽⁶⁾گوید: معاویه برادری با زیاد را ادعا کرد

1) 484- رواه العلامة قدّس سرّه في أواخر المطلب الرابع من كتاب كشف الحق و نهج الصدق ص 312، ط بيروت و انظر دلائل الصدق: ج 3 ص 235 ط 1.

2) 485- رواه العلامة في آخر المطلب الرابع من كتاب كشف الحق و نهج الصدق، ص 307، ط بيروت و ليلاحظ كتاب دلائل الصدق: ج 3 ص 236 ط 1، أو إحقاق الحقّ.

3) 486- ذكره العلامة رفع اللّه مقامه في أوائل المطلب الرابع من كتاب كشف الحق و نهج الصدق ص 307 ط بيروت.

4) . علامه آن را در اواخر مطلب رابع از کتاب کشف الحق و نهج الصدق ص 312 چاپ بیروت روایت کرده است. و مراجعه شود: دلایل الصدق، ج3، ص 235، چاپ اول.

5) . علامه آن را در آخر مطلب رابع از کتاب کشف الحق و نهج الصدق ص 307 چاپ بیروت روایت کرده است. و مراجعه شود: دلایل الصدق، ج3، ص 236، چاپ اول، یا احقاق حق.

6) . علامه آن را در اوائل مطلب رابع از کتاب کشف الحق و نهج الصدق ص 307 چاپ بیروت روایت کرده است

و كان له مدّع يقال له أبو عبيدة عبد بني علاج من ثقيف فأقدم معاوية علي تكذيب ذلك الرجل مع أن زيادا ولد علي فراشه و ادعي معاوية أن أبا سفيان زني بوالدة زياد و هي عند زوجها المذكور و إن زيادا من أبي سفيان انتهي.

«487»

⁽¹⁾ و قال العلامة الشيرازي في نزهة القلوب،: أولاد الزنا نجب لأن الرجل يزني بشهوته و نشاطه فيخرج الولد كاملا و ما يكون من الحلال فمن تصنع الرجل إلي المرأة و لهذا كان عمرو بن العاص و معاوية بن أبي سفيان من دهاة الناس .

ثم ساق الكلام في بيان نسبهما علي ما سيأتي من كتاب ربيع الأبرار ثم زاد علي ذلك و قال و منهم زياد ابن أبيه و فيه يقول الشاعر:

ألا أبلغ معاوية بن حرب *** مغلغلة من الرجل اليماني

أ تغضب أن يقال أبوك عف *** و ترضي أن يكون أبوك زان

«488»

⁽²⁾ كِتَابُ الْغَارَاتِ، لِإِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِيِّ عَنْ يُوسُفَ بْنِ كُلَيْبٍ الْمَسْعُودِيِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ حَمَّادٍ الطَّائِيِّ عَنْ عَبْدِ الصَّمَدِ الْبَارِقِيِّ قَالَ: قَدِمَ عَقِيلٌ عَلَي عَلِيٍّ عليه السلام وَ هُوَ جَالِسٌ فِي صَحْنِ مَسْجِدِ الْكُوفَةِ فَقَالَ السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ قَالَ وَ عَلَيْكَ السَّلَامُ يَا أَبَا يَزِيدَ ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَي الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عليه السلام فَقَالَ قُمْ وَ أَنْزِلْ عَمَّكَ فَذَهَبَ بِهِ وَ أَنْزَلَهُ وَ عَادَ إِلَيْهِ فَقَالَ لَهُ اشْتَرِ لَهُ قَمِيصاً جَدِيداً وَ رِدَاءً جَدِيداً وَ إِزَاراً جَدِيداً وَ نَعْلًا جَدِيداً فَغَدَا عَلَي عَلِيٍّ عليه السلام فِي الثِّيَابِ فَقَالَ السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ وَ عَلَيْكَ السَّلَامُ يَا أَبَا يَزِيدَ قَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَا أَرَاكَ أَصَبْتَ مِنَ الدُّنْيَا شَيْئاً إِلَّا هَذِهِ الْحَصْبَاءَ قَالَ يَا أَبَا يَزِيدَ يَخْرُجُ عَطَائِي فَأُعْطِيكَاهُ .

فَارْتَحَلَ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام إِلَي مُعَاوِيَةَ فَلَمَّا سَمِعَ بِهِ مُعَاوِيَةُ نَصَبَ

و برای او مدعی⁭ای بود که ابوعبید عبد بنی علاج از ثقیف نامیده می⁭شد پس معاویه آن مرد را تکذیب کرد با وجود اینکه زیاد بر بستر او زاده شده بود و معاویه ادعا کرد که ابوسفیان با مادر زیاد درحالی⁭که همسر مذکورش بوده است زنا کرده است و زیاد از ابوسفیان است. پایان

روایت 487

علامه شیرازی در نزهه القلوب⁽³⁾گوید: اولاد زنا برجسته هستند زیرا مرد با شهوت و نشاط خود زنا می⁭کند و کودک کاملی خارج می⁭شود و کودکی که حلال است از تظاهر مرد به زن است و به این جهت عمرو بن عاص و معاویه بن ابوسفیان از مردم زیرک بودند.

سپس کلام را به بیان نسب این دو براساس آنچه⁭که از کتاب ربیع الأبرار خواهد آمد ادامه داد سپس بر آن افزود و گفت: و از جمله آنان زیاد بن ابیه است که شاعر درباره آن می⁭گوید:

ألا أبلغ معاویة بن حرب مغلغلة من الرجل الیمانی

أتغضب أن یقال أبوک عفّ و ترضی أن یکون أبوک زان

هان معاویه بن حرب، پیامی از جانب مرد یمنی برسان

آیا برآشفته می⁭شود که گفته شود پدرت عفیف است و می⁭پسندی که پدرت زنا کار باشد.

روایت 488

کتاب غارات⁽⁴⁾

ابراهیم بن ثقفی، عبدالصمد بارقی گوید عقیل بر علی علیه السّلام که در صحن مسجد کوفه نشسته بود وارد شد و گفت: سلام و رحمت خدا بر تو باد ای امیرمؤمنان. فرمود: و سلام بر تو ای ابو زید سپس به حسن بن علی علیه السّلام روی کرد و فرمود: برخیز و نزد عمویت برو پس او را برد نشاند و به⁭سوی او برگشت به او گفت: برای او پیراهن، رداء، دستار و کفشی جدید بخر. فردا در آن پوشش نزد علی علیه السّلام آمد و گفت: سلام از دنیا به چیزی غیر از این ریگ دست نیافته⁭ای. فرمود: ای ابو زید عطایم بیرون می⁭آید و آن را به تو عطا می⁭کنم .

پس از علی به⁭سوی معاویه رفت، زمانی⁭که معاویه این را شنید

1) 487- لم أظفر بكتاب نزهة القلوب بعد.

2) 488- الحديث مذكور تحت الرقم: 32 من تلخيص كتاب الغارات ص 65 ط 1. و رواه عنه ابن أبي الحديد في شرح المختار: 29 من نهج البلاغة: ج 1، ص 157.

3) . هنوز به کتاب نزهه القلوب دست نیافتم.

4) . این حدیث ذیل شماره 32 از تلخیص کتاب غارات ص 65 چاپ اول مذکور است و ابن ابی الحدید آن را از او در شرح مختار 29 نهج البلاغهک ج1، ص 157 روایت کرده است.

كَرَاسِيَّهُ وَ أَجْلَسَ جُلَسَاءَهُ فَوَرَدَ عَلَيْهِ فَأَمَرَ لَهُ بِمِائَةِ أَلْفِ دِرْهَمٍ فَقَبَضَهَا فَقَالَ لَهُ مُعَاوِيَةُ أَخْبِرْنِي عَنِ الْعَسْكَرَيْنِ قَالَ مَرَرْتُ بِعَسْكَرِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام فَإِذَا لَيْلٌ كَلَيْلِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله وَ نَهَارٌ كَنَهَارِ النَّبِيِّ إِلَّا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَيْسَ فِي الْقَوْمِ وَ مَرَرْتُ بِعَسْكَرِكَ فَاسْتَقْبَلَنِي قَوْمٌ مِنَ الْمُنَافِقِينَ مِمَّنْ نَفَرَ بِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ فَقَالَ مَنْ هَذَا الَّذِي عَنْ يَمِينِكَ يَا مُعَاوِيَةُ قَالَ هَذَا عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ قَالَ هَذَا الَّذِي اخْتَصَمَ فِيهِ سِتَّةُ نَفَرٍ فَغَلَبَ عَلَيْهِ جَزَّارُهَا فَمَنِ الْآخَرُ قَالَ الضَّحَّاكُ بْنُ قَيْسٍ الْفِهْرِيُّ قَالَ أَمَا وَ اللَّهِ لَقَدْ كَانَ أَبُوهُ جَيِّدَ الْأَخْذِ خَسِيسَ النَّفْسِ فَمَنْ هَذَا الْآخَرُ قَالَ أَبُو مُوسَي الْأَشْعَرِيُّ قَالَ هَذَا ابْنُ الْمَرَاقَةِ .

فَلَمَّا رَأَي مُعَاوِيَةُ أَنَّهُ قَدْ أَغْضَبَ جُلَسَاءَهُ قَالَ يَا أَبَا يَزِيدَ مَا تَقُولُ فِيَّ قَالَ دَعْ عَنْكَ قَالَ لَتَقُولَنَّ قَالَ أَ تَعْرِفُ حَمَامَةَ قَالَ وَ مَنْ حَمَامَةُ قَالَ أَخْبَرْتُكَ .

وَ مَضَي عَقِيلٌ فَأَرْسَلَ مُعَاوِيَةُ إِلَي النَّسَّابَةِ فَقَالَ أَخْبِرْنِي مَنْ حَمَامَةُ قَالَ أَعْطِنِي الْأَمَانَ عَلَي نَفْسِي وَ أَهْلِي فَأَعْطَاهُ قَالَ حَمَامَةُ جَدَّتُكَ وَ كَانَتْ بَغِيَّةً فِي الْجَاهِلِيَّةِ لَهَا رَايَةٌ تُؤْتَي.

قال الشيخ: قال أبو بكر بن زبين ⁽¹⁾هي أم أم أبي سفيان.

«489»

و قال ابن أبي الحديد في شرح نهج البلاغة: معاوية هو أبو عبد الرحمن معاوية بن أبي سفيان صخر بن حرب بن أمية بن عبد شمس بن عبد مناف و أمه هند بنت عتبة بن ربيعة بن عبد شمس بن عبد مناف و أبو سفيان هو الذي قاد قريشا في حروبها إلي النبي صلي الله عليه و آله و كانت هند

کرسی⁭هایش را برپا کرد و همنشینانش را نشاند پس بر او وارد شد و به بخشیدن صد هزار درهم به او امر کرد، آن را گرفت و معاویه به او گفت: درباره دو سپاه به من خبر بده. گفت: بر سپاه امیرمؤمنان علی بن ابی طالب گذر کردم پس شب چون شب نبی صلّی الله علیه و آله و روز چون روز نبی بود با این تفاوت که رسول⁭الله در میان قوم نیست و بر سپاه تو گذر کردم پس قومی از منافقان از کسانی⁭که در شب عقبه رسول⁭الله را دور کردند از من استقبال کردند سپس گفت: این کسی⁭که در سمت راست توست کیست؟ گفت: ابن عمرو بن عاص است. گفت: این کسی است که شش نفر بر سر آن ستیز کردند و قصاب آنها بر او غلبه یافت. و دیگری کیست؟ گفت: ضحاک بن قیس فهری. گفت: به⁭هوش باش به خدا سوگند پدر او نیکو می⁭گرفت و خسیس النفس بود و این دیگری کیست؟ گفت: ابوموسی اشعری. گفت: او پسر مراقه است.

پس زمانی⁭که معاویه دید او همنشینانش را خشمگین کرده است گفت: ای ابویزید درباره من چه می⁭گویی: گفت: خود را رها کن. گفت: باید بگویی. گفت آیا حمامه را می⁭شناسی؟ گفت: حمامه کیست؟ گفت: تو را آگاه کردم.

و عقیل رفت و معاویه در پی نسب⁭شناس فرستاد. گفت: از حمامه به من خبر بده؟ گفت: خود و خانواده⁭ام را امان بده. پس امان داد گفت: حمامه جد توست و در جاهلیت زنی زنا کار بود که پرچمی داشت که نزد او می⁭آمدند.

شیخ گفت: ابوبکر بن زبین گوید او مادر مادر ابوسفیان است.

روایت 489

ابن ابی الحدید⁽³⁾در شرح نهج البلاغه گوید: معاویه، ابوعبدالرحمن معاویه بن ابوسفیان صخر بن حرب بن امیه بن عبد شمس بن عبد مناف است. و مادرش هند دختر عتبه بن ربیعه بن عبد شمس بن عبد مناف است و ابوسفیان همان کسی است که قریش را در جنگ⁭هایش با نبی صلّی الله علیه و آله رهبری کرد و هند

1) كذا في الأصل و لعلّ الصواب: الزبير بن أبي بكر.

2) 489- رواه ابن أبي الحديد في شرحه علي المختار: 25 من نهج البلاغة: ج 1، ص 270 ط الحديث ببيروت. و ما رواه عن كتاب ربيع الابرار موجود فيه في «باب القرابات و الأنساب» منه في ج 3 و رواه عنه العلامة الاميني في الغدير: ج 1، ص 170.

3) . ابن ابی الحدید آن را در شرحش بر مختار: 25 نهج البلاغه: ج1، ص270 چاپ جدید بیروت روایت کرده است. و آنچه که از کتاب ربیع الأبرار روایت کرده است در «باب القرابات و الأنساب» از آن ج 3 موجود است، و علامه امینی ان ر از او در الغدیر: ج1، ص 170 روایت کرده است.

تذكر في مكة بفجور و عهر.

و قال الزمخشري في كتاب ربيع الأبرار،: كان معاوية يعزي إلي أربعة إلي مسافر بن أبي عمرو و إلي عمارة بن الوليد بن المغيرة و إلي العباس بن عبد المطلب و إلي الصباح مغن كان لعمارة بن الوليد قال و كان أبو سفيان دميما قصيرا و كان الصباح عسيفا لأبي سفيان شابا وسيما فدعته هند إلي نفسها فغشيها و قالوا إن عتبة بن أبي سفيان من الصباح أيضا و قالوا إنها كرهت أن تضعه في منزلها فخرجت إلي أجياد فوضعته هناك و في هذا المعني يقول حسان أيام المهاجاة بين المسلمين و المشركين في حياة رسول الله صلي الله عليه و آله قبل عام الفتح:

لمن الصبي بجانب البطحاء *** في الترب ملقي غير ذي مهد

نجلت به بيضاء آنسه *** من عبد شمس صلته الخد:

قال ابن أبي الحديد: و ولي معاوية اثنتين و أربعين سنة منها اثنتان و عشرون سنة ولي فيها إمارة الشام مذ مات أخوه يزيد بن أبي سفيان بعد خمس سنين من خلافة عمر إلي أن قتل أمير المؤمنين عليه السلام في سنة أربعين و منها عشرون سنة خليفة إلي أن مات في سنة ستين .

و كان أحد كُتَّاب رسول الله صلي الله عليه و آله و اختلف في كتابته له كيف كانت فالذي عليه المحققون من أهل السيرة أن الوحي كان يكتبه علي عليه السلام و زيد بن ثابت و زيد بن أرقم و إن حنظلة بن الربيع و معاوية بن أبي سفيان كانا يكتبان له إلي الملوك و إلي رؤساء القبائل و يكتبان حوائجه بين يديه و يكتبان ما يجبي من أموال الصدقات ما يقسم له في أربابها .

و كان معاوية علي أس الدهر مبغضا لعلي عليه السلام شديد الانحراف عنه و كيف لا يبغضه و قد قتل أخاه حنظلة يوم بدر و خاله الوليد بن عتبة و شرك عمه حمزة في جده و هو عتبة أو في عمه و هو شيبة علي اختلاف الرواية و قتل من بني عمه من بني عبد شمس نفرا كثيرا من أعيانهم و أماثلهم ثم

در مکه به فجور و بی⁭عفتی یاد می⁭شد.

و زمخشری در کتاب ربیع الأبرار گوید: معاویه به چهار مرد منسوب می⁭شد: مسافر بن ابوعمرو، عمار بن ولید بن مغیره، عباس بن عبدالمطلب و صباح که مغنی عماره بن ولید بود، گوید: و ابوسفیان بدشکل کوتاه قامت بود و صباح اجیر ابوسفیان، جوانی زیبارو بود پس هند او را به⁭سوی خود خواند و او نزد وی آمد و گفتند: عتبه بن ابوسفیان نیز از صباح است و گفتند: او اکراه داشت که وی را در منزل خود وضع حمل کند پس به⁭سوی اجیاد خارج شد و او را آنجا وضع حمل کرد و حسان در روزهای هجو متقابل میان مسلمانان و مشرکان در دوره حیات رسول⁭الله، پیش از سال فتح در این⁭باره می⁭گوید:

لمن الصبیّ بجانب البطحاء فی الترب ملقی غیر ذی مهد

نجلت به بیضاء آنسة من عبد شمس صلتة الخدّ

از کودکی در جانب بطحاء، افتاده در خاک بدون گهواره.

او را دوشیزه⁭ای سفیدروی با گونه⁭ای درخشان از عبد شمس زاده است.

ابن ابی الحدید گوید: معاویه 42 سال ولایت کرد بیست و دو سال از آن را در امارات شام ولایت کرد، از زمانی⁭که برادرش یزید بن ابوسفیان بعد از سال پنجم خلافت عمر تا شهادت امیرمؤمنان در سال 40. و بیست سال از آن را خلیفه بود تا اینکه در سال شصت وفات کرد. و یکی از کاتبان رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله بود و درباره اینکه کتابت او برای وی چگونه است اختلاف است درحالی⁭که آنچه محققان اهل سیره بر آن هستند این است که وحی را علی علیه السّلام، زید بن ثابت، زید بن ارقم، می⁭نگاشتند و حنظله بن ربیع و معاویه بن ابوسفیان کاتب او برای ملوک و رؤسای قبائل بودند و در حضور او خواسته⁭های او را می⁭نگاشتند و آنچه⁭که از اموال صدقات و آنچه⁭که بین اصحاب آن تقسیم می⁭شد را می⁭نوشتند .

و معاویه از ابتدای روزگار نسبت به علی کینه توز و از او انحراف بسیار داشت و چگونه از او کینه نداشته باشد درحالی⁭که او برادرش حنظله را در روز بدر، دایی⁭اش ولید بن عتبه را کشت و عمویش حمزه در جدش عتبه یا در عمویش شیبه، با اختلاف روایت سهیم بود و از عمو زادگانش از بنی عبد شمس تعداد بسیاری از برجستگان و سرشناسانشان را کشت و

جاءت الطامة الكبري واقعة عثمان فنسبها كلها إليه بشبهة إمساكه عنه و انضواء كثير من قتلته إليه فتأكدت البغضة و ثارت الأحقاد و تذكرت تلك التراث الأولي حتي أفضي الأمر إلي ما أفضي إليه .

و قد كان معاوية مع عظم قدر علي عليه السلام في النفوس و اعتراف العرب بشجاعته و أنه البطل الذي لا يقام له يتهدده و عثمان بعد حي بالحرب و المنابذة و يراسله من الشام رسائل خشنة .

ثم قال و معاوية مطعون في دينه عند شيوخنا يرمي بالزندقة و قد ذكرنا في نقض السفيانية علي شيخنا أبي عثمان الجاحظ ما رواه أصحابنا في كتبهم الكلامية عنه من الإلحاد و التعرض لرسول الله صلي الله عليه و آله و ما تظاهر به من الجبر و الإرجاء و لو لم يكن شي‌ء من ذلك لكان في محاربته الإمام ما يكفي في فساد حاله لا سيما علي قواعد أصحابنا و كونهم بالكبيرة الواحدة يقطعون علي المصير إلي النار و الخلود فيها إن لم يكفرها التوبة .

و قال في موضع آخر معاوية عند أصحابنا مطعون في دينه منسوب إلي الإلحاد قد طعن فيه شيخنا أبو عبد الله البصري في كتاب نقض السفيانية علي الجاحظ و روي عنه أخبارا تدل علي ذلك.

«490»

⁽¹⁾ رَوَي ذَلِكَ أَحْمَدُ بْنُ أَبِي طَاهِرٍ فِي كِتَابِ أَخْبَارِ الْمُلُوكِ أَنَّ مُعَاوِيَةَ سَمِعَ الْمُؤَذِّنَ يَقُولُ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَقَالَهَا فَقَالَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ فَقَالَ لِلَّهِ أَبُوكَ يَا ابْنَ عَبْدِ اللَّهِ لَقَدْ كُنْتَ عَالِي الْهِمَّةِ مَا رَضِيتَ لِنَفْسِكَ إِلَّا أَنْ تَقْرِنَ اسْمَكَ بِاسْمِ رَبِّ الْعَالَمِينَ.

«491»

قَالَ وَ رَوَي نَصْرُ بْنُ مُزَاحِمٍ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ ظُهَيْرٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ عَنِ

مصییب بزرگ واقعه عثمان پیش آمد و او همه آن را با شبهه خودداری⁭اش از عثمان و پناه بردن بسیاری از قاتلان او به وی، به علی نسبت داد پس بغض شدت گرفت و کینه⁭ها خروشید و آن کینه های نخستین را یادآوری کرد تا اینکه امر به آنجایی که رسید ختم شد.

و معاویه با وجود بزرگی شأن علی علیه السّلام نزد دیگران و اعتراف عرب به شجاعت او و اینکه او قهرمانی است که کسی تاب رویارویی با او را ندارد، او را تهدید می⁭کرد و عثمان هنوز با جنگ و ستیز زنده⁭است و از شام با نامه⁭هایی تند با او مکاتبه می⁭کرد.

سپس گوید: و معاویه نزد شیوخ ما در دینش مورد طعنه و خدشه است و متهم به زندقه است و در نقض السفیانیه بر شیخمان ابوعثمان جاحظ آنچه⁭که اصحابمان در کتب کلامی او درباره الحاد و تعرض به رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله و آنچه⁭که از جبر و ارجاء تظاهر کرد را ذکر کردیم و اگر هیچ⁭یک از این موارد نباشد نیز در محاربت او با امام چیزی است که در فساد حال او کافی است به ویژه براساس قواعد اصحاب ما و اینکه با یک گناه کبیره اگر توبه کفاره آن نباشد بر رفتن به⁭سوی آتش و جاودانگی در آن نظر قطع دارند.

و در جایی دیگر گوید: معاویه نزد اصحاب ما در دینش طعن و خدشه است و به الحاد منسوب است و شیخمان ابوعبدالله بصری در کتاب نقض السفیانیه درباره آنب ر حاجط طعنه زده است و اخباری که بر آن دلالت دارد از او روایت کرده است .

روایت 490

احمد بن ابی طاهر در کتاب اخبار الملوک⁽³⁾

این حدیث در اوائل جلد چهارم از کتاب صفین ص 216 چاپ جدید مصر موجود است.

آن را روایت کرده است که معاویه شنید که مؤذن می⁭گوید: اشهد أن لا إله الا الله پس آن را تکرار کرد و مؤذن گفت: أََََشهد ان محمداً رسول⁭الله پس گفت: شگفتا ای پسر عبدالله، والاهمت بوده⁭ای برای خود نپسندیدی مگر اینکه نامت با نام پروردگار جهانیان قرین باشد.

روایت 491

گوید: و نصر بن مزاحم از حکم بن ظهیر از اسماعیل از

1) 490- ما وصلني بعد خبر عن كتاب أخبار الملوك.

2) 491- الحديث موجود في أوائل الجزء الرابع من كتاب صفّين ص 216 ط الحديث بمصر. و تقدم تحت الرقم: 461 ص 565 ط 1، نقل المصنّف الحديث مباشرة عن كتاب صفّين.

3) . هنوز خبری از کتاب اخبار الملوک به من نرسیده است.

الْحَسَنِ .

قَالَ وَ حَدَّثَنَا الْحَكَمُ أَيْضاً عَنْ عَاصِمِ بْنِ أَبِي النَّجُودِ عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَيْشٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِذَا رَأَيْتُمْ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ يَخْطُبُ عَلَي مِنْبَرِي فَاضْرِبُوا عُنُقَهُ .

فَقَالَ الْحَسَنُ فَوَ اللَّهِ مَا فَعَلُوا وَ لَا أَفْلَحُوا.

«492»

و بما أن الكتاب كان في قدح معاوية خاصّة و بني أميّة عامة لم يسقه ابن كثير حرفيا بل اكتفي بالإشارة إليه في حوادث سنة: 284 من كتاب البداية و النهاية: ج 6 ص 76 ط بيروت.

وَ رَوَي أَيْضاً فِي مَوْضِعٍ آخَرَ مِنْ تَارِيخِ مُحَمَّدِ بْنِ جَرِيرٍ الطَّبَرِيِّ أَنَّهُ قَالَ: فِي هَذِهِ السَّنَةِ [284] عَزَمَ الْمُعْتَضِدُ عَلَي لَعْنِ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ عَلَي الْمَنَابِرِ وَ أَمَرَ بِإِنْشَاءِ كِتَابٍ يُقْرَأُ عَلَي النَّاسِ فَخَوَّفَهُ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سُلَيْمَانَ اضْطِرَابَ الْعَامَّةِ وَ أَنَّهُ لَا يَأْمَنُ أَنْ تَكُونَ فِتْنَةٌ فَلَمْ يَلْتَفِتْ إِلَيْهِ فَكَانَ أَوَّلُ شَيْ‌ءٍ بَدَأَ بِهِ الْمُعْتَضِدُ مِنْ ذَلِكَ التَّقْدِيمَ إِلَي الْعَامَّةِ بِلُزُومِ أَعْمَالِهِمْ وَ تَرْكِ الِاجْتِمَاعِ وَ الْعَصَبِيَّةِ وَ الشَّهَادَاتِ عِنْدَ السُّلْطَانِ إِلَّا أَنْ يُسْأَلُوا ⁽²⁾

و ما وضعناه بين المعقوفين مأخوذ منه و من شرح ابن أبي الحديد، غير أن ما ساقه المصنّف هنا أكثريا بحسب اللفظ أقرب إلي ما في شرح نهج البلاغة منه إلي ما في تاريخ الطبريّ.

وَ مَنَعَ الْقُصَّاصَ عَنِ الْقُعُودِ عَلَي الطُّرُقَاتِ .

وَ أُنْشِئَ هَذَا الْكِتَابُ وَ عُمِلَتْ مِنْهُ نُسَخٌ قُرِئَتْ بِالْجَانِبَيْنِ مِنْ مَدِينَةِ السَّلَامِ فِي الْأَرْبَاعِ وَ الْمَحَالِّ وَ الْأَسْوَاقِ فِي يَوْمِ الْأَرْبِعَاءِ لِسِتٍّ بَقِينَ مِنْهَا وَ مُنِعَ الْقُصَّاصُ مِنَ الْقُعُودِ فِي الْجَانِبَيْنِ وَ مُنِعَ أَهْلُ الْحِلَقِ فِي الْفُتْيَا أَوْ غَيْرُهُمْ مِنَ الْقُعُودِ فِي الْمَسْجِدَيْنِ.

حسن روایت کرده است.

گوید: رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله فرمود: هرگاه دیدید که معاویه بن ابوسفیان بر روی منبر من خطبه ایراد می⁭کند گردنش را بزنید. پس حسن فرمود: به خدا سوگند چنین نکردند و رستگار نشدند.

روایت 492

و در جایی دیگر نیز از تاریخ محمد بن جریر طبری⁽³⁾

روایت کرد که وی گوید: در این سال: [284] معتضد بر نفرین معاویه بن ابوسفیان بر روی منابر تصمیم گرفت و به نگارش نامه⁭ای دستور داد که بر مردم خوانده شود پس عبیدالله بن سلیمان او را از آشفتگی مردم و اینکه ممکن است که فتنه باشد بیم داد. پس به او اعتنا نکرد و اولین چیزی که معتضد از آن آغاز کرد تبیین عامه به الزام به کارهای خود، ترک تجمع، عصبیت و شهادت نزد سلطان جز در مواردی که خواسته شوند و منع قصه گویان از نشستن بر راه⁭ها بود.

و این نامه نگارش شد و نسخه⁭هایی از آن تهیه شد و در دو طرف مدینه السلام در نواحی، محله⁭ها، بازارهای روز چهارشنبه که از این مطمئن نیستم قرائت شد و قصه گویان از نشستن در دو جانب، اهل حلقه ها در فتوا یا جز آنان از نشستن در دو مسجد منع شدند .

1) 492- رواه الطبريّ في حوادث: سنة: 284 من تاريخ الأمم و الملوك: ج 10، ص 55 ط الحديث ببيروت. و رواه عنه ابن أبي الحديد في شرح المختار: 27 من باب الكتب من نهج البلاغة: ج 4 ص 593 ط الحديث ببيروت.

2) و مثله في شرح ابن أبي الحديد؛ و في تاريخ الطبريّ: «و ترك الاجتماع و القضية و الشهادات عند السلطان ... ».

3) . طبری آن را در حوادث سال 286 از تاریخ الامم و الملوک: ج10، ص 55 چاپ جدید بیروت روایت کرده است و ابن ابی الحدید آن را از او در شرح مختار 27 از بخش نامه های نهج البلاغه: ج4 ص 493 چاپ جدید بیروت روایت کرده است.

وَ نُودِيَ فِي الْمَسْجِدِ الْجَامِعِ بِنَهْيِ النَّاسِ عَنِ الِاجْتِمَاعِ عَلَي قَاصٍّ أَوْ غَيْرِهِ وَ مُنِعَ الْقُصَّاصُ وَ أَهْلُ الْحِلَقِ مِنَ الْقُعُودِ .

وَ نُودِيَ إِنَّ الذِّمَّةَ قَدْ بَرِئَتْ مِمَّنِ اجْتَمَعَ مِنَ النَّاسِ فِي مُنَاظَرَةٍ وَ جَدَلٍ .

وَ تَقَدَّمَ إِلَي الشُّرَّابِ الَّذِينَ يُسْقَوْنَ الْمَاءَ فِي الْجَامِعَيْنِ أَنْ لَا يَتَرَحَّمُوا عَلَي مُعَاوِيَةَ وَ لَا يَذْكُرُوهُ بِخَيْرٍ وَ كَانَتْ عَادَتُهُمْ جَارِيَةً بِالتَّرَحُّمِ .

وَ تَحَدَّثَ النَّاسُ أَنَّ الْكِتَابَ الَّذِي قَدْ أَمَرَ الْمُعْتَضِدُ بِإِنْشَائِهِ بِلَعْنِ مُعَاوِيَةَ يُقْرَأُ بَعْدَ صَلَاةِ الْجُمُعَةِ عَلَي الْمِنْبَرِ فَلَمَّا صَلَّي النَّاسُ الْجُمُعَةَ بَادَرُوا إِلَي الْمَقْصُورَةِ لِيَسْمَعُوا قِرَاءَةَ الْكِتَابِ فَلَمْ يُقْرَأْ .

وَ قِيلَ ⁽¹⁾

ثمّ إن الطبريّ ذكر قبل الكتاب بعد قوله: «فلما صلي الناس الجمعة بادروا إلي المقصورة ليسمعوا قراءة الكتاب فلم يقرأ» ما نصه:

فذكر أن المعتضد أمر بإخراج الكتاب الذي كان المأمون أمر بإنشائه بلعن معاوية؛ فأخرج له من الديوان فأخذ من جوامعه نسخة هذا الكتاب، و ذكر أنّها نسخة الكتاب الذي أنشئ للمعتضد بالله: بسم اللّه الرحمن الرحيم، الحمد لله العلي العظيم، الحليم الحكيم، العزيز الرحيم، المتفرد بالوحدانية، الباهر بقدرته الخالق بمشيئته و حكمته، الذي يعلم سوابق [أسرار «خ»] الصدور؛ و ضمائر القلوب، لا يخفي عليه خافية و لا يعزب عنه مثقال ذرة في السماوات العلي و لا في الأرضين السفلي قد أحاط بكل شي‌ء علما و أحصي كل شي‌ء عددا، و ضرب [و جعل «خ»] لكل شي‌ء أمدا، و هو العليم الخبير.

و الحمد لله الذي برأ خلقه لعبادته، و خلق عباده لمعرفته، علي سابق علمه في طاعة مطيعهم و ماضي أمره في عصيان عاصيهم، فبين لهم ما يأتون و ما يتقون، و نهج لهم سبل النجاة؛ و حذرهم مسالك الهلكة، و ظاهر عليهم الحجة و قدم إليهم المعذرة، و اختار لهم دينه الذي ارتضي لهم و أكرمهم به، و جعل المعتصمين بحبله و المتمسكين بعروته أولياءه و أهل طاعته، و المعاندين عنه و المخالفين له أعداءه و أهل معصيته، ليهلك من هلك عن بينة و يحيي من حي عن بينة و إن اللّه لسميع عليم.

و الحمد لله الذي اصطفي محمّدا رسوله من جميع بريته و اختاره لرسالته و ابتعثه بالهدي و الدين المرتضي إلي عباده أجمعين، و أنزل عليه الكتاب المبين المستبين، و تأذن له بالنصر و التمكين، و أيده بالعز و البرهان المتين فاهتدي به من اهتدي، و استنقذ به من استجاب له من العمي و أضل من أدبر و تولي حتّي أظهر اللّه أمره و أعز نصره و قهر من خالفه، و أنجز له ما وعده، و ختم به رسله [رسالته «خ»] و قبضه مؤديا لأمره مبلغا لرسالته ناصحا لامته، مرضيا مهتديا إلي أكرم مآب المنقلبين و أعلي منازل أنبيائه المرسلين و عباده الفائزين، فصلّي اللّه عليه أفضل صلاة و أتمها و أجلها و أعظمها و أزكاها و أطهرها و علي آله الطيبين.

و الحمد لله الذي جعل أمير المؤمنين و سلفه الراشدين المهتدين ورثة خاتم النبيين و سيّد المرسلين و القائمين و المقومين لعباده المؤمنين و المستحفظين ودائع الحكمة و مواريث النبوّة، و المستخلفين في الأمة، و المنصورين بالعز و المنعة و التأييد و الغلبة حتّي يظهر اللّه دينه علي الدين كله و لو كره المشركون.

و قد انتهي إلي أمير المؤمنين ما عليه جماعة من العامّة من شبهة قد دخلتهم في أديانهم و فساد قد لحقهم في معتقدهم ...

أقول: جميع ما ذكره المعتضد في مقدّمة كتابه حقّ غير هذا الذيل الذي ذكره حول سلفه فإن كله باطل و بعض سلفه كالمنصور و الرشيد و المتوكل لم يكونوا أقل ضلالة من معاوية بل بعضهم كان أعتي و أطغي منه، و من أراد أن يعرف شيئا يسيرا من تورط هؤلاء في الطغيان فعليه بكتاب أنساب الأشراف.

إِنَّ عُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ سُلَيْمَانَ صَرَفَهُ عَنْ قِرَاءَتِهِ وَ إِنَّهُ أَحْضَرَ يُوسُفَ بْنَ

و در مسجد جامع به نهی مردم از تجمع نزد قصه⁭گویان یا غیر آنان و منع قصه⁭گویان و اهل حق از نشستن ندا داده شد. و ندا داده شد که ذمه از کسی از مردم که در مناظره یا جدل تجمع کند کنار گذارده می⁭شود. و به ساقیانی که در دو مسجد جامع آب می⁭دادند ابلاغ شد که برای معاویه طلب رحمت نکنند و او را به نیکی یاد نکنند و عادت شایع آنان طلب رحمت بود. و مردم گفته⁭اند که نامه⁭ای که معتضد به نگارش آن با نفرین معاویه دستور داد بعد از نماز جمعه بر روی منبر می⁭شود پس زمانی⁭که مردم جمعه را اقامه کردند به⁭سوی مقصورة - اتاقک - شتافتند تا قرائت⁭نامه را بشنوند اما قرائت نشد.

و گفته شده: عبید الله بن سلیمان او را از قرائت آن باز⁭داشت و اینکه او یوسف بن

1) من قوله: «و قيل: إن عبيد اللّه بن سليمان صرفه عن قراءته- إلي قوله: - فأمسك المعتضد فلم يرد إليه جوابا و لم يأمر بعد ذلك في الكتاب بشي‌ء» ذكره الطبريّ في خاتمة الكتاب، و أمّا ابن أبي الحديد فذكره مثل ما ذكره المصنّف هاهنا.

يَعْقُوبَ الْقَاضِيَ وَ أَمَرَهُ أَنْ يَعْمَلَ الْحِيلَةَ فِي إِبْطَالِ مَا عَزَمَ الْمُعْتَضِدُ عَلَيْهِ فَمَضَي يُوسُفُ فَكَلَّمَ الْمُعْتَضِدَ فِي ذَلِكَ وَ قَالَ لَهُ إِنِّي أَخَافُ أَنْ تَضْطَرِبَ الْعَامَّةُ وَ يَكُونَ مِنْهَا عِنْدَ سَمَاعِهَا هَذَا الْكِتَابَ حَرَكَةٌ فَقَالَ إِنْ تَحَرَّكَتِ الْعَامَّةُ أَوْ نَطَقَتْ وَضَعْتُ السَّيْفَ فِيهَا فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَمَا تَصْنَعُ بِالطَّالِبِيِّينَ الَّذِينَ يَخْرُجُونَ فِي كُلِّ نَاحِيَةٍ وَ يَمِيلُ إِلَيْهِمْ خَلْقٌ كَثِيرٌ لِقَرَابَتِهِمْ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ وَ مَا فِي هَذَا الْكِتَابِ مِنْ إِطْرَائِهِمْ أَوْ كَمَا قَالَ وَ إِذَا سَمِعَ النَّاسُ هَذَا كَانُوا إِلَيْهِمْ أَمْيَلَ وَ كَانُوا هُمْ أَبْسَطَ أَلْسِنَةً وَ أَثْبَتَ حُجَّةً مِنْهُمُ الْيَوْمَ فَأَمْسَكَ الْمُعْتَضِدُ فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِ جَوَاباً وَ لَمْ يَأْمُرْ بَعْدَ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ بِشَيْ‌ءٍ .

وَ كَانَ مِنْ جُمْلَةِ الْكِتَابِ بَعْدَ أَنْ قَدَّمَ حَمْدَ اللَّهِ وَ الثَّنَاءَ عَلَيْهِ وَ الصَّلَاةَ عَلَي رَسُولِهِ صلي الله عليه و آله أَمَّا بَعْدُ فَقَدِ انْتَهَي إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ مَا عَلَيْهِ جَمَاعَةُ الْعَامَّةِ مِنْ شُبْهَةٍ قَدْ دَخَلَتْهُمْ فِي أَدْيَانِهِمْ وَ فَسَادٍ قَدْ لَحِقَهُمْ فِي مُعْتَقَدِهِمْ وَ عَصَبِيَّةٍ قَدْ غَلَبَتْ عَلَيْهَا أَهْوَاؤُهُمْ وَ نَطَقَتْ بِهَا أَلْسِنَتُهُمْ عَلَي غَيْرِ مَعْرِفَةٍ وَ لَا رَوِيَّةٍ قَدْ قَلَّدُوا فِيهَا قَادَةَ الضَّلَالَةِ بِلَا بَيِّنَةٍ وَ لَا بَصِيرَةٍ وَ خَالَفُوا السُّنَنَ الْمُتَّبَعَةَ إِلَي الْأَهْوَاءِ الْمُبْتَدَعَةِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَيْرِ هُديً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ خُرُوجاً عَنِ الْجَمَاعَةِ وَ مُسَارَعَةً

یعقوب قاضی را احضار کرد و به او دستور داد که برای باطل کردن تصمیم معتضد حیله⁭ای ببندد پس یوسف رفت و درباره آن با معتضد صحبت کرد و به او گفت: من بیم این دارم که عامه مردم برآشفته شوند و به⁭هنگام شنیدن این نامه حرکتی از آنان بروز کند. پس گفت: اگر عامه حرکتی کنند یا سخنی بگویند شمشیر را در میان آنان قرار می⁭دهم. پس گفت: یا امیرمؤمنان با طالبین که در هر ناحیه⁭ای سر بر می⁭آورند و مردم بسیاری به⁭جهت قرابت آنان به⁭ رسول⁭الله به آنان تمایل دارند چه می⁭کنی درحالی⁭که در این نامه درباره تمجید آنان چیزی نیامده⁭است یا چنانکه گفت و زمانی⁭که مردم این را بشنوند بیشتر به⁭سمت آنان می⁭گرایند و امروز زبان اینان از آنان فصیح⁭تر و حجتشان ثابت⁭تر است پس معتضد سکوت کرد و به او پاسخ نداد و بعد از آن درخصوص نامه هیچ دستوری نداد.

و از جملات آن نامه بعد از تقدیم حمد و ثنای خدا و درود بر رسول او صلّی الله علیه و آله این بود. اما بعد آنچه جماعت عامه بر آن هستند به امیرمؤمنان رسیده است در خصوص شبهه⁭ای که در دینشان وارد شده و فسادی که در اعتقادشان رخنه کرده و عصبیتی که هواهایشان بر آن غلبه یافته و زبانهایشان بدون معرفت و اندیشه بر آن نطق کرده است که در آن بدون دلیل روشن و آگاهی از رهبران گمراهی تقلید کرده و با سنت⁭های متبوع به⁭سوی امیال بدعت⁭آمیز منحرف شدند. خداوند عز و جل فرمود: «وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَیْرِ هُدًی مِّنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ» {و کیست گمراه‌تر از آنکه بی‌راهنمایی خدا از هوسش پیروی کند بی‌تردید خدا مردم ستمگر را راهنمایی نمی‌کند} در خروج از جماعت و شتاب

إِلَي الْفِتْنَةِ وَ إِيثَاراً لِلْفُرْقَةِ وَ تَشْتِيتاً لِلْكَلِمَةِ وَ إِظْهَاراً لِمُوَالاةِ مَنْ قَطَعَ اللَّهُ عَنْهُ الْمُوَالاةَ وَ بَتَرَ مِنْهُ الْعِصْمَةَ وَ أَخْرَجَهُ مِنَ الْمِلَّةِ وَ أَوْجَبَ عَلَيْهِ اللَّعْنَةَ وَ تَعْظِيماً لِمَنْ صَغَّرَ اللَّهُ حَقَّهُ وَ أَوْهَنَ أَمْرَهُ وَ أَضْعَفَ رُكْنَهُ مِنْ بَنِي أُمَيَّةَ الشَّجَرَةِ الْمَلْعُونَةِ وَ مُخَالَفَةً لِمَنِ اسْتَنْقَذَهُمُ اللَّهُ بِهِ مِنَ الْهَلَكَةِ وَ أَسْبَغَ عَلَيْهِمْ بِهِ النِّعْمَةَ مِنْ أَهْلِ بَيْتِ الْبَرَكَةِ وَ الرَّحْمَةِ وَ اللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ .

فَأَعْظَمَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَا انْتَهَي إِلَيْهِ مِنْ ذَلِكَ وَ رَأَي تَرْكَ إِنْكَارِهِ حَرَجاً عَلَيْهِ فِي الدِّينِ وَ فَسَاداً لِمَنْ قَلَّدَهُ اللَّهُ أَمْرَهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَ إِهْمَالًا لِمَا أَوْجَبَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ مِنْ تَقْوِيمِ الْمُخَالِفِينَ وَ تَبْصِيرِ الْجَاهِلِينَ وَ إِقَامَةِ الْحُجَّةِ عَلَي الشَّاكِّينَ وَ بَسْطِ الْيَدِ عَنِ الْمُعَانِدِينَ .

وَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ يُخْبِرُكُمْ مَعَاشِرَ الْمُسْلِمِينَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ ثَنَاؤُهُ لَمَّا ابْتَعَثَ مُحَمَّداً صلي الله عليه و آله بِدِينِهِ وَ أَمَرَهُ أَنْ يَصْدَعَ بِأَمْرِهِ بَدَأَ بِأَهْلِهِ وَ عَشِيرَتِهِ فَدَعَاهُمْ إِلَي رَبِّهِ وَ أَنْذَرَهُمْ وَ بَشَّرَهُمْ وَ نَصَحَ لَهُمْ وَ أَرْشَدَهُمْ وَ كَانَ مَنِ اسْتَجَابَ لَهُ وَ صَدَّقَ قَوْلَهُ وَ اتَّبَعَ أَمْرَهُ نَفَرٌ يَسِيرٌ مِنْ بَنِي أَبِيهِ ⁽¹⁾مِنْ بَيْنِ مُؤْمِنٍ بِمَا أَتَي بِهِ مِنْ رَبِّهِ وَ نَاصِرٍ لِكَلِمَتِهِ وَ إِنْ لَمْ يَتَّبِعْ دِينَهُ إِعْزَازاً لَهُ وَ إِشْفَاقاً عَلَيْهِ فَمُؤْمِنُهُمْ مُجَاهِدٌ بِبَصِيرَتِهِ وَ كَافِرُهُمْ مُجَاهِدٌ بِنُصْرَتِهِ وَ حَمِيَّتِهِ يَدْفَعُونَ مَنْ نَابَذَهُ وَ يَقْهَرُونَ مَنْ عَابَهُ وَ عَانَدَهُ وَ يَتَوَثَّقُونَ لَهُ مِمَّنْ كَانَفَهُ وَ عَاضَدَهُ وَ يُبَايِعُونَ لَهُ مَنْ سَمِحَ لَهُ بِنُصْرَتِهِ وَ يَتَجَسَّسُونَ أَخْبَارَ أَعْدَائِهِ وَ يَكِيدُونَ لَهُ بِظَهْرِ الْغَيْبِ كَمَا يَكِيدُونَ لَهُ بِرَأْيِ الْعَيْنِ حَتَّي بَلَغَ الْمَدَي وَ حَانَ وَقْتُ الِاهْتِدَاءِ فَدَخَلُوا فِي دِينِ اللَّهِ وَ طَاعَتِهِ وَ تَصْدِيقِ رَسُولِهِ وَ الْإِيمَانِ بِهِ بِأَثْبَتِ بَصِيرَةٍ وَ أَحْسَنِ هُدًي وَ رَغْبَةٍ .

فَجَعَلَهُمُ اللَّهُ أَهْلَ بَيْتِ الرَّحْمَةِ أَهْلَ بَيْتِهِ الَّذِينَ أَذْهَبَ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ طَهَّرَهُمْ تَطْهِيراً مَعْدِنَ الْحِكْمَةِ وَ وَرَثَةَ النُّبُوَّةِ وَ مَوْضِعَ الْخِلَافَةِ أَوْجَبَ اللَّهُ لَهُمُ الْفَضِيلَةَ وَ أَلْزَمَ الْعِبَادَ لَهُمُ الطَّاعَةَ ⁽²⁾

و أيضا لم ير أبو بكر و عمر و عثمان للعباس و بنيه سهما في الخلافة.

و أمّا أحفاد العباس بل و كثير من أبنائه فكانوا أهل لهو و تورط في الشهوات و معدن الرجس و القسوة و التوغل في ملاذ الدنيا و الركون إليها و قد بلغوا أقصي حدّ الظلم و العدوان، و سير إجمالي في سيرة المنصور و الرشيد و المتوكل يوضح ما أشرنا إليه كالشمس في رائعة النهار!! أ هؤلاء أهل بيت الرحمة؟ فمن أهل بيت القسوة و الجفوة؟ أ هؤلاء أذهب اللّه عنهم الرجس؟ أ هؤلاء معدن الحكمة؟ فمن معدن الجهالة و السفاهة؟ أ هؤلاء ورثة النبوّة و موضع الخلافة؟ فمن ورثة الطغيان و الالحاد؟ و أي فضيلة كانت فيهم غير النسب، و نسب عمه أبي لهب كان أقرب من نسبهم و لم يفده شيئا، و كيف ألزم اللّه طاعتهم علي العباد و كانوا طغي العباد، و أظلم الظالمين و اللّه تعالي يقول: «لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ».

به⁭سوی فتنه، ترجیح فتنه و پراکنده کردن کلمه و اظهار دوستی کسی⁭که خداوند دوستی را از او قطع کرده و عصمت را از بریده و او را از دین خارج کرده و نفرین را بر او واجب کرده⁭است و بزرگداشت کسی⁭که خداوند حق او را کوچک، امرش را سست، رکنش را از بنی امیه شجره ملعون ضعیف کرد، و مخالفت کسی⁭که خداوند آنان را به⁭وسیله او از هلاکت نجات داد و نعمت را به⁭وسیله او بر آنان کامل کرد، از اهل بیت برکت و رحمت: «وَاللّهُ یَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَن یَشَاء وَاللّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ» {خدا هر که را خواهد به رحمت‌خود اختصاص دهد و خدا دارای فزون‌بخشی عظیم است} : آنچه⁭که در خصوص آن به امیرمؤمنان رسید سنگین آمد و دید که در ترک انکار آن بر او حرجی در دین، فسادی برای هر یک⁭ از مسلمانان که خداوند امرش را به او سپرده است و اهمالی برای آنچه⁭که خداوند در خصوص اصلاح مخالفان، آگاه کردن جاهلان، اقامه حجت بر اهل شک و دست درازی بر عناد⁭ورزان بر او واجب کرده است می⁭باشد.

و امیرمؤمنان به شما ای گروه⁭های مسلمانان خبر می⁭دهد که خداوند عز و جلّ ثناؤه زمانی⁭که محمد را با دینش مبعوث کرد و به او امر نمود که امر او را اجرا کند، وی با خانواده و عشیره خود آغاز کرد آنان را به⁭سوی پروردگار خود دعوت کرد و به آنان انذار و بشارت داد، آنها را نصیحت و هدایت کرد و کسانی⁭که او را استجابت کردند و کلام او را تصدیق کردند تعداد اندکی از پسران پدرش بودند از میان مؤمنان به آنچه⁭که از جانب پروردگارش آورده است و یاریگر کلمه او و گرچه از روی علاقه به او و بیم بر او دینش را پیروی نمی⁭کردند، مؤمن آنان مجاهد با بصیرت خود و کافر آنان مجاهد به یاری و جانبداری از او بود. بر کسی⁭که او را سرزنش کند غلبه می⁭کردند و به کسانی⁭که او را حمایت و پشتیبانی می کردند اطمینان داشتند، و از کسی که به او اجازه یاری کردن می دادند برای او بیعت می گرفتند، و اخبار دشمنانش را پیگیری می⁭کردند. از حفظ برای او حیله و نیرنگ می کردند همان طور که با چشم ظاهر برای او نیرنگ می⁭کردند تا اینکه کار به نهایت رسید و وقت هدایت فرار رسید. پس در دین خدا و طاعت او و تصدیق رسول او و ایمان به او با ثابت⁭ترین بصیرت و بهترین هدایت و رغبت وارد شدند.

و خداوند آنان را اهل بیت رحمت قرار داد، اهل بیت او کسانی⁭که خداوند آلودگی را از آنان زدود و آنان را بسیار پاکیزه کرد، معدن حکمت، وارثان نبوت و جایگاه خلافت هستند، خداوند فضیلت را بر آنان واجب کرد و بندگان را به طاعت آنان ملزم کرد.

1) كذا في تاريخ الطبريّ طبع الحديث ببيروت، و في ط الحديث ببيروت من شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد: «نفير يسير ... » و في ط الكمبانيّ من البحار: «امرؤ يسير ... ».

2) هذا هو الصواب، و في أصولي: «فجعلهم اللّه أهل بيت الرحمة و أهل بيت الدين [الذين «خ»] أذهب عنهم الرجس و طهرهم تطهيرا و معدن الحكمة ... ». و معلوم أن بني عبّاس من جدهم إلي المعتضد كاتب هذه الرسالة لم يكونوا علي هذه الأوصاف و كان جدهم العباس و ابنه حبر الأمة عبد اللّه لم يريا أنفسهم أهلا للخلافة و لا رآهم الناس أهلا لها، و لهذا قال العباس بعد وفاة النبيّ لعلي: هلم أبايعك ...

وَ كَانَ مِمَّنْ عَانَدَهُ وَ كَذَّبَهُ وَ حَارَبَهُ مِنْ عَشِيرَتِهِ الْعَدَدُ الْكَثِيرُ وَ السَّوَادُ الْأَعْظَمُ يَتَلَقَّوْنَهُ بِالضَّرَرِ وَ التَّثْرِيبِ وَ يَقْصِدُونَهُ بِالْأَذَي وَ التَّخْوِيفِ وَ يُنَابِذُونَهُ بِالْعَدَاوَةِ وَ يَنْصِبُونَ لَهُ الْمُحَارَبَةَ وَ يَصُدُّونَ عَنْ قَصْدِهِ وَ يَنَالُونَ بِالتَّعْذِيبِ مَنِ اتَّبَعَهُ .

وَ كَانَ أَشَدُّهُمْ فِي ذَلِكَ عَدَاوَةً وَ أَعْظَمُهُمْ لَهُ مُخَالَفَةً أَوَّلَهُمْ فِي كُلِّ حَرْبٍ وَ مُنَاصَبَةٍ وَ رَأْسَهُمْ فِي كُلِّ إِجْلَابٍ وَ فِتْنَةٍ لَا تُرْفَعُ عَنِ الْإِسْلَامِ رَايَةٌ إِلَّا كَانَ صَاحِبُهَا وَ قَائِدُهَا وَ رَئِيسُهَا أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ صَاحِبَ أُحُدٍ وَ الْخَنْدَقِ وَ غَيْرِهِمَا وَ أَشْيَاعَهُ مِنْ بَنِي أُمَيَّةَ الْمَلْعُونِينَ فِي كِتَابِ اللَّهِ ثُمَّ الْمَلْعُونِينَ عَلَي لِسَانِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي مَوَاطِنَ عِدَّةٍ لِسَابِقِ عِلْمِ اللَّهِ فِيهِمْ وَ مَاضِي حُكْمِهِ فِي أَمْرِهِمْ وَ كُفْرِهِمْ وَ نِفَاقِهِمْ فَلَمْ يَزَلْ لَعَنَهُ اللَّهُ يُحَارِبُ مُجَاهِداً وَ يُدَافِعُ مُكَايِداً وَ يَجْلِبُ مُنَابِذاً حَتَّي قَهَرَهُ السَّيْفُ وَ عَلَا أَمْرُ اللَّهِ وَ هُمْ كارِهُونَ فَتَعَوَّذَ بِالْإِسْلَامِ غَيْرَ مَنْطُوٍّ عَلَيْهِ وَ أَسَرَّ الْكُفْرَ غَيْرَ مُقْلِعٍ عَنْهُ فَقَبِلَهُ وَ قَبِلَ وُلْدُهُ عَلَي عِلْمٍ مِنْهُ بِحَالِهِ وَ حَالِهِمْ ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَي كِتَاباً فِيمَا أَنْزَلَهُ عَلَي رَسُولِهِ يَذْكُرُ فِيهِ شَأْنَهُمْ ⁽¹⁾

و في تاريخ الطبريّ: فمما لعنهم اللّه به علي لسان نبيه صلّي اللّه عليه و آله و سلم و أنزل به كتابا قوله: «وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَ نُخَوِّفُهُمْ فَما يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْياناً كَبِيراً» [60/ الاسراء: 17] و لا اختلاف بين أحد انه أراد بها بني أمية.

و منه قول الرسول عليه السلام: و قد رآه مقبلا علي حمار و معاوية يقود به و يزيد ابنه يسوق به: لعن اللّه القائد و الراكب.

وَ هُوَ

ترجمه نشده

و از جمله کسانی⁭که از عشیره او با وی دشمنی کردند، او را تکذیب نمودند با وی محاربه کردند تعداد بسیاری بود و گروه بزرگتر با ضرر و سرزنش با او روبرو شدند و قصد آزار و ترساندن او را داشتند و با دشمنی با او نزاع می⁭کردند و جنگ را برای او برپا کردند و او را از هدفش منع می⁭کردند و به عذاب پیروان او می⁭پرداختند.

و در این خصوص دشمن⁭ترین و مخالفت⁭ترین آنان اولین آنان در هر جنگ و خصومت، پیشوای آنان در هر هیاهو و فتنه⁭ای بود، هیچ پرچمی علیه اسلام به اهتزار در نمی⁭آمد مگر اینکه صاحب و پیشوا و رئیس آن ابوسفیان بن حرب صاحب احد و خندق و غیر آن بود و پیروان او از بنی امیه ملعون در کتاب خدا سپس ملعون بر زبان رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله در چند موضع به⁭جهت علم پیشین خدا درباره آن و حکم برّنده⁭اش در خصوص امر و کفر و نفاق آنان، و او که نفرین خدا بر او باد پیوسته مجاهدانه پیکار می⁭کرد مکارانه دفاع می⁭کرد، ستیزکنان هیاهو برپا می⁭کرد تا اینکه شمشیر او را مقهور ساخت و امر خدا برتری یافت درحالی⁭که آنان اکراه داشتند پس به اسلام پناه بردند بدون اینکه به آن دل ببندد و بدون اینکه از کفر جدا شود آن را پنهان کرد و نبی او را و فرزندان او را با وجود آگاهی⁭اش از حال او و آنان پذیرفت سپس خداوند متعال در آنچه⁭که بر رسولش نازل فرمود کتابی فروفرستاد که در آن شأن آنها را یاد می⁭کند، که این

1) هذا هو الظاهر المذكور في شرح ابن أبي الحديد، و في أصلي من طبع الكمبانيّ من البحار: «ثم أنزل اللّه تعالي كتابا فيما أنزل اللّه علي رسوله فيهم شأنهم» .

قَوْلُهُ وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَ لَا خِلَافَ بَيْنَ أَحَدٍ أَنَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي أَرَادَ بِهَا بَنِي أُمَيَّةَ .

وَ مِمَّا وَرَدَ مِنْ ذَلِكَ فِي السُّنَّةِ وَ رَوَاهُ ثِقَاتُ الْأُمَّةِ قَوْلُ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِيهِ وَ قَدْ رَآهُ مُقْبِلًا عَلَي حِمَارٍ وَ مُعَاوِيَةُ يَقُودُهُ وَ يَزِيدُ يَسُوقُهُ لَعَنَ اللَّهُ الرَّاكِبَ وَ الْقَائِدَ وَ السَّائِقَ .

وَ مِنْهُ مَا رَوَتْهُ الرُّوَاةُ عَنْهُ مِنْ قَوْلِهِ يَوْمَ بَيْعَةِ عُثْمَانَ تَلَقَّفُوهَا يَا بَنِي عَبْدِ شَمْسٍ تَلَقُّفَ الْكُرَةِ فَوَ اللَّهِ مَا مِنْ جَنَّةٍ وَ لَا نَارٍ وَ هَذَا كُفْرٌ صِرَاحٌ يَلْحَقُهُ اللَّعْنَةُ مِنَ اللَّهِ كَمَا لَحِقَتِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلي لِسانِ داوُدَ وَ عِيسَي ابْنِ مَرْيَمَ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَ كانُوا يَعْتَدُونَ .

وَ مِنْهُ مَا يُرْوَي مِنْ وُقُوفِهِ عَلَي ثَنِيَّةِ أُحُدٍ بَعْدَ ذَهَابِ بَصَرِهِ وَ قَوْلِهِ لِقَائِدِهِ هُنَالِكَ دَمَيْنَا مُحَمَّداً وَ قَتَلْنَا أَصْحَابَهُ ⁽¹⁾.

وَ مِنْهَا الْكَلِمَةُ الَّتِي قَالَهَا لِلْعَبَّاسِ قَبْلَ الْفَتْحِ وَ قَدْ عُرِضَتْ عَلَيْهِ الْجُنُودُ لَقَدْ أَصْبَحَ مُلْكُ ابْنِ أَخِيكَ عَظِيماً فَقَالَ لَهُ الْعَبَّاسُ وَيْحَكَ إِنَّهُ لَيْسَ بِمُلْكٍ إِنَّهَا النُّبُوَّةُ .

وَ مِنْهُ قَوْلُهُ يَوْمَ الْفَتْحِ وَ قَدْ رَأَي بِلَالًا عَلَي ظَهْرِ الْكَعْبَةِ يُؤَذِّنُ وَ يَقُولُ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَقَدْ أَسْعَدَ اللَّهُ عُتْبَةَ بْنَ رَبِيعَةَ إِذْ لَمْ يَشْهَدْ هَذَا الْمَشْهَدَ.

کلام اوست: {آن درخت لعنت‌شده در قرآن} و میان هیچ⁭کس هیچ اختلافی نیست که مقصود خداوند تبارک و تعالی از آن بنی امیه است.

و از مواردی که در سنت آمده و ثقات امت روایت کرده⁭اند کلام رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله درباره آنان است که درحالی⁭که او را دید که سوار بر الاغ روی کرده و معاویه آن را می⁭کشد و یزید آن را می کشید فرمود: نفرین خدا بر سوار، قائد و سائق باد.

و از جمله آن چیزی است که راویان درباره او از کلام او در روز بیعت عثمان روایت کرده⁭اند: «ای فرزندان عبد شمس بسان ربودن توپ آن [خلافت] را بربائید که به خدا سوگند نه بهشتی است نه آتشی، و این کفر صریحی است که نفرین خدا به آن ملحق می⁭شود آنگونه⁭که ملحق شده⁭است: «الَّذِینَ کَفَرُواْ مِن بَنِی إِسْرَائِیلَ عَلَی لِسَانِ دَاوُودَ وَعِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ ذَلِکَ بِمَا عَصَوا وَّکَانُواْ یَعْتَدُونَ» {از میان فرزندان اسرائیل آنان که کفر ورزیدند به زبان داوود و عیسی بن مریم مورد لعنت قرار گرفتند این [کیفر] به خاطر آن بود که عصیان ورزیده و [از فرمان خدا] تجاوز می‌کردند}

و از جمله آن چیزی است که بعد از، رفتن بینائی⁭اش درباره وقوفش بر گردنه احد و سخنش به فرمانده⁭اش روایت می⁭شود که: در اینجا محمد را خونین کردم و یارانش را کشتیم. و از جمله آن عبارتی است که قبل از فتح - درحالی⁭که سربازان بر او عارض شده⁭اند- به عباس گفته است: براستی ملک پسر برادرت بزرگ شده است و عباس به او گفت: وای بر تو آن ملک نیست بلکه نبوت است. و از جمله آن سخنش در روز فتح است که درحالی⁭که بلال را بر روی کعبه دید که در اذان می⁭گوید: أشهد أن محمداً رسول الله، گفت: خداوند عتبه بن ربیعه را سعادتمند کرده است که این صحنه را شاهد نیست.

1) كذا في أصلي، و في ط الحديث ببيروت من شرح ابن أبي الحديد: «هاهنا رمينا محمّدا ... » و في ط بيروت من تاريخ الطبريّ: «هاهنا ذببنا محمّدا و أصحابه ... ».

وَ مِنْهَا الرُّؤْيَا الَّتِي رَآهَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَوَجَمَ لَهَا قَالُوا فَمَا رُئِيَ بَعْدَهَا ضَاحِكاً رَأَي نَفَراً مِنْ بَنِي أُمَيَّةَ يَنْزُونَ عَلَي مِنْبَرِهِ نَزْوَ الْقِرَدَةِ ⁽¹⁾

و في تاريخ الطبريّ: و منه الرؤيا التي رآها النبيّ صلّي اللّه عليه و سلم فوجم لها فما رئي ضاحكا بعدها فأنزل اللّه: وَ ما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ [وَ ]الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ [60/ الاسراء: 17].

وَ مِنْهَا طَرْدُ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله الْحَكَمَ بْنَ أَبِي الْعَاصِ لِمُحَاكَاتِهِ إِيَّاهُ فِي مِشْيَتِهِ وَ أَلْحَقَهُ اللَّهُ بِدَعْوَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله آفَةً بَاقِيَةً حِينَ الْتَفَتَ إِلَيْهِ فَرَآهُ يَتَخَلَّجُ يَحْكِيهِ فَقَالَ كُنْ كَمَا أَنْتَ فَبَقِيَ عَلَي ذَلِكَ سَائِرَ عُمُرِهِ .

هَذَا إِلَي مَا كَانَ مِنْ مَرْوَانَ ابْنِهِ وَ افْتِتَاحِهِ أَوَّلَ فِتْنَةٍ كَانَتْ فِي الْإِسْلَامِ وَ احْتِقَابِهِ كُلَّ دَمٍ حَرَامٍ سُفِكَ فِيهَا أَوْ أُرِيقَ بَعْدَهَا ⁽²⁾

وَ مِنْهَا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَي عَلَي نَبِيِّهِ صلي الله عليه و آله لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ قَالُوا مُلْكُ بَنِي أُمَيَّةَ ⁽³⁾.

وَ مِنْهَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله دَعَا مُعَاوِيَةَ لِيَكْتُبَ بَيْنَ يَدَيْهِ فَدَافَعَ بِأَمْرِهِ وَ اعْتَلَّ بِطَعَامِهِ فَقَالَ صلي الله عليه و آله لَا أَشْبَعَ اللَّهُ بَطْنَهُ فَبَقِيَ لَا يَشْبَعُ وَ يَقُولُ وَ اللَّهِ مَا أَتْرُكُ الطَّعَامَ شِبَعاً وَ لَكِنْ إِعْيَاءً .

وَ مِنْهَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ يَطْلُعُ مِنْ هَذَا الْفَجِّ رَجُلٌ مِنْ أُمَّتِي يَحْشُرُ عَلَي غَيْرِ مِلَّتِي فَطَلَعَ مُعَاوِيَةُ .

وَ مِنْهَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ إِذَا رَأَيْتُمْ مُعَاوِيَةَ عَلَي مِنْبَرِي فَاقْتُلُوهُ.

و از جمله آن رؤیایی است که رسول⁭الله دید و به⁭خاطر آن برآشفت. گفتند: و پس از آن خندان دیده نشد. تعدادی از بنی امیه را دید که بسان جهیدن میمون بر منبرش می⁭جهند. و از جمله آن طرد حکم بن ابی عاص توسط رسول⁭الله به دلیل تقلید از وی در راه رفتن است، و خداوند به دعای رسول⁭الله آفتی جاودان به او رساند زمانی⁭که به او نگاه کرد و او را دید که با تکان خوردن از او تقلید می⁭کند پس فرمود: «چنانکه هستی باش» پس ادامه عمرش را بر آن حالت باقی ماند.

این علاوه بر چیزی است که از مروان پسر و آغاز اولین فتنه در اسلام توسط او و در شیشه کردن هر خون حرامی که در آن و یا بعد از آن فتنه ریخته شد، می⁭باشد.

و از جمله آن چیزی است که خداوند متعال بر نبی⁭اش صلّی الله علیه و آله نازل فرمود: « لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِّنْ أَلْفِ شَهْرٍ» {شب قدر از هزار ماه ارجمندتر است} گفتند: فرمانروایی بنی امیه. و از جمله آن اینکه رسول⁭الله معاویه را فراخواند تا درحضور او کتابت کند پس در مقابل امر او مقاومت کرد و غذایش را بهانه کرد پس رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله فرمود: خداوند شکمت را سیر نگرداند. پس سیری ناپذیر باقی ماند. و می⁭گفت: به خدا سوگند غذا را از روی سیری رها نمی⁭کنم بلکه از روی خستگی است. و از جمله آن اینکه رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله فرمود: از این گردنه مردی از امتم سر بر می⁭آورد که بر غیر دین من محشور می⁭شود پس معاویه سر بر آورد. و از جمله اینکه رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله فرمود: هرگاه معاویه را بر منبر من دیدید او را بکشید.

1) و مثله في شرح ابن أبي الحديد: و ينزون- علي زنة يدعون-: يثبون و يعلون عليه.

2) هذا هو الصواب كما في تاريخ الطبريّ و شرح ابن أبي الحديد. و الاحتقاب: الارتكاب. و في ط الكمبانيّ من البحار: «احتقانه».

3) و مثله في شرح ابن أبي الحديد علي نهج البلاغة، و في تاريخ الطبريّ: «و منه ما أنزل اللّه علي نبيه في سورة القدر: «لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ» من ملك بني أميّة.

وَ مِنْهَا الْحَدِيثُ الْمَشْهُورُ الْمَرْفُوعُ أَنَّهُ صلي الله عليه و آله قَالَ إِنَّ مُعَاوِيَةَ فِي تَابُوتٍ مِنْ نَارٍ فِي أَسْفَلِ دَرْكٍ مِنْ جَهَنَّمَ يُنَادِي يَا حَنَّانُ يَا مَنَّانُ فَيُقَالُ لَهُ آلْآنَ وَ قَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَ كُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ .

وَ مِنْهَا انْتِزَاؤُهُ بِالْمُحَارَبَةِ لِأَفْضَلِ الْمُسْلِمِينَ فِي الْإِسْلَامِ مَكَاناً وَ أَقْدَمِهِمْ إِلَيْهِ سَبْقاً وَ أَحْسَنِهِمْ فِيهِ أَثَراً وَ ذِكْراً عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ يُنَازِعُهُ حَقَّهُ بِبَاطِلِهِ وَ يُجَاهِدُ أَنْصَارَهُ بِضُلَّالِهِ وَ أَعْوَانِهِ وَ يُحَاوِلُ مَا لَمْ يَزَلْ هُوَ وَ أَبُوهُ يُحَاوِلَانِهِ مِنْ إِطْفَاءِ نُورِ اللَّهِ وَ جُحُودِ دِينِهِ وَ يَأْبَي اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ ⁽¹⁾يَسْتَهْوِي أَهْلَ الْجَهَالَةِ وَ يُمَوِّهُ لِأَهْلِ الْغَبَاوَةِ بِمَكْرِهِ وَ بَغْيِهِ الذين [اللَّذَيْنِ] قَدَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله الْخَبَرَ عَنْهُمَا فَقَالَ لِعَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ تَقْتُلُكَ الْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ تَدْعُوهُمْ إِلَي الْجَنَّةِ وَ يَدْعُونَكَ إِلَي النَّارِ مُؤْثِراً لِلْعَاجِلَةِ كَافِراً بِالْآجِلَةِ خَارِجاً مِنْ طَرِيقَةِ الْإِسْلَامِ ⁽²⁾مُسْتَحِلًّا لِلدَّمِ الْحَرَامِ حَتَّي سُفِكَ فِي فِتْنَتِهِ وَ عَلَي سَبِيلِ غَوَايَتِهِ وَ ضَلَالَتِهِ دِمَاءٌ مَا لَا يُحْصَي عَدَدُهُ مِنْ خِيَارِ الْمُسْلِمِينَ الذَّابِّينَ عَنْ دِينِ اللَّهِ وَ النَّاصِرِينَ لِحَقِّهِ مُجَاهِداً فِي عَدَاوَةِ اللَّهِ مُجْتَهِداً فِي أَنْ يُعْصَي اللَّهُ فَلَا يُطَاعَ وَ تَبْطُلَ أَحْكَامُهُ فَلَا تُقَامَ وَ يُخَالَفَ دِينُهُ فَلَا يُدَانَ وَ أَنْ تَعْلُوَ كَلِمَةُ الضَّلَالِ وَ تَرْتَفِعَ دَعْوَةُ الْبَاطِلِ وَ كَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا وَ دِينُهُ الْمَنْصُورُ وَ حُكْمُهُ النَّافِذُ وَ أَمْرُهُ الْغَالِبُ وَ كَيْدُ مَنْ عَادَاهُ وَ حَادَّهُ الْمَغْلُوبُ الدَّاحِضُ حَتَّي احْتَمَلَ أَوْزَارَ تِلْكَ الْحُرُوبِ وَ مَا اتَّبَعَهَا وَ تَطَوَّقَ تِلْكَ الدِّمَاءَ وَ مَا سُفِكَ بَعْدَهَا وَ سَنَّ سُنَنَ الْفَسَادِ الَّتِي عَلَيْهِ إِثْمُهَا وَ إِثْمُ مَنْ عَمِلَ بِهَا وَ أَبَاحَ الْمَحَارِمَ لِمَنِ ارْتَكَبَهَا وَ مَنَعَ الْحُقُوقَ أَهْلَهَا وَ غَرَّتْهُ الْآمَالُ وَ اسْتَدْرَجَهُ الْإِمْهَالُ .

وَ كَانَ مِمَّا أَوْجَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ بِهِ اللَّعْنَةَ قَتْلُهُ مَنْ قَتَلَ صَبْراً ⁽³⁾مِنْ خِيَارِ

و از جمله آن حدیث مشهور مرفوع است که رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله فرمود: معاویه در تابوتی از آتش در پایین⁭ترین سطح از جهنم است که ندا بر می⁭آورد یا حنان یا منان پس به او گفته می⁭شود: «آلآنَ وَقَدْ عَصَیْتَ قَبْلُ وَکُنتَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ» {اکنون در حالی که پیش از این نافرمانی می‌کردی و از تباهکاران بودی}

و از جمله آن شتابش به پیکار با برترین مسلمانان در اسلام از نظر جایگاه، قدیمی⁭ترین آنها از نظر شتاب به آن، و بهترین آنها در آن از نظر أثر و نام علی بن ابی طالب علیه السّلام که با باطل خود بر سر حق او ستیز می⁭کند و با گمراهان و یاران خود با انصار او جهاد می⁭کند و پیوسته او و پدرش برای خاموش کردن نور خداوند تلاش می⁭کنند و دین او را انکار می⁭کند «وَیَأْبَی اللّهُ إِلاَّ أَن یُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ کَرِهَ الْکَافِرُونَ» {ولی خداوند نمی‌گذارد تا نور خود را کامل کند هر چند کافران را خوش نیاید}. جاهلان را گمراه می⁭کند و نادانان را با مکروه و ستمی که رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله در خبر دادن از آن دو پیش⁭دستی کرده است فریب می⁭دهد، نبی به عمار بن یاسر فرمود: «تو را دسته ستمگر به قتل می⁭رساند تو آنان را به بهشت دعوت می⁭کنی و آنان تو را به آتش فرا می⁭خوانند» درحالی⁭که او ترجیح دهنده حاضر و کافر به آینده، خارج از طریقت اسلام، حلال کننده خون حرام است تا جاییکه که در فتنه⁭اش و بر سبیل ضلالت و گمراهی⁭اش خون⁭های تعداد بی⁭شماری از بهترین مسلمانان را ریخت کسانی⁭که مدافع دین خدا و یاری⁭گر حق او بودند، درحالی⁭که وی در دشمنی خدا نبرد می⁭کرد و تلاش می⁭کرد که از خدا سرکشی کند پس اطاعت نشود و احکامش باطل گردد و اجرا نشود و با دینش مخالفت شود پس به آن معتقد نگردند که کلمه گمراهی برتری یابد و دعوت باطل والا شود درحالی⁭که کلمه خدا همان برتر و دین او یاری شده، حکمش نافذ، امرش غالب است و هر که با او دشمنی کرد فریب خورد و مخالفت او مغلوب بی⁭اعتبار است تا اینکه بارهای آن جنگ⁭ها و تبعات را بر دوش گرفت و آن خون⁭ها و هرچه ما بعد آن ریخت را برگردن گرفت و سنت⁭های فسادی وضع کرد که گناه آنها و گناه کسی⁭که به آنها عمل کرد بر اوست و محرمات را برای کسی⁭که مرتکب آن شد مباح کرد و حقوق را از اهل آن منع کرد و آمال او را فریفت و امهال او را به تدریج پیش برد.

از جمله مواردی که خداوند به⁭وسیله آن نفرین را بر او واجب کرده⁭است کشتن صبورانه افرادی از برگزیدگان

1) هذا هو الصواب المذكور في شرح ابن أبي الحديد، و هي الآية: 32 من سورة التوبة: 9 و في ط الكمبانيّ من البحار و تاريخ الطبريّ: «وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ».

2) كذا في طبع الكمبانيّ من كتاب البحار، و في تاريخ الطبريّ و شرح ابن أبي الحديد «خارجا من ربقة الإسلام ... ».

3) و مثله في شرح ابن أبي الحديد علي نهج البلاغة، و في تاريخ الطبريّ: «ثم ممّا أوجب اللّه له به اللعنة قتله من قتل صبرا من خيار الصحابة و التابعين و أهل الفضل و الديانة، مثل عمرو بن الحمق و حجر بن عدي فيمن قتل [من] أمثالهم في أن تكون له العزة و الملك و الغلبة، و لله العزة و الملك و القدرة، و اللّه عزّ و جلّ يقول: وَ مَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها وَ غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَ لَعَنَهُ وَ أَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِيماً [93/ النساء: 4].

الصَّحَابَةِ وَ التَّابِعِينَ وَ أَهْلِ الْفَضْلِ وَ الدِّينِ مِثْلِ عَمْرِو بْنِ الْحَمِقِ الْخُزَاعِيِّ وَ حُجْرِ بْنِ عَدِيٍّ الْكِنْدِيِّ فِيمَنْ قَتَلَ مِنْ أَمْثَالِهِمْ عَلَي أَنْ يَكُونَ لَهُ الْعِزَّةُ وَ الْمُلْكُ وَ الْغَلَبَةُ .

ثُمَّ ادَّعَاؤُهُ زِيَادَ بْنَ سُمَيَّةَ أَخاً وَ نِسْبَتُهُ إِيَّاهُ إِلَي أَبِيهِ وَ اللَّهُ تَعَالَي يَقُولُ ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَ رَسُولُهُ يَقُولُ مَلْعُونٌ مَنِ ادَّعَي إِلَي غَيْرِ أَبِيهِ أَوِ انْتَمَي إِلَي غَيْرِ مَوَالِيهِ ⁽¹⁾

وَ قَالَ الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَ لِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ فَخَالَفَ حُكْمَ اللَّهِ تَعَالَي وَ رَسُولِهِ جِهَاراً وَ جَعَلَ الْوَلَدَ لِغَيْرِ الْفِرَاشِ وَ الْحَجَرَ لِغَيْرِ الْعَاهِرِ فَأَحَلَّ بِهَذِهِ الدَّعْوَةِ مِنْ مَحَارِمِ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ فِي أُمِّ حَبِيبَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ وَ فِي غَيْرِهَا مِنَ النِّسَاءِ مِنْ شُعُورٍ وَ وُجُوهٍ قَدْ حَرَّمَهَا اللَّهُ وَ أَثْبَتَ بِهَا مِنْ قُرْبِيٍّ قَدْ أَبْعَدَهَا اللَّهُ مَا لَمْ يَدْخُلِ الدِّينَ خَلَلٌ مِثْلُهُ وَ لَمْ يَنَلِ الْإِسْلَامُ تَبْدِيلًا يُشْبِهُهُ .

وَ مِنْ ذَلِكَ إِيثَارُهُ لِخِلَافَةِ اللَّهِ عَلَي عِبَادِهِ ابْنَهُ يَزِيدَ السِّكِّيرَ الْخِمِّيرَ صَاحِبَ الدِّيَكَةِ وَ الْفُهُودِ وَ الْقِرَدَةِ وَ أَخْذُ الْبَيْعَةِ لَهُ عَلَي خِيَارِ الْمُسْلِمِينَ بِالْقَهْرِ وَ السَّطْوَةِ وَ التَّوَعُّدِ وَ الْإِخَافَةِ وَ التَّهْدِيدِ وَ الرَّهْبَةِ وَ هُوَ يَعْلَمُ سَفَهَهُ وَ يَطَّلِعُ عَلَي رَهْقِهِ وَ خُبْثِهِ وَ يُعَايِنُ سَكَرَاتِهِ وَ فَعَلَاتِهِ وَ فُجُورَهُ وَ كُفْرَهُ فَلَمَّا تَمَكَّنَ قَاتَلَهُ اللَّهُ فِيمَا تَمَكَّنَ مِنْهُ طَلَبَ بِثَأْرَاتِ الْمُشْرِكِينَ وَ طَوَائِلِهِمْ عِنْدَ الْمُسْلِمِينَ فَأَوْقَعَ بِأَهْلِ الْمَدِينَةِ فِي وَقْعَةِ الْحَرَّةِ

صحابه، تابعین، اصحاب فضیلت و دین چون عمرو بن حمق خزاعی و حجر بن عدی کندی است، در میان کسانی نظیر آنان که به این جهت که برای او عزت، ملک و غلبه باشد به قتل رساند.

سپس ادعای برادری زیاد بن سمیه توسط او و نسبت دادن او به پدر خود است و خداوند متعال می⁭فرماید: «ادْعُوهُمْ لِآبَائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِندَ اللَّهِ» {آنان را به [نام] پدرانشان بخوانید که این نزد خدا عادلانه‌تر است} و رسول می⁭فرماید: ملعون است کسی⁭که انتساب به غیر پدر خود را مدعی باشد یا به غیر موالی خود منسوب شود.

و فرمود: «نوزاد برای بستر است و برای زناکار سنگ است». پس آشکارا با حکم خداوند متعال و رسولش مخالفت کرد و کودک را برای غیر بستر و سنگ را برای غیر زناکار قرار داد و با این دعوت از محارم خدا و رسولش درباره ام حبیبه، مادر مؤمنان و سایر زنان موها و چهره⁭هایی که خداوند حرام کرده است را حلال کرد و به⁭وسیله آنها نزدیکانی که خداوند دور کرده است را اثبات کرد، آنچه⁭که خللی چون آن وارد دین نشده و اسلام با تبدیلی نظیر آن مواجه نشده است.

و از جمله آن برتری دادن پسر مست شراب⁭خوار صاحب خروس و پلنگ و میمونش، یزید برای جانشینی خداوند بر بندگانش و گرفتن بیعت برای او از برگزیدگان مسلمانان با قهر، خشونت، تهدید، ترساندن، و وحشت است، درحالی⁭که او از سفاهت او آگاه و به ظلم و خباثت او عالم است و در سکرات و اعمال، فجور و کفرش با او همکاری می⁭کند.

پس او که خدا او را مرگ دهد، تا آنجا که توانست خواستار خون و قدرت مشرکان نزد مسلمانان شد و اهل مدینه را در واقعه حرّه گرفتار کرد،

1) و مثله في شرح ابن أبي الحديد، غير أن فيه «و رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله يقول ... » و في تاريخ الطبريّ: و ممّا استحق به اللعنة من اللّه و رسوله ادعاؤه زياد بن سمية، جرأة علي اللّه، و اللّه يقول: «ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ ... » [5/ الأحزاب: 33] و رسول اللّه صلّي اللّه عليه و سلم يقول: ملعون من ادعي إلي غير أبيه أو انتمي إلي غير مواليه.

الْوَقْعَةَ الَّتِي لَمْ يَكُنْ فِي الْإِسْلَامِ أَشْنَعُ مِنْهَا وَ لَا أَفْحَشُ فَشَفَي عِنْدَ نَفْسِهِ غَلِيلَهُ وَ ظَنَّ أَنَّهُ قَدِ انْتَقَمَ مِنْ أَوْلِيَاءِ اللَّهِ وَ بَلَغَ الثَّأْرَ لِأَعْدَاءِ اللَّهِ فَقَالَ مُجَاهِراً بِكُفْرِهِ وَ مُظْهِراً لِشِرْكِهِ:

لَيْتَ أَشْيَاخِي بِبَدْرٍ شَهِدُوا *** جَزَعَ الْخَزْرَجِ مِنْ وَقْعِ الْأَسَلِ

قَوْلَ مَنْ لَا يَرْجِعُ إِلَي اللَّهِ وَ لَا إِلَي دِينِهِ وَ لَا إِلَي كِتَابِهِ وَ لَا إِلَي رَسُولِهِ وَ لَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ بِمَا جَاءَ مِنْ عِنْدِهِ ثُمَّ مِنْ أَغْلَظِ مَا انْتَهَكَ وَ أَعْظَمِ مَا اجْتَرَمَ سَفْكُهُ دَمَ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمَا مَعَ مَوقِعِهِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ مَكَانِهِ وَ مَنْزِلَتِهِ مِنَ الدِّينِ وَ الْفَضْلِ وَ الشَّهَادَةِ لَهُ وَ لِأَخِيهِ بِسِيَادَةِ شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ اجْتِرَاءً عَلَي اللَّهِ وَ كُفْراً بِدِينِهِ وَ عَدَاوَةً لِرَسُولِهِ وَ مُجَاهَرَةً لِعِتْرَتِهِ وَ اسْتِهَانَةً لِحُرْمَتِهِ كَأَنَّمَا يَقْتُلُ لَعَنَهُ اللَّهُ قَوْماً مِنْ كَفَرَةِ التُّرْكِ وَ الدَّيْلَمِ لَا يَخَافُ مِنَ اللَّهِ نَقِمَةً وَ لَا يُرَاقِبُ مِنْهُ سَطْوَةً فَبَتَرَ اللَّهُ عُمُرَهُ وَ اجْتَثَّ أَصْلَهُ وَ فَرْعَهُ وَ سَلَبَهُ مَا تَحْتَ يَدِهِ وَ أَعَدَّ لَهُ مِنْ عَذَابِهِ وَ عُقُوبَتِهِ مَا اسْتَحَقَّهُ مِنَ اللَّهِ بِمَعْصِيَتِهِ .

هَذَا إِلَي مَا كَانَ مِنْ بَنِي مَرْوَانَ مِنْ تَبْدِيلِ كِتَابِ اللَّهِ وَ تَعْطِيلِ أَحْكَامِ اللَّهِ وَ اتِّخَاذِ مَالِ اللَّهِ بَيْنَهُمْ دُوَلًا وَ هَدْمِ بَيْتِ اللَّهِ وَ اسْتِحْلَالِ حَرَامِهِ وَ نَصْبِهِمُ الْمَجَانِيقَ عَلَيْهِ وَ رَمْيِهِمْ بِالنِّيرَانِ إِلَيْهِ لَا يَأْلُونَ إِحْرَاقاً وَ إِخْرَاباً وَ لِمَا حَرَّمَ اللَّهُ مِنْهُ اسْتِبَاحَةً وَ انْتِهَاكاً وَ لِمَنْ لَجَأَ إِلَيْهِ قَتْلًا وَ تَنْكِيلًا وَ لِمَنْ آمَنَهُ اللَّهُ بِهِ إِخَافَةً وَ تَشْرِيداً حَتَّي إِذَا حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ وَ اسْتَحَقُّوا مِنَ اللَّهِ الِانْتِقَامَ وَ مَلَئُوا الْأَرْضَ بِالْجَوْرِ وَ الْعُدْوَانِ وَ عَمُّوا عِبَادَ اللَّهِ بِالظُّلْمِ وَ الِاقْتِسَارِ وَ حَلَّتْ عَلَيْهِمُ السَّخَطُ وَ نَزَلَتْ بِهِمْ مِنَ اللَّهِ السَّطْوَةُ أَتَاحَ اللَّهُ لَهُمْ مِنْ عِتْرَةِ نَبِيِّهِ وَ أَهْلِ وِرَاثَتِهِ وَ مَنِ اسْتَخْلَصَهُ مِنْهُمْ لِخِلَافَتِهِ مِثْلَ مَا أَتَاحَ مِنْ أَسْلَافِهِمُ الْمُؤْمِنِينَ وَ آبَائِهِمُ الْمُجَاهِدِينَ لِأَوَائِلِهِمُ الْكَافِرِينَ فَسَفَكَ اللَّهُ دِمَاءَهُمْ مُرْتَدِّينَ كَمَا سَفَكَ بِآبَائِهِمْ دِمَاءَ آبَائِهِمْ مُشْرِكِينَ وَ قَطَعَ اللَّهُ دَابِرَ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ .

يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ إِنَّمَا أَمَرَ لِيُطَاعَ وَ مَثَّلَ لِيُتَمَثَّلَ وَ حَكَمَ لِيُفْعَلَ قَالَ سُبْحَانَهُ إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكافِرِينَ وَ أَعَدَّ لَهُمْ سَعِيراً وَ قَالَ

واقعه⁭ای که در اسلام شنیع⁭تر و کثیف⁭تر از آن نبوده است و با آن حس انتقام خود را ارضاء کرد و پنداشت که از اولیاء خدا انتقام گرفته است و خونخواهی به دشمنان خدا رسیده است، پس درحالی⁭که کفرش را آشکار و شرکش را نمایان می⁭کرد گفت:

لیت أشیاخی ببدر شهدوا جزع الخزرج من وقع الأسل

کاش اجداد من در بدر بی⁭تابی خزرج از اصابت نیزه⁭ها را شاهد بود.

سخن کسی⁭که به خدا، دین او، کتاب او و رسول او باز نمی⁭گردد و به خدا و به آنچه⁭که از جانب او آمده⁭است، ایمان نمی⁭آورد.

سپس از بزرگترین مواردی که انتهاک کرد و عظیم⁭ترین آنچه⁭که مرتکب شد، ریختن خون حسین بن علی علیه السّلام بود، با وجود جایگاه او از رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله و موقعیت و منزلت او در دین، فضیلت و شهادت به سیادت او و برادرش بر جوانان بهشتی، در گستاخی بر خدا، کفر به دین او، دشمنی با رسول او، بی⁭پرده⁭گویی با اهل بیت او و سبک شمردن حرمت او، گویی که او لعنه الله گروهی از کافران ترک و دیلم را می⁭کشد که از انتقام خدا نمی⁭ترسد و از قدرت او بیم ندارد، پس خداوند عمر او را قطع کرد و اصل و فرعش را از ریشه برکند و آنچه⁭که زیر دستش بود را از او سلب کرد و عذاب و عقوبتی برای او آماده کرد که با معصیتش، از جانب خداوند فقط مستحق آن است.

این علاوه بر چیزی⁭است که از جانب بنی مروان بوده⁭است، از تبدیل کتاب خدا، تعطیل احکام خدا، و گرفتن اموال خدا در میان خود به⁭صورت چرخشی و متناوب، انهدام بیت⁭الله، حلال کردن حرام او برپا کردن مجانیق علیه آن و پرتاب آتش به⁭سوی آن درحالی⁭که از هیچ سوزاندن و تخریبی دریغ نمی⁭کردند تا اینکه کلمه عذاب بر آنان واجب شد و از جانب خداوند مستحق انتقام شدند و زمین را از ستم و تجاوز پر کردند و بندگان خدا را با ظلم و اجبار فراگرفتند و نارضایتی بر آنان چیره شد و از جانب خداوند هجومی بر آنان فرود آمد و خداوند برای آنان در خصوص عترت نبی⁭اش و اهل وراثت او به کسانی⁭که از میان آنان برای جانشینی خود برگزید نظیر آنچه⁭که در خصوص پیشینیان مؤمن، و اجداد مجاهدشان برای اوائل کافرشان مقدر کرده⁭بود را مقدر کرد پس خداوند خون آنان را درحالی⁭که مرتد بودند ریخت چنانکه به خاطر احداد آنان خون اجداد مشرکان را ریخت و خداوند نسل کسانی که ظلم کردند را قطع کرد و حمد از آن خداوند پروردگار جهانیان است.

ای مردم خداوند امر کرده⁭است تا اطاعت شود و مثال زده⁭است تا دنباله⁭روی شود و حکم کرده⁭است تا انجام شود و فرمود: «إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْکَافِرِینَ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِیرًا» {خدا کافران را لعنت کرده و برای آنها آتش فروزانی آماده کرده است}

أُولئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَ يَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ .

فَالْعَنُوا أَيُّهَا النَّاسُ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ فَارِقُوا مَنْ لَا تَنَالُونَ الْقُرْبَةَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا بِمُفَارَقَتِهِ .

اللَّهُمَّ الْعَنْ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ أُمَيَّةَ وَ مُعَاوِيَةَ ابْنَهُ وَ يَزِيدَ بْنَ مُعَاوِيَةَ وَ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ وَ وُلْدَهُ وَ وُلْدَ وُلْدِهِ .

اللَّهُمَّ الْعَنْ أَئِمَّةَ الْكُفْرِ وَ قَادَةَ الضَّلَالِ وَ أَعْدَاءَ الدِّينِ وَ مُجَاهِدِي الرَّسُولِ وَ مُعَطِّلِي الْأَحْكَامِ وَ مُبَدِّلِي الْكِتَابِ وَ مُنْتَهِكِي الدَّمِ الْحَرَامِ .

اللَّهُمَّ إِنَّا نَبْرَأُ إِلَيْكَ مِنْ مُوَالاةِ أَعْدَائِكَ وَ مِنَ الْإِغْمَاضِ لِأَهْلِ مَعْصِيَتِكَ كَمَا قُلْتَ لا تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ يُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ .

أَيُّهَا النَّاسُ اعْرِفُوا الْحَقَّ تَعْرِفُوا أَهْلَهُ وَ تَأَمَّلُوا سُبُلَ الضَّلَالَةِ تَعْرِفُوا سَابِلَهَا فَقِفُوا عِنْدَ مَا وَقَّفَكُمُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَ أَنْفِذُوا لِمَا أَمَرَكُمُ اللَّهُ بِهِ وَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ يَسْتَعْصِمُ بِاللَّهِ لَكُمْ وَ يَسْأَلُهُ تَوْفِيقَكُمْ وَ يَرْغَبُ إِلَيْهِ فِي هِدَايَتِكُمْ وَ اللَّهُ حَسْبُهُ وَ عَلَيْهِ تَوَكُّلُهُ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ ⁽¹⁾

يا ايها الناس اعرفوا الحق تعرفوا أهله، و تأملوا سبل الضلالة تعرفوا سابلها، فإنه إنّما يبين عن الناس أعمالهم، و يلحقهم بالضلال و الصلاح آباؤهم فلا يأخذكم في اللّه لومة لائم، و لا يميلن بكم عن دين اللّه استهواء من يستهويكم و كيد من يكيدكم و طاعة من تخرجكم طاعته إلي معصية ربكم.

أيها الناس بنا هداكم اللّه و نحن المستحفظون فيكم أمر اللّه، و نحن ورثة رسول اللّه و القائمون بدين اللّه، فقفوا عند ما نقفكم عليه، و انفذوا لما نأمركم به، فإنكم ما أطعتم خلفاء اللّه و أئمة الهدي علي سبيل الايمان و التقوي و أمير المؤمنين يستعصم اللّه لكم و يسأله توفيقكم و يرغب إلي اللّه في هدايتكم لرشدكم و في حفظ دينه عليكم حتّي تلقوه به مستحقين طاعته، مستحقبين لرحمته، و اللّه حسب أمير المؤمنين فيكم و عليه توكله، و بالله علي ما قلده من أموركم استعانته و لا حول لأمير المؤمنين و لا قوة إلا بالله، و السلام عليكم.

و كتب أبو القاسم عبيد اللّه بن سليمان في سنة أربع و ثمانين و مائتين.

« أُولَ-ئِکَ یَلعَنُهُمُ اللّهُ وَیَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ» {آنان را خدا لعنت می‌کند و لعنت‌کنندگان لعنتشان می‌کنند}

پس ای مردم کسی⁭که خدا و رسولش نفرین کرده⁭است را نفرین کنید. کسی⁭که جز با جدائی از او به خدا تقرب نمی⁭جوئید را رها کنید .

بار خدایا ابوسفیان بن امیه، پسرش معاویه، یزید پسر معاویه، مروان بن حکم و پسرش و پسر پسرش را نفرین کن. بارخدایا امامان کفر، رهبران ضلالت، دشمنان دین، پیکارکنندگان با رسول، تعطیل⁭⁭کنندگان احکام، تبدیل⁭کنندگان کتاب، منتهکین خون حرام را نفرین کن.

بار الها ما از دوستی دشمنانت و از اغماض اهل معصیتت به⁭سوی تو برائت می⁭جوئیم چنانکه فرمودی: «لَا تَجِدُ قَوْمًا یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ یُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ» { قومی را نیابی که به خدا و روز بازپسین ایمان داشته باشند [و] کسانی را که با خدا و رسولش مخالفت کرده‌اند دوست بدارند}

ای مردم حق را بشناسید تا اهل آن را بشناسید و در راه⁭های ضلالت تأمل کنید تا طی⁭کننده آن را بشناسید و بر آنچه⁭که خداوند شما را بر آن متوقف کرده⁭است بایستید و آنچه را که خدا شما را به آن امر فرموده⁭است اجرا کنید و امیرمؤمنان علیه السّلام شما را به خدا می⁭سپارد و توفیق شما را از او مسألت می⁭کند و در هدایت شما به⁭سوی او مشتاق است و خدا برای او کافی است و توکلش بر

1) و مثله في شرح ابن أبي الحديد علي نهج البلاغة، و لكن في ط الحديث ببيروت من تاريخ الطبريّ بعده زيادة هكذا نصها:

وَ قَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ ⁽¹⁾

و كتاب أخبار الملوك ما اطلعت عليه بعد، و لكن هذه الأخبار لها مصادر أخر، و جميعها مع أخبار أخر في معناها ذكرها بأوضح ممّا ذكره صاحب كتاب أخبار الملوك- ابن أبي الحديد في شرح المختار: 56 من نهج البلاغة: ج 1، ص 778- 815 ط الحديث ببيروت.

: إِنَّ مُعَاوِيَةَ أَمَرَ النَّاسَ بِالْعِرَاقِ وَ الشَّامِ وَ غَيْرِهِمَا بِسَبِّ عَلِيٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَ الْبَرَاءَةِ مِنْهُ وَ خَطَبَ بِذَلِكَ عَلَي مَنَابِرِ الْإِسْلَامِ وَ صَارَ ذَلِكَ سُنَّةً فِي أَيَّامِ بَنِي أُمَيَّةَ إِلَي أَنْ قَامَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ فَأَزَالَهُ.

وَ قَالَ الْجَاحِظُ: إِنَّ مُعَاوِيَةَ كَانَ يَقُولُ فِي آخِرِ خُطْبَةِ الْجُمُعَةِ اللَّهُمَّ إِنَّ أَبَا تُرَابٍ أَلْحَدَ فِي دِينِكَ وَ صَدَّ عَنْ سَبِيلِكَ فَالْعَنْهُ لَعْناً وَبِيلًا وَ عَذِّبْهُ عَذَاباً أَلِيماً .

وَ كَتَبَ بِذَلِكَ إِلَي الْآفَاقِ فَكَانَتْ هَذِهِ الْكَلِمَاتُ يُنَادَي بِهَا عَلَي الْمَنَابِرِ إِلَي خِلَافَةِ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ.

وَ ذَكَر الْمُبَرَّدُ فِي الْكَامِلِ أَنَّ خَالِدَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ الْقَسْرِيَّ لَمَّا كَانَ أَمِيرَ الْعِرَاقِ فِي خِلَافَةِ هِشَامٍ كَانَ يَلْعَنُ عَلِيّاً عليه السلام عَلَي الْمِنْبَرِ.

وَ ذَكَرَ الْجَاحِظُ أَنَّ قَوْماً مِنْ بَنِي أُمَيَّةَ قَالُوا لِمُعَاوِيَةَ إِنَّكَ قَدْ بَلَغْتَ مَا أَمَّلْتَ فَلَوْ كَفَفْتَ عَنْ لَعْنِ هَذَا الرَّجُلِ فَقَالَ لَا وَ اللَّهِ حَتَّي يَرْبُوَ عَلَيْهِ الصَّغِيرُ وَ يَهْرَمَ عَلَيْهِ الْكَبِيرُ وَ لَا يَذْكُرَ لَهُ ذَاكِرٌ فَضْلًا .

وَ أَرَادَ زِيَادٌ أَنْ يَعْرِضَ عَلَي أَهْلِ الْكُوفَةِ الْبَرَاءَةَ مِنْ عَلِيٍّ وَ لَعْنَهُ وَ أَنْ يَقْتُلَ كُلَّ مَنِ امْتَنَعَ مِنْ ذَلِكَ وَ يُخَرِّبَ مَنْزِلَهُ فَضَرَبَهُ اللَّهُ ذَلِكَ الْيَوْمَ بِالطَّاعُونِ فَمَاتَ بَعْدَ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ وَ ذَلِكَ فِي أَيَّامِ مُعَاوِيَةَ.

اوست و لا قوه إلّا بالله العلیّ العظیم.

و در جایی گوید: معاویه که نفرین خدا بر او باد مردم عراق، شام و سایر آنها را به دشنام دادن علی علیه السّلام و بیزاری از او دستور داد و با آن در منبرهای اسلام خطبه ایراد کرد و این عمل در ایام بنی امیه سنت شد تا اینکه عمر بن عبدالعزیز بر سر کار آمد و آن را از بین برد.

جاحظ گوید: معاویه در آخر خطبه جمعه می⁭گفت: بارخدایا ابوتراب در دینت الحاد کرد و از راهت بازداشت پس او را به نفرینی تلخ نفرین کن و به عذابی دردناک عذاب کن.

و آن را برای آفاق نوشت و با این کلمات تا دوره خلافت عمر بن عبدالعزیز بر منبرها ندا داده می⁭شد. و مبرد در الکامل ذکر کرد که خالد بن عبدالله قسری زمانی⁭که در خلافت هشام امیر عراق بود، علی⁭علیه السّلام را بر منبر نفرین می⁭کرد .

و جاحظ ذکر کرد که قومی از بنی امیه به معاویه گفتند: تو به آنچه می⁭خواستی دست یافتی کاش از نفرین این مرد دست می⁭کشیدی؟ گفت: به خدا سوگند خیر، تا کودک بر آن بزرگ شود و بزرگ بر آن پیر شود و هیچ یادکننده ای فضیلتی برای او ذکر نکند. و زیاد قصد کرد که برائت از علی و نفرین او را بر اهل کوفه عرضه دارد و هرکسی⁭که از آن امتناع کند را به قتل برساند و خانه⁭اش را ویران کند که خداوند در آن روز او را به طاعون مبتلا کرد و بعد از سه روز به هلاکت رسید و این در دوره معاویه بود.

1) الظاهر من سياق الكلام جليا أن الضمير في قوله: «و قال في موضع آخر» راجع إلي أحمد بن أبي طاهر المتقدم في بداية الحديث 490 في ص 567، أي و قال أحمد بن أبي طاهر في موضع آخر من كتاب أخبار الملوك.

قَالَ وَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ الْإِسْكَافِيُّ وَ رُوِيَ أَنَّ مُعَاوِيَةَ بَذَلَ لِسَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ مِائَةَ أَلْفِ دِرْهَمٍ حَتَّي يَرْوِيَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي عَلِيٍّ عليه السلام وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ يُشْهِدُ اللَّهَ عَلي ما فِي قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ وَ إِذا تَوَلَّي سَعي فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها وَ يُهْلِكَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ وَ اللَّهُ لا يُحِبُّ الْفَسادَ وَ أَنَّ الْآيَةَ الثَّانِيَةَ نَزَلَتْ فِي ابْنِ مُلْجَمٍ وَ هِيَ وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ فَلَمْ يَقْبَلْ فَبَذَلَ لَهُ مِائَتَيْ أَلْفِ دِرْهَمٍ فَلَمْ يَقْبَلْ فَبَذَلَ لَهُ ثَلَاثَمِائَةِ أَلْفٍ فَلَمْ يَقْبَلْ فَبَذَلَ أَرْبَعَمِائَةٍ فَقَبِلَ .

وَ رَوَي ذَلِكَ وَ قَالَ: إِنَّ مُعَاوِيَةَ وَضَعَ قَوْماً مِنَ الصَّحَابَةِ وَ قَوْماً مِنَ التَّابِعِينَ عَلَي رِوَايَةِ أَخْبَارٍ قَبِيحَةٍ فِي عَلِيٍّ عليه السلام فَاخْتَلَفُوا مَا أَرْضَاهُ مِنْهُمْ أَبُو هُرَيْرَةَ وَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ وَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ وَ مِنَ التَّابِعِينَ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ.

قَالَ وَ قَدْ رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: أَكْذَبُ النَّاسِ عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَبُو هُرَيْرَةَ الدَّوْسِيُّ.

قَالَ وَ قَدْ رَوَي الْوَاقِدِيُّ أَنَّ مُعَاوِيَةَ لَمَّا عَادَ مِنَ الْعِرَاقِ إِلَي الشَّامِ خَطَبَ فَقَالَ أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ إِنَّكَ سَتَلِي الْخِلَافَةَ مِنْ بَعْدِي فَاخْتَرِ الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ فَإِنَّ فِيهَا الْأَبْدَالَ وَ قَدِ اخْتَرْتُكُمْ فَالْعَنُوا أَبَا تُرَابٍ فَلَعَنُوهُ.

قَالَ وَ رَوَي شَيْخُنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْبَصْرِيُّ الْمُتَكَلِّمُ عَنْ نَصْرِ بْنِ عَاصِمٍ اللَّيْثِيِّ ⁽¹⁾

و نصر هذا من رجال صحاح أهل السنة مترجم في كتاب تهذيب التهذيب: ج 10 ص 427.

و أمّا أبو عاصم بن عمرو بن خالد الليثي فهو من الصحابة و الصحابة كلهم عدول عند أهل السنة.

قال ابن عبد البر في حرف العين من كتاب الاستيعاب بهامش الإصابة: ج 3 ص 135.

عاصم بن عمرو بن خالد الليثي والد نصر بن عاصم روي عنه ابنه نصر بن عاصم:

حدّثنا عبد الوارث بن سفيان، حدّثنا قاسم، حدّثنا أحمد بن زهير، حدّثنا موسي بن إسماعيل، حدّثنا غسان بن مضر، حدّثنا أبو سلمة سعيد بن يزيد:

عن نصر بن عاصم الليثي عن أبيه قال: قال رسول اللّه صلّي اللّه عليه و سلم: ويل لهذه الأمة من ذي الاستاه.

و قال مرة أخري: ويل لأمتي من فلان ذي الاستاه.

و قال أحمد [بن زهير]: لا أدري سمع هذا عاصم عن رسول اللّه صلّي اللّه عليه و سلم أم لا؟.

انظروا إلي هذا الأعور!! الصحابيّ العادل عنده يقول: «قال رسول اللّه صلّي اللّه عليه و سلم: ويل لهذه الأمة من ذي الاستاه» ثم هو يبدي هواه و حبّه لإمامه الذي أصمه عن الحق و يقول: لا أدري أسمع عاصم هذا عن رسول اللّه أم لا؟!!.

و ذكره أيضا الحافظ ابن حجر في ترجمة عاصم تحت الرقم: 4355 من كتاب الإصابة: ج 2 ص 246 قال:

ذكره ابن أبي خيثمة و غيره في الصحابة. و روي البغوي من طريق نصر بن عاصم الليثي عن أبيه قال: قال رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلم: ويل لهذه الأمة من فلان ذي الاستاه. قال البغوي: لا أدري له صحبة أم لا؟.

قال ابن حجر: قلت: [الحديث] قد أخرجه الطبراني من الوجه الذي أخرجه منه البغوي فزاد في أوله ما يدلّ علي صحبته و هو قوله:

دخلت المسجد- مسجد المدينة- و أصحاب رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلم يقولون: نعوذ بالله من غضب اللّه و غضب رسوله. قلت: مم ذاك؟ قالوا: كان يخطب آنفا فقام رجل فأخذ بيد ابنه ثمّ خرجا!! فقال رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلم: لعن اللّه القائد و المقود به، ويل لهذه الأمة من فلان ذي الاستاه.

و ليراجع مسند عاصم بن عمرو بن خالد أو ابنه نصر من المعجم الكبير للطبراني.

عَنْ أَبِيهِ قَالَ: أَتَيْنَا مَسْجِدَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ النَّاسُ

راوی گوید: ابوجعفر اسکافی گوید: روایت است که معاویه به ثمر بن جندب صدهزار درهم بخشید تا روایت کند که این آیه درباره علی علیه السّلام: «وَمِنَ النَّاسِ مَن یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَیُشْهِدُ اللّهَ عَلَی مَا فِی قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ * وَإِذَا تَوَلَّی سَعَی فِی الأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیِهَا وَیُهْلِکَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللّهُ لاَ یُحِبُّ الفَسَادَ» { و از میان مردم کسی است که در زندگی این دنیا سخنش تو را به تعجب وامی‌دارد و خدا را بر آنچه در دل دارد گواه می‌گیرد و حال آنکه او سخت‌ترین دشمنان است، و چون برگردد [یا ریاستی یابد] کوشش می‌کند که در زمین فساد نماید و کشت و نسل را نابود سازد و خداوند تباهکاری را دوست ندارد} و آیه دوم درباره ابن ملجم: «وَمِنَ النَّاسِ مَن یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاء مَرْضَاتِ اللّه» {و از میان مردم کسی است که جان خود را برای طلب خشنودی خدا می‌فروشد} روایت شده⁭است، او نپذیرفت پس دویست هزار درهم به او بخشید، ولی او نپذیرفت، پس سیصد هزار درهم بخشید، او قبول نکرد، چهارصد بخشید پذیرفت و آن را روایت کرد و گوید: معاویه گروهی از صحابه و گروهی از تابعین را بر روایت اخبار ناپسند درباره علی علیه السّلام گمارده⁭است پس آنان آنچه⁭که او می⁭پسندند را ساختند از جمله آنان ابوهریره، عمرو بن عاص، مغیره بن شعبه و از تابعین عروه بن زبیر است. گوید: از علی علیه السّلام روایت است که وی فرمود: دروغگوترین مردم بر رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله ابوهریره دوسی است.

ادامه داد: و واقدی روایت کرده است که معاویه زمانی⁭که از عراق به شام برگشت گفت: ای مردم رسول⁭الله⁭صلّی الله علیه و آله فرمود: تو بعد از من خلافت را برعهده می⁭گیری پس زمین مقدس را اختیار کن که در آن قهرمانان هستند و من شما را اختیار کردم پس ابوتراب را نفرین کنید پس نفرینش کردند.

گوید: شیخمان ابوعبدالله بصری متکلم است از نصر بن عاصم لیثی از پدرش روایت کرد: به مسجد رسول⁭الله⁭صلّی الله علیه و آله آمدیم درحالی⁭که مردم

1) هذا هو الصواب، و في ط الكمبانيّ من كتاب البحار: «عن نصر، عن عاصم الليثي ... ».

يَقُولُونَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ غَضَبِ اللَّهِ وَ غَضَبِ رَسُولِهِ فَقُلْتُ مَا هَذَا قَالُوا مُعَاوِيَةُ قَامَ السَّاعَةَ فَأَخَذَ بِيَدِ أَبِي سُفْيَانَ فَخَرَجَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَعَنَ اللَّهُ التَّابِعَ وَ الْمَتْبُوعَ رُبَّ يَوْمٍ لِأُمَّتِي مِنْ مُعَاوِيَةَ ذِي الْأَسْتَاهِ قَالُوا يَعْنِي كَبِيرَ الْعَجُزِ.

می⁭گفتند: از خشم خدا و خشم رسولش به خدا پناه می⁭بریم، پس گفتم: چه شده؟ گفتند: معاویه چندی پیش برخاست و دست ابوسفیان را گرفت و خارج شدند و رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله فرمود: نفرین خدا بر تابع و متبوع باد، چه بسیار روزها است برای امت من از معاویه ذی⁭الاستاه گفتند: یعنی سالخورده.

قَالَ وَ رَوَي الْعَلَاءُ بْنُ جَرِيرٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ لِمُعَاوِيَةَ لَتَتَّخِذَنَّ يَا مُعَاوِيَةُ الْبِدْعَةَ سُنَّةً وَ الْقَبِيحَ حَسَناً أَكْلُكَ كَثِيرٌ وَ ظُلْمُكَ عَظِيمٌ.

قَالَ وَ رَوَي الْحَارِثُ بْنُ حَصِيرَةَ عَنْ أَبِي صَادِقٍ عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ نَاجِذٍ قَالَ قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام نَحْنُ وَ آلُ أَبِي سُفْيَانَ قَوْمٌ تَعَادَوْا فِي اللَّهِ وَ الْأَمْرُ يَعُودُ كَمَا بَدَأَ.

قَالَ وَ رُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ مُرَّةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَمَةَ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ: رَأَيْتُ اللَّيْلَةَ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَشَكَوْتُ إِلَيْهِ فَقَالَ هَذِهِ جَهَنَّمُ فَانْظُرْ مَنْ فِيهَا فَإِذَا مُعَاوِيَةُ وَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ مُعَلَّقَيْنِ بِأَرْجُلِهِمْ مُنَكَّسَيْنِ تُرْضَخُ رُءُوسُهُمَا بِالْحِجَارَةِ أَوْ قَالَ تُشْدَخُ.

قَالَ وَ رَوَي صَاحِبُ كِتَابِ الْغَارَاتِ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ يَقُولُ سَيَظْهَرُ عَلَي النَّاسِ رَجُلٌ مِنْ أُمَّتِي عَظِيمُ السُّرَّةِ وَاسِعُ الْبُلْعُومِ يَأْكُلُ وَ لَا يَشْبَعُ يَحْمِلُ وِزْرَ الثَّقَلَيْنِ يَطْلُبُ الْإِمَارَةَ يَوْماً فَإِذَا أَدْرَكْتُمُوهُ فَابْقُرُوا بَطْنَهُ قَالَ وَ كَانَ فِي يَدِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَضِيبٌ قَدْ وَضَعَ طَرَفَهُ فِي بَطْنِ مُعَاوِيَةَ.

توضيح

الواجم الذي اشتد حزنه و أمسك عن الكلام و تخلج المفلوج في مشيته بالخاء المعجمة ثم الجيم أي تفكك و تمايل و السابلة أبناء السبيل.

قوله عليه السلام الأمر و يعود كما بدا أي يقع الحرب بيني و بينهم كما وقع بين النبي و بينهم أو يعودون إلي الكفر أو إشارة إلي السفياني و قال الجوهري السرم يعني بالضم مخرج الثفل و هو طرف المعي المستقيم كلمة مولدة.

«507»

⁽¹⁾ما، الأمالي للشيخ الطوسي جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَارُونَ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ

گوید: و علاء بن جریر روایت کرد که رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله به معاویه فرمود: ای معاویه تو بدعت را سنت و قبیح را نیکو می⁭گیری خوراکت بسیار و ظلمت بزرگ است.

علی علیه السّلام فرمود: ما و خاندان ابوسفیان قومی هستیم که بر سر خدا با یکدیگر دشمنی کردیم و امر چنانکه⁭ آغاز شد باز می⁭گردد.

علی علیه السّلام فرمود: امشب رسول⁭الله را در خواب دیدم و نزد او شکوه کردم پس فرمود: این جهنم است بنگر چه⁭کسی در آن است پس معاویه و عمرو بن عاص را دیدم که از پا به⁭صورت وارونه آویزان هستند و سرهایشان با سنگ خرد می⁭شود یا فرمود شکسته می⁭شود.

راوی گوید: صاحب کتاب غارات از اعمش از انس بن مالک روایت کرد که گوید: شنیدم که رسول⁭الله فرمود مردی با مقعدی بزرگ و حلقی وسیع از امتم بر مردم ظهور خواهد کرد که می⁭خورد و سیر نمی⁭شود، او بار ثقلین را بر دوش می⁭کشد و روزی امارت را طلب می⁭کند پس اگر او را درک کردید شکمش را بدرید. گوید: و در دست رسول⁭الله شاخه⁭ای بود که نوک آن را در شکم معاویه قرار داد.

توضیح

الواجم: کسی است که اندوهش شدید است و از کلام خودداری می⁭کند و تخلّج المفلوج فی مشیته یعنی شل و منحرف شد. و السابله اصحاب سبیل است .

این کلام امام علیه السّلام: «و الأمر و یعود کما بدأ» یعنی جنگ میان من و آنان واقع می⁭شود چنانکه بین نبی و آنان واقع شد یا اینکه به کفر باز می⁭گردند یا اشاره به سفیانی است. و جوهری گوید: السرم با ضمه مخرج ثفل است و آن سمت مستقیم معده است و کلمه⁭ای مولد است.

روایت 507

امالی طوسی

1) 507- رواه الشيخ الطوسيّ رفع اللّه مقامه في الحديث الأخير من المجلس: 8 من المجلد الثاني من أماليه ص 609.

جَرِيرِ بْنِ أَشْعَثَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ أَبِي الْمُغِيرَةِ ⁽¹⁾

و الرجلان قميان موثقان عند حفاظ أهل السنة، و ذكرهما ابن حجر و لكن ذكر الأول بعنوان التمييز، و الثاني بعنوان كونه من رجال الصحاح في كتاب تهذيب التهذيب: ج 1، ص 350 و ج 2 ص 108.

عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ :

عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ مُعَاوِيَةَ وَ قَدْ نَزَلَ بِذِي طُوًي فَجَاءَهُ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ يَا أَهْلَ الشَّامِ هَذَا سَعْدٌ وَ هُوَ صَدِيقٌ لِعَلِيٍّ قَالَ فَطَأْطَأَ الْقَوْمُ رُءُوسَهُمْ وَ سَبُّوا عَلِيّاً عليه السلام فَبَكَي سَعْدٌ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِيَةُ مَا الَّذِي أَبْكَاكَ قَالَ وَ لِمَ لَا أَبْكِي لِرَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يُسَبُّ عِنْدَكَ وَ لَا أَسْتَطِيعُ أَنْ أُغَيِّرَ وَ قَدْ كَانَ فِي عَلِيٍّ خِصَالٌ لَأَنْ تَكُونَ فِيَّ وَاحِدَةٌ مِنْهُنَّ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنَ الدُّنْيَا وَ مَا فِيهَا أَحَدُهَا أَنَّ رَجُلًا كَانَ بِالْيَمَنِ فَجَفَاهُ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام فَقَالَ لَأَشْكُوَنَّكَ إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَدِمَ عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَسَأَلَهُ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام فَثَنَّي عَلَيْهِ فَقَالَ أَنْشُدُكَ بِاللَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيَّ الْكِتَابَ وَ اخْتَصَّنِي بِالرِّسَالَةِ أَ عَنْ سَخَطٍ تَقُولُ مَا تَقُولُ فِي عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ أَ لَا تَعْلَمُ أَنِّي أَوْلَي بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ قَالَ بَلَي قَالَ فَمَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ .

وَ الثَّانِيَةُ أَنَّهُ بَعَثَ يَوْمَ خَيْبَرَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ إِلَي الْقِتَالِ فَهُزِمَ وَ أَصْحَابُهُ فَقَالَ صلي الله عليه و آله لَأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ غَداً إِنْسَاناً يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ فَغَدَا الْمُسْلِمُونَ وَ عَلِيٌّ أَرْمَدُ فَدَعَاهُ فَقَالَ خُذِ الرَّايَةَ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ عَيْنِي كَمَا تَرَي فَتَفَلَ فِيهَا فَقَامَ فَأَخَذَ الرَّايَةَ ثُمَّ مَضَي بِهَا حَتَّي فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِ .

وَ الثَّالِثَةُ أَنَّهُ خَلَّفَهُ فِي بَعْضِ مَغَازِيهِ فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام يَا رَسُولَ اللَّهُ خَلَّفْتَنِي مَعَ النِّسَاءِ وَ الصِّبْيَانِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَ مَا تَرْضَي أَنْ تَكُونَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَي إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدِي.

ترجمه ندارد

1) هذا هو الصواب، و في ط الكمبانيّ من البحار: «عن ابن أشعث بن إسحاق، عن جعفر بن أبي المائرة».

وَ الرَّابِعَةُ سَدَّ الْأَبْوَابَ فِي الْمَسْجِدِ إِلَّا بَابَ عَلِيٍّ .

وَ الْخَامِسَةُ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً فَدَعَا النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله عَلِيّاً وَ حَسَناً وَ حُسَيْناً وَ فَاطِمَةَ عليهم السلام فَقَالَ اللَّهُمَّ هَؤُلَاءِ أَهْلِي فَأَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ طَهِّرْهُمْ تَطْهِيراً.

بيان

الثناء بتقديم المثلثة يطلق علي المدح و الذم و في الأول أغلب و بتقديم النون بالعكس.

«508»

⁽¹⁾ كنز، كنز جامع الفوائد و تأويل الآيات الظاهرة الْكَرَاجُكِيُّ بَلَغَ الْحُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ كَلَامُ نَافِعِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي مُعَاوِيَةَ وَ قَوْلُهُ إِنَّهُ كَانَ يُسْكِتُهُ الْحِلْمُ وَ يُنْطِقُهُ الْعِلْمُ فَقَالَ عليه السلام بَلْ كَانَ يُنْطِقُهُ الْبَطَرُ وَ يُسْكِتُهُ الْحَصَرُ.

بيان

الحصر بالتحريك العي.

⁽²⁾: ابن عباس گوید: نزد معاویه بودم درحالی⁭که در ذی⁭طوی وارد شده⁭بود و سعد بن ابووقاص نزد او آمد و بر او سلام کرد و معاویه گفت: ای اهالی شام این سعد است و او دوست علی است. گفت: مردم سر خود را به زیر افکند و علی را دشنام دادند پس گریست، معاویه به او گفت: چه چیزی تو را به گریه واداشت؟ گفت: چرا بر مردی از اصحاب رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله نگریم که در حضور تو دشنام داده می⁭شود و نمی⁭توانم بر سر غیرت آیم درحالی⁭که در علی خصلت⁭هایی بود که اگر یکی از آنها در من بود از دنیا و هر آنچه در آن است برایم محبوب⁭تر بود یکی از آنها این است که مردی در یمن بود که علی بن ابی طالب علیه السّلام بر او تندی کرد پس گفت: شکایت تو را نزد رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله می⁭برم و نزد رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله آمد و از او درباره علی علیه السّلام سؤال کرد پس وی او را ثنا گفت و فرمود: تو را به خدایی که کتاب را بر من نازل کرد و مرا به رسالت برگزید سوگند می⁭دهم آیا آنچه⁭که درباره علی علیه السّلام می⁭گویی از روی خشم است؟ گفت: آری یا رسول⁭الله. فرمود: آیا نمی⁭دانی که من از خود مؤمنان بر آنان شایسته⁭تر هستم؟ گفت: آری. فرمود: پس هر که من مولای او هستم پس علی نیز مولای اوست.

دوم اینکه: او در روز خیبر عمر بن خطاب را به جنگ فرستاد پس او و یارانش شکست خوردند پس فرمود: فردا پرچم را به فردی می⁭دهم که خدا و رسولش را دوست دارد و خدا و رسولش نیز او را دوست دارند پس مسلمانان صبح کردند و علی علیه السّلام دچار درد چشم شد پس او را فراخواند و فرمود: پرچم را بگیر، فرمود: یا رسول⁭الله چشمم چنان است که می⁭بینی؟ پس در آن تف انداخت پس او برخاست و پرچم را گرفت سپس با آن رفت تا اینکه خداوند بر او گشایش حاصل کرد.

و سوم اینکه نبی او را در یکی از غزوات جا گذاشت و پس علی علیه السّلام فرمود: یا رسول⁭الله مرا همراه زنان و کودکان بر جای گذاشتی؟ پس رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله فرمود: آیا نمی⁭پسندی که نسبت به من به منزله هارون نسبت به موسی باشی با این تفاوت⁭که بعد از من نبی نیست. و چهارم اینکه در مسجد همه درها را مسدود کرد جز در علی.

و پنجم: این {خدا فقط می‌خواهد آلودگی را از شما خاندان [پیامبر] بزداید و شما را پاک و پاکیزه گرداند} نازل شد پس نبی صلّی الله علیه و آله علی، حسن، حسین و فاطمه علیهم السّلام را فراخواند و فرمود: بارخدایا اینان خانواده من هستند پس آلودگی را از آنان بزدای و آنان را بسیار پاکیزه گردان.

توضیح

الثناء با تقدیم ثاء بر مدح و ذم اطلاق می⁭شود و در مدح غالب⁭تر است و با تقدیم نون بالعکس است.

روایت 508

کنز الکراجکی⁽³⁾:

کلام نافع بن جبیر درباره معاویه که او را خرد به سکوت وا می⁭دارد و علم به سخن می⁭آورد به حسین بن علی علیه السّلام رسید پس فرمود: بلکه گستاخی او را به سخن وامی⁭دارد و ناتوانی او را ساکت می⁭کند.

توضیح

الحصر با حرکت یعنی ضعف و ناتوانی .

1) 508- رواه العلامة الكراجكيّ في كتاب كنز الفوائد.

2) . شیخ طوسی آن را در حدیث آخر از مجلس 8 از جلد دوم امالی اش ص 609 روایت کرده است.

3) . علامه کراجکی آن را در کتاب کنز الفوائد روایت کرده است.

باب 18 باب ما جري بينه عليه السلام و بين عمرو بن العاص لعنه الله و بعض أحواله‌

الأخبار

«509»

⁽¹⁾ ج، الإحتجاج قَالَ عليه السلام فِي عَمْرٍو جَوَاباً عَمَّا قَالَ فِيهِ :

عَجَباً لِابْنِ النَّابِغَةِ يَزْعُمُ لِأَهْلِ الشَّامِ أَنَّ فِيَّ دُعَابَةً وَ أَنِّي امْرُؤٌ تِلْعَابَةٌ أُعَارِسُ [أُعَافِسُ] وَ أُمَارِسُ لَقَدْ قَالَ بَاطِلًا وَ نَطَقَ آثِماً أَمَا وَ شَرُّ الْقَوْلِ الْكَذِبُ إِنَّهُ يَقُولُ فَيَكْذِبُ وَ يَعِدُ فَيُخْلِفُ وَ يَسْأَلُ فَيُلْحِفُ وَ يُسْأَلُ فَيَبْخَلُ وَ يَخُونُ الْعَهْدَ وَ يَقْطَعُ الْإِلَّ فَإِذَا كَانَ عِنْدَ الْحَرْبِ فَأَيُّ زَاجِرٍ وَ آمِرٍ هُوَ مَا لَمْ تَأْخُذِ السُّيُوفُ مَآخِذَهَا فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ كَانَ أَكْبَرُ مَكِيدَتِهِ أَنْ يَمْنَحَ الْقَوْمَ سَبَّتَهُ .

أَمْ وَ اللَّهِ إِنِّي لَيَمْنَعُنِي مِنَ اللَّعِبِ ذِكْرُ الْمَوْتِ وَ إِنَّهُ لَيَمْنَعُهُ عَنْ قَوْلِ الْحَقِّ نِسْيَانُ الْآخِرَةِ إِنَّهُ لَمْ يُبَايِعْ مُعَاوِيَةَ حَتَّي شَرَطَ لَهُ أَنْ يُؤْتِيَهُ أَتِيَّةً وَ يَرْضَخَ عَلَي تَرْكِ الدِّينِ لَهُ رَضِيخَةً.

«510»

⁽²⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كَلَامٍ لَهُ عليه السلام فِي ذِكْرِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ عَجَباً لِابْنِ النَّابِغَةِ وَ ذَكَرَ نَحْوَهُ.

باب هجدهم : آنچه⁭که بین امام علیه السّلام و عمرو بن عاص که نفرین خدا بر او باد گذشت و برخی احوالات او

روایات

روایت 509

احتجاج⁽³⁾:

امام علیه السّلام درباره عمرو در پاسخ به آنچه⁭که درباره او گفت فرمود: شگفتا از عمرو عاص پسر نابغه میان مردم شام گفت که من اهل شوخی و خوشگذرانی بوده، و عمر بیهوده می‌گذرانم حرفی از روی باطل گفت و گناه در میان شامیان از انتشار داد، مردم آگاه باشید بدترین گفتار دروغ است.عمرو عاص سخن می‌گوید، پس دروغ می‌بندد، وعده می‌دهد و خلاف آن مرتکب می‌شود، در خواست می‌کند و اصرار می‌ورزد، اما اگر چیزی از او بخواهند، بخل می‌ورزد، به پیمان خیانت می‌کند، و پیوند خویشاوندی را قطع می‌نماید، پیش از آغاز نبرد در هیاهو و امر و نهی بی مانند است تا آنجا که دست‌ها به سوی قبضه شمشیرها نرود.اما در آغاز نبرد، و برهنه شدن شمشیرها، بزرگ‌ترین نیرنگ او این است که عورت خویش آشکار کرده، فرار نماید.

آگاه باشید به خدا سوگند که یاد مرگ مرا از شوخی و کارهای بیهوده باز می‌دارد، ولی عمرو عاص را فراموشی آخرت از سخن حق باز داشته است، با معاویه بیعت نکرد مگر بدان شرط که به او پاداش دهد، و در برابر ترک دین خویش، رشوه‌ای تسلیم او کند.

روایت 510

نهج⁭البلاغه⁽⁴⁾:

و از کلام امام علیه السّلام در ذکر عمرو بن عاص: شگفتا از پسر نابغه و مانند آن را ذکر کرده⁭است.

1) 509- رواه الطبرسيّ رحمه اللّه قبل عنوان: «و كتب محمّد بن أبي بكر إلي معاوية احتجاجا عليه» من كتاب الاحتجاج: ج 1، ص 182.

2) 510- رواه السيّد الرضيّ رفع اللّه مقامه في المختار: 82 من كتاب نهج البلاغة.

3) . طبرسی آن را قبل از عنوان: «و کتب محمد بن ابی بکر إلی معاویه احجاجا علیه» از کتاب الاحتجاج: ج1، ص182 روایت کرده است.

4) . سید رضی آن را در المختار 82 از کتاب نهج البلاغه روایت کرده است.

بيان

نبغ الشي‌ء ظهر قال بعض الشارحين سميت أم عمرو النابغة لشهرتها بالفجور و تظاهرها به و سيأتي وصف نسبه لعنه الله.

و زعم كنصر زعما مثلثة أي قال حقا أو باطلا و أكثر ما يستعمل في الباطل و ما يشك فيه و الدعابة بالضم المزاح و المراد هنا الدعابة الخارجة عن الاعتدال.

وَ رُوِيَ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ لِأَهْلِ الشَّامِ إِنَّمَا أَخَّرْنَا عَلِيّاً لِأَنَّ فِيهِ هَزْلًا لَا جِدَّ مَعَهُ وَ تَبِعَ فِي ذَلِكَ أَثَرَ عُمَرَ حَيْثُ قَالَ يَوْمَ الشُّورَي لَمَّا أَرَادَ صَرْفَ الْأَمْرِ عَنْهُ عليه السلام لِلَّهِ أَنْتَ لَوْ لَا أَنَّ فِيكَ دُعَابَةً.

و رجل تلعابة بالكسر أي كثير اللعب و المعافسة و العفاس بالكسر الملاعبة و في بعض نسخ كتاب الإحتجاج أعاوس [أعارس] مكان أعافس و لعله من أعرس الرجل إذا دخل بامرأته عند بنائها و قد يطلق علي الجماع و الممارسة المزاولة قال ابن الأثير في مادة مرس من كتاب النهاية و قد يطلق علي الملاعبة و منه حديث علي زعم أنني كنت أعافس و أمارس أي ألاعب النساء.

و أَلْحَفَ أي أَلَحَّ و إِلٌّ بالكسر العهد و القرابة و الحلف و الجار ذكره الفيروزآبادي في مادة أَلَّ من كتاب القاموس و المراد بقطع الْإِلِّ هنا قطع الرحم أو تضييع الحليف و الجار.

و المآخذ علي لفظ الجمع و في بعض النسخ علي المفرد.

و كلمة كان الأولي تامة و الإشارة إلي أخذ السيوف مآخذها و هو التحام الحرب و مخالطة السيوف و أكبر بالباء الموحدة و هو أظهر مما في بعض النسخ من المثلثة. و المكيدة المكر و الحيلة و يمنح كيمنع أي يعطي و السَّبَّةُ الاست أي العجز أو حلقة الدبر و المراد بإعطاء القوم سبته ما ذكره أرباب السير و يضرب به المثل من كشفه سوأته شاغرا برجليه لما لقيه أمير المؤمنين عليه السلام في بعض أيام صفين و قد اختلطت الصفوف و اشتعل نار الحرب فحمل عليه السلام عليه فألقي نفسه عن فرسه رافعا رجليه كاشفا عورته فانصرف عنه لافتا وجهه و في ذلك قال أبو فراس:

و لا خير في دفع الأذي بمذلة *** كما ردها يوما بسوأته عمرو

و الأتية العطية و الرضخ العطاء القليل و المراد بالأتية و الرضيخة ولاية مصر

توضیح

نبع الشئ یعنی ظاهر شد، و برخی از شارحین گفته⁭اند: مادر عمرو به⁭جهت شهرتش به فجور و اظهار آن نابغه نامیده شده⁭است و شرح نسب او لعنه الله به زودی خواهد آمد.

و زعم - بر وزن نصر - زعماً با سه حرکت یعنی سخنی حق یا باطل گفت و بیشترین استعمال آن درباره باطل و آنچه⁭که مورد شک است می⁭باشد. و الدعابه - با ضمه - یعنی مزاح و مقصود در اینجا مزاح خارج از حد اعتدال است.

و روایت است که او به اهل شام می⁭گفت: فقط به این دلیل علی را به تأخیر انداختیم که در او هزل - مزاح - است و جدیتی با او نیست و این زمینه، راه عمر را دنبال کرد ... آنجا که روز شورا زمانی⁭که خواست او را از امر خلافت کنار بزند گفت: به خدا سوگند تو بودی، اگر که در تو مزاح نبود.

و رجل تلعابه با کسره یعنی: خوش⁭گذران، و معافسه و العفاس با کسره: ملاعبه و شوخی. و در بعضی نسخه⁭های کتاب احتجاج «اعارس» به⁭جای اعافس آمده⁭است و شاید از ریشه «أعرس الرجل» باشد وقتی که بعد از ازدواج به او دخول می کند، و بر جماع نیز اطلاق می⁭شود. و ممارسه یعنی پرداختن. ابن اثیر در ریشه «مرس» از کتاب النهایه گوید و گاه بر بازی نیز اطلاق می⁭شود. و از آن است حدیث علی علیه السّلام: «زعم أننی کنت اعافس و أمارس» یعنی سرگرم زنان هستم.

«ألحف» یعنی اصرار کرد. إلّ با کسره یعنی، عهد، قرابت، پیمان، پناه، فیروزآبادی در ریشه «إلّ» از کتاب القاموس این را ذکر کرده⁭است. و مقصود از قطع عهد در اینجا قطع روابط خویشاوندی یا ضایع کردن هم⁭پیمان و همسایه است.

«المآخذ» به لفظ جمع است و در بعضی نسخه⁭ها بر لفظ مفرد است.

و کلمه کان اوّلی تام است و اشاره⁭ای است به گرفتن قبضه شمشیرها یعنی آغاز جنگ و درگیری شمشیرهاست و اکبر با باء است و این از آنچه⁭که در بعضی نسخه⁭ها با ثاء آمده⁭است بهتر است و المکیده یعنی مکر و حیله. «یمنح» بر وزن «یمنع» یعنی می⁭بخشد. «السبّه» باسن یا کپل یا مقعد، و مقصود از اعطاء القوم سبّته چیزی است که اصحاب سیر ذکر کرده⁭اند و به آن مثال زده⁭ می⁭شود در خصوص کشف عورتش در حالتی که پاهایش راباز کرده بود، زمانی⁭که امیرمؤمنان در یکی از روزهای صفین با او روبرو شد درحالی⁭که صف⁭ها در یکدیگر آمیخته شده و آتش جنگ برافروخته شده بود امام علیه السّلام بر او حمله برد پس خود را از اسبش پایین انداخت درحالی⁭که پاهای خود را بالا آورده و عورت خویش را نمایان کرده بود پس امام روی از برگرفت و از او منصرف شد و در این⁭باره ابوفراس گوید:

لا خیر فی دفع الإذی بمذلة کما ردّها یوماً بسوأته عمرو

در دفع آزار با ذلت و خواری چنانکه روزی عمرو با عورتش آن را دفع کرد هیچ خیری نیست.

الأتیّه یعنی هدیه و بخشش، الرضخ بخشش اندک، و منظور از أتیه و رضیخه ولایت مصر است

و لعل التعبير عنها بالرضيخة لقلتها بالنسبة إلي ترك الدين.

«511»

ما، الأمالي للشيخ الطوسي الْمُفِيدُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ الزُّبَيْرِ بْنِ بَكَّارٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ: كَانَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ يَقُولُ إِنَّ فِي عَلِيٍّ دُعَابَةً فَبَلَغَ ذَلِكَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَقَالَ :

زَعَمَ ابْنُ النَّابِغَةَ أَنِّي تِلْعَابَةٌ مَزَّاحَةٌ ذُو دُعَابَةٍ أُعَافِسُ وَ أُمَارِسُ هَيْهَاتَ يَمْنَعُ مِنَ الْعِفَاسِ وَ الْمِرَاسِ ذِكْرُ الْمَوْتِ وَ خَوْفُ الْبَعْثِ وَ الْحِسَابِ وَ مَنْ كَانَ لَهُ قَلْبٌ فَفِي هَذَا عَنْ هَذَا لَهُ وَاعِظٌ وَ زَاجِرٌ .

أَمَا وَ شَرُّ الْقَوْلِ الْكَذِبُ إِنَّهُ لَيُحَدِّثُ فَيَكْذِبُ وَ يَعِدُ فَيُخْلِفُ فَإِذَا كَانَ يَوْمُ الْبَأْسِ فَأَيُّ زَاجِرٍ وَ آمِرٍ هُوَ ⁽²⁾مَا لَمْ يَأْخُذِ السُّيُوفُ هَامَ الرِّجَالِ فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ فَأَعْظَمُ مَكِيدَتِهِ فِي نَفْسِهِ أَنْ يَمْنَحَ الْقَوْمَ اسْتَهُ.

«512»

و ذكره أيضا عن مصادر و علي صور العلامة الاميني في ترجمة عمرو بن العاص من كتاب الغدير: ج 2 ص 128، ط بيروت.

كِتَابُ، الْغَارَاتِ لِإِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِيِّ قَالَ: بَلَغَ عَلِيّاً عليه السلام أَنَّ ابْنَ الْعَاصِ يَنْتَقِصُهُ عِنْدَ أَهْلِ الشَّامِ فَصَعِدَ الْمِنْبَرَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ يَا عَجَباً عَجَباً لَا يَنْقَضِي لِابْنِ النَّابِغَةِ يَزْعُمُ لِأَهْلِ الشَّامِ إِلَي آخِرِ الْكَلَامِ وَ جَمَعَ بَيْنَ الرِّوَايَتَيْنِ.

و شاید تعبیر از آن با واژه رضیخه به⁭جهت اندک بودن آن در قبال ترک دین باشد .

روایت 511

امالی طوسی⁽⁴⁾:

عمرو بن عاص می⁭گفت: در علی مزاحی است، و این به امیرمؤمنان علیه السّلام رسید پس فرمود: پسر نابغه پنداشته که من خوشگذران، اهل مزاح و شوخی هستم که بیهوده عمر می⁭گذرانم دریغا که یاد مرگ، ترس از رستاخیز و حساب از سرگرمی و مشغولیت باز می⁭دارد و هر که قلبی داشته باشد در این سخن از آن، برای او پند دهنده و منع کننده⁭ای است.

آگاه باشید بدترین گفتار دروغ است او سخن می⁭گوید و دروغ می⁭گوید، وعده می⁭دهد و خلاف آن مرتکب می⁭شود و چون روز جنگ باشد در هیاهو و امر و نهی بی⁭مانند است تا آنجا که شمشیرها بر سر مردان نرفته است اما در آغاز نبرد و برهنه شدن شمشیرها بزرگ⁭ترین نیرنگ او این است⁭که عورت خویش آشکار کند.

روایت 512

کتاب الغارات⁽⁵⁾

علامه امینی نیز آن را از منابع و صورتهایی در زندگی نامه عمرو بن عاص در کتاب الغدیر: ج2 ص 128، چاپ بیروت ذکر گرده است.

از ابراهیم بن محمد ثقفی، گوید: به علی علیه السّلام خبر رسید که ابن عاص نزد شامیان او را کم ارزش می⁭سازد پس از منبر بالا رفت و حمد و ثنای خدا گفت و فرمود: شگفتا - شگفتی بی⁭پایان - از پسر نابغه در میان شامیان انتشار داده ... تا پایان کلام و دو روایت را با یکدیگر جمع کرده⁭است.

1) 511- رواه الشيخ الطوسيّ رفع اللّه مقامه في الحديث: 21 من الجزء الخامس من أماليه ص 131، ط بيروت. و ليلاحظ الحديث: 36 من أمالي الشيخ المفيد ص 82.

2) هذا هو الظاهر المذكور في المطبوع من أمالي الشيخ، و في ط الكمبانيّ من البحار: «فأي زاجر و أين هو؟ ... ».

3) 512- الحديث مذكور تحت الرقم: 188 من المطبوع من منتخب كتاب الغارات: ج 1، ص 513 ط 1. و للحديث صور مختلفة و أسانيد و مصادر كثيرة جدا علي وسع الباحث أن يقف علي بعضها تحت الرقم: 98 من ترجمة أمير المؤمنين عليه السلام من كتاب أنساب الاشراف: ج 2 ص 127، ط 1، و في المخطوطة: ج 1/ الورق 225.

4) . شیخ طوسی آن را در حدیث 21 از جلد پنجم امالی اش ص 131 چاپ بیروت روایت کرده است. و حدیث 36 از امالی شیخ مفید ص 82 ملاحظه شود.

5) . حدیث ذیل شماره 188 از نسخه چاپ شده کتاب الغارات: ج1، ص 513 چاپ اول مذکور است. برای این حدیث صورت ها و اسنادهای مختلفی است که محقق می تواند دردر ذیل شماره 98 از زندگی نامه امیر مؤمنان علیه السلام از کتاب أنساب الأشراف: ج2، ص 127، چاپ اول، و در نسخه خطی: ج1، ورق 225 به آن دست یابد.

«513»

⁽¹⁾ كِتَابُ، سُلَيْمِ بْنِ قَيْسٍ الْهِلَالِيِّ عَنْ أَبَانِ بْنِ أَبِي عَيَّاشٍ عَنْ سُلَيْمٍ قَالَ: إِنَّ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ خَطَبَ بِالشَّامِ فَقَالَ بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَلَي جَيْشٍ فِيهِ أَبُو بَكْرٍ وَ عُمَرُ فَظَنَنْتُ أَنَّهُ إِنَّمَا بَعَثَنِي لِكَرَامَتِي عَلَيْهِ فَلَمَّا قَدِمْتُ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَيُّ النَّاسِ أَحَبُّ إِلَيْكَ فَقَالَ عَائِشَةُ فَقُلْتُ مِنَ الرِّجَالِ قَالَ أَبُوهَا أَيُّهَا النَّاسُ وَ هَذَا عَلِيٌّ يَطْعَنُ عَلَي أَبِي بَكْرٍ وَ عُمَرَ وَ عُثْمَانَ وَ قَدْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ إِنَّ اللَّهَ ضَرَبَ بِالْحَقِّ عَلَي لِسَانِ عُمَرَ وَ قَلْبِهِ وَ قَالَ فِي عُثْمَانَ إِنَّ الْمَلَائِكَةَ لَتَسْتَحْيِي مِنْ عُثْمَانَ وَ قَدْ سَمِعْتُ عَلِيّاً وَ إِلَّا فَصَمَّتَا يَعْنِي أُذُنَيْهِ يَرْوِي عَلَي عَهْدِ عُمَرَ أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ نَظَرَ إِلَي أَبِي بَكْرٍ وَ عُمَرَ مُقْبِلَيْنِ فَقَالَ يَا عَلِيُّ هَذَانِ سَيِّدَا كُهُولِ أَهْلِ الْجَنَّةِ مِنَ الْأَوَّلِينَ وَ الْآخِرِينَ مَا خَلَا النَّبِيِّينَ مِنْهُمْ وَ الْمُرْسَلِينَ وَ لَا تُحَدِّثْهُمَا بِذَلِكَ فَيَهْلِكَا .

فَقَامَ عَلِيٌّ عليه السلام فَقَالَ الْعَجَبُ لِطُغَاةِ أَهْلِ الشَّامِ حَيْثُ يَقْبَلُونَ قَوْلَ عَمْرٍو وَ يُصَدِّقُونَهُ وَ قَدْ بَلَغَ مِنْ حَدِيثِهِ وَ كَذِبِهِ وَ قِلَّةِ وَرَعِهِ أَنْ يَكْذِبَ عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ قَدْ لَعَنَهُ سَبْعِينَ لَعْنَةً وَ لَعَنَ صَاحِبَهُ الَّذِي يَدْعُو إِلَيْهِ فِي غَيْرِ مَوْطِنٍ وَ ذَلِكَ أَنَّهُ هَجَا رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِقَصِيدَةٍ سَبْعِينَ بَيْتاً فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله اللَّهُمَّ إِنِّي لَا أَقُولُ الشِّعْرَ وَ لَا أُحِلُّهُ فَالْعَنْهُ أَنْتَ وَ مَلَائِكَتُكَ بِكُلِّ بَيْتٍ لَعْنَةً تَتْرَي عَلَي عَقِبِهِ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ .

ثُمَّ لَمَّا مَاتَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَامَ فَقَالَ إِنَّ مُحَمَّداً قَدْ صَارَ أَبْتَرَ لَا عَقِبَ لَهُ وَ إِنِّي لَأَشْنَأُ النَّاسِ لَهُ وَ أَقْوَلُهُمْ فِيهِ سُوءاً فَأَنْزَلَ اللَّهُ إِنَّ شانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ يَعْنِي أَبْتَرَ مِنَ الْإِيمَانِ وَ مِنْ كُلِّ خَيْرِ .

مَا لَقِيتُ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ مِنْ كَذَّابِيهَا وَ مُنَافِقِيهَا لَكَأَنِّي بِالْقُرَّاءِ الضَّعَفَةِ الْمُتَهَجِّدِينَ رَوَوْا حَدِيثَهُ وَ صَدَّقُوهُ فِيهِ وَ احْتَجُّوا عَلَيْنَا أَهْلَ الْبَيْتَ بِكَذِبِهِ إِنَّا نَقُولُ خَيْرُ هَذِهِ الْأُمَّةِ أَبُو بَكْرٍ وَ عُمَرُ وَ لَوْ شِئْتُ لَسَمَّيْتُ الثَّالِثَ !!

وَ اللَّهِ مَا أَرَادَ بِقَوْلِهِ فِي عَائِشَةَ وَ أَبِيهَا إِلَّا رِضَا مُعَاوِيَةَ بِسَخَطِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَقَدِ اسْتَرْضَاهُ بِسَخَطِ اللَّهِ.

روایت 513

کتاب سلیم بن قیس هلالی⁽²⁾، سلیم گوید: عمرو بن عاص در شام خطبه ایراد کرد و گفت: رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله مرا در رأس سپاهی که ابوبکر و عمر در آن هستند گسیل داشت پس گمان کردم که فقط بنا به کرامتم بر او مرا گسیل داشته⁭است و چون آمدم عرض کردم: یا رسول⁭الله کدام⁭یک از مردم نزد تو محبوب⁭تر است؟ فرمود عایشه. عرض کردم: از مردان؟ فرمود پدر او. این مردم درحالی⁭که این علی درباره ابوبکر، عمر و عثمان بد گویی می⁭کند و شنیدم که رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله می⁭فرماید: خداوند حق را بر زبان و دل عمر جاری کرده⁭است. و درباره عثمان فرمود: ملائکه از عثمان شرم دارند. و از علی علیه السّلام شنیدم که اگر چنین نباشد گوشهایم ناشنوا شود که در عهد عمر روایت می⁭کند که نبی خدا به ابوبکر و عمر که روی کرده⁭بودند نگاه کرد و فرمود: ای علی این دو سرور کهنسالان بهشت از اولین و آخرین⁭ها غیر از انبیاء و مرسلین هستند و در این⁭باره با آنان سخن مگو که هلاک می⁭شوند.

پس علی علیه السّلام برخاست و فرمود: شگفتا از عامه شامیان، که گفته عمرو را می⁭پذیرند و تأیید می⁭کنند درحالی⁭که از حدیث، دروغ و کم تقوایی به جایی رسیده که بر رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله دروغ می⁭بندد و رسول⁭ او را هفتاد مرتبه و رفیق او را که به⁭سوی او دعوت می⁭کند در موارد مختلف نفرین کرده⁭است. و آن به این⁭صورت که او رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله را با قصیده⁭ای هفتاد بیتی هجو کرد پس رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله فرمود: بارخدا من شعر نمی⁭گویم و آن را جایز نمی⁭دانم پس تو و ملائکه⁭ات به ازای هر بیت نفرینی بر او بفرستید که تا روز قیامت به نسل او برسد. سپس هنگامی⁭که ابراهیم پسر رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله وفات یافت برخاست و گفت: محمد بی⁭تبار شده⁭است و دنباله⁭ای ندارد و من از دشمن ترین مردم به او هستم بدگفتارترین مردمان در باره او. پس خداوند نازل فرمود: {دشمنت‌خود بی‌تبار خواهد بود} یعنی بی تبار از ایمان و از هر خیر.

به سبب آنچه⁭که از دروغگویان و منافقان این امت دیدم گویی که من در مقابل قراء ضعیف شب زنده⁭داری هستم که حدیث او را روایت کرده و او را در آن تأیید کرده و با دروغ او بر ما اهل بیت حجت می⁭آورند که بگویم: بهترین این امت ابوبکر و عمر است و اگر خواستی نفر سوم را نیز نام ببر! به خدا سوگند مقصودش از سخنش درباره عایشه و پدرش جز رضای معاویه با خشم خدا نیست و با خشم خدا رضایت او را کسب کرده⁭است.

1) 513- كتاب سليم بن قيس الهلالي ص 172 ط بيروت.

2) . کتاب سلیم بن قیس هلالی ص 172، چاپ بیروت.

وَ أَمَّا حَدِيثُهُ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ سَمِعَهُ مِنِّي فَلَا وَ الَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ إِنَّهُ لَيَعْلَمُ أَنَّهُ قَدْ كَذَبَ عَلَيَّ يَقِيناً وَ أَنَّ اللَّهَ لَمْ يَسْمَعْهُ مِنِّي سِرّاً وَ لَا جَهْراً اللَّهُمَّ الْعَنْ عَمْراً وَ الْعَنْ مُعَاوِيَةَ بِصَدِّهِمَا عَنْ سَبِيلِكَ وَ كَذِبِهِمَا عَلَي كِتَابِكَ وَ اسْتِخْفَافِهِمَا بِنَبِيِّكَ صلي الله عليه و آله وَ كَذِبِهِمَا عَلَيْهِ وَ عَلَيَّ.

«514»

أَقُولُ، قَالَ ابْنُ مِيثَمٍ رَحِمَهُ اللَّهُ كَتَبَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام إِلَي عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَي الْأَبْتَرِ بْنِ الْأَبْتَرِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ شَانِئِ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَ الْإِسْلَامِ سَلَامٌ عَلي مَنِ اتَّبَعَ الْهُدي أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّكَ تَرَكْتَ مُرُوَّتَكَ لِامْرِئٍ فَاسِقٍ مَهْتُوكٍ سِتْرُهُ يَشِينُ الْكَرِيمَ بِمَجْلِسِهِ وَ يُسَفِّهُ الْحَلِيمَ بِخِلْطَتِهِ فَصَارَ قَلْبُكَ لِقَلْبِهِ تَبَعاً كَمَا وَافَقَ شَنٌّ طَبَقَةَ فَسَلَبَكَ دِينَكَ وَ أَمَانَتَكَ وَ دُنْيَاكَ وَ آخِرَتَكَ وَ كَانَ عِلْمُ اللَّهِ بَالِغاً فِيكَ فَصِرْتَ كَالذِّئْبِ يَتْبَعُ الضِّرْغَامَ إِذَا مَا اللَّيْلُ دَجَا أَوِ الصُّبْحُ أَتَي ⁽²⁾يَلْتَمِسُ فَاضِلَ سُؤْرِهِ وَ حَوَايَا فَرِيسَتِهِ وَ لَكِنْ لَا نَجَاةَ مِنَ الْقَدَرِ وَ لَوْ بِالْحَقِّ أَخَذْتَ لَأَدْرَكْتَ مَا رَجَوْتَ وَ قَدْ رَشَدَ مَنْ كَانَ الْحَقُّ قَائِدَهُ .

فَإِنْ يُمَكِّنِ اللَّهُ مِنْكَ وَ مِنِ ابْنِ آكِلَةِ الْأَكْبَادِ أُلْحِقْكُمَا بِمَنْ قَتَلَهُ اللَّهُ مِنْ ظَلَمَةِ قُرَيْشٍ عَلَي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ إِنْ تُعْجِزَا أَوْ تَبْقَيَا بَعْدِي فَاللَّهُ حَسْبُكُمَا وَ كَفَي بِانْتِقَامِهِ انْتِقَاماً وَ بِعِقَابِهِ عِقَاباً وَ السَّلَامُ.

وَ رَوَي ابْنُ أَبِي الْحَدِيدِ مِثْلَهُ عَنْ نَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ مِنْ كِتَابِ صِفِّينَ.

«515»

ج، الإحتجاج نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ:

و اما سخنش که ادعا می⁭کند از من شنیده⁭است، به خدایی که دانه را شکافت و انسان را آفرید سوگند خیر، او خود به یقین می⁭داند که بر من دروغ بسته⁭است و خداوند آشکار و پنهان آن را از جانب من به گوش او نرسانده⁭است. بارخدایا عمرو و معاویه را نفرین کن به⁭جهت منحرف کردنشان از راه تو و دروغشان بر کتاب و سبک شمردن نبی⁭ات صلّی الله علیه و آله و دروغشان بر او و بر من.

روایت 514

می⁭گویم: ابن میثم⁽⁴⁾

و ابن ابی الحدید نیز آن را به نقل از کتاب صفین در شرحش بر مختار 39 از باب دوم نهح البلاغه: ج16، ص 163، و در چاپ جدید بیروت: ج4، ص 791

روایت کرده است.

گوید: امیرمؤمنان برای عمرو بن عاص نوشت: از بنده خدا علی امیرمؤمنان به بی⁭تبار پسر بی⁭تبار عمرو بن عاص دشمن محمد و خاندان محمد در جاهلیت واسلام، سلام بر کسی⁭که از هدایت پیروی کرد. اما بعد تو جوانمردی⁭ات را به خاطر فرد فاسقی که پرده اش هتک شده⁭است و با مقامش کریم را بدنام می⁭کند و با درآمیختنش خردمند را سفیه می⁭کند رها کرده⁭ای، پس قلبت تابع قلب او شد چنانکه شن با طبقه همراه شد؛ پس دینت، امانتت، دنیا و آخرت را از تو ربود و علم خدا در تو بالغ بود پس مانند گرگی شدی که از شیر دنباله⁭روی می⁭کند آنگاه که شب تاریک شود تا صبح فرا رسد در پی ته⁭مانده آب او و بازمانده شکار اوست اما هیچ گریزی از تقدیر نیست و اگر با حق بگیری به آنچه امید داری دست می⁭یابی و هدایت می⁭شود آن⁭کس⁭که حق راهنمای او باشد.

اگر خداوند درباره تو و پسر جگرخوار به من فرصت دهد شما را به کسانی از ظالمان قریش در عهد رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله که خداوند هلاکشان کرد ملحق می⁭کنم و اگر سالخورده شدید یا بعد از من باقی⁭ماندید خداوند برای شما بس است و انتقام او کافی و عقوبت او پس است و السلام .

و ابن ابی الحدید مشابه آن را از نصر بن مزاحم از کتاب صفین روایت کرده⁭است.

روایت 515

⁭ الاحتجاج⁽⁵⁾

و سید رضی آن را در مختار 39 از بخش نامه های امیر مؤمنان علیه السلام کتاب نهج البلاغه روایت کرده است.

نهج⁭البلاغه: و از نامه امام علیه السّلام به عمرو بن عاص:

1) 514- رواه كمال الدين ابن ميثم البحرانيّ رحمه اللّه في شرحه علي المختار: 39 من الباب الثاني من نهج البلاغة: ج 5 ص 85 ط بيروت، و في ط 3 ج 5 ص 58. و رواه أيضا ابن أبي الحديد- نقلا عن كتاب صفّين- في شرحه علي المختار 39 من الباب الثاني من نهج البلاغة: ج 16، ص 163، و في ط الحديث ببيروت: ج 4 ص 791.

2) هذا هو الظاهر من السياق و المستفاد قطعيا ممّا يأتي في بيان المصنّف، و في ط الكمبانيّ من البحار هنا: «أو الصبح إذا يلتمس ... » و هذا السياق أحسن ممّا في أصلي من شرح ابن أبي الحديد: «أو أتي الصبح ... ».

3) 515- رواه الطبرسيّ رحمه اللّه في آخر عنوان: «احتجاج عليّ عليه السلام علي معاوية في جواب كتاب كتب إليه ... » من كتاب الاحتجاج: ج 1، ص 182، ط بيروت. و رواه السيّد الرضيّ قدس اللّه نفسه في المختار: 39 من باب كتب أمير المؤمنين عليه السلام من كتاب نهج البلاغة.

4) . کمال الدین بن میثم بحرانی آن را در شرحش بر مختار 39 از باب دوم نهج البلاغه: ج5، ص 85 چاپ بیروت، و در چاپ سوم ج5 ص 58 روایت کرده است.

5) . طبرسی آن را در آخر عنوان: (احتجاج علیّ علیه السلام علی معاویه فی جواب کتاب کتبه إلیه ... ) از کتاب الاحتجاج: ج1، ص 182، چاپ بیروت.

فَإِنَّكَ جَعَلْتَ دِينَكَ تَبَعاً لِدُنْيَا امْرِئٍ ظَاهِرٍ غَيُّهُ مَهْتُوكٍ سِتْرُهُ يَشِينُ الْكَرِيمَ بِمَجْلِسِهِ وَ يُسَفِّهُ الْحَلِيمَ بِخِلْطَتِهِ فَاتَّبَعْتَ أَثَرَهُ وَ طَلَبْتَ فَضْلَهُ اتِّبَاعَ الْكَلْبِ لِلضِّرْغَامِ يَلُوذُ إِلَي مَخَالِبِهِ وَ يَنْتَظِرُ مَا يُلْقَي إِلَيْهِ مِنْ فَضْلِ فَرِيسَتِهِ فَأَذْهَبْتَ دُنْيَاكَ وَ آخِرَتَكَ وَ لَوْ بِالْحَقِّ أَخَذْتَ أَدْرَكْتَ مَا طَلَبْتَ فَإِنْ يُمَكِّنِ اللَّهُ مِنْكَ وَ مِنِ ابْنِ أَبِي سُفْيَانَ أَجْزِكُمَا بِمَا قَدَّمْتُمَا وَ إِنْ تُعْجِزَا وَ تَبْقَيَا فَمَا أَمَامَكُمَا شَرٌّ لَكُمَا وَ السَّلَامُ.

بيان

إلي الأبتر إشارة إلي قوله تعالي إِنَّ شانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ فإنه نزل فيه.

قال ابن أبي الحديد أما غي معاوية فلا ريب في ظهور ضلاله و بغيه.

و أما مهتوك ستره فإنه كان كثير الهزل و الخلاعة صاحب جلساء و سمار و معاوية لم يتوقر و لم يلزم قانون الرئاسة إلا منذ خرج علي أمير المؤمنين و احتاج إلي الناموس و السكينة و إلا فقد كان في أيام عثمان شديد التهتك موسوما بكل قبيح و كان في أيام عمر يستر نفسه قليلا منه إلا أنه كان يلبس الحرير و يشرب في آنية الذهب و الفضة و يركب البغلات ذوات السروج المحلاة بها و عليها جلال الديباج و الوشي و كان حينئذ شابا عنده نزق الصبا و أشر الشبيبة و سكر السلطان و الإمرة و نقل الناس عنه في كتب السيرة أنه كان يشرب الخمر في أيام عثمان بالشام فأما بعد وفاة أمير المؤمنين عليه السلام و استقرار الأمر له فقد اختلف فيه فقيل إنه شرب الخمر في سر و قيل لم يشرب و لا خلاف في أنه سمع الغناء و طرب عليه و أعطي و وصل عليه أيضا.

و أما قوله يشين الكريم بمجلسه و يسفه الحليم بخلطته فالأمر كذلك لأنه لم يكن في مجلسه إلا شتم بني هاشم و قذفهم و التعرض بذكر الإسلام و الطعن عليه و إن أظهر الانتماء إليه.

تو دین خود را پیرو دنیای کسی قرار دادی که گمراهی‌اش آشکار است، پرده‌اش دریده، و افراد بزرگوار در همنشینی با او لکّه دار، و در معاشرت با او به سبک مغزی متّهم می‌گردند.تو در پی او می‌روی، و چونان سگی گرسنه به دنبال پس مانده شکار شیر هستی، به بخشش او نظر دوختی که قسمت‌های اضافی شکارش را به سوی تو افکند، پس دنیا و آخرت خود را تباه کردی، در حالی که اگر به حق می‌پیوستی به خواسته‌های خود می‌رسیدی.اگر خدا مرا بر تو و پسر ابو سفیان مسلّط گرداند، سزای زشتی‌های شما را خواهم داد، اما اگر قدرت آن را نیافتم و باقی ماندید آنچه در پیش روی دارید برای شما بدتر است.با درود

توضیح

إلی الأبتر اشاره⁭ای است به این کلام خداوند متعال: {دشمنت‌خود بی‌تبار خواهد بود} که درباره او نازل فرمود.

ابن ابی الحدید گوید: در خصوص گمراهی معاویه شکی در ظهور ضلالت و ستم او نیست.

پرده⁭اش دریده به این سبب که او اهل شوخی و هرزگی دارای همنشینان و شب⁭نشینان بود و معاویه وقار پیشه نکرد و به قانون ریاست ملزم نشد مگر بعد از خروجش علیه امیرمؤمنان و احتیاجش به آبرو و آرامش و گرنه در دوره عثمان، بسیار رسوا و موسوم به هر قبیحی بود و در ایام عمر اندکی خود را از او مخفی می⁭کرد جز اینکه او حریر بر تن می⁭کرد در ظروف طلایی و نقره⁭ای می⁭نوشید و بر استرهایی با زین⁭های زینتی و دیبا و تزیین سوار می⁭شود و در آن زمان جوانی بود که شور و نشاط جوانی، مستی سلطان و امارت با او بود و مردم در کتب سیره درباره او نقل کرده⁭اند که در دوره عثمان در شام شراب می⁭نوشید، اما بعد از وفات امیرمؤمنان علیه السّلام و استقرار امر برای او در مورد وی اختلاف است و گفته شده او در خفا شراب می⁭نوشید و گفته شده: نمی⁭نوشید اما اختلافی در این نیست که به آواز گوش می⁭داد و بر آن به⁭وجد می⁭آمد و بر آن عطا و صله نیز می⁭بخشید.

و این کلام او «فرد سخاوتمند در همنشینی با او لکه دار، و شخص بزرگوار در معاشرت با او به سبک مغزی متهم می⁭گردد.»

و حقیقت چنین است زیرا در مجلس او جز نکوهش بنی هاشم، افترا زدن به آنان، و تعرض به ذکر اسلام و بدگویی درباره آن نبود گرچه وابستگی به اسلام را ابراز می⁭کرد.

قوله عليه السلام كما وافق شن طَبَقَةَ قال في مجمع الأمثال قال الشرقي بن القطامي كان رجل من دهاة العرب و عقلائهم يقال له شن فقال و الله لأطوفن حتي أجد امرأة مثلي فأتزوجها فبينما هو في بعض مسير إذا رافقه رجل في الطريق فسأله شن أين تريد فقال موضع كذا و كذا يريد القرية التي يقصدها شن فرافقه حتي إذا أخذا في مسيرهما قال شن أ تحملني أم أحملك فقال له الرجل يا جاهل أنا راكب و أنت راكب فكيف أحملك أم تحملني. فسكت عنه شن فسارا حتي إذا قربا من القرية إذا هما بزرع قد استحصد فقال أ تري هذا الزرع أكل أم لا فقال له الرجل يا جاهل تري نبتا مستحصدا فتقول أكل أم لا فسكت عنه شن حتي إذا دخلا القرية لقيتهما جنازة فقال شن أ تري صاحب هذا النعش حيا أم ميتا فقال الرجل ما رأيت أجهل منك جنازة تسأل عنها أ ميت صاحبهما أم حي فسكت عنه شن فأراد مفارقته فأبي الرجل أن يتركه حتي يسير به إلي منزله فمضي معه.

و كان للرجل بنت يقال لها طَبَقَةُ فلما دخل عليها أبوها سألته عن ضيفه فأخبرها بمرافقته إياه و شكا إليها جهله و حدثها بحديثه فقالت يا أبت ما هذا بجاهل أما قوله أ تحملني أم أحملك فأراد أ تحدثني أم أحدثك حتي نقطع طريقنا.

و أما قوله أ تري هذا الزرع أكل أم لا فإنما أراد هل باعه أهله فأكلوا ثمنه أم لا.

و أما قوله في الجنازة فأراد هل ترك عقبا يحيا بهم ذكره أم لا.

فخرج الرجل فقعد مع شن فحادثه ساعة ثم قال أ تحب أن أفسر لك ما سألتني عنه قال نعم ففسره فقال شن ما هذا من كلامك فأخبرني من صاحبه فقال ابنة لي فخطبها إليه فزوجه و حملها إلي أهله فلما رأوها قالوا وافق شن طَبَقَةَ فذهبت مثلا يضرب للمتوافقين.

و قال الأصمعي هم قوم كان لهم وعاء أدم فتشنن فجعلوا له طبقا فوافقه

و این کلام او «کما وافق شن طبقه» در مجمع الامثال گوید شرقی بن قطامی گوید: مردی از زیرکان و عقلای عرب بود که شن خوانده می⁭شد پس گفت: به خدا سوگند می⁭گردم تا زنی مثل خود بیایم و با او ازدواج کنم و درحالی⁭که در یکی از مسیرها بود مردی در راه با او همراه شد و شن از او سؤال کرد: قصد کجا داری؟ گفتم: فلان جا، و روستایی که مقصد شن بود را می⁭خواست پس با او همراه شد تا زمانی⁭که در مسیرشان رفتند، شن گفت: تو مرا سوار می⁭کنی یا من تو را سوار کنم؟ مرد به او گفت: نادان من سواره هستم تو هم سواره هستی پس چگونه من تو را سوار کنم یا تو مرا سوار کنی؟ پس شن ساکت شد و حرکت کردند تا به آن روستا نزدیک شدند پس به کشته⁭ای رسیدند که محصولش رسیده بود. پس سؤال کرد به نظرت این کشته خورده شده یا خیر؟ مرد به او گفت: گیاه رسیده می⁭بینی و می⁭گویی خورده شده یا خیر. و شن سکوت کرد تا اینکه وارد روستا شدند و با جنازه⁭ای روبه⁭رو شدند پس شن گفت: به نظرت صاحب ابن نعش زنده⁭است یا مرده؟ مرد به او گفت: نادان⁭تر از تو ندیدم جنازه است می⁭پرسی صاحب آن مرده است یا زنده سپس سکوت کرد و خواست که از او جدا شود و مرد مانع از این شد که او را رها کند تا او را به منزلش ببرد پس با او همراه شد .

برای آن مرد دختری بود که طبقه نامیده می⁭شد و چون پدرش بر او وارد شد از او درباره مهمانش سؤال کرد پس از همراهی⁭اش با او به وی خبر داد و از نادانی او شکایت کرد و سخن او را برای وی بازگو کرد. پس دختر گفت: پدر او نادان نیست. این کلام او که «تو مرا سوار می⁭کنی یا من تو را سوار کنم» یعنی تو با من صحبت می⁭کنی یا من با تو صحبت کنم تا راهمان را کوتاه کنیم.

و این سخنش که «به نظرت این کشته خورده شده یا خیر، منظورش این است که صاحبان آن، آن را فروخته و قیمت آن را خورده⁭اند یا خیر؟

سخنش درباره جنازه مقصودش این است که آیا فرزندانی دارد که به⁭وسیله آنان یادش زنده ماند یا خیر.

پس مرد خارج شد و با شن نشست و ساعتی او صحبت کرد سپس گفت آیا دوست داری آنچه⁭که از من سؤال کردی را برایت تفسیر کنم؟ گفت: بله، پس آن را تفسیر کرد. شن گفت: این سخن تو نیست بگو صاحب آن کیست؟ گفت: دخترم، پس او را از وی خواستگاری کرد پس مرد او را به همسری وی درآورد و شن او را نزد خویشان خود برد و زمانی⁭که او را دیدند گفتند: وافق شن طبقه: پس مثلی شد برای دو امر موافق.

و اصمعی گوید: آنان قومی هستند که مشکی پوستین داشتند و پوسیده و برای آن سرپوشی گذاشتند پس با آن سازش یافت

فقيل وافق شَنٌّ طَبَقَةَ.

و هكذا رواه أبو عبيدة في كتابه و فسره.

و قال ابن الكلبي طبقة قبيلة من إياد كانت لا تطاق فوقعت بها شن ابن أقصي بن عبد القيس فانتصفت منها و أصابت فيها فضربتا مثلا للمتفقين في الشدة و غيرها قال الشاعر:

لقيت شن إياد بالقنا *** طبقا وافق شن طبقة

فزاد المتأخرون فيه وافقه فاعتنقه انتهي.

و قال الجوهري أني يأني أنيا و أني و أناء أي حان و أني تأنية أيضا أدرك. و في بعض النسخ بالتاء.

و الحوايا الأمعاء و هو جمع حوية.

قوله عليه السلام أدركت أي من الدنيا بقدر كفايتك أو من الآخرة.

قوله عليه السلام فإن يمكن الله المفعول محذوف أي يمكنني.

قوله عليه السلام و إن تعجزا أي غلبتما علي فالمفعول محذوف أيضا.

و لنذكر هنا نسب هذا الأبتر لعنه الله و صاحبه الأكفر و بعض مثالبه و مثالب أبيه.

اعلم أن العاص بن وائل أباه كان من المستهزءين برسول الله صلي الله عليه و آله و الكاشفين له بالعداوة و الأذي و فيه و في أصحابه نزل إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ و لقب في الإسلام بالأبتر لقوله سيموت هذا الأبتر غدا فينقطع ذكره يعني رسول الله صلي الله عليه و آله و كان يشتم رسول الله صلي الله عليه و آله و يضع في طريقه الحجارة ليعثر بها إذا خرج ليلا للطواف و هو أحد القوم الذين روّعوا زينب ابنة رسول الله صلي الله عليه و آله في هودجها حتي أجهضت جنينا ميتا فلما بلغه صلي الله عليه و آله لعنهم.

پس گفته شد: وافق شن طبقه و ابوعبیده در کتابش آن را چنین روایت و تفسیر کرده⁭است.

و ابن کلبی گوید: طبقه قبیله⁭ای از ایاد است که کسی را یارای مبارزه با ایشان نبود پس شن بن اقصی بن عبدالقیس با آنان درگیر شد و نیمی را از آن قبیله گرفت و از آن برخوردار شد، پس این دو مثلی برای دو امر موافق در شدت و غیر آن شدند. شاعر گوید:

لقیت شن أیاد بالقنا طبقاً وافق شن طبقه

و متأخران بر آن افزوده⁭اند: با او موافق شد و او را پذیرفت. پایان.

و جوهری گوید: أنی یأنی أنیاً و أنی و أناء یعنی فرا رسید و أنی و تأنیه نیز یعنی رسید .

و در بعضی نسخه⁭ها با تاء است. و الحوایا یعنی امعاء و احشاء و جمع حویه است.

و این سخن او «أدرکت» یعنی از دنیا به قدر کفایت یا از آخرت.

و این سخن اوعلیه السّلام «فإن یمکّن الله» مفعول محذوف است یعنی یمکّننی و این سخن او «تعجزا» یعنی بر من غلبه یافتید. و باز هم مفعول محذوف است.

و در اینجا نسب ابن ابتر که لعنت خدا بر او باد و رفیق کافرتر و برخی عیوب او و پدرش را ذکر می⁭کنیم.

بدان که عاص بن وائل، پدر او از تمسخرکنندگان رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله و ابرازکنندگان دشمنی و اذیت درباره او و یاران او بود. نزول «إِنَّا کَفَیْنَاکَ الْمُسْتَهْزِئِینَ» {که ما [شر] ریشخندگران را از تو برطرف خواهیم کرد}، و به⁭جهت این سخنش: «این بی⁭تبار فردا خواهد مرد و نامش منقطع خواهد شد» منظورش رسول⁭الله بود، در اسلام به ابتر ملقب شد و رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله را نکوهش می⁭کرد و در راهش سنگ می⁭چید تا زمانی⁭که شبانه برای طواف خارج می⁭شود با آن برخورد کند و او یکی از افرادی است که زینب دختر رسول⁭الله را در کجاوه⁭اش ترساند تا اینکه جنینی مرده سقط کرد و چون این خبر به او رسید آنان را نفرین کرد.

و عمرو هجا رسول الله صلي الله عليه و آله هجاء كثيرا و كان يعلمه صبيان مكة فينشدونه و يصيحون برسول الله صلي الله عليه و آله إذا مر بهم رافعين أصواتهم بالهجاء في وجهه فقال رسول الله صلي الله عليه و آله و هو يصلي بالحجر اللهم إن عمرو بن العاص هجاني و لست بشاعر فالعنه بعدد ما هجاني.

رواه عبد الحميد بن أبي الحديد عن الواقدي و غيره من أهل الحديث ⁽¹⁾

«516»

قَالَ وَ رَوَي أَهْلُ الْحَدِيثِ أَنَّ النَّضْرَ بْنَ الْحَارِثِ وَ عُقْبَةَ بْنَ أَبِي مُعَيْطٍ وَ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ عَمَدُوا إِلَي سَلَي جَمَلٍ ⁽²⁾فَرَفَعُوهُ بَيْنَهُمْ وَ وَضَعُوهُ عَلَي رَأْسِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ هُوَ سَاجِدٌ بِفِنَاءِ الْكَعْبَةِ فَسَالَ عَلَيْهِ فَصَبَرَ وَ لَمْ يَرْفَعْ رَأْسَهُ وَ بَكَي فِي سُجُودِهِ وَ دَعَا عَلَيْهِمْ فَجَاءَتِ ابْنَتُهُ فَاطِمَةُ عليها السلام وَ هِيَ بَاكِيَةٌ فَرَفَعَتْهُ عَنْهُ فَأَلْقَتْهُ وَ قَامَتْ عَلَي رَأْسِهِ وَ هِيَ بَاكِيَةٌ فَرَفَعَ رَأْسَهُ وَ قَالَ اللَّهُمَّ عَلَيْكَ بِقُرَيْشٍ قَالَهَا ثَلَاثاً ثُمَّ قَالَ رَافِعاً صَوْتَهُ إِنِّي مَظْلُومٌ فَانْتَصِرْ قَالَهَا ثَلَاثاً ثُمَّ قَامَ فَدَخَلَ مَنْزِلَهُ وَ ذَلِكَ بَعْدَ وَفَاةِ عَمِّهِ أَبِي طَالِبٍ بِشَهْرَيْنِ.

قَالَ: وَ لِشِدَّةِ عَدَاوَةِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ لِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَرْسَلَهُ أَهْلُ مَكَّةَ إِلَي النَّجَاشِيِّ لِيَطْرُدَ أَصْحَابَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَنْ بِلَادِهِ مُهَاجِرَةَ حَبَشَةَ وَ لِيَقْتُلَ جَعْفَرَ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عِنْدَهُ إِنْ أَمْكَنَهُ فَكَانَ مِنْهُ فِي أَمْرِ جَعْفَرٍ هُنَاكَ مَا هُوَ مَشْهُورٌ فِي السِّيَرِ.

وَ قَالَ ابْنُ أَبِي الْحَدِيدِ ذَكَرَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي كِتَابِ رَبِيعِ الْأَبْرَارِ قَالَ: كَانَتِ النَّابِغَةُ أُمُّ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ أَمَةً لِرَجُلٍ مِنْ عَنَزَةَ فَسُبِيَتْ فَاشْتَرَاهَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جُذْعَانَ التَّيْمِيُّ بِمَكَّةَ فَكَانَتْ بَغِيّاً ثُمَّ أَعْتَقَهَا فَوَقَعَ عَلَيْهَا أَبُو لَهَبِ بْنُ عَبْدِ

و عمرو رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله را بسیار هجو کرد و آن را به کودکان مکه می⁭آموخت و آنها آن را می خواندند و زمانی که رسول الله صلّی الله علیه و آله بر آنان گذر می کرد با صدای بلند خطاب به وی او را هجو می کردند، پس رسول الله درحالی که در اتاق نماز می خواند فرمود: بارخدایا عمرو بن عاص مرا هجو کرده است و من شاعر نیستم پس به تعدادی که مرا هجو کرده است او را نفرین کن .

عبدالحمید بن ابی الحدید از واقدی و سایر اهل حدیث آن را روایت کرده است.⁽³⁾

روایت 516

گوید: و اهل حدیث روایت کرده اند که نضر بن حارث و عقبه بن ابو معیط و عمرو بن عاص بچه دان شتری در دست گرفتند و آن را میان خود بالا بردند و بر سر رسول الله صلّی الله علیه و آله قرار دادند درحالی که او در حیاط کعبه در سجده بود بر او سرازیر شد، صبر کرد و سر بلند نکرد و در سجده اش گریست و آنان را نفرین کرد. دخترش فاطمه گریان آمد و آن را از وی برداشت و کناری انداخت و به تمیز کردن سرش مشغول شد و درحالی که گریه می کرد، و پیامبر سر بلند کرد و فرمود: بارخدایا قریش را به تو می سپارم و این جمله را سه مرتبه تکرار کرد. سپس صدایش را بلند کرد و فرمود: من مظلوم هستم پس یاری ام کن و این را نیز سه مرتبه تکرار کرد. سپس برخاست و وارد منزلش شد. ای واقعه دو ماه بعد از وفات عمویش ابوطالب بود.

راوی گوید: به جهت شدت دشمنی عمرو بن عاص با رسول الله صلّی الله علیه و آله اهالی مکه او را به سوی نجاشی فرستادند تا اصحاب رسول الله صلّی الله علیه و آله را از سرزمینش مهاجره حبشه بیرون کند و جعفر بن ابی طالب را اگر ممکن شد در حضورش به قتل برساند. اما در خصوص امر جعفر امری رخ داد که در سره ها مشهور است.

ابن ابی الحدید گوید: زمخشری در کتاب ربیع الأبرار گوید: نابغه مادر عمرو بن عاص کنیز مروی از عنزه بود پس اسیر شد و عبدالله بن جذعان تیمی در مکه او را که زناکار بود خرید سپس او را آزاد کرد و ابولهب بن

1) رواه مع ما يليه في شرحه علي المختار: 82 من نهج البلاغة: ج 2 ص 456 ط الحديث ببيروت.

2) السلي علي زنة بلي: غلاف الولد في بطن أمه.

3) . آن را به دنبال حدیث بعد در شرح مختار 82 نهج البلاغه: ج2 ص456 چاپ جدید بیروت روایت کرده است.

الْمُطَّلِبِ وَ أُمَيَّةُ بْنُ خَلَفٍ الْجُمَحِيُّ وَ هِشَامُ بْنُ الْمُغِيرَةِ الْمَخْزُومِيُّ وَ أَبُو سُفْيَانَ بْنُ حَرْبٍ وَ الْعَاصُ بْنُ وَائِلٍ السَّهْمِيُّ فِي طُهْرٍ وَاحِدٍ فَوَلَدَتْ عَمْراً فَادَّعَاهُ كُلُّهُمْ فَحُكِّمَتْ أُمُّهُ فِيهِ فَقَالَتْ هُوَ مِنَ الْعَاصِ بْنِ وَائِلٍ وَ ذَلِكَ لِأَنَّ الْعَاصَ بْنَ وَائِلٍ كَانَ يُنْفِقُ عَلَيْهَا كَثِيراً قَالُوا وَ كَانَ أَشْبَهَ بِأَبِي سُفْيَانَ.

قَالَ وَ رَوَي أَبُو عُبَيْدَةَ مَعْمَرُ بْنُ الْمُثَنَّي فِي كِتَابِ الْأَنْسَابِ أَنَّ عَمْراً اخْتَصَمَ فِيهِ يَوْمَ وِلَادَتِهِ رَجُلَانِ أَبُو سُفْيَانَ بْنُ حَرْبٍ وَ الْعَاصُ بْنُ وَائِلٍ فَقِيلَ لِتَحْكُمْ أُمُّهُ فَقَالَتْ أُمُّهُ إِنَّهُ مِنَ الْعَاصِ بْنِ وَائِلٍ فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ أَمَا إِنِّي لَا أَشُكُّ أَنِّي وَضَعْتُهُ فِي رَحِمِ أُمِّهِ فَأَبَتْ إِلَّا الْعَاصَ فَقِيلَ لَهَا أَبُو سُفْيَانَ أَشْرَفُ نَسَباً فَقَالَتْ إِنَّ الْعَاصَ بْنَ وَائِلٍ كَثِيرُ النَّفَقَةِ عَلَيَّ وَ أَبُو سُفْيَانَ شَحِيحٌ .

فَفِي ذَلِكَ يَقُولُ حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ لِعَمْرِو بْنِ الْعَاصِ حَيْثُ هَجَاهُ مُكَافِئاً لَهُ عَنْ هَجَاءِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله:

أَبُوكَ أَبُو سُفْيَانَ لَا شَكَّ قَدْ بَدَتْ *** لَنَا فِيكَ مِنْهُ بَيِّنَاتُ الدَّلَائِلِ

فَفَاخِرْ بِهِ إِمَّا فَخَرْتَ فَلَا تَكُنْ *** تُفَاخِرُ بِالْعَاصِ الْهَجِينِ بْنِ وَائِلٍ

وَ إِنَّ الَّتِي فِي ذَاكَ يَا عَمْرُو حُكِّمَتْ *** فَقَالَتْ رَجَاءً عِنْدَ ذَاكَ لِنَائِلٍ

مِنَ الْعَاصِ عَمْرٌو تُخْبِرُ النَّاسَ كُلَّمَا *** تَجَمَّعَتِ الْأَقْوَامُ عِنْدَ الْمَحَافِلِ

وَ رَوَي ابْنُ عَبْدِ الْبِرِّ فِي الْإِسْتِيعَابِ ⁽¹⁾عَنِ ابْنِ الْكَلْبِيِّ فِي كِتَابِهِ فِي أَخْبَارِ صِفِّينَ: أَنَّ بُسْرَ بْنَ أَرْطَاةَ بَارَزَ عَلِيّاً عليه السلام يَوْمَ صِفِّينَ فَطَعَنَهُ عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلَامُ فَانْكَشَفَ لَهُ فَكَفَّ عَنْهُ كَمَا عَرَضَ لَهُ مِثْلُ ذَلِكَ مَعَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ قَالَ وَ لَهُمْ فِيهَا أَشْعَارٌ مَذْكُورَةٌ فِي مَوْضِعِهَا مِنْ ذَلِكَ الْكِتَابِ .

مِنْهَا فِيمَا ذَكَرَ ابْنُ الْكَلْبِيِّ وَ الْمَدَائِنِيُّ قَوْلَ الْحَارِثِ بْنِ النَّضْرِ السَّهْمِيِ:

أَ فِي كُلِّ يَوْمٍ فَارِسٌ لَيْسَ يَنْتَهِي *** وَ عَوْرَتُهُ وَسْطَ الْعَجَاجَةِ بَادِيَةٌ

يَكُفُّ لَهَا عَنْهُ عَلِيٌّ سِنَانَهُ *** وَ يَضْحَكُ مِنْهُ فِي الْخَلَاءِ مُعَاوِيَةُ

عبدالمطلب، امیه بن خلف جمحی، هشام بن مغیره مخزومی، ابوسفیان بن حرب و عاص بن وائل سهمی در یک دوره طهارت واحد با او همبستر شدند و عمرو زاده شد. هر یک از آنها مدعی او شدند پس مادرش درباره او حکم داد و گفت او از عاص بن وائل است و این بدان جهت بود که عاص بن وائل بر او بسیار هزینه می کرد. و گفتند: به ابوسفیان شبیه تر است.

گوید: ابوعبیده معمر بن مثنی در کتاب انساب روایت کرد که در روز ولادت عمرو دو مرد نزاع کردند: ابوسفیان بن حرب و عاص بن وائل، پس گفته شد: باید مادرش داوری کند و مادرش گفت: او از عاص بن وائل است. ابوسفیان گفت: اما من تردیدی ندارم که من او را در رحم مادرش گذاشتم اما او غیر عاص را رد کرد. پس به او گفته شد: نسب ابوسفیان شریف⁭تر است، پاسخ داد: عاص⁭ بن وائل بسیار خرج می⁭کند اما ابوسفیان خسیس است. و در این⁭باره حسان بن ثابت به عمرو بن عاص آنجا که در پاسخ به هجو او از رسول⁭الله، او را هجا گفت می⁭گوید:

أبوک أبو سفیان لا شکّ قد بدت لنا فیک منه بینات الدلائل

ففاخر به إمّا فخرت فلاتکن تفاخر بالعاص الهجین بن وائل

وإنّ التی فی ذاک یاعمرو حکمت فقالت رجاء عند ذاک لنائل

من العاص عمرو تخبر الناس کلّما تجمّعت الأقوام عند المحافل

•

تردیدی نیست که پدر تو ابوسفیان است، دلائلی روشن از او در تو بر ما نمایان شده⁭است.

•

پس به او فخر کن اگر فخر فروختی، و به عاص بن وائل فرومایه افتخار نکن.

•

و زنی که درباره آن داوری کردی ای عمرو داوری کرد و به امید آنچه⁭که نزد آن می⁭یابد گفت:

•

عمرو از عاص است هرگاه اقوام در محافل اجتماع می⁭کنند مردم را خبر می⁭دهد.

و ابن عبدالبر در الاستیعاب⁽²⁾از ابن کلبی در کتابش فی اخبار صفین روایت کرد که بسر بن أرط در روز صفین با علی علیه السّلام هماورد شد پس علی علیه السّلام بر او ضربه زد پس او عورت خویش نمایان ساخت و امام از او دست کشید چنانکه نظیر آن با عمرو بن عاص برایش رخ داده بود. گوید و درباره آن برای آنان اشعاری است که در محل آن در آن کتاب مذکور است.

از جمله آن، در اثنای آنچه⁭که ابن کلبی و مدائنی ذکر کرده⁭اند گفته حادث بن نضر سهمی است:

أفی کلّ یوم فارس لیس ینتهی و عورته وسط العجاجة بادیة

یکفّ لها عنه علیّ سنانه و یضحک منه فی الخلاء معاویة

1) الحديث موجود في آخر ترجمة بسر بن أرطاة من كتاب الاستيعاب بهامش الإصابة: ج 1، ص 161. و في شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد، ج 6، ص 316، و فيه: الخيل المغيرة صبحة.

2) . این حدیث در پایان زندگی نامه بسر بن أرطاة از کتاب الاستیعاب در حاشیه الإصاة: ج1، ص 161 و در شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج6، ص 316 موجود است.

بَدَتْ أَمْسِ مِنْ عَمْرٍو فَقَنَّعَ رَأْسَهُ *** وَ عَوْرَةُ بُسْرٍ مِثْلُهَا حَذْوَ حَاذِيَةٍ

فَقُولَا لِعَمْرٍو ثُمَّ بُسْرٍ أَ لَا انْظُرَا *** سَبِيلَكُمَا لَا تَلْقَيَا اللَّيْثَ ثَانِيَةً

وَ لَا تَحْمَدَا إِلَّا الْحَيَا وَ خُصَاكُمَا *** هُمَا كَانَتَا وَ اللَّهِ لِلنَّفْسِ وَاقِيَةٌ

وَ لَوْلَاهُمَا لَمْ تَنْجُوَا مِنْ سِنَانِهِ *** وَ تِلْكَ بِمَا فِيهَا عَنِ الْعَوْدِ نَاهِيَةٌ

مَتَي تَلْقَيَا الْخَيْلَ الْمَشِيخَةَ صُحْبَةً ⁽¹⁾*** وَ فِيهَا عَلِيٌّ فَاتْرُكَا الْخَيْلَ نَاحِيَةً

وَ كُونَا بَعِيداً حَيْثُ لَا يَبْلُغُ الْقَنَا *** نُحُورَكُمَا إِنَّ التَّجَارِبَ كَافِيَةٌ

وَ رُوِيَ أَنَّ مُعَاوِيَةَ قَالَ لِبُسْرٍ بَعْدَ ذَلِكَ وَ كَانَ يَضْحَكُ لَا عَلَيْكَ يَا بُسْرُ ارْفَعْ طَرْفَكَ وَ لَا تَسْتَحْيِ فَلَكَ بِعَمْرٍو أُسْوَةٌ وَ قَدْ أَرَاكَ اللَّهُ مِنْهُ وَ أَرَاهُ مِنْكَ .

فَصَاحَ فَتًي مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَيْلَكُمْ يَا أَهْلَ الشَّامِ أَ مَا تَسْتَحْيُونَ لَقَدْ عَلَّمَكُمْ عَمْرٌو كَشْفَ الْأَسْتَارِ ثُمَّ أَنْشَدَ الْأَبْيَاتَ .

وَ رُوِيَ أَنَّهُ قَالَ مُعَاوِيَةُ لِعَمْرٍو يَوْماً بَعْدَ اسْتِقْرَارِ خِلَافَتِهِ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ لَا أَرَاكَ إِلَّا وَ يَغْلِبُنِي الضَّحِكُ قَالَ بِمَا ذَا قَالَ أَذْكُرُ يَوْمَ حَمَلَ عَلَيْكَ أَبُو تُرَابٍ فِي صِفِّينَ فَأَزْرَيْتَ نَفْسَكَ فَرَقاً مِنْ شَبَا سِنَانِهِ وَ كَشَفْتَ سَوْأَتَكَ لَهُ فَقَالَ عَمْرٌو أَنَا مِنْكَ أَشَدُّ ضَحِكاً إِنِّي لَأَذْكُرُ يَوْمَ دَعَاكَ إِلَي الْبِرَازِ فَانْتَفَخَ سَحْرُكَ وَ رَبَا لِسَانُكَ فِي فَمِكَ وَ غَصَصْتَ بِرِيقِكَ وَ ارْتَعَدَتْ فَرَائِصُكَ وَ بَدَا مِنْكَ مَا أَكْرَهُ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ بَعْدَ مَا جَرَي بَيْنَهُمَا الْجُبْنُ وَ الْفِرَارُ مِنْ عَلِيٍّ لَا عَارَ عَلَي أَحَدٍ فِيهِمَا .

وَ كَانَ بُسْرٌ مِمَّنْ يَضْحَكُ مِنْ عَمْرٍو فَلَمَّا عَلِمَ أَنَّهُ لَا مَحِيصَ حَذَا حَذْوَهُ وَ صَارَ مَضْحَكَةً لَهُ أَيْضاً.

وَ رَوَي ابْنُ أَبِي الْحَدِيدِ عَنِ الْبَلاذُرِيِّ فِي كِتَابِ أَنْسَابِ الْأَشْرَافِ قَالَ: قَامَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ بِالْمَوْسِمِ فَأَطْرَي مُعَاوِيَةَ وَ بَنِي أُمَيَّةَ وَ تَنَاوَلَ بَنِي هَاشِمٍ وَ ذَكَرَ مَشَاهِدَهُ بِصِفِّينَ وَ يَوْمِ أَبِي مُوسَي فَقَامَ إِلَيْهِ ابْنُ عَبَّاسٍ فَقَالَ يَا عَمْرُو إِنَّكَ بِعْتَ دِينَكَ مِنْ مُعَاوِيَةَ فَأَعْطَيْتَهُ مَا فِي يَدِكَ وَ مَنَّاكَ مَا فِي يَدِ غَيْرِهِ فَكَانَ الَّذِي أَخَذَ مِنْكَ فَوْقَ الَّذِي أَعْطَاكَ وَ كَانَ الَّذِي أَخَذْتَ مِنْهُ دُونَ الَّذِي أَعْطَيْتَهُ وَ كُلٌّ رَاضٍ بِمَا

بدت أمس من عمرو فقنّع رأسه و عورة بسر مثلها حذو حاذیة

فقولا لعمرو ثمّ بسر ألا انظرا سبیلکما لا تلقیا اللیث ثانیة

و لا تحمدا إلا الحیا و خصاکما هما کانتا و الله للنفس واقیة

و لو لاهما لم تنجوا من سنانه و تلک بما فیها عن العود ناهیة

متی تلقیا المشیخة صحبة و فیها علیّ فاترکا الخیل ناحیة

و کونا بعیداً حیث لایبلغ القنا نحورکما إنّ التجارب کافیة

آیا در هر روزی سواری است، پایانی ندارد، و عورت او در میانه گرد و غبار نمایان است.

بدان جهت علی نیزه خویش از او باز می⁭دارد و معاویه در خلوت بر او خنده می⁭کند.

دیروز از عمرو نمایان شد و نقاب بر سر کرد و عورت بسر مثل آن بود و پا جای پای او نهاد.

پس به عمرو سپس بسر بگویید به مسیر خود بنگرید که بار دیگر با شیر روبه⁭رو نگردید.

و جز حیا و احلیل خویش را نستایید که آن دو به خدا سوگند حافظ جان است.

و اگر آن دو نبودند از نیزه او نجات نمی⁭یافتید و آن با آنچه که در بردارد از بازگشت به آن نهی می کند .

هرگاه سوارانی سالخورده از اصحاب دیدید و در آن علی بود پس سواران را به جانبی ترک کنید.

به⁭گونه⁭ای دور باشید که نیزه به سینه⁭های شما اصابت نکند که تجربه⁭ها کافی است.

و روایت است که معاویه پس از آن ماجرا درحالی⁭که می⁭خندید به بسر گفت: شماتتی بر تو نیست ای بسر نگاهت را بالا بگیر و شرمگین مباش که عمرو برای تو الگویی است و خداوند آن را از او به تو و از تو به او نشان داده است.

و جوانی از اهالی کوفه فریاد زد: وای بر شما ای شامیان آیا شرم نمی‌کنید، عمرو برهنه کردن باسن ها - عورت - را به شما آموخت، سپس ابیاتی را قرائت کرد.

و روایت است که معاویه روزی بعداز استقرار خلافتش به عمرو گفت: ای عبدالله تو را نمی‌بینم مگر اینکه خنده بر من غالب می‌شود. گفت: چرا؟ گفت: روزی را به یاد می‌آورم که ابوتراب در صفین بر تو حمله کرد و برای رهایی از نوک نیزه او، خود را خوار کردی و عورتت را برای او نمایان ساختی. پس عمرو گفت: مرا بیش از تو خنده آید، من روزی را به یاد می آورم که تو را به هماوردی فراخواند، پس رگ‌های گردنت باد کرد و زبانت در دهانت جانگرفت و آب دهانت در گلویت گیر کرد و چهار ستونت لرزید و آنچه‌که نمی پسندم از تو نمایان شد. پس معاویه بعداز آنچه‌که میان آن‌دو گذشت، گفت: در ترس و فرار از علی ننگی بر کسی نیست.

و بسر از جله کسانی بود که عمرو را تمسخر می کرد، پس زمانی‌که دانست گزیری نیست راه او درپیش‌گرفته، او نیز مضحکه‌ای برای وی شد.

و ابن ابی الحدید از بلاذری در کتاب انساب الأشراف روایت کرد: عمرو بن عاص در موسم به پاخاست و معاویه و بنی‌امیه را تمجید کرد و به بنی‌هاشم پرداخت و دیده‌هایش از صفین و روز ابوموسی اشعری را ذکر کرد. پس ابن عباس به سوی او برخاست و گفت: ای عمرو، تو دینت را در ازای معاویه فروخته‌ای و آنچه‌که در دستت است را به او داده‌ای و او تو را به آنچه‌که در دست غیر اوست امیدوار کرده است و آنچه‌که از تو گرفته است فراتر از چیزی است که به تو بخشیده است و آنچه‌که از او گرفته‌ای کمتر از چیزی است که به او داده‌ای و هرکدام به آنچه‌که داده و

1) و في شرح النهج لابن أبي الحديد، ج 6، ص 317: المغيرة صبحة.

أَخَذَ وَ أَعْطَي فَلَمَّا صَارَتْ مِصْرُ فِي يَدِكَ تَتَبَّعَكَ بِالنَّقْضِ عَلَيْكَ وَ التَّعَقُّبِ لِأَمْرِكَ ثُمَّ بِالْعَزْلِ لَكَ حَتَّي لَوْ أَنَّ نَفْسَكَ فِي يَدِكَ لَأَرْسَلْتَهَا وَ ذَكَرْتَ يَوْمَكَ مَعَ أَبِي مُوسَي فَلَا أَرَاكَ فَخَرْتَ إِلَّا بِالْغَدْرِ وَ لَا مَنَنْتَ إِلَّا بِالْفُجُورِ وَ الْغِشِّ وَ ذَكَرْتَ مَشَاهِدَكَ بِصِفِّينَ فَوَ اللَّهِ مَا ثَقُلَتْ عَلَيْنَا وَطْأَتُكَ وَ لَا نَكَأَتْ فِينَا جُرْأَتُكَ وَ لَقَدْ كُنْتَ فِيهَا طَوِيلَ اللِّسَانِ قَصِيرَ الْبَنَانِ آخِرَ الْحَرْبِ إِذَا أَقْبَلَتْ وَ أَوَّلَهَا إِذَا أَدْبَرَتْ لَكَ يَدَانِ يَدٌ لَا تَقْبِضُهَا عَنْ شَرٍّ وَ يَدٌ لَا تَبْسُطُهَا إِلَي خَيْرٍ وَ وَجْهَانِ وَجْهٌ مُونِسٌ وَ وَجْهٌ مُوحِشٌ وَ لَعَمْرِي مَنْ بَاعَ دِينَهُ بِدُنْيَا غَيْرِهِ لَحَرِيٌّ حُزْنُهُ عَلَي مَا بَاعَ وَ أَمَا إِنَّ لَكَ بَيَاناً وَ لَكِنْ فِيكَ خَطَلٌ وَ إِنَّ لَكَ لَرَأْياً وَ لَكِنْ فِيكَ فَشَلٌ وَ إِنَّ أَصْغَرَ عَيْبٍ فِيكَ لَأَعْظَمُ عَيْبٍ فِي غَيْرِكَ!

گرفته اند، راضی هستند. پس زمانی‌که مصر در دستان تو قرار گرفت، تو را با نقض تو و پیگیری امرت، سپس عزلت دنبال می‌کند تا اینکه اگر جانت نیز در دستت بود آن را رها می‌کنی. روزت همراه با ابوموسی را یاد کردی، پس می‌بینیم که فقط به حیله افتخار می‌کنی و فقط به فجور و دغل توجه می‌کنی و دیده‌هایت از صفین را یاد کردی، به خدا سوگند فشارت بر ما سنگینی نکرد و جرأتت ما را زخمی نکرد و در آن، زمانی‌که پایان جنگ نزدیک می‌شد و ابتدای آن سپری می‌شد، زبانی دراز و دستی کوتاه داشتی. برای تو دو دست است، دستی که از شر باز نمی‌داری و دستی که به خیر نمی‌گشایی، و دو چهره داری، چهره‌ای مأنوس و چهره‌ای وحشتناک. و به جانم سوگند هرکه دینش را به دنیای غیر خود بفروشد، اندوهش برآنچه فروخته است، شایسته است. به‌هوش باش که برای تو بیانی است، اما در تو یاوه‌ای است، و برای تو اندیشه‌ای است اما در تو شکستی است و کوچک‌ترین عیب تو، بزرگ‌ترین عیب سایرین است .

باب 19 باب نادر

الأخبار

«517»

⁽¹⁾ فس، تفسير القمي الْحُسَيْنُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ السُّكَيْنِيُّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْبَجَلِيِّ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ هَارُونَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ قَالَ: لَمَّا بَلَغَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أَمْرُ مُعَاوِيَةَ وَ أَنَّهُ فِي مِائَةِ أَلْفٍ قَالَ مِنْ أَيِّ الْقَوْمِ قَالُوا مِنْ أَهْلِ الشَّامِ قَالَ عليه السلام لَا تَقُولُوا مِنْ أَهْلِ الشَّامِ وَ لَكِنْ قُولُوا مِنْ أَهْلِ الشُّومِ وَ هُمْ مِنْ أَبْنَاءِ مِصْرٍ لُعِنُوا عَلي لِسانِ داوُدَ فَ جَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَ الْخَنازِيرَ ثُمَّ كَتَبَ إِلَي مُعَاوِيَةَ لَا تَقْتُلِ النَّاسَ بَيْنِي وَ بَيْنَكَ وَ لَكِنْ هَلُمَّ إِلَي الْمُبَارَزَةِ فَإِنْ أَنَا قَتَلْتُكَ فَإِلَي النَّارِ أَنْتَ وَ يَسْتَرِيحُ النَّاسُ مِنْكَ وَ مِنْ ضَلَالَتِكَ وَ إِنْ قَتَلْتَنِي فَأَنَا إِلَي الْجَنَّةِ وَ يُغْمَدُ عَنْكَ السَّيْفُ الَّذِي لَا يَسَعُنِي غِمْدُهُ حَتَّي أَرُدَّ مَكْرَكَ وَ بِدْعَتَكَ وَ أَنَا الَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ اسْمَهُ فِي التَّوْرَاةِ وَ الْإِنْجِيلِ بِمُوَازَرَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ أَنَا أَوَّلُ مَنْ بَايَعَ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله تَحْتَ الشَّجَرَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَي لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَلَمَّا قَرَأَ مُعَاوِيَةُ كِتَابَهُ وَ عِنْدَهُ جُلَسَاؤُهُ قَالُوا قَدْ وَ اللَّهِ لَقَدْ أَنْصَفَكَ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ وَ اللَّهِ مَا أَنْصَفَنِي وَ اللَّهِ لَأَرْمِيَنَّهُ بِمِائَةِ أَلْفِ سَيْفٍ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَصِلَ إِلَيَّ وَ وَ اللَّهِ مَا أَنَا مِنْ جَالِهِ وَ لَقَدْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ وَ اللَّهِ يَا عَلِيُّ لَوْ بَارَزَكَ أَهْلُ الشَّرْقِ وَ الْغَرْبِ لَقَتَلْتَهُمْ أَجْمَعِينَ .

فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ مَا يَحْمِلُكَ يَا مُعَاوِيَةُ عَلَي قِتَالِ مَنْ تَعْلَمُ وَ تُخْبِرُ

باب نوزدهم: باب نادر

روایات

روایت 517

تفسیر علی بن ابراهیم⁽²⁾: امام صادق علیه السّلام از پدرانش علیهم السّلام فرمود: زمانی‌که امر معاویه و اینکه وی در صدهزار سرباز است، به امیرمؤمنان علیه السّلام رسید فرمود: از کدام قوم هستند؟ گفتند: از اهل شام. فرمود: نگویید از اهل شام بلکه بگویید از اهل شوم و آنان از مردم مصر هستند که بر زبان داوود نفرین شدند، پس خداوند برخی از آنان را به میمون و خوک تبدیل کرد. سپس برای معاویه نوشت: میان من و خودت، مردم را به هلاکت نراسان بلکه به مبارزه بشتاب و اگر من تو را کشتم تو به سوی آتش می‌روی و مردم از تو و از ضلالت تو به راحتی می‌رسند و اگر تو مرا کشتی من به سوی بهشت می‌روم و شمشیری که تا مکر و بدعت تو را رد نکنم، غلاف نمی‌کنم، از تو غلاف می‌شود، و من کسی هستم که خداوند نامش را در تورات و انجیل به همکاری با رسول الله صلّی الله علیه و آله، ذکر کرده است و من اولین کسی هستم که در زیر درخت در این کلام خداوند، «لَقَدْ رَضِیَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبَایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ» {به راستی خدا هنگامی که مؤمنان زیر آن درخت با تو بیعت می‌کردند از آنان خشنود شد} با رسول الله صلّی الله علیه و آله بیعت کرد. زمانی‌که معاویه نامه او را قرأئت کرد، درحالی‌که همنشینانش نزد او بودند، گفتند: به خدا سوگند انصاف کرده است. معاویه گفت: به خدا سوگند انصاف نکرده است و به خدا سوگند با صدهزار شمشیر شامیان بر او ضربت می‌زنم قبل از این‌که به من برسد، و به خدا سوگند من از مردان او نیستم و شنیدم که رسول الله صلّی الله علیه و آله می‌فرماید: و علی! به خدا سوگند اگر اهالی شرق و غرب با تو هماورد شوند، همه آنها را به قتل می‌رسانی.

پس مردی از قوم به او گفت: ای معاویه چه چیزی تو را به جنگ با کسی‌که می‌شناسی و درباره او با آنچه‌که رسول الله صلّی الله علیه و آله فرموده است،

1) 517- تفسير عليّ بن إبراهيم في ذيل الآية 7 من سورة الشوري «فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَ فَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ».

2) . تفسیر علی بن ابراهیم ذیل آیه 7 سوره شوری «فریق فی الجنة و فریق فی التسعیر»

فِيهِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ بِمَا تُخْبِرُ مَا أَنْتَ وَ نَحْنُ فِي قِتَالِهِ إِلَّا عَلَي الضَّلَالَةِ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ إِنَّمَا هَذَا بَلَاغٌ مِنَ اللَّهِ وَ مَا اسْتَطَعْتُ وَ اللَّهِ مَا أَسْتَطِيعُ أَنَا وَ أَصْحَابِي رَدَّ ذَلِكَ حَتَّي يَكُونَ مَا هُوَ كَائِنٌ .

قَالَ وَ بَلَغَ ذَلِكَ مَلِكَ الرُّومِ وَ أُخْبِرَ أَنَّ رَجُلَيْنِ قَدْ خَرَجَا يَطْلُبَانِ الْمُلْكَ فَسَأَلَ مِنْ أَيْنَ خَرَجَا فَقِيلَ لَهُ رَجُلٌ بِالْكُوفَةِ وَ رَجُلٌ بِالشَّامِ قَالَ فَأَمَرَ الْمَلِكُ وُزَرَاءَهُ فَقَالَ تَخَلَّلُوا هَلْ تُصِيبُونَ مِنْ تُجَّارِ الْعَرَبِ مَنْ يَصِفُهُمَا لِي فَأُتِيَ بِرَجُلَيْنِ مِنْ تُجَّارِ الشَّامِ وَ رَجُلَيْنِ مِنْ تُجَّارِ مَكَّةَ فَسَأَلَهُمْ عَنْ صِفَتِهِمَا فَوَصَفُوهُمَا لَهُ ثُمَّ قَالَ لِخُزَّانِ بُيُوتِ خَزَائِنِهِ أَخْرِجُوا إِلَيَّ الْأَصْنَامَ فَأَخْرَجُوهَا فَنَظَرَ إِلَيْهَا فَقَالَ الشَّامِيُّ ضَالٌّ وَ الْكُوفِيُّ هَادٍ .

ثُمَّ كَتَبَ إِلَي مُعَاوِيَةَ أَنِ ابْعَثْ إِلَيَّ أَعْلَمَ أَهْلِ بَيْتِكَ وَ كَتَبَ إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أَنِ ابْعَثْ إِلَيَّ أَعْلَمَ أَهْلِ بَيْتِكَ فَأَسْمَعَ مِنْهُمَا ثُمَّ أَنْظُرَ فِي الْإِنْجِيلِ كِتَابِنَا ثُمَّ أُخْبِرَكُمَا مَنْ أَحَقُّ بِهَذَا الْأَمْرِ وَ خَشِيَ عَلَي مُلْكِهِ .

فَبَعَثَ مُعَاوِيَةُ يَزِيدَ ابْنَهُ وَ بَعَثَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ الْحَسَنَ ابْنَهُ عليه السلام فَلَمَّا دَخَلَ يَزِيدُ لَعَنَهُ اللَّهُ عَلَي الْمَلِكِ أَخَذَ بِيَدِهِ وَ قَبَّلَهَا ثُمَّ قَبَّلَ رَأْسَهُ ثُمَّ دَخَلَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمَا فَقَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَجْعَلْنِي يَهُودِيّاً وَ لَا نَصْرَانِيّاً وَ لَا مَجُوسِيّاً وَ لَا عَابِداً لِلشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ وَ لَا الصَّنَمِ وَ الْبَقَرِ وَ جَعَلَنِي حَنِيفاً مُسْلِماً وَ لَمْ يَجْعَلْنِي مِنَ الْمُشْرِكِينَ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ ثُمَّ جَلَسَ لَا يَرْفَعُ بَصَرَهُ .

فَلَمَّا نَظَرَ مَلِكُ الرُّومِ إِلَي الرَّجُلَيْنِ أَخْرَجَهُمَا ثُمَّ فَرَّقَ بَيْنَهُمَا ثُمَّ بَعَثَ إِلَي يَزِيدَ فَأَحْضَرَهُ ثُمَّ أَخْرَجَ مِنْ خَزَائِنِهِ ثَلَاثَمِائَةٍ وَ ثَلَاثَةَ عَشَرَ صُنْدُوقاً فِيهَا تَمَاثِيلُ الْأَنْبِيَاءِ وَ قَدْ زُيِّنَتْ بِزِينَةِ كُلِّ نَبِيٍّ مُرْسَلٍ فَأَخْرَجَ صَنَماً فَعَرَضَهُ عَلَي يَزِيدَ فَلَمْ يَعْرِفْهُ ثُمَّ عُرِضَ عَلَيْهِ صَنَمٌ صَنَمٌ فَلَا يَعْرِفُ مِنْهَا شَيْئاً وَ لَا يُجِيبُ مِنْهَا بِشَيْ‌ءٍ ثُمَّ سَأَلَهُ عَنْ أَرْزَاقِ الْخَلَائِقِ وَ عَنْ أَرْوَاحِ الْمُؤْمِنِينَ أَيْنَ تَجْتَمِعُ وَ عَنْ أَرْوَاحِ الْكُفَّارِ أَيْنَ تَكُونُ إِذَا مَاتُوا فَلَمْ يَعْرِفْ مِنْ ذَلِكَ شَيْئاً.

خبر می‌دهی، وا می‌دارد، در نبرد با او تو و ما فقط برضلالت هستیم. معاویه گفت: این فقط ابلاغی - تقدیری - از جانب خداست و به خدا سوگند من و اصحاب نتوانستیم و نمی‌توانیم آن را رد کنیم تا این که آنچه می خواهد بشود بشود.

راوی گوید: این امر به پادشاه روم رسید و به او خبر دادند که دو مرد به قصد فرمانروایی خارج شده‌اند. سؤال کرد: از کجا خارج شده اند؟ به او گفته شد: مردی از کوفه و مردی در شام. راوی گوید: پادشاه وزیرانش را امر کرد و گفت: جست‌وجو کنید، آیا به تجاری از عرب دست می‌یابید که آن دو را برای ما توصیف کنند؟ پس دو مرد از تجار شام و دو مرد از تجار مکه آوردند و فرمانروا درباره ویژگی آن دو از آنان سؤال کرد، و آنان آن دو را برای او توصیف کردند. سپس به خزانه دار خزانه‌داری‌اش گفت: بت‌ها را برای من بیرون آورید. پس بیرون آوردند، به آنها نگاه کرد و گفت: شامی گمراه است و کوفی هدایت‌یافته. سپس برای معاویه و علی نوشت که داناترین فرد اهل بیتت را نزد من بفرست تا به آن دو گوش بسپارم و در کتابمان انجیل تأمل کنم، سپس به شما خبر دهم که کدام‌یک از شما به این امر محقق‌تر است و بر ملکش بیم می‌رود.

پس معاویه پسرش یزید و امیرمؤمنان فرزندش حسن را فرستاد و زمانی‌که یزید، که نفرین خدا بر او باد، بر پادشاه وارد شد، دستش را گرفت و بوسید، سپس سر او را بوسید، سپس حسن بن علی علیه السّلام وارد شد و فرمود: حمد از آن خدایی است که مرا یهودی، نصرانی، مجوس، پرستنده خورشید، ماه، بت و گاو قرار نداد و مرا یکتاپرست مسلمان قرار داد و مرا از مشرکان قرار نداد. متبارک است خدای صاحب عرش بزرگ و حمد از آن خدای پروردگار جهانیان است. سپس نشست و دیده اش را بالا نگرفت .

و زمانی‌که فرمانروای روم به دو مرد نگاه کرد، آن دو را بیرون آورد و آن دو را جدا کرد، سپس به دنبال یزید فرستاد و او را احضار کرد، سپس از خزانه‌اش سه هزار و سیصد صندوق بیرون آورد که در آن تمثال انبیاء بود و به زینت هر نبی مرسل آراسته شده است و بتی بیرون آورد و آن را بر یزید نمایان کرد. او آن را نشناخت، سپس تک به تک بت‌هایی به او نشان داد که وی هیچ یک از آنها را نشناخت و در خصوص آنها به چیزی پاسخ نداد. سپس درباره ارزاق مخلوقات و ارواح مؤمنان سؤال کرد که کجا جمع می‌شود و از ارواح کفار سؤال کرد که زمانی‌که می‌میرند کجایند، پس هیچ‌یک از آنها را ندانست.

ثُمَّ دَعَا الْمَلِكُ الْحَسَنَ بْنَ عَلِيٍّ عليهما السلام فَقَالَ إِنَّمَا بَدَأْتُ بِيَزِيدَ بْنِ مُعَاوِيَةَ كَيْ يَعْلَمَ أَنَّكَ تَعْلَمُ مَا لَا يَعْلَمُ وَ يَعْلَمُ أَبُوكَ مَا لَا يَعْلَمُ أَبُوهُ فَقَدْ وُصِفَ لِي أَبُوكَ وَ أَبُوهُ وَ نَظَرْتُ فِي الْإِنْجِيلِ فَرَأَيْتُ فِيهِ مُحَمَّداً رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ الْوَزِيرَ عَلِيّاً عليه السلام وَ نَظَرْتُ فِي الْأَوْصِيَاءِ فَرَأَيْتُ فِيهَا أَبَاكَ وَصِيَّ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله .

فَقَالَ لَهُ الْحَسَنُ سَلْنِي عَمَّا بَدَا لَكَ فِيمَا تَجِدُهُ فِي الْإِنْجِيلِ وَ عَمَّا فِي التَّوْرَاةِ وَ عَمَّا فِي الْقُرْآنِ أُخْبِرْكَ بِهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ .

فَدَعَا الْمَلِكُ بِالْأَصْنَامِ فَأَوَّلُ صَنَمٍ عُرِضَ عَلَيْهِ فِي صِفَةِ الْقَمَرِ فَقَالَ لَهُ الْحَسَنُ عليه السلام فَهَذِهِ صِفَةُ آدَمَ أَبِي الْبَشَرِ ثُمَّ عُرِضَ عَلَيْهِ آخَرُ فِي صِفَةِ الشَّمْسِ فَقَالَ الْحَسَنُ عليه السلام هَذِهِ صِفَةُ حَوَّاءَ أُمِّ الْبَشَرِ ثُمَّ عُرِضَ عَلَيْهِ آخَرُ فِي صِفَةٍ حَسَنَةٍ فَقَالَ هَذِهِ صِفَةُ شَيْثِ بْنِ آدَمَ وَ كَانَ أَوَّلَ مَنْ بُعِثَ وَ بَلَغَ عُمُرُهُ فِي الدُّنْيَا أَلْفَ سَنَةٍ وَ أَرْبَعِينَ عَاماً ثُمَّ عُرِضَ عَلَيْهِ صَنَمٌ آخَرُ فَقَالَ هَذِهِ صِفَةُ نُوحٍ صَاحِبُ السَّفِينَةِ وَ كَانَ عُمُرُهُ أَلْفاً وَ أَرْبَعَمِائَةِ سَنَةٍ وَ لَبِثَ فِي قَوْمِهِ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِينَ عاماً ثُمَّ عُرِضَ عَلَيْهِ صَنَمٌ آخَرُ فَقَالَ هَذِهِ صِفَةُ إِبْرَاهِيمَ عليه السلام عَرِيضُ الصَّدْرِ طَوِيلُ الْجَبْهَةِ ثُمَّ عُرِضَ عَلَيْهِ صَنَمٌ فَقَالَ هَذِهِ صِفَةُ إِسْرَائِيلَ وَ هُوَ يَعْقُوبُ ثُمَّ أُخْرِجَ إِلَيْهِ صَنَمٌ آخَرُ فَقَالَ هَذِهِ صِفَةُ إِسْمَاعِيلَ ثُمَّ أُخْرِجَ إِلَيْهِ صَنَمٌ آخَرُ فَقَالَ هَذِهِ صِفَةُ يُوسُفَ بْنِ يَعْقُوبَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ثُمَّ عُرِضَ عَلَيْهِ صَنَمٌ آخَرُ فَقَالَ هَذِهِ صِفَةُ مُوسَي بْنِ عِمْرَانَ وَ كَانَ عُمُرُهُ مِائَتَيْنِ وَ أَرْبَعِينَ سَنَةً وَ كَانَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ إِبْرَاهِيمَ خَمْسُمِائَةِ عَامٍ ثُمَّ أُخْرِجَ إِلَيْهِ صَنَمٌ آخَرُ فَقَالَ هَذِهِ صِفَةُ دَاوُدَ صَاحِبِ الْحَرْبِ ثُمَّ أُخْرِجَ إِلَيْهِ صَنَمٌ آخَرُ فَقَالَ هَذِهِ صِفَةُ شُعَيْبٍ ثُمَّ زَكَرِيَّا ثُمَّ يَحْيَي ثُمَّ عِيسَي بْنِ مَرْيَمَ رُوحِ اللَّهِ وَ كَلِمَتِهِ وَ كَانَ عُمُرُهُ فِي الدُّنْيَا ثَلَاثاً وَ ثَلَاثِينَ سَنَةً ثُمَّ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَي السَّمَاءِ وَ يَهْبِطُ إِلَي الْأَرْضِ بِدِمَشْقَ وَ هُوَ الَّذِي يَقْتُلُ الدَّجَّالَ ثُمَّ عُرِضَ عَلَيْهِ صَنَمٌ صَنَمٌ فَيُخْبِرُ بِاسْمِ نَبِيٍّ نَبِيٍّ ثُمَّ عُرِضَ عَلَيْهِ الْأَوْصِيَاءُ وَ الْوُزَرَاءُ فَكَانَ يُخْبِرُ بِاسْمِ وَصِيٍّ وَصِيٍّ وَ وَزِيرٍ وَزِيرٍ ثُمَّ عُرِضَ عَلَيْهِ أَصْنَامٌ بِصِفَةِ الْمُلُوكِ فَقَالَ الْحَسَنُ عليه

سپس فرمانروا، حسن بن ع-لی را خواند و گفت: ف-قط بدین ج-هت با یزید بن معاویه شروع کردم که بداند که تو آنچ-ه‌که او نمی‌داند را می‌دانی و پدرت آنچه‌که پدر او نمی‌داند را می‌داند، پدرت و پدر او برای من وصف شده اند و در انجیل تأمل کردم و در آن دیدم که محمد رسول خدا و وزیر، علی است. و در اوصیاء نگریستم و در آن دیدم که پدرت وصی محمد رسول الله است. پس حسن به او فرمود: درباره آنچه‌که در انجیل می‌یابی و در خصوص آنچه‌که در تورات و قرآن آمده است، از من سؤال کن تا ان‌شاء‌الله تو ر از آن آگاه کنم.

پس فرمانروا بت‌ها را طلب کرد و اولین بتی که بر او عرضه شد در صفت ماه بود، پس حسن علیه السّلام به او فرمود: این صفت آدم ابوالبشر است، سپس بت دیگری در صفت خورشید بر او عرضه شد، حسن علیه السّلام فرمود: این صفت حوا ام‌البشر است، سپس بت دیگری در صفتی نیکو بر او عرضه شد. فرمود: این صفت شیث بن آدم است و او اولین کسی است که معبوث شد و عمرش در دنیا به هزارو چهل سال رسید. سپس بت دیگری بر او عرضه شد، فرمود: این صفت نوح صاحب کشتی است و عمرش هزار و چهارصد سال بود و نهصد و پنجاه سال در میان قومش ماند، سپس بت دیگری بر او عرضه شد، فرمود: این صفت ابراهیم علیه السّلام است سینه‌ای پهن و پیشانی فراخ داشت. سپس بت دیگری بر او عرضه شد فرمود: این صفت اسرائیل است که همان یعقوب است، سپس بت دیگری بر او نمایان شد که فرمود: این صفت اسماعیل است سپس بت دیگری بر او آشکار شد، فرمود: این صفت یوسف بن یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم است، سپس بت دیگری بر او عرضه شد که فرمود: این صفت موسی بن عمران است و عمرش دویست و چهل سال بود و میان او و ابراهیم پانصد سال فاصله بود. سپس بت دیگری بر او آورده شد که فرمود: این صفت داوود صاحب جنگ است. سپس بت دیگری بر او بیرون آورده شد که فرمود: این صفت شعیب است. سپس زکریا، یحیی، عیسی بن مریم، روح‌الله و کلمه خداست و عمرش در دنیا سی وسه سال بود و خداوند او را به سوی آسمان بالا برد و در دمشق بر زمین هبوط می‌کند و او کسی است که دجال را می‌کشد. سپس بت‌های دیگری بر او عرضه شد و او نام تک‌تک انبیاء را خبر داد. سپس اوصیاء وزراء بر او عرضه شد و او نام تک‌تک اوصیاء و وزیران را خبر داد، سپس بت‌هایی در صفت ملوک بر او عرضه شد، پس حسن علیه السّلام فرمود:

السلام هَذِهِ أَصْنَامٌ لَمْ نَجِدْ صِفَتَهَا فِي التَّوْرَاةِ وَ لَا فِي الْإِنْجِيلِ وَ لَا فِي الزَّبُورِ وَ لَا فِي الْقُرْآنِ فَلَعَلَّهَا مِنْ صِفَةِ الْمُلُوكِ .

فَقَالَ الْمَلِكُ أَشْهَدُ عَلَيْكُمْ يَا أَهْلَ بَيْتِ مُحَمَّدٍ أَنَّكُمْ قَدْ أُعْطِيتُمْ عِلْمَ الْأَوَّلِينَ وَ الْآخِرِينَ وَ عِلْمَ التَّوْرَاةِ وَ الْإِنْجِيلِ وَ الزَّبُورِ وَ صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ وَ أَلْوَاحِ مُوسَي .

ثُمَّ عُرِضَ عَلَيْهِ صَنَمٌ يَلُوحُ فَلَمَّا نَظَرَ إِلَيْهِ بَكَي بُكَاءً شَدِيداً فَقَالَ لَهُ الْمَلِكُ مَا يُبْكِيكَ فَقَالَ هَذِهِ صِفَةُ جَدِّي مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله كَثُّ اللِّحْيَةِ عَرِيضُ الصَّدْرِ طَوِيلُ الْعُنُقِ عَرِيضُ الْجَبْهَةِ أَقْنَي الْأَنْفِ أَفْلَجُ الْأَسْنَانِ حَسَنُ الْوَجْهِ قَطَطُ الشَّعْرِ طَيِّبُ الرِّيحِ حَسَنُ الْكَلَامِ فَصِيحُ اللِّسَانِ كَانَ يَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَي عَنِ الْمُنْكَرِ بَلَغَ عُمُرُهُ ثَلَاثاً وَ سِتِّينَ سَنَةً وَ لَمْ يَخْلُفْ بَعْدَهُ إِلَّا خَاتَمٌ مَكْتُوبٌ عَلَيْهِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ كَانَ يَتَخَتَّمُ فِي يَمِينِهِ وَ خَلَّفَ سَيْفَهُ ذو [ذَا] الْفَقَارِ وَ قَضِيبَهُ وَ جُبَّةَ صُوفٍ وَ كِسَاءَ صُوفٍ كَانَ يَتَسَرْوَلُ بِهِ لَمْ يَقْطَعْهُ وَ لَمْ يَخُطَّهُ حَتَّي لَحِقَ بِاللَّهِ .

فَقَالَ الْمَلِكُ إِنَّا نَجِدُ فِي الْإِنْجِيلِ أَنَّهُ يَكُونُ لَهُ مَا يَتَصَدَّقُ بِهِ عَلَي سِبْطَيْهِ فَهَلْ كَانَ ذَلِكَ فَقَالَ لَهُ الْحَسَنُ عليه السلام قَدْ كَانَ ذَلِكَ فَقَالَ الْمَلِكُ فَبَقِيَ لَكُمْ ذَلِكَ فَقَالَ لَا قَالَ الْمَلِكُ لَهَذِهِ أَوَّلُ فِتْنَةٍ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ غَلَبَا أَبَاكُمَا ثُمَّ عَلَي مِلْكِ نَبِيِّكُمْ وَ اخْتِيَارُهُمْ عَلَي ذُرِّيَّةِ نَبِيِّهِمْ مِنْكُمُ الْقَائِمُ بِالْحَقِّ وَ الْآمِرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّاهِي عَنِ الْمُنْكَرِ .

قَالَ ثُمَّ سَأَلَ الْمَلِكُ الْحَسَنَ عليه السلام عَنْ سَبْعَةِ أَشْيَاءَ خَلَقَهَا اللَّهُ لَمْ تَرْكُضْ فِي رَحِمٍ فَقَالَ الْحَسَنُ أَوَّلُ هَذَا آدَمُ ثُمَّ حَوَّاءُ ثُمَّ كَبْشُ إِبْرَاهِيمَ ثُمَّ نَاقَةُ اللَّهِ ثُمَّ إِبْلِيسُ الْمَلْعُونُ ثُمَّ الْحَيَّةُ ثُمَّ الْغُرَابُ الَّذِي ذَكَرَهُ اللَّهُ فِي الْقُرْآنِ.

قَالَ ثُمَّ سَأَلَهُ عَنْ أَرْزَاقِ الْخَلَائِقِ فَقَالَ الْحَسَنُ عليه السلام أَرْزَاقُ الْخَلَائِقِ فِي السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ تَنْزِلُ بِقَدَرٍ وَ تُبْسَطُ بِقَدَرٍ .

ثُمَّ سَأَلَهُ عَنْ أَرْوَاحِ الْمُؤْمِنِينَ أَيْنَ يَكُونُونَ إِذَا مَاتُوا قَالَ تَجْتَمِعُ عِنْدَ صَخْرَةِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ فِي كُلِّ لَيْلَةِ الْجُمُعَةِ وَ هُوَ عَرْشُ اللَّهِ الْأَدْنَي مِنْهَا يَبْسُطُ اللَّهُ

اینها بت‌هایی است که صفت آنها را نه در تورات، نه در انجیل و نه در زبور و نه در قرآن نیافتم، شاید از صفت ملوک باشند.

پس ملک گفت: ای اهل بیت محمد، بر شما گواهی می‌دهم که علم اولین‌ها و آخرین‌ها، علم تورات، انجیل، زبور، صحف ابراهیم و الواح موسی به شما عطا شده است.

سپس بتی درخشان بر او عرضه شد که چون به آن نگریست به شدت گریست، پس فرمانروا به او گفت: چه چیز تو را به گریه واداشت؟ فرمود: این صفت جدم محمد است، صاحب محاسن انبوه، سینه‌ای عریض، گردنی بلند، پیشانی فراخ، بینی عقابی، دندان‌هایی فاصله دار، سیمایی نیکو، موی مجعد، رایح‌های خوش، زبانی فصیح، امر به معروف می‌کرد و از منکر نهی می‌فرمود، عمرش به شصت وسه سال رسید. بعد از خود جز انگشتری که بر آن «لاإله الا الله محمدرسول الله» نوشته است، چیزی برجای نگذاشت و آن را در دست راستش به انگشت می‌کرد و شمشیرش ذوالفقار، عصایش، جبه پشمینه، تن‌پوشی پشمینه برجای ماند که دائماً بر تن می‌کرد و آن را پاره نکرد و نقش نزد تا اینکه به خدا پیوست.

فرمانروا گفت: ما در انجیل می‌بینیم که آن برای اوست تا زمانی‌که با آن بر دو نوه‌اش صدقه دهد، آیا چنین بود؟ حسن علیه السّلام به امیر فرمود: چنین بود .

فرمانروا سؤال کرد: آن برای شما باقی ماند؟ فرمود: خیر،

فرمانروا گفت: این اولین فتنه از این امت است، آن دو بر پدرتان غلبه یافتند، سپس بر ملک نبی‌تان و ترجیح دادنشان بر ذریه نبی‌شان، قائم به حق، امربه معروف و نهی از منکر از شماست.

راوی گوید: سپس فرمانروا از حسن علیه السّلام درباره هفت چیزی که خداوند آفریده است و در رحم جای نگرفته است سؤال کرد. حسن علیه السّلام فرمود: اول آدم سپس حوا، سپس قوچ ابراهیم، سپس ناقه خدا، سپس ابلیس ملعون، سپس مار، سپس کلاغی که خداوند در قرآن ذکر کرده است.

راوی گوید: سپس از او درباره روزی مخلوقات سؤال کرد، و حسن علیه السّلام فرمود: روزی مخلوقات در آسمان چهارم است وبه اندازه فرود می‌آید و به اندازه فراخ می‌شود. سپس از او دربارة ارواح مؤمنان سؤال کرد که چون مردند کجا هستند؟ فرمود: درهر شب جمعه در کنار صخره بیت القدس جمع می‌شوند و آن پایین‌ترین عرش خداست، از آن خداوند

الْأَرْضَ وَ إِلَيْهَا يَطْوِيهَا وَ إِلَيْهِ الْمَحْشَرُ وَ مِنْهَا اسْتَوَي رَبُّنَا إِلَي السَّمَاءِ وَ الْمَلَائِكَةُ .

ثُمَّ سَأَلَهُ عَنْ أَرْوَاحِ الْكُفَّارِ أَيْنَ تَجْتَمِعُ قَالَ تَجْتَمِعُ فِي وَادِي حَضْرَمَوْتَ وَرَاءَ مَدِينَةِ الْيَمَنِ ثُمَّ يَبْعَثُ اللَّهُ نَاراً مِنَ الْمَشْرِقِ وَ نَاراً مِنَ الْمَغْرِبِ وَ يُتْبِعُهَا بِرِيحَيْنِ شَدِيدَتَيْنِ فَيَحْشُرُ النَّاسَ عِنْدَ صَخْرَةِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ فَيَحْشُرُ أَهْلَ الْجَنَّةِ عَنْ يَمِينِ الصَّخْرَةِ وَ يُزْلِفُ الْمُتَّقِينَ وَ تَصِيرُ جَهَنَّمُ عَنْ يَسَارِ الصَّخْرَةِ فِي تُخُومِ الْأَرَضِينَ السَّابِعَةِ وَ فِيهَا الْفَلَقُ وَ السِّجِّينُ فَيُعْرَفُ الْخَلَائِقُ مِنْ عِنْدِ الصَّخْرَةِ فَمَنْ وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ دَخَلَهَا وَ مَنْ وَجَبَتْ لَهُ النَّارُ دَخَلَهَا وَ ذَلِكَ قَوْلُهُ فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَ فَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ .

فَلَمَّا أَخْبَرَ الْحَسَنُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ بِصِفَةِ مَا عُرِضَ عَلَيْهِ مِنَ الْأَصْنَامِ وَ تَفْسِيرِ مَا سَأَلَهُ الْتَفَتَ الْمَلِكُ إِلَي يَزِيدَ بْنِ مُعَاوِيَةَ لَعَنَهُ اللَّهُ وَ قَالَ شَعَرْتَ أَنَّ ذَلِكَ عِلْمٌ لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا نَبِيٌّ مُرْسَلٌ أَوْ وَصِيٌّ مُوَازِرٌ قَدْ أَكْرَمَهُ اللَّهُ بِمُوَازَرَةِ نَبِيِّهِ صلي الله عليه و آله أَوْ عِتْرَةُ نَبِيٍّ مُصْطَفًي وَ غَيْرُهُ الْمُعَادِي فَقَدْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَي قَلْبِهِ وَ آثَرَ دُنْيَاهُ عَلَي آخِرَتِهِ وَ هَوَاهُ عَلَي دِينِهِ وَ هُوَ مِنَ الظَّالِمِينَ .

قَالَ فَسَكَتَ يَزِيدُ وَ خَمَدَ .

قَالَ فَأَحْسَنَ الْمَلِكُ جَائِزَةَ الْحَسَنِ وَ أَكْرَمَهُ وَ قَالَ لَهُ ادْعُ رَبَّكَ حَتَّي يَرْزُقَنِي دِينَ نَبِيِّكَ فَإِنَّ حَلَاوَةَ الْمُلْكِ قَدْ حَالَتْ بَيْنِي وَ بَيْنَ ذَلِكَ وَ أَظُنُّهُ سَمّاً مُرْدِياً وَ عَذَاباً أَلِيماً .

قَالَ فَرَجَعَ يَزِيدُ إِلَي مُعَاوِيَةَ وَ كَتَبَ إِلَيْهِ الْمَلِكُ أَنَّهُ يُقَالُ مَنْ آتَاهُ اللَّهُ الْعِلْمَ بَعْدَ نَبِيِّكُمْ وَ حَكَمَ بِالتَّوْرَاةِ وَ مَا فِيهَا وَ الْإِنْجِيلِ وَ مَا فِيهِ وَ الزَّبُورِ وَ مَا فِيهِ وَ الْفُرْقَانِ وَ مَا فِيهِ فَالْحَقُّ وَ الْخِلَافَةُ لَهُ .

وَ كَتَبَ إِلَي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام أَنَّ الْحَقَّ وَ الْخِلَافَةَ لَكَ وَ بَيْتَ النُّبُوَّةِ [فِيكَ ]وَ فِي وُلْدِكَ فَقَاتِلْ مَنْ قَاتَلَكَ يُعَذِّبْهُ اللَّهُ بِيَدِكَ ثُمَّ يُخَلِّدْهُ فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَإِنَّ مَنْ قَاتَلَكَ نَجِدُهُ فِي الْإِنْجِيلِ أَنَّ عَلَيْهِ لَعْنَةَ اللَّهِ وَ الْمَلَائِكَةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ وَ عَلَيْهِ

زمین را می‌گستراند و به سوی آن، آن را می‌پیچد و محشر از آن و به سوی آن است و از آن پروردگارمان بر آسمان و ملائکه استیلا یافت.

سپس از او درباره ارواح کفار سؤال کرد که کجا جمع می‌شوند؟ فرمود: در وادی حضرموت پشت شهر یمن جمع می‌شوند، سپس خداوند آتشی از شرق و آتشی از غرب می‌فرستد که دو باد ت-ند به دنبال آن است و مردم کنار صخره بیت المقدس مح-شور می‌شوند و اهل بهشت از سمت راست صخره محشور می‌شوند و متقیان آورده می شوند و جهنم از جانب چپ صخره در مرزهای زمین‌های هفتگانه حاصل می‌شود و در آن فلق و سجین است و مخلوقات از کنار صخره شناخته می‌شوند و کسی‌که بهشت بر او واجب است، وارد بهشت می‌شود و کسی‌که آتش بر او واجب است، وارد آن می‌شود و این کلام خداوند است: «فَرِیقٌ فِی الْجَنَّةِ وَفَرِیقٌ فِی السَّعِیرِ» {گروهی در بهشتند و گروهی در آتش}

پس زمانی‌که حسن علیه السّلام از صفت اصنامی که بر او عرضه کرد و تفسیر آنچه که از او سؤال کرد، خبر داد. فرمانروا به یزید بن معاویه لعنه الله نظر کرد و گفت: احساس کردم که آن علمی است که جز نبی مرسل یا وصی وزیری که خداوند او را به همراهی با نبی‌اش گرامی داشته است یا عترت نبی مصطفی نمی‌داند و غیر او دشمن است که خداوند بر قلب او مهر زده است و دنیایش را بر آخرتش و هوایش را بر دینش ترجیح داده است و او از ظالمان است. راوی گوید: یزید سکوت کرد و خاموش ماند.

راوی گوید: فرمانروا به حسن بخشش نیکو کرد و اور ا گرامی داشت و به او گفت: از پروردگارت بخواه که دین نبی‌ات را به من روزی کند که شیرینی فرمانروایی میان من و آن جدائی انداخته است و این را سمی مهلک و عذابی دردناک می‌دانم.

راوی گوید: یزید نزد معاویه برگشت و فرمانروا برای او نوشت: گفته می‌شود کسی‌که بعد از نبی‌تان علم به او عطا شده و به تورات و آنچه در آن است، انجیل و آنچه در آن است، زبور و آنچه در آن است، فرقان و آنچه در آن است، حکم کند حق است و خلافت از آن اوست. و برای علی بن ابی طالب نوشت: براستی حق و خلافت از آن تو و بیت نبوت و در میان فرزندان توست، پس با هر که با تو جنگید، جنگ کن که خداوند او را به دست تو عذاب می‌دهد و او را در آتش جهنم جاودان می‌سازد، و هر که با تو جنگید را در انجیل می‌یابیم که لعنت خدا، ملائکه و جمیع مردم بر اوست و

لَعْنَةُ أَهْلِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرَضِينَ.

بيان

تخللوا أي ادخلوا في خلال الناس و تجسسوا قال الجوهري تخللت القوم إذا دخلت بين خللهم و خلالهم و قوله عليه السلام و كان أول من بعث أي من أولاد آدم.

قوله عليه السلام أول هذا أي بحسب الرتبة أو الأولوية إضافية.

و ثم في بعضها أيضا للترتيب الرتبي لا الزماني كإبليس.

و لعل المراد بالحية الحية التي أدخلت إبليس الجنة و ذكر الغراب المخصوص و وصفه بعدم الركض في الرحم لأنه لم يكن غرابا حقيقة و كان بصورته أو أطلق الرحم علي ما يعم البيضة تغليبا قوله عليه السلام منها يبسط الله الأرض أي عند خراب الدنيا منها يأخذ في خراب العمارات و تسيير الجبال و إليها ينتهي إفناء الأرض و إذهابها بعد الحشر أو هما بمعني الماضي أي منها بسط الأرض في بدو الخلق و إليها رجع البسط فيكون إضافيا بالنسبة إلي ما سوي الكعبة أو أجاب عليه السلام موافقا لما في كتبهم و يحتمل أن يكون الطي كناية عن حشر الناس إليها فيكون ما بعده تفسيرا له و استواء الرب كناية عن عروج الملائكة منها إلي تنظيم أمور السماء أو الأخذ بعد الفراغ منها في خلق السماء.

«518»

⁽¹⁾ ف، تحف العقول بَعَثَ مُعَاوِيَةُ رَجُلًا مُتَنَكِّراً يَسْأَلُ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام عَنْ مَسَائِلَ سَأَلَهُ عَنْهَا مَلِكُ الرُّومِ فَلَمَّا دَخَلَ الْكُوفَةَ وَ خَاطَبَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أَنْكَرَهُ فَقَرَّرَهُ فَاعْتَرَفَ لَهُ بِالْحَالِ فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَاتَلَ اللَّهُ ابْنَ آكِلَةِ الْأَكْبَادِ مَا أَضَلَّهُ وَ أَضَلَّ مَنْ مَعَهُ قَاتَلَهُ اللَّهُ لَقَدْ أَعْتَقَ جَارِيَةً مَا أَحْسَنَ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا حَكَمَ اللَّهُ بَيْنِي وَ بَيْنَ هَذِهِ الْأُمَّةِ قَطَعُوا رَحِمِي وَ صَغَّرُوا عَظِيمَ مَنْزِلَتِي وَ أَضَاعُوا أَيَّامِي وَ دَعَا بِالْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ وَ مُحَمَّدٍ فَدُعُوا فَقَالَ يَا أَخَا أَهْلِ الشَّامِ هَذَانِ ابْنَا رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ هَذَا ابْنِي فَاسْأَلْ أَيَّهُمْ أَحْبَبْتَ فَقَالَ الشَّامِيُ:

لعنت اهالی آسمان‌ها و زمین‌هاست بر اوست.

توضیح

تخلّلوا؛ یعنی در بین مردم وارد شوید و تجسس کنید. جوهری گوید: تخلّلت القوم زمانی است که در خلل و خلال آنها وارد شود. و این کلام «و کان اول من بعث» یعنی از میان فرزندان آدم.

و این کلام امام علیه السّلام «اول هذا» یعنی براساس رتبه یا اولویت، و اضافه شدن «و ثم» در برخی از آنها نیز برای ترتیب رتبه‌ای است نه زمانی مانند ابلیس.

و شاید منظور از مار، ماری باشد که شیطان را وارد بهشت کرد، و کلاغ مخصوص را ذکر کرده و آن را به عدم جا گرفتن در رحم توصیف کرده است، زیرا آن کلاغ حقیقی نیست بلکه در سیمای کلاغ است و رحم به‌عنوان تغلیب برآنچه که تخم را شامل می‌شود اطلاق شده است. این کلام امام «خداوند زمین را از آن می‌گستراند» یعنی به هنگام خراب کردن دنیا در ویران کردن عمارات، حرکت دادن کوه‌ها از آن آغاز می‌کند و ویران کردن زمین و از بین‌بردن آن بعد از حشر به آن منتهی می‌شود. یا اینکه این دو به معنی ماضی است، یعنی در ابتدای خلقت زمین را از آن گسترانید و گستراندن نیز به آن بازگشت. پس نسبت به غیر کعبه اضافی است. یا اینکه امام علیه السّلام بر اساس آنچه که در کتابهای آنان آمده است، جواب داده است و محتمل است که طی کنایه از محشور کردن مردم به سوی آن باشد که در این‌صورت، ما بعد آن تفسیری برای آن است. و استقرار پروردگار کنایه ای از عروج ملائکه از آن به سوی تنظیم امور آسمان، یا شروع آفرینش آسمان بعد از فراغت از آن است.

روایت 518

تحف العقول⁽²⁾: معاویه مردی را با لباسی ناشناخته فرستاد که از امیرمؤمنان علیه السّلام درباره مسائلی که فرمانروای روم از او سؤال کرده است، سؤال کند. پس چون وارد کوفه شد و امیرمؤمنان را خطاب کرد، حضرت او را انکار کرد، پس از او اقرار خواست و آن مرد در همان لحظه برای او اعتراف کرد. پس امیرمؤمنان فرمود: خداوند پسر جگرخوار را مرگ دهد، چه گمراه است او و چه گمراه است همراهان او، خداوند او را مرگ دهد. کنیزکی که را آزاد کرد که چقدر نیکو بود که او به همسری حکم درآورد. خداوند بین من و این امت داوری کند، خویشاوندی‌ام را قطع کردند، جایگاه بزرگم را حقیر کردند و روزهایم را تباه کردند. و حسن، حسین و محمد را فراخواند، پس آنان را فراخواندند، فرمود: ای برادر شامی، این دو پسران رسول الله صلّی الله علیه و آله و این پسر من است، از هر کدام آنان که دوست داشتی سؤال کن. شامی گفت:

1) 518- رواه الحسن بن عليّ بن شعبة في الحديث الثالث ممّا اختاره من كلم الإمام عليه السلام في كتاب تحف العقول ص 164.

2) . حسن بن علی بن شعبه آن را در حدیث سوم از سخنان برگزیده امام علیه السلام در کتاب تحف العقول ص 164 روایت کرده است.

أَسْأَلُ هَذَا يَعْنِي الْحَسَنَ ثُمَّ قَالَ كَمْ بَيْنَ الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ وَ كَمْ بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ وَ كَمْ بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ عَنْ هَذَا الْمَحْوِ الَّذِي فِي الْقَمَرِ وَ عَنْ قَوْسِ قُزَحَ وَ عَنْ هَذِهِ الْمَجَرَّةِ وَ عَنْ أَوَّلِ شَيْ‌ءٍ انْتَضَحَ عَلَي وَجْهِ الْأَرْضِ وَ عَنْ أَوَّلِ شَيْ‌ءٍ اهْتَزَّ عَلَيْهَا وَ عَنِ الْعَيْنِ الَّتِي تَأْوِي إِلَيْهَا أَرْوَاحُ الْمُؤْمِنِينَ وَ عَنِ الْعَيْنِ الَّتِي تَأْوِي إِلَيْهَا أَرْوَاحُ الْمُشْرِكِينَ وَ عَنِ الْمُؤَنَّثِ وَ عَنْ عَشَرَةِ أَشْيَاءَ بَعْضُهَا أَشَدُّ مِنْ بَعْضٍ فَقَالَ الْحَسَنُ عليه السلام يَا أَخَا أَهْلِ الشَّامِ بَيْنَ الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ أَرْبَعُ أَصَابِعَ مَا رَأَيْتَ بِعَيْنَيْكَ فَهُوَ الْحَقُّ وَ قَدْ تَسْمَعُ بِأُذُنَيْكَ بَاطِلًا كَثِيراً وَ بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ دَعْوَةُ الْمَظْلُومِ وَ مَدُّ الْبَصَرِ فَمَنْ قَالَ غَيْرَ هَذَا فَكَذِّبْهُ وَ بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ يَوْمٌ مُطَّرِدٌ لِلشَّمْسِ تَنْظُرُ إِلَي الشَّمْسِ حِينَ تَطْلُعُ وَ تَنْظُرُ إِلَيْهَا حِينَ تَغْرُبُ فَمَنْ قَالَ غَيْرَ هَذَا فَكَذِّبْهُ .

وَ أَمَّا هَذِهِ الْمَجَرَّةُ فَهِيَ أَشْرَاجُ السَّمَاءِ مِنْهَا مَهْبِطُ الْمَاءِ الْمُنْهَمِرِ عَلَي قَوْمِ نُوحٍ .

وَ أَمَّا قَوْسُ قُزَحَ فَلَا تَقُلْ قُزَحُ فَإِنَّ قُزَحَ شَيْطَانٌ وَ لَكِنَّهَا قَوْسُ اللَّهِ وَ أَمَانٌ مِنَ الْغَرَقِ .

وَ أَمَّا الْمَحْوُ الَّذِي فِي الْقَمَرِ فَإِنَّ ضَوْءَ الْقَمَرِ كَانَ مِثْلَ ضَوْءِ الشَّمْسِ فَمَحَاهُ اللَّهُ وَ قَالَ فِي كِتَابِهِ فَمَحَوْنا آيَةَ اللَّيْلِ وَ جَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً .

وَ أَمَّا أَوَّلُ شَيْ‌ءٍ انْتَضَحَ عَلَي وَجْهِ الْأَرْضِ فَهُوَ وَادِي دَلَسٍ .

وَ أَمَّا أَوَّلُ شَيْ‌ءٍ اهْتَزَّ عَلَي وَجْهِ الْأَرْضِ فَهِيَ النَّخْلَةُ .

وَ أَمَّا الْعَيْنُ الَّتِي تَأْوِي إِلَيْهَا أَرْوَاحُ الْمُؤْمِنِينَ فَهِيَ عَيْنٌ يُقَالُ لَهَا سَلْمَي .

وَ أَمَّا الْعَيْنُ الَّتِي تَأْوِي إِلَيْهَا أَرْوَاحُ الْكَافِرِينَ فَهِيَ عَيْنٌ يُقَالُ لَهَا بَرَهُوتُ .

وَ أَمَّا الْمُؤَنَّثُ فَإِنْسَانٌ لَا يُدْرَي امْرَأَةٌ هُوَ أَمْ رَجُلٌ فَيُنْتَظَرُ بِهِ الْحُلُمُ فَإِنْ كَانَتِ امْرَأَةً بَانَ ثَدْيَاهَا وَ إِنْ كَانَ رَجُلًا خَرَجَتْ لِحْيَتُهُ وَ إِلَّا قِيلَ لَهُ يَبُولُ عَلَي الْحَائِطِ فَإِنْ أَصَابَ الْحَائِطَ بَوْلُهُ فَهُوَ رَجُلٌ وَ إِنْ نَكَصَ كَمَا يَنْكُصُ بَوْلُ الْبَعِيرِ فَهِيَ امْرَأَةٌ.

از این یعنی حسن می پرسم. سپس گفت: فاصله بین حق و باطل چقدر است؟ بین آسمان و زمین چه مقدار فاصله است؟ بین مشرق و مغرب چه فاصله‌ای است؟ این محوی که در ماه است؟ قوس قزح؟ این مجرا ؟ اولین چیزی‌که بر زمین تراوش کرد؟ اولین چیزی‌که برآن اهتراز یافت؟ از چشمه‌ای که ارواح مؤمنان به آن پناه می‌برد؟ از چشمه‌ای که ارواح مشرکان به آن پناه می‌برد؟ از مؤنث؟ ده چیزی‌که برخی از آنها شدیدتر از برخی دیگر است؟ پس حسن علیه السّلام فرمود: ای برادر شامی بین حق و باطل چهار انگشت است، آنچه با چشمانت می‌بینی حق است و آنچه با گوشت می شنوی غالبا باطل است. و بین آسمان و زمین دعوت مظلوم و دامنه دید چشم است، پس هرکه جز این بگوید او را تکذیب کن. و بین مشرق و مغرب یک روز کامل برای خورشید است، زمانی‌که خورشید طلوع کرد به آن می‌نگری و زمانی‌که غروب کرد به آن می نگری، هرکه را که جز این بگوید تکذیب کن.

اما در خصوص این مجرا، آن شکاف های آسمان است، محل نزول آب‌ریزان بر قوم نوح از آن است. و در خصوص قوس قزح، قزح نگو، زیرا قزح شیطان است، بلکه بگو آن قوس الله است، أمان از غرق شدن است.

و در خصوص محوی که در ماه است، نور ماه، مانند نور خورشید بود، پس خداوندآن را محو کرد و در کتابش فرمود: «وَجَعَلْنَا اللَّیْلَ وَالنَّهَارَ آیَتَیْنِ فَمَحَوْنَا آیَةَ اللَّیْلِ وَجَعَلْنَا آیَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً» {و شب و روز را دو نشانه قرار دادیم نشانه شب را تیره‌گون و نشانه روز را روشنی‌بخش گردانیدیم}

اولین چیزی‌که برروی زمین تراوش کرد وادی دلس است.

اولین چیزی‌که برروی زمین به اهتراز درآمد، نخله است.

وچشمه‌ای که ارواح مؤمنان به آن پناه می‌برد، چشمه‌ای است که سلمی خوانده می‌شود.

و چشمه‌ای که ارواح کافران به آن پناه می‌برد، چشمه‌ای است که برهوت خوانده می‌شود.

و اما در خصوص مؤنث، دانسته نمی‌شود انسان مرد است یا زن، پس تا بلوغ او صبر می‌شود، اگر زن باشد، سینه او نمایان می‌شود و اگر مرد باشد، ریش او بیرون می‌آید و در غیر این‌صورت به او گفته می‌شود که بر دیوار بول کند، اگر بولش به دیوار برخورد کند، مرد است و اگر چنان‌که بول شتر برمی گردد برگردد، او زن است .

وَ أَمَّا عَشَرَةُ أَشْيَاءَ بَعْضُهَا أَشَدُّ مِنْ بَعْضٍ فَأَشَدُّ شَيْ‌ءٍ خَلَقَ اللَّهُ الْحَجَرُ وَ أَشَدُّ مِنَ الْحَجَرِ الْحَدِيدُ وَ أَشَدُّ مِنَ الْحَدِيدِ النَّارُ وَ أَشَدُّ مِنَ النَّارِ الْمَاءُ وَ أَشَدُّ مِنَ الْمَاءِ السَّحَابُ وَ أَشَدُّ مِنَ السَّحَابِ الرِّيحُ وَ أَشَدُّ مِنَ الرِّيحِ الْمَلَكُ وَ أَشَدُّ مِنَ الْمَلَكِ مَلَكُ الْمَوْتِ وَ أَشَدُّ مِنْ مَلَكِ الْمَوْتِ الْمَوْتُ وَ أَشَدُّ مِنَ الْمَوْتِ أَمْرُ اللَّهِ قَالَ الشَّامِيُّ أَشْهَدُ أَنَّكَ ابْنُ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام وَصِيُّ مُحَمَّدٍ ثُمَّ كَتَبَ هَذَا الْجَوَابَ وَ مَضَي بِهِ إِلَي مُعَاوِيَةَ وَ أَنْفَذَهُ مُعَاوِيَةُ إِلَي ابْنِ الْأَصْفَرِ فَلَمَّا أَتَاهُ قَالَ أَشْهَدُ أَنَّ هَذَا لَيْسَ مِنْ عِنْدِ مُعَاوِيةَ وَ لَا هُوَ إِلَّا مِنْ عِنْدِ مَعْدِنِ النُّبُوَّةِ.

توضيح

قوله عليه السلام فمن قال غير هذا أي برأيه و قال الجوهري اطرد الشي‌ء تبع بعضه بعضا و جري تقول اطرد الأمر إذا استقام. و الأنهار تطرد أي تجري انتهي و لعل المراد يوم تام أو في أي وقت و فصل كان.

و في القاموس الشرج محركة العري و منفسح الوادي و مجرة السماء و الشرج مسيل من الحرة إلي السهل و الجمع شراج و أشد من الملك أي الملك الموكل بالرياح.

و ده چیز دیگر که برخی از دیگری شدیدتر است. شدیدترین چیزی که خداوند خلق کرد سنگ است، شدیدتر از سنگ آهن، شدیدتر از آهن آتش، شدیدتر از آتش آب، شدیدتر از آب، ابر، شدیدتر از ابر باد و شدیدتر از باد فرشته و شدیدتر از فرشته، فرشته مرگ و شدیدتر از فرشته مرگ، مرگ و شدیدتر از مرگ، امر خداست.

شامی گفت: گواهی می‌دهم که تو پسر رسول خدا و علی وصی محمد است. سپس این جواب را نوشت و با آن به سوی معاویه رفت و معاویه آن را به سوی ابن اصفر فرستاد و چون به او رسید گفت: گواهی می‌دهم که این از جانب معاویه نیست، بلکه فقط از جانب معدن نبوت است.

توضیح

این کلام علیه السّلام که «هرکه غیر این گفت» یعنی به نظر او. و جوهری گوید: اطرد الشئ، یعنی برخی از آن در پی برخی دیگر آمد و جریان یافت. اطرد الامر، می‌گویی زمانی‌که استوار گردد. و الانهار تطرد، یعنی رودها جاری می‌شود. پایان. و شاید منظور روز کامل باشد یا در چه وقت و فصلی بوده است. و در قاموس الشرج با حرکت، عریانی و وسعت وادی و مجرای السماء و الشرج: مسیری از ریگزار تا دشت و جمع آن شراج است و شدید از باد فرشته است، یعنی فرشته گمارده شده بر بادها .

باب 20 باب نوادر الاحتجاج علي معاوية

الأخبار

«519»

⁽¹⁾ جا، المجالس للمفيد الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ التَّمَّارُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ الْأَنْبَارِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَي عَنِ ابْنِ الْأَعْرَابِيِّ عَنْ حَبِيبِ بْنِ بَشَّارٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَاصِمٍ :

عَنِ الشَّعْبِيِّ قَالَ: لَمَّا وَفَدَ شَدَّادُ بْنُ أَوْسٍ ⁽²⁾عَلَي مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ أَكْرَمَهُ وَ أَحْسَنَ قَبُولَهُ وَ لَمْ يُعْتِبْهُ عَلَي شَيْ‌ءٍ كَانَ مِنْهُ وَ وَعَدَهُ وَ مَنَّاهُ ثُمَّ إِنَّهُ حَضَرَ فِي يَوْمِ حَفْلٍ فَقَالَ لَهُ يَا شَدَّادُ قُمْ فِي النَّاسِ وَ اذْكُرْ عَلِيّاً وَ عِبْهُ لِأَعْرِفَ بِذَلِكَ نِيَّتَكَ فِي مَوَدَّتِي فَقَالَ لَهُ شَدَّادٌ أَعْفِنِي مِنْ ذَلِكَ فَإِنَّ عَلِيّاً قَدْ لَحِقَ بِرَبِّهِ وَ جُوزِيَ بِعَمَلِهِ وَ كُفِيتَ مَا كَانَ يُهِمُّكَ مِنْهُ وَ انْقَادَتْ لَكَ الْأُمُورُ عَلَي إِيثَارِكَ فَلَا تَلْتَمِسْ مِنَ النَّاسِ مَا لَا يَلِيقُ بِحِلْمِكَ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِيَةُ لَتَقُومَنَّ بِمَا أَمَرْتُكَ بِهِ وَ إِلَّا فَالرَّيْبُ فِيكَ وَاقِعٌ .

فَقَامَ شَدَّادٌ فَقَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي افْتَرَضَ طَاعَتَهُ عَلَي عِبَادِهِ وَ جَعَلَ رِضَاهُ عِنْدَ أَهْلِ التَّقْوَي آثَرَ مِنْ رِضَا خَلْقِهِ عَلَي ذَاكَ مَضَي أَوَّلُهُمْ وَ عَلَيْهِ يَمْضِي آخِرُهُمْ.

باب بیستم: باب نوادر احتجاج بر معاویه

روایات

روایت 519

مجالس مفید⁽³⁾:

شعبی گوید: چون شدّاد بن اوس بر معاویه وارد شد، معاویه او را گرامی داشت، و به خوبی از وی پذیرائی بعمل آورد، و او را نسبت به خطائی که از او سر زده بود سرزنش نکرد، و وعده های خوشی به او داد و نسبت به آنها ترغیبش نمود. پس از آن روزی در جمعی او را احضار کرد و به وی گفت : شدّاد! در میان مردم برخیز و علی را یاد کن و از او عیب جوئی نما، تا به قصد و نیّت تو در دوستی خودم پی ببرم. شدّاد گفت: مرا از این عمل معاف دار، زیرا که علی به پروردگارش ملحق شده و به پاداش کردار خود رسیده، و تو نیز از گرفتاری او آسوده گشته ای، و با این بخشش های بی حسابت کارها به فرمان تو آمده است، بنا براین آنچه را که شایسته مقام حلم تو نیست از مردم مخواه. معاویه گفت: یا اینکه به آنچه فرمانت دادم بپاخیز و گر نه درباره تو تردید نموده و بدبین خواهم شد.

شدّاد برخاست و گفت: سپاس خدائی راست که طاعت خود را بر بندگانش واجب نمود، و در نزد پرهیزکاران رضای خویش را بر رضای دیگر مخلوقاتش مقدّم داشت، بر همین رویّه پیشینیان گذشتند، و آیندگان نیز بر همین منوال خواهند گذشت.

1) 519- رواه الشيخ المفيد في الحديث: 7 من المجلس 11 من أماليه.

2) و الرجل من الصحابة و من أصحاب الصحاح الست، مترجم في كتاب الإصابة و تهذيب التهذيب و غيرهما.

3) . شیخ مفید آن را در حدیث 7 از مجلس 11 امالی اش روایت کرده است.

أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ الْآخِرَةَ وَعْدٌ صَادِقٌ يَحْكُمُ فِيهَا مَلِكٌ قَادِرٌ وَ إِنَّ الدُّنْيَا أَجَلٌ حَاضِرٌ يَأْكُلُ مِنْهَا الْبَرُّ وَ الْفَاجِرُ وَ إِنَّ السَّامِعَ الْمُطِيعَ لِلَّهِ لَا حُجَّةَ عَلَيْهِ وَ إِنَّ السَّامِعَ الْعَاصِيَ لَا حُجَّةَ لَهُ وَ إِنَّ اللَّهَ إِذَا أَرَادَ بِالْعِبَادِ خَيْراً عَمَّلَ عَلَيْهِمْ صُلَحَاءَهُمْ وَ قَضَّي بَيْنَهُمْ فُقَهَاءَهُمْ وَ جَعَلَ الْمَالَ فِي أَسْخِيَائِهِمْ وَ إِذَا أَرَادَ بِهِمْ شَرّاً عَمَّلَ عَلَيْهِمْ سُفَهَاءَهُمْ وَ قَضَّي بَيْنَهُمْ جُهَلَاءَهُمْ وَ جَعَلَ الْمَالَ عِنْدَ بُخَلَائِهِمْ وَ إِنَّ مِنْ صَلَاحِ الْوُلَاةِ أَنْ يَصْلُحَ قُرَنَاؤُهَا وَ نَصَحَكَ يَا مُعَاوِيَةُ مَنْ أَسْخَطَكَ بِالْحَقِّ وَ غَشَّكَ مَنْ أَرْضَاكَ بِالْبَاطِلِ وَ قَدْ نَصَحْتُكَ بِمَا قَدَّمْتَ وَ مَا كُنْتُ أَغُشُّكَ بِخِلَافِهِ .

فَقَالَ لَهُ مُعَاوِيَةُ اجْلِسْ يَا شَدَّادُ فَجَلَسَ فَقَالَ لَهُ إِنِّي قَدْ أَمَرْتُ لَكَ بِمَالٍ يُغْنِيكَ أَ لَسْتَ مِنَ السُّمَحَاءِ الَّذِينَ جَعَلَ اللَّهُ الْمَالَ عِنْدَهُمْ لِصَلَاحِ خَلْقِهِ .

فَقَالَ لَهُ شَدَّادٌ إِنْ كَانَ مَا عِنْدَكَ مِنَ الْمَالِ هُوَ لَكَ دُونَ مَالِ الْمُسْلِمِينَ فَعَمَدْتَ جَمْعَهُ مَخَافَةَ تَفَرُّقِهِ فَأَصَبْتَهُ حَلَالًا وَ أَنْفَقْتَهُ حَلَالًا فَنَعَمْ وَ إِنْ كَانَ مِمَّا شَارَكَكَ فِيهِ الْمُسْلِمُونَ فَاحْتَجَبْتَهُ دُونَهُمْ فَأَصَبْتَهُ اقْتِرَافاً وَ أَنْفَقْتَهُ إِسْرَافاً فَإِنَّ اللَّهَ جَلَّ اسْمُهُ يَقُولُ إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ أَظُنُّكَ قَدْ خُولِطْتَ يَا شَدَّادُ أَعْطُوهُ مَا أَطْلَقْنَاهُ لَهُ لِيَخْرُجَ إِلَي أَهْلِهِ قَبْلَ أَنْ يَغْلِبَهُ مَرَضُهُ فَنَهَضَ شَدَّادٌ وَ هُوَ يَقُولُ الْمَغْلُوبُ عَلَي عَقْلِهِ بِهَوَاهُ سِوَايَ وَ ارْتَحَلَ وَ لَمْ يَأْخُذْ مِنْ مُعَاوِيَةَ شَيْئاً.

بيان

في يوم حفل أي يوم اجتمع فيه الناس عنده يقال حفل القوم حفلا اجتمعوا و المجلس كثر أهله.

«520»

⁽¹⁾ كش، رجال الكشي نَصْرُ بْنُ الصَّبَّاحِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَصْرِيِّ عَنْ أَمِيرِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا عليه السلام قَالَ كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ يَقُولُ إِنَّ الْمَحَامِدَةَ تَأْبَي أَنْ يُعْصَي اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ قُلْتُ وَ مَنِ الْمَحَامِدَةُ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي حُذَيْفَةَ وَ مُحَمَّدُ بْنُ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه

ای مردم همانا آخرت وعده راستی است که پادشاهی توانا در آن حکم می نماید، و دنیا چیز حاضری است که نیکوکار و زشت کردار از آن برخوردارند، و راستی آن کس که می شنود و فرمان خدا می برد حجّتی بر او نیست و آن کس که می شنود و مخالفت می ورزد حجّتی برایش نیست، و هر گاه خداوند خیر بندگانش را بخواهد صالحان آنان را بر آنان حکومت دهد، و فقیهانشان را مقام قضاوت بخشد، و ثروت را در اختیار سخاوتمندانشان نهد، و هر گاه بدی آنان را بخواهد سفیهان و بی خردان آنان را برایشان حکومت دهد، جاهلانشان را مقام قضاوت بخشد، و ثروت را در اختیار بخیلانشان نهد. و همانا از نشانه های صالح بودن والیان این است که نزدیکان و همنشینان آنها افراد صالح باشند. ای معاویه آن کس که تو را به تذکّر به حق به خشم آورده ناصح و خیرخواه توست ، و آن کس که تو را با باطل خرسند ساخته به تو نیرنگ زده است .و البتّه که من تو را با آنچه گفتم خیرخواهی نمودم و هرگز با خلاف آن به تو نیرنگ نخواهم زد.

معاویه گفت : شدّاد بنشین، شدّاد نشست. معاویه گفت : دستور داده ام مالی به تو بدهند که نیاز تو را برطرف سازد، مگر من از آن سخاوتمندان نیستم که خداوند به خاطر صلاح آفریدگانش مال را در اختیار آنها قرار داده است؟!

شدّاد گفت: اگر ثروتی که در اختیار داری مال خود تو است و حقّ مسلمین نیست و از ترس اینکه پراکنده نشود جمعش کرده ای و از راه حلال بدست آورده و در راه حلال نیز انفاق نموده ای بسیار خوب است، و اگر ثروتی است که مسلمانان با تو در آن شریک اند امّا تو آن را از ایشان پوشیده داشته و برای خود تصرّف کرده و به طور اسراف انفاق کرده ای، بدان آن خدائی که نامش بس عزیز است فرموده {چرا که اسرافکاران برادران شیطان هاینند} معاویه گفت: شدّاد! بگمانم دیوانه شده ای! سپس گفت: آنچه برایش مقرّر داشته ایم به او بدهید تا به نزد اهلش برود پیش از آنکه بیماریش بر وی غلبه کند. شدّاد برخاست و می گفت : آن کس که توسط هوای نفسش عقل خود را از دست داده شخص دیگری غیر از من است، و رفت و از معاویه چیزی نگرفت .

توضیح

در روز حفل یعنی روزی که در آن مردم نزد او جمع شدند. گفته می‌شود: حفل القوم حفلاً یعنی جمع شدند، و حفل المجلس: یعنی اهل آن زیاد شد .

روایت 520

رجال کشی⁽²⁾:

ابوالحسن رضا علیه السّلام فرمود: امیرمؤمنان می‌فرمود: محامده ابا دارند که از خداوند عزوجل عصیان کنند. عرض کردم محامده چه کسانی هستند. فرمود: محمد بن جعفر، محمد بن ابوبکر، محمد بن ابو حذیفه، محمد بن امیرمؤمنان علیه السّلام.

1) 520- رواه الكشّيّ رحمه اللّه في ترجمة محمّد بن أبي حذيفة تحت الرقم: 20 من منتخب رجاله ص 66 ط النجف.

2) . کشی آن را در زندگی نامه محمد بن ابو حذیفه ذیل رقم 20 از منتخب رجالش ص 66، چاپ نجف روایت کرده است.

السلام .

أَمَّا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي حُذَيْفَةَ هُوَ ابْنُ عُتْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ وَ هُوَ ابْنُ خَالِ مُعَاوِيَةَ.

وَ أَخْبَرَنِي بَعْضُ رُوَاةِ الْعَامَّةِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ قَالَ حَدَّثَنِي رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ قَالَ: كَانَ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي حُذَيْفَةَ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ مَعَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام وَ مِنْ أَنْصَارِهِ وَ أَشْيَاعِهِ وَ كَانَ ابْنَ خَالِ مُعَاوِيَةَ وَ كَانَ رَجُلًا مِنْ خِيَارِ الْمُسْلِمِينَ فَلَمَّا تُوُفِّيَ عَلِيٌّ عليه السلام أَخَذَهُ مُعَاوِيَةُ وَ أَرَادَ قَتْلَهُ فَحَبَسَهُ فِي السِّجْنِ دَهْراً ثُمَّ قَالَ مُعَاوِيَةُ ذَاتَ يَوْمٍ أَ لَا نُرْسِلُ إِلَي هَذَا السَّفِيهِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي حُذَيْفَةَ فَنُبَكِّتَهُ وَ نُخْبِرَهُ بِضَلَالِهِ وَ نَأْمُرَهُ أَنْ يَقُومَ فَيَسُبَّ عَلِيّاً قَالُوا نَعَمْ فَبَعَثَ إِلَيْهِ مُعَاوِيَةُ فَأَخْرَجَهُ مِنَ السِّجْنِ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِيَةُ يَا مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي حُذَيْفَةَ أَ لَمْ يَأْنِ لَكَ أَنْ تُبْصِرَ مَا كُنْتَ عَلَيْهِ مِنَ الضَّلَالَةِ بِنُصْرَتِكَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ الْكَذَّابَ أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ عُثْمَانَ قُتِلَ مَظْلُوماً وَ أَنَّ عَائِشَةَ وَ طَلْحَةَ وَ الزُّبَيْرَ خَرَجُوا يَطْلُبُونَ بِدَمِهِ وَ أَنَّ عَلِيّاً هُوَ الَّذِي دَسَّ فِي قَتْلِهِ وَ نَحْنُ الْيَوْمَ نَطْلُبُ بِدَمِهِ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي حُذَيْفَةَ إِنَّكَ لَتَعْلَمُ أَنِّي أَمَسُّ الْقَوْمِ بِكَ رَحِماً وَ أَعْرَفُهُمْ بِكَ قَالَ أَجَلْ قَالَ فَوَ اللَّهِ الَّذِي لَا إِلَهَ غَيْرُهُ مَا أَعْلَمُ أَحَداً شَرِكَ فِي دَمِ عُثْمَانَ وَ أَلَّبَ النَّاسَ عَلَيْهِ غَيْرَكَ لَمَّا اسْتَعْمَلَكَ وَ مَنْ كَانَ مِثْلَكَ فَسَأَلَهُ الْمُهَاجِرُونَ وَ الْأَنْصَارُ أَنْ يَعْزِلَكَ فَأَبَي فَفَعَلُوا بِهِ مَا بَلَغَكَ وَ وَ اللَّهِ مَا أَحَدٌ شَرِكَ فِي قَتْلِهِ بَدْئاً وَ أَخِيراً إِلَّا طَلْحَةُ وَ الزُّبَيْرُ وَ عَائِشَةُ فَهُمُ الَّذِينَ شَهِدُوا عَلَيْهِ بِالْعَظِيمَةِ وَ أَلَّبُوا عَلَيْهِ النَّاسَ وَ شَرِكَهُمْ فِي ذَلِكَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ وَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَ عَمَّارٌ وَ الْأَنْصَارُ جَمِيعاً قَالَ قَدْ كَانَ ذَلِكَ إِي وَ اللَّهِ إِنِّي لَأَشْهَدُ أَنَّكَ مُنْذُ عَرَفْتُكَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَ الْإِسْلَامِ لَعَلَي خُلُقٍ وَاحِدٍ مَا زَادَ الْإِسْلَامُ فِيكَ قَلِيلًا وَ لَا كَثِيراً وَ إِنَّ عَلَامَةَ ذَلِكَ فِيكَ لَبَيِّنَةٌ تَلُومُنِي عَلَي حُبِّي عَلِيّاً خَرَجَ مَعَ عَلِيٍّ كُلُّ صَوَّامٍ قَوَّامٍ مُهَاجِرِيٍّ وَ أَنْصَارِيٍّ كَمَا خَرَجَ مَعَكَ أَبْنَاءُ الْمُنَافِقِينَ وَ الطُّلَقَاءِ وَ الْعُتَقَاءِ خَدَعْتَهُمْ عَنْ دِينِهِمْ وَ خَدَعُوكَ عَنْ دُنْيَاكَ وَ اللَّهِ يَا مُعَاوِيَةُ مَا خَفِيَ عَلَيْكَ مَا صَنَعْتَ وَ مَا خَفِيَ عَلَيْهِمْ مَا صَنَعُوا إِذْ أَحَلُّوا أَنْفُسَهُمْ سَخَطَ اللَّهِ فِي طَاعَتِكَ وَ اللَّهِ لَا أَزَالُ أُحِبُّ عَلِيّاً لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ وَ أُبْغِضُكَ فِي اللَّهِ وَ فِي رَسُولِهِ أَبَداً مَا بَقِيتُ.

و محمد بن ابوحذیفه پسرعتبه بن ربیعه، پسردائی معاویه است.

مردی از اهل شام گوید: محمد بن ابوحذیفه بن عتبه بن ربیعه همراه علی بن ابی‌طالب علیه السّلام بود و از انصار و پیروان او بود و پسردائی معاویه بود ومردی از برگزیدگان مسلمان بود و زمانی‌که علی علیه السّلام وفات یافت، معاویه او را گرفت و قصد قتل او را داشت. پس او را به مدتی طولانی در زندان حبس کرد، سپس روزی گفت: به سوی این سفیه، محمد بن ابوحذیفه بفرستیم که او را مهار و از ضلالتش آگاهش کردیم و به او دستور می‌دهیم که بیایستد و علی را دشنام دهد. گفتند: بلی. پس معاویه در پی او فرستاد و وی را از زندان خارج کرد و به او گفت: ای محمد بن ابوحذیفه، آیا وقت آن نرسیده که ضلالتی که با یاری کردنت به علی بن ابی‌طالب کذاب را ببینی، آیا نمی دانی که عثمان مظلومانه کشته شد و عایشه، طلحه و زبیر به خونخواهی او قیام کردند و علی همان کسی است که در قتل او دسیسه چید و ما امروز خونخواه او هستیم. محمدبن ابوحذیفه گفت: تو به یقین می‌دانی که من نزدیک ترین و آگاه‌ترین قوم به تو هستم. گفت: آری. گفت: پس به خدایی که هیچ خدایی جزاو نیست سوگند، هیچ‌کسی را نمی‌شناسم که در خون عثمان شرکت کرد و مردم را برآن تحریک کرده باشد غیراز تو، آنگاه که تو را به کار گمارد و نظیر تو بود، پس مهاجران و انصار از او خواستند که تو را عزل کند و او ابا ورزید، پس آنچه که شد را در حق او انجام دادند و به خدا سوگند در ابتدا و انتهای قتل عثمان کسی جز طلحه، زبیر و عایشه شرکت نکردند. اینان کسانی هستند که به گناه بزرگ علیه او شهادت دادند و مردم را علیه او برانگیختند و در این مورد عبدالرحمن بن عوف، ابن مسعودعمار و جمیع انصار با آنان شریک هستند. گفت: چنین بود، یعنی به خدا سوگند من گواهی می‌دهم که از زمانی‌که تو را در جاهلیت و اسلام شناختم بر یک اخلاق واحد بودی و اسلام نه کم نه زیاد، چیزی بر تو نیافزود و علامت آن در تو روشن است. مرا بر حب علی سرزنش می‌کنی، روزه داران و قائمان مهاجرین و انصار همراه علی خارج شدند، چنانکه فرزندان منافقین، اسیران آزادشده و رهاشدگان با تو خارج شدند. آنها را از دینشان غافل کردی و آنها تو را از دنیایت غافل کردند، به خدا سوگند معاویه، آنچه‌که تو انجام دادی بر تو پوشیده نیست و آنچه که آنان انجام دادند برآنان پوشیده نیست، آنگاه که در اطاعت از تو خشم خدا را برخود فرود آورند، به خدا سوگند برای خدا و رسولش هنوز علی را دوست می‌دارم و در راه خدا و رسولش تا زمانی‌که زنده هستم با تو دشمنی

می‌کنم.

قَالَ مُعَاوِيَةُ وَ إِنِّي أَرَاكَ عَلَي ضَلَالِكَ بَعْدُ رُدُّوهُ إِلَي السِّجْنِ فَرَدُّوهُ فَمَاتَ فِي السِّجْنِ.

بيان

فنبكته التبكيت التقريع و التأنيب و بكته بالحجة أي غلبه و في بعض النسخ فننكبه علي التفعيل من نكب عن الطريق أي عدل أو علي بناء المجرد أي نجعله منكوبا و النكبة إصابة النوائب و في بعض النسخ فنبكيه من الإبكاء و هو تصحيف.

«521»

⁽¹⁾كش، رجال الكشي مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي عَلِيٍّ الْخُزَاعِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْعَطَّارِ عَنْ عَمْرِو بْنِ عَبْدِ الْغَفَّارِ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي عَيَّاشٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ أَبِي النَّجُودِ عَمَّنْ شَهِدَ ذَلِكَ أَنَّ مُعَاوِيَةَ حِينَ قَدِمَ الْكُوفَةَ وَ دَخَلَ عَلَيْهِ رِجَالٌ مِنْ أَصْحَابِ عَلِيٍّ عليه السلام وَ كَانَ الْحَسَنُ عليه السلام قَدْ أَخَذَ الْأَمَانَ لِرِجَالٍ مِنْهُمْ مُسَمَّيْنَ بِأَسْمَائِهِمْ وَ أَسْمَاءِ آبَائِهِمْ وَ كَانَ مِنْهُمْ صَعْصَعَةُ فَلَمَّا دَخَلَ عَلَيْهِ صَعْصَعَةُ قَالَ مُعَاوِيَةُ لِصَعْصَعَةَ أَمَا وَ اللَّهِ إِنِّي كُنْتُ لَأُبْغِضُ أَنْ تَدْخُلَ فِي أَمَانِي قَالَ وَ أَنَا وَ اللَّهِ أُبْغِضُ أَنْ أُسَمِّيَكَ بِهَذَا الِاسْمِ ثُمَّ سَلَّمَ عَلَيْهِ بِالْخِلَافَةِ قَالَ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ إِنْ كُنْتَ صَادِقاً فَاصْعَدِ الْمِنْبَرَ فَالْعَنْ عَلِيّاً قَالَ فَصَعِدَ الْمِنْبَرَ وَ حَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ أَيُّهَا النَّاسُ أَتَيْتُكُمْ مِنْ عِنْدِ رَجُلٍ قَدَّمَ شَرَّهُ وَ أَخَّرَ خَيْرَهُ وَ إِنَّهُ أَمَرَنِي أَنْ أَلْعَنَ عَلِيّاً فَالْعَنُوهُ لَعَنَهُ اللَّهُ فَضَجَّ أَهْلُ الْمَسْجِدِ بِآمِينَ فَلَمَّا رَجَعَ إِلَيْهِ فَأَخْبَرَهُ بِمَا قَالَ قَالَ لَا وَ اللَّهِ مَا عَنَيْتَ غَيْرِي ارْجِعْ حَتَّي تُسَمِّيَهُ بِاسْمِهِ فَرَجَعَ وَ صَعِدَ الْمِنْبَرَ ثُمَّ قَالَ أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَمَرَنِي أَنْ أَلْعَنَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام فَالْعَنُوا مَنْ لَعَنَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ قَالَ فَضَجُّوا بِآمِينَ قَالَ فَلَمَّا خُبِّرَ مُعَاوِيَةُ قَالَ لَا وَ اللَّهِ مَا عَنَي غَيْرِي أَخْرِجُوهُ لَا يُسَاكِنِّيِ فِي بَلَدٍ فَأَخْرَجُوهُ.

بيان

لعله أراد أمير المؤمنين أميرهم حقا عليا عليه السلام فإنه عليه السلام كان أمر أصحابه باللعن إذا خافوا القتل أو أراد أميرهم المسلط عليهم

معاویه گفت: می‌بینم هنوز بر گمراهی‌ات هستی، او را به زندان بازگردانید. پس بازگرداندند و او در زندان وفات کرد.

توضیح

نبکته التکببت، یعنی سرکوب و ملامت کردن. و بکته بالحجّته یعنی با برهان براو غلبه کرد، و در بعضی نسخه‌ها فننکبه بروزن تفعیل از نکب عن الطریق آمده است، یعنی از راه منحرف شد یا بر بنای مجرد است، یعنی او را منکوب قرار می‌دهیم و النکبته، رسیدن مصیبت است و در بعضی نسخه‌ها فنبکیه از ریشه إبکاء یعنی گریاندن آمده است و این تصحیف است.

روایت 521

رجال کشی⁽²⁾: عاصم بن ابی نجود از کسی‌که شاهد آن بوده است گوید که معاویه زمانی‌که وارد کوفه شد و مردانی از اصحاب علی علیه السّلام بر او وارد شدند، در حالی‌که حسن علیه السّلام برای مردانی از آنان که با نام آنها و نام پدران آنها هم اسم بودند، امان گرفته بود و از جمله آنان صعصعه بود، زمانی‌که صعصعه بر او وارد شد معاویه به او گفت: به خدا سوگند اکراه داشتم که در امانم داخل شوی. گفت: و من نیز به خدا سوگند اکراه دارم که تو را با این نام بنامم، سپس خلافت را بر او تصدیق کرد. راوی گوید: معاویه گفت: اگر صادق هستی از منبر بالا برو و علی را نفرین کن. راوی گوید: از منبر بالا رفت و خدا را حمد و ثنا گفت، سپس گفت: ای مردم از نزد مردی می‌آیم که شرّش مقدم و خیرش مؤخر شد و او به من دستور داده است که علی را نفرین کنم، پس او که نفرین خدا براو باد را نفرین کنید، پس اهل مسجد فریاد آمین سر دادند، پس چ-ون به سوی او بازگشت، آنچه که او گفت را ب-ه وی خبر دادند. وی گفت: خیر، به خدا سوگند جز من منظورت نبود، برگرد تا او را با نامش ذکر کنی، پس بازگشت و از منبر بالا رفت و گفت: ای مردم امیرمؤمنان به من دستور داده است که علی بن ابی‌طالب را نفرین کنم، پس کسی‌که علی بن ابی‌طالب را نفرین کرده، نفرین کنید. راوی گوید: فریاد آمین برآوردند، گوید: زمانی‌که معاویه خبردار شد گفت: به خدا سوگند قصدش غیر من نبود، او را بیرون کنید تا در یک شهر با من ساکن نباشد. پس او را اخراج کردند.

توضیح

شاید منظور او از امیرمؤمنان، امیر برحق آنان علی باشد، زیرا او اصحابش را هرگاه که بیم قتل داشتند یا به نفرین امر فرمود یا اینکه مقصودش امیر مسلط برآن

1) 521- رواه الكشّيّ رحمه اللّه في ترجمة صعصعة تحت الرقم: 19 من مختار رجاله ص 65.

2) . کشی آن را در زندگی نامه صعصعه ذیل رقم 19 از منتخب رجالش ص 65، روایت کرده است.

جورا و قوله فالعنوا من لعن أوهم أن المراد فالعنوا من لعنه الأمير و بينه بأنه علي و مقصوده ظاهر.

«522»

⁽¹⁾ كش، رجال الكشي رُوِيَ أَنَّ الْأَحْنَفَ بْنَ قَيْسٍ وَفَدَ إِلَي مُعَاوِيَةَ وَ جَارِيَةَ بْنَ قُدَامَةَ ⁽²⁾وَ الْحُبَابَ بْنَ يَزِيدَ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ لِلْأَحْنَفِ أَنْتَ السَّاعِي عَلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عُثْمَانَ وَ خَاذِلُ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ عَائِشَةَ وَ الْوَارِدُ الْمَاءَ عَلَي عَلِيٍّ بِصِفِّينَ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ ذَاكَ مَا أَعْرِفُ وَ مِنْهُ مَا أُنْكِرُ .

أَمَّا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عُثْمَانُ فَأَنْتُمْ مَعْشَرُ قُرَيْشٍ حَضَرْتُمُوهُ بِالْمَدِينَةِ وَ الدَّارُ مِنَّا عَنْهُ نَازِحَةٌ وَ قَدْ حَضَرَهُ الْمُهَاجِرُونَ وَ الْأَنْصَارُ بِمَعْزِلٍ وَ كُنْتُمْ بَيْنَ خَاذِلٍ وَ قَاتِلٍ .

وَ أَمَّا عَائِشَةُ فَإِنِّي خَذَلْتُهَا فِي طُولِ بَاعٍ وَ رُحْبِ سِرْبٍ وَ ذَلِكَ أَنِّي لَمْ أَجِدْ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِلَّا أَنْ تَقِرَّ فِي بَيْتِهَا .

وَ أَمَّا وُرُودِيَ الْمَاءَ بِصِفِّينَ فَإِنِّي وَرَدْتُ حِينَ أَرَدْتَ أَنْ تَقْطَعَ رِقَابَنَا عَطَشاً .

فَقَامَ مُعَاوِيَةُ وَ تَفَرَّقَ النَّاسُ .

ثُمَّ أَمَرَ مُعَاوِيَةُ لِلْأَحْنَفِ بِخَمْسِينَ أَلْفَ دِرْهَمٍ وَ لِأَصْحَابِهِ بِصِلَةٍ فَقَالَ لِلْأَحْنَفِ حِينَ وَدَّعَهُ حَاجَتُكَ قَالَ تُدِرُّ عَلَي النَّاسِ عَطِيَّاتِهِمْ وَ أَرْزَاقَهُمْ وَ إِنْ سَأَلْتَ الْمَدَدَ أَتَاكَ مِنَّا رِجَالٌ سَلِيمَةُ الطَّاعَةِ شَدِيدَةُ النِّكَايَةِ وَ قِيلَ إِنَّهُ كَانَ يَرَي رَأْيَ الْعَلَوِيَّةِ .

وَ وَصَلَ الْحُبَابَ بِثَلَاثِينَ أَلْفَ دِرْهَمٍ وَ كَانَ يَرَي رَأْيَ الْأُمَوِيَّةِ فَصَارَ الْحُبَابُ إِلَي مُعَاوِيَةَ وَ قَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ تُعْطِي الْأَحْنَفَ وَ رَأْيُهُ رَأْيُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ دِرْهَمٍ وَ تُعْطِينِي وَ رَأْيِي رَأْيِي ثَلَاثِينَ أَلْفَ دِرْهَمٍ فَقَالَ يَا حُبَابُ إِنِّي اشْتَرَيْتُ بِهَا دِينَهُ

به جور و ستم باشد. این کلام او «العنوا من لعن» این را به گمان می‌آوردد که مقصود این است که العنوا من لعنه الأمر. و آن را اینگونه بیان کرده است که او علی است و مقصودش ظاهر است.

روایت 522

رجال کشی⁽³⁾:

روایت است که احنف بن قیس نزد معاویه، جاریه بن قدامه و حباب یزید رفت. پس معاویه به احنف گفت: تو علیه امیر مؤمنان عثمان تلاش کردی، ام مؤمنین عائشه را رها کردی و در صفین به علی آب رساندی؟ گفت: ای امیرمؤمنین، برخی از این موارد را می‌دانم و برخی را نمی‌دانم.

در خصوص امیرمؤمنان عثمان، شما ای گروه قریش او را در مدینه حاضر کردید و خانه ما از او دور بود و مهاجرین و انصار دور از او نزد او حاضر شدند، درحالی‌که شما بین رهاکننده و قاتل بودید.

و در خصوص عائشه، من او را با اختیار رها کردم، زیرا در کتاب جز این نیافتم که در خانه خویش ساکن باشد، اما در خصوص ورودم بر آب در صفین، من زمانی وارد شدم که نزدیک بود گردنمان از عطش قطع شود. پس معاویه برخاست و مردم پراکنده شدند.

سپس معاویه به اعطای پنجاه‌هزار درهم به احنف و اعطای صله به یاران او امر کرد، پس به احنف زمانی‌که با او وداع کرد گفت: نیازت چیست؟ گفت: اینکه عطایای مردم و روزی آنها را بر آنان فراوان کنی و اگر یاری خواستی، مردانی نیک‌اطاعت و با آسیب شدید از جانب ما به سوی تو می‌آیند و گفته شده او به مذهب علویه معتقد بود.

به حباب سی‌هزار درهم عطا شد و به مذهب اموی تمایل داشت. پس حباب نزد معاویه رفت و گفت: ای امیرمؤمنان به احنف و عقیده او پنجاه‌هزار درهم می‌بخشی وبه من و عقیده من سی‌هزار درهم می‌بخشی. گفت: ای حباب من با آن دین او را خریدم.

1) 522- رواه الكشّيّ رضوان اللّه عليه تحت الرقم: 28 من تلخيص رجاله ص 84 ط النجف.

2) هذا هو الصواب، و هاهنا في النسخة المطبوعة من مختار رجال الكشّيّ و الأصول الحاكية عنه تصحيف: «حارثة بن قدامة».

3) . کشی آن را ذیل رقم 28 از تلخیص رجالش ص 84، چاپ نجف روایت کرده است.

فَقَالَ الْحُبَابُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ تَشْتَرِي مِنِّي أَيْضاً دِينِي فَأَتَمَّهَا وَ أَلْحَقَهُ بِالْأَحْنَفِ فَلَمْ يَأْتِ عَلَي الْحُبَابِ أُسْبُوعٌ حَتَّي مَاتَ وَ رُدَّ الْمَالُ بِعَيْنِهِ إِلَي مُعَاوِيَةَ فَقَالَ الْفَرَزْدَقُ يَرْثِي الْحُبَابَ:

أَ تَأْكُلُ مِيرَاثَ الْحُبَابِ ظُلَامَةً *** وَ مِيرَاثُ حَرْبٍ جَامِدٌ لَكَ ذَائِبُهُ

أَبُوكَ وَ عَمِّي يَا مُعَاوِيَةُ أَوْرَثَا *** تُرَاثاً فَيَخْتَارُ التُّرَاثَ أَقَارِبُهُ

وَ لَوْ كَانَ هَذَا الدِّينُ فِي جَاهِلِيَّةٍ *** عَرَفْتَ مَنِ الْمَوْلَي الْقَلِيلُ جَلَائِبُهُ

وَ لَوْ كَانَ هَذَا الْأَمْرُ فِي غَيْرِ مُلْكِكُمْ *** لَأَدَّيْتَهُ أَوْ غَصَّ بِالْمَاءِ شَارِبُهُ

فَكَمْ مِنْ أَبٍ لِي يَا مُعَاوِيَةُ لَمْ يَكُنْ *** أَبُوكَ الَّذِي مِنْ عَبْدِ شَمْسٍ يُقَارِبُهُ

إيضاح

قوله في طول باع قال السيد الداماد رحمه الله الباع قدر مد اليدين و ما بينهما من البدن و بسط اليد بالمال و طول الباع كناية عن المقدرة و الميسرة و الاقتدار و الشوكة قاله الزمخشري في الفائق و الأساس و الفيروزآبادي و ابن الأثير في القاموس و النهاية و قال في الصحاح الرحب بالضم السعة تقول فلان رحب الصدر و الرحب بالفتح الواسع تقول منه بلد رحب و قال السرب بالفتح الإبل و السرب أيضا الطريق و فلان آمن في سربه بالكسر أي في نفسه و فلان واسع السرب أي رخي البال.

و في المغرب السرب بالفتح في قولهم خلي سربه أي طريقه و منه قوله إذا كان مخلي السرب أي موسعا عليه غير مضيق عليه.

يعني أني لم أخذلها و هي محتاجة إلي الانتصار بل خذلتها و هي في طول باع و رحب سرب أي في مندوحة و فسحة عن القتال و تجهيز الجيش بأن تقر في بيتها موقرة مكرمة رحبة الصدر رخية البال واسعة السرب لأنها لم تكن مأمورة بالمسير إلي البصرة و تجهيز الجيش و المطالبة بدم عثمان و مقاتلة علي بن أبي طالب علي ذلك و لا مضطرة إلي شي‌ء من ذلك بل كانت في سعة عن ذلك كله و مع ذلك فإنها كانت في طول باع من الشوكة و القدرة و اجتماع الجيوش و كثرة الأعوان و الأنصار و العدد و العدد.

حباب گفت: یا امیرمؤمنان از من نیز دینم را بخر، پس آن را کامل کرد و به احنف رسانید و هفته‌ای بر حباب نگذشت که وفات کرد و عین آن مال به معاویه بازگشت و فرزدق در رثای حباب می‌گوید:

أتأکل میراث الحباب ظلامة و میراث حرب جامد لک ذائبة

أبوک و عمّی یا معاویة أورثا تراثاً فیختار التراث أقاربه

و لو کان هذا الدین فی جاهلیة لأدّیته أو غص بالماء شاربه

فکم من أب لی یا معاویه لم یکن أبوک الذی من عبد شمس یقاربه

آیا میراث حباب را ظالمانه می خوری و و میراث حرب برای تو محفوظ است و از تو خارج نمی شود.

ای معاویه پدرت و عموی من میراثی بر جای گذاشته اند و میراث را نزدیکان آن اختیار می کنند.

و اگر این دین در جاهلیت بود قطعا آن را ادا می کردم یا اینکه هر که آن را می خورد با آن خفه می شد.

و چه بسیار اجدادی که من دارم اما پدر تو که از عبد شمس است با آنان قابل قیاس نیست .

توضیح

این کلام او «فی طول باع» سید و امام رحمه‌الله گوید: باع اندازه امتداد دو دست و فاصله مابین آن دو در بدن است. و بسط الید بالمال و طول الباع کنایه ازقدرت، امکان، اقتدار و شوکت است. زمخشری این را در الفائق و الاساس و فیروزآبادی و ابن اثیر در قاموس و النهایه گوید و در الصحاح گوید: الرحب با ضمه یعنی وسعت، می‌گویی فلان رحب الصدر است و الرحب بافتحه یعنی فراخ از این ریشه می گویی بلد رحب. و گوید: السرب بافتحه یعنی شتر، و سرب به معنی راه نیز می‌باشد و فلان آمن فی سربه – باکسره- یعنی فلانی در خود ایمن است. و فلان واسع السرب یعنی آسوده‌بال.

در المغرب: سرب با فتحه در این کلام آنان، خلّی سربه یعنی راه او را باز گذاشت و این کلام او از آن است: اذا کان مخلّی السرب یعنی وسیع و غیر تنگنا.

یعنی من او را درحالی‌که نیازمند به کمک است رها نکردم بلکه وی را در حالی رهاکردم که در وسعت و فراخی بود، یعنی در برابر جنگ و تجهیز لشکر اختیار و آزادی عمل داشت. به اینکه موقر، محترم با دلی فراخ، آسوده‌خاطر، مختار در منزل خویش بنشیند، زیرا او به حرکت به سوی بصره و تجهیز سپاه، خونخواهی عثمان و جنگ با علی بن ابی‌طالب بر سر آن مأمور نبود و به هیچ‌یک از این امور مجبور نبود، بلکه در برابر همه آنها آزاد بود و با وجود آن، او در وسعتی از شوکت، قدرت، اجتماع سپاه، کثرت یار و حامی و تعدد و تجهیزات بود.

و أيضا خذلتها لأني لم أجد في كتاب الله تعالي إلا أن تقر في بيتها إذ قال عز من قائل وَ قَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ أقول و يحتمل أن يكون في طول باع و رحب سرب حالا عن الفاعل أي لم يكن علي حرج في ذلك كما يومئ إليه آخر كلامه رحمه الله.

و قوله جامد لك ذائبه لعله كناية عن أنه محفوظ لك لم يبطل منه شي‌ء مما كان في معرض البطلان و الضياع و لم يتعد إلي الغير.

و الجلائب جمع جليبة و هو ما جلب و عبد جليب مجلوب و امرأة جليب من جلبي و جلائب أي عرفت من المولي القليل الأموال و العبيد أنا أو أنت.

قوله أو غص بالماء شاربه غص بفتح العين المعجمة و إهمال الصاد المشددة و شاربه بالرفع علي الفاعلية و الباء في قوله بالماء للتعدية.

و قال ابن الأثير في النهاية يقال غصصت بالماء أغص غصصا فأنا غاص و غصان إذا شرقت به أو وقف في حلقك فلم تكد تسيغه و المعني لو كان هذا الأمر الذي وقع في غير سلطنتكم لأديت فاعل هذا الفعل و لم يكن يقدر أن يبلغه لضعفه.

«523»

⁽¹⁾يل، الفضائل لابن شاذان قَالَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِيُّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ كُنْتُ أَنَا وَ مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ بِالشَّامِ فَبَيْنَا نَحْنُ ذَاتَ يَوْمٍ إِذْ نَظَرْنَا إِلَي شَيْخٍ وَ هُوَ مُقْبِلٌ مِنْ صَدْرِ الْبَرِّيَّةِ مِنْ نَاحِيَةِ الْعِرَاقِ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ عَرِّجُوا بِنَا إِلَي هَذَا الشَّيْخِ لِنَسْأَلَهُ مِنْ أَيْنَ أَقْبَلَ وَ إِلَي أَيْنَ يُرِيدُ وَ كَانَ مَعَ مُعَاوِيَةَ أَبُو الْأَعْوَرِ السُّلَمِيُّ وَ وَلَدَا مُعَاوِيَةَ خَالِدٌ وَ يَزِيدُ وَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ قَالَ فَعَرَّجْنَا إِلَيْهِ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِيَةُ مِنْ أَيْنَ أَقْبَلْتَ يَا شَيْخُ وَ إِلَي أَيْنَ تُرِيدُ فَلَمْ يُجِبْهُ الشَّيْخُ فَقَالَ لَهُ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ لِمَا لَا تُجِيبُ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ الشَّيْخُ إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ التَّحِيَّةَ غَيْرَ هَذِهِ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ صَدَقْتَ يَا شَيْخُ أَصَبْتَ وَ أَخْطَأْنَا وَ أَحْسَنْتَ وَ أَسَأْنَا السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا شَيْخُ فَقَالَ

و نیز به این دلیل او را رها کردم که در کتاب خداوند متعال

فقط این را یافتم که او در خانه خود بنشیند، آنجا که فرمود: « وَقَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ» {و در خانه‌هایتان قرار گیرید} می گویم: و محتمل است که فی طول باع و رحب رسب، حالی از فاعل باشد یعنی در آن در حرج نبود، چنانکه پایان کلام وی به آن اشاره دارد.

و این کلام او «جامد لک ذائبه» شاید کنایه‌ای باشد از اینکه آن برای تو محفوظ است، چیزی از آن از مواردی که در معرض بطلان و نابودی است، باطل نشده است و به غیر سرایت نکرده است .

و جلائب: جمع جلیبه است و آن چیزی‌است که گرفته می‌شود و عبد جلیب یعنی غلام گرفته، و امرأه جلیب از جبلی و جلائب یعنی برده اندک‌مایه و غلام را شناختی، من یا تو.

این سخن او «أو غص بالماء شاربه» غصّ با فتحه عین و صاد مشدد است و «شاربه» بنار بر فاعل بودن مرفوع است و باء در «بالماء» برای تعدیه است.

و ابن اثیردر النهایه گوید: غصصت بالماء أغصّ غصماً، أنا غاصّ و غصان، گفته می‌شود زمانی‌که با آن خفه شدی یا در گلویت گیر کرد و نمی‌توانی به‌راحتی فرو ببری و معنا اینکه اگر این امر که در غیر سلطنت شما رخ داده بود حقِ کننده این کار را چنان ادا می کردم که به دلیل ضعفش قادر نباشد که به آن دست یابد.

روایت 523

الفضائل⁽²⁾:

جابر بن عبدالله انصاری گوید: من و معاویه بن ابوسفیان در شام بودیم، درحالی‌که روزی به پیرمردی که از بیابانی از سمت عراق می‌آمد نگاه می‌کردیم معاویه گفت: مسیرمان را به سمت این پیرمرد متمایل کن تا از او سؤال کنیم از کجا می‌آید و به کجا می‌رود. و ابو اعور سلمی و دو پسر معاویه خالد و یزید، و عمرو بن عاص با وی بودند. به سوی او منحرف شدیم، پس معاویه به او گفت: پیرمرد ازکجا آمدی و قصد کجا داری؟ پیرمرد به او پاسخ نداد، پس عمرو بن عاص گفت: چرا پاسخ امیرمؤمنان را نمی‌دهی! پیرمرد گفت:خداوند تحیت را غیر از قرار داده است. معاویه گفت: راست می‌گویی ای پیرمرد، ما اشتباه کردیم و تو درست عمل کردی و ما بد کردیم. السلام علیک ای پیرمرد.

1) 523- كتاب الفضائل هذا منسوب إلي شاذان بن جبرئيل القمّيّ رحمه اللّه من أعلام القرن السادس.

2) . کتاب فضائل به شاذان بن جبرئیل قمی از اعلام قرن ششم منسوب است.

الشَّيْخُ وَ عَلَيْكَ السَّلَامُ .

فَقَالَ مُعَاوِيَةُ مَا اسْمُكَ يَا شَيْخُ فَقَالَ اسْمِي جَبَلٌ وَ كَانَ ذَلِكَ الشَّيْخُ طَاعِناً فِي السِّنِّ بِيَدِهِ شَيْ‌ءٌ مِنَ الْحَدِيدِ وَ وَسَطُهُ مَشْدُودٌ بِشَرِيطٍ مِنْ لِيفِ الْمُقْلِ وَ فِي رِجْلَيْهِ نَعْلَانِ مِنْ لِيفِ الْمُقْلِ وَ عَلَيْهِ كِسَاءٌ قَدْ سَقَطَ لِحَامُهُ وَ بَقِيَ سَدَانُهُ وَ قَدْ بَانَتْ شَرَاسِيفُ خَدَّيْهِ وَ قَدْ غَطَّتْ حَوَاجِبُهُ عَلَي عَيْنَيْهِ .

فَقَالَ مُعَاوِيَةُ يَا شَيْخُ مِنْ أَيْنَ أَقْبَلْتَ وَ إِلَي أَيْنَ تُرِيدُ قَالَ أَتَيْتُ مِنَ الْعِرَاقِ أُرِيدُ بَيْتَ الْمَقْدِسِ قَالَ مُعَاوِيَةُ كَيْفَ تَرَكْتَ الْعِرَاقَ قَالَ عَلَي الْخَيْرِ وَ الْبَرَكَةِ وَ النِّفَاقِ قَالَ لَعَلَّكَ أَتَيْتَ مِنَ الْكُوفَةِ مِنَ الْغَرِيِّ قَالَ الشَّيْخُ وَ مَا الْغَرِيُّ قَالَ مُعَاوِيَةُ الَّذِي فِيهِ أَبُو تُرَابٍ قَالَ الشَّيْخُ مَنْ تَعْنِي بِذَلِكَ وَ مَنْ أَبُو تُرَابٍ قَالَ ابْنُ أَبِي طَالِبٍ قَالَ لَهُ الشَّيْخُ أَرْغَمَ اللَّهُ أَنْفَكَ وَ رَضَّ اللَّهُ فَاكَ وَ لَعَنَ اللَّهُ أُمَّكَ وَ أَبَاكَ وَ لِمَ لَا تَقُولُ الْإِمَامُ الْعَادِلُ وَ الْغَيْثُ الْهَاطِلُ يَعْسُوبُ الدِّينِ وَ قَاتِلُ الْمُشْرِكِينَ وَ الْقَاسِطِينَ وَ الْمَارِقِينَ وَ سَيْفُ اللَّهِ الْمَسْلُولُ ابْنُ عَمِّ الرَّسُولِ وَ زَوْجُ الْبَتُولِ تَاجُ الْفُقَهَاءِ وَ كَنْزُ الْفُقَرَاءِ وَ خَامِسُ أَهْلِ الْعَبَاءِ وَ اللَّيْثُ الْغَالِبُ أَبُو الْحَسَنَيْنِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ.

فَعِنْدَهَا قَالَ مُعَاوِيَةُ يَا شَيْخُ إِنِّي أَرَي لَحْمَكَ وَ دَمَكَ قَدْ خَالَطَ لَحْمَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام وَ دَمِهِ حَتَّي لَوْ مَاتَ عَلِيٌّ مَا أَنْتَ فَاعِلٌ قَالَ لَا أَتَّهِمُ فِي فَقْدِهِ رَبِّي وَ أُجَلِّلُ فِي بُعْدِهِ حُزْنِي وَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ لَا يُمِيتُ سَيِّدِي وَ إِمَامِي حَتَّي يَجْعَلَ مِنْ وُلْدِهِ حُجَّةً قَائِمَةً إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ .

فَقَالَ يَا شَيْخُ هَلْ تَرَكْتَ مِنْ بَعْدِكَ أَمْراً تَفْتَخِرُ بِهِ قَالَ تَرَكْتُ الْفَرَسَ الْأَشْقَرَ وَ الْحَجَرَ وَ الْمَدَرَ وَ الْمِنْهَاجَ لِمَنْ أَرَادَ الْمِعْرَاجَ قَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ لَعَلَّهُ لَا يَعْرِفُكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ .

فَسَأَلَهُ مُعَاوِيَةُ فَقَالَ يَا شَيْخُ أَ تَعْرِفُنِي قَالَ الشَّيْخُ وَ مَنْ أَنْتَ قَالَ أَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ أَنَا الشَّجَرَةُ الزَّكِيَّةُ وَ الْفُرُوعُ الْعَلِيَّةُ سَيِّدُ بَنِي أُمَيَّةَ فَقَالَ لَهُ الشَّيْخُ بَلْ أَنْتَ اللَّعِينُ عَلَي لِسَانِ نَبِيِّهِ وَ فِي كِتَابِهِ الْمُبِينِ إِنَّ اللَّهَ قَالَ:

پیرمرد گفت: و علیک السلام.

معاویه گفت: نامت چیست ای پیرمرد؟ گفت: نامم جبل است و آن مرد درحالی‌که پا به سن گذاشته‌بود، قطعه‌ای آهنی در دست داشت که وسط آن با بندی از لیف مقل بسته شده بود، در پایش کفشی از لیف مقل و بر تنش تن‌پوشی بود که درزهایش رفته و تار و پودش مانده‌بود و غضروف‌های گونه‌اش نمایان و ابروانش، چشم‌هایش را پوشانده بود .

معاویه گفت: ای مرد از کجا آمدی و قصد کجا داری؟ گفت: از عراق آمدم وقصد بیت المقدس دارم. معاویه گفت: عراق را در چه حالی ترک کردی؟ گفت: برخیر و برکت و نفاق. گفت: احتمالاً از کوفه از غریّی آمدی؟ سؤال کرد: غریی چیست؟ معاویه گفت: چیزی‌که ابوتراب در آن است. مرد گفت: منظورت ازآن کیست و ابوتراب کیست؟ گفت: علی بن ابوطالب. شیخ گفت: خداوند تو را به خاک زند، دهانت را خ-رد کند و پدر و مادرت را نفرین کند، چرا نمی‌گویی امام عادل، باران ریزان، رئیس دین، قاتل مشرکین، قاسطین و مارقین، شمشیر از نیام برآمده خدا، پسرعموی رسول، همسر بتول، تاج فقهاء، گنج فقرا، پنجمین فرد اهل عبا، شیر غالب، پدرحسنین بن ابی طالب علیه السّلام.

در این هنگام معاویه گفت: ای مرد می‌بینم گوشت و خونت با گوشت و خون علی بن ابی طالب درآمیخته است، اگر علی بمیرد چه می‌کنی؟ گفت: در فقدان او پروردگارم را مت-هم نمی‌کنم و در فراق او ح-زنم فراوان می‌شود و می‌دانم که خداوند سرور و امام را نمی‌میراند تا از فرزندان او حجتی قائم تا روز قیامت قرار دهد. معاویه گفت: ای مرد آیا بعداز خود امری برجای گذاشته ای که به آن افتخار کنی؟ گفت: اسبی با یال قرمز، سنگ و گل و لای و منهاج برای کسی‌که قصد معراج دارد را بر جا گذاشتم. عمرو بن عاص گفت: امیرمؤمنین، شاید او تو را نمی‌شناسد.

معاویه از او سؤال کرد و گفت: ای مرد مرا می شناسی؟ مرد گفت: تو کیستی؟ گفت: من معاویه پسر ابوسفیان هستم، من شجره پاک و شاخه‌های والا، سرور بنی امیه هستم. مرد به او گفت: خیر، تو نفرین شده برزبان نبی او و در کتاب مبین او هستی که خداوند فرمود:

وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَ الشَّجَرَةُ الْخَبِيثَةُ وَ الْعُرُوقُ الْمُجْتَثَّةُ الْخَسِيسَةُ الَّذِي ظَلَمَ نَفْسَهُ وَ رَبَّهُ وَ قَالَ فِيهِ نَبِيُّهُ الْخِلَافَةُ مُحَرَّمَةٌ عَلَي ابْنِ أَبِي سُفْيَانَ الزَّنِيمِ بْنِ الزَّنِيمِ ابْنِ آكِلَةِ الْأَكْبَادِ الْفَاشِي ظُلْمُهُ فِي الْعِبَادِ .

فَعِنْدَهَا اغْتَاظَ مُعَاوِيَةُ وَ حَنَقَ عَلَيْهِ فَرَدَّ يَدَهُ إِلَي قَائِمِ سَيْفِهِ وَ هَمَّ بِقَتْلِ الشَّيْخِ ثُمَّ قَالَ لَوْ لَا أَنَّ الْعَفْوَ حَسَنٌ لَأَخَذْتُ رَأْسَكَ ثُمَّ قَالَ أَ رَأَيْتَ لَوْ كُنْتُ فَاعِلًا ذَلِكَ قَالَ الشَّيْخُ إِذَنْ وَ اللَّهِ أَفُوزُ بِالسَّعَادَةِ وَ تَفُوزُ أَنْتَ بِالشَّقَاوَةِ وَ قَدْ قَتَلَ مَنْ هُوَ أَشَرُّ مِنْكَ مَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنِّي وَ عُثْمَانُ شَرٌّ مِنْكَ .

قَالَ مُعَاوِيَةُ يَا شَيْخُ هَلْ كُنْتَ حَاضِراً يَوْمَ الدَّارِ قَالَ وَ مَا يَوْمُ الدَّارِ قَالَ مُعَاوِيَةُ يَوْمَ قَتَلَ عَلِيٌّ عُثْمَانَ فَقَالَ الشَّيْخُ تَاللَّهِ مَا قَتَلَهُ وَ لَوْ فَعَلَ ذَلِكَ لَعَلَاهُ بِأَسْيَافٍ حِدَادٍ وَ سَوَاعِدَ شِدَادٍ وَ كَانَ يَكُونُ فِي ذَلِكَ مُطِيعاً لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ قَالَ مُعَاوِيَةُ يَا شَيْخُ هَلْ حَضَرْتَ يَوْمَ صِفِّينَ قَالَ وَ مَا غِبْتُ عَنْهَا قَالَ كَيْفَ كُنْتَ فِيهَا قَالَ الشَّيْخُ أَيْتَمْتُ مِنْكَ أَطْفَالًا وَ أَرْمَلْتُ مِنْكَ إِخْوَاناً وَ كُنْتُ كَاللَّيْثِ أَضْرِبُ بِالسَّيْفِ تَارَةً وَ بِالرُّمْحِ أُخْرَي .

قَالَ مُعَاوِيَةُ هَلْ ضَرَبْتَنِي بِشَيْ‌ءٍ قَطُّ قَالَ الشَّيْخُ ضَرَبْتُكَ بِثَلَاثَةٍ وَ سَبْعِينَ سَهْماً فَأَنَا صَاحِبُ السَّهْمَيْنِ اللَّذَيْنِ وَقَعَا فِي بُرْدَتِكَ وَ صَاحِبُ السَّهْمَيْنِ اللَّذَيْنِ وَقَعَا فِي مَسْجَدِكَ وَ صَاحِبُ السَّهْمَيْنِ اللَّذَيْنِ وَقَعَا فِي عَضُدِكَ وَ لَوْ كَشَفْتَ الْآنَ لَأَرَيْتُكَ مَكَانَهُمَا.

فَقَالَ مُعَاوِيَةُ يَا شَيْخُ هَلْ حَضَرْتَ يَوْمَ الْجَمَلِ قَالَ وَ مَا يَوْمُ الْجَمَلِ قَالَ مُعَاوِيَةُ يَوْمَ قَاتَلَتْ عَائِشَةُ عَلِيّاً قَالَ وَ مَا غِبْتُ عَنْهَا قَالَ مُعَاوِيَةُ يَا شَيْخُ الْحَقُّ كَانَ مَعَ عَلِيٍّ أَمْ مَعَ عَائِشَةَ قَالَ الشَّيْخُ بَلْ مَعَ عَلِيٍّ قَالَ مُعَاوِيَةُ أَ لَمْ يَقُلِ اللَّهُ وَ أَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ وَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله لَهَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ الشَّيْخُ أَ لَمْ يَقُلِ اللَّهُ تَعَالَي يا نِساءَ النَّبِيِّ ... وَ قَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَ لا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولي وَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله أَنْتَ يَا عَلِيُّ خَلِيفَتِي عَلَي نِسْوَانِي وَ أَهْلِي وَ طَلَاقُهُنَّ بِيَدِكَ أَ فَتَرَي فِي ذَلِكَ مَعَهَا حَقٌّ حَتَّي سَفَكَتْ دِمَاءَ الْمُسْلِمِينَ وَ أَذْهَبَتْ أَمْوَالَهُمْ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ وَ هُمَا كَامْرَأَةِ

«و الشجرة الملعونة فی القرآن». و شجره خبیث، نژادهای ریشه کن شده پست هستی، کسی‌که به خود و پروردگار خود ظلم کرد و نبی‌اش درباره او فرمود: خلافت بر پسر ابوسفیان حقیر بن حقیر پسر جگرخوار که ظلمش در میان بندگان شایع است حرام است.

در این هنگام معاویه به خشم آمد و بر او برآشفت و دستش را به سمت قبضه شمشیرش برد و تصمیم به قتل آن مرد گرفت، سپس گفت: اگر عفو بهتر نبود قطعاً سرت را می گرفتم. سپس گفت: اگر آن را انجام می‌دادم چه می‌کردی؟ مرد گفت: پس به خدا سوگند به سعادت دست می‌یافتم و تو به شقاوت و کسی که از تو بهتر است، کسی که از تو بدتر است را کشته است و عثمان بدتر از توست.

معاویه گفت: ای شیخ آیا در روز دار حاضر بود؟ مرد گفت: روز دار چیست؟ معاویه گفت: روزی که علی، عثمان را کشت. مرد گفت: به خدا سوگند او وی را نکشته است و اگر چنین می‌کرد، قطعاً او را با شمشیرهای آهنین و بازوان محکم بالا می‌برد و در آن مطیع خدا و رسولش بود. معاویه گفت: ای مرد آیا در روز صفین حاضر بودی؟ گفت: از آن غایب نبودم. گفت: در آن چگونه بودی؟ گفت: کودکانی از تو را یتیم و برادرانی از تو را بیوه کردم و مانند شیری بودم که گاه با شمشیر ضربه می‌زدم و گاه با نیزه.

معاویه گفت: آیا هرگز به من ضربه زده‌ای؟ مرد گفت: تو را با هفتاد و سه تیر زدم، صاحب دو تیری که در بُرده‌ات رفت و صاحب دو تیری که در سجده‌گاهت رفت و صاحب دو تیری که در بازویت رفت، من هستم، اگر الآن نمایان کنی جای آن را دو را به تو نشان می‌دهم.

معاویه گفت: ای مرد آیا در روز جمل حاضر بودی؟ گفت: روز جمل کدام است؟ معاویه گفت: روزی که عایشه با علی جنگ کرد. گفت: از آن غایب نبودم. معاویه گفت: ای مرد حق با علی بود یا عایشه؟ مرد گفت: قطعاً با علی. معاویه گفت: آیا خداوند نفرموده است «وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ» {و همسرانش مادران ایشانند} و نبی به او، ام‌المؤمنین نگفت! مرد گفت: آیا خداوند نفرمود: ای زنان نبی: «وَقَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِیَّةِ الْأُولَی» {و در خانه‌هایتان قرار گیرید و مانند روزگار جاهلیت قدیم زینتهای خود را آشکار مکنید} و نبی نفرمود: تو ای علی، جانشین من بر زنان و خانواده من هستی و طلاق آنان به‌دست توست، آیا براستی در آن برای او حق می‌بینی که خون مسلمانان را ریخت و اموال آنان را از بین برد. پس لعنت خدا بر قوم ظالم باد و آن دو مانند زن

نُوحٍ فِي النَّارِ وَ لَبِئْسَ مَثْوَي الْكَافِرِينَ .

قَالَ مُعَاوِيَةُ يَا شَيْخُ مَا جَعَلْتَ لَنَا شَيْئاً نَحْتَجُّ بِهِ عَلَيْكَ فَمَتَي ظُلِمَتِ الْأُمَّةُ وَ طُفِيَتْ عَنْهُمْ قَنَادِيلُ الرَّحْمَةِ قَالَ لَمَّا صِرْتَ أَمِيرَهَا وَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ وَزِيرَهَا .

قَالَ فَاسْتَلْقَي مُعَاوِيَةُ عَلَي قَفَاهُ مِنَ الضَّحِكِ وَ هُوَ عَلَي ظَهْرِ فَرَسِهِ فَقَالَ يَا شَيْخُ هَلْ مِنْ شَيْ‌ءٍ نَقْطَعُ بِهِ لِسَانَكَ قَالَ وَ مَا ذَا قَالَ عِشْرُونَ نَاقَةً حَمْرَاءَ مَحْمِلُهُ عَسَلًا وَ بُرّاً وَ سَمْناً وَ عَشَرَةُ آلَافِ دِرْهَمٍ تُنْفِقُهَا عَلَي عِيَالِكَ وَ تَسْتَعِينُ بِهَا عَلَي زَمَانِكَ قَالَ الشَّيْخُ لَسْتُ أَقْبَلُهَا قَالَ وَ لِمَ ذَلِكَ قَالَ الشَّيْخُ لِأَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ دِرْهَمٌ حَلَالٌ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ دِرْهَمٍ حَرَامٍ قَالَ مُعَاوِيَةُ لَئِنْ أَقَمْتَ فِي دِمَشْقَ لَأَضْرِبَنَّ عُنُقَكَ قَالَ مَا أَنَا مُقِيمٌ مَعَكَ فِيهَا قَالَ مُعَاوِيَةُ وَ لِمَ ذَلِكَ قَالَ الشَّيْخُ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَي يَقُولُ وَ لا تَرْكَنُوا إِلَي الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ وَ ما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِياءَ ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ وَ أَنْتَ أَوَّلُ ظَالِمٍ وَ آخِرُ ظَالِمٍ ثُمَّ تَوَجَّهَ الشَّيْخُ إِلَي بَيْتِ الْمَقْدِسِ.

توضيح

قال الجوهري التعريج علي الشي‌ء الإقامة عليه يقال عرج فلان علي المنزل إذا حبس مطيته عليه و أقام و انعرج الشي‌ء انعطف.

«524»

يَلِ فض، كتاب الروضة قِيلَ دَخَلَ ضِرَارٌ صَاحِبُ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام عَلَي مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ بَعْدَ وَفَاتِهِ عليه السلام فَقَالَ لَهُ مُعَاوِيَةُ يَا ضِرَارُ صِفْ لِي عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ وَ أَخْلَاقَهُ الْمَرْضِيَّةَ قَالَ ضِرَارٌ كَانَ

نوح در آتش هستند و جایگاه کافران، بد است .

معاویه گفت: ای مرد چیزی برای ما باقی نگذاشتی که با آن بر تو حجت آوریم. چه زمانی بر امت ظلم کردم و چراغهای رحمت را از آنان خاموش کردم. گفت: زمانی‌که تو امیر آنها و عمرو بن عاص وزیر آنان شد.

راوی گوید: معاویه از خنده بر پشت افتاد، در حالی که سوار بر اسب بود. پس گفت: ای مرد چیزی وجود دارد که با آن زبان تو را کوتاه کنیم؟ گفت: و آن چیست؟ گفت: بیست شتر مادینه سرخ با بار عسل، گندم و روغن، ده‌هزار درهم که بر خانواده‌ات خرج کنی و در روزگارت از آن کمک بگیری. مرد گفت: آن را نمی‌پذیرم. گفت: چرا؟ شیخ گفت: زیرا از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیدم که می‌فرماید: یک درهم حلال از هزار درهم حرام بهتر است. معاویه گوید: اگر در دمشق مقیم بودی گردنت را می‌زدم. گفت: من همراه تو در آن مقیم نمی‌شوم. معاویه گفت: چرا؟ شیخ گفت: زیرا خداوند متعال می فرماید: «وَلاَ تَرْکَنُواْ إِلَی الَّذِینَ ظَلَمُواْ فَتَمَسَّکُمُ النَّارُ وَمَا لَکُم مِّن دُونِ اللّهِ مِنْ أَوْلِیَاء ثُمَّ لاَ تُنصَرُونَ» {و به کسانی که ستم کرده‌اند متمایل مشوید که آتش [دوزخ] به شما می‌رسد و در برابر خدا برای شما دوستانی نخواهد بود و سرانجام یاری نخواهید شد} و تو اولین ظالم و آخرین ظالم هستی، سپس شیخ به سمت بیت المقدس روی کرد.

توضیح

جوهری گوید: التعریج علی الشئ یعنی اقامت برآن. عرج فلان علی المنزل گفته می‌شود زمانی‌که مرکوبش را برآن حبس کند و مقیم کند و انعرج الشیء یعنی منعطف و خم شد.

روایت 524

الفضائل و کتاب الروضه⁽²⁾

این کلام دارای صورتهایی بهتر از آنچه که مصنف در اینجا از کتاب الروضه و الفضائل ذکر کرده، است و دارای منابع و اسنادهای بسیاری است و سید رضی آن را در مختار 77 از بخش سوم نهج البلاغه، و ابن شهر آشوب ان را در عنوان «المسابقه» بالزهد از مناقب آل أبی طالب: ج1، ص 371 چاپ نجف روایت کرده است و در اینجا نیز مسندی ذیل رقم 538 ص 584 خواهد آمد.

: گفته شده: ضرار، صحابی امیرمؤمنان علی بن ابی‌طالب علیه السّلام بر معاویه بن ابوسفیان وارد شد و معاویه به او گفت: ای ضرار، علی بن ابی‌طالب و اخلاق پسندیده او را برایم توصیف کن. ضرار گفت:

1) 524- كتاب الفضائل و الروضة منسوبان إلي شاذان بن جبرئيل القمّيّ من أعلام القرن السادس، و لكن تنظر بعض علمائنا في صحة النسبة كما في عنوان: «الروضة و الفضائل» من كتاب الذريعة: ج 11، ص 282 و ج 16، ص 25. و للكلام صور أحسن ممّا ذكره المصنّف هاهنا عن كتاب الروضة و الفضائل، و له مصادر و أسانيد كثيرة جدا، و قد رواه السيّد الرضيّ رحمه اللّه في المختار: 77 من الباب الثالث من نهج البلاغة، و رواه أيضا ابن شهرآشوب في عنوان: «المسابقة بالزهد» من مناقب آل أبي طالب: ج 1، ص 371 ط النجف و يأتي أيضا هاهنا مسندا تحت الرقم: 538 ص 584.

2) . کتاب الفضائل و الروضه به شاذان بن جبرئیل قمی از اعلام قرن ششم منسوب هستند.

وَ اللَّهِ بَعِيدَ الْمُدَي شَدِيدَ الْقُوَي يَنْفَجِرُ الْإِيمَانُ مِنْ جَوَانِبِهِ وَ تَنْطِقُ الْحِكْمَةُ مِنْ لِسَانِهِ يَقُولُ حَقّاً وَ يَحْكُمُ فَصْلًا فَأُقْسِمُ لَقَدْ شَاهَدْتُهُ لَيْلَةً فِي مِحْرَابِهِ وَ قَدْ أَرْخَي اللَّيْلُ سُدُولَهُ وَ هُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي قَابِضاً عَلَي لَمَّتِهِ يَتَمَلْمَلُ تَمَلْمُلَ السَّلِيمِ وَ يَئِنُّ أَنِينَ الْحَزِينِ وَ يَقُولُ يَا دُنْيَا أَ بِي تَعَرَّضْتِ وَ إِلَيَّ تَشَوَّفْتِ غُرِّي غَيْرِي لَا حَانَ حِينُكِ أَجَلُكِ قَصِيرٌ وَ عَيْشُكِ حَقِيرٌ وَ قَلِيلُكِ حِسَابٌ وَ كَثِيرُكِ عِقَابٌ فَقَدْ طَلَّقْتُكِ ثَلَاثاً لَا رَجْعَةَ لِي إِلَيْكِ آهِ مِنْ بُعْدِ الطَّرِيقِ وَ قِلَّةِ الزَّادِ .

قَالَ مُعَاوِيَةُ كَانَ وَ اللَّهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ كَذَلِكَ وَ كَيْفَ حُزْنُكَ عَلَيْهِ قَالَ حُزْنُ امْرَأَةٍ ذُبِحَ وَلَدُهَا فِي حَجْرِهَا قَالَ فَلَمَّا سَمِعَ ذَلِكَ مُعَاوِيَةُ بَكَي وَ بَكَي الْحَاضِرُونَ.

بيان

المدي الغاية أي كان ذا همة عالية يتوجه إلي تحصيل معالي الأمور و ما يعسر تحصيله علي أكثر الخلق.

و يقال نطف الماء ينطف و ينطف إذا قطر قليلا قليلا و السدل جمع السديل و هو ما يسيل و يرخي علي الهودج و يقال سلمته الحية أي لدغته و السليم اللديغ و قيل إنما سمي سليما تفؤلا بالسلامة.

و يقال هو يتململ علي فراشه إذا لم يستقر من الوجع و الاستفهام عن تعرضها و تشوفها استفهام إنكار لذلك منها و استحقار لها و استبعاد لموافقته إياها علي ما تريد و تشوف إلي الخير تطلع و من السطح تطاول و نظر و أشرف و في بعض النسخ بالقاف تشوقت غري غيري أي خداعك و غرورك لا يدخل علي و ليس المراد الأمر بغرور غيره.

و قال الجوهري حان له أن يفعل كذا يحين حينا أي آن و حان حينه أي قرب وقته انتهي و هذا دعاء عليها أي لا قرب وقت انخداعي بك و غرورك لي.

«525»

⁽¹⁾ كشف، كشف الغمة حَضَرَ جَمَاعَةٌ عِنْدَ مُعَاوِيَةَ وَ عِنْدَهُ عَدِيُّ بْنُ حَاتِمٍ وَ كَانَ

به خدا سوگند غایتش والا، قدرتش بسیار بود، ایمان از اطرافش فوران می کند و حکمت از زبانش جاری می شود، حق می گوید و حکمش فصل است و سوگند یاد می کنم که شبی او را در محراب دیدم که درحالی که شب، پرده‌های خود را افکنده بود، و او ایستاده، محاسن را به دست گرفته، چون مار گزیده به خود می‌پیچید، و محزون ناله می کرد و می‌گفت: ای دنیا، آیا برای من خودنمایی می‌کنی یا شیفته من شده‌ای تا روزی در دل من جای گیری هرگز مبادا غیر مرا بفریب، مهلت تو کوتاه، دوران زندگانی تو حقیر، اندک تو، و عقابت بسیار است. تو را سه طلاقه کرده‌ام، تا بازگشتی نباشد آه از توشه اندک، و درازی راه.

معاویه گفت: به خدا سوگند امیرمؤمنین چنین بود، پس حزن تو چگونه است؟ گفت: اندوه زنی که فرزند خود را بر پای خود قربانی کرده است. چون معاویه این را شنید گریست و حاضران نیز گریستند.

توضیح

المدی یعنی غایت، یعنی زمانی‌که صاحب همت عالی باشد، کسب امور والا و آنچه‌که تحصیل آن بر اکثر خلق دشوار است را قصد کند.

و نطف الماء ینطف و ینطف، گفته می‌شود زمانی‌که اندک اندک بچکد. و السدل جمع سدیل است و آن چیزی‌که بر محمل کشیده می‌شود. سلمته الحیّه گفته می‌شود، یعنی مار او را نیش زد و سلیم یعنی مارگزیده. و گفته شده فقط به‌جهت تفاؤل به سلامتی سلیم نامیده شده است.

و یتململ علی فراشه، گفته می‌شود: زمانی‌که از درد آرام و قرار نداشته باشد و استفهام از تعرض و انتظار آن، استفهام انکار آن از آن و حقیر شمردن آن و بعید دانستن موافقت او با آن برآنچه‌که می‌خواهد، است. تشوّف إلی الخیر: یعنی منتظر آن بود، و تشوّف من السطح یعنی سرکشیدن، نگاه کردن و اشراف داشتن است. و در بعضی نسخه‌ها با قاف آمده است. «غرّی غیری» یعنی حیله و فریب تو در من اثر نمی‌کند و منظور، امر کردن به فریب غیر او نیست.

جوهری گوید: حان له أن یفعل کذا یحین حیناً، یعنی فرا رسیده است و حان حینه یعنی وقت آن نزدیک شده است، پایان. و به این جهت او را نفرین کرده است: یعنی هنگام فریب خوردن من به‌وسیله تو و نیرنگ تو بر من، نزدیک نشود .

روایت 525

کشف الغمّه⁽²⁾:

جمعی

1) 525- رواه الاربلي رحمه اللّه في آخر عنوان «وقعة الجمل» من كتاب كشف الغمّة: ج 1 ص 244 بيروت.

2) . اربلی آن را در آخر عنوان «وقعة الجمل» از کتاب کشف الغمه: ج1 ص 244 بیروت روایت کرده است.

فِيهِمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ فَقَالُوا يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ ذَرْنَا نُكَلِّمْ عَدِيّاً فَقَدْ زَعَمُوا أَنَّ عِنْدَهُ جَوَاباً فَقَالَ إِنِّي أُحَذِّرُكُمُوهُ فَقَالُوا لَا عَلَيْكَ دَعْنَا وَ إِيَّاهُ فَقَالَ لَهُ ابْنُ الزُّبَيْرِ يَا أَبَا طَرِيفٍ مَتَي فُقِئَتْ عَيْنُكَ قَالَ يَوْمَ فَرَّ أَبُوكَ وَ قُتِلَ شَرَّ قَتْلَةٍ وَ ضَرَبَكَ الْأَشْتَرُ عَلَي اسْتِكَ فَوَقَعْتَ هَارِباً مِنَ الزَّحْفِ وَ أَنْشَدَ:

أَمَا وَ أَبِي يَا ابْنَ الزُّبَيْرِ لَوْ أَنَّنِي *** لَقِيتُكَ يَوْمَ الزَّحْفِ مَا رُمْتَ لِي سَخَطاً

وَ كَانَ أَبِي فِي طَيِ‌ءٍ وَ أَبُو أَبِي *** صَحِيحَيْنِ لَمْ تَنْزِعْ عُرُوقُهُمَا الْقِبْطَا

وَ لَوْ رُمْتَ شَتْمِي عِنْدَ عَدْلٍ قَضَاؤُهُ *** لَرُمْتُ بِهِ يَا ابْنَ الزُّبَيْرِ مَدَي شَحْطاً

فَقَالَ مُعَاوِيَةُ قَدْ كُنْتُ حَذَّرْتُكُمُوهُ فَأَبَيْتُمْ.

بيان

قال الجوهري الشحط البعد يقال شحط المزار أي بعد و تشحط المقتول بدمه أي اضطرب فيه.

«526»

كَشْفُ الْحَقِّ، لِلْعَلَّامَةِ رَحِمَهُ اللَّهُ رَوَي الْجُمْهُورُ أَنَّ أَرْوَي بِنْتَ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ دَخَلَتْ عَلَي مُعَاوِيَةَ فِي خِلَافَتِهِ بِالشَّامِ وَ هِيَ يَوْمَئِذٍ عَجُوزٌ كَبِيرَةٌ فَلَمَّا رَآهَا قَالَ مَرْحَباً بِكِ يَا خَالَةُ قَالَتْ كَيْفَ أَنْتَ يَا ابْنَ أُخْتِي لَقَدْ كَفَرْتَ النِّعْمَةَ وَ أَسَأْتَ لِابْنِ عَمِّكَ الصُّحْبَةَ وَ تَسَمَّيْتَ بِغَيْرِ اسْمِكَ وَ أَخَذْتَ غَيْرَ حَقِّكَ بِلَا بَلَاءٍ كَانَ مِنْكَ وَ لَا مِنْ أَبِيكَ بَعْدَ أَنْ كَفَرْتُمْ بِمَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ صلي الله عليه و آله فَأَتْعَسَ اللَّهُ مِنْكُمُ الْجُدُودَ حَتَّي رَدَّ اللَّهُ الْحَقَّ إِلَي أَهْلِهِ وَ كَانَتْ كَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا وَ نَبِيُّنَا هُوَ الْمَنْصُورُ عَلَي كُلِّ مَنْ نَاوَاهُ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ فَكُنَّا أَهْلَ الْبَيْتِ أَعْظَمَ النَّاسِ فِي هَذَا الدِّينِ بَلَاءً وَ عَنْ أَهْلِهِ غَنَاءً وَ قَدْراً حَتَّي قَبَضَ اللَّهُ نَبِيَّهُ مَغْفُوراً ذَنْبُهُ مَرْفُوعَةً مَنْزِلَتُهُ شَرِيفاً عَنِ اللَّهِ مَرْضِيّاً فَوَثَبَ عَلَيْنَا بَعْدَهُ تَيْمٌ

از جمله عبدالله بن زبیر نزد معاویه حاضر شدند. درحالی‌که عدی بن حاتم نزد او بود. گفتند: ای امیرمؤمنان، اجازه بده با عدی صحبت کنیم، و گمان کردند که او جوابی دارد. گفت: شما را از او برحذر می‌دارم، گفتند: تو کارت نباشد، ما را با او رها کن. پس ابن زبیر گفت: ای پسر طریف، چه زمانی چشمانت نابینا شد؟ گفت: روزی که پدرت فرار کرد و به بدترین نوع کشته شد و اشتر بر عورتت ضربه زد و در حال فرار از پیشروی به دام افتادی و سرود:

أما و أبی یابن الزبیر لو أننی لقیتک یوم الزحف ما رمت لی سخطا

و کان أبی فی طیئ و ابو أبی صحیحین لم تنزع عروقهما قبطا

و لو رمت شتمی عند عدل قضاؤه لرمت به یا ابن الزبیر مدی شحطا

آگاه باش به جان پدرم سوگند ای پسر زبیر اگر در روز پیشروی با تو روبرو می شدم عیبی بر من نمی گرفتی.

که پدرم و پدر پدرم در قبیله طئ صحیح النسب بودند و اصلشان از قبط جدا نشده است.

ای پسر زبیر اگر به هنگام قضای آن قصد دشنام مرا داشته باشی قطعا با آن جای بسیار دوری را قصد می کنی. (در من جایی برای شماتت نیست)

معاویه گفت: شما را برحذر داشته بودم، اما امتناع کردید.

توضیح

جوهری گوید: الشحط یعنی بعد و دوری، گفته می‌شود. شحط المزار یعنی دیدار دور شد، و تشحّط المقتول بدمه، یعنی مقتول در خون غلتید.

روایت 526

کشف الحق⁽²⁾:

تألیف علامه: جمهور روایت کرده است که أروی دختر حرث بن عبدالمطلب در دوره خلافت معاویه در شام بر او وارد شد و در آن هنگام پیرزنی کهنسال بود، پس چون او را دید گفت: خوش آمدی خاله .

گفت: چگونه هستی تو ای پسر خواهر من، کفر نعمت کردی و در همراه پسر عمویت بد کردی و به غیر نامت، خود را نامیدی و غیر حقت را بدون دشواری از جانب تو و پدرت گرفتی، بعد از اینکه به آنچه‌که محمد آورد، کفر ورزیدی و خداوند بهره تان را بد کرد، تا اینکه خداوند حق را به اهل آن بازگردانید و کلمه الله همان برتر و نبی ما، همان یاری شده علیه هرکسی‌که با او ستیز کرده است، گرچه مشرکان اکراه داشتند است و ما اهل بیت، در این دین بزرگترین مردم از نظر محنت، از نظر بی نیازی از اهل آن و از نظر جایگاه هستیم، تا اینکه خداوند نبی‌اش را درحالی‌که گناهش آمرزیده، جایگاهش رفعت یافته، نزد خدا شریف و مورد رضایت بود، به سوی خود ستانید. پس بعد از او تیم،

1) 526- رواه العلامة رحمه اللّه في آخر المطلب الرابع من كتاب كشف الحق و نهج الصدق ص 313 ط بيروت و في متن دلائل الصدق: ج 3 ص 236 ط 1. و ليراجع كتاب بلاغات النساء. و رواه أيضا ابن عبد ربّه تحت عنوان «وفود أروي بنت عبد المطلب» في آخر كتاب الزبرجدة من العقد الفريد. هذا و سيرويه المصنّف ثانية تحت الرقم 532، فلاحظ.

2) . علامه آن را در آخر مطلب رابع از کتاب کشف الحق و نهج الصدق ص 313 چاپ بیروت و در متن دلائل الصدق: ج3، ص 236، چاپ اول روایت کرده است و به کتاب بلاغات النساء نیز مراجعه شود. ابن عبد ربه نیز آن را در عنوان «وفود أروی بنت عبدالمطلب» در آخر کتاب زبرجده از عقد الفرید روایت کرده است.

وَ عَدِيٌّ وَ بَنُو أُمَيَّةَ فَأَنْتَ تَهْتَدِي بِهُدَاهُمْ وَ تَقْصِدُ لِقَصْدِهِمْ فَصِرْنَا بِحَمْدِ اللَّهِ فِيكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ بِمَنْزِلَةِ قَوْمِ مُوسَي فِي آلِ فِرْعَوْنَ يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَهُمْ وَ يَسْتَحْيُونَ نِسَاءَهُمْ وَ صَارَ سَيِّدُنَا مِنْكُمْ بَعْدَ نَبِيِّنَا بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَي حَيْثُ يَقُولُ يَا ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَ كادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلَمْ يُجْمَعْ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله [لَنَا] شَمْلٌ وَ لَمْ يُسَهَّلْ [لَنَا] وَعْثٌ وَ غَايَتُنَا الْجَنَّةُ وَ غَايَتُكُمُ النَّارُ .

فَقَالَ لَهَا عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ أَيَّتُهَا الْعَجُوزُ الضَّالَّةُ اقْصِرِي مِنْ قَوْلِكِ وَ غُضِّي مِنْ طَرْفِكِ قَالَتْ وَ مَنْ أَنْتَ قَالَ أَنَا عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ قَالَتْ يَا ابْنَ النَّابِغَةِ ارْبَعْ عَلَي ظَلْعِكَ وَ أغض [أَهِنْ ]لِسَانَ نَفْسِكَ مَا أَنْتَ مِنْ قُرَيْشٍ فِي لُبَابِ حَسَبِهَا وَ لَا صَحِيحِ نَسَبِهَا وَ لَقَدِ ادَّعَاكَ خَمْسَةٌ مِنْ قُرَيْشٍ كُلُّهُمْ يَزْعُمُ أَنَّكَ ابْنُهُ وَ لَطَالَ مَا رَأَيْتُ أُمَّكَ أَيَّامَ مِنًي بِمَكَّةَ تَكْسِبُ الْخَطِيئَةَ وَ تَتَّزِنُ الدَّرَاهِمَ مِنْ كُلِّ عَبْدٍ عَاهِرٍ هَائِجٍ وَ تَسَافَحُ عَبِيدَنَا فَأَنْتَ بِهِمْ أَلْيَقُ وَ هُمْ بِكَ أَشْبَهُ مِنْكَ تُقْرَعُ بَيْنَهُمْ.

«527»

و فيه: جاء ابن أجور التميمي إلي معاوية ...

كشف، كشف الغمة مِنْ كِتَابِ الْمُوَفَّقِيَّاتِ لِلزُّبَيْرِ بْنِ بَكَّارٍ الزُّبَيْرِيِّ حَدَّثَ عَنْ رِجَالِهِ قَالَ: دَخَلَ مِحْفَنُ بْنُ أَبِي مِحْفَنٍ الضَّبِّيُّ عَلَي مُعَاوِيَةَ فَقَالَ يَا مُعَاوِيَةُ جِئْتُكَ مِنْ عِنْدِ أَلْأَمِ الْعَرَبِ وَ أَعْيَا الْعَرَبِ وَ أَجْبَنِ الْعَرَبِ وَ أَبْخَلِ الْعَرَبِ قَالَ وَ مَنْ هُوَ يَا أَخَا بَنِي تَمِيمٍ قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ قَالَ مُعَاوِيَةُ اسْمَعُوا يَا أَهْلَ الشَّامِ مَا يَقُولُ أَخَاكُمُ الْعِرَاقِيُّ فَابْتَدَرُوهُ أَيُّهُمْ يُنْزِلُهُ عَلَيْهِ وَ يُكْرِمُهُ فَلَمَّا .

تَصَدَّعَ النَّاسُ عَنْهُ قَالَ لَهُ كَيْفَ قُلْتَ فَأَعَادَ عَلَيْهِ فَقَالَ لَهُ وَيْحَكَ يَا جَاهِلُ كَيْفَ يَكُونُ أَلْأَمَ الْعَرَبِ وَ أَبُوهُ أَبُو طَالِبٍ وَ جَدُّهُ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ وَ امْرَأَتُهُ

عدی و بنی امیه بر ما جهیدند و تو به هدایت آنان هدایت می‌شوی و قصد آنان را قصد داری، به حمد خدا ما در میان شما، اهل بیت شدیم، به منزله قوم موسی در خاندان فرعون که پسران آنان را می کشند، زنانشان را به بردگی می‌برند و سرور ما بعد از نبی به منزله هارون از موسی شد، آنجا که می فرماید: «قَالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِی وَکَادُواْ یَقْتُلُونَنِی» {گفت ای فرزند مادرم این قوم مرا ناتوان یافتند و چیزی نمانده بود که مرا بکشند} و بعد از رسول خدا اتحادی ایجاد نشد و مشقتی آسان نشد و غایت ما بهشت و غایت شما آتش است.

عمرو بن عاص به او گفت: ای پیرزن گمراه، سخنت را کوتاه کن و چشمت را ببند. گفت: تو کیستی؟ گفت: من عمرو بن عاص هستم. گفت: ای پسر نابغه خوشتن نگاه دار و خود زبان فروبند. تو از قریش در حسب و نسب نیکو و صحیح آن نیستی. پنج نفراز قریش مدعی تو شدند که هریک ازآنها ادعا می‌کرد که تو پسر او هستی، و چه بسیار مادرت را در ایام منی در مکه دیدم که گناه کسب می‌کرد و درهم‌ها را از هر بنده زناکار شوریده وزن می‌کرد و با غلامان ما زنا می‌کرد که تو به آنان لایق‌تر و آنها به تو بیش از تو شبیه هستند، بین آنها قرعه انداخته می شوی .

روایت 527

کشف الغمه⁽²⁾:

از کتاب موفقیات تألیف زبیر بن بکار زبیری، از رجالش گوید: محفن بن ابی محفن ضبی بر معاویه وارد شد و گفت: ای معاویه از حضور پست‌ترین، الکن‌ترین، ترسوترین و بخیل‌ترین فرد عرب می‌آیم. گفت: و او کیست ای برادر بنی تمیم؟ گفت: علی بن ابوطالب. معاویه گفت: ای اهالی شام بشنوید برادر عراقیتان چه می‌گوید، به سوی او بشتابید کدام‌یک از شما او را مهمان خویش می‌کند و گرامی‌اش می‌دارد.

زمانی‌که مردم از او پراکنده شدند، به او گفت: چه گفتی؟ پس او سخنش را بر او او تکرار کرد، پس او گفت: وای بر تو ای نادان چگونه پست‌ترین عرب است درحالی‌که پدرش ابوطالب، جدش عبدالمطّلب و همسرش

1) 527- رواه عليّ بن عيسي الاربلي رحمه اللّه قبيل عنوان: «ذكر قتله و مدة خلافته ... » من كتاب كشف الغمّة: ج 2 ص 47 ط بيروت. و رواه باختصار بسنده عن ابن أبي الدنيا، الحافظ ابن عساكر في الحديث: 1109 من ترجمة أمير المؤمنين من تاريخ دمشق: ج 3 ص 76 ط 2.

2) . علی بن عیسی اربلی اندکی قبل از عنوان «ذکر قتله و مدة خلافته ... » از کتاب کشف الغمه: ج2، ص47، چاپ بیروت روایت کرده است.

فَاطِمَةُ بِنْتُ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله ؟

وَ أَنَّي يَكُونُ أَبْخَلَ الْعَرَبِ فَوَ اللَّهِ لَوْ كَانَ لَهُ بَيْتَانِ بَيْتُ تِبْنٍ وَ بَيْتُ تِبْرٍ لَأَنْفَدَ تِبْرَهُ قَبْلَ تِبْنِهِ .

وَ أَنَّي يَكُونُ أَجْبَنَ الْعَرَبِ فَوَ اللَّهِ مَا الْتَقَتْ فِئَتَانِ قَطُّ إِلَّا كَانَ فَارِسَهُم غَيْرَ مُدَافَعٍ .

وَ أَنَّي يَكُونُ أَعْيَا الْعَرَبِ فَوَ اللَّهِ مَا سَنَّ الْبَلَاغَةَ لِقُرَيْشٍ غَيْرُهُ وَ لَمَّا قَامَتْ أُمُّ مِحْفَنٍ عَنْهُ أَلْأَمَ وَ أَبْخَلَ وَ أَجْبَنَ وَ أَعْيَا لِبُظْرِ أُمِّهِ فَوَ اللَّهِ لَوْ لَا مَا تَعْلَمُ لَضَرَبْتُ الَّذِي فِيهِ عَيْنَاكَ فَإِيَّاكَ عَلَيْكَ لَعْنَةُ اللَّهِ وَ الْعَوْدَ إِلَي مِثْلِ هَذَا .

قَالَ وَ اللَّهِ أَنْتَ أَظْلَمُ مِنِّي فَعَلَي أَيِّ شَيْ‌ءٍ قَاتَلْتَهُ وَ هَذَا مَحَلُّهُ قَالَ عَلَي خَاتَمِي هَذَا حَتَّي يَجُوزَ بِهِ أَمْرِي قَالَ فَحَسْبُكَ ذَلِكَ عِوَضاً مِنْ سَخَطِ اللَّهِ وَ أَلِيمِ عَذَابِهِ قَالَ لَا يَا ابْنَ مِحْفَنٍ وَ لَكِنِّي أَعْرِفُ مِنَ اللَّهِ مَا جَهِلْتَ حَيْثُ يَقُولُ وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْ‌ءٍ.

«528»

و أيضا بعض الشواهد يجده الباحث في الحديث: 368 و تعليقاته من ترجمة الامام الحسن من تاريخ دمشق ص 230 ط بيروت 1.

وَ حَدَّثَ الزُّبَيْرُ عَنْ رِجَالِهِ قَالَ: قَدِمَ ابْنُ عَبَّاسٍ عَلَي مُعَاوِيَةَ وَ كَانَ يَلْبَسُ أَدْنَي ثِيَابِهِ وَ يَخْفِضُ مِنْ شَأْنِهِ لِمَعْرِفَتِهِ أَنَّ مُعَاوِيَةَ كَانَ يَكْرَهُ إِظْهَارَهُ لِشَأْنِهِ وَ جَاءَ الْخَبَرُ إِلَي مُعَاوِيَةَ بِمَوْتِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عليهما السلام فَسَجَدَ شُكْراً لِلَّهِ تَعَالَي وَ بَانَ السُّرُورُ فِي وَجْهِهِ فِي حَدِيثٍ طَوِيلٍ ذَكَرَهُ الزُّبَيْرُ ذَكَرْتُ مِنْهُ مَوْضِعَ الْحَاجَةِ إِلَيْهِ وَ أَذِنَ لِلنَّاسِ وَ أَذِنَ لِابْنِ عَبَّاسٍ بَعْدَهُمْ فَدَخَلَ فَاسْتَدْنَاهُ وَ كَانَ قَدْ عَرَفَ بِسَجْدَتِهِ فَقَالَ لَهُ أَ تَدْرِي مَا حَدَثَ بِأَهْلِكَ قَالَ لَا قَالَ فَإِنَّ أَبَا مُحَمَّدٍ رَحِمَهُ اللَّهُ تُوُفِّيَ فَعَظَّمَ اللَّهُ أَجْرَكَ فَقَالَ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ عِنْدَ اللَّهِ

فاطمه دختر رسول الله صلّی الله علیه و آله است، و هرگز بخیل‌ترین نیست، به خدا سوگند اگر تو خانه برای او باشد، خانه ای از کاه و خانه‌ای از طلا، قطعاً طلایش را بیش از کاهش می‌بخشد.

و کجا ترسوترین عرب است؟ به خدا سوگند هرگز دو گروه روبرو نشد مگر اینکه سوار مهاجم آنان بود.

و کجا الکن‌ترین عرب است، به خدا سوگند، جز او بلاغت را برای قریش وضع نکرد، و این صفات مادر محفن است که پست ترین و خسیس ترین و ترسوترین و الکن ترین است به خاطر تکه ختنه مادرش؛ به خدا سوگند اگر نبود آنچه را که می دانستی چیزی را که چشمانت در آن است - یعنی سر - میزدم. پس لعنت خدا بر تو باد که تو را از او و تکرار چنین سخنانی برحذر می دارم.

گفت: به خدا سوگند تو از من ظالم‌تر هستی، برچه اساسی با او نبرد کردی، درحالی‌که این جایگاه اوست؟ گفت: براساس این انگشترم تا امرم به وسیله آن جایز شود. گفت: پس آن به عنوان جایگزینی از خشم خدا و عذاب دردناک او برای تو کافی است. گفت: خیر، ابن محفن من از خدا چیزی می‌دانم که تو از آن جاهلی، آنجا که می‌فرماید: «و رحمتی وسعت کلّ شیء»

روایت 528

و زبیر از رجالش⁽²⁾،

حدیث گفت: ابن عباس بر معاویه وارد شد، درحالی‌که پست‌ترین لباسش را تن کرده بود و از شأن او می کاست، به‌جهت آگاهی‌اش از این مطلب که معاویه از اظهار شأن او اکراه داشت و درحالی‌که خبر وفات حسن بن علی علیه السّلام به او رسیده‌بود، پس سجده شکر به‌جای آورد و سرور در سیمایش نمایان شد. در حدیثی طولانی که زبیر ذکر کرده است و من به مقدار نیاز آن را ذکر کردم. به مردم و پس از آنها به ابن عباس اجازه داد، پس وارد شد و به او نزدیک شد درحالی‌که از سجده او آگاه بود، پس به او گفت: آیا می‌دانی برای خانواده‌ات چه رخ داده؟ گفت: خیر. گفت: ابو محمد وفات کرد، خداوند اجرت را فراوان کند. گفت: انا لله و انا إلیه راجعون نزد خداوند مصیبتمان به رسول الله را

1) 528- رواه الاربلي رحمه اللّه- مع الحديث التالي- في العنوان المتقدم الذكر آنفا من كتاب كشف الغمّة: ج 2 ص 48 ط بيروت. و للكلام شواهد كثيرة ذكرنا بعضها في تعليق الحديث: 1505 من ترجمة أمير المؤمنين من تاريخ دمشق: ج 3 ص 408.

2) . اربلی آن را به همراه حدیث بعد در عنوانی از کتاب کشف الغمه که سابقا ذکر شد: ج2، ص48، چاپ بیروت روایت کرده است. این کلام دارای شواهد بسیاری است که برخی از آنها را در تعلیق حدیث 1505 از زندگی نامه امیر مؤمنان از تاریخ دمشق: ج3، ص 408 ذکر کردیم و محقق می تواند برخی از شواهد آن را در حدیث 368 و تعلیقات آن از زندگی نامه امام حسن از تاریخ دمشق، ص 230 چاپ اول بیروت بیابد.

نَحْتَسِبُ الْمُصِيبَةَ بِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ عِنْدَ اللَّهِ نَحْتَسِبُ مُصِيبَتَنَا بِالْحَسَنِ رَحِمَهُ اللَّهُ إِنَّهُ قَدْ بَلَغَتْنِي سَجْدَتُكَ فَلَا أَظُنُّ ذَلِكَ إِلَّا لِوَفَاتِهِ وَ اللَّهِ لَا يَسُدُّ جَسَدُهُ حُفْرَتَكَ وَ لَا يَزِيدُ انْقِضَاءُ أَجَلِهِ فِي عُمُرِكَ وَ لَطَالَ مَا رُزِينَا بِأَعْظَمَ مِنَ الْحَسَنِ ثُمَّ جَبَرَ اللَّهُ .

قَالَ مُعَاوِيَةُ كَمْ كَانَ أَتَي لَهُ قَالَ شَأْنُهُ أَعْظَمُ مِنْ أَنْ يُجْهَلَ مَوْلِدُهُ قَالَ أَحْسَبُهُ تَرَكَ صِبْيَةً صِغَاراً قَالَ كُلُّنَا كَانَ صَغِيراً فَكَبِرَ ثُمَّ قَالَ أَصْبَحْتَ سَيِّدَ أَهْلِكَ قَالَ أَمَّا مَا أَبْقَي اللَّهُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ الْحُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ فَلَا ثُمَّ قَامَ وَ عَيْنُهُ تَدْمَعُ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ لِلَّهِ دَرُّهُ لَا وَ اللَّهِ مَا هَيَّجَنَا قَطُّ إِلَّا وَجَدْنَاهُ سَيِّداً .

وَ دَخَلَ ابْنُ عَبَّاسٍ عَلَي مُعَاوِيَةَ بَعْدَ انْقِضَاءِ الْعَزَاءِ فَقَالَ يَا أَبَا الْعَبَّاسِ أَ مَا تَدْرِي مَا حَدَثَ فِي أَهْلِكَ قَالَ لَا قَالَ هَلَكَ أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ فَعَظَّمَ اللَّهُ أَجْرَكَ قَالَ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ رَحِمَ اللَّهُ أُسَامَةَ وَ خَرَجَ .

وَ أَتَاهُ بَعْدَ أَيَّامٍ وَ قَدْ عَزَمَ عَلَي مُحَاقَّتِهِ ⁽¹⁾فَصَلَّي فِي الْجَامِعِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَ اجْتَمَعَ النَّاسُ عَلَيْهِ يَسْأَلُونَهُ عَنِ الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ وَ الْفِقْهِ وَ التَّفْسِيرِ وَ أَحْوَالِ الْإِسْلَامِ وَ الْجَاهِلِيَّةِ وَ افْتَقَدَ مُعَاوِيَةُ النَّاسَ فَقِيلَ إِنَّهُمْ مَشْغُولُونَ بِابْنِ عَبَّاسٍ وَ لَوْ شَاءَ أَنْ يَضْرِبُوا مَعَهُ بِمِائَةِ أَلْفِ سَيْفٍ قَبْلَ اللَّيْلِ لَفَعَلَ فَقَالَ نَحْنُ أَظْلَمُ مِنْهُ حَبَسْنَاهُ عَنْ أَهْلِهِ وَ مَنَعْنَاهُ حَاجَتَهُ وَ نَعَيْنَا إِلَيْهِ أَحِبَّتَهُ انْطَلِقُوا فَادْعُوهُ فَأَتَاهُ الْحَاجِبُ فَدَعَاهُ فَقَالَ إِنَّا بَنُو عَبْدِ مَنَافٍ إِذَا حَضَرَتِ الصَّلَاةُ لَمْ نَقُمْ حَتَّي نُصَلِّيَ أُصَلِّي إِنْ شَاءَ اللَّهُ وَ آتِيهِ فَرَجَعَ .

وَ صَلَّي ابْنُ عَبَّاسٍ الْعَصْرَ وَ أَتَاهُ فَقَالَ حَاجَتُكَ فَمَا سَأَلَهُ حَاجَةً إِلَّا قَضَاهَا وَ قَالَ أَقْسَمْتُ عَلَيْكَ لَمَّا دَخَلْتَ بَيْتَ الْمَالِ فَأَخَذْتَ حَاجَتَكَ وَ إِنَّمَا أَرَادَ أَنْ يُعَرِّفَ أَهْلَ الشَّامِ مَيْلَ ابْنِ عَبَّاسٍ إِلَي الدُّنْيَا فَعَرَفَ مَا يُرِيدُهُ فَقَالَ إِنَّ ذَلِكَ لَيْسَ لِي وَ لَا لَكَ فَإِنْ أَذِنْتَ أَنْ أُعْطِيَ كُلَّ ذِي حَقٍّ حَقَّهُ فَعَلْتُ قَالَ أَقْسَمْتُ عَلَيْكَ إِلَّا دَخَلْتَ فَأَخَذْتَ حَاجَتَكَ فَدَخَلَ فَأَخَذَ بُرْنُسَ خَزٍّ أَحْمَرَ

اجر می خواهیم، و نزد خدا مصیبتمان به حسن را اجر می خواهیم، به من خبر رسیده است که تو سجده کرده‌ای و گمان نمی‌کنم آن جز برای وفات او باشد، به خدا سوگند جسم او قبر تو را پر نمی‌کند و پایان مهلت او بر عمر تو نمی‌افزاید و بسیار طولانی به مصیبتی بزرگتر از حسن سوگوار شدیم. سپس خداوند جبران کرد. معاویه گفت: چه مدت بر او گذشت؟ گفت: شأن والاتر از این است که ولادتش مجهول باشد. گفت: گمان می کنم فرزند صغیر دارد؟ گفت: هریک از ما صغیر بود و بزرگ شد. سپس گفت: سرور اهلت شدی. گفت: تا زمانی‌که خداوند ابوعبدالله حسین بن علی را باقی گذارده‌است، خیر. سپس درحالی‌که چشمانش اشکبار بود، برخاست. پس معاویه گفت: لله درّه لا و الله ما هیّجناه قط إلا وجدناه سیداً.

و ابن عباس بعد از پایان سوگواری بر معاویه وارد شد، پس معاویه گفت: ای ابو عباس آیا می‌دانی در خانواده‌ات چه رخ داد. گفت: خیر. گفت: اسام بن یزید هلاک شد. پس خداوند اجرت را زیاد کرد. گفت: إنا لله و إنا إلیه راجعون خداوند اسامه را رحمت کند و خارج شد.

و بعد از چند روز نزد او آمد، درحالی‌که قصد مرافعه با او بر سر حق را داشت، پس در جامع روز جمعه نماز خواند و مردم بر او جمع شدند، درحالی‌که درباره حلال، حرام، فقه، تفسیر، احوال اسلام و جاهلیت از او سؤال می‌کردند و معاویه درباره مردم سؤال کرد. به او گفته شد آنها مشغول ابن عباس هستند، اگر بخواهد که قبل از شب با صدهزار شمشیر همراه او ضربه زنند، قطعاً انجام می‌دهد! گفت: ما از او ظالم‌تر هستیم، او را از خانواده‌اش حبس کردیم حاجتش را از او منع کردیم و او را به سوگ عزیزانش نشاندیم، بروید و او را صدا زنید. پس نگهبان آمد و او را صدا کرد. پس گفت: ما پسران عبد مناف هستیم، زمانی‌که نماز فرا رسید قیام نمی‌کنیم تا اینکه نماز بخوانیم، نماز می‌خوانیم و انشاءالله نزدش می‌آیم، پس بازگشت. و ابن عباس عمر را خواند و نزد او آمد پس گفت: حاجتت چیست؟ پس او حاجتی نخواست مگر اینکه برآورده‌کرد و گفت: زمانی‌که وارد بیت‌المال شدی و حاجتت را گرفتی برتو قسم خوردم - و قصدش فقط این بود که اهل شام، تمایل ابن عباس به دنیا را بداند و پس ابن عباس از هدف او آگاه شد- و گفت: آن نه برای من است نه برای تو، اگر اجازه دهی حق هر صاحب حقی را به او عطا کنم، قطعاً انجام می دادم. گفت: بر تو قسم می‌خورم که وارد شوی و حاجتت را بگیری. پس وارد شد و عبای خز قرمز را

1) المحاقة: المخاصمة، يقال: حاققت زيدا علي كذا: خاصمته عليه.

يُقَالُ إِنَّهُ كَانَ لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام ثُمَّ خَرَجَ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ بَقِيَتْ لِي حَاجَةٌ قَالَ مَا هِيَ قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ قَدْ عَرَفْتَ فَضْلَهُ وَ سَابِقَتَهُ وَ قَرَابَتَهُ وَ قَدْ كَفَاكَهُ الْمَوْتُ أُحِبُّ أَنْ لَا يُشْتَمَ عَلَي مَنَابِرِكُمْ قَالَ هَيْهَاتَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ هَذَا أَمْرُ دِينٍ أَ لَيْسَ أَ لَيْسَ وَ فَعَلَ وَ فَعَلَ فَعَدَّدَ مَا بَيْنَهُ وَ بَيْنَ عَلِيٍّ عليه السلام فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَوْلَي لَكَ يَا مُعَاوِيَةُ وَ الْمَوْعِدُ الْقِيَامَةُ وَ لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَ سَوْفَ تَعْلَمُونَ وَ تَوَجَّهَ إِلَي الْمَدِينَةِ.

«529»

وَ حَدَّثَ الزُّبَيْرُ عَنْ رِجَالِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ مُعَاوِيَةَ أَقْبَلَ عَلَيْهِ وَ عَلَي بَنِي هَاشِمٍ فَقَالَ إِنَّكُمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْتَحِقُّوا الْخِلَافَةَ كَمَا اسْتَحْقَقْتُمُ النُّبُوَّةَ وَ لَا يَجْتَمِعَانِ لِأَحَدٍ حُجَّتُكُمْ فِي الْخِلَافَةِ شُبْهَةٌ عَلَي النَّاسِ تَقُولُونَ نَحْنُ أَهْلُ بَيْتِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فَمَا بَالُ خِلَافَةِ النَّبِيِّ فِي غَيْرِنَا وَ هَذِهِ شُبْهَةٌ لِأَنَّهَا تُشْبِهُ الْحَقَّ فَأَمَّا الْخِلَافَةُ فَتَنْقَلِبُ فِي أَحْيَاءِ قُرَيْشٍ بِرِضَي الْعَامَّةِ وَ شُورَي الْخَاصَّةِ فَلَمْ يَقُلِ النَّاسُ لَيْتَ بَنِي هَاشِمٍ وَلُونَا وَ لَوْ أَنَّ بَنِي هَاشِمٍ وَلُونَا لَكَانَ خَيْراً لَنَا فِي دُنْيَانَا وَ آخِرَتِنَا فَلَا هُمْ حَيْثُ اجْتَمَعُوا عَلَي غَيْرِكُمْ تَمَنَّوْكُمْ وَ لَوْ زَهِدْتُمْ فِيهَا أَمْسِ لَمْ تُقَاتِلُوا عَلَيْهَا الْيَوْمَ .

وَ أَمَّا مَا زَعَمْتُمْ أَنَّ لَكُمْ مَلِكاً هَاشِمِيّاً وَ مَهْدِيّاً قَائِماً فَالْمَهْدِيُّ عِيسَي بْنُ مَرْيَمَ عليه السلام وَ هَذَا الْأَمْرُ فِي أَيْدِينَا حَتَّي نُسَلِّمَهُ إِلَيْهِ ⁽¹⁾وَ لَعَمْرِي لَئِنْ مَلَكْتُمُوهَا ⁽²⁾مَا رَائِحَةُ عَادٍ وَ صَاعِقَةُ ثَمُودَ بِأَهْلَكَ لِلْقَوْمِ مِنْكُمْ ثُمَّ سَكَتَ .

فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَمَّا قَوْلُكَ إِنَّا نَسْتَحِقُّ الْخِلَافَةَ بِالنُّبُوَّةِ فَإِذَا لَمْ نَسْتَحِقَّهَا بِهَا فَبِمَ نَسْتَحِقُّهَا .

وَ أَمَّا قَوْلُكَ إِنَّ الْخِلَافَةَ وَ النُّبُوَّةَ لَا تَجْتَمِعَانِ لِأَحَدٍ فَأَيْنَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَي فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ آتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً.

که گفته می‌شود متعلق به امیرمؤمنان علی بن ابی‌طالب است، گرفت و خارج شد و گفت: یا امیرمؤمنان حاجت دیگری مانده‌است. گفت: آن چیست؟ گفت: فصیلت، سابقه و قرابت علی بن ابی‌طالب را می‌دانی و مرگ تو را از او نجات داد دوست دارم که بر منابرتان به او دشنام داده‌نشود. گفت: هیهات یا ابن عباس هذا امر دین آیا چنین نیست، آیا چنین نیست و چنین کرد و چنان کرد است و آنچه که ما بین او و علی علیه السّلام بود را برشمرد. پس ابن عباس گفت: این برای تو بهتر است ای معاویه و موعد قیامت است و برای هر خبری هنگام [وقوع] است و به زودی خواهید دانست و سپس به مدینه روی کرد .

روایت 529

و زبیر از رجالش از ابن عباس حدیث روایت کرد که معاویه بر او و بنی هاشم روی کرد و گفت: شما می‌خواهید که مستحق خلافت باشید چنانکه مستحق نبوت شدید واین دو برای کسی با هم جمع نمی‌شود و حجت شما در خلافت شبهه‌ای بر مردم است. می‌گویید: ما اهل بیت بنی صلّی الله علیه و آله هستیم، پس جانشینی نبی در غیر ما چرا؟ و این شبهه است، زیرا شبیه حق است، خلافت در میان قبائل قریش به رضایت عامه و شور خاصه در گردش است و مردم نگفته‌اند کاش بنی هاشم بر ما ولایت می‌یافت و اگر بنی هاشم بر ما ولایت می‌یافت قطعاً در دنیا و آخرتمان برای ما بهتر بود و نه آنجا که بر غیر شما اجتماع کردند، شما را آرزو کردند و اگر دیروز از آن کناره گرفته‌اید، چرا امروز بر سر آن جنگ می‌کنید. اما در خصوص آنچه‌که ادعا کردید که برای شما فرمانروایی هاشمی و مهدی قائم است، مهدی عیسی بن مریم است و این امارت در دست ماست تا آن را به او بسپاریم و به جانم سوگند اگر برآن تملک می‌یافتند رایحه عاد و صاعقه ثمود برای قوم هلاک‌کننده‌تر از شما نبود، سپس ساکت شد.

پس عبدالله بن عباس به او گفت: اما در خصوص این سخنت که ما مستحق جانشینی نبوت هستیم، اگر مستحق جانشینی آن نیستیم، پس چگونه مستحق آن هستیم. و اما در خصوص این سخنت که خلافت و نبوت برای کسی جمع نمی‌شود، پس این کلام خداوند متعال کجاست: «در حقیقت ما به خاندان ابراهیم کتاب و حکمت دادیم و به آنان ملکی بزرگ بخشیدیم»

1) و منه أخذ هذا الاختلاق و قول الزور بعض شيعة بني عبّاس المتملقين لهم في ايامهم المتقربين إليهم بالترهات و الاباطيل فافتري علي رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلم بأنّه قال: الخلافة في ولد عمي العباس إلي أن يسلموها إلي المسيح عيسي بن مريم!!!.

2) كذا في بعض النسخ، و في بعض آخر: «لئن ملكتمونا ... ».

فَالْكِتَابُ النُّبُوَّةُ وَ الْحِكْمَةُ السُّنَّةُ وَ الْمُلْكُ الْخِلَافَةُ وَ نَحْنُ آلُ إِبْرَاهِيمَ أَمْرُ اللَّهِ فِينَا وَ فِيهِمْ وَاحِدٌ وَ السُّنَّةُ لَنَا وَ لَهُمْ جَارِيَةٌ .

وَ أَمَّا قَوْلُكَ إِنَّ حُجَّتَنَا مُشْتَبِهَةٌ فَوَ اللَّهِ لَهِيَ أَضْوَأُ مِنَ الشَّمْسِ وَ أَنْوَرُ مِنْ نُورِ الْقَمَرِ وَ إِنَّكَ لَتَعْلَمُ ذَلِكَ وَ لَكِنْ ثَنَي عِطْفَكَ وَ صَعَّرَكَ قَتْلُنَا أَخَاكَ وَ جَدَّكَ وَ أَخَاهُ وَ خَالَكَ فَلَا تَبْكِ عَلَي أَعْظُمٍ حَائِلَةٍ وَ أَرْوَاحِ أَهْلِ النَّارِ وَ لَا تَغْضَبَنَّ لِدِمَاءٍ أَحَلَّهَا الشِّرْكُ وَ وَضَعَهَا .

فَأَمَّا تَرْكُ النَّاسِ أَنْ يَجْتَمِعُوا عَلَيْنَا فَمَا حُرِمُوا مِنَّا أَعْظَمُ مِمَّا حُرِمْنَا مِنْهُمْ وَ أَمَّا قَوْلُكَ إِنَّا زَعَمْنَا أَنَّ لَنَا مَلِكاً مَهْدِيّاً فَالزَّعْمُ فِي كِتَابِ اللَّهِ شِرْكٌ قَالَ تَعَالَي زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا وَ كُلٌّ يَشْهَدُ أَنَّ لَنَا مَلِكاً وَ لَوْ لَمْ يَبْقَ مِنَ الدُّنْيَا إِلَّا يَوْمٌ وَاحِدٌ لَبَعَثَ اللَّهُ لِأَمْرِهِ مِنَّا مَنْ يَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا وَ قِسْطاً كَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً لَا تَمْلِكُونَ يَوْماً وَاحِداً إِلَّا مَلَكْنَا يَوْمَيْنِ وَ لَا شَهْراً إِلَّا مَلَكْنَا شَهْرَيْنِ وَ لَا حَوْلًا إِلَّا مَلَكْنَا حَوْلَيْنِ .

وَ أَمَّا قَوْلُكَ إِنَّ الْمَهْدِيَّ عِيسَي بْنُ مَرْيَمَ فَإِنَّمَا يَنْزِلُ عِيسَي عَلَي الدَّجَّالِ فَإِذَا رَآهُ يَذُوبُ كَمَا تَذُوبُ الشَّحْمَةُ وَ الْإِمَامُ مِنَّا رَجُلٌ يُصَلِّي خَلْفَهُ عِيسَي بْنُ مَرْيَمَ وَ لَوْ شِئْتَ سَمَّيْتُهُ .

وَ أَمَّا رِيحُ عَادٍ وَ صَاعِقَةُ ثَمُودَ فَإِنَّهُمَا كَانَا عَذَاباً وَ مُلْكُنَا وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَحْمَةٌ.

«530»

وَ حَدَّثَ الزُّبَيْرُ قَالَ: حَجَّ مُعَاوِيَةُ فَجَلَسَ إِلَي ابْنِ عَبَّاسٍ فَأَعْرَضَ عَنْهُ ابْنُ عَبَّاسٍ فَقَالَ لِمَ تُعْرِضُ عَنِّي فَوَ اللَّهِ إِنَّكَ لَتَعْلَمُ أَنِّي أَحَقُّ بِالْخِلَافَةِ مِنِ ابْنِ عَمِّكَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ لِمَ ذَاكَ لِأَنَّهُ كَانَ مُسْلِماً وَ كُنْتَ كَافِراً قَالَ لَا وَ لَكِنِ ابْنُ عَمِّي عُثْمَانُ قُتِلَ مَظْلُوماً قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَ عُمَرُ قُتِلَ مَظْلُوماً قَالَ إِنَّ عُمَرَ قَتَلَهُ كَافِرٌ وَ إِنَّ عُثْمَانَ قَتَلَهُ الْمُسْلِمُونَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ذَاكَ أَدْحَضُ لِحُجَّتِكَ فَأَسْكَتَ مُعَاوِيَةُ.

«531»

⁽¹⁾ وَ مِنْ كِتَابِ مَعَالِمِ الْعِتْرَةِ، لِلْجَنَابِذِيِّ عَنْ ذَكْوَانَ مَوْلَي مُعَاوِيَةَ قَالَ: قَالَ

درحالی‌که کتاب نبوت، حکمت، سنت است و ملک خلافت و ما آل ابراهیم هستیم و امر خدا درباره ما و آنان یکی است و سنت بر ما و آنان جاری است. اما این کلامت که حجت ما شبهه‌ناک، به خدا سوگند، آن از آفتاب روشن‌تر و از نور ماه درخشان‌تر است و تو این را می‌دانی، اما کشته شدن برادرت، جدت و برادر او و دایی ات توسط ما، کمرت را خم کرده و حقیرت کرده است. پس بر بزرگترین حائله و ارواح اهل آتش گریه نکن و برای خون‌هایی که شرک آن را حلال کرد و پست کرد خشمگین نشو.

و در خصوص اینکه مردم اجتماع بر ما را ترک کردند، آنچه از ما محروم داشتند، بزرگتر از آنچه‌که ما از آنان محروم داشتیم نیست. و این سخنت که ما ادعا کردیم که برای ما فرمانروایی مهدی است، بدان که ادعا در کتاب خدا شرک است، خداوند متعال فرمود: «زَعَمَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَن لَّن یُبْعَثُوا» {کسانی که کفر ورزیدند پنداشتند که هرگز برانگیخته نخواهند شد} و هریک گواهی می‌دهد که برای ما فرمانروایی است و اگر فقط یک روز از دنیا باقی مانده‌باشد، خداوند برای امر خویش کسی از ما را مبعوث می‌دارد که زمین را با عدل و قسط پر می‌کند، چنانکه از ظلم پرشده است و شما یک روز فرمانروایی نمی‌کنید، مگر اینکه ما دو روز فرمانروایی کنیم و نه یک ماه، مگر اینکه ما دو ماه، و نه یک سال مگر اینکه ما دو سال فرمانروایی کنیم.

اما در خصوص این سخنت که مهدی عیسی بن مریم است، عیسی فقط بر دجال فرود می‌آید و او چون وی را ببیند، بسان چربی ذوب می‌شود و امام از بین ماست، مردی که عیسی بن مریم پشت سر او نماز می‌خواند و اگر بخواهی، نام او را برایت ذکر می‌کنم.

اما طوفان عاد و صاعقه ثمود، این دو عذاب بودند و ملک ما به حمد خدا رحمت است.

روایت 530

و زبیر حدیث گفت: معاویه حج کرد و کنار ابن عباس نشست، پس ابن عباس از او روی برگرداند، پس گفت: چرا از من روی برمی‌گیری، به خدا سوگند تو می‌دانی که من از پسر عمویت برخلافت محق‌تر هستم. ابن عباس گفت: چرا، چون او مسلمانان بود و تو کافر؟ گفت: خیر، بلکه پسرعمویم عثمان م-ظلومانه کشته شد. ابن عباس گفت: و عمر نیز م-ظلومانه کشته شد. گفت: عمر را کافر به قتل رساند و عثمان را مسلمانان کشتند، ابن عباس گفت: این حجت تو را بیشتر بی‌اعتبار می‌کند، پس معاویه ساکت شد.

روایت 531

و از کتاب معالم العتره تألیف جنابذی، از ذکوان، غلام معاویه گوید:

1) 531- رواه الاربلي رحمه اللّه في ترجمة الامام الحسن في أواخر عنوان: «السادس في علمه عليه السلام» من كتاب كشف الغمّة: ج 2 ص 176.

مُعَاوِيَةُ لَا أَعْلَمَنَّ أَحَداً سَمَّي هَذَيْنِ الْغُلَامَيْنِ ابْنَيْ رَسُولِ اللَّهِ إِلَّا فَعَلْتُ وَ فَعَلْتُ وَ لَكِنْ قُولُوا ابْنَيْ عَلِيٍّ .

قَالَ ذَكْوَانُ فَلَمَّا كَانَ بَعْدَ ذَلِكَ أَمَرَنِي أَنْ أَكْتُبَ بَنِيهِ فِي الشَّرَفِ قَالَ فَكَتَبْتُ بَنِيهِ وَ بَنِي بَنِيهِ وَ تَرَكْتُ بَنِي بَنَاتِهِ ثُمَّ أَتَيْتُهُ بِالْكِتَابِ فَنَظَرَ فِيهِ فَقَالَ وَيْحَكَ لَقَدْ أَغْفَلْتَ كُبْرَ بَنِيَّ فَقُلْتُ مَنْ قَالَ أَمَّا بَنُو فُلَانَةَ لِابْنَتِهِ بَنِيَّ أَمَّا بَنُو فُلَانَةَ بَنِيَّ لِابْنَتِهِ قَالَ قُلْتُ اللَّهَ أَ يَكُونُ بَنُو بَنَاتِكَ بَنِيكَ وَ لَا يَكُونُ بَنُو فَاطِمَةَ بَنِي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ مَا لَكَ قَاتَلَكَ اللَّهُ لَا يَسْمَعَنَّ هَذَا أَحَدٌ مِنْكَ.

توضيح

قال ابن الأثير في النهاية البظر بفتح الباء الهنة التي تقطعها الخافضة من فرج المرأة عند الختان و إنما ذكرها هنا للاستخفاف به و بنسبه و اللام للتعليل و ما قامت عنه أنه كناية عنه نفسه أ ليس أ ليس أي عدد ما صدر عنه عليه السلام بالنسبة إليه فقال أ ليس فعل كذا و أ ليس فعل كذا و كذا قوله و فعل و فعل و قال الجوهري أولي لك تهديد و وعيد و قال الأصمعي أي قاربه ما يهلكه أي نزل به و قال عطفا الرجل جانباه و ثني فلان عني عطفه إذا أعرض عنك و قال الصعر الميل في الخد خاصة و قد صعر خده و صاعر أي أماله من الكبر و منه قوله تعالي وَ لا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ .

قوله علي أعظم حائلة أي متغيرة بالية و وضعها أي جعلها وضيعة غير محترمة و في الصحاح كبر الشي‌ء معظمه و قولهم هو كبر قومه بالضم أي هو أقعدهم في النسب.

«531»

و رواه العلامة الاميني عنهما و عن رياض العلماء في آخر ترجمة عمرو بن العاص من كتاب الغدير: ج 2 ص 177، ط بيروت.

بشا، بشارة المصطفي مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ شَهْرَيَارَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الْخُزَاعِيِ

معاویه گفت: کسی را نبینم که این دو جوان را پسران رسول الله بنامد وگرنه چنین و چنان می‌کنم، بلکه بگویید پسران علی.

ذکوان گوید: پس از آن به من دستور داد که پسرانش را به تربیب شرف بنویسم. گوید: پسرانش و پسران پسرانش را نوشته و پسران دخترانش را رها کردم و نوشته را نزدش آوردم، پس نگاه کرد و گفت: وای بر تو بزرگان پسرانم را غفلت کرده‌ای، گفتم: چه کسی؟ گفت: پسران فلانی- دخترش- پسران من هستند و پسران فلان -دخترش-پسران من هستند. گوید: گفتم شگفتا، آیا پسران دخترانت پسران تو هستند و پسران فاطمه، پسران رسول الله صلّی الله علیه و آله نیستند. گفت: خداوند تو را نکشد، کسی این را از تو نشنود.⁽²⁾

توضیح

ابن اثیر در النهایه گوید: البظر با فتحه باء، یعنی جزئی که خافضه به‌هنگام ختنه کردن از فرج زن قطع می‌کند و در اینجا فقط به جهت تحقیر او و نسب او ذکر کرده است و لام برای تعلیل است. «و ما قامت عنه» کنایه از خود اوست. «ألیس ألیس» یعنی آنچه که از امام علیه السّلام در رابطه با او رخ داده است را برشمرد و گفت: آیا چنین نکرد، آیا چنین نکرد و این سخن او « و فعل و فعل» چنین است. جوهری گوید: اولی لک التهدید و وعید. و اصمعی گوید: یعنی آنچه‌که او را به هلاکت می‌رساند به او نزدیک شد، یعنی بر او فرود آمد، و گوید: دو عطف مرد یعنی دو پهلوی او. و ثنی فلان عنّی عطفه، یعنی از تو روی برگرداند. و گوید: الصعر یعنی معوج‌شدن، به‌ویژه در گونه و قد صعّر خده و صاعر یعنی از روی غرور آن را برگرداند . این کلام خداوند از آن است. « وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّکَ لِلنَّاسِ» {و از مردم [به نخوت] رخ برمتاب}

این کلام او: «علی اعظم حائله» یعنی متغیر مندرس «وضعها»، یعنی آن را پست و غیر محترم قرار داد. و در صحاح آمده است: «کبر الشیء» بخش عمده آن، و این کلام آنان: هو کبر قومه با ضمه، یعنی او پایین ترین آنان در نسب است.

روایت 531

تفسیر امام عسکری و بشاره المصطفی

1) 531- رواه الطبريّ في الجزء الأول من كتاب بشارة المصطفي ص 12، ط النجف الأشرف. و رواه الحمويني عن مصدر آخر في الباب: 68 من السمط الأول من كتاب فرائد السمطين: ج 1 ص 374 ط بيروت.

2) . اربلی آن را در زندگی نامه امام حسن در اواخر عنوان: «السادس فی علمه علیه السلام» از کتاب کشف الغمه: ج2 ص 176 روایت کرده است.

عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ بُنَانٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ السَّكُونِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْرُوقٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ دِينَارٍ الضَّبِّيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ ضَحَّاكٍ :

عَنْ هِشَامِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: اجْتَمَعَ الطِّرِمَّاحُ وَ هِشَامٌ الْمُرَادِيُّ وَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْحِمْيَرِيُّ عِنْدَ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ فَأَخْرَجَ بَدْرَةً فَوَضَعَهَا بَيْنَ يَدَيْهِ ثُمَّ قَالَ يَا مَعْشَرَ شُعَرَاءِ الْعَرَبِ قُولُوا قَوْلَكُمْ فِي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَ لَا تَقُولُوا إِلَّا الْحَقَّ وَ أَنَا نَفِيٌّ مِنْ صَخْرِ بْنِ حَرْبٍ إِنْ أَعْطَيْتُ هَذِهِ الْبَدْرَةَ إِلَّا مَنْ قَالَ الْحَقَّ فِي عَلِيٍّ .

فَقَامَ الطِّرِمَّاحُ فَتَكَلَّمَ وَ قَالَ فِي عَلِيٍّ وَ وَقَعَ فِيهِ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ اجْلِسْ فَقَدْ عَرَفَ اللَّهُ نِيَّتَكَ وَ رَأَي مَكَانَكَ ثُمَّ قَامَ هِشَامٌ الْمُرَادِيُّ فَقَالَ أَيْضاً وَ وَقَعَ فِيهِ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ اجْلِسْ مَعَ صَاحِبِكَ فَقَدْ عَرَفَ اللَّهُ مَكَانَكُمَا فَقَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ لِمُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْحِمْيَرِيِّ وَ كَانَ خَاصّاً بِهِ تَكَلَّمْ وَ لَا تَقُلْ إِلَّا الْحَقَّ ثُمَّ قَالَ يَا مُعَاوِيَةُ قَدْ آلَيْتَ أَلَّا تُعْطِيَ هَذِهِ الْبَدْرَةَ إِلَّا قَائِلَ الْحَقِّ فِي عَلِيٍّ قَالَ نَعَمْ أَنَا نَفِيٌّ مِنْ صَخْرِ بْنِ حَرْبٍ إِنْ أَعْطَيْتُهَا مِنْهُمْ إِلَّا مَنْ قَالَ الْحَقَّ فِي عَلِيٍّ فَقَامَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ فَتَكَلَّمَ ثُمَّ قَالَ:

بِحَقِّ مُحَمَّدٍ قُولُوا بِحَقٍّ *** فَإِنَّ الْإِفْكَ مِنْ شِيَمِ اللِّئَامِ

أَ بَعْدَ مُحَمَّدٍ بِأَبِي وَ أُمِّي *** رَسُولُ اللَّهِ ذِي الشَّرَفِ التَّمَامِ

أَ لَيْسَ عَلِيٌّ أَفْضَلَ خَلْقِ رَبِّي *** وَ أَشْرَفَ عِنْدَ تَحْصِيلِ الْأَنَامِ

وَلَايَتُهُ هِيَ الْإِيمَانُ حَقّاً *** فَذَرْنِي مِنْ أَبَاطِيلِ الْكَلَامِ

وَ طَاعَةُ رَبِّنَا فِيهَا وَ فِيهَا *** شِفَاءٌ لِلْقُلُوبِ مِنَ السَّقَامِ

عَلِيٌّ إِمَامُنَا بِأَبِي وَ أُمِّي *** أَبُو الْحَسَنِ الْمُطَهَّرُ مِنْ حَرَامٍ

إِمَامُ هُدًي آتَاهُ اللَّهُ عِلْماً *** بِهِ عُرِفَ الْحَلَالُ مِنَ الْحَرَامِ

وَ لَوْ أَنِّي قَتَلْتُ النَّفْسَ حُبّاً *** لَهُ مَا كَانَ فِيهَا مِنْ أَثَامٍ

يَحُلُّ النَّارَ قَوْمٌ يُبْغِضُوهُ *** وَ إِنْ صَامُوا وَ صَلَّوْا أَلْفَ عَامٍ

⁽¹⁾: هشام بن محمد از پدرش گوید: طرماح، هشام مرادی، محمدبن عبدالله حمیری نزد معاویه بن ابی‌سفیان جمع شدند، پس او کیسه ای بیرون آورد و آن را در مقابلش قرار داد و گفت: ای گروه شاعران عرب، سخنتان درباره علی بن ابی‌طالب را بگویید و جز حق نگویید و من انکار شده‌ای از صخر بن حرب هستم، اگر این کیسه را جز به کسی بدهم که درباره علی حق بگوید. طرماح برخاست و درباره علی گفت و درباره او بدگویی کرد، پس معاویه گفت: بنشین خداوند از نیتت آگاه است و مکانت را می‌بیند. سپس هشام مرادی برخاست و درباره او بدگویی کرد. و معاویه گفت: همراه با رفیقت بنشین که خداوند از جایگاه شما آگاه است. پس عمرو بن عاص به محمدبن عبدالله حمیری که از خواص او بود گفت: سخن بگو و جز حق نگو، سپس گفت: ای معاویه آیا سوگند خورده‌ای که این کیسه را فقط به کسی‌که درباره علی حق بگوید، می بخشی؟ گفت: آری، اگر آن را جز به کسی‌که درباره علی حق بگوید ببخشم من انکار شده از جانب صخر بن حرب هستم. پس محمد بن عبدالله برخاست، صحبت کرد سپس گفت:

به حق محمد سخن حق بگوببد که دروغ از خصلت فرومایگان است.

پدر و مادرم فدای رسول الله صاحب شرف کامل، آیا بعد از محمد صلوات الله علیه

علی علیه السلام برترین مخلوق پروردگارم و شریف ترین آنانبه هنگام کسب مردمان نیست؟

ولایت او ایمان حقیقی است، پس کلام های بیهوده را از من دور کن.

و طاعت پروردگارمان در آن است و در آن شفایی برای دلها است از دردها.

به جان پدر و مادرم سوگند علی ابوالحسن مطهر از حرام، امام ماست.

امام هدایتی که خداوند به او علمی عطا کرد که به وسیله آن حلال را از حرام می شناسد.

و من اگر در عشق او کسی را هلاک کنم، گناهی مرتکب نشده ام.

قومی که با او دشمنی کند در آتش وارد می شود گرچه هزار سال روزه بگیرند و نماز بخوانند .

1) . طبری آن را در جلد اول از کتاب بشارت المصطفی ص 12، چاپ نجف اشرف روایت کرده است. حمویی آن را از منبعی دیگر در باب 68 از سمط اول کتاب فرائد السمطین: ج1، ص 374 چاپ بیروت روایت کرده است و علامه امینی آن را از آن دو و از ریاض العلماء در پایان ترجمه عمرو بن عاص از کتاب غدیر: ج2، ص 177، چاپ بیروت روایت کرده است.

فَلَا وَ اللَّهِ مَا تَزْكُو صَلَاةٌ *** بِغَيْرِ وَلَايَةِ الْعَدْلِ الْإِمَامِ

أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ بِكَ اعْتِمَادِي *** وَ بِالْغُرَرِ الْمَيَامِينِ اعْتِصَامِي

بَرِئْتُ مِنَ الَّذِي عَادَي عَلِيّاً *** روَ حَارَبَهُ مِنْ أَوْلَادِ الْحَرَامِ

تَنَاسَوْا نَصْبَهُ فِي يَوْمِ خُمٍّ *** مِنَ الْبَارِئِ وَ مِنْ خَيْرِ الْأَنَامِ

بِرَغْمِ الْأَنْفِ مَنْ يَشْنَأُ كَلَامِي *** عَلِيٌّ فَضْلُهُ كَالْبَحْرِ طَامٍ

وَ أَبْرَأُ مِنْ أُنَاسٍ أَخَّرُوهُ *** وَ كَانَ هُوَ الْمُقَدَّمَ بِالْمَقَامِ

عَلِيٌّ هَزَّمَ الْأَبْطَالَ لَمَّا *** رَأَوْا فِي كَفِّهِ مَاحَ الْحُسَامِ

عَلَي آلِ النَّبِيِّ صَلَاةُ رَبِّي *** صَلَاةً بِالْكَمَالِ وَ بِالتَّمَامِ

فَقَالَ مُعَاوِيَةُ أَنْتَ أَصْدَقُهُمْ قَوْلًا فَخُذْ هَذِهِ الْبَدْرَةَ.

بيان

قال في القاموس ابن نفي كغني نفاه أبوه و قال طمي الماء علا و طمي البحر امتلأ.

«532»

⁽¹⁾ يف، الطرائف ذَكَرَ ابْنُ عَبْدِ رَبِّهِ فِي كِتَابِ الْعِقْدِ فِي قِصَّةِ دَارَمِيَّةَ الْحَجُونِيَّةِ أَنَّ مُعَاوِيَةَ قَالَ لَهَا أَ تَدْرِينَ لِمَ بَعَثْتُ إِلَيْكِ قَالَتْ لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ قَالَ بَعَثْتُ إِلَيْكِ لِأَسْأَلَكِ عَلَامَ أَحْبَبْتِ عَلِيّاً وَ أَبْغَضْتِينِي وَ وَالَيْتِهِ وَ عَادَيْتِينِي قَالَتْ لَهُ أَ تُعْفِينِي قَالَ لَا أُعْفِيكِ قَالَتْ أَمَّا إِذَا أَبَيْتَ فَإِنِّي أَحْبَبْتُ عَلِيّاً عَلَي عَدْلِهِ فِي الرَّعِيَّةِ وَ قِسْمَتِهِ بِالسَّوِيَّةِ وَ أُبْغِضُكَ عَلَي قِتَالِكَ مَنْ هُوَ أَوْلَي مِنْكَ بِالْأَمْرِ وَ طَلَبِكَ مَا لَيْسَ لَكَ بِحَقٍّ وَ وَالَيْتُ عَلِيّاً عَلَي مَا عَقَدَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مِنَ الْوَلَايَةِ وَ عَلَي حُبِّهِ لِلْمَسَاكِينِ وَ إِعْظَامِهِ لِأَهْلِ الدِّينِ وَ عَادَيْتُكَ عَلَي سَفْكِ الدِّمَاءِ وَ جَوْرِكَ فِي الْقَضَاءِ وَ حُكْمِكَ بِالْهَوَي.

«533»

⁽²⁾ وَ مِنَ الْكِتَابِ الْمَذْكُورِ فِي وُفُودِ أَرْوَي بِنْتِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ عَلَي مُعَاوِيَةَ أَنَّهُ قَالَ لَهَا كَيْفَ كُنْتِ بَعْدَنَا فَقَالَتْ بِخَيْرٍ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ لَقَدْ كَفَرْتَ النِّعْمَةَ وَ أَسَأْتَ لِابْنِ عَمِّكَ الصُّحْبَةَ وَ تَسَمَّيْتَ بِغَيْرِ اسْمِكَ وَ أَخَذْتَ غَيْرَ

به خدا سوگند به غیر از ولایت امام عدل نمازی صحیح نیست.

ای امیر مؤمنان اعتمادم بر تو و تمسکم بر درخشان های متبرک - ائمه علیه السلام - است.

از آن کس از حرامزادگان که با علی دشمنی و جنگ کند برائت جستم.

کسانی که خود را از منصوب شدنش از جانب خالق و برترین مردم در روز غدیر به فراموشی زدند.

علیرغم آن کس که از کلامم بیزار است فضیلت علی مانند دریا مملو است.

و برائت می جویم از کسانی که او را تأخیر انداختند درحالی که او بر آن در مقام، مقدم بود.

علی قهرمانان را شکست داد آنگاه که در دستش شمشیر نابود کننده را دیدند.

درود پروردگارم، درودی تام و کامل بر خاندان نبی باد.

پس معاویه گفت: تو راستگوترین آنها هستی پس این کیسه زر را بگیر.

توضیح

در قاموس گوید: ابن نفی بر وزن غنی، یعنی پدرش او را انکار کرد. و گوید: طمی الماء یعنی آب بالا آمد و طمی البحر: یعنی دریا پر شد.

روایت 532

روایت 533

الطرائف⁽³⁾: ابن عبد ربه در کتاب العقد الفرید در قصه دارمیه الحجونیه ذکر کرد که معاویه به او گفت: آیا می‌دانی چرا در پی تو فرستادم؟ گفت: فقط خدا از غیب آگاه است. گفت: در پی تو فرستادم تا از تو سؤال کنم چرا علی را دوست داری و مرا بیزاری و با او دوستی کردی و با من دشمنی؟ گفت: آیا مرا معاف می داری؟ گفت: معاف نمی کنم. گفت: چون ابا بورزی علی را به خاطر عدلش بر رعیت، تقسیم برابر او دوست دارم و از تو به سبب جنگیدنت با کسی‌که از تو نسبت به امر لایق‌تر است و درخواست چیزی‌که برای تو حق نیست بیزارم، و با علی براساس ولایتی که رسول الله برای او منعقد کرد و به سبب علاقه‌اش به مساکین، بزرگداشت اهل دین دوستی کردم و با تو به خاطر خون‌ریزی و ستمت در قضاوت و حکم بر اساس هوا و هوس دشمنی کردم.

و در کتاب مذکور در ورود اروی دختر حارث بن عبدالمطّلب بر معاویه آمده است که معاویه به او گفت: بعد از ما چگونه بودی؟ گفت: خوب بودم امیرمؤمنان، کفر نعمت کردی و در همراهی با پسر عمویت بد کردی و به غیر نامت خود را نامیدی

1) 532- رواهما السيّد ابن طاوس رحمه اللّه في كتاب الطرائف. و قد تقدم ما يرتبط بالحديث الثاني تحت الرقم 526، فراجع.

2) 533- رواهما السيّد ابن طاوس رحمه اللّه في كتاب الطرائف. و قد تقدم ما يرتبط بالحديث الثاني تحت الرقم 526، فراجع.

3) . سید ابن طاووس آن دو را در کتاب طرائف روایت کرده است. و مطالب مربوط به حدیث بعد ذیل شماره 526 بیان شد مراجعه کن. حدیث دوم در کتاب سلیم بن قیس ص 173، چاپ بیروت موجود است.

حَقِّكَ مِنْ غَيْرِ دَيْنٍ كَانَ مِنْكَ وَ لَا مِنْ آبَائِكَ وَ لَا سَابِقَةٍ لَكَ فِي الْإِسْلَامِ بَعْدَ أَنْ كَفَرْتُمْ بِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَأَتْعَسَ اللَّهُ مِنْكُمُ الْجُدُودَ وَ أَصْعَرَ مِنْكُمُ الْخُدُودَ وَ رَدَّ الْحَقَّ إِلَي أَهْلِهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ وَ كَانَتْ كَلِمَتُنَا هِيَ الْعُلْيَا وَ نَبِيُّنَا هُوَ الْمَنْصُورُ فَوَلِيتُمْ عَلَيْنَا بَعْدُ فَأَصْبَحْتُمْ تَحْتَجُّونَ عَلَي سَائِرِ النَّاسِ بِقَرَابَتِكُمْ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْكُمْ وَ أَوْلَي بِهَذَا مِنْكُمْ وَ كُنَّا فِيكُمْ بِمَنْزِلَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي آلِ فِرْعَوْنَ وَ كَانَ عَلِيٌّ بَعْدَ نَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَي فَغَايَتُنَا الْجَنَّةُ وَ غَايَتُكُمُ النَّارُ.

بيان

أتعسه أهلكه و الجدود جمع الجد و هو البخت.

«534»

⁽¹⁾ أَقُولُ وَجَدْتُ فِي كِتَابِ سُلَيْمِ بْنِ قَيْسٍ الْهِلَالِيِّ عَنْ أَبَانِ بْنِ أَبِي عَيَّاشٍ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: دَعَا مُعَاوِيَةُ قُرَّاءَ أَهْلِ الشَّامِ وَ قُضَاتَهُمْ فَأَعْطَاهُمُ الْأَمْوَالَ وَ بَثَّهُمْ فِي نَوَاحِي الشَّامِ وَ مَدَائِنِهَا يَرْوُونَ الرِّوَايَاتِ الْكَاذِبَةَ وَ يَضَعُونَ لَهُمُ الْأُصُولَ الْبَاطِلَةَ وَ يُخْبِرُونَهُمْ بِأَنَّ عَلِيّاً قَتَلَ عُثْمَانَ وَ يَتَبَرَّأُ مِنْ أَبِي بَكْرٍ وَ عُمَرَ وَ أَنَّ مُعَاوِيَةَ يَطْلُبُ بِدَمِ عُثْمَانَ وَ مَعَهُ أَبَانُ بْنُ عُثْمَانَ وَ وُلْدُ عُثْمَانَ حَتَّي اسْتَمَالُوا أَهْلَ الشَّامِ وَ اجْتَمَعَتْ كَلِمَتُهُمْ وَ لَمْ يَزَلْ مُعَاوِيَةُ عَلَي ذَلِكَ عِشْرِينَ سَنَةً ذَلِكَ عَمَلُهُ فِي جَمِيعِ أَعْمَالِهِ حَتَّي قَدِمَ عَلَيْهِ طُغَاةُ أَهْلِ الشَّامِ وَ أَعْوَانُ الْبَاطِلِ الْمُنْتَزِلُونَ لَهُ بِالطَّعَامِ وَ الشَّرَابِ يُعْطِيهِمُ الْأَمْوَالَ وَ يَقْطَعُهُمُ الْقَطَائِعَ حَتَّي نَشَأَ عَلَيْهِ الصَّغِيرُ وَ هَرِمَ عَلَيْهِ الْكَبِيرُ وَ هَاجَرَ عَلَيْهِ الْأَعْرَابِيُّ وَ تَرَكَ أَهْلُ الشَّامِ لَعْنَ الشَّيْطَانِ وَ قَالُوا لُعِنَ عَلِيٌّ وَ قَاتِلُ عُثْمَانَ فَاسْتَقَرَّ عَلَي ذَلِكَ جَهَلَةُ الْأُمَّةِ وَ أَتْبَاعُ أَئِمَّةِ الضَّلَالَةِ وَ الدُّعَاةِ إِلَي النَّارِ فَ حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَي الْهُدي وَ لَكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ ما يَشاءُ.

أَبَانٌ عَنْ سُلَيْمٍ قَالَ: كَانَ لِزِيَادِ بْنِ سُمَيَّةَ كَاتِبٌ يَتَشَيَّعُ وَ كَانَ لِي صَدِيقاً فَأَقْرَأَنِي كِتَاباً كَتَبَهُ مُعَاوِيَةُ إِلَي زِيَادٍ جَوَابَ كِتَابِهِ إِلَيْهِ :

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّكَ كَتَبْتَ إِلَيَّ تَسْأَلُنِي عَنِ الْعَرَبِ مَنْ أُكْرِمُ مِنْهُمْ وَ مَنْ أُهِينُ وَ مَنْ

و غیر حقت را از غیر دینی که تو و پدرانت بر آن بودی گرفتی و بعد از اینکه به رسول الله کفر ورزیدید، در اسلام سابقه ای برای تو نیست، و خداوند اقبالتان را نابود و رویتان را حقیر کرد و حق را به اهل آن بازگردانید، گرچه مشرکان اکراه داشتند و کلمه ما همان برتر و نبی ما همان فرد یاری‌شده بود و شما بر ما ولایت یافتید، بعد از اینکه به قرابتتان به رسول الله بر سایر مردم اتمام حجت می‌کردید درحالی‌که ما از شما به آنان نزدیکتر و از شما نسبت به آن لایق‌تر هستیم و ما در میان شما به منزله بنی اسرائیل در آل فرعون بودیم و علی بعد از نبی‌مان محمد صلّی الله علیه و آله به منزله هارون از موسی بود و پایان ما بهشت و پایان شما آتش است.

توضیح

أتعسه یعنی او را هلاک کرد. الجدود: جمع جدّ یعنی بخت و اقبال است.

روایت 534

می گویم: در کتاب سلیم بن قیس هلالی از ابان از ابوعیّاش از او یافتم که وی گوید: معاویه قاریان شامی و قضات آنان را فراخواند و اموالی به آنان بخشید و آنها را در نواحی و شهرهای شام پراکنده کرد، درحالی‌که روایت‌های دروغین روایت می‌کنند و اصولی باطل برای آنها وضع می‌کنند و به آنان خبر می‌دهد که علی عثمان را کشته است و از ابوبکر و عمر بیزاری می‌جوید و معاویه خونخواه عثمان است و ابان بن عثمان و فرزندان عثمان همراه او هستند، تا اهل شام را گمراه کردند و آنها را یک‌پارچه کردند و معاویه در بیست سال، در همه اعمالش چنین کرد، تا اینکه عامه شامیان و یاری‌گران باطلی که در خوردن و آشامیدن بر او فرود می‌آیند و او به آنان اموالی و زمین تیولی می‌بخشند، نزد او آمدند تا اینکه کودک بر آن بزرگ شد و بزرگ بر آن مسن شد و بادیه‌نشین برآن مهاجرت کرد و اهل شام نفرین شیطان را رها کردند و گفتند: نفرین بر علی و قاتل عثمان، و جاهلان امت و پیروان ائمه ضلالت، دعوت‌کنندگان به آتش بر آن ثابت ماندند و خدا برای ما بس است و بهترین پشتیبان است. «وَلَوْ شَاء اللّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَی الْهُدَی» {و اگر خدا می‌خواست قطعا آنان را بر هدایت گرد می‌آورد} اما خداوند هرچه بخواهد انجام می‌دهد.

ابان از سلیم گوید: زیاد بن سمیه کاتبی شیعی داشت که دوست من بود و برای من نامه‌ای قرائت کرد که معاویه در پاسخ نامه زیاد برای او نوشته بود: «اما بعد، برایم نوشته‌ای که از عرب بپرسم گرامی ترین، خوارترین آنان،

1) 534- الحديث موجود في كتاب سليم بن قيس ص 173 ص 173 ص، ط بيروت.

أُقَرِّبُ وَ مَنْ أُبَعِّدُ وَ مَنْ آمَنُ مِنْهُمْ وَ مَنْ أَحْذَرُ .

وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي وَ مَنْ أُومِنُ مِنْهُمْ وَ مَنْ أُخِيفُ وَ أَنَا يَا أَخِي أَعْلَمُ النَّاسِ بِالْعَرَبِ انْظُرْ إِلَي هَذَا الْحَيِّ مِنَ الْيَمَنِ فَأَكْرِمْهُمْ فِي الْعَلَانِيَةِ وَ أَهِنْهُمْ فِي السِّرِّ فَإِنِّي كَذَلِكَ أَصْنَعُ بِهِمْ أُكْرِمُهُمْ فِي مَجَالِسِهِمْ وَ أُهِينُهُمْ فِي الْخَلَاءِ إِنَّهُمْ أَسْوَأُ النَّاسِ عِنْدِي حَالًا وَ يَكُونُ فَضْلُكَ وَ عَطَاؤُكَ لِغَيْرِهِمْ سِرّاً مِنْهُمْ .

وَ انْظُرْ إِلَي رَبِيعَةَ بْنِ نِزَارٍ فَأَكْرِمْ أُمَرَاءَهُمْ وَ أَهِنْ عَامَّتَهُمْ فَإِنَّ عَامَّتَهُمْ تَبَعٌ لِأَشْرَافِهِمْ وَ سَادَاتِهِمْ وَ انْظُرْ إِلَي مُضَرَ فَاضْرِبْ بَعْضَهَا بِبَعْضٍ فَإِنَّ فِيهِمْ غِلْظَةً وَ كِبْراً وَ نَخْوَةً شَدِيدَةً فَإِنَّكَ إِذَا فَعَلْتَ ذَلِكَ وَ ضَرَبْتَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ كَفَاكَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً وَ لَا تَرْضَ بِالْقَوْلِ مِنْهُمْ دُونَ الْفِعْلِ وَ لَا بِالظَّنِّ دُونَ الْيَقِينِ .

وَ انْظُرْ إِلَي الْمَوَالِي وَ مَنْ أَسْلَمَ مِنَ الْأَعَاجِمِ فَخُذْهُمْ بِسُنَّةِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَإِنَّ فِي ذَلِكَ خِزْيَهُمْ وَ ذُلَّهُمْ أَنْ يَنْكِحَ الْعَرَبُ فِيهِمْ وَ لَا يُنْكِحُونَهُمْ وَ أَنْ يرثوهم [تَرِثَهُمُ]الْعَرَبُ وَ لَا يَرِثُوا الْعَرَبَ وَ أَنْ تَقْصُرَ بِهِمْ فِي عَطَائِهِمْ وَ أَرْزَاقِهِمْ وَ أَنْ يُقَدَّمُوا فِي الْمَغَازِي يُصْلِحُونَ الطَّرِيقَ وَ يَقْطَعُونَ الشَّجَرَ وَ لَا يَؤُمَّ أَحَدٌ مِنْهُمُ الْعَرَبَ فِي صَلَاةٍ وَ لَا يَتَقَدَّمْ أَحَدٌ مِنْهُمْ فِي الصَّفِّ الْأَوَّلِ إِذَا أُحْضِرَتِ الْعَرَبُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ الصَّفَّ وَ لَا تُوَلِّ أَحَداً مِنْهُمْ ثَغْراً مِنْ ثُغُورِ الْمُسْلِمِينَ وَ لَا مِصْراً مِنْ أَمْصَارِهِمْ وَ لَا يَلِي أَحَدٌ مِنْهُمْ قَضَاءَ الْمُسْلِمِينَ وَ لَا أَحْكَامَهُمْ فَإِنَّ هَذِهِ سُنَّةُ عُمَرَ فِيهِمْ وَ سِيرَتُهُ جَزَاهُ عَنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ وَ عَنْ بَنِي أُمَيَّةَ خَاصَّةً أَفْضَلَ الْجَزَاءِ .

فَلَعَمْرِي لَوْ لَا مَا صَنَعَ هُوَ وَ صَاحِبُهُ وَ قُوَّتُهُمَا وَ صَلَابَتُهُمَا فِي دِينِ اللَّهِ لَكُنَّا وَ جَمِيعَ هَذِهِ الْأُمَّةِ لِبَنِي هَاشِمٍ الْمَوَالِيَ وَ لَتَوَارَثُوا الْخِلَافَةَ وَاحِداً بَعْدَ وَاحِدٍ كَمَا يَتَوَارَثُ أَهْلُ كِسْرَي وَ قَيْصَرَ وَ لَكِنَّ اللَّهَ جَلَّ وَ عَزَّ أَخْرَجَهَا مِنْ بَنِي هَاشِمٍ وَ صَيَّرَهَا إِلَي بَنِي تَيْمِ بْنِ مُرَّةَ ثُمَّ خَرَجَتْ إِلَي عَدِيِّ بْنِ كَعْبٍ وَ لَيْسَ فِي قُرَيْشٍ حَيَّانِ أَذَلَّ مِنْهُمَا وَ لَا أَنْذَلَ فَأُطْمِعْنَا فِيهَا وَ كُنَّا أَحَقَّ بِهَا مِنْهُمَا وَ مِنْ عَقِبِهِمَا لِأَنَّ فِينَا الثَّرْوَةَ وَ الْعِزَّ وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي الرَّحِمِ مِنْهُمَا .

ثُمَّ نَالَهَا صَاحِبُنَا عُثْمَانُ بِشُورَي وَ رِضًا مِنَ الْعَامَّةِ بَعْدَ شُورَي ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ مِنَ السِّتَّةِ وَ نَالَهَا مَنْ نَالَهَا قَبْلَهُ بِغَيْرِ شُورَي

نزدیکترین و دورترین آنان، ایمن‌ترین و برحذرترین آنان کیست»

و در روایتی دیگر: ازکدام‌یک از آنان ایمنی است و از کدام‌یک ترسیده می‌شود، و من ای برادرم آگاه‌ترین مردم به عرب هستم. به این قبله از یمن بنگر، در پیدا آنها را گرامی بدار و در پنهان خوارشان کن، من با آنها چنین می‌کنم، در مجالسشان گرامی شان می‌دارم ودر خفا خوارشان می‌کنم، آنها نزد من بدحال‌ترین هستند و فضل و عطای تو برای غیر آنان در خفا از آنان باشد.

و به ربیعه بن نزار بنگر و امیرانشان را گرامی و عامه آنان را خوار بدار که عامه آنان تابع اشراف و سروان آنان است. به مضر بنگر و گروهی از آن را با گروهی دیگر بزن که در میان آنها خشونت، کبر و نخوت شدیدی است، و تو چون چنین کنی و برخی از آنها را به‌وسیله برخی دیگر بزنی، برخی از آنها تو را در مقابل برخی دیگر حفاظت می‌کند و در مقابل آنها به کلام بدون عمل و به ظن بدون یقین راضی نباش.

و به موالی و غیر عربی که اسلام آوردند بنگر، پس با سنت عمر بن خطاب با آنان برخورد کن که در آن حقارت و ذلت آنان است که عرب با آنان ازدواج کند و آنها با عرب ازدواج نکنند، عرب از آنها ارث می‌برد و آنها از عرب ارث نمی‌برند و در بخشش و روزی آنها برآنان کوتاهی کنی و در نبردها مقدم شوند تا راه را آباد کنند و درختان را قطع کنند و هیچ‌یک از آنها در نماز بر عرب امامت نکند و هیچ‌یک از آنان تا زمانی‌که عرب حاضر است در صف نخست مقدم نشود، مگر اینکه صف کامل نشود. وهیچ یک از آنان را بر بخشی از بخشها و یا شهری از شهرهای مسلمانان نگمار، و هیچ‌یک از آنان قضاوت و احکام مسلمانان را عهده‌دار نشود، که این سنت و سیره عمر درباره آنان است که خداوند او را درباره امت محمد و به‌ویژه بنی‌امیه بهترین جزا عطا فرماید.

و به جانم سوگند اگر عمل او و رفیقش و قدرت و صلابت آن دو در دین نبود، قطعاً ما و تمامی این امت، بردگان بنی هاشم بودیم و خلافت را یکی بعد از دیگری به ارث می‌بردند، چنانکه خانواده خسرو و قیصر به ارث می‌برد، اما خداوند عزوجل آن را از بنی هاشم خارج کرد و آن را یک مرتبه در میان بنی تمیم بن مّره قرار داد، سپس به سوی عدّی بن کعب بیرون برد، درحالی‌که در قریش قبیله‌ای ذلیل‌تر و پست‌تر از این دو نیست، پس ما در آن طمع کردیم و ما از آن دو و فرزندان آنها نسبت به آن محق‌تر بودیم، زیرا در میان ما ثروت و عزت بود و ما در خویشاوندی از آن دو به رسول الله صلّی الله علیه و آله نزدیکتر بودیم.

سپس رفیقمان عثمان با شورا و رضایت عامه، بعد از شور سه روزه از میان شش نفر به آن دست یافت و افراد پیش از او، بدون شورا به آن دست یافتند. و

فَلَمَّا قُتِلَ صَاحِبُنَا عُثْمَانُ مَظْلُوماً نِلْنَاهَا بِهِ لِأَنَّ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً .

وَ لَعَمْرِي يَا أَخِي لَوْ كَانَ عُمَرُ سَنَّ دِيَةَ الْعَبْدِ نِصْفَ دِيَةِ الْمَوْلَي لَكَانَ أَقْرَبَ إِلَي التَّقْوَي وَ لَوْ وَجَدْتُ السَّبِيلَ إِلَي ذَلِكَ وَ رَجَوْتُ أَنْ تَقْبَلَهُ الْعَامَّةُ لَفَعَلْتُ وَ لَكِنِّي قَرِيبُ عَهْدٍ بِحَرْبٍ فَأَتَخَوَّفُ فُرْقَةَ النَّاسِ وَ اخْتِلَافَهُمْ عَلَيَّ وَ بِحَسْبِكَ مَا سَنَّهُ عُمَرُ فِيهِمْ وَ هُوَ خِزْيٌ لَهُمْ وَ ذُلٌّ .

وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي يَا أَخِي لَوْ أَنَّ عُمَرَ سَنَّ دِيَةَ الْمَوَالِي عَلَي النِّصْفِ مِنْ دِيَةِ الْعَرَبِيِّ فَذَلِكَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَي لِمَا كَانَ لِلْعَرَبِ فَضْلٌ عَلَي الْعَجَمِ ⁽¹⁾فَإِذَا جَاءَكَ كِتَابِي هَذَا فَأَذِلَّ الْعَجَمَ وَ أَهِنْهُمْ وَ أَقْصِهِمْ وَ لَا تَسْتَعِنْ بِأَحَدٍ مِنْهُمْ وَ لَا تَقْضِ لَهُمْ حَاجَةً فَوَ اللَّهِ إِنَّكَ لَابْنُ أَبِي سُفْيَانَ خَرَجْتَ مِنْ صُلْبِهِ وَ قَدْ كُنْتَ حَدَّثْتَنِي وَ أَنْتَ يَا أَخِي عِنْدِي صَدُوقٌ أَنَّكَ قَرَأْتَ كِتَابَ عُمَرَ إِلَي الْأَشْعَرِيِّ بِالْبَصْرَةِ وَ كُنْتَ يَوْمَئِذٍ كَاتِبَهُ وَ هُوَ عَامِلٌ بِالْبَصْرَةِ وَ أَنْتَ أَنْذَلُ النَّاسِ عِنْدَهُ وَ أَنْتَ يَوْمَئِذٍ ذَلِيلُ النَّفْسِ تَحْسَبُ أَنَّكَ مَوْلًي لِثَقِيفٍ وَ لَوْ كُنْتَ تَعْلَمُ يَوْمَئِذٍ يَقِيناً كَيَقِينِكَ الْيَوْمَ أَنَّكَ ابْنُ أَبِي سُفْيَانَ لَأَعْظَمْتَ نَفْسَكَ وَ أَنَفْتَ أَنْ تَكُونَ كَاتِباً لِدَعِيِّ الْأَشْعَرِيِّينَ وَ أَنْتَ تَعْلَمُ وَ نَحْنُ نَعْلَمُ يَقِيناً أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ كَانَ يَحْذُو حَذْوَ أُمَيَّةَ بْنِ عَبْدِ شَمْسٍ .

وَ حَدَّثَنِي ابْنُ أَبِي الْمُعَيْطِ أَنَّكَ أَخْبَرْتَهُ أَنَّكَ قَرَأْتَ كِتَابَ عُمَرَ إِلَي أَبِي مُوسَي الْأَشْعَرِيِّ وَ بَعَثَ إِلَيْهِ بِحَبْلٍ طُولُهُ خَمْسَةُ أَشْبَارٍ وَ قَالَ لَهُ أَعْرِضْ مَنْ قِبَلَكَ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ فَمَنْ وَجَدْتَ مِنَ الْمَوَالِي وَ مَنْ أَسْلَمَ مِنَ الْأَعَاجِمِ قَدْ بَلَغَ خَمْسَةَ أَشْبَارِ فَقَدِّمْهُ فَاضْرِبْ عُنُقَهُ فَشَاوَرَكَ أَبُو مُوسَي فِي ذَلِكَ فَنَهَيْتَهُ وَ أَمَرْتَهُ أَنْ يُرَاجِعَ فَرَاجَعَهُ وَ ذَهَبْتَ أَنْتَ بِالْكِتَابِ إِلَي عُمَرَ وَ إِنَّمَا صَنَعْتَ مَا صَنَعْتَ تَعَصُّباً لِلْمَوَالِي وَ أَنْتَ يَوْمَئِذٍ تَحْسَبُ أَنَّكَ ابْنُ عَبْدِ ثَقِيفٍ فَلَمْ تَزَلْ تَلْتَمِسُ حَتَّي رَدَدْتَهُ عَنْ رَأْيِهِ وَ خَوَّفْتَهُ فُرْقَةَ النَّاسِ فَرَجَعَ وَ قُلْتَ لَهُ يَوْمَئِذٍ وَ قَدْ عَادَيْتَ أَهْلَ هَذَا الْبَيْتِ أَخَافُ أَنْ يَثُورُوا إِلَي عَلِيٍّ فَيَنْهَضَ بِهِمْ فَيُزِيلَ مُلْكَكَ فَكَفَّ عَنْ ذَلِكَ وَ مَا أَعْلَمُ يَا أَخِي

زمانی‌که رفیقمان عثمان مظلومانه کشته شد به آن دست یافتیم، زیرا کسی‌که مظلومانه کشته شود، خداوند برای ولی او قدرتی قرار داده است.

و به جانم سوگند برادر، اگر عمر دیه برده را نصف دیه ارباب قرار می‌داد، به تقوی نزدیک‌تر بود و اگر راهی برآن می‌یافتم و امید داشتم که عامه آن را بپذیرند، قطعاً چنین می‌کردم و اما من فاصله زیادی از جنگ ندارم و از تفرقه و اختلاف مردم بر خود می‌ترسم و آنچه‌که عمر درباره آنان وضع کرده است، برای تو بس است و این حقارت و ذلتی برای آنان است.

و در روایت دیگری آمده است: ای برادر اگر عمر دیه موالی را نصف دیه عرب وضع می‌کرد، این به تقوی نزدیک‌تر بود، از آنجا که عرب را بر عجم فضیلتی است، پس چون این نوشته من به تو رسید عجم را خوار و ذلیل کن و آنها را دور کن و از هیچ‌یک از آنان کمک نگیر و حاجت آنان را برآورده نکن، که به خدا سوگند تو پسر ابوسفیان هستی و از صلب او خارج شدی و پیش از این با تو صحبت کرده بودم و تو ای برادرم نزد من راستگو هستی. تو نامه عمر به اشعری را در بصره خوانده‌ای و در آن روز تو کاتب او بودی، درحالی‌که او کارگزار بصره بود و تو نزد او پست‌ترین افراد بودی و تو در آن هنگام ذلیل النفس بودی. گمان می‌کردی که برده ثقیف هستی و اگر آن روز بسان یقین امروزت به یقین می‌دانستی که پسر ابوسفیان هستی، ق-طعاً خود را بزرگ می‌پنداشتی و نن-گ می‌داشتی که ک-اتب حرامزاده اشعری‌ها باشی و ت-و و ما به یقین می‌دانیم که ابوسفیان، راه امیه بن عبدشمس را می‌پیمود.

ابن ابومعیط برایم حدیث گفت که به او خبر داده‌ای که نامه عمر به ابوموسی اشعری را خوانده‌ای که ریسمانی به طول پنج وجب برای او فرستاد و به او گفت: اهالی بصره را از طرف خودت فرابخوان و هر کس از موالی و عجمی های مسلمان که قامت آنان به پنج وجب رسید پیش بیاور و گردن بزن. پس ابو موسی درباره آن با تو مشورت کرد و تو او را از آن نهی کردی و به او امر کردی که مراجعه کند و او به وی مراجعه کرد و تو با نامه به سوی عمر رفتی و از روی تعصب بر موالی کاری که انجام دادی را انجام دادی. و تو در آن روز گمان می‌کردی که پسر برده ثقیف هستی - از موالی هستی - و پیوسته از او درخواست می‌کردی تا اینکه او را از نظرش منصرف کردی و او را از ت-فرقه مردم بیم دادی. پس بازگشت و در آن هنگام درحالی‌که با اهل این بیت دشمنی می‌کردی به او گفتی: می‌ترسم که - این عجمها - به سوی علی برانگیخته شوند، پس به پا خیزند و حکومت تو را از بین ببرند. پس از آن خودداری کن و به یاد ندارم ای برادرم!

1) و في نسخة من الكتاب: «لما كان تفضل العرب علي العجم [ظ]».

وُلِدَ مَوْلُودٌ مِنْ أَبِي سُفْيَانَ أَعْظَمَ شُؤْماً عَلَيْهِمْ مِنْكَ حِينَ رَدَدْتَ عُمَرَ عَنْ رَأْيِهِ وَ نَهَيْتَهُ عَنْهُ .

وَ خَبَّرَنِي أَنَّ الَّذِي صَرَفْتَ بِهِ عَنْ رَأْيِهِ فِي قَتْلِهِمْ أَنَّكَ قُلْتَ إِنَّكَ سَمِعْتَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام يَقُولُ لَتَضْرِبَنَّكُمُ الْأَعَاجِمُ عَلَي هَذَا الدِّينِ عَوْداً كَمَا ضَرَبْتُمُوهُمْ عَلَيْهِ بَدْءاً .

وَ قَالَ لَيَمْلَأَنَّ اللَّهُ أَيْدِيَكُمْ مِنَ الْأَعَاجِمِ وَ لَيَصِيرُنَّ أَسَداً لَا يَفِرُّونَ فَلَيَضْرِبُنَّ أَعْنَاقَكُمْ وَ لَيَغْلِبُنَّكُمْ عَلَي فَيْئِكُمْ .

فَقَالَ لَكَ وَ قَدْ سَمِعَ ذَلِكَ مِنْ عَلِيٍّ يَرْوِيهِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَذَلِكَ الَّذِي دَعَانِي إِلَي الْكِتَابِ إِلَي صَاحِبِكَ فِي قَتْلِهِمْ وَ قَدْ كُنْتُ عَزَمْتُ عَلَي أَنْ أَكْتُبَ إِلَي عُمَّالِي فِي سَائِرِ الْأَمْصَارِ فَقُلْتَ لِعُمَرَ لَا تَفْعَلْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَإِنِّي لَسْتُ آمَنُ أَنْ يَدْعُوَهُمْ عَلِيٌّ عليه السلام إِلَي نُصْرَتِهِ وَ هُمْ كَثِيرٌ وَ قَدْ عَلِمْتَ شَجَاعَةَ عَلِيٍّ وَ أَهْلِ بَيْتِهِ وَ عَدَاوَتَهُ لَكَ وَ لِصَاحِبِكَ فَرَدَدْتَهُ عَنْ ذَلِكَ فَأَخْبَرْتَنِي أَنَّكَ لَمْ تَرُدَّهُ عَنْ ذَلِكَ إِلَّا عَصَبِيَّةً وَ أَنَّكَ لَمْ تَرْجِعْ عَنْ رَأْيِهِ جُبْناً وَ حَدَّثْتَنِي أَنَّكَ ذَكَرْتَ ذَلِكَ لِعَلِيٍّ فِي إِمَارَةِ عُثْمَانَ فَأَخْبَرَكَ أَنَّ أَصْحَابَ الرَّايَاتِ السُّودِ .

وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي وَ خَبَّرْتَنِي أَنَّكَ سَمِعْتَ عَلِيّاً فِي إِمَارَةِ عُثْمَانَ يَقُولُ إِنَّ أَصْحَابَ الرَّايَاتِ السُّودِ الَّتِي تُقْبِلُ مِنْ خُرَاسَانَ هُمُ الْأَعَاجِمُ وَ أَنَّهُمُ الَّذِينَ يَغْلِبُونَ بَنِي أُمَيَّةَ عَلَي مُلْكِهِمْ وَ يَقْتُلُونَهُمْ تَحْتَ كُلِّ كَوْكَبٍ .

فَلَوْ كُنْتَ يَا أَخِي لَمْ تَرُدَّ عُمَرَ عَنْ ذَلِكَ لَجَرَتْ سُنَّةً وَ لَاسْتَأْصَلَهُمُ اللَّهُ وَ قَطَعَ أَصْلَهُمْ وَ إِذَنْ لَانْتَسَتْ بِهِ الْخُلَفَاءُ بَعْدَهُ ⁽¹⁾حَتَّي لَا يَبْقَي مِنْهُمْ شَعْرٌ وَ لَا ظُفُرٌ وَ لَا نَافِخُ نَارٍ فَإِنَّهُمْ آفَةُ الدِّينِ فَمَا أَكْثَرَ مَا قَدْ سَنَّ عُمَرُ فِي هَذِهِ الْأُمَّةِ بِخِلَافِ سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَتَابَعَهُ النَّاسُ عَلَيْهَا وَ أَخَذُوا بِهَا فَتَكُونُ هَذِهِ مِثْلَ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ فَمِنْهُنَّ تَحْوِيلُهُ الْمَقَامَ عَنِ الْمَوْضِعِ الَّذِي وَضَعَهُ فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلي

که کودکی در آل ابوسفیان زاده شده باشد که برای آنان شوم‌تر از تو باشد زمانی‌که عمر را از رأیش منصرف کردی و او را از آن کار بازداشتی.

و به من خبر داده اند که تو کسی هستی که او را از نظرش درباره قتل آنان منصرف کردی، تو به او گفته‌ای که از علی بن ابی‌طالب علیه السّلام شنیده‌ای که می‌گوید: در بازگشت، عجم ها شما را بر این دین خواهند زد، چنانکه شما در ابتدا آنان را بر آن زده‌اید .

و گوید: خداوند دستان شما را از عجم پر می‌کند و آنها شیری می‌شوند که نمی‌گریزند و گردنتان را می‌زنند و بر غنائم شما غلبه می‌یابند.

آن را به او گفت، درحالی‌که آن را از علی شنیده بود که از رسول الله صلّی الله علیه و آله روایت می‌کرد: این همان مطلبی است که مرا به نوشتن برای رفیقت - ابو موسی اشعری - درباره قتل آنان فرا خواند، درحالی‌که مصمم بودم برای کارگزارانم در سایر شهرها بنویسم، و به عمر گفتی: امیرمؤمنان انجام بده که من مطمئن هستم که علی آنها را به یاری خویش فرا می‌خواند، درحالی‌که آنها بسیارند و از شجاعت و اهل بیت او و دشمنی او با خود و رفیقت آگاهی، پس او را از آن منصرف کردی، و باخبر شدم که تو او را فقط از روی تعصب منصرف کرده‌ای و او را از روی ترس از نظرش برنگردانیدی، و برایم حدیث گفته‌ای که تو آن را در امارت عثمان برای علی ذکر کرده‌ای. پس به تو خبر داده است که اصحاب پرچم‌های سیاه -و درروایتی دیگر: و به من خبر داده‌ای که از علی در امارت عثمان شنیده‌ای که می‌گوید: اصحاب شمشیرهای سیاه- که ازجانب خراسان روی می‌کنند، همان عجم‌ها هستند وآنها کسانی‌اند که بر ملک بنی‌امیه غلبه می‌یابند و آنها را زیر هر ستاره‌ای باشند، می‌کشند.

پس برادرم اگر تو او را از آن منصرف نکرده بودی، سنتی جاری می‌شد و خداوند آنها را ن-ابود می‌کرد و ریشه آنان را بر می‌کند و خلفای بعداز او به وی اقتدا می کردند، تا اینکه هیچ، مو، ناخن و دمنده آتش از آنان باقی نمی‌ماند که آنها آفت دین هستند و چه بسیار است آنچه‌که عمر در این امت برخلاف رسول الله صلّی الله علیه و آله وضع کرد و مردم بر اساس آن از او پیروی کردند و به آن تمسک جستند و این یکی از آنهاست، از جمله آنهاست: تغییر دادن مقام ابراهیم از موضعی که رسول الله صلّی الله علیه و آله در آن قرار داده بود

1) لانتست به الخلفاء: اقتدت به و جعلوه أسوة.

الله عليه و آله وَ صَاعُ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ مُدُّهُ وَ حِينَ غَيَّرَهُ وَ زَادَ فِيهِ وَ نَهْيُهُ الْجُنُبَ عَنِ التَّيَمُّمِ وَ أَشْيَاءُ كَثِيرَةٌ شَتَّي أَكْثَرُ مِنْ أَلْفِ بَابٍ أَعْظَمُهَا وَ أَحَبُّهَا إِلَيْنَا وَ أَقَرُّهَا لِأَعْيُنِنَا زَيْلُهُ الْخِلَافَةَ عَنْ بَنِي هَاشِمٍ وَ عَنْ أَهْلِهَا وَ مَعْدِنِهَا لِأَنَّهَا لَا تَصْلُحُ إِلَّا لَهُمْ وَ لَا تَصْلُحُ الْأَرْضُ إِلَّا بِهِمْ فَإِذَا قَرَأْتَ كِتَابِي هَذَا فَاكْتُمْ مَا فِيهِ وَ مَزِّقْهُ .

قَالَ فَلَمَّا قَرَأَ زِيَادٌ الْكِتَابَ ضَرَبَ بِهِ الْأَرْضَ ثُمَّ أَقْبَلَ إِلَيَّ فَقَالَ وَيْلِي مِمَّا خَرَجْتُ وَ فِيمَا دَخَلْتُ كُنْتُ مِنْ شِيعَةِ آلِ مُحَمَّدٍ فَدَخَلْتُ فِي شِيعَةِ آلِ الشَّيْطَانِ وَ حِزْبِهِ وَ فِي شِيعَتِهِ مَنْ يَكْتُبُ مِثْلَ هَذَا الْكِتَابِ إِنَّمَا وَ اللَّهِ مَثَلِي كَمَثَلِ إِبْلِيسَ أَبَي أَنْ يَسْجُدَ لآِدَمَ كِبْراً وَ كُفْراً وَ حَسَداً .

قَالَ سُلَيْمٌ فَلَمْ أُمْسِ حَتَّي نَسَخْتُ كِتَابَهُ فَلَمَّا كَانَ اللَّيْلُ دَعَا بِالْكِتَابِ فَمَزَّقَهُ وَ قَالَ لَا يَطَّلِعَنَّ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ عَلَي مَا فِي هَذَا الْكِتَابِ وَ لَمْ يَعْلَمْ أَنِّي نَسَخْتُهُ.

وَ وَجَدْتُ أَيْضاً فِي الْكِتَابِ الْمَذْكُورِ بِرِوَايَةِ أَبَانٍ عَنْ سُلَيْمٍ أَنَّهُ قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ قَالَ- كُنْتُ عِنْدَ مُعَاوِيَةَ وَ مَعَنَا الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمَا وَ عِنْدَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ فَالْتَفَتَ إِلَيَّ مُعَاوِيَةُ فَقَالَ يَا عَبْدَ اللَّهِ مَا أَشَدَّ تَعْظِيمَكَ لِلْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ وَ مَا هُمَا بِخَيْرٍ مِنْكَ وَ لَا أَبُوهُمَا خَيْرٌ مِنْ أَبِيكَ وَ لَوْ لَا أَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتُ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَقُلْتُ مَا أُمُّكَ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ بِدُونِهَا .

فَقُلْتُ وَ اللَّهِ إِنَّكَ لَقَلِيلُ الْعِلْمِ بِهِمَا وَ بِأَبِيهِمَا وَ أُمِّهِمَا بَلْ وَ اللَّهِ لَهُمَا خَيْرٌ مِنِّي وَ أَبُوهُمَا خَيْرٌ مِنْ أَبِي وَ أُمُّهُمَا خَيْرٌ مِنْ أُمِّي يَا مُعَاوِيَةُ إِنَّكَ لَغَافِلٌ عَمَّا سَمِعْتُهُ أَنَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ فِيهِمَا وَ فِي أَبِيهِمَا وَ أُمِّهِمَا مِمَّا قَدْ حَفِظْتُهُ وَ وَعَيْتُهُ وَ رَوَيْتُهُ .

قَالَ هَاتِ يَا ابْنَ جَعْفَرٍ فَوَ اللَّهِ مَا أَنْتَ بِكَذَّابٍ وَ لَا مُتَّهَمٍ فَقُلْتُ إِنَّهُ أَعْظَمُ مِمَّا فِي نَفْسِكَ قَالَ وَ إِنْ كَانَ أَعْظَمَ مِنْ أُحُدٍ وَ حِرَاءَ جَمِيعاً فَلَسْتُ أُبَالِي

صاع و مدّ - پیمانه - رسول الله صلّی الله علیه و آله را تغییر داد و بر آن افزود و نهی کردن جنب از تیمم و موارد فراوان مختلف، بیش از هزار مورد که بزرگترین و محبوب‌ترین آنها و چیزی که بیش از همه، چشم ما را روشن نمود، برکندن خلافت از بنی هاشم بود در حالی که آنان اهل و معدن آن بودند، زیرا خلافت جز شایسته آنان نیست و زمین اصلاح نمی‌شود جز با آنان و چون این نامه‌ام را خواندی، آنچه در آن است پنهان کرده و آن را پاره کن.

گوید: زمانی‌که زیاد نامه را خواند، آن را بر زمین زد. سپس به من روی کرد و گفت: وای بر من از آنچه‌که از آن خارج شدم ودر آن داخل شدم، من از شیعه آل محمد بودم ودر شیعه آل شیطان وحزب او وارد شدم و در شیعه او کسی‌است که چنین نامه ای می‌نویسند. به خدا سوگند مثل من، مثل ابلیس است که از روی کبر، کفر و حسادت اب-ا ورزید ک-ه برای آدم سجده کند.

سلیم گوید: عصر نکردم تا اینکه نامه او را نوشتم و چون شب شد، نامه را خواست و آن را پاره کرد و گفت: هیج‌یک از مردم از این نامه آگاه نشود و نمی‌دانست که من نسخه‌ای ازآن نوشتم.

و همچنین در نامه مذکور به روایت ابان از سلیم یافتم که وی گوید: عبدالله بن جعفر بن ابوطالب برایم حدیث گفت: نزد معاویه بود وحسن و حسین علیهما السّلام همراه ما بودند و نزد او عبدالله بن عباس بود، پس معاویه به من روی کرد وگفت: ای ابوعبدالله چه زیاد است تعظیمت برای حسن وحسین، درحالی‌که نه آن دو از تو بهتر هستند نه پدرشان بهتر از پدر توست و اگر فاطمه دختر رسول الله صلّی الله علیه و آله نبود، می‌گفتم مادرت اسماء بنت عمیس کمتر از او نیست.

گفتم: به خدا سوگند تو از آنها، پدرشان و مادرشان اندک می‌دانی، بلکه به خدا سوگند آن دو بهتر از من، پدرشان بهتر از پدر من و مادرشان بهتر از مادر من است. ای معاویه تو از آنچه‌که من از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیدم، غافلی که درباره آن دو و پدر و مادرشان چیزهایی که من حفظ کردم و به آن آگاهی یافتم و روایت کردم را می‌فرمود.

گفت: بده ای پسر جعفر، به خدا سوگند تو نه کذابی، نه متهم. گفتم: این بزرگتر از چیزی‌است که در توست؟ گفت: واگر بزرگتر از مجموع احد و حراء باشد، اعتنایی نمی‌کنم،

إِذَا قَتَلَ اللَّهُ صَاحِبَكَ وَ فَرَّقَ جَمْعَكُمْ وَ صَارَ الْأَمْرُ فِي أَهْلِهِ فَحَدِّثْنَا فَمَا نُبَالِي مَا قُلْتُمْ وَ لَا يَضُرُّنَا مَا عَدَّدْتُمْ .

قُلْتُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ سُئِلَ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ وَ ما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ فَقَالَ إِنِّي رَأَيْتُ اثْنَيْ عَشَرَ رَجُلًا مِنْ أَئِمَّةِ الضَّلَالِ يَصْعَدُونَ مِنْبَرِي وَ يَنْزِلُونَ يَرُدُّونَ أُمَّتِي عَلَي أَدْبَارِهِمُ الْقَهْقَرَي فِيهِمْ رَجُلَيْنِ مِنْ حَيَّيْنِ مِنْ قُرَيْشٍ مُخْتَلِفَيْنِ وَ ثَلَاثَةٌ مِنْ بَنِي أُمَيَّةَ وَ سَبْعَةٌ مِنْ وُلْدِ الْحَكَمِ بْنِ أَبِي الْعَاصِ وَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ إِنَّ بَنِي أَبِي الْعَاصِ إِذَا بَلَغُوا خَمْسَةَ عَشَرَ رَجُلًا جَعَلُوا كِتَابَ اللَّهِ دَخَلًا وَ عِبَادَ اللَّهِ خَوَلًا يَا مُعَاوِيَةُ إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ عَلَي الْمِنْبَرِ وَ أَنَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَ عمرو [عُمَرُ] بْنُ أَبِي سَلَمَةَ وَ أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ وَ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ وَ سَلْمَانُ الْفَارِسِيُّ وَ أَبُو ذَرٍّ الْغِفَارِيُّ وَ الْمِقْدَادُ وَ الزُّبَيْرُ بْنُ الْعَوَّامِ وَ هُوَ يَقُولُ أَ لَسْتُ أَوْلي بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ فَقُلْنَا بَلَي يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا مَوْلَاهُ أَوْلَي بِهِ مِنْ نَفْسِهِ وَ ضَرَبَ بِيَدِهِ عَلَي مَنْكِبِ عَلِيٍّ عليه السلام اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ .

أَيُّهَا النَّاسُ أَنَا أَوْلي بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مَعِي أَمْرٌ وَ عَلِيٌّ مِنْ بَعْدِي أَوْلي بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مَعَهُ أَمْرٌ ثُمَّ ابْنِيَ الْحَسَنُ أَوْلي بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مَعَهُ أَمْرٌ .

ثُمَّ أَعَادَ فَقَالَ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِذَا أَنَا اسْتُشْهِدْتُ فَعَلِيٌّ أَوْلَي بِكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ فَإِذَا اسْتُشْهِدَ عَلِيٌّ فَابْنِيَ الْحَسَنُ أَوْلَي بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْهُمْ بِأَنْفُسِهِمْ وَ إِذَا اسْتُشْهِدَ الْحَسَنُ فَابْنِيَ الْحُسَيْنُ أَوْلَي بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْهُمْ بِأَنْفُسِهِمْ فَإِذَا اسْتُشْهِدَ الْحُسَيْنُ فَابْنِي عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ أَوْلَي بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْهُمْ بِأَنْفُسِهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مَعَهُ أَمْرٌ .

ثُمَّ أَقْبَلَ إِلَي عَلِيٍّ فَقَالَ يَا عَلِيُّ إِنَّكَ سَتُدْرِكُهُ فَأَقْرِئْهُ مِنِّي السَّلَامَ فَإِذَا اسْتُشْهِدَ فَابْنِي مُحَمَّدٌ أَوْلَي بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْهُمْ بِأَنْفُسِهِمْ وَ سَتُدْرِكُهُ أَنْتَ يَا حُسَيْنُ فَأَقْرِئْهُ مِنِّي السَّلَامَ ثُمَّ يَكُونُ فِي عَقِبِ مُحَمَّدٍ رِجَالٌ وَاحِدٌ بَعْدَ وَاحِدٍ وَ لَيْسَ مِنْهُمْ أَحَدٌ إِلَّا وَ هُوَ أَوْلَي بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْهُمْ بِأَنْفُسِهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مَعَهُ أَمْرٌ كُلُّهُمْ هَادُونَ

آنگاه که خداوند رفیقت را کشت و جمعتان را پراکنده‌کرد و امر در میان اهل آن شد، پس با ما صحبت کن، که ما اعتنا نمی‌کنیم که چه گفتید و آنچه آماده کرده‌اید، آسیبی به ما نمی‌رساند .

گفتم: شنیدم که رسول الله درحالی‌که درباره این آیه سؤال شد: «وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤیَا الَّتِی أَرَیْنَاکَ إِلاَّ فِتْنَةً لِّلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِی القُرْآنِ» {و آن رؤیایی را که به تو نمایاندیم و [نیز] آن درخت لعنت‌شده در قرآن را جز برای آزمایش مردم قرار ندادیم} فرمود: دوازده مرد از رهبران ضلالت را دیدم که از منبرم بالا و پایین می‌روند و امتم را به عقب باز گردانند، در میان آنان دو مرد از دو قبیله مختلف قریش، سه مرد از بنی‌امیه، هفت تن از فرزندان حکم بن ابی العاص است و شنیدم که می‌فرمود: بنی ابی العاص، زمانی‌که به پانزده مرد برسند، کتاب خدا را شبهه و بندگان خدا را نوکر قرار دادید. ای معاویه من شنیدم که رسول الله صلّی الله علیه و آله درحالی‌که من، عمرو بن ابوسلمه، اسامه بن زید، سعد بن ابی وقّاص، سلمان فارسی، ابوذر غفاری، مقداد و زبیر بن عوام، درحضور او بودیم، برروی منبر می‌فرمود: آیا من از خود مؤمنان نسبت به آنان اولی نیستم؟ گفتیم: آری ای رسول خدا. فرمود: هرکه من مولای او هستم، پس این مولای اوست، از خود او نسبت به او اولی است و دستش را بر شانه علی علیه السّلام زد. بار خدایا هرکه با او دوستی کرد، با او دوستی کن و هرکه با او دشمنی کرد با او دشمنی کن. ای مردم من از خود مؤمنان نسبت به آنان اولی هستم. برای آنها با وجود من امری نیست و علی بعد از من از خودشان نسبت به آنان اولی است و با وجود او امری برای آنان نیست. سپس پسرم حسن از خود مؤمنان نسبت به آنان اولی است و با وجود او امری برای آنان نیست.

سپس تکرار کرد و گفت: ای مردم، چون من شما را گواه می‌گیرم، پس علی از خود شما نسبت به شما اولی است و چون علی شهید شد، پسرم حسن از خود مؤمنان نسبت به آنان اولی است و چون حسن شهید شد، پسرم حسین از خود مؤمنان نسبت به آنان اولی است و چون حسین شهید شد، پسرم علی بن حسین از خود آنان نسبت به آنان اولی است و با وجود او امری برای او نیست.

سپس به علی روی کرد و فرمود: ای علی تو او را می‌بینی، پس از جانب من به او سلام برسان و چون او شهید شد، پسرم محمد از خود مؤمنان نسبت به آنان اولی است و تو ای حسین او را می‌بینی، پس از جانب من به او سلام برسان. سپس در میان فرزندان محمد مردانی یکی بعد از دیگری می‌باشند هیچ یک از آنان نیست، مگر اینکه او از خود مؤمنان نسبت به آنان اولی است و با وجود او امری برای آنان نیست همه آنها هدایت‌شده

مُهْتَدُونَ .

فَقَامَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام وَ هُوَ يَبْكِي فَقَالَ بِأَبِي أَنْتَ وَ أُمِّي يَا رَسُولَ اللَّهِ أَ تُقْتَلُ قَالَ نَعَمْ أَهْلِكُ شَهِيداً بِالسَّمِّ وَ تُقْتَلُ أَنْتَ بِالسَّيْفِ وَ تُخْضَبُ لِحْيَتُكَ مِنْ دَمِ رَأْسِكَ وَ يُقْتَلُ ابْنِيَ الْحَسَنُ بِالسَّمِّ وَ يُقْتَلُ ابْنِيَ الْحُسَيْنُ بِالسَّيْفِ يَقْتُلُهُ طَاغٍ ابْنُ طَاغٍ دَعِيُّ بْنُ دَعِيٍّ .

فَقَالَ مُعَاوِيَةُ يَا ابْنَ جَعْفَرٍ لَقَدْ تَكَلَّمْتَ بِعَظِيمٍ وَ لَئِنْ كَانَ مَا تَقُولُ حَقّاً لَقَدْ هَلَكَتْ أُمَّةُ مُحَمَّدٍ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ غَيْرَكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ أَوْلِيَائِكُمْ وَ أَنْصَارِكُمْ فَقُلْتُ وَ اللَّهِ إِنَّ الَّذِي قُلْتُ بحق [حَقٌ] سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله .

قَالَ مُعَاوِيَةُ يَا حَسَنُ وَ يَا حُسَيْنُ وَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ مَا يَقُولُ ابْنُ جَعْفَرٍ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ إِنْ كُنْتَ لَا تُؤْمِنُ بِالَّذِي قَالَ فَأَرْسِلْ إِلَي الَّذِينَ سَمَّاهُمْ فَاسْأَلْهُمْ عَنْ ذَلِكَ .

فَأَرْسَلَ مُعَاوِيَةُ إِلَي عمرو [عُمَرَ] بْنِ أَبِي سَلَمَةَ وَ إِلَي أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ فَسَأَلَهُمَا فَشَهِدَا أَنَّ الَّذِي قَالَ ابْنُ جَعْفَرٍ قَدْ سَمِعْنَاهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله كَمَا سَمِعَهُ .

فَقَالَ مُعَاوِيَةُ يَا ابْنَ جَعْفَرٍ قَدْ سَمِعْنَا فِي الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ وَ أَبِيهِمَا فَمَا سَمِعْتَ فِي أُمِّهِمَا وَ مُعَاوِيَةُ كَالْمُسْتَهْزِئِ وَ الْمُنْكِرِ فَقُلْتُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ لَيْسَ فِي جَنَّةِ عَدْنٍ مَنْزِلٌ أَشْرَفَ وَ لَا أَفْضَلَ وَ لَا أَقْرَبَ إِلَي عَرْشِ رَبِّي مِنْ مَنْزِلِي وَ مَعِي ثَلَاثَةَ عَشَرَ مِنْ أَهْلِ بَيْتِي أَوَّلُهُمْ أَخِي عَلِيٌّ وَ ابْنَتِي فَاطِمَةُ وَ ابْنَايَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ وَ تِسْعَةٌ مِنْ وُلْدِ الْحُسَيْنِ الَّذِينَ أَذْهَبَ اللَّهُ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ طَهَّرَهُمْ تَطْهِيراً هُدَاةٌ مُهْتَدُونَ أَنَا الْمُبَلِّغُ عَنِ اللَّهِ وَ هُمُ الْمُبَلِّغُونَ عَنِّي وَ هُمْ حُجَجُ اللَّهِ عَلَي خَلْقِهِ وَ شُهَدَاؤُهُ فِي أَرْضِهِ وَ خُزَّانُهُ عَلَي عِلْمِهِ وَ مَعَادِنُ حِكَمِهِ مَنْ أَطَاعَهُمْ أَطَاعَ اللَّهَ وَ مَنْ عَصَاهُمْ فَقَدْ عَصَي اللَّهَ لَا تَبْقَي الْأَرْضُ طَرْفَةَ عَيْنٍ إِلَّا بِبَقَائِهِمْ وَ لَا تَصْلُحُ إِلَّا بِهِمْ يُخْبِرُونَ الْأُمَّةَ بِأَمْرِ دِينِهِمْ حَلَالِهِمْ وَ حَرَامِهِمْ يَدُلُّونَهُمْ عَلَي رِضَي رَبِّهِمْ وَ يَنْهَوْنَهُمْ عَنْ سَخَطِهِ بِأَمْرٍ وَاحِدٍ وَ نَهْيٍ وَاحِدٍ لَيْسَ

هدایت‌یافته هستند.

پس علی بن ابی‌طالب گریان برخاست و فرمود: پدر و مادرم فدای تو، رسول الله آیا کشته می‌شوی؟ فرمود: آری، شهید با سم نابود می‌شوم و تو با شمشیر کشته می‌شوی و مح-اسنت از خون سرت رنگین می‌شود و پسرم حسن با سم به قتل می‌رسد و پسرم حسین با شمشیر کشته می‌شود و او را ستمگر پسر ستمگر، حرامزاده پسر حرامزاده به قتل می‌رسد.

معاویه گفت: ای پسرجعفر، سخن بزرگی گفتی. اگر آنچه‌که می‌گویی حقیقت باشد، امت محمد از مهاجرین و انصار غیر از شما اهل بیت، دوستان و یاران شما، هلاک شده است. گفتم: به خدا سوگند آنچه‌که گفتم حق است، آن را از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیدم.

معاویه گفت: ای حسن و حسین و ای پسر عباس، ابن جعفر چه می‌گوید؟ ابن عباس گفت: اگر به آنچه‌که گفت ایمان نداری، در پی کسانی‌که نامشان را آورد، بفرست و درباره آن از آنان سؤال کن.

معاویه در پی عمرو بن ابوسلمه و اسامه بن زید فرستاد و از آنان دو سؤال کرد، پس گواهی دادند که آنچه ابن جعفر گفته است را از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیده‌ایم، چنانکه او شنیده است.

پس معاویه گفت: ای ابن جعفر درباره حسن، حسین و پدرشان شنیدیم، درباره ما در آن دو چه شنیده‌ای ؟ درحالی که معاویه با حالت تمسخر و انکار بود، پس گفتم: شنیدم که رسول الله صلّی الله علیه و آله می‌فرماید: در جنت عدن منزلی شریف‌تر، برتر و نزدیک از منزل من به عرش پرودگارم نیست و سیزده نفر از اهل بیتم همراه من هستند. اولین آنها برادرم علی است و دخترم فاطمه و دو پسرم حسن وحسین و هفت نفر از فرزندان حسین است که خداوند آلودگی را از آنان زدود وآنان را بسیار پاکیزه کرد، هدایت‌گران هدایت‌یافته، من ابلاغ کننده از جانب خدا هستم و آنها ابلاغ کننده از جانب من هستند وآنها حجت‌های خدا بر خلق و گواهان او در زمین او، خزانه‌داران علم او و معادن حکمت او هستند. هرکه از آنان اطاعت کند، از خدا اطاعت کرده است و هرکه از آنان عصیان کند، از خدا عصیان کرده است و زمین لحظه‌ای نیز بدون بقای آنان باقی نمی‌ماند و جز به‌وسیله آنها اصلاح نمی‌شود. امت را از امر دین‌شان و حلال و حرامشان آگاه می‌کند. آنها را به سوی رضای پروردگارشان راهنمایی می‌کنند و با امری واحد و نهی واحد از خشم او باز می‌دارند.

فِيهِمْ اخْتِلَافٌ وَ لَا فُرْقَةٌ وَ لَا تَنَازُعٌ يَأْخُذُ آخِرُهُمْ عَنْ أَوَّلِهِمْ إِمْلَائِي وَ خَطَّ أَخِي عَلِيٍّ بِيَدِهِ يَتَوَارَثُونَهُ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ أَهْلُ الْأَرْضِ كُلُّهُمْ فِي غَمْرَةٍ وَ غَفْلَةٍ وَ تِيهَةٍ وَ حَيْرَةٍ غَيْرَهُمْ وَ غَيْرَ شِيعَتِهِمْ وَ أَوْلِيَائِهِمْ لَا يَحْتَاجُونَ إِلَي أَحَدٍ مِنَ الْأُمَّةِ فِي شَيْ‌ءٍ مِنْ أَمْرِ دِينِهِمْ وَ الْأُمَّةُ تَحْتَاجُ إِلَيْهِمْ هُمُ الَّذِينَ عَنَي اللَّهُ فِي كِتَابِهِ وَ قَرَنَ طَاعَتَهُمْ بِطَاعَتِهِ وَ طَاعَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَالَ أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَأَقْبَلَ مُعَاوِيَةُ عَلَي الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ وَ ابْنِ عَبَّاسٍ وَ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ وَ عمرو [عُمَرَ] بْنِ أَبِي سَلَمَةَ وَ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ فَقَالَ كُلُّكُمْ عَلَي مَا قَالَ ابْنُ جَعْفَرٍ قَالُوا نَعَمْ قَالَ يَا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ إِنَّكُمْ لَتَدَّعُونَ أَمْراً عَظِيماً وَ تَحْتَجُّونَ بِحُجَجٍ قَوِيَّةٍ إِنْ كَانَتْ حَقّاً وَ إِنَّكُمْ لَتُضْمِرُونَ عَلَي أَمْرٍ تُسِرُّونَهُ وَ النَّاسُ عَنْهُ فِي غَفْلَةٍ عَمْيَاءُ وَ إِنْ كَانَ مَا تَقُولُونَ حَقّاً لَقَدْ هَلَكَتِ الْأُمَّةُ وَ ارْتَدَّتْ عَنْ دِينِهَا وَ تَرَكَتْ عَهْدَ نَبِيِّهَا صلي الله عليه و آله غَيْرَكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ مَنْ قَالَ بِقَوْلِكُمْ فَأُولَئِكَ فِي النَّاسِ قَلِيلٌ فَقُلْتُ يَا مُعَاوِيَةُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي يَقُولُ وَ قَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ وَ يَقُولُ وَ ما أَكْثَرُ النَّاسِ وَ لَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ وَ يَقُولُ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ قَلِيلٌ ما هُمْ وَ يَقُولُ لِنُوحٍ وَ ما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ يَا مُعَاوِيَةُ الْمُؤْمِنُونَ فِي النَّاسِ قَلِيلٌ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَا مُعَاوِيَةُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي يَقُولُ فِي كِتَابِهِ وَ قَلِيلٌ ما هُمْ وَ يَقُولُ لِنُوحٍ وَ ما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ وَ يَقُولُ وَ ما أَكْثَرُ النَّاسِ وَ لَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ يَا مُعَاوِيَةُ الْمُؤْمِنُونَ فِي النَّاسِ قَلِيلٌ وَ إِنَّ أَمْرَ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَعْجَبُ حَيْثُ قَالَتِ السَّحَرَةُ لِفِرْعَوْنَ فَاقْضِ ما أَنْتَ قاضٍ إِنَّما تَقْضِي هذِهِ الْحَياةَ الدُّنْيا إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنا فَآمَنُوا بِمُوسَي وَ صَدَّقُوهُ وَ تَابَعُوهُ فَسَارَ بِهِمْ وَ بِمَنْ تَبِعَهُ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَأَقْطَعَهُمُ الْبَحْرَ وَ أَرَاهُمُ الْأَعَاجِيبَ وَ هُمْ مُصَدِّقُونَ بِهِ وَ بِالتَّوْرَاةِ مُقِرُّونَ لَهُ بِدِينِهِ فَمَرَّ بِهِمْ عَلَي قَوْمٍ يَعْبُدُونَ أَصْنَاماً لَهُمْ فَ قالُوا يا مُوسَي اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ فَعَكَفُوا عَلَيْهِ جَمِيعاً غَيْرَ هَارُونَ وَ أَهْلِ بَيْتِهِ وَ قَالَ لَهُمُ السَّامِرِيُّ هذا إِلهُكُمْ وَ إِلهُ مُوسي وَ قَالَ لَهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي

در میان آنها نه اختلافی است نه پراگندکی و نه نزاع، آخرین آنها از نخسیتن شان املای من را می گیرند که برادرم علی با خط خویش نگاشته است و آن را تا روز قیامت از یگدیکر به ارث می‌برند. اهل زمین همگی در جهل، غفلت، سرگردانی و حیرت هستند، جز آنان و پیروان و دوستان آنان. در هیچ امری از دین‌شان به هیچ‌یک از امت نیاز ندارند و امت نیازمند آنان است. آنان همان کسانی هستند که خداوند در کتابش مد نظر داشته است و طاعت آنها را به طاعت خود و رسول الله قرین کرده است و فرمود: «خدا را اطاعت کنید و پیامبر و اولیای امر خود را [نیز] اطاعت کنید» پس معاویه به حسن و حسین، ابن عباس، فضل بن عباس، عمرو بن سلمه و اسامه بن زید روی کرد و گفت: همه شما بر آنچه ابن جعفر گفت، هستید؟ گفتند: آری. گفت: ای پسران عبدالمطّلب، شما امر بزرگی را مدعی هستید و با حجت‌هایی قوی ب-رهان می‌آورید، اگر حق باشد و شما امری را پنهان می‌کنید و مردم از آن در غفلتی جاهلانه هستند و اگر آنچه‌که می‌گویید حق باشد، امت هلاک شده و از دینش مرتد شد و عهد نبی‌اش را رها کرده است، جز شما اهل بیت، و کسانی که قائل به سخن شما باشند، در بین مردم اندک هستند. پس گفتم: ای معاویه، خداوند تبارک و تعالی می‌فرماید: «وَقَلِیلٌ مِّنْ عِبَادِیَ الشَّکُورُ» {و از بندگان من اندکی سپاسگزارند} و می فرماید: «وَمَا أَکْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِینَ» {و بیشتر مردم هر چند آرزومند باشی ایمانآورنده نیستند} و می فرماید:. «إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَقَلِیلٌ مَّا هُمْ» { به استثنای کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند و اینها بس اندکند } و به نوح می فرماید: «وَمَا آمَنَ مَعَهُ إِلاَّ قَلِیلٌ» {و با او جز [عده] اندکی ایمان نیاورده بودند} ای معاویه مؤمنان در میان مردم اندک هستند. امر بنی اسرائیل شگفت‌آورتر است، آنگاه‌که ساحران به فرعون گفتند: «فَاقْضِ مَا أَنتَ قَاضٍ إِنَّمَا تَقْضِی هَذِهِ الْحَیَاةَ الدُّنْیَا * إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنَا» {هر حکمی می‌خواهی بکن که تنها در این زندگی دنیاست که [تو] حکم می‌رانی ما به پروردگارمان ایمان آوردیم}. پس به موسی ایمان آوردند و او را تصدیق کردند و از او تبعیت کردند. پس او آنها و کسانی از بنی اسرائیل که از او پیروی کردند را حرکت داد و آنان را بر دریا گذر داد و شگفتی‌ها به آنان نشان داد درحالی‌که آنها او و تورات را تصدیق می‌کردند و به دین او اقرار داشتند، پس آنها را بر قومی بت‌پرست عبور داد: «قَالُواْ یَا مُوسَی اجْعَل لَّنَا إِلَ-هًا کَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ». سپس گوساله را اتخاذ کردند و همگی جز هارون و اهل بیت او بر آن ماندند و سامری به آنها گفت: «فَقَالُوا هَذَا إِلَهُکُمْ وَإِلَهُ مُوسَی» {این خدای شما و خدای موسی است} بعد از آن به آنان گفت: «ادْخُلُوا الأَرْضَ المُقَدَّسَةَ الَّتِی

كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ فَكَانَ مِنْ جَوَابِهِمْ مَا قَصَّ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ إِنَّ فِيها قَوْماً جَبَّارِينَ وَ إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها حَتَّي يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنَّا داخِلُونَ قَالَ مُوسَي رَبِّ إِنِّي لا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَ أَخِي فَافْرُقْ بَيْنَنا وَ بَيْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ.

فَاحْتَذَتْ هَذِهِ الْأُمَّةُ ذَلِكَ الْمِثَالَ سَوَاءً وَ قَدْ كَانَتْ لَهُمْ فَضَائِلُ وَ سَوَابِقُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ مَنَازِلُ بَيْنَهُ قَرِيبَةٌ مِنْهُ مُقِرِّينَ بِدِينِ مُحَمَّدٍ وَ الْقُرْآنِ حَتَّي فَارَقَهُمْ نَبِيُّهُمْ صلي الله عليه و آله فَاخْتَلَفُوا وَ تَفَرَّقُوا وَ تَحَاسَدُوا وَ خَالَفُوا إِمَامَهُمْ وَ وَلِيَّهُمْ حَتَّي لَمْ يَبْقَ مِنْهُمْ عَلَي مَا عَاهَدُوا عَلَيْهِ نَبِيَّهُمْ غَيْرَ صَاحِبِنَا الَّذِي هُوَ مِنْ نَبِيِّنَا بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَي وَ نَفَرٍ قَلِيلٍ اتَّقَوُا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَي دِينِهِمْ وَ إِيمَانِهِمْ وَ رَجَعَ الْآخَرُونَ الْقَهْقَرَي عَلَي أَدْبَارِهِمْ كَمَا فَعَلَ أَصْحَابُ مُوسَي عليه السلام بِاتِّخَاذِهِمُ الْعِجْلَ وَ عِبَادَتِهِمْ إِيَّاهُ وَ زَعْمِهِمْ أَنَّهُ رَبُّهُمْ وَ إِجْمَاعِهِمْ عَلَيْهِ غَيْرَ هَارُونَ وَ وُلْدِهِ وَ نَفَرٍ قَلِيلٍ مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ وَ نَبِيُّنَا صلي الله عليه و آله قَدْ نَصَبَ لِأُمَّتِهِ أَفْضَلَ النَّاسِ وَ أَوْلَاهُمْ وَ خَيْرَهُمْ ثُمَّ الْأَئِمَّةَ وَاحِداً بَعْدَ وَاحِدٍ بِغَدِيرِ خُمٍّ وَ فِي غَيْرِ مَوْطِنٍ وَ احْتَجَّ عَلَيْهِمْ بِهِ وَ أَمَرَ بِطَاعَتِهِمْ وَ أَخْبَرَهُمْ أَنَّ أَوَّلَهُمْ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ مِنْهُ بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَي وَ أَنَّهُ وَلِيُّ كُلِّ مُؤْمِنٍ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَنَّهُ مَنْ كَانَ هُوَ وَلِيَّهُ وَ مَنْ أَوْلَي بِهِ مِنْ نَفْسِهِ فَعَلِيٌّ أَوْلَي بِهِ وَ أَنَّهُ خَلِيفَتُهُ فِيهِمْ وَ وَصِيُّهُ وَ أَنَّ مَنْ أَطَاعَهُ أَطَاعَ اللَّهَ وَ مَنْ عَصَاهُ عَصَي اللَّهَ وَ مَنْ وَالاهُ وَالَي اللَّهَ وَ مَنْ عَادَاهُ عَادَي اللَّهَ فَأَنْكَرُوهُ وَ جَهِلُوهُ وَ تَوَلَّوْا غَيْرَهُ .

يَا مُعَاوِيَةُ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ حِينَ بَعَثَ إِلَي مُؤْتَةَ أَمَّرَ عَلَيْهِمْ جَعْفَرَ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام ثُمَّ قَالَ إِنْ هَلَكَ جَعْفَرٌ فَزِيدُ بْنُ حَارِثَةَ فَإِنْ هَلَكَ زَيْدٌ فَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ وَ لَمْ يَرْضَ لَهُمْ أَنْ يَخْتَارُوا لِأَنْفُسِهِمْ أَ فَكَانَ يَتْرُكُ أُمَّتَهُ وَ لَا بَيَّنَ لَهُمْ خَلِيفَتَهُ فِيهِمْ بَعْدَهُ بَلَي وَ اللَّهِ مَا تَرَكَهُمْ فِي عَمًي وَ لَا شُبْهَةٍ بَلْ رَكِبَ الْقَوْمُ مَا رَكِبُوا بَعْدَ نَبِيِّهِمْ وَ كَذَّبُوا عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَهَلَكُوا وَ هَلَكَ مَنْ شَايَعَهُمْ وَ ضَلَّ مَنْ تَابَعَهُمْ فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ .

فَقَالَ مُعَاوِيَةُ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ إِنَّكَ لَتَتَفَوَّهُ بِعَظِيمٍ وَ الِاجْتِمَاعُ عِنْدَنَا خَيْرٌ مِنَ

کَتَبَ اللّهُ» {به سرزمین مقدسی که خداوند برای شما مقرر داشته است درآیید} و از جمله جواب آنها چیزی است که خداوند در کتابش برای آنان حکایت کرده است: «إِنَّ فِیهَا قَوْمًا جَبَّارِینَ وَإِنَّا لَن نَّدْخُلَهَا حَتَّیَ یَخْرُجُواْ مِنْهَا فَإِن یَخْرُجُواْ مِنْهَا فَإِنَّا دَاخِلُونَ» {در آنجا مردمی زورمندند و تا آنان از آنجا بیرون نروند ما هرگز وارد آن نمی‌شویم پس اگر از آنجا بیرون بروند ما وارد خواهیم شد} موسی گفت: «رَبِّ إِنِّی لا أَمْلِکُ إِلاَّ نَفْسِی وَأَخِی فَافْرُقْ بَیْنَنَا وَبَیْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِینَ» {پروردگارا من جز اختیار شخص خود و برادرم را ندارم پس میان ما و میان این قوم نافرمان جدایی بینداز}

پس این امت نیز راه آن مثال را در پیش گرفت. و همراه رسول الله فضائل و سوابقی و منازل روشن نزدیک به او داشتند، به دین محمد و قرآن اقرار داشتند، تا اینکه نبی‌شان از آنها جدا شد. پس دچار اختلاف و تفرقه شدند و بر یکدیگر حسادت ورزیدند و با امام و ولی‌شان مخالفت کردند، تا اینکه کسی از آنان بر آنچه‌که با نبی‌شان عهد بسته‌بودند، نماند جز رفیق ما که او نبست به نبی‌مان، به منزله هارون نسبت به موسی بود و نیز تعداد اندکی که بر دین و ایمان‌شان تقوای خدا در پیش گرفتند و دیگران به جای نخست خویش بازگشتند، چنانکه یاران موسی چنین کرد، با اتخاذ گوساله و پرستش آن و پنداشتن اینکه آن پروردگار آنان است، و اجماعشان بر آن، جز هارون و فرزندانش و تعداد اندکی از اهل بیتش، و نبی ما برترین، اولی‌ترین و بهترین مردم سپس ائمه را یکی بعد از دیگری، در غیر خم و در غیر از وطن، برای امتش برگزید، با او بر آنان حجت آورد و به طاعت آنان امر کرد و به آنان خبر داد که اولین آنها علی بن ابی‌طالب است که نسبت به او به منزله هارون نسبت به موسی است و او بعد از او، ولی هر مؤمن است و هرکه او ولی وی و از خود او نسبت به او اولی باشد، علی به او اولی است و او جانشین وی در میان آنها و وصی اوست و هرکه از او اطاعت کند، خدا را اطاعت کرده است و هر که از او عصیان کند از خدا عصیان کرده است و هرکه با او دوستی کند، با خدا دوستی کرده است و هرکه با او دشمنی کند با او دشمنی کرده است، پس او را انکار کردند و نشناختند و غیر او را ولایت دادند.

معاویه دانستی که رسول الله زمانی‌که به سوی مؤته فرستاد، جعفر بن ابی‌طالب را امیر کرد. سپس گفت: اگر جعفر هلاک شد، پس زید بن حارثه، و اگر زید هلاک شد، پس عبدالله بن رواح، و برای آنها راضی نشد که خودشان انتخاب کنند، پس آیا امتش را درحالی‌که جانشین خود در آنان را بعد از خود برای آنان تبیین نکرده است رها می‌کند، بله به خدا سوگند آنها را در ضلالت و شبهه ترک نکرد، بلکه قوم سوار مرکبی شدند که بعد از نبی‌شان و بر رسول الله صلّی الله علیه و آله دروغ بستند. پس هلاک شدند و کسانی‌که با آنان همراه بود، هلاک شدند و پیروان آنها گمراه شد، پس دور باد گروه ظالمان.

معاویه گفت: ابن عباس تو سخن بزرگ بر زبان می‌آوری، درحالی‌که اجتماع نزد ما بهتر از

الِاخْتِلَافِ وَ قَدْ عَلِمْتَ أَنَّ الْأُمَّةَ لَمْ تَسْتَقِمْ عَلَي صَاحِبِكَ .

فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ مَا اخْتَلَفَتْ أُمَّةٌ بَعْدَ نَبِيِّهَا إِلَّا ظَهَرَ أَهْلُ بَاطِلِهَا عَلَي أَهْلِ حَقِّهَا وَ إِنَّ هَذِهِ الْأُمَّةَ اجْتَمَعَتْ عَلَي أُمُورٍ كَثِيرَةٍ لَيْسَ بَيْنَهَا اخْتِلَافٌ وَ لَا مُنَازَعَةٌ وَ لَا فُرْقَةٌ شَهَادَةُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ وَ صَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ حِجُّ الْبَيْتِ وَ أَشْيَاءُ كَثِيرَةٌ مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ وَ نَهْيِ اللَّهِ مِثْلِ تَحْرِيمِ الزِّنَا وَ السَّرِقَةِ وَ قَطْعِ الْأَرْحَامِ وَ الْكَذِبِ وَ الْخِيَانَةِ وَ اخْتَلَفَتْ فِي شَيْئَيْنِ أَحَدُهُمَا اقْتَتَلَتْ عَلَيْهِ وَ تَفَرَّقَتْ فِيهِ وَ صَارَتْ فِرَقاً يَلْعَنُ بَعْضُهَا بَعْضاً وَ يَبْرَأُ بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ وَ الثَّانِي لَمْ تَقْتَتِلْ عَلَيْهِ وَ لَمْ تَتَفَرَّقْ فِيهِ وَ وَسَّعَ بَعْضُهُمْ فِيهِ لِبَعْضٍ وَ هُوَ كِتَابُ اللَّهِ وَ سُنَّةُ نَبِيِّهِ صلي الله عليه و آله وَ مَا يَحْدُثُ زَعَمَتْ أَنَّهُ لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَ لَا سُنَّةِ نَبِيِّهِ صلي الله عليه و آله وَ أَمَّا الَّذِي اخْتَلَفَتْ فِيهِ وَ تَفَرَّقَتْ وَ تَبَرَّأَتْ بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ فَالْمُلْكُ وَ الْخِلَافَةُ زَعَمَتْ أَنَّهَا أَحَقُّ بِهَا مِنْ أَهْلِ بَيْتِ نَبِيِّ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَمَنْ أَخَذَ بِمَا لَيْسَ بَيْنَ أَهْلِ الْقِبْلَةِ اخْتِلَافٌ وَ رَدَّ عِلْمَ مَا اخْتَلَفُوا فِيهِ إِلَي اللَّهِ سَلِمَ وَ نَجَا مِنَ النَّارِ وَ لَمْ يَسْأَلْهُ اللَّهُ عَمَّا أَشْكَلَ عَلَيْهِ مِنَ الْخَصْلَتَيْنِ اللَّتَيْنِ اخْتُلِفَ فِيهِمَا وَ مَنْ وَفَّقَهُ اللَّهُ وَ مَنَّ عَلَيْهِ وَ نَوَّرَ قَلْبَهُ وَ عَرَّفَهُ وُلَاةَ الْأَمْرِ وَ مَعْدِنَ الْعِلْمِ أَيْنَ هُوَ فَعَرَفَ ذَلِكَ كَانَ سَعِيداً وَ لِلَّهِ وَلِيّاً وَ كَانَ نَبِيُّ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ رَحِمَ اللَّهُ عَبْداً قَالَ حَقّاً فَغَنِمَ أَوْ سَكَتَ فَلَمْ يَتَكَلَّمْ فَالْأَئِمَّةُ مِنْ أَهْلِ بَيْتِ النُّبُوَّةِ وَ مَعْدِنِ الرِّسَالَةِ وَ مُنْزَلِ الْكِتَابِ وَ مَهْبِطِ الْوَحْيِ وَ مُخْتَلَفِ الْمَلَائِكَةِ لَا تَصْلُحُ إِلَّا فِيهَا لِأَنَّ اللَّهَ خَصَّهَا بِهَا وَ جَعَلَهَا أَهْلَهَا فِي كِتَابِهِ وَ عَلَي لِسَانِ نَبِيِّهِ صلي الله عليه و آله فَالْعِلْمُ فِيهِمْ وَ هُمْ أَهْلُهُ وَ هُوَ عِنْدَهُمْ كُلُّهُ بِحَذَافِيرِهِ بَاطِنُهُ وَ ظَاهِرُهُ وَ مُحْكَمُهُ وَ مُتَشَابِهُهُ وَ نَاسِخُهُ وَ مَنْسُوخُهُ .

يَا مُعَاوِيَةُ إِنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ أَرْسَلَنِي فِي إِمْرَتِهِ إِلَي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام أَنِّي أُرِيدُ أَنْ أَكْتُبَ الْقُرْآنَ فِي مُصْحَفٍ فَابْعَثْ إِلَيْنَا مَا كَتَبْتَ مِنَ الْقُرْآنِ فَقَالَ تَضْرِبُ وَ اللَّهِ عُنُقِي قَبْلَ أَنْ تَصِلَ إِلَيْهِ قُلْتُ وَ لِمَ قَالَ إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ لا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ يَعْنِي لَا يَنَالُهُ كُلَّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ إِيَّانَا نَحْنُ عَنَي الَّذِينَ أَذْهَبَ اللَّهُ عَنَّا الرِّجْسَ وَ طَهَّرَنَا تَطْهِيراً وَ قَالَ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا فَنَحْنُ الَّذِينَ اصْطَفَانَا اللَّهُ مِنْ عِبَادِهِ وَ نَحْنُ صَفْوَةُ اللَّهِ وَ لَنَا ضَرَبَ الْأَمْثَالَ وَ عَلَيْنَا نَزَلَ الْوَحْيُ.

اختلاف است و دریافته‌ای که این بر رفیقت استوار نمی‌گردد.

ابن عباس گوید: شنیدم که رسول الله صلّی الله علیه و آله می‌فرمود: هیچ امتی بعد از نبی‌اش دچار اختلاف نشد، مگر اینکه اهل باطل آن بر اهل حق آن غالب شد و این امت بر امور بسیاری اجتماع کرده است که در آن نه اختلافی است، نه نزاعی و نه تفرقه‌ای. از جمله شهادت بر لا إله الّا الله و محمداً رسول الله صلّی الله علیه و آله، نمازهای پنج‌گانه، روزه ماه رمضان، حج بیت الله، و امور بسیاری از اطاعت و نهی خدا مانند تحریم، زنا، دزدی، قطع روابط خویشاوندی، دروغ و خیانت. و دو مورد دچار اختلاف است، یکی از آن دو که برآن همدیگر را کشتند و در آن دچار چند دستگی شدند و به فرقه‌هایی تبدیل شدند که برخی از آنها برخی دیگر را نفرین می‌کند و برخی از برخی دیگر برائت می‌جوید و دوم که بر سر آن همدیگر را نکشتند و برآن دچار چند دستگی نشدند و برخی در آن برای برخی دیگری، وسعت و فراخی به‌وجود آوردند و آن کتاب خدا و سنت نبی او صلّی الله علیه و آله است. و آنچه‌که رخ می‌دهد، گمان کردی در کتاب خدا و سنت نبی او صلّی الله علیه و آله نیست. و اما آنچه‌که در آن دچار اختلاف و تفرقه شدند و برخی از برخی دیگر برائت جستند، ملک و خلافت است و گمان کردند که آنها از اهل بیت نبی خدا صلّی الله علیه و آله نسبت به آن محق‌تر هستند و هرکه آنچه‌که بین اهل قبله بر سرآن اختلافی نیست را بگیرد و علم آنچه‌که در آن دچار اختلاف هستند را به خدا رجوع دهد، سلامتی یافت و از آتش نجات یافته‌است و خداوند درباره دو خصلتی که درباره آنها اختلاف دارد، بر او اشکال گرفت، از او سؤال نمی‌کند و هر کسی خداوند به او توفیق داد و براو منت نهاد و قلبش را نورانی کرد و والیان امر را به او شناساند و معدن علم را هرکجا که باشد، شناخت، سعادتمند و ولی خداست. و نبی خدا صلّی الله علیه و آله می‌فرمود: خداوند رحمت کند بنده‌ای که سخن حق گفت. پس غنیمت گرفت یا ساکت شد و صحبت نکرد. پس ائمه از اهل بیت نبوت است و معدن رسالت، محل نزول کتاب، محل هبوط وحی و محل آمد و شد و ملائکه جز در میان آنان شایسته نیست، زیرا خداوند آن را به آنان اختصاص داده است و در کتابش و بر زبان نبی‌اش، آنان را اهل آن قرار داده است. پس علم در میان آنان است و آنها اهل آن هستند و تمامی آن، باطن و ظاهرش، محکم و متشابهش و ناسخ و منسوخش نزد آنان است.

ای معاویه، عمر بن خطاب در امارتش مرا نزد علی بن ابی‌طالب فرستاد، با این پیام که: من می‌خواهم قرآن را در مصحفی بنویسم. پس آنچه‌که از قرآن نوشته‌ای را به سوی ما بفرست. پس فرمود: به خدا سوگند قبل از رسیدن به آن باید گردن مرا بزنی. گفتم: چرا؟ فرمود: خداوند می فرماید: «لَّا یَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ» {که جز پاک‌شدگان بر آن دست ندارند} یعنی جز مطهران به آن دست نمی‌یابند. مقصود ما هستیم، کسانی‌که خداوند آلودگی را از ما زدوده و ما را بسیار پاکیزه کرده است. و فرمود: «ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتَابَ الَّذِینَ اصْطَفَیْنَا مِنْ عِبَادِنَا» {سپس این کتاب را به آن بندگان خود که [آنان را] برگزیده بودیم به میراث دادیم} پس کسانی هستیم که خداوند از میان بندگانش برگزید و ما برگزیده خدا هستیم و برای ما مثال زده‌شده و بر ما وحی نازل شد.

فَغَضِبَ عُمَرُ وَ قَالَ إِنَّ ابْنَ أَبِي طَالِبٍ يَحْسَبُ أَنَّهُ لَيْسَ عِنْدَ أَحَدٍ عِلْمٌ غَيْرَهُ فَمَنْ كَانَ يَقْرَأُ مِنَ الْقُرْآنِ شَيْئاً فَلْيَأْتِنَا بِهِ فَكَانَ إِذَا جَاءَ رَجُلٌ بِقُرْآنٍ يَقْرَؤُهُ وَ مَعَهُ آخَرُ كَتَبَهُ وَ إِلَّا لَمْ يَكْتُبْهُ .

فَمَنْ قَالَ يَا مُعَاوِيَةُ إِنَّهُ ضَاعَ مِنَ الْقُرْآنِ شَيْ‌ءٌ فَقَدْ كَذَبَ هُوَ عِنْدَ أَهْلِهِ مَجْمُوعٌ .

ثُمَّ أَمَرَ عُمَرُ قُضَاتَهُ وَ وُلَاتَهُ فَقَالَ اجْتَهِدُوا آرَاءَكُمْ وَ اتَّبِعُوا مَا تَرَوْنَ أَنَّهُ الْحَقُّ فَلَمْ يَزَلْ هُوَ وَ بَعْضُ وُلَاتِهِ قَدْ وَقَعُوا فِي عَظِيمَةٍ فَكَانَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام يُخْبِرُهُمْ بِمَا يَحْتَجُّ بِهِ عَلَيْهِمْ وَ كَانَ عُمَّالُهُ وَ قُضَاتُهُ يَحْكُمُونَ فِي شَيْ‌ءٍ وَاحِدٍ بِقَضَايَا مُخْتَلِفَةٍ فَيُجِيزُهَا لَهُمْ لِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يُؤْتِهِ الْحِكْمَةَ وَ فَصْلَ الْخِطابِ وَ زَعَمَ كُلُّ صِنْفٍ مِنْ أَهْلِ الْقِبْلَةِ أَنَّهُمْ مَعْدِنُ الْعِلْمِ وَ الْخِلَافَةِ دُونَهُمْ فَبِاللَّهِ نَسْتَعِينُ عَلَي مَنْ جَحَدَهُمْ حَقَّهُمْ وَ سَنَّ لِلنَّاسِ مَا يَحْتَجُّ بِهِ مِثْلُكَ عَلَيْهِمْ ثُمَّ قَامُوا فَخَرَجُوا.

بيان

قوله عليه السلام و اختلف في شيئين كذا في أصل الكتاب و في كتاب الإحتجاج و اختلفوا في سنن اقتتلوا فيها و صاروا فرقا يلعن بعضها بعضا و هي الولاية.

فأما علي ما في الأصل فالشي‌ء الآخر إما القرآن كما ذكره بعد أو البراءة من خلفاء الجور و لعنهم و تركه للمصلحة و التقية.

و قوله فمن أخذ المراد بهم المستضعفون فإنهم إذا أخذوا بالمجمع عليه من ولاية الأئمة و محبتهم و لم يتبرءوا من أعدائهم لاختلاف الأمة فيه و لم يقولوا بإمامة الأئمة لذلك و لم يكن لهم قوة في العلم و العقل يمكنهم معرفة ذلك كان يحتمل نجاتهم في الآخرة.

و يؤيده أنه روي في الإحتجاج في سياق هذه الرواية من كلام الحسن عليه السلام و روي هذه الكلمات أيضا عنه عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: إِنَّمَا النَّاسُ ثَلَاثَةٌ مُؤْمِنٌ يَعْرِفُ حَقَّنَا وَ يُسَلِّمُ لَنَا وَ يَأْتَمُّ بِنَا فَذَلِكَ نَاجٍ مُحِبٌّ لِلَّهِ وَلِيٌّ..

و ناصب لنا العداوة يتبرأ منا و يلعننا و يستحل دماءنا و يجحد حقنا و يدين

پس عمر برآشفت و گفت: ابن ابوطالب گمان می‌کند که نزد کسی غیر از او علمی نیست. پس هر کسی‌که چیزی از قرآن را قرائت می‌کند نزد ما بیاید و چون مردی که چیزی از قرآن قرائت می‌کرد، آمد و فرد دیگری همراه او قرائت می‌کند آن را نوشت و در غیر این‌صورت آن را ننوشت.

پس ای معاویه هرکه گفت چیزی از قرآن از بین رفته‌است، دروغ گقته است. آن نزد اهل آن مجموع است. سپس عمر به قضات و والیانش دستور داد و گفت: در آراء خود اجتهاد کنید و آنچه‌که حق می‌بینید را پیروی کنید. پس پیوسته او و برخی از ولاتش در گناه بزرگی گرفتار می‌شدند و علی بن ابی‌طالب علیه السّلام به‌وسیله آنچه‌که با آن برآن حجت می‌آورد، آنان را آگاه می‌کرد و کارگزاران و قضاوتش درباره یک امر واحد به قضاوت‌های مختلف حکم می‌دادند و او آن را برای آنان جایز می‌دانست، زیرا خداوند حکمت و فصل الخطاب را به او عطا نکرده است و هر گروهی از اهل قبله پنداشت که خود معدن علم و خلاف هستند، آنان علیه کسی‌که حق آنها را انکار کرد و برای مردم آنچه را که امثال تو به‌وسیله آن برآنان برهان می‌آورند، وضع کرد، از خدا استعانت می‌جوییم. سپس برخاستند و خارج شدند.

توضیح

این کلام امام علیه السّلام: و درباره دو امر دچار اختلاف شد، در اصل کتاب چنین است و در کتاب الاحتجاج و درباره سنت‌هایی که بر سر آن جنگ کردند و چند دسته شدند، که برخی ازآنها برخی دیگر را نفرین می‌کردند، دچار اختلاف شدند و آن ولایت است.

اما بر اساس آنچه‌که در اصل آمده است، امر دیگر یا قرآن است، چنانکه بعد از آن ذکر کرده است، یا برائت از خلفای جور و نفرین آنها و ترک آن برای مصلحت و تقیه است .

و در این سخن او «فمن أخذ» منظور از آنان مستضعفان هستند، زیرا زمانی‌که به امر مورد اجماع در خصوص ولایت ائمه و محبت آنها چنگ بزنند و به‌جهت اختلاف امت از دشمنانان آنها برائت نجویند به دلیل آن به امامت ائمه معتقد نباشند و قدرتی در علم و عقل نداشته باشند و شناخت آن برایشان ممکن نباشد، نجاتشان در آخرت محتمل است.

و آنچه‌که در الاحتجاج در سیاق این روایت از کلام حسن علیه السّلام روایت کرده است، مؤید آن است و این کلمات از او را نیز روایت کرده است که او فرمود: مردم بر سه دسته‌اند، مؤمنی که حق ما را می‌شناسد و تسلیم ما می‌شود و به ما اقتدا می‌کند، پس او نجات یافته، محب خدا و من است.

و بر پا کننده دشمنی با ما که از ما برائت می‌جوید و ما را نفرین می‌کند و خون م-ا را ح-لال می‌شمارد و ح-ق ما را انکار می‌کند و

الله بالبراءة منا فهذا كافر مشرك فاسق و إنما كفر و أشرك من حيث لا يعلم كما سبوا الله بغير علم كذلك كثيرا يشرك بالله بغير علم.

و رجل أخذ بما لم يختلف فيه و رد علم ما أشكل عليه إلي الله مع ولايتنا و لا يأتم بنا و لا يعادينا و يعرف حقنا فنحن نرجو أن يغفر الله له و يدخله الجنة فهذا مسلم ضعيف انتهي.

و قد أوردت الخبر برواية الإحتجاج في موضع آخر يناسبه و إنما كررنا للاختلاف.

«535»

⁽¹⁾ ما، الأمالي للشيخ الطوسي جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْجَارُودِ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: قَالَ مُعَاوِيَةُ لِخَالِدِ بْنِ مَعْمَرٍ عَلَي مَا أَحْبَبْتَ عَلِيّاً قَالَ عَلَي ثَلَاثِ خِصَالٍ عَلَي حِلْمِهِ إِذَا غَضِبَ وَ عَلَي صِدْقِهِ إِذَا قَالَ وَ عَلَي عَدْلِهِ إِذَا وَلِيَ.

«536»

⁽²⁾ كا، الكافي يب، تهذيب الأحكام حَبِيبُ بْنُ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ عَنْ بَشَّارٍ عَنْ زَيْدٍ الشَّحَّامِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: أُخِذَ نَبَّاشٌ فِي زَمَنِ مُعَاوِيَةَ فَقَالَ لِأَصْحَابِهِ مَا تَرَوْنَ فَقَالُوا نُعَاقِبُهُ فَنُخَلِّي سَبِيلَهُ فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ مَا هَكَذَا فَعَلَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام قَالَ فَمَا فَعَلَ قَالَ فَقَالَ يُقْطَعُ النَّبَّاشُ وَ قَالَ هُوَ سَارِقٌ وَ هَتَّاكُ الْمَوْتَي.

«537»

و رواه ابن أبي الحديد عن كتاب الغارات و عن ابن الكلبي في شرحه علي المختار: 56 من نهج البلاغة: ج 1، ص 799 ط الحديث ببيروت.

كِتَابُ الْغَارَاتِ، لِإِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِيِّ رَفَعَهُ قَالَ: إِنَ

با برائت جستن از ما دینداری می کندپس او کاف-ر مشرک فاسق است و از ج-ایی که نمی‌داند، کفر و شرک ورزیده است و چنانکه خدا را به غیر علم دشنام داده‌اند به وفور، بدون علم به خدا شرک می‌ورزند.

و مردی که به آنچه که مورد اختلاف نیست چنگ می زند و علم آنچه که مورد اشکال است را با وجود ولایت ما به خدا می‌سپارد، و به ما اقتدا نمی‌کند و با ما دشمنی نمی‌کند و حق ما را می‌شناسد، پس ما امید داریم که خداوند او را بیامرزد و وارد بهشت کند که او مسلمانی ضعیف است. پایان.

و این خبر را به روایت احتجاج در جایی دیگر که با آن مناسب است، ذکر کرده‌ام و فقط به جهت اختلاف تکرار کردیم.

روایت 535

امالی طوسی⁽⁴⁾:

معاویه به خالد بن معمّر گفت: چرا علی را دوست می‌داری؟ گفت: به‌جهت سه خصلت، بردباری‌اش آنگاه که خشمگین می‌شود، صدقش آنگاه که سخن می‌گوید، عدلش آنگاه که ولایت می‌کند .

روایت 536

الکافی⁽⁵⁾:

امام صادق علیه السّلام فرمود: نبش ق-بر کننده‌ای در زمان معاویه دستگیر شد، پس او ب-ه یارانش گفت: چ-ه می‌گویید؟ گفتند: او را مجازات کنیم و رهایش کنیم، پس مردی از آن جمع گفت: علی بن ابی‌طالب علیه السّلام چنین نکرد. گفت: پس چه کرد؟ گفت: فرمود، او را قطع می‌کنیم و فرمود: او سارق و هتک‌کننده مردگان است.

روایت 537

کتاب غارات⁽⁶⁾

و با اختصار در باب 34 یعنی باب «ذکر اصحاب النبی و امیر المؤمنین ... » از این کتاب ص 729، چاپ اول می آید. و ابن ابی الحدید نیز آن را در کتاب غارات و از ابن ابی کلبی در شرحش بر مختار 56 نهج البلاغه ج1، ص 799 چاپ جدید بیروت روایت کرده است.

تألیف ابراهیم بن محمد ثققی آن را مرفوع کرده و گوید:

1) 535- رواه الشيخ الطوسيّ رفع اللّه مقامه في الحديث الثالث من المجلس: 8 من المجلد الثاني من أماليه ص 605 ط بيروت.

2) 536- رواه ثقة الإسلام الكليني رفع اللّه مقامه في عنوان: «باب حدّ النباش». في أواسط كتاب الحدود من كتاب الكافي: ج 7 ص 228.

3) 537- و الحديث موجود تحت الرقم: 202 من كتاب منتخب الغارات: ج 1، ص 533، ط 1. و يأتي أيضا باختصار في الباب: 34 و هو باب: «ذكر أصحاب النبيّ و أمير المؤمنين ... » من هذا الكتاب ص 729 ط 1.

4) . شیخ طوسی آن را در حدیث سوم از مجلس 8، از جلد دوم امالی اش ص 605 چاپ بیروت روایت کرده است.

5) . ثقه السلام کلینی آن را در عنوانک «باب حدّ النباش» در اواسط کتاب الحدود کتاب الکافی» ج7، ص228 روایت کرده است.

6) . و حدیث ذیل رقم 202 از کتاب منتخب الغارات: ج1، ص523، چاپ اول موجود است.

النَّجَاشِيَّ الشَّاعِرَ شَرِبَ الْخَمْرَ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ فَحَدَّهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ أَقَامَهُ فِي سَرَاوِيلَ فَضَرَبَهُ ثَمَانِينَ ثُمَّ زَادَهُ عِشْرِينَ سَوْطاً وَ قَالَ هَذَا لِجُرْأَتِكَ عَلَي رَبِّكَ وَ إِفْطَارِكَ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ فَغَضِبَ وَ لَحِقَ بِمُعَاوِيَةَ .

فَدَخَلَ طَارِقُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَا كُنَّا نَرَي أَنَّ أَهْلَ الْمَعْصِيَةِ وَ الطَّاعَةِ وَ أَهْلَ الْفُرْقَةِ وَ الْجَمَاعَةِ عِنْدَ وُلَاةِ الْعَدْلِ وَ مَعَادِنِ الْفَضْلِ سِيَّانِ فِي الْجَزَاءِ حَتَّي رَأَيْتُ مَا كَانَ مِنْ صَنِيعِكَ بِأَخِي الْحَارِثِ فَأَوْغَرْتَ صُدُورَنَا وَ شَتَّتَّ أُمُورَنَا وَ حَمَّلْتَنَا عَلَي الْجَادَّةِ الَّتِي كُنَّا نَرَي أَنَّ سَبِيلَ مَنْ رَكِبَهَا النَّارُ فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام وَ إِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَي الْخاشِعِينَ يَا أَخَا بَنِي نَهْدٍ فَهَلْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ انْتَهَكَ حُرْمَةً مِنْ حُرَمِ اللَّهِ فَأَقَمْنَا عَلَيْهِ حَدّاً كَانَ كَفَّارَتَهُ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَي يَقُولُ فِي كِتَابِهِ وَ لا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلي أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوي فَخَرَجَ طَارِقٌ وَ لَقِيَهُ الْأَشْتَرُ فَقَالَ لَهُ أَنْتَ الْقَائِلُ لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ أَوْغَرْتَ صُدُورَنَا وَ شَتَّتَّ أُمُورَنَا قَالَ طَارِقٌ أَنَا قَائِلُهَا قَالَ الْأَشْتَرُ وَ اللَّهِ مَا ذَلِكَ كَمَا قُلْتَ وَ إِنَّ صُدُورَنَا لَهُ لَسَامِعَةٌ وَ إِنَّ أُمُورَنَا لَهُ لَجَامِعَةٌ قَالَ فَغَضِبَ طَارِقٌ وَ قَالَ سَتَعْلَمُ يَا أَشْتَرُ أَنَّهُ غَيْرُ مَا قُلْتَ فَلَمَّا جَنَّهُ اللَّيْلُ هَمَسَ ⁽¹⁾هُوَ وَ النَّجَاشِيُّ وَ ذَهَبَا إِلَي مُعَاوِيَةَ فَلَمَّا دَخَلَا عَلَيْهِ نَظَرَ مُعَاوِيَةُ إِلَي طَارِقٍ وَ قَالَ مَرْحَباً بِالْمُورِقِ غُصْنُهُ وَ الْمُعْرِقِ أَصْلُهُ الْمُسَوَّدِ غَيْرِ الْمَسُودِ ⁽²⁾مِنْ رَجُلٍ كَانَتْ مِنْهُ هَفْوَةٌ وَ نَبْوَةٌ بِاتِّبَاعِهِ صَاحِبَ الْفِتْنَةِ وَ رَأْسَ الضَّلَالَةِ إِلَي آخِرِ مَا قَالَ لَعَنَهُ اللَّهُ .

فَقَالَ طَارِقٌ يَا مُعَاوِيَةُ إِنَّ الْمَحْمُودَ عَلَي كُلِّ حَالٍ رَبٌّ عَلَا فَوْقَ عِبَادِهِ فَهُمْ

نجاشی شاعر در ماه رمضان شراب نوشید و امیرمؤمنان حد را بر او جاری کرد و او را در /////سراویل قرار داد و هشتاد ضربه بر او زد، سپس بیست تازیانه بر آن افزود و فرمود: این به جهت گستاخی‌ات بر پروردگارت و باز کردن روزه در ماه رمضان است. پس خشمگین شد و به معاویه ملحق شد.

طارق بن عبدالله بر امیرمؤمنان علیه السّلام وارد شد و گفت: ای امیرمؤمنان نمی‌دیدیم که اهل معصیت و طاعت و اهل تفرقه و اجتماع نزد والیان عدل و معادن فضل در جزاء برابر باشند، تا اینکه رفتارت بر برادرم حارث را دیدیم که ما را خشمگین کرد و امورمان را پراکنده ساخت و ما را وارد مسیری کرد که می‌دیدیم پایان هرکه در آن داخل شد آتش است. پس علی علیه السّلام فرمود: «وَإِنَّهَا لَکَبِیرَةٌ إِلاَّ عَلَی الْخَاشِعِینَ» {و به راستی این [کار] گران است مگر بر فروتنان}. ای برادر بنی نهد، آیا او جز مردی از مسلمانان است که حرمت کسی‌که خدا حرام کرده است، هتک کرده است و ما بر او حدی که کفاره آن بود را بر او جاری کرده‌ایم که خداوند در کتابش می‌فرماید: «وَلاَ یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَی أَلاَّ تَعْدِلُواْ اعْدِلُواْ هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَی» {و البته نباید دشمنی گروهی شما را بر آن دارد که عدالت نکنید عدالت کنید که آن به تقوا نزدیکتر است}. پس طارق خارج شد و اشتر با او برخورد کرد و به او گفت: تو به امیرمؤمنان گفتی به خشم آمدیم و امورمان پراکنده شد. طارق گفت: من گوینده آن هستم. اشتر گفت: به خدا سوگند چنانکه تو گفتی نیستی، دل‌های ما مطیع او و امور ما برای او مجموع است. پس طارق به خشم آمد و گفت: اشتر! به زودی خواهی دانست که آن غیر از این است که تو گفتی. و چون شب فرا رسید او و نجاشی نجوا کردند و به سوی معاویه رفتند و چون بر او وارد شدند، معاویه به طارق نگریست و گفت: درود بر آنکه شاخه‌اش پر برگ است، از مردی که با پیروی کردنش از صاحب فتنه و پیشوای ضلالت، لغزش و خطایی بود و تا پایان آنچه‌که او لعنه الله گفت.

طارق گفت: ای معاویه ستوده در هر حال پروردگاری است که برتر از بندگانش، بلند مرتبه شد و آنها در معرض

1) همس- علي زنة ضرب-: سار بالليل بلا فتور.

2) كذا في المصدر المحكي عنه و شرح ابن أبي الحديد، و كان المصنّف قد أسقط ما وضعناه بين المعقوفين و كان في ط الكمبانيّ. من البحار هكذا: «مرحبا بالموت غصنه- إلي أن قال: - من رجل كانت منه هفوة ... ».

بِمَنْظَرٍ وَ مَسْمَعٍ مِنْهُ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ لَمْ يَكُنْ يَتْلُو مِنْ قَبْلِهِ كِتَاباً وَ لَا يَخُطُّهُ بِيَمِينِهِ إِذاً لَارْتابَ الْمُبْطِلُونَ فَعَلَيْهِ السَّلَامُ مِنْ رَسُولٍ كانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّا كُنَّا نُوضَعُ فِي رجال مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله مُرْشِدِينَ مَنَاراً لِلْهُدَي وَ مَعْلَماً لِلدِّينِ سَلَفاً لِخَلَفٍ مُهْتَدِينَ وَ خَلَفاً لِسَلَفٍ مُهْتَدِينَ أَهْلَ دِينٍ لَا دُنْيَا وَ أَهْلَ الْآخِرَةِ كُلُّ الْخَيْرِ فِيهِمْ أَهْلَ بُيُوتَاتٍ وَ شَرَفٍ لَيْسُوا بِنَاكِثِينَ وَ لَا قَاسِطِينَ ⁽¹⁾فَلَمْ تَكُ رَغْبَةُ مَنْ رَغِبَ عَنْهُمْ وَ عَنْ صُحْبِتِهِمْ إِلَّا لِمَرَارَةِ الْحَقِّ حَيْثُ جَرَّعُوهَا وَ لِوُعُورَتِهِ حَيْثُ سَلَكُوهَا غَلَبَتْ عَلَيْهِمْ دُنْيَا مُؤْثَرَةٌ وَ هَوًي مُتَّبَعٌ وَ كانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً وَ قَدْ فَارَقَ الْإِسْلَامَ قَبْلَنَا جَبَلَةُ بْنُ الْأَيْهَمِ فِرَاراً مِنَ الضَّيْمِ وَ أَنْفاً مِنَ الذِّلَّةِ فَلَا تَفْخَرْ يَا مُعَاوِيَةُ أَنْ قَدْ شَدَدْنَا إِلَيْكَ الرِّحَالَ وَ أَوْضَعْنَا نَحْوَكَ الرِّكَابَ فَتَعْلَمُ وَ تُنْكِرُ ثُمَّ أَجْلَسَهُ مُعَاوِيَةُ عَلَي سَرِيرِهِ وَ دَعَا لَهُ بِمُقَطَّعَاتٍ وَ بُرُودٍ يَضَعُهَا عَلَيْهِ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَيْهِ بِوَجْهِهِ يُحَدِّثُهُ حَتَّي قَامَ فَلَمَّا قَامَ خَرَجَ طَارِقٌ فَأَقْبَلَ عَلَيْهِ عَمْرُو بْنُ مُرَّةَ وَ عَمْرُو بْنُ صَيْفِيٍّ يَلُومَانِهِ فِي خُطْبَتِهِ إِيَّاهُ وَ فِيمَا عَرَضَ لِمُعَاوِيَةَ فَقَالَ طَارِقٌ لَهُمَا وَ اللَّهِ مَا قُمْتُ حَتَّي كَانَ بَطْنُ الْأَرْضِ أَحَبَّ إِلَيَّ مِنْ ظَهْرِهَا عِنْدَ إِظْهَارِ مَا أُظْهِرُ مِنَ الْبَغْيِ وَ الْعَيْبِ وَ النَّقْصِ لِأَصْحَابِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله وَ لِمَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنْهُ فِي الْعَاجِلَةِ وَ الْآجِلَةِ وَ لَقَدْ قُمْتُ مَقَاماً عِنْدَهُ أَوْجَبَ اللَّهُ عَلَيَّ فِيهِ أَنْ لَا أَقُولَ إِلَّا حَقّاً فَبَلَغَ عَلِيّاً مَقَالَةُ طَارِقٍ فَقَالَ لَوْ قُتِلَ أَخُو بَنِي نَهْدٍ لَقُتِلَ شَهِيداً .

وَ زَعَمَ بَعْضُ النَّاسِ أَنَّ طَارِقَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ رَجَعَ إِلَي عَلِيٍّ عليه السلام وَ مَعَهُ النَّجَاشِيُّ.

«538»

و رويناه بسند قريب ممّا في المتن في المختار: 52 من القسم الثاني من باب خطب نهج السعادة: ج 3 ص 199، ط 1.

كَنْزُ الْفَوَائِدِ، لِلْكَرَاجُكِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ طَالِبٍ

دیدن و شنیدن او هستند. در میان آنها رسولی از آنان معبوث کرد که از قلب خویش کتابی نمی‌خواند و با دست خویش آن را نمی‌نگاشت، زمانی که باطلان دچار تردید شدند. پس سلام بر او باد از رسولی که بر مؤمنان مهربان بود، اما بعد ما در میان مردانی از اصحاب مرشد نبی مناره‌ای برای هدایت و علمی برای دین، سلفی برای خلف هدایت‌یافته و خلفی برای سلف هدایت‌یافته اهل دین و نه اهل دنیا قرار گرفتیم، تمام خیری در میان اهل آخرت بود، اهل بیوتات و شرف، نه ناکث هستند نه قاسط، و رویگرانی کسی‌که از آنان و همراهی آنان روی برتافت، جز برای تلخی حق، آنجا که آن را جرعه جرعه نوشیدند و برای سختی آن، آنجا که آن را طی کردند نبود، دنیای ترجیح داده شده و هوای پیروی شده برآنان غلبه یافت و امر خداوند تقدیری مقدر بود. و قبل از ما جبله بن ایهم در گریز از ستم و بیزاری از ذلت از اسلام جدا شده است. پس ای معاویه افتخار نکن که ما رحل را به تو بسته‌ایم و رکاب را به سوی تو قرار داده‌ایم که می‌دانی و انکار می‌کنی. سپس معاویه او را بر تخت خویش نشاند و برای او لباس ها و بُرده هایی خواست که بر او قرار بدهند. سپس به او روی کرد و با اوصحبت کرد تا اینکه برخاست. چون او برخاست، طارق خارج شد، پس عمرو بن مرّه وعمرو بن صیفی نزد او آمدند، درحالی‌که او را به سبب صحبتش با معاویه و آنچه‌که بر او عرضه کرده است، ملامت می کردند. پس طارق به آنان گفت: به خدا سوگند برنخاستم مگر اینکه زیر زمین از ظاهر آن برایم محبوب‌تر بود. به‌هنگام ابراز ستم و عیب و نقص در حق اصحاب محمد صلّی الله علیه و آله و کسی‌که در دنیا و آخرت از او برتر است و نزد او در مقامی ایستاده‌ام که خداوند در آن بر من واجب کرد که جز حق نگویم. گفته طارق به علی رسید پس فرمود: اگر برادر بنی نهدی کشته شود، شهید کشته شده است.

برخی از مردم گفته اند که طارق بن عبدالله به همراه نجاشی به سوی علی علیه السّلام بازگشت.

روایت 538

1) ما بين المعقوفين أخذناه من شرح المختار: 56 من نهج البلاغة من شرح ابن أبي الحديد.

2) 538- رواه العلامة الكراجكيّ في أواخر كتاب كنز الفوائد، ص 270، ط 1. و هذا هو المختار: 77 من الباب الثالث من نهج البلاغة، و تقدم عن مصدر آخر تحت الرقم: 524 ص 578.

الْبَلَدِيِّ عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ الشَّيْبَانِيِّ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَكَرِيَّا بْنِ دِينَارٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ بَكَّارٍ عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ أَبِي عَمْرٍو الْأَسَدِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ السَّائِبِ :

عَنْ أَبِي صَالِحٍ مَوْلَي أُمِّ هَانِئٍ قَالَ: دَخَلَ ضِرَارُ بْنُ ضَمْرَةَ الْكِنَانِيُّ عَلَي مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ يَوْماً فَقَالَ لَهُ يَا ضِرَارُ صِفْ لِي عَلِيّاً فَقَالَ أَ وَ تُعْفِينِي مِنْ ذَلِكَ قَالَ لَا أَعْفُوكَ قَالَ أَمَّا إِذْ لَا بُدَّ :

فَإِنَّهُ كَانَ وَ اللَّهِ بَعِيدَ الْمُدَي شَدِيدَ الْقُوَي يَقُولُ فَصْلًا وَ يَحْكُمُ عَدْلًا يَتَفَجَّرُ الْعِلْمُ مِنْ جَوَانِبِهِ وَ تَنْطِقُ الْحِكْمَةُ عَلَي لِسَانِهِ يَسْتَوْحِشُ مِنَ الدُّنْيَا وَ زَهْرَتِهَا وَ يَأْنَسُ بِاللَّيْلِ وَ ظُلْمَتِهِ .

كَانَ وَ اللَّهِ غَزِيرَ الدَّمْعَةِ طَوِيلَ الْفِكْرَةِ يُقَلِّبُ كَفَّهُ وَ يُخَاطِبُ نَفْسَهُ يُعْجِبُهُ مِنَ اللِّبَاسِ مَا قَصُرَ وَ مِنَ الطَّعَامِ مَا جَشَبَ .

كَانَ وَ اللَّهِ مَعَنَا كَأَحَدِنَا يُدْنِينَا إِذَا أَتَيْنَاهُ وَ يُجِيبُنَا إِذَا سَأَلْنَاهُ وَ كَانَ مَعَ دُنُوِّهِ لَنَا وَ قُرْبِهِ مِنَّا لَا نُكَلِّمُهُ هَيْبَةً لَهُ فَإِنْ تَبَسَّمَ فَعَنْ مِثْلِ اللُّؤْلُؤِ النَّظِيمِ .

يُعَظِّمُ أَهْلَ الدِّينِ وَ يُحِبُّ الْمَسَاكِينَ لَا يَطْمَعُ الْقَوِيُّ فِي بَاطِلِهِ وَ لَا يَيْأَسُ الضَّعِيفُ عَنْ عَدْلِهِ .

أَشْهَدُ بِاللَّهِ لَرَأَيْتُهُ فِي بَعْضِ مَوَاقِفِهِ وَ قَدْ أَرْخَي اللَّيْلُ سُدُولَهُ وَ غَارَتْ نُجُومُهُ مُمَاثِلًا فِي مِحْرَابِهِ قَابِضاً عَلَي لِحْيَتِهِ يَتَمَلْمَلُ تَمَلْمُلَ السَّلِيمِ وَ يَبْكِي بُكَاءَ الْحَزِينِ وَ كَأَنِّي أَسْمَعُهُ وَ هُوَ يَقُولُ يَا دُنْيَا يَا دُنْيَا أَ بِي تَعَرَّضْتِ أَمْ إِلَيَّ تَشَوَّقْتِ هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ غُرِّي غَيْرِي لَا حَانَ حِينُكِ قَدْ أَبَتُّكِ ثَلَاثاً عُمُرُكِ قَصِيرٌ وَ خَيْرُكِ حَقِيرٌ وَ خَطَرُكِ غَيْرُ كَبِيرٍ آهِ آهِ مِنْ قِلَّةِ الزَّادِ وَ بُعْدِ السَّفَرِ وَ وَحْشَةِ الطَّرِيقِ .

فَوَكَفَتْ دُمُوعُ مُعَاوِيَةَ عَلَي لِحْيَتِهِ وَ جَعَلَ يَسْتَقْبِلُهَا بِكُمِّهِ وَ اخْتَنَقَ الْقَوْمُ جَمِيعاً بِالْبُكَاءِ وَ قَالَ هَكَذَا كَانَ أَبُو الْحَسَنِ يَرْحَمُهُ اللَّهُ فَكَيْفَ وَجْدُكَ عَلَيْهِ يَا ضِرَارُ فَقَالَ وَجْدَ أُمِّ وَاحِدٍ ذُبِحَ وَاحِدُهَا فِي حَجْرِهَا فَهِيَ لَا يَرْقَي دَمْعُهَا وَ لَا يَسْكُنُ حُزْنُهَا.

ترجمه ندارد

فَقَالَ مُعَاوِيَةُ لَكِنَّ هَؤُلَاءِ لَوْ فَقَدُونِي لَمَا قَالُوا وَ لَا وَجَدُوا بِي شَيْئاً مِنْ هَذَا ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَي أَصْحَابِهِ فَقَالَ بِاللَّهِ لَوِ اجْتَمَعْتُمْ بِأَسْرِكُمْ هَلْ كُنْتُمْ تُؤَدُّونَ عَنِّي مَا أَدَّاهُ هَذَا الْغُلَامُ عَنْ صَاحِبِهِ فَيُقَالُ إِنَّهُ قَالَ لَهُ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ الصَّحَابَةُ عَلَي قَدْرِ الصَّاحِبِ.

«539»

وَ قَالَ أَيْضاً فِيهِ رُوِيَ أَنَّ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ قَالَ إِنِّي أُحِبُّ أَنْ أَلْقَي رَجُلًا قَدْ أَتَتْ عَلَيْهِ سِنٌّ وَ قَدْ رَأَي النَّاسَ يُخْبِرُنَا عَمَّا رَأَي فَقِيلَ لَهُ هَذَا رَجُلٌ بِحَضْرَمَوْتَ فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ فَأَتَاهُ فَقَالَ لَهُ مَا اسْمُكَ فَقَالَ أَمَدٌ قَالَ ابْنُ مَنْ قَالَ ابْنُ لَبَدٍ قَالَ مَا أَتَي عَلَيْكَ مِنَ السِّنِينَ قَالَ ثَلَاثُمِائَةٍ وَ سِتُّونَ سَنَةً قَالَ كَذَبْتَ ثُمَّ تَشَاغَلَ عَنْهُ مُعَاوِيَةُ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَيْهِ بَعْدَ ذَلِكَ فَقَالَ لَهُ مَا اسْمُكَ قَالَ أَمَدٌ قَالَ ابْنُ مَنْ قَالَ ابْنُ لَبَدٍ قَالَ مَا أَتَي عَلَيْكَ مِنَ السِّنِينَ قَالَ سِتُّونَ وَ ثَلَاثُمِائَةٍ قَالَ أَخْبِرْنَا عَمَّا رَأَيْتَ مِنَ الْأَزْمَانِ الْمَاضِيَةِ إِلَي زَمَانِنَا هَذَا مِنْ ذَاكَ قَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَ كَيْفَ تَسْأَلُ مَنْ يَكْذِبُ قَالَ إِنِّي مَا كَذَّبْتُكَ وَ لَكِنْ أَحْبَبْتُ أَعْلَمُ كَيْفَ عَقْلُكَ قَالَ يَوْمٌ شَبِيهُ يَوْمٍ وَ لَيْلَةٌ شَبِيهَةٌ بِلَيْلَةٍ يَمُوتُ مَيِّتٌ وَ يُولَدُ مَوْلُودٌ وَ لَوْ لَا مَنْ يَمُوتُ لَمْ تَسَعْهُمُ الْأَرْضُ وَ لَوْ لَا مَنْ يُولَدُ لَمْ يَبْقَ أَحَدٌ عَلَي وَجْهِ الْأَرْضِ قَالَ فَأَخْبِرْنِي هَلْ رَأَيْتَ هَاشِماً قَالَ نَعَمْ رَأَيْتُ رَجُلًا طُوَالًا حَسَنَ الْوَجْهِ يُقَالُ إِنَّ بَيْنَ عَيْنَيْهِ بَرَكَةٌ أَوْ غُرَّةُ بَرَكَةٍ قَالَ فَهَلْ رَأَيْتَ أُمَيَّةَ قَالَ نَعَمْ رَأَيْتُ رَجُلًا قَصِيراً أَعْمَي يُقَالُ إِنَّ فِي وَجْهِهِ أَشَراً أَوْ شَوْباً قَالَ فَهَلْ رَأَيْتَ مُحَمَّداً قَالَ مَنْ مُحَمَّدٌ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ وَيْحَكَ أَ فَلَا فَخَّمْتَهُ كَمَا فَخَّمَهُ اللَّهُ فَقُلْتَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ فَأَخْبِرْنِي مَا كَانَتْ صِنَاعَتُكَ قَالَ كُنْتُ رَجُلًا تَاجِراً قَالَ فَمَا بَلَغْتَ فِي تِجَارَتِكَ قَالَ كُنْتُ لَا أَسْتُرُ عَيْباً وَ لَا أَرُدُّ رِبْحاً .

قَالَ مُعَاوِيَةُ سَلْنِي قَالَ أَسْأَلُكَ أَنْ تُدْخِلَنِي الْجَنَّةَ قَالَ لَيْسَ ذَلِكَ بِيَدِي وَ لَا أَقْدِرُ عَلَيْهِ قَالَ فَأَسْأَلُكَ أَنْ تَرُدَّ عَلَيَّ شَبَابِي قَالَ لَيْسَ ذَلِكَ بِيَدِي وَ لَا أَقْدِرُ عَلَيْهِ قَالَ فَلَا أَرَي عِنْدَكَ شَيْئاً مِنْ أَمْرِ الدُّنْيَا وَ لَا أَمْرِ الْآخِرَةِ فَرُدَّنِي مِنْ حَيْثُ جِئْتُ قَالَ أَمَّا هَذَا فَنَعَمْ ثُمَّ أَقْبَلَ مُعَاوِيَةُ عَلَي جُلَسَائِهِ فَقَالَ لَقَدْ أَصْبَحَ

روایت 539

کنز الفوائد کراجکی⁽¹⁾

به خدا سوگند پراشک و صاحب فکری بلند بود. کف دستش را بر می‌گرداند و خود را خطاب می‌کرد، از لباس، اندکش و از طعام، بدش را می‌پسندید، به خدا سوگند با ما مانند یکی از ما بود. زمانی‌که نزدش می‌رفتیم ما را نزدیک می‌ساخت و زمانی‌که از او سؤال می‌کردیم، به ما پاسخ می‌داد و با وجود نزدیکی‌اش به ما، به سبب هیبت او با او صحبت نمی کردیم و چون می‌خندید با دندان‌هایی چون لؤلؤ چیده شده می‌خندید، اهل دین را بزرگ می‌داشت و مساکین را دوست داشت، قوی را در باطل خویش حریص و ضعیف را از عدل خویش مأیوس نمی‌کند .

خدا را گواه می گیرم که او را در یکی از مکانهای قیامش دیدم که در حالی که شب پرده هایش را افکنده و ستارگانش غروب کرده بود در محرابش ایستاده، محاسن را به دست گرفته، چون مار گزیده به خود می‌پیچید، و محزون می‌گریست و می‌گفت: ای دنیا ای دنیای از من دور شو، آیا برای من خودنمایی می‌کنی یا شیفته من شده‌ای تا روزی در دل من جای گیری هرگز مبادا غیر مرا بفریب، تو را سه مرتبه ترک کرده‌ام، عمر تو کوتاه، خیر تو اندک، و اهمیت تو حقیر است.آه از توشه اندک، و درازی سفر و وحشت راه.

پس اشک بر محاسن معاویه نشست و آن را با آستینش پاک کرد و گریه در گلوی همه جمع گیر کرد و گفت: ابوالحسن این چنین بود. پس شوق تو بر او چگونه است ای ضرار؟ گفت: شوق مادری تک فرزند که یگانه فرزند خود را بر پای خود ذبح کرده است، پس اشکش خشک نمی شود و حزنش تسکین نمی‌یابد.

معاویه گفت: اما اینان اگر مرا از دست بدهند، چیزی از این سخنان در مورد من نمی‌گویند و نمی‌یابند. سپس به یارانش روی کرد و گفت: به خدا قسم اگر جمیعاً جمع شوید، آیا آنچه‌که این غلام از دوستش ادا کرد را درباره من ادا می‌کنید؟ و گفته می‌شود که عمرو بن عاص به او گفت: همراهی به‌اندازه همراه است.

و دوباره آن گفت: روایت است که معاویه پسر ابوسفیان گفت: من دوست دارم مردی را ببینم که سنی بر او گذشته است و مردم را دیده است و ما را از آنچه‌که دیده است آگاه کند. به او گفته شد: مردی است در حضرموت. پس در پی او فرستاد و او نزد وی آمد به او گفت: نامت چیست؟ گفت: امد. گفت: پسر کیستی؟ گفت: پسر ابد. گفت: چه سنی بر تو گذشته است؟ گفت: سیصد و شصت سال. گفت: دروغ می‌گویی. و تظاهر به غفلت از او کرد. سپس به او روی کرد و گفت: نامت چیست؟ امد، گفت: پسر کیستی؟ گفت: پسر ابد. گفت: چه سنی بر تو گذشته است؟ گفت: سیصد و شصت سال. گفت: آنچه‌که از زمان‌های گذشته تا زمان ما دیده‌ای را به ما خبر بده. گفت: یا امیرمؤمنان چگونه از کسی‌که دروغ می‌گوید، سؤال می‌کنی. گفت: تو را درغگو نپنداشتم، اما دوست داشتم که عقلت را بیازمایم. گفت: روزی شبیه به روزی و شبی شبیه به شبی، میتی می‌میرد، کودکی زاده می‌شود و اگر کسی نمی‌مرد، زمین برایشان وسیع نبود و اگر کسی زاده نمی‌شد، کسی بر روی زمین باقی نمی‌ماند. گفت: به من بگو آیا هاشم را دیده‌ای؟ گفت: آری دیده‌ام، مردی بلند و نیک‌سیما، گفته می‌شود که بین دو چشمش برکتی یا درخشش برکتی است. گفت: آیا امیه را دیده‌ای؟ گفت: آری دیده‌ام، مردی کوتاه نابینا، گفته می‌شود در چهره اش سوهان یا نقصی است. گفت: آیا محمد را دیده‌ای؟ گفت: محمد کیست؟ گفت: رسول الله صلّی الله علیه و آله.

گفت: وای برتو چرا او را چنان‌که خداوند تعظیم کرده است، تعظیم نکردی و گفتی رسول الله. گفت: بگو پیشه‌ات چه بود؟ گفت: مردی تاجر بودم. گفت: در تجارتت به چه رسیدی؟ گفت: عیبی را نمی‌پوشاندم، و سودی نمی خواهم.

1) . علامه آن را در اواخر کتاب کنز الفوائد، ص 270، چاپ اول روایت کرده است. و این مختار 77 از بخش سوم نهج البلاغه است که از منبعی دیگر ذیل شماره 524 ص 578 بیان شدو با سندی نزدیک به متن مختار 52 از بخش دوم باب خطبه های نهج البلاغه ج3 ص

هَذَا زَاهِداً فِيمَا أَنْتُمْ فِيهِ رَاغِبُونَ ⁽¹⁾

«540»

وَ رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَوْهَبٍ عَنْ بَعْضِ أَشْيَاخِهِ أَنَّ مَسْجِدَ الرَّمْلَةِ لَمَّا حُفِرَ أَسَاسُهُ فِي دَهْرِ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ انْتَهَي بِهِمُ الْحَفْرُ إِلَي صَخْرَةٍ فَقَلَعُوهَا فَإِذَا تَحْتَهَا شَابٌّ دَهِينُ الرَّأْسِ مُوَفَّرُ الشَّعْرِ قَائِمٌ مُسْتَقْبِلُ الْقِبْلَةِ فَكَلَّمُوهُ فَلَمْ يُكَلِّمْهُمْ فَكُتِبَ بِذَلِكَ إِلَي مُعَاوِيَةَ قَالَ فَخَرَجْنَا بِالْكِتَابِ فِي خَمْسَةٍ فَأَتَيْنَا مُعَاوِيَةَ فَأَخْبَرْنَاهُ بِذَلِكَ وَ رَفَعْنَا إِلَيْهِ الْكِتَابَ فَأَمَرَ أَنْ تُرَدَّ الصَّخْرَةُ عَلَي حَالِهِ كَمَا كَانَ.

«541»

وَ حَدَّثَهُمْ غَيْرُ وَاحِدٍ أَنَّهُ لَمَّا أَجْرَي مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ الْقَنَاةَ الَّتِي فِي أُحُدٍ أَمَرَ بِقُبُورِ الشُّهَدَاءِ فَنُبِشَتْ فَضَرَبَ رَجُلٌ بِمِعْوَلِهِ فَأَصَابَ إِبْهَامَ حَمْزَةَ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِ فَبَجَسَ الدَّمُ مِنْ إِبْهَامِهِ فَأُخْرِجَ رَطْباً يَنْثَنِي وَ أُخْرِجَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ حِزَامٍ وَ عَمْرُو بْنُ الْجَمُوحِ وَ كَانَا قُتِلَا يَوْمَ أُحُدٍ وَ هُمْ رِطَابٌ يَنْثَنُونَ بَعْدَ أَرْبَعِينَ سَنَةً فَدُفِنَا فِي قَبْرٍ وَاحِدٍ وَ كَانَ عَمْرُو بْنُ الْجَمُوحِ أَعْرَجَ .

فَقَالَ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ إِنَّهُ لَشَيْ‌ءٌ لَا آمُرُ بَعْدَهُ بِمَعْرُوفٍ وَ لَا أَنْهَي عَنْ مُنْكَرٍ.

«542»

كِتَابُ الْغَارَاتِ، لِإِبْرَاهِيمَ الثَّقَفِيِّ قَالَ: بَلَغَنَا أَنَّ مُعَاوِيَةَ قَالَ لِهَيْثَمِ بْنِ الْأَسْوَدِ وَ كَانَ عُثْمَانِيّاً وَ كَانَتِ امْرَأَتُهُ عَلَوِيَّةَ الرَّأْيِ تُحِبُّ عَلِيّاً وَ تَكْتُبُ بِأَخْبَارِ مُعَاوِيَةَ فِي أَعِنَّةِ الْخَيْلِ فَتَدْفَعُهَا بِعَسْكَرِهِ عليه السلام فِي صِفِّينَ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ يَا هَيْثَمُ أَهْلُ الْعِرَاقِ كَانُوا أَنْصَحَ لِعَلِيٍّ أَمْ أَهْلُ الشَّامِ لِي قَالَ أَهْلُ الْعِرَاقِ قَبْلَ أَنْ يُضْرَبُوا بِالْبَلَاءِ كَانُوا أَنْصَحَ لِصَاحِبِهِمْ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ قَالَ وَ لِمَ ذَلِكَ قَالَ لِأَنَّ الْقَوْمَ نَاصَحُوا عَلِيّاً عليه السلام عَلَي الدِّينِ وَ نَاصَحَكَ أَهْلُ الشَّامِ عَلَي الدُّنْيَا وَ أَهْلُ الدِّينِ أَصْبَرُ وَ هُمْ أَهْلُ بَصِيرَةٍ وَ نَصْرٍ وَ أَهْلُ الدُّنْيَا أَهْلُ يَأْسٍ وَ طَمَعٍ ثُمَّ وَ اللَّهِ مَا لَبِثَ أَهْلُ الْعِرَاقِ أَنْ نَبَذُوا الدِّينَ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَ نَظَرُوا إِلَي الدُّنْيَا الَّتِي فِي يَدِكَ فَمَا أَصَابَهَا مِنْهُمْ إِلَّا الَّذِي لَحِقَ

معاویه گفت: از من بخواه. گفت: از تو می‌خواهم که مرا وارد بهشت کنی. گفت: به دست من نیست و قادر به آن نیستم. گفت: پس از تو می‌خواهم که جوانی‌ام را به من بازگردانی. گفت: این به دست من نیست و قادر به آن نیستم. گفت: نزد تو چیزی از امر دنیا و آخرت نمی‌بینم، پس مرا از جایی که آمدم، بازگردان. گفت: این خوب است. سپس معاویه به همنشینانش روی کرد و گفت: این به آنچه‌که شما به آن مشتاق هستید، زاهد شده است.⁽³⁾

روایت 540

و از عبدالله بن موهب، از یکی از شیوخش روایت است که زمانی‌که زیر بنای مسجد رمله در دوره معاویه بن ابوسفیان حفر شد، در حفر کردن به صخره‌ای رسیدند. آن را کندند و با جوانی با موی فراوان روغن زده قائم به سوی قبله روبه‌رو شدند، پس با او صحبت کردند و او با آنان صحبت نکرد، این را برای معاویه نوشتند. گفت: پس نامه را پنج نفر از ما نزد معاویه بردیم و آن را به او خبر دادیم و نامه را به او دادیم، پس دستور داد که صخره را به حال خود، چنانکه بود بازگردانید.

روایت 541

و چندین نفر از آنها روایت کرد که معاویه بن ابی‌سفیان، زمانی‌که قناتی که در احد بود را ایجاد کرد، بر قبور شهداء دستور داد. پس نبش شد، پس مردی با بیلش ضربه‌ای زد و به ابهام حمزه (رض) برخورد کرد و خون از ابهامش جاری شد. پس او را درحالی‌که بدنش انعطاف‌پذیر بود، بیرون آورند، و عبدالله بن عمرو بن حزام و عمرو بن جموح که کشته‌گان احد بودند، بعد از چهل سال با بدنی انعطاف‌پذیر بیرون آورده شدند و در یک قبر دفن شدند و عمروبن جموح، لنگ بود.

ابوسعید خدری گوید آن چیزی است که بعد از نه به معروف امر می‌کنم و نه از منکر نهی.

روایت 542

کتاب غارات⁽⁴⁾

با عنوان: «ذکر لمع من کلامه و أخباره ... » از کتاب مروج الذهب: ج2، ص 430 چاپ مصر.

ابراهیم ثقفی گوید: به ما رسیده است که معاویه به هیثم بن اسود که عثمانی و همسرش علوی مذهب و دوستدار علی بود، اخبار معاویه را در عنان اسب‌ها می‌نوشت و به سوی لشکر امام علیه السّلام در صفین می‌فرستاد، نوشت: ای هیثم، اهل عراق برای علی خالص بود یا اهل شام برای من؟ گفت: اهل عراق قبل از اینکه گرفتار بلا شوند، برای صاحب خویش از اهل شام، خالص‌تر بودند. گفت: چرا؟ گفت: زیرا آن جمع، علی را بر دین نصیحت کردند و اهل شام تو را بر دنیا نصیحت کردند و اهل دین صبورترند و اهل بصیرت و یاری هستند، و اهل دنیا اهل یأس و طمع هستند. سپس به خدا سوگند دیری نمی پاید که اهل عراق دین را پشت سر خویش بیافکنند و به دنیایی که در دست توست، نگاه کنند و نمی‌یابد هیچ‌یک از آنان به آن دست نمی یابد، ج-ز آن کسی که

1) كنز الفوائد، ص 260، ط 1.

2) 542- الحديثان موجودان تحت الرقم 203 و تاليه من منتخب كتاب الغارات: ج 2، ص 545 547 ط 1. و الحديث الأول رواه ابن أبي الحديد في شرحه علي المختار: 56 من نهج البلاغة: ج 1، ص 802، ط الحديث ببيروت.

3) . کنز الفوائد: ص260، چاپ اول

4) . این دو حدیث ذیل شماره 203 از منتخب کتاب غارات: ج2، ص 545-546، چاپ اول موجود است. و حدیث اول را ابن ابی الحدید در شرحش بر مختار 56 نهج البلاغه: ج1، ص 802، چاپ جدید بیروت روایت کرده است. حدیث دوم را علی بن عیسی اربلی در اواخر عنوان «ذکر کراماته و ما جری علی لسانه من إخباره بالمغیبات» از کتاب کشف الغمة: ج1، ص 284، چاپ بیروت روایت کرد.

بِكَ .

قَالَ مُعَاوِيَةُ فَمَا مَنَعَ الْأَشْعَثَ بْنَ قَيْسٍ أَنْ يَطْلُبَ مَا قِبَلَنَا قَالَ أَكْرَمَ نَفْسَهُ أَنْ يَكُونَ رَأْساً فِي الْعَارِ وَ ذَنَباً فِي الطَّمَعِ .

قَالَ هَلْ كَانَتِ امْرَأَتُكَ تَكْتُبُ بِالْأَخْبَارِ إِلَي عَلِيٍّ عليه السلام فِي أَعِنَّةِ الْخَيْلِ فَتُبَاعُ قَالَ نَعَمْ.

«543»

وَ عَنْ مُحَارِبِ بْنِ سَاعِدَةَ الْإِيَادِيِّ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ مُعَاوِيَةَ وَ عِنْدَهُ أَهْلُ الشَّامِ لَيْسَ فِيهِمْ غَيْرُهُمْ إِذْ قَالَ يَا أَهْلَ الشَّامِ قَدْ عَرَفْتُمْ حُبِّي لَكُمْ وَ سِيرَتِي فِيكُمْ وَ قَدْ بَلَغَكُمْ صَنِيعُ عَلِيٍّ بِالْعِرَاقِ وَ تَسْوِيَتُهُ بَيْنَ الشَّرِيفِ وَ بَيْنَ مَنْ لَا يُعْرَفُ قَدْرُهُ فَقَالَ رَجُلٌ مِنْهُمْ لَا يَهُدُّ اللَّهُ رُكْنَكَ وَ لَا يَعْدِمُكَ وُلْدُكَ وَ لَا يُرِينَا فَقْدُكَ قَالَ فَمَا تَقُولُونَ فِي أَبِي تُرَابٍ فَقَالَ رَجُلٌ مِنْهُمْ مَا أَرَادَ وَ مُعَاوِيَةُ سَاكِتٌ وَ عِنْدَهُ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ وَ مَرْوَانُ بْنُ الْحَكَمِ فَتَذَاكَرَا عَلِيّاً عليه السلام بِغَيْرِ الْحَقِّ .

فَوَثَبَ رَجُلٌ مِنْ آخِرِ الْمَجْلِسِ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ دَخَلَ مَعَ الْقَوْمِ فَقَالَ يَا مُعَاوِيَةُ تَسْأَلُ أَقْوَاماً فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ وَ اخْتَارُوا الدُّنْيَا عَلَي الْآخِرَةِ وَ اللَّهِ لَوْ سَأَلْتَهُمْ عَنِ السُّنَّةِ مَا أَقَامُوهَا فَكَيْفَ يَعْرِفُونَ عَلِيّاً وَ فَضْلَهُ أَقْبِلْ عَلَيَّ أُخْبِرْكَ ثُمَّ لَا تَقْدِرُ أَنْ تُنْكِرَ أَنْتَ وَ لَا مَنْ عَنْ يَمِينِكَ يَعْنِي عَمْراً هُوَ وَ اللَّهِ الرَّفِيعُ جَارُهُ الطَّوِيلُ عِمَادُهُ دَمَّرَ اللَّهُ بِهِ الْفَسَادَ وَ بَارَ بِهِ الشِّرْكُ وَ وَضَعَ بِهِ الشَّيْطَانَ وَ أَوْلِيَاءَهُ وَ ضَعْضَعَ بِهِ الْجَوْرَ وَ أَظْهَرَ بِهِ الْعَدْلَ وَ نَطَقَ زَعِيمُ الدِّينِ وَ أَطَابَ الْمَوْرِدَ وَ أَضْحَي الدَّاجِيَ وَ انْتَصَرَ بِهِ الْمَظْلُومُ وَ هَدَمَ بِهِ بُنْيَانَ النِّفَاقِ وَ انْتَقَمَ بِهِ مِنَ الظَّالِمِينَ وَ أَعَزَّ بِهِ الْمُسْلِمِينَ كَرِيحِ رَحْمَةٍ أَثَارَتْ سَحَاباً مُتَفَرِّقاً بَعْضَهَا إِلَي بَعْضٍ حَتَّي الْتَحَمَ وَ اسْتَحْكَمَ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوي ثُمَّ تَجَاوَبَتْ نَوَاتِقُهُ وَ تَلَأْلَأَتْ بَوَارِقُهُ وَ اسْتَرْعَدَ خَرِيرُ مَائِهِ فَأَسْقَي وَ أَرْوَي عَطْشَانَهُ وَ تَدَاعَتْ جِنَانُهُ وَ اسْتَقَلَّتْ بِهِ أَرْكَانُهُ وَ اسْتَكْثَرَتْ وَابِلُهُ وَ دَامَ رزازه [رَذَاذُهُ] وَ تَتَابَعَ مَهْطُولُهُ فَرَوِيَتِ الْبِلَادُ وَ اخْضَرَّتْ وَ أَزْهَرَتْ ذَلِكَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ سَيِّدُ الْعَرَبِ إِمَامُ الْأُمَّةِ وَ أَفْضَلُهَا وَ أَعْلَمُهَا وَ أَجْمَلُهَا وَ أَحْكَمُهَا أَوْضَحَ لِلنَّاسِ سِيرَةَ الْهُدَي بَعْدَ السَّعْيِ فِي الرَّدَي وَ هُوَ وَ اللَّهِ إِذَا اشْتَبَهَتِ الْأُمُورُ وَ هَابَ الْجَسُورُ وَ احْمَرَّتِ الْحَدَقُ وَ انْبَعَثَ الْقَلَقُ وَ أَبْرَقَتِ الْبَوَاتِرُ اسْتَرْبَطَ عِنْدَ ذَلِكَ جَأْشُهُ وَ عُرِفَ بَأْسُهُ وَ لَاذَ بِهِ الْجَبَانُ الْهَلُوعُ فَنَفَّسَ كُرْبَتَهُ وَ حَمِيَ حِمَايَتَهُ مُسْتَغْنٍ بِرَأْيِهِ عَنْ مَشُورَةِ ذَوِي الْأَلْبَابِ بِرَأْيٍ صَلِيبٍ وَ حِلْمٍ أَرِيبٍ مُجِيبٌ لِلصَّوَابِ مُصِيبٌ .

فَأَسْكَتَ الْقَوْمُ جَمِيعاً وَ أَمَرَ مُعَاوِيَةُ بِإِخْرَاجِهِ فَأُخْرِجَ وَ هُوَ يَقُولُ قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ

به تو ملحق شود.

معاویه گفت: چه چیزی اشعث بن قیس را مانع از این شد که آنچه نزد ماست را طلب کند؟ گفت: خود را از اینکه سری در ننگ و دُمی در طمع باشد، گرامی داشت. گفت: آیا همسرت اخبار را برای علی در زمام اسب‌ها می‌نوشت، و فروخته می شد؟ گفت: آری.

روایت 543

از محارب بن ساعده ایادی گوید: نزد معاویه بودم، درحالی‌که شامیان در حضور او بودند و غیر آن در میانشان نبود، آنگاه که گفت: ای اهل شام علاقه و شیوه من درباره خود را دانسته‌اید و رفتار علی با عراق و برابری قائل‌شدن او بین شریف و کسی‌که اندازه‌اش معلوم نیست، به شما رسیده است، پس مردی از آنان گفت: خداوند رکنت را ویران نکند و فرزندت را تو نگیرد و فقدان تو را به ما نشان ندهد. معاویه گفت: درباره ابوتراب چه می‌گویید: مردی از آنان آنچه‌که او خواست را گفت و معاویه ساکت بود و عمرو بن عاص و مروان بن حکم نزد او بود. پس علی را به ناحق یاد کردند.

پس مردی کوفی که همراه آن جمع وارد شده‌بود، از آخر مجلس پرید و گفت: ای معاویه از اقوامی سؤال می‌کنی که در طغیان خویش سرگردانند و دنیا را بر آخرت ترجیح داده‌اند؟ به خدا سوگند اگر از زبان‌هایی سؤال کنی که برآن مقیم نشده‌اند بنگر علی و فضیلت او را چگونه می شناسند به من روی کن تا تو را آگاه کنم سپس نه تو و نه کسی‌که در جانب راست توست، یعنی عمرو قادر به انکار نیستید. به خدا سوگند همسایه او والا، ستونش بلند است خداوند به‌وسیله او فساد را نابود کرد و شرک را از بین برد و شیطان و دوستانش را پست کرد و جور را به لرزه درآورد و عدل را نمایان کرد و پیشوای دین نطق کرد و آبشخور را پاک کرد و تاریکی را روشن کرد و مظلوم را به‌وسیله او یاری کرد و بنیان نفاق را ویران کرد و از ظالمان انتقام گرفت و مسلمانان را قوی کرد، مانند باد رحمتی که ابر پراکنده‌ای که برخی در کنار برخی دیگر است را برانگیخت تا تحکم و به داوری خواسته‌شد. پس خشن بود و برابری ایجاد کرد، سپس سنگ آتش زنه اش پاسخ داد و بارقه‌هایشان درخشیدن گرفت و شرشر آبش چون تندری به صدا درآمد، پس تشنگانش را آب داد و سیراب کرد و باغچه های آن را فراخواند و ارکانش به آن قدرت یافت و ریزشش فراوان شد و صدای قطراتش دوام یافت و بارانش ادامه یافت، پس بلاد را آبیاری شد و سرسبز شد و شکوفه داد. او علی بن ابی‌طالب، سرور عرب، امام امت، و برترین، عالم‌ترین، زیباترین، و حکیم‌تر آن است، سیرت هدایت را برای مردم بعد از تلاش در هلاکت، روشن ساخت و او به خدا سوگند زمانی‌که امور مشتبه شد و نترس ترسید و چشم‌ها سرخ شد و نگرانی ایجاد شد و برنده ها درخشیدن گرفت، در آن هنگام خونسرد باقی ماند و قدرتش شناخته می‌شود و ترسو هراسان به او پناه می‌برد. پس اندوهش را از بین می‌برد و حمایتش می کند درحالی‌که با اندیشه خود از مشورت با خردمندان بی‌نیاز است، با اندیشه‌ای محکم و حلمی خردمند اجابت‌کننده و دست یابنده به درست.

پس جمع ساکت شدند و معاویه به اخراج او دستور داد. پس اخراج شد، درحالی‌که می‌گفت: حق آمد و

الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً .

وَ كَانَ مُعَاوِيَةُ تُعْجِبُهُ الْفَصَاحَةُ وَ يُصْغِي لِلْمُتَكَلِّمِ حَتَّي يَفْرُغَ مِنْ كَلَامِهِ.

بيان

قال الجوهري نتقت الغرب من البئر أي جذبته و نتقت المرأة أي كثر ولدها.

و في القاموس الناتق الفاتق و الرافع و الباسط و من الزناد الواري و من النوق التي تسرع الحمل و من الخيل الذي ينفض راكبه انتهي.

و الأكثر مناسب كما يظهر بعد التأمل.

و الخرير صوت الماء و تداعي القوم اجتمعوا و رزت السماء صوتت من المطر و كان المهطول بمعني الهاطل أي المطر المتتابع أو الضعيف الدائم و الأريب العاقل و أرب الدهر اشتد.

«544»

و رواه أيضا عن جماعة صاحب عبقات الأنوار في الوجه: 38 من قدحه في حديث: «أصحابي كالنجوم ... » من حديث الثقلين من كتاب العبقات: ج ...

ص: 758 ط إصفهان

كشف، كشف الغمة مِنْ كِتَابِ لُطْفِ التَّدْبِيرِ لِمُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْخَطِيبِ قَالَ: حُكِيَ أَنَّ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ قَالَ لِجُلَسَائِهِ بَعْدَ الْحُكُومَةِ كَيْفَ لَنَا أَنْ نَعْلَمَ مَا تَئُولُ إِلَيْهِ الْعَاقِبَةُ فِي أَمْرِنَا قَالَ جُلَسَاؤُهُ مَا نَعْلَمُ لِذَلِكَ وَجْهاً قَالَ فَأَنَا أَسْتَخْرِجُ عِلْمَ ذَلِكَ مِنْ عَلِيٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ فَإِنَّهُ لَا يَقُولُ الْبَاطِلَ فَدَعَا ثَلَاثَةَ رِجَالٍ مِنْ ثِقَاتِهِ وَ قَالَ لَهُمُ امْضُوا حَتَّي تَصِيرُوا جَمِيعاً مِنَ الْكُوفَةِ عَلَي مَرْحَلَةٍ ثُمَّ تَوَاطَئُوا عَلَي أَنْ تَنْعَوْنِي بِالْكُوفَةِ وَ لْيَكُنْ حَدِيثُكُمْ وَاحِداً فِي ذِكْرِ الْعِلَّةِ وَ الْيَوْمِ وَ الْوَقْتِ وَ مَوْضِعِ الْقَبْرِ وَ مَنْ تَوَلَّي الصَّلَاةَ عَلَيْهِ وَ غَيْرِ ذَلِكَ حَتَّي لَا تَخْتَلِفُوا فِي شَيْ‌ءٍ ثُمَّ لْيَدْخُلْ أَحَدُكُمْ فَلْيُخْبِرْ بِوَفَاتِي ثُمَّ لْيَدْخُلِ الثَّانِي فَيُخْبِرُ بِمِثْلِهِ ثُمَ

باطل از میان رفت، که باطل از میان رفتنی است.

و معاویه فصاحت را می‌پسندید و تا زمانی‌که متکلم از کلامش فارغ شود، به او گوش می‌سپرد.

توضیح

جوهری گوید: نتفت الغرب من البئر، یعنی آن را کشیدم و نتفت المرأه، یعنی فرزندانش بسیار شد.

و در قاموس الناتق یعنی شکافنده، بالا برنده و بسط دهنده و از چخماق یعنی آن که آتشش بیرون آید و از شتر یعنی، در حمل سریع است و از اسب: اسبی که سوارش را تکان می دهد. پایان. و چنانکه بعد از تأمل روشن می‌شود، اکثر اینها مناسب است.

الخریر:صدای آب،تداعی القوم، یعنی جمع شدند، ورزت السماء، یعنی به‌خاطر باران صدا داد و مهطول به معنی هاطل است، یعنی باران مستمر یا ضعیف دائم. و الأریب یعنی عاقل و ارب الدّهر: یعنی شدت گرفت.

روایت 554

کشف الغمه: از کتاب لطف التدبیر تألیف محمد بن عبدالله خطیب که گوید: حکایت شده است که معاویه بن ابوسفیان به همنشینانش بعد از حکمیت گفت: چگونه است که بدانیم عاقبت در امر ما به کجا می‌رسد؟ همنشینانش گفتند: برای آن وجهی سراغ نداریم. گفت: من علم آن را از علی بیرون می‌آورم که او باطل نمی‌گوید. پس سه تن از ثقاتش را خواند و به آنان گفت: بروید تا اینکه در کوفه صاحب مرتبه‌ای شوید، سپس همدستی کنید بر اینکه خبر مرگ مرا به کوفه بدهید و باید سخن-تان درباره ذکر علت، روز، وقت و محل قبر و اینکه چه کسی اقامه نماز بر آن را بر عهده‌گرفت و امثال آن یکی باشد تا در چیزی دچار اختلاف نداشته باشید، سپس یکی از شما وارد می‌شود و خبر مرگم را می‌دهد، سپس دیگری وارد می‌شود و مانند او خبر می‌دهد، سپس

1) 544- رواه عليّ بن عيسي الاربلي رحمه اللّه في أواخر عنوان: «ذكر كراماته و ما جري علي لسانه من إخباره بالمغيبات» من كتاب كشف الغمّة: ج 1، ص 284 ط بيروت. و رواه بتفصيل أكثر المسعوديّ في آخر ذكره شهادة الإمام أمير المؤمنين متصلا بعنوان: «ذكر لمع من كلامه و أخباره ... » من كتاب مروج الذهب: ج 2 ص 430 ط مصر.

لْيَدْخُلِ الثَّالِثُ فَيُخْبِرُ بِمِثْلِ خَبَرِ صَاحِبَيْهِ وَ انْظُرُوا مَا يَقُولُ عَلِيٌّ .

فَخَرَجُوا كَمَا أَمَرَهُمْ مُعَاوِيَةُ ثُمَّ دَخَلَ أَحَدُهُمْ وَ هُوَ رَاكِبٌ مُغِذٌّ شَاحِبٌ فَقَالَ لَهُ النَّاسُ بِالْكُوفَةِ مِنْ أَيْنَ جِئْتَ قَالَ مِنَ الشَّامِ قَالُوا لَهُ مَا الْخَبَرُ قَالَ مَاتَ مُعَاوِيَةُ فَأَتَوْا عَلِيّاً عليه السلام فَقَالُوا جَاءَ رَجُلٌ رَاكِبٌ مِنَ الشَّامِ يُخْبِرُ مِنْ مَوْتِ مُعَاوِيَةَ فَلَمْ يَحْفِلْ عَلِيٌّ بِذَلِكَ ثُمَّ دَخَلَ الْآخَرُ مِنَ الْغَدِ وَ هُوَ مُغِذٌّ فَقَالَ لَهُ النَّاسُ مَا الْخَبَرُ فَقَالَ مَاتَ مُعَاوِيَةُ وَ خَبَّرَ بِمِثْلِ مَا خَبَّرَ صَاحِبُهُ فَأَتَوْا عَلِيّاً عليه السلام فَقَالُوا رَجُلٌ رَاكِبٌ يُخْبِرُ بِمَوْتِ مُعَاوِيَةَ بِمِثْلِ مَا أَخْبَرَ صَاحِبُهُ وَ لَمْ يَخْتَلِفْ كَلَامُهُمَا فَأَمْسَكَ عَلِيٌّ عليه السلام .

ثُمَّ دَخَلَ الْآخَرُ فِي الْيَوْمِ الثَّالِثِ فَقَالَ النَّاسُ مَا وَرَاءَكَ قَالَ مَاتَ مُعَاوِيَةُ فَسَأَلُوهُ عَمَّا شَاهَدَ فَلَمْ يُخَالِفْ قَوْلَ صَاحِبَيْهِ فَأَتَوْا عَلِيّاً عليه السلام فَقَالُوا يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ صَحَّ هَذَا الْخَبَرُ هَذَا رَاكِبٌ ثَالِثٌ قَدْ خَبَّرَ بِمِثْلِ خَبَرِ صَاحِبَيْهِ فَلَمَّا كَثُرُوا عَلَيْهِ قَالَ عَلِيٌّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ كَلَّا أَوْ تُخْضَبَ هَذِهِ مِنْ هَذِهِ يَعْنِي لِحْيَتَهُ مِنْ هَامَتِهِ وَ يَتَلَاعَبُ بِهَا ابْنُ آكِلَةِ الْأَكْبَادِ فَرَجَعَ الْخَبَرُ بِذَلِكَ إِلَي مُعَاوِيَةَ.

بيان

الإغذاذ في السير الإسراع الشاحب المتغير أي كان عليه لون السفر قوله عليه السلام و يتلاعب بها أي بالخلافة و الرئاسة.

«545»

⁽¹⁾ إِرْشَادُ الْقُلُوبِ، بِإِسْنَادِهِ إِلَي أَبِي جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ عليهما السلام قَالَ: بَيْنَمَا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام يَتَجَهَّزُ إِلَي مُعَاوِيَةَ وَ يُحَرِّضُ النَّاسَ عَلَي قِتَالِهِ إِذِ اخْتَصَمَ إِلَيْهِ رَجُلَانِ فِي فِعْلٍ فَعَجَّلَ أَحَدُهُمَا فِي الْكَلَامِ وَ زَادَ فِيهِ فَالْتَفَتَ إِلَيْهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ قَالَ لَهُ اخْسَأْ فَإِذَا رَأْسُهُ رَأْسُ الْكَلْبِ فَبُهِتَ مَنْ حَوْلَهُ وَ أَقْبَلَ الرَّجُلُ بِإِصْبَعِهِ الْمُسَبِّحَةِ يَتَضَرَّعُ إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ يَسْأَلُهُ الْإِقَالَةَ فَنَظَرَ إِلَيْهِ وَ حَرَّكَ شَفَتَيْهِ فَعَادَ كَمَا كَانَ خَلْقاً سَوِيّاً فَوَثَبَ إِلَيْهِ بَعْضُ أَصْحَابِهِ فَقَالَ لَهُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ هَذِهِ الْقُدْرَةُ لَكَ كَمَا رَأَيْنَا وَ أَنْتَ تُجَهِّزُ

نفر سوم وارد می‌شود و مانند دو دوستش خبر می‌دهد و بنگرید که علی چه می‌گوید.

پس چنانکه معاویه دستور داده بود خارج شدند، سپس یکی از آنها درحالی‌که سواره شتابان و رنگ پریده بود، وارد شد و مردم کوفه به او گفتند: از کجا آمدی؟ گفت: از شام. گفتند: چه خبر؟ گفت: معاویه مرد. پس نزد علی رفتند، و گفتند: مردی سوار از شام خبر مرگ معاویه را آورده است. پس علی به آن اعتنا نکرد، پس فردا دیگری آمد و او نیز شتابان بود، مردم به او گفتند: چه خبر؟ گفت: معاویه مرد. مانند خبر دو دوستش را داد پس نزد علی رفتند و گفتند: مردی سوار خبر مرگ معاویه را می‌دهد مانند خبر دوستش و سخنشان متفاوت نیست پس علی علیه السّلام خودداری کرد.

سپس دیگری روز سوم آمد و مردم گفتند: پشت سرت چه خبر است؟ گفت: معاویه مرد. پس از او درباره آنچه‌که دیده است سؤال کردند، پس با کلام دوستش متفاوت نبود. پس نزد علی علیه السّلام آمدند و گفتند: یا امیرمؤمنان این خبر درست است، این سوار سوم است که مانند دو نفر سابق خبر می‌دهد و چون بر او بسیار شدند، علی علیه السّلام فرمود: تا اینکه این از این رنگین شود، یعنی محاسنش از خونش و پسر جگرخوار با آن بازی کند، پس با این خبر به سوی معاویه بازگشت.

توضیح

الإغذاذ فی السیر: یعنی سرعت، شاحب: دگرگون یعنی رنگ سفر بر او بود، و این کلام او «و با آن بازی کند» یعنی با خلافت و سیاست.

روایت 545

ارشاد القلوب⁽²⁾: ابوجعفر باقر علیه السّلام فرمود: درحالی‌که امیرمؤمنان به سوی معاویه مجهز می‌شد و مردم را برجنگ با او تشویق می‌کرد. دو مرد درباره عملی نزد او اقامه دعوی کردند، پس یکی از آن دو در کلام عجله کرد و بر آن افزود. پس امیرمؤمنان به او نگاه کرد و فرمود: دور شو، پس ناگهان سرش بسان سر سگ شد و کسانی‌که اطرافش بودند مبهوت شدند و مرد با انگشت مسبحه به سوی امیرمؤمنان علیه السّلام زاری کرد و طلب گذشت داشت، پس به او نگاه کرد و لبانش را تکان داد. پس چنانکه بود به حالت خلقتی استوار بازگشت. پس یکی از اصحابش به سوی او جهید و گفت: یا امیرمؤمنان تو چنان‌که دیدی، صاحب این قدرت هستی و برای

1) 545- رواهما الديلميّ رحمه اللّه في كتاب إرشاد القلوب، ح 30 في عنوان فضائله عليه السلام من طريق أهل البيت ج 2، ص 272.

2) . دیلمی این دو را در کتاب ارشاد القلوب، ج30 در عنوان (فضائله علیاه السلام من طریق اهل البیت) ج2، ص272 روایت کرده است.

إِلَي مُعَاوِيَةَ فَمَا بَالُكَ لَا تَكْفِينَاهُ بِبَعْضِ مَا أَعْطَاكَ اللَّهُ مِنْ هَذِهِ الْقُدْرَةِ فَأَطْرَقَ قَلِيلًا وَ رَفَعَ رَأْسَهُ إِلَيْهِمْ وَ قَالَ وَ الَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ لَوْ شِئْتُ أَنْ أَضْرِبَ بِرِجْلِي هَذِهِ الْقَصِيرَةِ فِي طُولِ هَذِهِ الْفَيَافِي وَ الْفَلَوَاتِ وَ الْجِبَالِ وَ الْأَوْدِيَةِ حَتَّي أَضْرِبَ بِهَا صَدْرَ مُعَاوِيَةَ عَلَي سَرِيرِهِ فَأَقْلِبَهُ عَلَي أُمِّ رَأْسِهِ لَفَعَلْتُ وَ لَوْ أَقْسَمْتُ عَلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ أُوتِيَ بِهِ قَبْلَ أَنْ أَقُومَ مِنْ مَجْلِسِي هَذَا وَ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَي أَحَدٍ مِنْكُمْ طَرْفُهُ لَفَعَلْتُ وَ لَكِنَّا كَمَا وَصَفَ اللَّهُ تَعَالَي فِي كِتَابِهِ عِبادٌ مُكْرَمُونَ لا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ.

بيان

قال الجوهري خسأت الكلب خسأ طردته و خسأ الكلب نفسه يتعدي و لا يتعدي.

«546»

⁽¹⁾ إِرْشَادُ الْقُلُوبِ، بِإِسْنَادِهِ إِلَي مِيثَمٍ التَّمَّارِ قَالَ: خَطَبَ بِنَا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فِي جَامِعِ الْكُوفَةِ فَأَطَالَ فِي خُطْبَتِهِ وَ أَعْجَبَ النَّاسَ تَطْوِيلُهَا وَ حُسْنُ وَعْظِهَا وَ تَرْغِيبُهَا وَ تَرْهِيبُهَا وَ إِذْ دَخَلَ نَذِيرٌ مِنْ نَاحِيَةِ الْأَنْبَارِ مُسْتَغِيثاً يَقُولُ اللَّهَ اللَّهَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فِي رَعِيَّتِكَ وَ شِيعَتِكَ هَذِهِ خَيْلُ مُعَاوِيَةَ قَدْ شَنَّتْ عَلَيْنَا الْغَارَةَ فِي سَوَادِ الْفُرَاتِ مَا بَيْنَ هِيتَ وَ الْأَنْبَارِ .

فَقَطَعَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام الْخُطْبَةَ وَ قَالَ وَيْحَكَ بَعْضُ خَيْلِ مُعَاوِيَةَ قَدْ دَخَلَ الدَّسْكَرَةَ الَّتِي تَلِي جُدْرَانَ الْأَنْبَارِ فَقَتَلُوا فِيهَا سَبْعَ نِسْوَةٍ وَ سَبْعَةً مِنَ الْأَطْفَالِ ذُكْرَاناً وَ سَبْعَةً إِنَاثاً وَ شَهَرُوا بِهِمْ وَ وَطَئُوهُمْ بِحَوَافِرِ الْخَيْلِ وَ قَالُوا هَذِهِ مُرَاغَمَةً لِأَبِي تُرَابٍ .

فَقَامَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْحَسَنِ الْأَزْدِيُّ بَيْنَ يَدَيِ الْمِنْبَرِ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ هَذِهِ الْقُدْرَةُ الَّتِي رَأَيْتَ بِهَا وَ أَنْتَ عَلَي مِنْبَرِكَ أَنَّ فِي دَارِكَ خَيْلُ مُعَاوِيَةَ بْنِ آكِلَةِ الْأَكْبَادِ وَ مَا فَعَلَ بِشِيعَتِكَ وَ لَمْ يَعْلَمْ بِهَا هَذَا فَلِمَ تُغْضِي عَنْ مُعَاوِيَةَ .

فَقَالَ لَهُ وَيْحَكَ يَا إِبْرَاهِيمُ لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَ يَحْيي مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ فَصَاحَ النَّاسُ مِنْ جَوَانِبِ الْمَسْجِدِ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَإِلَي مَتَي يَهْلِكُ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَ يَحْيَا مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ وَ شِيعَتُكَ تَهْلِكُ فَقَالَ لَهُمْ:

معاویه مجهز می‌شوی، چرا ما را با بخشی از این قدرتی که خداوند به تو عطا فرموده است، از او حفاظت نمی‌کنی؟ پس اندکی سرش را پایین انداخت و سپس به سوی آنان بالا برد و فرمود: به کسی‌که دانه را شکافت و انسان را خلق کرد سوگند، اگر بخواهم با این پای کوچکم در طول این صحراها و دشت‌ها و کوه‌ها بیابان ها بزنم تا با آن بر سینه معاویه بر روی تختش بزنم و او را بر نوک سرش واژگون کنم، انجام می‌دهم و اگر بر خدا سوگند بخورم که قبل از اینکه از این نشستن برخیزم، قبل از اینکه چشم برهم بزنید او را بیاورم، قطعاً انجام می‌دهم، اما ما چنان هستیم که خداوند متعال در کتابش وصف کرده است: «بَلْ عِبَادٌ مُّکْرَمُونَ *لَا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُم بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ» {بندگانی ارجمندند که در سخن بر او پیشی نمی‌گیرند و خود به دستور او کار می‌کنند}

توضیح

جوهری گوید: خسأت الکلب خسأ: آن را طرد کردی و خسأت الکلب نفسه، متعدی و لازم است.

روایت 546

ارشاد القلوب: میثم تمار گوید: امیرمؤمنان علیه السّلام در مسجد جامع کوفه بر ما خطبه ایراد کرد و خطبه‌اش را به درازا کشاند و مردم از طول آن و نیکی موعظه، ترغیب و ترهیب آن در شگفت شدند و زمانی‌که هشدار دهنده ای از ناحیه انبار درحالی‌که فریاد کمک برمی‌آورد، آمد و گفت: الله الله یا امیرمؤمنان درباره رعتیت وشعیه‌ات، این سواران معاویه درسواد فرات، مابین هیت وانبار بر ما یورش آورده است.

پس امیرمؤمنان علیه السّلام خطبه را قطع کرد و فرمود: وای بر شما ای سواران معاویه که بر روستایی که پشت دیوارهای انبار است، وارد شده است و در آن هفت زن و هفت پسربچه و هفت دختر بچه را به قتل رسانده‌اند و آنان را شهره کردند و با سم اسب آنان را لگدکوب کرد و گفتند این دشمنی با ابوتراب است. پس ابراهیم بن حسن ازدی در مقابل منبر برخاست و گفت: ای امیرمؤمنان این قدرتی که با آن درحالی‌که بر منبر خود هستی دیده‌ای، که سواران معاویه، پسر جگرخوار در خانه تو است و دیده‌ای که او با شیعه‌ات چه کرد، درحالی‌که او از آن آگاه نیست، چرا با او مدارا می‌کنی.

به او گفت: وای بر تو ای ابراهیم: «لیهلک من هلک عن بیّنة و یحیی من حیّ عن بیّنة» پس مردم از زوایای مسجد فریاد زدندند: ای امیرمؤمنان تا کی هلاکت کسانی که از روی دلیلی روشن هلاک می‌شوند و زندگی کسانی‌که از روی دلیلی روشن زنده می مانند، ادامه داد و تا کی شیعه‌ات هلاک می‌شود؟ به آنان فرمود:

1) 546- رواهما الديلميّ رحمه اللّه في كتاب إرشاد القلوب، ح 30 في عنوان فضائله عليه السلام من طريق أهل البيت ج 2، ص 272.

لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولًا .

فَصَاحَ زَيْدُ بْنُ كَثِيرٍ الْمُرَادِيُّ وَ قَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ تَقُولُ بِالْأَمْسِ وَ أَنْتَ تُجَهِّزُ إِلَي مُعَاوِيَةَ وَ تُحَرِّضُنَا عَلَي قِتَالِهِ وَ يَحْتَكِمُ إِلَيْكَ الرَّجُلَانِ فِي الْفِعْلِ فَتَعَجَّلَ عَلَيْكَ أَحَدُهُمَا فِي الْكَلَامِ فَتَجْعَلُ رَأْسَهُ رَأْسَ الْكَلْبِ فَيَسْتَجِيرُ بِكِ فَتَرُدُّهُ بَشَراً سَوِيّاً وَ نَقُولُ لَكَ مَا بَالُ هَذِهِ الْقُدْرَةِ لَا تَبْلُغُ مُعَاوِيَةَ فَتَكْفِيَنَا شَرَّهُ فَتَقُولُ لَنَا وَ فَالِقِ الْحَبَّةِ وَ بَارِئِ النَّسَمَةِ لَوْ شِئْتُ أَنْ أَضْرِبَ بِرِجْلِي هَذِهِ الْقَصِيرَةِ صَدْرَ مُعَاوِيَةَ فَأَقْلِبَهُ عَلَي أُمِّ رَأْسِهِ لَفَعَلْتُ فَمَا بَالُكَ لَا تَفْعَلُ مَا تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تُضَعِّفَ نُفُوسَنَا فَنَشُكَّ فِيكَ فَنَدْخُلَ النَّارَ .

فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام لَأَفْعَلَنَّ ذَلِكَ وَ لَأَعْجِلَنَّهُ عَلَي ابْنِ هِنْدٍ فَمَدَّ رِجْلَهُ عَلَي مِنْبَرِهِ فَخَرَجَتْ عَنْ أَبْوَابِ الْمَسْجِدِ وَ رَدَّهَا إِلَي فَخِذِهِ وَ قَالَ مَعَاشِرَ النَّاسِ أَقِيمُوا تَارِيخَ الْوَقْتِ وَ أَعْلِمُوهُ فَقَدْ ضَرَبْتُ بِرِجْلِي هَذِهِ السَّاعَةَ صَدْرَ مُعَاوِيَةَ فَقَلَّبْتُهُ عَنْ سَرِيرِهِ عَلَي أُمِّ رَأْسِهِ فَظَنَّ أَنَّهُ قَدْ أُحِيطَ بِهِ فَصَاحَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَأَيْنَ النَّظِرَةُ فَرَدَدْتُ رِجْلِي عَنْهُ وَ تَوَقَّعَ النَّاسُ وُرُودَ الْخَبَرِ مِنَ الشَّامِ وَ عَلِمُوا أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ لَا يَقُولُ إِلَّا حَقّاً فَوَرَدَتِ الْأَخْبَارُ وَ الْكُتُبُ بِتَارِيخِ تِلْكَ السَّاعَةِ بِعَيْنِهَا مِنْ ذَلِكَ الْيَوْمِ بِعَيْنِهِ أَنَّ رِجْلًا جَاءَتْ مِنْ نَاحِيَةِ الْكُوفَةِ مَمْدُودَةً مُتَّصِلَةً فَدَخَلَتْ مِنْ إِيوَانِ مُعَاوِيَةَ وَ النَّاسُ يَنْظُرُونَ حَتَّي ضَرَبَتْ صَدْرَهُ فَقَلَّبَتْهُ عَنْ سَرِيرِهِ عَلَي أُمِّ رَأْسِهِ فَصَاحَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَ أَيْنَ النَّظِرَةُ وَ رُدَّتْ تِلْكَ الرِّجْلُ عَنْهُ وَ عَلِمَ النَّاسُ مَا قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام حَقّاً.

بيان

قال الفيروزآبادي أغضي أدني الجفون و علي الشي‌ء سكت.

«547»

بشا، بشارة المصطفي الْحَسَنُ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ بَابَوَيْهِ عَنْ عَمِّهِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ

«لِّیَقْضِیَ اللّهُ أَمْراً کَانَ مَفْعُولاً» {تا خداوند کاری را که انجام‌شدنی بود به انجام رساند}

پس زید بن کثیرمرادی فریاد زد و گفت: ای امرمؤمنان دیروز درحالی‌که برای معاویه مجهز می‌شدی و ما را برجنگ با او تشویق می‌کردی و دو نفر درباره امری نزد تو به داوری آمدند و یکی از آنها در سخن گفتن عجله کرد و تو سرش را به سر سگ تبدیل کردی و به تو متوسل شد و او را به بشری صحیح بازگرداندی و ما به تو گفتیم: چرا این قدرت به معاویه نمی‌رسد و ما را از شر او حفظ نمی‌کنی و به ما گفتی: به شکافنده دانه و آفریننده انسان قسم، اگر بخواهم با این پای کوتاهم بر سینه معاویه بزنم و او را بر نوک سرش دگرگون کنم، قطعاً انجام می‌دادم، تو را چه می‌شود، انجام نمی‌دهی؟ تو فقط می‌خواهی نفس ما را ضعیف کنی و در تو شک کنیم پس وارد جهنم شویم.

امیرمؤمنان علیه السّلام فرمود: آن را انجام می‌دهم و آن را بر پسر هند تعجیل می‌کنم. پس پایش را روی منبر پهن کرد پس از درهای مسجد خارج شد و دوباره آن را به رانش بازگردانید و گفت: ای گروه مردم، تاریخ وزمان این وقت را حفظ کنید و آن را اعلام کنید که در این لحظه با پایم بر سینه معاویه زدم و او را از تختش با سر زوی زمین انداختم. پس او گمان کرد که احاطه شده است، پس فریاد زد: ای امیرمؤمنان! پس مهلت چه شد؟ پس پایم را از او بازگرداندم و مردم منتظر رسیدن خبر از شام بودند و می‌دانستند که امیرمؤمنان علیه السّلام جز حق نمی‌گوید. پس اخبار و نامه هایی در خصوص تاریخ دقیق آن ساعت از آن روز وارد شده است که پایی کشیده متصل از ناحیه کوفه آمد و از ایوان معاویه وارد شد درحالی‌که مردم نگاه می‌کردند تا اینکه بر سینه او زد و او را بر روی سر از تختش وارونه کرد، پس فریاد زد: یا امیرمؤمنان! پس مهلت چه شد؟ و آن پا را از او بازگردانید. مردم دانستند که آنچه امیر مؤمنان گقته است، حق است.

توضیح

فیروزآبادی گوید: أغضی، یعنی پلک ها را نزدیک کرد، و أغضی علی الشئ: یعنی سکوت کرد.

روایت 547

بشاره المصطفی

1) 547- رواه الشيخ الصدوق رفع اللّه مقامه و فسر غريبه في الحديث: 9 من الباب: 28 من كتاب معاني الأخبار، ص 58 ط 2. و رواه الطبريّ بالسند المذكور هاهنا- عنه في الحديث: 18 في الجزء الأول من كتاب بشارة المصطفي ص 14، ط النجف.

أَبِيهِ الْحُسَيْنِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ عَمِّهِ أَبِي جَعْفَرِ بْنِ بَابَوَيْهِ عَنِ الطَّالَقَانِيِّ عَنِ الْجَلُودِيِّ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ رَجَاءِ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: خَطَبَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام بِالْكُوفَةِ عِنْدَ مُنْصَرَفِهِ مِنْ نَهْرَوَانَ وَ بَلَغَهُ أَنَّ مُعَاوِيَةَ يَسُبُّهُ وَ يَعِيبُهُ وَ يَقْتُلُ أَصْحَابَهُ فَقَامَ خَطِيباً فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ وَ صَلَّي عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ ذَكَرَ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَي نَبِيِّهِ وَ عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ لَوْ لَا آيَةٌ فِي كِتَابِ اللَّهِ مَا ذَكَرْتُ مَا أَنَا ذَاكِرُهُ فِي مَقَامِي هَذَا يَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ .

اللَّهُمَّ لَكَ الْحَمْدُ عَلَي نِعَمِكَ الَّتِي لَا تُحْصَي وَ فَضْلِكَ الَّذِي لَا يُنْسَي .

أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ بَلَغَنِي مَا بَلَغَنِي وَ إِنِّي أَرَانِي قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلِي وَ كَأَنِّي بِكُمْ وَ قَدْ جَهِلْتُمْ أَمْرِي وَ إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمْ مَا تَرَكَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله كِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِي وَ هِيَ عِتْرَةُ الْهَادِي إِلَي النَّجَاةِ خَاتَمِ الْأَنْبِيَاءِ وَ سَيِّدِ النُّجَبَاءِ وَ النَّبِيِّ الْمُصْطَفَي .

يَا أَيُّهَا النَّاسُ لَعَلَّكُمْ لَا تَسْمَعُونَ قَائِلًا يَقُولُ مِثْلَ قَوْلِي بَعْدِي إِلَّا مُفْتَرِياً أَنَا أَخُو رَسُولِ اللَّهِ وَ ابْنُ عَمِّهِ وَ سَيْفُ نَقِمَتِهِ وَ عِمَادُ نُصْرَتِهِ وَ بَأْسُهُ وَ شِدَّتُهُ أَنَا رَحَي جَهَنَّمَ الدَّائِرَةُ وَ أَضْرَاسُهَا الطَّاحِنَةُ أَنَا مُؤْتِمُ الْبَنِينَ وَ الْبَنَاتِ وَ قَابِضُ الْأَرْوَاحِ وَ بَأْسُ اللَّهِ الَّذِي لَا يَرُدُّهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ أَنَا مُجَدِّلُ الْأَبْطَالِ وَ قَاتِلُ الْفُرْسَانِ وَ مُبِيرُ مَنْ كَفَرَ بِالرَّحْمَنِ وَ صِهْرُ خَيْرِ الْأَنَامِ أَنَا سَيِّدُ الْأَوْصِيَاءِ وَ وَصِيُّ خَيْرِ الْأَنْبِيَاءِ أَنَا بَابُ مَدِينَةِ الْعِلْمِ وَ خَازِنُ عِلْمِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ وَارِثُهُ أَنَا زَوْجُ الْبَتُولِ سَيِّدَةِ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ فَاطِمَةَ التَّقِيَّةِ الزَّكِيَّةِ الْبَرَّةِ الْمَهْدِيَّةِ حَبِيبَةِ حَبِيبِ اللَّهِ وَ خَيْرِ بَنَاتِهِ وَ سُلَالَتِهِ وَ رَيْحَانَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله سِبْطَاهُ خَيْرُ الْأَسْبَاطِ وَ وَلَدَايَ خَيْرُ الْأَوْلَادِ هَلْ أَحَدٌ يُنْكِرُ مَا أَقُولُ .

أَيْنَ مُسْلِمُو أَهْلِ الْكِتَابِ أَنَا اسْمِي فِي الْإِنْجِيلِ إِلْيَا وَ فِي التَّوْرَاةِ بريها وَ فِي الزَّبُورِ أري وَ عِنْدَ الْهِنْدِ كلبن وَ عِنْدَ الرُّومِ بطريسا وَ عِنْدَ الْفُرْسِ جبير وَ عِنْدَ التُّرْكِ تيبر وَ عِنْدَ الزِّنْجِ خبير وَ عِنْدَ الْكَهَنَةِ بوي وَ عِنْدَ الْحَبَشَةِ تبريك وَ عِنْدَ أُمِّي حَيْدَرَةُ وَ عِنْدَ ظِئْرِي مَيْمُونٌ وَ عِنْدَ الْعَرَبِ عَلِيٌّ وَ عِنْدَ الْأَرْمَنِ فريق وَ عِنْدَ أَبِي زهير [ظَهِيرٌ].

⁽¹⁾: امام باقرعلیه السّلام فرمود: امیرمؤمنان دربازگشتش ازنهروان خطبه ایراد کرد، درحالی‌که به او رسیده بود که معاویه او را دشنام می‌دهد و ملامت می‌کند و یارانش را می‌کشد. پس به عنوان خطیب برخاست، خدا را حمد و ثنا گفت و بر رسول الله صلّی الله علیه و آله درود فرستاد و آنچه‌که خداوند بر نبی‌اش و بر او عطا فرموده است را ذکر کرد و سپس فرمود: اگر آیه‌ای در کتاب خدا نبود، آنچه‌که در این جایگاه ذکر می‌کنم را ذکر نمی‌کردم، خداوند عز و جل می‌فرماید: «وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ» {و از نعمت پروردگار خویش [با مردم] سخن گوی} بار خدایا حمد از آن توست، بر نعمت‌هایت که قابل شمارش نیست و فضلت که قابل فراموشی نیست. ای مردم به من خبرهایی رسیده است، و به من نمایان می‌شود که اجلم نزدیک شده است و من شما را می‌بینم که نسبت به امرم جاهل هستید و من در میان شما آنچه که رسول الله برجای گذاشت را بر جای می گذارم، کتاب خدا و عترتم که عترت هدایتگر به سوی نجات خاتم الانبیاء ، سرور برگزیدگان و نبی مصطفی است. ای مردم شاید بعد از من از قائلی نشنوید که نظیر این کلام مرا بگوید، مگر به دروغ که من برادر رسول خدا، پسر عموی او، شمشیر انتقام او، ستون یاری، قدرت و شدت او هستم. من آسیاب چرخان جهنم و دنده‌های خرد‌کننده آن هستم، من یتیم کننده پسران و دختران، گیرنده جان‌ها و قدرت خدا هستم که آن را از گروه گناهکاران باز نمی‌دارد، من مجادله کننده قهرمانان، قاتل سواران، نابود کننده هرکسی‌که به رحمان کفر ورزید و داماد برترین مردم هستم، من سرور اوصیا، وصی برترین انبیاء هستم، من دروازه شهر علم و خزانه دار علم رسول الله صلّی الله علیه و آله و وارث او هستم. من همسر بتول سرور زنان جهانیان فاطمه پرهیزکار پاک، راستگوی هدایت کننده، دوست دوست خدا و بهترین دختران و سلاله او و ریحانه رسول الله است و نوه‌هایش بهترین نوه‌ها و پسرانم برترین پسران است، آیا کسی هست که آنچه می گویم را انکار کند.

مسلمانان اهل کتاب کجایند؟ نام من در انجیل إلیا، در تورات بریها، در زبور أری، نزد هندیان کلبن، نزد رومیان بطریس، نزد فارسیان جبیر، نزد ترک تیبر، نزد سیاهان خبیر، نزد کاهنان بوی، نزد حبشیان تبریک، نزد مادرم حیدره، نزد دایه‌ام میمون (مبارک)، و نزد عرب علی و نزد ارامنه فریق و نزد پدرم زهیر نامیده می‌شوم.

1) . شیخ صدوق آن را در حدیث 9 از باب 28 کتاب معانی الأخبار ص 58، چاپ دوم روایت و غریب آن را تفسیر کرده است، و طبری آن را با سند مذکور در اینجا از او در حدیث 18 از جلد اول کتاب بشارة المصطفی ص 14، چاپ نجف روایت کرده است.

أَلَا وَ إِنِّي مَخْصُوصٌ فِي الْقُرْآنِ بِأَسْمَاءٍ احْذَرُوا أَنْ تَغْلِبُوا عَلَيْهَا فَتَضِلُّوا فِي دِينِكُمْ يَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ كُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ ⁽¹⁾أَنَا ذَلِكَ الصَّادِقُ .

وَ أَنَا الْمُؤَذِّنُ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ وَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَي فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَي الظَّالِمِينَ أَنَا ذَلِكَ الْمُؤَذِّنُ وَ قَالَ وَ أَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ أَنَا ذَلِكَ الْأَذَانُ .

وَ أَنَا الْمُحْسِنُ يَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ .

وَ أَنَا ذُو الْقَلْبِ يَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْري لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ .

وَ أَنَا الذَّاكِرُ يَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَ قُعُوداً وَ عَلي جُنُوبِهِمْ .

وَ نَحْنُ أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ أَنَا وَ عَمِّي وَ أَخِي وَ ابْنُ عَمِّي وَ اللَّهِ فَالِقِ الْحَبَّةِ وَ النَّوَي لَا يَلِجُ النَّارَ لَنَا مُحِبٌّ وَ لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ لَنَا مُبْغِضٌ يَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ عَلَي الْأَعْرافِ رِجالٌ يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيماهُمْ وَ أَنَا الصِّهْرُ يَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ هُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً فَجَعَلَهُ نَسَباً وَ صِهْراً .

وَ أَنَا الْأُذُنُ الْوَاعِيَةُ يَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ تَعِيَها أُذُنٌ واعِيَةٌ .

وَ أَنَا السَّالِمُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ اللَّهُ وَ رَجُلًا سَلَماً لِرَجُلٍ وَ مِنْ وُلْدِي مَهْدِيُّ هَذِهِ الْأُمَّةِ .

أَلَا وَ قَدْ جُعِلْتُ مِحْنَتَكُمْ بِبُغْضِي يُعْرَفُ الْمُنَافِقُونَ وَ بِمَحَبَّتِي امْتُحِنَ الْمُؤْمِنُونَ هَذَا عَهْدُ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ أَلَا إِنَّهُ لَا يُحِبُّكُمْ إِلَّا مُؤْمِنٌ وَ لَا يُبْغِضُكُمْ إِلَّا مُنَافِقٌ.

به‌هوش باشید که من در قرآن به اسمایی مخصوص شده‌ام بر حذر باشید که برآن غلبه نیابید که در دینتان گمراه می‌شوید، خداوند عزوجل می فرماید: «وَکُونُواْ مَعَ الصَّادِقِینَ» {و با راستان باشید} و من آن صادق هستیم.

و من در دنیا و آخرت مؤذن هستم و خداوند متعال فرمود: «فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ أَن لَّعْنَةُ اللّهِ عَلَی الظَّالِمِینَ» {پس آوازدهنده‌ای میان آنان آواز درمی‌دهد که لعنت‌خدا بر ستمکاران باد} من آن مؤذن هستم و فرمود: «وَأَذَانٌ مِّنَ اللّهِ وَرَسُولِهِ» {و [این آیات] اعلامی است از جانب خدا و پیامبرش} و من آن اذان هستم.

و من نیکوکار هستم خداوند فرمود: «وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِینَ» {و در حقیقت‌خدا با نیکوکاران است}

و من صاحبدل هستم خداوند می فرماید: «إِنَّ فِی ذَلِکَ لَذِکْرَی لِمَن کَانَ لَهُ قَلْبٌ» {قطعا در این [عقوبتها] برای هر صاحبدل عبرتی است} و آن یادکننده من هستم خداوند می فرماید: «الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللّهَ قِیَامًا وَقُعُودًا وَعَلَیَ جُنُوبِهِمْ» {همانان که خدا را [در همه احوال] ایستاده و نشسته و به پهلو آرمیده یاد می‌کنند}

آگاه باشید من آزمون شما قرار داده‌شده‌ام. منافقان، با کینه من شناخته می‌شوند و مؤمنان با محبت من آزموده می‌شوند ابن عهد نبی امی است. به‌هوش باشید جز مؤمن شما را دوست ندارد و جز منافق با شما دشمنی نمی‌کند.

1) هذا هو الصواب، و في أصلي: «إن اللّه مع الصادقين» و الآية هي الآية: 119 من سورة التوبة: 9.

وَ أَنَا صَاحِبُ لِوَاءِ رَسُولِ اللَّهِ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ وَ رَسُولُ اللَّهِ فَرَطِي وَ أَنَا فَرَطُ شِيعَتِي وَ اللَّهِ لَا عَطِشَ مُحِبِّي وَ لَا خَافَ وَلِيِّي أَنَا وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ وَ اللَّهُ وَلِيِّي وَ حَسْبُ مُحِبِّي أَنْ يُحِبُّوا مَا أَحَبَّ اللَّهُ وَ حَسْبُ مُبْغِضِي أَنْ يُبْغِضُوا مَنْ أَحَبَّ اللَّهُ .

أَلَا وَ إِنَّهُ بَلَغَنِي أَنَّ مُعَاوِيَةَ سَبَّنِي وَ لَعَنَنِي اللَّهُمَّ اشْدُدْ وَطْأَتَكَ عَلَيْهِ وَ أَنْزِلِ اللَّعْنَةَ عَلَي الْمُسْتَحِقِّ آمِينَ رَبَّ الْعَالَمِينَ رَبَّ إِسْمَاعِيلَ وَ بَاعِثَ إِبْرَاهِيمَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ ثُمَّ نَزَلَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ عَنْ أَعْوَادِهِ فَمَا عَادَ إِلَيْهَا حَتَّي قَتَلَهُ ابْنُ مُلْجَمٍ لَعَنَهُ اللَّهُ.

«548»

⁽¹⁾كا، الكافي عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ يُونُسَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ مَوْلًي لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام سَأَلَهُ مَالًا فَقَالَ يَخْرُجُ عَطَائِي فَأُقَاسِمُكَهُ فَقَالَ لَا أَكْتَفِي وَ خَرَجَ إِلَي مُعَاوِيَةَ فَوَصَلَهُ فَكَتَبَ إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام يُخْبِرُهُ بِمَا أَصَابَ مِنَ الْمَالِ فَكَتَبَ إِلَيْهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ مَا فِي يَدِكَ مِنَ الْمَالِ قَدْ كَانَ لَهُ أَهْلٌ قَبْلَكَ وَ هُوَ صَائِرٌ إِلَي أَهْلٍ بَعْدَكَ وَ إِنَّمَا لَكَ مِنْهُ مَا مَهَّدْتَ لِنَفْسِكَ فَآثِرْ نَفْسَكَ عَلَي إِصْلَاحِ وُلْدِكَ فَإِنَّمَا أَنْتَ جَامِعٌ لِأَحَدِ رَجُلَيْنِ إِمَّا رَجُلٍ عَمِلَ فِيهِ بِطَاعَةِ اللَّهِ فَسَعِدَ بِمَا شَقِيتَ وَ إِمَّا رَجُلٍ عَمِلَ فِيهِ بِمَعْصِيَةِ اللَّهِ فَشَقِيَ بِمَا جَمَعْتَ لَهُ وَ لَيْسَ مِنْ هَذَيْنِ أَحَدٌ بِأَهْلٍ أَنْ تُؤْثِرَهُ عَلَي نَفْسِكَ وَ لَا تُبَرِّدَ لَهُ عَلَي ظَهْرِكَ فَارْجُ لِمَنْ مَضَي رَحْمَةَ اللَّهِ وَ ثِقْ لِمَنْ بَقِيَ بِرِزْقِ اللَّهِ.

بيان

قال في النهاية برد لي علي فلان حق أي ثبت.

«549»

⁽²⁾ختص، الإختصاص كَتَبَ مُعَاوِيَةُ إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ

من پرچمدار رسول الله در دنیا و آخرت هستم و رسول الله سهم من و من سهم شیعه‌ام است. به خدا سوگند محبم تشنه نمی‌شود و ولی من نمی‌ترسد، من ولی مؤمنان هستم و خدا ولی من است و برای محب من بس که آنچه‌که خدا دوست دارد را دوست بدارند و برای دشمن من همین بس که با کسی‌که خدا دوست دارد دشمنی کنند.

به‌هوش باشید که به من خبر رسیده است که معاویه مرا دشنام داده و نفرین کرده است. بار خدایا فشارت بر او را شدید کن و لعنت را بر مستحق نازل کن. آمین رب العالمین، پروردگار اسماعیل، و برانگیزاننده ابراهیم که تو ستودنی قابل ستایش هستی.

سپس امام علیه السّلام از منبر پایین آمد و دیگر به آن بازنگشت تا اینکه ابن ملجم که نفرین خدا بر او باد وی را به قتل رساند.

روایت 548

الکافی⁽³⁾:

امام صادق علیه السّلام فرمود: یکی از موالی امیرمؤمنان علیه السّلام مالی از او طلب کرد، پس فرمود: بخشش خارج شود، آن را با تو قسمت می‌کنم. گفت: اکتفا نمی‌کنم و به سوی معاویه خارج شد، پس بر او بخشید پس در نامه ای برای امیرمؤمنان مالی که به آن دست یافته‌است را به او خبر داد. پس امیرمؤمنان علیه السّلام برای او نوشت: پس از ستایش پروردگار آنچه از دنیا هم اکنون در دست تو است، پیش از تو در دست دیگران بود، و پس از تو نیز به دست دیگران خواهد رسید و برای تو فقط آن چیزی است که برای خود مهیا کرده ای پس خودت را بر اصلاح فرزندت ترجیح بده، و همانا تو برای دو نفر مال خواهی اندوخت، یا شخصی که اموال جمع شده تو را در طاعت خدا به کار گیرد، پس به آنچه که تو را به هلاکت افکند سعادتمند می‌شود، یا کسی است که آن را در گناه به کار اندازد، پس با اموال جمع شده تو هلاک خواهد شد، که هیچ یک از این دو نفر سزاوار نیستند تا بر خود مقدّمشان بداری، و بار آنان را بر دوش کشی، پس برای گذشتگان رحمت الهی امیدوار باش، و برای بازماندگان روزی خدا مطمئن باش.

توضیح

در النهایه گوید: برد لی علی فلان حق یعنی او را حقی بر من ثابت شد.

روایت 549

اختصاص

1) 548- رواه ثقة الإسلام الكليني في الحديث: 28 من روضة الكافي ص 72 و رواه السيّد الرضي في المختار: 416 من الباب الثالث من نهج البلاغة.

2) 549- الحديث موجود في كتاب الاختصاص- المنسوب إلي الشيخ المفيد رحمه اللّه ص 138، ط 2، و في ط النجف ص 132.

3) . روایه ثقة الاسلام کلینی در حدیث 28 از روضه الکافی ص 72، و سید رضی آن را در مختار 416 از باب سوم نهج البلاغه روایت کرده است.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ أَمَّا بَعْدُ يَا عَلِيُّ لَأَضْرِبَنَّكَ بِشِهَابٍ قَاطِعٍ لَا يُذَكِّيهِ الرِّيحُ وَ لَا يُطْفِيهِ الْمَاءُ إِذَا اهْتَزَّ وَقَعَ وَ إِذَا وَقَعَ نَقَبَ وَ السَّلَامُ .

فَلَمَّا قَرَأَ عَلِيٌّ عليه السلام كِتَابَهُ دَعَا بِدَوَاةٍ وَ قِرْطَاسٍ ثُمَّ كَتَبَ :

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ أَمَّا بَعْدُ يَا مُعَاوِيَةُ فَقَدْ كَذَبْتَ أَنَا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام وَ أَنَا أَبُو الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ قَاتِلُ جَدِّكَ وَ عَمِّكَ وَ خَالِكَ وَ أَبِيكَ وَ أَنَا الَّذِي أَفْنَيْتُ قَوْمَكَ فِي يَوْمِ بَدْرٍ وَ يَوْمِ فَتْحٍ وَ يَوْمِ أُحُدٍ وَ ذَلِكَ السَّيْفُ بِيَدِي يَحْمِلُهُ سَاعِدِي بِجُرْأَةِ قَلْبِي كَمَا خَلَّفَهُ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله بِكَفِّ الْوَصِيِّ لَمْ أَسْتَبْدِلْ بِاللَّهِ رَبّاً وَ بِمُحَمَّدٍ نَبِيّاً وَ بِالسَّيْفِ بَدَلًا وَ السَّلامُ عَلي مَنِ اتَّبَعَ الْهُدي .

ثُمَّ طَوَي الْكِتَابَ وَ دَعَا الطِّرِمَّاحَ بْنَ عَدِيٍّ الطَّائِيَّ وَ كَانَ رَجُلًا مُفَوَّهاً طُوَالًا فَقَالَ لَهُ خُذْ كِتَابِي هَذَا فَانْطَلِقْ بِهِ إِلَي مُعَاوِيَةَ وَ رُدَّ جَوَابَهُ فَأَخَذَ الطِّرِمَّاحُ الْكِتَابَ وَ دَعَا بِعِمَامَةٍ فَلَبِسَهَا فَوْقَ قَلَنْسُوَتِهِ ثُمَّ رَكِبَ جَمَلًا بَازِلًا فَتِيقاً مُشْرِفاً عَالِياً فِي الْهَوَاءِ فَسَارَ حَتَّي نَزَلَ مَدِينَةَ دِمَشْقَ فَسَأَلَ عَنْ قُوَّادِ مُعَاوِيَةَ فَقِيلَ لَهُ مَنْ تُرِيدُ مِنْهُمْ فَقَالَ أُرِيدُ جَرْوَلًا وَ جَهْضَماً وَ صَلَادَةً وَ قِلَادَةً وَ سَوَادَةً وَ صَاعِقَةً وَ أَبَا الْمَنَايَا وَ أَبَا الْحُتُوفِ وَ أَبَا الْأَعْوَرِ السُّلَمِيَّ وَ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ وَ شِمْرَ بْنَ ذِي الْجَوْشَنِ وَ الْهَدْيَ بْنَ مُحَمَّدِ بْنِ الْأَشْعَثِ الْكِنْدِيَّ فَقِيلَ إِنَّهُمْ مُجْتَمِعُونَ عِنْدَ بَابِ الْخَضْرَاءِ فَنَزَلَ وَ عَقَلَ بَعِيرَهُ وَ تَرَكَهُمْ حَتَّي اجْتَمَعُوا فَرَكِبَ إِلَيْهِمْ فَلَمَّا بَصُرُوا بِهِ قَامُوا إِلَيْهِ يَهْزَءُونَ بِهِ فَقَالَ وَاحِدٌ مِنْهُمْ يَا أَعْرَابِيُّ عِنْدَكَ خَبَرٌ مِنَ السَّمَاءِ قَالَ نَعَمْ جَبْرَائِيلُ فِي السَّمَاءِ وَ مَلَكُ الْمَوْتِ فِي الْهَوَاءِ وَ عَلِيٌّ فِي الْقَفَاءِ فَقَالَ لَهُ يَا أَعْرَابِيُّ مِنْ أَيْنَ أَقْبَلْتَ قَالَ مِنْ عِنْدِ التَّقِيِّ النَّقِيِّ إِلَي الْمُنَافِقِ الرَّدِيِّ قَالَ لَهُ يَا أَعْرَابِيُّ فَمَا تَنْزِلُ إِلَي الْأَرْضِ حَتَّي نُشَاوِرَكَ قَالَ وَ اللَّهِ مَا فِي مُشَاوَرَتِكُمْ بَرَكَةٌ وَ لَا مِثْلِي يُشَاوِرُ أَمْثَالَكُمْ قَالُوا يَا أَعْرَابِيُّ فَإِنَّا نَكْتُبُ إِلَي يَزِيدَ بِخَبَرِكَ وَ كَانَ يَزِيدُ يَوْمَئِذٍ وَلِيُّ عَهْدِهِمْ فَكَتَبُوا إِلَيْهِ أَمَّا بَعْدُ يَا يَزِيدُ فَقَدْ قَدِمَ عَلَيْنَا مِنْ عِنْدِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام أَعْرَابِيٌّ لَهُ لِسَانٌ يَقُولُ فَمَا يَمَلُّ وَ يُكْثِرُ فَلَا يَكِلُّ وَ السَّلَامُ فَلَمَّا قَرَأَ يَزِيدُ الْكِتَابَ أَمَرَ أَنْ يُهَوَّلَ عَلَيْهِ وَ أَنْ يُقَامَ لَهُ سِمَاطَانِ بِالْبَابِ بِأَيْدِيهِمْ أَعْمِدَةُ الْحَدِيدِ فَلَمَّا تَوَسَّطَهُمُ الطِّرِمَّاحُ قَالَ مَنْ هَؤُلَاءِ كَأَنَّهُمْ زَبَانِيَةُ مَالِكٍ فِي ضِيقِ الْمَسَالِكِ

⁽¹⁾: معاویه برای امیرمؤمنان علیه السّلام نوشت:

با نام خداوند بخشایشگر مهربان اما بعد، ای علی تو را با آتشی برنده می‌زنم که نه باد آن را برمی افروزد و نه آب آن را خاموش می‌کند، چون به حرکت درآید، واقع می‌شود و چون واقع شود سوراخ می‌کند و السلام.

علی علیه السّلام زمانی‌که نامه او را خواند، دوات و کاغذی طلب کرد، سپس نوشت: اما بعد، ای معاویه دروغ گفته‌ای، من علی بن ابی‌طالب علیه السّلام پدر حسن، حسین، قاتل جد تو و عمو، دائی و پدر تو هستم و من کسی هستم که قوم تو را در روز بدر و روز فتح و احد نابود کردم و آن شمشیر در دستم است و بازویم با شجاعت قلبم، آن را حمل می‌کند، چنانکه نبی صلّی الله علیه و آله با دست وصی پشت آن است. خدا را با هیچ پروردگاری و محمد را با هیچ شمشیر و شمشیر را با جانشینی عوض نمی‌کنم و سلام برآنکه از هدایت پیروی کرد.

سپس نامه را لوله کرد و طرماح بن عدی طائی که مرد سخنور بلندی بود را صدا کرد و به او گفت: این نامه را بگیر و با آن به سوی معاویه برو و پاسخ او را بگیر. پس طرماح نامه را گرفت و عمامه‌ای خواست و آن را برروی بالا پوشش پوشید و بر شتر نه ساله فربه بلند، بالا رفته در هوا سوار شد و حرکت کرد تا اینکه به شهر دمشق رسید. پس درباره فرماندهان معاویه سؤال کرد. به او گفته شد: کدام‌یک را می‌خواهی؟ گفت: جرول جهضم و صلاده و قلاده و سواده و صاعقه، ابوالمنایا، ابو الحتوف، ابو اعور اسلمی، عمرو بن عاص، شمر بن ذی الجوشن، هدی بن محمد بن اشعث کندی را می‌خواهم. به او گفته‌شد: آنها کنار باب الخضراء جمع

هستند. پس فرود آمد، شترش را بست و آنها را ترک کرد تا اینکه جمع شدند، پس به سوی آنان سوار شد و زمانی‌که او را دیدند مسخره کنان به سوی او برخاستند، یکی از آنان گفت: ای بادیه‌نشین خبری از آسمان داری؟ گفت: آری، جبرئیل در آسمان، ملک الموت در هوا و علی در قفا است. گفت: ای بادیه‌نشین از کجا آمدی؟ گفت: از نزد تقی نقی به سوی منافق پست. به او گفت: ای بادیه‌نشین بر زمین نمی‌آیی تا با تو مشورت کنیم؟ گفت: به خدا سوگند در مشورت با شما برکتی نیست و امثال من با امثال شما مشورت نمی‌کند. گفتند: ای بادیه‌نشین، پس ما خبر تو را برای یزید می‌نویسیم و یزید درآن هنگام ولی‌عهد بود. پس برای او نوشتند: اما بعد، ای یزید بادیه‌نشینی از نزد علی بن ابی‌طالب نزد ما آمده است که زبانی دارد که می‌گوید و ملول نمی‌شود و زیاد می‌گوید و خسته نمی‌شود والسلام. یزید زمانی‌که نامه را خواند، دستور داد که او را بترساند و برای او دو صف بر در برپا شود که در دست‌هایشان ستون‌های آهنی است، زمانی‌که طرماح در میان آنان قرار گرفت، گفت: اینان که هستند، گویی فرشتگان عذاب مالکی در تنگنای گذرگاه‌ها

1) . حدیث در کتاب الاختصاص منسوب به شیخ مفید- ص138، چاپ دوم، و در چاپ نجف ص 132 موجود است.

عِنْدَ تِلْكَ الْهَوَالِكِ قَالُوا اسْكُتْ هَؤُلَاءِ أُعِدُّوا لِيَزِيدَ فَلَمْ يَلْبَثْ أَنْ خَرَجَ يَزِيدُ فَلَمَّا نَظَرَ إِلَيْهِ قَالَ السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا أَعْرَابِيُّ قَالَ اللَّهُ السَّلامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ عَلَي وَلَدِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ إِنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ يَقْرَأُ عَلَيْكَ السَّلَامَ قَالَ سَلَامُهُ مَعِي مِنَ الْكُوفَةِ قَالَ إِنَّهُ يَعْرِضُ عَلَيْكَ الْحَوَائِجَ قَالَ أَمَّا أَوَّلُ حَاجَتِي إِلَيْهِ فَنَزْعُ رُوحِهِ مِنْ بَيْنِ جَنْبَيْهِ وَ أَنْ يَقُومَ مِنْ مَجْلِسِهِ حَتَّي يَجْلِسَ فِيهِ مَنْ هُوَ أَحَقُّ بِهِ وَ أَوْلَي مِنْهُ قَالَ لَهُ يَا أَعْرَابِيُّ فَإِنَّا نَدْخُلُ عَلَيْهِ فَمَا فِيكَ حِيلَةٌ قَالَ لِذَلِكَ قَدِمْتُ فَاسْتَأْذَنَ لَهُ عَلَي أَبِيهِ .

فَلَمَّا دَخَلَ عَلَي مُعَاوِيَةَ وَ نَظَرَ إِلَي مُعَاوِيَةَ وَ السَّرِيرِ قَالَ السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا الْمَلِكُ قَالَ وَ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَقُولَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ نَحْنُ الْمُؤْمِنُونَ فَمَنْ أَمَّرَكَ عَلَيْنَا فَقَالَ نَاوِلْنِي كِتَابَكَ قَالَ إِنِّي لَأَكْرَهُ أَنْ أَطَأَ بِسَاطَكَ قَالَ فَنَاوِلْهُ وَزِيرِي قَالَ خَانَ الْوَزِيرُ وَ ظَلَمَ الْأَمِيرُ قَالَ فَنَاوِلْهُ غُلَامِي قَالَ غُلَامُ سَوْءٍ اشْتَرَاهُ مَوْلَاهُ مِنْ غَيْرِ حِلٍّ وَ اسْتَخْدَمَهُ فِي غَيْرِ طَاعَةِ اللَّهِ قَالَ فَمَا الْحِيلَةُ يَا أَعْرَابِيُّ قَالَ مَا يَحْتَالُ مُؤْمِنٌ مِثْلِي لِمُنَافِقٍ مِثْلِكَ قُمْ صَاغِراً فَخُذْهُ .

فَقَامَ مُعَاوِيَةُ صَاغِراً فَتَنَاوَلَ مِنْهُ ثُمَّ فَضَّهُ وَ قَرَأَهُ ثُمَّ قَالَ يَا أَعْرَابِيُّ كَيْفَ خَلَّفْتَ عَلِيّاً قَالَ خَلَّفْتُهُ وَ اللَّهِ جَلَداً حَرِباً ضَابِطاً كَرِيماً شُجَاعاً جَوَاداً لَمْ يَلْقَ جَيْشاً إِلَّا هَزَمَهُ وَ لَا قَرْناً إِلَّا أَرْدَأَهُ وَ لَا قَصْراً إِلَّا هَدَمَهُ قَالَ فَكَيْفَ خَلَّفْتَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ قَالَ خَلَّفْتُهُمَا صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمَا صَحِيحَيْنِ فَصِيحَيْنِ كَرِيمَيْنِ شُجَاعَيْنِ جَوَادَيْنِ شَابَّيْنِ طَرِيَّيْنِ يَصْلُحَانِ لِلدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ قَالَ فَكَيْفَ خَلَّفْتَ أَصْحَابَ عَلِيٍّ قَالَ خَلَّفْتُهُمْ وَ عَلِيٌّ بَيْنَهُمْ كَالْبَدْرِ وَ هُمْ كَالنُّجُومِ إِنْ أَمَرَهُمُ ابْتَدَرُوا وَ إِنْ نَهَاهُمُ ارْتَدَعُوا فَقَالَ لَهُ يَا أَعْرَابِيُّ مَا أَظُنُّ بِبَابِ عَلِيٍّ أَحَداً أَعْلَمَ مِنْكَ قَالَ وَيْلَكَ اسْتَغْفِرْ رَبَّكَ وَ صُمْ سَنَةً كَفَّارَةً لِمَا قُلْتَ كَيْفَ لَوْ رَأَيْتَ الْفُصَحَاءَ الْأُدَبَاءَ النُّطَقَاءَ وَ وَقَعْتَ فِي بَحْرِ عُلُومِهِمْ غَرِقْتَ يَا شَقِيُّ قَالَ الْوَيْلُ لِأُمِّكِ قَالَ بَلْ طُوبَي لَهَا وَلَدَتْ مُؤْمِناً يَغْمِزُ مُنَافِقاً مِثْلَكَ قَالَ لَهُ يَا أَعْرَابِيُّ هَلْ لَكَ فِي جَائِزَةٍ قَالَ أَرَي اسْتِنْقَاصَ رُوحِكَ فَكَيْفَ لَا أَرَي اسْتِنْقَاصَ مَالِكَ فَأَمَرَ لَهُ بِمِائَةِ أَلْفِ دِرْهَمٍ فَقَالَ أَزِيدُكَ يَا أَعْرَابِيُّ قَالَ أَسْدِ يَداً سُدْ أَبَداً فَأَمَرَ لَهُ

در آن مهلکه‌هاست؟ گفتند: ساکت باش اینان برای یزید آماده شده است. طولی نکشید که یزید خارج شد و چون به او نگاه کرد، گفت: سلام بر تو ای بادیه‌نشین. گفت: سلام مؤمن مهیمن بر پسر امیرمؤمنین است. گفت: امیرمؤمنان به تو سلام می‌رساند. گفت: سلام او از کوفه همراه من است، گفت: او حاجت‌ها را بر تو عرضه می‌دارد. گفت: اما اولین حاجتم از او جدا کردن روحش از بین دو پهلوی اوست و اینکه از مجلس خویش برخیزد تا کسی‌که از او نسبت به آن محق‌تر و اولی‌تر است در آن بنشیند. به او گفت: ای بادیه‌نشین، ما بر او وارد می‌شویم، حیله تو چیست؟ گفت: برای این آمده‌ام. پس برای ورود بر پدرش از او اجازه خواست.

زمانی‌که بر معاویه وارد شد و به او و تخت او نگاه کرد گفت: سلام بر تو ای پادشاه. گفت: چه چیزی تو را مانع از این شد که امیرمؤمنان بگویی. گفت: ما مؤمنان هستیم، چه کسی تو را بر ما امیر کرده است؟ گفت: نامه‌ات را به من بده .

گفت: من اکراه دارم که بر بساط تو قدم گذارم. گفت: پس به وزیرم بده. گفت: وزیر خیانت کرد و امیر ستم کرد. گفت: پس آن را به غلامم بده. گفت: غلام بدی که صاحبش او را بدون حلال ودن خریده است و در غیر طاعت خدا به‌کار گرفته است. گفت: چاره چیست ای بادی‌نشین؟ گفت: مؤمنی چون من بر منافقی چون تو نیرنگ نمی‌زند، حقیرانه برخیز و آن را بگیر.

معاویه حقیرانه برخاست و آن را گرفت، سپس باز کرد و قرائت کرد، پس گفت: ای بادیه‌نشین، چگونه علی را ترک کردی. گفت: به خدا سوگند او را صبور جنگاور، ضابط، کریم، شجاع، بخشنده‌ای ترک کردم که با لشکری ربرو نشد، مگر اینکه شکست داد و با هماوردی، مگر این که او را قصد کرد و با قصری مگر اینکه نابودش کرد. گفت: حسن و حسین را چگونه ترک کردی؟ گفت: آن دو علیه السّلام را صحیح، فصیح، کریم، شجاع، بخشنده، جوان، شاداب، که دنیا را و آخرت را اصلاح می‌کنند، رها کردم. گفت: اصحاب علی را چگونه ترک کردی؟ گفت: آنها را درحالی رها کردم که علی در میان آنان مانند ماه و آنها چون ستارگان هستند. اگر به آنان امر کند، اقدام می‌کنند و اگر آنها را نهی کند، خودداری می‌کنند. به او گفت: ای بادیه‌نشین، بر در علی کسی را آگاه‌تر از تو گمان نمی‌کنم. گفت: وای بر تو، از پروردگارت طلب آمرزش کن و یک سال را به عنوان کفاره بر آنچه گفتی، روزه بگیر، اگر فصیحان ادیب ناطق را ببینی و در دریای دانش آنها قرار بگیری، چگونه خواهی بود ای بدبخت. گفت: وای بر مادرت. گفت: خوشا به حال او، مؤمنی زاده است که منافقی چون تو را بی‌اعتبار می‌کند. به او گفت: ای بادیه‌نشین آیا عطائی می خواهی. گفت: کم‌شدن روحت را می‌بینم، پس چگونه کم‌شدن مالت را نبینم. پس به بخشیدن صدهزار درهم امر کرد. گفت: ای بادیه‌نشین، بیشتر بر تو عطا می‌کنم، گفت: نعمتی ببخش تا همیشه سرور قومی باشی.

بِمِائَةِ أَلْفٍ أُخْرَي فَقَالَ ثَلِّثْهَا فَإِنَّ اللَّهَ فَرْدٌ ثُمَّ ثَلَّثَهَا فَقَالَ الْآنَ مَا تَقُولُ قَالَ أَحْمَدُ اللَّهَ وَ أَذُمُّكَ قَالَ وَ لِمَ وَيْلَكَ قَالَ لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لَكَ وَ لَا لِأَبِيكَ مِيرَاثاً إِنَّمَا هُوَ مِنْ بَيْتِ مَالِ الْمُسْلِمِينَ أَعْطَيْتَنِيهِ .

ثُمَّ أَقْبَلَ مُعَاوِيَةُ عَلَي كَاتِبِهِ فَقَالَ اكْتُبْ لِلْأَعْرَابِيِّ جَوَاباً فَلَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ فَكَتَبَ أَمَّا بَعْدُ يَا عَلِيُّ فَلَأُوَجِّهَنَّ إِلَيْكَ بِأَرْبَعِينَ حِمْلًا مِنْ خَرْدَلٍ مَعَ كُلِّ خَرْدَلَةٍ أَلْفُ مُقَاتِلٍ يَشْرَبُونَ الدِّجْلَةَ وَ يَسْقُونَ الْفُرَاتَ .

فَلَمَّا نَظَرَ الطِّرِمَّاحُ إِلَي مَا كَتَبَ بِهِ الْكَاتِبُ أَقْبَلَ عَلَي مُعَاوِيَةَ فَقَالَ سَوْأَةً لَكَ يَا مُعَاوِيَةُ فَلَا أَدْرِي أَيُّكُمَا أَقَلُّ حَيَاءً أَنْتَ أَمْ كَاتِبُكَ وَيْلَكَ لَوْ جَمَعَتِ الْجِنُّ وَ الْإِنْسُ وَ أَهْلُ الزَّبُورِ وَ الْفُرْقَانِ كَانُوا لَا يَقُولُونَ بِمَا قُلْتَ قَالَ مَا كَتَبَهُ عَنْ أَمْرِي قَالَ إِنْ لَمْ يَكُنْ كَتَبَهُ عَنْ أَمْرِكَ فَقَدِ اسْتَضْعَفَكَ فِي سُلْطَانِكَ وَ إِنْ كَانَ كَتَبَهُ بِأَمْرِكَ فَقَدِ اسْتَحْيَيْتُ لَكَ مِنَ الْكَذِبِ أَ مِنْ أَيِّهِمَا تَعْتَذِرُ وَ مِنْ أَيِّهِمَا تَعْتَبِرُ أَمَا إِنَّ لِعَلِيٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ دِيكاً أَشْتَرَ جَيِّداً أَخْضَرَ يَلْتَقِطُ الْخَرْدَلَ بِجَيْشِهِ فَيَجْمَعُهُ فِي حَوْصَلَتِهِ قَالَ وَ مَنْ ذَلِكَ يَا أَعْرَابِيُّ قَالَ ذَلِكَ مَالِكُ بْنُ الْحَارِثِ الْأَشْتَرُ .

ثُمَّ أَخَذَ الْكِتَابَ وَ الْجَائِزَةَ وَ انْطَلَقَ بِهِ إِلَي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام فَأَقْبَلَ مُعَاوِيَةُ عَلَي أَصْحَابِهِ فَقَالَ نَرَي لَوْ وَجَّهْتُكُمْ بِأَجْمَعِكُمْ فِي كُلِّ مَا وَجَّهَ بِهِ صَاحِبُهُ مَا كُنْتُمْ تُؤَدُّونَ عَنِّي عُشْرَ عَشِيرِ مَا أَدَّي هَذَا عَنْ صَاحِبِهِ.

بيان

الطرماح بكسر الطاء و الراء و تشديد الميم و قال الجوهري فاه بالكلام علي زنة قال و تفوه لفظ به و المفوه المنطيق و قال بزل البعير فطرنا به أي انشق فهو بازل ذكرا كان أو أنثي و ذلك في السنة التاسعة و ربما بزل في السنة الثامنة و قال يقال جمل فتيق إذا انفتق سمنا و في بعض النسخ بالنون قال الجوهري الفنيق الفحل المكرم و قال الجرول الحجارة. و الجهضم الضخم الهامة المستدير الوجه و الأسد و الصلد و الصلب الأملس و يحتمل أن تكون تلك أسامي خدمه و أن يكون قال ذلك نبزا و استهزاء و السماط بالكسر الصف من الناس و النخل و الجلد الصلابة و الجلادة تقول منه

پس به صدهزار دیگر دستور داد. پس گفت: آن را سه برابر کن که خداوند فرد است، پس آن را سه برابر کردند. گفت: الآن چه می‌گویی؟ گفت: خدا را حمد می‌گویم و تو را مذمت می‌کنم. گفت: وای بر تو، چرا؟ گفت: زیرا این میراث تو و پدرت نبوده است، بلکه از بیت المال مسلمانان به من بخشیدی. سپس معاویه به کاتبش روی کرد و گفت: برای بادیه‌نشین جوابی بنویس که ما قدرتی بر آن نداریم، پس نوشت: اما بعد، ای علی چهل بار از خردل به سویت می‌فرستم که با هر خردلی، هزار جنگاور است که دجله را می‌نوشند و فرات را سیراب می‌کنند.

طرماح زمانی‌که به نوشته کاتب نگاه کرد، به سوی معاویه رو کرد و گفت: بد است برای تو ای معاویه، نمی‌دانم کدام‌یک از شما کم شرتر هستید، تو یا کاتب؟ وای بر تو، اگر جن و انس، اهل زبور و فرقان را جمع می‌کردی، آنچه‌که تو می‌گویی را نمی‌گفتند. گفت: از امر من ننوشته است. گفته: اگر از روی امر تو ننوشته است، پس در قدرتت تو را ضعیف کرده است و اگر به امر تو نوشته است، پس از کذب برای تو شرم دارم. از کدام یک عذرخواهی می‌کنی و کدام یک را معتبر می‌دانی؟ آگاه باش که علی علیه السّلام خروس اشتر خوب سبزی دارد که با لشکرش خردل بر می‌چیند و در چینه دانش جمع می‌کند. گفت: او کیست ای بادیه‌نشین. گفت: او مالک بن حارث اشتر است.

سپس نامه و بخشش را گرفت و با آن به سوی علی بن ابی‌طالب علیه السّلام رفت و معاویه به یارانش روی کرد و گفت: می‌بینم اگر همه شما را در تمامی آنچه‌که صاحب او فرستاده بود، می فرستادم، یک‌صدم از آنچه‌که او درباره صاحبش ادا کرد را درباره من ادا نمی‌کردید.

توضیح

طرماح با کسره طاء، راء و تشدید میم است. و جوهری گوید: فاه بالکلام بر وزن قال و تفوه، یعنی بیان کرد. و المفوه یعنی سخن آور. و گوید: بذل البعیر، یعنی دندانش شکافته شد. پس او بازل است، چه نر باشد چه ماده، و این در سال نهم است و شاید در سال هشتم باشد. و گوید: جمل فتیق گفته می‌شود. زمانی‌که فربه شود. و در بعضی نسخه‌ها با نون است و جوهری گوید: فنیق: اصیل و نژاده، و گوید: الجرول یعنی سنگ و الجهضم، یعنی دارای سر بزرگ و چهره گرد. و الأسد، الصلد و الصلب، یعنی نرم. و محتمل است که این اسم‌ها نام خدم او باشد و آن را برای توهین و تمسخر گفته باشد. و سماط با کسره صفی از مردم و نخل است و الجلد: صلابت و استواری، از آن

جلد الرجل بالضم فهو جلد ذكره الجوهري و قال حرب الرجل بالكسر اشتد غضبه و رجل حرب و أسد حرب أسد يدا سد أبدا أي أعط نعمة تكون أبدا سيدا للقوم و الأجيد الحسن العنق أو طويله و الأعسر هو الذي يعمل باليد اليسري و يقال إنه أشد شي‌ء رميا.

«550»

أَقُولُ وَجَدْتُ الرِّوَايَةَ بِخَطِّ بَعْضِ الْأَفَاضِلِ بِاخْتِلَافٍ مَا فَأَحْبَبْتُ إِيرَادَهَا عَلَي هَذَا الْوَجْهِ أَيْضاً قَالَ قَالَ الشَّيْخُ الْأَدِيبُ أَبُو بَكْرِ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ الْبُسْتِيُّ بِالْأَسَانِيدِ الصِّحَاحِ إِنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام لَمَّا رَجَعَ مِنْ وَقْعَةِ الْجَمَلِ كَتَبَ إِلَيْهِ مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ وَ ابْنِ عَبْدِ اللَّهِ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ إِلَي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ أَمَّا بَعْدُ فَقَدِ اتَّبَعْتَ مَا يَضُرُّكَ وَ تَرَكْتَ مَا يَنْفَعُكَ وَ خَالَفْتَ كِتَابَ اللَّهِ وَ سُنَّةَ رَسُولِهِ صلي الله عليه و آله وَ قَدِ انْتَهَي إِلَيَّ مَا فَعَلْتَ بِحَوَارِيِّ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله طَلْحَةَ وَ الزُّبَيْرِ وَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ عَائِشَةَ فَوَ اللَّهِ لَأَرْمِيَنَّكَ بِشِهَابٍ لَا تُطْفِيهِ الْمِيَاهُ وَ لَا تُزَعْزِعُهُ الرِّيَاحُ إِذَا وَقَعَ وَقَبَ وَ إِذَا وَقَبَ ثَقَبَ وَ إِذَا ثَقَبَ نَقَبَ وَ إِذَا نَقَبَ الْتَهَبَ فَلَا تَغُرَّنَّكَ الْجُيُوشُ وَ اسْتَعِدَّ لِلْحَرْبِ فَإِنِّي مُلَاقِيكَ بِجُنُودٍ لَا قِبَلَ لَكَ بِهَا وَ السَّلَامُ .

فَلَمَّا وَصَلَ الْكِتَابُ إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَكَّهُ وَ قَرَأَهُ وَ دَعَا بِدَوَاةٍ وَ قِرْطَاسٍ وَ كَتَبَ إِلَيْهِ :

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ وَ ابْنِ عَبْدِهِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ أَخِي رَسُولِ اللَّهِ وَ ابْنِ عَمِّهِ وَ وَصِيِّهِ وَ مُغَسِّلِهِ وَ مُكَفِّنِهِ وَ قَاضِي دَيْنِهِ وَ زَوْجِ ابْنَتِهِ الْبَتُولِ وَ أَبِي سِبْطَيْهِ الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ إِلَي مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ .

أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أَفْنَيْتُ قَوْمَكَ يَوْمَ بَدْرٍ وَ قَتَلْتُ عَمَّكَ وَ خَالَكَ وَ جَدَّكَ وَ السَّيْفُ الَّذِي قَتَلْتُهُمْ بِهِ مَعِي يَحْمِلُهُ سَاعِدِي بِثَبَاتٍ مِنْ صَدْرِي وَ قُوَّةٍ مِنْ بَدَنِي وَ نُصْرَةٍ مِنْ رَبِّي كَمَا جَعَلَهُ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله فِي كَفِّي فَوَ اللَّهِ مَا اخْتَرْتُ عَلَي اللَّهِ رَبّاً وَ لَا عَلَي الْإِسْلَامِ دِيناً وَ لَا عَلَي مُحَمَّدٍ نَبِيّاً وَ لَا عَلَي السَّيْفِ بَدَلًا فَبَالِغْ مِنْ رَأْيِكَ فَاجْتَهِدْ وَ لَا تَقْصُرْ فَقَدِ اسْتَحْوَذَ عَلَيْكَ الشَّيْطَانُ وَ اسْتَفَزَّكَ الْجَهْلُ وَ الطُّغْيَانُ

جلد الرجل با ضمه می‌گویی و او جلد است. این را جوهری ذکر کرده است و گوید: حرب الرجل با کسره، یعنی خشمش شدت یافت. و رجل حرب و اسد حرب، أسد یداً سد ابداً، یعنی نعمتی ببخش تا همیشه سرور قومی باشی و الاجید یعنی نیک گردن یا صاحب گردن بلند. الاعسر، کسی‌است که با دست چپ کار می‌کند و گفته می‌شود: إنه أشد شئ رمیاً.

روایت 550

می‌گویم: این روایت را با خط یکی از افاضل با اختلاف یافتم، پس دوست داشتم که بر این وجه نیز ذکر کنم. گوید: شیخ ادیب ابوبکر بن عبدالعزیر بستی با اسناد صحیح می‌گوید: امیرمؤمنان، علی بن ابی‌طالب علیه السّلام زمانی‌که از واقعه جمل بازگشت، معاویه بن ابی‌سفیان نامه‌ای برای نوشت: بسم الله الرحمن الرحیم، از بنده خدا و پسر بنده خدا، معاویه بن ابوسفیان به علی بن ابوطالب، اما بعد آنچه که به تو آسیب می‌رساند را پیروی و آنچه که برای تو سودمند است را رها کرده‌ای و با کتاب خدا و سنت رسول الله صلّی الله علیه و آله مخالفت کرده‌ای و آنچه‌که با مریدان رسول الله، طلحه، زبیر و ام‌مؤمنین عایشه کرده‌ای، به من رسیده است. به خدا سوگند تو را با آتشی هدف قرار می‌دهم که نه آب‌ها خاموشش می‌کند و نه بادها آن را به حرکت در می‌آورد، آنگاه که واقع شود، فرود می‌رود و چون فرود رود، حفره ایجاد می‌کند و چون حفره ایجاد کند، می‌شکافد. و چون شکافت، شعله‌ور می‌شود و لشکریان تو را مغرور نکنند و برای جنگ آماده باش که من با سربازانی با تو روبرو می‌شوم که تو بر آن جرأتی نداری و السلام.

زمانی‌که نامه به امیرمؤمنان علیه السّلام رسید، آن را گشود، قرائت کرد و دوات و کاغذی طلب کرد و برای او نوشت: بسم الله الرحمن الرحیم، از بنده خدا و پسر بنده خدا علی بن ابی‌طالب، برادر رسول الله، پسرعمو، وصی، غسل‌دهنده، کفن کننده، قاضی دین او، همسر دختر او بتول، و پدر دو نوه او، حسن و حسین، به معاویه بن ابی‌سفیان.

اما بعد، من در روز بدر خویشانت را هلاک کردم و عمو، دایی و جدت را به قتل رساندم و شمشیری که با آن آنها را کشتم، با من است، بازویم با ثباتی از دلم، قدرتی از بدنم و یاری از پروردگارم، آن را حمل می‌کند، آنگونه که نبی صلّی الله علیه و آله در دستم قرار داد. به خدا سوگند هیچ خدایی را بر خدا، هیچ دینی را بر اسلام و هیچ نبی را بر محمد و هیچ جایگزینی را بر شمشیر ترجیح نداده‌ام، در اندیشه‌ات، نهایت کوشش خود را به کار ببند، تلاش کن و کوتاهی نکن که شیطان بر تو چیره شده و جهل و سرکشی تو را برانگیخته است

وَ سَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ وَ السَّلامُ عَلي مَنِ اتَّبَعَ الْهُدي وَ خَشِيَ عَوَاقِبَ الرَّدَي .

ثُمَّ طَوَي الْكِتَابَ وَ خَتَمَهُ وَ دَعَا رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِهِ يُقَالُ لَهُ الطِّرِمَّاحُ بْنُ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ الطَّائِيُّ وَ كَانَ رَجُلًا جَسِيماً طَوِيلًا أَدِيباً لَبِيباً فَصِيحاً لَسِناً مُتَكَلِّماً لَا يَكِلُّ لِسَانُهُ وَ لَا يَعْيَا عَنِ الْجَوَابِ فَعَمَّمَهُ بِعِمَامَتِهِ وَ دَعَا لَهُ بِجَمَلٍ بَازِلٍ وَثِيقٍ فَائِقٍ أَحْمَرَ فَسَوَّي رَاحِلَتَهُ وَ وَجَّهَهُ إِلَي دِمَشْقَ فَقَالَ لَهُ يَا طِرِمَّاحُ انْطَلِقْ بِكِتَابِي هَذَا إِلَي مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ وَ خُذِ الْجَوَابَ .

فَأَخَذَ الطِّرِمَّاحُ الْكِتَابَ وَ كَوَّرَ بِعِمَامَتِهِ وَ رَكِبَ مَطِيَّتَهُ وَ انْطَلَقَ حَتَّي دَخَلَ دِمَشْقَ فَسَأَلَ عَنْ دَارِ الْإِمَارَةِ فَلَمَّا وَصَلَ إِلَي الْبَابِ قَالَ لَهُ الْحُجَّابُ مَنْ بُغْيَتُكَ قَالَ أُرِيدُ أَصْحَابَ الْأَمِيرِ أَوَّلًا ثُمَّ الْأَمِيرَ ثَانِياً فَقَالُوا لَهُ مَنْ تُرِيدُ مِنْهُمْ قَالَ أُرِيدُ جَعْشَماً وَ جَرْوَلًا وَ مُجَاشِعاً وَ بَاقِعاً وَ كَانَ أَرَادَ أَبَا الْأَعْوَرِ السُّلَمِيَّ وَ أَبَا هُرَيْرَةَ الدَّوْسِيَّ وَ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ وَ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ فَقَالُوا هُمْ بِبَابِ الْخَضْرَاءِ يَتَنَزَّهُونَ فِي بُسْتَانٍ .

فَانْطَلَقَ وَ سَارَ حَتَّي أَشْرَفَ عَلَي ذَلِكَ الْمَوْضِعِ فَإِذَا قَوْمٌ بِبَابِهِ فَقَالُوا جَاءَنَا أَعْرَابِيٌّ بَدَوِيٌّ دُوَيْنٌ إِلَي السَّمَاءِ تَعَالَوْا نَسْتَهْزِئُ بِهِ فَلَمَّا وَقَفَ عَلَيْهِمْ قَالُوا يَا أَعْرَابِيُّ هَلْ عِنْدَكَ مِنَ السَّمَاءِ خَبَرٌ فَقَالَ بَلَي اللَّهُ تَعَالَي فِي السَّمَاءِ وَ مَلَكُ الْمَوْتِ فِي الْهَوَاءِ وَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ فِي الْقَفَاءِ فَاسْتَعِدُّوا لِمَا يَنْزِلُ عَلَيْكُمْ مِنَ الْبَلَاءِ يَا أَهْلَ الشَّقَاوَةِ وَ الشَّقَاءِ قَالُوا مِنْ أَيْنَ أَقْبَلْتَ قَالَ مِنْ عِنْدَ حُرٍّ تَقِيٍّ نَقِيٍّ زَكِيٍّ مُؤْمِنٍ رَضِيٍّ مَرْضِيٍّ فَقَالُوا وَ أَيَّ شَيْ‌ءٍ تُرِيدُ فَقَالَ أُرِيدُ هَذَا الدَّعِيَّ الرَّدِيَّ الْمُنَافِقَ الْمُرْدِيَ الَّذِي تَزْعُمُونَ أَنَّهُ أَمِيرُكُمْ فَعَلِمُوا أَنَّهُ رَسُولُ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيٍّ عليه السلام إِلَي مُعَاوِيَةَ فَقَالُوا هُوَ فِي هَذَا الْوَقْتِ مَشْغُولٌ قَالَ بِمَا ذَا بِوَعْدٍ أَوْ وَعِيدٍ قَالُوا لَا وَ لَكِنَّهُ يُشَاوِرُ أَصْحَابَهُ فِيمَا يُلْقِيهِ غَداً قَالَ فَسُحْقاً لَهُ وَ بُعْداً .

فَكَتَبُوا إِلَي مُعَاوِيَةَ بِخَبَرِهِ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ وَرَدَ مِنْ عِنْدِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ رَجُلٌ أَعْرَابِيٌّ بَدَوِيٌّ فَصِيحٌ لَسِنٌ طَلِقٌ ذَلِقٌ يَتَكَلَّمُ فَلَا يَكِلُّ وَ يُطِيلُ فَلَا يَمَلُّ فَأَعِدَّ لِكَلَامِهِ جَوَاباً بَالِغاً وَ لَا تَكُنْ عَنْهُ غَافِلًا وَ لَا سَاهِياً وَ السَّلَامُ.

و خواهی دانست، کسانی‌که ظلم کردند خواهی دانست به کدام بازگشتگاه برخواهند گشت، و سلام بر کسی‌که از هدایت پیروی کرد و از عواقب هلاکت بیم یافت.

سپس نامه را لوله کرد و بر آن مهر زد و یکی از اصحابش که طرماح بن عدی بن حاتم طائی خوانده می‌شود و مردی تنومند بلند و ادیبی خردمند فصحیح زبان‌آور سخنگو بود که زبانش خسته نمی‌شد و از جواب عاجز نمی‌ماند، را صدا کرد و عمامه خود را بر او بست و شتر دندان شکافته مطمئن فربه سرخ برایش طلب کرد و پالانش را بست و درحالی‌که رویش به سوی دمشق بود، گفت: طرماح با این نامه به سوی معاویه بن ابوسفیان برو جواب را بگیر.

پس طرماح نامه را گرفت عمامه‌اش را بست و سوار مرکبش شد و رفت تا اینکه وارد دمشق شد، پس از مرکز امارت سؤال کرد و چون به دروازه رسید. دربان گفت: چه‌کسی را می‌خواهی؟ گفت: اول اصحاب امیر را می‌خواهم، سپس امیر را. به او گفتند: کدام‌یک از آنان را می‌خواهی؟ گفت:جعشم، جرول، مجاشع و باقع را می‌خواهم - و ابو اعور سلمی، ابوهریره دوسی، عمرو بن عاص و مروان بن حکم را می‌خواست - پس گفتند: آن ها بر در خضراء در باغ تفریح می‌کنند.

پس رفت و حرکت تا به آن محل نزدیک شد، پس با جمعی که بر در آن بودند، روبرو شد. گفتند: بادیه‌نشین رسیده به آسمان نزدمان آمده، بیایید او را به تمسخر بگیریم. پس چون وی بر آنان ایستاد، گفت: ای بادیه‌نشین، آیا از آسمان خبر داری؟ گفت: بله، خداوند متعال در آسمان، ملک الموت در هوا، امیرمؤمنان علی بن ابی‌طالب در قفاء است. پس ای اهل شقاوت، و سه روزی برای بلایی که بر شما می‌رسد، آماده شوید. گفتند: از کجا آمدی؟ گفت: از نزد آزاده تقی نقی زکی مؤمن راضی پسندیده. گفتند: و چه می‌خواهی؟ گفت: این حرامزاده پست منافق هلاک‌کننده را می‌خواهم که گمان می‌کنید امیرتان است، پس دریافتند که او فرستاده امیرمؤمنان علیه السّلام به سوی معاویه است، گفتند: در این وقت او مشغول است .

گفت: به چه؟ به وعده یا تهدید؟ گفتند: نه، بلکه به یارانش درباره آنچه‌که فردا با آن روبرو می‌شود مشورت می‌کند. گفت: پس نابود و دور باد.

خبر او را برای معاویه نوشتند: اما بعد، مرد اعرابی بادیه‌نشین فصیح زبان‌آور گشاده‌زبان سخنوری، از نزد علی بن ابی‌طالب آمده است که صحبت می‌کند و خسته نمی‌شود، طولانی می‌سازد و ملول نمی‌شود، پس برای کلام او جواب بلیغی آماده کن و از او غافل و بی‌توجه نباش والسلام.

فَلَمَّا عَلِمَ الطِّرِمَّاحُ بِذَلِكَ أَنَاخَ رَاحِلَتَهُ وَ نَزَلَ عَنْهَا وَ عَقَلَهَا وَ جَلَسَ مَعَ الْقَوْمِ الَّذِينَ يَتَحَدَّثُونَ .

فَلَمَّا بَلَغَ الْخَبَرُ إِلَي مُعَاوِيَةَ أَمَرَ ابْنَهُ يَزِيدَ أَنْ يَخْرُجَ وَ يَضْرِبَ الْمَصَافَّ عَلَي بَابِ دَارِهِ فَخَرَجَ يَزِيدُ وَ كَانَ عَلَي وَجْهِهِ أَثَرُ ضَرْبَةٍ فَإِذَا تَكَلَّمَ كَانَ جَهِيرَ الصَّوْتِ فَأَمَرَ بِضَرْبِ الْمَصَافِّ فَفَعَلُوا ذَلِكَ وَ قَالُوا لِلطِّرِمَّاحِ هَلْ لَكَ أَنْ تَدْخُلَ عَلَي بَابِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ لِهَذَا جِئْتُ وَ بِهِ أُمِرْتُ فَقَامَ إِلَيْهِ وَ مَشَي فَلَمَّا رَأَي أَصْحَابَ الْمَصَافِّ وَ عَلَيْهِمْ ثِيَابٌ سُودٌ فَقَالَ مَنْ هَؤُلَاءِ الْقَوْمُ كَأَنَّهُمْ زَبَانِيَةٌ لِمَالِكٍ عَلَي ضِيقِ الْمَسَالِكِ فَلَمَّا دَنَا مِنْ يَزِيدَ نَظَرَ إِلَيْهِ فَقَالَ مَنْ هَذَا الْمَيْشُومُ بْنُ الْمَيْشُومِ الْوَاسِعُ الْحُلْقُومِ الْمَضْرُوبُ عَلَي الْخُرْطُومِ فَقَالُوا مَهْ يَا أَعْرَابِيُّ ابْنُ الْمَلِكِ يَزِيدُ فَقَالَ وَ مَنْ يَزِيدُ لَا زَادَ اللَّهُ مُزَادَهُ وَ لَا بَلَغَهُ مُرَادَهُ وَ مَنْ أَبُوهُ كَانَا قُدُماً غَائِصَيْنِ فِي بَحْرِ الْجَلَافَةِ وَ الْيَوْمَ اسْتَوَيَا عَلَي سَرِيرِ الْخِلَافَةِ فَسَمِعَ يَزِيدُ ذَلِكَ وَ اسْتَشَاطَ وَ هَمَّ بِقَتْلِهِ غَضَباً ثُمَّ كَرِهَ أَنْ يُحْدِثَ دُونَ إِذْنِ أَبِيهِ فَلَمْ يَقْتُلْهُ خَوْفاً مِنْهُ وَ كَظَمَ غَيْظَهُ وَ خَبَّأَ نَارَهُ وَ سَلَّمَ عَلَيْهِ فَقَالَ يَا أَعْرَابِيُّ إِنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ يَقْرَأُ عَلَيْكَ السَّلَامَ فَقَالَ سَلَامُهُ مَعِي مِنَ الْكُوفَةِ فَقَالَ يَزِيدُ سَلْنِي عَمَّا شِئْتَ فَقَدْ أَمَرَنِي أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ بِقَضَاءِ حَاجَتِكَ فَقَالَ حَاجَتِي إِلَيْهِ أَنْ يَقُومَ مِنْ مَقَامِهِ حَتَّي يَجْلِسَ مَنْ هُوَ أَوْلَي مِنْهُ بِهَذَا الْأَمْرِ قَالَ فَمَا ذَا تُرِيدُ آنِفاً قَالَ الدُّخُولَ عَلَيْهِ فَأَمَرَ بِرَفْعِ الْحِجَابِ وَ أَدْخَلَهُ إِلَي مُعَاوِيَةَ وَ صَوَاحِبِهِ .

فَلَمَّا دَخَلَ الطِّرِمَّاحُ وَ هُوَ مُتَنَعِّلٌ قَالُوا لَهُ اخْلَعْ نَعْلَيْكَ فَالْتَفَتَ يَمِيناً وَ شِمَالًا ثُمَّ قَالَ هَذَا رَبُّ الْوَادِ الْمُقَدَّسِ فَأَخْلَعَ نَعْلَيَّ فَنَظَرَ فَإِذَا هُوَ مُعَاوِيَةُ قَاعِدٌ عَلَي السَّرِيرِ مَعَ قَوَاعِدِهِ وَ خَاصَّتِهِ وَ مَثُلَ بَيْنَ يَدَيْهِ خَدَمُهُ فَقَالَ السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا الْمَلِكُ الْعَاصِي فَقَرُبَ إِلَيْهِ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ فَقَالَ وَيْحَكَ يَا أَعْرَابِيُّ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَدْعُوَهُ بِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ الْأَعْرَابِيُّ ثَكِلَتْكَ أُمُّكَ يَا أَحْمَقُ نَحْنُ الْمُؤْمِنُونَ فَمَنْ أَمَّرَهُ عَلَيْنَا بِالْخِلَافَةِ .

فَقَالَ مُعَاوِيَةُ مَا مَعَكَ يَا أَعْرَابِيُّ فَقَالَ كِتَابٌ مَخْتُومٌ مِنْ إِمَامٍ مَعْصُومٍ فَقَالَ نَاوِلْنِيهِ قَالَ أَكْرَهُ أَنْ أَطَأَ بِسَاطَكَ قَالَ نَاوِلْهُ وَزِيرِي هَذَا وَ أَشَارَ إِلَي

زمانی‌که طرماح از آن آگاه شد، مرکبش را نشاند و از آن پایین آمد و آن را بست و همراه جمعی که صحبت می‌کردند، نشست.

چون خبر به معاویه رسید، به پسرش یزید دستور داد که خارج شود و صف‌ها را بر در سرایش تشکیل دهید. پس یزید خارج شد، درحالی‌که بر چهره‌اش اثر ضربت بود و با صدای بلند صحبت می کرد و به تشکیل صفوف دستور داد. پس چنین کردند و به طرماح گفتند: آیا می‌خواهی بر دروازه امیرمؤنان وارد شوی، گفت: برای این آمدم و به آن امر شدم. پس به سوی او برخاست و رفت و زمانی‌که اصحاب صفوف را در لباس‌هایی سیاه دید، گفت: این گروه که هستند؟ گویی فرشتگان عذاب مالکی بر تنگراه هستند و چون به یزید نزدیک شد، به او نگاه کرد و گفت: کیست این خالکوبی‌شده پسر خالکوبی‌شده با حلقوم گشاده و مضروب بر خرطوم. گفتند: خاموش ای اعرابی، او پسر پادشاه، یزید است. گفت: یزید کیست؟ خداوند نه بر توشه او افزاید نه او را به هدفش برساند و پدرش کیست؟ در گذشته در دریای گستاخی غرق بودند و امروز بر تخت خلافت استقرار یافتند و یزید این سخن را شنید و برافروخت و از روی خشم تصمیم به قتل او گرفت، اما اکراه داشت که بدون اذن پدر انجام دهد. پس از ترس پدر او را به قتل نرساند و خشمش را فرو خورد و آتش آن را خاموش کرد و بر او سلام کرد و گفت: ای اعرابی، امیرمؤمنان بر تو سلام می‌رساند. گفت: سلام او از کوفه همراه من است. یزید گفت: هرچه خواستی از من درخواست کن که امیرمؤنان به برآورده کردن حاجتت دستور داده است. گفت: حاجت من از او این است که از مقام خویش برخیزد تا کسی‌که از او به این امر لایق‌تر است بنشیند. گفت: هم‌اکنون چه می‌خواهی؟ گفت: ورود بر او را. پس برکنار رفتن پرده دستور داد و او را نزد معاویه و زنان همنشین وی برد .

چون طرماح با کفش وارد شد، به او گفتند: کفش‌هایت را بکن. به چپ و راست نگاه کرد و گفت: این پروردگار وادی مقدس است که کفش‌هایم را در آورم پس نگاه کرد و معاویه را دید که به همراه یاران و خواص خود بر تخت نشسته است و خدمتکارانش در مقابل او هستند. گفت: سلام بر تو ای فرمانروای عصیانگر، پس عمرو بن عاص به او نزدیک شد و گفت: وای بر تو ای بدوی، چه چیزی تو را مانع از این شد که با عنوان امیرمؤمنان بخوانی؟ بدوی گفت: مادرت به عزایت بنشیند ای احمق، ما مؤمنان هستم، چه کسی او را به خلافت بر ما امر کرده است.

معاویه گفت: چه با خود داری ای بدوی؟ گفت: نامه‌ای ممهور از امامی معصوم. گفت: آن را به من بده، گفت: اکراه دارم که بر بساطت پا نهم. گفت: به این وزیرم بده و به

عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ فَقَالَ هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ ظَلَمَ الْأَمِيرُ وَ خَانَ الْوَزِيرُ فَقَالَ نَاوِلْهُ وَلَدِي هَذَا وَ أَشَارَ إِلَي يَزِيدَ فَقَالَ مَا نَرْضَي بِإِبْلِيسَ فَكَيْفَ بِأَوْلَادهِ فَقَالَ نَاوِلْهُ مَمْلُوكِي هَذَا وَ أَشَارَ إِلَي غُلَامٍ لَهُ قَائِمٍ عَلَي رَأْسِهِ فَقَالَ الْأَعْرَابِيُّ مَمْلُوكٌ اشْتَرَيْتَهُ مِنْ غَيْرِ حِلٍّ وَ تَسْتَعْمِلُهُ فِي غَيْرِ حَقٍّ قَالَ وَيْحَكَ يَا أَعْرَابِيُّ فَمَا الْحِيلَةُ وَ كَيْفَ نَأْخُذُ الْكِتَابَ فَقَالَ الْأَعْرَابِيُّ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقَامِكَ وَ تَأْخُذَهُ بِيَدِكَ عَلَي غَيْرِ كُرْهٍ مِنْكَ فَإِنَّهُ كِتَابُ رَجُلٍ كَرِيمٍ وَ سَيِّدٍ عَلِيمٍ وَ حِبْرٍ حَلِيمٍ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ .

فَلَمَّا سَمِعَ مِنْهُ مُعَاوِيَةُ وَثَبَ مِنْ مَكَانِهِ وَ أَخَذَ مِنْهُ الْكِتَابَ بِغَضَبٍ وَ فَكَّهَ وَ قَرَأَهُ وَ وَضَعَهُ تَحْتَ رُكْبَتَيْهِ ثُمَّ قَالَ كَيْفَ خَلَّفْتَ أَبَا الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ قَالَ خَلَّفْتُهُ بِحَمْدِ اللَّهِ كَالْبَدْرِ الطَّالِعِ حَوَالَيْهِ أَصْحَابُهُ كَالنُّجُومِ الثَّوَاقِبِ اللَّوَامِعِ إِذَا أَمَرَهُمْ بِأَمْرٍ ابْتَدَرُوا إِلَيْهِ وَ إِذَا نَهَاهُمْ عَنْ شَيْ‌ءٍ لَمْ يَتَجَاسَرُوا عَلَيْهِ وَ هُوَ مِنْ بَأْسِهِ يَا مُعَاوِيَةُ فِي تَجَلُّدِ بَطَلٍ شُجَاعٍ سَيِّدٍ سَمَيْدَعٍ إِنْ لَقِيَ جَيْشاً هَزَمَهُ وَ أَرْدَاهُ وَ إِنْ لَقِيَ قَرْناً سَلَبَهُ وَ أَفْنَاهُ وَ إِنْ لَقِيَ عَدُوّاً قَتَلَهُ وَ جَزَاهُ .

قَالَ مُعَاوِيَةُ كَيْفَ خَلَّفْتَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ قَالَ خَلَّفْتُهُمَا بِحَمْدِ اللَّهِ شَابَّيْنِ نَقِيَّيْنِ تَقِيَّيْنِ زَكِيَّيْنِ عَفِيفَيْنِ صَحِيحَيْنِ سَيِّدَيْنِ طَيِّبَيْنِ فَاضِلَيْنِ عَاقِلَيْنِ عَالِمَيْنِ مُصْلِحَيْنِ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ .

فَسَكَتَ مُعَاوِيَةُ سَاعَةً فَقَالَ مَا أَفْصَحَكَ يَا أَعْرَابِيُّ قَالَ لَوْ بَلَغْتَ بَابَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام لَوَجَدْتَ الْأُدَبَاءَ الْفُصَحَاءَ الْبُلَغَاءَ الْفُقَهَاءَ النُّجَبَاءَ الْأَتْقِيَاءَ الْأَصْفِيَاءَ وَ لَرَأَيْتَ رِجَالًا سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ حَتَّي إِذَا اسْتَعَرْتَ نَارَ الْوَغَي قَذَفُوا بِأَنْفُسِهِمْ فِي تِلْكَ الشُّعَلِ لَابِسِينَ الْقُلُوبَ عَلَي مَدَارِعِهِمْ قَائِمِينَ لَيْلَهُمْ صَائِمِينَ نَهَارَهُمْ لَا تَأْخُذُهُمْ فِي اللَّهِ وَ لَا فِي وَلِيِّ اللَّهِ عَلِيٍّ لَوْمَةُ لَائِمٍ فَإِذَا أَنْتَ يَا مُعَاوِيَةُ رَأَيْتَهُمْ عَلَي هَذِهِ الْحَالِ غَرِقْتَ فِي بَحْرٍ عَمِيقٍ لَا تَنْجُو مِنْ لُجَّتِهِ .

فَقَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ لِمُعَاوِيَةَ سِرّاً هَذَا رَجُلٌ أَعْرَابِيٌّ بَدَوِيٌّ لَوْ أَرْضَيْتَهُ بِالْمَالِ لَتَكَلَّمَ فِيكَ بِخَيْرٍ.

عمرو بن عاص اشاره کرد. گفت: هیهات هیهات، امیر ظلم کرد و وزیر خیانت کرد. گفت: به این پسرم بده و به یزید اشاره کرد. گفت: به خود ابلیس راضی نمی‌شویم، چگونه به فرزندان او راضی شویم؟ گفت: به این غلامم بده و به غلامی که بالای سر او ایستاده بود، اشاره کرد. بدوی گفت: غلامی که به حرام خریده‌ای و در غیرحق به کار گماردی! گفت: وای بر تو ای بدوی، پس چاره چیست، چگونه نامه را بگیرم؟ بدوی گفت: اینکه از مکان خویش برخیزی و بدون اکراه آن را با دستت بگیری که آن نامه مردی اصیل، سروری دانا، مجتهدی بردبار، رؤوف و مهربان بر مسلمانان است.

معاویه چون این را از او شنید، از جای خویش جهید و با خشم نامه را از او گرفت و آن را باز کرد و خواند و زیر زانویش قرار داد و گفت: ابوالحسن و حسین را چگونه ترک کردی؟ گفت: به حمد خدا، او را چون بدری تابان که یارانش چون ستارگان نافذ درخشان، اطراف او هستند که چون آنان را امری دهد، به سوی آن می‌شتابند و چون آنها را از چیزی نهی کند بر آن جسارت نمی‌کنند ترک کردم. ای معاویه این از قدرت اوست، در دلاوری، قهرمانی شجاع و سروری شریف است، اگر با لشکری روبرو شود، شکست می‌دهد و هلاک می‌کند و اگر با هماوردی روبرو شود، او را می‌گیرد و نابود می‌کند و اگر با دشمنی روبرو شود، می‌کشد و مجازاتش می کند .

معاویه گفت: حسن و حسین را چگونه ترک کردی؟ گفت: به حمد خدا، آن دو را جوان، نقی، با تقوا، پاک، عفیف، صحیح، سرور، مطهر، فاضل، عاقل عالم اصلاحگر در دنیا و آخرت رها کردم.

معاویه لحظه‌ای ساکت شد و گفت: چه فصیح هستی ای بدوی! گفت: اگر به در امیرمؤمنان، علی بن ابی‌طالب برسی، ادبای فصیح بلیغ فقیه نجیب متقی برگزیده را می‌یابی و مردانی را می‌بینی که در اثر سجده نشانه‌هایشان در چهره است، ، طوری‌که چون آتش جنگ برافروخته‌شود، خود را در آن شعله‌ها می‌اندازند، درحالی‌که قلب‌هایی بر روی زره‌های خود بر تن کرده، شب را قائم، روز را روزه‌دار بوده‌اند و در راه خدا و ولی خدا، علی، نکوهش هیچ نکوهش‌گری به آنان نمی‌رسد، پس ای معاویه تو آنها را بر این حال دیدی، در دریای عمیقی غرق شده‌ای که از امواج آن نجات نمی‌یابی.

عمرو بن عاص پنهانی به معاویه گفت: او مردی بدوی بادی‌نشین است، اگر او را به مال راضی کنی تا درباره تو صحبت کند، نیک است.

فَقَالَ مُعَاوِيَةُ يَا أَعْرَابِيُّ مَا تَقُولُ فِي الْجَائِزَةِ أَ تَأْخُذُهَا مِنِّي أَمْ لَا قَالَ بَلْ آخُذُهَا فَوَ اللَّهِ أَنَا أُرِيدُ اسْتِقْبَاضَ رُوحِكَ مِنْ جَسَدِكَ فَكَيْفَ بِاسْتِقْبَاضِ مَالِكَ مِنْ خِزَانَتِكَ فَأَمَرَ لَهُ بِعَشَرَةِ آلَافِ دِرْهَمٍ ثُمَّ قَالَ أَ تُحِبُّ أَنْ أَزِيدَكَ قَالَ زِدْ فَإِنَّكَ لَا تُعْطِيهِ مِنْ مَالِ أَبِيكَ وَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَي وَلِيُّ مَنْ يَزِيدُ قَالَ أَعْطُوهُ عِشْرِينَ أَلْفاً قَالَ الطِّرِمَّاحُ اجْعَلْهَا وَتْراً فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَي هُوَ الْوَتْرُ وَ يُحِبُّ الْوَتْرَ قَالَ أَعْطُوهُ ثَلَاثِينَ أَلْفاً فَمَدَّ الطِّرِمَّاحُ بَصَرَهُ إِلَي إِيرَادِهِ فَأَبْطَأَ عَلَيْهِ سَاعَةً فَقَالَ يَا مَلِكُ تَسْتَهْزِئُ بِي عَلَي فِرَاشِكَ فَقَالَ لِمَا ذَا يَا أَعْرَابِيُّ قَالَ إِنَّكَ أَمَرْتَ لِي بِجَائِزَةٍ لَا أَرَاهَا وَ لَا تَرَاهَا فَإِنَّهَا بِمَنْزِلَةِ الرِّيحِ الَّتِي تَهُبُّ مِنْ قُلَلِ الْجِبَالِ فَأُحْضِرَ الْمَالُ وَ وُضِعَ بَيْنَ يَدَيِ الطِّرِمَّاحِ فَلَمَّا قَبَضَ الْمَالَ سَكَتَ وَ لَمْ يَتَكَلَّمْ بِشَيْ‌ءٍ .

فَقَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ يَا أَعْرَابِيُّ كَيْفَ تَرَي جَائِزَةَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ الْأَعْرَابِيُّ هَذَا مَالُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ خِزَانَةِ رَبِّ الْعَالَمِينَ أَخَذَهُ عَبْدٌ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ .

فَالْتَفَتَ مُعَاوِيَةُ إِلَي كَاتِبِهِ وَ قَالَ اكْتُبْ جَوَابَهُ فَوَ اللَّهِ لَقَدْ أَظْلَمَتِ الدُّنْيَا عَلَيَّ وَ مَا لِي طَاقَةٌ فَأَخَذَ الْكَاتِبُ الْقِرْطَاسَ فَكَتَبَ .

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ وَ ابْنِ عَبْدِهِ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ إِلَي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أُوَجِّهُ إِلَيْكَ جُنْداً مِنْ جُنُودِ الشَّامِ مُقَدِّمَتُهُ بِالْكُوفَةِ وَ سَاقَتُهُ بِسَاحِلِ الْبَحْرِ وَ لَأَرْمِيَنَّكَ بِأَلْفِ حِمْلٍ مِنْ خَرْدَلٍ تَحْتَ كُلِّ خَرْدَلٍ أَلْفُ مُقَاتِلٍ فَإِنْ أَطْفَأْتَ نَارَ الْفِتْنَةِ وَ سَلَّمْتَ إِلَيْنَا قَتَلَةَ عُثْمَانَ وَ إِلَّا فَلَا تَقُلْ غَالَ ابْنُ أَبِي سُفْيَانَ وَ لَا يَغُرَّنَّكَ شَجَاعَةُ أَهْلِ الْعِرَاقِ وَ اتِّفَاقُهُمْ فَإِنَّ اتِّفَاقَهُمْ نِفَاقٌ فَمَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الْحِمَارِ النَّاهِقِ يَمِيلُونَ مَعَ كُلِّ نَاعِقٍ وَ السَّلَامُ .

فَلَمَّا نَظَرَ الطِّرِمَّاحُ إِلَي مَا يَخْرُجُ تَحْتَ قَلَمِهِ قَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ لَا أَدْرِي أَيُّكُمَا أَكْذَبُ أَنْتَ بِادِّعَائِكَ أَمْ كَاتِبُكَ فِيمَا كَتَبَ لَوِ اجْتَمَعَ أَهْلُ الشَّرْقِ وَ الْغَرْبِ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَمْ يَقْدِرُوا بِهِ عَلَي ذَلِكَ فَنَظَرَ مُعَاوِيَةُ فَقَالَ وَ اللَّهِ لَقَدْ كَتَبَ مِنْ غَيْرِ أَمْرِي فَقَالَ إِنْ كُنْتَ لَمْ تَأْمُرْهُ فَقَدِ اسْتَضْعَفَكَ وَ إِنْ كُنْتَ أَمَرْتَهُ فَقَدِ اسْتَفْضَحَكَ.

معاویه گفت: ای بدوی، درباره بخشش چه می‌گویی؟ آیا از من می‌گیری یا خیر؟ گفت: بله، آن را می‌گیرم. به خدا سوگند من می‌خواهم روحت را از جسمت بگیرم، پس درباره گرفتن مالت از خزائنت چگونه هستم. پس امر کرد ده‌هزار درهم به او عطا کنند. سپس گفت: آیا دوست داری بیشتر کنم؟ گفت: بیافزا که تو از مال پدرت نمی‌بخشی و خداوند دوست دار کسی‌است که بیافزاید. گفت: بیست‌هزار درهم به او بدهید. طرماح گفت: آن را فرد قرار بده که خداوند متعال فرد است و فرد را دوست دارد. گفنت: سی‌هزار درهم به او ببخشید، پس طرماح منتظر آوردن آن بود و چون ساعتی بر او کندی کرد، گفت: ای فرمانروا، مرا در بساط خود به تمسخر می‌گیری؟ گفت: چرا ای اعرابی؟ گفت: تو به بخششی بر من امر کردی نه من آن را، می‌بینم نه تو، گویی بسان بادی است که از قله کوه‌ها می‌وزد! پس مال حاضر شد و در مقابل طرماح قرار گرفت و زمانی‌که آن را گرفت، ساکت شد و چیزی نگفت .

عمرو بن عاص گفت: ای اعرابی، بخشش امیرمؤمنین را چگونه می‌بینی؟ اعرابی گفت: این مال مسلمانان از خزانه پروردگار جهانیان است که بنده‌ای از بندگان صالح خدا آن را گرفته‌است.

معاویه به کاتبش روی کرد و گفت: جوابش را بنویس، به خدا سوگند دنیا بر من ستم کرده است و توانی ندارم، پس کاتب کاغذ را گرفت و نوشت:

بسم الله الرحمن الرحیم، از بنده خدا و پسر بنده او معاویه بن ابوسفیان به علی بن ابوطالب، اما بعد، من لشکری از لشکریان شام به سویت گسیل می‌دارم که جلودار آن در کوفه و ساقه آن در ساحل دریا است و به وسیله هزار بار از خردل که زیر هر خردل هزار جنگاور است بر تو ضربت می‌زنم. پس اگر آتش فتنه را خاموش کردی و قاتلان عثمان را به من تحویل دادی، سالم می‌مانی و در غیر این‌صورت نگو پسر ابوسفیان غافلگیر کرد و شجاعت عراقیان و اتحاد آنها، تو را فریب ندهد که اتحاد آن نفاق است و مثل آنان، مثل الاغ عرعر کننده‌است که با هر جنبنده‌ای منحرف می‌شوند. والسلام.

چون طرماح به آنچه‌که از زیر قلم او خارج می‌شد نگاه کرد، گفت: منزه است خدا، نمی‌دانم کدام‌یک از شما کاذب‌تر است، تو با ادعایت یا کاتب در آنچه که نوشت! اگر اهل شرق و غرب از جن و انس جمع شوند، بر آن قادر نیستند. پس معاویه نگاه کرد و گفت: به خدا سوگند، بدون دستور من نوشته‌است. پس گفت: اگر به او دستور نداده‌ای، پس تو را ضعیف کرده است و اگر به او امر کرده‌ای تو را رسوا کرده است.

أَوْ قَالَ إِنْ كَتَبَ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِهِ فَقَدْ خَانَكَ وَ إِنْ أَمَرْتَهُ بِذَلِكَ فَأَنْتُمَا خَائِنَانِ كَاذِبَانِ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ ثُمَّ قَالَ الطِّرِمَّاحُ يَا مُعَاوِيَةُ أَظُنُّكَ تُهَدِّدُ الْبَطَّ بِالشَّطِّ .

فَدَعِ الْوَعِيدَ فَمَا وَعِيدُكَ ضَائِرٌ *** أَ طَنِينُ أَجْنِحَةِ الذُّبَابِ يَضِيرُ

وَ اللَّهِ إِنَّ لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام لَدِيكاً عَلِيَّ الصَّوْتِ عَظِيمَ الْمِنْقَارِ يَلْتَقِطُ الْجَيْشَ بِخَيْشُومِهِ وَ يَصْرِفُهُ إِلَي قَانِصَتِهِ وَ يَحُطُّهُ إِلَي حَوْصَلَتِهِ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ وَ اللَّهِ كَذَلِكَ هُوَ مَالِكُ بْنُ [الْحَارِثِ] الْأَشْتَرُ النَّخَعِيُّ ثُمَّ قَالَ ارْجِعْ بِسَلَامٍ مِنِّي .

وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي خُذِ الْمَالَ وَ الْكِتَابَ وَ انْصَرِفْ فَجَزَاكَ اللَّهُ عَنْ صَاحِبِكَ خَيْراً فَأَخَذَ الطِّرِمَّاحُ الْكِتَابَ وَ حَمَلَ الْمَالَ وَ خَرَجَ مِنْ عِنْدِهِ وَ رَكِبَ مَطِيَّتَهُ وَ سَارَ .

ثُمَّ الْتَفَتَ مُعَاوِيَةُ إِلَي أَصْحَابِهِ فَقَالَ لَوْ أَعْطَيْتُ جَمِيعَ مَا أَمْلِكُ لِرَجُلٍ مِنْكُمْ لَمْ يُؤَدِّ عَنِّي عُشْرَ عَشِيرِ مَا أَدَّي هَذَا الْأَعْرَابِيُّ عَنْ صَاحِبِهِ .

فَقَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ لَوْ أَنَّ لَكَ قَرَابَةً كَقَرَابَةِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام وَ كَانَ مَعَكَ الْحَقُّ كَمَا هُوَ مَعَهُ لَأَدَّيْنَا عَنْكَ أَفْضَلَ مِنْ ذَلِكَ أَضْعَافاً مُضَاعَفَةً فَقَالَ مُعَاوِيَةُ فَضَّ اللَّهُ فَاكَ وَ قَطَعَ شَفَتَيْكَ وَ اللَّهِ لَكَلَامُكَ عَلَيَّ أَشَدُّ مِنْ كَلَامِ الْأَعْرَابِيِّ وَ لَقَدْ ضَاقَتْ عَلَيَّ الدُّنْيَا بِحَذَافِيرِهَا.

توضيح

الزعزعة تحريك الرياح لشجرة و نحوها ذكره الفيروزآبادي و قال وقب الظلام دخل و الشمس وقبا و وقوبا غابت و الوثيق المحكم و المصاف جمع المصف و هو موضع الصف و السميدع بفتح السين و الميم بعدها مثناة تحتانية السيد الكريم الشريف السخي الموطأ الأكتاف و الشجاع و في الصحاح ضاره يضوره و يضيره ضورا و ضيرا أي ضره.

«551»

⁽¹⁾ أَقُولُ نُقِلَ مِنْ خَطِّ الشَّهِيدِ قُدِّسَ سِرُّهُ أَنَّهُ قَالَ: قَالَ

یا گفت: اگر از القای خود نوشته‌است، به تو خیانت کرده است و اگر تو او را به آن دست داده‌ای، پس شما در دنیا و آخرت خائن کاذب هستید. سپس طرماح گفت: ای معاویه گمان می کنم مرغابی را با شط تهدید می‌کنی.

فدع الوعید فما وعیدک ضائر أطنین أجنحه الذباب یضیر

تهدید را رها کن که تهدیدت آسیبی نمی رساند، آیا صدای بال مگس ضرری می رساند .

به خدا سوگند برای امیرمؤمنان علی بن ابی‌طالب علیه السّلام، خروسی با صدای بلند و منقار بزرگ است که با نوکش لشکر را برمی‌چیند و به سوی سنگدانش می‌فرستد و به سمت چینه‌دانش پایین می‌فرستد. پس معاویه گفت: به خدا سوگند فقط مالک اشتر نخعی چنین است، سپس گفت: با سلاحی از جانب من بازگرد.

و در روایت دیگر: مال و نامه را برگیر و برگرد که خداوند درباره رفیقت، جزای خیر به تو دهد. پس طرماح نامه را گرفت و مال را بلند کرد و از حضور او خارج شد، سوار مرکبش شد و حرکت کرد.

سپس معاویه به یارانش نگاه کرد و گفت: اگر همه آنچه‌که دارم را به مردی از شما ببخشم، یک‌صدم از آنچه‌که این اعرابی درباره رفیقش ادا کرد را درباره من ادا نمی‌کنید.

پس عمرو بن عاص گفت: اگر تو قرابتی بسان قرابت علی بن ابی‌طالب علیه السّلام داشتی و حق، چنانکه همراه اوست، همراه تو بود، آنچه‌که به مراتب بهتر از آن است را درباره تو ادا می‌کردیم. پس معاویه گفت: زبانت را خاموش کن و لبانت را فرو ببند، به خدا سوگند سخن تو از سخن این بدوی بر من شدیدتر است، دنیا با تمامی وسعتش بر من تنگ شده است.

توضیح

الزعزعه، حرکت‌دادن درخت و امثال آن توسط باد. فیروزآبادی این را ذکر کرده و گوید: وقب الظلام یعنی تاریکی داخل شد و وقب الشمس وقباً و وقوباً: یعنی خورشید پنهان شد و الوثیق یعنی محکم، المصاف جمع مصف است که محل صف است. السمیدع با فتحه سین: سرور کریم شریف سخاوتمند، بزرگوار و شجاع. و در صحاح: ضاره یضوره و یضیره ضوراً و ضیراً، یعنی به او آسیب رساند.

روایت 551

می‌گویم: از خط شهید نقل شده است که وی گوید

1) 551- للحديث- عدا بعض خصوصياته- مصادر كثيرة و أسانيد يجد الباحث كثيرا منها تحت الرقم: 401 و تاليه و تعليقهما من ترجمة أمير المؤمنين عليه السلام من تاريخ دمشق: ج 1، ص 369 ط 2.

مُعَاوِيَةُ لِأَبِي الْمُرَقِّعِ الْهَمْدَانِيِّ اشْتِمْ عَلِيّاً قَالَ بَلْ أَشْتِمُ شَاتِمَهُ وَ ظَالِمَهُ قَالَ أَ هُوَ مَوْلَاكَ قَالَ وَ مَوْلَاكَ إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ قَالَ فَادْعُ عَلَيْهِ قَالَ بَلْ أَدْعُو عَلَي مَنْ هُوَ دُونَهُ قَالَ مَا تَقُولُ فِي قَاتِلِهِ قَالَ هُوَ فِي النَّارِ مَعَ مَنْ سَرَّهُ ذَلِكَ قَالَ مَنْ قَوْمُكَ قَالَ الزُّرْقُ مِنْ هَمْدَانَ الَّذِينَ أَسْحَبُوكَ يَوْمَ صِفِّينَ.

«552»

⁽¹⁾ وَ مِنْ خَطِّهِ أَيْضاً قَالَ رَوَي أَبُو عُمَرَ الزَّاهِدُ فِي كِتَابِ فَائِتِ الْجَمْهَرَةِ أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ مُعَاوِيَةَ يَوْمَ صِفِّينَ عَنْ مَسْأَلَةٍ فَقَالَ لَهُ سَلْ عَلِيّاً فَإِنَّهُ أَعْلَمُ مِنِّي قَالَ فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ جَوَابُكَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ جَوَابِهِ فَقَالَ لَهُ لَقَدْ كَرِهْتَ رَجُلًا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَغُرُّهُ بِالْعِلْمِ غَرّاً وَ لَقَدْ رَأَيْتُ عُمَرَ إِذَا أَشْكَلَ عَلَيْهِ الشَّيْ‌ءُ قَالَ أَ هَاهُنَا أَبُو الْحَسَنِ قُمْ لَا أَقَامَ اللَّهُ رِجْلَيْكَ وَ مَحَا اسْمَهُ مِنَ الدِّيوَانِ .

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَكُنْتُ جَالِساً عِنْدَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَجَاءَنَا الرَّجُلُ وَ قَدْ سَبَقَهُ خَبَرُهُ إِلَيْنَا فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ جِئْتُكَ مُسْتَأْمِناً فَقَالَ لَهُ أَنْتَ صَاحِبُ الْكَلَامِ أَنْتَ تُعَرِّفُ مُعَاوِيَةَ مَنْ أَنَا فَكَيْفَ رَأَيْتَ جَوَابَ الْمُنَافِقِ قُمْ لَا أَقَامَ اللَّهُ رِجْلَيْكَ فَبَقِيَ مُذَبْذَباً.

و ذكر ابن النديم في الفهرست أن هذا أبا عمر كان نهاية في النصب و الميل علي علي عليه السلام.

⁽²⁾: معاویه به ابومرقع همدانی گفت: علی را دشنام بده. گفت: دشنام‌دهنده و ستمگر بر او را دشنام می‌دهم .

گفت: آیا او مولای توست؟ گفت: و نیز مولای تو اگر از مسلمانان باشی. گفت: پس او را نفرین کن. گفت: بلکه کسی‌که در مقابل اوست را نفرین می‌کنم. گفت: درباره قتل او چه می‌گویی؟ گفت: او به همراه کسی‌که آن وی را شادمان کرد، در آتش است. گفت: قوم تو کدام است؟ گفت: زرق از همدان، کسانی‌که روز صفین تو را به عقب‌نشینی وا داشتند.

روایت 552

و نیز به خط او، گوید: ابوعمر زاهد در کتاب فائت الجمهره، روایت کرد که مردی روز صفین درباره مسأله ای از معاویه سؤال کرد، پس به او گفت: از علی بپرس که او از من داناتر است. پس مرد به او گفت: پاسخ تو برای من از پاسخ او محبوب‌تر است. به او گفت: بیزارم از مردی که دیدم رسول الله صلّی الله علیه و آله بسیار او را به علم گرامی می داشت و دیدم که عمر، زمانی‌که امری بر او دشوار می‌شد، گفت: آیا ابوالحسن اینجاست؟ برخیز، خداوند پاهایت را مستقر نگرداند و نام او را از دیوان خط زد.

ابن عباس گوید: نزد امیرمؤمنان علیه السّلام نشسته‌بودم،

پس مردی نزدمان آمد که خبرش به ما رسیده بود و گفت: ای امیرمؤمنان برای امان خواستن نزد تو آمده‌ام. پس به او فرمود: تو صاحب آن سخن هستی. تو به معاویه می‌شناسانی که من کیستم؟ جواب منافق را چگونه دیدی؟ برخیز که خداوند پاهایت را مستقر نگرداند. پس مردد باقی ماند. و ابن ندیم در الفهرست ذکر کرده است که این ابو عمر منتهای دشنام و انحراف بر علی علیه السّلام بود .

1) 552- للحديث- عدا بعض خصوصياته- مصادر كثيرة و أسانيد يجد الباحث كثيرا منها تحت الرقم: 401 و تاليه و تعليقهما من ترجمة أمير المؤمنين عليه السلام من تاريخ دمشق: ج 1، ص 369 ط 2.

2) . برای این حدیث منابع و اسنادهای بسیاری است که محقق بسیاری از آنها را ذیل شماره 401 و مابعد آن و در تعلیق آن دو از زندگی نامه امیر مؤمنان علیه السلام از تاریخ دمشق: ج1، ص 369، چاپ دوم می یابد.

باب 21 باب بدو قصة التحكيم و الحكمين و حكمهما بالجور رأي العين و قد مر بعض ذلك فيما مضي من قصص صفين.

الأخبار

«553»

⁽¹⁾ قَالَ ابْنُ أَبِي الْحَدِيدِ قَالَ نَصْرٌ رَوَي عُمَرُ بْنُ سَعْدٍ عَنْ مُجَالِدٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ زِيَادِ بْنِ النَّضْرِ أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام بَعَثَ أَرْبَعَمِائَةٍ عَلَيْهِمْ شُرَيْحُ بْنُ هَانِئٍ وَ مَعَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْعَبَّاسِ يُصَلِّي بِهِمْ وَ مَعَهُمْ أَبُو مُوسَي الْأَشْعَرِيُّ وَ بَعَثَ مُعَاوِيَةُ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ فِي أَرْبَعِمِائَةٍ ثُمَّ إِنَّهُمْ خَلَّوْا بَيْنَ الْحَكَمَيْنِ فَكَانَ رَأْيُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَيْسٍ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَ كَانَ يَقُولُ وَ اللَّهِ إِنِ اسْتَطَعْتُ لَأُحْيِيَنَّ سُنَّةَ عُمَرَ.

قَالَ نَصْرٌ وَ فِي حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنِ الْجُرْجَانِيِّ قَالَ: لَمَّا أَرَادَ أَبُو مُوسَي الْمَسِيرَ قَامَ إِلَيْهِ شُرَيْحُ بْنُ هَانِئٍ فَأَخَذَ بِيَدِهِ وَ قَالَ يَا أَبَا مُوسَي إِنَّكَ قَدْ نُصِبْتَ لِأَمْرٍ عَظِيمٍ لَا يُجْبَرُ صَدْعُهُ وَ لَا يُسْتَقَالُ فِتْنَتُهُ وَ مَهْمَا تَقُلْ مِنْ شَيْ‌ءٍ عَلَيْكَ أَوْ لَكَ تُثْبِتْ حَقَّهُ وَ تَرَي صِحَّتَهُ وَ إِنْ كَانَ بَاطِلًا وَ إِنَّهُ لَا بَقَاءَ لِأَهْلِ الْعِرَاقِ إِنْ

باب بیست و یکم : آغاز قصه حکمیت، دو داور و حکم ظالمانه آنها در مقابل دیدگان و برخی از آن در آنچه‌که از قصه‌های صفین گذشت، بیان شده است.

روایات

روایت 553

ابن ابی الحدید گوید⁽²⁾:

نصر گوید: عمر بن سعد از مجالد از شعبی از زیاد بن نضر روایت کرد که علی علیه السلام چهارصد تن را به سرپرستی شریح بن هانئ فرستاد و عبدالله بن عباس همراه اوست که بر آنان پیش‌نماز می‌شود و ابوموسی اشعری همراه آنان است و معاویه بن عمرو بن عاص را در چهارصد تن گسیل داشت، سپس آنها بین دو حکم را خالی گذاشتند و رأی عبدالله بن قیس درباره عبدالله بن عمر بن خطاب بود و می‌گفت: به خدا سوگند، اگر می‌توانستم سنت عمر را احیا می‌کردم.

نصر گوید: و در حدیث، محمد بن عبیدالله از جرجانی گوید: زمانی‌که ابوموسی قصد رفتن کرد، شریح به سوی او برخاست و دستش را گرفت و گفت: ای ابوموسی، تو برای امر بزرگی منصوب شده‌ای که شکافت آن، قابل ترمیم و فتنه آن قابل گذشت نیست و هر چیزی که بگویی، علیه تو باشد یا به نفع تو، تو حق بودن آن را اثبات می کنی و صحت آن را می بینی، گرچه باطل باشد.

1) 553- رواه ابن أبي الحديد في أواسط شرحه علي المختار: 35 من نهج البلاغة: ج 1، ص 444 ط الحديث ببيروت.

2) . ابن ابی الحدید در اواسط شرحش بر مختار 35 نهج البلاغه: ج1، ص444 چاپ جدید بیروت روایت کرده است.

مَلِكَهُمْ مُعَاوِيَةُ وَ لَا بَأْسَ عَلَي أَهْلِ الشَّامِ إِنْ مَلِكَهُمْ عَلِيٌّ وَ قَدْ كَانَتْ مِنْكَ تَثْبِيطَةٌ أَيَّامَ الْكُوفَةِ وَ الْجَمَلِ وَ إِنْ تُشَفِّعْهَا بِمِثْلِهَا يَكُنِ الظَّنُّ بِكَ يَقِيناً وَ الرَّجَاءُ مِنْكَ يَأْساً .

فَقَالَ أَبُو مُوسَي مَا يَنْبَغِي لِقَوْمٍ اتَّهَمُونِي أَنْ يُرْسِلُونِي لِأَدْفَعَ عَنْهُمْ بَاطِلًا أَوْ أَجُرَّ إِلَيْهِمْ حَقّاً.

وَ رَوَي الْمَدَائِنِيُّ فِي كِتَابِ صِفِّينَ قَالَ- لَمَّا اجْتَمَعَ أَهْلُ الْعِرَاقِ عَلَي طَلَبِ أَبِي مُوسَي وَ أَحْضَرُوهُ لِلتَّحْكِيمِ عَلَي كُرْهٍ مِنْ عَلِيٍّ عليه السلام لَهُ أَتَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْعَبَّاسِ وَ عِنْدَهُ وُجُوهُ النَّاسِ وَ الْأَشْرَافِ فَقَالَ لَهُ يَا أَبَا مُوسَي إِنَّ النَّاسَ لَمْ يَرْضَوْا بِكَ وَ لَمْ يَجْتَمِعُوا عَلَيْكَ لِفَضْلٍ لَا تُشَارَكُ فِيهِ وَ مَا أَكْثَرَ أَشْبَاهَكَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ الْمُتَقَدِّمِينَ قَبْلَكَ وَ لَكِنَّ أَهْلَ الْعِرَاقِ أَبَوْا إِلَّا أَنْ يَكُونَ الْحَكَمُ يَمَانِيّاً وَ رَأَوْا أَنَّ مُعْظَمَ أَهْلِ الشَّامِ يَمَانٍ وَ ايْمُ اللَّهِ إِنِّي لَأَظُنُّ ذَلِكَ شَرّاً لَكَ وَ لَنَا فَإِنَّهُ قَدْ ضُمَّ إِلَيْكَ دَاهِيَةُ الْعَرَبِ وَ لَيْسَ فِي مُعَاوِيَةَ خَلَّةٌ يَسْتَحِقُّ بِهَا الْخِلَافَةَ فَإِنْ تَقْذِفْ بِحَقِّكَ عَلَي بَاطِلِهِ تُدْرِكْ حَاجَتَكَ مِنْهُ وَ إِنْ يَطْمَعْ بَاطِلُهُ فِي حَقِّكَ يُدْرِكْ حَاجَتَهُ مِنْكَ .

وَ اعْلَمْ يَا أَبَا مُوسَي أَنَّ مُعَاوِيَةَ طَلِيقُ الْإِسْلَامِ وَ أَنَّ أَبَاهُ رَأْسُ الْأَحْزَابِ وَ أَنَّهُ يَدَّعِي الْخِلَافَةَ مِنْ غَيْرِ مَشُورَةٍ وَ لَا بَيْعَةٍ فَإِنْ زَعَمَ لَكَ أَنَّ عُمَرَ وَ عُثْمَانَ اسْتَعْمَلَاهُ فَلَقَدْ صَدَقَ اسْتَعْمَلَهُ عُمَرُ وَ هُوَ الْوَالِي عَلَيْهِ بِمَنْزِلَةِ الطَّبِيبِ يَحْمِيهِ مَا يَشْتَهِي وَ يُؤْجِرُهُ مَا يَكْرَهُ ثُمَّ اسْتَعْمَلَهُ عُثْمَانُ بِرَأْيِ عُمَرَ وَ مَا أَكْثَرَ مَا اسْتَعْمَلَا مِمَّنْ لَمْ يَدَّعِ الْخِلَافَةَ وَ اعْلَمْ أَنَّ لِعَمْرٍو مَعَ كُلِّ شَيْ‌ءٍ يَسُرُّكَ خَبِيئاً يَسُوؤُكَ وَ مَهْمَا نَسِيتَ فَلَا تَنْسَ أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام بَايَعَهُ الْقَوْمُ الَّذِينَ بَايَعُوا أَبَا بَكْرٍ وَ عُمَرَ وَ عُثْمَانَ وَ أَنَّهَا بَيْعَةُ هُدًي وَ أَنَّهُ لَمْ يُقَاتِلْ إِلَّا الْعَاصِينَ وَ النَّاكِثِينَ .

فَقَالَ أَبُو مُوسَي رَحِمَكَ اللَّهُ وَ اللَّهِ مَا لِي إِمَامٌ غَيْرُ عَلِيٍّ وَ إِنِّي لَوَاقِفٌ عِنْدَ مَا رَأَي وَ إِنَّ حَقَّ اللَّهِ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ رِضَا مُعَاوِيَةَ وَ أَهْلِ الشَّامِ وَ مَا أَنْتَ وَ أَنَا إِلَّا بِاللَّهِ.

وَ رَوَي الْبَلاذُرِيُّ فِي كِتَابِ أَنْسَابِ الْأَشْرَافِ قَالَ- قِيلَ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ

اگر معاویه فرمانروای عراقیان شود، بقایی برای اهل عراق نیست و اگر علی فرمانروای شامیان شود، صدمه‌ای به آنان نمی‌رسد. از تو تأخیری در روزهای کوفه و جمل بوده است و اگر آن را به امثال آن اضافه کنی، ظن به تو یقین و امید به تو یأس می‌شود. پس ابوموسی گفت: برای قومی که مرا متهم می‌کنند، شایسته نیست که مرا بفرستند تا باطلی را از آنان منع یا حقی را به سوی آنان بکشم.

و مدائنی در کتاب صفین روایت کرد: زمانی‌که مردم عراق بر طلب ابوموسی توافق کردند و با وجود اکراه علی علیه السلام، او را برای تحکیم حاضر کردند، عبدالله بن عباس به همراه سرشناسان مردم و اشراف نزد او آمد و گفت: ای ابوموسی، مردم به سبب فضیلتی که منحصر به تو باشد، به تو راضی نشده و بر تو توافق نکرده‌اند، چه زیادند امثال تو از مهاجرین و انصار که قبل از تو پیشتازند، بلکه مردم عراق از اینکه حَکَم غیر یمنی باشد امتناع ورزیدند و دیدند که اغلب مردم شام یمانی هستند و به خدا سوگند، من آن را شری برای تو و ما می‌پندارم، زیرا هفت خط - زیرک - عرب به تو ملحق شده است و در معاویه خصلتی نیست که به سبب آن مستحق خلافت باشد، پس اگر باطل او را با حق خود دفع کنی به حاجتت از او دست می‌یابی و اگر باطل او در حق تو طمع کند، به حاجتش از تو دست می‌یابد.

ابوموسی! بدان که معاویه آزاد شده اسلام است و پدرش سردسته احزاب بود و بدون مشورت و بیعت، ادعای خلافت می‌کند. اگر برای او اذعان کرد که عمر و عثمان او را به کار گمارده‌اند، راست می‌گوید. عمر او را به کار گمارد، درحالی که او والی بر او بود، برای او به منزله طبیبی بود که او را از آنچه میل می‌کرد، منع می‌کرد و آنچه از آن اکراه داشت را در حلق او می‌ریخت. سپس عثمان او را با نظر عمر به کار گرفت و چه بسیارند کسانی‌که آن دو بکار گرفتند از میان کسانی‌که ادعای خلافت نکردند. و بدان که برای عمرو به همراه هرآنچه که تو را شادمان می‌کند، پنهانی است که به ضرر توست و هرچه را فراموش کردی، فراموش نکن که با علی علیه السلام کسانی بیعت کرده‌اند که با ابوبکر، عمر و عثمان بیعت کرده‌اند و آن بیعت هدایت است و او جز با سرکشان و بیعت‌شکنان نبرد نمی‌کند.

ابوموسی گفت: خداوند تو را رحمت کند، به خدا سوگند امامی جز علی برای من نیست و من نزد آنچه که دیده است، ایستاده‌ام و حق خدا نزد من محبوب‌تر است از رضایت معاویه و شامیان، و تو و من جز با خدا نیستیم .

و بلاذری در کتاب انساب الاشراف گوید: به عبدالله بن

الْعَبَّاسِ مَا مَنَعَ عَلِيّاً أَنْ يَبْعَثَكَ مَعَ عَمْرٍو يَوْمَ التَّحْكِيمِ قَالَ مَنَعَهُ حَاجِزُ الْقَدَرِ وَ مِحْنَةُ الِابْتِلَاءِ وَ قِصَرُ الْمُدَّةِ أَمَا وَ اللَّهِ لَوْ كُنْتُ لَقَعَدْتُ عَلَي مَدَارِجِ أَنْفَاسِهِ نَاقِضاً مَا أَبْرَمَ وَ مُبْرِماً مَا نَقَضَ أَطِيرُ إِذَا أَسَفَ وَ أَسِفُ إِذَا طَارَ وَ لَكِنْ سَبَقَ قَدَرٌ وَ بَقِيَ أَسَفٌ وَ مَعَ الْيَوْمِ غَدٌ وَ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ.

قَالَ نَصْرٌ وَ فِي حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ قَالَ- أَقْبَلَ أَبُو مُوسَي إِلَي عَمْرٍو فَقَالَ يَا عَمْرُو هَلْ لَكَ فِي أَمْرٍ هُوَ لِلْأُمَّةِ صَلَاحٌ وَ لِصُلَحَاءِ النَّاسِ رِضًا نُوَلِّي هَذَا الْأَمْرَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ الَّذِي لَمْ يَدْخُلْ فِي شَيْ‌ءٍ مِنْ هَذِهِ الْفِتْنَةِ وَ لَا فِي هَذِهِ الْفُرْقَةِ قَالَ وَ كَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ قَرِيبَيْنِ يَسْمَعَانِ الْكَلَامَ فَقَالَ عَمْرٌو فَأَيْنَ أَنْتَ يَا أَبَا مُوسَي عَنْ مُعَاوِيَةَ فَأَبَي عَلَيْهِ أَبُو مُوسَي فَقَالَ عَمْرٌو أَ لَسْتَ تَعْلَمُ أَنَّ عُثْمَانَ قُتِلَ مَظْلُوماً وَ مُعَاوِيَةَ وَلِيُّ عُثْمَانَ وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً [33 الْإِسْرَاءُ] ثُمَّ إِنَّ بَيْتَ مُعَاوِيَةَ فِي قُرَيْشٍ مَا قَدْ عَلِمْتَ وَ هُوَ أَخُو أُمِّ حَبِيبَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ وَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله وَ قَدْ صَحِبَهُ وَ هُوَ أَحَدُ الصَّحَابَةِ ثُمَّ عَرَضَ لَهُ بِالسُّلْطَانِ فَقَالَ لَهُ إِنْ هُوَ وَلِيَ الْأَمْرَ أَكْرَمَكَ كَرَامَةً لَمْ يُكْرِمْكَ أَحَدٌ قَطُّ بِمِثْلِهَا .

فَقَالَ أَبُو مُوسَي اتَّقِ اللَّهَ يَا عَمْرُو فَإِنَّ هَذَا الْأَمْرَ لَيْسَ عَلَي الشَّرَفِ إِنَّمَا هُوَ لِأَهْلِ الدِّينِ وَ الْفَضْلِ مَعَ أَنِّي لَوْ كُنْتُ أَعْطَيْتُهُ أَفْضَلَ قُرَيْشٍ شَرَفاً لَأَعْطَيْتُهُ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ .

وَ أَمَّا قَوْلُكَ إِنَّهُ وَلِيُّ عُثْمَانَ فَإِنِّي لَمْ أَكُنْ أُوَلِّيهِ إِيَّاهُ لِنِسْبَةٍ مِنْ عُثْمَانَ وَ أَدَعُ الْمُهَاجِرِينَ الْأَوَّلِينَ .

وَ أَمَّا تَعْرِيضُكَ لِي بِالْإِمْرَةِ وَ السُّلْطَانِ فَوَ اللَّهِ لَوْ خَرَجَ لِي مِنْ سُلْطَانِهِ مَا وَلِيتُهُ وَ لَا كُنْتُ أَرْتَشِي فِي اللَّهِ وَ لَكِنَّكَ إِنْ شِئْتَ أَحْيَيْنَا سُنَّةَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ .

وَ رُوِيَ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ غَيْرَ مَرَّةٍ وَ اللَّهِ إِنِ اسْتَطَعْتُ لَأُحْيِيَنَّ اسْمَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ.

عباس گفته شد: چه چیزی علی علیه السلام را بازداشت که در روز تحکیم، تو را همراه عمرو بفرستد. گفت: تقدیر ستمگر و بلای آزمایش، مانع او شد و به خدا سوگند اگر مرا فرستاده بود، راه بر گذرگاه نفس‌های او می‌بستم، آنچه را گسست پیوند می دادم و آنچه را پیوند می داد می‌گسستم، چون پرواز می‌کرد فرود می‌آمدم و چون فرود می‌آمد، بال فرا می‌گشادم، ولی سرنوشت پیشی گرفت و فقط اندوه و تأسف به جای مانده است و همراه امروز فردایی است و آخرت برای امیرمؤمنان بهتر است.

نصر گوید: در حدیث عمرو بن شمر گوید: موسی به عمرو روی کرد و گفت: ای عمرو آیا درباره امارت کسی که برای این امت شایسته و مورد رضایت صلحای مردم باشد نظری داری. این امر را به عبدالله بن عمر بن خطاب که نه در این فتنه داخل شده و نه در این فرقه، می‌سپاریم. گفت: راوی گوید: عبدالله بن عمرو بن عاص و عبدالله بن زبیر نزدیک بودند و این کلام را می شنیدند، پس عمرو گفت: ابوموسی، تو از معاویه در چه موضعی هستی. پس ابوموسی بر او ابا ورزید، عمرو گفت: آیا نمی‌دانی که عثمان مظلومانه کشته شد و معاویه ولی عثمان است و خداوند متعال فرموده است: {هر کس مظلوم کشته شود به سرپرست وی قدرتی داده‌ایم}. و نیز خانواده معاویه در قریش چنان است که می‌دانی و او برادر ام حبیبه، ام المؤمنین و همسر نبی صلّی الله علیه و آله است و با وی همراه بوده و یکی از صحابه اوست. سپس قدرت را بر او عرضه داشت، پس به او گفت: اگر او ولی امر شود تو را چنان بزرگ می‌دارد که هرگز کسی مانند او گرامی‌ات نداشته است.

ابوموسی گفت: از خدا بترس عمرو، این امر بر اساس شرف نیست بلکه آن فقط برای اهل دین و فضیلت است، علاوه بر اینکه اگر من نیز آن را به شریف‌ترین قریش می‌دادم، قطعاً به علی بن ابی‌طالب می‌دادم.

اما این سخنت که او ولی عثمان است، من او را به جهت نسبتش با عثمان به او نمی‌سپردم و مهاجرین نخستین را رها کنم. اما در خصوص عرضه امارت و سلطنت به من، به خدا سوگند از سلطنت او برای من چیزی خارج شود، من او را ولایت نداده‌ام و نه در را خداه رشوه می‌دهم، اما اگر می خواستم سنت عمر بن خطاب را زنده می‌کردم.

و روایت کرد که او چندین مرتبه می‌گفت: به خدا سوگند اگر می‌توانستم، قطعاً اسم عمر بن خطاب را زنده می‌کردم.

فَقَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ إِنْ كُنْتَ إِنَّمَا تُرِيدُ أَنْ تُبَايِعَ ابْنَ عُمَرَ لِدِينِهِ فَمَا يَمْنَعُكَ مِنِ ابْنِي عَبْدِ اللَّهِ وَ أَنْتَ تَعْرِفُ فَضْلَهُ وَ صَلَاحَهُ فَقَالَ إِنَّ ابْنَكَ لَرَجُلُ صِدْقٍ وَ لَكِنَّكَ قَدْ غَمَسْتَهُ فِي هَذِهِ الْفِتْنَةِ.

قَالَ نَصْرٌ وَ رُوِيَ عَنِ النَّضْرِ بْنِ صَالِحٍ قَالَ- كُنْتُ مَعَ شُرَيْحِ بْنِ هَانِئٍ فِي غَزْوَةِ سِجِسْتَانَ فَحَدَّثَنِي أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام أَوْصَاهُ بِكَلِمَاتٍ إِلَي عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَ قَالَ لَهُ قُلْ لِعَمْرٍو إِذَا لَقِيتَهُ إِنَّ عَلِيّاً يَقُولُ لَكَ إِنَّ أَفْضَلَ الْخَلْقِ عِنْدَ اللَّهِ مَنْ كَانَ الْعَمَلُ بِالْحَقِّ أَحَبَّ إِلَيْهِ وَ إِنْ نَقَصَهُ وَ إِنَّ أَبْعَدَ الْخَلْقِ مِنَ اللَّهِ مَنْ كَانَ الْعَمَلُ بِالْبَاطِلِ أَحَبَّ إِلَيْهِ وَ إِنَّ زَادَهُ وَ اللَّهِ يَا عَمْرُو إِنَّكَ لَتَعْلَمُ أَيْنَ مَوْضِعُ الْحَقِّ فَلِمَ تَتَجَاهَلُ أَ بِأَنْ أُوتِيتَ طَمَعاً يَسِيراً صِرْتَ لِلَّهِ وَ لِأَوْلِيَائِهِ عَدُوّاً فَكَانَ مَا أُوتِيتَ قَدْ زَالَ عَنْكَ فَ لا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ خَصِيماً وَ لَا لِلظَّالِمِينَ ظَهِيراً أَمَا إِنِّي أَعْلَمُ أَنَّ يَوْمَكَ الَّذِي أَنْتَ فِيهِ نَادِمٌ هُوَ يَوْمُ وَفَاتِكَ وَ سَوْفَ تَتَمَنَّي أَنَّكَ لَمْ تُظْهِرْ لِي عَدَاوَةً وَ لَمْ تَأْخُذْ عَلَي حُكْمِ اللَّهِ رِشْوَةً .

قَالَ شُرَيْحٌ فَأَبْلَغْتُهُ ذَلِكَ يَوْمَ لَقِيتُهُ فَتَمَعَّرَ وَجْهُهُ وَ قَالَ مَتَي كُنْتُ قَابِلًا مَشُورَةَ عَلِيٍّ أَوْ مُنِيباً إِلَي رَأْيِهِ أَوْ مُعْتَدّاً بِأَمْرِهِ !!!

فَقُلْتُ وَ مَا يَمْنَعُكَ يَا ابْنَ النَّابِغَةِ أَنْ تَقْبَلَ مِنْ مَوْلَاكَ وَ سَيِّدِ الْمُسْلِمِينَ بَعْدَ نَبِيِّهِمْ مَشُورَتَهُ لَقَدْ كَانَ مَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنْكَ أَبُو بَكْرٍ وَ عُمَرُ يَسْتَشِيرَانِهِ وَ يَعْمَلَانِ بِرَأْيِهِ فَقَالَ إِنَّ مِثْلِي لَا يُكَلِّمُ مِثْلَكَ فَقُلْتُ بِأَيِّ أَبَوَيْكَ تَرْغَبُ عَنْ كَلَامِي بِأَبِيكَ الْوَشِيظِ أَمْ بِأُمِّكَ النَّابِغَةِ فَقَامَ مِنْ مَكَانِهِ وَ قُمْتُ.

قَالَ نَصْرٌ وَ رَوَي أَبُو جَنَابٍ الْكَلْبِيُّ- أَنَّ عَمْراً وَ أَبَا مُوسَي لَمَّا الْتَقَيَا بِدَوْمَةَ الْجَنْدَلِ أَخَذَ عَمْرٌو يُقَدِّمُ أَبَا مُوسَي فِي الْكَلَامِ وَ يَقُولُ إِنَّكَ صَحِبْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَبْلِي وَ أَنْتَ أَكْبَرُ مِنِّي سِنّاً فَتَكَلَّمْ أَنْتَ ثُمَّ أَتَكَلَّمُ أَنَا فَجَعَلَ ذَلِكَ سُنَّةً وَ عَادَةً بَيْنَهُمَا وَ إِنَّمَا كَانَ مَكْراً وَ خَدِيعَةً وَ اغْتِرَاراً لَهُ بِأَنْ يُقَدِّمَهُ فَيَبْدَأَ بِخَلْعِ عَلِيٍّ ثُمَّ يَرَي رَأْيَهُ.

قَالَ ابْنُ دَيْزِيلَ فِي كِتَابِ صِفِّينَ أَعْطَاهُ عَمْرٌو صَدْرَ الْمَجْلِسِ وَ كَانَ لَا يَتَكَلَّمُ قَبْلَهُ وَ أَعْطَاهُ التَّقَدُّمَ فِي الصَّلَاةِ وَ فِي الطَّعَامِ لَا يَأْكُلُ حَتَّي يَأْكُلَ وَ إِذَا

عمرو بن عاص گفت: اگر می‌خواهی که با ابن عمر فقط به خاطر دینش بیعت کنی، چه چیزی تو را از پسرم عبدالله باز می‌دارد، درحالی که تو فضل و شایستگی او را می‌دانی! گفت: پسر تو مرد صادقی است اما تو او را وارد این فتنه کرده ای.

نصر گوید: و از نضر بن صالح روایت شده است که گوید: همراه شریح بن هانئ در غزوه سجستان بودم و برایم حدیث گفت که علی علیه السلام چند جمله را خطاب به عمرو بن عاص گفته است و فرموده است: به عمرو زمانی‌که وی را دیدی بگو که علی به تو می‌گوید: برترین مردم نزد خدا کسی است که عمل کردن به حق نزد او محبوب‌تر است، گرچه از او بکاهد و دورترین مردم به خدا کسی است که عمل کردن به باطل نزد او محبوب‌تر باشد، گرچه بر او بیافزاید. به خدا سوگند ای عمرو، تو می‌دانی جایگاه حق کجاست، پس چرا خود را به نادانی می‌زنی. آیا به اینکه مایه اندکی داده شده دشمن خدا و اولیای خدا شدی؟ به خدا سوگند که آنچه داده شده‌ای، از تو زائل می‌شود. پس برای خیانتکاران، یاور و برای ستمکاران، پشتیبان نباش. به هوش باش که من می‌دانم که روزی که تو در ان پشیمان هستی، روز مرگ توست و تو در آن آرزو خواهی کرد که کاش با من دشمنی نمی‌کردی و بر حکم خدا رشوه نمی‌گرفتی.

شریح گفت: من آن را در روزی که عمرو را دیدم، به وی رساندم، پس چهره‌اش درهم رفت و گفت: من کی از علی مشورتی پذیرفته یا سر به فرمانش سپرده و از رأی او پیروی کرده‌ام.

گفتم: ای پسر نابغه، چه چیزی تو را باز می‌دارد که مشورت مولای خود و سرور مسلمانان پس از پیامبرشان صلّی الله علیه و آله را بپذیری؟ درحالی که از کسانی‌که از تو بس بهتر بوده‌اند، ابوبکر و عمر از وی مشورت می‌خواستند و به رأیش عمل می کردند؟ گفت: چون منی با چون تویی سخن نمی‌گوید. گفتم: به کدام پدر و مادرت می‌بالی و از سخن گفتن با من سر می‌تابی؟ به پدر بی نژادت یا مادرت نابغه. سپس از جای خود برخاست و من نیز برخاستم.

عمرو بن سعد گفت: ابوجناب کلبی برایم روایت کرد: هنگامی که عمرو و ابوموسی در دومة جندل ملاقات کردند عمرو می کوشید عبدالله بن قیس را در سخن گفتن مقدم دارد و می گفت: تو پیش از من با پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله مصاحبت داشته ای و به سن از من بزرگتری پس نخست تو سخن گویی و من پس از تو سخن گویم. عمرو رفته رفته ابوموسی را عادت می داد که در هرچیزی مقدم باشد و بدین ترتیب فریبش داد تا در خلع علی نیز پیش افتد.

ابن دیزیل در کتاب صفین گوید: عمرو صدر مجلس را به او تقدیم می کرد و پیش از او صحبت نمی کرد و در نماز تقدم را به می بخشید و در طعام چیزی نمی خورد تا او تناول کند و چون او را

خَاطَبَهُ فَإِنَّمَا يُخَاطِبُهُ بِأَجَلِّ الْأَسْمَاءِ وَ يَقُولُ لَهُ يَا صَاحِبَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّي اطْمَأَنَّ إِلَيْهِ وَ ظَنَّ أَنَّهُ لَا يَغُشُّهُ فَلَمَّا انْمَخَضَتِ الزُّبْدَةُ بَيْنَهُمَا قَالَ لَهُ عَمْرٌو أَخْبِرْنِي مَا رَأْيُكَ يَا أَبَا مُوسَي قَالَ أَرَي أَنْ أَخْلَعَ هَذَيْنِ الرَّجُلَيْنِ وَ نَجْعَلَ الْأَمْرَ شُورَي بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ يَخْتَارُونَ مَنْ يَشَاءُونَ فَقَالَ عَمْرٌو الرَّأْيُ وَ اللَّهِ مَا رَأَيْتَ .

فَأَقْبَلَا إِلَي النَّاسِ وَ هُمْ مُجْتَمِعُونَ فَتَكَلَّمَ أَبُو مُوسَي فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ إِنَّ رَأْيِي وَ رَأْيَ عَمْرٍو قَدِ اتَّفَقَ عَلَي أَمْرٍ نَرْجُو أَنْ يُصْلِحَ اللَّهُ بِهِ شَأْنَ هَذِهِ الْأُمَّةِ فَقَالَ عَمْرٌو صَدَقَ ثُمَّ قَالَ لَهُ تَقَدَّمْ يَا أَبَا مُوسَي فَتَكَلَّمْ .

فَقَامَ أَبُو مُوسَي لِيَتَكَلَّمَ فَدَعَاهُ ابْنُ عَبَّاسٍ فَقَالَ وَيْحَكَ وَ اللَّهِ إِنِّي لَأَظُنُّهُ خَدَعَكَ إِنْ كُنْتُمَا قَدِ اتَّفَقْتُمَا عَلَي أَمْرٍ فَقَدِّمْهُ قَبْلَكَ لِيَتَكَلَّمَ بِهِ ثُمَّ تَكَلَّمْ أَنْتَ بَعْدَهُ فَإِنَّهُ رَجُلٌ غَدَّارٌ وَ لَا آمَنُ أَنْ يَكُونَ أَعْطَاكَ الرِّضَا فِيمَا بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُ فَإِذَا قُمْتَ بِهِ فِي النَّاسِ خَالَفَكَ وَ كَانَ أَبُو مُوسَي رَجُلًا مُغْفِلًا فَقَالَ أَيْهاً عَنْكَ إِنَّا قَدِ اتَّفَقْنَا .

فَتَقَدَّمَ أَبُو مُوسَي فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا قَدْ نَظَرْنَا فِي أَمْرِ هَذِهِ الْأُمَّةِ فَلَمْ نَرَ شَيْئاً هُوَ أَصْلَحُ لِأَمْرِ هَؤُلَاءِ وَ لَا أَلَمُّ لِشَعَثِهَا مِنْ أَنْ لَا يُبَيِّنَ أُمُورَهَا ⁽¹⁾وَ قَدِ اجْتَمَعَ رَأْيِي وَ رَأْيُ صَاحِبِي عَلَي خَلْعِ عَلِيٍّ وَ مُعَاوِيَةَ وَ أَنْ يَسْتَقْبِلَ هَذَا الْأَمْرُ فَيَكُونَ شُورَي بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ يُوَلُّونَ أُمُورَهُمْ مَنْ أَحَبُّوا وَ إِنِّي قَدْ خَلَعْتُ عَلِيّاً وَ مُعَاوِيَةَ فَاسْتَقْبِلُوا أُمُورَكُمْ وَ وَلُّوا مَنْ رَأَيْتُمُوهُ لِهَذَا الْأَمْرِ أَهْلًا ثُمَّ تَنَحَّي .

فَقَامَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ فِي مَقَامِهِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ إِنَّ هَذَا قَدْ قَالَ مَا سَمِعْتُمْ وَ خَلَعَ صَاحِبَهُ وَ أَنَا أَخْلَعُ صَاحِبَهُ كَمَا خَلَعَهُ وَ أُثْبِتُ صَاحِبِي مُعَاوِيَةَ فِي الْخِلَافَةِ فَإِنَّهُ وَلِيُّ عُثْمَانَ وَ الطَّالِبُ بِدَمِهِ وَ أَحَقُّ النَّاسِ بِمَقَامِهِ .

فَقَالَ لَهُ أَبُو مُوسَي مَا لَكَ لَا وَفَّقَكَ اللَّهُ قَدْ غَدَرْتَ وَ فَجَرْتَ إِنَّمَا مَثَلُكَ

خطاب می کرد او را با گرامی ترین اسم ها خطاب می کرد و به او می گفت: یا صحابی رسول الله تا به او اطمینان نمی کند و گمان کند که او را نمی فریبد و چون میانشان محکم شد عمرو گفت: ای ابوموسی به من بگو رأی تو چیست؟ گفت: رأی من آن است که این دو هر دو مرد علی و معاویه را خلع کنیم و سپس کار تعیین خلیفه را به شورایی از مسلمانان واگذاریم که هرکس را خواهند و خوش دارند برای خود برگزینند و عمرو به او گفت: رأی درست همین است که نظر توست.

پس هر دو داور درحالی که انبوه مردم گرد آمده بودند به جمع پیوستند نخست ابوموسی به سهن درآمد و خدا را سپاس و ستایش کرد و گفت: رأی من و عمرو بر یک امر قرار گرفته است که امیدواریم با اجرای آن خداوند کار این امت را به صلاح کشاند عمرو گفت: راست می گوید! سپس گفت: ای ابو موسی، پس تو سخن گوی.

ابو موسی فراز رفت تا سخن بگوید، ابن عباس وی را بخواند و گفت: وای بر تو، من یقین دارم که او قصد فریب تو را دارد، اگر شما هر دو بر امر واحدی توافق کرده اید بگذار او پیش از تو درباره آن سخن بگوید و آنگاه تو پس از وی سخن گوی زیرا عمرو مرد حیله گری است و من ایمن نیستم که او بدانچه شما میان خود توافق کرده و هر دو بدان رضا داده اید وفا کند، و می دانم چون تو در میان مردم به پا خیزی و سخن گویی با تو مخالفت خواهد کرد.ابو موسی که مردی کودن بود گفت: ما توافق کرده ایم.

از این رو پیش افتاد و خدا را سپاس و ستایش کرد و گفت: ای مردم، ما در کار این امت نگریستیم و دیدیم هیچ چیز کارسازتر و التیام بخش تر از آن نیست که کارهای امت به اختلاف نکشد. بنابراین رأی من و همتایم، عمرو بر این قرار گرفت که علی و معاویه را خلع کنیم و تعیین آینده این امر را به شورایی از میان مسلمانان بسپاریم که هرکس را خوش دارند به ولایت امور خویش گمارند. اینک من علی و معاویه را خلع کردم، شما کار خویش را به دست گیرید و هرکس را شایسته می دانید به ولایت بر خود گمارید. سپس به کناری رفت.

آنگاه عمرو بن عاص در جای او ایستاد و خدا را سپاس و ستایش کرد و سپس گفت: این مرد آنچه شنیدید بگفت و مولای خود را خلع کرد، من نیز مولای او را همچنانکه او وی را خلع کرد خلع کردم و مولای خود معاویه را بر خلافت استوار می دارم. وی دست نشانده و دوستدار عثمان و خواستار انتقام خون او و شایسته ترین مردم به این مقام است.

ابوموسی به او گفت: خدایت کامروا نکند که به غدر ناپیمانی کردی و فجور ورزیدی، به راستی در مثل

1) كذا في ط الكمبانيّ من الأصل، و في طبع الحديث ببيروت من شرح ابن أبي الحديد: ج 1، ص 451: «من أن لا تتباين أمورها».

كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ وَ إِنْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ .

فَقَالَ لَهُ عَمْرٌو إِنَّمَا مَثَلُكَ كَمَثَلِ الْحِمارِ يَحْمِلُ أَسْفاراً .

وَ حَمَلَ شُرَيْحُ بْنُ هَانِئٍ عَلَي عَمْرٍو فَقَنَّعَهُ بِالسَّوْطِ وَ حَمَلَ ابْنٌ لِعَمْرٍو عَلَي شُرَيْحٍ فَقَنَّعَهُ بِالسَّوْطِ وَ قَامَ النَّاسُ فَحَجَزُوا بَيْنَهُمَا فَكَانَ شُرَيْحٌ بَعْدَ ذَلِكَ يَقُولُ مَا نَدِمْتُ عَلَي شَيْ‌ءٍ نَدَامَتِي أَنْ لَا أَكُونَ ضَرَبْتُ عَمْراً بِالسَّيْفِ بَدَلَ السَّوْطِ لَكِنْ أَتَي الدَّهْرُ بِمَا أَتَي بِهِ .

وَ الْتَمَسَ أَصْحَابُ عَلِيٍّ عليه السلام أَبَا مُوسَي فَرَكِبَ نَاقَتَهُ وَ لَحِقَ بِمَكَّةَ فَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقُولُ قَبَّحَ اللَّهُ أَبَا مُوسَي لَقَدْ حَذَّرْتُهُ وَ هَدَيْتُهُ إِلَي الرَّأْيِ فَمَا عَقَلَ وَ كَانَ أَبُو مُوسَي يَقُولُ لَقَدْ حَذَّرَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ غُدَرَةَ الْفَاسِقِ وَ لَكِنِ اطْمَأْنَنْتُ إِلَيْهِ وَ ظَنَنْتُ أَنَّهُ لَا يُؤْثِرُ شَيْئاً عَلَي نَصِيحَةِ الْأُمَّةِ .

قَالَ نَصْرٌ وَ رَجَعَ عَمْرٌو إِلَي مَنْزِلِهِ مِنْ دُومَةِ الْجَنْدَلِ فَكَتَبَ إِلَي مُعَاوِيَةَ:

أَتَتْكَ الْخِلَافَةُ مَزْفُوفَةً *** هَنِيئاً مَرِيئاً تَقَرُّ الْعُيُونَا

تُزَفُّ إِلَيْكَ زِفَافَ الْعَرُوسِ *** بِأَهْوَنَ مِنْ طَعْنِكَ الدَّارَ عَيْناً

إِلَي آخِرِ الْأَبْيَاتِ .

فَقَامَ سَعِيدُ بْنُ قَيْسٍ الْهَمْدَانِيُّ وَ قَالَ وَ اللَّهِ لَوِ اجْتَمَعْتُمَا عَلَي الْهُدَي مَا زِدْتُمَا عَلَي مَا نَحْنُ الْآنَ عَلَيْهِ وَ مَا ضَلَالُكُمَا بِلَازِمٍ لَنَا وَ مَا رَجَعْتُمَا إِلَّا بِمَا بَدَأْتُمَا بِهِ وَ إِنَّا الْيَوْمَ لَعَلَي مَا كُنَّا عَلَيْهِ أَمْسِ .

وَ قَامَ كُرْدُوسُ بْنُ هَانِئٍ مُغْضَباً وَ أَنْشَدَ أَبْيَاتاً فِي الرِّضَا بِخِلَافَةِ عَلِيٍّ عليه السلام وَ إِنْكَارِ خِلَافَةِ مُعَاوِيَةَ وَ حُكْمِ الْحَكَمَيْنِ وَ تَكَلَّمَ جَمَاعَةٌ أُخْرَي بِمِثْلِ ذَلِكَ .

قَالَ نَصْرٌ وَ كَانَ عَلِيٌّ عليه السلام لَمَّا سَمِعَ مَا خَدَعَ بِهِ عَمْرٌو أَبَا مُوسَي غَمَّهُ ذَلِكَ وَ سَاءَهُ وَ خَطَبَ النَّاسَ وَ قَالَ :

الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ إِنْ أَتَي الدَّهْرُ بِالْخَطْبِ الْفَادِحِ وَ الْحَدَثِ الْجَلِيلِ .

إِلَي آخِرِ مَا سَيَأْتِي بِرِوَايَةِ السَّيِّدِ الرَّضِيِّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَ قَالَ:

به سگ مانی که اگر بر آن حمله‌ور شوی زبان از کام برآورد و اگر آن را رها کنی باز هم زبان از کام برآورد.

پس عمرو به او گفت: به راستی که تو در مثل به درازگوش مانی که کتابهایی را برپشت می‌کشد.

شریح ابن هانئ بر عمرو حمله کرد و تازیانه بر سر و رویش کوفت و پسر عمرو بر شریح حمله کرد و با تازیانه او را زد و مردم برخاستند و میانه را گرفتند. شریح چندی بعد می گفت: از هیچ چیز بدین اندازه پشیمان نیستم که کاش به جای تازیانه او را با شمشیر می زدم اما روزگار چنان شد که دیدیم .

یاران علی از ابو موسی خواستند که از آنجا برود و او بر ناقه خود نشست و رهسپار مکه شد. ابن عباس می گفت: خدا ابوموسی را روسیاه کند، من او را برحذر داشتم و به رأی خردمندانه رهنمون شدم ولی او خرد نورزید. ابو موسی نیز خود می گفت: ابن عباس مرا از نیرنگ آن تبهکار برحذر داشته بود ولی من به او اطمینان کردم و می پنداشتم که وی چیزی را بر خیرخواهی بر امت ترجیح نمی دهد.

نصر گوید: و عمرو از دومه جندل به منزلش بازگشت و برای معاویه نوشت:

أتتک الخلافة مزفوفةً هنیئاً مریئاً تقرّ العیونا

تزفّ إلیک زفاف العروس بأهون من طعنک الدار علینا

نوعروس خلافت به گونه ای گوارا و لذت بخش به سویت آغوش گشود و نگرانیها برفت و دیدگان آرام یافت.

چنان به آغوشت درآمد که نو عروسی را به زفاف در کنار گیری و این بسی آسانتر از آن است که مردان زره پوش را به نیزه زنی.

سعید بن قیس همدانی برخاست و گفت: به خدا سوگند اگر بر راه هدایت نیز اتفاق می کردید بر ما چیزی بیش از آن که اینک برآنیم نمی افزودید و از این رو گمراهی شما برای ما الزام آور نیست، شما در پایان کارتان به همان اختلافی رسیدید که در آغاز داشتید، و من امروز در هواداری علی چنانم که همگی دیروز چنان بودیم. و کردوس بن هانئ خشمگین برخاست و ابیاتی را در رضایت بر خلافت علی علیه السلام و انکار خلافت معاویه و حکم حکمین سرود و جمعی دیگر نیز مانند او سخن گفتند.

نصر گوید زمانی که علی علیه السلام خبر فریب ابوموسی توسط عمرو را شنید اندوهگین و غمناک شد و برای مردم خطبه ایراد کرد: خدا را سپاس هر چند که روزگار دشواری‌های فراوان و حوادثی بزرگ پدید آورد.

تا پایان آنچه که به روایت سید رضی خواهد آمد و فرمود:

أَلَا إِنَّ هَذَيْنِ الرَّجُلَيْنِ الذين [اللَّذَيْنِ] اخْتَرْتُمُوهُمَا قَدْ نَبَذَا حُكْمَ الْكِتَابِ وَ أَحْيَيَا مَا أَمَاتَ وَ اتَّبَعَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا هَوَاهُ وَ حَكَمَ بِغَيْرِ حُجَّةٍ وَ لَا بَيِّنَةٍ وَ لَا سُنَّةٍ مَاضِيَةٍ وَ اخْتَلَفَا فِيمَا حَكَمَا فَكِلَاهُمَا لَمْ يُرْشِدِ اللَّهُ فَاسْتَعِدُّوا لِلْجِهَادِ وَ تَأَهَّبُوا لِلْمَسِيرِ وَ أَصْبِحُوا فِي مُعَسْكَرِكُمْ يَوْمَ كَذَا ⁽¹⁾

و الحديث رواه ابن أبي الحديد في أواخر شرحه علي المختار: 35 من نهج البلاغة ج 1، ص 454.

قَالَ نَصْرٌ فَكَانَ عَلِيٌّ عليه السلام بَعْدَ الْحُكُومَةِ إِذَا صَلَّي الْغَدَاةَ وَ الْمَغْرِبَ وَ فَرَغَ مِنَ الصَّلَاةِ وَ سَلَّمَ قَالَ اللَّهُمَّ الْعَنْ مُعَاوِيَةَ وَ عَمْراً وَ أَبَا مُوسَي وَ حَبِيبَ بْنَ مَسْلَمَةَ وَ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ خَالِدٍ وَ الضَّحَّاكَ بْنَ قَيْسٍ وَ الْوَلِيدَ بْنَ عُقْبَةَ فَبَلَغَ ذَلِكَ مُعَاوِيَةَ فَكَانَ إِذَا صَلَّي لَعَنَ عَلِيّاً وَ حَسَناً وَ حُسَيْناً وَ ابْنَ عَبَّاسٍ وَ قَيْسَ بْنَ سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ وَ الْأَشْتَرَ .

وَ زَادَ ابْنُ دَيْزِيلَ فِي أَصْحَابِ مُعَاوِيَةَ أَبَا الْأَعْوَرِ السُّلَمِيَّ .

وَ رَوَي ابْنُ دَيْزِيلَ أَيْضاً أَنَّ أَبَا مُوسَي كَتَبَ مِنْ مَكَّةَ إِلَي عَلِيٍّ عليه السلام أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي قَدْ بَلَغَنِي أَنَّكَ تَلْعَنُنِي فِي الصَّلَاةِ وَ يُؤَمِّنُ خَلْفَكَ الْجَاهِلُونَ وَ إِنِّي أَقُولُ كَمَا قَالَ مُوسَي عليه السلام رَبِّ بِما أَنْعَمْتَ عَلَيَّ فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيراً لِلْمُجْرِمِينَ.

بيان

قال في القاموس الدهاء النكر و جودة الرأي و الأدب و رجل داه و ده و داهية و قال في النهاية أسف الطائر إذا دنا من الأرض و أسف الرجل للأمر إذا قاربه و في الصحاح تمعر لونه عند الغضب تغير و في القاموس الوشيظ كأمير الأتباع و الخدم و الأجلاف و لفيف من الناس ليس أصلهم واحدا و هم وشيظة في قومهم حشوفهم و قال غفل عنه غفولا تركه و سها عنه كأغفله و المغفل كمعظم من لا فطنة له و قال أيها بالفتح و بالنصب أمر بالسكوت و قال قنع رأسه بالسوط غشاه بها.

آگاه باشید که این دو مردی که برگزیدید حکم کتاب را رها کرده اند و آنچه که میرانید را زنده کرده اند و هر یک از آنها از هوای خود پیروی کرد و بدون حجت و دلیل روشن و سنت قاطع حکم داد و در آنچه که حکم کردند دچار اختلاف شدند، خداوند هر دو آنها را هدایت نکند پس برای جهاد آماده شوید و برای حرکت مهیا شوید و در فلان روز در اردوی خود صبح کنید.⁽²⁾

نصر گوید: علی علیه السلام بعد از حکمیت زمانی که صبح و مغرب را خواند و از نماز فارغ شد و سلام داد فرمود: بارخدایا معاویه، عمرو، ابو موسی، حبیب بن مسلمه، عبدالرحمن بن خالد، و ضحاک بن قیس، و ولید بن عقبه را لعنت کن، این خبر به معاویه رسید پس چون نماز خواند علی، حسن، حسین، ابن عباس، قیس بن سعد بن عباده و اشتر را نفرین کرد.

و ابن دیزیل در جمع یاران معاویه ابواعور سلمی را افزوده است.

و همچنین ابن دیزیل روایت کرد که ابوموسی از مکه برای علی علیه السلام نوشت: أما بعد به من خبر رسیده است که تو در نماز مرا نفرین می‌کنی و نادانان پشت سرت آمین می‌گویند و من آنچه که موسی علیه السلام گفت را می گویم: «رَبِّ بِمَا أَنْعَمْتَ عَلَیَّ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیرًا لِّلْمُجْرِمِینَ» {پروردگارا به پاس نعمتی که بر من ارزانی داشتی هرگز پشتیبان مجرمان نخواهم بود}

توضیح

در قاموس گوید: الدهاء یعنی بدیع و نیکو بودن اندیشه و ادب و رجل داه، ده و داهیه گفته می‌شود. و در النهایه گوید: أسف الطائر، زمانی است که پرنده به زمین نزدیک شود و أسف الرجل للأمر، زمانی است که مرد به امری نزدیک شود. در الصحاح تغیر لونه عند الغضب: یعنی رنگش به هنگام خشم دگرگون شد. و در قاموس: الوشیظ بر وزن امیر یعنی پیروان، خدم، دهاتیان و جمع کثیری از مردم که اصلشان واحد نیست، و هم وشیظه فی قومهم: آنها در میان قوم خود انبوه هستند. و گوید: غفل عنه غفولاً، یعنی او را ترک کرد و از او غفلت کرد، مانند أغفه و المغفل بر وزن المعظم کسی است که صاحب زیرکی نیست. و گوید: إیهاً با فتحه و نصب، امر بر سکوت است و گوید: قنع رأسه بالسوط، یعنی بر سر او تازیانه زد .

1) و هذا هو المختار: 35 من كتاب نهج البلاغة، و له مصادر كثيرة ذكر بعضها في المختار 259 و ما قبله من نهج السعادة: ج 2 ص 356 ط 1.

2) . این مختار 35 از کتاب نهج البلاغه است و دارای منابع زیادی است که برخی از آنها را در مختار 259 و ماقبل آن از نهج السعاده: ج2، ص 356، چاپ اول ذکر کرده است و حدیث را ابن ابی الحدید در اواخر شرحش بر مختار 35 از نهج البلاغه ج1، ص454 روایت کرد.

أقول: رجعنا إلي كتاب نصر فوجدنا ما أخرجه ابن أبي الحديد موافقا له في المعني.

«554»

⁽¹⁾ نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام أَجَابَ بِهِ أَبَا مُوسَي الْأَشْعَرِيَّ عَنْ كِتَابٍ كَتَبَهُ إِلَيْهِ مِنَ الْمَكَانِ الَّذِي اتَّعَدُوا فِيهِ لِلْحُكُومَةِ وَ ذَكَرَ هَذَا الْكِتَابَ سَعِيدُ بْنُ يَحْيَي الْأُمَوِيُّ فِي كِتَابِ الْمَغَازِي فَإِنَّ النَّاسَ قَدْ تَغَيَّرَ كَثِيرٌ مِنْهُمْ عَنْ كَثِيرٍ مِنْ حَظِّهِمْ فَمَالُوا مَعَ الدُّنْيَا وَ نَطَقُوا بِالْهَوَي وَ إِنِّي نَزَلْتُ مِنْ هَذَا الْأَمْرِ مَنْزِلًا مُعْجِباً اجْتَمَعَ بِهِ أَقْوَامٌ أَعْجَبَتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ فَإِنِّي أُدَاوِي مِنْهُمْ قَرْحاً أَخَافُ أَنْ يَعُودَ عَلَقاً وَ لَيْسَ رَجُلٌ فَاعْلَمْ أَحْرَصَ عَلَي جَمَاعَةِ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله وَ أُلْفَتِهَا مِنِّي أَبْتَغِي بِذَلِكَ حُسْنَ الثَّوَابِ وَ كَرَمَ الْمَآبِ وَ سَأَفِي بِالَّذِي وَأَيْتُ عَلَي نَفْسِي وَ إِنْ تَغَيَّرْتَ عَنْ صَالِحِ مَا فَارَقْتَنِي عَلَيْهِ فَإِنَّ الشَّقِيَّ مَنْ حُرِمَ نَفْعَ مَا أُوتِيَ مِنَ الْعَقْلِ وَ التَّجْرِبَةِ وَ إِنِّي لَأَعْبَدُ أَنْ يَقُولَ قَائِلٌ بِبَاطِلٍ وَ أَنْ أُفْسِدَ أَمْراً قَدْ أَصْلَحَهُ اللَّهُ فَدَعْ مَا لَا تَعْرِفُ فَإِنَّ شِرَارَ النَّاسِ طَائِرُونَ إِلَيْكَ بِأَقَاوِيلِ السَّوْءِ وَ السَّلَامُ.

قوله عليه السلام من حظهم أي من الآخرة.

و قوله عليه السلام منزلا .

قال ابن أبي الحديد أي يعجب من رآه أي يجعله متعجبا منه و هذا الكلام شكوي من أصحابه و نصاره من أهل العراق فإنه كان اختلافهم عليه و اضطرابهم شديدا جدا.

و المنزل و النزول هاهنا مجاز و استعارة و المعني أني حصلت في هذا الأمر الذي حصلت فيه علي حال معجبة لمن تأملها.

و قال الجوهري العجيب الأمر يتعجب منه و عجبت من كذا و تعجبت بمعني و أعجبني هذا الشي‌ء لحسنه و قد أعجب فلان بنفسه فهو معجب بنفسه

می‌گویم: به کتاب نصر مراجعه کردیم و آنچه ابن ابی الحدید استخراج کرده بود را در معنا با آن موافق دیدیم.

روایت 554

نهج البلاغه⁽²⁾: و از نامه امام علیه السلام که در پاسخ به نامه ابوموسی اشعری که درباره مکانی که در آن برای حکمیت به توافق رسیدند او نوشت خطاب به نوشت و سعید بن یحیی اموی در کتاب المغازی آن را آورده است: همانا بسیاری از مردم تغییر کردند، و از سعادت و رستگاری بی‌بهره ماندند، به دنیا پرستی روی آورده، و از روی هوای نفس سخن گفتند.کردار اهل عراق مرا به شگفتی وا داشته است، که مردمی خودپسند در چیزی گرد آمدند، می‌خواستم زخم درون آنها را مداوا کنم، پیش از آن که غیر قابل علاج گردد. پس بدان در امّت اسلام، هیچ کس همانند من وجود ندارد که به وحدت امّت محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و به انس گرفتن آنان به همدیگر، از من دلسوزتر باشد.من در این کار پاداش نیک و سرانجام شایسته را از خدا می‌طلبم، و به آنچه پیمان به ستم وفا دارم، هر چند تو دگرگون شده، و همانند روزی که از من جدا شدی نباشی. همانا تیره روز کسی است که از عقل و تجربه‌ای که نصیب او شده، محروم ماند، و من از آن کس که به باطل سخن گوید یا کاری را که خدا اصلاح کرده بر هم زند، بیزارم.آنچه را نمی‌دانی واگذار، زیرا مردان بد کردار، با سخنانی نادرست به سوی تو خواهند شتافت، با درود.

این سخن امام علیه السلام: «من حظّهم» یعنی از آخرت.

و این سخن او: «منزلاً معجباً» ابن ابی الحدید گوید: هرکسی که آن را ببیند را به شگفتی وا می‌دارد، یعنی او را متعجب از آن قرار می‌دهد و این سخن لکه‌ای از اصحاب و یاران عراقی اش است، زیرا اختلاف آنها درباره او و شگفتی‌شان بسیار شدید بود.

والمنزل و نزول، در اینجا مجاز و استعاره است و معنا این است که من در این امری که به آن رسیدم، به حالتی شگفت‌آور برای کسی که در آن تأمل می‌کند رسیده‌ام .

و جوهری گوید: العجیب، امری است که از آن تعجب می‌شود و عجبت من کذا و تعجّب، به یک معنا است و أعجبنی هذا الشی لحسنه و قد اعجب فلان بنفسه، و او معجب بنفسه

1) 554- رواه السيّد الرضيّ رحمه اللّه في المختار ما قبل الأخير من الباب الثاني من كتاب نهج البلاغة.

2) . سید رضی آن را در مختار ماقبل آخر از بخش سوم نهج البلاغه روایت کرد.

و برأيه و الاسم العجب بالضم انتهي.

فإني أداوي منهم قرحا قال ابن ميثم استعار لفظ القرح لما فسد من حاله باجتماعهم علي التحكيم و لفظ المداواة لاجتهاده في إصلاحهم و روي أداري و كذلك استعار لفظ العلق و هو الدم الغليظ لما يخاف من تفاقم أمرهم و قوله فاعلم اعتراض حسن بين ليس و خبرها بالذي وأيت أي وعدت و ضمنت من شرط الصلح علي ما وقع عليه عن صالح ما فارقتني عليه أي من وجوب الحكم بكتاب الله و عدم اتباع الهوي و الاغترار بمقارنة الأشرار.

و قال ابن أبي الحديد يجوز أن يكون قوله عليه السلام و إن تغيرت من جملة قوله عليه السلام فيما بعد فإن الشقي كما تقول إن خالفتني فإن الشقي من يخالف الحق لكن تعلقه بالسابق أحسن لأنه أدخل في مدح أمير المؤمنين صلوات الله و سلامه عليه كأنه يقول أنا أفي و إن كنت لا تفي و الضد يظهر حسن الضد و إني لأعبد أي إني لآنف من أن يقول غيري قولا باطلا فكيف لا آنف ذلك أنا من نفسي.

و قال الجوهري قال أبو زيد العبد بالتحريك الغضب و الأنف و الاسم العبدة مثل الأنفة و قد عبد أي أنف فدع ما لا تعرف أي لا تبن أمرك إلا علي اليقين فإن شرار الناس أي لا تصغ إلي أقوال الوشاة فإن الكذب يخالط أقوالهم كثيرا فلا تصدق ما عساه يبلغك عني فإنهم سراع إلي أقاويل السوء.

«555»

⁽¹⁾ ما، الأمالي للشيخ الطوسي الْمُفِيدُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَالِكٍ النَّحْوِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَسَنِيِّ عَنْ عِيسَي بْنِ مِهْرَانَ عَنْ يَحْيَي بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ عَنْ شَرِيكٍ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ طُفَيْلٍ عَنْ أَبِي نَجَبَةَ قَالَ: سَمِعْتُ عَمَّارَ بْنَ يَاسِرٍ رَحِمَهُ اللَّهُ يُعَاتِبُ أَبَا مُوسَي الْأَشْعَرِيَ

و برأیه است و اسم آن العجب با ضمه است. پایان.

«فإنی أداوی منهم قرحاً» ابن میثم گوید: لفظ القرح را برای آنچه که از حالش به سبب اجتماع آنها بر تحکیم تباه شده و لفظ المداواه را برای تلاشش در اصلاح آنها، استعاره گرفته است و «أداری» نیز روایت شده است. و همچنین لفظ العلق که خون غلیظ است را برای آنچه که از شدت امر آنان بیم دارد، استعاره گرفته است و این سخن او «فاعلم» جمله معترضه نیکویی بین لیس و خبر آن است. بالذی وأیت، یعنی وعده کردم و از شرط صلح بر آنچه که بر او واقع شد تضمین کردم.

عن صالح ما فارقتنی علیه، یعنی از وجوب حکم بر کتاب خدا و عدم پیروی از هوا و هوس و فریب خوردن از همنشینی با اشرار.

ابن ابی الحدید گوید: جایز است که این سخن امام علیه السلام: «و أن تغیّرت» از جمله سخن امام در ما بعد آن «فإنّ الشقی» باشد، چنانکه می‌گویی: اگر با من مخالفت کنی، نگون‌بخت کسی است که با حق مخالفت کند، اما متعلق بودن به پیش از آن بهتر است، زیرا آن در مدح امیرمؤمنان علیه السلام بیشتر وارد است، گویی که می‌فرماید: من وفا می‌کنم، گرچه تو وفا نمی‌کردی. و متضاد نیکویی متضاد را آشکار می‌کند. «و إنّی لأعبد» یعنی من این که غیر من سخن باطلی بگوید را ننگ می‌شمارم، پس چگونه آن را از خودم ننگ نشمارم.

و جوهری گوید: ابوزید گوید: العبد با حرکت یعنی غضب و خشونت و اسم آن العبده بر وزن أنفه است و قد عبد یعنی تندی کرد. «فدع ما لا تعرف» یعنی امرت را جز بر یقین بنا نکن. «فإن شرار الناس» یعنی به سخنان سخن‌چینان گوش نکن، زیرا سخنانشان بسیار با دروغ آمیخته است و آنچه که امید داری که از جانب من به تو برسد را تصدیق نکن که آنها به سوی سخنان سوء شتابان هستند .

روایت 555

امالی طوسی⁽²⁾:

ابونجبه گوید: شنیدم که عمار بن یاسر رحمه الله، ابوموسی اشعری

1) 555- رواه الشيخ الطوسيّ رفع اللّه مقامه في الحديث: 6 من الجزء السابع من أماليه: ج 1، ص 184، ط بيروت.

2) . شیخ طوسی آن را در حدیث 2 از جلد هفتم امالی: ج1، ص184 چاپ بیروت روایت کرده است

وَ یُوَبِّخُهُ عَلَی تَأَخُّرِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام وَ قُعُودِهِ عَنِ الدُّخُولِ فِی بَیْعَتِهِ وَ یَقُولُ لَهُ یَا أَبَا مُوسَی مَا الَّذِی أَخَّرَکَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَوَ اللَّهِ لَئِنْ شَکَکْتَ فِیهِ لَتَخْرُجَنَّ عَنِ الْإِسْلَامِ وَ أَبُو مُوسَی یَقُولُ لَهُ لَا تَفْعَلْ وَ دَعْ عِتَابَکَ لِی فَإِنَّمَا أَنَا أَخُوکَ فَقَالَ لَهُ عَمَّارٌ رَحِمَهُ اللَّهُ مَا أَنَا لَکَ بِأَخٍ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَلْعَنُکَ لَیْلَةَ الْعَقَبَةِ وَ قَدْ هَمَمْتَ مَعَ الْقَوْمِ بِمَا هَمَمْتَ فَقَالَ لَهُ أَبُو مُوسَي أَ فَلَيْسَ قَدِ اسْتَغْفَرَ لِي قَالَ عَمَّارٌ قَدْ سَمِعْتُ اللَّعْنَ وَ لَمْ أَسْمَعِ الِاسْتِغْفَارَ.

«556»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كَلَامِهِ عليه السلام لَمَّا اضْطَرَبَ عَلَيْهِ أَصْحَابُهُ فِي أَمْرِ الْحُكُومَةِ :

أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ لَمْ يَزَلْ أَمْرِي مَعَكُمْ عَلَي مَا أُحِبُّ حَتَّي نَهَكَتْكُمُ الْحَرْبُ وَ قَدْ وَ اللَّهِ أَخَذَتْ مِنْكُمْ وَ تَرَكَتْ وَ هِيَ لِعَدُوِّكُمْ أَنْهَكُ وَ لَقَدْ كُنْتُ أَمْسِ أَمِيراً فَأَصْبَحْتُ الْيَوْمَ مَأْمُوراً وَ كُنْتُ أَمْسِ نَاهِياً فَأَصْبَحْتُ الْيَوْمَ مَنْهِيّاً وَ قَدْ أَحْبَبْتُمُ الْبَقَاءَ وَ لَيْسَ لِي أَنْ أَحْمِلَكُمْ عَلَي مَا تَكْرَهُونَ.

توضيح

قال الجوهري نَهَكْتُ الثوب بالفتح نَهْكاً لبسته حتي خلق و نهكت من الطعام بالغت في أكله و نَهَكَتْهُ الحمي إذا أجهدته و أضنته و نقضت لحمه و فيه لغة أخري نَهِكَتْهُ الحمي تَنْهَكُهُ نَهَكاً و نَهْكَةً.

قوله عليه السلام و تركت أي لم يستأصلكم بل فيكم بعد بقية و هي لعدوكم أنهك لأن القتل في أهل الشام كان أشد استحرارا و الوهن كان فيهم أظهر.

قوله عليه السلام و ليس لي أن أحملكم أي لا قدرة لي عليه و إن كان يجب عليكم إطاعتي.

«557»

⁽²⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي أَهْلِ الْأَمْصَارِ يَقُصُّ فِيهِ

را به خاطر تأخیرش از علی بن ابی‌طالب علیه السلام و بازنشستنش از داخل شدن در بیعت او، سرزنش و نکوهش می‌کرد و به او می‌گفت: ای ابوموسی، چه چیزی تو را از امیرمؤمنان علیه السلام به تأخیر انداخت که به خدا سوگند، اگر در او تردید کنی، قطعاً از اسلام خارج می شوی و ابوموسی به او می‌گفت: چنین نکن و نکوهش مرا رها کن که من برادر تو هستم، پس عمار به او گفت: من برادر تو نیستم، شنیدم که رسول الله صلّی الله علیه و آله در شب عقبه تو را نفرین می‌کرد و من همراه قوم به آنچه که تصمیم گرفتم، همت گماردم. پس ابوموسی گفت: آیا برای من طلب آمرزش نکرد؟ عمار گفت: نفرین شنیدم و طلب آمرزش نشنیدم.

روایت 556

نهج البلاغه⁽³⁾:

و از کلام امام علیه السلام زمانی که یارانش در خصوص امر حکمیت دچار آشفتگی شدند:

ای مردم همواره کار من با شما به دلخواه من بود، تا آن که جنگ شما را ناتوان کرد به خدا اگر جنگ کسانی را از شما گرفت و جمعی را گذاشت، برای دشمنان کوبنده تر است. من دیروز فرمانده و امیر شما بودم ولی امروز فرمانم می دهند، دیروز بازدارنده بودم که امروز مرا باز می دارند شما زنده ماندن را دوست دارید و من نمی توانم شما را به راهی که دوست ندارید اجبار کنم.

توضیح

جوهری گوید: نهکت الثوب با فتحه نهکاً: یعنی پیراهن را پوشیدم تا اینکه مندرس شد و نهکت من الطعام، یعنی در خوردن غذا زیاده‌روی کردم، نهکته الحمی تنهکه نهکاً و نهکه .

و این سخن امام علیه السلام: «و ترکت» یعنی شما را ریشه‌کن نکرد، بلکه در میان شما بقیه‌ای است که آن برای دشمن شما خسته کننده‌تر است، زیرا کشتار در میان شامیان شدیدتر و سستی در میانشان آشکارتر است.

این سخن امام علیه السلام: «و لیس لی أن أحملکم» یعنی من قدرتی بر آن ندارم، گرچه اطاعت از من بر شما واجب است.

روایت 557

نهج البلاغه⁽⁴⁾: نامه به شهرهای دور

1) 556- رواه السيّد الرضيّ رحمه اللّه في المختار: 206 من كتاب نهج البلاغة. و رويناه عن مصادر في المختار: 223 من نهج السعادة: ج 2 ص 254 ط 1.

2) 557- رواه السيّد الرضيّ قدس اللّه سره في المختار: 56 من باب كتب أمير المؤمنين عليه السلام من كتاب نهج البلاغة.

3) . سید رضی آن را در مختار 206 از کتاب نهج البلاغه روایت کرد. و ما آن را از منابعی در مختار 223 از نهج السعاده: ج2، ص 254، چاپ اول روایت کردیم.

4) . سید رضی آن را در مختار 56 از بخش نامه های امیر مؤمنان علیه السلام از کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

مَا جَرَي بَيْنَهُ وَ بَيْنَ أَهْلِ صِفِّينَ :

وَ كَانَ بَدْءُ أَمْرِنَا أَنَّا الْتَقَيْنَا وَ الْقَوْمُ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ وَ الظَّاهِرُ أَنَّ رَبَّنَا وَاحِدٌ وَ نَبِيَّنَا وَاحِدٌ وَ دَعْوَتَنَا فِي الْإِسْلَامِ وَاحِدَةٌ لَا نَسْتَزِيدُهُمْ فِي الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَ التَّصْدِيقِ لِرَسُولِهِ صلي الله عليه و آله وَ لَا يَسْتَزِيدُونَنَا الْأَمْرُ وَاحِدٌ إِلَّا مَا اخْتَلَفْنَا فِيهِ مِنْ دَمِ عُثْمَانَ وَ نَحْنُ مِنْهُ بِرَاءٌ فَقُلْنَا تَعَالَوْا نُدَاوِي مَا لَا يُدْرَكُ الْيَوْمَ بِإِطْفَاءِ النَّائِرَةِ وَ تَسْكِينِ الْعَامَّةِ حَتَّي يَشْتَدَّ الْأَمْرُ وَ يَسْتَجْمِعَ فَنَقْوَي عَلَي وَضْعِ الْحَقِّ فِي مَوَاضِعِهِ فَقَالُوا بَلْ نُدَاوِيهِ بِالْمُكَابَرَةِ فَأَبَوْا حَتَّي جَنَحَتِ الْحَرْبُ وَ رَكَدَتْ وَ وَقَدَتْ نِيرَانُهَا وَ حَمِشَتْ فَلَمَّا ضَرَّسَتْنَا وَ إِيَّاهُمْ وَ وَضَعَتْ مَخَالِبَهَا فِينَا وَ فِيهِمْ أَجَابُوا عِنْدَ ذَلِكَ إِلَي الَّذِي دَعَوْنَاهُمْ إِلَيْهِ فَأَجَبْنَاهُمْ إِلَي مَا دَعَوْا وَ سَارَعْنَاهُمْ إِلَي مَا طَلَبُوا حَتَّي اسْتَبَانَتْ عَلَيْهِمُ الْحُجَّةُ وَ انْقَطَعَتْ مِنْهُمُ الْمَعْذِرَةُ فَمَنْ تَمَّ عَلَي ذَلِكَ مِنْهُمْ فَهُوَ الَّذِي أَنْقَذَهُ اللَّهُ مِنَ الْهَلَكَةِ وَ مَنْ لَجَّ وَ تَمَادَي فَهُوَ الرَّاكِسُ الَّذِي رَانَ اللَّهُ عَلَي قَلْبِهِ وَ صَارَتْ دَائِرَةُ السَّوْءِ عَلَي رَأْسِهِ.

توضيح

قوله عليه السلام و القوم عطف علي الضمير في التقينا .

قوله عليه السلام و الظاهر أن ربنا واحد قال ابن أبي الحديد لم يحكم لأهل صفين بالإسلام بل بظاهره.

و لا نستزيدهم أي لا نطلب منهم زيادة في الإيمان في الظاهر حتي يشتد الأمر أي يستحكم بأن يتمهد قواعد الخلافة.

و قال الجوهري جنوح الليل إقباله و ركدت أي دامت و ثبتت و وقدت كوعدت أي اشتعلت و حمشت أي استقرت و ثبتت و روي و استحمشت و هو أصح ذكره ابن أبي الحديد و قال و من رواها بالسين المهملة أراد اشتدت و صلبت.

برای روشن ساختن حوادث صفّین:

آغاز کار چنین بود که ما با مردم شام دیدار کردیم، که در ظاهر پروردگار ما یکی، و پیامبر ما یکی، و دعوت ما در اسلام یکی بود، و در ایمان به خدا و تصدیق کردن پیامبرش، هیچ کدام از ما بر دیگری برتری نداشت، و با هم وحدت داشتیم جز در خون عثمان که ما از آن بر کناریم.پس به آنان گفتیم:بیایید با خاموش ساختن آتش جنگ، و آرام کردن مردم، به چاره جویی و درمان بپردازیم، تا کار مسلمانان استوار شود، و به وحدت برسند، و ما برای اجرای عدالت نیرومند شویم.امّا شامیان پاسخ دادند:«چاره‌ای جز جنگ نداریم» پس - از پیشنهاد حق ما - سرباز زدند، و جنگ در گرفت، و تداوم یافت، و آتش آن زبانه کشید. پس آنگاه که دندان جنگ در ما و آنان فرو رفت، و چنگال آن سخت کارگر افتاد، به دعوت ما - صلح و گفتگو - گردن نهادند، و بر آنچه آنان را خواندیم، پاسخ دادند.ما هم به درخواست آنان پاسخ دادیم، و آنچه را خواستند زود پذیرفتیم، تا حجّت را بر آنان تمام کنیم، و راه عذر خواهی را ببندیم.آنگاه آن که بر پیمان خود استوار ماند، از هلاکت نجات یافت، و آن کس که در لجاجت خود پا فشرد، خدا پرده ناآگاهی بر جان او کشید، و بلای تیره روزی گرد سرش گردانید.

توضیح

این سخن امام علیه السلام: «والقوم» معطوف بر ضمیر موجود در «التقینا» است .

و ابن ابی الحدید درباره این سخن امام علیه السلام: «و الظاهر أن ربّنا واحد» گوید: بر اسلام اهل صفین حکم نکرده است، بلکه به ظاهر آن حکم کرده است.

« و لا نستزیدهم» یعنی زیادت در ایمان در ظاهر را از آنها طلب نمی‌کنیم. «حتی یشتدّ الأمر» یعنی با مهیا شدن پایه‌های خلافت تقویت می‌شود.

و جوهری گوید: جنوح الیل یعنی روی آوردن شب، رکدت یعنی ثابت و استوار شد، و قدرت بر وزن وعدت یعنی شعله‌ورتر شد، حشمت یعنی ثابت و مستقر شد، و «استحشمت» نیز روایت شده است که این صحیح‌تر است و ابن ابی الحدید آن را ذکر کرده است و گوید: و هر که آن را با سین روایت کرده است، مقصودش شدید و محکم شد، است.

و قال الجوهري أحمشت القدر أشبعت وقودها و قال الأحمس الشديد الصلب و قد حمس بالكسر.

فلما ضرستنا أي عضتنا بأضراسها و يقال ضرسهم الدهر أي اشتد عليهم و الضرس العض بالأضراس و لعل التشديد هاهنا للمبالغة و يقال ضرسته الحرب أي جربته و أحكمته و أنقذت فلانا من الشر و استنقذته و تنقذته و انتقذته خلصته فنقذ كفرح و الركس رد الشي‌ء مقلوبا و ران الله علي قلبه أي طبع و ختم و قال الطبرسي في مجمع البيان الدائرة هي الراجعة بخير أو شر و دائرة السَّوْءِ العذاب و الهلاك.

و قال ابن أبي الحديد السَّوْءُ المصدر و السُّوءُ الاسم و الدوائر أيضا الدواهي.

«558»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي مُعَاوِيَةَ وَ إِنَّ الْبَغْيَ وَ الزُّورَ يُوتِغَانِ الْمَرْءَ فِي دِينِهِ وَ دُنْيَاهُ وَ يُبْدِيَانِ خَلَلَهُ عِنْدَ مَنْ يَعِيبُهُ وَ قَدْ عَلِمْتُ أَنَّكَ غَيْرُ مُدْرِكٍ مَا قَدْ قُضِيَ فَوَاتُهُ وَ قَدْ رَامَ أَقْوَامٌ أَمْراً بِغَيْرِ الْحَقِّ فَتَأَوَّلُوا عَلَي اللَّهِ فَأَكْذَبَهُمْ .

فَاحْذَرْ يَوْماً يَغْتَبِطُ فِيهِ مَنْ أَحْمَدَ عَاقِبَةَ عَمَلِهِ وَ يَنْدَمُ مَنْ أَمْكَنَ الشَّيْطَانَ مِنْ قِيَادِهِ فَلَمْ يُجَاذِبْهُ .

وَ قَدْ دَعَوْتَنَا إِلَي حُكْمِ الْقُرْآنِ وَ لَسْتَ مِنْ أَهْلِهِ وَ لَسْنَا إِيَّاكَ أَجَبْنَا وَ لَكِنْ أَجَبْنَا الْقُرْآنَ إِلَي حُكْمِهِ.

بيان

يوتغان أي يهلكان و في بعض النسخ يذيعان أي يظهران سره و يفضحانه و قال الجوهري الخلل فساد في الأمر.

قوله عليه السلام فتأولوا قال الراوندي معناه قد طلب قوم أمر هذه

و جوهری گوید: أحشمت القدر، یعنی سوخت آن را زیاد کردم و گوید: الأحمس یعنی سفت محکم و قد حمس با کسره است.

«فلما ضرّستنا» یعنی ما را با دندان‌های آسیا گزید، و ضرّسهم الدهر گفته می‌شود یعنی روزگار بر آنان سخت شد و الضرس یعنی گزیدن با دندان‌های آسیا و شاید تشدید در اینجا برای مبالغه باشد و ضرّسته الحرب، گفته می‌شود یعنی جنگ او را آزموده و محکم کرد. أنقذت فلاناً من الشر و استنقذته و تنقذت و انتقدته، یعنی او را خلاص کردم و نقذ بر وزن فرح است و الرکس، رد کردن چیزی به صورت وارونه است و «ران الله علی قلبه» یعنی بر قلب او مهر زد. و طبرسی در مجمع البیان گوید: الدائره، بازگشت کننده با خیر یا شر است و دائره السوء یعنی عذاب و هلاکت.

و ابن ابی الحدید گوید: السّوء مصدر است و السوء اسم است و به معنی مصیبت‌ها نیز می‌باشد.

روایت 558

نهج البلاغه⁽²⁾: از نامه امام علیه السلام به معاویه: همانا ستمگری و دروغ پردازی، انسان را در دین و دنیا رسوا می‌کند، و عیب او را نزد عیب جویان آشکار می‌سازد، و تو می‌دانی آنچه که از دست رفت باز نمی‌گردد.گروهی باطل طلبیدند، و خواستند با تفسیر دروغین، حکم خدا را دگرگون سازند، و خدا آنان را دروغگو خواند.معاویه، از روزی بترس که صاحبان کارهای پسندیده خوشحالند، و تأسف می‌خوردند که چرا عملشان اندک است، آن روز کسانی که مهار خویش در دست شیطان دادند سخت پشیمانند.تو ما را به داوری قرآن خواندی، در حالی که خود اهل قرآن نیستی، و ما هم پاسخ مثبت به تو ندادیم، بلکه داوری قرآن را گردن نهادیم.با درود.

توضیح

یوتغان یعنی هلاک می‌کنند و در بعضی نسخه‌ها «یذیغان» آمده است، یعنی راز آن را افشا می‌کنند و برملا می‌سازند. و جوهری گوید: الخلل یعنی تباهی در امر.

این سخن امام علیه السلام: «فتأولوا» راوندی گوید: معنایش این است که جمعی خواستار امر این

1) 558- رواه السيّد الرضيّ رضوان اللّه عليه في المختار: 47 من الباب الثاني من كتاب نهج البلاغة.

2) . سید رضی آن را در مختار 47 از بخش دوم کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

الأمة فتأولوا القرآن كقوله تعالي وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فسموا من نصبوه من الأمراء أولي الأمر متحكمين علي الله فأكذبهم الله بكونهم ظالمين بغاة و لا يكون الوالي من قبل الله كذلك.

و قال ابن ميثم بغوا علي سلطان الله و هي الخلافة الحقة فجعلوا لخروجهم و بغيهم تأويلا و هو الطلب بدم عثمان و نحوه من الشبه الباطلة فأكذبهم الله بنصره عليهم و رد مقتضي شبههم و الإكذاب كما يكون بالقول يكون بالفعل.

و قال ابن أبي الحديد في بعض النسخ فتأولوا علي الله أي حلفوا أي من أقسم تجبرا و اقتدارا لأفعلن كذا أكذبه الله و لم يبلغه أمله و روي تأولوا علي الله أي حرفوا الكلام عن مواضعه و تعلقوا بشبهة في تأويل القرآن انتصارا لمذاهبهم فأكذبهم الله بأن ظهر للعقلاء فساد تأويلاتهم و الأول أصح.

قوله عليه السلام يغتبط فيه أي يتمني مثل حاله من أحمد عاقبة عمله أي وجدها محمودة و قياد الدابة ما تقاد به.

و قال ابن ميثم كتب عليه السلام هذا الكتاب بعد التحكيم أو عند إجابته للتحكيم.

«559»

و الحديث التالي رواه أيضا في ص 42 منه.

شا، الإرشاد مِنْ كَلَامِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ حِينَ رَجَعَ أَصْحَابُهُ عَنِ الْقِتَالِ بِصِفِّينَ لَمَّا اغْتَرَّهُمْ مُعَاوِيَةُ بِرَفْعِ الْمَصَاحِفِ فَانْصَرَفُوا عَنِ الْحَرْبِ :

لَقَدْ فَعَلْتُمْ فَعْلَةً ضَعْضَعَتْ مِنَ الْإِسْلَامِ قُوَاهُ وَ أَسْقَطَتْ مُنَّتَهُ وَ أَوْرَثَتْ وَهْناً وَ ذِلَّةً لَمَّا كُنْتُمُ الْأَعْلَيْنَ وَ خَافَ عَدُوُّكُمْ الِاجْتِيَاحَ وَ اسْتَحَرَّ بِهِمُ الْقَتْلُ وَ وَجَدُوا أَلَمَ الْجَرَاحِ رَفَعُوا الْمَصَاحِفَ وَ دَعَوْكُمْ إِلَي مَا فِيهَا لِيَفْثَئُوكُمْ عَنْهَا وَ يَقْطَعُوا الْحَرْبَ فِيمَا بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَهُمْ وَ يَتَرَبَّصُوا بِكُمْ رَيْبَ الْمَنُونِ خَدِيعَةً وَ مَكِيدَةً فَمَا أَنْتُمْ

امت شدند، پس قرآن را تأویل کردند، مانند این سخن خداوند متعال: « و أولی الأمر منکم» پس امیرانی که منصوب کردند را اولو الأمر نامیدند، درحالی که بر خدا متحکم بودند، پس خداوند آنان را به جهت ظالم بودنشان ستمگر نامید و والی از جانب خداوند چنین نیست.

و ابن میثم گوید: بر سلطان خدا که همان خلافت حق است، ستم کردند و برای خروج و ستمشان، تأویل قرار داند که این همان خونخواهی عثمان و شبهات باطل نظیر آن است. پس خداوند آنا را با یاری رساندن علیه آنها، رد مقتضای شبه آنان تکذیب کرد و تکذیب چنانکه با قول است، با عمل نیز می‌باشد.

و ابن ابی الحدید گوید: در بعضی نسخه‌ها «فتألّوا علی الله» آمده است، یعنی سوگند یاد کردند، یعنی کسی که از روی قدرت و اقتدار قسم خورد که چنین می‌کنم، خداوند او را تکذیب کرد و او را به آرزویش نرساند. و «تأوّلوا علی الله» روایت شده است، یعنی سخن را از مواضع آن تحریف کردند و به جهت یاری کردن مذاهب خود، به شبه در قرآن چنگ زدند پس خداوند آنان را به این صورت که فساد تأویلاتشان را برای عقلاء آشکار کرد، تکذیب نمود و مورد اول صحیح‌تر است .

و این سخن امام علیه السلام: یغتبط فیه، یعنی شبیه حال او را تمنا می‌کند. من أحمد عاقبة عمله، یعنی آن را پسندیده یافت و قیاد الدابه، آنچه که به وسیله آن هدایت می‌شود.

و ابن میثم گوید: امام علیه السلام این نامه را بعد از تحکیم یا به هنگام اجابتش برای تحکیم نوشت.

روایت 559

الارشاد⁽²⁾:

از کلام امیرمؤمنان علیه السلام زمانی‌که اصحابش از نبرد صفین بازگشتند، آنگاه که معاویه با بالابردن قرآن‌ها، آنان را فریفت، پس از جنگ منصرف شدند:

عملی انجام دادید که قوای اسلام را ضعیف کرد و قدرت آن را از بین برد و سستی و ذلت را به ارمغان آورد. زمانی‌که شما برتر بودید و دشمنتان از ریشه‌کنی ترسید و کشتار بر آنان شدید شد و با درد زخم مواجه شدند، قرآن‌ها را بالا بردند و شما را به آنچه که در آن است، دعوت کردند تا شما را از آن آرام کنند و جنگ میان خود و شما را قطع کنند و از روی نیرنگ و مکر بسان حوادث روزگار، در کمین شما باشند و شما

1) 559- رواه الشيخ المفيد رحمه اللّه في الفصل: 36 من مختار كلام أمير المؤمنين في كتاب الإرشاد ص 143. و ذكره الطبريّ في ج 4 من تاريخه ص 40 عن أبي مخنف

2) . شیخ مفید آن را در فصل 36 از مختار کلام امیر مؤمنان در کتاب ارشاد، ص143 روایت کرد. و طبری آن را در ج4 ص40 از ابی مخنف ذکر کرد و حدیث بعد را نیز در ص 42 آن روایت کرد.

إِنْ جَامَعْتُمُوهُمْ عَلَي مَا أَحَبُّوا وَ أَعْطَيْتُمُوهُمُ الَّذِي سَأَلُوا إِلَّا مَغْرُورِينَ وَ ايْمُ اللَّهِ مَا أَظُنُّكُمْ بَعْدَهَا مُوَافِقِي رُشْدٍ وَ لَا مُصِيبِي حَزْمٍ.

بيان

المنة بالضم القوة و استحر القتل اشتد ذكرهما الجوهري و قال فَثَأْتُ القدر سكنت غليانها بالماء و فَثَأْتُ الرجل عني إذا كسرته بقول أو غيره و سكنت غضبه و ريب المنون حوادث الدهر و المنون الموت أيضا.

«560»

و رواه أيضا الطبريّ في أواخر قصة صفّين من تاريخ الأمم و الملوك: ج 4 ص 42 ط مصر.

شا، الإرشاد وَ مِنْ كَلَامِهِ عليه السلام بَعْدَ كَتْبِ صَحِيفَةِ الْمُوَادَعَةِ وَ التَّحْكِيمِ وَ قَدِ اخْتَلَفَ عَلَيْهِ أَهْلُ الْعِرَاقِ عَلَي ذَلِكَ فَقَالَ:

وَ اللَّهِ مَا رَضِيتُ وَ لَا أَحْبَبْتُ أَنْ تَرْضَوْا فَإِذَا أَبَيْتُمْ إِلَّا أَنْ تَرْضَوْا فَقَدْ رَضِيتُ وَ إِذَا رَضِيتُ فَلَا يَصْلُحُ الرُّجُوعُ بَعْدَ الرِّضَا وَ لَا التَّبْدِيلُ بَعْدَ الْإِقْرَارِ إِلَّا أَنْ يُعْصَي اللَّهُ بِنَقْضِ الْعَهْدِ وَ يَتَعَدَّي كِتَابَهُ بِحَلِّ الْعَقْدِ فَقَاتِلُوا حِينَئِذٍ مَنْ تَرَكَ أَمْرَ اللَّهِ .

وَ أَمَّا الَّذِي أَنْكَرْتُمْ عَلَي الْأَشْتَرِ مِنْ تَرْكِهِ أَمْرِي بِخَطِّ يَدِهِ فِي الْكِتَابِ وَ خِلَافِهِ مَا أَنَا عَلَيْهِ فَلَيْسَ مِنْ أُولَئِكَ وَ لَا أَخَافُهُ عَلَي ذَلِكَ وَ لَيْتَ فِيكُمْ مِثْلَهُ اثْنَيْنِ بَلْ لَيْتَ فِيكُمْ مِثْلَهُ وَاحِداً يَرَي فِي عَدُوِّكُمْ مَا يَرَي إِذَنْ لَخَفَّتْ عَلَيَّ مَئُونَتُكُمْ وَ رَجَوْتُ أَنْ يَسْتَقِيمَ لِي بَعْضُ أَوَدِكُمْ وَ قَدْ نَهَيْتُكُمْ عَمَّا أَتَيْتُمْ وَ عَصَيْتُمُونِي فَكُنْتُ أَنَا وَ أَنْتُمْ كَمَا قَالَ أَخُو هَوَازِنَ:

وَ هَلْ أَنَا إِلَّا مِنْ غَزِيَّةَ إِنْ غَوَتْ *** غَوَيْتُ وَ إِنْ تَرْشُدْ غَزِيَّةُ أَرْشُدْ

بيان

قال الجوهري غزية قبيلة قال دريد بن الصمة و ذكر البيت.

اگر با آنها بر آنچه که دوست دارند، همراه شدید و آنچه که خواستند را به آنها بخشیدید، جز در حالت فریب خورده، به خدا سوگند بعد از آن شما را هدایت یافته و دوراندیش نمی‌پندارم.

توضیح

المنّه با ضمه یعنی قدرت و استحّر القتل یعنی شدت گرفت، این را جوهری ذکر کرده است و گوید: فثأت القدر یعنی جوشیدن دیگ به وسیله آب ساکن شد و فثأت الرجل عنّی، زمانی است که او را با سخن یا غیر آن شکستی و خشمش را فروکش کردی. ریب المنون یعنی حوادث روزگار و المنون به معنی مرگ نیز می باشد.

روایت 560

الارشاد⁽²⁾:

و از کلام امام علیه السلام بعد از اینکه نامه موادعه و تحکیم را نوشت و عراقیان بر سر آن با او دچار اختلاف شدند، پس فرمود: به خدا سوگند راضی نبودم و دوست نداشتم که راضی شدید و چون جز از رضایت ابا ورزیدید، راضی شدم و زمانی‌که راضی شدم، نه رجوع بعد از رضایت شایسته است و نه تبدیل بعد از اقرار، مگر اینکه با عهدشکنی از خدا سرکشی شود و با شکستن پیمان از کتابش تجاوز شود. پس در این هنگام با هر کسی‌که امر خدا را رها کرد، پیکار کنید.

اما در خصوص آنچه که بر اشتر درباره اینکه امر مرا ترک کرده است، با دست خطی که نامه اش در دست اوست انکار کردید و من برخلاف آن نیستم، پس او از آنان نیست و از آن بر او بیم ندارم و کاش در میان شما دو تن و کاش یک نفر مانند او بود، که آنچه که او در دشمنتان می‌بیند را ببیند، که در این حالت رنج شما بر من سبک می‌شد و امید داشتم که برخی از انحراف شما برای من استوار شود و شما را از آنچه که انجام داده‌اید، نهی کردم و شما از من سرکشی کردید. پس من و شما چنانکه اخو هوازن گفت، بودیم:

و هل أنا إلا من غزیّه إن غوت غویت و إن ترشد غزیة أرشد

آیا من جز از قبیله غزیه هستم که هرگاه گمراه شود گمراه می شوم و هرگاه هدایت شود هدایت می شوم.

توضیح

جوهری گوید: غزیه قبیله‌ای است و درید بن صمّه این را گفته و این بیت را ذکر کرده است.

1) 560- رواه الشيخ المفيد رحمه اللّه في الفصل: 37 مما اختار من كلام أمير المؤمنين عليه السلام في كتاب الإرشاد، ص 143. و تقدم أيضا هاهنا آخر الصفحة 505 من طبعة الكمبانيّ، و في هذه الطبعة ص ... برواية نصر في كتاب صفّين.

2) . شیخ مفید آن را در فصل 37 از مختار کلام امیر مؤمنان در کتاب الارشاد، ص 143 روایت کرد و در اواخر قصه صفین از تاریخ الامم و الملوک: ج4، ص42 چاپ مصر روایت کرد.

«561»

⁽¹⁾ يج، الخرائج و الجرائح شا، الإرشاد قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام عِنْدَ مَا رَفَعَ أَهْلُ الشَّامِ الْمَصَاحِفَ وَ شَكَّ فَرِيقٌ مِنْ أَصْحَابِهِ وَ لَجَئُوا إِلَي الْمُسَالَمَةِ وَ دَعَوْهُ إِلَيْهَا :

وَيْلَكُمْ إِنَّ هَذِهِ خَدِيعَةٌ وَ مَا يُرِيدُ الْقَوْمُ الْقُرْآنَ لِأَنَّهُمْ لَيْسُوا بِأَهْلِ قُرْآنٍ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ امْضُوا عَلَي بَصَائِرِكُمْ فِي قِتَالِهِمْ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا تَفَرَّقَتْ بِكُمُ السُّبُلُ وَ نَدِمْتُمْ حَيْثُ لَا تَنْفَعُكُمُ النَّدَامَةُ.

وَ كَانَ الْأَمْرُ كَمَا قَالَ وَ كَفَرَ الْقَوْمُ بَعْدَ التَّحْكِيمِ وَ نَدِمُوا عَلَي مَا فَرَطَ مِنْهُمْ فِي الْإِجَابَةِ إِلَيْهِ وَ تَفَرَّقَ بِهِمُ السُّبُلُ وَ كَانَ عَاقِبَتُهُمُ الدَّمَارَ .

«562»

و وجدت في بعض مسوداتي أنّه رواه أيضا معنعنا اليعقوبي في تاريخه، ج 2 ص 166، ط النجف و في ط بيروت ص 190، قال:

قال ابن الكلبي أخبرني عبد الرحمن بن حصين، عن سويد ... قال: [إني لأساير] أبا موسي الأشعريّ ...

و قد ذكرنا للحديث مصادر أخري في المختار: 175 من كتاب نهج السعادة: ج 1، ص 625 ط 2، و في ط 1: ج 2 ص 55.

قب، المناقب لابن شهرآشوب روي في معني قوله تعالي وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلي حَرْفٍ أنه كان أبو موسي و عمرو.

وَ رَوَي ابْنُ مَرْدَوَيْهِ بِأَسَانِيدِهِ عَنْ سُوَيْدِ بْنِ غَفَلَةَ أَنَّهُ قَالَ: كُنْتُ مَعَ أَبِي مُوسَي عَلَي شَاطِئِ الْفُرَاتِ فَقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ إِنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ اخْتَلَفُوا فَلَمْ يَزَلِ الِاخْتِلَافُ بَيْنَهُمْ حَتَّي بَعَثُوا حَكَمَيْنِ ضَالَّيْنِ ضَالٌّ مَنِ اتَّبَعَهُمَا وَ لَا تَنْفَكُّ أُمُورُكُمْ تَخْتَلِفُ حَتَّي تَبْعَثُوا حَكَمَيْنِ يَضِلَّانِ وَ يَضِلُّ مَنْ تَبِعَهُمَا .

قَالَ سُوَيْدٌ فَقُلْتُ أُعِيذُكَ بِاللَّهِ أَنْ تَكُونَ أَحَدَهُمَا قَالَ فَخَلَعَ قَمِيصَهُ

روایت 561

الخرائج و الارشاد⁽³⁾:

امیرمؤمنان علیه السلام زمانی‌که شامیان قرآن‌ها را بالا بردند و گروهی از اصحابش شک کردند و به مسالمت و دعوت به آن پناه بردند، فرمود: وای بر شما، این نیرنگ است و این قوم قرآن را نمی‌خواهند، زیرا آنها اهل قرآن نیستند. پس از خدا بترسید و با بصیرت خود به جنگ اقدام کنید که اگر چنین نکنید راه‌ها بر شما مختلف می‌شود و آنجا که پشیمانی هیچ سودی ندارد، پشیمان می‌شوید.

و امر چنان شد که فرمود و آن جمع بعد از تحکیم کفر ورزیدند و بر آنچه که در اجابت او کوتاهی کردند، پشیمان شدند و راه بر آنان مختلف شد و عاقبتشان نابودی بود.

روایت 562

مناقب ابن شهر آشوب⁽⁴⁾

حدیثی نزدیک به انچه که از سوید بن غفله روایت کرد را مسعودی نیز در عنوان «حکمین» از کتاب مروج الذهب: ج2، ص 403، چاپ مصر روایت کرد.

و در یکی از دست نوشته هایم یافتم که یعقوبی نیز معنای آن را در تاریخش: ج2، ص 166، چاپ نجف و در چاپ بیروت ص 190 روایت کرد.

ما برای این حدیث منابع دیگری در مختار 175 از کتاب نهج السعاده: ج1، ص 625، چاپ دوم و در چاپ اول، ج1، ص 55 ذکر کردیم.

در معنای این سخن خداوند متعال: «وَمِنَ النَّاسِ مَن یَعْبُدُ اللَّهَ عَلَی حَرْفٍ» {و از میان مردم کسی است که خدا را فقط بر یک حال [و بدون عمل] میپرستد} روایت شده است که آنها ابوموسی و عمرو بودند. ابن مردویه با اسنادش از سوید بن غفله روایت کرد که وی گوید: همراه ابوموسی بر ساحل فرات بودم و گفت: شنیدم که رسول الله صلّی الله علیه و آله می‌فرماید: بنی اسرائیل دچار اختلاف شدند و اختلاف، پیوسته در میان آنان بود تا اینکه دو داور گمراه فرستادند که هر که از آن دو پیروی کرد، گمراه بود و امور شما پیوسته دچار اختلاف است تا اینکه دو داور می‌فرستید که گمراه می‌شوند و هرکه از آنها پیروی کند، گمراه می‌شود.

سوید گوید: گفتم: تو را به پناه خدا می‌برم از اینکه یکی از آن دو باشی. گفت: پس پیراهنش را از تن کند

1) 561- رواه الشيخ المفيد رفع اللّه مقامه في الفصل الثاني من فصول إخبار أمير المؤمنين عليه السلام عن الغائبات قبل تحققها من كتاب الإرشاد، ص 165.

2) 562- رواه ابن شهرآشوب رفع اللّه مقامه في عنوان «الحكمين و الخوارج» من كتاب مناقب آل أبي طالب: ج 2 ص 363 ط النجف. و قريبا ممّا رواه عن سويد بن غفلة، رواه أيضا المسعوديّ في عنوان «الحكمين» من كتاب مروج الذهب: ج 2 ص 403 ط مصر.

3) . شیخ مفید آن را در فصل دوم از فصول إخبار امیر المؤمنین علیه السلام عن الغائبات قبل تحققها از کتاب الإرشاد، ص 165 روایت کرد.

4) . ابن شهر آشوب آن را در عنوان «الحکمین و الخوارج» از کتاب مناقب آل أبی طالب: ج2، ص363، چاپ نجف روایت کرد.

وَ قَالَ بَرَّأَنِي اللَّهُ مِنْ ذَلِكَ كَمَا بَرَّأَنِي مِنْ قَمِيصِي .

وَ لَمَّا جَرَي لَيْلَةُ الْهَرِيرِ صَاحُوا يَا مُعَاوِيَةُ هَلَكَتِ الْعَرَبُ فَقَالَ يَا عَمْرُو أَ نَفِرُّ أَوْ نَسْتَأْمِنُ قَالَ لَنَرْفَعُ الْمَصَاحِفَ عَلَي الرِّمَاحِ وَ نَقْرَأُ أَ لَمْ تَرَ إِلَي الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُدْعَوْنَ إِلي كِتابِ اللَّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ يَتَوَلَّي فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَ هُمْ مُعْرِضُونَ فَإِنْ قَبِلُوا حُكْمَ الْقُرْآنِ رَفَعْنَا الْحَرْبَ وَ رَافَعْنَا بِهِمْ إِلَي أَجَلٍ وَ إِنْ أَبَي بَعْضُهُمْ إِلَّا الْقِتَالَ فَلَلْنَا شَوْكَتَهُمْ وَ يَقَعُ بَيْنَهُمُ الْفُرْقَةُ وَ أَمَرَ بِالنِّدَاءِ وَ أَنْ يُصْرَخَ فِيهِمْ فَلَسْنَا وَ لَسْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ لَا الْمُجْمِعِينَ عَلَي الرِّدَّةِ فَإِنْ تَقْبَلُوهَا فَفِيهَا الْبَقَاءُ لِلْفِرْقَتَيْنِ وَ لِلْبَلْدَةِ وَ إِنْ تَدْفَعُوهَا فَفِيهَا الْفَنَاءُ وَ كُلُّ بَلَاءٍ إِلَي مُدَّةٍ !!

فَقَالَ مِسْعَرُ بْنُ فَدَكِيٍّ وَ زَيْدُ بْنُ حُصَيْنٍ الطَّائِيُّ وَ الْأَشْعَثُ بْنُ قَيْسٍ الْكِنْدِيُّ أَجِبِ الْقَوْمَ إِلَي كِتَابِ اللَّهِ .

فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ وَيْحَكُمْ وَ اللَّهِ إِنَّهُمْ مَا رَفَعُوا الْمَصَاحِفَ إِلَّا خَدِيعَةً وَ مَكِيدَةً حِينَ عَلَوْتُمُوهُمْ .

وَ قَالَ خَالِدُ بْنُ مَعْمَرٍ السَّدُوسِيُّ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَحَبُّ الْأُمُورِ إِلَيْنَا مَا كُفِينَا مَئُونَتَهُ وَ أَنْشَدَ رِفَاعَةُ بْنُ شَدَّادٍ الْبَجَلِيُ:

وَ إِنْ حَكَمُوا بِالْعَدْلِ كَانَتْ سَلَامَةً *** وَ إِلَّا أَثَرْنَاهَا بِيَوْمٍ قُمَاطِرٍ

فَقَصَدَ إِلَيْهِ عِشْرُونَ أَلْفَ رَجُلٍ يَقُولُونَ يَا عَلِيُّ أَجِبْ إِلَي كِتَابِ اللَّهِ إِذَا دُعِيتَ إِلَيْهِ وَ إِلَّا دَفَعْنَاكَ بِرُمَّتِكَ إِلَي الْقَوْمِ أَوْ نَفْعَلُ بِكَ مَا فَعَلْنَا بِعُثْمَانَ .

قَالَ فَاحْفَظُوا عَنِّي مَقَالَتِي فَإِنِّي آمُرُكُمْ بِالْقِتَالِ فَإِنْ تَعْصُونِي فَافْعَلُوا مَا بَدَا لَكُمْ قَالُوا فَابْعَثْ إِلَي الْأَشْتَرِ لِيَأْتِيَكَ فَبَعَثَ إِلَيْهِ يَزِيدَ بْنَ هَانِئٍ السَّبِيعِيَّ يَدْعُوهُ فَقَالَ الْأَشْتَرُ إِنِّي قَدْ رَجَوْتُ أَنْ يَفْتَحَ اللَّهُ لِي لَا تَعْجَلْنِي وَ شَدَّدَ فِي الْقِتَالِ .

فَقَالُوا حَرَّضْتَهُ فِي الْحَرْبِ فَابْعَثْ إِلَيْهِ بِعَزِيمَتِكَ لِيَأْتِيَكَ وَ إِلَّا وَ اللَّهِ اعْتَزَلْنَاكَ !!

فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام يَا يَزِيدُ عُدْ إِلَيْهِ فَقُلْ لَهُ عُدْ إِلَيْنَا فَإِنَّ الْفِتْنَةَ قَدْ وَقَعَتْ فَسَارَ إِلَيْهِ يَزِيدُ وَ أَبْلَغَهُ مَقَالَ عَلِيٍّ عليه السلام فَأَقْبَلَ الْأَشْتَرُ وَ هُوَ يَقُولُ

و گفت: خدا مرا از آن پاک ساخت، چنانکه از پیراهنم مبرا کرد.

چون شب هریر رخ داد، فریاد زدند: ای معاویه، عرب نابود شد، گفت: عمرو فرار کنیم یا امان بخواهیم؟ گفت: باید قرآن‌ها را بر روی نیزه‌ها بالا ببریم و بخوانیم: «أَلَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوْتُواْ نَصِیبًا مِّنَ الْکِتَابِ یُدْعَوْنَ إِلَی کِتَابِ اللّهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ یَتَوَلَّی فَرِیقٌ مِّنْهُمْ وَهُم مُّعْرِضُونَ» {آیا داستان کسانی را که بهره‌ای از کتاب [تورات] یافته‌اند ندانسته‌ای که چون به سوی کتاب خدا فرا خوانده می‌شوند تا میانشان حکم کند آنگه گروهی از آنان به حال اعراض روی برمی‌تابند} اگر حکم قرآن را بپذیرند، جنگ را برطرف کرده‌ایم و آنها را به سوی مرگ برده‌ایم و اگر برخی از آنها جز جنگ را نپذیرفتند، شوکتشان را درهم می‌شکنیم و تفرقه میانشان ایجاد می‌شود و به ندا دادن امر کرد و اینکه در میانشان فریاد برآوردند که: ما و شما نه از مشرکان هستیم و نه از اجماع‌کنندگان بر رده، اگر آن را بپذیرید، بقا برای هر دو گروه و شهر در آن است و اگر آن را رد کنید، نابودی در آن است و آزمونی مدتی دارد.

پس مسعر بن فدکی، زید بن حسین طائی و اشعث بن قیس کندی گفتند: این قوم را به کتاب خدا پاسخ بگو. امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: وای بر شما، به خدا سوگند قرآن‌ها را جز برای مکر و نیرنگ بالا نبرده‌اند، زمانی‌که آنها را شناختید. و خالد بن معمر سدوسی گفت: یا امیرمؤمنان، محبوب‌ترین امور نزد ما آن است که ما را از رنج حفظ کند و رفاعه بن شداد بجلّی سرود:

و إن حکموا بالعدل کانت سلامة و إلّا أثرناها بیوم قماطر

و اگر عادلانه حکم دهند سلامتی است و در غیر این صورت در روزی سخت جنگ را برپا می کنیم.

پس بیست هزار نفر، قصد او کردند، درحالی که می‌گفتند: ای علی، کتاب خدا را اجابت کن، آنگاه که به سوی آن دعوت شده‌ای، در غیر این صورت تو را به سوی قوم پیش می‌بریم یا آنچه که با عثمان کردیم را با تو انجام می‌دهیم.

فرمود: پس این گفته مرا به خاطر بسپارید. من شما را به جنگ امر می‌کنم گرچه سرکشی می‌کنید، هرآنچه که برایتان روشن شد را انجام دهید. گفتند: به سوی اشتر بفرست تا نزد تو آید. پس یزید بن هانئ سبیعنی را به سوی او فرستاد که او را می‌خواند، پس اشتر گفت: من امید بسته‌ام که خداوند برای من فتح حاصل کند، مرا به شتاب وادار نکن و در جنگ محکم باش .

گفتند: او را به جنگ تشویق کرده‌ای، با عزم به سوی او بفرست یا نزد تو بیاید و در غیر این صورت به خدا سوگند تو را عزل می‌کنیم. علی علیه السلام فرمود: یزید به سوی او بازگرد و به او بگو: به سوی ما بازگرد که فتنه به وقوع پیوسته است. پس یزید به سوی او حرکت کرد و گفته علی علیه السلام را به او رساند، پس اشتر روی کرد، درحالی که

لِأَهْلِ الْعِرَاقِ يَا أَهْلَ الذُّلِّ وَ الْوَهْنِ أَ حِينَ عَلَوْتُمُ الْقَوْمَ وَ عَلِمُوا أَنَّكُمْ لَهُمْ قَاهِرُونَ فَرَفَعُوا لَكُمُ الْمَصَاحِفَ خَدِيعَةً وَ مَكْراً .

فَقَالُوا قَاتَلْنَاهُمْ فِي اللَّهِ وَ نَتْرُكُ قِتَالَهُمُ الْآنَ فِي اللَّهِ .

فَقَالَ أَمْهِلُونِي سَاعَةً فَإِنِّي أَحْسَسْتُ بِالْفَتْحِ وَ أَيْقَنْتُ بِالظَّفَرِ قَالُوا لَا قَالَ أَمْهِلُونِي عَدْوَةَ فَرَسِي قَالُوا إِنَّا لَسْنَا نُطِيعُكَ وَ لَا لِصَاحِبِكَ وَ نَحْنُ نَرَي الْمَصَاحِفَ عَلَي رُءُوسِ الرِّمَاحِ نُدْعَي إِلَيْهَا فَقَالَ خُدِعْتُمْ وَ اللَّهِ فَانْخَدَعْتُمْ وَ دُعِيتُمْ إِلَي وَضْعِ الْحَرْبِ فَأَجَبْتُمْ .

فَقَامَ جَمَاعَةٌ مِنْ بَكْرِ بْنِ وَائِلٍ فَقَالُوا يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنْ أَجَبْتَ الْقَوْمَ أَجَبْنَا وَ إِنْ أَبَيْتَ أَبَيْنَا .

فَقَالَ عليه السلام نَحْنُ أَحَقُّ مَنْ أَجَابَ إِلَي كِتَابِ اللَّهِ وَ إِنَّ مُعَاوِيَةَ وَ عَمْراً وَ ابْنَ أَبِي مُعَيْطٍ وَ حَبِيبَ بْنَ مَسْلَمَةَ وَ ابْنَ أَبِي سَرْحٍ وَ الضَّحَّاكَ بْنَ قَيْسٍ لَيْسُوا بِأَصْحَابِ دِينٍ وَ قُرْآنٍ أَنَا أَعْرَفُ بِهِمْ مِنْكُمْ قَدْ صَحِبْتُهُمْ أَطْفَالًا وَ رِجَالًا فِي كَلَامٍ لَهُ .

فَقَالَ أَهْلُ الشَّامِ فَإِنَّا قَدِ اخْتَرْنَا عَمْراً فَقَالَ الْأَشْعَثُ وَ ابْنُ الْكَوَّاءِ وَ مِسْعَرٌ الْفَدَكِيُّ وَ زَيْدٌ الطَّائِيُّ نَحْنُ اخْتَرْنَا أَبَا مُوسَي .

فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ فَإِنَّكُمْ قَدْ عَصَيْتُمُونِي فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ فَلَا تَعْصُونِي الْآنَ فَقَالُوا إِنَّهُ قَدْ كَانَ يُحَذِّرُنَا مِمَّا وَقَعْنَا فِيهِ فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّهُ لَيْسَ بِثِقَةٍ قَدْ فَارَقَنِي وَ قَدْ خَذَّلَ النَّاسَ عَنِّي ثُمَّ هَرَبَ مِنِّي حَتَّي آمَنْتُهُ بَعْدَ شَهْرٍ وَ لَكِنَّ هَذَا ابْنُ عَبَّاسٍ أُوَلِّيهِ ذَلِكَ قَالُوا وَ اللَّهِ مَا نُبَالِي أَنْتَ كُنْتَ أَمِ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ فَالْأَشْتَرُ قَالَ الْأَشْعَثُ وَ هَلْ سَعَّرَ الْحَرْبَ غَيْرُ الْأَشْتَرِ وَ هَلْ نَحْنُ إِلَّا فِي حُكْمِ الْأَشْتَرِ !!!

قَالَ الْأَعْمَشُ حَدَّثَنِي مَنْ رَأَي عَلِيّاً عليه السلام يَوْمَ صِفِّينَ يُصَفِّقُ بِيَدَيْهِ وَ يَقُولُ يَا عَجَباً أُعْصَي وَ يُطَاعُ مُعَاوِيَةُ وَ قَالَ قَدْ أَبَيْتُمْ إِلَّا أَبَا مُوسَي قَالُوا نَعَمْ قَالَ فَاصْنَعُوا مَا بَدَا لَكُمْ اللَّهُمَّ إِنِّي أَبْرَأُ إِلَيْكَ مِنْ صَنِيعِهِمْ.

به عراقیان می‌گفت: ای اهل ذلت و سستی، زمانی‌که بر قوم برتری یافتید و دانستیند که شما بر آنها غالب هستید، قرآن‌ها را به نیرنگ و مکر بالا بردند.

گفتند: در راه خدا با آنها نبرد کردیم و اینک در راه خدا جنگ با آنان را رها می‌کنیم.

گفت: ساعتی به من مهلت دهید، من فتح را احساس کردم و به پیروزی یقین یافتم. گفتند: خیر، گفت: به اندازه تاختن اسبم به من مهلت دهید. گفتند: ما نه از تو اطاعت می‌کنیم و نه از رفیقت، درحالی که ما قرآن را بر سر نیزه‌ها می‌بینیم که به سوی آن دعوت می‌شویم. گفت: نیرنگ کردید و به خدا سوگند نیرنگ خوردید و به رهاکردن جنگ دعوت شدید و اجابت کردید.

پس گروهی از بکر بن وائل برخاستند و گفتند: ای امیرمؤمنان، اگر این قوم را اجابت کنی، اجابت می‌کنیم و اگر امتناع کنی، امتناع می‌کنیم. فرمود: ما شایسته‌ترین کسانی هستیم که کتاب خدا را اجابت کردند و معاویه، عمرو، ابن ابومعیط، حبیب بن مسلمه، ابن ابوسرح و ضحاک بن قیس اصحاب دین و قرآن نیستند. من آنها را بیش از شما می‌شناسم، در کودکی و بزرگسالی با آنها همراه بوده‌ام ... در کلامی از او.

شامیان گفتند: ما عمرو را برگزیده‌ایم، پس اشعث، ابن کوّاء، مسعر فدکی و زید طائی گفتند: ما ابوموسی را برگزیدیم.

امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: شما در ابتدای امر از من سرکشی کردید، پس اینک سرکشی نکنید. گفتند: او ما را از آنچه که در آن گرفتار شدیم، برحذر می‌داشت. امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: او مورد اطمینان نیست، از من جدا شده است و مردم را از من دور کرده است، سپس از من فرار کرد تا اینکه بعد از یک ماه به او امان دادم، اما ابن عباس را بر آن می‌گمارم. گفتند: به خدا سوگند اعتنا نمی‌کنیم که تو باشی یا ابن عباس. فرمود: پس اشتر. اشعث گفت: آیا کسی غیر از اشتر جنگ را برافروخت و آیا ما جز در حکم اشتر بوده‌ایم؟

اعمش گفت: کسی که علی علیه السلام در روز صفین دید، برایم گفت که دستانش را برهم می‌زد و می‌فرمود: شگفتا، من سرکشی می‌شوم و معاویه اطاعت می‌شود. فرمود: جز ابوموسی را نمی‌پذیرید؟ گفتند: آری، فرمود: پس هرچه برایتان روشن شد را انجام دهید، بارخدایا من از عمل آنها به سوی تو برائت می‌جویم.

وَ قَالَ الْأَحْنَفُ إِذَا اخْتَرْتُمْ أَبَا مُوسَي فَادْفَئُوا ظَهْرَهُ فَقَالَ خُرَيْمُ بْنُ فَاتِكٍ الْأَسَدِيُ:

لَوْ كَانَ لِلْقَوْمِ رَأْيٌ يَرْشُدُونَ بِهِ *** أَهْلُ الْعِرَاقِ رَمَوْكُمْ بِابْنِ عَبَّاسٍ

لَكِنْ رَمَوْكُمْ بِشَيْخٍ مِنْ ذَوِي يَمَنٍ *** لَمْ يَدْرِ مَا ضَرْبُ أَسْدَاسٍ وَ أَخْمَاسٍ

فَلَمَّا اجْتَمَعُوا كَانَ كَاتِبُ عَلِيٍّ عليه السلام عُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي رَافِعٍ وَ كَاتِبُ مُعَاوِيَةَ عُمَيْرَ بْنَ عَبَّادٍ الْكَلْبِيَّ فَكَتَبَ عُبَيْدُ اللَّهِ هَذَا مَا تَقَاضَي عَلَيْهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَ مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ فَقَالَ عَمْرٌو اكْتُبُوا اسْمَهُ وَ اسْمَ أَبِيهِ هُوَ أَمِيرُكُمْ فَأَمَّا أَمِيرُنَا فَلَا .

فَقَالَ الْأَحْنَفُ لَا تَمْحُ اسْمَ إِمَارَةِ الْمُؤْمِنِينَ .

فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام اللَّهُ أَكْبَرُ سُنَّةٌ بِسُنَّةٍ وَ مِثْلٌ بِمِثْلٍ وَ إِنِّي لَكَاتِبُ يَوْمِ الْحُدَيْبِيَةِ.

وَ رَوَي أَحْمَدُ فِي الْمُسْنَدِ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله أَمَرَ أَنْ يُكْتَبَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ فَقَالَ سُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو هَذَا كِتَابٌ بَيْنَنَا وَ بَيْنَكَ فَافْتَحْهُ بِمَا نَعْرِفُهُ وَ اكْتُبْ بِاسْمِكَ اللَّهُمَّ فَأَمَرَ بِمَحْوِ ذَلِكَ وَ كَتَبَ بِاسْمِكَ اللَّهُمَّ هَذَا مَا اصْطَلَحَ عَلَيْهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ سُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو وَ أَهْلُ مَكَّةَ فَقَالَ سُهَيْلٌ لَوْ أَجَبْتُكَ إِلَي هَذَا لَأَقْرَرْتُ لَكَ بِالنُّبُوَّةِ فَقَالَ امْحُهَا يَا عَلِيُّ فَجَعَلَ يَتَلَكَّأُ وَ يَأْبَي فَمَحَاهَا النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله وَ كَتَبَ هَذَا مَا اصْطَلَحَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ أَهْلُ مَكَّةَ يَقُولُ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ.

وَ رَوَي مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنْ بُرَيْدَةَ بْنِ سُفْيَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ لِعَلِيٍّ فَإِنَّ لَكَ مِثْلَهَا تُعْطِيهَا وَ أَنْتَ مُضْطَهِدٌ.

بيان

و إلا أثرناها أي هيجنا الحرب من أثار الغبار بيوم قماطر بضم القاف أي في يوم شديد قال الجوهري يوم قماطر و قمطرير أي شديد.

«563»

حدّثني عليّ بن مسلم الطوسيّ قال: حدّثنا حبان، قال حدّثنا مبارك عن الحسن قال: أخبرني الأحنف ...

كش، رجال الكشي رَوَتْ بَعْضُ الْعَامَّةِ عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ قَالَ حَدَّثَنِي

احنف گوید: اگر ابوموسی را برگزیدید، پشت او را گرم کنید. پس خریم بن فاتک اسدی گفت:

لو کان للقوم رأی یرشدون به أهل العراق رموکم بابن العباس

لکنّ رموکم بشیخ من ذوی یمن لم یدر ما ضرب أسداس و أخماس

اگر آن قوم اندیشه ای داشتند که با آن هدایت شوند عراقیان به وسیله ابن عباس شما را دور می کردند.

اما با کهنسالی از یمنیان شما را دور کردند که هیچ احاطه و اطلاعی ندارد.

و زمانی‌که جمع شدند، کاتب علی علیه السلام، عبیدالله بن رافع و کاتب معاویه، عمیر بن عباد کلبی بود، پس عبیدالله نوشت: این چیزی است که امیرمؤمنان، علی بن ابی‌طالب و معاویه بن ابوسفیان مدعی آن هستند، پس عمرو گفت: نام او و نام پدرش را بنویسید، او امیر شماست اما امیر ما خیر.

احنف گفت: اسم امارت مؤمنان را پاک نکن.

علی علیه السلام: فرمود: الله اکبر، سنت به سنت و مثل به مثل و من کاتب روز حدیبیه هستم.

و احمد در مسندی روایت کرد که نبی صلّی الله علیه و آله امر کرد که بنویسید: بسم الله الرحمن الرحیم، پس سهیل بن عمرو گفت: این نوشته‌ای میان ما و شماست، پس آن را با آنچه ما می‌شناسیم آغاز کن و بنویس با نام تو خدایا، پس به پاک کردن آن امر فرمود و نوشت: با نام تو خدایا، این چیزی است که محمد رسول خدا و سهیل بن عمرو و اهل مکه بر آن موافقت کردند. سهیل گفت: اگر این را اجابت کنم، به نبوت تو اقرار کرده‌ام، فرمود: علی آن را پاک کن، پس او تأخیر و امتناع کرد و نبی آن را پاک کرد و نوشت: این چیزی است که محمد بن عبدالله بن عبدالمطلّب و اهل مکه بر آن موافقت کردند، در کتابش می‌فرماید: «لَقَدْ کَانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ» {قطعا برای شما در [اقتدا به] رسول خدا سرمشقی نیکوست}

و محمد بن اسحاق از بریده بن سفیان، از محمد بن کعب روایت کرد که نبی صلّی الله علیه و آله به علی فرمود: مانند آن برای توست و آن را می‌بخشی، درحالی که مظلوم هستی.

توضیح

«إلا أثرناها» یعنی جنگ را برانگیخته‌ایم از أثار الغبار است. «بیوم قماطر» با ضمه قاف یعنی در روزی سخت، جوهی گوید: روز قماطر و قمطریر یعنی سخت.

روایت 563

رجال کشی

1) 563- رواه أبو عمرو الكشّيّ رحمه اللّه تحت الرقم: 28 في ترجمة الأحنف بن قيس من رجاله ص 85 ط النجف. و الظاهر أنّه هو ما رواه الطبريّ بسياق أجود في آخر حرب صفّين من تاريخه: ج 5 ص 53 ط بيروت قال:

الْأَحْنَفُ أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام كَانَ يَأْذَنُ لِبَنِي هَاشِمٍ وَ كَانَ يَأْذَنُ لِي مَعَهُمْ قَالَ فَلَمَّا كَتَبَ إِلَيْهِ مُعَاوِيَةُ إِنْ كُنْتَ تُرِيدُ الصُّلْحَ فَامْحُ عَنْكَ اسْمَ الْخِلَافَةِ فَاسْتَشَارَ بَنِي هَاشِمٍ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنْهُمْ انْزَحْ هَذَا الِاسْمَ الَّذِي نَزَحَهُ اللَّهُ قَالَ فَإِنَّ كُفَّارَ قُرَيْشٍ لَمَّا كَانَ بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ بَيْنَهُمْ مَا كَانَ وَ كَتَبَ هَذَا مَا قَاضَي عَلَيْهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ أَهْلَ مَكَّةَ كَرِهُوا ذَلِكَ وَ قَالُوا لَوْ نَعْلَمُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ مَا مَنَعْنَاكَ أَنْ تَطُوفَ بِالْبَيْتِ قَالَ فَكَيْفَ إِذَنْ قَالُوا اكْتُبْ هَذَا مَا قَاضَي عَلَيْهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ أَهْلَ مَكَّةَ فَرَضِيَ قَالَ الْأَحْنَفُ فَقُلْتُ لِذَلِكَ الرَّجُلِ كَلِمَةٌ فِيهَا غِلْظَةٌ وَ قُلْتُ لِعَلِيٍّ أَيُّهَا الرَّجُلُ وَ اللَّهِ مَا لَكَ مَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ إِنَّا مَا حَابَيْنَاكَ فِي بَيْعَتِنَا وَ لَوْ نَعْلَمُ أَحَداً فِي الْأَرْضِ الْيَوْمَ أَحَقَّ بِهَذَا الْأَمْرِ مِنْكَ لَبَايَعْنَاهُ وَ لَقَاتَلْنَاكَ مَعَهُ أُقْسِمُ بِاللَّهِ إِنْ مَحَوْتَ عَنْكَ هَذَا الِاسْمَ الَّذِي دَعَوْتَ النَّاسَ إِلَيْهِ وَ بَايَعْتَهُمْ عَلَيْهِ لَا نَرْجِعُ إِلَيْهِ أَبَداً.

بيان

انزح هذا الاسم من باب الإفعال أي بعد أو علي بناء المجرد من نزح البئر يقال نزحتني أي أنفدت ما عندي و لعله كان هذا القبيح من القول للتضجر من اضطراب الأمر.

و قراءته بصيغة الماضي علي الاستفهام الإنكاري فيكون المرفوع في الأول و المنصوب في الثاني راجعين إلي معاوية بعيدة.

و يمكن أن يكون بالباء الموحدة و الراء المهملة ⁽¹⁾أي عظمه و أكرمه أو بالياء و الجيم أي أظهره فيكون غلظة الأحنف علي القائل الثاني.

⁽²⁾: برخی از عامه از حسن بصری روایت کرد که وی گوید: احنف برایم حدیث گفت که علی علیه السلام همزمان به من و به بنی هاشم اجازه می‌داد، ادامه داد: زمانی‌که معاویه برای او نوشت، اگر خواستار صلح هستی، نام خلافت را از خود پاک کن. پس با بنی هاشم مشورت کرد و مردی از آنان به او گفت: این نامی که خداوند رها کرده است را رها کن. فرمود: کفار قریش زمانی‌که آن حادثه میان آنان و روسل الله صلّی الله علیه و آله بود و نوشت این چیزی است که محمد رسول خدا بر سر آن اهل مکه را فراخواند، آن را نپسندیدند و گفتند: اگر بدانیم که تو رسول خدا هستی، مانع نمی‌شدیم که بیت را طواف کنی. فرمود: پس چگونه؟ گفتند: بنویس این چیزی است که محمد بن عبدالله، اهل مکه را بر آن فراخواند، پس راضی شد. احنف گوید: به آن مردی کلامی تند گفتم و به علی گفتم: ای مرد، به خدا سوگند آنچه که رسول الله فرمود، برای تو جایز نیست، بیعتمان با تو از روی مهربانی با تو نبود و اگر امروز در زمین کسی را می‌شناختیم که از تو به این امر سزاوارتر از توست، قطعاً با او بیعت می‌کردیم و همراه او با تو پیکار می‌کردیم. به خدا سوگند اگر این اسمی که مردم را به سوی آن فراخواندی و بر سر آن با آنان بیعت کردی را از خود پاک کنی، هرگز به سوی آن باز نمی‌گردیم.

توضیح

انزح هذا الاسم از باب افعال به معنی بد است یا بر بنای مجرد از نزح البئر است. گفته می‌شود: نزحتنی یعنی آنچه که نزدم بود را تمام کردی و شاید این به جهت بیزاری از آشفتگی امر از کلام قبیح باشد و قرائتش به صیغه ماضی به عنوان استفهام انکاری و بازگشت ضمیر مرفوع در اول و منصوب در دوم به معاویه، بعید است.

و ممکن است که باء و راء باشد، یعنی او را بزرگ و گرامی بدار یا با یاء و جیم باشد، یعنی آن را اظهار کن، پس خشم احنف بر گوینده دوم است.

1) أي «برحه اللّه» و هكذا أثبت في تاريخ الطبريّ في حديثه الذي أشرنا إليه.

2) . ابو عمرو کشی آن را ذیل شماره 28 در زندگی احنف بن قیس از رجالش ص 85 چاپ نجف روایت کرد.

«564»

ما، الأمالي للشيخ الطوسي الْمُفِيدُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي السَّرِيِّ عَنْ هِشَامٍ عَنْ أَبِي مِخْنَفٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ جُنْدَبٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: لَمَّا وَقَعَ الِاتِّفَاقُ عَلَي كَتْبِ الْقِصَّةِ بَيْنَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ بَيْنَ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ حَضَرَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ فِي رِجَالٍ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ فِي رِجَالٍ مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام لِلْكَاتِبٍ اكْتُبْ هَذَا مَا تَقَاضَي عَلَيْهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَ مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ .

فَقَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ اكْتُبْ اسْمَهُ وَ اسْمَ أَبِيهِ وَ لَا تُسَمِّهِ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنِينَ فَإِنَّمَا هُوَ أَمِيرُ هَؤُلَاءِ وَ لَيْسَ هُوَ بِأَمِيرِنَا .

فَقَالَ الْأَحْنَفُ بْنُ قَيْسٍ لَا تَمْحُ هَذَا الِاسْمَ فَإِنِّي أَتَخَوَّفُ إِنْ مَحَوْتَهُ لَا يَرْجِعُ إِلَيْكَ أَبَداً فَامْتَنَعَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام مِنْ مَحْوِهِ فَتَرَاجَعَ الْخِطَابُ فِيهِ مَلِيّاً مِنَ النَّهَارِ فَقَالَ الْأَشْعَثُ بْنُ قَيْسٍ امْحُ هَذَا الِاسْمَ نَزَحَهُ اللَّهُ .

فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام اللَّهُ أَكْبَرُ سُنَّةٌ بِسُنَّةٍ وَ مِثْلٌ بِمِثْلٍ وَ اللَّهِ إِنِّي لَكَاتِبُ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ وَ قَدْ أَمْلَي عَلَيَّ هَذَا مَا قَاضَي عَلَيْهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ سُهَيْلَ بْنَ عَمْرٍو .

فَقَالَ لَهُ سُهَيْلٌ امْحُ رَسُولَ اللَّهِ فَإِنَّا لَا نُقِرُّ لَكَ بِذَلِكَ وَ لَا نَشْهَدُ لَكَ بِهِ اكْتُبْ اسْمَكَ وَ اسْمَ أَبِيكَ فَامْتَنَعْتُ مِنْ مَحْوِهِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله امْحُهُ يَا عَلِيُّ وَ سَتُدْعَي فِي مِثْلِهَا فَتُجِيِبُ وَ أَنْتَ عَلَي مَضَضٍ فَقَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ مِثْلُ هَذَا يُشْبِهُ بِذَلِكَ وَ نَحْنُ مُؤْمِنُونَ وَ أُولَئِكَ كَانُوا كُفَّاراً فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام يَا ابْنَ النَّابِغَةِ وَ مَتَي لَمْ تَكُنْ لِلْفَاسِقِينَ

روایت 564

امالی طوسی⁽²⁾

و طبری نیز آن را از ابو مخنف در آخر قضیه صفین از تاریخش: ج5، ص52، چاپ بیروت روایت کرد.

عبدارحمان بن جندب از پدرش گوید: زمانی‌که بر نوشتن جریان بین امیرمؤمنان علیه السلام و معاویه بن ابوسفیان توافق شد، عمرو بن عاص در جمع مردانی از اهل شام و عبدالله بن عباس در جمع مردانی از عراق حاضر شدند، پس امیرمؤمنان به کاتب فرمود: بنویس این چیزی است که امیرمؤمنان، علی بن ابی‌طالب و معاویه بن ابوسفیان بر آن توافق کردند.

عمرو بن عاص گفت: نام او و نام پدرش را بنویس و او را به عنوان امیرمؤمنان ذکر نکن، زیرا او فقط امیر اینان است و امیر ما نیست. احنف بن قیس گفت: این عنوان را پاک نکن که من بیم دارم اگر آن را پاک کنی هرگز به تو بازنگردد. امیرمؤمنان علیه السلام از پاک کردن آن امتناع نمود، پس خطاب در آن برای مدت مدیدی از روز به تأخیر افتاد، پس اشعث بن قیس گفت: این اسم را پاک کن که خداوند آن را دور کرده است.

امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: الله اکبر سنت به سنت و مثل به مثل، به خدا سوگند من در روز حدیبیه کاتب رسول الله صلّی الله علیه و آله بودم و بر من املا نمود: این چیزی است که محمد رسول خدا و سهیل بن عمرو بر آن توافق کردند .

سهیل گفت: رسول خدا را پاک کن که ما آن را برای تو اقرار نمی‌کنیم و گواهی نمی‌دهیم، نام خود و پدرت را بنویس. از پاک کردن آن امتناع کردم و نبی صلّی الله علیه و آله فرمود: علی آن را پاک کن، تو در نظیر این خوانده خواهی شد، درحالی که در تنگنا هستی اجابت می‌کنی.

عمرو بن عاص گفت: سبحان الله و آیا این شبیه آن است، درحالی که ما مؤمن هستیم و آنها کافر بودند؟ امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: ای پسر نابغه، چه زمانی برای فاسقان

1) 564 - رواه الشيخ الطوسي رفع الله مقامه في الحديث: (18) من الجزء السابع من أماليه:ج 1، ص 190، ط بيروت. ورواه أيضا الطبري عن أبي مخنف في آخر قضية صفين من تاريخه: ج 5 ص 52 ط بيروت.

2) . شیخ طوسی آن را در حدیث 18 از جلد هفتم أمالی: ج1، ص 190، چاپ بیروت روایت کرد.

وَلِيّاً وَ لِلْمُسْلِمِينَ عُدُوّاً وَ هَلْ تُشْبِهُ إِلَّا أُمَّكَ الَّتِي دَفَعَتْ بِكَ فَقَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ لَا جَرَمَ لَا يَجْمَعُ بَيْنِي وَ بَيْنَكَ مَجْلِسٌ أَبَداً فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ اللَّهِ إِنِّي لَأَرْجُو أَنْ يُطَهِّرَ اللَّهُ مَجْلِسِي مِنْكَ وَ مِنْ أَشْبَاهِكَ ثُمَّ كَتَبَ الْكِتَابَ وَ انْصَرَفَ النَّاسُ.

«565»

⁽¹⁾ فس، تفسير القمي فِي قِصَّةِ الْحُدَيْبِيَةِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَا عَلِيُّ إِنَّكَ أَبَيْتَ أَنْ تَمْحُوَ اسْمِي مِنَ النُّبُوَّةِ فَوَ الَّذِي بَعَثَنِي بِالْحَقِّ نَبِيّاً لَتُجِيبَنَّ أَبْنَاءَهُمْ إِلَي مِثْلِهَا وَ أَنْتَ مَضِيضٌ مُضْطَهَدٌ .

فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ صِفِّينَ وَ رَضُوا بِالْحَكَمَيْنِ كَتَبَ هَذَا مَا اصْطَلَحَ عَلَيْهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَ مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ فَقَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ لَوْ عَلِمْنَا أَنَّكَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ مَا حَارَبْنَاكَ وَ لَكِنِ اكْتُبْ هَذَا مَا اصْطَلَحَ عَلَيْهِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَ مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ صَدَقَ اللَّهُ وَ صَدَقَ رَسُولُهُ أَخْبَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِذَلِكَ.

بيان

المضض وجع المصيبة.

«566»

⁽²⁾ ل، الخصال فِيمَا أَجَابَ بِهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام الْيَهُودِيَّ السَّائِلَ عَمَّا فِيهِ مِنْ خِصَالِ الْأَوْصِيَاءِ قَالَ عليه السلام وَ أَمَّا السَّادِسَةُ يَا أَخَا الْيَهُودِ فَتَحْكِيمُهُمْ وَ مُحَارَبَةُ ابْنِ آكِلَةِ الْأَكْبَادِ وَ هُوَ طَلِيقُ بْنُ طَلِيقٍ مُعَانِدٌ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ مُنْذُ بَعَثَ اللَّهُ مُحَمَّداً صلي الله عليه و آله إِلَي أَنْ فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِ مَكَّةَ عَنْوَةً فَأُخِذَتْ بَيْعَتُهُ وَ بَيْعَةُ أَبِيهِ لِي مَعَهُ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ وَ فِي ثَلَاثَةِ مَوَاطِنَ بَعْدَهُ وَ أَبُوهُ بِالْأَمْسِ أَوَّلُ مَنْ سَلَّمَ عَلَيَّ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنِينَ وَ جَعَلَ يَحُثُّنِي عَلَي النُّهُوضِ فِي أَخْذِ حَقِّي مِنَ الْمَاضِينَ قَبْلِي يُجَدِّدُ لِي بَيْعَتَهُ كُلَّمَا أَتَانِي .

وَ أَعْجَبُ الْعَجَبِ أَنَّهُ لَمَّا رَأَي رَبِّي تَبَارَكَ وَ تَعَالَي قَدْ رَدَّ إِلَيَّ حَقِّي وَ أَقَرَّهُ فِي مَعْدِنِهِ وَ انْقَطَعَ طَمَعُهُ أَنْ يَصِيرَ فِي دِينِ اللَّهِ رَابِعاً وَ فِي أَمَانَةٍ حَمَلْنَاهَا حَاكِماً كَرَّ عَلَي

دوست و برای مسلمانان دشمن نبوده ای، و آیا جز به مادرت که تو را بیرون راند، شبیه هستی؟ عمرو بن عاص گفت: بی تردید من و تو را هیچ مجلسی جمع نمی‌کند. امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: به خدا سوگند من امید دارم که خداوند مجلس مرا از تو و امثال تو پاک کند. سپس نامه را نوشت و مردم رفتند.

روایت 565

تفسیر علی بن ابراهیم⁽³⁾:

در قصه حدیبیه، رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود: ای علی، تو از اینکه نام مرا از نبوت پاک کنی امتناع کردی، به کسی‌که مرا به حق به‌عنوان نبی مبعوث کرد سوگند، تو در نظیر این پسران اینان را اجابت می‌کنی، درحالی‌که در تنگنا و فشار هستی.

و چون روز صفین شد و به دو حکم رضایت دادند، نوشت این چیزی است که امیرمؤمنان علی بن ابی‌طالب و معاویه بن ابوسفیان بر آن توافق کردند. عمرو بن عاص گفت: اگر می‌دانستیم که تو امیرمؤمنان هستی، با تو جنگ نمی‌کردیم. بنویس: این چیزی است که علی بن ابی‌طالب و معاویه بن ابوسفیان بر آن توافق کردند، امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: خدا و رسولش راست گفتند، رسول الله صلّی الله علیه و آله آن را به من خبر داده است.

توضیح

المضض یعنی درد مصیبت.

روایت 566

الخصال⁽⁴⁾:

در آنچه که امیرمؤمنان علیه السلام با آن به یهودی‌ای که درباه خصال انبیاء سؤال کرد، پاسخ داد. فرمود: و اما خصلت ششم، ای برادر یهودی، داور کردن دو حکم توسط آنان و جنگ پسر جگرخوار در حالی که او اسیر آزاد شده پسر اسیر آزاد شده، از زمانی‌که خداوند محمد صلّی الله علیه و آله را مبعوث کرد تا زمانی‌که خداوند مکه را بر او گشود به‌شدت معاند خدا، رسول خدا و مؤمنان است. در آن روز و در سه مورد بعد از آن بیعت او و پدرش را برای خود گرفتم و پدرش دیروز، اولین کسی بود که امارت مؤمنین را برای من پذیرفت و شروع به تشویق من برای به پا خاستن در گرفتن حقم از افراد پیش از من نمود و هر بار که نزد من می‌آمد بیعتش را با من تجدید می‌کرد.

و شگفت‌انگیزتر اینکه، او زمانی‌که دید خداوند تبارک و تعالی حقم را به من بازگردانده است و آن را در معدن آن قرار داده است و طمعش در اینکه در دین خدا، چهارمین و در امانتی که ما بر دوش گرفته‌ایم، حاکم باشد، قطع شد، بر

1) 565- رواه عليّ بن إبراهيم في تفسيره.

2) 566- رواه الشيخ الصدوق رفع اللّه مقامه في الحديث: 58 من باب السبعة من كتاب الخصال: ج 1، ص 364 ط 2.

3) . علی بن ابراهیم آن را در تفسیرش روایت کرد.

4) . شیخ صدوق ان را در حدیث 58 از باب سبعه کتاب الخصال: ج1، ص 364، چاپ دوم روایت کرد.

الْعَاصِي بْنِ الْعَاصِ فَاسْتَمَالَهُ فَمَالَ إِلَيْهِ ثُمَّ أَقْبَلَ بِهِ بَعْدَ إِذْ أَطْمَعَهُ مِصْرَ وَ حَرَامٌ عَلَيْهِ أَنْ يَأْخُذَ مِنَ الْفَيْ‌ءِ دُونَ قِسْمِهِ دِرْهَماً وَ حَرَامٌ عَلَي الرَّاعِي إِيصَالُ دِرْهَمٍ إِلَيْهِ فَوْقَ حَقِّهِ فَأَقْبَلَ يَخْبِطُ الْبِلَادَ بِالظُّلْمِ وَ يَطَؤُهَا بِالْغَشْمِ فَمَنْ بَايَعَهُ أَرْضَاهُ وَ مَنْ خَالَفَهُ نَاوَاهُ .

ثُمَّ تَوَجَّهَ إِلَيَّ نَاكِثاً عَلَيْنَا مُغَيِّراً فِي الْبِلَادِ شَرْقاً وَ غَرْباً وَ يَمِيناً وَ شِمَالًا وَ الْأَنْبَاءُ تَأْتِينِي وَ الْأَخْبَارُ تَرِدُ عَلَيَّ بِذَلِكَ .

فَأَتَانِي أَعْوَرُ ثَقِيفٍ فَأَشَارَ عَلَيَّ أَنْ أُوَلِّيَهُ الْبِلَادَ الَّتِي هُوَ بِهَا لِأُدَارِيَهُ بِمَا أُوَلِّيهِ عَنْهَا وَ فِي الَّذِي أَشَارَ بِهِ الرَّأْيَ فِي أَمْرِ الدُّنْيَا لَوْ وَجَدْتُ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِي تَوْلِيَتِهِ لِي مَخْرَجاً وَ أَصَبْتُ لِنَفْسِي فِي ذَلِكَ عُذْراً فَأَعْمَلْتُ الرَّأْيَ فِي ذَلِكَ وَ شَاوَرْتُ مَنْ أَثِقُ بِنَصِيحَتِهِ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لِرَسُولِهِ صلي الله عليه و آله وَ لِي وَ لِلْمُؤْمِنِينَ فَكَانَ رَأْيُهُ فِي ابْنِ آكِلَةِ الْأَكْبَادِ كَرَأْيِي يَنْهَانِي عَنْ تَوْلِيَتِهِ وَ يُحَذِّرُنِي أَنْ أُدْخِلَ فِي أَمْرِ الْمُسْلِمِينَ يَدَهُ وَ لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَرَانِي أَتَّخِذُ الْمُضِلِّينَ عَضُداً فَوَجَّهْتُ إِلَيْهِ أَخَا بَجِيلَةَ مَرَّةً وَ أَخَا الْأَشْعَرِيِّينَ مَرَّةً كِلَاهُمَا رَكَنَ إِلَي الدُّنْيَا وَ تَابَعَ هَوَاهُ فِيمَا أَرْضَاهُ فَلَمَّا لَمْ أَرَهُ يَزْدَادُ فِيمَا انْتَهَكَ مِنْ مَحَارِمِ اللَّهِ إِلَّا تَمَادِياً شَاوَرْتُ مَنْ مَعِي مِنْ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله الْبَدْرِيِّينَ وَ الَّذِينَ ارْتَضَي اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَمْرَهُمْ وَ رَضِيَ عَنْهُمْ بَعْدَ بَيْعَتِهِمْ وَ غَيْرَهُمْ مِنْ صُلَحَاءِ الْمُسْلِمِينَ وَ التَّابِعِينَ فَكُلٌّ يُوَافِقُ رَأْيُهُ رَأْيِي فِي غَزْوِهِ وَ مُحَارَبَتِهِ وَ مَنْعِهِ مِمَّا نَالَتْ مَعَهُ يَدُهُ .

وَ إِنِّي نَهَضْتُ إِلَيْهِ بِأَصْحَابِي أُنْفِذُ إِلَيْهِ مِنْ كُلِّ مَوْضِعٍ كُتُبِي وَ أُوَجِّهُ إِلَيْهِ رُسُلِي وَ أَدْعُوهُ إِلَي الرُّجُوعِ عَمَّا هُوَ فِيهِ وَ الدُّخُولِ فِيمَا فِيهِ النَّاسُ مَعِي فَكَتَبَ إِلَيَّ يَتَحَكَّمُ عَلَيَّ وَ يَتَمَنَّي عَلَيَّ الْأَمَانِيَّ وَ يَشْتَرِطُ عَلَيَّ شُرُوطاً لَا يَرْضَاهَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ رَسُولُهُ وَ لَا الْمُسْلِمُونَ وَ يَشْتَرِطُ فِي بَعْضِهَا أَنْ أَدْفَعَ إِلَيْهِ أَقْوَاماً مِنْ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله أَبْرَاراً فِيهِمْ عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ وَ أَيْنَ مِثْلُ عَمَّارٍ وَ اللَّهِ لَقَدْ رَأَيْتُنَا مَعَ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله مَا يَعُدُّ مِنَّا خَمْسَةً إِلَّا كَانَ سَادِسَهُمْ وَ لَا أَرْبَعَةً إِلَّا كَانَ خَامِسَهُمْ اشْتَرَطَ دَفْعَهُمْ إِلَيْهِ لِيَقْتُلَهُمْ وَ يَصْلِبَهُمْ وَ انْتَحَلَ دَمَ عُثْمَانَ وَ لَعَمْرُ اللَّهِ مَا أَلَّبَ عَلَي عُثْمَانَ وَ لَا جَمَعَ النَّاسَ عَلَي قَتْلِهِ إِلَّا هُوَ وَ أَشْبَاهُهُ مِنْ

عاصی بن عاص جهید و او را به سوی خود متمایل کرد و او نیز متمایل شد. سپس بعد از اینکه او را به طمع مصر انداخت، او را مشغول کرد و بر او حرام است که درهمی غیر از سهمش از غنیمت بگیرد و بر سرپرست نیز رساندن درهمی بیشتر از حقش به او حرام است که او سرزمین‌ها را با ظلم لگدمال و با بی‌عدالتی درنوردیده است و هرکه با او بیعت کند، او را راضی کرده است و هرکه با او مخالفت کند با او ستیز کرده است.

سپس درحالی که عهدشکنانه آشکارا و در شرق و غرب، چپ و راست بلاد هجوم می‌آورد، به من روی کرد، درحالی که خبرها به من می‌رسد و اخبار درخصوص آن بر من وارد می‌شود. و أعور ثقفی نزد من آمد و به من اشاره کرد که او را بر بلادی که در آن است، بگمارم تا با او از آنچه که او را از آن رویگردان می‌کنم، مدارا کنم و در آنچه که به آن اشاره کرد نظر در ا مورد امور دنیوی بود. اگر نزد خداوند در گماردن او راه نجاتی برای خود می‌یافتم و در آن برای خودم عذری می‌یافتم، آن نظر را اعمال می‌کردم و با کسی که به خلوصش برای خدا و رسول او صلّی الله علیه و آله، برای خود و مؤمنان اطمینان دارم، مشورت کردم و نظرش درباره پسر جگرخوار مانند نظر من بود. مرا از گماردن او نهی کرد و مرا برحذر داشت که دست او را در امر مسلمانان داخل کنم. و خداوند مرا نبیند که گمراهان را به‌عنوان یاریگر بگیرم. پس یک‌بار برادر بجیله و بار دیگر برادران اشعری را به‌سوی او فرستادم و هر دو به دنیا تکیه کردند و در آنچه که او را راضی می‌کرد، از هوایش پیروی کرد و او را ندیدم که در آنچه که به محارم خدا بی‌حرمتی می‌کرد جز زیاده‌روی بیافزاید. با اصحاب محمد از میان بدریان و کسانی که خداوند از امرشان راضی شد و بعد از بیعتشان از آنها راضی شد و صالحان مسلمانان و تابعان غیر از آنها که همراه من بودند، مشورت کردم و نظر هریک از آنها در مورد نبرد و پیکار با او و منع او از آنچه که به آن دست یافت، با نظر من موافق بود.

و من اصحابم را به‌سوی او فرستادم و از هر مکانی نامه‌هایم را به‌سوی او ارسال کردم و رسولانم را به‌سوی او فرستادم، درحالی که او را به رجوع از آنچه‌که در آن است و ورود در آنچه‌که مردم همراه من در آن هستند، دعوت می‌کردم و شرطی بر من گذاشت که نه خدا و رسولش می‌پسندد و نه مسلمانان و در برخی از آنها شرط کرده بود که گروهی از اصحاب محمد و ابراری از جمله عمار بن یاسر را به او تحویل دهم و نظیر عمار کجاست؟

به خدا سوگند ما را همراه نبی صلّی الله علیه و آله دیده‌ای که جزء ما پنج نفر شمرده نمی‌شود، مگراینکه ششمین آن باشد و نه چهار شمرده نمی‌شویم، مگر اینکه پنجمین آنها باشد، او تحویل آنها به وی را شرط کرده است تا آنها را به قتل برساند و به چهار میخ بکشد و خون عثمان را مدعی شد. و به خدا سوگند جز او و امثال او از

أَهْلِ بَيْتِهِ أَغْصَانُ الشَّجَرَةِ الْمَلْعُونَةِ فِي الْقُرْآنِ .

فَلَمَّا لَمْ أُجِبْ إِلَي مَا اشْتَرَطَ مِنْ ذَلِكَ كَرَّ مُسْتَعْلِياً فِي نَفْسِهِ بِطُغْيَانِهِ وَ بَغْيِهِ بِحَمِيرٍ لَا عُقُولَ لَهُمْ وَ لَا بَصَائِرَ فَمَوَّهَ لَهُمْ أَمْراً فَاتَّبَعُوهُ وَ أَعْطَاهُمْ مِنَ الدُّنْيَا مَا أَمَالَهُمْ بِهِ إِلَيْهِ فَنَاجَزْنَاهُمْ وَ حَاكَمْنَاهُمْ إِلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بَعْدَ الْإِعْذَارِ وَ الْإِنْذَارِ .

فَلَمَّا لَمْ يَزِدْهُ ذَلِكَ إِلَّا تَمَادِياً وَ بَغْياً لَقِينَاهُ بِعَادَةِ اللَّهِ الَّتِي عَوَّدَنَا مِنَ النَّصْرِ عَلَي أَعْدَائِهِ وَ عَدُوِّنَا وَ رَايَةُ رَسُولِ اللَّهِ بِأَيْدِينَا لَمْ يَزَلِ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي يَفُلُّ حِزْبَ الشَّيْطَانِ بِهَا حَتَّي يَقْضِيَ الْمَوْتَ عَلَيْهِ وَ هُوَ مُعَلِّمُ رَايَاتِ أَبِيهِ الَّتِي لَمْ أَزَلْ أُقَاتِلُهَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي كُلِّ الْمَوَاطِنِ فَلَمْ يَجِدْ مِنَ الْمَوْتِ مَنْجًي إِلَّا الْهَرَبَ فَرَكِبَ فَرَسَهُ وَ قَلَّبَ رَايَتَهُ وَ لَا يَدْرِي كَيْفَ يَحْتَالُ .

فَاسْتَعَانَ بِرَأْيِ ابْنِ الْعَاصِ فَأَشَارَ عَلَيْهِ بِإِظْهَارِ الْمَصَاحِفِ وَ رَفْعِهَا عَلَي الْأَعْلَامِ وَ الدُّعَاءِ إِلَي مَا فِيهَا وَ قَالَ إِنَّ ابْنَ أَبِي طَالِبٍ وَ حِزْبَهُ أَهْلُ بَصَائِرَ وَ رَحْمَةٍ وَ بُقْيَا وَ قَدْ دَعَوْكَ إِلَي كِتَابِ اللَّهِ أَوَّلًا وَ هُمْ مُجِيبُوكَ إِلَيْهِ آخِراً فَأَطَاعَهُ فِيمَا أَشَارَ بِهِ عَلَيْهِ إِذْ رَأَي أَنَّهُ لَا مَنْجَا لَهُ مِنَ الْقَتْلِ أَوْ الْهَرَبِ غَيْرُهُ فَرَفَعَ الْمَصَاحِفَ يَدْعُو إِلَي مَا فِيهَا بِزَعْمِهِ .

فَمَالَتْ إِلَي الْمَصَاحِفِ قُلُوبُ مَنْ بَقِيَ مِنْ أَصْحَابِي بَعْدَ فَنَاءِ خِيَارِهِمْ وَ جَهْدِهِمْ فِي جِهَادِ أَعْدَاءِ اللَّهِ وَ أَعْدَائِهِمْ عَلَي بَصَائِرِهِمْ فَظَنُّوا أَنَّ ابْنَ آكِلَةِ الْأَكْبَادِ لَهُ الْوَفَاءُ بِمَا دَعَا إِلَيْهِ فَأَصْغَوْا إِلَي دَعْوَتِهِ وَ أَقْبَلُوا بِأَجْمَعِهِمْ فِي إِجَابَتِهِ فَأَعْلَمْتُهُمْ أَنَّ ذَلِكَ مِنْهُ مَكْرٌ وَ مِنِ ابْنِ الْعَاصِ مَعَهُ وَ أَنَّهُمَا إِلَي النَّكْثِ أَقْرَبُ مِنْهُمَا إِلَي الْوَفَاءِ فَلَمْ يَقْبَلُوا قَوْلِي وَ لَمْ يُطِيعُوا أَمْرِي وَ أَبَوْا إِلَّا إِجَابَتَهُ كَرِهْتُ أَمْ هَوِيتُ شِئْتُ أَوْ أَبَيْتُ حَتَّي أَخَذَ بَعْضُهُمْ يَقُولُ لِبَعْضٍ إِنْ لَمْ يَفْعَلْ فَأَلْحِقُوهُ بِابْنِ عَفَّانَ أَوِ ادْفَعُوهُ إِلَي ابْنِ هِنْدٍ بِرُمَّتِهِ .

فَجَهَدْتُ - عَلِمَ اللَّهُ جَهْدِي وَ لَمْ أَدَعْ عِلَّةً فِي نَفْسِي إِلَّا بَلَّغْتُهَا - فِي أَنْ يُخَلُّونِي وَ رَأْيِي فَلَمْ يَفْعَلُوا وَ رَاوَدْتُهُمْ عَلَي الصَّبْرِ عَلَي مِقْدَارِ فُوَاقِ النَّاقَةِ أَوْ رَكْضَةِ الْفَرَسِ فَلَمْ يُجِيبُوا مَا خَلَا هَذَا الشَّيْخَ وَ أَوْمَأَ بِيَدِهِ إِلَي الْأَشْتَرِ وَ عُصْبَةً مِنْ أَهْلِ بَيْتِي فَوَ اللَّهِ مَا مَنَعَنِي أَنْ أَمْضِيَ عَلَي بَصِيرَتِي إِلَّا مَخَافَةُ أَنْ يُقْتَلَ هَذَانِ

اهل بیت او، شاخه‌های درخت نفرین شده در قرآن علیه عثمان تحریک نکرد و مردم را بر قتل او جمع نکرد.

زمانی‌که به آنچه که در خصوص آن شرط کرد جواب ندادم، درحالی که خود را برتر می‌دید با سرکشی و ستمش بر حمیر که نه عقل دارند نه بصیرت، یورش آورد و برای آنها دسیسه‌ای چید پس از او پیروی کردند و از مال دنیا آنچه که به‌وسیله آن آنها را به‌سوی خود متمایل کرده بود، به آنان عطا کرد و ما بعد از اعذار و انذار با آنها ستیز کریدم و نزد خدا به محاکمه بردیم.

پس زمانی که این جز بر سرکشی و ستم نیافزود، به عادت خدا که در خصوص یاری علیه دشمنان او و دشمن ما عادتمان داده است، با او مواجه شدیم، درحالی که پرچم رسول الله در دست ماست، خداوند تبارک و تعالی پیوسته حزب شیطان را به‌وسیله آن درهم می‌شکست تا اینکه مرگش فرا رسید و او علامت پرچم‌های پدرش است که پیوسته همراه رسول الله در هر مکانی با آن نبرد می‌کردیم و از مرگ گریزی جز فرار نیافت. پس بر اسبش سوار شو و پرچمش را وارونه کرد، درحالی که نمی‌داند چه نیرنگی به‌کار ببرد.

پس از اندیشه ابن عاص یاری گرفت و او به آشکارکردن قرآن و بالا بردن آن بر پرچم‌ها و دعوت به آنچه که در آن است، راهنمایی کرد و گفت: ابن ابی‌طالب و حزب او اهل بصیرت و رحمت هستند و باقی مانده‌اند، درحالی که تو را اولا به کتاب خدا دعوت کرده‌اند و آنان در آخر تو را اجابت می‌کنند. پس در آنچه که راهنمایی‌اش کرد، از او اطاعت کرد، زمانی‌که دید که غیر از آن از مرگ یا فرار گریزی نیست، پس قرآن‌ها را بالا برد، درحالی که به زعم خود به آنچه که در آن است دعوت می‌کرد.

پس دل‌های اصحابم بعد از رفتن برگزیدگان و تلاششان در جهاد با دشمنان خدا و دشمنان خود با بصیرت خود باقی ماندند، به مصاحف تمایل یافتند و گمان کردند که پسر جگرخوار به آنچه که به آن دعوت می‌کند وفا می‌کند. پس به دعوتش گوش سپردند و همگی به اجابت او روی آوردند و آنان را آگاه کردم که آن مکری از جانب اوست و ابن عاص همراه اوست و آنها به نقض کردن نزدیکترند تا وفاکردن، اما سخن مرا نپذیرفتند و از امرم اطاعت نکردند و جز از اجابت کردن او امتناع کردند، چه بیزار باشم، چه دوست بدارم، چه بخواهم یا امتناع کنم، تا اینکه برخی از آنها به برخی دیگر می‌گفت: اگر انجام نداد، او را به ابن عفان ملحق کنید یا او را به پسر هند تحویل دهید.

پس تلاش کردم -خدا از تلاش من آگاه است و در نفسم ضعف ومرضی رها نکردم، مگر اینکه به آن رسیدم- در اینکه مرا و رأیم را رها کنند، اما چنین نکردند و بر صبری به میزان یک دوشیدن شتر یا تاختن اسب بر آنان پافشاری کردم، اما جز این پیرمرد - و با دستش به اشتر اشاره کرد - و گروهی از اهل بیتم اجابت نکردند، به خدا سوگند، جز ترس از اینکه مبادا این دو –

• وَ أَوْمَأَ بِيَدِهِ إِلَي الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ - فَيَنْقَطِعَ نَسْلُ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ ذُرِّيَّتِهِ مِنْ أُمَّتِهِ وَ مَخَافَةُ أَنْ يُقْتَلَ هَذَا وَ هَذَا وَ أَوْمَأَ بِيَدِهِ إِلَي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَنَفِيَّةِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا ⁽¹⁾فَإِنِّي أَعْلَمُ لَوْ لَا مَكَانِي لَمْ يَقِفَا ذَلِكَ الْمَوْقِفَ فَلِذَلِكَ صَبَرْتُ عَلَي مَا أَرَادَ الْقَوْمُ مَعَ مَا سَبَقَ فِيهِ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ .

فَلَمَّا رَفَعْنَا عَنِ الْقَوْمِ سُيُوفَنَا تَحَكَّمُوا فِي الْأُمُورِ وَ تَخَيَّرُوا الْأَحْكَامَ وَ الْآرَاءَ وَ تَرَكُوا الْمَصَاحِفَ وَ مَا دَعَوْا إِلَيْهِ مِنْ حُكْمِ الْقُرْآنِ وَ مَا كُنْتُ أُحَكِّمُ فِي دِينِ اللَّهِ أَحَداً إِذْ كَانَ التَّحْكِيمُ فِي ذَلِكَ الْخَطَأَ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ وَ لَا امْتِرَاءَ .

فَلَمَّا أَبَوْا إِلَّا ذَلِكَ أَرَدْتُ أَنْ أُحَكِّمَ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ بَيْتِي أَوْ رَجُلًا مِمَّنْ أَرْضَي رَأْيَهُ وَ عَقْلَهُ وَ أَثِقُ بِنَصِيحَتِهِ وَ مَوَدَّتِهِ وَ دِينِهِ وَ أَقْبَلْتُ لَا أُسَمِّي أَحَداً إِلَّا امْتَنَعَ مِنْهُ ابْنُ هِنْدٍ وَ لَا أَدْعُوهُ إِلَي شَيْ‌ءٍ مِنَ الْحَقِّ إِلَّا أَدْبَرَ عَنْهُ وَ أَقْبَلَ ابْنُ هِنْدٍ يَسُومُنَا عَسَفاً وَ مَا ذَاكَ إِلَّا بِاتِّبَاعِ أَصْحَابِي لَهُ عَلَي ذَلِكَ .

فَلَمَّا أَبَوْا إِلَّا غَلَبَتِي عَلَي التَّحْكِيمِ تَبَرَّأْتُ إِلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْهُمْ وَ فَوَّضْتُ ذَلِكَ إِلَيْهِمْ فَقَلَّدُوهُ امْرَأً فَخَدَعَهُ ابْنُ الْعَاصِ خَدِيعَةً ظَهَرَتْ فِي شَرْقِ الْأَرْضِ وَ غَرْبِهَا وَ أَظْهَرَ الْمَخْدُوعُ عَلَيْهَا نَدَماً.

بيان

قوله عليه السلام و في أمانة حملناها إشارة إلي أن الأمانة في قوله تعالي إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ هي الخلافة كما مر و سيأتي و كونه حاكما أن

و با دستش به حسن و حسین اشاره کرد- کشته شوند مرا از حرکت بر اساس بصیرتم بازنداشت، که نسل رسول الله و ذریه او از مادرش قطع شود و نیز ترس از اینکه این و این کشته شوند و با دستش به عبدالله بن جعفر و محمد بن حنیفه اشاره کرد. پس من می‌دانم که اگر مکانم نبود در این موقوف نمی‌ایستادند. پس بدین جهت بر آنچه که این قوم می‌خواهد صبر کردم. علاوه بر آنچه که علم خداوند در آن پیشی گرفته است.

و زمانی که شمشیرهایمان را از قوم برداشتیم، در امور تحکیم کردند و احکام و آراء را برگزیدند و مصاحف و آنچه که از حکم قرآن به آن دعوت می‌کردند را رها کردند، درحالی که من کسی را در دین خدا حَکم نمی‌کردم، چرا که تحکیم در امر خدا، خطایی است که هیچ شک و تردیدی در آن نیست.

و چون جز آن را نپذیرفتند، خواستم مردی از اهل بیتم یا مردی از میان کسانی که اندیشه و عقلش را می‌پسندم و به خلوص، دوستی و دینش اطمینان دارم را حکم کنم و چون نام آوردم، ابن هند از آن امتناع کرد و به هر چیز حقی که وی را دعوتم کردم پشت کرد و ابن هند استبداد را بر ما تحمیل می‌کرد که این جز از طریق پیروی اصحابم از او در این مورد صورت نمی‌پذیرفت.

و چون غیر از موافقتم با تحکیم را نپذیرفتند، از آنها به سوی خدا برائت جستم و آن را به ایشان واگذار کردم. پس آن را به فردی سپردند و ابن عاص او را با خدعه‌ای فریفت که در شرق و غرب زمین آشکار شد و فریب خورده در آن اظهار ندامت کد.

توضیح

این سخن امام علیه السلام: «و فی أمانة حملناها» اشاره ای است به اینکه امانت در این سخن خداوند متعال: «إنّا عرضنا الأمانة» خلافت است چنانکه بیان شد و به زودی نیز خواهد آمد و نیز اشاره‌ای است به اینکه حاکم بودن او این است که

1) قد ذكرنا في بعض تحقيقاتنا أن إرجاع الإشارة في قوله عليه السلام ثانيا: «هذا و هذا» إلي ابن جعفر و ابن الحنفية من سهو الرواة، إذ لو كان لأمير المؤمنين عليه السلام ملأ الدنيا مثل عبد اللّه بن جعفر و محمّد بن الحنفية لكان يفادي بهم في سبيل اللّه و يحارب بهم أعداء اللّه و لو يهلكون في تلك الحروب و يقطع شافتهم!!!

و أمّا الحسن و الحسين عليهما السلام بما أنهما كانا غصني شجرة النبوّة و نسل رسول اللّه منحصر فيهما و هما أبو الأئمّة من ذرّية رسول اللّه فأمير المؤمنين كان مأمورا بحفظهما و وقايتهما عن التلف حتّي لا ينقطع نسل رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله عن صفحة العالم كي يتم بهم حجة اللّه علي الاولين و الآخرين.

يكون بمشورته و كون الأمر شوري كما كان يظهر كثيرا و خبط البعير الأرض بيده خبطا ضربها و منه قيل خبط عشواء و هي الناقة التي في بصرها ضعف تخبط إذا مشت لا تتوقي شيئا و الغشم الظلم و يقال أبقيت علي فلان إذا رعيت عليه و رحمته و الاسم منه الْبُقْيَا قاله الجوهري و قال الرمة قطعة من الحبل بالية و منه قولهم دفع إليه الشي‌ء برمته و أصله أن رجلا دفع إلي رجل بعيرا بحبل في عنقه فقيل ذلك لكل من دفع شيئا بجملته و يقال سامه خسفا أي أورده عليه و العسف الأخذ علي غير الطريق و الظلم.

«567»

كِتَابُ سُلَيْمِ بْنِ قَيْسٍ، قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام لِلْحَكَمَيْنِ حِينَ بَعَثَهُمَا احْكُمَا بِكِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِيِّهِ وَ إِنْ كَانَ فِيهِمَا حَزُّ حَلْقِي فَإِنَّهُ مَنْ قَادَهَا إِلَي هَؤُلَاءِ فَإِنَّ نِيَّتَهُمْ أَخْبَثُ .

فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي فَلَقِيَهُ صِدِّيقٌ لَهُ مِنَ الْأَنْصَارِ فَقَالَ مَا هَذَا الِانْتِشَارُ الَّذِي بَلَغَنِي عَنْكَ مَا كَانَ أَحَدٌ مِنَ الْأُمَّةِ أَضْبَطَ لِلْأَمْرِ مِنْكَ فَمَا هَذَا الِاخْتِلَافُ وَ الِانْتِشَارُ فَقَالَ لَهُ عَلِيٌّ عليه السلام أَنَا صَاحِبُكَ الَّذِي تَعْرِفُ إِلَّا أَنِّي قَدْ بُلِيتُ بِأَخَابِثَ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ أُرِيدُهُمْ عَلَي الْأَمْرِ فَيَأْبَوْنَ فَإِنْ تَابَعْتُهُمْ عَلَي مَا يُرِيدُونَ تَفَرَّقُوا عَنِّي.

بيان

الحز بالحاء المهملة القطع و القرض فإنه من قادها أي الخلافة.

«568»

نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ عليه السلام بَعْدَ التَّحْكِيمِ :

الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ إِنْ أَتَي الدَّهْرُ بِالْخَطْبِ الْفَادِحِ وَ الْحَدَثِ الْجَلِيلِ وَ أَشْهَدُ أَنْ

به مشورت او باشد و نیز به شورایی بودن امر، چنانکه بسیار روشن می‌شد. «خبط البعیر الأرض بیده خبطاً» یعنی زدن آن و از آن گفته شده: خبط عشواء و عشواء ماده شتری است که ضعفی در بینایی اوست، هنگام راه رفتن خطا می‌کند و از چیزی حذر ندارد. الغشم یعنی ظلم و أبقیت علی فلان گفته می‌شود، زمانی که بر او مراقبت می کنی و بر او رحم می‌کنی و اسم آن البقیا است. این را جوهری گوید و گوید: الرمّه، تکه‌ای پوسیده از ریسمان است و این سخن آنها: دفع إلیه الشئ برمّته، از آن است و اصل آن این است که مردی، شتری که ریسمانش در گردنش بود را به سوی مردی دیگر انداخت، پس این جمله برای هرکسی که چیزی را به‌طور کامل بسپارد گفته شده است. و سامه خسفاً گفته می‌شود، یعنی خواری بر او وارد کرد و العسف، گرفتن از غیر راه آن و به ظلم است

روایت 567

کتاب سلیم بن قیس⁽³⁾

و حدیثی نزدیک به آن را بلاذری به صورت مسند در حدیث 403 از زندگی امیر مؤمنان از انساب الأشراف: ج2، ص333، چاپ اول روایت کرد.

امیرمؤمنان علیه السلام زمانی که دو حکم را فرستاد، به آنها گفت: با کتاب خدا و سنت نبی او حکم کنید اگر چه بریدن گردن من در آن باشد، زیرا اوست کسی که خلافت را به این افراد کشانده است پس نیت ایشان خبیث تر است.

پس مردی از انصار به او گفت و در روایتی دیگر، مخلصی از انصار او را دید و به او گفت: این پراکندگی که درباره تو به من می‌رسد، چیست؟ هیچ‌یک از امت از تو مسلط‌تر بر امر نبود، پس این اختلاف و پراکندگی چیست؟ علی علیه السلام به او فرمود: من رفیق تو هستم که می‌شناسی، با این تفاوت که که من گرفتار خبیث‌ترین‌های خلق خدا شده‌ام. آنها را بر امر مجبور می‌کنم و ایشان امتناع می‌کنند و اگر در آنچه که می‌خواهند از آنها پیروی کنم، از من پراکنده می‌شوند.

توضیح

الحزّ با حاء قطع کردن و بریدن است. «فإنه من قادها» یعنی خلافت را.

روایت 568

نهج البلاغه⁽⁴⁾: و از خطبه امام علیه السلام بعد از حکمیت: خدا را سپاس هر چند که روزگار دشواری‌های فراوان و حوادثی بزرگ پدید آورد.شهادت می‌دهم

1) 567- الحديث موجود في كتاب سليم بن قيس لكن لم نعثر عليه مع مراجعة فهرس الكتاب. و قريبا منه رواه البلاذري مسندا في الحديث: 403 من ترجمة أمير المؤمنين من أنساب الأشراف: ج 2 ص 333 ط 1.

2) 568- رواه السيّد الرضيّ رفع اللّه مقامه في المختار: 33 من نهج البلاغة. و للخطبة أسانيد و مصادر كثيرة يجد الباحث بعضها في المختار: 259 من نهج السعادة: ج 2 ص 356 ط 1.

3) . حدیث در کتاب سلیم بن قیس موجود است اما ما با مراجعه به فهرست کتاب به آن دست نیافتیم.

4) . سید رضی آن را در مختار 33 از نهج البلاغه روایت کرد و برای این خطبه منابع و اسنادهای بسیاری است که محقق برخی از آنها را در مختار 259 از نهج السعاده: ج2، ص356، چاپ اول می یابد.

لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ لَا شَرِيكَ لَهُ لَيْسَ مَعَهُ إِلَهٌ غَيْرُهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ صلي الله عليه و آله .

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ مَعْصِيَةَ النَّاصِحِ الشَّفِيقِ الْعَالِمِ الْمُجَرَّبِ تُورِثُ الْحَسْرَةَ وَ تُعْقِبُ النَّدَامَةَ وَ قَدْ كُنْتُ أَمَرْتُكُمْ فِي هَذِهِ الْحُكُومَةِ أَمْرِي وَ نَخَلْتُ لَكُمْ مَخْزُونَ رَأْيِي لَوْ كَانَ يُطَاعُ لِقَصِيرٍ أَمْرٌ فَأَبَيْتُمْ عَلَيَّ إِبَاءَ الْمُخَالِفِينَ الْجُفَاةِ وَ الْمُنَابِذِينَ الْعُصَاةِ حَتَّي ارْتَابَ النَّاصِحُ بِنُصْحِهِ وَ ضَنَّ الزَّنْدُ بِقَدْحِهِ فَكُنْتُ وَ إِيَّاكُمْ كَمَا قَالَ أَخُو هَوَازِنَ.

أَمَرْتُكُمْ أَمْرِي بِمُنْعَرَجِ اللِّوَي *** فَلَمْ تَسْتَبِينُوا النُّصْحَ إِلَّا ضُحَي الْغَدِ

بيان

الخطب الأمر العظيم و الفادح الثقيل.

و قال الجوهري المجرب الذي قد جربته الأمور و أحكمته فإن كسرت الراء جعلته فاعلا إلا أن العرب تكلمت به بالفتح قوله عليه السلام و نخلت أي أخلصت و صفيت من نخلت الدقيق بالمنخل قوله عليه السلام لو كان يطاع يطاع هو مثل يضرب لمن خالف ناصحه و أصل المثل أن قصيرا كان مولي لجذيمة بن الأبرش بعض ملوك العرب و قد كان جذيمة قتل أبا الزبا ملكة الجزيرة فبعث إليه ليتزوج بها خدعة و سألته القدوم عليها فأجابها إلي ذلك و خرج في ألف فارس و خلف باقي جنوده مع ابن أخته و قد كان قصيرا أشار عليه بأن لا يتوجه إليها فلم يقبل فلما قرب الجزيرة استقبلته جنود الزبا بالعدة و لم ير منهم إكراما له فأشار عليه قصير بالرجوع و قال من شأن النساء الغدر فلم يقبل فلما دخل عليها قتلته فعندها قال قصير لا يطاع لقصير أمر فصار مثلا لكل ناصح عصي.

و قال ابن ميثم و قد يتوهم أن جواب لو هاهنا مقدم و الحق أن جوابها محذوف و التقدير إني أمرتكم و نصحت لكم فلو أطعتموني لفعلتم ما أمرتكم به.

قوله عليه السلام فأبيتم إلي آخره في تقدير استثناء لنقيض التالي و تقديره لكنكم أبيتم علي إباء المخالفين انتهي.

جز خدای یگانه و بی مانند خدایی نباشد و جز او معبودی نیست، و گواهی می‌دهم محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بنده و فرستاده اوست.

پس از حمد و ستایش خدا، بدانید که نافرمانی از دستور نصیحت کننده مهربان دانا و با تجربه، مایه حسرت و سرگردانی و سرانجامش پشیمانی است.من رأی و فرمان خود را نسبت به حکمیّت به شما گفتم، و نظر خالص خود را در اختیار شما گذاردم. - ای کاش که از قصیر پسر سعد اطاعت می‌شد - ولی شما همانند مخالفانی ستمکار، و پیمان شکنانی نافرمان، از پذیرش آن سرباز زدید، تا آنجا که نصیحت کننده در پند دادن به تردید افتاد، و از پند دادن خودداری کرد، داستان من و شما چنان است که برادر هوازنی سروده است:«در سرزمین منعرج، دستور لازم را دادم امّا نپذیرفتند، که فردا سزای سرکشی خود را چشیدند.»

توضیح

الخطب یعنی امر بزرگ و الفادح یعنی سنگین.

جوهری گوید: مجرّب کسی است که امور را آزموده و محکم کرده است و اگر راء را مکسور کنی آن را فاعل کرده‌ای با این تفاوت که عرب آن را با فتحه به‌کار برده است. این سخن امام علیه السلام: «و نخلت» یعنی خالص و پاک کردم. از نخلت الدقیق بالمنخل، یعنی آرد را با الک، الک کردم. این سخن او: «لو کان یطاع...» مثلی است برای کسی که با نصیحت کننده خود مخالفت کند، زده می‌شود و اصل مثل این است که قصیر غلام جذیمه بن ابرش، یکی از ملوک عرب بود و جذیمه، پدر زبّا ملکه جزیره را کشته بود و به دنبال او فرستاده بود تا با نیرنگ با او ازدواج کند و زبا از او خواست که نزد وی آید و جذیمه او را اجابت کرد و با هزار سوار خارج شد و سایر سربازانش را به همراه پسر خواهرش باقی گذاشت و قصیر او را راهنمایی کرده بود که به سوی او نرود، اما نپذیرفت و چون به جزیره نزدیک شد، لشکریان زبا با ساز و برگ از او استقبال کردند و او از آنان اکرامی ندید و قصیر به او اشاره کرد که بازگردد گفت: نیرنگ از خصلت زنان است اما او نپذیرفت و چون بر او وارد شد، زبا وی را کشت و قصیر در این هنگام گفت: لا یطاع لقصیر امر. پس مثلی شد برای هر نصیحت کننده‌ای که اطاعت نمی‌شود.

ابن میثم گوید: و گاه تصور می‌شد که جواب لو در اینجا مقدم است و صحیح این است که جواب آن، محذوف است و تقدیرش این است: إنی امرتکم و نصحت لکم فلو أطعنمونی لفعلتم ما أمرتکم به.

این سخن امام علیه السلام: «فأبیتم» تا پایان آن در تقدیر استثناء برای نقیض ما بعد آن است و تقدیرش این است: لکنّکم أبیتم علیِ إبا المخالفین. پایان.

و لعل الأنسب علي تقدير الجواب أن يقال لو أطعتموني لما أصابتكم حسرة و ندامة أو لكان حسنا و نحوهما و يحتمل أن يكون لو للتمني فلا يحتاج إلي تقدير جواب علي بعض الأقوال.

و قال في القاموس الانتباذ التنحي و تحيز كل من الفريقين في الحرب كالمنابذة.

قوله عليه السلام حتي ارتاب الناصح لعله محمول علي المبالغة أي لو كان ناصح غيري لارتاب.

قوله عليه السلام و ضن الزند بقدحه الزند العود الذي يقدح به النار قيل هو مثل يضرب لمن يبخل بفوائده إذا لم يجد لها قابلا عارفا بحقها.

و أخو هوازن هو الدريد بن الصمة و البيت من قصيدة له في الحماسة و قصته أن أخاه عبد الله بن الصمة غزا بني بكر بن هوازن فغنم منهم و استاق إبلهم فلما كان بمنعرج اللوي قال و الله لا أبرح حتي أنحر النقيعة و هي ما ينحر من النهب قبل القسمة فقال أخوه لا تفعل فإن القوم في طلبك و أبي عليه و أقام و نحر النقيعة و بات فلما أصبح هجم القوم عليه و طعن عبد الله بن الصمة فاستغاث بأخيه دريد فنهنه عنه القوم حتي طعن هو أيضا و صرع و قتل عبد الله و حال الليل بين القوم فنجا دريد بعد طعنات و جراح فأنشد القصيدة و مطابقة المثل للمضرب ظاهرة.

«569»

⁽¹⁾ أَقُولُ وَجَدْتُ فِي بَعْضِ نُسَخِ نَهْجِ الْبَلَاغَةِ، مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ عليه السلام فِي شَأْنِ الْحَكَمَيْنِ وَ ذَمِّ أَهْلِ الشَّامِ :

جُفَاةٌ طَغَامٌ عَبِيدٌ أَقْزَامٌ جُمِعُوا مِنْ كُلِّ أَوْبٍ وَ تُلُقِّطُوا مِنْ كُلِّ شَوْبٍ مِمَّنْ يَنْبَغِي أَنْ يُفَقَّهَ وَ يُؤَدَّبَ وَ يُعَلَّمَ وَ يُدَرَّبَ وَ يُوَلَّي عَلَيْهِ وَ يُؤْخَذَ عَلَي يَدَيْهِ لَيْسُوا مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَ الْأَنْصارِ وَ لَا مِنَ الَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ.

و شاید بر اساس تقدیر، جواب مناسب‌تر این باشد که گفته شود: لو أطعتمونی لما أصابتکم حسرة و ندامة یا لکان حسناً و مانند آنها و محتمل است که لو برای تمنی باشد، پس بر اساس برخی اقوال، نیازی به تقدیر جواب نیست.

در القاموس گوید: الانتباذ دوری و کناره کشیدن هریک از طرفین در جنگ است مانند منابذه.

این سخن امام علیه السلام: «حتی ارتاب الناصح» شاید بر مبالغه حمل شود، یعنی اگر نصیحت‌گری غیر از من بود، قطعاً تردید می‌کرد. این سخن امام علیه السلام: «و ضنّ الزند بقدحه» الزند چوبی است که به‌وسیله آن آتش روشن می‌شود، گفته شده مثلی است که برای کسی که اگر برای فوائدش، فرد قابل آگاه به حق آن را نیابد، بر آن بخل می‌ورزد.

و أخو هوازن درید بن صمه است و این بیت از قصیده‌ای حماسی از اوست و قصه آن این است که برادرش عبدالله بن صمه بر بنی بکر بن هوازن یورش برد و از آنها غنیمت گرفت و شتران آنان را پیش برد و چون در منعجرج اللوی بود، گفت: به خدا سوگند ترک نمی‌کنم تا اینکه نقیعه را ذبح کنم و نقیعه چیزی از غنیمت است که قبل از تقسیم کردن، ذبح می‌شود. پس برادرش گفت: چنین نکن که قوم به دنبال تو هستند، اما او امتناع کرد و ساکن شد و نقیعه را ذبح کرد و شب را ماند و چون صبح کرد، آن قوم بر او یورش آوردند و عبدالله بن صمه زخمی شد و از برادرش درید طلب یاری کرد و قوم مانع او شدند تا اینکه او نیز زخمی شد و بر زمین افتاد و عبدالله کشته شد و شب میان قوم حائل شد و درید بعد از ضربه‌ها و زخم نجات یافت و این قصیده را سرود و مطابقت مثل با این موقعیت روشن است.

روایت 569

می‌گویم⁽²⁾:

در برخی نسخه‌های نهج البلاغه از خطبه امام علیه السلام درباره شأن دو حکم و نکوهش شامیان یافتم: سخت دلان فرومایه، بندگان پست از هر جانبی جمع کردند و از هر آمیختنی برچیدند. از میان کسانی که شایسته است که تعلیم ببیند، تأدیب شود، بیاموزد و تمرین شود و بر او سرپرست بگیرند و دستانش گرفته شود. اینان نه از مهاجرین و انصار هستند و نه از کسانی که وطن ساختند.

1) 569- الخطبة مذكورة قبل انقضاء باب الخطب من نهج البلاغة بأربعة أرقام و شرحها ابن أبي الحديد و ابن ميثم رحمه اللّه.

2) . این خطبه چهار خطبه قبل از پایان یافتن باب خطبه های نهج البلاغه مذکور است و ابن ابی الحدید و ابن میثم آن را شرح داده اند.

أَلَا وَ إِنَّ الْقَوْمَ اخْتَارُوا لِأَنْفُسِهِمْ أَقْرَبَ الْقَوْمِ مِمَّا يُحِبُّونَ وَ إِنَّكُمُ اخْتَرْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ أَقْرَبَ الْقَوْمِ مِمَّا تَكْرَهُونَ وَ إِنَّمَا عَهْدُكُمْ بِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَيْسٍ بِالْأَمْسِ يَقُولُ إِنَّهَا فِتْنَةٌ فَقَطِّعُوا أَوْتَارَكُمْ وَ شِيمُوا سُيُوفَكُمْ .

فَإِنْ كَانَ صَادِقاً فَقَدْ أَخْطَأَ بِمَسِيرِهِ غَيْرَ مُسْتَكْرَهٍ وَ إِنْ كَانَ كَاذِباً فَقَدْ لَزِمَتْهُ التُّهَمَةُ فَادْفَعُوا فِي صَدْرِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ بِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ وَ خُذُوا مَهَلَ الْأَيَّامِ وَ حُوطُوا قَوَاصِيَ الْإِسْلَامِ أَ لَا تَرَوْنَ إِلَي بِلَادِكُمْ تُغْزَي وَ إِلَي صَفَاتِكُمْ تُرْمَي.

بيان

لم يتعرض له الشراح و في القاموس القزم محركة الدناءة و القماءة أو صغر الجسم في الجمال و صغر الأخلاق في الناس و رذال الناس للواحد و الجمع و الذكر و الأنثي و قد يثني و يجمع و يذكر و يؤنث يقال رجل قزم و رجال أقزام و ككتاب اللئام و ككتف و جبل الصغير الجثة اللئيم لا غناء عنده.

و قال الأوب الطريق و الجهة و الشوب الخلط أي من أخلاط الناس.

قوله عليه السلام و يولي علة أي هم من السفهاء الذين ينبغي أن يتولي أمورهم غيرهم من الأولياء و الحكام.

و في القاموس شام سيفه يشيمه غمده و استله ضد و قال المهل و يحرك و المهلة بالضم السكينة و الرفق و مهله تمهيلا أجله و المهل محركة التقدم في الخير و أمهله أنظره و لعل المعني اغتنموا المهلة و اشتغلوا بحفظ البلاد القاصية و ثغور المسلمين عن غارات الكافرين و المنافقين و لعل رمي الصفاة كناية عن طمعهم فيما لم يكونوا يطمعون قبل ذلك فإن الرمي علي الصفاة و هي الحجر الأملس لا يؤثر و قد مر قريب منه في كلامه عليه السلام.

بدانید که به‌راستی آن قوم، نزدیک‌ترین فرد از قوم به آنچه دوست دارند را برای خود برگزیدند و شما نزدیک‌ترین فرد از قوم به آنچه اکراه دارید را برای خود برگزیدید و شما دیروز عبدالله بن قیس را شناختید که می‌گفت: این فتنه است، پس زه کمان‌های خود را ببرید و شمشیرهایتان را در غلاف کنید.

پس اگر راستگو بود، با رفتنش درحالی که مجبور نبود، خطا کرد و اگر دروغگو بود، پس تهمت بر او لازم است. پس آنچه که در سینه عمرو بن عاص است را به‌وسیله عبدالله بن عباس دفع کنید و مهلت چندروزه بگیرید و نواحی دور اسلام را نگه دارید. آیا نمی‌بینید که شهرهایتان مورد هجوم قرار می‌گیرد و قلعه‌هایتان هدف قرار گرفته است.

توضیح

شراح به آن نپرداخته‌اند و در قاموس گوید: القزم با حرکت یعنی پستی، زبونی یا کوچکی جسم در شتر و پستی اخلاق در مرام و پستی مردم و برای واحد، جمع، مذکر و مؤنث است و گاه مثنی، جمع، مذکر و مؤنث می‌شود. گفته می‌شود: رجل قزم و رجال أقزام و ککتاب لئیمان و ککتف و جبل یعنی کوچک اندام پستی که نزد او هیچ بی‌نیازی نیست.

و گوید: الأوب، یعنی راه و جهت، الشوب یعنی آمیختن یعنی مردم مختلف.

این سخن امام علیه السلام: «و یولّی علیه» یعنی آنها از سفیهانی هستند که لازم است که سرپرستی و حاکمی غیر از خود امور آنها را برعهده بگیرد .

و در قاموس: شام سیفه یشیمه، یعنی شمشیر را در غلاف کرد و استلّه متضاد آن است. و گوید: المهل که حرکت می‌گیرد و المهله با ضمه یعنی آرامش و نرمی و مهله تمهیلاً یعنی به تأخیر انداخت: المهل با حرکت، مقدم شدن در خیر و أمهله، به او مهلت داد و شاید معنا این باشد که مهلت را غنیمت شمارید و به حفظ سرزمین‌های دور و نواحی مسلمانان از یورش‌های کفار و منافقان مشغول باشید. و شاید رمی الصفا کنایه از طمع آنان در آنچه که پیش از این طمع نمی‌کردند، باشد. پس الرمی علی الصفاه تخته سنگ صاف است که بر آن اثر گذارده نمی‌شود و سخنی نزدیک به آن در کلام امام علیه السلام بیان شد .

باب 22 باب إخبار النبي صلي الله عليه و آله بقتال الخوارج و كفرهم‌

الأخبار

«570»

⁽¹⁾ ما، الأمالي للشيخ الطوسي الْمُفِيدُ عَنِ ابْنِ قُولَوَيْهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَبِي الْجَوْزَاءِ عَنِ ابْنِ عُلْوَانَ عَنْ عَمْرِو بْنِ خَالِدٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ :

عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَا عَلِيُّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَي أَمَرَنِي أَنْ أَتَّخِذَكَ أَخاً وَ وَصِيّاً فَأَنْتَ أَخِي وَ وَصِيِّي وَ خَلِيفَتِي عَلَي أَهْلِي فِي حَيَاتِي وَ بَعْدَ مَوْتِي مَنِ اتَّبَعَكَ فَقَدْ تَبِعَنِي وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْكَ فَقَدْ تَخَلَّفَ عَنِّي وَ مَنْ كَفَرَ بِكَ فَقَدْ كَفَرَ بِي وَ مَنْ ظَلَمَكَ فَقَدْ ظَلَمَنِي يَا عَلِيُّ أَنْتَ مِنِّي وَ أَنَا مِنْكَ يَا عَلِيُّ لَوْ لَا أَنْتَ لَمَا قُوتِلَ أَهْلُ النَّهْرِ قَالَ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَنْ أَهْلُ النَّهْرِ قَالَ قَوْمٌ يَمْرُقُونَ مِنَ الْإِسْلَامِ كَمَا يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ.

بيان

قال في النهاية في حديث الخوارج يمرقون من الدين مروق السهم من الرَّمِيَّةِ أي يجوزونه و يخرقونه و يتعدونه كما يمرق السهم الشي‌ء المرمي به و يخرج منه و قد تكرر في الحديث و منه حديث علي عليه السلام

باب بیست و دوم : خبر دادن نبی صلّی الله علیه و آله از جنگ خوارج و کفر آنان

روایات

روایت 570

امالی طوسی⁽²⁾:

امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود: علی خداوند به من امر فرمود که تو را به عنوان برادر و وصی بگیرم، پس تو برادر، وصی و جانشین من بر خانواده‌ام در زندگی و بعد از مرگ من هستی. هرکه از تو پیروی کرد، مرا پیروی کرده است و هرکه از تو تعلل کرد، از من تعلل کرده است و هرکه به تو کفر ورزید، به من کفر ورزیده است و هر که به تو ظلم کرد، به من ظلم کرده است. ای علی، تو از من و من از تو هستم. علی اگر تو نبودی، با اهل نهر جنگ نمی‌شد، ادامه داد: عرض کردم یا رسول الله و اهل نهر کیست؟ فرمود: قومی که از اسلام خارج، چنانکه تیر از هدف خارج می شود.

توضیح

در النهایه در حدیث خوارج گوید: «یمرقون من الدین مروق السهم من الرمیه» یعنی از دین می‌گذرند، آن را می‌درند و از آن تجاوز می‌کنند، چنانکه تیر از شئ مورد هدف تجاوز می‌کند و از آن خارج می‌شود. و در حدیث تکرار شده است و این حدیث علی علیه السلام از آن است:

1) 570- رواه شيخ الطائفة في الحديث: 43 من الجزء السابع من كتاب الأمالي: ج 1، ص 203 ط بيروت.

2) . شیخ طائفه ان را در حدیث 43 از جلد هفتم امالی: ج1، ص 203، چاپ بیروت روایت کرد.

أمرت بقتال المارقين يعني الخوارج.

و قال في الرمية بعد ذكر الحديث الرمية الصيد الذي ترميه فتقصده و ينفذ فيها سهمك و قيل هي كل دابة مرمية.

«571»

⁽¹⁾ ما، الأمالي للشيخ الطوسي جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ ملاس النُّمَيْرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عُلَيَّةَ .

قَالَ وَ حَدَّثَنِي أَبُو عِيسَي جُبَيْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدَّقَّاقُ عَنْ عَمَّارِ بْنِ خَالِدٍ الْوَاسِطِيِّ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ يُوسُفَ الْأَزْرَقِ عَنِ الْأَعْمَشِ :

عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَي قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله الْخَوَارِجُ كِلَابُ أَهْلِ النَّارِ.

«572»

⁽²⁾ يج، الخرائج و الجرائح رَوَي أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَسَمَ يَوْماً قَسْماً فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ تَمِيمٍ اعْدِلْ فَقَالَ وَيْحَكَ وَ مَنْ يَعْدِلُ إِذَا لَمْ أَعْدِلْ قِيلَ نَضْرِبُ عُنُقَهُ قَالَ لَا إِنَّ لَهُ أَصْحَاباً يُحَقِّرُ أَحَدُكُمْ صَلَاتَهُ وَ صِيَامَهُ مَعَ صَلَاتِهِمْ وَ صِيَامِهِمْ يَمْرُقُونَ مِنَ الدِّينِ مُرُوقَ السَّهْمِ مِنَ الرَّمِيَّةِ رَئِيسُهُمْ رَجُلٌ أَدْعَجُ أَحَدُ ثَدْيَيْهِ مِثْلُ ثَدْيِ الْمَرْأَةِ .

قَالَ أَبُو سَعِيدٍ إِنِّي كُنْتُ مَعَ عَلِيٍّ حِينَ قَتَلَهُمْ وَ أَلْتَمِسُ فِي الْقَتْلَي بِالنَّهْرَوَانِ فَأُتِيَ بِهِ عَلَي النَّعْتِ الَّذِي نَعَتَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله.

«573»

⁽³⁾ قب، المناقب لابن شهرآشوب تَفْسِيرُ الْقُشَيْرِيِّ وَ إِبَانَةُ الْعُكْبَرِيِّ عَنْ سُفْيَانَ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ أَنَّهُ سَأَلَ ابْنُ الْكَوَّاءِ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَي هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا فَقَالَ عليه السلام إِنَّهُمْ أَهْلُ حَرُورَاءَ ثُمَّ قَالَ الَّذِينَ ضَلَ

«أمرت بقتال المارقین» یعنی خوارج.

و بعد از ذکر این حدیث درباره رمیه گوید: الرمیه، صیدی است که آن را مورد تیراندازی قرار می‌دهی و آن را قصد می‌کنی و تیرت را در آن وارد می‌کنی. و گفته شده هر چهارپای مورد تیراندازی است .

روایت 571

امالی طوسی⁽⁴⁾:

رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود: خوارج سگان اهل آتش هستند.

روایت 572

الخرائج⁽⁵⁾:

ابوسعید خدری روایت کرد که نبی روزی قسمت کرد، پس مردی از تمیم گفت: انصاف کن. فرمود: وای بر تو اگر من انصاف نکنم، کیست که انصاف کند؟ گفته شد: گردنش را بزنیم؟ فرمود: نه، او یارانی دارد که نماز و روزه آنها، نماز و روزه شما را تحقیر می‌کند، بسان انحراف تیر از هدف، از دین منحرف می‌شوند. رئیس آنها مردی است که یکی از سینه‌هایش مانند سینه زن درشت است. ابوسعید گوید: زمانی‌که علی آنان را به قتل رساند، من همراه او بودم و در میان کشتگان نهروان جستجو کرد بر همان صفتی که رسول الله صلّی الله علیه و آله وی را با آن توصیف کرد، آورده شد.

روایت 573

مناقب ابن شهر آشوب⁽⁶⁾: ابوطفیل گوید: ابن کواء از امیرمؤمنان علیه السلام درباره این سخن خداوند متعال: «قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمَالًا» {بگو آیا شما را از زیانکارترین مردم آگاه گردانم} سؤال کرد. امام فرمود: آنها اهل حروراء هستند، سپس فرمود: الَّذِینَ ضَلَّ

1) 571- رواه الشيخ الطوسيّ رحمه اللّه في الحديث: 36 من الجزء 17 من أماليه: ج 1، ص 500.

2) 572- رواه القطب الراونديّ رحمه اللّه في كتاب الخرائج.

3) 573- ذكره ابن شهرآشوب رفع اللّه مقامه في أواسط عنوان: «فصل في الحكمين و الخوارج» من كتاب مناقب آل أبي طالب: ج 2 ص 368 ط النجف.

4) . شیخ طوسی آن را در حدیث 36 از جلد 17 امالی: ج1، ص 500 روایت کرد.

5) . قطب راوندی آن را در کتاب خرائج روایت کرد.

6) . ابن شهر آشوب آن را در اواسط عنوان «فصل فی الحکمین و الخوارج» از کتاب مناقب آل ابی طالب: ج2، ص 368، چاپ نجف روایت کرد.

سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً فِي قِتَالِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام أُولئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ وَ لِقائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً ذلِكَ جَزاؤُهُمْ جَهَنَّمُ بِما كَفَرُوا بِوَلَايَةِ عَلِيٍّ عليه السلام وَ اتَّخَذُوا آيَاتِ الْقُرْآنِ وَ رُسُلِي يَعْنِي مُحَمَّداً صلي الله عليه و آله هُزُواً اسْتَهْزَءُوا بِقَوْلِهِ أَلَا مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ وَ أُنْزِلَ فِي أَصْحَابِهِ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ كانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ نَزَلَتْ فِي أَصْحَابِ الْجَمَلِ.

تَفْسِيرُ الْفَلَكِيِّ أَبُو أُمَامَةَ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله فِي قَوْلِهِ تَعَالَي يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ هُمُ الْخَوَارِجُ.

الْبُخَارِيُّ وَ مُسْلِمٌ وَ الطَّبَرِيُّ وَ الثَّعْلَبِيُّ فِي كُتُبِهِمْ أَنَّ ذَا الْخُوَيْصِرَةِ التَّمِيمِيَّ قَالَ لِلنَّبِيِّ اعْدِلْ بِالسَّوِيَّةِ فَقَالَ وَيْحَكَ إِنْ أَنَا لَمْ أَعْدِلْ قَدْ خنت [خِبْتَ] وَ خَسِرْتَ فَمَنْ يَعْدِلُ فَقَالَ عُمَرُ ائْذَنْ لِي أَضْرِبْ عُنُقَهُ فَقَالَ دَعْهُ فَإِنَّ لَهُ أَصْحَاباً وَ ذَكَرَ وَصْفَهُ فَنَزَلَ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ.

مُسْنَدُ أَبِي يَعْلَي الْمَوْصِلِيِّ وَ إِبَانَةُ ابْنِ بَطَّةَ الْعُكْبَرِيِّ وَ عِقْدُ ابْنِ عَبْدِ رَبِّهِ الْأَنْدُلُسِيِّ وَ حِلْيَةُ أَبِي نُعَيْمٍ الْأَصْفَهَانِيِّ وَ زِينَةُ أَبِي حَاتِمٍ الرَّازِيِّ وَ كِتَابُ أَبِي بَكْرٍ الشِّيرَازِيِّ أَنَّهُ ذُكِرَ رَجُلٌ بَيْنَ يَدَيِ النَّبِيِّ بِكَثْرَةِ الْعِبَادَةِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله لَا أَعْرِفُهُ فَإِذَا هُوَ قَدْ طَلَعَ فَقَالُوا هُوَ هَذَا فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله أَمَا إِنِّي أَرَي بَيْنَ عَيْنَيْهِ سَفْعَةً مِنَ الشَّيْطَانِ فَلَمَّا رَآهُ قَالَ لَهُ هَلْ حَدَّثَتْكَ نَفْسُكَ إِذْ طَلَعْتَ عَلَيْنَا أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْقَوْمِ أَحَدٌ مِثْلَكَ قَالَ نَعَمْ ثُمَّ دَخَلَ الْمَسْجِدَ فَوَقَفَ يُصَلِّي .

فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله أَ لَا رَجُلٌ يَقْتُلُهُ فَحَسَرَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ ذِرَاعَيْهِ وَ صَمَدَ نَحْوَهُ فَرَآهُ رَاكِعاً فَرَجَعَ فَقَالَ أَقْتُلُ رَجُلًا يَرْكَعُ وَ يَقُولُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَقَالَ عليه السلام اجْلِسْ فَلَسْتَ بِصَاحِبِهِ.

سَعْیُهُمْ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَهُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعًا»{[آنان] کسانی‌اند که کوشش‌شان در زندگی دنیا به هدر رفته و خود می‌پندارند که کار خوب انجام می‌دهند} درباره جنگ با علی بن ابی‌طالب علیه السلام است «أُولَئِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیَاتِ رَبِّهِمْ وَلِقَائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَلَا نُقِیمُ لَهُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَزْنًا * ذَلِکَ جَزَاؤُهُمْ جَهَنَّمُ بِمَا کَفَرُوا» {[آری] آنان کسانی‌اند که آیات پروردگارشان و لقای او را انکار کردند در نتیجه اعمالشان تباه گردید و روز قیامت برای آنها [قدر و] ارزشی نخواهیم نهاد، این جهنم سزای آنان است چرا که کافر شدند} به ولایت علی علیه السلام است و آیات قرآن و «رُسُلی» یعنی محمد صلّی الله علیه و آله «هُزُوًا» {ریشخند گرفتند} این سخن او «هرکه من مولای او هستم، علی مولای اوست» را به ریشخند گرفتند و درباره اصحاب او نازل فرمود: «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ کَانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا» {بی‌گمان کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند باغهای فردوس جایگاه پذیرایی آنان است} و ابن عباس گوید: درباره اصحاب جمل نازل شده است.

تفسیر فلکی ابوأمامه گوید: نبی صلّی الله علیه و آله درباره این سخن خداوند: «یَوْمَ تَبْیَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِینَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ» {[در آن] روزی که چهره‌هایی سپید و چهره‌هایی سیاه گردد اما سیاهرویان [به آنان گویند] آیا بعد از ایمانتان کفر ورزیدید} ادامه آیه فرمود: آنها خوارج هستند.

بخاری، مسلم، طبری و ثعلبی در کتبشان گویند که ذوالخویصره تمیمی به نبی صلّی الله علیه و آله گفت: به مساوات رفتار کن. فرمود: وای بر تو، اگر من انصاف نکنم و خیانت کرده و آسیب بزنم، کیست که انصاف کند؟ عمر گفت: به من رخصت بده تا گردنش را بزنم. فرمود: او را رها کن که او یارانی دارد و توصیف او را ذکر کرد. پس نازل شد: «وَمِنْهُم مَّن یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقَاتِ» {و برخی از آنان در [تقسیم] صدقات بر تو خرده می‌گیرند}

مسند ابویعلی موصلی، ابانه بن بطه عکبری، عقد ابن عبد ربه اندلسی، حلیه ابونعیم اصفهانی و زینت ابوحاتم رازی و کتاب ابوبکر شیرازی گویند که مردی در حضور نبی به کثرت عبادت یاد شد و نبی صلّی الله علیه و آله فرمود: او را نمی‌شناسم، پس او ظاهر شد و گفتند: او این است. نبی صلّی الله علیه و آله فرمود: آگاه باشید که من میان دو چشم او لکه سیاهی از شیطان می‌بینم و چون او را دید به او فرمود: آیا زمانی که بر ما ظاهر شدی، نفست با تو سخن نگفت که در قوم کسی مانند تو نیست؟ گفت: آری، سپس وارد مسجد شد و به نماز ایستاد.

نبی صلّی الله علیه و آله فرمود: کیست که او را بکشد. پس ابوبکر بازوانش را باز کرد و به سوی او قصد کرد و او را در رکوع دید، سپس برگشت و گفت: مردی که در رکوع است و لا إله الّا الله می‌گوید را بکشم، پس فرمود: بنشین که تو صاحب او نیستی .

ثُمَّ قَالَ أَ لَا رَجُلٌ يَقْتُلُهُ فَقَامَ عُمَرُ فَرَآهُ سَاجِداً فَقَالَ أَقْتُلُ رَجُلًا يَسْجُدُ وَ يَقُولُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَقَالَ النَّبِيُّ اجْلِسْ فَلَسْتَ بِصَاحِبِهِ قُمْ يَا عَلِيُّ فَإِنَّكَ أَنْتَ قَاتِلُهُ إِنْ أَدْرَكْتَهُ فَمَضَي وَ انْصَرَفَ وَ قَالَ لَهُ مَا رَأَيْتُهُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله لَوْ قُتِلَ لَكَانَ أَوَّلَ فِتْنَةٍ وَ آخِرَهَا ⁽¹⁾

و رواه عنه و عن البزار، و عن أبي يعلي بأسانيدهم ابن كثير في الحديث السادس مما أورده حول الخوارج في ترجمة أمير المؤمنين عليه السلام من تاريخ البداية و النهاية: ج 7 ص 298 ط بيروت دار الفكر.

و رواه ابن حجر عن مسند أبي يعلي في عنوان: «ذو الثدية» و ترجمتها من كتاب الإصابة: ج 1، ص 484.

و رواه العلامة الاميني رحمه اللّه في عنوان: «تهالك الخليفة علي المبدأ» من كتاب الغدير: ج 7 ص 216 ط بيروت نقلا عن حلية الأولياء: ج 2 ص 317، و ج 3 ص 227، و عن ثمار القلوب- للثعالبي- ص 232، و عن أحمد في كتاب المسند: ج 3 ص 15، و عن تاريخ ابن كثير: ج 7 ص 298 و عن الإصابة: ج 1 ص 484.

و رواه أيضا ابن أبي الحديد في شرح المختار: 36 من نهج البلاغة: ج 2 ص 265 ط مصر، و في ط الحديث ببيروت: ج 1، ص 459.

وَ فِي رِوَايَةٍ هَذَا أَوَّلُ قَرْنٍ يَطْلُعُ فِي أُمَّتِي لَوْ قَتَلْتُمُوهُ مَا اخْتَلَفَ بَعْدِي اثْنَانِ .

وَ قَالَ أُبَيٌّ وَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَي ثانِيَ عِطْفِهِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَ هُوَ الْقَتْلُ وَ نُذِيقُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَذابَ الْحَرِيقِ بِقِتَالِهِ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام.

بيان

قال في النهاية السفعة نوع من السواد مع لون آخر و منه حديث أبي اليسر أري في وجهك سفعة من غضب أي تغيرا إلي السواد.

وَ فِي حَدِيثِ أُمِّ سَلَمَةَ أَنَّهُ دَخَلَ عَلَيْهَا وَ عِنْدَهَا جَارِيَةٌ بِهَا سَفْعَةٌ فَقَالَ إِنَّ بِهَا نَظْرَةً فَاسْتَرْقُوا لَهَا أَيْ عَلَامَةً مِنَ الشَّيْطَانِ أَوْ ضَرْبَةً وَاحِدَةً مِنْهُ وَ هِيَ الْمَرَّةُ مِنَ السَّفْعِ الْأَخْذِ.

سپس فرمود: آیا مردی هست او را بکشد، عمر برخاست و او را در سجده دید، پس گفت: آیا مردی که سجده می‌کند و می‌گوید لا إله الّا الله را بکشم؟ نبی فرمود: بنشین که تو صاحب او نیستی. علی برخیز که تو قاتل او هستی، اگر به او برسی. پس رفت و بازگشت و گفت: او را ندیدم، پس نبی صلّی الله علیه و آله فرمود: اگر کشته می‌شد، اولین و آخرین فتنه بود.⁽²⁾

و ابن کثیر آن را از او، بزار و ابو یعلی با اسنادهای آنان در حدیث ششم از آنچه که درباره خوارج در زندگی نامه امیر مؤمنان علیه السلام از تاریخ البدایه و النهایه: ج7، ص 298، چاپ بیروت دار الفکر روایت کرد.

و ابن حجر آن را از مسند ابی یعلی در عنوان «ذو ثدیه» و زندگی او از کتاب الإصابه» ج1، ص 484 روایت کرد.

و علامه امینی آن را در عنوان: «تهالک الخلیفه علی المبدأ» از کتاب غدیر: ج7، ص216 چاپ بیروت به نقل از حلیه الأولیاء: ج2، ص317، و ج3، ص227، و از ثمار القلوب ثعالبی ص 232، از احمد در کتاب المسند: ج3، ص 15، از تاریخ ابن کثیر: ج7، ص 298 و از الاصابه: ج1، ص 484 روایت کرد.

و ابن ابی الحدید نیز آن را در شرح مختار 36 از نهج اللاغه: ج2، ص 265، چاپ مصر، و در چاپ جدید بیروت: ج1، ص 459 روایت کرد.

و در روایتی آمده است، این اولین مخاصمی است که در امت من ظهور می‌کند، اگر او را بکشید، بعد از من هیچ دو نفری دچار اختلاف نمی‌شدند.

و پدرم و انس بن مالک گویند: خداوند متعال «ثَانِیَ عِطْفِهِ لِیُضِلَّ عَن سَبِیلِ اللَّهِ لَهُ فِی الدُّنْیَا خِزْیٌ» {[آن هم] از سر نخوت تا [مردم را] از راه خدا گمراه کند در این دنیا برای او رسوایی است} را نازل کرد همان قتل است و «وَنُذِیقُهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَذَابَ الْحَرِیقِ» {و در روز رستاخیز او را عذاب آتش سوزان میچشانیم} به سبب نبردش با علی بن ابی‌طالب علیه السلام.

توضیح

در النهایه گوید: السفعه نوعی از سیاهی به همراه رنگی دیگر است و حدیث ابویسر از آن است: أری فی وجهک سفعة من غضب، یعنی تغییری به سمت سیاهی .

و در حدیث ام سلمه آمده است که او بر وی داخل شد، درحالی که نزد او کنیزی بود که لکه‌ای بر او بود، پس گفت: بر او نگاهی است، پس او را به بردگی بگیرید، یعنی علامتی از شیطان یا ضربه‌ای از اوست و آن مصدر مره از سفع یعنی گرفتن است.

1) و رواه أحمد بن حنبل في مسند أبي سعيد الخدريّ من مسنده: ج 3 ص 15.

2) . احمد بن حنبل آن را در مسند ابو سعید خدری از مسندش: ج3، ص15 روایت کرد.

وَ مِنْهُ حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ لِرَجُلٍ رَآهُ إِنَّ بِهَذَا سَفْعَةً مِنَ الشَّيْطَانِ فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ لَمْ أَسْمَعْ فَمَا قُلْتَ فَقَالَ أَنْشَدْتُكَ اللَّهَ هَلْ تَرَي أَحَداً خَيْراً مِنْكَ قَالَ لَا قَالَ فَلِهَذَا قُلْتُ مَا قُلْتُ جَعَلَ مَا بِهِ مِنَ الْعُجْبِ مَسّاً مِنَ الْجُنُونِ.

«574»

كشف، كشف الغمة ذَكَرَ الْإِمَامُ أَبُو دَاوُدَ سُلَيْمَانُ بْنُ الْأَشْعَثِ فِي مُسْنَدِهِ الْمُسَمَّي بِالسُّنَنِ يَرْفَعُهُ إِلَي أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ: سَيَكُونُ فِي أُمَّتِي اخْتِلَافٌ وَ فُرْقَةٌ قَوْمٌ يُحْسِنُونَ الْقِيلَ وَ يُسِيئُونَ الْفِعْلَ يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ لَا يُجَاوِزُ تَرَاقِيَهُمْ يَمْرُقُونَ مِنَ الدِّينِ كَمَا يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ هُمْ شَرُّ الْخَلْقِ طُوبَي لِمَنْ قَتَلَهُمْ وَ قَتَلُوهُ يَدْعُونَ إِلَي كِتَابِ اللَّهِ وَ لَيْسُوا مِنْهُ فِي شَيْ‌ءٍ مَنْ قَاتَلَهُمْ كَانَ أَوْلَي بِاللَّهِ مِنْهُمْ.

وَ نَقَلَ مُسْلِمُ بْنُ حَجَّاجٍ فِي صَحِيحِهِ وَ وَافَقَهُ أَبُو دَاوُدَ بِسَنَدِهِمَا عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ أَنَّهُ كَانَ فِي الْجَيْشِ الَّذِينَ كَانُوا مَعَ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ فَقَالَ عَلِيٌّ أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ يَخْرُجُ قَوْمٌ مِنْ أُمَّتِي يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ لَيْسَ قِرَاءَتُكُمْ إِلَي قِرَاءَتِهِمْ بِشَيْ‌ءٍ وَ لَا صَلَاتُكُمْ إِلَي صَلَاتِهِمْ بِشَيْ‌ءٍ وَ لَا صِيَامُكُمْ إِلَي صِيَامِهِمْ بِشَيْ‌ءٍ يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ يَحْسَبُونَ أَنَّهُ لَهُمْ وَ هُوَ عَلَيْهِمْ لَا يُجَاوِزُ قِرَاءَتُهُمْ تَرَاقِيَهُمْ يَمْرُقُونَ مِنَ الدِّينِ كَمَا يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ لَوْ يَعْلَمُ الْجَيْشُ الَّذِينَ يُصِيبُونَهُمْ مَا قَضَي لَهُمْ عَلَي لِسَانِ نَبِيِّهِمْ لَنَكَلُوا عَنِ الْعَمَلِ وَ آيَةُ ذَلِكَ أَنَّ فِيهِمْ رَجُلًا لَهُ عَضُدٌ لَيْسَ لَهُ ذِرَاعٌ عَلَي عَضُدِهِ مِثْلُ حَلَمَةِ الثَّدْيِ عَلَيْهِ شَعَرَاتٌ بِيضٌ أَ فَتَذَهْبَوُنَ إِلَي مُعَاوِيَةَ وَ أَهْلِ الشَّامِ وَ تَتْرُكُونَ هَؤُلَاءِ يَخْلُفُونَكُمْ فِي ذَرَارِيِّكُمْ وَ أَمْوَالِكُمْ وَ اللَّهِ إِنِّي لَأَرْجُو أَنْ يَكُونُوا هَؤُلَاءِ الْقَوْمَ فَإِنَّهُمْ قَدْ سَفَكُوا الدَّمَ الْحَرَامَ

و حدیث ابن مسعود از اوست که به مردی که او را دید، گفت: بر او لکه‌ای از شیطان است. مرد به او گفت: نشنیدم چه گفتی؟ گفت: تو را به خدا سوگند می‌دهم آیا کسی را بهتر از خود می‌بینی؟ گفت: خیر. گفت: به این جهت آن سخن را گفتم، خودشیفتگی او را نوعی از جنون قرار داد.

روایت 574

کشف الغمه⁽²⁾

و حدیث را ابو داود –به همراه اخبار دیگری در ذم خوارج- در آخر کتاب سنت قبل از کتاب ادب ذیل شماره 4768 از سننش: ج2، ص545 و در چاپ دارالفکر: ج4، ص 244 روایت کرد.

رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود: در امت من اختلاف و تفرقه‌ای خواهد بود، قومی که گفتار نیکو دارند و کردار بد، قرآن را قرائت می‌کنند که از ترقوه شان فراتر نمی رود از دین منحرف می‌شوند، چنانکه تیر از هدف منحرف می‌شود. آنها بدترین خلق هستند، خوشا به سعادت کسی که آنها را بکشد و آنها وی را به قتل برسانند. به سوی کتاب خدا دعوت می‌کنند، درحالی که بر چیزی از آن نیستند. هرکه با آنان نبرد کند از آنها نسبت به خدا اولی‌تر است.

و مسلم بن حجاج در صحیحش نقل کرد و ابوداود با وی موافق است با سندشان از زید بن وهب که او در لشکر کسانی بود که با علی علیه السلام همراه بود و علی علیه السلام فرمود: ای مردم شنیدم که رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود: قومی از امتم ظاهر می‌شوند که قرآن می‌خوانند که قرائت شما در مقابل قرائت آنها و نماز و روزه شما در مقابل نماز و روزه آنها چیزی نیست. قرآن می‌خوانند درحالی که می‌پندارند که آن برای ایشان است، درحالی که آن علیه آنان است، قرائتشان از ترقوه‌شان فراتر نمی‌رود، از دین منحرف می‌شوند، چنانکه تیر از هدف منحرف می‌شود. اگر لشکری که بر آنان دست می یابد از آنچه که بر زبان نبی‌شان برای آنها جاری شده است آگاه بودند، از عمل سستی می‌کردند و نشانه آن این است که در میان آنها مردی است که بازویی دارد که آرنج ندارد و بر روی بازویش سیاهی سینه است که موهای سفید بر آن است. پس آیا به سوی معاویه و شامیان می‌روید و اجازه می‌دهید اینان در میان فرزندان و اموالتان جانشین شما باشند. به خدا سوگند امید دارم که این قوم باشند که آنها خون حرام را ریختند

1) 574- رواه الاربلي رحمه اللّه في فضائل عليّ عليه السلام قبيل قوله: «و أمّا تفصيل العلوم فمنه ابتداؤها و إليه تنسب» من كتاب كشف الغمّة: ج 1 ص 128، ط بيروت. و الحديث رواه أبو داود- مع أخبار أخر في ذمّ الخوارج- في آخر كتاب السنة قبيل كتاب الأدب تحت الرقم: 4768 من سننه: ج 2 ص 545 و في ط دار الفكر: ج 4 ص 244.

2) . اربلی آن را در فضائل علی علیه السلام قبل از این سخن «و اما تفصیل العلوم فمنه ابتداؤها و إلیه تنسب» از کتاب کشف الغمه: ج1، ص 128، چاپ بیروت روایت کرد.

وَ أَغَارُوا عَلَي سَرْحِ النَّاسِ فَسِيرُوا .

قَالَ سَلَمَةُ فَنَزَلَنِي زَيْدُ بْنُ وَهْبٍ مَنْزِلًا مَنْزِلًا حَتَّي قَالَ مَرَرْنَا عَلَي قَنْطَرَةٍ فَلَمَّا الْتَقَيْنَا وَ عَلَي الْخَوَارِجِ يَوْمَئِذٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ الرَّاسِبِيُّ فَقَالَ لَهُمْ أَلْقُوا الرِّمَاحَ وَ سَلُّوا السُّيُوفَ مِنْ جُفُونِهَا فَإِنِّي أَخَافُ أَنْ يُنَاشِدُوكُمْ كَمَا نَاشَدُوكُمْ أَيَّامَ حَرُورَاءَ .

فَرَجَعُوا فَوَحَشُوا بِرِمَاحِهِمْ وَ سَلُّوا السُّيُوفَ وَ شَجَرَهُمُ النَّاسُ بِالرِّمَاحِ قَالَ وَ قُتِلَ بَعْضُهُمْ عَلَي بَعْضٍ وَ مَا أُصِيبَ يَوْمَئِذٍ مِنَ النَّاسِ إِلَّا رَجُلَانِ .

فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام الْتَمِسُوا فِيهِمُ الْمُخْدَجَ وَ هُوَ النَّاقِصُ فَلَمْ يَجِدُوهُ فَقَامَ عَلِيٌّ عليه السلام بِنَفْسِهِ حَتَّي أَتَي نَاساً وَ قَدْ قُتِلَ بَعْضُهُمْ عَلَي بَعْضٍ قَالَ أَخْرِجُوهُمْ فَأَخْرَجُوهُمْ فَوَجَدُوهُ مِمَّا يَلِي الْأَرْضَ فَكَبَّرَ ثُمَّ قَالَ صَدَقَ اللَّهُ وَ بَلَّغَ رَسُولُهُ .

قَالَ فَقَامَ إِلَيْهِ عُبَيْدَةُ السَّلْمَانِيُّ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ اللَّهَ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ أَ سَمِعْتَ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ إِي وَ اللَّهِ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ حَتَّي اسْتَحْلَفَهُ ثَلَاثاً وَ هُوَ يَحْلِفُ لَهُ.

«575»

⁽¹⁾ مد، العمدة مِنَ الْجَمْعِ بَيْنَ الصَّحِيحَيْنِ مِنْ إِفْرَادِ مُسْلِمٍ مِثْلَهُ .

بيان

أقول- رواه أيضا ابن الأثير في جامع الأصول من صحيح مسلم و أبي داود عن زيد بن وهب.

لنكلوا عن العمل أي امتنعوا و تركوه اتكالا علي هذا العمل و ثوابه.

فنزلني زيد بن وهب أي ذكر القصة منزلا منزلا و قال الإربلي رحمه الله يقال وحش الرجل إذا رمي بثوبه و سلاحه مخافة أن يلحق.

و في النهاية أتي النبي صلي الله عليه و آله بمخدج أي ناقص الخلق.

و بر آسودگی مردم یورش آوردند، پس حرکت کنید.

سلمه گوید: زید بن وهب منزل به منزل برایم نقل کرد تا اینکه گفت: بر پل گذر کردیم و چون به یکدیگر رسیدیم و در آن هنگام عبدالله بن وهب راسبی رهبر خوارج بود و به آنان گفت: نیزه‌ها را بیاندازید و شمشیرها را از غلاف بکشید که من بیم دارم که شما را چنانکه در روزهای حروراء سوگندتان دادند، سوگند بدهند.

پس بازگشتند و نیزه‌هایشان را رها کردند و شمشیرها را برکشیدند و مردم با نیزه با آنها روبرو شدند. ادامه داد: و برخی بر روی برخی دیگر کشته شدند و جز دو تن از مردم در آن روز گرفتار نشدند.

علی علیه السلام فرمود: در میان آنها ناقص را جستجو کنید، اما او را نیافتند، پس علی علیه السلام خود برخاست تا اینکه به مردمی رسید که برخی بر روی برخی دیگر کشته شده‌اند فرمود: آنها را بیرون آورید، پس بیرون آوردند و او را چسبیده به زمین یافتند. پس تکبیر گفت و فرمود: خداوند راست گفت و رسولش ابلاغ نمود.

ادامه داد: عبید سلمانی به سوی او برخاست و گفت: یا امیرمؤمنان، به خدایی که جز او هیچ خدایی نیست آیا این حدیث را از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیدی؟ راوی گوید: یعنی به خدایی که هیچ خدایی جز او نیست سوگند، تا اینکه سه مرتبه از او سوگند خواست و او برایش سوگند خورد.

روایت 575

العمده⁽²⁾:

از جمع بستن بین دو صحیح از افراد مسلم، مشابه آن روایت شده است .

توضیح

می‌گویم: ابن اثیر نیز آن را در جامع الاصول از صحیح مسلم و ابوداود از زید بن وهب روایت کرده است.

لنکلو عن العمل، یعنی امتناع کردند و آن را به جهت تکیه بر این کار و ثواب آن رها کردند.

فنزلنی زید بن وهب یعنی قصه را منزل به منزل برایم ذکر کرد و اربلی گوید: وحش الرجل زمانی گفته می‌شود که مرد، لباس و سلاحش را از ترس اینکه به او برسند، بیاندازد.

و در النهایه گوید: أتی النبی بمخدج یعنی ناقص الخلقه‌ای نزد پیامبر آورده شد.

1) 575- انظر الحديث 862 في الفصل الأخير- و هو فصل [ذكر] شي‌ء من الاحداث [الواقعة] بعد رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلم- من كتاب العمدة ص 242.

2) . مراجعه شود: حدیث 862 در فصل آخر –فصل ذکر شئ من الأحداث الواقعه بعد رسول الله- از کتاب العمده ص 242.

و التشاجر بالرماح التطاعن بها.

«576»

⁽¹⁾ كشف، كشف الغمة وَ نَقَلَ الْبُخَارِيُّ وَ مُسْلِمٌ وَ مَالِكٌ فِي الْمُوَطَّإِ أَنَّ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ قَالَ: أَشْهَدُ إِنِّي لَسَمِعْتُ هَذَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ أَشْهَدُ أَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام قَاتَلَهُمْ وَ أَنَا مَعَهُ وَ أَمَرَ بِذَلِكَ الرَّجُلِ فَالْتُمِسَ فَوُجِدَ وَ أُتِيَ بِهِ حَتَّي نَظَرْتُ إِلَيْهِ عَلَي نَعْتِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله الَّذِي نَعَتَ.

وَ نَقَلَ الْبُخَارِيُّ وَ النَّسَائِيُّ وَ مُسْلِمٌ وَ أَبُو دَاوُدَ فِي صِحَاحِهِمْ قَالَ سُوَيْدُ بْنُ غَفَلَةَ قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام إِذَا حَدَّثْتُكُمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله حَدِيثاً فَوَ اللَّهِ لَأَنْ أَخِرَّ مِنَ السَّمَاءِ لَأَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أَكْذِبَ عَلَيْهِ .

وَ فِي رِوَايَةٍ مِنْ أَنْ أَقُولَ عَلَيْهِ مَا لَمْ يَقُلْ وَ إِذَا حَدَّثْتُكُمْ فِيمَا بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ فَإِنَّ الْحَرْبَ خُدْعَةٌ وَ إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ سَيَخْرُجُ قَوْمٌ فِي آخِرِ الزَّمَانِ حُدَثَاءُ الْأَسْنَانِ سُفَهَاءُ الْأَحْلَامِ يَقُولُونَ مِنْ قَوْلِ خَيْرِ الْبَرِّيَّةِ يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ لَا يُجَاوِزُ إِيمَانُهُمْ حَنَاجِرَهُمْ يَمْرُقُونَ مِنَ الدِّينِ كَمَا يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ فَأَيْنَمَا لَقِيتُمُوهُمْ فَاقْتُلُوهُمْ فَإِنَّ فِي قَتْلِهِمْ أَجْراً لِمَنْ قَتَلَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

أقول: أورد ابن الأثير الخبرين في جامع الأصول من الأصول المذكورة.[ج 10، ص 82، ط دارالفكر، بيروت]

و رواه ابن بطريق من صحيح البخاري بسندين.

«577»

كشف، كشف الغمة وَ مِنْ مَنَاقِبِ أَحْمَدَ بْنِ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ أَبِي الْيَسَرِ الْأَنْصَارِيِ

التشاجر بالرماح یعنی ضربه زدن به یکدیگر به‌وسیله نیزه‌ها.

روایت 576

کشف الغمه⁽³⁾:

بخاری و مسلم و مالک در الموطأ نقل کردند که ابوسعید خدری گوید: گواهی می‌دهم که این را از رسول الله شنیدم و گواهی می‌دهم که علی بن ابوطالب علیه السلام با آنان پیکار کرد و من همراه او بودم و درباره آن مرد دستور داد، پس جستجو شد و یافت شد و آورده شد تا اینکه به او نگاه کردم. او بر صفتی بود که رسول الله توصیف کرده بود.

و بخاری و نسائی، مسلم، و ابوداود در صحاحشان نقل کردند که سوید بن غفله گوید: علی علیه السلام فرمود: زمانی که حدیثی از رسول الله صلّی الله علیه و آله برایتان نقل می‌کنم. به خدا سوگند اگر از آسمان به تأخیر افتم برای من پسندیده‌تر از این است که بر او دروغ ببندم -و در روایتی دیگر: از اینکه آنچه که او نگفته است را از جانب او بگویم- و درباره آنچه که مابین من و شماست، برایتان حدیث بگویم، زیرا جنگ نیرنگ است و من از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیدم که می‌فرمود: و در آخر الزمان قومی ظهور خواهد کرد که دارای دندانی جوان و خردی سفیه هستند که کلام بهترین مردم را می‌گویند. قرآن قرائت می‌کنند و ایمانشان از حنجره‌شان فراتر نمی‌رود، از دین منحرف می‌شوند، چنانکه تیر از هدف منحرف می‌شود. پس هرجا با آنها روبرو شدید، آنان را بکشید که برای کسی که آنان را به قتل برساند، در روز قیامت به‌خاطر قتل آنها اجری نزد خداوند است.

می‌گویم: ابن اثیر این دو خبر را در «جامع الاصول» از اصول مذکور (ج10، ص82، چاپ دارالفکر، بیروت) آورده است و ابن بطریق آن را از صحیح بخاری با دو سند روایت کرده است.

روایت 577

کشف الغمه⁽⁴⁾

برای قصه خوارج منابع و اسنادی است که محقق بسیاری از آنها را ذیل شماره 167 و مابعد آن از کتاب خصائص امیر مؤمنان علیه السلام تألیف نسایی، ص 301، چاپ بیروت، و در اواخر باب باب 53 ذیل شماره 213 و مابعد آن از سمط اول از فرائد سمطین: ج1، ص 274، چاپ بیروت، و ذیل شماره 261 از نهج السعاده: ج2، ص 366 و پیرامون آن، چاپ اول می یابد.

ابن ابویسر

1) 576- رواه الاربلي رحمه اللّه في فضائل عليّ عليه السلام قبيل العنوان المتقدم الذكر آنفا من كتاب كشف الغمّة: ج 1، ص 129.

2) 577- رواه الاربلي رفع اللّه مقامه في فضائل عليّ عليه السلام- قبيل عنوان: «وصف زهده «عليه السلام» في الدنيا و سنته في رفضها ... »- من كتاب كشف الغمّة: ج 1، ص 158، ط بيروت. و لقصة الخوارج مصادر و أسانيد كثيرة يجد الباحث كثيرا منها تحت الرقم: 167 و ما بعده من كتاب خصائص أمير المؤمنين عليه السلام- للنسائي- ص 301 ط بيروت، و في أواخر الباب: 53 تحت الرقم: 213 و ما بعده من السمط الأول من فرائد السمطين: ج 1، ص 274 ط بيروت، و تحت الرقم: 261 و ما حوله من نهج السعادة: ج 2 ص 366 و ما حولها ط 1.

3) . اربلی آن را در فضائل علی علیه السلام قبل از این سخن «و اما تفصیل العلوم فمنه ابتداؤها و إلیه تنسب» از کتاب کشف الغمه: ج1، ص 129، چاپ بیروت روایت کرد.

4) . اربلی آن را در فضائل علی علیه اسلام –قبل از عنوان «وصف زهده علیه السلام فی الدنیا و سننه فی رفضها...»- از کتاب کشف الغمه: ج1، ص 158، چاپ بیروت روایت کرد.

[عَنْ] أَبِيهِ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَي أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ عَائِشَةَ قَالَ فَقَالَتْ مَنْ قَتَلَ الْخَارِجِيَّةَ قَالَ قُلْتُ قَتَلَهُمْ عَلِيٌّ قَالَتْ مَا يَمْنَعُنِي الَّذِي فِي نَفْسِي عَلَي عَلِيٍّ أَنْ أَقُولَ الْحَقَّ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ يَقْتُلُهُمْ خَيْرُ أُمَّتِي مِنْ بَعْدِي .

وَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ عَلِيٌّ مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَ عَلِيٍّ عليه السلام.

وَ مِنْهُ عَنْ مَسْرُوقٍ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَي عَائِشَةَ فَقَالَتْ لِي مَنْ قَتَلَ الْخَوَارِجَ فَقُلْتُ قَتَلَهُمْ عَلِيٌّ عليه السلام قَالَ فَسَكَتَتْ قَالَ فَقُلْتُ يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ أَنْشُدُكِ بِاللَّهِ وَ بِحَقِّ نَبِيِّهِ صلي الله عليه و آله إِنْ كُنْتِ سَمِعْتِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله شَيْئاً أَخْبَرْتِنِيهِ قَالَ فَقَالَتْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ هُمْ شَرُّ الْخَلْقِ وَ الْخَلِيقَةِ يَقْتُلُهُمْ خَيْرُ الْخَلْقِ وَ الْخَلِيقَةِ وَ أَعْظَمُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَي يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَسِيلَةً.

وَ مِنْهُ عَنْ مَسْرُوقٍ قَالَ: قَالَتْ لِي عَائِشَةُ يَا مَسْرُوقُ إِنَّكَ مِنْ أَكْرَمِ بَنِيَّ عَلَيَّ وَ أَحَبِّهِمْ إِلَيَّ فَهَلْ عِنْدَكَ عِلْمٌ مِنَ الْمُخْدَجِ قَالَ قُلْتُ نَعَمْ قَتَلَهُ عَلِيٌّ عَلَي نَهْرٍ يُقَالُ لِأَسْفَلِهِ تامراء [تَامَرَّا] وَ أَعْلَاهُ النَّهْرَوَانُ بَيْنَ أَخَاقِيقَ وَ طَرْفَاءَ قَالَ فَقَالَتْ فَأْتِنِي مَعَكَ بِمَنْ يَشْهَدُ قَالَ فَأَتَيْتُهَا بِسَبْعِينَ رَجُلًا مِنْ كُلِّ سَبْعَ عَشْرَةَ وَ كَانَ النَّاسُ إِذْ ذَاكَ أَسْبَاعاً فَشَهِدُوا عِنْدَهَا أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام قَتَلَهُ عَلَي نَهْرٍ يُقَالُ لِأَسْفَلِهِ تامراء [تَامَرَّا] وَ أَعْلَاهُ النَّهْرَوَانُ بَيْنَ أَخَاقِيقَ وَ طَرْفَاءَ قَالَتْ لَعَنَ اللَّهُ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ فَإِنَّهُ كَتَبَ إِلَيَّ أَنَّهُ قَتَلَهُ عَلَي نِيلِ مِصْرَ قَالَ قُلْتُ يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ أَخْبِرِينِي أَيَّ شَيْ‌ءٍ سَمِعْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ فِيهِمْ قَالَتْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ هُمْ شَرُّ الْخَلْقِ وَ الْخَلِيقَةِ يَقْتُلُهُمْ خَيْرُ الْخَلْقِ وَ الْخَلِيقَةِ وَ أَقْرَبُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَسِيلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ .

وَ مِنْهُ عَنْ مَسْرُوقٍ أَيْضاً مِنْ حَدِيثٍ آخَرَ حَيْثُ شَهِدَ عِنْدَهَا الشُّهُودُ فَقَالَتْ:

از پدرش گوید: بر ام مؤمنین عایشه وارد شدم، گفت: خارجیه را چه کسی کشت؟ گوید: گفتم علی آنان را کشت، گفت: آنچه که در نفسم علیه علی است مرا مانع از این نمی‌شود که حق را بگویم. شنیدم که رسول الله صلّی الله علیه و آله می‌فرماید: بهترین امتم بعد از من آنان را می‌کشد و از او شنیدم که می فرماید: علی با حق است و حق با علی است.

و نیز از آن مسروق گوید: بر عایشه وارد شدم، به من گفت: چه کسی خوارج را کشت؟ گفتم: علی آنان را کشت. گفت: پس او ساکت شد. گفتم: یا ام مؤمنین تو را به خدا و به حق نبی‌اش صلّی الله علیه و آله سوگند می‌دهم که اگر از رسول الله صلّی الله علیه و آله چیزی شنیدی مرا آگاه کنی؟ راوی گوید: پس گفت: شنیدم که رسول الله صلّی الله علیه و آله می‌فرمود: او بدترین مردم و خلائق است و آنان را بهترین خلق و خلائق و بزرگ‌ترین آنها نزد خداوند در روز قیامت از نظر وسیله می‌کشد.

و نیز از آن مسروق گوید: عایشه به من گفت: ای مسروق، تو گرامی‌ترین فرزندانم نزد من و محبوب‌ترین آنها هستی، آیا از مخدج خبری داری؟ گوید: گفتم: بلی، او را علی بر نهری بین اخاقیق و طرفاء که به پایین آن تامرّاء و بالای آن نهروان گفته می‌شود به قتل رساند. راوی گوید: عایشه گفت: پسی کسی که شاهد بود را همراه خود نزد من بیاور. راوی گوید: پس هفتاد مرد از هر هفتاد - و مردم آن زمان اسباع بودند- آوردند، پس نزد او شهادت دادند که علی علیه السلام او را بر نهری که به پایین آن تامرّاء و بالای آن نهروان گفته می‌شود، بین أخاقیق و طرفاء به قتل رساند. عایشه گفت: خدا عمرو بن عاص را نفرین کند که برایم نوشت که او وی را بر نیل مصر کشته است. راوی گوید: گفتم: یا ام مؤمنان، به من بگو چه شنیدی که رسول الله صلّی الله علیه و آله درباره آنان می‌فرماید؟ گفت: شنیدم که رسول الله صلّی الله علیه و آله می‌فرماید: آنها بدترین خلق و مخلوقات هستند و برترین خلق و مخلوقات و نزدیک‌ترین ایشان نزد از نظر وسیله نزد خداوند، او را به قتل می‌رساند.

و نیز از آن، مسروق از حدیثی دیگر گوید: آنجا که شاهدان در حضور او شهادت دادند گفت:

قَاتَلَ اللَّهُ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ فَإِنَّهُ كَتَبَ إِلَيَّ أَنَّهُ أَصَابَهُ بِمِصْرَ !!!

قَالَ يَزِيدُ بْنُ زِيَادٍ فَحَدَّثَنِي مَنْ سَمِعَ عَائِشَةَ وَ ذَكَرَ عِنْدَهَا أَهْلَ النَّهْرِ فَقَالَتْ مَا كُنْتُ أُحِبُّ أَنْ يُوَلِّيَهُ اللَّهُ إِيَّاهُ قَالُوا وَ لِمَ ذَلِكِ قَالَتْ إِنِّي سَمِعْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ اللَّهُمَّ إِنَّهُمْ شِرَارُ أُمَّتِي يَقْتُلُهُمْ خِيَارُ أُمَّتِي وَ مَا كَانَ بَيْنِي وَ بَيْنَهُ إِلَّا مَا يَكُونُ بَيْنَ الْمَرْأَةِ وَ أَحْمَائِهَا .

وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْهُ أَنَّهَا قَالَتِ اكْتُبْ لِي شَهَادَةَ مَنْ شَهِدَ مَعَ عَلِيٍّ النَّهْرَوَانَ فَكَتَبْتُ شَهَادَةَ سَبْعِينَ مِمَّنْ شَهِدُوا ثُمَّ أَتَيْتُهَا بِالْكِتَابِ فَقُلْتُ يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ لِمَ اسْتَشْهَدْتِ قَالَتْ إِنَّ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ أَخْبَرَ أَنَّهُ أَصَابَهُ عَلَي نِيلِ مِصْرَ.

قَالَ فَقُلْتُ يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ أَسْأَلُكِ بِحَقِّ اللَّهِ وَ حَقِّ رَسُولِهِ صلي الله عليه و آله وَ حَقِّي عَلَيْكِ إِلَّا مَا أَخْبَرْتِينِي بِمَا سَمِعْتِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِيهِ قَالَتْ إِنْ نَشَدْتِنِي فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ هُمْ شَرُّ الْخَلْقِ وَ الْخَلِيقَةِ يَقْتُلُهُمْ خَيْرُ الْخَلْقِ وَ الْخَلِيقَةِ وَ أَقْرَبُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَسِيلَةً .

وَ فِي حَدِيثٍ آخَرَ عَنْهُ أَنَّهَا سَأَلَتْهُ فَأَخْبَرَهَا أَنَّ عَلِيّاً قَتَلَهُمْ فَقَالَتْ انْظُرْ مَا تَقُولُ قُلْتُ وَ اللَّهِ لَهُوَ قَتَلَهُمْ فَقَالَتْ مِثْلَ مَا تَقَدَّمَ وَ زَادَتْ فِيهِ وَ إِجَابَةَ دَعْوَةٍ.

و أورده صديقنا العز المحدث الحنبلي الموصلي أيضا.

و قد ورد هذا عن مسروق عن عائشة بعدة طرق اقتصرنا علي ما أوردناه.

توضيح

قال الإربلي المصنف رحمه الله الأخاقيق شقوق في الأرض و في الحديث وقصت به ناقته في أخاقيق جرذان و قال الأصمعي إنما هو لخاقيق جمع لخقوق و قال الأزهري هي صحيحة كما جاءت في الحديث أخاقيق.

و ذكر نحوه ابن الأثير في النهاية.

«578»

⁽¹⁾ مد، العمدة بِإِسْنَادِهِ إِلَي أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ مِنْ مُسْنَدِهِ بِإِسْنَادِهِ إِلَي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ: إِنَّ قَوْماً يَمْرُقُونَ

خداوند عمرو بن عاص ا مرگ دهد که او برایم نوشت که وی در مصر به او دست یافته است.

یزید بن زیاد گوید: کسی که از عایشه شنید، برایم حدیث گفت، درحالی که اهل نهر در حضور او ذکر شد فرمود: دوست نداشتم خداوند او را بر آن ولایت دهد! گفتند چرا؟ گفت: از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیدم که می فرماید: بار خدایا، آنها اشرار امت من هستند که بهترین‌های امتم آنان را به قتل می‌رساند و میان من و او نبود، جز آنچه که بین زن و اقوام شوهرش است.

و اسناد از او روایت کرد که گفت: شهادت هرکسی که همراه علی علیه السلام شاهد نهروان بود را برایم بنویس پس شهادت هفتاد تن از کسانی که شاهد بودند را نوشتم، سپس نامه را برای او آوردم. گفتم: یا ام‌مؤمنین چرا شهادت گرفتی؟ گفت: عمرو بن عاص خبر داد که او بر نیل مصر به وی دست یافته است.

راوی گوید: گفتم: ای ام‌مؤمنین، به حق خدا و رسولش و حق من بر تو، از تو می‌خواهم آنچه که از رسول الله صلّی الله علیه و آله درباره او شنیدی را به من بگویی.

و در حدیثی دیگر از او آمده است که عایشه از او سؤال کرد و او به وی خبر داد که علی آنان را به قتل رساند، پس گفت: بنگر چه می‌گویی؟ گفتم: به خدا سوگند، او آنان را به قتل رساند. پس او نظیر آنچه که گذشت را گفت و بر آن افزود: و اجابت کردن دعوتی.

و دوست بزرگوارمان، محدث حنبلی موصلی نیز مانند آن را آورده است.

و این از مسروق از عایشه به چند طریق وارد شده است که ما آن را بر آنچه که وارد کردیم، محدود کردیم.

توضیح

اربلی مصنف گوید: أخاقیق، شکاف در زمین است و در حدیث آمده است و قصت به ناقته فی أخاقیق جرذان و اصمعی گوید: آن لخاقیق جمع لخقوق است و ازهری گوید: آن صحیح است، چنانکه در حدیث أخاقیق آمده است.

و ابن اثیر مشابه آن را در النهایه ذکر کرده است.

روایت 578

العمده⁽²⁾:

رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود: براستی قومی

1) 578- رواهما يحيي بن الحسن بن البطريق رفع اللّه مقامه مسندة في الفصل الأخير من كتاب العمدة ص 231.

2) . یحیی بن حسن بن بطریق آن دو را به صورت مسندة در فصل آخر از کتاب العمده ص 231 روایت کرده است.

مِنَ الْإِسْلَامِ كَمَا يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ لَا يَجُوزُ تَرَاقِيَهُمْ طُوبَي لِمَنْ قَتَلَهُمْ وَ قَتَلُوهُ.

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ كُلَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: كُنْتُ جَالِساً عِنْدَ عَلِيٍّ عليه السلام فَقَالَ إِنِّي دَخَلْتُ عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ لَيْسَ عِنْدَهُ أَحَدٌ إِلَّا عَائِشَةَ فَقَالَ يَا ابْنَ أَبِي طَالِبٍ كَيْفَ أَنْتَ وَ قَوْمٌ كَذَا وَ كَذَا قَالَ قُلْتُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَعْلَمُ قَالَ قَوْمٌ يَخْرُجُونَ مِنَ الْمَشْرِقِ يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ لَا يُجَاوِزُ تَرَاقِيَهُمْ يَمْرُقُونَ مِنَ الدِّينِ كَمَا يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ فِيهِمْ رَجُلٌ مَخْدُوجُ الْيَدِ كَأَنَّ يَدَيْهِ ثَدْيُ حَبَشِيَّةٍ.

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ طَارِقِ بْنِ زِيَادٍ قَالَ: سَارَ عَلِيٌّ عليه السلام إِلَي النَّهْرَوَانِ فَقَتَلَ الْخَوَارِجَ فَقَالَ اطْلُبُوا الْمُخْدَجَ فَإِنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ سَيَجِي‌ءُ قَوْمٌ يَتَكَلَّمُونَ بِكَلِمَةِ الْحِكْمَةِ لَا يُجَاوِزُ حُلُوقَهُمْ يَمْرُقُونَ مِنَ الْإِسْلَامِ كَمَا يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ سِيمَاهُمْ أَوْ فِيهِمْ رَجُلٌ أَسْوَدُ مَخْدُوجُ الْيَدِ فِي ثَدْيِهِ شَعَرَاتٌ سُودٌ فَإِنْ كَانَ فِيهِمْ فَقَدْ قَتَلْتُمْ شَرَّ النَّاسِ وَ إِنْ لَمْ يَكُنْ فِيهِمْ فَقَدْ قَتَلْتُمْ خَيْرَ النَّاسِ .

قَالَ ثُمَّ إِنَّا وَجَدْنَا الْمُخْدَجَ فَخَرَرْنَا سُجَّداً وَ خَرَّ عَلِيٌّ عليه السلام سَاجِداً مَعَنَا.

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي الْوَضِي‌ءِ قَالَ: شَهِدْتُ عَلِيّاً حِينَ قَتَلَ أَهْلَ النَّهْرَوَانِ قَالَ الْتَمِسُوا الْمُخْدَجَ فَطَلَبُوهُ فِي الْقَتْلَي فَقَالُوا لَيْسَ نَجِدُهُ فَقَالَ ارْجِعُوا فَالْتَمِسُوهُ فَوَ اللَّهِ مَا كَذَبْتُ وَ لَا كُذِبْتُ فَرَدَّدَ ذَلِكَ مِرَاراً كُلُّ ذَلِكَ يَحْلِفُ بِاللَّهِ لَا كَذَبْتُ وَ لَا كُذِبْتُ فَانْطَلَقُوا فَوَجَدُوهُ تَحْتَ الْقَتْلَي فِي طِينٍ فَاسْتَخْرَجُوهُ فَجِي‌ءَ بِهِ فَقَالَ أَبُو الْوَضِي‌ءِ فَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْهِ حَبَشِيّاً عَلَيْهِ ثَدْيَانِ أَحَدُ ثَدْيَيْهِ مِثْلُ ثَدْيِ الْمَرْأَةِ عَلَيْهَا شَعَرَاتٌ مِثْلُ شَعَرَاتٍ تَكُونُ عَلَي ذَنَبِ الْيَرْبُوعِ.

از اسلام منحرف می‌شوند، چنانکه تیر از هدف منحرف می‌شود، قرآن را قرائت می‌کنند، درحالی که از ترقوه‌شان فراتر نمی‌رود. خوشا به حال کسی که آنان را به قتل برساند و ایشان وی را به قتل برسانند.

و عاصم بن کلیب از پدرش گوید: نزد علی علیه السلام نشسته بودم، فرمود: بر رسول الله صلّی الله علیه و آله وارد شدم و جز عایشه کسی در حضور او نبود، فرمود: ای پسر ابوطالب تو و قومی چنین و چنان چگونه هستی؟ عرض کردم: خدا و رسولش داناترند. فرمود: قومی که از مشرق ظهور می‌کنند، قرآن می خوانند، درحالی که از ترقوه‌شان فراتر نمی‌روند. از دین منحرف می‌شوند چنانکه تیر از هدف منحرف می‌شود. در میان آنها مردی با دستی ناقص است که گویی دستانش سینه زنی حبشی است.

و طارق بن زیاد گوید: علی علیه السلام به سوی نهروان خارج شد و خوارج را شکست داد و فرمود: ناقص را جستجو کنید که نبی صلّی الله علیه و آله فرمود: قومی خواهد آمد که کلام حکمت بر زبان می‌آورند که از حلقشان فراتر نمی رود و منحرف می‌شوند، چنانکه تیر از هدف منحرف می‌شود. نشانه آنها یا در میان آنها، مردی سیاه با دستی ناقص است که در سینه‌اش موهایی سیاه است، پس اگر او در میان آنها باشد، بدترین مردم را کشته‌اید و اگر او در میان آنها نباشد، بهترین مردم را کشته‌اید.

راوی گوید: سپس ناقص را یافتیم و سجده‌کنان بر زمین افتادیم و علی علیه السلام سجده‌کنان با ما به زمین افتاد. ابووضئ گوید: علی را زمانی که اهل نهروان را کشت، دیدم که فرمود: ناقص را جستجو کنید. پس او را در میان کشتگان جستجو کردند و گفتند: او را نیافتیم، فرمود: بازگردید و او را جستجو کنید، به خدا سوگند دروغ نگفتم و دروغ نشنیدم و آن را چند مرتبه تکرار کرد و هر مرتبه به خدا سوگند می‌خورد نه، دروغ نگفتم و دروغ نشنیدم. پس رفتند و او را زیر کشتگان در گل یافتند و او را بیرون کشیدند و آوردند و ابووضئ گوید: و من چون به او نگاه می‌کردم، گویی به مردی نگاه می‌کردم که دو سینه دارد که یکی از سینه‌هایش مانند سینه زنی است که بر آن موهایی چون موهای دم موش است.

وَ بِإِسْنَادٍ آخَرَ إِلَي أَبِي الْوَضِي‌ءِ قَالَ: كُنَّا غَائِرِينَ إِلَي الْكُوفَةِ مَعَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام فَلَمَّا بَلَغْنَا مَسِيرَةَ لَيْلَتَيْنِ أَوْ ثَلَاثٍ شَذَّ مِنَّا نَاسٌ كَثِيرٌ فَذَكَرْنَا ذَلِكَ لِعَلِيٍّ عليه السلام فَقَالَ لَا يَهُولَنَّكُمْ أَمْرُهُمْ فَإِنَّهُمْ سَيَرْجِعُونَ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ وَ قَالَ فَحَمِدَ اللَّهَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام وَ قَالَ إِنَّ خَلِيلِي أَخْبَرَنِي أَنَّ قَائِدَ هَؤُلَاءِ رَجُلٌ مُخْدَجُ الْيَدِ عَلَي حَلَمَةِ ثَدْيِهِ شَعَرَاتٌ كَأَنَّهُنَّ ذَنَبُ الْيَرْبُوعِ .

فَالْتَمَسُوهُ فَلَمْ يَجِدُوهُ فَأَتَيْنَاهُ فَقُلْنَا لَمْ نَجِدْهُ فَجَاءَ عَلِيٌّ عليه السلام بِنَفْسِهِ فَجَعَلَ يَقُولُ اقْلَبُوا ذَا اقْلَبُوا ذَا حَتَّي جَاءَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ فَقَالَ هُوَ ذَا فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام اللَّهُ أَكْبَرُ وَ لَا يُنَبِّئُكُمْ أَخْبَرَ مِنَ اللَّهِ قَالَ فَجَعَلَ النَّاسُ يَقُولُونَ هَذَا مَلَكٌ هَذَا مَلَكٌ لِقَوْلِ عَلِيٍّ عليه السلام .

وَ بِسَنَدٍ آخَرَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ أَمَا إِنَّ خَلِيلِي أَخْبَرَنِي أَنَّهُمْ ثَلَاثَةُ إِخْوَةٍ مِنَ الْجِنِّ هَذَا أَكْبَرُهُمْ وَ الثَّانِي لَهُ جَمْعٌ كَثِيرٌ وَ الثَّالِثُ فِيهِ ضَعْفٌ.

«579»

⁽¹⁾ مد، العمدة مِنْ صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: بَيْنَمَا نَحْنُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ هُوَ يَقْسِمُ قَسْماً إِذْ أَتَاهُ ذُو الْخُوَيْصِرَةِ وَ هُوَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي تَمِيمٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ اعْدِلْ فَقَالَ وَيْلَكَ مَنْ يَعْدِلُ إِذَا لَمْ أَعْدِلْ قَدْ خِبْتَ وَ خَسِرْتَ إِذَا لَمْ أَكُنْ أَعْدِلُ .

فَقَالَ عُمَرُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ائْذَنْ لِي فِيهِ أَضْرِبْ عُنُقَهُ فَقَالَ لَهُ دَعْهُ فَإِنَّ لَهُ أَصْحَاباً يُحَقِّرُ أَحَدُكُمْ صَلَاتَهُ مَعَ صَلَاتِهِمْ وَ صِيَامَهُ مَعَ صِيَامِهِمْ يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ لَا يُجَاوِزُ تَرَاقِيَهُمْ يَمْرُقُونَ مِنَ الدِّينِ كَمَا يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ يَنْظُرُ أَحَدُكُمْ إِلَي نَصْلِهِ فَلَا يُوجَدُ فِيهِ شَيْ‌ءٌ ثُمَّ يَنْظُرُ إِلَي رِصَافِهِ فَلَا يُوجَدُ فِيهِ شَيْ‌ءٌ ثُمَّ يَنْظُرُ إِلَي نَضِيِّهِ وَ هُوَ قِدْحُهُ فَلَا يُوجَدُ فِيهِ شَيْ‌ءٌ ثُمَّ يَنْظُرُ إِلَي قُذَذِهِ فَلَا يُوجَدُ فِيهِ شَيْ‌ءٌ قَدْ سَبَقَ الْفَرْثَ وَ الدَّمَ آيَتُهُمْ رَجُلٌ أَسْوَدُ إِحْدَي عَضُدَيْهِ مِثْلُ ثَدْيِ الْمَرْأَةِ أَوْ مِثْلُ الْبَضْعَةِ تَدَرْدَرُ يَخْرُجُونَ عَلَي خَيْرِ فِرْقَةٍ مِنَ الْإِسْلَامِ .

قَالَ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ فَأَشْهَدُ أَنِّي سَمِعْتُ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ

و با اسنادی دیگر به ابووضئ گوید: همراه علی بن ابی‌طالب علیه السلام درحال ورود به کوفه بودیم و چون به مسیر دو یا سه شبه رسیدیم، افراد بسیاری از ما جدا شدند، پس این را برای علی علیه السلام گفتیم. فرمود: امر انها شما را به وحشت نیاندازد که آنها بازخواهند گشت. پس حدیث را با طول آن ذکر کرد و راوی گوید: علی بن ابی‌طالب علیه السلام خدا را حمد گفت و فرمود: دوستم به من خبر داد که رهبر اینان مردی با دست ناقص است که بر روی سیاهی سینه‌اش موهایی است که گویی دم موش است، پس او را جستجو کردند و نیافتند. نزد او آمدیم و گفتیم او را نیافتیم. علی علیه السلام خود آمد درحالی که می‌فرمود: این را برگردانید، این را برگردانید، تا اینکه مردی از کوفیان آمد و گفت: او این است. علی علیه السلام فرمود: الله اکبر، آگاه تر از خدا کسی نیست که به شما خبر دهد. راوی گوید: به جهت کلام علی علیه السلام شروع به گفتن این فرمانرواست این فرمانرواست، کردند .

و با سندی دیگری از او گوید که وی فرمود: آگاه باشید که دوستم به من خبر داده است که آنها سه برادر از جنیان هستند، این بزرگترین آنهاست و برادر دوم جمع بسیاری دارد و در برادر سوم ضعفی است.

روایت 579

العمده⁽²⁾:

ابوسعید خدری گوید: درحالی که نزد رسول الله صلّی الله علیه و آله بودیم و او چیزی را قسمت می‌کرد، ذو خویصره که مردی از بنی تمیم است، نزد او آمد و گفت: یا رسول الله انصاف کن! فرمود: وای بر تو اگر من انصاف نکنم، کیست که انصاف کند، اگر من منصف نباشم تو ناکام مانده و زیان دیده‌ای.

عمر گفت: یا رسول الله درباره او به من اجازه بده که گردنش را بزنم، به او فرمود: او را رها کن که او یارانی دارد که هریک از شما در کنار نماز و روزه آنان، نماز و روزه خود را حقیر می‌شمارد، قرآن می‌خوانند که از ترقوه‌شان فراتر نمی‌رود، از دین منحرف می‌شوند، چنانکه تیر از هدف منحرف می‌شود. هریک از شما به سرپیکانش می‌نگرد، پس چیزی در آن نیست، سپس به رصافش می‌نگرد و در آن چیزی نیست، سپس به خدنگش می‌نگرد و در آن نیز چیزی نیست، سپس به پر تیرش می‌نگرد و در آن چیزی نیست، بر سرگین و خون پیشی گرفته است. نشانه آنها مرد سیاهی است که یکی از بازوانش مانند سینه زن یا مانند قطعه گوشتی در حرکت است که علیه بهترین فرقه از اسلام ظهور می‌کنند.

ابوسعید خدری گوید: شهادت می‌دهم که من این حدیث را از رسول الله

1) 579- رواهما يحيي بن الحسن بن البطريق رفع اللّه مقامه مسندة في الفصل الأخير من كتاب العمدة ص 231

2) . یحیی بن حسن بن بطریق آن دو را به صورت مسندة در فصل آخر از کتاب العمده ص 231 روایت کرده است.

صلي الله عليه و آله وَ أَشْهَدُ أَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام قَاتَلَهُمْ وَ أَنَا مَعَهُ فَأَمَرَ بِذَلِكَ الرَّجُلِ فَالْتُمِسَ فَأُتِيَ بِهِ حَتَّي نَظَرْتُ إِلَيْهِ عَلَي نَعْتِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله الَّذِي نَعَتَهُ.

وَ رُوِيَ أَيْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ مِثْلَهُ .

بيان

أورد ابن الأثير الخبر في جامع الأصول و قال الرصاف العقب الذي يكون فوق مدخل النصل في السهم واحدها رصفة.

و قال في النهاية في حديث الخوارج فينظر في نضيه النضي نصل السهم و قيل هو السهم قبل أن ينحت إذا كان قدحا و هو أولي لأنه قد جاء في الحديث ذكر النصل بعد النضي و قيل هو من السهم ما بين الريش و النصل قالوا سمي نضيا لكثرة البري و النحت فكأنه جعل نضوا أي هزيلا و قال القذذ ريش السهم واحدتها قذة.

و في جامع الأصول الفرث السرجين و ما يكون في الكرش.

و في النهاية في حديث ذي الثدية مثل البضعة تدردر أي ترجرج تجي‌ء و تذهب و الأصل تتدردر فحذف إحدي التاءين تخفيفا.

«580»

و الحديثان التاليان رواهما أيضا البخاري في «باب قتل الخوارج و الملحدين ... » من كتاب استتابة المرتدين من صحيحه: ج 9 ص 20- 21.

مد، العمدة مِنْ صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُصْعَبٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبِي عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَي قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا قَالَ هُمُ الْحَرُورِيَّةُ لَا هُمُ الْيَهُودُ وَ لَا هُمُ النَّصَارَي أَمَّا الْيَهُودُ فَكَذَّبُوا مُحَمَّداً صلي الله عليه و آله وَ أَمَّا النَّصَارَي فَكَفَرُوا بِالْجَنَّةِ وَ قَالُوا:

صلّی الله علیه و آله شنیدم و شهادت می‌دهم که علی بن ابی‌طالب علیه السلام با آنان پیکار کرد و من همراه او بودم. پس به یافتن آن مرد فرمان داد، پس جستجو شد و آورده شد تا اینکه به او نگاه کردم درحالی که بر صفتی بود که رسول الله صلّی الله علیه و آله وصف کرده بود.

با اسناد از ابوسلمه نیز مشابه آن روایت شده است .

توضیح

ابن اثیر این خبر را در جامع الاصول (ج 10، ص 83) آورده است و گوید: الرصاف دنباله‌ای است که بالای مدخل سر پیکان در تیر است و واحد آن رصفه است.

و در النهایه در حدیث خوارج گوید: «فینظر فی نضیّه» النضی سر تیر است و گفته شده تیر قبل از تراش است، اگر خدنگ باشد و این مناسب‌تر است، زیرا در حدیث نصل بعد از نضی آمده است و گفته شده: مابین پر و سر پیکان در تیر است. گویند: به جهت کثرت تراش، نضی نامیده شده است و گویی که او را نضو، یعنی لاغر کرده‌اند و گوید: القذ پر تیر است و واحد آن قذة است.

در جامع الاصول: الغرث سرگین و آنچه که در معده است، می‌باشد.

در النهایه در حدیث ذوالثدیه گوید: «مثل البضعه تدردر» یعنی تکان می‌خورد، می‌آید و می‌رود و اصل آن تتدردر است که یکی از دو تاء به جهت تخفیف حذف شده است.

روایت 580

العمده⁽²⁾

و بخاری آن را در حدیث ماقبل آخر از تفسیر سوره کهف از کتاب تفسیر: ج6، 117، چاپ دار إحیاء التراث العربی روایت کرد.

و دو حدیث بعد را نیز بخاری در باب «قتل خوارج و الملحدین...» در کتاب استتابة المرتدین از صحیحش: ج9، ص 20 و 21 روایت کرد.

از صحیح بخاری با اسنادش از عمرو بن مصعب گوید: از پدرم درباره این کلام خداوند متعال: {بگو آیا شما را از زیانکارترین مردم آگاه گردانم} سؤال کردم، گفت: آنها حروریان هستند. آنها نه یهودند و نه نصاری. یهودیان، محمد صلّی الله علیه و آله را تکذیب کردند و نصاری بهشت را منکر شدند و گفتند:

1) 580- رواه ابن البطريق رحمه اللّه في الحديث: 850 في الفصل الأخير من كتاب العمدة ص 238. و رواه البخاري في الحديث ما قبل الأخير من تفسير سورة الكهف من كتاب التفسير: ج 6 ص 117، ط دار إحياء التراث العربي.

2) . ابن بطریق آن را در حدیث 850 در فصل آخر از کتاب العمده ص 238 روایت کرده است.

لَا طَعَامَ فِيهَا وَ لَا شَرَابَ وَ الْحَرُورِيَّةُ هُمُ الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَ كَانَ سَعْدٌ يُسَمِّيهِمُ الْفَاسِقِينَ.

وَ مِنَ الْكِتَابِ الْمَذْكُورِ فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ حَتَّي يُبَيِّنَ لَهُمْ ما يَتَّقُونَ قَالَ كَانَ ابْنُ عُمَرَ يَرَاهُمْ شِرَارَ خَلْقِ اللَّهِ تَعَالَي وَ قَالَ إِنَّهُمُ انْطَلَقُوا إِلَي آيَاتٍ نَزَلَتْ فِي الْكُفَّارِ فَجَعَلُوهَا عَلَي الْمُؤْمِنِينَ.

وَ بِإِسْنَادِهِ أَيْضاً عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: ذُكِرَ الْحَرُورِيَّةُ فَقَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله يَمْرُقُونَ مِنَ الْإِسْلَامِ كَمَا يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ.

«581»

⁽¹⁾ مد، العمدة مِنْ تَفْسِيرِ الثَّعْلَبِيِّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ قَالَ: سَأَلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْكَوَّاءِ عَلِيّاً عليه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا قَالَ أَنْتُمْ يَا أَهْلَ حَرُورَاءَ وَ هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً أَيْ يَظُنُّونَ بِفِعْلِهِمْ أَنَّهُمْ مُطِيعُونَ مُحْسِنُونَ أُولئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ وَ لِقائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً.

وَ بِإِسْنَادِهِ أَيْضاً عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَدَّادِ قَالَ: وَقَفَ أَبُو أُمَامَةَ وَ أَنَا مَعَهُ عَلَي رُءُوسِ الْحَرُورِيَّةِ بِالشَّامِ عِنْدَ بَابِ حِصْنِ دِمَشْقَ فَقَالَ لَهُمْ كِلَابٌ كِلَابٌ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلَاثاً شَرُّ قَتْلَي يُظِلُّ السَّمَاءُ وَ خَيْرُ قَتْلَي قَتْلَاهُمْ وَ دَمَعَتْ عَيْنُ أَبِي أُمَامَةَ قَالَ فَقَالَ رَجُلٌ رَأَيْتُ قَوْلَكَ لِهَؤُلَاءِ الْقَتْلَي شَرَّ قَتْلَي يُظِلُّ السَّمَاءُ وَ خَيْرُ قَتْلَي قَتْلَاهُمْ أَ شَيْ‌ءٌ مِنْ قِبَلِ رَأْيٍ رَأَيْتَهُ أَوْ شَيْ‌ءٌ سَمِعْتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ أَ يَكُونُ مِنْ قِبَلِ رَأْيٍ رَأَيْتُهُ إِنِّي إِذَنْ لَجَرِي‌ءٌ لَوْ لَمْ أَسْمَعْ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِلَّا مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ حَتَّي عَدَّ سَبْعَ مَرَّاتٍ مَا حَدَّثَتْ بِهِ فَقَالَ الرَّجُلُ فَإِنِّي رَأَيْتُكَ دَمَعَتْ عَيْنَاكَ قَالَ هِيَ رَحْمَةٌ رَحِمْتُهُمْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ فَكَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ قَرَأَ وَ لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ إِلَي قَوْلِهِ أَ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ ثُمَّ قَالَ أَبُو أُمَامَةَ هُمُ الْحَرُورِيَّةُ.

در آن نه طعام است و نه شراب و حروریان همان کسانی هستند که عهد خدا را بعد از میثاق با او شکستند و سعد آنان را فاسقین می‌نامید.

و ازکتاب مذکور درباره این کلام خداوند متعال: «وَمَا کَانَ اللّهُ لِیُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ حَتَّی یُبَیِّنَ لَهُم مَّا یَتَّقُونَ» {و خدا بر آن نیست که گروهی را پس از آنکه هدایتشان نمود بی‌راه بگذارد مگر آنکه چیزی را که باید از آن پروا کنند برایشان بیان کرده باشد} گوید: ابن عمر آنها را بدترین‌های خلق خداوند متعال می‌دانست و گفت: آنها به‌سوی آیاتی که درباره کفار نازل شد، رفتند و آنها را برای مؤمنان قرار دادند.

و نیز با اسنادش از ابن عمر گوید: حروریان را ذکر کرد و گفت: نبی صلّی الله علیه و آله فرمود: از اسلام منحرف می‌شوند، چنانکه تیر از هدف منحرف می‌شود.

روایت 581

العمده⁽²⁾:

ابوطفیل گوید: عبدالله بن کواء از علی علیه السلام درباره این سخن خداوند: {بگو آیا شما را از زیانکارترین مردم آگاه گردانم} سؤال کرد. فرمود: شما هستید ای اهل حروراء {[آنان] کسانی‌اند که کوشش‌شان در زندگی دنیا به هدر رفته و خود می‌پندارند که کار خوب انجام می‌دهند} یعنی با کردار خویش می‌پندارند که آنها مطیع نیکوکار هستند: {[آری] آنان کسانی‌اند که آیات پروردگارشان و لقای او را انکار کردند در نتیجه اعمالشان تباه گردید و روز قیامت برای آنها [قدر و] ارزشی نخواهیم نهاد}

عبدالله بن شدّاد گوید: ابوامامه درحالی که من با او بودم، بالای سر حروریان در شام، کنار دروازه قلعه دمشق ایستاده و دو یا سه مرتبه به آنان گفت: سگان سگان، بدترین کشتگانی که آسمان بر آنها سایه انداخت و بهترین کشتگان، کشتگان آنها هستند و چشمان ابوامامه باریدن گرفت. راوی گوید: مردی گفت: سخنت به این کشتگان، بدترین کشتگانی که آسمان سایه انداخت و بهترین کشتگان، کشتگان آنان است را شنیدم، آیا از قبل چیزی دیده‌ای یا چیزی از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیده‌ای؟ گفت: آیا از قبل چیزی بوده که من ببینم؟ من گستاخ هستم، اگر یک یا دو و تا هفت مرتبه شمرد آنچه که گفتم را از رسول الله صلّی الله علیه و آله نشنیده باشم. پس مرد گفت: دیدم که چشمانت اشکبار شد. گفت: این مهربانی است که بر آنان کردم، آنها مؤمن بودند و بعد از ایمانشان کافر شدند. سپس قرائت کرد: «وَلاَ تَکُونُواْ کَالَّذِینَ تَفَرَّقُواْ وَاخْتَلَفُواْ مِن بَعْدِ مَا جَاءهُمُ الْبَیِّنَاتُ» {و چون کسانی مباشید که پس از آنکه دلایل آشکار برایشان آمد پراکنده شدند و با هم اختلاف پیدا کردند} را تا این سخن او: «أَکْفَرْتُم بَعْدَ إِیمَانِکُمْ» {آیا بعد از ایمانتان کفر ورزیدید} سپس ابوبمامه گفت: آنها حروریان هستند.

1) 581- انظر تفسير الآية: (103) من سورة الكهف من تفسير الثعلبي.

2) . مراجعه شود: تفسیر آیه 103 از سوره کهف از تفسیر ثعلبی

بيان

و خير قتلي قتلاهم أي الذين هم قتلوهم.

«582»

⁽¹⁾ مد، العمدة ذَكَرَ الثَّعْلَبِيُّ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَي يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ لا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ: هُمُ الْخَوَارِجُ.

«583»

⁽²⁾ مد، العمدة مِنَ الْجَمْعِ بَيْنَ الصَّحِيحَيْنِ لِلْحُمَيْدِيِّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ أَنَّ الْحَرُورِيَّةَ لَمَّا خَرَجَتْ عَلَي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام قَالُوا لَا حُكْمَ إِلَّا لِلَّهِ قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام كَلِمَةُ حَقٍّ أُرِيدَ بِهَا بَاطِلٌ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَصَفَ لَنَا نَاساً إِنِّي لَأَعْرِفُ صِفَتَهُمْ فِي هَؤُلَاءِ يَقُولُونَ الْحَقَّ بِأَلْسِنَتِهِمْ لَا يَجُوزُ تَرَاقِيَهُمْ وَ أَشَارَ إِلَي حَلْقِهِ مِنْ أَبْغَضِ خَلْقِ اللَّهِ إِلَيْهِ مِنْهُمْ أَسْوَدُ إِحْدَي يَدَيْهِ لَحْيُ شَاةٍ أَوْ حَلَمَةُ ثَدْيٍ .

فَلَمَّا قَتَلَهُمْ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام قَالَ انْظُرُوا فَنَظَرُوا فَلَمْ يَجِدُوا شَيْئاً فَقَالَ ارْجِعُوا فَوَ اللَّهِ مَا كَذَبْتُ وَ لَا كُذِبْتُ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلَاثاً ثُمَّ وَجَدُوهُ فِي خَرِبَةٍ فَأَتَوْا بِهِ حَتَّي وَضَعُوهُ بَيْنَ يَدَيْهِ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ وَ أَنَا حَاضِرٌ ذَلِكَ مِنْ أَمْرِهِمْ وَ قَوْلِ عَلِيٍّ عليه السلام فِيهِمْ.

وَ مِنَ الْكِتَابِ الْمَذْكُورِ مِنَ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ مِنَ الْبُخَارِيِّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ بِشْرِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ فِي الْحَرُورِيَّةِ شَيْئاً قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ وَ أَهْوَي بِيَدِهِ قِبَلَ الْعِرَاقِ يَخْرُجُ مِنْهُ قَوْمٌ يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ لَا يَتَجَاوَزُ تَرَاقِيَهُمْ يَمْرُقُونَ مِنَ الْإِسْلَامِ كَمَا يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ .

وَ فِي حَدِيثِ الْعَوَّامِ بْنِ حَوْشَبٍ يَلِيهِ قَوْمٌ قَبْلَ الْمَشْرِقِ مُحَلَّقَةٌ رُءُوسُهُمْ.

«584»

⁽³⁾. و قال ابن أبي الحديد قد تظاهرت الأخبار حتي بلغت حد التواتر بما وعد

توضیح

«و خیر قتلی قتلاهم» یعنی کسانی که آنان را به قتل رساندند.

روایت 582

العمده⁽⁴⁾:

ثعلبی در تفسیر این کلام خداوند متعال: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ لاَ تَتَّخِذُواْ بِطَانَةً مِّن دُونِکُمْ لاَ یَأْلُونَکُمْ خَبَالاً» {ای کسانی که ایمان آورده‌اید از غیر خودتان [دوست و] همراز مگیرید [آنان] از هیچ نابکاری در حق شما کوتاهی نمی‌ورزند} با اسنادش از ابوامامه از رسول الله ذکر کرد که وی فرمود: آنها خوارج هستند.

روایت 583

العمده⁽⁵⁾:

از جمع بستن بین دو صحیح حمیدی با اسنادش از عبدالله بن ابورافع گوید: زمانی‌که حروریان علیه علی بن ابی‌طالب ظهور کردند، گفتند: هیچ حکمی نیست جز برای خدا، علی علیه السلام فرمود: کلام حقی که باطل از آن قصد می‌شود، براستی رسول الله صلّی الله علیه و آله مردمی را برای ما توصیف کرده است که من صفت آنها را در اینانی که با زبانشان حقی می‌گویند که از ترقوه‌شان فراتر نمی‌رود، می‌بینم و به گروهی از منفورترین خلق خدا نزد وی اشاره کرد و از جمله آنها، مرد سیاه‌پوستی است که بر یکی از دستانش ریش گوسفند یا نوک سینه بود.

و چون علی بین ابی‌طالب علیه السلام آنان را کشت، فرمود: بنگرید، پس نگاه کردند و چیزی نیافتند، فرمود: بازگردید که به خدا سوگند دروغ نگفتم و دروغ نشنیدم این را دو یا سه مرتبه فرمود، سپس او را در خرابه⁭ای یافتند و او را آوردند و در مقابل او قرار دادند پس عبدالله درحالی⁭که من حاضر بودم درباره امر آنان و سخن علی علیه السلام درباره آنان گفت:

بشر بن عمر گوید: شنیدم که رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله درباره حروریان چیزی می⁭فرماید گوید: درحالی⁭که دستش را به⁭سمت عراق پایین آورد شنیدم که می⁭فرماید: قومی از آن خارج می⁭شود که قرآن را قرائت می⁭کنند درحالی⁭که از ترقوه⁭شان فراتر نمی⁭رود از اسلام منحرف می⁭شوند چنانکه تیر از هدف منحرف می⁭شود. و در حدیث عوام بن حوشب به⁭دنبال آن آمده است قومی از سوی شرق با سرهایی تراشیده.

روایت 584

ابن ابی الحدید⁽⁶⁾گوید: اخبار فراوان شد تا اینکه به حد تواتر رسید در خصوص ثوابی که

1) 582- و ليراجع تفسير الآية: 118 من سورة آل عمران من تفسير الثعلبي.

2) 583- و لهذا الحديث مصادر و قد رواه الخطيب في ترجمة عبيد اللّه بن أبي رافع تحت الرقم: 5453 من تاريخ بغداد: ج 10، ص 305.

3) 584- رواه ابن أبي الحديد في شرح المختار: 36 من نهج البلاغة: ج 1 ص 458 ط الحديث ببيروت، و في ط الحديث بمصر: ج 2 ص 265.

4) . مراجعه شود: تفسیر آیه 103 از سوره آل عمران از تفسیر ثعلبی

5) . برای این حدیث منابعی است و خطیب آن را در زندگی نامه عبدالله بن ابی رافع ذیل شماره: 5453 از تاریخ بغداد: ج10، ص305 روایت کرد.

6) ابن ابی الحدید آن را در شرح مختار 36 نهج البلاغه: ج1، ص 458، چاپ جدید بیروت، و در چاپ جدید مصر: ج2، ص 265 روایت کرد.

الله تعالي قاتلي الخوارج من الثواب علي لسان رسول الله صلي الله عليه و آله وَ فِي الصِّحَاحِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بَيْنَا هُوَ يَقْسِمُ قَسْماً إِذْ جَاءَهُ رَجُلٌ مِنْ بَنِي تَمِيمٍ يُدْعَي ذَا الْخُوَيْصِرَةِ فَقَالَ اعْدِلْ يَا مُحَمَّدُ فَقَالَ صلي الله عليه و آله قَدْ عَدَلْتُ فَقَالَ لَهُ ثَانِيَةً اعْدِلْ يَا مُحَمَّدُ فَإِنَّكَ لَمْ تَعْدِلْ فَقَالَ صلي الله عليه و آله وَيْلَكَ وَ مَنْ يَعْدِلُ إِذَا لَمْ أَعْدِلْ .

فَقَامَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ائْذَنْ لِي أَضْرِبْ عُنُقَهُ فَقَالَ دَعْهُ فَسَيَخْرُجُ مِنْ ضِئْضِئِ هَذَا قَوْمٌ يَمْرُقُونَ مِنَ الدِّينِ كَمَا يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ يَنْظُرُ أَحَدُكُمْ إِلَي نَصْلِهِ فَلَا يَجِدُ شَيْئاً فَيَنْظُرُ إِلَي نَضِيِّهِ فَلَا يَجِدُ شَيْئاً ثُمَّ يَنْظُرُ إِلَي الْقُذَذِ فَكَذَلِكَ سَبَقَ الْفَرْثَ وَ الدَّمَ يَخْرُجُونَ عَلَي خَيْرِ فِرْقَةٍ مِنَ النَّاسِ يُحَقَّرُ صَلَاتُكُمْ فِي جَنْبِ صَلَاتِهِمْ وَ صَوْمُكُمْ عِنْدَ صَوْمِهِمْ يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ لَا يُجَاوِزُ تَرَاقِيَهُمْ آيَتُهُمْ رَجُلٌ أَسْوَدُ أَوْ قَالَ أَدْعَجُ مُخْدَجُ الْيَدِ إِحْدَي ثَدْيَيْهِ كَأَنَّهَا ثَدْيُ امْرَأَةٍ أَوْ بَضْعَةٌ تَدَرْدَرُ .

وَ فِي بَعْضِ الصِّحَاحِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ لِأَبِي بَكْرٍ وَ قَدْ غَابَ الرَّجُلُ عَنْ عَيْنِهِ قُمْ إِلَي هَذَا فَاقْتُلْهُ فَقَامَ ثُمَّ عَادَ وَ قَالَ وَجَدْتُهُ يُصَلِّي فَقَالَ لِعُمَرَ مِثْلَ ذَلِكَ فَعَادَ وَ قَالَ وَجَدْتُهُ يُصَلِّي فَقَالَ لِعَلِيٍّ عليه السلام مِثْلَ ذَلِكَ فَقَالَ لَمْ أَجِدْهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَوْ قُتِلَ هَذَا لَكَانَ أَوَّلَ فِتْنَةٍ وَ آخِرَهَا أَمَا إِنَّهُ سَيَخْرُجُ مِنْ ضِئْضِئِ هَذَا الْحَدِيثَ .

وَ فِي بَعْضِ الصِّحَاحِ يَقْتُلُهُمْ أَوْلَي الْفَرِيقَيْنِ بِالْحَقِّ.

وَ فِي مُسْنَدِ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ عَنْ مَسْرُوقٍ قَالَ: قَالَتْ لِي عَائِشَةُ إِنَّكَ مِنْ وُلْدِي وَ مِنْ أَحَبِّهِمْ إِلَيَّ فَهَلْ عِنْدَكَ عِلْمٌ مِنَ الْمُخْدَجِ فَقُلْتُ نَعَمْ قَتَلَهُ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام عَلَي نَهَرٍ يُقَالُ لِأَعْلَاهُ تامراء [تَامَرَّا] وَ لِأَسْفَلِهِ النَّهْرَوَانَ بَيْنَ لَخَاقِيقَ وَ طَرْفَاءَ قَالَتِ ابْغِنِي عَلَي ذَلِكَ بَيِّنَةً فَأَقَمْتُ رِجَالًا شَهِدُوا عِنْدَهَا بِذَلِكَ قَالَ فَقُلْتُ لَهَا سَأَلْتُكِ بِصَاحِبِ الْقَبْرِ مَا الَّذِي سَمِعْتِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي

خداوند متعال از زبان رسول⁭الله به قاتلان خوارج وعده داده است و در صحاح مورد توافق است که رسول⁭الله درحالی⁭که چیزی قسمت می⁭کرد مردی از بنی تمیم که ذوخویصره خوانده می⁭شد نزد او آمد و گفت: انصاف کن ای محمد، فرمود: انصاف کرده⁭ام، پس بار دیگر گفت: انصاف کن یا محمد که تو انصاف نکرده⁭ای پس فرمود: وای بر تو اگر من انصاف نکرده⁭ام کیست که انصاف کند.

پس عمر بن خطاب برخاست و گفت: یا رسول⁭الله به من اجازه بده گردن او را بزنم فرمود: او را رها کن که از نسل او قومی ظهور خواهد کرد که بسان انحراف تیر از هدف از اسلام منحرف می⁭شوند هر یک از شما به سر پیکان او می⁭نگرد چیزی نمی⁭یابد به خدنگ او می⁭نگرد چیزی نمی⁭یابد به پر او می⁭نگرد چنین است، بر سرگین و خون پیشی گرفته است علیه بهترین فرقه از مردم ظهور می⁭کنند نماز شما و روزه شما در کنار نماز و روزه آنها حقیر است، قرآن قرائت می⁭کنند درحالی⁭که از ترقوه⁭شان فراتر نمی⁭رود نشانه آنها مرد سیاه⁭پوستی است یا فرمود: سیاه⁭چشم با دستی ناقص که یکی از سینه⁭هایش سینه زن یا گوشتی لرزان است.

و در برخی از صحاح آمده است: رسول الله صلّی الله علیه و آله به ابوبکر درحالی⁭که آن مرد از چشم او غایب شد فرمود: به سوی او برخیز و وی را بکش پس برخاست و برگشت و گفت: او را در نماز یافتم! پس به عمر مانند آن را فرمود و او برگشت و گفت: او را در نماز یافتم! پس مانند آن را به علی علیه السلام فرمود پس گفت او را نیافتم. رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود: اگر او کشته شود اولین و آخرین فتنه است آگاه باشید که آن از نسل او خارج می⁭شود ادامه حدیث.

و در یکی از صحاح آمده است: شایسته⁭ترین گروه⁭ها به حق آنان را به قتل می⁭رساند.

و در مسندی احمد بن حنبل از مسروق گوید: عایشه به من گفت: تو از فرزندان من و از محبوب⁭ترین آنها نزد من هستی آیا از ناقص خبری داری؟ گفتم: بله او را علی بن ابی طالب علیه السلام بر نهری که به بالای آن تامرّاء و به پایین آن نهروان گفته می⁭شود بین لخاقیق و طرفاء به قتل رساند. گفت: دلیل روشنی بر آن برایم جستجو کن پس مردانی آوردم که نزد او بر آن شهادت دادند راوی گوید به او گفتم: به صاحب قبر از تو آنچه⁭که درباره آنها از رسول الله صلّی الله علیه و آله

الله عليه و آله فِيهِمْ ؟ قَالَ نَعَمْ سَمِعْتُهُ يَقُولُ إِنَّهُمْ شَرُّ الْخَلْقِ وَ الْخَلِيقَةِ يَقْتُلُهُمْ خَيْرُ الْخَلْقِ وَ الْخَلِيقَةِ وَ أَقْرَبُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَسِيلَةً.

وَ فِي كِتَابِ صِفِّينَ لِلْوَاقِدِيِّ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام لَوْ لَا أَنْ تَبْطَرُوا فَتَدَعُوا الْعَمَلَ لَحَدَّثْتُكُمْ بِمَا سَبَقَ عَلَي لِسَانِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لِمَنْ قَتَلَ هَؤُلَاءِ.

وَ فِيهِ قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ يَخْرُجُ فِي آخِرِ الزَّمَانِ قَوْمٌ أَحْدَاثُ الْأَسْنَانِ سُفَهَاءُ الْأَحْلَامِ قَوْلُهُمْ مِنْ خَيْرِ أَقْوَالِ الْبَرِّيَّةِ صَلَاتُهُمْ أَكْثَرُ مِنْ صَلَاتِكُمْ وَ قِرَاءَتُهُمُ أَكْثَرُ مِنْ قِرَاءَتِكُمْ لَا يُجَاوِزُ إِيمَانُهُمْ تَرَاقِيَهُمْ أَوْ قَالَ حَنَاجِرَهُمْ يَمْرُقُونَ مِنَ الدِّينِ كَمَا يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ فَاقْتُلُوهُمْ فَإِنَّ قَتْلَهُمْ أَجْرٌ لِمَنْ قَتَلَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

وَ فِي كِتَابِ صِفِّينَ أَيْضاً لِلْمَدَائِنِيِّ عَنْ مَسْرُوقٍ أَنَّ عَائِشَةَ قَالَتْ لَهُ لَمَّا عَرَفَتْ أَنَّ عَلِيّاً قَتَلَ ذَا الثُّدَيَّةِ لَعَنَ اللَّهُ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ فَإِنَّهُ كَتَبَ إِلَيَّ يُخْبِرُنِي أَنَّهُ قَتَلَهُ بِالْإِسْكَنْدَرِيَّةِ إِلَّا أَنَّهُ لَيْسَ يَمْنَعُنِي مَا فِي نَفْسِي أَنْ أَقُولَ مَا سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ يَقْتُلُهُ خَيْرُ أُمَّتِي مِنْ بَعْدِي.

«585»

⁽¹⁾ أَقُولُ وَ رُوِيَ فِي جَامِعِ الْأُصُولِ تِلْكَ الْأَخْبَارُ وَ الْأَخْبَارُ السَّابِقَةُ بِأَسَانِيدَ .

وَ رُوِيَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: بَعَثَ عَلِيٌّ عليه السلام وَ هُوَ بِالْيَمَنِ إِلَي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله بِذَهِيبَةٍ فِي تُرْبَتِهَا فَقَسَمَهَا بَيْنَ أَرْبَعَةٍ الْأَقْرَعِ بْنِ حَابِسٍ وَ عُيَيْنَةَ بْنِ بَدْرٍ الْفَزَارِيِّ وَ عَلْقَمَةَ بْنِ عَلَاثَةَ الْعَامِرِيِّ وَ زَيْدِ بْنِ الْخَيْلِ الطَّائِيِّ فَتَغَضَّبَتْ قُرَيْشٌ وَ الْأَنْصَارُ فَقَالُوا يُعْطِيهِ صَنَادِيدَ أَهْلِ نَجْدٍ وَ يَدَعُنَا قَالَ إِنَّمَا أَتَأَلَّفُهُمْ فَأَقْبَلَ رَجُلٌ غَائِرُ الْعَيْنَيْنِ نَاتِي الْجَبِينِ كَثُّ اللِّحْيَةِ مُشْرِفُ

شنیدی را از تو می⁭خواهم؟ راوی گوید: بله از او شنیدم که می⁭فرماید: آنها بدترین خلق و مخلوقات هستند که برترین خلق و خلائق و نزدیک⁭ترین آنها از نظر وسیله نزد خداوند آنان را می⁭کشد. و در کتاب صفین واقدی از علی علیه السلام گوید: اگر گستاخیتان نبود که عمل را رها کنید درباره آنچه⁭که بر زبان رسول الله صلّی الله علیه و آله برای کسی⁭که اینان را بکشد جاری شده است برایتان می گفتم.

و درباره آن از علی علیه السلام فرمود شنیدم که رسول الله صلّی الله علیه و آله می فرماید: در آخر الزمان قومی ظهور می کنند که جوان و کم خرد هستند سخنانشان از بهترین سخنان خلائق، نمازشان بیشتر از نماز شما و قرائتشان بیشتر از قرائت شماست، ایمانشان از ترقوه⁭شان - یا فرمود: از حنجره⁭شان - فراتر نمی⁭رود، بسان انحراف تیر از هدف از دین منحرف می⁭شوند پس آنان را بکشید که کشتن آنها، در روز قیامت اجری برای قاتلان آنان است.

و نیز در کتاب صفین مدائنی از مسروق گوید که عایشه زمانی⁭که دانست علی علیه السلام ذوالثدیه را کشته است به او گفت: خداوند عمرو بن عاص را لعنت کند که برایم نوشت و خبر داد که او وی را در اسکندریه کشته است آگاه باشید که آنچه⁭که در نفسم است مرا مانع از این نمی⁭شود که آنچه⁭که از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیدم را بگویم که فرمود: برترین امتم بعد از من وی را به قتل می⁭رساند.

روایت 585

می⁭گویم⁽²⁾

و در جامع الاصول آن اخبار و اخبار سابق را با اسناد روایت کرده است.

و از ابوسعید خدری روایت کرد که گوید: علی علیه السلام درحالی⁭که در یمن بود طلاهایی را در خاکش به ⁭سوی نبی صلّی الله علیه و آله فرستاد پس وی آن را بین چهارتن اقرع بن حابس، عینیه بن بدر فزاری، علقمه بن علاثه عامری و زید بن خیل طائی تقسیم کرد پس قریش و انصار برآشفتند و گفتند: آن را به بزرگان اهل نجد می⁭بخشد و ما را رها می⁭کند!! فرمود: من فقط آنها را نزدیک می⁭کنم پس مردی با چشمی فرورفته، پیشانی برآمده، محاسنی انبوه و گونه⁭هایی

1) 585- ذكره ابن الأثير في كتاب الفتن في حرف الفاء في عنوان: «الخوارج» تحت الرقم: 7549 و ما بعده من كتاب جامع الأصول: ج 10، ص 76- 93 ط دار الفكر.

2) . ابن اثیر آن را در کتاب الفتن در حرف راء در عنوان: «الخوارج» ذیل شماره 7549 و مابعد آن از کتاب جامع الأصول: ج10، ص 76-93 چاپ دارالفکر ذکر کرده است.

الْوَجْنَتَيْنِ مَحْلُوقُ الرَّأْسِ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ اتَّقِ اللَّهَ قَالَ فَمَنْ يُطِيعُ اللَّهَ إِذَا عَصَيْتُهُ أَ فَيَأْمَنُنِي عَلَي أَهْلِ الْأَرْضِ وَ لَا تَأْمَنُونِي فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ أَقْتُلُهُ أَرَاهُ خَالِدَ بْنَ الْوَلِيدِ فَمَنَعَهُ فَلَمَّا وَلَّي قَالَ إِنَّ مِنْ ضِئْضِئِ هَذَا قَوْماً يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ لَا يُجَاوِزُ حَنَاجِرَهُمْ يَمْرُقُونَ مِنَ الْإِسْلَامِ مُرُوقَ السَّهْمِ مِنَ الرَّمِيَّةِ يَقْتُلُونَ أَهْلَ الْإِسْلَامِ وَ يَدَعُونَ أَهْلَ الْأَوْثَانِ لَئِنْ أَدْرَكْتُهُمْ لَأَقْتُلَنَّهُمْ قَتْلَ عَادٍ .

وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي قِيلَ مَا سِيمَاهُمْ قَالَ سِيمَاهُمُ التَّحْلِيقُ أَوْ قَالَ التَّسْبِيدُ فَإِذَا رَأَيْتُمُوهُمْ فَأَنِيمُوهُمْ.

بيان

قال ابن الأثير في مادة ضأضأ من كتاب النهاية بعد ذكر بعض الخبر الضئضئ الأصل يقال ضئضئ صدق و ضؤضؤ صدق و حكي بعضهم ضئضي‌ء بوزن قنديل يريد أنه يخرج من نسله و عقبه.

و رواه بعضهم بالصاد المهملة و هو بمعناه.

و قال في حديث الخوارج التسبيد فيهم فاش هو الحلق و استيصال الشعر و قيل هو ترك التدهن و غسل الرأس و قال أنيموهم أي اقتلوهم. و يقال نامت الشاة و غيرها إذا ماتت و النائمة الميتة.

أقول: الأخبار في ذلك في كتب الخاصة و العامة كثيرة تركناها مخافة الإكثار و التكرار.

«586»

⁽¹⁾كِتَابُ الْغَارَاتِ، لِإِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِيِّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي عِمْرَانَ الْكِنْدِيِّ قَالَ: قَالَ ابْنُ الْكَوَّاءِ لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام مَنِ الْأَخْسَرُونَ أَعْمَالًا الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً قَالَ كَفَرَةُ أَهْلِ الْكِتَابِ فَإِنَّ أَوَّلِيهِمْ كَانُوا فِي حَقٍّ فَابْتَدَعُوا فِي دِينِهِمْ فَأَشْرَكُوا بِرَبِّهِمْ وَ هُمْ يَجْتَهِدُونَ فِي الْعِبَادَةِ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلي شَيْ‌ءٍ فَهُمُ الْأَخْسَرُونَ أَعْمَالًا الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً.

برآمده و سری تراشیده روی کرد و گفت: ای محمد از خدا بترس. فرمود: آنگاه که من از خدا سرکشی کنم کیست که از او طاعت کند او مرا بر اهل زمین امین کرده است و شما مرا امین نمی⁭دانید؟ مردی از قوم گفت: او را می⁭کشم. خالد بن ولید او را دید و مانعش شد و چون پشت کرد فرمود: از نسل او قومی است که قرآن می⁭خوانند درحالی⁭که از حنجره⁭شان فراتر نمی⁭رود، بسان برون رفتن تیر از هدف، از اسلام منحرف می⁭شوند؛ اهل اسلام را می⁭کشند و بت⁭پرستان را رها می⁭کنند. اگر به آنان می⁭رسیدم قطعاً آنها را بسان کشتن قوم عاد می⁭کشتم. و در روایتی دیگر آمده است: گفته شد: و نشانه آنها چیست؟ فرمود: نشانه آنها تراشیدن مو - یا فرمود کندن مو - است پس هرگاه آنها را دیدید به قتل برسانید.

توضیح

ابن اثیر در ماده «ضأضأ» از کتاب النهایه بعد از ذکر بخشی از خبر گوید: الضئضئ یعنی اصل، ضئضئ صدق و ضؤضؤ صدق گفته می⁭شود. و برخی از آنها ضئضئ بر وزن قندیل نیز حکایت کرده⁭ است و منظورش این است که از نسل و فرزندان او خارج می⁭شود.

و برخی از آنها آن را با صاد روایت کرده است که به همین معناست .

و در حدیث خوارج گوید: «التسبید فیهم فاش» که تسبید همان تراشیدن و کندن مو است. و گفته شده رها کردن روغن زدن و شستن سر است. و گوید: أنیموهم یعنی آنان را به قتل برسانید.

و نامت الشاه و جز آن گفته می⁭شود زمانی⁭که گوسفند بمیرد و النائمه یعنی مرده.

می⁭گویم: اخبار درباره آن در کتب خاصه و عامه فراوان است و از بیم زیاده⁭گویی و تکرار آن را رها کردیم.

روایت 586

کتاب غارات⁽²⁾:

تألیف ابراهیم بن محمد ثقفی با اسنادش از ابوعمران کندی گوید: ابن کوّاء به امیرمؤمنان علیه السلام گفت: از زیانکارترین مردم کسانی که کوشش‌شان در زندگی دنیا به هدر رفته و خود می‌پندارند که کار خوب انجام می‌دهند کیست؟ فرمود: کافران اهل کتاب که اولین⁭های آنها در حق بودند پس در دینشان بدعت کردند و به پروردگارشان شرک ورزیدند درحالی⁭که در عبادت تلاش می⁭کنند گمان می⁭کنند که بر چیزی هستند پس آنها زیانکارترین مردم کسانی که کوشش‌شان در زندگی دنیا به هدر رفته و خود می‌پندارند که کار خوب انجام می‌دهند

1) 586- و انظر الحديث: 87 من كتاب الغارات: ج 1، ص 180.

2) . مراجعه شود: حدیث 87 از کتاب الغارات: 1، ص180.

ثُمَّ رَفَعَ صَوْتَهُ وَ قَالَ وَ مَا أَهْلُ النَّهْرَوَانِ غَداً مِنْهُمْ بِبَعِيدٍ قَالَ ابْنُ الْكَوَّاءِ لَا أَتَّبِعُ سِوَاكَ وَ لَا أَسْأَلُ غَيْرَكَ قَالَ إِذَا كَانَ الْأَمْرُ إِلَيْكَ فَافْعَلْ الْخَبَرَ.

سپس صدایش را بلند کرد و فرمود: و فردا اهل نهروان از آنها دور نیستتند. ابن کواء گفت: از غیر تو پیروی نمی⁭کنم و غیر تو را نمی⁭خواهم. فرمود: اگر امر به سوی تو بود چنین کن. ادامه خبر .

باب 23 باب قتال الخوارج و احتجاجاته صلوات الله عليه‌

الأخبار

«587»

⁽¹⁾ قَالَ ابْنُ أَبِي الْحَدِيدِ فِي شَرْحِ النَّهْجِ رَوَي ابْنُ دَيْزِيلَ فِي كِتَابِ صِفِّينَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ خَالِدِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ عُمَرَ مَوْلَي غُفْرَةَ قَالَ: لَمَّا رَجَعَ عَلِيٌّ عليه السلام مِنْ صِفِّينَ إِلَي الْكُوفَةِ أَقَامَ الْخَوَارِجَ حَتَّي جَمُّوا ثُمَّ خَرَجُوا إِلَي صَحْرَاءٍ بِالْكُوفَةِ تُسَمَّي حَرُورَاءَ فَتَنَادَوْا لَا حُكْمَ إِلَّا لِلَّهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ أَلَا إِنَّ مُعَاوِيَةَ وَ عَلِيّاً أَشْرَكَا فِي حُكْمِ اللَّهِ .

فَأَرْسَلَ عَلِيٌّ عليه السلام إِلَيْهِمْ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الْعَبَّاسِ فَنَظَرَ فِي أَمْرِهِمْ وَ كَلَّمَهُمْ ثُمَّ رَجَعَ إِلَي عَلِيٍّ عليه السلام فَقَالَ لَهُ مَا رَأَيْتَ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَ اللَّهِ مَا أَدْرِي مَا هُمْ فَقَالَ عليه السلام أَ رَأَيْتَهُمْ مُنَافِقِينَ فَقَالَ وَ اللَّهِ مَا سِيمَاهُمْ سِيمَاءَ مُنَافِقِينَ إِنَّ بَيْنَ أَعْيُنِهِمْ لَأَثَرَ السُّجُودِ وَ هُمْ يَتَأَوَّلُونَ الْقُرْآنَ .

فَقَالَ عليه السلام دَعُوهُمْ مَا لَمْ يَسْفِكُوا دَماً أَوْ يَغْصِبُوا مَالًا وَ أَرْسَلَ إِلَيْهِمْ مَا هَذَا الَّذِي أَحْدَثْتُمْ وَ مَا تُرِيدُونَ قَالُوا نُرِيدُ أَنْ نَخْرُجَ نَحْنُ وَ أَنْتَ

باب بیست و سوم : جنگ با خوارج و احتجاجات امام صلوات الله علیه

روایات

روایت 587

ابن ابی الحدید در شرح نهج⁭البلاغه گوید⁽²⁾:

ابن دیزل در کتاب صفین از عبدالرحمان بن زیاد، از خالد بن حمید، از عمر مولای غفره روایت کرد: زمانی⁭که علی علیه السلام از صفین به کوفه بازگشت خوارج اقامت کردند تا اینکه جمع شدند سپس به⁭سوی صحرایی در کوفه که حروراء خوانده می⁭شد خارج شدند و ندا برآوردند: حکم فقط از آن خداست گرچه مشرکان اکراه داشته باشند آگاه باشید که معاویه و علی در حکم خدا شرک ورزیده⁭اند.

پس علی علیه السلام عبدالله بن عباس را به⁭سوی آنان فرستاد او در امر آنان تأمل کرد و با آنان صحبت کرد و به⁭سوی علی علیه السلام بازگشت و به او گفت: چه دیدی؟ ابن عباس گفت: به خدا سوگند نمی⁭دانم آنان چه هستند؟ فرمود آیا آنان را منافق دیدی؟ گفت: به خدا سوگند سیمایشان سیمای منافق نیست در میان چشمانشان اثر سجود است و آنها قرآن را تأویل می⁭کنند. پس امام علیه السلام فرمود: تا زمانی⁭که خونی نریخته و مالی غصب نکرده⁭اند آنها را رها کنید؛ و به ⁭سوی آنان فرستاد: این چیست که ایجاد کرده⁭اید و چه می⁭خواهید؟ گفتند: می⁭خواهیم ما، تو

1) 587- رواه ابن أبي الحديد في شرح المختار: 40 من نهج البلاغة من شرحه: ج 1، ص 490 ط الحديث ببيروت، و في ط الحديث بمصر: ج 2 ص 310.

2) . ابن ابی الحدید در شرح مختار 40 نهج البلاغه از شرحش: ج1، ص490 چاپ جدید بیروت، و در چاپ جدید مصر: ج2، ص 310 روایت کرد.

وَ مَنْ كَانَ مَعَنَا بِصِفِّينَ ثَلَاثَ لَيَالٍ وَ نَتُوبَ إِلَي اللَّهِ مِنْ أَمْرِ الْحَكَمَيْنِ ثُمَّ نَسِيرَ إِلَي مُعَاوِيَةَ فَنُقَاتِلَهُ حَتَّي يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنَا وَ بَيْنَهُ فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام فَهَلَّا قُلْتُمْ هَذَا حِينَ بَعَثْنَا الْحَكَمَيْنِ وَ أَخَذْنَا مِنْهُمُ الْعَهْدَ وَ أَعْطَيْنَاهُمُوهُ أَلَّا قُلْتُمْ هَذَا حِينَئِذٍ قَالُوا كُنَّا قَدْ طَالَتِ الْحَرْبُ عَلَيْنَا وَ اشْتَدَّ الْبَأْسُ وَ كَثُرَ الْجِرَاحُ وَ كَلَّ الْكُرَاعُ وَ السِّلَاحُ فَقَالَ لَهُمْ أَ فَحِينَ اشْتَدَّ الْبَأْسُ عَلَيْكُمْ عَاهَدْتُمْ فَلَمَّا وَجَدْتُمُ الْجَمَامَ قُلْتُمْ نَنْقُضُ الْعَهْدَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ كَانَ يَفِي لِلْمُشْرِكِينَ بِالْعَهْدِ أَ فَتَأْمُرُونَنِي بِنَقْضِهِ ؟

فَمَكَثُوا مَكَانَهُمْ لَا يَزَالُ الْوَاحِدُ مِنْهُمْ يَرْجِعُ إِلَي عَلِيٍّ عليه السلام وَ لَا يَزَالُ الْآخَرُ مِنْهُمْ يَخْرُجُ مِنْ عِنْدِ عَلِيٍّ عليه السلام فَدَخَلَ وَاحِدٌ مِنْهُمْ عَلَي عَلِيٍّ عليه السلام بِالْمَسْجِدِ وَ النَّاسُ حَوْلَهُ فَصَاحَ لَا حُكْمَ إِلَّا لِلَّهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ فَتَلَفَّتَ النَّاسُ فَنَادَي لَا حُكْمَ إِلَّا لِلَّهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُتَلَفِّتُونَ فَرَفَعَ عَلِيٌّ عليه السلام رَأْسَهُ إِلَيْهِ فَقَالَ لَا حُكْمَ إِلَّا لِلَّهِ وَ لَوْ كَرِهَ أَبُو حَسَنٍ فَقَالَ عليه السلام إِنَّ أَبَا حَسَنٍ لَا يَكْرَهُ أَنْ يَكُونَ الْحُكْمُ لِلَّهِ ثُمَّ قَالَ حُكْمَ اللَّهِ أَنْتَظِرُ فِيكُمْ .

فَقَالَ لَهُ النَّاسُ هَلَّا مِلْتَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَي هَؤُلَاءِ فَأَفْنَيْتَهُمْ فَقَالَ إِنَّهُمْ لَا يَفْنُونَ إِنَّهُمْ لَفِي أَصْلَابِ الرِّجَالِ وَ أَرْحَامِ النِّسَاءِ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ.

قَالَ وَ رَوَي أَنَسُ بْنُ عِيَاضٍ الْمَدَنِيُّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهما السلام عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عليه السلام أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام كَانَ يَوْماً يَؤُمُّ النَّاسَ وَ هُوَ يَجْهَرُ بِالْقِرَاءَةِ فَجَهَرَ ابْنُ الْكَوَّاءِ مِنْ خَلْفِهِ وَ لَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَ إِلَي الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ فَلَمَّا جَهَرَ ابْنُ الْكَوَّاءِ مِنْ خَلْفِهِ بِهَا سَكَتَ عَلِيٌّ عليه السلام فَلَمَّا أَنْهَاهَا ابْنُ الْكَوَّاءِ عَادَ عَلِيٌّ عليه السلام فَأَتَمَّ قِرَاءَتَهُ فَلَمَّا شَرَعَ عَلِيٌّ عليه السلام فِي الْقِرَاءَةِ أَعَادَ ابْنُ الْكَوَّاءِ الْجَهْرَ بِتِلْكَ الْآيَةِ فَسَكَتَ عَلِيٌّ عليه السلام فَلَمْ يَزَالا كَذَلِكَ يَسْكُتُ هَذَا وَ يَقْرَأُ ذَاكَ مِرَاراً حَتَّي قَرَأَ عَلِيٌّ عليه السلام فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَ لا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لا يُوقِنُونَ فَسَكَتَ ابْنُ الْكَوَّاءِ وَ عَادَ عَلِيٌّ عليه السلام إِلَي

و هر کسی⁭که در صفین با ما بود سه شب خارج شویم و از امر حکمین به درگاه خداوند توبه کنیم سپس به⁭سوی معاویه برویم و با او پیکار کنیم تا خداوند میان ما و او حکم کند. علی علیه السلام فرمود: چرا زمانی⁭که حکمین را فرستادیم و از آنان عهد گرفتیم وبه آنان عهد دادیم این را نگفتید. گفتند: جنگ بر ما طولانی شده و صدمه شدت گرفته و جراحت فراوان شده و پاها و سلاح⁭ها کند شده بود! به آنان فرمود: پس آیا چون صدمه بر شما شدت گرفت عهد بستید و چون آسایش یافتید گفتند عهد بشکنیم؟ رسول⁭الله به عهد با مشرکان وفا می⁭کرد آیا شما مرا به شکستن آن امر می⁭کنید؟

پس درجای خویش ماندند و پیوسته یکی از آنان به⁭سوی علی بازمی⁭گشت و یکی دیگر از آنها از حضور علی علیه السلام خارج می⁭شد و یکی از آنها در مسجد بر علی علیه السلام وارد شد درحالی⁭که مردم پیرامون او بودند و فریاد زد: حکم فقط از آن خداست گرچه مشرکان اکراه داشته باشند پس مردم به اطراف نگریستند پس او ندا برآورد: حکم از آن خداست گرچه به اطراف نگاه کنندگان اکراه داشته باشند! و علی علیه السلام سرش را به⁭سوی او بالا گرفت و او گفت: حکم فقط از آن خداست گرچه ابوالحسن اکراه داشته باشد. پس امام علیه السلام فرمود: ابوالحسن اکراهی ندارد که حکم از آن خدا باشد سپس فرمود: منتظر حکم خدا درباره شما هستم.

پس مردم به او گفتند: یا امیرمؤمنان آیا با اینان مخالف نیستی که آنان را نابود کنیم؟ فرمود: اینان نابود نمی⁭شوند. آنها تا روز قیامت در صلب مردان و رحم زنان هستند.

گوید: و انس بن عیاض مدنی از جعفر بن محمد علیه السلام از پدرش از جدش علیهم السلام روایت کرد که علی علیه السلام روزی درحالی⁭که قرائت را جهر می⁭نمود بر مردم امامت می⁭کرد پس ابن کوّاء از پشت سرش بلند قرائت کرد: «وَلَقَدْ أُوحِیَ إِلَیْکَ وَإِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ وَلَتَکُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِینَ» {و قطعا به تو و به کسانی که پیش از تو بودند وحی شده است اگر شرک ورزی حتما کردارت تباه و مسلما از زیانکاران خواهی شد} و چون ابن کواء از پشت سر آن را جهر نمود علی علیه السلام سکوت کرد و چون بن کواء آن را به پایان رساند علی علیه السلام بازگشت و قرائتش را به پایان رساند و چون علی علیه السلام شروع به قرائت نمود ابن کواء جهر را با آن آیه تکرار کرد پس علی علیه السلام ساکت شد و پیوسته چنین بودند یکی سکوت می⁭کرد دیگری قرائت می⁭کرد تا اینکه علی علیه السلام قرائت کرد: «فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَا یَسْتَخِفَّنَّکَ الَّذِینَ لَا یُوقِنُونَ» {پس صبر کن که وعده خدا حق است و زنهار تا کسانی که یقین ندارند تو را به سبکسری واندارند} پس ابن کواء سکوت کرد و علی علیه السلام به

قِرَاءَتِهِ.

قَالَ وَ ذَكَرَ الطَّبَرِيُّ فِي التَّارِيخِ ⁽¹⁾

و الحديث رواه الطبريّ في أواخر حوادث سنة: 36 من تاريخه: ج 4 ص 52 ط مصر: و رواه أيضا البلاذري- مع كثير ممّا تقدم و يأتي- في الحديث: 426 و ما حوله من ترجمة أمير المؤمنين عليه السلام من كتاب أنساب الأشراف: ج 2 ص 355 ط 1.

و يجد الباحث شواهد كثيرة للمطالب المتقدمة في المختار: 255 و ما حوله من كتاب نهج السعادة: ج 2 ص 340 ط 1.

أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام لَمَّا دَخَلَ الْكُوفَةَ دَخَلَهَا مَعَهُ كَثِيرٌ مِنَ الْخَوَارِجِ وَ تَخَلَّفَ مِنْهُمْ بِالنُّخَيْلَةِ وَ غَيْرِهَا خَلْقٌ كَثِيرٌ لَمْ يَدْخُلُوهَا فَدَخَلَ حُرْقُوصُ بْنُ زُهَيْرٍ السَّعْدِيُّ وَ زُرْعَةُ بْنُ بُرْجٍ الطَّائِيُّ وَ هُمَا مِنْ رُءُوسِ الْخَوَارِجِ عَلَي عَلِيٍّ عليه السلام فَقَالَ لَهُ حُرْقُوصُ تُبْ مِنْ خَطِيئَتِكَ وَ اخْرُجْ بِنَا إِلَي مُعَاوِيَةَ نُجَاهِدْهُ .

فَقَالَ عليه السلام إِنِّي كُنْتُ نَهَيْتُ عَنِ الْحُكُومَةِ فَأَبَيْتُمْ ثُمَّ الْآنَ تجعلوها [تَجْعَلُونَهَا] ذَنْباً أَمَا إِنَّهَا لَيْسَتْ بِمَعْصِيَةٍ وَ لَكِنَّهَا عَجْزٌ مِنَ الرَّأْيِ وَ ضَعْفٌ فِي التَّدْبِيرِ وَ قَدْ نَهَيْتُكُمْ عَنْهُ .

فَقَالَ لَهُ زُرْعَةُ أَمَا وَ اللَّهِ لَئِنْ لَمْ تَتُبْ مِنْ تَحْكِيمِكَ الرِّجَالَ لَأَقْتُلَنَّكَ أَطْلُبُ بِذَلِكَ وَجْهَ اللَّهِ وَ رِضْوَانَهُ .

فَقَالَ لَهُ عَلِيٌّ عليه السلام بُؤْساً لَكَ مَا أَشْقَاكَ كَأَنِّي بِكَ قَتِيلًا تَسْفِي عَلَيْكَ الرِّيَاحُ قَالَ زُرْعَةُ وَدِدْتُ أَنَّهُ كَانَ ذَلِكَ .

وَ خَرَجَ عَلِيٌّ عليه السلام يَخْطُبُ النَّاسَ فَصَاحُوا بِهِ مِنْ جَوَانِبِ الْمَسْجِدِ :

لَا حُكْمَ إِلَّا لِلَّهِ وَ صَاحَ بِهِ رَجُلٌ وَ لَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَ إِلَي الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام :

فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَ لا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لا يُوقِنُونَ.

وَ رَوَي ابْنُ دَيْزِيلَ فِي كِتَابِ صِفِّينَ قَالَ: كَانَتِ الْخَوَارِجُ فِي أَوَّلِ مَا

قرائتش بازگشت.

راوی گوید: و طبری در تاریخ⁽²⁾

و این حدیث را طبری در اواخر حوادث سال 36 از تاریخش: ج4، ص52، چاپ مصر روایت کرد، و بلاذری نیز آن را به همراه بسیاری از آنچه که گذشت و خواهد آمد در حدیث 426 و اطراف آن از زندگی نامه امیر مؤمنان علیه السلام از کتاب انساب الأشراف: ج2، ص 355، چاپ اول روایت کرد.

و محقق شواهد بسیاری برای مطالب پیشین را در مختار 255 و اطراف آن از کتاب نهج السعاده: ج2، ص 340 چاپ اول می یابد.

ذکر کرد که علی علیه السلام زمانی⁭که وارد کوفه شد همراه او بسیاری از خوارج نیز وارد آن شدند و مردم بسیاری از آنها در نخیله و غیر آن عقب ماندند و وارد آن نشدند و حرقوص بن زهیر سعدی، زرعه بن برج طائی که از سران خوارج علیه علی علیه السلام بودند وارد شدند و حرقوص به او گفت: از اشتباهت توبه کن و همراه ما به سوی معاویه خارج شو تا با او جهاد کنیم.

و امام علیه السلام فرمود: من شما را از حکمیت نهی کردم و شما امتناع ورزیدید و اکنون آن را گناه می⁭شمارید؟ آگاه باشید که آن معصیت نیست بلکه ناتوانی از اندیشه و ضعف در تدبیر است و من شما را از آن نهی کرده⁭ام. و زرعه به او گفت: آگاه باش به خدا سوگند اگر از حکمیت دادن به آن مردان توبه نکنی درحالی⁭که خواستار خدا و رضوان او هستم تو را به قتل می⁭رسانم. پس علی علیه السلام فرمود: نگون⁭بختی بر تو باد، چه شقاوتمند هستی، گویی می بینم که کشته شده ای و بادها بر تو می وزد. زرعه گفت: دوست داشتم که چنین باشد.

علی علیه السلام درحالی⁭که بر مردم خطبه ایراد می⁭کرد خارج شد پس از اطراف مسجد فریاد برآوردند که حکم فقط از آن خداست و مردی بر او فریاد زد: {و قطعا به تو و به کسانی که پیش از تو بودند وحی شده است اگر شرک ورزی حتما کردارت تباه و مسلما از زیانکاران خواهی شد} و علی علیه السلام فرمود: {پس صبر کن که وعده خدا حق است و زنهار تا کسانی که یقین ندارند تو را به سبکسری واندارند}

و ابن دیزیل در کتاب صفین روایت کرد خوارج در ابتدای

1) هذا و ما بعده رواه ابن أبي الحديد في شرح المختار: 36 من نهج البلاغة من شرحه: ج 1، ص 461 ط الحديث ببيروت.

2) . این حدیث و ما بعد آن را ابن ابی الحدید در شرح مختار 36 از نهج البلاغه از شرحش: ج1، ص 416 چاپ جدید بیروت روایت کرد.

انْصَرَفَتْ عَنْ رَايَاتِ عَلِيٍّ عليه السلام تُهَدِّدُ النَّاسَ قَتْلًا قَالَ فَأَتَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ عَلَي النَّهْرِ إِلَي جَنْبِ قَرْيَةٍ فَخَرَجَ مِنْهَا رَجُلٌ مَذْعُوراً آخِذاً بِثِيَابِهِ فَأَدْرَكُوهُ فَقَالُوا لَهُ أَرْعَبْنَاكَ قَالَ أَجَلْ فَقَالُوا قَدْ عَرَفْنَاكَ أَنْتَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ خَبَّابٍ صَاحِبُ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ نَعَمْ قَالُوا فَمَا سَمِعْتَ مِنْ أَبِيكَ يُحَدِّثُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ فَحَدَّثَهُمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ إِنَّ فِتْنَةً جَائِيَةٌ الْقَاعِدُ مِنْهَا خَيْرٌ مِنَ الْقَائِمِ الْحَدِيثَ .

وَ قَالَ غَيْرُهُ بَلْ حَدَّثَهُمْ أَنَّ طَائِفَةً تَمْرُقُ مِنَ الدِّينِ كَمَا يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ صَلَاتُهُمْ أَكْثَرُ مِنْ صَلَاتِكُمْ الْحَدِيثَ .

فَضَرَبُوا رَأْسَهُ فَسَالَ دَمُهُ فِي النَّهْرِ مَا امْذَقَرَّ أَيْ مَا اخْتَلَطَ بِالْمَاءِ كَأَنَّهُ شِرَاكٌ ثُمَّ دَعَوْا بِجَارِيَةٍ لَهُ حُبْلَي فَبَقَرُوا عَمَّا فِي بَطْنِهَا .

وَ قَالَ عَزَمَ عَلِيٌّ عليه السلام الْخُرُوجَ مِنَ الْكُوفَةِ إِلَي الْحَرُورِيَّةِ وَ كَانَ فِي أَصْحَابِهِ مُنَجِّمٌ فَقَالَ لَهُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ لَا تَسِرْ فِي هَذِهِ السَّاعَةِ وَ سِرْ عَلَي ثَلَاثِ سَاعَاتٍ مَضَيْنَ مِنَ النَّهَارِ فَإِنَّكَ إِنْ سِرْتَ فِي هَذِهِ السَّاعَةِ أَصَابَكَ وَ أَصَابَ أَصْحَابَكَ أَذًي وَ ضُرٌّ شَدِيدٌ وَ إِنْ سِرْتَ فِي السَّاعَةِ الَّتِي أَمَرْتُكَ بِهَا ظَهَرْتَ وَ ظَفِرْتَ وَ أَصَبْتَ مَا طَلَبْتَ .

فَقَالَ لَهُ عَلِيٌّ عليه السلام أَ تَدْرِي مَا فِي بَطْنِ فَرَسِي هَذِهِ أَ ذَكَرٌ هُوَ أَمْ أُنْثَي قَالَ إِنْ حَسَبْتُ عَلِمْتُ فَقَالَ عليه السلام مَنْ صَدَّقَكَ بِهَذَا فَقَدْ كَذَّبَ بِالْقُرْآنِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَي إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَ يُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَ يَعْلَمُ ما فِي الْأَرْحامِ ثُمَّ قَالَ عليه السلام إِنَّ مُحَمَّداً صلي الله عليه و آله مَا كَانَ يَدَّعِي عِلْمَ مَا ادَّعَيْتَ عِلْمَهُ أَ تَزْعُمُ أَنَّكَ تَهْدِي إِلَي السَّاعَةِ الَّتِي يُصِيبُ النَّفْعُ مَنْ سَارَ فِيهَا وَ تَصْرِفُ عَنِ السَّاعَةِ الَّتِي يَحِيقُ السُّوءُ بِمَنْ سَارَ فِيهَا فَمَنْ صَدَّقَكَ بِهَذَا فَقَدِ اسْتَغْنَي عَنِ الِاسْتِعَانَةِ بِاللَّهِ جَلَّ وَ عَزَّ فِي صَرْفِ الْمَكْرُوهِ عَنْهُ وَ يَنْبَغِي لِلْمُوقِنِ بِأَمْرِكَ أَنْ يُوَلِّيَكَ الْحَمْدَ دُونَ اللَّهِ جَلَّ جَلَالُهُ لِأَنَّكَ بِزَعْمِكَ هَدَيْتَهُ إِلَي السَّاعَةِ الَّتِي يُصِيبُ النَّفْعُ مَنْ سَارَ فِيهَا وَ صَرَفْتَهُ عَنِ السَّاعَةِ الَّتِي يَحِيقُ السُّوءُ بِمَنْ سَارَ فِيهَا فَمَنْ آمَنَ بِكَ فِي هَذَا لَمْ آمَنْ عَلَيْهِ أَنْ يَكُونَ كَمَنِ اتَّخَذَ

رویگردانی⁭شان از پرچم⁭های علی علیه السلام مردم را به قتل تهدید می⁭کرد. راوی گوید: پس گروهی از آنها بر لبه نهر در کنار روستایی آمدند پس مردی از آنها وحشت⁭زده درحالی⁭که پیراهنش را گرفته بود خارج شد، به او رسیدند و گفتند: تو را ترساندیم؟ گفت: آری، گفتند: تو را شناختیم تو عبدالله پسر خباب صحابی رسول الله صلّی الله علیه و آله هستی گفت: آری، گفتند: از پدرت چه شنیدی که از رسول الله حدیث می⁭کرد، راوی گوید: پس برای آنان حدیث کرد که رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله فرمود: فتنه⁭ای در راه است که کسی⁭که از آن بازنشیند بهتر از کسی است که بر پا شود ادامه حدیث.

سایرین گویند: بلکه برای آنها حدیث گفت که گروهی از دین منحرف می⁭شوند چنانکه تیر از هدف منحرف می⁭شوند قرآن می⁭خوانند و نمازشان بیشتر از نماز شماست ادامه حدیث.

پس سرش را زدند و خونش در نهر جاری شد طوری⁭که با آب آمیخته شده گویی که بندکفش است سپس زن باردار او را فراخواندند و آنچه که در شکمش بود را دریدند.

راوی گوید: علی علیه السلام خروج از مکه به⁭سوی حروریه را تصمیم گرفت درحالی⁭که در میان اصحابش منجمی بود به او گفت: یا امیرمؤمنان در این ساعت حرکت نکن و سه ساعت سپری شده از روز حرکت کن که اگر در این ساعت حرکت کنی به تو و یارانت اذیت و آسیب شدیدی می⁭رسد و اگر در ساعتی که تو را به آن امر کردم حرکت کنی سیطره می⁭یابی، پیروز می⁭شوی و به هرچه خواستی دست می⁭یابی .

علی علیه السلام به او فرمود: آیا می⁭دانی آنچه⁭که در شکم اسب من است نر است یا ماده گفت: اگر حساب کنم می⁭دانم. فرمود: هرکه این را در مورد تو تصدیق کند قرآن را تکذیب کرده است. خداوند متعال فرمود: «إِنَّ اللَّهَ عِندَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَیُنَزِّلُ الْغَیْثَ وَیَعْلَمُ مَا فِی الْأَرْحَامِ» {در حقیقت‌خداست که علم [به] قیامت نزد اوست و باران را فرو می‌فرستد و آنچه را که در رحمهاست می‌داند} . سپس فرمود: محمدصلّی الله علیه و آله علم آنچه⁭که تو علمش را ادعا کرده⁭ای ادعا نمی⁭کرد آیا گمان می⁭کنی که تو به ساعتی که هر که در آن حرکت کند به منفعت دست می⁭یابد هدایت می⁭کنی و از ساعتی که هر که در آن حرکت کند گرفتار بدی می⁭شود بر حذر می⁭داری، پس هر که این را تصدیق کند در رفع مکروه از وی از استعانت جستن به خدا بی⁭نیازی جسته است و برای فرد مطمئن به امر تو لازم است که تو را حمد گوید نه خداوند جلّ جلاله را زیرا تو به گمان خود او را به ساعتی که هر که در آن حرکت کند به منفعت دست می⁭یابد هدایت کرده و از ساعتی که هر که در آن حرکت کند را از اینکه گرفتار سؤ شود بازداشته⁭ای پس هر که در این به تو ایمان آورد بر او ایمن نیستم که مانند کسی باشد که غیر

مِنْ دُونِ اللَّهِ ضِدّاً وَ نِدّاً اللَّهُمَّ لَا طَيْرَ إِلَّا طَيْرُكَ وَ لَا ضَيْرَ إِلَّا ضَيْرُكَ وَ لَا إِلَهَ غَيْرُكَ .

ثُمَّ قَالَ نُخَالِفُ وَ نَسِيرُ فِي السَّاعَةِ الَّتِي نَهَيْتَنَا عَنْهَا ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَي النَّاسِ فَقَالَ :

أَيُّهَا النَّاسُ إِيَّاكُمْ وَ التَّعَلُّمَ لِلنُّجُومِ إِلَّا مَا يُهْتَدَي بِهِ فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ إِنَّمَا الْمُنَجِّمُ كَالْكَاهِنِ وَ الْكَاهِنُ كَالْكَافِرِ وَ الْكَافِرُ فِي النَّارِ أَمَا وَ اللَّهِ إِنْ بَلَغَنِي أَنَّكَ تَعْمَلُ بِالنُّجُومِ لَأُخَلِّدَنَّكَ السِّجْنَ أَبَداً مَا بَقِيتَ وَ لَأُحَرِّمَنَّكَ الْعَطَاءَ مَا كَانَ لِي سُلْطَانٌ .

ثُمَّ سَارَ فِي السَّاعَةِ الَّتِي نَهَاهُ عَنْهَا الْمُنَجِّمُ فَظَفِرَ بِأَهْلِ النَّهْرِ وَ ظَهَرَ عَلَيْهِمْ ثُمَّ قَالَ لَوْ لَمْ نَسِرْ فِي السَّاعَةِ الَّتِي نَهَانَا عَنْهَا الْمُنَجِّمُ لَقَالَ النَّاسُ سَارَ فِي السَّاعَةِ الَّتِي أَمَرَ بِهَا الْمُنَجِّمُ فَظَفِرَ وَ ظَهَرَ أَمَا إِنَّهُ مَا كَانَ لِمُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله مُنَجِّمٌ وَ لَا لَنَا مِنْ بَعْدِهِ حَتَّي فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْنَا بِلَادَ كِسْرَي وَ قَيْصَرَ أَيُّهَا النَّاسُ تَوَكَّلُوا عَلَي اللَّهِ وَ ثِقُوا بِهِ فَإِنَّهُ يَكْفِي مِمَّنْ سِوَاهُ .

قَالَ فَرَوَي مُسْلِمٌ الضَّبِّيُّ عَنْ حَبَّةَ الْعُرَنِيِّ قَالَ لَمَّا انْتَهَيْنَا إِلَيْهِمْ رَمَوْنَا فَقُلْنَا لِعَلِيٍّ عليه السلام يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ رَمَوْنَا فَقَالَ كُفُّوا ثُمَّ رَمَوْنَا فَقَالَ لَنَا كُفُّوا ثُمَّ الثَّالِثَةَ فَقَالَ الْآنَ طَابَ الْقِتَالُ احْمِلُوا عَلَيْهِمْ .

وَ رُوِيَ أَيْضاً عَنْ قَيْسِ بْنِ سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام لَمَّا انْتَهَي إِلَيْهِمْ قَالَ لَهُمْ أَقِيدُونَا بِدَمِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ خَبَّابٍ فَقَالُوا كُلُّنَا قَتَلَهُ فَقَالَ احْمِلُوا عَلَيْهِمْ.

وَ ذَكَرَ أَبُو هِلَالٍ الْعَسْكَرِيُّ فِي كِتَابِ الْأَوَائِلِ أَنَّ أَوَّلَ مَنْ قَالَ لَا حُكْمَ إِلَّا لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عُرْوَةُ بْنُ حُبَيْرٍ ⁽¹⁾قَالَهَا بِصِفِّينَ وَ قِيلَ أَوَّلُ مَنْ قَالَهَا يَزِيدُ بْنُ عَاصِمٍ الْمُحَارِبِيُّ قَالَ وَ كَانَ أَمِيرُهُمْ أَوَّلَ مَا اعْتَزَلُوا ابْنَ الْكَوَّاءِ ثُمَّ بَايَعُوا عَبْدَ

از خدا رقیب و نظیری گرفته است باشد بارخدایا هیچ فالی جز فال تو و هیچ ضرری بر ضرر تو و هیچ خدایی جز تو نیست.

سپس فرمود: مخالفیم و در ساعتی که از آن نهی کردی حرکت می⁭کنیم سپس به مردم روی کرد و گفت: ای مردم شما را از آموختن نجوم بر حذر می⁭دارم جز آنچه⁭که در تاریکی صحرا و دریا به وسیله آن هدایت می⁭شود منجم مانند کاهن و کاهن مانند کافر است و کافر در آتش است آگاه باشید به خدا سوگند اگر به من برسد که تو براساس نجوم عمل می⁭کنی تو را تا زمانی⁭که زنده⁭ای در زندان جاودانه می کنم و تا زمانی⁭که قدرت از آن من است تو را از بخشش محروم می⁭کنم.

سپس در ساعتی که منجم وی را از آن نهی کرد حرکت کرد و بر اهل نهر پیروز شد و بر آنان غلبه یافت سپس فرمود: اگر در این ساعتی که منجم ما را از آن نهی کرد حرکت نمی⁭کردیم مردم می⁭گفتند: در ساعتی که منجم به آن امر کرد حرکت کرد و پیروز شد و غلبه یافت آگاه باشید که نه برای محمد منجمی بود و نه بعد از او برای ما منجمی بود تا اینکه خداوند سرزمین⁭های خسرو و قیصر را بر ما گشود، ای مردم بر خدا توکل کنید و به او اطمینان کنید که از غیر خود کفایت می⁭کند.

راوی گوید: مسلم ضبی از حبّه عرنی روایت کرد: زمانی⁭که به آنان رسیدیم به⁭سوی ما تیراندازی کردند پس به علی گفتیم: یا امیرمؤمنان به⁭سوی ما تیر انداختند فرمود دست بکشید سپس به⁭سوی ما تیر انداختند، او به ما فرمود دست بکشید سپس برای بار سوم چنین شد و فرمود: الآن پیکار نیکو شد بر آنان یورش ببرید.

و از قیس بن سعد بن عباده نیز روایت کرد که علی علیه السلام زمانی⁭که به آنان رسید به آنان فرمود: ما را به خون عبدالله بن خبّاب اجازه قصاص دهید، گفتند: همه ما او را به قتل رساندیم فرمود: بر آنان یورش ببرید.

و ابوهلال عسکری در کتاب اوائل ذکر کرد که اولین کسی⁭که گفت: حکم از آن خداوند عزوجلّ است عروه بن حبیر بود که آن را در صفین گفت: و گفته شده: اولین کسی⁭که آن را گفت یزید بن عاصم محاربی است گوید: و فرمانده آنها در ابتدای کناره⁭گیری⁭شان ابن کواء بود سپس با عبد

1) كذا في أصلي، و في ط الحديث ببيروت من شرح المختار: 36 من نهج البلاغة من شرح ابن أبي الحديد: عروة بن حدير.

اللَّهِ بْنَ وَهْبٍ الرَّاسِبِيَّ.

وَ ذَكَرَ الْمَدَائِنِيُّ فِي كِتَابِ الْخَوَارِجِ قَالَ- لَمَّا خَرَجَ عَلِيٌّ عليه السلام إِلَي أَهْلِ النَّهْرِ أَقْبَلَ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِهِ مِمَّنْ كَانَ عَلَي مُقَدِّمَتِهِ يَرْكُضُ حَتَّي انْتَهَي إِلَي عَلِيٍّ فَقَالَ الْبُشْرَي يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ مَا بُشْرَاكَ قَالَ إِنَّ الْقَوْمَ عَبَرُوا النَّهْرَ لَمَّا بَلَغَهُمْ وُصُولُكَ فَأَبْشِرْ فَقَدْ مَنَحَكَ اللَّهُ أَكْتَافَهُمْ فَقَالَ اللَّهَ أَنْتَ رَأَيْتَهُمْ قَدْ عَبَرُوا قَالَ نَعَمْ فَأَحْلَفَهُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فِي كُلِّهَا يَقُولُ نَعَمْ فَقَالَ عليه السلام وَ اللَّهِ مَا عَبَرُوا وَ لَنْ يَعْبُرُوهُ وَ إِنَّ مَصَارِعَهُمْ لَدُونَ النُّطْفَةِ وَ الَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ لَنْ يَبْلُغُوا الْأَثْلَاثَ وَ لَا قَصْرَ بُورَانَ حَتَّي يَقْتُلَهُمُ اللَّهُ وَ قَدْ خابَ مَنِ افْتَري .

قَالَ ثُمَّ أَقْبَلَ فَارِسٌ آخَرُ يَرْكُضُ فَقَالَ كَقَوْلِ الْأَوَّلِ فَلَمْ يَكْتَرِثْ عليه السلام بِقَوْلِهِ وَ جَاءَتِ الْفُرْسَانُ كُلُّهَا تَرْكُضُ وَ تَقُولُ مِثْلَ ذَلِكَ فَقَامَ عَلِيٌّ عليه السلام فَجَالَ فِي مَتْنِ فَرَسِهِ قَالَ فَقَالَ شَابٌّ مِنَ النَّاسِ وَ اللَّهِ لَأَكُونَنَّ قَرِيباً مِنْهُ فَإِنْ كَانُوا عَبَرُوا النَّهْرَ لَأَجْعَلَنَّ سِنَانَ هَذَا الرُّمْحِ فِي عَيْنَيْهِ أَ يَدَّعِي عِلْمَ الْغَيْبِ ؟!

فَلَمَّا انْتَهَي عَلِيٌّ إِلَي النَّهْرِ وَجَدَ الْقَوْمَ قَدْ كَسَرُوا جُفُونَ سُيُوفِهِمْ وَ عَرْقَبُوا خَيْلَهُمْ وَ جَثَوْا عَلَي رُكَبِهِمْ وَ تَحَكَّمُوا تَحْكِيمَةً وَاحِدَةً بِصَوْتٍ عَظِيمٍ لَهُ زَجَلٌ .

فَنَزَلَ ذَلِكَ الشَّابُّ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنِّي كُنْتُ شَكَكْتُ فِيكَ آنِفاً وَ إِنِّي تَائِبٌ إِلَي اللَّهِ وَ إِلَيْكَ فَاغْفِرْ لِي فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام إِنَّ اللَّهَ هُوَ الَّذِي يَغْفِرُ الذُّنُوبَ فَاسْتَغْفِرْهُ.

وَ ذَكَرَ الْمُبَرَّدُ فِي الْكَامِلِ قَالَ- لَمَّا وَاقَفَهُمْ عَلِيٌّ عليه السلام بِالنَّهْرَوَانِ قَالَ لَا تَبْدَءُوهُمْ بِقِتَالٍ حَتَّي يَبْدَءُوكُمْ فَحَمَلَ مِنْهُمْ رَجُلٌ عَلَي صَفِّ عَلِيٍّ عليه السلام فَقَتَلَ مِنْهُمْ ثَلَاثَةً فَخَرَجَ إِلَيْهِ عليه السلام فَضَرَبَهُ فَقَتَلَهُ فَلَمَّا خَالَطَهُ سَيْفُهُ قَالَ يَا حَبَّذَا الرَّوْحَةُ إِلَي الْجَنَّةِ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ وَ اللَّهِ مَا أَدْرِي إِلَي الْجَنَّةِ أَمْ إِلَي النَّارِ.

الله بن وهب راسبی بیعت کردند.

مدائنی در کتاب خوارج ذکر کرد: زمانی⁭که علی علیه السلام به⁭سوی اهل نهر خارج شد مردی از اصحابش از کسانی⁭که در جلودارش بودند درحالی⁭که می⁭دوید روی کرد تا اینکه به علی علیه السلام رسید و گفت: بشارت یا امیرمؤمنان فرمود: بشارتت چیست؟ گفت: زمانی⁭که خبر رسیدن تو به قوم رسید از نهر عبور کردند بشارت باد که خداوند شانه⁭های آنان را به تو عطا کرده⁭است. فرمود: تو دیدی که عبور کرده⁭اند؟ گفت: آری پس سه مرتبه او را سوگند داد درحالی⁭که در هر مرتبه می⁭گفت بله، امام علیه السلام فرمود: به خدا سوگند عبور نکرده⁭اند و عبور نخواهند کرد که محل هلاکت آنها قبل از نهر است به خدایی که دانه را شکافت و انسان را آفرید سوگند به اثلاث نخواهند رسید و لا قصو بوران تا اینکه خداوند آنان را بکشد و هر که دروغ بست شکست خورد.

راوی گوید: سپس سواری دیگر درحالی⁭که می⁭دوید آمد و مانند سخن شخص اول را گفت و امام علیه السلام به سخن او اعتنا نکرد و سواران آمدند درحالی⁭که همه آنها می⁭دویدند و مانند آن را می⁭گفتند. پس علی علیه السلام برخاست و بر پشت اسبش جولان داد. راوی گفت: جوانی از مردم گفت: به خدا سوگند به او نزدیک خواهم بود و اگر از نهر عبور کرده باشند سر این نیزه را در چشم او فرو می⁭کنم، آیا ادعای علم غیب دارد؟

زمانی⁭که علی علیه السلام به نهر رسید قوم را یافت که غلاف شمشیرها را شکسته و پی اسبانشان را بریده اند و بر روی زانو خم شدند و با صدای بلندی که طنین داشت به یک حکمیت تن داده اند. آن جوان پایین آمد و گفت: یا امیرمؤمنان من چندی پیش در تو شک کرده بودم و به⁭سوی خدا و تو توبه می⁭کنم پس مرا ببخش امام فرمود خداست که گناهان را می⁭بخشد از او طلب آمرزش کن.

و مبرد در الکامل ذکر کرد: زمانی⁭که علی علیه السلام در نهروان به آنان رسید فرمود: جنگ را بر آنان شروع نکنید تا بر شما شروع کنند پس مردی از آنان بر صف علی علیه السلام حمله کرد و سه تن از آنان را کشت و علی علیه السلام به⁭سوی او خارج شد و او را زد و به قتل رساند و چون شمشیرش بر فرود آمد گفت: چه نیکوست رفتن به سوی بهشت. عبدالله بن وهب گفت: به خدا سوگند نمی⁭دانم به سوی بهشت یا آتش.

فَقَالَ رَجُلٌ مِنْهُمْ مِنْ بَنِي سَعْدٍ إِنَّمَا حَضَرْتُ اغْتِرَاراً بِهَذَا الرَّجُلِ يَعْنِي عَبْدَ اللَّهِ وَ أَرَاهُ قَدْ شَكَّ وَ اعْتَزَلَ عَنِ الْحَرْبِ بِجَمَاعَةٍ مِنَ النَّاسِ .

وَ مَالَ أَلْفٌ مِنْهُمْ إِلَي جِهَةِ أَبِي أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيِّ وَ كَانَ عَلَي مَيْمَنَةِ عَلِيٍّ عليه السلام فَقَالَ لِأَصْحَابِهِ احْمِلُوا عَلَيْهِمْ فَوَ اللَّهِ لَا يُقْتَلُ مِنْكُمْ عَشَرَةٌ وَ لَا يَسْلَمُ مِنْهُمْ عَشَرَةٌ فَحَمَلَ عَلَيْهِمْ فَطَحَنَهُمْ طَحْناً وَ قُتِلَ مِنْ أَصْحَابِهِ عليه السلام تِسْعَةٌ وَ أَفْلَتَ مِنَ الْخَوَارِجِ ثَمَانِيَةٌ.

وَ ذَكَرَ الْمُبَرَّدُ وَ غَيْرُهُ أَيْضاً أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام لَمَّا وَجَّهَ إِلَيْهِمْ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الْعَبَّاسِ لِيُنَاظِرَهُمْ قَالَ لَهُمْ مَا الَّذِي نَقَمْتُمْ عَلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ قَالُوا لَهُ قَدْ كَانَ لِلْمُؤْمِنِينَ أَمِيراً فَلَمَّا حَكَمَ فِي دِينِ اللَّهِ خَرَجَ مِنَ الْإِيمَانِ فَلْيَتُبْ بَعْدَ إِقْرَارِهِ بِالْكُفْرِ نَعُدْ إِلَيْهِ .

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ مَا يَنْبَغِي لِمُؤْمِنٍ لَمْ يَشُبْ إِيمَانُهُ بِشَكٍّ أَنْ يُقِرَّ عَلَي نَفْسِهِ بِالْكُفْرِ قَالُوا إِنَّهُ أَمَرَ بِالتَّحْكِيمِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَ بِالتَّحْكِيمِ فِي قَتْلِ صَيْدٍ فَقَالَ يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ فَكَيْفَ فِي إِمَامَةٍ قَدْ أَشْكَلَتْ عَلَي الْمُسْلِمِينَ فَقَالُوا إِنَّهُ قَدْ حُكِمَ عَلَيْهِ فَلَمْ يَرْضَ قَالَ إِنَّ الْحُكُومَةَ كَالْإِمَامَةِ وَ مَتَي فَسَقَ الْإِمَامُ وَجَبَتْ مَعْصِيَتُهُ وَ كَذَلِكَ الْحَكَمَانِ لَمَّا خَالَفَا نُبِذَتْ أَقَاوِيلُهُمَا فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ اجْعَلُوا احْتِجَاجَ قُرَيْشٍ حُجَّةً عَلَيْهِمْ فَإِنَّ هَذَا مِنَ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ فِيهِمْ بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ وَ قَالَ جَلَّ ثَنَاؤُهُ وَ تُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا.

وَ قَالَ الْمُبَرَّدُ- أَوَّلُ مَنْ حَكَمَ عُرْوَةُ بْنُ أُدَيَّةَ وَ قِيلَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي مُحَارِبٍ يُقَالُ لَهُ سَعِيدٌ وَ لَمْ يَخْتَلِفُوا فِي اجْتِمَاعِهِمْ عَلَي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ وَهْبٍ الرَّاسِبِيِّ وَ إِنَّهُ امْتَنَعَ عَلَيْهِمْ وَ أَوْمَأَ إِلَي غَيْرِهِ فَلَمْ يَرْضَوْا إِلَّا بِهِ فَكَانَ إِمَامَ الْقَوْمِ وَ أَوَّلُ سَيْفٍ سُلَّ مِنْ سُيُوفِ الْخَوَارِجِ سَيْفُ عُرْوَةَ بْنِ أُدَيَّةَ وَ ذَاكَ أَنَّهُ أَقْبَلَ عَلَي الْأَشْعَثِ فَقَالَ لَهُ مَا هَذِهِ الدَّنِيَّةُ يَا أَشْعَثُ وَ مَا هَذَا التَّحْكِيمُ أَ شَرْطٌ أَوْثَقُ مِنْ شَرْطِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ثُمَّ شَهَرَ عَلَيْهِ السَّيْفَ وَ الْأَشْعَثُ مُوَلٍّ فَضَرَبَ بِهِ عَجُزَ بَغْلَتِهِ .

وَ عُرْوَةُ هَذَا مِنَ الَّذِينَ نَجَوْا مِنْ حَرْبِ النَّهْرَوَانِ فَلَمْ يَزَلْ بَاقِياً مُدَّةً فِي

و مردی از آنان از بنی سعد گوید: این مرد -یعنی عبدالله - را گمراه کردی و او را می⁭بینم که شک کرده و با جمعی از مردم از جنگ کناره گرفته است.

و هزار تن از آنها به سوی ابوایوب انصاری که در جناح راست علی علیه السلام بود متمایل شدند پس به یارانش فرمود: بر آنان حمله کنید که به خدا سوگند ده تن از شما کشته نمی⁭شود و ده تن از آنها سالم نمی⁭ماند. پس بر آنان یورش بردند و آنان را خرد کردند و از یاران او نه نفر کشته شد و از خوارج هشت تن گریختند .

و مبرد و غیر از او نیز ذکر کردند امیرمؤمنان علیه السلام زمانی⁭که عبدالله بن عباس را به⁭سوی آنان فرستاد تا با آنان مناظره کند به آنان گفت: چرا بر امیرمؤمنان خشم گرفتید؟ به او گفتند: امیری برای مؤمنان بود و چون در دین خدا حکمیت اجرا کرد از ایمان خارج شد، پس باید بعد از اقرارش به کفر توبه کند تا به سوی او بازگردیم.

ابن عباس گوید: برای مؤمنی که ایمانش با شک در نیامیخته است شایسته نیست که کفر را بر خود اقرار کند. گفتند: او به تحکیم امر کرد. گفت: خداوند در کشتن صید به تحکیم امر کرد و فرمود: «یَحْکُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِّنکُمْ» {که [نظیر بودن] آن را دو تن عادل از میان شما تصدیق کنند} پس چگونه در امامتی که بر مسلمانان دچار اشکال شده است حکمیت نباشد؟ گفتند: بر او حکم شد و او راضی نشد. گفت: حکومت مانند امامت است و هرگاه امام فاسق شد معصیتش واجب است و دو حَکم نیز چنین هستند چون مخالف کردند سخنانشان رها می⁭شود. پس برخی به برخی دیگر گفتند: احتجاج قریش را حجتی بر آنان قرار دهید زیرا اینان از کسانی هستند که خداوند درباره آنان فرمود: «بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ» {بلکه آنان مردمی جدل‌پیشه‌اند} و نیز فرمود: «وَتُنذِرَ بِهِ قَوْمًا لُّدًّا» {و مردم ستیزهجو را بدان بیم دهی}

مبرّد گفت: اولین کسی که حکم کرد عروه بن ادیه بود و گفته شده مردی از بنی محارب بود که سعید خوانده می⁭شد و در اجتماعشان بر عبدالله بن وهب راسبی و نیز در این⁭باره که او بر آنان امتناع کرد و به غیر خود اشاره کرد اما آنها جز به او راضی نشدند دچار اختلاف نیستند پس او امام آن قوم بود و اولین شمشیری که از شمشیرهای خوارج کشیده شد شمشیر عروه بن ادیه بود و آن زمانی بود که او به اشعث روی کرد و به او گفت: این زبون کیست ای اشعث! و این تحکیم چیست؟ آیا شرطی از شرط خداوند عزوجل مورد اطمینان⁭تر هست؟ سپس بر او شمشیر کشید درحالی⁭که اشعث پشت کرده بود. پس بر کپل استرش ضربه زد.

و عروه از کسانی است که از جنگ نهروان نجات یافتند و مدتی در

أَيَّامِ مُعَاوِيَةَ حَتَّي أُتِيَ بِهِ زِيَادٌ وَ مَعَهُ مَوْلًي لَهُ فَسَأَلَهُ عَنْ أَبِي بَكْرٍ وَ عُمَرَ فَقَالَ خَيْراً فَسَأَلَهُ عَنْ عُثْمَانَ وَ أَبِي تُرَابٍ فَتَوَلَّي عُثْمَانَ سِتَّ سِنِينَ مِنْ خِلَافَتِهِ ثُمَّ شَهِدَ عَلَيْهِ بِالْكُفْرِ وَ فَعَلَ فِي أَمْرِ عَلِيٍّ عليه السلام مِثْلَ ذَلِكَ إِلَي أَنْ حَكَّمَ ثُمَّ شَهِدَ عَلَيْهِ بِالْكُفْرِ ثُمَّ سَأَلَهُ عَنْ مُعَاوِيَةَ فَسَبَّهُ سَبّاً قَبِيحاً ثُمَّ سَأَلَهُ عَنْ نَفْسِهِ فَقَالَ لَهُ أَوَّلُكَ لِزَنْيَةٍ وَ آخِرُكَ لِدَعْوَةٍ وَ أَنْتَ بَعْدُ عَاصٍ لِرَبِّكَ .

فَأَمَرَ بِهِ زِيَادٌ فَضُرِبَ عُنُقُهُ ثُمَّ دَعَا مَوْلَاهُ فَقَالَ لَهُ صِفْ لِي أُمُورَهُ قَالَ أُطْنِبُ أَمْ أَخْتَصِرُ قَالَ بَلِ اخْتَصِرْ قَالَ مَا أَتَيْتُهُ بِطَعَامٍ بِنَهَارٍ قَطُّ وَ لَا فَرَشْتُ لَهُ فِرَاشاً بِلَيْلٍ قَطُّ .

قَالَ وَ سَبَبُ تَسْمِيَتِهِمْ الْحَرُورِيَّةَ أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام لَمَّا نَاظَرَهُمْ بَعْدَ مُنَاظَرَةِ ابْنِ عَبَّاسٍ إِيَّاهُمْ كَانَ فِيمَا قَالَ لَهُمْ أَ لَا تَعْلَمُونَ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْقَوْمَ لَمَّا رَفَعُوا الْمَصَاحِفَ قُلْتُ لَكُمْ إِنَّ هَذِهِ مَكِيدَةٌ وَ وَهْنٌ وَ لَوْ أَنَّهُمْ قَصَدُوا إِلَي حُكْمِ الْمَصَاحِفِ لَأَتَوْنِي وَ سَأَلُونِي التَّحْكِيمَ أَ فَتَعْلَمُونَ أَنَّ أَحَداً كَانَ أَكْرَهَ لِلتَّحْكِيمِ مِنِّي قَالُوا صَدَقْتَ قَالَ فَهَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّكُمْ اسْتَكْرَهْتُمُونِي عَلَي ذَلِكَ حَتَّي أَجَبْتُكُمْ إِلَيْهِ فَاشْتَرَطْتُ أَنَّ حُكْمَهُمَا نَافِذٌ مَا حَكَمَا بِحُكْمِ اللَّهِ فَمَتَي خَالَفَاهُ فَأَنَا وَ أَنْتُمْ مِنْ ذَلِكَ بِرَاءٌ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّ حُكْمَ اللَّهِ لَا يَعْدُونِي قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ .

قَالَ وَ كَانَ مَعَهُمْ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ ابْنُ الْكَوَّاءِ قَالَ وَ هَذَا مِنْ قَبْلِ أَنْ يَذْبَحُوا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ خَبَّابٍ وَ إِنَّمَا ذَبَحُوهُ فِي الْفُرْقَةِ الثَّانِيَةِ بِكَسْكَرَ فَقَالُوا لَهُ حَكَمْتَ فِي دِينِ اللَّهِ بِرَأْيِنَا وَ نَحْنُ مُقِرُّونَ بِأَنَّا كُنَّا كَفَرْنَا وَ لَكِنَّا الْآنَ تَائِبُونَ فَأَقِرَّ بِمِثْلِ مَا أَقْرَرْنَا بِهِ وَ تُبْ نَنْهَضْ مَعَكَ إِلَي الشَّامِ .

فَقَالَ أَ مَا تَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَي قَدْ أَمَرَ بِالتَّحْكِيمِ فِي شِقَاقٍ بَيْنَ الرَّجُلِ وَ امْرَأَتِهِ فَقَالَ سُبْحَانَهُ فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَكَماً مِنْ أَهْلِها وَ فِي صَيْدٍ أُصِيبَ كَأَرْنَبٍ يُسَاوِي نِصْفَ دِرْهَمٍ فَقَالَ يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ فَقَالُوا لَهُ فَإِنَّ عَمْراً لَمَّا أَبَي عَلَيْكَ أَنْ تَقُولَ فِي كِتَابِكَ هَذَا مَا كَتَبَهُ عَبْدُ اللَّهِ عَلِيٌّ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ مَحَوْتَ اسْمَكَ مِنَ الْخِلَافَةِ وَ كَتَبْتَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ فَقَدْ خَلَعْتَ نَفْسَكَ.

عهد معاویه هنوز زنده بود تا اینکه او را نزد زیاد آوردند و غلامی همراه او بود پس درباره ابوبکر و عمر از او سؤال کرد، گفت خیر است و درباره عثمان و ابوتراب از او سؤال کرد. گفت عثمان شش سال از خلافت او را بر عهده گرفت سپس به کفر او گواهی داد و درباره امر علی علیه السلام مانند آن را انجام داد تا اینکه حکم کرد سپس به کفر او گواهی داد سپس درباره معاویه از او سؤال کرد پس او را به زشتی دشنام داد سپس درباره خودش از او سؤال کرد پس به او گفت: ابتدای تو زنا و آخر تو دعوت است و تو بعد از عاص از آن پروردگارت هستی.

پس زیاد در مورد او دستور داد و گردنش را زد سپس غلامش را خواند و به او گفت: امور او را برایم توصیف کن گفت: طولانی کنم یا مختصر بگویم؟ گفت: البته مختصر کن. گفت: هرگز در روز طعامی برای او نیاوردم و در شب هرگز بستری برای او پهن نکردم.

گوید: و سبب تسمیه آنها به حروریه این است که علی علیه السلام زمانی⁭که بعد از مناظره ابن عباس با آنها، با آنان مناظره کرد در میان آنچه که به آنان فرموده بود: آیا نمی⁭دانید که این قوم زمانی⁭که قرآن⁭ها را بالا بردند به شما گفتم این نیرنگ و سستی است و اگر آنها قصد حکم قرآن⁭ها را داشتند نزد من می⁭آمدند و از من تحکیم می⁭خواستند آیا کسی را سراغ دارید که بیش از من از تحکیم بیزار باشد گفتند: راست گفتی، فرمود: آیا می⁭دانید که شما بر سر آن از من بیزار شدید تا اینکه شما را در مورد آن اجابت کردم و شرط کردم که حکم آن اجرایی است تا زمانی⁭که به حکم خدا حکم کنند و تا زمانی⁭که با آن مخالفت کنند من و شما از آن برائت می⁭جوییم و شما می⁭دانید که حکم خدا از من فراتر نمی⁭رود گفتند: آری.

راوی گوید: و در آن زمان ابن کوّاء همراه آنان بود گوید: و این قبل از آن است که عبدالله بن خبّاب را بکشند و او را در فرقه دوم در کسکر ذبح کردند و به او گفتند: در دین خدا با نظر ما حکم کردی و ما به این معترف هستیم که ما کفر ورزیدیم اما اینک توبه کردیم پس تو نیز به نظیر آنچه⁭که ما اقرار کردیم اقرار کن و توبه کن تا همراه تو به⁭سوی شام برخیزیم .

گفت: آگاه باشید شما می⁭دانید که خداوند متعال در اختلاف بین مرد و همسرش به تحکیم امر کرد و فرمود: «فَابْعَثُواْ حَکَمًا مِّنْ أَهْلِهِ وَحَکَمًا مِّنْ أَهْلِهَا» {پس داوری از خانواده آن [شوهر] و داوری از خانواده آن [زن] تعیین کنید} و نیز در شکاری که دست یافت مانند خرگوش که معادل نصف درهم است فرمود: {که [نظیر بودن] آن را دو تن عادل از میان شما تصدیق کنند} به او گفتند: زمانی⁭که عمرو بر تو امتناع کرد که در نامه⁭ات بگویی «این چیزی است که بنده خدا علی امیرمؤمنان نوشت» نامت را از خلافت پاک کردی و نوشتی: «علی بن ابی طالب» پس خودت را خلع کردی.

فَقَالَ لِي بِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أُسْوَةٌ حِينَ أَبَي عَلَيْهِ سُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو أَنْ يَكْتُبَ هَذَا مَا كَتَبَهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ سُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو وَ قَالَ لَهُ لَوْ أَقْرَرْتُ بِأَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مَا خَالَفْتُكَ وَ لَكِنِّي أُقَدِّمُكَ لِفَضْلِكَ فَاكْتُبْ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ فَقَالَ لِي يَا عَلِيُّ امْحُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قُلْتُ لَا تُشَجِّعْنِي نَفْسِي عَلَي مَحْوِ اسْمِكَ مِنَ النُّبُوَّةِ قَالَ فَقِفْنِي عَلَيْهِ فَمَحَاهُ بِيَدِهِ ثُمَّ قَالَ اكْتُبْ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ثُمَّ تَبَسَّمَ إِلَيَّ وَ قَالَ يَا عَلِيُّ أَمَا إِنَّكَ سَتُسَامُ مِثْلَهَا فَتُعْطِي .

فَرَجَعَ مَعَهُ مِنْهُمْ أَلْفَانِ مِنْ حَرُورَاءَ وَ قَدْ كَانُوا تَجَمَّعُوا بِهَا فَقَالَ لَهُمْ عَلِيٌّ مَا نُسَمِّيكُمْ ثُمَّ قَالَ أَنْتُمُ الْحَرُورِيَّةُ لِاجْتِمَاعِكُمْ بِحَرُورَاءَ.

وَ رَوَي أَهْلُ السِّيَرِ كَافَّةً أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام لَمَّا طَحَنَ الْقَوْمَ طَلَبَ ذَا الثُّدَيَّةِ طَلَباً شَدِيداً وَ قَلَبَ الْقَتْلَي ظَهْراً لِبَطْنٍ فَلَمْ يَقْدِرْ عَلَيْهِ فَسَاءَهُ ذَلِكَ وَ جَعَلَ يَقُولُ وَ اللَّهِ مَا كَذَبْتُ وَ لَا كُذِبْتُ اطْلُبُوا الرَّجُلَ وَ إِنَّهُ لَفِي الْقَوْمِ فَلَمْ يَزَلْ يَتَطَلَّبُهُ حَتَّي وَجَدَهُ وَ هُوَ رَجُلٌ مُخْدَجُ الْيَدِ كَأَنَّهَا ثَدْيٌ فِي صَدْرِهِ.

وَ رَوَي ابْنُ دَيْزِيلَ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ قَالَ: لَمَّا شَجَرَهُمْ عَلِيٌّ عليه السلام بِالرِّمَاحِ قَالَ اطْلُبُوا ذَا الثُّدَيَّةِ فَطَلَبُوا طَلَباً شَدِيداً حَتَّي وَجَدُوهُ فِي وَهْدَةٍ مِنَ الْأَرْضِ تَحْتَ نَاسٍ مِنَ الْقَتْلَي فَأُتِيَ بِهِ وَ إِذَا رَجُلٌ عَلَي يَدَيْهِ مِثْلُ سَبَلَاتِ السِّنَّوْرِ فَكَبَّرَ عَلِيٌّ عليه السلام وَ كَبَّرَ النَّاسُ مَعَهُ سُرُوراً بِذَلِكَ.

وَ رُوِيَ أَيْضاً عَنْ مُسْلِمٍ الضَّبِّيِّ عَنْ حَبَّةَ الْعُرَنِيِّ قَالَ: كَانَ رَجُلًا أَسْوَدَ مُنْتِنَ الرِّيحِ لَهُ يَدٌ كَثَدْيِ الْمَرْأَةِ إِذَا مُدَّتْ كَانَتْ بِطُولِ الْيَدِ الْأُخْرَي وَ إِذَا تُرِكَتِ اجْتَمَعَتْ وَ تَقَلَّصَتْ وَ صَارَتْ كَثَدْيِ الْمَرْأَةِ عَلَيْهَا شَعَرَاتٌ مِثْلُ شَوَارِبِ الْهِرَّةِ فَلَمَّا وَجَدُوهُ قَطَعُوا يَدَهُ وَ نَصَبُوهَا عَلَي رُمْحٍ ثُمَّ جَعَلَ عَلِيٌّ عليه السلام يُنَادِي صَدَقَ اللَّهُ وَ بَلَّغَ رَسُولُهُ لَمْ يَزَلْ يَقُولُ ذَلِكَ هُوَ وَ أَصْحَابُهُ بَعْدَ الْعَصْرِ إِلَي أَنْ غَرَبَتِ الشَّمْسُ أَوْ كَادَتْ.

وَ رُوِيَ أَيْضاً أَنَّهُ قَالَ: لَمَّا عِيلَ صَبَرَ عَلِيٌّ عليه السلام فِي طَلَبِ الْمُخْدَجِ قَالَ ائْتُونِي بِبَغْلَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَرَكِبَهَا وَ اتَّبَعَهُ النَّاسُ فَرَأَي

پس فرمود: رسول الله صلّی الله علیه و آله برای من نمونه⁭ای است زمانی که سهیل بن عمرو بر او امتناع کرد که بنویسد «این چیزی است که محمد رسول خدا و سهیل بن عمرو نوشتند:» و به او گفت: اگر اقرار کنم که تو رسول⁭ خدا هستی با تو مخالفتی ندارم اما تو را به⁭جهت برتری⁭ات مقدم می⁭کنم پس بنویس «محمد پسر عبدالله»

پس به من فرمود: علی! رسول⁭الله را پاک کن. عرض کردم: نفسم مرا بر پاک کردن اسمت از نبوت تشویق نمی⁭کند. فرمود: پس مرا بر این کار بگمار، و آن را با دست خویش پاک کرد و فرمود: بنویس «محمد بن عبدالله» سپس لبخندی به من زد و فرمود: علی آگاه باش که تو نیز به مشابه آن گرفتار می⁭شود و می⁭بخشی.

پس دو هزار از آنها همراه او از حروراء بازگشتند درحالی⁭که در آن تجمع کرده بودند. پس علی علیه السلام به آنان فرمود: شما را چه بنامیم؟ سپس فرمود: شما به جهت تجمعتان بر حروراء حروریه هستید.

تمامی اهل سیر روایت کردند که علی علیه السلام زمانی⁭که قوم را نابود کرد سخت در پی ذوثدیه بود و کشتگان را از پشت به شکم بازگردانید و بر او دست نیافت و این وی را اندوهگین کرد، پس فرمود به خدا سوگند دروغ نگفتم و دروغ نشنیدم آن مرد را جستجو کنید که او قطعاً در میان این قوم است و پیوسته او را جستجو می⁭کرد تا اینکه وی را یافت درحالی⁭که او مردی با دستی ناقص بود گویی آن دست، پستانی در سینه او بود.

و ابن دیزیل از اعمش از یزید بن وهب روایت کرد: زمانی⁭که علی علیه السلام با نیزه به آنان ستیز کرد فرمود: ذوثدیه را طلب کنید پس سخت او را جستجو کردند تا اینکه او را در گودالی از زمین زیر تعدادی از کشتگان یافتند و او را آوردند و مردی بود که بر روی دستانش چیزی مانند سبیلهای گربه بود. پس علی علیه السلام به خاطر شادی از آن تکبیر گفت و مردم همراه او تکبیر گفتند.

و نیز از مسلم ضبی از حبّه عرنی روایت کرد: مردی سیاه⁭پوست با بویی بد بود که دستی مانند پستان زن داشت چون دراز می⁭شد به طول دست دیگر بود و چون رها می⁭شد جمع و چروک می⁭شد و مانند سینه زنی می⁭شد که بر آن موهایی مانند سبیل⁭هایی گربه بود و چون او را یافتند دستش را قطع کردند و آن را بر روی نیزه گذاشتند سپس علی علیه السلام شروع به ندا دادن کرد: خداوند راست گفت و رسولش ابلاغ کرد و پیوسته او و اصحابش بعد از عصر تا غروب آفتاب یا نزدیکی غروب، آن را می⁭گفتند.

و نیز روایت کرد که وی گفت: زمانی⁭که صبر علی علیه السلام در جستجوی ناقص عاجز ماند فرمود: استر رسول الله را برای من بیاورید بر آن سوار شد و مردم از او پیروی کردند

الْقَتْلَي وَ جَعَلَ يَقُولُ اقْلَبُوا فَيَقْلِبُونَ قَتِيلًا عَنْ قَتِيلٍ حَتَّي اسْتَخْرَجَهُ فَسَجَدَ عَلِيٌّ عليه السلام .

وَ رَوَي كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ أَنَّهُ لَمَّا دَعَي بِالْبَغْلَةِ قَالَ ائْتُونِي بِهَا فَإِنَّهَا هَادِيَةٌ فَوَقَفَتْ بِهِ عَلَي الْمُخْدَجِ فَأَخْرَجَهُ مِنْ تَحْتِ قَتْلَي كَثِيرِينَ.

وَ رَوَي الْعَوَّامُ بْنُ حَوْشَبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ يَزِيدَ بْنِ رُوَيْمٍ قَالَ قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام يُقْتَلُ الْيَوْمَ أَرْبَعَةُ آلَافٍ مِنَ الْخَوَارِجِ أَحَدُهُمْ ذُو الثُّدَيَّةِ فَلَمَّا طَحَنَ الْقَوْمَ وَ رَامَ اسْتِخْرَاجَ ذِي الثُّدَيَّةِ فَأَتْعَبَهُ أَمَرَنِي أَنْ أَقْطَعَ لَهُ أَرْبَعَةَ آلَافِ قَصَبَةٍ فَرَكِبَ بَغْلَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ قَالَ اطْرَحْ عَلَي كُلِّ قَتِيلٍ مِنْهُمْ قَصَبَةً فَلَمْ أَزَلْ كَذَلِكَ وَ أَنَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَ هُوَ رَاكِبٌ خَلْفِي وَ النَّاسُ يَتْبَعُونَهُ حَتَّي بَقِيَتْ فِي يَدِي وَاحِدَةٌ فَنَظَرْتُ إِلَيْهِ وَ إِذَا وَجْهُهُ أَرْبَدُ وَ إِذَا هُوَ يَقُولُ وَ اللَّهِ مَا كَذَبْتُ وَ لَا كُذِبْتُ فَإِذَا خَرِيرُ مَاءٍ عِنْدَ مَوْضِعٍ دَالِيَةٌ فَقَالَ فَتِّشْ هَذَا فَفَتَّشْتُهُ فَإِذَا قَتِيلٌ قَدْ صَارَ فِي الْمَاءِ وَ إِذَا رِجْلُهُ فِي يَدِي فَجَذَبْتُهَا وَ قُلْتُ هَذِهِ رِجْلُ إِنْسَانٍ فَنَزَلَ عَنِ الْبَغْلَةِ مُسْرِعاً فَجَذَبَ الرِّجْلَ الْأُخْرَي وَ جَرَرْنَاهُ حَتَّي صَارَ عَلَي التُّرَابِ فَإِذَا هُوَ الْمُخْدَجُ فَكَبَّرَ عَلِيٌّ عليه السلام بِأَعْلَي صَوْتِهِ ثُمَّ سَجَدَ فَكَبَّرَ النَّاسُ كُلُّهُمْ.

وَ قَدْ رَوَي كَثِيرٌ مِنَ الْمُحَدِّثِينَ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ لِأَصْحَابِهِ يَوْماً إِنَّ مِنْكُمْ مَنْ يُقَاتِلُ عَلَي تَأْوِيلِ الْقُرْآنِ كَمَا قَاتَلْتُ عَلَي تَنْزِيلِهِ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ لَا فَقَالَ عُمَرُ أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ لَا بَلْ هُوَ خَاصِفُ النَّعْلِ وَ أَشَارَ إِلَي عَلِيٍّ عليه السلام.

وَ قَدْ رَوَي الْمُحَدِّثُونَ أَنَّ رَجُلًا تَلَا بِحَضْرَةِ عَلِيٍّ عليه السلام قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام أَهْلُ حَرُورَاءَ مِنْهُمْ.

قَالَ الْمُبَرَّدُ وَ مِنْ شَعْرِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِي لَا اخْتِلَافَ فِيهِ أَنَّهُ قَالَهُ وَ كَانَ

و کشتگان را دید و فرمود: برگردانید پس کشتگان را تک⁭به⁭تک برگرداندند تا اینکه او را بیرون آوردند پس علی علیه السلام سجده کرد.

و بسیاری از مردم روایت کرد که وی زمانی⁭که استر را خواست فرمود: آن را برایم بیاورید که آن هدایت⁭گر است پس او را بر ناقص متوقف کرد و او را از زیر کشتگان بسیاری بیرون آورد.

و یزید بن رویم روایت کرد: علی علیه السلام فرمود: امروز چهار هزار تن از خوارج کشته می⁭شود که یکی از آنان ذوثدیه است و زمانی⁭که قوم را نابود کرد و قصد بیرون آوردن ذوثدیه را کرد و این امر وی را خسته کرد به من دستور داد که چهار هزار نی ببرم و خود بر استر رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله سوار شد و فرمود: بر هر یک از کشتگان آنها یک نی بیانداز و پیوسته چنین بودم و من در مقابل او بودم و او پشت سر من سوار بود و مردم به⁭دنبال او بودند تا اینکه در مقابل یکی از آنها ماندم و به او نگاه کردم پس چهره⁭اش گرفته بود و می⁭فرمود: به خدا سوگند دروغ نگفتم و دروغ نشنیدم پس شرشر آبی از کنار چرخ چاهی می⁭آمد فرمود: اینجا را جستجو کن پس جستجو کردم و کشته⁭ای را دیدم که در آب افتاده بود و پایش در دستش بود آن را کشیدم و گفتم این پای انسان است پس او شتابان از استرش پایین آمد و پای دیگر را کشید و او را کشیدیم تا به خاک آوردیم پس او ناقص بود و علی علیه السلام با بلندترین صدا تکبیر گفت و سجده کرد و همه مردم تکبیر گفتند.

و بسیاری از محدثین روایت کرده⁭اند که نبی صلّی الله علیه و آله روزی به اصحابش فرمود: براستی یکی از شما بر سر تأویل قرآن پیکار می⁭کند چنانکه من بر سر تنزیل آن پیکار کردم، ابوبکر گفت: من یا رسول⁭الله؟، فرمود: خیر. عمر گفت: من یا رسول⁭الله؟ فرمود: خیر بلکه او وصله زننده کفش است و به علی علیه السلام اشاره کرد.

و محدثون روایت کرده⁭اند که مردی در حضور علی علیه السلام تلاوت کرد: {بگو آیا شما را از زیانکارترین مردم آگاه گردانم [آنان] کسانی‌اند که کوشش‌شان در زندگی دنیا به هدر رفته و خود می‌پندارند که کار خوب انجام می‌دهند} و علی علیه السلام فرمود: حروریان از آنها هستند. مبّرد گوید: از شعر امیرمؤمنان که هیچ اختلافی نیست وی آن را سروده است و

يُرَدِّدُهُ أَنَّهُمْ لَمَّا سَامُوهُ أَنْ يُقِرَّ بِالْكُفْرِ وَ يَتُوبَ حَتَّي يَسِيرُوا مَعَهُ إِلَي الشَّامِ فَقَالَ أَ بَعْدَ صُحْبَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ التَّفَقُّهِ فِي دِينِ اللَّهِ أَرْجِعُ كَافِراً ثُمَّ قَالَ:

يَا شَاهِدَ اللَّهِ عَلَيَّ فَاشْهَدْ *** أَنِّي عَلَي دِيْنِ النَّبِيِّ أَحْمَدَ

مَنْ شَكَّ فِي اللَّهِ فَإِنِّي مُهْتَدِي *** يَا رَبِّ فَاجْعَلْ فِي الْجِنَانِ مَوْرِدِي

وَ رُوِيَ أَيْضاً فِي الْكَامِلِ أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام فِي أَوَّلِ خُرُوجِ الْقَوْمِ عَلَيْهِ دَعَا صَعْصَعَةَ بْنَ صُوحَانَ الْعَبْدِيَّ وَ قَدْ كَانَ وَجَّهَهُ إِلَيْهِمْ [وَ] زِيَادَ بْنَ النَّضْرِ الْحَارِثِيَّ مَعَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ فَقَالَ لِصَعْصَعَةَ بْنِ صُوحَانَ بِأَيِّ الْقَوْمِ رَأَيْتَهُمْ أَشَدَّ إِطَاعَةً فَقَالَ بِيَزِيدَ بْنِ قَيْسٍ الْأَرْحَبِيِّ .

فَرَكِبَ عَلِيٌّ عليه السلام إِلَي الْحَرُورَاءِ فَجَعَلَ يَتَخَلَّلُهُمْ حَتَّي صَارَ إِلَي مِضْرَبِ يَزِيدَ بْنِ قَيْسٍ فَصَلَّي فِيهِ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ خَرَجَ فَاتَّكَأَ عَلَي قَوْسِهِ وَ أَقْبَلَ عَلَي النَّاسِ فَقَالَ هَذَا مَقَامٌ مَنْ فَلَجَ فِيهِ فَلَجَ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ ثُمَّ كَلَّمَهُمْ وَ نَاشَدَهُمْ فَقَالُوا إِنَّا أَذْنَبْنَا ذَنْباً عَظِيماً بِالتَّحْكِيمِ وَ قَدْ تُبْنَا فَتُبْ إِلَي اللَّهِ كَمَا تُبْنَا نَعْدِلْكَ فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام أَنَا أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ مِنْ كُلِّ ذَنْبٍ .

فَرَجَعُوا وَ هُمْ سِتَّةُ آلَافٍ فَلَمَّا اسْتَقَرُّوا بِالْكُوفَةِ أَشَاعُوا أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام رَجَعَ عَنِ التَّحْكِيمِ وَ رَآهُ ضَلَالًا وَ قَالُوا إِنَّمَا يَنْتَظِرُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ يُسْمِنَ الْكُرَاعُ وَ يُجْبَي الْمَالُ ثُمَّ يَنْهَضَ بِنَا إِلَي الشَّامِ .

فَأَتَي الْأَشْعَثُ عَلِيّاً عليه السلام فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّ النَّاسَ قَدْ تَحَدَّثُوا أَنَّكَ رَأَيْتَ الْحُكُومَةَ ضَلَالًا وَ الْإِقَامَةَ عَلَيْهَا كُفْراً .

فَقَامَ عَلِيٌّ عليه السلام فَخَطَبَ فَقَالَ مَنْ زَعَمَ أَنِّي رَجَعْتُ عَنِ الْحُكُومَةِ فَقَدْ كَذَبَ وَ مَنْ رَآهَا ضَلَالًا فَقَدْ ضَلَّ فَخَرَجَتْ حِينَئِذٍ الْخَوَارِجُ مِنَ الْمَسْجِدِ فَحَكَمَتْ .

ثُمَّ قَالَ ابْنُ أَبِي الْحَدِيدِ كُلُّ فَسَادٍ كَانَ فِي خِلَافَةِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ كُلُّ اضْطِرَابٍ حَدَثَ فَأَصْلُهُ الْأَشْعَثُ وَ لَوْ لَا مُحَاقُّهُ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام

آن را تکرار می⁭کرده است این است که زمانی⁭که بر او تحمیل کردند که به کفر اقرار کند و توبه کند تا همراه او به⁭سوی شام حرکت کنند فرمود: آیا بعد از همراهی رسول الله و تفقه در دین خدا کافر باز می⁭گردم سپس فرمود:

یا شاهد الله علیّ فاشهد أنّی علی دین النبیّ أحمد

من شکّ فی الله فأنّی مهتدی یا ربّ فاجعل فی الجنان موردی

• ای شاهد خدا بر من شاهد باش که من بر دین نبی احمد هستم - اگر کسی در دین خدا شک کند، من هدایت یافته هستم. پروردگارا ورودم را در بهشت قرار بده

و در الکامل نیز روایت کرد که علی علیه السلام در آغاز خروج آن قوم علیه او صعصعه بن صوحان عبدی را خواند درحالی⁭که زیاد بن نضر حارثی را به همراه عبدالله بن عباس به⁭سوی آنان فرستاده بود پس به صعصعه بن صوحان فرمود: در نظرت آنها اطراف کدام قوم بیشتر حلقه می⁭زنند؟ گفت: پیرامون یزید بن قیس أرحبی.

پس علی علیه السلام به⁭سوی حروراء سوار شد و از میان آنان گذشت تا به محل ضربت خوردن یزید بن قیس رسید و دو رکعت در آنجا نماز خواند و سپس خارج شد و بر کمانش تکیه کرد و به مردم رو کرد و فرمود: این جایگاهی است که هر که در آن پیروز شود شد تا روز قیامت پیروز می⁭شود سپس با آنان صحبت کرد و سوگند داد پس گفتند: ما با تحکیم گناه بزرگی مرتکب شده⁭ایم و توبه کرده⁭ایم پس تو نیز مانند ما به درگاه خداوند توبه کن به سویت باز می گردیم. پس علی علیه السلام فرمود من از هر گناهی از خداوند طلب آمرزش می⁭کنم.

پس رجعت کردند درحالی⁭که شش هزار نفر بودند و چون در کوفه مستقر شد شایعه کردند که علی علیه السلام از تحکیم بازگشته و آن را ضلالت دانسته است و گفتند: امیرمؤمنان فقط منتظر است که مرکوب ها فربه شوند و اموال جمع⁭آوری شود پس ما را به⁭سوی شام به قیام برمی⁭انگیزد. پس اشعث نزد علی علیه السلام آمد و گفت: یا امیرمؤمنان مردم گویند که تو حکمیت را ضلالت و ماندن بر آن را کفر دیده⁭ای. پس علی علیه السلام برخاست و خطبه ایراد کرد و فرمود: هر که گمان کند که من از حکمیت بازگشته⁭ام دروغ گفته است و هرکه آن را ضلالت بداند گمراه شده است، پس خوارج از مسجد خارج شدند و حکم دادند.

سپس ابن ابی الحدید گوید: هر فسادی که در خلافت امیرمؤمنان علیه السلام بود و هر آشفتگی که رخ داد ریشه⁭اش اشعث بود و اگر مرافعه امیرمؤمنان

فِي مَعْنَي الْحُكُومَةِ فِي هَذِهِ الْمَرَّةِ لَمْ يَكُنْ حَرْبُ النَّهْرَوَانِ وَ لَكَانَ عليه السلام يَنْهَضُ بِهِمْ إِلَي مُعَاوِيَةَ وَ يَمْلِكُ الشَّامَ فَإِنَّهُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ حَاوَلَ أَنْ يَسْلُكَ مَعَهُمْ مَسْلَكَ التَّعْرِيضِ وَ الْمُوَارَبَةِ وَ فِي الْمَثَلِ النَّبَوِيِّ الْحَرْبُ خُدْعَةٌ وَ ذَلِكَ أَنَّهُمْ قَالُوا تُبْ إِلَي اللَّهِ مِمَّا فَعَلْتَ كَمَا تُبْنَا نَنْهَضْ مَعَكَ إِلَي الْحَرْبِ فَقَالَ لَهُمْ كَلِمَةً مُرْسَلَةً يَقُولُهَا الْأَنْبِيَاءُ وَ الْمَعْصُومُونَ فَرَضُوا بِهَا وَ عَدُّوهَا إِجَابَةً لَهُمْ إِلَي سُؤَالِهِمْ وَ صَفَتْ لَهُ عليه السلام نِيَّاتُهُمْ وَ اسْتَخْلَصَ بِهَا ضَمَائِرُهُمْ مِنْ غَيْرِ أَنْ تَتَضَمَّنَ تِلْكَ الْكَلِمَةُ اعْتِرَافاً بِكُفْرٍ أَوْ ذَنْبٍ فَلَمْ يَتْرُكْهُ الْأَشْعَثُ وَ جَاءَ إِلَيْهِ مُسْتَفْسِراً فَأَفْسَدَ الْأَمْرَ وَ نَقَضَ مَا دَبَّرَهُ عليه السلام وَ عَادَتِ الْخَوَارِجُ إِلَي شُبْهَتِهَا الْأَوْلَي وَ هَكَذَا الدُّوَلُ الَّتِي تَظْهَرُ فِيهَا أَمَارَاتُ الزَّوَالِ يُتَاحُ لَهَا أَمْثَالُ الْأَشْعَثِ مِنْ أُولِي الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا .

ثُمَّ قَالَ قَالَ الْمُبَرَّدُ ثُمَّ مَضَي الْقَوْمُ إِلَي النَّهْرَوَانِ وَ قَدْ كَانُوا أَرَادُوا الْمُضِيَّ إِلَي الْمَدَائِنِ فَمِنْ طَرِيفِ أَخْبَارِهِمْ أَنَّهُمْ أَصَابُوا فِي طَرِيقِهِمْ مُسْلِماً وَ نَصْرَانِيّاً فَقَتَلُوا الْمُسْلِمَ لِأَنَّهُ عِنْدَهُمْ كَافِرٌ وَ اسْتَوْصُوا بِالنَّصْرَانِيِّ وَ قَالُوا احْفَظُوا ذِمَّةَ نَبِيِّكُمْ .

قَالَ وَ لَقِيَهُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ خَبَّابٍ فِي عُنُقِهِ مُصْحَفٌ عَلَي حِمَارٍ وَ مَعَهُ امْرَأَتُهُ وَ هِيَ حَامِلٌ فَقَالُوا لَهُ إِنَّ هَذَا الَّذِي فِي عُنُقِكَ لَيَأْمُرُنَا بِقَتْلِكَ فَقَالَ لَهُمْ مَا أَحْيَاهُ الْقُرْآنَ فَأَحْيَوْهُ وَ مَا أَمَاتَهُ فَأَمِيتُوهُ .

فَوَثَبَ رَجُلٌ مِنْهُمْ عَلَي رُطَبَةٍ سَقَطَتْ مِنْ نَخْلَةٍ فَوَضَعَهَا فِي فِيهِ فَصَاحُوا بِهِ فَلَفَظَهَا تَوَرُّعاً .

وَ عَرَضَ لِرَجُلٍ مِنْهُمْ خِنْزِيرٌ فَضَرَبَهُ فَقَتَلَهُ فَقَالُوا هَذَا فَسَادٌ فِي الْأَرْضِ وَ أَنْكَرُوا قَتْلَ الْخِنْزِيرِ .

ثُمَّ قَالُوا لِابْنِ خَبَّابٍ حَدِّثْنَا عَنْ أَبِيكَ فَقَالَ سَمِعْتُ أَبِي يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله سَتَكُونُ بَعْدِي فِتْنَةٌ يَمُوتُ فِيهَا قَلْبُ الرَّجُلِ كَمَا يَمُوتُ بَدَنُهُ يُمْسِي مُؤْمِناً وَ يُصْبِحُ كَافِراً فَكُنْ عَبْدَ اللَّهِ الْمَقْتُولَ وَ لَا تَكُنِ الْقَاتِلَ

درباره معنای حکمیت در این مرتبه نبود جنگ نهروان نبود و امام علیه السلام آنها را به سوی شام حرکت می⁭داد و شام را به تملک خود درمی⁭آورد زیرا امام علیه السلام تلاش کرد با آنان مسلک تعریض و ابهام را بپیماید و در مثل نبوی جنگ نیرنگ است. و آن به این دلیل است که آنان گفتند: از آنچه⁭ انجام دادی به درگاه خداوند توبه کن چنانکه ما توبه کردیم تا همراه تو به سوی جنگ برخیزیم پس او سخن مرسلی که انبیاء و معصومین می⁭گوید را به آنان فرمود پس آن را پسندیدند و اجابت درخواستشان به⁭شمار آوردند و به⁭وسیله آن نیاتشان برای او پاک و درونشان با آن خالص شد بدون اینکه امام علیه السلام آن را تدبیر کند و خوارج به شبهه نخست خود بازگشتند و چنین است دولت⁭هایی که نشانه⁭های زوال بر آن آشکار می⁭شود از میان اصحاب در زمین کسانی چون اشعث برایشان مقدر می⁭شود به عنوان سنت خدا در میان کسانی⁭که پیش از این بودند و هرگز برای سنت خدا تبدیلی نخواهی یافت.

راوی گوید: مبرد گوید سپس آن قدم به سوی نهروان حرکت کردند و قصدشان رفتن به⁭سوی مدائن بود و از اخبار جالب آنها این است که در مسیر خود یک مسلمان و یک نصرانی دیدید پس مسلم را به این دلیل که در نظرشان کافر بود کشتند و نصرانی را سفارش کردند و گفتند: عهد نبی⁭تان را حفظ کنید.

و گوید عبدالله بن خباب با آنها روبرو شد درحالی⁭که بر گردنش قرآن بود بر الاغی سوار بود و همسر باردارش با او بود پس به او گفتند: این چیزی که در گردن توست ما را به کشتن تو دستور می⁭دهد! به آنان گفت: آنچه قرآن زنده کرد را زنده کنید و آنچه قرآن میرانید را بمیرانید. پس مردی از آنها بر خرمای رسیده⁭ای که از نخل افتاده بود جهید و آن را در دهان او قرار داد و بر او فریاد زدند و با خویشتنداری آن را بیرون انداخت و بر مردی از آنها خوکی گذر کرد وی آن را زد و کشت پس گفتند: این فساد در زمین است و کشتن خوک را ناپسند دانستند، سپس به پسر خبّاب گفتند: از پدرت برایمان حدیث بگو گفت: از پدرم شنیدم که می⁭گوید: رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله فرمود: بعد از آن فتنه⁭ای خواهد بود که در آن دل مرد می⁭میرد چنانکه بدنش می⁭میرد به عنوان مؤمن شب می⁭کند و به⁭عنوان کافر صبح می⁭کند پس بنده مقتول خدا باش و قاتل نباش .

قَالُوا فَمَا تَقُولُ فِي أَبِي بَكْرٍ وَ عُمَرَ فَأَثْنَي خَيْراً قَالُوا فَمَا تَقُولُ فِي عَلِيٍّ بَعْدَ التَّحْكِيمِ وَ فِي عُثْمَانَ فِي السِّنِينَ السِّتِّ الْأَخِيرَةِ فَأَثْنَي خَيْراً قَالُوا فَمَا تَقُولُ فِي التَّحْكِيمِ وَ الْحُكُومَةِ قَالَ إِنَّ عَلِيّاً أَعْلَمُ بِاللَّهِ مِنْكُمْ وَ أَشَدُّ تَوَقِّياً عَلَي دِينِهِ وَ أَنْفَذُ بَصِيرَةً .

فَقَالُوا إِنَّكَ لَسْتَ بِمُتَّبِعِ الْهُدَي إِنَّمَا تَتَّبِعُ الرِّجَالَ عَلَي إِيمَانِهِمْ ثُمَّ قَرَّبُوهُ إِلَي النَّهْرِ فَأَضْجَعُوهُ وَ ذَبَحُوهُ .

قَالَ وَ سَاوَمُوا رَجُلًا نَصْرَانِيّاً بِنَخْلَةٍ لَهُ فَقَالَ هِيَ لَكُمْ فَقَالُوا مَا كُنَّا لِنَأْخُذَهَا إِلَّا بِثَمَنٍ فَقَالَ وَا عَجَبَاهْ أَ تَقْتُلُونَ مِثْلَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ خَبَّابٍ وَ لَا تَقْبَلُونَ جنا [جَنَي] نَخْلَةٍ .

وَ رَوَي أَبُو عُبَيْدَةَ قَالَ طُعِنَ وَاحِدٌ مِنَ الْخَوَارِجِ يَوْمَ النَّهْرَوَانِ فَمَشَي فِي الرُّمْحِ وَ هُوَ شَاهِرٌ سَيْفَهُ إِلَي أَنْ وَصَلَ إِلَي طَاعِنِهِ فَقَتَلَهُ وَ هُوَ يَقْرَأُ وَ عَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضي .

قَالَ اسْتَنْطَقَهُمْ عَلِيٌّ عليه السلام بِقَتْلِ ابْنِ خَبَّابٍ فَأَقَرُّوا بِهِ فَقَالَ انْفَرِدُوا كَتَائِبَ لِأَسْمَعَ قَوْلَكُمْ كَتِيبَةً كَتِيبَةً فَتَكَتَّبُوا كَتَائِبَ وَ أَقَرَّتْ كُلُّ كَتِيبَةٍ بِمَا أَقَرَّتْ بِهِ الْأُخْرَي مِنْ قَتْلِ ابْنِ خَبَّابٍ وَ قَالُوا لَنَقْتُلَنَّكَ كَمَا قَتَلْنَاهُ .

فَقَالَ وَ اللَّهِ لَوْ أَقَرَّ أَهْلُ الدُّنْيَا كُلُّهُمْ بِقَتْلِهِ هَكَذَا وَ أَنَا أَقْدِرُ عَلَي قَتْلِهِمْ لَقَتَلْتُهُمْ ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَي أَصْحَابِهِ فَقَالَ شُدُّوا عَلَيْهِمْ فَأَنَا أَوَّلُ مَنْ يَشُدُّ عَلَيْهِمْ وَ حَمَلَ بِذِي الْفَقَارِ حَمْلَةً مُنْكَرَةً ثَلَاثَ مَرَّاتٍ كُلُّ حَمْلَةٍ يَضْرِبُ بِهِ حَتَّي يَعْوَجَّ مَتْنُهُ ثُمَّ يَخْرُجُ فَيُسَوِّيهِ بِرُكْبَتَيْهِ ثُمَّ يَحْمِلُ بِهِ حَتَّي أَفْنَاهُمْ.

وَ رَوَي مُحَمَّدُ بْنُ حَبِيبٍ قَالَ: خَطَبَ عَلِيٌّ عليه السلام الْخَوَارِجَ يَوْمَ النَّهْرِ فَقَالَ لَهُمْ :

نَحْنُ أَهْلُ بَيْتِ النُّبُوَّةِ وَ مَوْضِعُ الرِّسَالَةِ وَ مُخْتَلَفُ الْمَلَائِكَةِ وَ عُنْصُرُ الرَّحْمَةِ وَ مَعْدِنُ الْعِلْمِ وَ الْحِكْمَةِ نَحْنُ أُفُقُ الْحِجَازِ بِنَا يَلْحَقُ الْبَطِي‌ءُ وَ إِلَيْنَا يَرْجِعُ التَّائِبُ أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي نَذِيرٌ لَكُمْ أَنْ تُصْبِحُوا صَرْعَي بِأَهْضَامِ هَذَا الْوَادِي.

گفتند: درباره ابوبکر و عمر چه می⁭گویی پس او را به نیکی ثنا گفت، گفتند: درباره علی بعد از تحکیم و عثمان در شش سال اخیر چه می⁭گویی پس به نیکی ثنا گفت، گفتند: درباره تحکیم و حکمیت چه می⁭گویی؟ گفت: علی از شما نسبت به خدا آگاه⁭تر و بر دینش حافظ⁭تر و بصیرتش نافذتر است.

گفتند: تو پیرو هدایت نیستی پیروی مردان براساس ایمانشان است پس او را بر نهر نزدیک کردند و به پهلو خواباندند و او را ذبح کردند. راوی گوید: با مردی نصرانی در سر نخلی که از آن او بود چانه زدند مرد گفت: آن برای شماست. گفتند: آن را جز به قیمت نمی⁭گیریم، پس مرد گفت: شگفتا که کسی چون عبدالله بن خبّاب را می⁭کشید و چیدن نخلی را نمی⁭پذیرید.

و ابوعبیده روایت کرد: یکی از خوارج در روز نهروان ضربه خورد و با تکیه بر نیزه⁭اش راه رفت درحالی⁭که شمشیرش را کشیده بود تا اینکه به ضربه زننده رسید و او را کشت درحالی⁭که می⁭خواند: «وَعَجِلْتُ إِلَیْکَ رَبِّ لِتَرْضَی» {ای پروردگارم به سویت‌شتافتم تا خشنود شوی}

گوید: علی علیه السلام درباره قتل ابن خبّاب از آنها استنطاق کرد پس به آن اعتراف کردند گفت: در برگه⁭هایی جدا بنویسید تا برگه به برگه سخنانتان را بشنوم پس برگه⁭هایی نوشتند و هر برگه به آنچه⁭که دیگری اقرار کرده بود در خصوص قتل ابن خباب اقرار کرد و گفتند: چنانکه او را کشتیم تو را نیز خواهیم کشت.

فرمود: به خدا سوگند اگر تمامی اهل دنیا این چنین به قتل او اقرار کنند و من بر قتل آنها قادر باشم قطعاً تمامی آنها را می⁭کشتم سپس به اصحابش روی کرد و فرمود: بر آنها یورش ببرید که من اولین کسی هستم که بر آنها یورش می⁭برد و با ذوالفقار سه مرتبه حمله سختی بر آن برد که در هر حمله با آن ضربه می⁭زد تا اینکه پشت آن خمیده شد سپس خارج می⁭شد و آن را با زانویش صاف می⁭کرد سپس با آن حمله می⁭کرد تا اینکه آنها را از بین برد.

و محمد بن حبیب روایت کرد: علی علیه السلام در روز نهر بر خوارج خطبه ایراد کرد و فرمود: ما اهل بیت نبوت، جایگاه رسالت، محل رفت و آمد ملائکه، عنصر رحمت، معدن علم و حکمت هستیم ما افق حجاز هستیم کند به ما ملحق می⁭شود و توبه کننده به⁭سوی ما بازمی⁭گردد ای مردم شما را از آن می⁭ترسانم که مبادا صبح کنید درحالی⁭که جنازه⁭هایتان در اطراف این رود و زمین⁭های پست و بلند این دشت افتاده باشد.

إلي آخر ما أورده السيد الرضي رحمه الله في المختار من كتاب نهج البلاغة، الآتي قريبا.

«588»

⁽¹⁾ كِتَابُ الْغَارَاتِ، لِإِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِيِّ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْمُبَارَكِ وَ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ بَكْرِ بْنِ عِيسَي عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ خَالِدٍ الْبَجَلِيِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ قَيْسٍ عَنِ الْمِنْهَالِ بْنِ عَمْرٍو :

عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَيْشٍ قَالَ سَمِعْتُ عَلِيّاً يَقُولُ أَنَا فَقَأْتُ عَيْنَ الْفِتْنَةِ وَ لَوْ لَا أَنَا مَا قُوتِلَ أَهْلُ النَّهْرَوَانِ وَ لَا أَصْحَابُ الْجَمَلِ وَ لَوْ لَا أَنِّي أَخْشَي أَنْ تَتَّكِلُوا فَتَدَعُوا الْعَمَلَ لَأَخْبَرْتُكُمْ بِالَّذِي قَضَي اللَّهُ عَلَي لِسَانِ نَبِيِّكُمْ لِمَنْ قَاتَلَهُمْ مُبْصِراً بِضَلَالِهِمْ عَارِفاً لِلْهُدَي الَّذِي نَحْنُ عَلَيْهِ.

وَ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ سُلَيْمَانَ النَّخَعِيِّ عَنْ سَعِيدٍ الْأَشْعَرِيِّ قَالَ: اسْتَخْلَفَ عَلِيٌّ عليه السلام حِينَ سَارَ إِلَي النَّهْرَوَانِ رَجُلًا مِنَ النَّخَعِ يُقَالُ لَهُ هَانِئُ بْنُ هَوْذَةَ فَكَتَبَ إِلَي عَلِيٍّ عليه السلام أَنَّ غَنِيّاً وَ بَاهِلَةَ فَتَنُوا فَدَعَوُا اللَّهَ عَلَيْكَ أَنْ يَظْفَرَ بِكَ [عَدُوُّكَ].

قَالَ فَكَتَبَ إِلَيْهِ عَلِيٌّ عليه السلام أَجْلِهِمْ عدوك مِنَ الْكُوفَةِ وَ لَا تَدَعْ مِنْهُمْ أَحَداً.

وَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ قَادِمٍ عَنْ شَرِيكِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ لَيْثٍ عَنْ أَبِي يَحْيَي قَالَ سَمِعْتُ عَلِيّاً يَقُولُ اغْدُوا خُذُوا حَقَّكُمْ مَعَ النَّاسِ وَ اللَّهُ يَشْهَدُ أَنَّكُمْ تُبْغِضُونِّي وَ أَنِّي أُبْغِضُكُمْ.

«589»

⁽²⁾ نهج، نهج البلاغة قَالَ عليه السلام وَ قَدْ مَرَّ بِقَتْلَي الْخَوَارِجِ يَوْمَ النَّهْرِ بُؤْساً لَكُمْ لَقَدْ ضَرَّكُمْ مَنْ غَرَّكُمْ فَقِيلَ لَهُ مَنْ غَرَّهُمْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ عليه السلام الشَّيْطَانُ الْمُضِلُّ وَ الْأَنْفُسُ الْأَمَّارَةُ بِالسُّوءِ غَرَّتْهُمْ بِالْأَمَانِيِّ وَ فَسَحَتْ لَهُمْ فِي الْمَعَاصِي وَ وَعَدَتْهُمُ الْإِظْهَارَ فَاقْتَحَمَتْ بِهِمُ النَّارَ.

تا پایان آنچه⁭که سید رضی در مختار 36 از کتاب نهج⁭البلاغه که به زودی خواهد آمد آورده است.

روایت 588

کتاب غارات⁽³⁾: زر بن حبیش گوید: از علی علیه السلام شنیدم که می⁭فرماید: من چشمان فتنه را بر کندم و اگر من نبودم، کسی با اهل نهروان و اصحاب جمل پیکار نمی‌کرد و اگر بیم آن نبود که تن زنید و عمل رها کنید، و به ثواب آن بسنده کنید، چیزی را که بر زبان پیامبرتان صلی الله علیه و آله در باب کسی که با آنها نبرد می‌کند، در حالی که به گمراهیشان آگاه است و راه ما را راه هدایت می‌داند، جاری شده است، بازمی‌گفتم.

سعید اشعری گوید: علی علیه السلام زمانی⁭که به⁭سوی نهروان حرکت کرد مردی از نخع که هانئ بن هوذه خوانده می⁭شد را جانشین کرد پس برای علی علیه السلام نوشت که غنی و باهله فتنه کرده⁭اند و دست به دعا برداشته اند که تو شکست بخوری!

راوی گوید: علی علیه السلام برای آنان نوشت: آنان را که دشمن تو هستند از کوفه بران و حتی یک تن از آنان را باقی مگذار.

ابویحیی گوید: شنیدم که علی علیه السلام می⁭فرماید: بشتابید و با دیگر مردم، حقتان را بگیرید و خدا گواه است که شما با من دشمنی دارید و من با شما دشمنی⁭ دارم.

روایت 589

نهج⁭البلاغه⁽⁴⁾:

در جنگ نهروان هنگامی که از کنار کشتگان خوارج می‌گذشت فرمود: بدا به حال شما آن که شما را فریب داد به شما زیان رساند. پرسیدند چه کسی آنان را فریفت، ای امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: شیطان گمراه کننده، و نفسی که به بدی فرمان می‌دهد، آنان را با آرزوها مغرور ساخت، و راه گناه را بر ایشان آماده کرد، و به آنان وعده پیروزی داد، و سرانجام به آتش جهنّم گرفتارشان کرد.

1) 588- الأحاديث الثلاثة رواه الثقفي رحمه اللّه في الحديث: 2- 4 من كتاب الغارات علي ما في تلخيصه.

2) 589- رواه السيّد الرضيّ رفع اللّه مقامه في المختار: 323 من الباب الثالث من نهج البلاغة.

3) . این سه حدیث را ثقفی در حدیث 2-4 از کتاب الغارات علی ما فی تلخیصه روایت کرد.

4) . سید رضی آن را در مختار 323 از باب سوم نهج البلاغه روایت کرد.

بيان

و فسحت أي أوسعت لهم بالرخصة في المعاصي و وعدتهم الإظهار أي أن يظهرهم و يغلبهم علينا.

«590»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ قَالَ عليه السلام لَمَّا سَمِعَ قَوْلَ الْخَوَارِجِ لَا حُكْمَ إِلَّا لِلَّهِ كَلِمَةُ حَقٍّ يُرَادُ بِهَا بَاطِلٌ.

بيان

قال ابن أبي الحديد قال الله تعالي إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ أي إذا أراد الله شيئا من أفعاله فلا بد من وقوعه بخلاف غيره من القادرين و تمسكت الخوارج به في إنكارهم عليه عليه السلام في القول بالتحكيم مع عدم رضاه عليه السلام كما ذكر في السير و أراد الخوارج نفي كل ما يسمي حكما و هو باطل لأن الله تعالي قد أمضي حكم كثير من المخلوقين في كثير من الشرائع.

«591»

⁽²⁾ نهج، نهج البلاغة وَ سَمِعَ عليه السلام رَجُلًا مِنَ الْحَرُورِيَّةِ يَتَهَجَّدُ وَ يَقْرَأُ فَقَالَ نَوْمٌ عَلَي يَقِينٍ خَيْرٌ مِنْ صَلَاةٍ فِي شَكٍّ.

«592»

⁽³⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ عليه السلام فِي تَخْوِيفِ أَهْلِ النَّهْرَوَانِ :

فَأَنَا نَذِيرٌ لَكُمْ أَنْ تُصْبِحُوا صَرْعَي بِأَثْنَاءِ هَذَا النَّهْرِ وَ بِأَهْضَامِ هَذَا الْغَائِطِ عَلَي غَيْرِ بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ لَا سُلْطَانٍ مُبِينٍ مَعَكُمْ قَدْ طَوَّحَتْ بِكُمُ الدَّارُ وَ احْتَبَلَكُمُ الْمِقْدَارُ .

وَ قَدْ كُنْتُ نَهَيْتُكُمْ عَنْ هَذِهِ الْحُكُومَةِ فَأَبَيْتُمْ عَلَيَّ إِبَاءَ الْمُخَالِفِينَ الْمُنَابِذِينَ حَتَّي صَرَفْتُ رَأْيِي إِلَي هَوَاكُمْ وَ أَنْتُمْ مَعَاشِرَ أَخِفَّاءِ الْهَامِ سُفَهَاءُ الْأَحْلَامِ وَ لَمْ آتِ لَا أَبَا لَكُمْ بُجْراً وَ لَا أَرَدْتُ بِكُمْ ضُرّاً.

بيان

الأهضام جمع هضم و هو المطمئن من الوادي و الغائط ما سفلت من الأرض و السلطان الحجة و لعل المراد بالبينة الحجة الشرعية و بالسلطان الدليل العقلي و قال الجوهري طاح يطوح و يطيح هلك

توضیح

«و فسحت» یعنی رخصت در معصیت⁭ها برای آنان وسیع کردی، «وعدتهم الإظهار» یعنی آنها را بر ما غلبه و سیطره می⁭دهی.

روایت 590

نهج⁭البلاغه⁽⁴⁾:

و امام علیه السلام زمانی⁭که شعار خوارج را شنید که می⁭گویند لا حکم الّا لله فرمود: سخن حقی است که از آنان اراده باطل شد.

توضیح

ابن ابی الحدید گوید: خداوند متعال فرمود: «إنِ الحکم إلّا لله» یعنی زمانی⁭که خداوند چیزی از افعالش را اراده کند وقوع آن حتمی است بر خلاف قادران غیر او و خوارج در انکار امام علیه السلام در اعتقاد به تحکیم علی⁭رغم عدم رضایت او به آن تمسک جستند چنانکه در سیر ذکر شده است و خوارج نفی هر آنچه⁭که حکم نامیده می⁭شود را اراده کردند درحالی⁭که این باطل است زیرا خداوند متعال حکم بسیاری از مخلوقات را در بسیاری از شرائع اجرا کرده است.

روایت 591

نهج⁭البلاغه⁽⁵⁾:

و امام صدای مردی از اهالی حروراء را شنید که نماز شب می⁭خواند و قرآن تلاوت می⁭کرد فرمود: خوابیدن همراه با یقین برتر از نمازگزاران با شک و تردید است.

روایت 592

نهج⁭البلاغه⁽⁶⁾: شما را از آن می‌ترسانم مبادا صبح کنید در حالی که جنازه‌های شما در اطراف رود نهروان و زمین‌های پست و بلند آن افتاده باشد، بدون آن که برهان روشنی از پروردگار، و حجّت و دلیل قاطعی داشته باشید.از خانه‌ها آواره گشته و به دام قضا گرفتار شده باشید.

من شما را از این حکمیّت نهی کردم ولی با سر سختی مخالفت کردید، تا به دلخواه شما کشانده شدم.

شما ای بی‌خردان، و بی‌خردان، ای ناکسان و بی‌پدران، من که این فاجعه را به بار نیاوردم و هرگز زیان شما را نخواستم

توضیح

الاهضام جمع هضم یعنی محل مطمئن از دشت است، الغائط زمین پست است، السلطان یعنی حجت و شاید منظور از البینة برهان شرعی و منظور از سلطان دلیل عقلی باشد. جوهری گوید: طاح یطوح، و یطیح یعنی هلاک

1) 590- رواه السيّد الرضيّ مع زيادات في ذيله في المختار: 40 من كتاب نهج البلاغة.

2) 591- رواه السيّد الرضيّ رحمه اللّه في المختار: 97 من باب قصار نهج البلاغة.

3) 592- رواه السيّد قدس اللّه نفسه في المختار: 36 من نهج البلاغة.

4) . سید رضی آن را با زیاداتی در ذیلش در مختار 40 از کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

5) . سید رضی آن را در مختار 97 از باب قصار نهج البلاغه روایت کرد.

6) . سید رضی آن را در مختار 36 از نهج البلاغه روایت کرد.

و سقط و كذلك إذا تاه في الأرض و طوحه أي توهه و ذهب به هاهنا و هاهنا و المراد بالدار الدنيا و احتبلكم أي أوقفكم في الحبال و المقدار قضاء الله و قدره و الهام جمع الهامة و هي الرأس و خفتها كناية عن قلة العقل أو عن الطيش و عدم الثبات في الرأي و الأحلام جمع حلم بالكسر و هو الأناة و العقل و لا أبا لك كلمة تستعمل في المدح كثيرا و في الذم أيضا و في معرض التعجب و الظاهر هنا الذم أو التعجب و البجر الأمر العظيم و الداهية و يروي هجرا و هو الساقط من القول و يروي عرا و العرو المعرة الإثم.

«593»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كَلَامٍ لَهُ عليه السلام فِي الْخَوَارِجِ لَمَّا سَمِعَ قَوْلَهُمْ لَا حُكْمَ إِلَّا لِلَّهِ قَالَ كَلِمَةُ حَقٍّ يُرَادُ بِهَا بَاطِلٌ نَعَمْ إِنَّهُ لَا حُكْمَ إِلَّا لِلَّهِ وَ لَكِنْ هَؤُلَاءِ يَقُولُونَ لَا إِمْرَةَ وَ إِنَّهُ لَا بُدَّ لِلنَّاسِ مِنْ أَمِيرٍ بَرٍّ أَوْ فَاجِرٍ يَعْمَلُ فِي إِمْرَتِهِ الْمُؤْمِنُ وَ يَسْتَمْتِعُ فِيهَا الْكَافِرُ وَ يُبَلِّغُ اللَّهُ فِيهَا الْأَجَلَ وَ يُجْمَعُ بِهِ الْفَيْ‌ءُ وَ يُقَاتَلُ بِهِ الْعَدُوُّ وَ تَأْمَنُ بِهِ السُّبُلُ وَ يُؤْخَذُ بِهِ لِلضَّعِيفِ مِنَ الْقَوِيِّ حَتَّي يَسْتَرِيحَ بَرٌّ وَ يُسْتَرَاحَ مِنْ فَاجِرٍ .

وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي أَنَّهُ لَمَّا سَمِعَ تَحْكِيمَهُمْ قَالَ حُكْمَ اللَّهِ أَنْتَظِرُ فِيكُمْ وَ قَالَ أَمَّا الْإِمْرَةُ الْبَرَّةُ فَيَعْمَلُ فِيهَا التَّقِيُّ وَ أَمَّا الْإِمْرَةُ الْفَاجِرَةُ فَيَتَمَتَّعُ فِيهَا الشَّقِيُّ إِلَي أَنْ تَنْقَطِعَ مُدَّتُهُ وَ تُدْرِكَهُ مَنِيَّتُهُ.

بيان

قوله عليه السلام كلمة حق الظاهر أن المراد بالكلمة قولهم لا حكم إلا لله و الباطل الذي أريد بها المعني الذي قصدوه لا ما يفهم من كلام بعض الشارحين أن دعاء أصحاب معاوية إياكم إلي كتاب الله كلمة حق لكن مقصودهم بها ليس العمل بكتاب الله بل فتوركم عن الحرب و تفرق أهوائكم و معناها الحق حصر الحكم حقيقة فيه سبحانه إذ حكم غيره تعالي إنما يجب متابعته لأنه حكمه تعالي ⁽²⁾

و ساقط شد و چنین است تاه فی الأرض، طوّحه یعنی او را سرگردان کرد و او را به اینجا و آنجا برد. و منظور از «الدار» دنیا است، «احتبلکم» یعنی شما را در دام انداخت «المقدار» قضا و قدر خداست «الهام» جمع هامه یعنی سر است و خفت آن کنایه از کم عقلی یا سبکسری و عدم ثبات در اندیشه است. الاحلام جمع حِلم یعنی تأمل و عقل است «لا أباً لک» عبارتی است که بیشتر در مدح و نیز در ذم و تعجب به⁭کار می⁭رود و خوب در اینجا نکوهش یا تعجب است. «البُجر» امر بزرگ و فاجعه است و «هجراً» نیز روایت می⁭شود که کلام ساقط و بی⁭ارزش است و «عراً» روایت می⁭شود یعنی العر و المعرة یعنی گناه.

روایت 593

نهج⁭البلاغه⁽³⁾: سخن حقّی است، که از آن اراده باطل شد آری درست است، فرمانی جز فرمان خدا نیست، ولی اینها می‌گویند زمامداری جز برای خدا نیست، در حالی که مردم به زمامداری نیک یا بد، نیازمندند، تا مؤمنان در سایه حکومت، به کار خود مشغول و کافران هم بهرمند شوند، و مردم در استقرار حکومت، زندگی کنند، به وسیله حکومت بیت المال جمع آوری می‌گردد و به کمک آن با دشمنان می‌توان مبارزه کرد.جادّه‌ها أمن و امان، و حقّ ضعیفان از نیرومندان گرفته می‌شود، نیکوکاران در رفاه و از دست بدکاران، در امان می‌باشند.

و در روایت دیگری آمده، چون سخن آنان را در باره حکمیّت شنید فرمود - منتظر حکم خدا در باره شما هستم. - و نیز فرمود: - امّا در حکومت پاکان، پرهیزکار به خوبی انجام وظیفه می‌کند ولی در حکومت بدکاران، ناپاک از آن بهرمند می‌شود تا مدّتش سر آید و مرگ فرا رسد.

توضیح

این سخن امام علیه السلام «کلمه حق» ظاهر این است که منظور از کلمه این سخن آنها «لا حکم إلّا لله» است و باطلی که از آن اراده شده معنایی است که از آن قصد کرده⁭اند آنچه⁭که از کلام برخی شارحان فهمیده می⁭شود که دعوت یاران معاویه از شما به⁭سوی کتاب خدا سخن حقی است اما مقصود آنها از آن عمل به کتاب خدا نیست بلکه سستی شما از جنگ و پراکندگی تمایلات شما است و معنای حق آن محصور کردن حقیقی حکم در خداوند سبحان است زیرا حکم غیر از خداوند سبحان فقط به این جهت که حکم خداوند است تبعیتش واجب است.

1) 593- رواه السيّد الرضيّ رفع اللّه مقامه في المختار: 40 من كتاب نهج البلاغة.

2) و يمكن أن يكون المعني [من] الحق الذي لم يريدوه حصر الحق الذي يجب إطاعته من حيث إنّه حكم به ذلك الحاكم فلا ينافي صدق الحكم من غير تجوز علي حكم الرسول و الامام و قضاة العدل لإطلاق الحكم مطلقا علي حكمهم في كثير من الأحاديث و الاخبار، و قد شنعوا تجويز الحكم مطلقا و نفي الإمرة من لوازمه، فتدبر. منه رحمه اللّه.

3) . سید رضی آن را در مختار 40 از کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

قوله عليه السلام و إنه لا بد للناس إلخ قال بعض الشارحين الألفاظ كلها ترجع إلي إمرة الفاجر قال يعمل فيها المؤمن أي ليست بمانعة للمؤمن من العمل و يستمتع فيها الكافر أي يتمتع بمدته و يبلغ الله فيها الأجل لأن إمارة الفاجر كإمارة البر في أن المدة المضروبة فيها تنتهي إلي الأجل الموقت للإنسان.

و قال بعضهم الضمير في إمرته راجع إلي الأمير مطلقا فالإمرة التي يعمل فيها المؤمن الإمرة البرة و التي يستمتع فيها الكافر الإمرة الفاجرة و المراد بعمل المؤمن في إمرة البر عمله علي وفق أوامر الله و نواهيه و باستمتاع الكافر في إمرة الفاجر انهماكه في اللذات الحاضرة و يبلغ الله فيها الأجل أي في إمرة الأمير سواء كان برا أو فاجرا و فائدتها تذكير العصاة ببلوغ الأجل و تخويفهم به و يؤيد هذا الوجه الرواية الأخري.

و يمكن أن يكون المعني أنه لا بد في انتظام أمور المعاش أمير بر أو فاجر ليعمل المؤمن بما يستوجب به جنات النعيم و يتمتع فيها الكافر ليكون حجة عليه و لعله أظهر لفظا و معني.

قوله عليه السلام حتي يستريح كلمة حتي إما لبيان الغاية و المعني تستمر تلك الحال حتي يستريح البر من الأمراء و هو الظاهر أو مطلقا و يستريح الناس من الفاجر أو مطلقا بالموت أو العزل و فيهما راحة للبر لأن الآخرة خير من الأولي و لا يجري الأمور غالبا علي مراده و لا يستلذ كالفاجر بالانهماك في الشهوات و راحة للناس من الفاجر لخلاصهم من جوره و إن انتظم به نظام الكل في المعاش.

و إما لترتب الغاية أي حتي يستريح البر من الناس في دولة البر من الأمراء و يستريح الناس مطلقا من بغي بعض الفجار و من الشرور و المكاره في

و این سخن امام «و انه لا بّد للناس» تا پایان آن، برخی از شارحان گوید: همه الفاظ به امارت فاجر بازمی⁭گردد و گوید «یعمل فیها المؤمن» بازدارنده مؤمن از عمل نیست «یستمتع فیها الکافر» یعنی برای مدتی بهره می⁭برد، «یبلغ الله فیها الرجل» زیرا امارت فاجر مانند امارت نیکوکار است در اینکه مدت معین در آن به اجل معین شده برای انسان ختم می⁭شود.

و برخی از آنها گوید: ضمیر در «إمرته» مطلقاً به امیر بازمی⁭گردد پس امارتی که مؤمن در آن کار می⁭کند امارت نیکوست و امارتی که کافر در آن لذت می⁭برد امارت فاجر است و منظور از عمل مؤمن در امارت نیکوکار کار کردن وی بر اساس اوامر و نواهی خدا و منظور از لذت بردن کافر در امارت فاجر فرو رفتنش در لذت⁭های حاضر است. «یبلغ الله فیها الرجل» یعنی در امارت امیر چه نیکوکار باشد چه فاجر و فائده آن متذکر شدن سرکشان به رسیدن اجل و بیم دادن آنها از آن است. و روایت دیگر این وجه را تأیید می⁭کند.

و ممکن است که معنا این باشد که ناگزیر در نظم بخشیدن به امور زندگی باید امیری نیکوکار یا فاجر باشد تا مؤمن به آنچه⁭که براساس آن جنات نعیم را مستوجب می⁭شود عمل کند و کافر از آن لذت ببرد تا حجتی بر او باشد و شاید این از نظر لفظ و معنی بهتر باشد.

این سخن امام علیه السلام: «حتی یستریح» کلمه حتی یا برای بیان غایت است و معنی این است آن حالت استمرار دارد تا اینکه درستکار از امراء آسوده شود و این خوب است یا اینکه مطلقاً آسوده شود و مردم از فاجر آسوده شود یا مطلقاً با مرگ یا عزل آسوده شود و در این دو آسایشی برای درستکار است زیرا آخرت از دنیا بهتر است و امور غالباً بر مراد او جاری نمی⁭شود و مانند کافر از فرو رفتن در شهوات لذت نمی⁭برد و آسایش مردم از فاجر به⁭جهت خلاصی آنها از ستم اوست گرچه نظام هر یک از آنها در معیشت به⁭وسیله او نظم یابد.

و یا برای ترتب غایت است یعنی تا مردم درستکار در دولت امیران درستکار آسوده شود و مردم مطلقاً از ستم برخی فاجران و از بدی⁭ها و مکاره در

دولة الأمير مطلقا برا كان أو فاجرا و لا ينافي ذلك إصابة المكروه من فاجر أحيانا.

قوله عليه السلام حكم الله أنتظر أي جريان القضاء بقتلهم و حلول وقته.

قوله عليه السلام إلي أن تنقطع مدته أي مدة دولته أو حياته.

«594»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كَلَامٍ لَهُ عليه السلام كَلَّمَ بِهِ الْخَوَارِجَ :

أَصَابَكُمْ حَاصِبٌ وَ لَا بَقِيَ مِنْكُمْ آبِرٌ أَ بَعْدَ إِيمَانِي بِاللَّهِ وَ جِهَادِي مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَشْهَدُ عَلَي نَفْسِي بِالْكُفْرِ لَ قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَ ما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ فَأُوبُوا شَرَّ مَآبٍ وَ ارْجِعُوا عَلَي أَثَرِ الْأَعْقَابِ أَمَا إِنَّكُمْ سَتَلْقَوْنَ بَعْدِي ذُلًّا شَامِلًا وَ سَيْفاً قَاطِعاً وَ أَثَرَةً يَتَّخِذُهَا الظَّالِمُونَ فِيكُمْ سُنَّةً.

قال السيد رضي الله عنه قوله عليه السلام و لا بقي منكم آبر يروي علي ثلاثة أوجه أحدها بالراء من قولهم رجل آبر للذي يأبر النخل أي يصلحه.

و يروي آثر و هو الذي يأثر الحديث أي يحكيه و يرويه و هو أصح الوجوه عندي كأنه عليه السلام قال و لا بقي منكم مخبر.

و يروي آبز بالزاء المعجمة و هو الواثب و الهالك أيضا يقال له آبز.

«595»

⁽²⁾ وَ قَالَ عليه السلام لَمَّا عَزَمَ عَلَي حَرْبِ الْخَوَارِجِ وَ قِيلَ لَهُ إِنَّهُمْ قَدْ عَبَرُوا جِسْرَ النَّهْرَوَانَ :

مَصَارِعُهُمْ دُونَ النُّطْفَةِ وَ اللَّهِ لَا يُفْلِتُ مِنْهُمْ عَشَرَةٌ وَ لَا يَهْلِكُ مِنْكُمْ عَشَرَةٌ.

قال الرضي رحمه الله يعني بالنطفة ماء النهر و هو أفصح كناية عن الماء و إن كان كثيرا جما.

دولت امیر به⁭صورت مطلق چه درستکار باشد چه فاجر آسوده شوند و این احیاناً با رسیدن مکروه از جانب فاجر منافات ندارد.

این سخن امام علیه السلام «حکم الله فانتظره» یعنی جاری شدن قضا بر قتل آنها و رسیدن وقت آن.

این سخن امام علیه السلام: «إلی أن تنقطع مدته» یعنی مدت دولت یا زندگی او.

روایت 594

نهج⁭البلاغه⁽³⁾: آنگاه که شعار خوارج را شنید که می‌گویند، لا حکم الا للّه در نکوهش آنان فرمود: سنگ حوادث و بلا بر شما ببارد چنانکه اثری از شما باقی نگذارد! آیا پس از ایمانم به خدا، و جهاد کردنم در رکاب رسول خدا صلّی الله علیه و آله به کفر خویش گواهی دهم؟ اگر چنین کنم گمراه شده و از هدایت شدگان نخواهم بود.

پس به بدترین جایگاه رهسپار شوید و به راه گذشتگان بازگردید. آگاه باشید! به زودی پس از من به خواری و ذلت گرفتار می شوید و شمشیر برّنده بر شما مسلط می گردد و به استبدادی دچار خواهید شد که برای دیگر ستمگران راه و رسم حکومت قرار خواهد گرفت.

سید گوید این کلام امام علیه السلام «و لا بقی منکم آبر» به سه وجه روایت می شود یکی با راء که برگرفته از این سخن آنان رجل آبر للذی یأبر النخل یعنی آن را اصلاح می کند. دوم: آثر نقل شد یعنی بازگو کننده حدیث و این نقل به نظر من بهتر است گویا امام می فرماید: از شما خبر دهنده ای باقی نماند. سوم: آبز با زاء نیز روایت شد به معنای هلاک شونده، پرش کننده که به هلاک شونده «آبز» گویند.

روایت 595

حضرت فرمود: به هنگام حرکت برای جنگ با خوارج، شخصی گفت، خوارج از پل نهروان عبور کردند امام علیه السلام فرمود: قتلگاه خوارج این سوی نهر است، به خدا سوگند! از آنها جز ده نفر باقی نمی ماند، و از شما نیز ده نفر کشته نخواهد شد.

رضی گوید: منظور امام از نطفه آب نهر است که از فصیح ترین کنایه در رابطه با آب است، هرچند زیاد و فراوان باشد.

1) 594- رواه السيّد الرضيّ في المختار: 58 و 59 من نهج البلاغة.

2) 595- رواه السيّد الرضيّ في المختار: 58 و 59 من نهج البلاغة.

3) . سید رضی آن را در مختار 58 و 59 از نهج البلاغه روایت کرد.

بيان

روي أنه كلمهم بهذا الكلام لما اعتزلوه و تنادوا من كل ناحية لا حكم إلا لله الحكم لله يا علي لا لك و قالوا بان لنا خطاؤنا فرجعنا و تبنا فارجع إليه أنت و تب و قال بعضهم اشهد علي نفسك بالكفر ثم تب منه حتي نطيعك و الحاصب الريح الشديدة التي تثير الحصباء و هي صغار الحصي و إصابة الحاصب كناية عن العذاب و قيل أي أصابكم حجارة من السماء و الأوب بالفتح و الإياب بالكسر الرجوع و الأعقاب مؤخر الأقدام و أثرها بالتحريك علامتها و الرجوع علي العقب هو القهقري فهو كالتأكيد للسابق قيل هو أمر لهم بالإياب و الرجوع إلي الحق من حيث خرجوا منه قهرا كان القاهر يضرب في وجوههم يردهم علي أعقابهم و الرجوع هكذا شر الأنواع و قيل هو دعاء عليهم بالذل و انعكاس الحال.

أقول: و يحتمل أن يكون الأمر علي التهديد كقوله تعالي قُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَي اللَّهُ عَمَلَكُمْ و الأثرة بالتحريك الاسم من قولك فلان يستأثر علي أصحابه أي يختار لنفسه أشياء حسنة و يخص نفسه بها و الاستيثار الانفراد بالشي‌ء أو من آثر يؤثر إيثارا إذا أعطي أي يفضل الظالمون غيركم عليكم في نصيبكم و يعطونهم دونكم و قيل يجوز أن يكون المراد بالأثرة النمام.

و النهروان بفتح النون و الراء و جوز تثليث الراء ثلاث قري أعلي و أوسط و أسفل بين واسط و بغداد.

و الصرع الطرح علي الأرض و المصرع يكون مصدرا و موضعا و المراد هنا مواضع هلاكهم و الإفلات و التفلت و الانفلات التخلص من الشي‌ء فجأة من غير تمكث.

و هذا الخبر من معجزاته عليه السلام المتواترة و روي أنه لما قتل الخوارج وجدوا المفلت منهم تسعة تفرقوا في البلاد و وجدوا المقتول من أصحابه عليه السلام ثمانية.

و يمكن أن يكون خفي علي القوم مكان واحد من المقتولين أو يكون التعبير بعدم هلاك العشرة للمشاكلة و المناسبة بين القرينتين.

توضیح

روایت است که وی زمانی⁭که آنها از او کناره گرفتند و از هر گوشه⁭ای ندا برآوردند که حکم فقط از آن خداست و حکم برای خداست نه برای تو علی با این عبارت با آنان سخن گفت. گفتند: اشتباه ما بر ما آشکار شد پس بازگشتیم و توبه کردیم تو نیز بازگرد و توبه کن، و برخی از آنان گفتند: به کفر خویش گواهی ده سپس از آن توبه کن تا از تو اطاعت کنیم. «الحاصب» باد تندی است که شن را بلند می⁭کند و حصباء شن است و اصابه الحاصب کنایه از عذاب است. و گفته شده یعنی سنگی از آسمان به شما برسد. «الأوب» با فتحه و الإیاب با کسره: رجوع است و الأعقاب پاشنه پاست و أثرها با حرکت علامت آن است. رجوع علی العقب عقب نشینی است که مانند تأکید برای عبارت پیشین است گفته شده او آنان را به برگشت و رجوع به حق از جایی⁭که به اجبار از آن خارج شدند امر کرد گویی که اجبار کننده بر صورت آنان می⁭زند درحالی⁭که آنها را به جای نخست بازمی⁭گرداند و رجوع این چنینی بدترین نوع است و گفته شده این نفرین آنان به ذلت و دگرگونی حال است.

می⁭گویم: محتمل است که امر بر وجه تهدید باشد مانند این سخن خداوند متعال: «و قل اعملوا فسیری الله عملکم» الأثره با حرکت اسمی از این سخن توست: فلان یستأثر علی اصحابه یعنی امور نیک را برای خود برمی⁭گزیند و آن را به خود اختصاص می⁭دهد. الاستئثار چیزی را مختص خود کردن. یا از ریشه آثر یوثر ایثاراً است زمانی⁭که اعطا کرد یعنی ظالمان غیر شما را در بهره شما برتری می⁭دهند و آنها را به کسانی⁭ غیر از شما می⁭دهند. و گفته شده: جایز است که منظور از أثره سخن چنین باشد.

و نهروان با فتحه نون و راء و جواز تثلیت راء سه روستای اعلی، اوسط و اسفل است که بین واسط و بغداد است.

الصرع افتادن بر روی زمین است و المصرع مصدر و اسم مکان است و در اینجا مقصود محل هلاکت آنان است و الافلات و التفلت و الانفلات: خلاصی ناگهانی و بدون مکث از چیزی است، و این خبر از معجزات متواتر امام علیه السلام است و روایت است که زمانی⁭که خوارج را به هلاکت رساند نجات یافتگان آنها را نه تن یافتند که در بلاد پراکنده شدند و مقتول از اصحاب امام را هشت تن یافتند. و ممکن است که مکان یکی از مقتولان بر قوم پنهان باشد یا اینکه تعبیر با عدم هلاکت ده تن برای مشاکله و تناسب بین دو قرینه باشد.

«596»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كَلَامٍ لَهُ عليه السلام لِبَعْضِ أَصْحَابِهِ لَمَّا عَزَمَ عَلَي الْمَسِيرِ إِلَي الْخَوَارِجِ فَقَالَ لَهُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنْ سِرْتَ فِي هَذَا الْوَقْتِ خَشِيتُ أَنْ لَا تَظْفَرَ بِمُرَادِكَ مِنْ طَرِيقِ عِلْمِ النُّجُومِ فَقَالَ عليه السلام :

أَ تَزْعُمُ أَنَّكَ تَهْدِي إِلَي السَّاعَةِ الَّتِي مَنْ سَارَ فِيهَا صُرِفَ عَنْهُ السُّوءُ وَ تُخَوِّفُ مِنَ السَّاعَةِ الَّتِي مَنْ سَارَ فِيهَا حَاقَ بِهِ الضُّرُّ فَمَنْ صَدَّقَكَ بِهَذَا فَقَدْ كَذَّبَ الْقُرْآنَ وَ اسْتَغْنَي عَنِ الِاسْتِعَانَةِ بِاللَّهِ تَعَالَي فِي نَيْلِ الْمَحْبُوبِ وَ دَفْعِ الْمَكْرُوهِ .

وَ يَنْبَغِي فِي قَوْلِكَ لِلْعَامِلِ بِأَمْرِكَ أَنْ يُولِيَكَ الْحَمْدَ دُونَ رَبِّهِ لِأَنَّكَ بِزَعْمِكَ أَنْتَ هَدَيْتَهُ إِلَي السَّاعَةِ الَّتِي نَالَ فِيهَا النَّفْعَ وَ آمن [أَمِنَ] الضُّرَّ .

ثُمَّ أَقْبَلَ عليه السلام عَلَي النَّاسِ فَقَالَ أَيُّهَا النَّاسُ إِيَّاكُمْ وَ تَعَلُّمَ النُّجُومِ إِلَّا مَا يُهْتَدَي بِهِ فِي بَرٍّ أَوْ بَحْرٍ فَإِنَّهَا تَدْعُو إِلَي الْكِهَانَةِ الْمُنَجِّمُ كَالْكَاهِنِ وَ الْكَاهِنُ كَالسَّاحِرِ وَ السَّاحِرُ كَالْكَافِرِ وَ الْكَافِرُ فِي النَّارِ سِيرُوا عَلَي اسْمِ اللَّهِ وَ عَوْنِهِ.

«597»

⁽²⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كَلَامٍ لَهُ عليه السلام وَ قَدْ قَامَ إِلَيْهِ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِهِ فَقَالَ نَهَيْتَنَا عَنِ الْحُكُومَةِ ثُمَّ أَمَرْتَنَا بِهَا فَمَا نَدْرِي أَيُّ الْأَمْرَيْنِ أَرْشَدُ فَصَفَّقَ عليه السلام إِحْدَي يَدَيْهِ عَلَي الْأُخْرَي ثُمَّ قَالَ :

هَذَا جَزَاءُ مَنْ تَرَكَ الْعُقْدَةَ أَمَا وَ اللَّهِ لَوْ أَنِّي حِينَ أَمَرْتُكُمْ بِمَا أَمَرْتُكُمْ بِهِ حَمَلْتُكُمْ عَلَي الْمَكْرُوهِ الَّذِي يَجْعَلُ اللَّهُ فِيهِ خَيْراً فَإِنِ اسْتَقَمْتُمْ هَدَيْتُكُمْ وَ إِنِ اعْوَجَجْتُمْ قَوَّمْتُكُمْ وَ إِنْ أَبَيْتُمْ تَدَارَكْتُكُمْ لَكَانَتِ الْوُثْقَي وَ لَكِنْ بِمَنْ وَ إِلَي مَنْ أُرِيدُ أَنْ أُدَاوِيَ بِكُمْ وَ أَنْتُمْ دَائِي كَنَاقِشِ الشَّوْكَةِ بِالشَّوْكَةِ وَ هُوَ يَعْلَمُ أَنَّ ضَلَعَهَا مَعَهَا .

اللَّهُمَّ قَدْ مَلَّتْ أَطِبَّاءُ هَذَا الدَّاءِ الدَّوِيِّ وَ كَلَّتِ النَّزَعَةُ بِأَشْطَانِ الرَّكِيِّ أَيْنَ الْقَوْمُ الَّذِينَ دُعُوا إِلَي الْإِسْلَامِ فَقَبِلُوهُ وَ قَرَءُوا الْقُرْآنَ فَأَحْكَمُوهُ وَ هِيجُوا إِلَي الْجِهَادِ فَوَلَّهُوا اللِّقَاحَ إِلَي أَوْلَادِهَا ⁽³⁾وَ سَلَبُوا السُّيُوفَ أَغْمَادَهَا وَ أَخَذُوا بِأَطْرَافِ الْأَرْضِ زَحْفاً

روایت 596

نهج⁭البلاغه⁽⁴⁾: به هنگام حرکت برای نبرد با خوارج، در ماه صفر سال 38 هجری، شخصی با پیشگویی از راه شناخت ستارگان گفت:اگر در این ساعت حرکت کنید، پیروز نمی‌شوید و من از راه علم ستاره شناسی این محاسبه را کردم، امام فرمود :گمان می‌کنی تو از آن ساعتی آگاهی که اگر کسی حرکت کند زیان نخواهید دید و می‌ترسانی از ساعتی که اگر کسی حرکت کند ضرری دامنگیر او خواهد شد کسی که گفتار تو را تصدیق کند، قرآن را تکذیب کرده است، و از یاری طلبیدن خدا در رسیدن به هدف‌های دوست داشتنی، و محفوظ ماندن از ناگواریها، بی‌نیاز شده است.

برای عمل کننده به فرمانت لازم است که به جای خداوند، تو را ستایش کنند چون به گمان خود مردم را به ساعتی آشنا کردی که منافعشان را به دست می‌آورند و از ضرر و زیان در امان می‌مانند.

سپس به مردم رو کرد و فرمود: ای مردم، از فرا گرفتن علم ستاره شناسی برای پیشگویی‌های دروغین، بپرهیزید، جز آن مقدار از علم نجوم که در دریا نوردی و صحرا نوردی به آن نیاز دارید، چه اینکه ستاره شناسی شما را به غیب گویی و غیب گویی به جادوگری می‌کشاند، و ستاره شناس چون غیب گو، و غیب گو چون جادوگر و جادوگر چون کافر و کافر در آتش جهنم است.با نام خدا و یاری او حرکت کنید.

روایت 597

نهج⁭البلاغه⁽⁵⁾: پس از پذیرش «حکمیّت» در صفیّن، یکی از یاران گفت:ما را از حکمیّت نهی فرمودی، سپس پذیرفتی و داور تعیین کردی ما نمی‌دانیم کدام یک از این دو کار درست است امام دست بر روی دست کوبید و با تأسف فرمود: این سزای کسی است که بیعت با امام خود را ترک گوید، و پیمان بشکند.به خدا سوگند، هنگامی که شما را به جنگ با معاویه فراخواندم، خوشایندتان نبود، ولی خداوند خیر شما را در آن قرار داده بود، اگر مقاومت می‌کردید، شما را راهنمایی می‌کردم و اگر به انحراف می‌رفتید شما را به راه راست برمی‌گرداندم، اگر سر باز می‌زدید، دوباره شما را برای مبارزه آماده می‌کردم، در آن صورت وضعیّتی مطمئن داشتیم.امّا دریغ، با کدام نیرو بجنگم و به چه کسی اطمینان کنم شگفتا، می‌خواهم به وسیله شما بیماری‌ها را درمان کنم ولی شما درد بی درمان من شده‌اید، کسی را می‌مانم که خار در پایش رفته و با خار دیگری می‌خواهد آن را بیرون کشد، در حالی که می‌داند خار در تن او بیشتر شکند و بر جای ماند.خدایا طبیب این درد مرگبار به جان آمده، و آب رسان این شوره زار ناتوان شده است.

کجا هستند مردمی که به اسلام دعوت شده و پذیرفتند، قرآن تلاوت کردند و معانی آیات را شناختند، به سوی جهاد بر انگیخته شده چونان شتری که به سوی بچّه خود روی می‌آورد شیفته جهاد گردیدند، شمشیرها از نیام بر آوردند، و گرداگرد زمین را گروه

1) 596- رواه السيّد الرضيّ رضوان اللّه تعالي عليه في المختار: 77 من كتاب نهج البلاغة.

2) 597- رواه السيّد الرضيّ قدس اللّه نفسه في المختار: 119 من كتاب نهج البلاغة.

3) كذا في طبع الكمبانيّ من البحار- غير أن كلمة «إلي» كانت محذوفة منها- و فيما عندي من نسخ نهج البلاغة: «فولهوا و له اللقاح إلي أولادها». و قد أشار المصنّف في شرحه الآتي الآن أن في بعض النسخ الذي كان عنده كان كذلك.

4) . سید رضی آن را در مختار 77 از کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

5) . سید رضی آن را در مختار 119 از کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

زَحْفاً وَ صَفّاً صَفّاً بَعْضٌ هَلَكَ وَ بَعْضٌ نَجَا لَا يُبَشَّرُونَ بِالْأَحْيَاءِ وَ لَا يُعَزَّوْنَ عَنِ الْمَوْتَي مُرْهُ الْعُيُونِ مِنَ الْبُكَاءِ خُمْصُ الْبُطُونِ مِنَ الصِّيَامِ ذُبُلُ الشِّفَاهِ مِنَ الدُّعَاءِ صُفْرُ الْأَلْوَانِ مِنَ السَّهَرِ عَلَي وُجُوهِهِمْ غَبَرَةُ الْخَاشِعِينَ أُولَئِكَ إِخْوَانِيَ الذَّاهِبُونَ فَحَقٌّ لَنَا أَنْ نَظْمَأَ إِلَيْهِمْ وَ نَعَضَّ الْأَيْدِيَ عَلَي فِرَاقِهِمْ .

إِنَّ الشَّيْطَانَ يُسَنِّي لَكُمْ طُرُقَهُ وَ يُرِيدُ أَنْ يَحُلَّ دِينَكُمْ عُقْدَةً عُقْدَةً وَ يُعْطِيَكُمْ بِالْجَمَاعَةِ الْفُرْقَةَ وَ بِالْفُرْقَةِ الْفِتْنَةَ فَاصْدِفُوا عَنْ نَزَعَاتِهِ وَ نَفَثَاتِهِ وَ اقْبَلُوا النَّصِيحَةَ مِمَّنْ أَهْدَاهَا إِلَيْكُمْ وَ اعْقِلُوهَا عَلَي أَنْفُسِكُمْ.

إيضاح

قوله عليه السلام هذا جزاء من ترك العقدة أي الرأي و الحزم و قيل مراده عليه السلام هذا جزاؤكم حين تركتم الرأي الأصوب فيكون هذا إشارة إلي حيرتهم التي دل عليها قولهم فما ندري أي الأمرين أرشد فيكون ترك العقدة منهم لا منه عليه السلام.

و يمكن حمله علي ظاهره الألصق بقوله عليه السلام بعد ذلك حملتكم علي المكروه إلخ و لا يلزم خطاؤه كما توهمه الخوارج بأن يكون المراد كان هذا جزائي حين تركت العقدة أي هذا مما يترتب علي ترك العقدة و إن كان تركها اضطرارا لا اختيارا و لا عن فساد رأي كما يدل عليه صريح قوله عليه السلام بعد ذلك و لكن بمن و إلي من فإن ترك الأصلح إذا لم يمكن العمل بالأصلح مما لا فساد فيه و لا ريب في عدم إمكان حربه عليه السلام بعد رفعهم المصاحف و افتراق أصحابه.

قوله عليه السلام علي المكروه أي الحرب إشارة إلي قوله تعالي فَعَسي أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَ يَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْراً كَثِيراً و المكروه مكروه لهم لا له عليه السلام.

قوله و إن اعوججتم لعل المراد بالاعوجاج اليسير من العصيان لا الإباء

گروه، صف به صف، احاطه کردند، بعضی شهید، و برخی نجات یافتند.هیچ گاه از زنده ماندن کسی در میدان جنگ شادمان نبودند، و در مرگ شهیدان نیازی به تسلیت نداشتند، با گریه‌های طولانی از ترس خدا، چشم‌هایشان ناراحت، و از روزه‌داری فراوان، شکم‌هایشان لاغر و به پشت چسبیده بود.لب‌هایشان از فراوانی دعا خشک، و رنگ‌های صورت از شب زنده‌داری‌ها زرد، و بر چهره‌هایشان غبار خشوع و فروتنی نشسته بود.آنان برادران من هستند که رفته‌اند، و بر ماست که تشنه ملاقاتشان باشیم، و از اندوه و فراقشان انگشت حسرت به دندان بگیریم.

همانا شیطان، راه‌های خود را به شما آسان جلوه می‌دهد، تا گره‌های محکم دین شما را یکی پس از دیگری بگشاید، و به جای وحدت و هماهنگی، بر پراکندگی شما بیفزاید.از وسوسه و زمزمه و فریب کاری شیطان روی گردانید، و نصیحت آن کس را که خیرخواه شماست گوش کنید، و به جان و دل بپذیرید.

توضیح

این سخن امام علیه السلام «هذا جزاء من ترک العقده» یعنی اندیشه و دوراندیشی و گفته شده منظور امام علیه السلام این است که این جزای شماست زمانی⁭که اندیشه صحیح را رها کردید پس این اشاره⁭ای است به حیرت آنها که این سخن آنها: «فما ندری أیّ الأمرین اَرشد» بر آن دلالت دارد پس ترک بیعت از جانب آنهاست نه امام علیه السلام.

و حمل آن بر ظاهر متصل به این سخن امام بعد از آن «حملتکم علی المکروه» تا پایان آن نیز ممکن است و مستلزم خطای او نیست چنانکه خوارج به ذهن می⁭آورند به این⁭صورت که این جزای من است زمانی⁭که بیعت را رها کردم یعنی این اموری است که بر ترک بیعت مترتب می⁭شود گرچه ترک آن از روی اضطرار باشد نه اختیار و فساد رأی، چنانکه سخن صریح امام علیه السلام بعد از آن بر آن دلالت می⁭کند «اما دریغ، با کدام نیرو بجنگیم و به چه کسی اطمینان کنم» پس ترک اصلح زمانی⁭که عمل به اصلح ممکن نباشد از مواردی است که فسادی در آن نیست و در عدم امکان پذیر بودن جنگ امام علیه السلام بعد از بلند کردن قرآن توسط آنها و پراکندگی اصحابش تردیدی نیست.

این سخن امام علیه السلام «علی المکروه» یعنی جنگ اشاره⁭ای است به این سخن خداوند متعال: «فَعَسَی أَن تَکْرَهُواْ شَیْئًا وَیَجْعَلَ اللّهُ فِیهِ خَیْرًا کَثِیرًا» {پس چه بسا چیزی را خوش نمی‌دارید و خدا در آن مصلحت فراوان قرار می‌دهد} و مکروه برای آنان است نه برای امام علیه السلام .

و این سخن او «و أن اعوججتم» شاید منظور انحراف اندک از عصیان باشد نه امتناع

المطلق و بالتقويم الإرشاد و التحريض و التشجيع و بالإباء الإباء المطلق و بالتدارك الاستنجاد بغيرهم من قبائل العرب و أهل الحجاز و خراسان فإن كلهم كانوا من شيعته عليه السلام كذا ذكره ابن أبي الحديد.

قوله عليه السلام و لكن بمن أي بمن أستعين في هذا الأمر الذي لا بد له من ناصر و معين و إلي من أرجع في ذلك؟

قوله عليه السلام كناقش الشوكة هذا مثل للعرب لا تنقش الشوكة بالشوكة فإن ضلعها معها أي إذا استخرجت الشوكة بمثلها فكما أن الأولي انكسرت في رجلك و بقيت في لحمك كذلك تنكسر الثانية فإن ضلعها بالتحريك أي ميلها معها أي طباع بعضكم يشبه طباع بعض و يميل إليها كما تميل الشوكة إلي مثلها.

و قال ابن الأثير في مادة نقش من النهاية نقش الشوكة إذا استخرجها من جسمه و به سمي المنقاش الذي ينقش به.

و الداء الدوي الشديد من دوي إذا مرض و النزعة جمع نازع و هو الذي يستقي الماء و الشطن هو الحبل و الركي جميع الركية و هي البئر كأنهم عن المصلحة في قعر بئر عميق و كل عليه السلام من جذبهم إليه أو شبه عليه السلام وعظه لهم و قلة تأثيره فيهم بمن يستقي من بئر عميقة لأرض وسيعة و عجز عن سقيها.

قوله عليه السلام فولهوا اللقاح اللقاح بكسر اللام الإبل الواحدة لقوح و هي الحلوب أي جعلوا اللقاح والهة إلي أولادها بركوبهم إياها عند خروجهم إلي الجهاد و في بعض النسخ فولهوا وله اللقاح إلي أولادها و الوله إلي الشي‌ء الاشتياق إليه.

و أخذوا بأطراف الأرض أي أخذوا الأرض بأطرافها كما قيل أو أخذوا علي الناس بأطراف الأرض أي حصروهم يقال لمن استولي علي غيره و ضيق عليه قد أخذ بأطراف الأرض و أخذوا أطرافها من قبيل أخذت

مطلق، و بالتقویم یعنی ارشاد، تشویق و ترغیب، و بالإباء یعنی امتناع مطلق و بالتدارک یعنی خواستن از غیر آنان از قبائل عرب و اهل حجاز و خراسان زیرا همه آنان از شیعه امام علیه السلام بودند ابن ابی الحدید چنین ذکر کرده است.

و این سخن امام علیه السلام «کناقش الشوکه» مثلی برای عرب است لا تنقش الشوکه بالشوکه فإن ضلعها معها یعنی زمانی⁭که خار را با خار بیرون بیاوری پس چنانکه خار اول در پایت می⁭شکند و در گوشتت می⁭مانند خار دوم نیز می⁭شکند. « فإن ضلعها» با حرکت یعنی تمایل آن است، یعنی طبع برخی از شما به طبع برخی دیگر شبیه است و به آن می⁭گراید چنانکه خار به نظیر خود تمایل دارد.

و ابن اثیر در ماده نقش از النهایه گوید: نقش الشوکه زمانی⁭ است که خار را از بدن خود بیرون آورد و به⁭جهت آن، آنچه⁭که به⁭وسیله آن حکاکی می⁭شود منقش نامیده شده⁭ است.

«الداء الدوی» درد شدید از ریشه دوی است آنگاه که مریض شود. «النزعه» جمع نازع است یعنی کسی⁭که آب می⁭کشد، «الشطن» ریسمان است، «الرکیّ» جمع رکیّه است یعنی چاه گویی که آنها نسبت به مصلحت در عمق چاهی عمیق هستند و امام علیه السلام از کشیدن آنها به خود ناتوان شد یا اینکه امام علیه السلام پند خود به آنان و تأثیر اندکش در آنان را به کسی⁭که از چاهی عمیق برای زمینی وسیع آب می⁭کشد و از آبیاری آن ناتوان است تشبیه کرده⁭است.

این سخن امام علیه السلام «فولّهوا اللقاح» لقاح با کسره لام یعنی شتر و واحد آن لقوح است یعنی شیرده یعنی شتران را با سوار شدن آنها به هنگام خروجشان به⁭سوی جهاد مشتاق بچه⁭های خود قرار دادند و در بعضی نسخه⁭ها «فولهوا و له اللقاح إلی أولادها» و الوله إلی الشئ: اشتیاق به آن.

«و أخذوا بأطراف الأرض» یعنی چنانکه گفته شده اطراف زمین را احاطه کردند یا اینکه مردم را در اطراف زمین محاصره کردند به کسی⁭که غیر او بر او مسلط شود و بر او فشار آورد گفته می⁭شود: قد أخذ بأطراف الأرض، و أخذوا اطرافها از قبیل

بالخطام و الزحف الجيش يزحفون إلي العدو أي يمشون و يكون مصدرا كالصف و نصبهما علي الحالية أي زحفا بعد زحف و صفا بعد صف في الأطراف أو المصدرية أي يزحفون زحفا قوله لا يبشرون أي لشدة ولههم إلي الجهاد لا يفرحون ببقاء حيهم حتي يبشروا به و لا يحزنون لقتل قتيلهم حتي يعزوا به أو لما قطعوا العلائق الدنيوية إذا ولد لأحدهم مولود لم يبشر به و إذا مات منهم أحد لم يعزوا عنه و الأول أظهر لا سيما علي نسخة القيل.

و قال في النهاية المره مرض في العين لترك الكحل و قال الخمص الجوع و المجاعة و رجل خمص إذا كان ضامر البطن و ذبل أي قل ماؤه و ذهبت نضارته و قال الجوهري يقال حق لك أن تفعل أي خليق بك و قال سناه أي فتحه و سهله و يقال صدف عن الأمر أي انصرف عنه و نزغ الشيطان بينهم أي أفسد و أغري و نفثاته وساوسه التي ينفث بها.

«598»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كَلَامٍ لَهُ عليه السلام قَالَ لِلْبُرْجِ بْنِ مُسْهِرٍ الطَّائِيِّ وَ قَدْ قَالَ لَهُ بِحَيْثُ يَسْمَعُهُ لَا حُكْمَ إِلَّا لِلَّهِ وَ كَانَ مِنَ الْخَوَارِجِ :

اسْكُتْ قَبَحَكَ اللَّهُ يَا أَثْرَمُ فَوَ اللَّهِ لَقَدْ ظَهَرَ الْحَقُّ فَكُنْتَ فِيهِ ضَئِيلًا شَخْصُكَ خَفِيّاً صَوْتُكَ حَتَّي إِذَا نَعَرَ الْبَاطِلُ نَجَمْتَ نُجُومَ قَرْنِ الْمَاعِزِ.

بيان

قبحك الله بالتخفيف و التشديد أي نحاك عن الخير و قيل كسرك يقال قبحت الجوزة أي كسرتها و الثرم سقوط الأسنان و الضئيل الدقيق النحيف الخفي و نعر أي صاح كناية عن ظهور الباطل و قوة أهله و نجم طلع أي طلعت بلا شرف و لا شجاعة و لا قدم بل علي غفلة و الماعز واحد المعز من الغنم و هو خلاف الضأن.

«599»

⁽²⁾كِتَابُ الْغَارَاتِ، لِإِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِيِّ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبَانٍ عَنْ عَبْدِ الْغَفَّارِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنِ الْمَنْصُورِ بْنِ عُمَرَ عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَيْشٍ.

با دهنه گرفته شد است. الزحف: الجیش یزحفون إلی العدو یعنی به⁭سوی دشمن حرکت می⁭کنند و مانند صف مصدر است و نصب آن بنا بر حال بودن است یعنی زحفاً بعد زحف و صفاً بعد صف فی الأطراف است یا اینکه مصدریه است یعنی یزحفون زحفاً. این سخن او «لا یبشّرون» یعنی به⁭جهت شدت اشتیاقشان به جهاد برای زنده ماندن زنده خود شاد نمی⁭شوند تا به آن بشارت دهند و بر مرگ کشته خود غمگین نمی⁭شوند تا برآن تسلیت بگویند یا زمانی⁭که علائق دنیوی را قطع کنند زمانی⁭که نوزادی برای آنان زاده می⁭شود به آن بشارت نمی⁭دهند و زمانی⁭که یکی از آنها بمیرد بر آن تسلیت نمی گویند و معنای اول بهتر است خصوصاً براساس نسخه قبل.

و در النهایه گوید المره بیماری در چشم به⁭جهت ترک سرمه⁭ است. گوید: الخمص: گرسنگی و قحطی است و رجل خمص زمانی⁭ است که شکم تهی باشد. ذبل یعنی آبش کم شد و طراوتش از بین رفت. جوهری گوید: حق لک أن تفعل گفته می⁭شود یعنی برای تو سزاوار است که انجام بدهی. گوید: سناه یعنی آن را گشود و آسان کرد. و صدف عن الأمر گفته می⁭شود یعنی از آن منصرف شد. و نزع الشیطان بینهم یعنی شیطان میان آنان را تباه کرد و تحریک کرد و نفثاته یعنی وسوسه⁭های او می⁭دمد.

روایت 598

نهج⁭البلاغه⁽³⁾: برج بن مسهر طایی از شعرای مشهور خوارج بود و با صدای بلند گفت «حکومت فقط از آن خداست» امام در سال 38 هجری در کوفه در جواب او فرمود: خاموش باش خدا رویت را زشت گرداند، ای دندان پیشین افتاده.به خدا سوگند آنگاه که حق آشکار شد تو ناتوان بودی، و آواز تو آهسته بود و آن هنگام که باطل بانگ بر آورد، چونان شاخ بز سر بر آوردی.

توضیح

«قبّحک الله» با تخفیف و تشدید یعنی تو را از خیر دور کند. و گفته شده تو را بشکند قبّحت الجوزه گفته می⁭شود یعنی گردو را شکستم. الثرم یعنی افتادن دندان، و الضئیل یعنی ظریف، نحیف پنهان. «نعر» یعنی فریاد زد کنایه از ظهور باطل و قدرت اهل آن. نجم طلوع کرد یعنی بدون شرف و شجاعت و قدمت بلکه با غفلت طلوع کرد. الماعز واحد معز از گوسفندان است که بز مخالف ضأن است.

روایت 599

کتاب غارات

1) 598- رواه السيّد الرضيّ رحمه اللّه في المختار: 182 من كتاب نهج البلاغة.

2) 599- رواه الثقفي رضوان اللّه عليه في الحديث الأول من كتاب الغارات.

3) . سید رضی آن را در مختار 182 از کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عِمْرَانَ بْنِ أَبِي لَيْلَي عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَي عَنِ الْمِنْهَالِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَيْشٍ قَالَ: خَطَبَ عَلِيٌّ عليه السلام بِالنَّهْرَوَانِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ :

أَيُّهَا النَّاسُ أَمَّا بَعْدُ أَنَا فَقَأْتُ عَيْنَ الْفِتْنَةِ لَمْ يَكُنْ أَحَدٌ لِيَجْتَرِئَ عَلَيْهَا غَيْرِي وَ فِي حَدِيثِ ابْنِ أَبِي لَيْلَي لَمْ يَكُنْ لِيَفْقَأَهَا أَحَدٌ غَيْرِي وَ لَوْ لَمْ أَكُ فِيكُمْ مَا قُوتِلَ أَصْحَابُ الْجَمَلِ وَ أَهْلُ النَّهْرَوَانِ وَ ايْمُ اللَّهِ لَوْ لَا أَنْ تَتَّكِلُوا وَ تَدَعُوا الْعَمَلَ لَحَدَّثْتُكُمْ بِمَا قَضَي اللَّهُ عَلَي لِسَانِ نَبِيِّكُمْ صلي الله عليه و آله لِمَنْ قَاتَلَهُمْ مُبْصِراً لِضَلَالَتِهِمْ عَارِفاً لِلْهُدَي الَّذِي نَحْنُ عَلَيْهِ .

ثُمَّ قَالَ سَلُونِي قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِي سَلُونِي عَمَّا شِئْتُمْ سَلُونِي قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِي إِنِّي مَيِّتٌ أَوْ مَقْتُولٌ بَلْ قَتْلًا مَا يَنْتَظِرُ أَشْقَاهَا أَنْ يَخْضِبَهَا مِنْ فَوْقِهَا بِدَمٍ وَ ضَرَبَ بِيَدِهِ إِلَي لِحْيَتِهِ .

وَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَا تَسْأَلُونِّي عَنْ شَيْ‌ءٍ فِيمَا بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَ السَّاعَةِ وَ لَا عَنْ فِئَةٍ تُضِلُّ مِائَةً أَوْ تَهْدِي مِائَةً إِلَّا نَبَّأْتُكُمْ بِنَاعِقِهَا وَ سَائِقِهَا .

فَقَامَ إِلَيْهِ رَجُلٌ فَقَالَ حَدِّثْنَا يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عَنِ الْبَلَاءِ .

قَالَ إِنَّكُمْ فِي زَمَانٍ إِذَا سَأَلَ سَائِلٌ فَلْيَعْقِلْ وَ إِذَا سُئِلَ مَسْئُولٌ فَلْيَثَّبَّتْ .

أَلَا وَ إِنَّ مِنْ وَرَائِكُمْ أُمُوراً أَتَتْكُمْ جَلَلًا مُزَوَّجاً وَ بَلَاءً مُكْلِحاً مُلِحّاً وَ الَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ أَنْ لَوْ قَدْ فَقَدْتُمُونِي وَ نَزَلَتْ بِكُمْ كَرَاهِيَةُ الْأُمُورِ وَ حَقَائِقُ الْبَلَاءِ لَقَدْ أَطْرَقَ كَثِيرٌ مِنَ السَّائِلِينَ ⁽¹⁾وَ فَشِلَ كَثِيرٌ مِنَ الْمَسْئُولِينَ وَ ذَلِكَ إِذَا قَلَّصَتْ حَرْبُكُمْ وَ شَمَّرَتْ عَنْ سَاقٍ وَ كَانَتِ الدُّنْيَا بَلَاءً عَلَيْكُمْ وَ عَلَي أَهْلِ بَيْتِي حَتَّي يَفْتَحَ اللَّهُ لِبَقِيَّةِ الْأَبْرَارِ ⁽²⁾

⁽³⁾: زرّ بن حبیش گوید: علی علیه السلام در نهروان خطبه ایراد کرد پس خدا را حمد و ثنا گفت سپس فرمود: برخی از مورّخان نقل کرده‌اند که این سخنرانی امام علیه السّلام پس از حادثه جنگ نهروان در سال 38 هجری ایراد خدا را حمد و ثنا گفت و فرمود: پس از حمد و ستایش پروردگار، ای مردم من بودم که چشم فتنه را کندم، و جز من هیچ کس جرأت چنین کاری را نداشت –و در حدیث ابو لیلی کسی غیر از من تا چشم آن را بکند- و اگر من در میان شما نبودم با اصحاب نهروان و جمل جنگ نمی شد و به خدا سوگند اگر سستی و رها کردنتان کار را نبود درباره آنچه که برای کسی که آگاهانه از ضلالت آنان و مطلع از هدایتی که ما بر آن هستیم با آنان پیکار کند بر زبان نبی تان جاری است با شما صحبت می کردم.

پس از من بپرسید پیش از آن که مرا نیابید. درباره آنچه که می خواهید از من بپرسید، پس از من بپرسید پیش از آن که مرا نیابید که من میت یا مقتول هستم البته قتلی که شقاوتمند ترین آنان منتظر نیست که آن را از بالا با خونش رنگین کند و با دستش به محاسنش زد.

سوگند به خدایی که جانم در دست اوست، نمی‌پرسید از چیزی که میان شما تا روز قیامت می‌گذرد، و نه از گروهی که صد نفر را هدایت یا گمراه می‌سازد، جز آن که شما را آگاه می‌سازم و پاسخ می‌دهم. پس مردی به سوی او برخاست و گفت: یا امیر مؤمنان درباره امتحان برای ما سخن بگو، فرمود: آگاه باشید شما در زمانی هستید که اگر سؤال کننده ای سؤال کرد باید بیاندیشد و اگر سؤال شونده ای سوال شد باید تثبیت شود .

آگاه باشید که به دنبال شما امور بزرگ متشلبه و امتحان خشن مصر به شما می رسد به کسی که دانه را شکافت و انسان را آفرید سوگند آن روز که مرا از دست دادید، و نگرانی‌ها و مشکلات بر شما باریدن گرفت، و بسیاری از پرسش کنندگان به حیرت فرو رفته می‌گویند سر انجام چه خواهد شد که گروه بسیاری از پرسش شوندگان از پاسخ دادن فرو مانند

این حوادث هنگامی رخ نشان می‌دهد که جنگ در میان شما طولانی شود، و دنیا چنان بر شما و بر اهل بیتم بلایی گردد تا روزی که خداوند پرچم فتح و پیروزی را برای باقی مانده نیکان شما به اهتزاز در آورد.

1) ما بين المعقوفين مأخوذ من المختار: 90 من نهج البلاغة، و فيه: «و لو فقدتموني و نزلت بكم كرائه الأمور، و حوازب الخطوب لاطرق كثير من السائلين ... ».

2) و في المختار المشار إليه من نهج البلاغة: «و شمرت عن ساق، و ضاقت الدنيا عليكم ضيقا تستطيلون معه أيّام البلاء عليكم حتّي يفتح اللّه لبقية الابرار منكم».

3) . ثقفی آن را در حدیث اول از کتاب غارات روایت کرد.

فَانْصُرُوا أَقْوَاماً كَانُوا أَصْحَابَ رَايَاتٍ يَوْمَ بَدْرٍ وَ يَوْمَ حُنَيْنٍ تُنْصَرُوا وَ تُؤْجَرُوا وَ لَا تَسْبِقُوهُمْ فَتَصْرَعَكُمُ الْبَلِيَّةُ ⁽¹⁾.

فَقَامَ إِلَيْهِ رَجُلٌ آخَرُ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ حَدِّثْنَا عَنِ الْفِتَنِ قَالَ إِنَّ الْفِتْنَةَ إِذَا أَقْبَلَتْ شَبَّهَتْ وَ إِذَا أَدْبَرَتِ اسْتَقَرَّتْ يُشْبِهْنَ مُقْبِلَاتٍ وَ يُعْرَفْنَ مُدْبِرَاتٍ إِنَّ الْفِتَنَ تَحُومُ كَالرِّيَاحِ يُصِبْنَ بَلَداً وَ يُخْطِئْنَ أُخْرَي .

أَلَا إِنَّ أَخْوَفَ الْفِتَنِ عِنْدِي عَلَيْكُمْ فِتْنَةُ بَنِي أُمَيَّةَ إِنَّهَا فِتْنَةٌ عَمْيَاءُ مُظْلِمَةٌ مُطَيَّنَةٌ عَمَّتْ فِتْنَتُهَا وَ خَصَّتْ بَلِيَّتُهَا وَ أَصَابَ الْبَلَاءُ مَنْ أَبْصَرَ فِيهَا وَ أَخْطَأَ الْبَلَاءُ مَنْ عَمِيَ عَنْهَا يَظْهَرُ أَهْلُ بَاطِلِهَا عَلَي أَهْلِ حَقِّهَا حَتَّي تُمْلَأَ الْأَرْضُ عُدْوَاناً وَ ظُلْماً وَ بِدَعاً أَلَا وَ إِنَّ أَوَّلَ مَنْ يَضَعُ جَبَرُوتَهَا وَ يَكْسِرُ عَمَدَهَا وَ يَنْزِعُ أَوْتَادَهَا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ .

وَ ايْمُ اللَّهِ لَتَجِدُنَّ بَنِي أُمَيَّةَ أَرْبَابَ سَوْءٍ لَكُمْ بَعْدِي كَالنَّابِ الضَّرُوسِ تَعَضُّ بِفِيهَا وَ تَخْبِطُ بِيَدَيْهَا وَ تَضْرِبُ بِرِجْلَيْهَا وَ تَمْنَعُ دَرَّهَا لَا يَزَالُونَ بِكُمْ حَتَّي لَا يَتْرُكُوا فِي مِصْرِكُمْ إِلَّا تَابِعاً لَهُمْ أَوْ غَيْرَ ضَارٍ وَ لَا يَزَالُ بَلَاؤُهُمْ بِكُمْ حَتَّي لَا يَكُونَ انْتِصَارُ أَحَدِكُمْ مِنْهُمْ إِلَّا مِثْلَ انْتِصَارِ الْعَبْدِ مِنْ رَبِّهِ إِذَا رَآهُ أَطَاعَهُ وَ إِذَا تَوَارَي عَنْهُ شَتَمَهُ .

وَ ايْمُ اللَّهِ لَوْ فَرَّقُوكُمْ تَحْتَ كُلِّ حَجَرٍ لَجَمَعَكُمُ اللَّهُ لِشَرِّ يَوْمٍ لَهُمْ .

أَلَا إِنَّ مِنْ بَعْدِي جُمَّاعَ شَتَّي أَلَا إِنَّ قِبْلَتَكُمْ وَاحِدَةٌ وَ حَجَّكُمْ وَاحِدٌ وَ عُمْرَتَكُمْ وَاحِدَةٌ وَ الْقُلُوبَ مُخْتَلِفَةٌ .

ثُمَّ أَدْخَلَ عليه السلام أَصَابِعَهُ بَعْضَهَا فِي بَعْضٍ .

فَقَامَ رَجُلٌ فَقَالَ مَا هَذَا يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ هَذَا هَكَذَا يَقْتُلُ هَذَا هَذَا وَ يَقْتُلُ هَذَا هَذَا قِطَعاً جَاهِلِيَّةً لَيْسَ فِيهَا هُدًي وَ لَا عَلَمٌ يُرَي نَحْنُ أَهْلَ

پس اقوامی بودند که در روز بدر و حنین اصحاب پرچم ها بودند را یاری کنید که یاری می شوید اجر دریافت می کنید و بر آنان پیشی نگیرید که گرفتار مصیبت می شوید پس مردی دیگر برخاست و گفت: یا امیر مؤمنان درباره فتنه ها با ما سخن بگو. فرمود: فتنه‌ها آنگاه که روی آورند با حق شباهت دارند، و چون پشت کنند حقیقت چنانکه هست، نشان داده می‌شود، فتنه‌ها چون می‌آیند شناخته نمی‌شوند، و چون می‌گذرند، شناخته می‌شوند، فتنه‌ها چون گرد بادها می‌چرخند، از همه جا عبور می‌کنند، در بعضی از شهرها حادثه می‌آفرینند و از برخی شهرها می‌گذرند.

آگاه باشید همانا ترسناکترین فتنه‌ها در نظر من، فتنه بنی امیّه بر شما است، فتنه‌ای کور و ظلمانی که سلطه‌اش همه جا را فرا گرفته و بلای آن دامنگیر نیکوکاران است.هر کس آن فتنه‌ها را بشناسد نگرانی و سختی آن دامنگیرش گردد، و هر کس که فتنه‌ها را نشناسد، حادثه‌ای برای او رخ نخواهد داد. اهل باطل آن بر اهل حقش غلبه می یابد تا اینکه زمین از دشمنی، ستم و بدعت پر می شود. آگاه باشید اولین کسی که جبروت آن را خوار می کند و پایه هایش را در هم می شکند و ستون های آن را برمی کند خدای پروردگار جهانیان است.

به خدا سوگند بنی امیّه بعد از من برای شما زمامداران بدی خواهند بود، آنان چونان شتر سرکشی که دست به زمین کوبد و لگد زند و با دندان گاز گیرد و از دوشیدن شیر امتناع ورزد، با شما چنین برخورداری دارند، و در شهر شما کسی باقی نگذارند، جز آن کس که برای آنها تابع باشد یا آزاری بدانها نرساند.و بلای فرزندان بنی امیّه، بر شما طولانی خواهد ماند چندان که یاری خواستن شما از ایشان چون یاری خواستن بنده باشد از مولای خویش که هرگاه او را ببیند اطاعتش کند و چون از او غایب شود دشنامش دهد به خدا سوگند اگر شما را در زیر سنگها پراکنده سازند خداند شما را برای بدترین روزی که برای آنان است جمع می کند، آگاه باشید بعد از من جماعات مختلفی است، به هوش باشید که قبله، حج و عمره شما واحد و دلهایتان مختلف است، سپس انگشتانش را در یکدیگر فرو برد.

مردی برخاست و گغت این چیست یا امیر مؤمنان؟ فرمود: این، چنین است این دیگری را می کشد و آن این یک را می کشد و ظلمتی با تاریکی عصر جاهلیّت، بر شما فرود می‌آید.نه نور هدایتی در آن پیدا، و نه پرچم نجاتی در آن روزگاران بچشم می‌خورد. ما اهل

1) كذا في اصلي، و فيه حذف و تقديم و السياق يستدعي أن يكون محل هذا الكلام بعد قوله عليه السلام الآتي قريبا: «اللّه ربّ العالمين» كما هو كذلك في شرح المختار: 90 من نهج البلاغة من شرح ابن أبي الحديد و هذا لفظه: «الا و إنكم مدركوها فانصروا قوما كانوا أصحاب رايات بدر و حنين تؤجروا» ...

الْبَيْتِ مِنْهَا بِمَنْجَاةٍ وَ لَسْنَا فِيهَا بِدُعَاةٍ .

فَقَامَ رَجُلٌ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَا نَصْنَعُ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ قَالَ انْظُرُوا أَهْلَ بَيْتِ نَبِيِّكُمْ فَإِنْ لَبَدُوا فَالْبُدُوا وَ إِنِ اسْتَصْرَخُوكُمْ فَانْصُرُوهُمْ تُؤْجَرُوا وَ لَا تَسْبِقُوهُمْ فَتَصْرَعَكُمُ الْبَلِيَّةُ .

فَقَامَ رَجُلٌ آخَرُ فَقَالَ ثُمَّ مَا يَكُونُ بَعْدَ هَذَا يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ يُفَرِّجُ الْفِتَنَ بِرَجُلٍ مِنَّا أَهْلَ الْبَيْتِ كَتَفْرِيجِ الْأَدِيمِ بِأَبِي ابْنُ خِيَرَةِ الْإِمَاءِ يَسُومُهُمْ خَسْفاً وَ يَسْقِيهِمْ بِكَأْسٍ مُصَبَّرَةٍ فَلَا يُعْطِيهِمْ إِلَّا السَّيْفَ هَرْجاً هَرْجاً يَضَعُ السَّيْفَ عَلَي عَاتِقِهِ ثَمَانِيَةَ أَشْهُرٍ وَدَّتْ قُرَيْشٌ عِنْدَ ذَلِكَ بِالدُّنْيَا وَ مَا فِيهَا لَوْ يَرَوْنِي مَقَاماً وَاحِداً قَدْرَ حَلْبِ شَاةٍ أَوْ جَزْرِ جَزُورٍ لِأَقْبَلَ مِنْهُمْ بَعْضَ الَّذِي يَرُدُّ عَلَيْهِمْ حَتَّي تَقُولُ قُرَيْشٌ لَوْ كَانَ هَذَا مِنْ وُلْدِ فَاطِمَةَ لَرَحِمَنَا فَيُغْرِيهِ اللَّهُ بِبَنِي أُمَيَّةَ فَيَجْعَلُهُمْ مَلْعُونِينَ أَيْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَ قُتِّلُوا تَقْتِيلًا سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا.

بيان

الجلل محركة الأمر العظيم مزوجا أي مقرونا بمثله و الكلوح العبوس يقال كلح و أكلح و قلصت بالتشديد أي انضمت و اجتمعت و بالتخفيف أي كثرت و تزايدت من قلصت البئر إذا ارتفع ماؤها و شمرت عن ساق أي كشفت عن شدة و حام الطائر و غيره حول الشي‌ء دار مطينة أي مخفية و الناب الناقة المسنة و الضروس السيئة الخلق تعض حالبها و جماع الناس كرمان أخلاطهم من قبائل شتي و كلما تجمع و انضم بعضه إلي بعض و لبد كنصر و فرح أقام و لزق كتفريج الأديم أي الجلد عن اللحم و ابن خيرة الإماء القائم عليه السلام يسومهم خسفا أي يوليهم ذلا و كأس مصبرة ممزوجة بالصبر و في النهاية فيه بين يدي الساعة هرج أي قتال و اختلاط و أصل الهرج الكثرة في الشي‌ء و الاتساع.

أقول: و قد مضي بعض هذه الخطبة مشروحا.

«600»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة مِنْ كَلَامٍ لَهُ عليه السلام قَالَهُ لِلْخَوَارِجِ وَ قَدْ خَرَجَ إِلَي مُعَسْكَرِهِمْ وَ هُمْ مُقِيمُونَ عَلَي إِنْكَارِ الْحُكُومَةِ فَقَالَ عليه السلام أَ كُلُّكُمْ شَهِدَ مَعَنَا صِفِّينَ

بیت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم از آن فتنه‌ها در امانیم و مردم را بدان نمی‌خوانیم.

مردی برخاست و گفت: یا امیر مؤمنان ما در آن زمان چه کنیم؟ فرمود: به اهل بیت نبی تان بنگرید اگر اقامت کردند اقامت کنید، اگر از شما طلب یاری کردند یاری شان کنید و بر آنان پیشی نگیرید که دچار مصیبت می شوید.

مردی برخاست و گفت: یا امیر مؤمنان بعد از این چیست؟ فرمود: خدا فتنه‌های بنی امیّه را به وسیله مردی از ما اهل بیت نابود، و از شما جدا خواهد ساخت مانند جدا شدن پوست از گوشت –به جان پدرم پسر بهترین زنان- خدا با دست افرادی، خواری و ذلّت را به فرزندان امیّه می‌چشاند که به سختی آنها را کنار می‌زنند، و جام تلخ بلا و ناراحتی و مصیبت را در کامشان می‌ریزند، و جز شمشیر چیزی به آنها نمی‌دهند هرجاً هرجاً هشت ماه شمشیر بر گردنش می نهد.. در آن هنگام، قریش دوست دارد آنچه در دنیاست بدهد تا یک بار مرا بنگرد، گر چه لحظه کوتاهی - به اندازه دوشیدن شیری یا کشتن شتری- باشد، تا با اصرار آنچه که بر آنان رد می شود را بپذیرم تا اینکه قریش گفت: اگر این از فرزندان فاطمه بود بر ما رحم می کرد پس خداوند او را به وسیله بنی امیه را فریب می دهد پس آنها را ملعون می سازد هرجا شمشیر بکشند گرفته می شوند و به سختی کشته می شوند به عنوان سنت خدا در میان گذشتگان، و برای سنت خدا تبدیلی نیست.

توضیح

الجلل با حرکت امر بزرگ است «مزوجاً» یعنی مقرون به شبیه خود. الکلوح یعنی عبوس و کلح و أکلح گفته می⁭شود. «قلّصت» یعنی منضم و جمع شد، و با تخفیف یعنی فراوان و زیاد شد از ریشه قلصت البئر زمانی⁭که آبش بالا آمد. «شمر عن ساق» مشقتی را آشکار کرد. حام الطائر و غیره حول الشئ: پرنده و غیر آن اطراف چیزی چرخید. «مطینه» یعنی مخفی، «الناب» ماده شتر پیر، «الضروس» شتر بداخلاقی که دوشنده خود را گاز می⁭گیرد. جماع الناس کرّمان: یعنی در آمیختن مردم از قبائل مختلف و هرگاه جمع شوند و برخی به برخی دیگر ملحق شوند. «لبد» بر وزن نصر و فرح یعنی اقامت کرد و چسبید، «کتفریج الأدیم» یعنی جدا شدن پوست از گوشت. «ابن خیره الإماء» یعنی قائم علیه السلام. «یسومهم خسفاً» یعنی خفت را به آنان می⁭بخشد «کأس مصبره» یعنی جام آمیخته با صبر. و در النهایه گوید: در آن آمده است «بین یدی الساعه هرج» یعنی جنگ و درگیری. و اصل هرج فراوانی و فراخی چیزی است.

می⁭گویم: بخشی از این خطبه به⁭صورت مشروح بیان شد.

روایت 600

نهج⁭البلاغه⁽²⁾: پس از پافشاری خوارج در شورشگری، امام علیه السّلام به قرارگاهشان رفت و خطاب به جمع خوارج فرمود: - آیا همه شما در جنگ صفّین بودید

1) 600- رواه السيّد الرضيّ رحمه اللّه في المختار: 120 من كتاب نهج البلاغة.

2) . سید رضی آن را در مختار 120 از کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

قَالُوا مِنَّا مَنْ شَهِدَ وَ مِنَّا مَنْ لَمْ يَشْهَدْ قَالَ عليه السلام فَامْتَازُوا فِرْقَتَيْنِ فَلْيَكُنْ مَنْ شَهِدَ صِفِّينَ فِرْقَةً وَ مَنْ لَمْ يَشْهَدْهَا فِرْقَةً حَتَّي أُكَلِّمَ كُلًّا بِكَلَامِهِ وَ نَادَي النَّاسَ فَقَالَ أَمْسِكُوا عَنِ الْكَلَامِ وَ أَنْصِتُوا لِقَوْلِي وَ أَقْبِلُوا بِأَفْئِدَتِكُمْ إِلَيَّ فَمَنْ نَشَدْنَاهُ شَهَادَةً فَلْيَقُلْ بِعِلْمِهِ فِيهَا ثُمَّ كَلَّمَهُمْ عليه السلام بِكَلَامٍ طَوِيلٍ مِنْهُ .

أَ لَمْ تَقُولُوا عِنْدَ رَفْعِهِمُ الْمَصَاحِفَ حِيلَةً وَ غِيلَةً وَ مَكْراً وَ خَدِيعَةً إِخْوَانُنَا وَ أَهْلُ دَعْوَتِنَا اسْتَقَالُونَا وَ اسْتَرَاحُوا إِلَي كِتَابِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ فَالرَّأْيُ الْقَبُولُ مِنْهُمْ وَ التَّنْفِيسُ عَنْهُمْ فَقُلْتُ لَكُمْ هَذَا أَمْرٌ ظَاهِرُهُ إِيمَانٌ وَ بَاطِنُهُ عُدْوَانٌ وَ أَوَّلُهُ رَحْمَةٌ وَ آخِرُهُ نَدَامَةٌ فَأَقِيمُوا عَلَي شَأْنِكُمْ وَ الْزَمُوا طَرِيقَتَكُمْ وَ عَضُّوا عَلَي الْجِهَادِ بِنَوَاجِذِكُمْ وَ لَا تَلْتَفِتُوا إِلَي نَاعِقٍ نَعَقَ إِنْ أُجِيبَ أَضَلَّ وَ إِنْ تُرِكَ ذَلَّ وَ قَدْ كَانَتْ هَذِهِ الْفَعْلَةُ وَ قَدْ رَأَيْتُكُمْ أَعْطَيْتُمُوهَا وَ اللَّهِ لَئِنْ أَبَيْتُهَا مَا وَجَبَتْ عَلَيَّ فَرِيضَتُهَا وَ لَا حَمَّلَنِي اللَّهُ ذَنْبَهَا وَ وَ اللَّهِ إِنْ جِئْتُهَا إِنِّي لَلْمُحِقُّ الَّذِي يُتَّبَعُ وَ إِنَّ الْكِتَابَ لَمَعِي مَا فَارَقْتُهُ مُذْ صَحِبْتُهُ .

فَلَقَدْ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ إِنَّ الْقَتْلَ لَيَدُورُ بَيْنَ الْآبَاءِ وَ الْأَبْنَاءِ وَ الْإِخْوَانِ وَ الْقَرَابَاتِ فَمَا نَزْدَادُ عَلَي كُلِّ مُصِيبَةٍ وَ شِدَّةٍ إِلَّا إِيمَاناً وَ مُضِيّاً عَلَي الْحَقِّ وَ تَسْلِيماً لِلْأَمْرِ وَ صَبْراً عَلَي مَضَضِ الْجِرَاحِ وَ لَكِنَّا إِنَّمَا أَصْبَحْنَا نُقَاتِلُ إِخْوَانَنَا فِي الْإِسْلَامِ عَلَي مَا دَخَلَ فِيهِ مِنَ الزَّيْغِ وَ الِاعْوِجَاجِ وَ الشُّبْهَةِ وَ التَّأْوِيلِ فَإِذَا طَمِعْنَا فِي خَصْلَةٍ يَلُمُّ اللَّهُ بِهَا شَعَثَنَا وَ نَتَدَانَي بِهَا إِلَي الْبَقِيَّةِ فِيمَا بَيْنَنَا رَغِبْنَا فِيهَا وَ أَمْسَكْنَا عَمَّا سِوَاهَا.

«601»

⁽¹⁾ج، الإحتجاج أَ لَمْ تَقُولُوا إِلَي آخِرِ الْكَلَامِ

توضيح

قوله عليه السلام بكلامه أي بالكلام الذي يليق به. و قال في النهاية فيه نشدتك الله و الرحم أي سألتك بالله و بالرحم و قال الجوهري الغيلة بالكسر الخديعة و نفس تنفيسا فرج تفريجا قوله عليه

گفتند بعضی بودیم و برخی حضور نداشتیم. فرمود: به دو گروه تقسیم شوید، تا متناسب با هر کدام سخن گویم.دو دسته شدند، امام ندا در داد که: ساکت باشید، به حرفهایم گوش فرا دهید و با جان و دل به سوی من توجّه کنید، و هر کس را برای گواهی سوگند دادم با علم گواهی دهد.آنگاه سخنان طولانی مطرح فرمود که - برخی از آن خطبه این است: -

آنگاه که شامیان در گرما گرم جنگ، و در لحظه‌های پیروزی ما، با حیله و نیرنگ، و مکر و فریب کاری قرآن‌ها را بر سر نیزه بلند کردند شماها نگفتید که: «شامیان، برادران ما و هم آیین ما هستند از ما می‌خواهند از خطای آنان بگذریم.و راضی به حاکمیّت کتاب خدا شده‌اند، نظر ما این است که حرفشان را قبول کنیم و از آنان دست برداریم» امّا من به شما گفتم که: این توطئه، ظاهرش ایمان و باطن آن دشمنی و کینه توزی است، آغاز آن رحمت و پایان آن پشیمانی است، پس در همین حال به مبارزه ادامه دهید، و از راهی که در پیش گرفته‌اید منحرف نشوید، و در جنگ دندان بر دندان فشارید، و به ندای ندا دهند ای گوش ندهید، زیرا اگر پاسخ داده شوند گمراه کننده‌اند، و اگر رها گردند خوار و ذلیل شوند، که همواره چنین بود.امّا دریغ شماها را دیدم که به خواسته‌های شامیان گردن نهادید، و حکمیّت را پذیرفتید سوگند به خدا اگر از آن سرباز می‌زدم مسئول پی‌آمدهای آن نبودم، و خدا گناه آن را در پرونده من نمی‌افزود.به خدا سوگند اگر هم حکمیّت را می‌پذیرفتم به این کار سزاوار پیروی بودم زیرا قرآن با من است، از آن هنگام که یار قرآن گشتم از آن جدا نشدم.

ما با پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بودیم، و همانا جنگ و کشتار گرداگرد پدران، فرزندان، برادران و خویشاوندان ما دور می‌زد، امّا از وارد شدن هر مصیبت و شدّتی جز بر ایمان خود نمی‌افزودیم، و بیشتر در پیمودن راه حق، و تسلیم بودن برابر اوامر الهی، و شکیبایی بر درد جراحت‌های سوزان، مصمّم می‌شدیم.

امّا امروز با پیدایش زنگارها در دین، کژی‌ها و نفوذ شبهه‌ها در افکار، تفسیر و تأویل دروغین در دین، با برادران مسلمان خود به جنگ خونین کشانده شدیم، پس هر گاه احساس می‌کنیم چیزی باعث وحدت ماست و به وسیله آن با یکدیگر نزدیک می‌شویم، و شکاف‌ها را پر و باقی مانده پیوندها را محکم می‌کنیم، به آن تمایل نشان می‌دهیم، آن را گرفته و دیگر راه را ترک می‌گوییم.

روایت 601

الاحتجاج⁽²⁾:

«ألم تقولوا» تا پایان کلام.⁽³⁾

توضیح

«بکلامه» در سخن امام علیه السلام یعنی به کلامی که شایسته اوست. و در النهایه گوید: در آن آمده است «نشدتک الله و الرحم» یعنی به خدا و خویشاوندی از تو خواستم و جوهری گوید: الغیله با کسره یعنی نیرنگ، نفّس تنفیسا یعنی: فروگذاشتن.

1) 601- رواه الطبرسيّ رحمه اللّه في عنوان: «احتجاجه عليه السلام علي الخوارج ... » من كتاب الاحتجاج: ج 1، ص 185، ط بيروت.

2) . طبرسی آن را در عنوان: «احتجاجه علیه السلام علی الخوارج...» از کتاب احتجاج: ج1، ص 185، چاپ بیروت روایت کرد.

3) . این مختار کلام ابن ابی الحدید در شرح مختار 121 از نهج البلاغه از شرحش: ج2، ص790 از چاپ جدید بیروت است.

السلام : أوله رحمة لأنه كان وسيلة إلي حقن الدماء و الفعلة بالفتح المرة من الفعل و المراد بها الرضا بالحكومة و فريضتها ما وجب بسببها و ترتب عليها و إن الكتاب لمعي أي لفظا و معني و المضض وجع المصيبة قوله عليه السلام إلي البقية أي إلي بقاء ما بقي فيما بيننا من الإسلام كما ذكره ابن ميثم و الأظهر عندي أنه من الإبقاء بمعني الرحم و الإشفاق و الإصلاح كما في الصحيفة لا تبقي علي من تضرع إليها.

و قال في القاموس أبقيت ما بيننا لم أبالغ في فساده و الاسم البقية و أُولُوا بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ أي إبقاء.

و قال ابن أبي الحديد هذا الكلام ليس يتلو بعضه بعضا و لكنه ثلاثة فصول لا يلتصق أحدها بالآخر آخر الفصل الأول قوله عليه السلام و إن ترك ذل.

و آخر الفصل الثاني قوله علي مضض الجراح و الفصل الثالث ينتهي آخر الكلام ⁽¹⁾

«602»

⁽²⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كَلَامٍ لَهُ عليه السلام فِي التَّحْكِيمِ إِنَّا لَمْ نُحَكِّمِ الرِّجَالَ وَ إِنَّمَا حَكَّمْنَا الْقُرْآنَ وَ هَذَا الْقُرْآنُ إِنَّمَا هُوَ خَطٌّ مَسْطُورٌ بَيْنَ الدَّفَّتَيْنِ لَا يَنْطِقُ بِلِسَانٍ وَ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ تَرْجُمَانٍ وَ إِنَّمَا يَنْطِقُ عَنْهُ الرِّجَالُ وَ لَمَّا دَعَانَا الْقَوْمُ إِلَي أَنْ نُحَكِّمَ بَيْنَنَا الْقُرْآنَ لَمْ نَكُنِ الْفَرِيقَ الْمُتَوَلِّي عَنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَي وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْ‌ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَي اللَّهِ وَ الرَّسُولِ فَرَدُّهُ إِلَي اللَّهِ أَنْ نَحْكُمَ بِكِتَابِهِ وَ رَدُّهُ إِلَي الرَّسُولِ أَنْ نَأْخُذَ بِسُنَّتِهِ فَإِذَا حُكِمَ بِالصِّدْقِ فِي كِتَابِ اللَّهِ فَنَحْنُ أَحَقُّ النَّاسِ بِهِ وَ إِنْ حُكِمَ بِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَنَحْنُ أَحَقُّ النَّاسِ وَ أَوْلَاهُمْ بِهِ.

«أوله رحمة» به این دلیل که آن وسیله⁭ای برای جلوگیری از خونریزی است. «الفعله» با فتحه مصدر مره از الفعل است و منظور از آن رضایت به حکمیت است «فریضتها» یعنی آنچه به سبب آن واجب است و بر آن مترتب است. «و إن الکتاب لمعی» یعنی از نظر لفظ و معنا، المضض درد مصیبت است. این سخن امام علیه السلام: « إلی البقیه» یعنی بقای آنچه⁭که از اسلام در میان ما باقی⁭مانده است چنانکه ابن میثم ذکر کرده است. و بهتر در نظر من این است که آن از ریشه إبقاء به معنی رحم و شفقت و اصلاح است چنانکه در صحیفه آمده است بر کسی⁭که به⁭سوی آن تضرع کند رحم نمی⁭کند.

در قاموس گوید: أبقیت ما بیننا یعنی در فساد آن زیاده⁭روی نمی⁭کنم و اسم آن البقیه است: «أُوْلُواْ بَقِیَّةٍ یَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِی الأَرْضِ» {خردمندانی نبودند که [مردم را] از فساد در زمین باز دارند} یعنی إبقاء.

ابن ابی الحدید گوید: این کلام در پی یکدیگر نیامده است بلکه سه فصل است که یکی متصل به دیگری نیست و پایان فصل اول این کلام اوست «و إن ترک ذل»

و پایان فصل دوم این سخن امام علیه السلام «علی مضض الجراح» است و فصل سوم به پایان کلام ختم می⁭شود.

روایت 602

نهج⁭البلاغه⁽³⁾: در پاسخ خوارج که ماجرای حکمیّت را نمی‌پذیرفتند قبل از ورود به شهر در نزدیکی کوفه فرمود:

ما افراد را داور قرار ندادیم، تنها قرآن را به حکمیّت «داروی» انتخاب کردیم - که آنها بر سر نیزه کرده و داوری آن را می‌خواستند - این قرآن، خطّی است نوشته شده که میان دو جلد پنهان است، زبان ندارد تا سخن گوید، و نیازمند به کسی است که آن را ترجمه کند، و همانا انسانها می‌توانند از آن سخن گویند، و هنگامی که شامیان ما را دعوت کردند تا قرآن را میان خویش داور گردانیم، ما گروهی نبودیم که به کتاب خدای سبحان پشت کنیم، در حالی که خدای بزرگ فرمود:«اگر در چیزی خصومت کردید آن را به خدا و رسول باز گردانید» باز گرداندن آن به خدا این است که کتاب او را به داوری بپذیریم، و باز گرداندن به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم این است که سنّت او را انتخاب کنیم، پس اگر از روی راستی به کتاب خدا داوری شود، ما از دیگر مردمان به آن سزاوارتریم، و اگر در برابر سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم تسلیم باشند ما بدان اولی و برتریم.

1) هذا مختار كلام ابن أبي الحديد في شرح المختار: 121 من نهج البلاغة من شرحه: ج 2 ص 790 من ط الحديث ببيروت.

2) 602- رواه السيّد الرضيّ رحمه اللّه في المختار: 122 من كتاب نهج البلاغة و ما وضعناه بين المعقوفات مأخوذ منه.

3) . سید رضی آن را در مختار 122 از کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

وَ أَمَّا قَوْلُكُمْ لِمَ جَعَلْتَ بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُمْ أَجَلًا فِي التَّحْكِيمِ فَإِنَّمَا فَعَلْتُ ذَلِكَ لِيَتَبَيَّنَ الْجَاهِلُ وَ يَتَثَبَّتَ الْعَالِمُ وَ لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يُصْلِحَ فِي هَذِهِ الْهُدْنَةِ أَمْرَ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ لَا يُؤْخَذُ بِأَكْظَامِهَا فَتَعْجَلَ عَنْ تَبَيُّنِ الْحَقِّ وَ تَنْقَادَ لِأَوَّلِ الْغَيِّ.

إِنَّ أَفْضَلَ النَّاسِ عِنْدَ اللَّهِ مَنْ كَانَ الْعَمَلُ بِالْحَقِّ أَحَبَّ إِلَيْهِ وَ إِنْ نَقَصَهُ وَ كَرَثَهُ مِنَ الْبَاطِلِ وَ إِنْ جَرَّ إِلَيْهِ فَائِدَةً وَ زَادَهُ .

فَأَيْنَ يُتَاهُ بِكُمْ وَ مِنْ أَيْنَ أُتِيتُمْ اسْتَعِدُّوا لِلْمَسِيرِ إِلَي قَوْمٍ حَيَارَي عَنِ الْحَقِّ لَا يُبْصِرُونَهُ وَ مُوزَعِينَ بِالْجَوْرِ لَا يَعْدِلُونَ عَنْهُ جُفَاةٍ عَنِ الْكِتَابِ نُكُبٍ عَنِ الطَّرِيقِ .

مَا أَنْتُمْ بِوَثِيقَةٍ يُعْلَقُ بِهَا وَ لَا زَوَافِرِ عِزٍّ يُعْتَصَمُ إِلَيْهَا لَبِئْسَ حُشَّاشُ نَارِ الْحَرْبِ أَنْتُمْ أُفٍّ لَكُمْ لَقَدْ لَقِيتُ مِنْكُمْ بَرْحاً يَوْماً أُنَادِيكُمْ وَ يَوْماً أُنَاجِيكُمْ فَلَا أَحْرَارُ صِدْقٍ عِنْدَ النِّدَاءِ وَ لَا إِخْوَانُ ثِقَةٍ عِنْدَ النَّجَاءِ.

«603»

⁽¹⁾ ج، الإحتجاج قَالَ عليه السلام إِنَّا لَمْ نُحَكِّمِ الرِّجَالَ إِلَي قَوْلِهِ وَ تَنْقَادُ لِأَوَّلِ الْغَيِّ.

توضيح

قوله عليه السلام إنا لم نحكم حاصل الجواب أنا لم نرض بتحكيم الرجلين مطلقا بل علي تقدير حكمهما بالصدق في الكتاب و السنة لأن القوم دعونا إلي تحكيم القرآن لا تحكيم الرجلين و إنما رضينا بتحكيم الرجلين لحاجة القرآن إلي الترجمان فالحاكم حقيقة هو القرآن لا الرجلان فإذا خالف الرجلان حكم الكتاب و السنة لم يجب علينا قبول قولهما. مع أن رضاه عليه السلام كان اضطرارا كما عرفت مرارا.

قوله عليه السلام فإذا حكم بالصدق أي إذا حكم بالصدق في الكتاب و السنة فيجب أن يحكم بخلافتنا لأنا أحق الناس بالكتاب و السنة و إذا حكم بالصدق فيهما فنحن أولي الناس باتباع حكمهما فعدم اتباعنا لعدم

امّا سخن شما که چرا میان خود و آنان برای حکمیّت - داوری - مدّت تعیین کردی من این کار را کردم تا نادان خطای خود را بشناسد، و دانا بر عقیده خود استوار بماند، و اینکه شاید در این مدّت آشتی و صلح، خدا کار امّت را اصلاح کند و راه تحقیق و شناخت حق باز باشد، تا در جستجوی حق شتاب نورزند، و تسلیم اوّلین فکر گمراه کننده نگردند.

همانا برترین مردم در پیشگاه خدا کسی است که عمل به حق در نزد او دوست داشتنی‌تر از باطل باشد، هر چند از قدر او بکاهد و به او زیان رساند، و باطل به او سود رساند و بر قدر او بیفزاید.مردم چرا حیران و سرگردانید و از کجا به اینجا آورده شدید آماده شوید برای حرکت به سوی شامیانی که از حق روی گرداندند و آن را نمی‌بینند، و به ستمگری روی آورده حاضر به پذیرفتن عدالت نیستند، از کتاب خدا فاصله گرفتند، و از راه راست منحرف گشتند افسوس ای کوفیان شما وسیله‌ای نیستید که بشود به آن اعتماد کرد، و نه یاوران عزیزی که بتوان به دامن آنها چنگ زد شما بد نیروهایی در افروختن آتش جنگ هستید، نفرین بر شما.چقدر از دست شما ناراحتی کشیدم، یک روز آشکارا با آواز بلند شما را به جنگ می‌خوانم و روز دیگر آهسته در گوش شما زمزمه دارم، نه آزاد مردان راستگویی هستید به هنگام فراخواندن و نه برادران مطمئنّی برای راز داری هستید .

روایت 603

احتجاج⁽²⁾:

امام علیه السلام فرمود: «إنّا لم نحکّم الرجل» تا این سخن او «و تنقاد لأوّل الغیّ»

توضیح

این سخن امام « إنّا لم نحکّم الرجل» نتیجه جواب این است که ما به طور مطلق به تحکیم این دو مرد راضی نمی⁭شویم بلکه با فرض حکم دادن آنها با راستی در کتاب و سنت راضی می⁭شویم زیرا این قوم ما را به تحکیم قرآن دعوت کردند نه تحکیم این دو مرد و ما فقط به⁭جهت نیاز قرآن به ترجمه به تحکیم این دو مرد راضی شدیم پس داور حقیقی قرآن است نه آن دو مرد. پس هرگاه این مردان با حکم کتاب و سنت مخالفت کنند قبول سخن آنها بر ما واجب نیست علاوه بر اینکه رضایت امام علیه السلام چنانکه به دفعات دریافتی از روی اجبار بود.

این سخن امام علیه السلام «فإذا حکم بالصدق» یعنی اگر از روی راستی به کتاب خدا و سنت داوری شود واجب است که بر خلافت ما حکم شود زیرا ما سزاوارترین مردم به کتاب و سنت هستیم و هرگاه از روی راستی در آن دو حکم شود ما شایسته ترین مردم به پیروی از حکم آن دو هستیم پس عدم پیروی ما از آن به⁭جهت عدم

1) 603- رواه الطبرسيّ رضوان اللّه عليه في عنوان: «احتجاجه عليه السلام علي الخوارج ... » من كتاب الاحتجاج: ج 1، ص 186، ط بيروت.

2) . طبرسی آن را در عنوان «احتجاجه علیه السلام علی الخوارج...» از کتاب خوارج: ج1، ص 186، چاپ بیروت روایت کرد.

حكمهم بالصدق و إلا لاتبعناه و إذا حكم بالصدق فيهما فنحن أحق الناس بهذا الحكم فيجب عليهم اتباع قولنا لا علينا اتباع قولهم.

و الضمير في قوله أحق الناس به عائد إلي الكتاب أو إلي الله أو إلي الحكم و في قوله أولاهم به إلي الرسول أو إلي الحكم.

قوله عليه السلام ليتبين الجاهل أي ليظهر للجاهل وجه الحق و التبين يكون لازما و متعديا و يتثبت العالم بدفع الشبهة و يطمئن قلبه.

قوله عليه السلام و لا يؤخذ بأكظامها معطوف علي يتبين.

و قال ابن الأثير في كظم من كتاب النهاية و في حديث علي بأكظامها هي جمع كظم بالتحريك و هو مخرج النفس من الحلق و أول الغي هو أول شبهة عرضت لهم من رفع المصاحف و كرنه الغم أو أكرثه أي اشتد عليه و بلغ منه المشقة و تاه يتيه تيها تحير و ضل أو تكبر و من أين أتيتم أي هلكتم أو دخل عليكم الشيطان و الشبهة و الحيلة و قال الجوهري أوزعته بالشي‌ء أغريته به لا يعدلون به أي ليس للجور عندهم عديل و يروي لا يعدلون عنه أي لا يتركونه إلي غيره و الجفاء البعد عن الشي‌ء. و نكب عن الطريق ينكب نكبا عدل ما أنتم بوثيقة أي بعروة وثيقة أو بذي وثيقة و الوثيقة الثقة و علق بالشي‌ء كفرح و تعلق به أي نشب و استمسك و زافرة الرجل أنصاره و خاصته و الحشاش بضم الحاء و تشديد الشين جمع حاش و هو الموقد للنار و كذلك الحشاش بالكسر و التخفيف و قيل هو ما يحش به النار أي يوقد و البرح الشدة و في بعض النسخ بالتاء و هو الحزن يوما أناديكم أي جهرا و يوما أناجيكم أي سرا فلا أحرار أي لا تنصرون و لا تحمون و لا إخوان ثقة أي لا تكتمون السر و لا تعملون بلوازم الإخاء.

«604»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كَلَامٍ لَهُ عليه السلام لِلْخَوَارِجِ:

حکم آن دو از روی راستی است در غیر این⁭صورت قطعاً از آن پیروی می⁭کردیم و هرگاه از روی راستی در آن دو حکم شود ما سزاوارترین مردم به این حکم هستیم پس پیروی از سخن ما آنها بر ما.

و ضمیر در این سخن او «احقّ الناس به» به کتاب یا الله یا تحکیم و در «أولاهم به» به رسول یا به حکم باز می⁭گردد.

و این سخن امام علیه السلام «لیتبیّن الجاهل» یعنی تا وجه حق برای جاهل آشکار شود و تبین لازم و متعدی است و عالم با رفع شبهه ثبات می⁭یابد قلبش اطمینان می⁭گیرد.

و این سخن امام علیه السلام: «لا یؤخذ بأکظامها» معطوف بر «یتبین» است .

و ابن اثیر در «کظم» از کتاب النهایه گوید و «بأکظامها» در حدیث علی جمع کظم با حرکت است که محل خروج نفس از حلق است. «اول الغیّ» اولین شبهه⁭ای است که از بالا بردن قرآنها برای آنان حاصل شد. کرثه الغم و أکرثه یعنی غم بر او شدت گرفت و به مشقت رسید. تاه یتیه تیهاً یعنی متحیر و گمراه شد یا تکبر ورزید. «و من أین أتیتم» یعنی هلاک شدید یا شیطان، شبهه و حیله بر شما وارد شد. جوهری گوید: أوزعته بالشئ یعنی او را با آن تحریک کردم «لا یعدلون به» یعنی ستم نزد آنان همانندی ندارد و «لا یعدلون عنه» روایت می⁭شود یعنی آن را برای غیر خود رها نمی⁭کنند. الجفاء دوری از چیزی است. نکب عن الطریق ینکب نکباً یعنی منحرف شد. «ما أنتم بوثیقه» یعنی به ریسمانی محکم یا مطمئن. الوثیقه یعنی اطمینان و علق بالشئ بر وزن فرح و تعلّق به یعنی متصل و متمسک شد. زافرة الرجل یعنی یاران و خواص مرد. الحشاش با ضمه حاء و تشدید شین جمع حاش یعنی سوخت آتش است و حشاش با کسره و تخفیف نیز چنین است. و گفته شده: چیزی است که به⁭وسیله آن آتش روشن می⁭شود. البرح: شدت و در بعضی نسخه⁭ها با تاء آمده است یعنی حزن «یوماً أنادیکم» یعنی آشکارا «یوماً أناجیکم» یعنی پنهانی «فلا أحرار» یعنی نه یاری می⁭شوید و نه حمایت «و لا إخوان الثقه» یعنی سری را کتمان نمی⁭کنید و به باید⁭های برادری عمل نمی⁭کنید.

روایت 604

نهج⁭البلاغه⁽²⁾: از کلام امام علیه السلام به خوارج:

1) 604- رواه السيّد الرضيّ رضي اللّه عنه في المختار: 127 من كتاب نهج البلاغة.

2) . سید رضی آن را در مختار 127 از کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

فَإِنْ أَبَيْتُمْ إِلَّا أَنْ تَزْعُمُوا أَنِّي أَخْطَأْتُ وَ ضَلَلْتُ فَلِمَ تُضَلِّلُونَ عَامَّةَ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله بِضَلَالِي وَ تَأْخُذُونَهُمْ بِخَطَئِي وَ تُكَفِّرُونَهُمْ بِذُنُوبِي سُيُوفُكُمْ عَلَي عَوَاتِقِكُمْ تَضَعُونَهَا مَوَاضِعَ الْبَرَاءَةِ وَ السُّقْمِ وَ تَخْلِطُونَ مَنْ أَذْنَبَ بِمَنْ لَمْ يُذْنِبْ وَ قَدْ عَلِمْتُمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله رَجَمَ الزَّانِيَ [الْمُحْصَنَ] ثُمَّ صَلَّي عَلَيْهِ ثُمَّ وَرَّثَهُ أَهْلَهُ وَ قَتَلَ الْقَاتِلَ وَ وَرَّثَ مِيرَاثَهُ أَهْلَهُ وَ قَطَعَ السَّارِقَ وَ جَلَدَ الزَّانِيَ غَيْرَ الْمُحْصَنِ ثُمَّ قَسَمَ عَلَيْهِمَا مِنَ الْفَيْ‌ءِ وَ نَكَحَا الْمُسْلِمَاتِ فَأَخَذَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِذُنُوبِهِمْ وَ أَقَامَ حَقَّ اللَّهِ فِيهِمْ وَ لَمْ يَمْنَعْهُمْ سَهْمَهُمْ مِنَ الْإِسْلَامِ وَ لَمْ يُخْرِجْ أَسْمَاءَهُمْ مِنْ بَيْنِ أَهْلِهِ .

ثُمَّ أَنْتُمْ شِرَارُ النَّاسِ وَ مَنْ رَمَي بِهِ الشَّيْطَانُ مَرَامِيَهُ وَ ضَرَبَ بِهِ تِيهَهُ .

وَ سَيَهْلِكُ فِيَّ صِنْفَانِ مُحِبٌّ مُفْرِطٌ يَذْهَبُ بِهِ الْحُبُّ إِلَي غَيْرِ الْحَقِّ وَ مُبْغِضٌ مُفْرِطٌ يَذْهَبُ بِهِ الْبُغْضُ إِلَي غَيْرِ الْحَقِّ وَ خَيْرُ النَّاسِ فِيَّ حَالًا النَّمَطُ الْأَوْسَطُ فَالْزَمُوهُ وَ الْزَمُوا السَّوَادَ الْأَعْظَمَ فَإِنَّ يَدَ اللَّهِ علي [مَعَ] الْجَمَاعَةِ وَ إِيَّاكُمْ وَ الْفُرْقَةَ فَإِنَّ الشَّاذَّ مِنَ النَّاسِ لِلشَّيْطَانِ كَمَا أَنَّ الشَّاذَّةَ مِنَ الْغَنَمِ لِلذِّئْبِ .

أَلَا مَنْ دَعَا إِلَي هَذَا الشِّعَارِ فَاقْتُلُوهُ وَ لَوْ كَانَ تَحْتَ عِمَامَتِي هَذِهِ وَ إِنَّمَا حُكِّمَ الْحَكَمَانِ لِيُحْيِيَا مَا أَحْيَا الْقُرْآنُ وَ يُمِيتَا مَا أَمَاتَ الْقُرْآنُ وَ إِحْيَاؤُهُ الِاجْتِمَاعُ عَلَيْهِ وَ إِمَاتَتُهُ الِافْتِرَاقُ عَنْهُ فَإِنْ جَرَّنَا الْقُرْآنُ إِلَيْهِمْ اتَّبَعْنَاهُمْ وَ إِنْ جَرَّهُمْ إِلَيْنَا الْقُرْآنُ اتَّبَعُونَا فَلَمْ آتِ لَا أَبَا لَكُمْ بُجْراً وَ لَا خَتَلْتُكُمْ عَنْ أَمْرِكُمْ وَ لَا لَبَّسْتُهُ عَلَيْكُمْ وَ إِنَّمَا اجْتَمَعَ رَأْيُ مَلَئِكُمْ عَلَي اخْتِيَارِ رَجُلَيْنِ أَخَذْنَا عَلَيْهِمَا أَنْ لَا يَتَعَدَّيَا الْقُرْآنَ فَتَاهَا عَنْهُ وَ تَرَكَا الْحَقَّ وَ هُمَا يُبْصِرَانِهِ وَ كَانَ الْجَوْرُ هَوَاهُمَا فَمَضَيَا عَلَيْهِ وَ قَدْ سَبَقَ اسْتِثْنَاؤُنَا عَلَيْهِمَا فِي الْحُكُومَةِ بِالْعَدْلِ وَ الصَّمْدِ لِلْحَقِّ سُوءَ رَأْيِهِمَا وَ جَوْرَ حُكْمِهِمَا.

إيضاح

قوله عليه السلام و ضللت بكسر اللام و فتحها أقول لما قالت الخوارج لعنهم الله إن الدار دار الكفر لا يجوز الكف عن أحد من أهلها قتلوا الناس حتي الأطفال و قتلوا البهائم و ذهبوا إلي تكفير أهل الكبائر مطلقا و لذا أكفروا أمير المؤمنين صلوات الله عليه و من تبعه علي تصويب التحكيم فلذا احتج عليه السلام عليهم بأنه لو كان صاحب الكبيرة كافرا لما صلي عليه

پس اگر چنین می‌پندارید که من خطا کرده و گمراه شدم، پس چرا همه امّت محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را به گمراهی من گمراه می‌دانید و خطای مرا به حساب آنان می‌گذارید و آنان را برای خطای من کافر می‌شمارید شمشیرها را بر گردن نهاده، کور کورانه فرود می‌آورید و گناهکار و بی‌گناه را به هم مخلوط کرده همه را یکی می‌پندارید در حالی که شما می‌دانید، همانا رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم زناکاری را که همسر داشت سنگسار کرد، سپس بر او نماز گزارد، و میراثش را به خانواده‌اش سپرد، و قاتل را کشت و میراث او را به خانواده‌اش بازگرداند، دست دزد را برید و زناکاری را که همسر نداشت تازیانه زد، و سهم آنان را از غنائم می‌داد تا با زنان مسلمان ازدواج کنند.پس پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم آنها را برای گناهانشان کیفر می‌داد، و حدود الهی را بر آنان جاری می‌ساخت، امّا سهم اسلامی آنها را از بین نمی‌برد، و نام آنها را از دفتر مسلمین خارج نمی‌ساخت. - پس با انجام گناهان کبیره کافر نشدند –

شما - خوارج - ، بدترین مردم و آلت دست شیطان، و عامل گمراهی این و آن می‌باشید.به زودی دو گروه نسبت به من هلاک می‌گردند:دوستی که افراط کند و به غیر حق کشانده شود، و دشمنی که در کینه توزی با من زیاده روی کرده به راه باطل در آید.بهترین مردم نسبت به من گروه میانه رو هستند.از آنها جدا نشوید، همواره با بزرگ‌ترین جمعیّت‌ها باشید که دست خدا با جماعت است.از پراکندگی بپرهیزید، که انسان تنها بهره شیطان است آنگونه که گوسفند تنها طعمه گرگ خواهد بود.

آگاه باشید هر کس که مردم را به این شعار «تفرقه و جدایی» دعوت کند او را بکشید هر چند که زیر عمامه من باشد.اگر به آن دو نفر - ابو موسی و عمرو عاص - رأی به داوری داده شد، تنها برای این بود که آنچه را قرآن زنده کرد زنده سازند، و آنچه را قرآن مرده خواند، بمیرانند، زنده کردن قرآن این است که دست وحدت به هم دهند و به آن عمل نمایند، و میراندن، از بین بردن پراکندگی و جدایی است، پس اگر قرآن ما را به سوی آنان بکشاند آنان را پیروی می‌کنیم، و اگر آنان را به سوی ما سوق داد باید اطاعت کنند.پدر مباد شما را من شرّی براه نیانداخته، و شما را نسبت به سرنوشت شما نفریفته، و چیزی را بر شما مشتبه نساخته‌ام، همانا رأی مردم شما بر این قرار گرفت که دو نفر را برای داوری انتخاب کنند، ما هم از آنها پیمان گرفتیم که از قرآن تجاوز نکنند، امّا افسوس که آنها عقل خویش را از دست دادند، حق را ترک کردند در حالی که آن را به خوبی می‌دیدند، چون ستمگری با هوا پرستی آنها سازگار بود با ستم همراه شدند، ما پیش از داوری ظالمانه‌شان با آنها شرط کردیم که به عدالت داوری کنند و بر أساس حق حکم نمایند، امّا به آن پای بند نماندند.

توضیح

این سخن امام علیه السلام «ظلت» با کسره لام و فتحه آن است. می⁭گویم: زمانی⁭که خوارج که نفرین خدا بر آنان باد گفتند: سرا سرای کفر است خودداری از هیچ⁭یک از اهالی این سرا جایز نیست مردم و حتی کودکان را کشتند، چارپایان را کشتند و مطلقاً صاحبان گناهان کبیره را تکفیر کردند و لذا امیر⁭مؤمنان علیه السلام و هر کسی⁭که در تصدیق تحکیم از او پیروی کرد را تکفیر کردند لذا امام علیه السلام به اینکه اگر صاحب گناه کبیره کافر باشد

رسول الله صلي الله عليه و آله و لا ورثه من المسلم و لا مكنه من نكاح المسلمات و لا قسم عليهم من الفي‌ء و لأخرجه من إطلاق لفظ الإسلام عليه.

و قوله عليه السلام و ورث ميراثه يدل ظاهرا علي عدم إرث المسلم من الكافر و لعله إلزام عليهم.

قوله عليه السلام و نكحا أي السارق و الزاني المسلمات و لم يمنعهما رسول الله صلي الله عليه و آله من ذلك.

قوله عليه السلام من بين أهله أي أهل الإسلام و مرامي الشيطان طرق الضلال التي يسوق الإنسان إليها بوساوسه و ضرب به تيهه أي وجهه إليه من ضربت في الأرض إذا سافرت و الباء للتعدية و التيه بالكسر و الفتح الحيرة و بالكسر المفازة يتاه فيها.

و تقييد البغض بالإفراط لعله لتخصيص أكمل الأفراد بالذكر أو لأن المبغض مطلقا مجاوز عن الحد أو لأن الكلام إخبار عما سيوجد منهم مع أن فيه رعاية الازدواج و التناسب بين الفقرتين.

وَ قَالَ فِي النَّهَايَةِ فِي حَدِيثِ عَلِيٍّ عليه السلام خَيْرُ هَذِهِ الْأُمَّةِ النَّمَطُ الْأَوْسَطُ النمط الطريقة و من الطرائق و الضرب من الضروب يقال ليس هذا من ذلك النمط أي من ذلك الضرب و النمط الجماعة من الناس أمرهم واحد و قال فيه عليكم بالسواد الأعظم أي جملة الناس و معظمهم الذين يجتمعون علي طاعة السلطان و سلوك المنهج المستقيم و قال إن يد الله علي الجماعة أي إن الجماعة من أهل الإسلام في كنف الله و يد الله كناية عن الحفظ و الدفاع عنهم.

قوله عليه السلام إلي هذا الشعار قال ابن ميثم أي مفارقة الجماعة و الاستبداد بالرأي و قوله عليه السلام و لو كان تحت عمامتي كناية عن أقصي القرب من عنايته أي و لو كان ذلك الداعي في هذا الحد من عنايتي به.

رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله بر او نماز نمی⁭خواند از مسلمانان به او ارث نمی⁭داد و او را قادر به نکاح زنان مسلمان نمی⁭ساخت و از غنیمت به او سهم نمی⁭داد و او را از اطلاق لفظ اسلام بر او خارج می⁭کرد، بر آنان حجت آورد.

این سخن امام علیه السلام «ورّث میراثه» ظاهر بر عدم ارث بردن مسلمانان از کافر دلالت دارد و شاید این الزام بر آنان باشد و این سخن امام «نکحا» یعنی دزد و زناکار زنان مسلمان را، و رسول⁭الل صلّی الله علیه و آله این دو را از آن منع نکرده است.

این سخن امام علیه السلام: «من بین اهله» یعنی اهل اسلام. «مرامی الشیطان» راه⁭های ضلالت که شیطان با وسوسه⁭های خود انسان را به⁭سوی آنها می⁭کشد. «ضرب به تیهه» یعنی او را به⁭سوی آن فرستاد از ضربت فی الأرض زمانی⁭که سفر کردی و باء برای تعدیه است و التیه با کسره و فتحه یعنی سرگردانی و با کسره یعنی صحرایی که در آن سرگردان می⁭شوند.

و مقید کردن بغض به افراط شاید به⁭جهت اختصاص دادن کامل⁭ترین افراد به ذکر باشد یا به این دلیل باشد که مبغض مطلقاً از حد تجاوز می⁭کند یا به این دلیل که این کلام خبر دادن درباره چیزی است که از آنها سر خواهد زد علاوه بر اینکه رعایت ازدواج و تناسب میان دو فقره در آن وجود دارد.

در النهایه گوید: در حدیث علی علیه السلام «خیر هذه الأمه النمط الأوسط» نمط یعنی راهی از راه⁭ها و نوعی از انواع گفته می⁭شود لیس هذا من ذلک النمط یعنی این از آن نوع نیست و النمط یعنی جمعی از مردم است که امرشان واحد است. و در آن گوید «علیکم بالسواد الأعظم» یعنی تمام مردم و اغلب آنها که بر اطاعت حاکم و پیمودن راهی مستقیم اجتماع دارند. و گوید: اِنّ یدالله علی الجماعه یعنی جماعت از اهل اسلام در جوار خدا هستند و یدالله کنایه از حفاظت و دفاع از آنان است.

این سخن امام علیه السلام «إلی هذا الشعار» ابن میثم گوید یعنی جدایی از جمع و استبداد در عقیده.

و این سخن امام علیه السلام «و لو کان تحت عمامتی» کنایه از نهایت نزدیکی به توجه او یعنی گرچه آن انگیزه در این حد از توجه من به آن است.

و قال ابن أبي الحديد كان شعارهم أن يحلقوا وسط رءوسهم و يبقوا الشعر مستديرا حوله كالإكليل و قال و لو كان تحت عمامتي أي و لو اعتصم و احتمي بأعظم الأشياء حرمة فلا تكفوا عن قتله.

أقول: و يحتمل أن يكون شعارهم قولهم لا حكم إلا لله و أن يكون كني بقوله تحت عمامتي عن نفسه.

قوله عليه السلام و إحياؤه الاجتماع عليه أي ما يحييه القرآن هو الاجتماع عليه و ما يميته هو الافتراق عنه أو إن الاجتماع علي القرآن إحياؤه إذ به يحصل الأثر و الفائدة المطلوبة منه و الافتراق عنه إماتة له و البجر بالضم و الفتح الداهية و الأمر العظيم و الختل الخداع.

قوله عليه السلام و إنما اجتمع يظهر منه جوابان عن شبهتهم أحدهما إني ما اخترت التحكيم بل اجتمع رأي ملئكم عليه و قد ظهر أنه عليه السلام كان مجبورا في التحكيم.

و ثانيهما أنا اشترطنا عليهما في كتاب التحكيم أن لا يتجاوزا حكم القرآن فلما تعديا لم يجب علينا اتباع حكمهما.

و الملأ أشراف الناس و رؤسائهم و مقدموهم الذين يرجع إلي قولهم ذكره في النهاية و الصمد القصد.

و سوء رأيهما مفعول سبق أو الاستثناء أيضا علي التنازع أي ذكرنا أولا أنا إنما نتبع حكمهما إذا لم يختارا سوء الرأي و الجور في الحكم.

«605»

⁽¹⁾. نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كَلَامٍ لَهُ عليه السلام فِي مَعْنَي الْحَكَمَيْنِ فَأَجْمَعَ رَأْيُ مَلَئِكُمْ عَلَي أَنِ اخْتَارُوا رَجُلَيْنِ فَأَخَذْنَا عَلَيْهِمَا أَنْ يُجَعْجِعَا عِنْدَ الْقُرْآنِ وَ لَا

و ابن ابی الحدید گوید: علامت آنها این بود که وسط سرشان را می⁭تراشیدند و مو در اطراف آن مانند تاج باقی⁭ ⁭می⁭ماند و گوید «و لو کان تحت عمامتی» یعنی اگر به محترم⁭ترین اشیا نیز توسل جست و طلب حمایت کرد نیز از قتل او خودداری نکنید.

می⁭گویم: و محتمل است که شعار آنها این سخن آنان که «لا حکم الا لله» باشد و محتمل است که «تحت عمامتی» در سخنش کنایه از خودش باشد.

این سخن امام علیه السلام: «احیاؤه الاجتماع علیه» یعنی آنچه⁭که قرآن زنده می⁭کند اجتماع بر آن است و آنچه⁭که آن را می⁭میراند پراکندگی از آن است یا اینکه اجتماع بر قرآن زنده کردن آن است آنگاه که تأثیر و فائده مطلوب از آن به⁭وسیله آن حاصل شود. و پراکندگی از آن کشتن آن است. البجر با ضمه و فتحه یعنی مصیبت و امر بزرگ. الختل یعنی نیرنگ.

این سخن امام علیه السلام «انّما اجتمع» از آن دو جواب در خصوص شبه آنان روشن می⁭شود یکی اینکه من تحکیم را انتخاب نکردم بلکه رأی انبوه شما بر آن توافق کرد و روشن شد که امام در تحکیم مجبور بود.

و دوم اینکه ما در نامه تحکیم بر آن دو شرط کردیم که از حکم قرآن تجاوز نکنند و چون از آن تعدی کنند پیروی از حکم آن دو بر ما واجب نیست .

الملأ: اشراف، رؤسا و جلوداران مردم که به سخن آنان مراجعه می⁭شود. این را در النهایه ذکر کرده است. الصمد یعنی قصد.

و «سوء رأیهما» مفعول سبق یا و نیز استثناء از باب تنازع است یعنی در ابتدا ذکر کردیم که ما فقط زمانی از حکم آن دو پیروی می⁭کنیم که سؤ رأی و ستم در حکم را انتخاب نکنند.

روایت 605

نهج⁭البلاغه⁽²⁾:

از کلام او در معنی حکمین: رأی جمعیّت شما در صفّین یکی شد که دو مرد را به داوری برگزینند - ابو موسی اشعری، عمرو عاص - و از آن دو پیمان گرفتیم که در برابر قرآن تسلیم باشند،

1) 605- رواه السيّد الرضيّ رفع اللّه مقامه في المختار: 175 من كتاب نهج البلاغة. و جملة منه رواه الهروي في مادة: «جعجع» من كتاب غريب الحديث و رواها عنه ابن الأثير في نفس المادة من كتاب النهاية.

2) . سید رضی آن را در مختار 175 از کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

يُجَاوِزَاهُ وَ يَكُونَ أَلْسِنَتُهُمَا مَعَهُ وَ قُلُوبُهُمَا تَبَعَهُ فَتَاهَا عَنْهُ وَ تَرَكَا الْحَقَّ وَ هُمَا يُبْصِرَانِهِ وَ كَانَ الْجَوْرُ هَوَاهُمَا وَ الِاعْوِجَاجُ رَأْيَهُمَا وَ قَدْ سَبَقَ اسْتِثْنَاؤُنَا عَلَيْهِمَا فِي الْحُكْمِ بِالْعَدْلِ وَ الْعَمَلِ بِالْحَقِّ سُوءَ رَأْيِهِمَا وَ جَوْرَ حُكْمِهِمَا وَ الثِّقَةَ فِي أَيْدِينَا لِأَنْفُسِنَا حِينَ خَالَفَا سَبِيلَ الْحَقِّ وَ أَتَيَا بِمَا لَا يُعْرَفُ مِنْ مَعْكُوسِ الْحُكْمِ.

إيضاح

قال في النهاية في حديث علي عليه السلام فأخذنا عليهما أن يجعجعا عند القرآن أي يقيما عنده يقال جعجع القوم إذا أناخوا بالجعجاع و هي الأرض و الجعجاع أيضا الموضع الضيق الخشن و قال في القاموس التبع محركة التابع يكون واحدا و جمعا و يجمع علي أتباع.

قوله عليه السلام و الثقة في أيدينا أي أنا علي برهان و ثقة في أمورنا قوله عليه السلام بما لا يعرف أي لا يصدق به.

«606»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة مِنْ وَصِيَّتِهِ عليه السلام لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ لَمَّا بَعَثَهُ لِلِاحْتِجَاجِ عَلَي الْخَوَارِجِ لَا تُخَاصِمْهُمْ بِالْقُرْآنِ فَإِنَّ الْقُرْآنَ حَمَّالٌ ذُو وُجُوهٍ تَقُولُ وَ يَقُولُونَ وَ لَكِنْ حَاجِّهِمْ بِالسُّنَّةِ فَإِنَّهُمْ لَنْ يَجِدُوا عَنْهَا مَحِيصاً.

بيان

قوله عليه السلام و لكن حاجهم بالسنة قال ابن أبي الحديد كَقَوْلِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله عَلِيٌّ مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَ عَلِيٍّ يَدُورُ مَعَهُ حَيْثُمَا دَارَ و غير ذلك من النصوص.

و قال الجوهري يقال ما عنه محيص أي محيد و مهرب.

«607»

نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كَلَامٍ لَهُ عليه السلام وَ قَدْ أَرْسَلَ رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِهِ يَعْلَمُ لَهُ عِلْمَ قَوْمٍ مِنْ جُنْدِ الْكُوفَةِ هَمُّوا بِاللَّحَاقِ بِالْخَوَارِجِ وَ كَانُوا عَلَي خَوْفٍ مِنْهُ

و از آن تجاوز نکنند و زبان آن دو با قرآن و قلب‌هایشان پیرو کتاب خدا باشد.امّا آنها از قرآن روی گردان شدند، حق را آشکارا می‌دیدند و ترک گفتند، که جور و ستم، خواسته دلشان، و کجی و انحراف در روش فکریشان بود.در صورتی که پیش از صدور رأی زشت و حکم جائرانه، با آنها شرط کرده بودیم که به عدل حکم کرده و به حق عمل کنند.ما به حقّانیت خود ایمان داریم در حالی که آن دو از راه حق بیرون رفتند و حکمی بر خلاف حکم خدا صادر کردند

توضیح

در النهایه گوید: در حدیث علی علیه السلام «فأخذنا أن یجعجعا عند القرآن» یعنی نزد قرآن ساکن باشند، جعجع القوم گفته می⁭شود زمانی⁭که در جعجاع که زمین است مقیم شوند و الجعجاع همچنین مکان تنگ خشن است. در قاموس گوید: التّبَع با حرکت: تابع است و واحد و جمع است و بر اتباع جمع بسته می⁭شود.

این سخن امام علیه السلام: «الثقه فی أیدینا» یعنی ما در امور خود بر برهان و اطمینان هستیم، این سخن اما معلیه السلام: «بما لا یعرف» یعنی آنچه⁭که تأیید نمی⁭شود .

روایت 606

نهج⁭البلاغه⁽³⁾: نامه به عبد اللّه بن عبّاس آن هنگام که او را در سال 38 هجری برای گفتگو با خوارج فرستاد:

به قرآن با خوارج به جدل مپرداز، زیرا قرآن دارای دیدگاه کلّی بوده، و تفسیرهای گوناگونی دارد، تو چیزی می‌گویی، و آنها چیز دیگر، لیکن با سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم با آنان به بحث و گفتگو بپرداز، که در برابر آن راهی جز پذیرش ندارند

توضیح

این سخن امام علیه السلام: «و لکن حاجّهم بالسنّه» ابن ابی الحدید گوید مانند این سخن نبی صلّی الله علیه و آله است: علی با حق و حق با علی است هرجا که او بچرخد آن نیز همراه او می⁭چرخد و نیز نصوصی غیر از آن. جوهری گوید: ما عنه محیص گفته می⁭شود: یعنی از آن گریز و محل فراری نیست.

روایت 607

نهج⁭البلاغه⁽⁴⁾: در آستانه جنگ نهروان امام فردی را فرستاد تا گروهی از کوفیان که قصد ملحق شدن به لشکر خوارج را داشتند و ترسناک

1) 606- رواه السيّد الرضيّ رحمه اللّه في المختار ما قبل الأخير من باب كتب أمير المؤمنين عليه السلام من نهج البلاغة.

2) 607- رواه السيّد الرضيّ رضوان اللّه عليه في المختار: 179 من كتاب نهج البلاغة. و قريبا منه رويناه مسندا في المختار: 297 من كتاب نهج السعادة: ج 2 ص 482 ط 1.

3) . سید رضی آن را در مختار ماقبل آخر از باب نامه های امیر مؤمنان علیه السلام از نهج البلاغه روایت کرد.

4) . سید رضی آن را در مختار 179 از کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

عليه السلام فَلَمَّا عَادَ إِلَيْهِ الرَّجُلُ قَالَ لَهُ أَمِنُوا فَقَطَنُوا أَمْ جَبَنُوا فَظَعَنُوا فَقَالَ الرَّجُلُ بَلْ ظَعَنُوا يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ عليه السلام :

بُعْداً لَهُمْ كَما بَعِدَتْ ثَمُودُ أَمَا لَوْ أُشْرِعَتِ الْأَسِنَّةُ إِلَيْهِمْ وَ صُبَّتِ السُّيُوفُ عَلَي هَامَاتِهِمْ لَقَدْ نَدِمُوا عَلَي مَا كَانَ مِنْهُمْ إِنَّ الشَّيْطَانَ الْيَوْمَ قَدِ اسْتَفَلَّهُمْ وَ هُوَ غَداً مُتَبَرِّئٌ مِنْهُمْ وَ مُخَلٍّ عَنْهُمْ فَحَسْبُهُمْ بِخُرُوجِهِمْ مِنَ الْهُدَي وَ ارْتِكَاسِهِمْ فِي الضَّلَالِ وَ الْعَمَي وَ صَدِّهِمْ عَنِ الْحَقِّ وَ جِمَاحِهِمْ فِي التِّيهِ.

بيان

قطن بالمكان أقام و قوله بعدا منصوب علي المصدر و هو ضد القرب و الهلاك قوله عليه السلام قد استفلهم في بعض النسخ بالقاف أي حملهم أو اتخذهم قليلا و سهل عليه أمرهم و في أكثر النسخ بالفاء أي وجدهم فلا لا خير فيهم أو مفلولين منهزمين و في بعضها استفزهم أي استخفهم و في بعضها استقبلهم أي قبلهم و المراد بالغد اليوم الذي تصب السيوف علي هاماتهم أو يوم القيامة.

و قال الجوهري الركس رد الشي‌ء مقلوبا و ارتكس فلان في أمر كان قد نجا منه و جمح الفرس كمنع اعتز فارسه و غلبه و التيه المفازة و الضلال.

«608»

⁽¹⁾ ج، الإحتجاج رُوِيَ أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أَرْسَلَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ إِلَي الْخَوَارِجِ وَ كَانَ بِمَرْأًي مِنْهُمْ وَ مَسْمَعٍ لِيَسْأَلَهُمْ مَا ذَا الَّذِي نَقَمُوا عَلَيْهِ فَقَالَ لَهُمُ ابْنُ عَبَّاسٍ مَا ذَا نَقَمْتُمْ عَلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ قَالُوا لَهُ فِي الْجَوَابِ نَقَمْنَا يَا ابْنَ الْعَبَّاسِ عَلَي صَاحِبِكَ خِصَالًا كُلُّهَا مُكَفِّرَةٌ مُوبِقَةٌ تَدْعُو إِلَي النَّارِ .

أَمَّا أَوَّلُهَا فَإِنَّهُ مَحَي اسْمَهُ مِنِ إِمْرَةِ الْمُؤْمِنِينَ ثُمَّ كَتَبَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ مُعَاوِيَةَ فَإِذَا لَمْ يَكُنْ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَنَحْنُ الْمُؤْمِنُونَ فَلَسْنَا نَرْضَي أَنْ يَكُونُ أَمِيرَنَا .

وَ أَمَّا الثَّانِيَةُ فَإِنَّهُ شَكَّ فِي نَفْسِهِ حِينَ قَالَ لِلْحَكَمَيْنِ انْظُرَا فَإِنْ كَانَ مُعَاوِيَةُ أَحَقَّ بِهَا فَأَثْبِتَاهُ وَ إِنْ كُنْتُ أَوْلَي بِهَا فَأَثْبِتَانِي فَإِذَا هُوَ شَكَّ فِي نَفْسِهِ فَلَمْ يَدْرِ

بودند بپاید، از او پرسید «ایمن شدند و بر جای ماندند یا ترسیدند و فرار کردند، مرد گفت «ترسیدند و به خوارج پیوستند» فرمود:

از رحمت خدا دور باشند چونان قوم ثمود، آگاه باشید اگر نیزه‌ها به سوی آنان راست شود و شمشیرها بر سرشان فرود آید، از گذشته خود پشیمان خواهند شد، امروز شیطان آنها را به تفرقه دعوت کرد، و فردا از آنها بیزاری می‌جوید، و از آنها کنار خواهد کشید.همین ننگ آنان را کافی است که از هدایت گریختند و در گمراهی و کوری فرو رفتند، راه حق را بستند، و در حیرت و سرگردانی ماندند.

توضیح

قطن بالمکان یعنی: مقیم شد، و این سخن او «بعداً» به⁭عنوان مصدر منصوب است و متضاد قرب و هلاکت است. این سخن امام علیه السلام «قد استفلّهم» در بعضی نسخه⁭ها با قاف آمده است یعنی بر آنان حمل کرد یا آنها را کم پنداشت و امر آنها بر او آسان شد. و در اغلب نسخه⁭ها با فاء آمده است یعنی آنها را مغلوبی که هیچ خیری در آنان نیست یافت یعنی شکست⁭خورده مغلوب و در بعضی نسخه⁭ها «استفزّهم» یعنی آنها را کم ارزش شمرد و در برخی از آنها «استقبلهم» آمده است یعنی آنها را پذیرفت. و منظور از فردا روزی است که شمشیرها بر سرشان فرو می⁭ریزد یا روز قیامت است. جوهری گوید: الرکس بازگرداندن شی به⁭صورت وارونه است ارتکس فلان فی امر کان یعنی از آن نجات یافت. جمح الفرس بر وزن منع یعنی اسبش سرکش شد و بر او غلبه یافت، التیه صحرا و ضلالت.

روایت 608

الاحتجاج⁽²⁾:

روایت است که امیرمؤمنان علیه السلام عبدالله بن عباس را به⁭سوی خوارج فرستاد درحالی⁭که در دید و محل شنیدن از آنان بود تا از آنان بپرسد چرا با او دشمنی دارند؟ پس ابن عباس به آنان گفت: کینه چه چیزی را از امیرمؤمنان به دل گرفتید؟ در جواب به او گفتند: ابن عباس خصلت⁭هایی را از رفیقت به دل گرفته⁭ایم که همه آنها تکفیر شده ویرانگر است که به⁭سوی آتش فرامی⁭خواند.

اولین آنها این است که او نامش را از امارت مؤمنان پاک کرد سپس بین او و معاویه نوشته شد و زمانی⁭که او امیرمؤمنان نباشد و ما مؤمنان هستیم راضی نیستیم که او امیر ما باشد.

دوم اینکه او در خود شک کرد زمانی⁭که به دو حکم گفت: بنگرید پس اگر معاویه شایسته آن بود او را باقی گذارید و اگر من شایسته آن بودم مرا باقی گذارید پس زمانی⁭که او در خود تردید کند و نداند

1) 608- رواه الطبرسيّ رحمه اللّه في عنوان: «احتجاجه عليه السلام علي الخوارج ... » من كتاب الاحتجاج: ج 1، ص 187، ط بيروت.

2) . طبرسی آن را در عنوان «احتجاجه علیه السلام علی الخوارج...» از کتاب الاحتجاج: ج1، ص 187، چاپ بیروت روایت کرد.

أَ هُوَ الْمُحِقُّ أَمْ مُعَاوِيَةُ فَنَحْنُ فِيهِ أَشَدُّ شَكّاً .

وَ الثَّالِثَةُ أَنَّهُ جَعَلَ الْحَكَمَ إِلَي غَيْرِهِ وَ قَدْ كَانَ عِنْدَنَا أَحْكَمَ النَّاسِ .

وَ الرَّابِعَةُ أَنَّهُ حَكَّمَ الرِّجَالَ فِي دِينِ اللَّهِ وَ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ إِلَيْهِ .

وَ الْخَامِسَةُ أَنَّهُ قَسَّمَ بَيْنَنَا الْكُرَاعَ وَ السِّلَاحَ يَوْمَ الْبَصْرَةِ وَ مَنَعَنَا النِّسَاءَ وَ الذُّرِّيَّةَ .

وَ السَّادِسَةُ أَنَّهُ كَانَ وَصِيّاً فَضَيَّعَ الْوَصِيَّةَ .

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَدْ سَمِعْتَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَقَالَةَ الْقَوْمِ فَأَنْتَ أَحَقُّ بِجَوَابِهِمْ فَقَالَ نَعَمْ ثُمَّ قَالَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ قُلْ لَهُمْ أَ لَسْتُمْ تَرْضَوْنَ بِحُكْمِ اللَّهِ وَ حُكْمِ رَسُولِهِ قَالُوا نَعَمْ قَالَ أَبْدَأُ عَلَي مَا بَدَأْتُمْ بِهِ فِي بَدْءِ الْأَمْرِ .

ثُمَّ قَالَ كُنْتُ أَكْتُبُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله الْوَحْيَ وَ الْقَضَايَا وَ الشُّرُوطَ وَ الْأَمَانَ يَوْمَ صَالَحَ أَبَا سُفْيَانَ وَ سُهَيْلَ بْنَ عَمْرٍو فَكَتَبَ :

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ

هَذَا مَا اصْطَلَحَ عَلَيْهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ أَبُو سُفْيَانَ وَ سُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو .

فَقَالَ سُهَيْلٌ إِنَّا لَا نَعْرِفُ الرَّحْمَنَ الرَّحِيمَ وَ لَا نُقِرُّ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ وَ لَكُنَّا نَحْسَبُ ذَلِكَ شَرَفاً لَكَ أَنْ تُقَدِّمَ اسْمَكَ قَبْلَ أَسْمَائِنَا وَ إِنْ كُنَّا أَسَنَّ مِنْكَ وَ أَبِي أَسَنُّ مِنْ أَبِيكَ فَأَمَرَنِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَالَ اكْتُبْ مَكَانَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ بِاسْمِكَ اللَّهُمَّ فَمَحَوْتُ ذَلِكَ وَ كَتَبْتُ بِاسْمِكَ اللَّهُمَّ وَ مَحَوْتُ رَسُولَ اللَّهِ وَ كَتَبْتُ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ فَقَالَ لِي إِنَّكَ تُدْعَي إِلَي مِثْلِهَا فَتُجِيبُ وَ أَنْتَ مُكْرَهٌ وَ هَكَذَا كَتَبْتُ بَيْنِي وَ بَيْنَ مُعَاوِيَةَ وَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ هَذَا مَا اصْطَلَحَ عَلَيْهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ مُعَاوِيَةُ وَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ فَقَالا لَقَدْ ظَلَمْنَاكَ بِأَنْ أَقْرَرْنَا بِأَنَّكَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ وَ قَاتَلْنَاكَ وَ لَكِنِ اكْتُبْ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ فَمَحَوْتُ كَمَا مَحَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَإِنْ

که آیا او محق است یا معاویه ما درباره او شک بیشتری داریم. و سوم اینکه او حکم را برای غیر خود قرار داد درحالی⁭که نزد ما از داورترین مردم بود.

و چهارم اینکه وی او مردانی را در این حکم کرد درحالی⁭که این بر وی نبود .

پنجم اینکه او در روز بصره اسبان و سلاح را میان ما تقسیم کرد و زنان و فرزندان را از ما منع کرد.

ششم اینکه او وصی بود اما وصیت را تباه کرد.

ابن عباس گفت: یا امیرمؤمنان سخنان آن قوم را شنیدم و تو به پاسخ دادن به آنان سزاوارتری، فرمود بله سپس ادامه داد: ای ابن عباس به آنان بگو: آیا به حکم خدا و حکم رسولش راضی نیستید؟ گفتند: بله. گفت: بر آنچه⁭که در ابتدای امر با آنان شروع کردید شروع می⁭کنم سپس فرمود: برای رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله وحی، قضایا، شروط و أمان را می⁭نگاشتم روزی که با ابوسفیان و سهیل بن عمرو صلح کرد نوشت: بسم الله الرحمن الرحیم. این چیزی است که محمد رسول خدا با ابوسفیان و سهیل بن عمرو بر آن توافق کردند.

پس سهیل گفت: ما رحمن رحیم را نمی⁭شناسیم و اقرار نمی⁭کنیم که تو رسول⁭الله هستی بلکه برای تو برتری می⁭دانیم که اسمت را پیش از اسم ما مقدم بداری گرچه ما از تو مسن⁭تر و پدرم از پدر تو مسن⁭تر است. پس رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله به من امر کرد و فرمود: به⁭جای بسم الله الرحمن الرحیم بنویس «باسمک اللهم» پس آن را پاک کردم و باسمک اللهم نوشتم و رسول⁭الله را پاک کردم و محمد بن عبدالله نوشتم، پس به من فرمود: تو به نظیر این امر خوانده می⁭شوی و به اجبار اجابت می⁭کنی. و من بین خودم و معاویه و عمرو بن عاص چنین نوشتم: «این چیزی است که امیرمؤمنان و معاویه و عمرو بن عاص بر آن توافق کردند». پس گفتند: با اقرارمان به اینکه تو امیرمؤمنان هستی و با تو پیکار کردیم به تو ظلم کردیم بلکه بنویس علی بن ابی طالب، پس چنانکه رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله پاک کرد پاک کردم پس اگر از آن

أَبَيْتُمْ ذَلِكَ فَقَدْ جَحَدْتُمْ فَقَالُوا هَذِهِ لَكَ خَرَجْتَ مِنْهَا .

فَقَالَ وَ أَمَّا قَوْلُكُمْ أَنِّي شَكَكْتُ فِي نَفْسِي حَيْثُ قُلْتُ لِلْحَكَمَيْنِ انْظُرَا فَإِنْ كَانَ مُعَاوِيَةُ أَحَقَّ بِهَا مِنِّي فَأَثْبِتَاهُ فَإِنَّ ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ شَكّاً مِنِّي وَ لَكِنِّي أَنْصَفْتُ فِي الْقَوْلِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَي وَ إِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلي هُديً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ وَ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ شَكّاً وَ قَدْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّ نَبِيَّهُ عَلَي الْحَقِّ قَالُوا وَ هَذِهِ لَكَ .

قَالَ وَ أَمَّا قَوْلُكُمْ أَنِّي جَعَلْتُ الْحَكَمَ إِلَي غَيْرِي وَ قَدْ كُنْتُ عِنْدَكُمْ أَحْكَمَ النَّاسِ فَهَذَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَدْ جَعَلَ الْحَكَمَ إِلَي سَعْدٍ يَوْمَ بَنِي قُرَيْظَةَ وَ قَدْ كَانَ أَحْكَمَ النَّاسِ وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَي لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فَتَأَسَّيْتُ بِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالُوا وَ هَذِهِ لَكَ بِحُجَّتِنَا .

قَالَ وَ أَمَّا قَوْلُكُمْ أَنِّي حَكَّمْتُ فِي دِينِ اللَّهِ الرِّجَالَ فَمَا حَكَّمْتُ الرِّجَالَ وَ إِنَّمَا حَكَّمْتُ كَلَامَ رَبِّيَ الَّذِي جَعَلَهُ اللَّهُ حَكَماً بَيْنَ أَهْلِهِ وَ قَدْ حَكَّمَ اللَّهُ الرِّجَالَ فِي طَائِرٍ فَقَالَ وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ ما قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ فَدِمَاءُ الْمُسْلِمِينَ أَعْظَمُ مِنْ دَمِ طَائِرٍ قَالُوا وَ هَذِهِ لَكَ بِحُجَّتِنَا .

قَالَ وَ أَمَّا قَوْلُكُمْ أَنِّي قَسَمْتُ يَوْمَ الْبَصْرَةِ لَمَّا أَظْفَرَنِي اللَّهُ بِأَصْحَابِ الْجَمَلِ الْكُرَاعَ وَ السِّلَاحَ وَ مَنَعْتُكُمُ النِّسَاءَ وَ الذُّرِّيَّةَ فَإِنِّي مَنَنْتُ عَلَي أَهْلِ الْبَصْرَةِ كَمَا مَنَّ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَلَي أَهْلِ مَكَّةَ فَإِنْ عَدَوْا عَلَيْنَا أَخَذْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ لَمْ نَأْخُذْ صَغِيراً بِكَبِيرٍ وَ بَعْدُ فَأَيُّكُمْ كَانَ يَأْخُذُ عَائِشَةَ فِي سَهْمِهِ قَالُوا وَ هَذِهِ لَكَ بِحُجَّتِنَا .

قَالَ وَ أَمَّا قَوْلُكُمْ أَنِّي كُنْتُ وَصِيّاً فَضَيَّعْتُ الْوَصِيَّةَ فَأَنْتُمْ كَفَرْتُمْ وَ قَدَّمْتُمْ عَلَيَّ وَ أَزَلْتُمُ الْأَمْرَ عَنِّي وَ لَيْسَ عَلَي الْأَوْصِيَاءِ الدُّعَاءُ إِلَي أَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا يَبْعَثُ اللَّهُ الْأَنْبِيَاءَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ فَيَدْعُونَ إِلَي أَنْفُسِهِمْ وَ الْوَصِيُّ مَدْلُولٌ عَلَيْهِ مُسْتَغْنٍ عَنِ الدُّعَاءِ إِلَي نَفْسِهِ وَ ذَلِكَ لِمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ صلي الله عليه

امتناع کنید ستم کرده⁭اید، گفتند: این برای توست از آن خارج شدی.

فرمود: اما درخصوص این سخنتان «که من به خودم شک کردم آنگاه که به حکمین گفتم بنگرید پس اگر معاویه از من به آن سزاوارتر بود او را باقی گذارید» آن شک از جانب من نبود بلکه من در این سخن خداوند متعال: «وَإِنَّا أَوْ إِیَّاکُمْ لَعَلَی هُدًی أَوْ فِی ضَلَالٍ مُّبِینٍ» {و در حقیقت‌یا ما یا شما بر هدایت‌یا گمراهی آشکاریم} انصاف کردم و آن شک نبود درحالی⁭که خداوند می⁭داند که نبی⁭اش بر حق است گفتند: و این برای توست.

فرمود: و درخصوص این سخنتان که «من حکم را برای غیر خود قرار دادم درحالی⁭که نزد شما داورترین مردم بودم «پس این رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله است که در روز بنی قریظه حکم را برای سعد قرار داد درحالی⁭که خود داورترین مردم بود. و خداوند متعال فرموده است: «لَقَدْ کَانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ» {قطعا برای شما در [اقتدا به] رسول خدا سرمشقی نیکوست} پس به رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله تأسی جستم. گفتند و این برای توست در مقابل حجت ما.

فرمود: و اما در خصوص این سخنتان که «من در دین خدا مردانی را حکم کردم» من مردان را حکم نکردم بلکه کلام پروردگارم که آن را بین اهلش حکم قرار داد حکم کردم و درحالی⁭که خداوند درباره پرنده⁭ای مردان را حکم کرد و فرمود: « وَمَن قَتَلَهُ مِنکُم مُّتَعَمِّدًا فَجَزَاء مِّثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ یَحْکُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِّنکُمْ» {هر کس از شما عمدا آن را بکشد باید نظیر آنچه کشته است از چهارپایان کفاره‌ای بدهد که [نظیر بودن] آن را دو تن عادل از میان شما تصدیق کنند} و خون مسلمانان از خون پرنده عظیم⁭تر است. گفتند: و این برای توست در مقابل حجت ما.

فرمود: و این سخنتان که « من در روز بصره زمانی⁭که خداوند مرا در مقابل اصحاب جمل پیروز کرد اسب و سلاح را تقسیم کردم و زنان و فرزندان را از شما منع کردم» من بر اهل بصره لطف کردم چنانکه رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله بر اهل مکه لطف کرد پس اگر بر ما تجاوز کردند آنان را به گناهانشان مؤاخذه کردیم و کوچک را به خاطر بزرگ مؤاخذه نکردیم! و گذشته از این کدام⁭یک از شما عائشه را در سهم خود می⁭گرفت گفتند: و این برای توست در مقابل حجت ما.

فرمود: و این سخنتان که «من وصی بودم و وصیت را تباه کردم» شما کفر ورزیدید و بر من مقدم داشتید و امر را از من زائل کردید و بر اوصیاء نیست که به⁭سوی خود دعوت کنند، خداوند انبیا صلوات⁭الله علیهم را مبعوث می⁭کند پس به⁭سوی خود دعوت می⁭کنند و وصی به⁭سوی او راهنمایی شده از دعوت به⁭سوی خود بی⁭نیاز است و آن برای کسی⁭ است که به خدا و رسولش صلّی الله علیه و آله ایمان آورد و

و آله وَ لَقَدْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ ذِكْرُهُ وَ لِلَّهِ عَلَي النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا فَلَوْ تَرَكَ النَّاسُ الْحَجَّ لَمْ يَكُنِ الْبَيْتُ لِيَكْفُرَ بِتَرْكِهِمْ إِيَّاهُ وَ لَكِنَّ النَّاسَ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِتَرْكِهِمُ الْبَيْتَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَي نَصَبَهُ لَهُمْ عَلَماً وَ كَذَلِكَ نَصَبَنِي عَلَماً حَيْثُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَا عَلِيُّ أَنْتَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَي وَ أَنْتَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ الْكَعْبَةِ تُؤْتَي وَ لَا تَأْتِي ⁽¹⁾

و قوله صلّي اللّه عليه و آله و سلم: «أنت بمنزلة الكعبة تؤتي و لا تأتي ... » رواه أيضا ابن الأثير في ترجمة أمير المؤمنين عليه السلام من كتاب أسد الغابة: ج 4 ص 31 ط 1.

و أيضا روي ما في معناه ابن عساكر في الحديث: 912 من ترجمة أمير المؤمنين عليه السلام من تاريخ دمشق: ج 2 ص 407 ط 2.

و رواه ابن المغازلي في الحديث: 149 من كتابه: مناقب أمير المؤمنين عليه السلام: ص 106، ط 1.

و ليلاحظ ما رواه السيوطي نقلا عن الديلميّ في ذيل كتاب اللآلي المصنوعة: ج 1، 62.

فَقَالُوا وَ هَذِهِ لَكَ بِحُجَّتِنَا فَأَذْعَنُوا فَرَجَعَ بَعْضُهُمْ وَ بَقِيَ مِنْهُمْ أَرْبَعَةُ آلَافٍ لَمْ يَرْجِعُوا مِمَّنْ كَانُوا قَعَدُوا عَنْهُ فَقَاتَلَهُمْ فَقَتَلَهُمْ.

بيان

قوله عليه السلام فدماء المسلمين لعل المراد أن تحكيم الرجال في الطائر لما كان لجهل الناس و الاضطرار فالضرورة هنا أشد فالكلام علي التنزل فإنه عليه السلام منع أولا تحكيم الرجال و قال بعد التسليم لا فساد فيه و يحتمل أن يكون مؤيدا لأول الكلام ردا لشبهة أصحاب معاوية بالمقايسة بالطائر أي لم نحكم الرجال لأن التحكيم إنما ورد في الأمور الجزئية التي لا مفسدة كثيرا في الخطإ فيها و لا يمكن مقايسة دماء المسلمين بها فإنه قياس مع الفارق و لكنه بعيد و لا يجري في بعض الأخبار التي وردت بهذا الوجه.

«609»

⁽²⁾ ب، قرب الإسناد الْيَقْطِينِيُّ عَنِ الْقَدَّاحِ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ عليهما السلام أَنَّ عَلِيّاً

خداوند عز ذکره فرمود: «وَلِلّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً» {و برای خدا حج آن خانه بر عهده مردم است [البته بر] کسی که بتواند به سوی آن راه یابد} پس اگر مردم حج را ترک کنند شایسته بود بیت با ترکش از جانب آنان تکفیر شود اما آنها به ترک کردن خود بیت را تکفیر کردند زیرا خداوند متعال آن را به⁭عنوان علامتی برای آنان منصوب کرد و مرا نیز به⁭عنوان علامتی منصوب کرد آنجا که رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله فرمود: «ای علی تو از من به منزله هارون از موسی هستی و تو از من به منزله کعبه هستی که به⁭سویت آمده می⁭شود و تو نمی⁭آیی» گفتند: و این برای توست در مقابل حجت ما پس اذعان کردند و برخی از آنها بازگشتند و چهار هزار نفر از آنان باقی ماندند و بازنگشتند، از جمله کسانی که از او باز مانده بودند. پس وی با آنان پیکار کرد و به هلاکت رسانید.

توضیح

این سخن امام علیه السلام: «خون مسلمانان» شاید منظور این باشد که حکم کردن مردان درباره پرنده از آنجا که به‌جهت جهل مردم و اضطرار بود، پس ضرورت در اینجا شدیدتر است، پس کلام از باب تنزل است، زیرا امام علیه السلام اولا تحکیم مردان را منع کرد و بعد از پذیرفتن فرمود: در آن فسادی نیست و محتمل است که تأئیدکننده‌ای برای ابتدام کلام در رد شبهه یاران معاویه درخصوص مقایسه با پرنده باشد، یعنی مردان را داور نکرده‌ای، زیرا فقط در اموری جزئی که در صورت اشتباه در آن، فسادی در آن نیست، وارد شده است و مقایسه کردن خون مسلمانان با آن ممکن نیست، زیرا این قیاس مع الفارق است. اما این بعید است و در برخی از اخباری که به این وجه وارد شده است، نیامده است.

روایت 609

قرب الاسناد⁽³⁾: یقطینی از قدّاح از جعفر از پدرش علیه السلام روایت کرد که علی

1) ما بين المعقوفين غير موجود في طبعة الكمبانيّ من البحار، و أخذناه من كتاب الاحتجاج ط بيروت ص 189.

2) 609- رواه الحميري رحمه اللّه في الحديث: 90 من كتاب قرب الإسناد، ص 14، ط 1.

3) . حمیری آن را در حدیث 90 از کتاب قرب الأسناد، ص 14، چاپ اول روایت کرد.

عليه السلام كَانَ يُبَاشِرُ الْقِتَالَ بِنَفْسِهِ وَ أَنَّهُ نَادَي ابْنَهُ مُحَمَّدَ بْنَ الْحَنَفِيَّةِ يَوْمَ النَّهْرَوَانِ قَدِّمْ يَا بُنَيَّ اللِّوَاءَ فَقَدَّمَ ثُمَّ قَالَ قَدِّمْ يَا بُنَيَّ اللِّوَاءَ فَقَدَّمَ ثُمَّ وَقَفَ فَقَالَ لَهُ قَدِّمْ يَا بُنَيَّ فَتَكَعْكَعَ الْفَتَي فَقَالَ قَدِّمْ يَا ابْنَ اللَّخْنَاءِ ثُمَّ جَاءَ عَلِيٌّ حَتَّي أَخَذَ مِنْهُ اللِّوَاءَ فَمَشَي بِهِ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ أَمْسَكَ ثُمَّ تَقَدَّمَ عَلِيٌّ بَيْنَ يَدَيْهِ فَضَرَبَ قُدُماً.

إيضاح

قال الجوهري كعكعته فتكعكع أي حبسته فاحتبس و تكعكع أي جبن و رجل كعكع بالضم أي جبان ضعيف و قال لخن السقاء بالكسر أي أنتن و منه قولهم أمة لخناء و يقال اللخناء التي لم تختن و قال مضي قدما لم يعرج و لم ينثن.

«610»

⁽¹⁾يد، التوحيد الدَّقَّاقُ عَنِ الْأَسَدِيِّ عَنِ الْبَرْمَكِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سُلَيْمَانَ الْجَعْفَرِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ الْهَاشِمِيِّ عَنْ سَعْدٍ الْخَفَّافِ عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ قَالَ: لَمَّا وَقَفَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام عَلَي الْخَوَارِجِ وَ وَعَظَهُمْ وَ ذَكَّرَهُمْ وَ حَذَّرَهُمُ الْقِتَالَ قَالَ لَهُمْ مَا تَنْقِمُونَ مِنِّي إِلَّا أَنِّي أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ بِرَسُولِهِ فَقَالُوا أَنْتَ كَذَلِكَ وَ لَكِنَّكَ حَكَّمْتَ فِي دِينِ اللَّهِ أَبَا مُوسَي الْأَشْعَرِيَّ فَقَالَ عليه السلام وَ اللَّهِ مَا حَكَّمْتُ مَخْلُوقاً وَ إِنَّمَا حَكَّمْتُ الْقُرْآنَ وَ لَوْ لَا أَنِّي غُلِبْتُ عَلَي أَمْرِي وَ خُولِفْتُ فِي رَأْيِي لَمَا رَضِيتُ أَنْ تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا بَيْنِي وَ بَيْنَ أَهْلِ حَرْبِ اللَّهِ حَتَّي أُعْلِيَ كَلِمَةَ اللَّهِ وَ أَنْصُرَ دِيْنَ اللَّهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْجَاهِلُونَ وَ الْكَافِرُونَ.

«611»

⁽²⁾ب، قرب الإسناد هَارُونُ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ عليهما السلام أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام كَانَ يَدْعُو عَلَي الْخَوَارِجِ فَيَقُولُ فِي دُعَائِهِ:

علیه السلام خود مباشرت به پیکار می‌کرد و پسرش محمد بن حنیفه را در روز نهروان ندا داد: پسرم پرچم را پیش بیاور و او پیش آورد. سپس فرمود: پسرم پرچم را پیش بیاور و او پیش آورد. سپس ایستاد و به او گفت: پیش برو پسرم، پس جوان ترسید. فرمود: پیش برو ای پسر زن ختنه نشده. سپس علی علیه السلام آمد تا اینکه پرچم را از او گرفت و تا آنجا که خدا خواست آن را برد. سپس ایستاد، سپس علی علیه السلام از مقابل خود پیش رفت و به این سو و آن سو منحرف نشد.

توضیح

جوهری گوید: کعکعته فتکعکع یعنی او را حبس کردم پس محبوس شد و تکعکع یعنی ترسید و رجل کعکع با ضمه یعنی ترسوی ضعیف. و گوید: لخن السقاء با کسره یعنی بدبو شد و أمة لخناء از آن است و گفته می‌شود اللخناء: زنی است که ختنه نشده است و گوید: مضی قدماً یعنی خم و منحرف نشد.

روایت 610

توحید⁽³⁾:

اصبغ بن نباته گوید: زمانی که امیرمؤمنان علی بن ابی‌طالب علیه السلام بر خوارج ایستاد و آنان را اندرز داد و آنان را تذکیر داد و از جنگ برحذر داشت، به آنان فرمود: از من چه کینه‌ای دارید جز اینکه من اولین کسی هستم که به خدا و رسولش ایمان آورد. پس به او گفتند: تو چنین هستی، اما تو ابوموسی اشعری را در دین خدا داور کردی، پس فرمود: به خدا سوگند من هیچ مخلوقی را داور نکردم، بلکه قرآن را داور کردم و اگر در امرم بر من غلبه نمی‌شد و با نظرم مخالفت نمی‌شد، راضی نمی‌شدم که جنگ بارهایش را بین من و اهالی جنگ خدا قرار دهد تا کلمه خدا را بالا ببرم و دین خدا را یاری کنم، گرچه جاهلان و کافران اکراه داشته باشند.

روایت 611

قرب الاسناد⁽⁴⁾:

هارون از صدقه از جعفر از پدرش علیه السلام روایت کرد که علی علیه السلام خوارج را نفرین می‌کرد و در نفرینش می‌فرمود:

1) 610- رواه الشيخ الصدوق قدس اللّه نفسه في الحديث: 6 من الباب: 30 من كتاب التوحيد.

2) 611- رواه الحميري رحمه اللّه في الحديث: 37 من كتاب قرب الإسناد، ص 8.

3) . شیخ صدوق آن را در حدیث 6 از باب 30 کتاب توحید روایت کرد.

4) . حمیری آن را در حدیث 37 از کتاب قرب الأسناد، ص 8 روایت کرد.

اللَّهُمَّ رَبَّ الْبَيْتِ الْمَعْمُورِ وَ السَّقْفِ الْمَرْفُوعِ وَ الْبَحْرِ الْمَسْجُورِ وَ الْكِتَابِ الْمَسْطُورِ أَسْأَلُكَ الظَّفَرَ عَلَي هَؤُلَاءِ الَّذِينَ نَبَذُوا كِتَابَكَ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَ فَارَقُوا أُمَّةَ أَحْمَدَ صلي الله عليه و آله عُتُوّاً عَلَيْكَ.

«612»

و رواه أيضا في الحديث: 31 و 47 ص 30 بأسانيد أخر، و قد ذكر الطباطبائي له مصادر أخر في تعليقه.

و أيضا رواه عبد اللّه بن أحمد تحت الرقم: 703 من كتاب المسند: ج 1، ص 91 ط 1.

مد، العمدة بِإِسْنَادِهِ إِلَي أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ مِنْ مُسْنَدِهِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ قَالَ: قَدِمَ عَلَي عَلِيٍّ عليه السلام قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ مِنَ الْخَوَارِجِ فِيهِمْ رَجُلٌ يُقَالُ لَهُ الْجَعْدُ بْنُ بَعْجَةَ فَقَالَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ يَا عَلِيُّ فَإِنَّكَ مَيِّتٌ فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام بَلْ مَقْتُولٌ قَتْلًا ضَرْبَةً عَلَي هَذَا يُخْضَبُ هَذِهِ يَعْنِي لِحْيَتَهُ وَ رَأْسَهُ عَهْدٌ مَعْهُودٌ وَ قَضَاءٌ مَقْضِيٌّ وَ قَدْ خابَ مَنِ افْتَري وَ عَاتَبَهُ فِي لِبَاسِهِ فَقَالَ مَا يَمْنَعُكَ أَنْ تَلْبَسَ فَقَالَ مَا لَكَ وَ لِلِبَاسِي هُوَ أَبْعَدُ مِنَ الْكِبْرِ وَ أَجْدَرُ أَنْ يَقْتَدِيَ بِيَ الْمُسْلِمُ.

«613»

⁽²⁾ ل، الخصال فِي خَبَرِ الْيَهُودِيِّ السَّائِلِ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عَمَّا فِيهِ مِنْ خِصَالِ الْأَوْصِيَاءِ قَالَ عليه السلام :

وَ أَمَّا السَّابِعَةُ يَا أَخَا الْيَهُودِ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله كَانَ عَهِدَ إِلَيَّ أَنْ أُقَاتِلَ فِي آخِرِ الزَّمَانِ مِنْ أَيَّامِي قَوْماً مِنْ أَصْحَابِي يَصُومُونَ النَّهَارَ وَ يَقُومُونَ اللَّيْلَ وَ يَتْلُونَ الْكِتَابَ يَمْرُقُونَ بِخِلَافِهِمْ عَلَيَّ وَ مُحَارَبَتِهِمْ إِيَّايَ مِنَ الدِّينِ

بارخدایا ای پروردگار بیت معمور، سقف برافراشته، دریای مملو و کتاب مسطور، پیروزی بر اینان که کتابت را پشت سرخویش انداخته و از روی تمرد از تو، از امت احمد جدا شدند، از تو می‌خواهم .

روایت 612

العمده⁽³⁾

و این حدیث را عبدالله بن احمد ذیل شماره 32 از باب فضائل أمیر مؤمنان علیه السلام از کتاب الفضائل ص 23، چاپ اول روایت کرد.

و همچنین با اسنادهایی دیگر در حدیث 31 و 47 ص 30 روایت کرد، و طباطبائئ در تعلیقش برای آن مصادر دیگری ذکر کرده است.

و عبدالله بن احمد آن را ذیل شماره 703 از کتاب المسند: ج1، ص 91، چاپ اول روایت کرد.

زید بن وهب گوید: جمعی از اهالی بصره از خوارج نزد علی علیه السلام رفتند که در میان آنان مردی بود که جعد بن بعجه خوانده می‌شد. به او گفت: ای علی از خدا بترس که تو مرده‌ای. علی علیه السلام فرمود: بلکه مقتول هستم قتل ضربه‌ای بر این –سرش- که این –محاسنش- را رنگین می‌کند، عهدی وعده داده شده و قضایی مقدر و هر که افترا زند ناکام می‌ماند. او را درباره لباسش سرزنش کرد و گفت: چه چیزی تو را مانع از این می‌شود که بپوشی؟ پس فرمود: تو را چه به لباس من! این از کبر دورتر و به اقتداکردن مسلمان به من شایسته‌تر است.

روایت 613

الخصال⁽⁴⁾:

در خبر یهودی که از امیرمؤمنان علیه السلام درباره خصال اوصیاء سؤال کرد، فرمود: و خصلت هفتم ای برادر یهودی، رسول الله صلّی الله علیه و آله بر من عهد کرد که در اواخر عمرم با جمعی از اصحابم پیکار می‌کنم که روزه می‌گیرند و شب زنده‌داری می‌کنند و کتاب خدا را تلاوت می‌کنند و به دلیل اختلافشان با من و نبردشان با من، همچون

1) 612- رواه ابن البطريق رحمه اللّه في الفصل الأخير في عنوان: «فصل في شي‌ء من الاحداث [الطارئة] بعد رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلم ... » في الحديث: 821 من كتاب العمدة ص 233. و الحديث رواه عبد اللّه بن أحمد تحت الرقم: 32 من باب فضائل أمير المؤمنين عليه السلام من كتاب الفضائل ص 23 ط 1.

2) 613- رواه الشيخ الصدوق رفع اللّه مقامه في آخر الحديث: 58 من باب السبعة من كتاب الخصال: ج 1، ص 381.

3) . ابن بطریق آن را در فصل آخر در عنوان فصل فی شئ من الأحداث الطارئه بعد رسول الله...» در حدیث 821 از کتاب العمده 3 233 روایت کرد.

4) . شیخ صدوق آن را در آخر حدیث 58 از باب سبعه از کتاب الخصال: ج1، ص 381 روایت کرد.

مُرُوقَ السَّهْمِ مِنَ الرَّمِيَّةِ فِيهِمْ ذُو الثُّدَيَّةِ يُخْتَمُ لِي بِقَتْلِهِمْ بِالسَّعَادَةِ .

فَلَمَّا انْصَرَفْتُ إِلَي مَوْضِعِي هَذَا يَعْنِي بَعْدَ الْحَكَمَيْنِ أَقْبَلَ بَعْضُ الْقَوْمِ عَلَي بَعْضٍ بِاللَّائِمَةِ فِيمَا صَارُوا إِلَيْهِ مِنْ تَحْكِيمِ الْحَكَمَيْنِ فَلَمْ يَجِدُوا لِأَنْفُسِهِمْ مِنْ ذَلِكَ مَخْرَجاً إِلَّا أَنْ قَالُوا كَانَ يَنْبَغِي لِأَمِيرِنَا أَنْ لَا يُتَابِعَ مَنْ أَخْطَأَ وَ أَنْ يَقْضِيَ بِحَقِيقَةِ رَأْيِهِ عَلَي قَتْلِ نَفْسِهِ وَ قَتْلِ مَنْ خَالَفَهُ مِنَّا فَقَدْ كَفَرَ بِمُتَابَعَتِهِ إِيَّانَا وَ طَاعَتِهِ لَنَا فِي الْخَطَإِ وَ أُحِلَّ لَنَا بِذَلِكَ قَتْلُهُ وَ سَفْكُ دَمِهِ .

فَتَجَمَّعُوا عَلَي ذَلِكَ وَ خَرَجُوا رَاكِبِينَ رُءُوسَهُمْ يُنَادُونَ بِأَعْلَي أَصْوَاتِهِمْ لَا حُكْمَ إِلَّا لِلَّهِ ثُمَّ تَفَرَّقُوا فُرْقَةً بِالنُّخَيْلَةِ وَ أُخْرَي بِحَرُورَاءَ وَ أُخْرَي رَاكِبَةً رَأْسَهَا تَخْبِطُ الْأَرْضَ شَرْقاً حَتَّي عَبَرَتْ دِجْلَةَ فَلَمْ تَمُرَّ بِمُسْلِمٍ إِلَّا امْتَحَنَتْهُ فَمَنْ تَابَعَهَا اسْتَحْيَتْهُ وَ مَنْ خَالَفَهَا قَتَلَتْهُ .

فَخَرَجْتُ إِلَي الْأُولَيَيْنِ وَاحِدَةٍ بَعْدَ أُخْرَي أَدْعُوهُمْ إِلَي طَاعَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الرُّجُوعِ إِلَيْهِ فَأَبَيَا إِلَّا السَّيْفَ لَا يَقْنَعُهُمَا غَيْرُ ذَلِكَ فَلَمَّا أَعْيَتِ الْحِيلَةُ فِيهِمَا حَاكَمْتُهُمَا إِلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَتَلَ اللَّهُ هَذِهِ وَ هَذِهِ كَانُوا يَا أَخَا الْيَهُودِ لَوْ لَا مَا فَعَلُوا لَكَانُوا رُكْناً قَوِيّاً وَ سَدّاً مَنِيعاً فَأَبَي اللَّهُ إِلَّا مَا صَارُوا إِلَيْهِ .

ثُمَّ كَتَبْتُ إِلَي الْفِرْقَةِ الثَّالِثَةِ وَ وَجَّهْتُ رُسُلِي تَتْرَي وَ كَانُوا مِنْ جِلَّةِ أَصْحَابِي وَ أَهْلِ التَّعَبُّدِ مِنْهُمْ وَ الزُّهْدِ فِي الدُّنْيَا فَأَبَتْ إِلَّا اتِّبَاعَ أُخْتَيْهَا وَ الِاحْتِذَاءَ عَلَي مِثَالِهِمَا وَ أُشْرِعَتْ فِي قَتْلِ مَنْ خَالَفَهَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَ تَتَابَعَتْ إِلَيَّ الْأَخْبَارُ بِفِعْلِهِمْ فَخَرَجْتُ حَتَّي قَطَعْتُ إِلَيْهِمْ دِجْلَةَ أُوَجِّهُ السُّفَرَاءَ وَ النُّصَحَاءَ وَ أَطْلُبُ الْعُتْبَي بِجُهْدِي بِهَذَا مَرَّةً وَ بِهَذَا مَرَّةً وَ أَوْمَي بِيَدِهِ إِلَي الْأَشْتَرِ وَ الْأَحْنَفِ بْنِ قَيْسٍ وَ سَعِيدِ بْنِ قَيْسٍ الْأَرْحَبِيِّ وَ الْأَشْعَثِ بْنِ قَيْسٍ الْكِنْدِيِّ فَلَمَّا أَبَوْا إِلَّا تِلْكَ رَكِبْتُهَا مِنْهُمْ فَقَتَلَهُمُ اللَّهُ يَا أَخَا الْيَهُودِ عَنْ آخِرِهِمْ وَ هُمْ أَرْبَعَةُ آلَافٍ أَوْ يَزِيدُونَ حَتَّي لَمْ يُفْلِتْ مِنْهُمْ مُخْبِرٌ ⁽¹⁾فَاسْتَخْرَجْتُ ذَا الثُّدَيَّةِ مِنْ قَتْلَاهُمْ بِحَضْرَةِ مَنْ تَرَي لَهُ

برون رفتن تیر از کمان از دین خارج می شوند. در میان آنان ذو ثدیه است که کشتن آنها بر من به سعادت من ختم می‌شود.

و زمانی‌که به این موضعم - یعنی بعد از حکمین - روی کردم، برخی از قوم با ملامت در خصوص آنچه که درباره تحکیم حکمین به آن حرکت کردند، روی کردند و برای خود از آن راه خروجی نیافتند، جز اینکه بگویند: برای امیر ما شایسته است که از کسی که خطا کرد، پیروی نکند. و به حقیقت رأیش بر قتل خود و قتل کسانی از ما که که با او مخالفت کرد، قضاوت کند. پس به پیروی‌اش از او، ما را و طاعتش بر ما در خطا را تکفیر کردند و به‌وسیله آن قتل و ریختن خونش را حلال کردند.

پس بر آن تجمع کردند و در حالی که بر رأی خود پای می فشردندخارج شدند و با بلندترین صدا ندا دادند که «لا حکم إلا لله» سپس پراکنده شدند. فرقه‌ای در نخیله، دیگری در حروراء و دیگری درحالی که به رأی خود عمل می کردند - خودسرانه - به طرف شرق رفتند تا اینکه از دجله عبور کردند و بر مسلمانی عبور نکردند جز اینکه وی را آزمودند، پس هرکه را که از آنها پیروی کرد زنده گذاشتند و هرکه را که با آنان مخالف کرد به قتل رساندند.

و به‌سوی دو گروه یکی بعد از دیگری خارج شدم، درحالی که آنها را به اطاعت خدا و رجوع به‌سوی او دعوت می‌کردم، اما از هرچه غیر از شمشیر امتناع ورزیدند و غیر از آن، آنان را قانع نمی‌ساخت. پس زمانی‌که در برابر آنان چاره ای نیافتم، آن دو گروه را به خدا حواله دادم - خدا را حکم قرر دادم -. پس خداوند این و این را به قتل رساند. ای برادر یهودی اگر آنچه انجام دادند، نبود، رکنی قوی و مانعی نفوذناپذیر بودند، اما خداوند از هرچه غیر از آنچه که شدند، امتناع ورزید.

سپس برای فرقه سوم نوشتم و پی در پی برایشان فرستادم، درحالی که از بزرگان یارانم و از اهل عبادت و زهد در دنیا بودند، اما جز از پیروی از دو مشابه خود و حرکت بر نظیر آنها امتناع ورزیدند و شروع به کشتار مسلمانان مخالف خود کردند و اخبار درخصوص عمل آنها به‌سوی من سرازیر شد. پس خارج شدم تا اینکه دجله را به قصد آنها طی کردم. سفیران و ناصحان را فرستادم و توسط به این و آن رضایت آنان را می جستم - و با دستش به اشتر، احنف بن قیس، سعید بن قیس ارحبی و اشعث بن قیس کندی اشاره کرد- اما چون از غیر آن امتناع کردند، به سوی آنان تاختم، پس خداوند آنان را از تا آخرین نفرشان کشت. ای برادر یهودی درحالی که آنها چهارهزار نفر یا بیشتر بودند تا اینکه هیچ خبردهنده‌ای⁽²⁾از آنان نگریخت. پس ذوثدیه را از میان کشتگان آنها در حضور کسانی که

1) كذا في هذه الرواية و الظاهر أنّه من سهو الراوي إذ ورد عن أمير المؤمنين عليه السلام بنحو الاستفاضة أنّه قال: «لا يفلت منهم عشرة و لا يقتل منكم عشرة» و ذكر المؤرخون والمحدثون أنه أفلت منهم تسعة..

2) . در بسیاری از روایات به جای «مخبر» کلمه عشره یا تسعه آمده است یعنی حتی ده تای آنان نگریختند.

ثَدْيٌ كَثَدْيِ الْمَرْأَةِ ثُمَّ الْتَفَتَ عليه السلام إِلَي أَصْحَابِهِ فَقَالَ أَ لَيْسَ كَذَلِكَ قَالُوا بَلَي يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ.

بيان

قال الفيروزآبادي في القاموس جل الشي‌ء و جلاله بضمها معظمه و قوم جلة بالكسر عظماء سادة ذوو أخطار.

«614»

⁽²⁾ يج، الخرائج و الجرائح رُوِيَ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهما السلام عَنْ أَبِيهِ قَالَ: لَمَّا أَرَادَ عَلِيٌّ عليه السلام أَنْ يَسِيرَ إِلَي النَّهْرَوَانِ اسْتَنْفَرَ أَهْلَ الْكُوفَةِ وَ أَمَرَهُمْ أَنْ يُعَسْكِرُوا بِالْمَدَائِنِ فَتَأَخَّرَ عَنْهُ شَبَثُ بْنُ رِبْعِيٍّ وَ عَمْرُو بْنُ حُرَيْثٍ وَ الْأَشْعَثُ بْنُ قَيْسٍ وَ جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ⁽³⁾وَ قَالُوا ائْذَنْ لَنَا أَيَّاماً نَتَخَلَّفْ عَنْكَ فِي بَعْضِ حَوَائِجِنَا وَ نَلْحَقْ بِكَ فَقَالَ لَهُمْ قَدْ فَعَلْتُمُوهُ سَوْأَةً لَكُمْ مِنْ مَشَايِخَ فَوَ اللَّهِ مَا لَكُمْ مِنْ حَاجَةٍ تَتَخَلَّفُونَ عَلَيْهَا وَ إِنِّي لَأَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَ سَأُبَيِّنُ لَكُمْ تُرِيدُونَ أَنْ تُثَبِّطُوا عَنِّي النَّاسَ وَ كَأَنِّي بِكُمْ بِالْخَوَرْنَقِ وَ قَدْ بَسَطْتُمْ سُفْرَتَكُمْ لِلطَّعَامِ إِذْ يَمُرُّ بِكُمْ ضَبٌّ فَتَأْمُرُونَ صِبْيَانَكَ فَيَصِيدُونَهُ فَتَخْلَعُونِّي وَ تُبَايِعُونَهُ .

ثُمَّ مَضَي إِلَي الْمَدَائِنِ وَ خَرَجَ الْقَوْمُ إِلَي الْخَوَرْنَقِ وَ هَيَّئُوا طَعَاماً فَبَيْنَمَا هُمْ كَذَلِكَ عَلَي سُفْرَتِهِمْ وَ قَدْ بَسَطُوهَا إِذْ مَرَّ بِهِمْ ضَبٌّ فَأَمَرُوا صِبْيَانَهُمْ فَأَخَذُوهُ وَ أَوْثَقُوهُ وَ مَسَحُوا أَيْدِيَهُمْ عَلَي يَدِهِ كَمَا أَخْبَرَ عَلِيٌّ عليه السلام وَ أَقْبَلُوا عَلَي الْمَدَائِنِ فَقَالَ لَهُمْ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا لَيَبْعَثَنَّكُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَعَ إِمَامِكُمُ الضَّبِّ الَّذِي بَايَعْتُمْ كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَعَ إِمَامِكُمْ وَ هُوَ يَسُوقُكُمْ إِلَي النَّارِ .

ثُمَّ قَالَ لَئِنْ كَانَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مُنَافِقُونَ فَإِنَّ مَعِي مُنَافِقِينَ أَمَا وَ اللَّهِ يَا شَبَثُ وَ يَا ابْنَ حُرَيْثٍ لَتُقَاتِلَانِ ابْنِيَ الْحُسَيْنَ هَكَذَا أَخْبَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله.

سینه ای چون سینه زن بر او می دیدند بیرون کشیدم. سپس امام علیه السلام به یارانش روی کرد و فرمود: آیا چنین نیست؟ گفتند: بلی یا امیرمؤمنان.

توضیح

فیروزآبادی در قاموس گوید: جلّ الشئ و جلاله با ضمه آن یعنی اغلب آن. و قوم جلّه با کسره، بزرگان، سروران، مقامات بالا.

روایت 614

خرائج⁽⁴⁾:

علی بن حسین علیه السلام از پدرش روایت کرد: زمانی‌که علی علیه السلام قصد کرد که به‌سوی نهروان حرکت کند، اهل کوفه را فراخواند و به آنان دستور داد که در مدائن اردو بزنند و شبث بن ربعی، عمرو بن حریث، اشعث بن قیس و جریر بن عبدالله از او تعلل کردند و گفتند: چند روزی به ما اجازه بده تا برای برخی حاجت‌هایمان از تو باز بمانیم و به تو ملحق شویم. به آنان فرمود: آن را انجام داده‌اید؟ زشتی بر شما باد ای بزرگان!، به خدا سوگند شما حاجتی ندارید که به‌خاطر آن بازبمانید. من از آنچه در دل‌های شماست آگاهم و برایتان بیان می‌کنم، شما می‌خواهید که از مردم تأخیر کنید و گویی من شما را در خورنق می بینم درحالی که شما سفره خویش را برای طعام گسترانیده‌اید، آنگاه سوسماری بر شما گذر می‌کند، به کودکانتان دستور می‌دهید و آنها آن را شکار می‌کنند. پس مرا خلع می‌کنید و با او بیعت می‌کنید.

سپس به‌سوی مدائن حرکت کرد و آن جماعت به‌سوی خورنق خارج شدند و طعامی آماده کردند و درحالی که بر سفره پهن خود بودند، سوسماری بر آنان گذر کرد، پس به کودکانشان دستور دادند و آنها آن را گرفتند و بستند و دستانشان را بر دست او کشیدند، چنانکه علی علیه السلام خبر داده بود و به مدائن روی کردند. پس امیرمؤمنان علیه السلام به آنان فرمود: برای ظالمان بدترین جایگزین است خداوند در روز قیامت شما را به همراه امامتان سوسمار که با او بیعت کرده‌اید، محشور می‌کند. گویی من در روز قیامت به شما می‌نگرم که همراه امامتان هستید و او شما را به‌سوی آتش می‌کشد.

سپس فرمود: اگر با رسول الله منافقانی بودند، با من نیز منافقانی است. ای شبث و ای ابن حریث! به خدا سوگند آگاه باشید که شما با پسرم حسین علیه السلام پیکار می کنید. رسول الله صلّی الله علیه و آله چنین به من خبر داده است.

1) المؤرخون و المحدّثون أنّه أفلت منهم تسعة.

2) 614- رواه مع التوالي قطب الدين الراونديّ رحمه اللّه في كتاب الخرائج.

3) كذا في هذه الرواية، و هذا أيضا سهو من راوي الحديث إذ جرير بن عبد اللّه فارق الإمام عليه السلام قبل وقعة صفّين و لم يعد إليه إلي أن استشهد الإمام عليه السلام.

4) . قطب الدین راوندی آن را با توالی در کتاب الخرائج روایت کرد.

«615»

يج، الخرائج و الجرائح رُوِيَ أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام لَمَّا سَارَ إِلَي النَّهْرَوَانِ شَكَّ رَجُلٌ يُقَالُ لَهُ جُنْدَبٌ فَقَالَ لَهُ عَلِيٌّ عليه السلام الْزَمْنِي وَ لَا تُفَارِقْنِي فَلَزِمَهُ فَلَمَّا دَنَوْا مِنْ قَنْطَرَةِ النَّهْرَوَانِ نَظَرَ عَلِيٌّ عليه السلام قَبْلَ زَوَالِ الشَّمْسِ إِلَي قَنْبَرٍ يُؤْذِنُهُ بِالصَّلَاةِ فَنَزَلَ وَ قَالَ ائْتِنِي بِمَاءٍ فَقَعَدَ يَتَوَضَّأُ فَأَقْبَلَ فَارِسٌ وَ قَالَ قَدْ عَبَرَ الْقَوْمُ فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام مَا عَبَرُوا وَ لَا يَعْبُرُونَهَا وَ لَا يُفْلِتُ مِنْهُمْ إِلَّا دُونَ الْعَشَرَةِ وَ لَا يُقْتَلُ مِنْكُمْ إِلَّا دُونَ الْعَشَرَةِ وَ اللَّهِ مَا كَذَبْتُ وَ لَا كُذِبْتُ .

فَتَعَجَّبَ النَّاسُ فَقَالَ جُنْدَبٌ إِنْ صَحَّ مَا قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام فَلَا أَحْتَاجُ إِلَي دَلِيلٍ غَيْرِهِ فَبَيْنَمَا هُمْ كَذَلِكَ إِذْ أَقْبَلَ فَارِسٌ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ الْقَوْمُ عَلَي مَا ذَكَرْتَ لَمْ يَعْبُرُوا الْقَنْطَرَةَ فَصَلَّي بِالنَّاسِ الظُّهْرَ وَ أَمَرَهُمْ بِالْمَسِيرِ إِلَيْهِمْ فَقَالَ جُنْدَبٌ قُلْتُ لَا يَصِلُ إِلَي الْقَنْطَرَةِ قَبْلِي أَحَدٌ فَرَكَضْتُ فَرَسِي فَإِذَا هُمْ دُونَ الْقَنْطَرَةِ وُقُوفٌ فَكُنْتُ أَوَّلَ مَنْ رَمَي فَقُتِلُوا كُلُّهُمْ إِلَّا تِسْعَةً وَ قُتِلَ مِنْ أَصْحَابِنَا تِسْعَةٌ .

ثُمَّ قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام اطْلُبُوا ذَا الثُّدَيَّةِ فَطَلَبُوهُ فَلَمْ يَجِدُوهُ فَقَالَ اطْلُبُوا فَوَ اللَّهِ مَا كَذَبْتُ وَ لَا كُذِبْتُ ثُمَّ قَامَ فَرَكِبَ الْبَغْلَةَ نَحْوَ قَتْلَي كَثِيرٍ فَقَالَ اقْلِبُوهَا فَاسْتَخْرِجُوا ذَا الثُّدَيَّةِ فَقَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي عَجَّلَكَ إِلَي النَّارِ .

وَ قَدْ كَانَ الْخَوَارِجُ خَرَجُوا عَلَيْهِ قَبْلَ ذَلِكَ بِجَانِبِ الْكُوفَةِ فِي حَرُورَاءَ وَ كَانُوا إِذْ ذَاكَ اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفاً قَالَ فَخَرَجَ إِلَيْهِمْ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فِي إِزَارِهِ وَ رِدَائِهِ رَاكِباً الْبَغْلَةَ فَقِيلَ لَهُ الْقَوْمُ شَاكُونَ فِي السِّلَاحِ أَ تَخْرُجُ إِلَيْهِمْ كَذَلِكَ قَالَ إِنَّهُ لَيْسَ بِيَوْمِ قِتَالِهِمْ وَ صَارَ إِلَيْهِمْ بِحَرُورَاءَ وَ قَالَ لَهُمْ لَيْسَ الْيَوْمَ أَوَانُ قِتَالِكُمْ وَ سَتَفْتَرِقُونَ حَتَّي تَصِيرُوا أَرْبَعَةَ آلَافٍ فَتَخْرُجُونَ عَلَيَّ فِي مِثْلِ هَذَا الْيَوْمِ فِي مِثْلِ هَذَا الشَّهْرِ فَأَخْرُجُ إِلَيْكُمْ بِأَصْحَابِي فَأُقَاتِلُكُمْ حَتَّي لَا يَبْقَي مِنْكُمْ إِلَّا دُونَ عَشَرَةٍ وَ يُقْتَلُ مِنْ أَصْحَابِي يَوْمَئِذٍ دُونَ عَشَرَةٍ هَكَذَا أَخْبَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَلَمْ يَبْرَحْ مِنْ مَكَانِهِ حَتَّي تَبَرَّأَ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ وَ تَفَرَّقُوا إِلَي أَنْ صَارُوا أَرْبَعَةَ آلَافٍ بِالنَّهْرَوَانِ.

«616»

يج، الخرائج و الجرائح رُوِيَ عَنْ جُنْدَبِ بْنِ زُهَيْرٍ الْأَزْدِيِّ قَالَ: لَمَّا فَارَقَتِ الْخَوَارِجُ

روایت 615

الخرائج: روایت است که علی علیه السلام زمانی که به‌سوی نهروان حرکت کرد، مردی که جندب خوانده می شد، شک کرد، پس علی علیه السلام به او فرمود: با من همراه شو و از من جدا نشو. پس با او همراه شد و زمانی که به پل نهروان نزدیک شدند، علی علیه السلام قبل از زوال خورشید به قنبر نگریست که برای نماز، اذان می‌گوید. پس پایین آمد و فرمود: برایم آب بیاور و نشست و وضو گرفت. پس سواری آمد و گفت: آن قوم عبور کرده‌اند، پس امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: عبور نکرده‌اند و از آن عبور نمی کنند و جز ده تن از آنان نمی گریزد و جز ده از شما کشته نمی‌شود. به خدا سوگند دروغ نگفتم و دروغ نشنیدم.

پس مردم تعجب کردند و جندب گفت: اگر آنچه علی علیه السلام گفت صحیح باشد، به راهنمایی غیر او نیاز ندارم. پس آنها چنین بودند وقتی که سواری آمد و گفت: یا امیرمؤمنان، آن قوم چنانکه ذکر کردی، از پل عبور نکرده‌اند، پس او بر مردم نماز ظهر خواند و آنها را به حرکت به‌سوی آنان دستور داد. پس جندب گفت: گفتم کسی قبل از من به پل نمی رسد، پس اسبم را به تاخت بردم، پس آنها قبل از پل ایستاده بودند و من اولین کسی بودم که تیراندازی کرد و جز نه تن، همه آنان کشته شدند و از اصحاب ما نه تن کشته شدند. سپس علی علیه السلام فرمود: ذوثدیه را جستجو کنید، او را جستجو کردند و نیافتند. فرمود: او را جستجو کنید، به خدا سوگند دروغ نگفتم و دروغ نشنیدم. سپس برخاست و به‌سوی کشتگان بسیار، سوار بر استر شد، فرمود: آنها را برگردانید، پس ذوثدیه را بیرون کشیدند، فرمود: سپاس خدایی راست که تو را به‌سوی آتش تعجیل فرمود .

و خوارج قبل از آن از جانب کوفه در حروراء علیه او خارج شده بودند و در آن زمان دوازده هزار بودند. ادامه داد: امیرمؤمنان علیه السلام با دستار و ردای خود و سوار بر استر به‌سوی آنان خارج شد، به او گفته شد: قوم سلاح بر تن کرده‌اند، آیا این چنین به‌سوی آنان خارج می شوی؟ فرمود: پیکار با آنان امروز نیست و به‌سوی آنان در حروراء حرکت کرد و به آنان فرمود: امروز وقت نبردتان نیست، پراکنده خواهید شد یا اینکه چهارهزار نفر شوید. در مانند چنین روز و چنین ماهی علیه من خارج می‌شوید و با یارانم به‌سوی شما خارج می شوم و با شما پیکار می کنم تا جز کمتر از ده نفر از شما باقی نماند و در آن روز از اصحاب من کمتر از ده نفر کشته می‌شود. رسول الله صلّی الله علیه و آله چنین به من خبر داده است، و از مکانش جدا نشد تا اینکه برخی از آنها از برخی دیگر برائت جست و پراکنده شدند تا اینکه در نهروان چهارهزار نفر شدند.

روایت 616

خرائج: از جندب زهیر أزدی روایت است: زمانی که خوارج از علی

عَلِيّاً خَرَجَ عليه السلام إِلَيْهِمْ وَ خَرَجْنَا مَعَهُ فَانْتَهَيْنَا إِلَي عَسْكَرِهِمْ فَإِذَا لَهُمْ دَوِيٌّ كَدَوِيِّ النَّحْلِ فِي قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ وَ فِيهِمْ أَصْحَابُ الْبَرَانِسِ وَ ذَوُو الثَّفِنَاتِ فَلَمَّا رَأَيْتُ ذَلِكَ دَخَلَنِي شَكٌّ فَتَنَحَّيْتُ وَ نَزَلْتُ عَنْ فَرَسِي وَ رَكَزْتُ رُمْحِي وَ وَضَعْتُ تُرْسِي وَ نَثَرْتُ عَلَيْهِ دِرْعِي وَ قُمْتُ أُصَلِّي وَ أَنَا أَقُولُ فِي دُعَائِي اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ قِتَالُ هَؤُلَاءِ رِضًا لَكَ فَأَرِنِي مِنْ ذَلِكَ مَا أَعْرِفُ بِهِ أَنَّهُ الْحَقُّ وَ إِنْ كَانَ لَكَ سَخَطاً فَاصْرِفْ عَنِّي إِذْ أَقْبَلَ عَلِيٌّ عليه السلام فَنَزَلَ عَنْ بَغْلَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ قَامَ يُصَلِّي إِذْ جَاءَهُ رَجُلٌ فَقَالَ قَطَعُوا النَّهْرَ ثُمَّ جَاءَ آخَرُ يَشْتَدُّ بِهِ دَابَّتَهُ فَقَالَ قَطَعُوهُ وَ ذَهَبُوا .

فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام مَا قَطَعُوهُ وَ لَا يَقْطَعُونَهُ وَ لَيُقْتَلُنَّ دُونَ النُّطْفَةِ عَهْدٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ صلي الله عليه و آله وَ قَالَ لِي يَا جُنْدَبُ تَرَي التَّلَّ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله حَدَّثَنِي أَنَّهُمْ يُقْتَلُونَ عِنْدَهُ ثُمَّ قَالَ إِنَّا نَبْعَثُ إِلَيْهِمْ رَسُولًا يَدْعُوهُمْ إِلَي كِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِيِّهِ فَيَرْشُقُونَ وَجْهَهُ بِالنَّبْلِ وَ هُوَ مَقْتُولٌ قَالَ فَانْتَهَيْنَا إِلَي الْقَوْمِ فَإِذَا هُمْ فِي مُعَسْكَرِهِمْ لَمْ يَبْرَحُوا وَ لَمْ يَتَرَحَّلُوا فَنَادَي النَّاسَ وَ ضَمَّهُمْ ثُمَّ أَتَي الصَّفَّ وَ هُوَ يَقُولُ مَنْ يَأْخُذُ هَذَا الْمُصْحَفَ فَيَمْشِيَ بِهِ إِلَي هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ فَيَدْعُوَهُمْ إِلَي كِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِيِّهِ وَ هُوَ مَقْتُولٌ وَ لَهُ الْجَنَّةُ فَمَا أَجَابَهُ أَحَدٌ إِلَّا شَابٌّ مِنْ بَنِي عَامِرِ بْنِ صَعْصَعَةَ فَلَمَّا رَأَي حَدَاثَةَ سِنِّهِ قَالَ لَهُ ارْجِعْ إِلَي مَوْقِفِكَ ثُمَّ أَعَادَ فَمَا أَجَابَهُ أَحَدٌ إِلَّا ذَلِكَ الشَّابُّ قَالَ خُذْهُ أَمَا إِنَّكَ مَقْتُولٌ .

فَمَشَي بِهِ حَتَّي إِذَا دَنَا مِنَ الْقَوْمِ حَيْثُ يُسْمِعُهُمْ نَادَاهُمْ إِذْ رَمَوْا وَجْهَهُ بِالنَّبْلِ فَأَقْبَلَ عَلَيْنَا وَ وَجْهُهُ كَالْقُنْفُذِ فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام دُونَكُمُ الْقَوْمَ فَحَمَلْنَا عَلَيْهِمْ قَالَ جُنْدَبٌ ذَهَبَ الشَّكُّ عَنِّي وَ قَتَلْتُ بِكَفِّي ثَمَانِيَةً .

وَ لَمَّا قُتِلَ الْحَرُورِيَّةُ قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام الْتَمِسُوا فِي قَتْلَاهُمْ رَجُلًا مَخْدُوجاً حدي [إِحْدَي] يَدَيْهِ مِثْلُ ثَدْيِ الْمَرْأَةِ فَطَلَبُوهُ فَلَمْ يَجِدُوهُ فَقَامَ فَأَمَرَ بِهِمْ فَقَلَّبَ بَعْضَهُمْ عَلَي بَعْضٍ فَإِذَا حَبَشِيُّ إِحْدَي عَضُدَيْهِ مِثْلُ ثَدْيِ الْمَرْأَةِ عَلَيْهِ شَعَرَاتٌ كَسِبَالِ السِّنَّوْرِ

علیه السلام جدا شدند، وی به‌سوی آنان خارج شد و ما همراه او خارج شدیم و به لشکر آنان رسیدیم. در قرائت قرآن برای آنان صدایی چون صدای زنبور بود و در میان آنان صاحبان برنس و پینه بودند و چون آن را دیدم دچار شک شدم، پس دست کشیدم و از اسب پایین آمدم و نیزه‌ام را فرو بردم و سپرم را گذاشتم و زره‌ام را بر آن انداختم و به نماز ایستادم، درحالی که در دعایم می‌گفتم: بارخدایا، اگر نبرد با اینان رضای توست، در این مورد چیزی که به‌وسیله آن بدانم که این حق است را به من بنمایان و اگر مورد خشم توست، مرا از آن منصرف کن. تا اینکه علی علیه السلام آمد و از استر رسول الله صلّی الله علیه و آله پایین امد و به نماز ایستاد تا اینکه مردی نزد او آمد و گفت: نهر را طی کردند. سپس مرد دیگری آمد که چارپایش را به تاخت می‌برد و گفت: از آن گذشتند و رفتند. امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: آن را طی نکردند و طی نمی‌کنند و و قبل از نهر کشته می شوند، این عهدی از خدا و رسول او است و به من فرمود: ای جندب، تپه را می‌بینی، عرض کردم: بله، فرمود: رسول الله برایم سخن گفت که آنها کنار آن کشته می‌شوند. سپس فرمود: ما رسولی به‌سوی آنان می‌فرستیم که آنها را به کتاب خدا و سنت نبی‌اش دعوت می‌کند. پس آنها به صورت او درحالی که کشته شده است صدمه می زنند. راوی گوید به آن جمع رسیدیم و آنها در اردوی خود بودند و نرفتند و سفر نکردند. پس مردم را ندا داد و آنان را به ملحق کرد، سپس به صف آمد درحالی که می‌گفت: کیست که این قرآن را بگیرد و آن را به‌سوی این قوم ببرد و آنها را به کتاب خدا و سنت نبی‌اش دعوت کند، درحالی که او کشته می‌شود و بهشت از آن اوست؟ پس جز جوانی از بنی عامر بن صعصعه او را اجابت نکرد. پس چون سن کم او را دید، فرمود: به جای خویش بازگرد. سپس تکرار کرد و کسی جز آن جوان او را اجابت نکرد. فرمود: آن را بگیر، بدان که تو کشته می‌شوی.

پس آن را برد تا اینکه به قوم نزدیک شد، طوری که صدای او به آنان برسد. آنان را ندا داد، پس به‌سوی او تیراندازی کردند و صورتش را با تیر زدند، پس به ما روی کرد درحالی که صورتش مانند جوجه‌تیغی بود. پس علی علیه السلام فرمود: اینک ای قوم! پس ما بر آنان حمله کردیم. جندب گوید: شکّم از بین رفت و با دستم هشت نفر را کشتم.

و زمانی که حروریه کشته شدند علی علیه السلام فرمود: در میان کشتگان آنان مردی ناقص را جستجو کنید که یکی از دستانش مانند سینه زن است، پس او را طلب کردند و نیافتند. پس برخاست و در مورد آنان دستور داد و برخی بر برخی دیگر برگردانده شدند. پس مردی حبشی بود که یکی از بازوانش مانند سینه زن بود که بر آن موهایی مانند سبیل گربه بود.

فَكَبَّرَ وَ كَبَّرَ النَّاسُ مَعَهُ وَ قَالَ هَذَا شَيْطَانٌ لَوْ لَا أَنْ تَتَّكِلُوا لَحَدَّثْتُكُمْ بِمَا أَعَدَّ اللَّهُ عَلَي لِسَانِ نَبِيِّكُمْ لِمَنْ قَاتَلَ هَؤُلَاءِ.

«617»

⁽¹⁾ شا، الإرشاد مِنْ كَلَامِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام لِلْخَوَارِجِ حِينَ رَجَعَ إِلَي الْكُوفَةِ وَ هُوَ بِظَاهِرِهَا قَبْلَ دُخُولِهِ إِيَّاهَا بَعْدَ حَمْدِ اللَّهِ وَ الثَّنَاءِ عَلَيْهِ :

اللَّهُمَّ إِنَّ هَذَا مَقَامُ مَنْ فَلَجَ فِيهِ كَانَ أَوْلَي بِالْفَلْجِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ مَنْ نُطِفَ فِيهِ أَوْ عَنِتَ فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمي وَ أَضَلُّ سَبِيلًا .

نَشَدْتُكُمْ بِاللَّهِ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّهُمْ حِينَ رَفَعُوا الْمَصَاحِفَ فَقُلْتُمْ نُجِيبُهُمْ إِلَي كِتَابِ اللَّهِ قُلْتُ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ بِالْقَوْمِ مِنْكُمْ إِنَّهُمْ لَيْسُوا بِأَصْحَابِ دِينٍ وَ لَا قُرْآنٍ إِنِّي صَحِبْتُهُمْ وَ عَرَفْتُهُمْ أَطْفَالًا وَ رِجَالًا فَكَانُوا شَرَّ أَطْفَالٍ وَ شَرَّ رِجَالٍ امْضُوا عَلَي حَقِّكُمْ وَ صِدْقِكُمْ إِنَّمَا رَفَعُوا الْقَوْمُ لَكُمْ هَذِهِ الْمَصَاحِفَ خَدِيعَةً وَ وَهْناً وَ مَكِيدَةً فَرَدَدْتُمْ عَلَيَّ رَأْيِي وَ قُلْتُمْ لَا بَلْ نَقْبَلُ مِنْهُمْ فَقُلْتُ لَكُمُ اذْكُرُوا قَوْلِي لَكُمْ وَ مَعْصِيَتَكُمْ إِيَّايَ فَلَمَّا أَبَيْتُمْ إِلَّا الْكِتَابَ اشْتَرَطْتُ عَلَي الْحَكَمَيْنِ أَنْ يُحْيِيَا مَا أَحْيَاهُ الْقُرْآنُ وَ أَنْ يُمِيتَا مَا أَمَاتَهُ الْقُرْآنُ فَإِنْ حَكَمَا بِحُكْمِ الْقُرْآنِ فَلَيْسَ لَنَا أَنْ نُخَالِفَ حُكْمَ مَنْ حَكَمَ بِمَا فِي الْكِتَابِ وَ إِنْ أَبَيَا فَنَحْنُ مِنْ حُكْمِهِمَا بِرَاءٌ .

قَالَ بَعْضُ الْخَوَارِجِ فَخَبِّرْنَا أَ تَرَاهُ عَدْلًا يُحَكَّمُ الرِّجَالُ فِي الدِّمَاءِ فَقَالَ عليه السلام إِنَّا لَمْ نُحَكِّمِ الرِّجَالَ إِنَّمَا حَكَّمْنَا الْقُرْآنَ وَ هَذَا الْقُرْآنُ إِنَّمَا هُوَ خَطٌّ مَسْطُورٌ بَيْنَ دَفَّتَيْنِ لَا يَنْطِقُ وَ إِنَّمَا يَتَكَلَّمُ بِهِ الرِّجَالُ .

قَالُوا لَهُ فَخَبِّرْنَا عَنِ الْأَجَلِ الَّذِي جَعَلْتَهُ فِيمَا بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُمْ !

قَالَ لِيَتَعَلَّمَ الْجَاهِلُ وَ يَتَثَبَّتَ الْعَالِمُ وَ لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يُصْلِحَ فِي هَذِهِ الْهُدْنَةِ أَمْرَ هَذِهِ الْأُمَّةِ ادْخُلُوا مِصْرَكُمْ رَحِمَكُمُ اللَّهُ وَ رَحَلُوا مِنْ عِنْدِ آخِرِهِمْ.

بيان

قوله عليه السلام كان أولي بالفلج أي من ظفر في هذا

پس تکبیر گفت و مردم همراه او تکبیر گفتند: این شیطان است. اگر جبرگرایی نمی‌کردید، آنچه که خداوند بر زبان نبی‌اش برای کسی که با اینان نبرد کند، وعده داده است را برایتان می‌گفتم.

روایت 617

الارشاد⁽²⁾:

از کلام امیرمؤمنان علیه السلام به خوارج زمانی که به کوفه بازگشت و این بر اساس ظاهرش قبل از ورودش به آنجا است. بعد از حمد و ثنای خدا فرمود: بارخدایا این جایگاهی است که هرکه در آن پیروز شود، به پیروزی در روز قیامت شایسته‌تر است و هرکه در آن لکه دار شود یا هرزگی کند در آخرت نابینا و گمراه‌تر است.

شما را به خدا سوگند می‌دهم، آیا می‌دانید که آنها زمانی که قرآن‌ها را بالا بردند و گفتید: «آنها را در مورد کتاب خدا اجابت می کنیم» به شما گفتم: من از شما نسبت به آن قوم آگاه‌ترم، آنها نه اصحاب دین هستند نه قرآن، من در کودکی و بزرگسالی با آنها همراه بودم و آنان را شناختم و بدترین کودک و بدترین مردان بودند، بر حق و راستی خود حرکت کنید. آنها این قرآن را از روی سستی، خدعه و نیرنگ بالا برده‌اند. پس رأی‌ام را بر من رد کردید و گفتید: نه، بلکه از آنان می‌پذیریم. به شما گفتم: گفته‌ام به شما و سرکشی‌تان از من را یاد آورید، پس آنگاه که از هرچه غیر از نامه امتناع کردید، بر حکمین شرط کردم که آنچه که قرآن زنده کرد را زنده کنید و آنچه که قرآن میراند را بمیرانید، پس اگر به حکم خدا حکم کردند، بر ما نیست که با حکم کسی که به آنچه که در قرآن است حکم کرد، مخالفت کنیم و اگر امتناع کردند ما از حکم آن دو برئ هستیم.

یکی از خوارج گفت: به ما بگو آیا عادلانه می‌بینی که مردان درباره خون داور شوند. فرمود: ما مردان را داور نکردیم بلکه قرآن را داور کردیم و این قرآن است و این خطی مسطور بین دو جلد است که صحبت نمی‌کند و فقط مردان با آن صحبت می‌کنند. به او گفتند: درباره مهلتی که بین خود و آنان قرار دادی به ما خبر بده! فرمود: تا جاهل یاد بگیرد و عالم تثبیت شود و امید که خداوند در فاصله این آتش‌بس، امر این امت را اصلاح کند. وارد شهر خود شوید، خداوند شما را رحمت کند و خوارج تا آخرین نفر به شهر خود بازگشتند..

توضیح

این سخن امام علیه السلام: «کان اولی بالفلج» یعنی از پیروزی در این

1) 617- رواه الشيخ المفيد رحمه اللّه في الفصل 38 مما اختار من كلام أمير المؤمنين عليه السلام من كتاب الإرشاد، ص 144.

2) . شیخ مفید آن را در فصل 38 از مختار کلام امیر مؤمنان علیه السلام از کتاب الإرشاد، ص 144 روایت کرد.

الحرب و في هذه القضية لإخبار النبي صلي الله عليه و آله بكون القاتلين أولي بالحق من المقتولين و غير ذلك مما مر أو المعني أن حجة أهل الحق تكون أغلب دائما و قال الجوهري نطف الرجل بالكسر إذا اتهم بريبة و نطف الشي‌ء أيضا فسد و النطف التلطخ بالعيب و قال العنت الإثم و قد عنت الرجل أي أثم و العنت أيضا الوقوع في أمر شاق و قد عنت و أعنته غيره.

«618»

⁽¹⁾ قب، المناقب لابن شهرآشوب لَمَّا دَخَلَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام الْكُوفَةَ جَاءَ إِلَيْهِ زُرْعَةُ بْنُ الْبُرْجِ الطَّائِيُّ وَ حُرْقُوصُ بْنُ زُهَيْرٍ التَّمِيمِيُّ ذُو الثُّدَيَّةِ فَقَالَ لَا حُكْمَ إِلَّا لِلَّهِ فَقَالَ عليه السلام كَلِمَةُ حَقٍّ يُرَادُ بِهَا بَاطِلٌ قَالَ حُرْقُوصٌ فَتُبْ مِنْ خَطِيئَتِكَ وَ ارْجِعْ عَنْ قِصَّتِكَ وَ اخْرُجْ بِنَا إِلَي عَدُوِّنَا نُقَاتِلْهُمْ حَتَّي نَلْقَي رَبَّنَا فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام قَدْ أَرَدْتُكُمْ عَلَي ذَلِكَ فَعَصَيْتُمُونِي وَ قَدْ كَتَبْنَا بَيْنَنَا وَ بَيْنَ الْقَوْمِ كِتَاباً وَ شُرُوطاً وَ أَعْطَيْنَا عَلَيْهَا عُهُوداً وَ مَوَاثِيقاً وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَي وَ أَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ الْآيَةَ فَقَالَ حُرْقُوصٌ ذَلِكَ ذَنْبٌ يَنْبَغِي أَنْ نَتُوبَ عَنْهُ فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام مَا هُوَ بِذَنْبٍ وَ لَكِنَّهُ عَجْزٌ مِنَ الرَّأْيِ وَ ضَعْفٌ فِي الْعَقْلِ وَ قَدْ تَقَدَّمْتُ فَنَهَيْتُكُمْ عَنْهُ .

فَقَالَ ابْنُ الْكَوَّاءِ الْآنَ صَحَّ عِنْدَنَا أَنَّكَ لَسْتَ بِإِمَامٍ وَ لَوْ كُنْتَ إِمَاماً لَمَا رَجَعْتَ فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام وَيْلَكُمْ قَدْ رَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ عَنْ قِتَالِ أَهْلِ مَكَّةَ .

فَفَارَقُوا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ قَالُوا لَا حُكْمَ إِلَّا لِلَّهِ وَ لَا طَاعَةَ لِمَخْلُوقٍ فِي مَعْصِيَةِ الْخَالِقِ وَ كَانُوا اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفاً مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَ الْبَصْرَةِ وَ غَيْرِهِمَا وَ نَادَي مُنَادِيهِمْ أَنَّ أَمِيرَ الْقِتَالِ شَبَثُ بْنُ رِبْعِيٍّ وَ أَمِيرَ الصَّلَاةِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْكَوَّاءِ وَ الْأَمْرُ شُورَي بَعْدَ الْفَتْحِ وَ الْبَيْعَةُ لِلَّهِ عَلَي الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ اسْتَعْرَضُوا النَّاسَ وَ قَتَلُوا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ خَبَّابِ بْنِ الْأَرَتِّ وَ كَانَ عَامِلَهُ عَلَي

جنگ و در این قضیه به‌جهت خبر دادن نبی صلّی الله علیه و آله در خصوص اینکه قاتلان از مقتولین به حق سزاوارترند و اموری غیر از آن از آنچه که بیان شد. یا معنی این است که حجت اهل حق دائماً غالب‌تر است و جوهری گوید: نطف الرجل با کسره زمانی است که به شبهه‌ای متهم می شود. نطف الشئ به معنی فاسد شد است و النطف یعنی لکه‌دار شدن با عیب است. و گوید: العنت یعنی گناه و قد عنت الرجل یعنی گناه کرد و العنت گرفتار شدن در امری دشوار نیز می باشد و قد عنت و أعنته غیره گفته می‌شود.

روایت 618

مناقب ابن شهر آشوب⁽²⁾:

زمانی‌که امیرمؤمنان علیه السلام وارد کوفه شد، زرعه بن برج طائی و حرقوص بن زهیر تمیمی ذو ثدیه نزد او آمد و گفتند: لا حکم إلا لله، امام فرمود: سخنی حق که باطل از آن اراده می‌شود. حرقوص گفت: از گناهت توبه کن و از قصه‌ات بازگرد و با ما به‌سوی دشمنان خارج شو. با آنان پیکار می کنیم تا پروردگارمان را دیدار می‌کنیم. پس علی علیه السلام فرمود: از شما آن را خواستم اما از من سرکشی کردید و بین خود و آن قوم عهدنامه و شروطی نوشتیم و عهد و پیمان‌هایی به آنان عطا کردیم و خداوند متعال فرموده است: «وَأَوْفُواْ بِعَهْدِ اللّهِ إِذَا عَاهَدتُّمْ» {و چون با خدا پیمان بستید به پیمان خود وفا کنید} حرقوص گفت: آن گناهی است که لازم است که از آن توبه کنیم، علی علیه السلام فرمود: آن گناه نیست بلکه ناتوانی ازاندیشه و ضعف در عقل است و مقدم شدم و شما را از آن نهی کردم.

ابن کواء گوید: الآن نزد بر ما صحّت یافت - معلوم شد - که تو امام نیستی و اگر امام بودی، برنمی‌گشتی. علی علیه السلام فرمود: وای بر شما، رسول الله صلّی الله علیه و آله در سال حدیبیه از پیکار با اهل مکه بازگشت.

از امیرمؤمنان علیه السلام جدا شدند و گفتند: لا حکم إلا لله و در معصیت خالق، هیچ طاعتی برای مخلوق نیست و دوازده هزار نفر از اهالی کوفه، بصره و جز آن دو بودند و منادی آنان ندا داد که امیر جنگ، شبث بن ربعی و امیر نماز، عبدالله بن کوّاء است و امر شورای بعد از فتح است و بیعت بر امر به معروف و نهی از منکر از آن خداست. و مردم را آزمودند و عبدالله بن خبّاب بن أرب که کارگزار او بر

1) 618- رواه ابن شهرآشوب رحمه اللّه في آخر عنوان: «في الحكمين و الخوارج» من كتاب مناقب آل أبي طالب: ج 2 ص 369 ط النجف.

2) . ابن شهر آشوب آن را در آخر عنوان «فی الحکمین و الخوارج» از کتاب مناقب آل أبی طالب: ج2، ص 369، چاپ نجف روایت کرد.

النَّهْرَوَانِ .

فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام يَا ابْنَ عَبَّاسٍ امْضِ إِلَي هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ فَانْظُرْ مَا هُمْ عَلَيْهِ وَ لِمَا ذَا اجْتَمَعُوا فَلَمَّا وَصَلَ إِلَيْهِمْ قَالُوا وَيْلَكَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ أَ كَفَرْتَ بِرَبِّكَ كَمَا كَفَرَ صَاحِبُكَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَ خَرَجَ خَطِيبُهُمْ عَتَّابُ بْنُ الْأَعْوَرِ الثَّعْلَبِيُّ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ مَنْ بَنَي الْإِسْلَامَ فَقَالَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ فَقَالَ النَّبِيُّ أَحْكَمَ أُمُورَهُ وَ بَيَّنَ حُدُودَهُ أَمْ لَا قَالَ بَلَي قَالَ فَالنَّبِيُّ بَقِيَ فِي دَارِ الْإِسْلَامِ أَمِ ارْتَحَلَ قَالَ بَلِ ارْتَحَلَ قَالَ فَأُمُورُ الشَّرْعِ ارْتَحَلَتْ مَعَهُ أَمْ بَقِيَتْ بَعْدَهُ قَالَ بَلْ بَقِيَتْ قَالَ وَ هَلْ قَامَ أَحَدٌ بَعْدَهُ بِعِمَارَةِ مَا بَنَاهُ قَالَ نَعَمْ الذُّرِّيَّةُ وَ الصَّحَابَةُ قَالَ أَ فَعَمَرُوهَا أَوْ خَرَبُوهَا قَالَ بَلْ عَمَرُوهَا قَالَ فَالْآنَ هِيَ مَعْمُورَةٌ أَمْ خَرَابٌ قَالَ بَلْ خَرَابٌ قَالَ خَرَبَهَا ذُرِّيَّتُهُ أَمْ أُمَّتُهُ قَالَ بَلْ أُمَّتُهُ قَالَ وَ أَنْتَ مِنَ الذُّرِّيَّةِ أَوْ مِنَ الْأُمَّةِ قَالَ مِنَ الْأُمَّةِ قَالَ أَنْتَ مِنَ الْأُمَّةِ وَ خَرَبْتَ دَارَ الْإِسْلَامِ فَكَيْفَ تَرْجُو الْجَنَّةَ وَ جَرَي بَيْنَهُمْ كَلَامٌ كَثِيرٌ .

فَحَضَرَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فِي مِائَةِ رَجُلٍ فَلَمَّا قَابَلَهُمْ خَرَجَ إِلَيْهِ ابْنُ الْكَوَّاءِ فِي مِائَةِ رَجُلٍ فَقَالَ عليه السلام أَنْشُدُكُمُ اللَّهَ هَلْ تَعْلَمُونَ حَيْثُ رَفَعُوا الْمَصَاحِفَ فَقُلْتُمْ نُجِيبُهُمْ إِلَي كِتَابِ اللَّهِ فَقُلْتُ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ بِالْقَوْمِ مِنْكُمْ وَ ذَكَرَ مَقَالَهُ إِلَي أَنْ قَالَ :

فَلَمَّا أَبَيْتُمْ إِلَّا الْكِتَابَ اشْتَرَطْتُ عَلَي الْحَكَمَيْنِ أَنْ يُحْيِيَا مَا أَحْيَا الْقُرْآنُ وَ أَنْ يُمِيتَا مَا أَمَاتَ الْقُرْآنُ فَإِنْ حَكَمَا بِحُكْمِ الْقُرْآنِ فَلَيْسَ لَنَا أَنْ نُخَالِفَ حُكْمَهُ وَ إِنْ أَبَيَا فَنَحْنُ مِنْهُ بِرَاءٌ .

فَقَالُوا لَهُ أَخْبِرْنَا أَ تَرَاهُ عَدْلًا تَحْكِيمَ الرِّجَالِ فِي الدِّمَاءِ فَقَالَ إِنَّا لَسْنَا الرِّجَالَ حَكَّمْنَا وَ إِنَّمَا حَكَّمْنَا الْقُرْآنَ وَ الْقُرْآنُ إِنَّمَا هُوَ خَطٌّ مَسْطُورٌ بَيْنَ دَفَّتَيْنِ لَا يَنْطِقُ إِنَّمَا يَتَكَلَّمُ بِهِ الرِّجَالُ قَالُوا فَأَخْبِرْنَا عَنِ الْأَجَلِ لِمَ جَعَلْتَهُ فِيمَا بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُمْ قَالَ لِيَعْلَمَ الْجَاهِلُ وَ يَتَثَبَّتَ الْعَالِمُ وَ لَعَلَّ اللَّهَ يُصْلِحُ فِي هَذِهِ الْمُدَّةِ هَذِهِ الْأُمَّةَ.

نهروان بود را به قتل رساندند.

امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: ای ابن عباس، به‌سوی این قوم برو و بنگر که بر چه هستند و چرا تجمع کرده‌اند. پس چون او به آنان رسید، گفتند: وای بر تو ابن عباس، به پروردگارت کفر ورزیدی، چنانکه رفیقت علی بن ابی‌طالب کفر ورزید و خطیبشان، عتاب بن اعور ثعلبی ظاهر شد، پس ابن عباس گفت: چه کسی اسلام را بنا نهاد؟ گفت: خدا و رسولش، گفت: آیا نبی امورش را محکم و حدودش را معین کرد یا خیر؟ گفت: آری. گفت: پس نبی در دار الاسلام باقی ماند یا ارتحال نمود؟ گفت: البته ارتحال نمود. گفت: پس امر شرع با او سفر کرد یا بعد از او باقی ماند؟ گفت: البته باقی ماند. گفت: و آیا بعد از او کسی به آبادکردن آنچه که او بنا نمود، پرداخت؟ گفت: آری، فرزندان و صحابه. گفت: آیا آن را آباد کردند یا ویران کردند؟ گفت: البته آباد کردند. گفت: الآن آن آباد است یا ویران؟ گفت: البته ویران. گفت: ذریه‌اش آن را ویران کرد یا امتش؟ گفت: البته امتش. گفت: و تو از ذریه او هستی یا از امتش؟ گفت: از امت. گفت: تو از امت هستی و دارالاسلام را ویران کردی، پس چگونه امید به بهشت داری. و میان آنان صحبت بسیاری گذشت.

و امیرمؤمنان همراه صد مرد حاضر شد و چون با آنان روبرو شد، ابن کواء به‌همراه صد مرد به‌سوی او بیرون آمد و امام علیه السلام فرمود: شما را به خدا سوگند می‌دهم، آیا می‌دانید زمانی‌که قرآن‌ها را بالا بردند و گفتید آنان را در مورد کتاب خدا اجابت می‌کنیم، به شما گفتم: من از شما نسبت به آن قوم آگاه‌ترم و سخن او را ذکر کرد تا اینکه فرمود: از غیر نامه امتناع کردید، بر دو داور شرط کردم که آنچه قرآن زنده کرد را زنده کنند وآنچه قرآن میمیراند را بمیرانند. پس اگر به حکم قرآن حکم کردند، مخالفت با حکم او بر ما جایز نیست و اگر امتناع کردند، ما از آن برئ هستیم.

به او گفتند: به ما بگو آیا حکم‌کردن در مورد خون را عدالت می‌بینی؟ فرمود: ما مردان را داور نکردیم، بلکه قرآن را داور کردیم و قرآن، خطی مسطور بین دو جلد است که سخن نمی‌گوید بلکه مردان با آن سخن می‌گویند. گفتند: درباره مهلت به ما خبر بده که چرا مابین خود و آنان قرار دادی؟ فرمود: تا جاهل آگاه شود و آگاه ثبات یابد و شاید خداوند در این مدت این امت را اصلاح کند.

وَ جَرَتْ بَيْنَهُمْ مُخَاطَبَاتٌ فَجَعَلَ بَعْضُهُمْ يَرْجِعُ .

فَأَعْطَي أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام رَايَةَ أَمَانٍ مَعَ أَبِي أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيِّ فَنَادَاهُمْ أَبُو أَيُّوبَ مَنْ جَاءَ إِلَي هَذِهِ الرَّايَةِ أَوْ خَرَجَ مِنْ بَيْنِ الْجَمَاعَةِ فَهُوَ آمِنٌ فَرَجَعَ مِنْهُمْ ثَمَانِيَةُ آلَافِ رَجُلٍ فَأَمَرَهُمْ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أَنْ يَتَمَيَّزُوا مِنْهُمْ وَ أَقَامَ الْبَاقُونَ عَلَي الْخِلَافِ وَ قَصَدُوا إِلَي نَهْرَوَانَ .

فَخَطَبَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أَهْلَ الْكُوفَةِ وَ اسْتَنْفَرَهُمْ فَلَمْ يُجِيبُوهُ فَتَمَثَّلَ:

أَمَرْتُكُمْ أَمْرِي بِمُنْعَرَجِ اللِّوَي *** فَلَمْ تَسْتَبِينُوا النُّصْحَ إِلَّا ضُحَي الْغَدِ

ثُمَّ اسْتَنْفَرَهُمْ فَنَفَرَ أَلْفَا رَجُلٍ يُقَدِّمُ عَدِيَّ بْنَ حَاتِمٍ وَ هُوَ يَقُولُ:

إِلَي شَرِّ خَلْقٍ مِنْ شُرَاةٍ تَحَزَّبُوا *** وَ عَادَوْا إِلَهَ النَّاسِ رَبَّ الْمَشَارِقِ

فَوَجَّهَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام نَحْوَهُمْ وَ كَتَبَ إِلَيْهِمْ عَلَي يَدَيْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي عَقِبٍ :

وَ السَّعِيدُ مَنْ سَعِدَتْ بِهِ رَغْبَتُهُ وَ الشَّقِيُّ مَنْ شَقِيَتْ بِهِ رَغْبَتُهُ ⁽¹⁾وَ خَيْرُ النَّاسِ خَيْرُهُمْ لِنَفْسِهِ وَ شَرُّ النَّاسِ شَرُّهُمْ لِنَفْسِهِ وَ لَيْسَ بَيْنَ اللَّهِ وَ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ خَلْقِهِ قَرَابَةٌ وَ كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهِينَةٌ .

فَلَمَّا أَتَاهُمْ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ فَاسْتَعْطَفَهُمْ أَبَوْا إِلَّا قِتَالَهُ وَ تَنَادَوْا أَنْ دَعُوا مُخَاطَبَةَ عَلِيٍّ وَ أَصْحَابِهِ وَ بَارِزُوا الْجَنَّةَ ⁽²⁾وَ صَاحُوا الرَّوْحُ الرَّوَاحُ إِلَي الْجَنَّةِ .

وَ كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام يُعَبِّئُ أَصْحَابَهُ وَ نَهَاهُمْ أَنْ يَتَقَدَّمَ إِلَيْهِمْ أَحَدٌ .

وَ كَانَ أَوَّلُ مَنْ خَرَجَ مِنَ الْخَوَارِجِ لِلْبِرَازِ أَخْنَسَ بْنَ الْعَزِيزِ الطَّائِيَّ ⁽³⁾وَ جَعَلَ يَقُولُ:

و میان آنان سخنانی جاری شد، پس شروع به برگشتن کردند .

پس امیرمؤمنان علیه السلام پرچم امان را به ابوایوب انصاری داد و ابوایوب آنان را ندا داد: هرکه به سوی این پرچم آید یا از بین جماعت خارج شود در امان است. پس هشت‌هزار مرد بازگشتند، پس امیرمؤمنان علیه السلام به آنان دستور داد که از آنان متمایز شوند و سایرین بر اختلاف باقی ماندند و نهروان را قصد کردند.

پس امیرمؤمنان بر اهل کوفه خطبه ایراد کرد و آنان را فرخواند، اما او را اجابت نکردند، پس مثال آورد.

أمرتکم أمری بمنعرج اللوی فلم یستبینوا النصح إلا ضحی الغد

در سرزمین منعرج اللوی، دستور لازم را دادم امّا نپذیرفتند، که فردا سزای سرکشی خود را چشیدند.

سپس آنها را فراخواند، پس دوهزار مرد فرار کردند. عدی بن حاتم پیش آمد، درحالی که می‌گفت:

إلی شر خلق من شراة تحزّبوا و عادوا إله الناس ربّ المشارق

از بدترین خلق از میان اشرار طرفداری کردند و به سوی خدای مردم پروردگار مشارق بازگشتند.

پس امیرمؤمنان علیه السلام به‌سوی آنان فرستاد و به دست عبدالله بن ابوعقب برایشان نوشت:

و سعادتمند کسی است که رغبتش به‌وسیله او سعادتمند شود و نگون‌بخت کسی است که رغبتش به‌وسیله او نگون‌بخت شود. و بهترین مردم، بهترین آنها برای خود است و بدترین مردم، بدترین آنها برای خود است و بین خدا و هیچ از یک خلائقش قرابتی نیست و هر نفسی مرهون چیزی است که کسب کرده است. پس چون امیرمؤمنان نزد آنان آمد و با آنان نرمی کرد از غیر پیکار امتناع کردند و ندا دادند که هم‌کلامی با علی و یاران او را رها کنید و به‌سوی بهشت پیش بروید، حرکت حرکت به‌سوی بهشت.

و امیرمؤمنان علیه السلام یارانش را تجهیز می‌کرد و آنها را از اینکه یکی از آنها به‌سوی آنان مقدم شود، باز می‌داشت. و اولین کسی از خوارج که برای نبرد خارج شد، اخنس بن عزیز طائی بود، درحالی که می‌گفت:

1) كذا في ط الكمبانيّ من كتاب البحار، و في كتاب مناقب آل أبي طالب في كلا الموردين: «رعيته ... ».

2) كذا في أصلي، و في مناقب آل أبي طالب: «و بادروا الجنة».

3) كذا في أصلي، و في مناقب آل أبي طالب: ج 2 ص 371: اخنس بن العيزار.

ثَمَانُونَ مِنْ حَيِّي جَدِيلَةَ قُتِّلُوا *** عَلَي النَّهْرِ كَانُوا يَخْضِبُونَ الْعَوَالِيَا

يُنَادُونَ لَا حُكْمَ إِلَّا لِرَبِّنَا *** حَنَانَيْكَ فَاغْفِرْ حَوْبَنَا وَ الْمَسَاوِيَا

هُمْ فَارَقُوا مَنْ جَارَ فِي اللَّهِ حُكْمُهُ *** فَكُلٌّ عَلَي الرَّحْمَنِ أَصْبَحَ ثَاوِياً

فَقَتَلَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام .

وَ خَرَجَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ الرَّاسِبِيُّ يَقُولُ:

أَنَا ابْنُ وَهْبٍ الرَّاسِبِيِّ الشَّارِي *** أَضْرِبُ فِي الْقَوْمِ لِأَخْذِ الثَّارِي

حَتَّي تَزُولَ دَوْلَةُ الْأَشْرَارِ *** وَ يَرْجِعَ الْحَقُّ إِلَي الْأَخْيَارِ

وَ خَرَجَ مَالِكُ بْنُ الْوَضَّاحِ وَ قَالَ:

إِنِّي لَبَائِعٌ مَا يَفْنَي بِبَاقِيَةٍ *** وَ لَا أُرِيدُ لَدَي الْهَيْجَاءِ تَرْيِيضاً

وَ خَرَجَ إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام الْوَضَّاحُ بْنُ الْوَضَّاحِ مِنْ جَانِبٍ وَ ابْنُ عَمِّهِ حُرْقُوصٌ مِنْ جَانِبٍ فَقَتَلَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ الْوَضَّاحَ وَ ضَرَبَ ضَرْبَةً عَلَي رَأْسِ الْحُرْقُوصِ فَقَطَعَهُ وَ وَقَعَ رَأْسُ سَيْفِهِ عَلَي الْفَرَسِ فَشَرَدَ وَ رِجْلُهُ فِي الرِّكَابِ حَتَّي أَوْقَعَهُ فِي دُولَابٍ خَرَابٍ فَصَارَتِ الْحَرُورِيَّةُ كَرَمادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عاصِفٍ .

فَكَانَ الْمَقْتُولُونَ مِنْ أَصْحَابِ عَلِيٍّ عليه السلام رُؤْبَةُ بْنُ وَبَرٍ الْبَجَلِيُّ وَ رِفَاعَةُ بْنُ وَائِلٍ الْأَرْحَبِيُّ وَ الْفَيَّاضُ بْنُ خَلِيلٍ الْأَزْدِيُّ وَ كَيْسُومُ بْنُ سَلَمَةَ الْجُمَحِيُّ وَ حَبِيبُ بْنُ عَاصِمٍ الْأَزْدِيُّ إِلَي تَمَامٍ تِسْعَةٍ .

وَ انْفَلَتَ مِنَ الْخَوَارِجِ تِسْعَةٌ كَمَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ وَ كَانَ ذَلِكَ لِتِسْعٍ خَلَوْنَ مِنْ صَفَرٍ سَنَةَ ثَمَانٍ وَ ثَلَاثِينَ.

أَبُو نُعَيْمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أَمَرَ أَنْ يُفَتَّشَ عَنِ الْمُخْدَجِ بَيْنَ الْقَتْلَي فَلَمْ يَجِدُوهُ فَقَالَ رَجُلٌ وَ اللَّهِ مَا هُوَ فِيهِمْ فَقَالَ عليه السلام وَ اللَّهِ مَا كَذَبْتُ وَ لَا كُذِبْتُ.

تَارِيخُ الطَّبَرِيِّ وَ إِبَانَةُ ابْنِ بَطَّةَ وَ سُنَنُ أَبِي دَاوُدَ وَ مُسْنَدُ أَحْمَدَ عَنْ عَبْدِ

ثمانون مت حیّی جدیلة قتلوا علی النهر کانوا یخضبون الخوالیا

ینادون لا حکم إلا ربنا حنانیک لاغفر حوبنا و المساویا

هم فارقوا من جار فی الله حکمه فکلّ علی الرحمن أصبح ثاویا

هشتاد نفر از قبیله ام جدیله بر نهر کشته شدند درحالی که شمشیرها را رنگین می کردند.

ندا می دادند که حکم فقط از آن پروردگارما است، رحم کن و لغزش و بدی های ما در گذر.

آنها از کسی که حکمش درباره خدا ستم کرد جدا شدند، و همه ایشان مقیم رحمان شدند.

امیر مؤمنان او را به هلاکت رساند و عبدالله بن وهب راسبی خارج شد درحالی که می گفت:

أنا ابن وهب الراسبی الشاری أضرب فی القوم لأخذ الثاری

حتی تزول دولة الأشرار و یرجع الحق إلی الأخیار

من ابن وهب راسبی فروشنده هستم برای گرفتن انتقام بر آن قوم ضربه می زنم.

تا دولت اشرار از میان برود و حق به اخیار بازگردد.

و مالک بن وضاح خارج شد که می گفت:

إنی لبائع ما یفنی بباقیة و لا أریدالهیجاء ترییضا

من آنچه که فانی است را به آنچه که باقی می فروشم و در معرکه جنگ خواهان تفرج نیستم.

و وضاح بن وضاح از سمتی و پسرعمویش حرقوص، از سمتی دیگر به‌سوی امیرمؤمنان علیه السلام خارج شدند و امیرمؤمنان علیه السلام وضاح را کشت و ضربه‌ای بر سر حرقوص وارد کرد که -ن را قطع کرد و سر شمشیرش بر روی اسب افتاد، پس رمید، درحالی که پایش در رکاب بود تا اینکه او را در چرخ چاهی ویران انداخت و حروریه مانند خاکستر شدند که در روزی طوفانی باد بر آن شدت گرفته است .

و افراد کشته شده از اصحاب علی علیه السلام رؤبه بن وبربجلی، رفاعه بن وائل ارحبی، فیاض بن خلیل ازدی، کیسوم بن سلمه جمحی و حبیب بن عاصم ازدی تا پایان آن نه نفر بودند.

و از میان خوارج نه نفر گریختند، چنانکه ذکرش گذشت و آن در نهم صفر سال 38 بود.

ابونعیم اصفهانی از سفیان ثوری روایت کرد که امیرمؤمنان علیه السلام امر کرد که در میان کشتگان ناقص را جستجو کنند، اما او را نیافتند، پس مردی گفت: به خدا سوگند او در میان آنان نیست. پس فرمود: به خدا سوگند دروغ نگفتم و دروغ نشنیدم.

تاریخ طبری، ابانه بن بطّه، سنن ابوداود و مسند احمد از عبد

اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ وَ أَبِي مُوسَي الْوَائِلِيِّ وَ جُنْدَبٍ وَ أَبِي الْوَضِي‌ءِ وَ اللَّفْظُ لَهُ قَالَ: قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام اطْلُبُوا الْمُخْدَجَ فَقَالُوا لَمْ نَجِدْهُ فَقَالَ وَ اللَّهِ مَا كَذَبْتُ وَ لَا كُذِبْتُ يَا عَجْلَانُ ائْتِنِي بِبَغْلَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَأَتَاهُ بِالْبَغْلَةِ فَرَكِبَهَا وَ جَالَ فِي الْقَتْلَي ثُمَّ قَالَ اطْلُبُوهُ هَاهُنَا فَاسْتَخْرَجُوهُ مِنْ تَحْتِ الْقَتْلَي فِي نَهَرٍ وَ طِينٍ .

وَ فِي رِوَايَةِ أَبِي نُعَيْمٍ عَنْ سُفْيَانَ فَقِيلَ قَدْ أَصَبْنَاهُ فَسَجَدَ لِلَّهِ تَعَالَي فَنَصَبَهَا.

تَارِيخُ الْقُمِّيِّ أَنَّهُ رَجُلٌ أَسْوَدُ عَلَيْهِ شَعَرَاتٌ عَلَيْهِ قُرَيْطِقٌ مُخْدَجُ الْيَدِ إِحْدَي ثَدْيَيْهِ كَثَدْيِ الْمَرْأَةِ عَلَيْهِ شُعَيْرَاتٌ مِثْلُ مَا يَكُونُ عَلَي ذَنَبِ الْيَرْبُوعِ.

و في مسند موصلي حبشي مثل البعير في منكبه مثل ثدي المرأة فقال صدق الله و رسوله صلي الله عليه و آله.

وَ فِي رِوَايَةِ أَبِي دَاوُدَ وَ ابْنِ بَطَّةَ أَنَّهُ قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام مَنْ يَعْرِفُ هَذَا فَلَمْ يَعْرِفْهُ أَحَدٌ فَقَالَ رَجُلٌ أَنَا رَأَيْتُ هَذَا بِالْحِيرَةِ فَقُلْتُ إِلَي أَيْنَ تُرِيدُ فَقَالَ إِلَي هَذِهِ وَ أَشَارَ إِلَي الْكُوفَةِ وَ مَا لِي بِهَا مَعْرِفَةٌ فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام صَدَقَ هُوَ مِنَ الْجَانِّ .

و في رواية أخري: هو من الجن.

وَ فِي رِوَايَةِ أَحْمَدَ قَالَ أَبُو الْوَضِي‌ءِ لَا يَأْتِيَنَّكُمْ أَحَدٌ يُخْبِرُكُمْ مَنْ أَبُوهُ قَالَ فَجَعَلَ النَّاسُ يَقُولُونَ هَذَا مَلَكٌ هَذَا مَلَكٌ هَذَا مَلَكٌ وَ يَقُولُ عَلِيٌّ ابْنُ مَنْ؟

وَ فِي مُسْنَدِ الْمَوْصِلِيِّ فِي حَدِيثٍ مَنْ قَالَ مِنَ النَّاسِ إِنَّهُ رَآهُ قَبْلَ مَصْرَعِهِ فَإِنَّهُ كَاذِبٌ.

وَ فِي مُسْنَدِ أَحْمَدَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي الْوَضِي‌ءِ أَنَّهُ قَالَ قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام أَمَا إِنَّ خَلِيلِي أَخْبَرَنِي بِثَلَاثَةِ إِخْوَةٍ مِنَ الْجِنِّ هَذَا أَكْبَرُهُمْ وَ الثَّانِي لَهُ جَمْعٌ كَثِيرٌ وَ الثَّالِثُ فِيهِ ضَعْفٌ.

إبانة ابن بَطَّةَ: أنه ذكر المقتول بالنهروان فقال سعد بن أبي وقاص هو

الله بن ابورافع و ابوموسی وایلی، جندب و ابووضی و لفظ از اوست، گویند: علی علیه السلام فرمود: ناقص را جستجو کنید. گفتند: او را نیافتیم. فرمود: به خدا سوگند دروغ نگفتم و دروغ نشنیدم. ای عجلان، استر رسول الله صلّی الله علیه و آله را برایم بیاور. پس استر را برایش آورد و بر آن سوار شد و در میان کشتگان چرخید، سپس فرمود: او را در اینجا جستجو کنید. پس او را از زیر کشتگان در نهری ساکن بیرون آوردند. و در روایت ابونعیم از سفیان گوید: گفته شد او را یافتیم، پس برای خداوند متعال سجده کرد و او را بر افراشت.

تاریخ قمی گوید که او مردی سیاه‌پوست است که بر او موهایی است بر او ردایی است، دستش ناقص، یکی از سینه‌هایش مانند سینه زن، بر آن موهایی کوچک مانند آنچه که بر دم موش است، می‌باشد.

و در مسند موصلی آمده است، مردی حبشی مانند شتر که در شانه‌اش چیزی مانند سینه زن است و فرمود: خدا و رسولش راست گفتند. و در روایت ابوداود و ابن بطّه آمده است که علی علیه السلام فرمود: چه کسی این را می‌شناسد؟ پس کسی او را نشناخت. مردی گفت: من او را در حیره دیدم. گفتم: قصد کجا داری؟ گفت: قصد اینجا و به کوفه اشاره کرد و شناختی به آن ندادم. علی علیه السلام فرمود: راست گفت او از جانّ - اجنه - است. و در روایتی دیگر از جن است .

و در روایت احمد ابووضئ گفت: کسی به‌سوی شما نیامد که خبر دهد که پدرش کیست؟ راوی گوید: پس مردم می‌گفتند: این ملک است این ملک است و علی می‌گفت پس کیست؟

و در مسند موصلی در حدیثی آمده است: هریک از مردم بگوید که او را قبل از مرگش دیده است، دروغگوست و در مسند احمد با اسنادش از ابووضئ روایت کرد که علی علیه السلام فرمود: آگاه باشید که دوستم از سه برادر جنی به من خبر داد که این بزرگترین آنها است و دومین آنان جمع فراوانی دارد و در سومی ضعفی است.

ابانه ابن بطه گوید که وی مقتول در نهروان را ذکر کرد و سعدین ابووقاص گوید: او

شيطان الردهة .

زاد أبو يعلي في المسند شيطان ردهة رجل من بجيلة يقال له الأشهب أو ابن الأشهب علامة في قوم ظلمة.

مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الرَّعِينِيُّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام أَنَّهُ لَمَّا انْصَرَفَ مِنْ صِفِّينَ خَاضَ النَّاسُ فِي أَمْرِ الْحَكَمَيْنِ فَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ مَا يَمْنَعُ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام مِنْ أَنْ يَأْمُرَ بَعْضَ أَهْلِ بَيْتِهِ فَيَتَكَلَّمَ فَقَالَ لِلْحَسَنِ قُمْ يَا حَسَنُ فَقُلْ فِي هَذَيْنِ الرَّجُلَيْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَيْسٍ وَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ فَقَامَ الْحَسَنُ فَقَالَ :

أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّكُمْ قَدْ أَكْثَرْتُمْ فِي أَمْرِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَيْسٍ وَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ فَإِنَّمَا بُعِثَا لِيَحْكُمَا بِكِتَابِ اللَّهِ فَحَكَمَا بِالْهَوَي عَلَي الْكِتَابِ وَ مَنْ كَانَ هَكَذَا لَمْ يُسَمَّ حَكَماً وَ لَكِنَّهُ مَحْكُومٌ عَلَيْهِ وَ قَدْ أَخْطَأَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ قَيْسٍ فِي أَنْ أَوْصَي بِهَا إِلَي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ فَأَخْطَأَ فِي ذَلِكَ فِي ثَلَاثِ خِصَالٍ فِي أَنَّ أَبَاهُ لَمْ يَرْضَهُ لَهَا وَ فِي أَنَّهُ لَمْ يَسْتَأْمِرْهُ وَ فِي أَنَّهُ لَمْ يَجْتَمِعْ عَلَيْهِ الْمُهَاجِرُونَ وَ الْأَنْصَارُ الَّذِينَ نَفَذُوهَا لِمَنْ بَعْدَهُ وَ إِنَّمَا الْحُكُومَةُ فَرْضٌ مِنَ اللَّهِ وَ قَدْ حَكَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله سَعْداً فِي بَنِي قُرَيْظَةَ فَحَكَمَ فِيهِمْ بِحُكْمِ اللَّهِ لَا شَكَّ فِيهِ فَنَفَذَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله حُكْمَهُ وَ لَوْ خَالَفَ ذَلِكَ لَمْ يُجْرِهِ ثُمَّ جَلَسَ .

ثُمَّ قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ قُمْ فَتَكَلَّمْ فَقَامَ وَ قَالَ :

أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ لِلْحَقِّ أَهْلًا أَصَابُوهُ بِالتَّوْفِيقِ وَ النَّاسُ بَيْنَ رَاضٍ بِهِ وَ رَاغِبٍ عَنْهُ وَ إِنَّمَا بُعِثَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ قَيْسٍ بِهُدًي إِلَي ضَلَالَةٍ وَ بُعِثَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ بِضَلَالَةٍ إِلَي الْهُدَي فَلَمَّا الْتَقَيَا رَجَعَ عَبْدُ اللَّهِ عَنْ هُدَاهُ وَ ثَبَتَ عَمْرٌو عَلَي ضَلَالَتِهِ وَ اللَّهِ لَئِنْ حَكَمَا بِالْكِتَابِ لَقَدْ حَكَمَا عَلَيْهِ وَ إِنْ حَكَمَا بِمَا اجْتَمَعَا عَلَيْهِ مَعاً مَا اجْتَمَعَا عَلَي شَيْ‌ءٍ وَ إِنْ كَانَا حَكَمَا بِمَا سَارَا إِلَيْهِ لَقَدْ سَارَ عَبْدُ اللَّهِ وَ إِمَامُهُ عَلِيٌّ وَ سَارَ عَمْرٌو وَ إِمَامُهُ مُعَاوِيَةُ فَمَا بَعْدَ هَذَا مِنْ غَيْبٍ يُنْتَظَرُ وَ لَكِنَّهُمْ سَئِمُوا الْحَرْبَ وَ أَحَبُّوا الْبَقَاءَ وَ دَفَعُوا الْبَلَاءَ وَ رَجَا كُلُّ قَوْمٍ صَاحِبَهُمْ ثُمَّ جَلَسَ.

شیطان ردهه است.

ابویعلی در مسند افزود: شیطان ردهه مردی از بجیله است که به او اشهب یا ابن اشهب گفته می‌شود که علامتی در قوم ظالمان است.

محمد بن عبدالله رعینی با اسنادش از علی علیه السلام روایت کرد که وی زمانی که از صفین خارج شد، مردم در امر حکمین وارد شدند و بعضی از مردم گفتند: چه چیزی امیرمؤمنان علیه السلام را بازمی‌دارد که یکی از اهل بیتش را امر کند تا صحبت کند؟ به حسن فرمود: حسن برخیز و درباره این دو مرد، عبدالله بن قیس و عمرو بن عاص بگو. پس حسن برخاست و گفت: ای مردم، شما درباره امر عبدالله بن قیس و عمرو بن عاص زیاده‌روی کردید، آن دو به این دلیل فرستاده شدند که با کتاب خدا حکم کنند اما براساس هوا و هوس و بر خلاف کتاب الله حکم کردند و هرکه چنین باشد، حَکم نامیده نمی‌شود بلکه محکوم علیه است و عبدالله بن قیس در اینکه عبدالله بن عمر را وصی قرار داد، اشتباه کرد به خاطر سه خصلت: در اینکه پدرش به آن راضی نبود، و در اینکه او را امارت نداد و در اینکه مهاجرین و انصار بر او اجتماع نکردند کسانی که آن را برای کسی که بعد از اوست اجرا کردند، و حکومت فرضی از خداست و رسول الله صلّی الله علیه و آله سعد را در بنی قریظه حَکم قرار داد، پس او با حکم خدا که شکی در آن نیست، درباره آنان حکم داد، پس رسول الله حکم او را اجرا کرد و اگر با آن - حکم خدا - مخالفت می‌کرد، آن را اجرا نمی کرد. سپس نشست.

سپس علی علیه السلام به عبدالله بن عباس فرمود: برخیر و صحبت کن. پس برخاست و گفت:

ای مردم، برای حق اهلی است که با توفیق به آن دست یافته‌اند و مردم دو دسته اند یا راضی به آن و یا رویگردان از آن هستند و عبدالله بن قیس با هدایت به‌سوی ضلالت فرستاده شد و عمرو بن عاص با ضلالت به‌سوی هدایت فرستاده شد و زمانی که روبرو شدند، عبدالله از هدایتش بازگشت و عمرو بر ضلالتش ثابت ماند. به خدا سوگند، اگر بر اساس کتاب خدا حکم می کردند، علیه او حکم می کردند و اگر به آنچه که با هم بر آن اجتماع کردند حکم می کردند، بر چیزی اجتماع نمی کردند و اگر به آنچه که به‌سوی آن حرکت کردند، حکم کرده بودند، عبدالله به همراه امامش علی حرکت کرد و عمرو به همراه امامش، معاویه حرکت کرد و بعد از این نهانی نیست که مورد انتظار باشد. اما آنها از جنگ بیراز شده و نشستن را دوست داشتند و بلاء را دفع کردند و هر قوم رئیس خود را امیدوار بود. سپس نشست.

ثُمَّ قَالَ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ قُمْ فَتَكَلَّمْ فَقَامَ عَبْدُ اللَّهِ وَ قَالَ :

أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ كَانَ النَّظَرُ فِيهِ إِلَي عَلِيٍّ وَ الرِّضَا فِيهِ لِغَيْرِهِ فَجِئْتُمْ بِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَيْسٍ فَقُلْتُمْ لَا نَرْضَي إِلَّا بِهَذَا فَارْضَ بِهِ فَإِنَّهُ رِضَانَا وَ ايْمُ اللَّهِ مَا اسْتَفَدْنَاهُ عِلْماً وَ لَا انْتَظَرْنَا مِنْهُ غَائِباً وَ لَا أَمَّلْنَا ضَعْفَهُ وَ لَا رَجَوْنَا بِهِ صَاحِبَهُ وَ لَا أَفْسَدَ بِمَا عَمِلَا الْعِرَاقَ وَ لَا أَصْلَحَا الشَّامَ وَ لَا أَمَاتَا حَقَّ عَلِيٍّ وَ لَا أَحْيَيَا بَاطِلَ مُعَاوِيَةَ وَ لَا يُذْهِبُ الْحَقَّ رُقْيَةُ رَاقٍ وَ لَا نَفْحَةُ شَيْطَانٍ وَ أَنَا الْيَوْمَ لَعَلَي مَا كُنَّا عَلَيْهِ أَمْسِ وَ جَلَسَ.

نَوْفٌ الْبِكَالِيُّ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ أَنَّهُ نَادَي بَعْدَ الْخُطْبَةِ بِأَعْلَي صَوْتِهِ الْجِهَادَ الْجِهَادَ عِبَادَ اللَّهِ أَلَا وَ إِنِّي مُعَسْكِرٌ فِي يَومِي هَذَا فَمَنْ أَرَادَ الرَّوَاحَ إِلَي اللَّهِ فَلْيَخْرُجْ .

قَالَ نَوْفٌ وَ عَقَدَ لِلْحُسَيْنِ عليه السلام فِي عَشَرَةِ آلَافٍ وَ لِقَيْسِ بْنِ سَعْدٍ فِي عَشَرَةِ آلَافٍ وَ لِأَبِي أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيِّ فِي عَشَرَةِ آلَافٍ وَ لِغَيْرِهِمْ عَلَي أَعْدَادٍ أُخَرَ وَ هُوَ يُرِيدُ الرَّجْعَةَ إِلَي صِفِّينَ فَمَا دَارَتِ الْجُمُعَةُ حَتَّي ضَرَبَهُ الْمَلْعُونُ ابْنُ مُلْجَمٍ لَعَنَهُ اللَّهُ فَتَرَاجَعَتِ الْعَسَاكِرُ.

بيان

قال في النهاية في حديث منصور و جاء الغلام و عليه قرطق أبيض أي قباء و هو تعريب كرته و قد تضم طاؤه و إبدال القاف من الهاء في الأسماء المعربة كثير و منه حديث الخوارج كأني أنظر إليه حبشي عليه قريطق هو تصغير قرطق.

«619»

⁽¹⁾ كشف، كشف الغمة قَالَ ابْنُ طَلْحَةَ لَمَّا عَادَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ صِفِّينَ إِلَي الْكُوفَةِ بَعْدَ إِقَامَةِ الْحَكَمَيْنِ أَقَامَ يَنْتَظِرُ انْقِضَاءَ الْمُدَّةِ الَّتِي بَيْنَهُ وَ بَيْنَ مُعَاوِيَةَ لِيَرْجِعَ إِلَي مُقَاتَلَتِهِ وَ الْمُحَارَبَةِ إِذِ انْخَزَلَتْ طَائِفَةٌ مِنْ خَاصَّةِ أَصْحَابِهِ فِي أَرْبَعَةِ آلَافِ فَارِسٍ وَ هُمُ الْعُبَّادُ وَ النُّسَّاكُ فَخَرَجُوا مِنَ الْكُوفَةِ وَ خَالَفُوا عَلِيّاً عليه السلام

سپس به عبدالله بن جعفر فرمود: برخیز و سخن بگو. پس عبدالله برخاست و گفت: ای مردم، تأمل در این امر به علی و رضایت در آن به غیر او بود، عبدالله بن قیس را آوردید و گفتید: جز به این راضی نیستیم، پس به او راضی باش که او رضای ماست و به خدا سوگند از او نه علمی بهره بردیم و نه غایبی را از او منتظر بودیم و نه ضعفش را آرزو کردیم و نه با او رفیقش را امید کردیم و با آنچه عمل کردند، نه عراق را فاسد کردند و نه شام را اصلاح کردند و نه حق علی را از بین بردند و نه باطل معاویه را زنده کردند و حق را نه جادوی جادوگر از بین می‌برد و نه نفس شیطان و ما امروز در مورد علی علیه السلام بر چیزی هستم که دیروز بر آن بودیم و نشست.

نوف بکالی از امیرمؤمنان علیه السلام روایت کرد که وی بعد از خطبه با بلندترین صدایش ندا برآورد، ای بندگان خدا، جهاد جهاد، آگاه باشید که در این روز من اردو زده‌ام، پس هرکه حرکت به سوی بهشت را قصد دارد باید خارج شود .

نوف گوید: و در ده هزار نفر برای حسین، و برای قیس بن سعد در ده هزار نفر و برای ابوایوب انصاری در ده هزار نفر و برای سایرین در اعدادی دیگر مقرر کرد، درحالی که وی قصد بازگشت به صفین را داشت و جمعه برگزار نشد تا اینکه ابن ملجم ملعون که نفرین خدا بر او باد، بر او ضربت زد، پس لشکرها بازگشتند.

توضیح

در النهایه گوید: در حدیث منصور آمده است: و غلامی آمد درحالی که بر او قرطقی سفید یعنی قبائی سفید بود و آن تعریب «کرته» است و گاه طاء آن مضموم می‌شود و ابدال قاف از هاء در اسماء معرب زیاد است و حدیث خوارج از آن است، «کأنی أنظر إلیه حبشی علیه قریطق» که این تصغیر قرطق است.

روایت 619

کشف الغمه⁽²⁾:

ابن طلحه گوید: زمانی که امیرمؤمنان بعد از اقامه دو داور از صفین به کوفه بازگشت، در انتظار پایان یافتن مدتی که بین وی و معاویه بود، اقامت کرد تا به پیکار و جنگ با او بازگردد، تا اینکه گروهی از خواص یارانش در چهار هزار سوار جدا شدند که درحالی که آنان از عابدان و پارسایان بودند از کوفه خارج شدند و با علی مخالفت کردند

1) 619- رواه الاربلي رحمه اللّه في آخر عنوان: «فأما حروبه في زمن خلافته ... » من كتاب كشف الغمّة: ج 1، ص 264 ط بيروت.

2) . اربلی آن را در آخر عنوان «فأما حروبه فی زمن خلافته...» از کتاب کشف الغمه: ج1، ص 264، چاپ بیروت روایت کرد.

وَ قَالُوا لَا حُكْمَ إِلَّا لِلَّهِ وَ لَا طَاعَةَ لِمَنْ عَصَي اللَّهَ .

وَ انْحَازَ إِلَيْهِمْ نَيِّفٌ عَنْ ثَمَانِيَةِ آلَافٍ مِمَّنْ يَرَي رَأْيَهُمْ فَصَارُوا اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفاً وَ سَارُوا إِلَي أَنْ نَزَلُوا بِحَرُورَاءَ وَ أَمَّرُوا عَلَيْهِمْ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الْكَوَّاءِ .

فَدَعَا عَلِيٌّ عليه السلام عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَأَرْسَلَهُ إِلَيْهِمْ فَحَادَثَهُمْ فَلَمْ يَرْتَدِعُوا وَ قَالُوا لِيَخْرُجْ إِلَيْنَا عَلِيٌّ بِنَفْسِهِ لِنَسْمَعَ كَلَامَهُ عَسَي أَنْ يَزُولَ مَا بِأَنْفُسِنَا إِذَا سَمِعْنَاهُ .

فَرَجَعَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَأَخْبَرَهُ فَرَكِبَ فِي جَمَاعَةٍ وَ مَضَي إِلَيْهِمْ فَرَكِبَ ابْنُ الْكَوَّاءِ فِي جَمَاعَةٍ مِنْهُمْ فَوَاقَفَهُ فَقَالَ لَهُ عَلِيٌّ عليه السلام يَا ابْنَ الْكَوَّاءِ إِنَّ الْكَلَامَ كَثِيرٌ فَأَبْرِزْ إِلَيَّ مِنْ أَصْحَابِكَ لِأُكَلِّمَكَ فَقَالَ وَ أَنَا آمَنُ مِنْ سَيْفِكَ فَقَالَ نَعَمْ فَخَرَجَ إِلَيْهِ فِي عَشَرَةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ فَقَالَ لَهُ عَلِيٌّ عليه السلام عَنِ الْحَرْبِ مَعَ مُعَاوِيَةَ وَ ذَكَرَ لَهُ رَفْعَ الْمَصَاحِفِ عَلَي الرِّمَاحِ وَ أَمْرَ الْحَكَمَيْنِ وَ قَالَ :

أَ لَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنَّ أَهْلَ الشَّامِ يَخْدَعُونَكُمْ بِهَا فَإِنَّ الْحَرْبَ قَدْ عَضَّتْهُمْ فَذَرُونِي أُنَاجِزْهُمْ فَأَبَيْتُمْ .

أَ لَمْ أُرِدْ أَنْ أَنْصِبَ ابْنَ عَمِّي حَكَماً وَ قُلْتُ إِنَّهُ لَا يَنْخَدِعُ فَأَبَيْتُمْ إِلَّا أَبَا مُوسَي وَ قُلْتُمْ رَضِينَا بِهِ حَكَماً فَأَجَبْتُكُمْ كَارِهاً وَ لَوْ وَجَدْتُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ أَعْوَاناً غَيْرَكُمْ لَمَا أَجَبْتُكُمْ وَ شَرَطْتُ عَلَي الْحَكَمَيْنِ بِحُضُورِكُمْ أَنْ يَحْكُمَا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ فَاتِحَتِهِ إِلَي خَاتِمَتِهِ وَ السُّنَّةِ الْجَامِعَةِ وَ إِنَّهُمَا إِنْ لَمْ يَفْعَلَا فَلَا طَاعَةَ لَهُمَا عَلَيَّ كَانَ ذَلِكَ أَوْ لَمْ يَكُنْ ؟

قَالَ ابْنُ الْكَوَّاءِ صَدَقْتَ قَدْ كَانَ هَذَا كُلُّهُ فَلِمَ لَا تَرْجِعُ الْآنَ إِلَي حَرْبِ الْقَوْمِ فَقَالَ حَتَّي تَنْقَضِيَ الْمُدَّةُ الَّتِي بَيْنَنَا وَ بَيْنَهُمْ قَالَ ابْنُ الْكَوَّاءِ وَ أَنْتَ مُجْمِعٌ عَلَي ذَلِكَ قَالَ نَعَمْ لَا يَسَعُنِي غَيْرُهُ .

فَعَادَ ابْنُ الْكَوَّاءِ وَ الْعَشَرَةُ الَّذِينَ مَعَهُ إِلَي أَصْحَابِ عَلِيٍّ عليه السلام رَاجِعِينَ عَنْ دِينِ الْخَوَارِجِ .

وَ تَفَرَّقَ الْبَاقُونَ وَ هُمْ يَقُولُونَ لَا حُكْمَ إِلَّا لِلَّهِ وَ أَمَّرُوا عَلَيْهِمْ عَبْدَ

و گفتند: حکم فقط از آن خداست، برای کسی که از خدا سرکشی کند هیچ طاعتی نیست. و بیش از هشت هزار نفر از کسانی که به نظر آنها معتقد بودند، به آنان ملحق شدند. پس دوازده هزار نفر شدند و حرکت کردند تا اینکه وارد حروراء شدند و عبدالله بن کواء را بر خود امیر کردند.

و علی علیه السلام، عبدالله بن عباس (رض) را به‌سوی آنان فرستاد و او با آنان صحبت کرد، اما ممانعت نکردند و گفتند: خود علی باید به‌سوی ما آید تا کلام او را بشنویم، شاید زمانی‌که از او بشنویم آنچه که در ماست، از بین برود.

پس ابن عباس بازگشت و به او خبر داد، پس وی به‌همراه جمعی سوار شدند و به‌سوی آنان حرکت کرد و ابن کواء نیز به‌همراه جمعی از آنان سوار شد. پس به او رسید و علی علیه السلام به او گفت: ای ابن کواء، سخن بسیار است، پس از میان اصحابت به‌سوی من بیا تا با تو صحبت کنم. گفت: و من از شمشیرت ایمن هستم. فرمود: آری. پس به‌همراه ده تن از یارانش به‌سوی او خارج شد و علی علیه السلام درباره جنگ با معاویه برای او صحبت کرد و بالابردن قرآن‌ها بر نیزه‌ها و امر حکمین را برای او یادآوری کرد و فرمود:

آیا به شما نگفتم که شامیان با آن شما را فریب می‌دهند، زیرا جنگ به آنان گزند رسانده است، مرا رها کنید تا با آنان نبرد کنم، اما شما امتناع کردید.

آیا نخواستم که پسر عمویم را داور منصوب کنم و نگفتم که او فریب نمی‌خورد، اما شما از غیر ابوموسی امتناع کردید؟ و گفتید: او را به عنوان داور پذیرفتیم، پس با اکراه شما را اجابت کردم و اگر در آن زمان، یارانی غیر از شما می یافتم، شما را اجابت نمی‌کردم و بر حضور شما بر دو داور شرط کردم که بر اساس ابتدا تا انتهای آنچه که خداوند متعال نازل کرده است و سنت جامعه حکم کنند و اگر چنین نکنند برای آن دو طاعتی بر من نیست، چنین بود یا خیر؟

ابو کواء گفت: همه آن را راست گفتی، پس چرا اکنون به جنگ با آن قوم بازنمی‌گردی؟ فرمود: تا مدت زمانی که بین من و معاویه است پایان یابد. ابن کواء گفت: و تو با آن موافقی؟ فرمود: آری، غیر از آن برایم ممکن نیست. پس کواء و ده نفری که همراه او بودند، در ارتداد از دین خوارج به‌سوی یاران علی علیه السلام بازگشتند و سایرین متفرق شدند، درحالی که می‌گفتند: «لا حکم الا لله» و عبد

اللَّهِ بْنَ وَهْبٍ الرَّاسِبِيَّ وَ حُرْقُوصَ بْنَ زُهَيْرٍ الْبَجَلِيَّ الْمَعْرُوفَ بِذِي الثُّدَيَّةِ وَ عَسْكَرُوا بِالنَّهْرَوَانِ .

وَ خَرَجَ إِلَيْهِمْ عَلِيٌّ عليه السلام فَسَارَ حَتَّي بَقِيَ عَلَي فَرْسَخَيْنِ مِنْهُمْ وَ كَاتَبَهُمْ وَ رَاسَلَهُمْ فَلَمْ يَرْتَدِعُوا فَأَرْكَبَ إِلَيْهِمُ ابْنَ عَبَّاسٍ وَ قَالَ سَلْهُمْ مَا الَّذِي نَقَمُوهُ وَ أَنَا رِدْفُكَ فَلَا تَخَفْ مِنْهُمْ فَلَمَّا جَاءَهُمْ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ مَا الَّذِي نَقَمْتُمْ مِنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ قَالُوا نَقَمْنَا أَشْيَاءَ لَوْ كَانَ حَاضِراً لَكَفَّرْنَاهُ بِهَا وَ عَلِيٌّ عليه السلام وَرَاءَهُ يَسْمَعُ ذَلِكَ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ سَمِعْتُ كَلَامَهُمْ وَ أَنْتَ أَحَقُّ بِالْجَوَابِ .

فَتَقَدَّمَ وَ قَالَ أَيُّهَا النَّاسُ أَنَا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ فَتَكَلَّمُوا بِمَا نَقَمْتُمْ عَلَيَّ فَقَالُوا نَقَمْنَا عَلَيْكَ أَوَّلًا أَنَّا قَاتَلْنَا بَيْنَ يَدَيْكَ بِالْبَصْرَةِ فَلَمَّا أَظْفَرَكَ اللَّهُ بِهِمْ أَبَحْتَنَا مَا فِي عَسْكَرِهِمْ وَ مَنَعْتَنَا النِّسَاءَ وَ الذُّرِّيَّةَ فَكَيْفَ حَلَّ لَنَا مَا فِي الْعَسْكَرِ وَ لَمْ تَحِلَّ لَنَا النِّسَاءُ فَقَالَ لَهُمْ عَلِيٌّ عليه السلام يَا هَؤُلَاءِ إِنَّ أَهْلَ الْبَصْرَةِ قَاتَلُونَا وَ بَدَءُونَا بِالْقِتَالِ فَلَمَّا ظَفِرْتُمْ اقْتَسَمْتُمْ سَلَبَ مَنْ قَاتَلَكُمْ وَ مَنَعْتُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ وَ الذُّرِّيَّةِ فَإِنَّ النِّسَاءَ لَمْ يُقَاتِلْنَ وَ الذُّرِّيَّةَ وُلِدُوا عَلَي الْفِطْرَةِ وَ لَمْ يَنْكُثُوا وَ لَا ذَنْبَ لَهُمْ وَ لَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مَنَّ عَلَي الْمُشْرِكِينَ فَلَا تَعْجَبُوا إِنْ مَنَنْتُ عَلَي الْمُسْلِمِينَ فَلَمْ أَسْلُبْ نِسَاءَهُمْ وَ لَا ذُرِّيَّتَهُمْ .

وَ قَالُوا نَقَمْنَا عَلَيْكَ يَوْمَ صِفِّينَ كَوْنَكَ مَحَوْتَ اسْمَكَ مِنْ إِمْرَةِ الْمُؤْمِنِينَ فَإِذَا لَمْ تَكُنْ أَمِيرَنَا فَلَا نُطِيعُكَ وَ لَسْتَ أَمِيراً لَنَا .

فَقَالَ يَا هَؤُلَاءِ إِنَّمَا اقْتَدَيْتُ بِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله حِينَ صَالَحَ سُهَيْلَ بْنَ عَمْرٍو ⁽¹⁾.

قَالُوا فَإِنَّا نَقَمْنَا عَلَيْكَ أَنَّكَ قُلْتَ لِلْحَكَمَيْنِ انْظُرَا كِتَابَ اللَّهِ فَإِنْ كُنْتُ

الله بن وهب راسبی و حرقوص بن زهیر بجلی معروف به ذوثدیه را بر خود امیر کردند و در نهروان اردو زدند.

و علی علیه السلام به‌سوی آنان خارج شد و حرکت کرد تا اینکه در دو فرسخی آنها ماند و با آنان مکاتبه کرد و رسول فرستاد اما امتناع نکردند، پس ابن عباس را سواره به‌سوی آنان فرستاد و گفت: از آنان بپرس چه کینه‌ای دارند و من پشت سرت هستم، پس از آنان نترس. پس چون ابن عباس نزد آنان آمد، گفت: چه کینه‌ای از امیرمؤمنین داری؟ گفتند: مواردی را کینه داریم که اگر حاضر بود او را به سبب آنها تکفیر می‌کردیم و علی علیه السلام پشت سر او بود و آن را می‌شنید، پس ابن عباس گفت: یا امیرمؤمنان، سخن اینان را شنیده‌ای، پس تو به جواب دادن سزاوارتری .

پس پیش آمد و فرمود: ای مردم، من علی بن ابی‌طالب هستم، پس درباره آنچه که بر من کینه دارید سخن بگویید. گفتند: اولین کینه ما از تو این است که ما در حضور تو در بصره پیکار کردیم و چون خداوند تو را بر آنان پیروز ساخت، آنچه که در لشکر آنان بود را بر ما حلال کردی و ما را از زنان و فرزندان منع کردی. چگونه آنچه که در لشکر بود برای ما حلال شد و زنان برای ما حلال نشدند؟ علی علیه السلام به آنان فرمود: ای جماعت، اهل بصره با ما پیکار کردند و جنگ را بر ما آغاز کردند و چون پیروز شدید آنچه که از کسانی که با شما جنگ کردند گرفته شد را تقسیم کردید و شما را از زنان و فرزندان منع کردم، زیرا زنان جنگ نکردند و فرزندان بر فطرت زاده شده‌اند و پیمان نشکسته‌اند و گناهی ندارند و رسول الله صلّی الله علیه و آله را دیده‌ام که بر مشرکان لطف کرد پس تعجب نکنید که من بر مسلمانان لطف کردم و زنان و فرزندانشان را نگرفتم. و گفتند: در روز صفین، پاک کردن نامت از امارت مؤمنان را بر تو کینه گرفتیم، پس زمانی که امیر نباشی، از تو اطاعت نمی‌کنیم و امیر ما نیستی.

فرمود: ای جماعت، من فقط از رسول الله صلّی الله علیه و آله پیروی کردم، زمانی که با سهیل بن عمرو سازش کرد. گفتند: اینکه به دو داور گفتی که «به کتاب خدا بنگرید، اگر من

1) و بعد هذا كان في أصلي: «و قد تقدمت [قصته] ». و بما أن هذه الجملة من كلام صاحب كشف الغمّة- و ليست جزءا للقصة و الرواية- حذفناها.

أَفْضَلَ مِنْ مُعَاوِيَةَ فَأَثْبِتَانِي فِي الْخِلَافَةِ فَإِذَا كُنْتَ شَاكّاً فِي نَفْسِكَ فَنَحْنُ فِيكَ أَشَدُّ وَ أَعْظَمُ شَكّاً !!

فَقَالَ عليه السلام إِنَّمَا أَرَدْتُ بِذَلِكَ النَّصَفَةَ فَإِنِّي لَوْ قُلْتُ احْكُمَا لِي وَ ذَرَا مُعَاوِيَةَ لَمْ يُرْضَ وَ لَمْ يُقْبَلْ وَ لَوْ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله لِنَصَارَي نَجْرَانَ لَمَّا قَدِمُوا عَلَيْهِ تَعَالَوْا حَتَّي نَبْتَهِلَ وَ أَجْعَلَ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ لَمْ يَرْضَوْا وَ لَكِنْ أَنْصَفَهُمْ مِنْ نَفْسِهِ كَمَا أَمَرَهُ اللَّهُ تَعَالَي فَقَالَ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَي الْكاذِبِينَ فَأَنْصَفَهُمْ عَنْ نَفْسِهِ فَكَذَلِكَ فَعَلْتُ أَنَا وَ لَمْ أَعْلَمْ بِمَا أَرَادَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ مِنْ خُدْعَةِ أَبِي مُوسَي .

قَالُوا فَإِنَّا نَقَمْنَا عَلَيْكَ أَنَّكَ حَكَّمْتَ حَكَماً فِي حَقٍّ هُوَ لَكَ .

فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ حَكَّمَ سَعْدَ بْنَ مُعَاذٍ فِي بَنِي قُرَيْظَةَ وَ لَوْ شَاءَ لَمْ يَفْعَلْ وَ أَنَا اقْتَدَيْتُ بِهِ فَهَلْ بَقِيَ عِنْدَكُمْ شَيْ‌ءٌ ؟

فَسَكَتُوا وَ صَاحَ جَمَاعَةٌ مِنْهُمْ مِنْ كُلِّ نَاحِيَةٍ التَّوْبَةَ التَّوْبَةَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَ اسْتَأْمَنَ إِلَيْهِ ثَمَانِيَةُ آلَافٍ وَ بَقِيَ عَلَي حَرْبِهِ أَرْبَعَةُ آلَافٍ فَأَمَرَ عليه السلام الْمُسْتَأْمِنِينَ بِالاعْتِزَالِ عَنْهُمْ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ وَ تَقَدَّمَ بِأَصْحَابِهِ حَتَّي دَنَا مِنْهُمْ وَ تَقَدَّمَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ وَ ذُو الثُّدَيَّةِ حُرْقُوصٌ وَ قَالا مَا نُرِيدُ بِقِتَالِنَا إِيَّاكَ إِلَّا وَجْهَ اللَّهِ وَ الدَّارَ الْآخِرَةَ فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً .

ثُمَّ الْتَحَمَ الْقِتَالُ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ وَ اسْتَعَرَ الْحَرْبُ بِلَظَاهَا وَ أَسْفَرَتْ عَنْ زُرْقَةِ صُبْحِهَا وَ حُمْرَةِ ضُحَاهَا فَتَجَادَلوا وَ تَجَالَدُوا بِأَلْسِنَةِ رِمَاحِهَا وَ حِدَادِ ظُبَاهَا فَحَمَلَ فَارِسٌ مِنَ الْخَوَارِجِ يُقَالُ لَهُ الْأَخْنَسُ الطَّائِيُّ وَ كَانَ شَهِدَ صِفِّينَ مَعَ عَلِيٍّ عليه السلام فَحَمَلَ وَ شَقَّ الصُّفُوفَ يَطْلُبُ عَلِيّاً عليه السلام فَبَدَرَهُ عَلِيٌّ بِضَرْبَةٍ فَقَتَلَهُ فَحَمَلَ ذُو الثُّدَيَّةِ لِيَضْرِبَ عَلِيّاً فَسَبَقَهُ عَلِيٌّ عليه السلام وَ ضَرَبَهُ فَفَلَقَ الْبَيْضَةَ وَ رَأْسَهُ فَحَمَلَهُ فَرَسُهُ وَ هُوَ لِمَا بِهِ فَأَلْقَاهُ فِي آخِرِ الْمَعْرَكَةِ فِي حَرْفِ دَالِيَةٍ عَلَي شَطِّ النَّهْرَوَانِ وَ خَرَجَ مِنْ بَعْدِهِ ابْنُ عَمِّهِ مَالِكُ بْنُ الْوَضَّاحِ وَ حَمَلَ عَلَي عَلِيٍّ عليه السلام

برتر از معاویه بودم مرا در خلافت اثبات کنید.» را از تو کینه گرفتیم، وقتی تو در خود تردید داری، شک ما درباره تو بیشتر و بزرگتر است.

امام علیه السلام فرمود: قصدم از آن فقط انصاف بود، زیرا اگر می‌گفتم برای من حکم کنید و معاویه را رها کنید، مورد رضایت قرار نمی‌گرفت و پذیرفته نمی‌شد و اگر نبی صلّی الله علیه و آله به مسیحیان نجران زمانی که به‌سوی او آمدند فرمود: بیایید تا تضرع کنیم و لعنت خدا را بر شما قرار دهم، اما راضی نشدند، پس او حق خود را در مقابل آنان به اثبات رسانید، چنانکه خداوند متعال به او امر کرد و فرمود: « فنجعل لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَی الْکَاذِبِینَ» پس حق خود را در مقابل آنان به اثبات رساند و من نیز چنین کردم، درحالی که از حیله‌ای که عمرو بن عاص برای ابوموسی قصد کرد، آگاه نبودم. گفتند: و اینکه درباره وحشتت حکمی را حاکم کردی، بر تو کینه گرفتیم .

فرمود: رسول الله صلّی الله علیه و آله سعد بن معاذ را درباره بنی قریظه داور کرد و اگر می‌خواست چنین نمی‌کرد و من از او پیروی کردم و آیا چیزی نزدتان باقی ماند؟ پس سکوت کردند و جمعی از آنان از هر گوشه فریاد توبه یا امیرمؤمنان را برآوردند و هشت‌هزار از آنان از او امان خواستند و چهارهزار نفر بر جنگ با او باقی ماندند. پس امام علیه السلام به طلب‌کنندگان امان، دستور داد که همان‌وقت از آنان کناره‌گیری کنند و با یارانش پیشروی کرد تا به آنان نزدیک شد و عبدالله بن وهب و حرقوص ذو ثدیه پیش آمدند و گفتند: ما از جنگ با تو فقط خواستار ذات خدا و سرای آخرت هستیم. علی علیه السلام فرمود: {بگو آیا شما را از زیانکارترین مردم آگاه گردانم [آنان] کسانی‌اند که کوشش‌شان در زندگی دنیا به هدر رفته و خود می‌پندارند که کار خوب انجام می‌دهند}

سپس جنگ بین دو گروه در گرفت و شعله‌های جنگ برافروخته شد و زردی صبح و سرخی ظهرش را آشکار کرد، پس ضربت زدند و با زبان نیزه‌ها و تیزی لبه آن نزاع کردند و سواری از خوارج به نام اخنس طائی که همراه علیه السلام در صفین شرکت کرده بود، حمله کرد و در طلب علی علیه السلام صفوف را شکافت و علی با ضربه‌ای او را غافلگیر کرد و وی را به هلاکت رساند و ذوثدیه حمله کرد تا بر علی ضربت زند، اما علی بر او پیشی گرفت و بر او ضربه زد، پس کلاه خود و سرش را شکافت و اسبش او را برد، درحالی که در آن حال بود و او را در آخر میدان در کنار دولابی بر رود نهروان انداخت و پس از او پسرعمویش، مالک بن وضاح خارج شد و بر علی یورش آورد و علی

فَضَرَبَهُ عَلِيٌّ فَقَتَلَهُ .

وَ تَقَدَّمَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ الرَّاسِبِيُّ فَصَاحَ يَا ابْنَ أَبِي طَالِبٍ وَ اللَّهِ لَا نَبْرَحُ مِنْ هَذِهِ الْمَعْرَكَةِ أَوْ تَأْتِيَ عَلَي أَنْفُسِنَا أَوْ نَأْتِيَ عَلَي نَفْسِكَ فَابْرُزْ إِلَيَّ وَ أَبْرُزُ إِلَيْكَ وَ ذَرِ النَّاسَ جَانِباً .

فَلَمَّا سَمِعَ عَلِيٌّ عليه السلام كَلَامَهُ تَبَسَّمَ وَ قَالَ قَاتَلَهُ اللَّهُ مِنْ رَجُلٍ مَا أَقَلَّ حَيَاءَهُ أَمَا إِنَّهُ لَيَعْلَمُ أَنِّي حَلِيفُ السَّيْفِ وَ خَدِينُ الرُّمْحِ وَ لَكِنَّهُ قَدْ يَئِسَ مِنَ الْحَيَاةِ أَوْ إِنَّهُ لَيَطْمَعُ طَمَعاً كَاذِباً ثُمَّ حَمَلَ عَلِيٌّ عليه السلام فَضَرَبَهُ عَلِيٌّ وَ قَتَلَهُ وَ أَلْحَقَهُ بِأَصْحَابِهِ الْقَتْلَي وَ اخْتَلَطُوا فَلَمْ يَكُنْ إِلَّا سَاعَةٌ حَتَّي قُتِلُوا بِأَجْمَعِهِمْ وَ كَانُوا أَرْبَعَةَ آلَافٍ فَمَا أَفْلَتَ مِنْهُمْ إِلَّا تِسْعَةُ أَنْفُسٍ رَجُلَانِ هَرَبَا إِلَي خُرَاسَانَ إِلَي أَرْضِ سِجِسْتَانَ وَ بِهَا نَسْلُهُمَا وَ رَجُلَانِ صَارَا إِلَي بِلَادِ عُمَانَ وَ بِهَا نَسْلُهُمَا وَ رَجُلَانِ صَارَا إِلَي الْيَمَنِ وَ فِيهَا نَسْلُهُمَا وَ هُمُ الْإِبَاضِيَّةُ وَ رَجُلَانِ صَارَا إِلَي بِلَادِ الْجَزِيرَةِ إِلَي مَوْضِعٍ يُعْرَفُ بِالسِّنِّ وَ الْبَوَازِيجِ وَ إِلَي شَاطِئِ الْفُرَاتِ وَ صَارَ آخَرُ إِلَي تَلِّ مَوْزَنَ .

وَ غَنِمَ أَصْحَابُ عَلِيٍّ عليه السلام غَنَائِمَ كَثِيرَةً وَ قُتِلَ مِنْ أَصْحَابِ عَلِيٍّ عليه السلام تِسْعَةٌ بِعَدَدِ مَنْ سَلِمَ مِنَ الْخَوَارِجِ وَ هِيَ مِنْ جُمْلَةِ كَرَامَاتِ عَلِيٍّ عليه السلام فَإِنَّهُ قَالَ نَقْتُلُهُمْ وَ لَا يُقْتَلُ مِنَّا عَشَرَةٌ وَ لَا يَسْلَمُ مِنْهُمْ عَشَرَةٌ .

فَلَمَّا قُتِلُوا قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام الْتَمِسُوا الْمُخْدَجَ فَالْتَمَسُوهُ فَلَمْ يَجِدُوهُ فَقَامَ عَلِيٌّ عليه السلام بِنَفْسِهِ حَتَّي أَتَي نَاساً قَدْ قُتِلَ بَعْضُهُمْ عَلَي بَعْضٍ فَقَالَ أَخِّرُوهُمْ فَوَجَدُوهُ مِمَّا يَلِي الْأَرْضَ فَكَبَّرَ عَلِيٌّ عليه السلام وَ قَالَ صَدَقَ اللَّهُ وَ بَلَّغَ رَسُولُهُ .

قَالَ أَبُو الْوَضِي‌ءِ فَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْهِ حَبَشِيٌّ عَلَيْهِ قُرَيْطِقٌ إِحْدَي يَدَيْهِ مِثْلُ ثَدْيِ الْمَرْأَةِ عَلَيْهَا شَعَرَاتٌ مِثْلُ ذَنَبِ الْيَرْبُوعِ .

وَ هَذَا أَبُو الْوَضِي‌ءِ هُوَ عَبَّادُ بْنُ نَسِيبٍ الْقَيْسِيُّ تَابِعِيٌّ يَرْوِي عَنْهُ هَذَا الْقَوْلَ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ كَمَا قَالَ ⁽¹⁾

وی را زد و به هلاکت رساند.

و عبدالله بن وهب راسبی پیش آمد و فریاد برآورد: ای ابن ابی‌طالب، به خدا سوگند از این میدان جدا نمی‌شویم تا اینکه یا تو ما را بکشی یا ما تو را، پس به‌سوی من بیا و من به‌سوی تو می‌آیم و مردم را به جانبی رها کن.

چون علی علیه السلام سخن او را شنید، لبخندی زد و فرمود: خداوند این مرد را مرگ دهد، چه کم است شرمش، او باید بداند که من هم‌پیمان شمشیر و یار نیزه هستم. اما او از زندگی ناامید شده است یا اینکه طمع کاذبی دارد. سپس بر علی علیه السلام یورش آورد و علی بر او ضربت زد و به هلاکت رساند و به یاران مقتولش ملحق کرد و درگیر شدند که جز یک ساعت نبود، تا اینکه همگی کشته شدند درحالی که چهارهزار نفر بودند و جز نه نفر از آنان نگریخت. دو مرد به‌سوی خراسان و به سرزمین سجستان گریختند و نسلشان در آن است و دو مرد به‌سوی سرزمین عمان رفتند و نسلشان در آن است و دو مرد به‌سوی یمن رفتند و نسلشان در آن است که همان اباضیه هستند و دو مرد به‌سوی الجزیره، به جایی که به سن و بوازیج معروف است و به ساحل فرات رفتند و دیگری به‌سوی تپه موزن رفت.

و اصحاب علی علیه السلام غنائم بسیاری به‌دست آوردند و از اصحاب علی علیه السلام نه نفر، به تعداد کسانی که از خوارج سالم ماندند، کشته شدند و این از جمله کرامات علی علیه السلام است، زیرا وی فرمود: آنان را می‌کشیم و جز ده نفر از ما کشته نمی‌شود و جز ده تن از آنان سالم نمی‌ماند. پس چون کشته شدند، علی علیه السلام فرمود: ناقص را جستجو کنید. پس او را طلب کردند اما نیافتند. پس علی علیه السلام خود برخاست تا اینکه به افرادی رسید که برخی بر روی برخی دیگر کشته شده بودند. فرمود: آنان را برگردانید. و او را چسبیده به زمین یافتند و علی علیه السلام تکبیر گفت و فرمود: خدا راست گفت و رسولش ابلاغ نمود.

ابووضئ گفت: پس من چون به او نگاه کردم، مردی حبشی است که عبائی بر اوست که یکی از دستانش مانند سینه زن است که موهایی مانند دم موش بر آن است. و این ابووضئ، همان عبّاد بن نسیب قیسی تابعی است که ابوداود در سنن خود چنانکه گوید: این سخن را از او روایت می‌کند.⁽²⁾

1) رواه أبو داود في عنوان: [قتال الخوارج] في آخر كتاب السنة تحت الرقم: 4769 من سننه: ج 4 ص 245 ط دار الفكر بيروت.

2) . ابو داود آن را در عنوان قتال الخوارج در آخر کتاب سنت ذیل رقم 4769 از سننش: ج4، ص 245 چاپ دارالفکر، بیروت روایت کرد.

بيان

انخزلت انقطعت و انحاز القوم تركوا مركزهم إلي آخر و الخدين الصديق. و قال الفيروزآبادي في القاموس السن جبل بالمدينة و موضع بالري و بلد علي دجلة و قال بوازيج بلد قرب تكريت.

«620»

⁽¹⁾ إِرْشَادُ الْقُلُوبِ، خَرَجَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام ذَاتَ لَيْلَةٍ مِنْ مَسْجِدِ الْكُوفَةِ مُتَوَجِّهاً إِلَي دَارِهِ وَ قَدْ مَضَي رُبْعٌ مِنَ اللَّيْلِ وَ مَعَهُ كُمَيْلُ بْنُ زِيَادٍ وَ كَانَ مِنْ خِيَارِ شِيعَتِهِ وَ مُحِبِّيهِ فَوَصَلَ فِي الطَّرِيقِ إِلَي بَابِ رَجُلٍ يَتْلُو الْقُرْآنَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ وَ يَقْرَأُ قَوْلَهُ تَعَالَي أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ ساجِداً وَ قائِماً يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَ يَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ بِصَوْتٍ شَجِيٍّ حَزِينٍ فَاسْتَحْسَنَ كُمَيْلٌ ذَلِكَ فِي بَاطِنِهِ وَ أَعْجَبَهُ حَالُ الرَّجُلِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَقُولَ شَيْئاً فَالْتَفَتَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَ آلِهِ إِلَيْهِ وَ قَالَ يَا كُمَيْلُ لَا تُعْجِبْكَ طَنْطَنَةُ الرَّجُلِ إِنَّهُ مِنْ أَهْلِ النَّارِ وَ سَأُنَبِّئُكَ فِيمَا بَعْدُ فَتَحَيَّرَ كُمَيْلٌ لِمُكَاشَفَتِهِ لَهُ عَلَي مَا فِي بَاطِنِهِ وَ لِشَهَادَتِهِ بِدُخُولِ النَّارِ مَعَ كَوْنِهِ فِي هَذَا الْأَمْرِ وَ تِلْكَ الْحَالَةِ الْحَسَنَةِ وَ مَضَي مُدَّةٌ مُتَطَاوِلَةٌ إِلَي أَنْ آلَ حَالُ الْخَوَارِجِ إِلَي مَا آلَ وَ قَاتَلَهُمْ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ كَانُوا يَحْفَظُونَ الْقُرْآنَ كَمَا أُنْزِلَ فَالْتَفَتَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام إِلَي كُمَيْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ هُوَ وَاقِفٌ بَيْنَ يَدَيْهِ وَ السَّيْفُ فِي يَدِهِ يَقْطُرُ دَماً وَ رُءُوسُ أُولَئِكَ الْكَفَرَةِ الْفَجَرَةِ مُحَلَّقَةٌ عَلَي الْأَرْضِ فَوَضَعَ رَأْسَ السَّيْفِ عَلَي رَأْسٍ مِنْ تِلْكَ الرُّءُوسِ وَ قَالَ يَا كُمَيْلُ أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ ساجِداً وَ قائِماً أَيْ هُوَ ذَلِكَ الشَّخْصُ الَّذِي كَانَ يَقْرَأُ الْقُرْآنَ فِي تِلْكَ اللَّيْلَةِ فَأَعْجَبَكَ حَالُهُ فَقَبَّلَ كُمَيْلٌ قَدَمَيْهِ وَ اسْتَغْفَرَ اللَّهَ وَ صَلَّي عَلَي مَجْهُولِ الْقَدْرِ.

«621»

و رواه المدائني علي وجه آخر كما في شرح المختار: 36 من شرح ابن أبي الحديد: ج 1، ص 463 ط بيروت، و في طبع مصر: ج 2 ص 271.

فر، تفسير فرات بن إبراهيم جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْفَزَارِيُّ مُعَنْعَناً عَنْ أَبِي وَائِلٍ السَّهْمِيِّ قَالَ:

توضیح

انخزلت یعنی جدا شدند. و انحاز القوم، مرکز خود را به قصد دیگری رها کردند، الخدین یعنی یاور. فیروزآبادی در قاموس گوید: السن کوهی در مدینه و محلی در ری و شهری در کنار دجله است و گوید: بوازیج شهری در نزدیکی تکریت است .

روایت 620

ارشاد القلوب⁽³⁾:

امیرمؤمنان علیه السلام شبی از مسجد کوفه به قصد منزلش خارج شد، درحالی که ربع شب سپری شده بود و کمیل بن زیاد که از بهترین پیروان و محبان او بود، همراهش بود و در راه به در خانه مردی رسید که در آن‌وقت، قرآن تلاوت می‌کرد و این کلام خداوند را با صدایی غمگین و محزون قرائت کرد: «أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاء اللَّیْلِ سَاجِدًا وَقَائِمًا یَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَیَرْجُو رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ إِنَّمَا یَتَذَکَّرُ أُوْلُوا الْأَلْبَابِ» {[آیا چنین کسی بهتر است] یا آن کسی که او در طول شب در سجده و قیام اطاعت [خدا] می‌کند [و] از آخرت می‌ترسد و رحمت پروردگارش را امید دارد بگو آیا کسانی که می‌دانند و کسانی که نمی‌دانند یکسانند تنها خردمندانند که پندپذیرند} کمیل در دلش او را تحسین کرد و بدون اینکه چیزی بگوید: از حالت آن مرد خوشش آمد، پس امام علیه السلام به او روی کرد و فرمود: کمیل، طنین این مرد تو را به شگفتی وا ندارد که او با وجود بودنش در این امر و آن حالت نیکو، از اهل آتش است. و مدت مدیدی سپری شد تا اینکه آن دگرگونی در حال خوارج رخ داد و امیرمؤمنان علیه السلام با آنان پیکار کرد، درحالی که قرآن را چنانکه نازل شده است، حفظ می‌کردند. پس امیرمؤمنان علیه السلام به کمیل بن زیاد که در حضور او ایستاده بود و از شمشیر در دستش خون می‌چکید و سرهای آن کافران فاسق بر زمین آویزان بود و سر شمشیرش را بر روی یکی از آن سرها گذاشت و فرمود: ای کمیل، {[آیا چنین کسی بهتر است] یا آن کسی که او در طول شب در سجده و قیام اطاعت [خدا] می کند} یعنی او همان شخصی است که در آن شب قرآن قرائت می‌کرد و حالش تو را به شگفتی آورد. کمیل پاهای او را بوسه زد و از خدا طلب آمرزش کرد و بر کسی که مقامش ناشناخته مانده درود فرستاد .

روایت 621

تفسیر فرات ابن ابراهیم⁽⁴⁾

و مدائنی آن را به وجهی دیگر چنانکه در شرح مختار 36 از شرح ابن ابی الحدید: ج1، ص 463، چاپ بیروت و در چاپ مصر: ج2، ص 271 آمده است، روایت کرد.

: ابووائل سهمی گوید:

1) 620- رواه الديلميّ رحمه اللّه في كتاب إرشاد القلوب: ج 2 ص 226. ط بيروت.

2) 621- رواه فرات بن إبراهيم الكوفيّ في تفسير الآية: 6 من سورة الأنفال من تفسيره ص 50 ط 1. و في معناه ما رواه الشيخ المفيد عن جندب بن عبد اللّه في كتاب الإرشاد، ص 167، طبع النجف.

3) . دیلمی آن را در کتاب ارشاد القلوب: ج2، 226، چاپ بیروت روایت کرد.

4) . فرات بن ابراهیم کوفی آن را در تفسیر آیه 6 از سوره انفال در تفسیرش ص 50، چاپ اول روایت کرد. آنچه که شیخ مفید از جندب بن عبدالله در کتاب الاشاد، ص 167، چاپ نجف روایت کرد در معنای آن است.

خَرَجْنَا مَعَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام فَلَمَّا انْتَهَيْنَا إِلَي النَّهْرَوَانِ قَالَ وَ كُنْتُ شَاكّاً فِي قِتَالِهِمْ فَضَرَبْتُ بِفَرَسِي فَأَقْحَمْتُهُ فِي أَشْجَارٍ كَانَتْ هُنَاكَ قَالَ فَوَ اللَّهِ لَكَأَنَّهُ عَلِمَ مَا فِي قَلْبِي فَأَقْبَلَ يَسِيرُ عَلَي بَغْلَةِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله حَتَّي نَزَلَ بِتِلْكَ الْأَشْجَارِ فَنَزَلَ فَوَضَعَ فَرْشَهُ ثُمَّ جَلَسَ عَلَيْهِ ثُمَّ احْتَبَي بِحَمَائِلِ سَيْفِهِ فَأَنَا أَرَاهُ وَ لَا يَرَانِي إِذْ جَاءَهُ رَجُلٌ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَا يُجْلِسُكَ فَقَدْ عَبَرَ الْقَوْمُ النَّهْرَ قَالَ كَذَبْتَ لَمْ يَعْبُرُوا قَالَ فَرَجَعَ ثُمَّ جَاءَ آخَرُ قَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَا يُجْلِسُكُ فَقَدْ عَبَرَ الْقَوْمُ النَّهْرَ وَ قَتَلُوا فُلَاناً وَ فُلَاناً قَالَ كَذَبْتَ لَمْ يَعْبُرُوا وَ اللَّهِ لَا يَعْبُرُونَ حَتَّي أَقْتُلَهُمْ عَهْدٌ مِنَ اللَّهِ وَ مِنْ رَسُولِهِ قَالَ ثُمَّ دَعَا بِفَرَسٍ فَرَكِبَهُ فَقُلْتُ مَا رَأَيْتُ كَالْيَوْمِ وَ اللَّهِ لَئِنْ كَانَ صَادِقاً لَأَضْرِبَنَّ بِسَيْفِي حَتَّي يَنْقَطِعَ قَالَ وَ لَمَّا جَازَنِي اتَّبَعْتُهُ فَانْتَهَيْنَا إِلَي الْقَوْمِ فَإِذَا هُمْ يُرِيدُونَ الْعُبُورَ فَشَدَّ عَلَيْهِمْ رَجُلٌ يُقَالُ لَهُ مُعِينٌ أَوْ مُغِيثٌ فَعَرَضَ رُمْحَهُ عَلَي الْقَنْطَرَةِ فَرَدَّ الْقَوْمَ ثُمَّ إِنَّ عَلِيّاً عليه السلام صَاحَ بِالْقَوْمِ فَتَنَحَّوْا قَالَ ثُمَّ حَمَلُوا عَلَيْنَا فَانْهَزَمْنَا وَ هُوَ وَاقِفٌ ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَيْنَا فَقَالَ مَا هَذَا كَأَنَّما يُساقُونَ إِلَي الْمَوْتِ وَ هُمْ يَنْظُرُونَ قُلْنَا أَ وَ لَيْسَ إِلَي الْمَوْتِ نُسَاقُ قَالَ شُدُّوا الْأَضْرَاسَ وَ أَكْثِرُوا الدُّعَاءَ وَ احْمِلُوا عَلَي الْقَوْمِ قَالَ فَفَعَلْنَا فَوَ اللَّهِ مَا انْتَصَفَ النَّهَارُ وَ مِنْهُمْ أَحَدٌ يُخْبِرُ عَنْ أَحَدٍ .

قَالَ فَلَمَّا رَأَي النَّاسُ ذَلِكَ عَجِبُوا مِنْ قَوْلِهِ فَقَالَ أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَخْبَرَنِي أَنَّ فِي هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ رَجُلًا مُخْدَجَ الْيَدِ فَأَقْبَلَ يَسِيرُ حَتَّي انْتَهَيْنَا إِلَي جَوْبَةِ قَتْلَي فَقَالَ ارْفَعُوهُمْ فَرَفَعْنَاهُمْ فَاسْتَخْرَجْنَا الرَّجُلَ فَمَدَدْنَا الْمُخْدَجَةَ فَاسْتَوَتْ مَعَ الصَّحِيحَةِ ثُمَّ خَلَّيْنَاهَا فَرَجَعَتْ كَمَا كَانَتْ .

فَلَمَّا رَأَي النَّاسَ قَدْ عَجِبُوا قَالَ أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ فِيهِ عَلَامَةً أُخْرَي فِي يَدِهِ

همراه امیرمؤمنان علی بن ابی‌طالب علیه السلام خارج شدیم و چون به نهروان رسیدیم، فرمود: درباره جنگ با آنان تردید داشتم، پس با اسبم حرکت کردم و او را در دل درختانی که در آنجا بود، وارد کردم. ادامه داد: به خدا سوگند او از آنچه که در دلم بود، آگاه بود. پس درحالی که بر روی استر نبی حرکت می‌کرد، روی آورد تا اینکه به آن درختان رسید و پایین آمد و فرشش را پهن کرد و بر آن نشست و حمائل شمشیرش را بر روی پا انداخت، درحالی که من او را می‌دیدم و او مرا نمی‌دید، تا اینکه مردی نزد او آمد و گفت: یا امیرمؤمنان، چه چیزی تو را نشانده است، درحالی که آن قوم از نهر عبور کرده‌اند؟ فرمود: دروغ گفتی، عبور نکرده‌اند. ادامه داد: پس او برگشت و مرد دیگری آمد و گفت: یا امیرمؤمنان چه چیزی تو را نشانده است، آن قوم از نهر عبور کرده‌اند و فلانی و فلانی را کشته‌اند. فرمود: دروغ گفتی، عبور نکرده اند و به خدا سوگند عبور نمی‌کنند تا اینکه آنان را به هلاکت برسانم، این عهدی از خدا و رسول اوست. فرمود: سپس اسبی طلب کرد و بر آن سوار شد، گفتم: چنین روزی ندیدم، به خدا سوگند اگر صادق باشد با شمشیرم تا زمانی که بشکند، ضربه می‌زنم. راوی ادامه داد: و زمانی که از من گذر کرد، او را دنبال کردم تا به آن قوم رسیدیم، درحالی که آنها قصد عبور داشتند. پس مردی که معین یا مغیث نام داشت بر آنان یورش برد و بر روی پل نیزه‌اش را آشکار کرد و آن قوم را بازگردانید. سپس علی علیه السلام بر آن قوم فریاد زد، پس کنار کشیدند. راوی گوید: سپس بر ما یورش آورند و ما شکست خوردیم، درحالی که او ایستاده بود، سپس به ما روی کرد و فرمود: این چیست؟ «کَأَنَّمَا یُسَاقُونَ إِلَی الْمَوْتِ وَهُمْ یَنظُرُونَ» {گویی که آنان را به سوی مرگ می‌رانند و ایشان [بدان] می‌نگرند} گفتیم: آیا به‌سوی مرگ کشیده نمی‌شویم؟ فرمود: دندان‌ها را بفشارید و بسیار دعا کنید و یر قوم حمله کنید. راوی ادامه داد: چنین کردیم و به خدا سوگند، روز به نیمه نرسید و کسی از آنان نبود که دیگری خبر بدهد.

گوید: زمانی که مردم آن را دیدند، از سخن او تعجب کردند، پس فرمود: ای مردم، رسول الله صلّی الله علیه و آله به من خبر داده است که در میان این قوم مردی با دستی ناقص است. پس شروع به حرکت کرد تا اینکه به حفره کشتگان رسیدم. فرمود: آنان را کنار بزنید، پس کنار زدیم و آن مرد را بیرون کشیدم و دست ناقص را کشیدیم با دست سالم برابر بود، سپس آن را رها کردیم و به حالت قبل بازگشت و چون مردم را دید که تعجب کرده‌اند، فرمود: ای مردم، براستی در او علامتی است در دست

الصَّحِيحَةِ فِي بَطْنِ عَضُدِهِ مِثْلُ رَكَبِ الْمَرْأَةِ قَالَ فَشَقَقْتُ ثَوْباً كَانَ عَلَيْهِ بِأَسْنَانِي أَنَا وَ الْأَصْبَغُ بْنُ نُبَاتَةَ حَتَّي رَأَيْنَاهُ كَمَا وَصَفَ وَ رَأَوْهُ النَّاسُ.

بيان

الجوبة الحفرة.

«622»

⁽¹⁾.

كا، الكافي مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَي عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ يَحْيَي بْنِ أَبِي الْعَلَاءِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ قَالَ: بَعَثَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الْعَبَّاسِ إِلَي ابْنِ الْكَوَّاءِ وَ أَصْحَابِهِ وَ عَلَيْهِ قَمِيصٌ رَقِيقٌ وَ حُلَّةٌ فَلَمَّا نَظَرُوا إِلَيْهِ قَالُوا يَا ابْنَ عَبَّاسٍ أَنْتَ خَيْرُنَا فِي أَنْفُسِنَا وَ أَنْتَ تَلْبَسُ هَذَا اللِّبَاسَ فَقَالَ هَذَا أَوَّلُ مَا أُخَاصِمُكُمْ فِيهِ قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ وَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ.

«623»

⁽²⁾.

كا، الكافي الْعِدَّةُ عَنْ سَهْلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ صَفْوَانَ عَنْ يُوسُفَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ إِنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الْعَبَّاسِ لَمَّا بَعَثَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ إِلَي الْخَوَارِجِ يُوَاقِفُهُمْ لَبِسَ أَفْضَلَ ثِيَابِهِ وَ تَطَيَّبَ بِأَطْيَبِ طِيبِهِ وَ رَكِبَ أَفْضَلَ مَرَاكِبِهِ فَخَرَجَ فَوَاقَفَهُمْ فَقَالُوا يَا ابْنَ عَبَّاسٍ بَيْنَنَا أَنْتَ أَفْضَلُ النَّاسِ إِذْ أَتَيْتَنَا فِي لِبَاسِ الْجَبَابِرَةِ وَ مَرَاكِبِهِمْ فَتَلَا عَلَيْهِمْ هَذِهِ الْآيَةَ قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ فَالْبَسْ وَ تَجَمَّلْ فَإِنَّ اللَّهَ جَمِيلٌ يُحِبُّ الْجَمَالَ وَ لْيَكُنْ مِنْ حَلَالٍ.

«624»

⁽³⁾ ختص، الإختصاص مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الْعُكْلِيِّ الْحِرْمَازِيِّ عَنْ صَالِحِ بْنِ أَسْوَدَ بْنِ صَنْعَانَ الْغَنَوِيِّ عَنْ مِسْمَعِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْبَصْرِيِّ عَنْ رَجُلٍ قَالَ:

سالم او در بطن بازویش، چیزی مانند پستان زن است. گوید: من و اضبغ بن نباته، لباسش را با دندان پاره کردیم تا اینکه او را چنانکه وصف کرده بود، دیدیم و مردم نیز دیدند.

توضیح

الجوبة یعنی حفره.

روایت 622

الکافی⁽⁴⁾:

امام صادق علیه السلام فرمود: امیرمؤمنان علیه السلام عبدالله بن عباس را به‌سوی کواء و یاران او فرستاد، درحالی که پیراهنی نازک و حله‌ای بر او بود. پس چون به او نگاه کردند، گفتند: ای ابن عباس! تو در میان ما بهترینمان هستی و تو این لباس را بر تن می‌کنی؟ گفت: این اولین چیزی است که بر سر آن علیه شما اقامه دعوی می‌کنم.« قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللّهِ الَّتِیَ أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالْطَّیِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ» {[ای پیامبر] بگو زیورهایی را که خدا برای بندگانش پدید آورده و [نیز ] روزیهای پاکیزه را چه کسی حرام گردانیده} و خداوند عز و جل فرمود: «یَا بَنِی آدَمَ خُذُواْ زِینَتَکُمْ عِندَ کُلِّ مَسْجِدٍ» {ای فرزندان آدم جامه خود را در هر نمازی برگیرید}

روایت 623

الکافی⁽⁵⁾:

یوسف ابراهیم گوید: بر علی بن حسین علیه السلام وارد شدم، فرمود: عبدالله بن عباس زمانی که امیرمؤمنان، علی علیه السلام او را به‌سوی خوارج فرستاد تا آنان را متوقف کند، بهترین لباسش را پوشیده و با نیکوترین رایحه اش، معطر شده و برترین مرکبش را سوار شد و خارج شد و با آنان روبرو شد، پس گفتند: یا ابن عباس! درحالی که تو برترین مردم هستی، در لباس و مرکب جباران نزد ما آمده‌ای؟ پس وی این آیه را بر آنان تلاوت کرد: {[ای پیامبر] بگو زیورهایی را که خدا برای بندگانش پدید آورده و [نیز ] روزیهای پاکیزه را چه کسی حرام گردانیده} پس بپوش و زیبنده باش که خداوند جمیل است و جمال را دوست دارد، اما باید از حلال باشد.

روایت 624

الاختصاص⁽⁶⁾:

عبدالله بصری از مردی گوید:

1) 622- رواهما ثقة الإسلام الكليني رحمه اللّه. و رواهما عنه السيّد البحرانيّ رحمه اللّه في تفسير الآية 32 من سورة الأعراف من تفسير البرهان: ج 2 ص 11، ط 3. في ح 6 و 7 من كتاب الزي و التجمل من الكافي ج 6، ص 441.

2) 623- رواهما ثقة الإسلام الكليني رحمه اللّه. و رواهما عنه السيّد البحرانيّ رحمه اللّه في تفسير الآية 32 من سورة الأعراف من تفسير البرهان: ج 2 ص 11، ط 3. في ح 6 و 7 من كتاب الزي و التجمل من الكافي ج 6، ص 441.

3) 624- رواه الشيخ المفيد رضوان اللّه عليه في أواسط كتاب الاختصاص ص 121.

4) . ثقه الاسلام کلینی آن دو را روایت کرد.

5) . ثقه الاسلام کلینی آن دو را روایت کرد و سید بحرانی آن دو را در تفسیر آیه 32 از سوره اعراف از تفسیر برهان: ج2، ص 11، چاپ سوم، در ج6 و 7 م کتاب الزی و التجمل از الکافی ج6، ص 441 روایت کرد.

6) . شیخ مفید آن را در اواسط کتاب الاختصاص ص 121 روایت کرد.

لَمَّا بَعَثَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام صَعْصَعَةَ بْنَ صُوحَانَ إِلَي الْخَوَارِجِ قَالُوا لَهُ أَ رَأَيْتَ لَوْ كَانَ عَلِيٌّ مَعَنَا فِي مَوْضِعِنَا أَ تَكُونُ مَعَهُ قَالَ نَعَمْ قَالُوا فَأَنْتَ إِذَنْ مُقَلِّدٌ عَلِيّاً دِينَكَ ارْجِعْ فَلَا دِينَ لَكَ فَقَالَ لَهُمْ صَعْصَعَةُ وَيْلَكُمْ أَ لَا أُقَلِّدُ مَنْ قَلَّدَ اللَّهَ فَأَحْسَنَ التَّقْلِيدَ فَاضْطَلَعَ بِأَمْرِ اللَّهِ صِدِّيقاً لَمْ يَزَلْ أَ وَ لَمْ يَكُنْ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِذَا اشْتَدَّتِ الْحَرْبُ قَدَّمَهُ فِي لَهَوَاتِهَا فَيَطَأُ صِمَاخَهَا بِأَخْمَصِهِ وَ يُخْمِدُ لَهَبَهَا بِحَدِّهِ مَكْدُوداً فِي ذَاتِ اللَّهِ عَنْهُ يَعْبُرُ رَسُولُ اللَّهِ وَ الْمُسْلِمُونَ فَأَيْنَ تَصْرِفُونَ وَ أَيْنَ تَذْهَبُونَ وَ إِلَي مَنْ تَرْغَبُونَ وَ عَمَّنْ تَصْدِفُونَ عَنِ الْقَمَرِ الْبَاهِرِ وَ السِّرَاجِ الزَّاهِرِ وَ صِرَاطِ اللَّهِ الْمُسْتَقِيمِ وَ سَبِيلِ اللَّهِ الْمُقِيمِ قَاتَلَكُمُ اللَّهُ أَنَّي تُؤْفَكُونَ أَ فِي الصِّدِّيقِ الْأَكْبَرِ وَ الْغَرَضِ الْأَقْصَي تَرْمُونَ طَاشَتْ عُقُولُكُمْ وَ غَارَتْ حُلُومُكُمْ وَ شَاهَتْ وُجُوهُكُمْ لَقَدْ عَلَوْتُمُ الْقُلَّةَ مِنَ الْجَبَلِ وَ بَاعَدْتُمُ الْعِلَّةَ مِنَ النَّهَلِ أَ تَسْتَهْدِفُونَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ وَصِيَّ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَقَدْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ خُسْرَاناً مُبِيناً فَبُعْداً وَ سُحْقاً لِلْكَفَرَةِ الظَّالِمِينَ عَدَلَ بِكُمْ عَنِ الْقَصْدِ الشَّيْطَانُ وَ عَمِيَ بِكُمْ عَنْ وَاضِحِ الْمَحَجَّةِ الْحِرْمَانُ .

فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ الرَّاسِبِيُّ نَطَقْتَ يَا ابْنَ صُوحَانَ بِشِقْشِقَةِ بَعِيرٍ وَ هَدَرْتَ فَأَطْنَبْتَ فِي الْهَدِيرِ أَبْلِغْ صَاحِبَكَ أَنَّا مُقَاتِلُوهُ عَلَي حُكْمِ اللَّهِ وَ التَّنْزِيلِ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ أَبْيَاتاً قَالَ الْعُكْلِيُّ الْحِرْمَازِيُّ وَ لَا أَدْرِي أَ هِيَ لَهُ أَمْ لِغَيْرِهِ:

كَيْ تَلْزَمُوا الْحَقَّ وَحْدَهُ *** وَ نَضْرِبُكُمْ حَتَّي يَكُونَ لَنَا الْحُكْمُ

فَإِنْ تَتْبَعُوا حُكْمَ الْإِلَهِ يَكُنْ لَكُمْ *** إِذَا مَا اصْطَلَحْنَا الْحَقُّ وَ الْأَمْنُ وَ السِّلْمُ

وَ إِلَّا فَإِنَّ الْمَشْرَفِيَّةَ مِحْذَمٌ *** بِأَيْدِي رِجَالٍ فِيهِمُ الدِّينُ وَ الْعِلْمُ

فَقَالَ صَعْصَعَةُ كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْكَ يَا أَخَا رَاسِبٍ مُرَمَّلًا بِدِمَائِكَ يَحْجُلُ الطَّيْرُ بِأَشْلَائِكَ لَا تُجَابُ لَكُمْ دَاعِيَةٌ وَ لَا تَسْمَعُ مِنْكُمْ وَاعِيَةٌ يَسْتَحِلُّ ذَلِكَ مِنْكُمْ إِمَامٌ هُدًي قَالَ الرَّاسِبِيُ:

سَيَعْلَمُ اللَّيْثُ إِذَا الْتَقَيْنَا *** دَوْرَ الرَّحَي عَلَيْهِ أَوْ عَلَيْنَا

أَبْلِغْ صَاحِبَكَ أَنَّا غَيْرُ رَاجِعِينَ عَنْهُ أَوْ يُقِرَّ لِلَّهِ بِكُفْرِهِ أَوْ يَخْرُجَ عَنْ ذَنْبِهِ فَإِنَّ اللَّهَ قَابِلُ التَّوْبِ شَدِيدُ الْعِقَابِ وَ غَافِرُ الذَّنْبِ فَإِذَا فَعَلَ ذَلِكَ بَذَلْنَا الْمُهَجَ!!

زمانی که علی بن ابی‌طالب علیه السلام، صعصعه بن صوحان را به‌سوی خوارج فرستاد به او گفتند: به‌نظرت اگر علی در موضع ما بود، تو همراه او بودی؟ گفت: بله، گفتند: پس تو در دینت مقلد علی هستی، برگرد که تو دینی نداری! صعصعه به آنان گفت: وای بر شما، آیا از کسی که از خدا تقلید کرد و تقلید را نیکو به جای آورد و به‌عنوان راستگو، پیوسته امر خدا را برعهده گرفت تقلید نکنم آیا چنین نبود که رسول الله صلّی الله علیه و آله زمانی که جنگ شدت گرفت، در شدت آن او را مقدم کند، پس او با پایش گوش او را لگدمال کرد و شعله آن را با لبه‌اش خاموش کرد، درحالی که در راه خدا خسته است و رسول الله و مسلمانان از او عبور می‌کنند. پس به کجا رویگردان هستید و کجا می‌روید؟ و به‌سوی که تمایل دارید و از چه کسی دوری می‌گزینید؟ از ماه تابان و چراغ درخشان و صراط مستقیم خدا و را مقیم خدا. خداوند با شما پیکار کند، چرا دروغ می‌گویید؟ آیا به‌سوی دوست بزرگ و هدف دور تیر می‌اندازید؟ عقل‌هایتان گمراه و خردهایتان غارت و سیمایتان کریه شده است. از قله کوه بالا رفته‌اید و شرب نخست را از شرب دوم دور کردید، آیا امیرمؤمنان و وصی رسول الله صلّی الله علیه و آله را قصد کرده‌اید؟ نفسهایتان زیانی آشکار را برای شما ظاهر آرایی کرده است، پس دور و نابود باد کافران ستمگر، شیطان شما را از راه منحرف کرده است و حرمان شما را از حجت واضح کور کرده است.

عبدالله بن وهب راسبی به او گفت: ای پسر صوحان! بسان صدای شتر سخن گفتی، غریدی و در غرش زیاده‌روی کردی. به رفیقت برسان که ما بر سر حکم خدا و تنزیل، با او پیکار می‌کنیم. و عبدالله بن وهب ابیاتی خواند که عکلی حرمازی گفت و نمی‌دانم این ابیات از اوست یا غیر او:

کی تلزموا الحق وحده و نضربکم حتی یکون لنا الحکم

فإن تتبعوا حکم الإله یکن لکم إذا ما اصطلحنا الحقّ و الأمن و السلم

و إلا فإنّ المشرفیة محذم بأیدی رجال فیهم الدین و العلم

تا فقط به حق ملزم شوید و بر شما ضربت می زنیم تا اینکه حکم از آن ما باشد.

پس اگر از حکم خدا پیروی کردید بر اساس آنچه که ما بر آن توافق کردیم حق، امان و صلح برای شما خواهد بود.

در غیر این صورت شمشیر برنده در دستان مردانی است که دین و دانش در میان آنان است.

صعصعه گفت: ای برادر راسبی! من به تو می‌نگرم که با خونت پوشیده شده‌ای و پرندگان بر روی لاشه‌ات جست و خیز می‌کنند، نه دعوت کننده‌ای از شما اجابت می‌شود و نه از آگاهی از شما حرف‌شنوی می‌شود، امام هدایت آن را درباره شما حلال کرد. راسبی گفت:

سیعلم اللیث إذا التقینا دور الرحا علیه أو علینا

آنگاه که با یکدیگر روبرو می شویم شیر خواهد دانست که چرخش آسیاب بر ماست یا بر آنان .

فَقَالَ صَعْصَعَةُ: عِنْدَ الصَّبَاحِ يَحْمَدُ الْقَوْمُ السُّرَي ثُمَّ رَجَعَ إِلَي عَلِيٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ فَأَخْبَرَهُ بِمَا جَرَي بَيْنَهُ وَ بَيْنَهُمْ فَتَمَثَّلَ عَلِيٌّ عليه السلام:

أَرَادَ رَسُولَايَ الْوُقُوفَ فَرَاوَحَا *** يَداً بِيَدٍ ثُمَّ أَسْهَمَا لِي عَلَي السَّوَاءِ

بُؤْساً لِلْمَسَاكِينِ يَا ابْنَ صُوحَانَ أَمَا لَقَدْ عُهِدَ إِلَيَّ فِيهِمْ وَ إِنِّي لَصَاحِبُهُمْ وَ مَا كَذَبْتُ وَ لَا كُذِبْتُ وَ إِنَّ لَهُمْ أَنْ يَدُورَ فِيهِ رَحَي الْمُؤْمِنِينَ عَلَي الْمَارِقِينَ فَيَا وَيْحَهَا حَتْفاً مَا أَبْعَدَهَا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ ثُمَّ قَالَ:

إِذَا الْخَيْلُ جَالَتْ فِي الْفَتَي وَ تَكَشَّفَتْ *** عَوَابِسُ لَا يُسْأَلْنَ غَيْرَ طِعَانٍ

فَكَرَّتْ جَمِيعاً ثُمَّ فَرَّقَ بَيْنَهَا *** سَقَي رُمْحَهُ مِنْهَا بِأَحْمَرَ قَانٍ

فَتًي لَا يُلَاقِي الْقَرْنُ إِلَّا بِصَدْرِهِ *** إِذَا أَرْعَشَتْ أَحْشَاءُ كُلَّ جَبَانٍ

ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ وَ يَدَهُ إِلَي السَّمَاءِ وَ قَالَ اللَّهُمَّ اشْهَدْ ثَلَاثاً قَدْ أَعْذَرَ مَنْ أَنْذَرَ وَ بِكَ الْعَوْنُ وَ إِلَيْكَ الْمُشْتَكَي وَ عَلَيْكَ التُّكْلَانُ وَ إِيَّاكَ نَدْرَأُ فِي نُحُورِهِمْ أَبَي الْقَوْمُ إِلَّا تَمَادِياً فِي الْبَاطِلِ وَ يَأْبَي اللَّهُ إِلَّا الْحَقَّ فَأَيْنَ يَذْهَبُ بِكُمْ عَنْ حَطَبِ جَهَنَّمَ وَ عَنْ طِيبِ الْمَغْنَمِ وَ أَشَارَ إِلَي أَصْحَابِهِ وَ قَالَ اسْتَعِدُّوا لِعَدُوِّكُمْ فَإِنَّكُمْ غَالِبُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ ثُمَّ قَرَأَ عَلَيْهِمْ آخِرَ سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ.

بيان

قوله يطأ صماخها بأخمصه الأخمص من باطن القدم ما لم يبلغ الأرض و هو كناية عن الاستيلاء علي الحرب و إذلال أهلها و لعل المكدود هنا بمعني الكاد و الطيش الخفة و شاهت وجوهكم قبحت و العل الشربة الثانية أو الشرب بعد الشرب تباعا و النهل محركة أول الشرب و استهدف له دنا منه و انتصب له و سيف حذم قاطع و يقال حجل الطائر كنصر و ضرب إذا نزا في مشيته أو بالخاء المعجمة ثم الجيم قال الجوهري الخجل سوء احتمال الغني و في الحديث إذا شبعتن خجلتن. أي أشرتن و بطرتن انتهي.

قوله عند الصباح يحمد القوم السُّرَي قال الميداني يضرب الرجل يحتمل المشقة رجاء الراحة.

صعصعه گفت: جوجه ها را آخر پاییز می شمرند. سپس به‌سوی علی علیه السلام بازگشت و او را از آنچه که بین او و آنان گذشت، آگاه کرد. پس علی علیه السلام مثال آورد:

أراد رسولای الوقوف فراوحا یداً بیدٍ ثمّ اسهما لی علی السواء

دو فرستاده من قصد دستیابی داشتند پس دست در دست یکدیگر رفتند و هر یک بر من اطاله سخن کردند.

بیچاره باد مساکین، ای ابن صوحان آگاه باش که درباره آنان به من عهد شده است و من صاحب آنها هستم و دروغ نگفتم و دروغ نشنیدم و براستی برای آنان روزی است که آسیاب مؤمنان در آن بر مارقین می‌چرخد و چه مرگبار است آن و چه دور است از روح خدا، سپس فرمود:

إذا الخیل جالت فی الفتی و تکشّفت عوابس لایسألن غیر طعان

فکرّت جمیعاً ثمّ فرق بینها سقی رمحه منها بأحمر قان

فتی لا یلاقی القرن الا بصدره إذا أرعشت أحشاء کلّ جبان

آنگاه که سواران در میان چکاچک نیزه ها تاخت آورند و شمشیرها جز در اندیشه زدن نباشند،

و همه جنگاوران پای به میدان مبارزه نهادند، نیزه آن قهرمان بی هماورد است که میان آنان را جدایی می اندازد، و نیزه اش را با خون سرخ صاحب آن سیراب می کند.

جوانی که زمانی که دل هر انسان ترسو به لرزه در آید، همآوردش را جز با سینه اش استقبال نمی کند.

سپس سر و دستش را به‌سوی آسمان بلند کرد و سه مرتبه فرمود: بارخدایا شاهد باش هرکه هشدار داد معذور است و یاری با توست، شکایت به‌سوی توست و توکل بر توست، تو را در سینه آنان می‌زنیم. این قوم جز از زیاده روی در باطل امتناع کرد و خداوند جز از حق امتناع می‌کند، پس شما را کجا می برد از هیزم جهنم و غنیمت خوش، و به یارانش اشاره کرد و فرمود: برای دشمنانتان مهیا شوید که شما بر آنان غالب خواهید بود به اذن خدا. سپس آخر سوره آل عمران را بر آنان قرائت کرد.

توضیح

این سخن او «یطأ صماخها بأخمصه» أخمص، فرورفتگی کف پاست و این کنایه از چیرگی بر جنگ و خوارکردن اهل آن است. و شاید مکدود در اینجا به‌معنی کاد است و الطیش یعنی سبکسری. «و شاهت وجوهکم» یعنی زشت شد. العلّ نوشیدم دوم یا نوشیدن پی در پی است. النهل با حرکت اول، نوشیدن است. استهدف له: به او نزدیک شد و برای او قد راست کرد. سیف حذم یعنی برنده. و حجل الطائر و ضرب بر وزن نصر، زمانی گفته می‌شود که در رفتنش بپرد یا با خاء سپس جیم است. جوهری گوید: الخجل عدم توانایی در تحمل توانگری و در حدیث آمده است: اذا شبعتن خجلتن یعنی اشرتن و گستاخی کردند. پایان

این سخن او «عند الصباح یحمد القوم السری» میدانی گوید: برای مردی مثال زده می شود که به امید راحتی،

دشواری را تحمل می‌کند.

«625»

⁽¹⁾ ختص، الإختصاص الْمُعَلَّي بْنُ مُحَمَّدٍ الْبَصْرِيُّ عَنْ بِسْطَامِ بْنِ مُرَّةَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ حَسَّانَ عَنِ الْهَيْثَمِ بْنِ وَاقِدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ الْعَبْدِيِّ عَنِ ابْنِ طَرِيفٍ عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ قَالَ: أَمَرَنَا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام بِالْمَسِيرِ إِلَي الْمَدَائِنِ مِنَ الْكُوفَةِ فَسِرْنَا يَوْمَ الْأَحَدِ وَ تَخَلَّفَ عَمْرُو بْنُ حُرَيْثٍ فِي سَبْعَةِ نَفَرٍ فَخَرَجُوا إِلَي مَكَانٍ بِالْحِيرَةِ يُسَمَّي الْخَوَرْنَقَ فَقَالُوا نَتَنَزَّهُ فَإِذَا كَانَ يَوْمُ الْأَرْبِعَاءِ خَرَجْنَا فَلَحِقْنَا عَلِيّاً قَبْلَ أَنْ يُجَمِّعَ فَبَيْنَا هُمْ يَتَغَدَّوْنَ إِذْ خَرَجَ عَلَيْهِمْ ضَبٌّ فَصَادُوهُ فَأَخَذَهُ عَمْرُو بْنُ حُرَيْثٍ فَنَصَبَ كَفَّهُ فَقَالُوا بَايِعُوا هَذَا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ فَبَايَعَهُ السَّبْعَةُ وَ عَمْرٌو ثَامِنُهُمْ وَ ارْتَحَلُوا لَيْلَةَ الْأَرْبِعَاءِ فَقَدِمُوا الْمَدَائِنَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ يَخْطُبُ وَ لَمْ يُفَارِقْ بَعْضُهُمْ بَعْضاً كَانُوا جَمِيعاً حَتَّي نَزَلُوا عَلَي بَابِ الْمَسْجِدِ .

فَلَمَّا دَخَلُوا نَظَرَ إِلَيْهِمْ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَقَالَ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَسَرَّ إِلَيَّ أَلْفَ حَدِيثٍ فِي كُلِّ حَدِيثٍ أَلْفُ بَابٍ لِكُلِّ بَابٍ أَلْفُ مِفْتَاحٍ وَ إِنِّي سَمِعْتُ اللَّهَ يَقُولُ يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ وَ إِنِّي أُقْسِمُ لَكُمْ بِاللَّهِ لَيُبْعَثَنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثَمَانِيَةُ نَفَرٍ بِإِمَامِهِمْ وَ هُوَ ضَبٌّ وَ لَوْ شِئْتُ أَنْ أُسَمِّيَهُمْ فَعَلْتُ قَالَ فَلَوْ رَأَيْتَ عَمْرَو بْنَ حُرَيْثٍ سَقَطَ كَمَا تَسْقُطُ السَّعَفَةُ وَجِيباً.

بيان

الوجيب الاضطراب.

«626»

أَقُولُ رَوَي الشَّيْخُ أَحْمَدُ بْنُ فَهْدٍ فِي الْمُهَذَّبِ، وَ غَيْرُهُ فِي غَيْرِهِ بِأَسَانِيدِهِمْ عَنِ الْمُعَلَّي بْنِ خُنَيْسٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: يَوْمُ النَّيْرُوزِ هُوَ الْيَوْمُ الَّذِي ظَفِرَ فِيهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام بِأَهْلِ النَّهْرَوَانِ وَ قَتَلَ ذَا الثُّدَيَّةِ.

روایت 625

الاختصاص⁽²⁾: ابن نباته گوید: امیرمؤمنان ما را به حرکت از کوفه به‌سوی مدائن امر کرد. پس روز یکشنبه حرکت کردیم و عمرو بن حریث به‌همراه هفت نفر بازماندند و به‌سوی محلی در حیره که خورنق خوانده می‌شود، خارج شدند و گفتند: تفرج می‌کنیم و چون روز چهارشنبه شد، خارج می شویم و به علی ملحق می‌شویم، قبل از اینکه جمع شود. پس درحالی که نهار می‌خوردند، سوسماری بر آنان ظاهر شد، آن را صید کردند و عمرو بن حریث آن را گرفت و کف دستش را بر او کشید پس گفتند: بیعت کنید این امیرمؤمنان است. پس هفت نفر با او بیعت کردند و عمرو هشتمین آنان بود و شب چهارشنبه سفر کردند و روز جمعه درحالی که امیرمؤمنان خطبه ایرا می‌کرد، وارد مدائن شدند و با هم بودند و از یکدیگر جدا نشدند تا اینکه بر مسجد رسیدند. و چون وارد شدند، امیرمؤمنان به آنان نگریست و فرمود: ای مردم، رسول الله هزار حدیث را به‌صورت محرمانه برایم گفت که در هر حدیث هزار دروازه است، برای هر دروازه‌ای هزار کلید است و من شنیدم که خداوند می‌فرماید: «یَوْمَ نَدْعُو کُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ» {[یاد کن] روزی را که هر گروهی را با پیشوایشان فرا می‌خوانیم} و من برای شما به خدا سوگند یاد می‌کنم که روز قیامت هشت نفر با امامشان که سوسماری است، محشور می‌شوند واگر بخواهم که آنان را به نام ذکر کنم، انجام می‌دادم. راوی گوید: پس عمرو بن حریث را دیدم که چون نخل خشکیده از آشفتگی بر زمین افتاد.

توضیح

الوجیب یعنی اضطراب.

روایت 626

می‌گویم: امام صادق علیه السلام فرمود: روز نوروز روزی است که امیرمؤمنان علیه السلام بر اهل نهروان پیروزی یافت و ذوثدیه را کشت .

1) 625- رواه الشيخ المفيد رحمه اللّه في أواخر كتاب الاختصاص ص 277 ط النجف.

2) . شیخ مفید آن را در اواخر کتاب الاختصاص ص 277 چاپ نجف روایت کرد.

باب 24 باب سائر ما جري بينه و بين الخوارج سوي وقعة النهروان‌

الأخبار

«627»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كَلَامٍ لَهُ عليه السلام لَمَّا هَرَبَ مَصْقَلَةُ بْنُ هُبَيْرَةَ الشَّيْبَانِيُّ إِلَي مُعَاوِيَةَ وَ كَانَ قَدِ ابْتَاعَ سَبْيَ بَنِي نَاجِيَةَ مِنْ عَامِلِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ وَ أَعْتَقَهُمْ فَلَمَّا طَالَبَهُ بِالْمَالِ خَاسَ بِهِ وَ هَرَبَ إِلَي الشَّامِ :

قَبَّحَ اللَّهُ مَصْقَلَةَ فَعَلَ فِعْلَ السَّادَةِ وَ فَرَّ فِرَارَ الْعَبِيدِ فَمَا أَنْطَقَ مَادِحَهُ حَتَّي أَسْكَتَهُ وَ لَا صَدَّقَ وَاصِفَهُ حَتَّي بَكَّتَهُ وَ لَوْ أَقَامَ لَأَخَذْنَا مَيْسُورَهُ وَ انْتَظَرْنَا بِمَالِهِ وُفُورَهُ.

«628»

و رواه أيضا الطبريّ مفصلا برواية هشام بن محمّد، عن أبي مخنف حوادث سنة: 38 من تاريخه: ج 1، ص 3418/ و في ط الحديث ببيروت: ج 5 ص 113.

تَوْضِيحٌ قَالَ ابْنُ أَبِي الْحَدِيدِ فِي شَرْحِ النَّهْجِ رَوَي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِيُّ فِي

باب بیست و چهارم : سایر آنچه که غیر از واقعه نهروان بین او و خوارج رخ داد

روایات

روایت 627

نهج البلاغه⁽³⁾: یکی از فرمانداران امام به نام مصقلة بن هبیرة، اسیران بنی ناجیه را از فرمانده لشکر آن حضرت خرید و آزاد کرد امّا وقتی از او غرامت خواستند به طرف شام فرار کرد: خدا روی مصقله را زشت گرداند، کار بزرگواران را انجام داد، امّا خود چونان بردگان فرار کرد، هنوز ثنا خوان به مدّاحی او برنخاسته بود که او را ساکت کرد، هنوز سخن ستایشگر او به پایان نرسیده بود که آنها را به زحمت انداخت.امّا اگر مردانه ایستاده بود همان مقدار که داشت از او می‌پذیرفتیم و تا هنگام قدرت و توانایی به او مهلت می‌دادیم.

روایت 628

ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه گوید

1) 627- رواه السيّد الرضيّ رفع اللّه مقامه في المختار: 44 من كتاب نهج البلاغة. و له مصادر أخر يجد الباحث بعضها في المختار: 299 من نهج السعادة: ج 2 ص 486 ط 1.

2) 628- رواه ابن أبي الحديد نقلا عن كتاب الغارات في شرح المختار: 44 من نهج البلاغة من شرحه: ج 1، ص 590 طبع الحديث ببيروت، و في طبع الحديث بمصر: ج 3 ص 128، و المصنّف قد لخص القصة و ما ذكرها بخصوصياتها. و الحديث بتفصيله موجود تحت الرقم: 139 من تلخيص كتاب الغارات: ج 1، ص 338 ط 1.

3) . سید رضی آن را در مختار 44 از کتاب نهج البلاغه روایت کرد و برای آن مصادر دیگری است که محقق برخی از آنها را در مختار 299 از نهج السعاده: ج2، ص 486، چاپ اول روایت کرد.

كِتَابِ الْغَارَاتِ وَ وَجَدْتُهُ فِي أَصْلِ الْكِتَابِ أَيْضاً عَنِ الْحَارِثِ بْنِ كَعْبٍ الْأَزْدِيِّ عَنْ عَمِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قُعَيْنٍ ⁽¹⁾

و في تاريخ الطبريّ في جميع الموارد: «عبد اللّه بن فقيم الأزديّ» و في بعض الموارد لم يذكر لفظ «الأزديّ».

قَالَ: كَانَ الْخِرِّيتُ بْنُ رَاشِدٍ أَحَدُ بَنِي نَاجِيَةَ قَدْ شَهِدَ مَعَ عَلِيٍّ عليه السلام صِفِّينَ فَجَاءَ إِلَيْهِ عليه السلام بَعْدَ انْقِضَاءِ صِفِّينَ وَ بَعْدَ تَحْكِيمِ الْحَكَمَيْنِ فِي ثَلَاثِينَ مِنْ أَصْحَابِهِ يَمْشِي بَيْنَهُمْ حَتَّي قَامَ بَيْنَ يَدَيْهِ فَقَالَ لَا وَ اللَّهِ لَا أُطِيعُ أَمْرَكَ وَ لَا أُصَلِّي خَلْفَكَ وَ إِنِّي غَداً لَمُفَارِقٌ لَكَ .

فَقَالَ لَهُ عَلِيٌّ عليه السلام ثَكِلَتْكَ أُمُّكَ إِذاً تَنْقُضَ عَهْدَكَ وَ تَعْصِيَ رَبَّكَ وَ لَا تَضُرَّ إِلَّا نَفْسَكَ أَخْبِرْنِي لِمَ تَفْعَلُ ذَلِكَ قَالَ لِأَنَّكَ حَكَّمْتَ فِي الْكِتَابِ وَ ضَعُفْتَ عَنِ الْحَقِّ إِذْ جَدَّ الْجِدُّ وَ رَكَنْتَ إِلَي الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَنَا عَلَيْكَ رَادٌّ وَ عَلَيْهِمْ نَاقِمٌ وَ لَكُمْ جَمِيعاً مُبَايِنٌ !!

فَقَالَ لَهُ عَلِيٌّ عليه السلام وَيْحَكَ هَلُمَّ إِلَيَّ أُدَارِسْكَ وَ أُنَاظِرْكَ فِي السُّنَنِ وَ أُفَاتِحْكَ أُمُوراً مِنَ الْحَقِّ أَنَا أَعْلَمُ بِهَا مِنْكَ فَلَعَلَّكَ تَعْرِفُ مَا أَنْتَ الْآنَ لَهُ مُنْكِرٌ وَ تُبْصِرُ مَا أَنْتَ الْآنَ عَنْهُ غَافِلٌ وَ بِهِ جَاهِلٌ فَقَالَ الْخِرِّيتُ فَأَنَا غَادٍ عَلَيْكَ غَداً فَقَالَ عليه السلام اغْدُ إِلَيَّ وَ لَا يَسْتَهْوِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ وَ لَا يَقْتَحِمَنَّ بِكَ رَأْيُ السَّوْءِ وَ لَا يَسْتَخِفَّنَّكَ لِلْجَهَلَاتِ الَّذِينَ لَا يَعْمَلُونَ فَوَ اللَّهِ إِنِ اسْتَرْشَدْتَنِي وَ اسْتَنْصَحْتَنِي وَ قَبِلْتَ مِنِّي لَأَهْدِيَنَّكَ سَبِيلَ الرَّشَادِ .

فَخَرَجَ الْخِرِّيتُ مِنْ عِنْدِهِ مُنْصَرِفاً إِلَي أَهْلِهِ .

قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ قُعَيْنٍ فَعَجِلْتُ فِي أَثَرِهِ مُسْرِعاً لِأَنْصَحَهُ وَ أَسْتَعْلِمَ خَبَرَهُ فَرَأَيْتُهُ رَجَعَ إِلَي أَصْحَابِهِ وَ قَالَ لَهُمْ يَا هَؤُلَاءِ إِنِّي قَدْ رَأَيْتُ أَنْ أُفَارِقَ هَذَا

و طبری نیز آن را به صورت مفصل به روایت هشام بن محمد از ابو مخنف در حوادث سال 38 از تاریخش: ج1، ص 3418/ و در چاپ جدید بیروت: ج5، 113 روایت کرده است.

عبدالله بن قعین گوید: خرّیت بن راشد از بنی ناجیه همراه علی در صفین شرکت کرده بود، پس بعد از پایان یافتن صفین و داور کردن دو حکم، به‌همراه سی تن از یارانش به‌سوی امام علیه السلام آمد. بین یارانش راه می‌رفت تا اینکه در مقابل او قرار گرفت و گفت: خیر، به خدا سوگند از امرت اطاعت نمی‌کنم و پشت سرت نماز نمی‌خوانم و فردا از تو جدا هستم.

علی علیه السلام به او فرمود: مادرت به عزایت بنشیند، پس عهدت را می‌شکنی و از پروردگارت عصیان می‌کنی و جز به خودت ضرر نمی‌زنی. به من بگو چرا چنین می‌کنی؟ پاسخ داد: زیرا تو در کتاب حکم کرده‌ای، پس من پاسخ تو را می‌دهم، با آنان دشمن و از همه شما جدا هستم.

پس علی علیه السلام فرمود: وای بر تو، به‌سوی من بشتاب تا درباره سنت‌ها با یکدیگر بحث و مناظره کنیم و برایت اموری از حق را بگشایم که من از تو به آنها آگاه‌ترم و شاید تو آنچه که اکنون آن را نمی‌شناسی را بشناسی و به آنچه که الان از آن غافل و ناآگاه هستی، آگاه شوی. خریت گفت: من فرا نزدت می‌آیم. فرمود: فردا بیا و شیطان فریبت ندهد و اندیشه بدی را در تو وارد نکند و کسانی که نمی‌دانند، تو را به‌خاطر نادانسته‌ها حقیر نشمارند که به خدا سوگند، اگر از من طلب هدایت و نصیحت کنی و از من بپذیری، قطعاً تو را به راه هدایت رهنمون می‌شوم.

خرّیت به قصد خانواده خود از نزد او خارج شد. عبدالله بن قعین گفت: در پی او شتابان حرکت کردم تا او را نصیحت کنم و از خبرش آگاه شوم، پس او را دیدم که به‌سوی یارانش بازگشت و به آنان گفت: ای جماعت، نظرم این است که از این

1) كذا في أصلي فيه و ما يأتي بعد ذلك، و مثله في كتاب الغارات و شرح ابن أبي الحديد.

2) . ابن ابی الحدید آن را به نقل از کتاب الغارات در شرح مختار 44 از نهج البلاغه از شرحش: ج1، ص 590، چاپ جدید بیروت، و در چاپ جدید مصر: ج3، ص 128 روایت کرد و مصنف ماجرای آن و آنچه که درباره آن ذکر کرده را خلاصه کرده است. و این حدیث با تفصیلش ذیل شماره 139 از تلخیص کتاب غارات ج1، ص 338، چاپ اول موجود است.

الرَّجُلَ فَنَصَحْتُ ابْنَ عَمِّهِ وَ رَجَعْتُ إِلَي بَيْتِي فَلَمَّا أَصْبَحْتُ وَ ارْتَفَعَ النَّهَارُ أَتَيْتُ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ أَخْبَرْتُهُ خَبَرَهُ فَقَالَ عليه السلام دَعْهُ فَإِنْ قَبِلَ الْحَقَّ وَ رَجَعَ عَرَفْنَا لَهُ ذَلِكَ وَ قَبِلْنَاهُ مِنْهُ فَقُلْتُ لَهُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَلِمَ لَا تَأْخُذُهُ الْآنَ فَتَسْتَوْثِقَ مِنْهُ فَقَالَ إِنَّا لَوْ فَعَلْنَا هَذَا بِكُلِّ مَنْ نَتَّهِمُ مِنَ النَّاسِ مَلَأْنَا السُّجُونَ مِنْهُمْ وَ لَا أَرَانِي يَسَعُنِي الْوُثُوبُ بِالنَّاسِ وَ الْحَبْسُ لَهُمْ وَ عُقُوبَتُهُمْ حَتَّي يُظْهِرُوا لِيَ الْخِلَافَ فَقَالَ لِي سِرّاً اذْهَبْ إِلَي مَنْزِلِ الرَّجُلِ فَاعْلَمْ مَا فَعَلَ فَأَتَيْتُ مَنْزِلَهُ فَإِذَا لَيْسَ فِي مَنْزِلِهِ وَ لَا مَنْزِلِ أَصْحَابِهِ دَاعٍ وَ لَا مُجِيبٌ .

فَأَقْبَلْتُ إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام بِقِصَّتِهِمْ فَلَمَّا أَخْبَرْتُهُ عليه السلام قَالَ أَبْعَدَهُمُ اللَّهُ كَما بَعِدَتْ ثَمُودُ أَمَا وَ اللَّهِ لَوْ قَدْ أُشْرِعَتْ لَهُمُ الْأَسِنَّةُ وَ صُبَّتْ عَلَي هَامِهِمُ السُّيُوفُ لَقَدْ نَدِمُوا إِنَّ الشَّيْطَانَ قَدِ اسْتَهْوَاهُمْ وَ أَضَلَّهُمْ وَ هُوَ غَداً مُتَبَرِّئٌ مِنْهُمْ وَ مُخَلٍّ عَنْهُمْ .

فَقَامَ إِلَيْهِ زِيَادُ بْنُ خَصَفَةَ ⁽¹⁾فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّهُ لَوْ لَمْ يَكُنْ مِنْ مَضَرَّةِ هَؤُلَاءِ إِلَّا فِرَاقُهُمْ إِيَّانَا لَمْ يَعْظُمْ فَقْدُهُمْ عَلَيْنَا وَ لَكِنَّا نَخَافُ أَنْ يُفْسِدُوا عَلَيْنَا جَمَاعَةً كَثِيرَةً مِمَّنْ يَقْدَمُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ طَاعَتِكَ فَائْذَنْ لِي فِي اتِّبَاعِهِمْ حَتَّي نَرُدَّهُمْ عَلَيْكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ .

فَقَالَ لَهُ عليه السلام فَاخْرُجْ فِي آثَارِهِمْ رَشِيداً ثُمَّ قَالَ اخْرُجْ رَحِمَكَ اللَّهُ حَتَّي تَنْزِلَ دَيْرَ أَبِي مُوسَي ثُمَّ لَا تَبْرَحْهُ حَتَّي يَأْتِيَكَ أَمْرِي وَ سَأَكْتُبُ إِلَي مَنْ حَوْلِي مِنْ عُمَّالِي فِيهِمْ فَكَتَبَ نُسْخَةً وَاحِدَةً وَ أَخْرَجَهَا إِلَي الْعُمَّالِ :

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَي مَنْ قُرِئَ عَلَيْهِ كِتَابِي هَذَا مِنَ الْعُمَّالِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ رِجَالًا لَنَا عِنْدَهُمْ تَبِعَةٌ خَرَجُوا هِرَاباً نَظُنُّهُمْ خَرَجُوا نَحْوَ بِلَادِ الْبَصْرَةِ فَسَلْ عَنْهُمْ أَهْلَ بِلَادِكَ وَ اجْعَلْ عَلَيْهِمُ الْعُيُونَ فِي كُلِّ نَاحِيَةٍ مِنْ أَرْضِكَ ثُمَّ اكْتُبْ إِلَيَّ بِمَا يَنْتَهِي إِلَيْكَ عَنْهُمْ.

مرد جدا شوم. پس پسرعمویش را نصیحت کردم و به منزلم برگشتم. پس چون صبح کردم و روز بالا آمد، نزد امیرمؤمنان علیه السلام آمدم و خبر او را به وی دادم. فرمود: او را رها کن، اگر حق را پذیرفت و بازگشت، آن را از او می‌شناسیم و آن را از او می‌پذیریم. به او عرض کردم: یا امیرمؤمنان، چرا اکنون او را نمی‌گیری و از او مطمئن نمی‌شوی؟ فرمود: اگر با هریک از مردم که متهم می‌کنیم، چنین کنیم، زندان‌ها ر از آنان پر می‌کنیم و خود را نمی‌بینم که جهیدن بر مردم و حبس و مجازات آنان برایم میسر باشد تا اینکه خلاف آن را برایم آشکار کنند. پس نهانی به من فرمود: به منزل آن مرد برو و بدان چه کرده است؟ پس به منزل آمدم، اما نه در منزل او و نه در منزل یارانش، نه دعوت کننده‌ای بود نه پاسخ دهنده‌ای .

با قصه آنها به‌سوی امیرمؤمنان آمدم و او را آگاه کردم، فرمود: خداوند آنان را دور کند، چنانکه ثمود دور شد، آگاه باشید، به خدا سوگند اگر نیزه‌ها را برای آنان برافراشته کنم و شمشیرها بر سر آنان فرود آورم، قطعاً پشیمان می‌شدند. شیطان آنان را اغوا و گمراه کرد و فردا از آنان تبری می‌جوید و تخطی می‌کند.

زیاد بن خصفه به‌سوی او برخاست و گفت: یا امیرمؤمنان، اگر جدایی اینان از ما تنها ضرر اینان باشد، نبودشان بر ما سنگین نیست، اما ما بیم داریم که جمع بسیاری از اهل طاعتت که نزد آنان می‌روند را بر ما تباه کنند، پس در پیروی از آنان به من اجازه بده تا ان شاء الله آنان را به‌سوی تو بازگردانیم.

پس امام علیه السلام به او فرمود: در پی آنان به هدایت خارج شو، سپس فرمود: خداوند تو را رحمت کند، خارج شو تا به دیر ابوموسی برسی و از آن جدا نشو تا فرمانم به تو برسد و برای کسانی از عاملانم که در میان آنان هستند خواهم نوشت، و نسخه واحدی نوشت و آن را به‌سوی کارگزاران فرستاد: بسم الله الرحمن الرحیم، از بنده خدا علی امیرمؤمنان به هریک از عاملانم که این نامه‌ام بر او خوانده شود، اما بعد در کنار آنها مردانی از ما هستند که به عنوان تابع خارج شده اند در حال فرار، گمان می کنیم که به سوی بلاد بصره خارج شده اند پس از اهالی بلادت درباره آنان بپرس و در هر گوشه‌ای از سرزمینت جاسوسانی بر آنان قرار بده، سپس هرآنچه که از آنان به تو می‌رسد را برایم بنویس.

1) كذا في كتاب الغارات و شرح ابن أبي الحديد و تاريخ الطبريّ، و في طبع الكمبانيّ من البحار هاهنا و ما يليه جميعا: «ابن حفصة».

فَخَرَجَ زِيَادُ بْنُ خَصَفَةَ حَتَّي أَتَي دَارَهُ وَ جَمَعَ أَصْحَابَهُ وَ أَخَذَ مَعَهُ مِنْهُمْ مِائَةً وَ ثَلَاثِينَ رَجُلًا وَ خَرَجَ حَتَّي أَتَي دَيْرَ أَبِي مُوسَي .

وَ رَوَي بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ وَأْلٍ التَّيْمِيِّ قَالَ إِنِّي لَعِنْدَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام إِذاً يبج [فَيْجٌ] ⁽¹⁾

أقول: هو معرب: «پيك» بمعني الرسول و البريد، و يعبر عنه أيضا ب «پيام‌آور» أو «پيغام‌آور».

قَدْ جَاءَهُ يَسْعَي بِكِتَابٍ مِنْ قَرَظَةَ بْنِ كَعْبٍ الْأَنْصَارِيِّ وَ كَانَ أَحَدُ عُمَّالِهِ يُخْبِرُهُ بِأَنَّ خَيْلًا مَرَّتْ مِنْ قِبَلِ الْكُوفَةِ مُتَوَجِّهَةً نَحْوَ نَفَرٍ وَ أَنَّ رَجُلًا مِنْ دَهَاقِينِ أَسْفَلِ الْفُرَاتِ قَدْ أَسْلَمَ وَ صَلَّي يُقَالُ لَهُ زَاذَانُ فَرُّوخُ فَلَقُوهُ فَقَالُوا لَهُ أَ مُسْلِمٌ أَنْتَ قَالَ نَعَمْ قَالُوا فَمَا تَقُولُ فِي عَلِيٍّ قَالَ أَقُولُ إِنَّهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ سَيِّدُ الْبَشَرِ وَ وَصِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَالُوا كَفَرْتَ يَا عَدُوَّ اللَّهِ ثُمَّ حَمَلَتْ عَلَيْهِ عِصَابَةٌ مِنْهُمْ فَقَطَعُوهُ بِأَسْيَافِهِمْ وَ أَخَذُوا مَعَهُ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ الذِّمَّةِ يَهُودِيّاً فَقَالُوا خَلُّوا سَبِيلَ هَذَا لَا سَبِيلَ لَكُمْ عَلَيْهِ .

فَكَتَبَ إِلَيْهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام :

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ فَهِمْتُ مَا ذَكَرْتَ مِنْ أَمْرِ الْعِصَابَةِ الَّتِي مَرَّتْ بِعَمَلِكَ فَقَتَلَتِ الْبَرَّ الْمُسْلِمَ وَ أَمِنَ عِنْدَهُمُ الْمُخَالِفُ الْمُشْرِكُ وَ أَنَّ أُولَئِكَ قَوْمٌ اسْتَهْوَاهُمُ الشَّيْطَانُ فَضَلُّوا كَالَّذِينَ حَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَ صَمُّوا فَ أَسْمِعْ بِهِمْ وَ أَبْصِرْ يَوْمَ يُحْشَرُ أَعْمَالُهُمْ فَالْزَمْ عَمَلَكَ وَ أَقْبِلْ عَلَي خَرَاجِكَ فَإِنَّكَ كَمَا ذَكَرْتَ فِي طَاعَتِكَ وَ نَصِيحَتِكَ وَ السَّلَامُ.

وَ كَتَبَ عليه السلام إِلَي زِيَادِ بْنِ خَصَفَةَ :

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ كُنْتُ أَمَرْتُكَ أَنْ تَنْزِلَ دَيْرَ أَبِي مُوسَي حَتَّي يَأْتِيَكَ أَمْرِي وَ ذَلِكَ أَنِّي لَمْ أَكُنْ عَلِمْتُ أَيْنَ تَوَجَّهَ الْقَوْمُ وَ قَدْ بَلَغَنِي أَنَّهُمْ أَخَذُوا نَحْوَ قَرْيَةٍ مِنْ قُرَي

پس زیاد بن خصفه خارج شد تا به منزل خویش آمد و یارانش را جمع کرد و صد و سی مرد از آنان را با خود گرفت و خارج شد تا به دیر ابوموسی رسید.

و با اسنادش از عبدالله بن وال تیمی روایت کرد: زمانی که ییج، درحالی که با نامه‌ای از قرظه بن کعب انصاری که از کارگزاران او بود، نزد امیرمؤمنان علیه السلام آمد، نزد او بودم در آن نامه خبر می‌داد که سوارانی از جانب کوفه به قصد نفّر گذر کرد و اینکه مردی از دهقانان پایین فرات اسلام آورده و نماز خواند که زاذان فرّوخ نامیده می‌شود. با او دیدار کردند و به او گفتند: آیا تو مسلمانی؟ گفت: آری. گفتند: درباره علی علیه السلام چه می‌گویی؟ گفت: می‌گویم: او امیرمؤمنان، سرور بشر و وصی رسول الله صلّی الله علیه و آله است. گفتند: ای دشمن خدا کفر گفتی. سپس گروهی از آنان بر او حمله کردند و با شمشیرشان او را قطعه قطعه کردند. و همراه او مردی یهودی بود از اهل ذمه را گرفتند و گفتند: راه او را بازگذارید که برای شما راهی بر او نیست.

پس امیرمؤمنان برای او نوشت: اما بعد، آنچه که در خصوص امر آن گروهی که در حوزه عملت گذشتند، ذکر کردی را فهمیدم، درستکار مسلمان را کشتند و مخالف مشرک نزد آنان ایمن است و براستی اینان قومی هستند که شیطان آنان را فریب داد. پس مانند کسانی که پنداشتند که فتنه نیست، گمراه شدند، پس کور و کر شدند، پس درحالی که عملشان محشور می شود آنان را می شنوم و می بینم، پس به عملت ملزم باش و به خراجت روی کن که تو چنانکه ذکر کردی در طاعت و خلوصت هستی. و السلام.

و امام علیه السلام برای زیاد بن خصفه نوشت: اما بعد، به تو فرمان داده بودم که در دیر ابوموسی ساکن شوی تا فرمانم به تو برسد و آن به این دلیل بود که من نمی‌دانستم که آن قوم به کجا روی کرده‌اند و به من خبر رسیده است که آنها سمت روستایی از روستاهای

1) كذا في أصلي من البحار، و في الغارات و تاريخ الطبريّ و شرح ابن أبي الحديد: «فيج».

السَّوَادِ فَاتَّبِعْ آثَارَهُمْ وَ سَلْ عَنْهُمْ فَإِنَّهُمْ قَدْ قَتَلُوا رَجُلًا مِنْ أَهْلِ السَّوَادِ مُسْلِماً مُصَلِّياً فَإِذَا أَنْتَ لَحِقْتَ بِهِمْ فَارْدُدْهُمْ إِلَيَّ فَإِنْ أَبَوْا فَنَاجِزْهُمْ وَ اسْتَعِنْ بِاللَّهِ عَلَيْهِمْ فَإِنَّهُمْ قَدْ فَارَقُوا الْحَقَّ وَ سَفَكُوا الدَّمَ الْحَرَامَ وَ أَخَافُوا السَّبِيلَ وَ السَّلَامُ .

قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَأْلٍ فَأَخَذْتُ الْكِتَابَ مِنْهُ عليه السلام وَ أَنَا يَوْمَئِذٍ شَابٌّ حَدَثٌ فَاسْتَأْذَنْتُهُ أَنْ أَذْهَبَ مَعَهُ إِلَي الْعَدُوِّ فَأَذِنَ وَ دَعَا لِي فَأَتَيْتُ بِالْكِتَابِ إِلَيْهِ ثُمَّ خَرَجْنَا حَتَّي أَتَيْنَا الْمَوْضِعَ الَّذِي كَانُوا فِيهِ فَسَأَلْنَا عَنْهُمْ فَقِيلَ أَخَذُوا نَحْوَ الْمَدَائِنِ وَ لَحِقْنَا بِالْمَدَائِنِ فَقَالَ زِيَادٌ لِرَئِيسِهِمْ مَا الَّذِي نَقَمْتَ عَلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ وَ عَلَيْنَا حَتَّي فَارَقْتَنَا قَالَ لَمْ أَرْضَ بِصَاحِبِكُمْ إِمَاماً وَ لَمْ أَرْضَ بِسِيرَتِكُمْ سِيرَةً فَرَأَيْتُ أَنْ أَعْتَزِلَ وَ أَكُونَ مَعَ مَنْ يَدْعُو إِلَي الشُّورَي مِنَ النَّاسِ فَإِذَا اجْتَمَعَ النَّاسُ عَلَي رَجُلٍ هُوَ لِجَمِيعِ الْأُمَّةِ رِضًا كُنْتُ مَعَ النَّاسِ .

فَقَالَ زِيَادٌ وَيْحَكَ وَ هَلْ يَجْتَمِعُ النَّاسُ عَلَي رَجُلٍ يُدَانِي عَلِيّاً عَالِماً بِاللَّهِ وَ بِكِتَابِهِ وَ سُنَّةِ رَسُولِهِ صلي الله عليه و آله مَعَ قَرَابَتِهِ وَ سَابِقَتِهِ فِي الْإِسْلَامِ فَقَالَ لَهُ الْخِرِّيتُ هُوَ مَا أَقُولُ لَكَ فَقَالَ زِيَادٌ فَفِيمَ قَتَلْتُمُ الرَّجُلَ الْمُسْلِمَ فَقَالَ الْخِرِّيتُ مَا أَنَا قَتَلْتُهُ إِنَّمَا قَتَلَتْهُ طَائِفَةٌ مِنْ أَصْحَابِي قَالَ فَادْفَعْهُمْ إِلَيْنَا قَالَ مَا إِلَي ذَلِكَ مِنْ سَبِيلٍ قَالَ أَ وَ هَكَذَا أَنْتَ فَاعِلٌ قَالَ هُوَ مَا تَسْمَعُ .

قَالَ فَدَعَوْنَا أَصْحَابَنَا وَ دَعَا الْخِرِّيتُ أَصْحَابَهُ ثُمَّ اقْتَتَلْنَا فَوَ اللَّهِ مَا رَأَيْتُ قِتَالًا مِثْلَهُ مُنْذُ خَلَقَنِيَ اللَّهُ لَقَدْ تَطَاعَنَّا بِالرِّمَاحِ حَتَّي لَمْ يَبْقَ فِي أَيْدِينَا رُمْحٌ ثُمَّ اضْطَرَبْنَا بِالسُّيُوفِ حَتَّي انْحَنَتْ وَ عُقِرَتْ عَامَّةُ خَيْلِنَا وَ خَيْلِهِمْ وَ كَثُرَتِ الْجِرَاحُ فِيمَا بَيْنَنَا وَ بَيْنَهُمْ وَ قُتِلَ مِنَّا رَجُلَانِ مَوْلًي لِزِيَادٍ كَانَتْ مَعَهُ رَايَتُهُ يُدْعَي سُوَيْداً وَ رَجُلٌ آخَرُ يُدْعَي وَاقِداً وَ صُرِعَ مِنْهُمْ خَمْسَةُ نَفَرٍ وَ حَالَ اللَّيْلُ بَيْنَنَا وَ بَيْنَهُمْ فَقَدْ وَ اللَّهِ كَرِهُونَا وَ كَرِهْنَاهُمْ وَ هَزَمُونَا وَ هَزَمْنَاهُمْ وَ جُرِحَ زِيَادٌ وَ جُرِحْتُ ثُمَّ إِنَّا بِتْنَا فِي جَانِبٍ وَ تَنَحَّوْا فَمَكَثُوا سَاعَةً مِنْ أَوَّلِ اللَّيْلِ ثُمَّ مَضَوْا فَذَهَبُوا وَ أَصْبَحْنَا فَوَجَدْنَاهُمْ قَدْ ذَهَبُوا فَوَ اللَّهِ مَا كَرِهْنَا ذَلِكَ فَمَضَيْنَا حَتَّي أَتَيْنَا الْبَصْرَةَ وَ بَلَغَنَا أَنَّهُمْ أَتَوُا الْأَهْوَازَ فَنَزَلُوا فِي جَانِبٍ مِنْهَا وَ تَلَاحَقَ بِهِمْ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِهِمْ نَحْوَ مِائَتَيْنِ فَأَقَامُوا مَعَهُمْ.

سواد را در پیش گرفته‌اند، پس در پی آنان برو و درباره آنان سؤال کن که آنها مردی مسلمان نمازگزار از اهل سواد را کشته‌اند و چون به آنان رسیدی، آنان را به‌سوی من بازگردان و اگر امتناع کردند، با ایشان درگیر شو و علیه آنان از خداوند استعانت بجویی که آنها از حق جدا شده، خون حرام را ریخته و راه را منحرف کرده‌اند. والسلام.

عبدالله بن وال گوید: نامه را از امام علیه السلام گرفتم، درحالی که در آن روز جوانی نوپا بودم. از او اذن خواستم که همراه او به‌سوی دشمن بروم، پس اذن داد و برای من دعا کرد. پس نامه را برای او آوردم، سپس خارج شدیم تا اینکه به محلی که در آن بودند، رسیدیم و درباره آنان سؤال کردیم. گفته شد: راه مدائن درپیش گرفتند. و به مدائن رسیدیم، پس زیاد به رئیس آنان گفت: از امیرمؤمنان علیه السلام و ما چه کینه‌ای گرفتید که از ما جدا شدید؟ گفت: رفیق شما را به‌عنوان امام و سیره شما را به‌عنوان سیره نمی‌پذیریم. پس نظرم این بود که کناره بگیرم و همراه کسانی باشم که به شورا دعوت می‌کنند، پس چون مردم بر مردی توافق کنند که مورد رضایت همه امت است، با آنان باشم.

زید گفت: وای بر تو، آیا مردم بر مردی که هم‌طراز علی، عالم به خدا، کتاب و سنت رسولش باشد، با قرابت و سابقه او در اسلام باشد توافق می‌کنند؟ خرّیت به او گفت: این چیزی است که به تو می‌گویم. زیاد گفت: پس چرا آن مرد مسلمان را کشتید؟ خریت گفت: من او را نکشتم بلکه گروهی از یارانم او را کشتند. گفت: آنان را به ما تحویل بده. گفت: این راهی ندارد. گفت: آیا تو چنین انجام می‌دهی؟ گفت: این چیزی است که می‌شنوی.

گفت: ما اصحابمان را خواندیم و خرّیت یارانش را خواند، سپس نبرد کردیم و به خدا سوگند، از زمانی که خداوند مرا آفرید، نبردی مانند آن ندیدم، با نیزه ضربه می‌زدیم تا اینکه نیزه‌ای در دستمان باقی نماند، سپس شمشیرها را به حرکت درآوردیم، تا اینکه خمیده شدند و اغلب اسبان ما و آنان زخمی شد و زخمیان ما و آنان زیاد شد و پنج نفر از آنان به خاک افتاد و شب میان ما و آنان حائل شد. به خدا سوگند، آنها از ما اکراه داشتند و ما از آنان اکراه داشتیم و آنها ما را تارومار کردند و ما نیز آنان را تارومار کردیم و زیاد زخمی شد و من نیز زخمی شدم، سپس ما در گوشه‌ای شب را سپری کردیم و کنار کشیدند و ساعتی از اول شب را ماندند، سپس رهسپار شدند و رفتند و صبح کردیم و دیدم که آنها رفته‌اند. به خدا سوگند، آنان را ناپسند نشمردیم، پس رهسپار شدیم تا به بصره رسیدیم و به ما خبر رسید که آنها به اهواز آمده و در گوشه‌ای از آن ساکن شده‌اند و افرادی از یارانش در حدود دویست نفر، به آنان ملحق شده و همراه آنان مقیم شده‌اند.

وَ كَتَبَ زِيَادٌ إِلَي عَلِيٍّ عليه السلام أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّا لَقِينَا عَدُوَّ اللَّهِ النَّاجِيَ وَ أَصْحَابَهُ بِالْمَدَائِنِ فَدَعَوْنَاهُمْ إِلَي الْهُدَي وَ الْحَقِّ وَ الْكَلِمَةِ السَّوَاءِ فَتَوَلَّوْا عَنِ الْحَقِّ وَ أَخَذَتْهُمُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ وَ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ فَقَصَدُونَا وَ صَمَدْنَا صَمْدَهُمْ فَاقْتَتَلْنَا قِتَالًا شَدِيداً مَا بَيْنَ قَائِمِ الظَّهْرِ إِلَي أَنْ أَدْرَكَتِ الشَّمْسُ وَ اسْتُشْهِدَ مِنَّا رَجُلَانِ صَالِحَانِ وَ أُصِيبَ مِنْهُمْ خَمْسَةُ نَفَرٍ وَ خَلَّوْا لَنَا الْمَعْرَكَةَ وَ قَدْ فَشَتْ فِينَا وَ فِيهِمُ الْجِرَاحُ ثُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ لَمَّا أَدْرَكُوا اللَّيْلَ خَرَجُوا مِنْ تَحْتِهِ مُتَنَكِّرِينَ إِلَي أَرْضِ الْأَهْوَازِ وَ قَدْ بَلَغَنِي أَنَّهُمْ نَزَلُوا مِنْهَا جَانِباً وَ نَحْنُ بِالْبَصْرَةِ نُدَاوِي جِرَاحَنَا وَ نَنْتَظِرُ أَمْرَكَ رَحِمَكَ اللَّهُ وَ السَّلَامُ .

فَلَمَّا أَتَاهُ الْكِتَابُ قَرَأَهُ عَلَي النَّاسِ فَقَامَ إِلَيْهِ مَعْقِلُ بْنُ قَيْسٍ الرِّيَاحِيُّ فَقَالَ أَصْلَحَكَ اللَّهُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّمَا كَانَ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ مَكَانَ كُلِّ رَجُلٍ مِنْ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ بَعَثْتَهُمْ فِي طَلَبِهِمْ عَشَرَةٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَإِذَا لَحِقُوهُمُ اسْتَأْصَلُوا شَأْفَتَهُمْ وَ قَطَعُوا دَابِرَهُمْ .

فَقَالَ عليه السلام لَهُ تَجَهَّزْ يَا مَعْقِلُ إِلَيْهِمْ وَ نَدَبَ مَعَهُ أَلْفَيْنِ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ فِيهِمْ يَزِيدُ بْنُ الْمَعْقِلِ ⁽¹⁾وَ كَتَبَ إِلَي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ بِالْبَصْرَةِ .

أَمَّا بَعْدُ فَابْعَثْ رَجُلًا مِنْ قِبَلِكَ صَلِيباً شُجَاعاً مَعْرُوفاً بِالصَّلَاحِ فِي أَلْفَيْ رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ فَلْيَتَّبِعْ مَعْقِلَ بْنَ قَيْسٍ فَإِذَا خَرَجَ مِنْ أَرْضِ الْبَصْرَةِ فَهُوَ أَمِيرُ أَصْحَابِهِ حَتَّي يَلْقَي مَعْقِلًا فَإِذَا لَقِيَهُ فَمَعْقِلٌ أَمِيرُ الْفَرِيقَيْنِ فَلْيَسْمَعْ مِنْهُ وَ لْيُطِعْهُ وَ لَا يُخَالِفْهُ وَ مُرْ زِيَادَ بْنَ خَصَفَةَ فَلْيُقْبِلْ إِلَيْنَا فَنِعْمَ الْمَرْءُ زِيَادٌ وَ نِعْمَ الْقَبِيلُ قَبِيلَتُهُ ⁽²⁾وَ كَتَبَ عليه السلام إِلَي زِيَادٍ :

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَلَغَنِي كِتَابُكَ وَ فَهِمْتُ مَا ذَكَرْتَ بِهِ النَّاجِيَ وَ أَصْحَابَهُ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلي قُلُوبِهِمْ وَ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَهُمْ حَيَارَي عَمِهُونَ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً وَ وَصَفْتَ مَا بَلَغَ بِكَ وَ بِهِمُ الْأَمْرُ فَأَمَّا أَنْتَ وَ أَصْحَابُكَ لِلَّهِ

و زیاد برای علی علیه السلام نوشت: اما بعد، با دشمن خدا ناجی و یاران او، در مدائن روبرو شدیم و آنها را به‌سوی هدایت، حق، و کلمه برابری دعوت کردیم، اما آنها از آن روی برگرداندند و غرور گناه، آنان را گرفت و شیطان اعمالشان را برایشان آراسته کرد و از راه بازداشت. پس ما را قصد کردند، ما آنان را قصد کردیم، پس مابین قائم الظهر تا رسیدن خورشید، به‌شدت پیکار کردیم و دو مرد صالح از ما شهید شد و پنج نفر از آنان گرفتار شدند و معرکه را برای ما رها کردند و جراحت میان ما و آنان شایع شد. سپس آن قوم زمانی که شب فرارسید، در خفای آن به‌صورت ناشناس به قصد اهواز خارج شدند و به من خبر رسیده است که در گوشه‌ای از آن ساکن شده‌اند، درحالی که ما در بصره، زخمیان را مداوا می‌کنیم و منتظر فرمان تو هستیم، خداوند تو را رحمت کند، والسلام.

زمانی که نامه به او رسید، آن را بر مردم قرائت کرد، پس معقل بن قیس ریاحی به‌سوی او برخاست و گفت: خداوند تو را اصلاح کند، یا امیرمؤمنان لازم است که به‌جای هریک از این مردانی که به دنبال آنان فرستادی، ده نفر از مسلمانان باشند که اگر به آنان رسیدند، ریشه‌شان را برکنند و آنان را از بن و ریشه براندازند.

امام علیه السلام به او فرمود: ای معقل، به‌سوی آنان آماده شو و همراه او ده هزار از کوفه داوطلب شدند که یزید بن معقل در میان آنان بود و برای عبدالله بن عباس در بصره نوشت:

اما بعد، مردی محکم، شجاع، معروف به صلاح را به‌همراه دوهزار مرد از اهالی بصره از جانب خود بفرست، باید به‌دنبال معقل بن قیس باشد و از زمین بصره خارج شود، درحالی که امیر اصحابش است، با معقل روبرو شود و چون او را دید، معقل فرمانده دو گروه است، باید از او حرف‌شنوی کند و اطاعت کند و با او مخالفت نکند و به زیاد بن خصفه فرمان بده، باید به‌سوی ما بیاید که بهترین شخص، زیاد و بهترین قبیله‌ها، قبیله اوست و امام علیه السلام برای زیاد نوشت:

اما بعد، نامه‌ات به من رسید و آنچه که در خصوص ناجی و یارانش که خداوند بر دل‌هایشان مهر زده و شیطان عملشان را برایشان زینت داده است، ذکر کردی را دریافتم. آنان سرگردان آواره هستند و گمان می‌کنند که نیکو عمل می‌کنند و امری که درخصوص آنان به تو و آنان رسید را توصیف کرد، اما تو و یارانت،

1) و مثله في شرح نهج البلاغة و تاريخ الكامل لابن الأثير و في تاريخ الطبريّ: «يزيد بن المغفل الأزديّ ... ».

2) كذا في أصلي، في جميع المصادر: «و نعم القبيل قبيله».

سَعْيُكُمْ وَ عَلَيْهِ جَزَاؤُكُمْ وَ أَيْسَرُ ثَوَابِ اللَّهِ لِلْمُؤْمِنِ خَيْرٌ لَهُ مِنَ الدُّنْيَا الَّتِي يَقْتُلُ الْجَاهِلُونَ أَنْفُسَهُمْ عَلَيْهَا فَ ما عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَ ما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ وَ لَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُونَ .

وَ أَمَّا عَدُوُّكُمُ الَّذِينَ لَقِيتُمْ ⁽¹⁾فَحَسْبُهُمْ خُرُوجُهُمْ مِنَ الْهُدَي وَ ارْتِكَاسُهُمْ فِي الضَّلَالَةِ وَ رَدُّهُمُ الْحَقَّ وَ جِمَاحُهُمْ فِي التِّيهِ فَذَرْهُمْ وَ ما يَفْتَرُونَ وَ دَعْهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ فَ أَسْمِعْ بِهِمْ وَ أَبْصِرْ فَكَأَنَّكَ بِهِمْ عَنْ قَلِيلٍ بَيْنَ أَسِيرٍ وَ قَتِيلٍ فَأَقْبِلْ إِلَيْنَا أَنْتَ وَ أَصْحَابُكَ مَأْجُورِينَ فَقَدْ أَطَعْتُمْ وَ سَمِعْتُمْ وَ أَحْسَنْتُمُ الْبَلَاءَ وَ السَّلَامُ .

قَالَ وَ نَزَلَ النَّاجِي جَانِباً مِنَ الْأَهْوَازِ وَ اجْتَمَعَ إِلَيْهِ عُلُوجٌ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِهَا مِمَّنْ أَرَادَ كَسْرَ الْخَرَاجِ وَ مِنَ اللُّصُوصِ وَ طَائِفَةٌ أُخْرَي مِنَ الْأَعْرَابِ تَرَي رَأْيَهُ .

قَالَ إِبْرَاهِيمُ وَ رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قُعَيْنٍ قَالَ كُنْتُ أَنَا وَ أَخِي كَعْبٌ فِي ذَلِكَ الْجَيْشِ مَعَ مَعْقِلٍ فَلَمَّا أَرَادَ الْخُرُوجَ أَتَاهُ عليه السلام يُوَدِّعُهُ فَقَالَ لَهُ يَا مَعْقِلَ بْنَ قَيْسٍ اتَّقِ اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتَ فَإِنَّهَا وَصِيَّةُ اللَّهِ لِلْمُؤْمِنِينَ لَا تَبْغِ عَلَي أَهْلِ الْقِبْلَةِ وَ لَا تَظْلِمْ أَهْلَ الذِّمَّةِ وَ لَا تَتَكَبَّرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُتَكَبِّرِينَ .

فَقَالَ مَعْقِلٌ اللَّهُ الْمُسْتَعَانُ فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام هُوَ خَيْرُ مُسْتَعَانٍ .

ثُمَّ قَامَ مَعْقِلٌ فَخَرَجَ وَ خَرَجْنَا مَعَهُ حَتَّي نَزَلَ الْأَهْوَازَ فَأَقَمْنَا أَيَّاماً حَتَّي بَعَثَ ابْنُ عَبَّاسٍ خَالِدَ بْنَ مَعْدَانَ مَعَ جَيْشِ الْبَصْرَةِ فَدَخَلَ عَلَي صَاحِبِنَا وَ سَلَّمَ عَلَيْهِ بِالْإِمْرَةِ وَ اجْتَمَعَا جَمِيعاً فِي عَسْكَرٍ وَاحِدٍ ثُمَّ خَرَجْنَا إِلَي النَّاجِي وَ أَصْحَابِهِ فَأَخَذُوا يَرْتَفِعُونَ نَحْوَ جِبَالِ رَامَهُرْمُزَ يُرِيدُونَ قَلْعَةً بِهَا حَصِينَةً فَلَحِقْنَاهُمْ وَ قَدْ دَنَوْا مِنَ الْجَبَلِ فَصَفَفْنَا لَهُمْ ثُمَّ أَقْبَلْنَا نَحْوَهُمْ فَجَعَلَ مَعْقِلٌ عَلَي مَيْمَنَتِهِ يَزِيدَ بْنَ مَعْقِلٍ وَ عَلَي مَيْسَرَتِهِ مِنْجَابَ بْنَ رَاشِدٍ .

وَ وَقَفَ النَّاجِي بِمَنْ مَعَهُ مِنَ الْعَرَبِ فَكَانُوا مَيْمَنَةً وَ جُعِلَ أَهْلُ الْبَلَدِ وَ الْعُلُوجُ وَ مَنْ أَرَادَ كَسْرَ الْخَرَاجِ وَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْأَكْرَادِ مَيْسَرَةً.

تلاششان برای خدا و جزایتان بر اوست. و کمترین ثواب خدا برای مؤمن برای تو از دعایی که جاهلان خود را بر سر آنان می‌کشند، بهتر است: «وَمَا عِندَ اللّهِ بَاقٍ وَلَنَجْزِیَنَّ الَّذِینَ صَبَرُواْ أَجْرَهُم بِأَحْسَنِ مَا کَانُواْ یَعْمَلُونَ» {و آنچه پیش خداست پایدار است و قطعا کسانی را که شکیبایی کردند به بهتر از آنچه عمل میکردند پاداش خواهیم داد} به‌هوش باش که دشمنان شما کسانی هستند که دیدید و خروجشان از هدایت، غوطه‌ور شدنشان در ضلالت و انکار حق و خودسری‌شان در گمراهی برایشان کافی است. پس آنها و آنچه دروغ می‌بندند را رها کن و ایشان را در تمردشان فروبگذار، که آنان سرگردانند. به آنان گوش کن و آنان را ببین که تو پس از زمانی کوتاه بر آنان، بین اسیر و قتیل هستی و به ما روی کن که تو و یارانت مأجور هستی که اطاعت کردید، گوش سپردید و آزمون را نیکو کردید. والسلام.

گوید: و ناجی در گوشه‌ای از اهواز ساکن شد و دهاتیان بسیاری از اهالی آن از میان کسانی که قصد نقض خراج داشتند و از میان دزدان و گروه دیگری از بادیه‌نشیان که هم‌رأی او بودند، دور او حلقه زدند.

ابراهیم گوید: و از عبدالله بن قعین روایت است: من و برادرم کعب در آن لشکر همراه معقل بودیم و چون قصد خروج داشت، برای وداع نزد علی علیه السلام آمد، پس به او فرمود: ای معقل بن قیس، هرچه توانستی از خدا بترس که آن سفارش خدا به مؤمنان است. بر اهل قبله ستم نکن و بر اهل ذمه ظلم نکن و تکبر نکن که خداوند متکبران را دوست ندارد. معقل گفت: الله المستعان. علی علیه السلام فرمود: او بهترین استعانت شده است.

سپس معقل برخاست و خارج شد و ما نیز همراه او خارج شدیم تا اینکه به اهواز رسید و چند روز در آن اقامت کردیم تا اینکه ابن عباس، خالد بن معدان را به‌همراه لشکر بصره فرستاد. پس بر رئیس ما وارد شد و امیری او را پذیرفت و هردو در لشکری واحد جمع شدند. سپس به‌سوی ناجی و یارانش خارج شدیم، پس به‌سوی کوه‌های رامهرمز به قصد قلعه محکمی که در آن است، بالا می رفتند، به آنان رسیدیم در حالی که به کوه نزدیک شدند. پس برای آنان صف آرایی کردیم و به‌سوی آنان حرکت کردیم و معقل بر جناح راستش یزید بن معقل و بر جناح چپش منجاب بن راشد را قرار داد.

و ناجی با عرب‌هایی که به همراهش و جناح راستش بودند، توقف کرد و اهل شهرها، بی‌ادبان و کسانی که قصد شکستن خراج را داشتند و جماعتی از کردها را جناح چپ قرار داد .

1) كذا في أصلي و شرح ابن أبي الحديد، و في تاريخ الطبريّ: «لقيتموهم».

وَ سَارَ فِينَا مَعْقِلٌ يُحَرِّضُنَا وَ يَقُولُ يَا عِبَادَ اللَّهِ لَا تَبْدَءُوا الْقَوْمَ وَ غُضُّوا الْأَبْصَارَ وَ أَقِلُّوا الْكَلَامَ وَ وَطِّنُوا أَنْفُسَكُمْ عَلَي الطَّعْنِ وَ الضَّرْبِ وَ أَبْشِرُوا فِي قِتَالِهِمْ بِالْأَجْرِ الْعَظِيمِ إِنَّمَا تُقَاتِلُونَ مَارِقَةً مَرَقَتْ وَ عُلُوجاً مَنَعُوا الْخَرَاجَ وَ لُصُوصاً وَ أَكْرَاداً فَمَا تَنْتَظِرُونَ فَإِذَا حَمَلْتُ فَشُدُّوا شِدَّةَ رَجُلٍ وَاحِدٍ .

قَالَ فَمَرَّ فِي الصَّفِّ يُكَلِّمُهُمْ يَقُولُ هَذِهِ الْمَقَالَةَ حَتَّي إِذَا مَرَّ بِالنَّاسِ كُلِّهِمْ أَقْبَلَ فَوَقَفَ وَسَطَ الصَّفِّ فِي الْقَلْبِ .

وَ نَظَرْنَا إِلَيْهِ مَا يَصْنَعُ فَحَرَّكَ رَايَتَهُ تَحْرِيكَتَيْنِ ثُمَّ حَمَلَ فِي الثَّالِثَةِ وَ حَمَلْنَا مَعَهُ جَمِيعاً فَوَ اللَّهِ مَا صَبَرُوا لَنَا سَاعَةً حَتَّي وَلَّوْا وَ انْهَزَمُوا وَ قَتَلْنَا سَبْعِينَ عَرَبِيّاً مِنْ بَنِي نَاجِيَةَ وَ مِنْ بَعْضِ مَنِ اتَّبَعَهُ مِنَ الْعَرَبِ وَ نَحْوَ ثَلَاثِمِائَةٍ مِنَ الْعُلُوجِ وَ الْأَكْرَادِ .

وَ خَرَجَ الْخِرِّيتُ مُنْهَزِماً حَتَّي لَحِقَ بِسِيفٍ مِنْ أَسْيَافِ الْبَحْرِ وَ بِهَا جَمَاعَةٌ مِنْ قَوْمِهِ كَثِيرٌ فَمَا زَالَ يَسِيرُ فِيهِمْ وَ يَدْعُوهُمْ إِلَي خِلَافِ عَلِيٍّ عليه السلام وَ يُزَيِّنُ لَهُمْ فِرَاقَهُ وَ يُخْبِرُهُمْ أَنَّ الْهُدَي فِي حَرْبِهِ وَ مُخَالَفَتِهِ حَتَّي اتَّبَعَهُ مِنْهُمْ نَاسٌ كَثِيرٌ .

وَ أَقَامَ مَعْقِلُ بْنُ قَيْسٍ بِأَرْضِ الْأَهْوَازِ وَ كَتَبَ إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام بِالْفَتْحِ وَ كُنْتُ أَنَا الَّذِي قَدِمَ بِالْكِتَابِ عَلَيْهِ وَ كَانَ فِي الْكِتَابِ .

لعبد الله علي أمير المؤمنين من معقل بن قيس بأرض الأهواز وكتب إلى أمير المؤمنين

لِعَبْدِ اللَّهِ عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ مَعْقِلِ بْنِ قَيْسٍ سَلَامٌ عَلَيْكَ فَإِنِّي أَحْمَدُ إِلَيْكَ اللَّهَ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّا لَقِينَا الْمَارِقِينَ وَ قَدِ اسْتَظْهَرُوا عَلَيْنَا بِالْمُشْرِكِينَ فَقَتَلْنَا مِنْهُمْ نَاساً كَثِيراً وَ لَمْ نَعْدُ فِيهِمْ سِيرَتَكَ لَمْ نَقْتُلْ مِنْهُمْ مُدْبِراً وَ لَا أَسِيراً وَ لَمْ نُدَفِّفْ مِنْهُمْ عَلَي جَرِيحٍ وَ قَدْ نَصَرَكَ اللَّهُ وَ الْمُسْلِمِينَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ.

قَالَ فَلَمَّا قَدِمْتُ بِالْكِتَابِ عَلَي عَلِيٍّ عليه السلام قَرَأَهُ عَلَي أَصْحَابِهِ وَ اسْتَشَارَهُمْ فِي الرَّأْيِ فَاجْتَمَعَ رَأْيُ عَامَّتِهِمْ عَلَي قَوْلٍ وَاحِدٍ قَالُوا نَرَي أَنْ تَكْتُبَ إِلَي مَعْقِلِ بْنِ قَيْسٍ يَتْبَعُ آثَارَهُمْ وَ لَا يَزَالُ فِي طَلَبِهِمْ حَتَّي يَقْتُلَهُمْ أَوْ

و معقل در میان ما حرکت کرد، درحالی که ما را تشویق می‌کرد و می‌گفت: ای بندگان خدا، بر آن قوم شروع نکنید و چشم‌ها را ببندید و کلام را کم کنید و خود را برای ضربه نیزه و شمشیر آماده کنید و در جنگ با آنها اجری عظیم بر شما بشارت باد که شما فقط با مارقه‌ای که خارج شدند و دهاتیانی که از خراج امتناع کردند و دزدان و کردها پیکار می‌کنید، پس منتظر چه هستید؟ چون حمله کردند شما بسان یورش یک مرد بر آنان یورش آورید. گوید: پس بر صف گذر کرد، درحالی که با این سخن با آنان صحبت می‌کرد تا اینکه بر همه مردم گذر کرد، روی آورد و وسط صفی در قلب لشکر ایستاد.

به او نگریستم که چه می‌کند پس پرچمش را دو مرتبه حرکت داد، سپس در حرکت سوم حمله کرد و همگی همراه او حمله کردیم و به خدا سوگند، ساعتی برابرمان مقاومت کردند تا اینکه پشت کردند و شکست خوردند و هفتاد عرب از بنی ناجیه و از بعضی از عرب‌هایی که پیرو او بودند و حدود سیصد نفر از علوج و کردها را به هلاکت رساندیم.

و خریت شکست خورده خارج شد تا اینکه به ساحل دریایی که جمعی از قوم فراوانش در آن بود، ملحق شد و پیوسته در میان آنان حرکت می‌کرد و آنها را به مخالفت با علی دعوت می‌کرد وجدایی از او را برای آنان آراسته می‌کرد و به آنان خبر می‌داد که هدایت در جنگ و مخالفت با اوست، تا اینکه افراد بسیاری از آنان از او دنباله‌روی کردند.

و معقل بن قیس در اهواز مقیم شد و فتح را برای امیرمؤمنان علیه السلام نوشت، درحالی که من با نامه نزد او بودم و در نامه آمده بود:

برای بنده خدا علی امیرمؤمنان از معقل بن قیس، سلام بر تو، خدای یکتایی را که جز او خدایی نیست حمد می‌گویم. اما بعد ما با مارقین روبرو شدیم، درحالی که با مشرکان بر ما آشکار شدند، پس افراد بسیاری از آنان را کشتیم و در میان آنان از سیره تو گذر و تجاوز نکردیم، نه فراری را کشتیم، نه اسیر را و بر مجروحی از آنها شتاب نکردیم و خداوند تو و مسلمانان را یاری دهد و سپاس برای خدای پروردگار جهانیان .

گوید: زمانی که نامه را به علی علیه السلام تقدیم کردم، آن را بر یارانش قرائت کرد و از آنان نظرخواهی کرد، پس رأی همه آنان بر قولی واحد توافق کرد و گفتند: نظرمان این است که برای معقل بن قیس بنویسی که آنان را دنبال کند و پیوسته در پی آنان باشد تا آنان را بکشد

يَنْفِيَهُمْ مِنْ أَرْضِ الْإِسْلَامِ فَإِنَّا لَا نَأْمَنُ أَنْ يُفْسِدُوا عَلَيْكَ النَّاسَ قَالَ فَرَدَّنِي إِلَيْهِ وَ كَتَبَ مَعِي :

أَمَّا بَعْدُ فَالْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَي تَأْيِيدِهِ أَوْلِيَاءَهُ وَ خَذْلِهِ أَعْدَاءَهُ جَزَاكَ اللَّهُ وَ الْمُسْلِمِينَ خَيْراً فَقَدْ أَحْسَنْتُمُ الْبَلَاءَ وَ قَضَيْتُمْ مَا عَلَيْكُمْ فَاسْأَلْ عَنْ أَخِي بَنِي نَاجِيَةَ فَإِنْ بَلَغَكَ أَنَّهُ اسْتَقَرَّ فِي بَلَدٍ مِنَ الْبُلْدَانِ فَسِرْ إِلَيْهِ حَتَّي تَقْتُلَهُ أَوْ تَنْفِيَهُ فَإِنَّهُ لَمْ يَزَلْ لِلْمُسْلِمِينَ عَدُوّاً وَ لِلْفَاسِقِينَ وَلِيّاً وَ السَّلَامُ .

قَالَ فَسَأَلَ مَعْقِلٌ عَنْ مَسِيرِهِ وَ الْمَكَانِ الَّذِي انْتَهَي إِلَيْهِ فَنُبِّئَ بِمَكَانِهِ بِسِيفِ الْبَحْرِ بِفَارِسَ وَ أَنَّهُ أَفْسَدَ مَنْ قِبَلَهُ مِنْ عَبْدِ الْقَيْسِ وَ مَنْ وَالاهُمْ مِنْ سَائِرِ الْعَرَبِ وَ كَانَ وَ قَوْمَهُ قَدْ مَنَعُوا الصَّدَقَةَ عَامَ صِفِّينَ وَ مَنَعُوهَا فِي ذَلِكَ الْعَامِ أَيْضاً .

فَسَارَ إِلَيْهِمْ مَعْقِلٌ فِي ذَلِكَ الْجَيْشِ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَ الْبَصْرَةِ فَأَخَذُوا عَلَي أَرْضِ فَارِسَ حَتَّي انْتَهَوْا إِلَي أَسْيَافِ الْبَحْرِ .

فَلَمَّا سَمِعَ الْخِرِّيتُ بِمَسِيرِهِ أَقْبَلَ عَلَي مَنْ كَانَ مَعَهُ مِنْ أَصْحَابِهِ مِمَّنْ يَرَي رَأْيَ الْخَوَارِجِ فَأَسَرَّ إِلَيْهِمْ أَنِّي أَرَي رَأْيَكُمْ وَ أَنَّ عَلِيّاً مَا كَانَ يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يُحَكِّمَ الرِّجَالَ فِي دِينِ اللَّهِ وَ قَالَ لِلْآخَرِينَ مِنْ أَصْحَابِهِ مُسِرّاً إِلَيْهِمْ إِنَّ عَلِيّاً قَدْ حَكَّمَ حَكَماً وَ رَضِيَ بِهِ فَخَالَفَ حُكْمَهُ الَّذِي ارْتَضَاهُ لِنَفْسِهِ وَ هَذَا الرَّأْيُ الَّذِي خَرَجَ عَلَيْهِ مِنَ الْكُوفَةِ وَ قَالَ لِمَنْ يَرَي مَنْعَ الصَّدَقَةِ شُدُّوا أَيْدِيَكُمْ عَلَي صَدَقَاتِكُمْ ثُمَّ صِلُوا بِهَا أَرْحَامَكُمْ وَ عُودُوا إِنْ شِئْتُمْ عَلَي فُقَرَائِكُمْ فَأَرْضَي كُلَّ طَائِفَةٍ بِضَرْبٍ مِنَ الْقَوْلِ .

وَ كَانَ فِيهِمْ نَصَارَي كَثِيرٌ أَسْلَمُوا فَلَمَّا رَأَوْا ذَلِكَ الِاخْتِلَافَ قَالُوا وَ اللَّهِ لَدِينُنَا الَّذِي خَرَجْنَا مِنْهُ خَيْرٌ وَ أَهْدَي مِنْ دِينِ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ لَا يَنْهَاهُمْ دِينُهُمْ عَنْ سَفْكِ الدِّمَاءِ وَ إِخَافَةِ السُّبُلِ فَرَجَعُوا إِلَي دِينِهِمْ فَلَقِيَ الْخِرِّيتُ أُولَئِكَ فَقَالَ وَيْحَكُمْ إِنَّهُ لَا يُنْجِيكُمْ مِنَ الْقَتْلِ إِلَّا الصَّبْرُ لِهَؤُلَاءِ الْقَوْمِ وَ لِقِتَالِهِمْ أَ تَدْرُونَ مَا حَكَمَ عَلِيٌّ فِيمَنْ أَسْلَمَ مِنَ النَّصَارَي ثُمَّ رَجَعَ إِلَي النَّصْرَانِيَّةِ لَا وَ اللَّهِ لَا يَسْمَعُ لَهُ قَوْلًا وَ لَا يَرَي لَهُ عُذْراً وَ لَا دَعْوَةً وَ لَا يَقْبَلُ مِنْهُ تَوْبَةً وَ لَا يَدَعُوهُ إِلَيْهَا وَ إِنَ

یا آنان را از ارض اسلام بیرون کند، زیرا ما ایمن نیستیم که مردم را بر تو تباه نکند. گوید: مرا به‌سوی او بازگرداند در حالی که نامه ای با من بود:

اما بعد، حمد از آن خداست بر تأیید اولیاء و رسواکردن دشمنان، خداوند تو و مسلمان را جزای خیر دهد. آزمون را نیکو کردید و آنچه که بر آن بودید را ادا کردید، پس درباره مرد بنی ناجیه بپرس که اگر به تو خبر رسید که در سرزمینی استقرار یافته است به‌سوی او حرکت کن تا او را بکشی یا بیرون کنی که او پیوسته دشمن مسلمانان و دوست فاسقان است، والسلام.

راوی گوید: معقل درباره حرکتش و مکانی که به آن رسید، سؤال کرد، پس از محل او در سیف البحر در فارس خبر داد و اینکه او کسانی از عبد قیس و کسانی که از سایر عرب با آنان دوستی می‌کرد را تباه کرد و قومش در سال صفین از صدقه امتناع کردند و در آن سال نیز از آن امتناع کردند.

و معقل در آن ارتش از اهل کوفه و بصره، به‌سوی آنان حرکت کرد، پس سرزمین فارس را در پیش گرفتند تا اینکه به اسیاف بحر رسیدند.

زمانی که خرّیت از حرکت او خبردار شد، یارانش که همراه او بودند و به عقیده خوارج معتقد بودند، روی کرد و به‌صورت محرمانه به آنان گفت که من با شما هم عقیده هستم و برای علی شایسته نبود که مردانی را در دین داور کند و به اصحاب دیگرش به‌صورت مخفیانه گفت: علی کسی را داور کرد و به او راضی شد و با حکم او که برای خودش پسندید، مخالفت کرد و این رأی است که از کوفه علیه او خارج شد و به کسانی که هم عقیده عثمان و اصحابش بودند گفت: من بر عقیده شما هستم و عثمان مظلومانه کشته شده است و به کسانی که از صدقه امتناع کردند گفت: دستانتان را به صدقاتتان ببندید، سپس آن را به خویشاوندان خود ببخشید و اگر خواستید به فقرایتان بدهید، پس هر گروه را به سخنی راضی کرد .

و در میان آنها مسیحیان بسیاری بودند که اسلام آوردند و چون آن اختلاف را دیدند، گفتند: به خدا سوگند دینی که از آن خارج شدیم، برتر و هدایت‌کننده‌تر از دین اینان است که دینشان آنان را از ریختن خون و مخوف کردن راه‌ها بازنمی‌دارد. پس به دین خود بازگشتند و خریت آنان را دید و گفت: وای بر شما، جز مقاومت در برابر این قوم و جنگ‌شان چیزی شما را از مرگ نجات نمی‌دهد. آیا می‌دانید علی درباره مسیحیانی که اسلام آوردند سپس به مسیحیت برگشتند چیست؟ نه، به خدا سوگند هیچ حرفی نمی‌شنود، برای او هیچ عذری و دعوتی نمی‌بیند و توبه‌ای از او نمی‌پذیرد و او را به آن دعوت نمی‌کند و

حُكْمَهُ فِيهِ أَنْ يُضْرَبَ عُنُقُهُ سَاعَةَ يُسْتَمْكَنُ مِنْهُ ?!

فَمَا زَالَ حَتَّي خَدَعَهُمْ فَاجْتَمَعَ إِلَيْهِ نَاسٌ كَثِيرٌ وَ كَانَ مُنْكَراً دَاهِياً .

فَلَمَّا رَجَعَ مَعْقِلٌ قَرَأَ عَلَي أَصْحَابِهِ كِتَاباً مِنْ عَلِيٍّ عليه السلام: فِيهِ:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَي مَنْ قُرِئَ عَلَيْهِ كِتَابِي هَذَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمَارِقِينَ وَ النَّصَارَي وَ الْمُرْتَدِّينَ سَلَامٌ عَلي مَنِ اتَّبَعَ الْهُدي وَ آمَنَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ كِتَابِهِ وَ الْبَعْثِ بَعْدَ الْمَوْتِ وَافِياً بِعَهْدِ اللَّهِ وَ لَمْ يَكُنْ مِنَ الْخَائِنِينَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أَدْعُوكُمْ إِلَي كِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِيِّهِ وَ أَنْ أَعْمَلَ فِيكُمْ بِالْحَقِّ وَ بِمَا أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَي بِهِ فِي كِتَابِهِ فَمَنْ رَجَعَ مِنْكُمْ إِلَي رَحْلِهِ وَ كَفَّ يَدَهُ وَ اعْتَزَلَ هَذَا الْمَارِقَ الْهَالِكَ الْمُحَارِبَ الَّذِي حَارَبَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ الْمُسْلِمِينَ وَ سَعَي فِي الْأَرْضِ فَساداً فَلَهُ الْأَمَانُ عَلَي مَالِهِ وَ دَمِهِ وَ مَنْ تَابَعَهُ عَلَي حَرْبِنَا وَ الْخُرُوجِ مِنْ طَاعَتِنَا اسْتَعَنَّا بِاللَّهِ عَلَيْهِ وَ جَعَلْنَاهُ بَيْنَنَا وَ بَيْنَهُ وَ كَفي بِاللَّهِ وَلِيًّا وَ السَّلَامُ.

قَالَ: فَأَخْرَجَ مَعْقِلٌ رَايَةَ أَمَانٍ فَنَصَبَهَا وَ قَالَ مَنْ أَتَاهَا مِنَ النَّاسِ فَهُوَ آمِنٌ إِلَّا الْخِرِّيتُ وَ أَصْحَابُهُ الَّذِينَ نَابَذُوا أَوَّلَ مَرَّةٍ .

فَتَفَرَّقَ عَنِ الْخِرِّيتِ كُلُّ مَنْ كَانَ مَعَهُ مِنْ غَيْرِ قَوْمِهِ .

وَ عَبَّأَ مَعْقِلٌ أَصْحَابَهُ ثُمَّ زَحَفَ بِهِمْ نَحْوَهُ وَ قَدْ حَضَرَ مَعَ الْخِرِّيتِ جَمِيعُ قَوْمِهِ مُسْلِمُهُمْ وَ نَصْرَانِيُّهُمْ وَ مَانِعُو الصَّدَقَةِ مِنْهُمْ فَجَعَلَ مُسْلِمِيهِمْ مَيْمَنَةً وَ النَّصَارَي وَ مَانِعِي الصَّدَقَةِ مَيْسَرَةً .

وَ سَارَ مَعْقِلٌ يُحَرِّضُ أَصْحَابَهُ فِيمَا بَيْنَ الْمَيْمَنَةِ وَ الْمَيْسَرَةِ وَ يَقُولُ أَيُّهَا النَّاسُ مَا تَدْرُونَ مَا سِيقَ إِلَيْكُمْ فِي هَذَا الْمَوْقِفِ مِنَ الْأَجْرِ الْعَظِيمِ إِنَّ اللَّهَ سَاقَكُمْ إِلَي قَوْمٍ مَنَعُوا الصَّدَقَةَ وَ ارْتَدُّوا عَنِ الْإِسْلَامِ وَ نَكَثُوا الْبَيْعَةَ ظُلْماً وَ عُدْوَاناً إِنِّي شَهِيدٌ لِمَنْ قُتِلَ مِنْكُمْ بِالْجَنَّةِ وَ مَنْ عَاشَ بِأَنَّ اللَّهَ يُقِرُّ عَيْنَهُ بِالْفَتْحِ وَ الْغَنِيمَةِ .

فَفَعَلَ ذَلِكَ حَتَّي مَرَّ بِالنَّاسِ أَجْمَعِينَ ثُمَّ وَقَفَ بِالْقَلْبِ بِرَايَتِهِ فَحَمَلَتِ

حکم او درباره وی، این است که در هر ساعتی که ممکن شد، گردنش زده شود؟

و پیوسته چنین بود تا اینکه آنان را فریب داد، پس افراد بسیاری دور او جمع شدند و او باهوش زیرک بود.

و چون معقل بازگشت، نامه ای از علی علیه السلام برای یارانش خواند که در آن آمده است:

بسم الله الرحمن الرحیم از بنده خدا علی امیرمؤمنان به هر کسی از مسلمانان، مؤمنان، مارقین، مسیحیان و مرتدین که این نامه من بر او خوانده شود. سلام بر هر کسی⁭که از هدایت پیروی کرد و به خدا، رسول و کتاب او و برانگیخته شدن بعد از مرگ ایمان آورد درحالی⁭که به عهد خدا وفادار و از خیانتکاران نیست، اما بعد من شما را به کتاب خدا و سنت نبی⁭اش دعوت می⁭کنم و اینکه درباره شما براساس حق و آنچه⁭که خداوند در کتابش به آن امر فرموده است عمل کنم پس هر یک از شما به جهاز خویش بازگردد و دست بکشد و از این مارق هلاک شونده محاربی که با خدا، رسول خدا و مسلمانان پیکار کرد و در زمین برای تباهی تلاش کرد کناره⁭گیری کند بر مال و خونش امان است و هر که در نبرد با ما و خروج از طاعت ما از او پیروی کند علیه او از خدا استعانت می⁭جوییم و او را بین خود و آنان قرار می⁭دهیم و خداوند به⁭عنوان ولی کافی است. والسلام.

گوید: پس معقل پرچم امان را بیرون آورد و آن را نصب کرد و گفت: هر یک از مردم که به⁭سوی این بیاید در امان است جز خرّیت و یارانش که در بار نخست ستیز کردند .

پسر هر کسی غیر از قوم خرّیت که همراه او بود از وی پراکنده شد.

معقل اصحابش را بسیج کرد و با آنها به⁭سوی او پیش⁭روی کرد و همراه خریت تمامی قومش از مسلمانان، نصرانی، امتناع⁭کنندگان از صدقه حاضر شدند و او مسلمانان آنان را جناح راست، مسیحیان و امتناع⁭کنندگان از صدقه را جناح چپ قرار داد.

و معقل شروع به تحریک یارانش در مابین جناح راست و چپ نمود و می⁭گفت: ای مردم از اجر بزرگی که در این جایگاه برای شما وجود دارد آگاه نیستید که خداوند شما را به⁭سوی قومی که از زکات امتناع کردند و از اسلام برگشتند و از روی ظلم و تجاوز بیعت شکستند فرستاده است و من شهادت می دهم که هر یک از شما که کشته شود به بهشت می رود و هر کس زنده بماند خداوند چشمش را با فتح و غنیمت روشن می کند.

و چنین کرد تا اینکه بر همه افراد گذر کرد سپس با پرچمش در قلب سپاه ایستاد و

الْمَيْمَنَةُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ الْمَيْسَرَةُ وَ ثَبَتُوا لَهُمْ وَ قَاتَلُوا قِتَالًا شَدِيداً ثُمَّ حَمَلَ هُوَ وَ أَصْحَابُهُ عَلَيْهِمْ فَصَبَرُوا لَهُمْ سَاعَةً .

ثُمَّ إِنَّ النُّعْمَانَ بْنَ صُهْبَانَ بَصُرَ بِالْخِرِّيتِ فَحَمَلَ عَلَيْهِ فَضَرَبَهُ فَصَرَعَهُ عَنْ فَرَسِهِ ثُمَّ نَزَلَ إِلَيْهِ وَ قَدْ جَرَحَهُ فَاخْتَلَفَا بَيْنَهُمَا ضَرْبَتَيْنِ فَقَتَلَهُ النُّعْمَانُ وَ قُتِلَ مَعَهُ فِي الْمَعْرَكَةِ سَبْعُونَ وَ مِائَةٌ وَ ذَهَبَ الْبَاقُونَ فِي الْأَرْضِ يَمِيناً وَ شِمَالًا .

وَ بَعَثَ مَعْقِلٌ الْخَيْلَ إِلَي رِحَالِهِمْ فَسَبَا مَنْ أَدْرَكَ فِيهَا رِجَالًا وَ نِسَاءً وَ صِبْيَاناً ثُمَّ نَظَرَ فِيهِمْ فَمَنْ كَانَ مُسْلِماً خَلَّاهُ وَ أَخَذَ بَيْعَتَهُ وَ خَلَّي سَبِيلَ عِيَالِهِ وَ مَنْ كَانَ ارْتَدَّ عَنِ الْإِسْلَامِ عَرَضَ عَلَيْهِ الرُّجُوعَ إِلَي الْإِسْلَامِ أَوْ الْقَتْلَ فَأَسْلَمُوا فَخَلَّي سَبِيلَهُمْ وَ سَبِيلَ عِيَالاتِهِمْ إِلَّا شَيْخاً مِنْهُمْ نَصْرَانِيّاً أَبَي فَقَتَلَهُ .

وَ جَمَعَ النَّاسَ فَقَالَ أَدُّوا مَا عَلَيْكُمْ فِي هَذِهِ السِّنِينَ مِنَ الصَّدَقَةِ فَأَخَذَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ عِقَالَيْنِ وَ عَمَدَ إِلَي النَّصَارَي وَ عِيَالاتِهِمْ فَاحْتَمَلَهُمْ مَعَهُ وَ أَقْبَلَ الْمُسْلِمُونَ الَّذِينَ كَانُوا مَعَهُمْ يُشَيِّعُونَهُمْ فَأَمَرَ مَعْقِلٌ بِرَدِّهِمْ فَلَمَّا ذَهَبُوا لِيَنْصَرِفُوا تَصَايَحُوا وَ دَعَا الرِّجَالَ وَ النِّسَاءَ بَعْضَهُمْ إِلَي بَعْضٍ قَالَ فَلَقَدْ رَحِمْتُهُمْ رَحْمَةً مَا رَحِمْتُهَا أَحَداً قَبْلَهُمْ وَ لَا بَعْدَهُمْ .

وَ كَتَبَ مَعْقِلٌ إِلَي عَلِيٍّ عليه السلام أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أُخْبِرُ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عَنْ جُنْدِهِ وَ عَنْ عَدُوِّهِمْ أَنَّا دَفَعْنَا إِلَي عَدُوِّنَا بِأَسْيَافِ الْبَحْرِ فَوَجَدْنَا بِهَا قَبَائِلَ ذَاتِ حَدٍّ وَ عَدَدٍ وَ قَدْ جَمَعُوا لَنَا فَدَعَوْنَاهُمْ إِلَي الْجَمَاعَةِ وَ الطَّاعَةِ وَ إِلَي حُكْمِ الْكِتَابِ وَ السُّنَّةِ وَ قَرَأْنَا عَلَيْهِمْ كِتَابَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ وَ رَفَعْنَا لَهُمْ رَايَةَ أَمَانٍ فَمَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ إِلَيْنَا وَ ثَبَتَتْ طَائِفَةٌ أُخْرَي فَقَبِلْنَا أَمْرَ الَّتِي أَقْبَلَتْ وَ صَمَدْنَا إِلَي الَّتِي أَدْبَرَتْ فَضَرَبَ اللَّهُ وُجُوهَهُمْ وَ نَصَرَنَا عَلَيْهِمْ فَأَمَّا مَنْ كَانَ مُسْلِماً فَإِنَّا مَنَنَّا عَلَيْهِ وَ أَخَذْنَا بَيْعَتَهُ لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ وَ أَخَذْنَا مِنْهُمُ الصَّدَقَةَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ وَ أَمَّا مَنِ ارْتَدَّ فَعَرَضْنَا عَلَيْهِمُ الرُّجُوعَ إِلَي الْإِسْلَامِ وَ إِلَّا قَتَلْنَاهُمْ فَرَجَعُوا إِلَي الْإِسْلَامِ غَيْرَ رَجُلٍ وَاحِدٍ فَقَتَلْنَاهُ .

وَ أَمَّا النَّصَارَي فَإِنَّا سَبَيْنَاهُمْ وَ أَقْبَلْنَا بِهِمْ لِيَكُونُوا نَكَالًا لِمَنْ بَعْدَهُمْ مِنْ أَهْلِ الذِّمَّةِ كَيْلَا يَمْنَعُوا الْجِزْيَةَ وَ لَا يَجْتَرِءُوا عَلَي قِتَالِ أَهْلِ الْقِبْلَةِ وَ هُمْ لِلصِّغَارِ وَ الذِّلَّةِ

ابتدا جناح راست و سپس جناح چپ بر آنان یورش برد و آنها در مقابل اینان مقاومت کردند و به⁭شدت پیکار کردند سپس او و یارانش بر آنان یورش بردند و آنها ساعتی در برابر اینان مقاومت کردند.

سپس نعمان بن صهبان خرّیت را دید و بر او حمله کرد و ضربت زد و از اسبش به زمین انداخت سپس به⁭سوی او از اسب پایین آمد و او را مجروح کرد و دو ضربه میان آن دو رد و بدل شد و نعمان او را به هلاکت رساند و صد و هفتاد نفر در معرکه همراه او کشته شدند و سایرین به چپ و راست زمین رفتند.

و معقل سواران را به⁭سوی جهاز آنان گسیل داشت و هر کسی⁭که در آن دست یافتند از مرد و زن و کودک را به اسارت گرفتند سپس در آنان تأمل کرد و هر کسی⁭که مسلمانان بود را رها کرد و بیعتش را گرفت و راه خانواده⁭اش را بازگذاشت و بر هر کسی⁭که از اسلام برگشته بود رجوع به اسلام یا کشته شدن را عرضه کرد پس اسلام آوردند و راه آنان و خانواده آنان را بازگذاشت جز پیرمردی نصرانی از آنان که امتناع کرد پس او را کشت.

و مردم را جمع کرد و گفت: صدقه⁭ای که در این سالها بر شما بوده⁭ است را ادا کنید پس از مسلمانان زکات دو سال را گرفت و نصاری و خانواده⁭هایشان را برگرفت و آنان را با خود برد و مسلمانانی که همراه آنان بودند آنها را مشایعت می⁭کردند. پس معقل به برگرداندن آنها دستور داد و زمانی⁭که رفتند که بازگردند فریاد زدند و برخی از مردان و زنان یکدیگر را خواندند. پس گفت: به آنان رحمت آوردم رحمتی که نه قبل و نه بعد از آنها شامل کسی نشده است.

و معقل برای علی علیه السلام نوشت: اما بعد من به امیرمؤمنان درباره لشکرش و دشمنان آنان خبر می⁭دهم ما به⁭سوی دشمن⁭مان در سواحل دریا پیش رفتیم و در آنان قبائلی با ساز و برگ بسیار و تندی و صلابت یافتیم که برای نبرد با ما آماده شدند و ما آنان را به اتحاد، طاعت و به حکم کتاب و سنت دعوت کردیم و نامه امیرمؤمنان را بر آنان قرائت کردیم و پرچم امان را برای آنان بالا بردیم پس گروهی از آنان به⁭سوی ما متمایل شدند و گروهی دیگر ثابت ماندند. پس امر گروهی که روی کرد را پذیرفتیم و گروهی که پشت کرد را قصد کردیم و خداوند بر وجوه آنان زد و ما را علیه آنان یاری کرد، پس بر هر کسی⁭که مسلمان بود لطف کردیم و بیعتش را برای امیرمؤمنان گرفتیم و صدقه⁭ای که بر آنان بود را گرفتیم و بر هر کسی⁭که مرتد بود رجوع به اسلام یا مرگ را عرضه کردیم و جز یک مرد به اسلام بازگشتند که او را به قتل رساندیم.

و اما درخصوص مسیحیان، آنها را به اسارت گرفتیم و به همراه آنان روی آوردیم تا مایه عبرتی باشند برای اهل ذمه بعد از خود تا از جزیه امتناع نکنند و بر جنگ با اهل قبله جرئت نکنند درحالی⁭که آنها

أَهْلٌ رَحِمَكَ اللَّهُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَ أَوْجَبَ لَكَ جَنَّاتِ النَّعِيمِ وَ السَّلَامُ .

قَالَ ثُمَّ أَقْبَلَ بِالْأُسَارَي حَتَّي مَرَّ عَلَي مَصْقَلَةَ بْنِ هُبَيْرَةَ الشَّيْبَانِيِّ وَ هُوَ عَامِلٌ لِعَلِيٍّ عليه السلام عَلَي أَرْدَشِيرَخُرَّهْ وَ هُمْ خَمْسُمِائَةِ إِنْسَانٍ فَبَكَي إِلَيْهِ النِّسَاءُ وَ الصِّبْيَانُ وَ تَصَايَحَ الرِّجَالُ يَا أَبَا الْفَضْلِ يَا حَامِلَ الثِّقْلِ يَا مَأْوَي الضَّعِيفِ وَ فَكَاكَ الْعَنَاةِ امْنُنْ عَلَيْنَا فَاشْتَرِنَا وَ أَعْتِقْنَا .

فَقَالَ مَصْقَلَةُ أُقْسِمُ بِاللَّهِ لَأَتَصَدَّقَنَّ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ فَبَلَغَ قَوْلُهُ مَعْقِلًا فَقَالَ وَ اللَّهِ لَوْ أَعْلَمُهُ قَالَهَا تَوَجُّعاً لَهُمْ وَ وَجْداً عَلَيْهِمْ إِزْرَاءً عَلَيَّ لَضَرَبْتُ عُنُقَهُ وَ إِنْ كَانَ فِي ذَلِكَ فَنَاءُ بَنِي تَمِيمٍ وَ بَكْرِ بْنِ وَائِلٍ .

ثُمَّ إِنَّ مَصْقَلَةَ بَعَثَ ذُهْلَ بْنَ الْحَارِثِ إِلَي مَعْقِلٍ فَقَالَ بِعْنِي نَصَارَي بَنِي نَاجِيَةَ فَقَالَ أَبِيعُكُمْ بِأَلْفِ أَلْفِ دِرْهَمٍ فَأَبَي عَلَيْهِ فَلَمْ يَزَلْ يُرَاوِضُهُ حَتَّي بَاعَهُ إِيَّاهُمْ بِخَمْسِمِائَةِ أَلْفِ دِرْهَمٍ وَ دَفَعَهُمْ إِلَيْهِ وَ قَالَ عَجِّلْ بِالْمَالِ إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَقَالَ مَصْقَلَةُ أَنَا بَاعِثٌ الْآنَ بِصَدْرٍ مِنْهُ ثُمَّ كَذَلِكَ حَتَّي لَا يَبْقَي مِنْهُ شَيْ‌ءٌ .

وَ أَقْبَلَ مَعْقِلٌ إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَأَخْبَرَهُ بِمَا كَانَ مِنَ الْأَمْرِ فَقَالَ أَحْسَنْتَ وَ أَصَبْتَ وَ وُفِّقْتَ .

وَ انْتَظَرَ عَلِيٌّ عليه السلام مَصْقَلَةَ أَنْ يَبْعَثَ بِالْمَالِ فَأَبْطَأَ بِهِ وَ بَلَغَ عَلِيّاً عليه السلام أَنَّ مَصْقَلَةَ خَلَّي الْأُسَارَي وَ لَمْ يَسْأَلْهُمْ أَنْ يُعِينُوهُ فِي فَكَاكِ أَنْفُسِهِمْ بِشَيْ‌ءٍ فَقَالَ مَا أَرَي مَصْقَلَةَ إِلَّا قَدْ حَمَلَ حَمَالَةً وَ لَا أَرَاكُمْ إِلَّا وَ سَتَرَوْنَهُ عَنْ قَرِيبٍ مُبَلْدِحاً ثُمَّ كَتَبَ إِلَيْهِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ مِنْ أَعْظَمِ الْخِيَانَةِ خِيَانَةَ الْأُمَّةِ وَ أَعْظَمُ الْغِشِّ عَلَي أَهْلِ الْمِصْرِ غِشُّ الْإِمَامِ وَ عِنْدَكَ مِنْ حَقِّ الْمُسْلِمِينَ خَمْسُمِائَةِ أَلْفِ دِرْهَمٍ فَابْعَثْ بِهَا إِلَيَّ حِينَ يَأْتِيكَ رَسُولِي وَ إِلَّا فَأَقْبِلْ إِلَيَّ حِينَ تَنْظُرُ فِي كِتَابِي فَإِنِّي قَدْ تَقَدَّمْتُ إِلَي رَسُولِي أَنْ لَا يَدَعَكَ سَاعَةً وَاحِدَةً تُقِيمُ بَعْدَ قُدُومِهِ عَلَيْكَ إِلَّا أَنْ تَبْعَثَ بِالْمَالِ وَ السَّلَامُ .

فَلَمَّا قَرَأَ كِتَابَهُ أَتَاهُ عليه السلام بِالْكُوفَةِ فَأَقَرَّهُ أَيَّاماً لَمْ يَذْكُرْ لَهُ شَيْئاً ثُمَّ سَأَلَهُ

شایسته ذلت و حقارت هستند. یا امیرمؤمنان خداوند تو را رحمت کند و جنات نعیم را بر تو واجب سازد و السلام.

راوی گوید: سپس با اسیران پیش آمد تا بر مصقله بن هبیره شیبانی که کارگزار علی علیه السلام بر اردشیر خرّه بود گذر کرد درحالی⁭که آنها پانصد نفر بودند پس زنان و کودکان برای او گریستند و مردان فریاد زدند ای صاحب فضیلت، ای بر دوش کشنده سنگینی، ای پناه ضعیف و رهایی اسرا، بر ما منت⁭گذار، ما را بخرر و آزاد کن.

مصقله گفت: به خدا سوگند بر آنان صدقه می⁭دهم که خداوند صدقه دهندگان را دوست دارد و سخنش به معقل رسد و او گفت: به خدا سوگند اگر بدانم که این سخن را از روی دلسوزی بر آنان و هم⁭دردی با آنها و تحقیر من گفته است گردنش را می⁭زنم هرچند نابودی بنی تمیم و بکر بن وائل در آن باشد.

سپس مصقله، ذهل بن حارث را به⁭سوی معقل فرستاد و گفت: مسیحیان بنی ناجیه را به من بفروش. گفت: به هزار هزار درهم به شما می⁭فروشم پس او امتناع کرد و پیوسته آمد و شد می کرد تا اینکه آنان را به پانصد هزار درهم به او فروخت و به او سپرد و گفت: مال را به⁭سوی امیرمؤمنان علیه السلام بفرست. مصقله گفت: من اینک قسمتی از آن را به⁭سوی او می⁭فرستم سپس چنین می⁭کنم تا چیزی از آن باقی نماند. معقل به امیرمؤمنان علیه السلام روی کرد و ماجرایی که بود را به او خبر داد پس فرمود: نیکو کردی و درست عمل کردی و توفیق یافتی. و علی علیه السلام منتظر مصقله ماند تا پول بفرستد اما او تأخیر کرد و به علی علیه السلام خبر رسید که مصقله اسیران را آزاد کرده و از آنان نخواسته است که در آزاد کردن خود با چیزی به او کمک کنند پس فرمود: مصقله را نمی⁭بینم جز اینکه غرامتی بزرگ را بر دوش گرفته است و شما را می⁭بینم که به⁭زودی او را خلف وعده کننده خواهید دید. سپس برای او نوشت: اما بعد براستی از بزرگترین خیانت⁭ها خیانت بر امت و بزرگترین فریب بر اهل شهر، فریب امام است، پانصد هزار درهم از حق مسلمانان نزد توست زمانی⁭که رسولم نزد تو می⁭آید آن را به⁭سوی من بفرست و در غیر این⁭صورت زمانی⁭که به نامه من می⁭نگری به⁭سوی من بیا و من به رسولم سپرده⁭ام که بعد از آمدنش نزد تو اجازه ندهد که یک ساعت اقامت کنی مگر اینکه مال را بفرستی والسلام.

زمانی⁭که نامه او را خواند نزد او در کوفه آمد و چند روز او را سکنی داد و چیزی به او نگفت سپس از او

الْمَالَ فَأَدَّي إِلَيْهِ مِائَتَيْ أَلْفِ دِرْهَمٍ وَ عَجَزَ عَنِ الْبَاقِي فَفَرَّ وَ لَحِقَ بِمُعَاوِيَةَ فَلَمَّا بَلَغَ ذَلِكَ عَلِيّاً عليه السلام قَالَ مَا لَهُ تَرَّحَهُ اللَّهُ فَعَلَ فِعْلَ السَّيِّدِ وَ فَرَّ فِرَارَ الْعَبْدِ وَ خَانَ خِيَانَةَ الْفَاجِرِ فَلَوْ عَجَزَ مَا زِدْنَا عَلَي حَبْسِهِ فَإِنْ وَجَدْنَا لَهُ شَيْئاً أَخَذْنَاهُ وَ إِنْ لَمْ نَجِدْ لَهُ مَالًا تَرَكْنَاهُ .

ثُمَّ سَارَ عَلِيٌّ عليه السلام إِلَي دَارِهِ فَهَدَمَهَا وَ كَانَ أَخُوهُ نُعَيْمُ بْنُ هُبَيْرَةَ شِيعَةً لِعَلِيٍّ عليه السلام مُنَاصِحاً فَكَتَبَ إِلَيْهِ مَصْقَلَةُ مِنَ الشَّامِ مَعَ رَجُلٍ مِنْ نَصَارَي تَغْلِبَ يُقَالُ لَهُ حُلْوَانُ :

أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي كَلَّمْتُ مُعَاوِيَةَ فِيكَ فَوَعَدَكَ الْكَرَامَةَ وَ مَنَّاكَ الْإِمَارَةَ فَأَقْبِلْ سَاعَةَ تَلْقَي رَسُولِي وَ السَّلَامُ .

فَأَخَذَهُ مَالِكُ بْنُ كَعْبٍ الْأَرْحَبِيُّ فَسَرَّحَ بِهِ إِلَي عَلِيٍّ عليه السلام فَأَخَذَ كِتَابَهُ فَقَرَأَهُ ثُمَّ قَدَّمَهُ فَقَطَعَ يَدَهُ فَمَاتَ وَ كَتَبَ نُعَيْمٌ إِلَي مَصْقَلَةَ شِعْراً يَتَضَمَّنُ امْتِنَاعَهُ وَ تَعْيِيرَهُ .

وَ حَدَّثَنِي ابْنُ أَبِي سَيْفٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ جُنْدَبٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: قِيلَ لِعَلِيٍّ عليه السلام حِينَ هَرَبَ مَصْقَلَةُ ارْدُدِ الَّذِينَ سُبُوا وَ لَمْ يُسْتَوْفَ أَثْمَانُهُمْ فِي الرِّقِّ فَقَالَ لَيْسَ ذَلِكَ فِي الْقَضَاءِ بِحَقٍّ قَدْ عَتَقُوا إِذَا أَعْتَقَهُمُ الَّذِي اشْتَرَاهُمْ وَ صَارَ مَالِي دَيْناً عَلَي الَّذِي اشْتَرَاهُمْ.

قَالَ إِبْرَاهِيمُ وَ رَوَي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ جُنْدَبٍ عَنْ أَبِيهِ أَنَّهُ لَمَّا بَلَغَ عَلِيّاً عليه السلام مُصَابُ بَنِي نَاجِيَةَ وَ قَتْلُ صَاحِبِهِمْ قَالَ هَوَتْ أُمُّهُ مَا كَانَ أَنْقَصَ عَقْلَهُ وَ أَجْرَأَهُ إِنَّهُ جَاءَنِي مَرَّةً فَقَالَ إِنَّ فِي أَصْحَابِكَ رِجَالًا قَدْ خَشِيتُ أَنْ يُفَارِقُوكَ فَمَا تَرَي فِيهِمْ فَقُلْتُ إِنِّي لَا آخُذُ عَلَي التُّهَمَةِ وَ لَا أُعَاقِبُ عَلَي الظَّنِّ وَ لَا أُقَاتِلُ إِلَّا مَنْ خَالَفَنِي وَ نَاصَبَنِي وَ أَظْهَرَ الْعَدَاوَةَ لِي ثُمَّ لَسْتُ مُقَاتِلَهُ حَتَّي أَدْعُوَهُ وَ أَعْذَرَ إِلَيْهِ فَإِنْ تَابَ وَ رَجَعَ قَبِلْنَا مِنْهُ وَ إِنْ أَبَي إِلَّا الِاعْتِزَامَ عَلَي حَرْبِنَا اسْتَعَنَّا بِاللَّهِ عَلَيْهِ وَ نَاجَزْنَاهُ فَكَفَّ عَنِّي مَا شَاءَ اللَّهُ حَتَّي جَاءَنِي مَرَّةً أُخْرَي فَقَالَ لِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ يُفْسِدَ عَلَيْكَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ وَ زَيْدُ بْنُ حُصَيْنٍ الطَّائِيُّ إِنِّي سَمِعْتُهُمَا يَذْكُرَانِكَ بِأَشْيَاءَ

پول خواست و او دویست هزار درهم به او داد و از باقی آن ناتوان شد، پس فرار کرد و به معاویه پیوست و چون این به علی علیه السلام رسید گفت: او را چه می⁭شود خداوند او را اندوهگین کند بسان سروران عمل کرد و بسان بردگان فرار کرد و بسان فاجران خیانت کرد و اگر عاجز بود بر او سخت نمی گرفتیم و اگر چیزی نزدش می⁭یافتیم می⁭گرفتیم و اگر مالی برایش نمی⁭یافتیم رهایش می⁭کردیم .

سپس علی علیه السلام به⁭سوی منزل وی حرکت کرد و آن را ویران کرد و برادرش نعیم بن هبیره شیعه مخلص علی علیه السلام بود. پس مصقله از شام به همراه مردی از مسیحیان ثعلب که حلوان خوانده می⁭شد برایش نوشت: اما بعد من درباره تو با معاویه صحبت کردم و او تو را به بزرگداشت وعده داده و امارت جایی را برایت درنظر گرفته است پس در ساعتی که با رسولم دیدار می⁭کنی حرکت کن والسلام.

و مالک بن کعب ارحبی او را گرفت و وی را به⁭سوی علی علیه السلام فرستاد. وی نامه او را گرفت و خواند سپس او را پیش خواند و دستش را قطع کرد و او جان سپرد و نعیم شعری برای مصقله نوشت که بیانگر امتناع و ملامتش است.

عبدالرحمان بن جندب از پدرش گوید: زمانی⁭که مصقله گریخت به علی علیه السلام گفته شد: کسانی⁭که اسیر شدند و قیمتشان در بردگی کامل نشده است بازگردان. فرمود: این قضاوت عادلانه ای نیست، کسی⁭که آنها را خریداری کرده آزاد کرده است، پس آزاد هستند و مال من، دینی شده است بر گردن کسی⁭که آنان را خریده است.

عبدالرحمن بن جندب از پدرش روایت کرد زمانی⁭که گرفتن بنی ناجیه و کشته شدن رئیسشان به علی علیه السلام رسید: فرمود: وای بر او! چه ناقص عقل و گستاخ بود. او یک مرتبه نزد من آمد و گفت: در میان یاران تو مردانی هستند که بیم این دارم که از تو جدا شوند درباره آنان چه نظری داری؟ گفتم: من براساس تهمت مؤاخذه نمی⁭کنم و براساس ظن مجازات نمی کنم و فقط با کسی پیکار می⁭کنم که با من مخالفت و ستیز کند و ابراز دشمنی کند، پس پیکار کننده با او نیستم تا اینکه او را دعوت کنم و عذر او را بشنوم، پس اگر توبه کرد و بازگشت از او می⁭پذیرم و اگر از غیر عزم بر جنگ با ما امتناع کرد علیه او از خدا استعانت می⁭جوییم و با او نبرد می⁭کنیم پس مدتی از من دست کشید تا اینکه بار دیگر نزد من آمد و گفت: من بیم این دارم که عبدالله بن وهب و زید بن حصین طائی علیه تو بشورند، زیرا من از آنان شنیدم که تو را با اموری یاد می⁭کنند که

لَوْ سَمِعْتَهُمَا لَمْ تُفَارِقْهُمَا حَتَّي تَقْتُلَهُمَا أَوْ تُوثِقَهُمَا فَلَا يَزَالانِ بِمَحْبَسِكَ أَبَداً فَقُلْتُ لَهُ إِنِّي مُسْتَشِيرُكَ فِيهِمَا فَمَا ذَا تَأْمُرُنِي بِهِ قَالَ إِنِّي آمُرُكَ أَنْ تَدْعُوَهُمَا فَتَضْرِبَ رِقَابَهُمَا فَعَلِمْتُ أَنَّهُ لَا وَرَعَ لَهُ وَ لَا عَقْلَ فَقُلْتُ لَهُ وَ اللَّهِ مَا أَظُنُّ لَكَ وَرَعاً وَ لَا عَقْلًا لَقَدْ كَانَ يَنْبَغِي لَكَ أَنْ تَعْلَمَ أَنِّي لَا أَقْتُلُ مَنْ لَمْ يُقَاتِلْنِي وَ لَمْ يُظَاهِرْ لِي عَدَاوَتَهُ بِالَّذِي كُنْتُ أَعْلَمْتُكَهُ مِنْ رَأْيِي حَيْثُ جِئْتَنِي فِي الْمَرَّةِ الْأُولَي وَ لَقَدْ كَانَ يَنْبَغِي لَكَ لَوْ أَرَدْتُ قَتْلَهُمْ أَنْ تَقُولَ لِيَ اتَّقِ اللَّهَ بِمَ تَسْتَحِلُّ قَتْلَهُمْ وَ لَمْ يَقْتُلُوا أَحَداً وَ لَمْ يُنَابِذُوكَ وَ لَمْ يَخْرُجُوا مِنْ طَاعَتِكَ.

توضيح

قوله عليه السلام أدركت الشمس لعله كناية عن الغروب أي أدركت مغربها كأنها تطلبه و في بعض النسخ دلكت و هو أصوب.

قال في القاموس دلكت الشمس دلوكا غربت و اصفرت أو مالت أو زالت عن كبد السماء و السيف بالكسر ساحل البحر و الجمع أسياف. و النكر و النكراء و النكارة الدهاء و الفطنة يقال رجل نكر كفرح و ندب و جنب و منكر كمكرم أي ذو نكرة و الدهي جودة الرأي كالدهاء يقال رجل داهية و داه قوله عقالين أي صدقة عامين قال الفيروزآبادي العقال ككتاب زكاة عام من الإبل و قال بلدح ضرب بنفسه الأرض و وعد و لم ينجز العدة.

و قال ابن الأثير في الكامل: لما قتل أهل النهروان خرج أشرس بن عوف الشيباني علي علي عليه السلام بالدسكرة في مائتين ثم سار إلي الأنبار فوجه إليه علي الأشرس بن حسان في ثلاثمائة فواقعه فقتل الأشرس في ربيع الآخر سنة ثمان و ثلاثين .

ثم خرج هلال بن علقمة من بني تيم الرباب و معه أخوه مجالد فأتي ماسندان فوجه إليه علي عليه السلام معقل بن قيس الرياحي فقتله و قتل أصحابه و هم أكثر من مائتين .

ثم خرج أشهب بن بشر و هو من بجيلة في مائة و ثمانين رجلا فأتي المعركة التي أصيب فيها هلال و أصحابه و صلي عليهم و دفن من قدر عليه منهم فوجه

اگر می⁭شنیدی آنها رها نمی⁭کردی مگر اینکه آنان را به قتل برسانی یا به بند بکشی تا پیوسته در زندان تو باشند. به او گفتم: من درباره آن دو از تو مشورت می⁭خواهم در این خصوص چه دستوری به من می⁭دهی؟ گفت: به تو امر می⁭کنم که آن دو را بخوانی و گردنشان را بزنی. پس دانستم که او نه پرهیزکاری دارد و نه عقل، پس به او گفتم: به خدا سوگند برای تو نه پرهیزکاری گمان می⁭کنم نه عقل، برای تو شایسته بود که بدانی من کسی⁭که با من جنگ نکند و دشمنی⁭اش را بر من آشکار نکند نمی⁭کشم به آنچه⁭که تو را از رأیم آگاه کردم قسم آنجا که در مرتبه نخست نزد من آمدی اگر خواستار قتل آنان بودی برایت شایسته بود که بگویی: از خدا بترس چرا کشتن آنان را حلال کرده⁭ای درحالی⁭که کسی را نکشته⁭اند و با تو ستیز نکرده⁭اند و از اطاعتت خارج نشده⁭اند.

توضیح

این سخن امام علیه السلام: «أدرکت الشمس» شاید کنایه از غروب باشد یعنی به محل غروبش رسید گویی که او در طلب آن بوده باشد و در بعضی نسخه⁭ها «دلکت» آمده است که این صحیح⁭تر است.

در قاموس گوید: دلکت الشمس دلوکاً: غروب کرد و زرد رنگ شد یا اینکه از دل آسمان منحرف شد و زایل شد. و السیف با کسره ساحل دریاست و جمع آن اسیاف است. النکر و النکراء و النکارة: زیرکی و ذکاوت، رجل نکر بر وزن فرح و جنب و رجل منکر بر وزن مکرم گفته می⁭شود یعنی گمنام، الدهی مانند دهاء نیکی اندیشه است، رجل داهیه و داه گفته می⁭شود. این سخن او «عقالین» یعنی صدقه دو سال، فیروزآبادی گوید: عقال بر وزن کتاب زکات یک سال از شتر است و گوید: بلدح یعنی خود را بر زمین زد و وعده کرد و وعده را عملی نکرد.

ابن اثیر در الکامل گوید: زمانی⁭که اهل نهروان کشته شد اشرس بن عوف شیبانی در دسکره به همراه دویست نفر علیه علی علیه السلام قیام کرد سپس به⁭سوی انبار حرکت کرد و علی علیه السلام اشرس بن حسان را به همراه سیصد نفر به⁭سوی او گسیل داشت با او درگیر شد و اشرس را در ربیع الآخر سال 38 به هلاکت رساندند.

سپس هلال بن علقمه از بنی تیم رباب خارج شد و برادرش مجالد همراه او بود به «ماسندان» رسید و علی علیه السلام معقل بن قیس ریاحی را به⁭سوی او فرستاد و او وی و یارانش که بیش از دویست نفر بودند را کشت .

سپس اشهب بن بشر که از بجیله است به همراه صد و بیست مرد قیام کرد پس به معرکه⁭ای که هلال و یارانش در آن گرفتار شدند آمد و بر آنان نماز خواند و تا جایی که قادر بود دفن کرد پس علی علیه السلام

إليه علي عليه السلام جارية بن قدامة السعدي و قيل حجر بن عدي فأقبل إليهم الأشهب فاقتتلوا بجرجرايا فقتل الأشهب و أصحابه .

ثم خرج سعيد بن قفل التيمي في رجب بالبندنيجين و معه مائتا رجل فأتي درزنجان و هي من المدائن علي فرسخين فخرج إليهم سعد بن مسعود فقتلهم .

ثم خرج أبو مريم السعدي فأتي شهرزور و أكثر من معه من الموالي و قيل لم يكن معه من العرب غير ستة هو أحدهم و اجتمع معه مائتا رجل و قيل أربعمائة و عاد حتي نزل علي خمسة فراسخ من الكوفة فأرسل إليهم علي عليه السلام يدعوه إلي بيعته و دخول الكوفة فلم يفعل و قال ليس بيننا غير الحرب فبعث عليه السلام إليه شريح بن هانئ في سبعمائة فحمل الخوار علي شريح و أصحابه فانكشفوا و بقي شريح في مائتين فانحاز إلي قرية فتراجع إليه بعض أصحابه و دخل الباقون الكوفة .

فخرج عليه عليه السلام بنفسه و قدم بين يديه جارية بن قدامة السعدي فدعاهم جارية إلي طاعة علي و حذرهم القتل فلم يجيبوا و لحقهم علي عليه السلام أيضا فدعاهم فأبوا عليه و علي أصحابه فقتلهم أصحاب علي عليه السلام و لم يسلم منهم غير خمسين رجلا استأمنوا فآمنهم و كان في الخوارج أربعون رجلا جرحي فأمر علي عليه السلام بإدخالهم الكوفة و مداواتهم حتي برءوا.

جاریه بن قدامه سعدی و گفته شده حجر بن عدی را به⁭سوی او فرستاد پس اشهب به آنان روی آورد و در جرجرایا پیکار کردند و اشهب و یارانش کشته شدند. سپس سعید بن قفل تیمی در رجب در بند نیجین قیام کرد و دویست مرد همراه او بود و به درزنجان که در دو فرسخی مدائن است آمد و سعد بن مسعود به⁭سوی آنان خارج شد و آنان را به هلاکت رساند.

سپس ابومریم سعدی خارج شد و به شهروز آمد درحالی⁭که بیشتر کسانی⁭که همراه او بودند از موالی بودند و گفته شده جز شش تن از عرب همراه او نبودند که او یکی از آنان بود و دویست مرد و گفته شده چهارصد مرد با او جمع شدند و بازگشت تا اینکه بر پنج فرسخی کوفه مقیم شد و علی علیه السلام به⁭سوی او فرستاد درحالی⁭که آنان را به بیعت خود و ورود به کوفه دعوت کرد اما او چنین نکرد و گفت: چیزی جز جنگ بین ما نیست پس امام علیه السلام شریح بن هانی را به همراه هفتصد نفر به⁭سوی او فرستاد و خوارج بر شریح و یارانش حمله کردند و رسوا شدند و شریح در دویست نفر باقی⁭ماند و به روستایی ملحق شد و برخی از یارانش به⁭سوی او برگشتند و سایرین وارد کوفه شدند.

پس علی علیه السلام خود خارج شد و جاریه بن قدامه سعدی را پیش از خود مقدم داشت پس جاریه به اطاعت از علی دعوت کرد و آنان را از مرگ بر حذر داشت اما اجابت نکردند و علی علیه السلام نیز به آنان ملحق شد و آنان را دعوت کرد اما از او و یارانش امتناع کردند پس یاران علی علیه السلام آنان را به هلاکت رساندند و جز پنجاه نفر از آنان سالم نماند امان خواستند و آنان را امان داد و در خوارج چهل مرد مجروح بودند پس علی علیه السلام به وارد کردن آنان در کوفه و مداوای آنان تا بهبودی امر کرد

باب 25 باب إبطال مذهب الخوارج و احتجاجات الأئمة عليهم السلام و أصحابهم عليهم‌

الأخبار

«629»

⁽¹⁾ قب، المناقب لابن شهرآشوب فِي حِلْيَةِ الْأَوْلِيَاءِ قَالَ أَبُو مجلر [مِجْلَزٍ] قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام عَابُوا عَلَيَّ تَحْكِيمَ الْحَكَمَيْنِ وَ قَدْ حَكَّمَ اللَّهُ فِي طَائِرٍ حَكَمَيْنِ.

إِبَانَةُ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَطَّةَ نَاظَرَ ابْنُ عَبَّاسٍ جَمَاعَةَ الْحَرُورِيَّةِ فَقَالَ مَا ذَا نَقَمْتُمْ عَلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ قَالُوا ثَلَاثاً أَنَّهُ حَكَّمَ الرِّجَالَ فِي دِينِ اللَّهِ فَكَفَرَ بِهِ وَ قَاتَلَ وَ لَمْ يَغْنَمْ وَ لَمْ يَسْبِ وَ مَحَي اسْمَهُ مِنْ إِمْرَةِ الْمُؤْمِنِينَ .

فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ حَكَّمَ رِجَالًا فِي أَمْرِ اللَّهِ مِثْلَ قَتْلِ صَيْدٍ فَقَالَ يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ وَ فِي الْإِصْلَاحِ بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ قَالَ وَ إِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَكَماً مِنْ أَهْلِها .

وَ أَمَّا أَنَّهُ قَاتَلَ وَ لَمْ يَسْبِ وَ لَمْ يَغْنَمْ أَ فَتَسْبُونَ أُمَّكُمْ عَائِشَةَ ثُمَّ تَسْتَحِلُّونَ مِنْهَا مَا يُسْتَحَلُّ مِنْ غَيْرِهَا فَلَئِنْ فَعَلْتُمْ لَقَدْ كَفَرْتُمْ وَ هِيَ أُمُّكُمْ وَ إِنْ قُلْتُمْ لَيْسَتْ بِأُمِّنَا

باب بیست و پنجم : باطل کردن مذهب خوارج و احتجاجات ائمه علیهم السلام و یارانشان بر آنان

روایات

روایت 629

مناقب ابن شهر آشوب⁽²⁾: ابو مجلر گوید: علی بن ابوطالب علیه السلام فرمود: داور کردن دو حکم را بر من عیب کردند درحالی⁭که خداوند درباره پرنده⁭ای دو داور را حکم کرد.

إبانه ابی عبدالله ابن بطه گوید: ابن عباس با جماعت حروریه مناظره کرد و گفت: از امیرمؤمنان علیه السلام چه کینه⁭ای دارید؟ گفتند: سه خصلت او را، در دین خدا مردانی را داور کرد پس به او کفر ورزید، و جنگید و غنائم و اسیر نگرفت و نامش را از امیر⁭مؤمنان پاک کرد.

پس گفت: خداوند مردانی را در امر خدا داور کرد مانند کشتن صید و فرمود: «یَحْکُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِّنکُمْ» {آن را دو تن عادل از میان شما تصدیق کنند} و درباره اصلاح بین زن و شوهر فرمود: «وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَیْنِهِمَا فَابْعَثُواْ حَکَمًا مِّنْ أَهْلِهِ وَحَکَمًا مِّنْ أَهْلِهَا» {و اگر از جدایی میان آن دو [ زن و شوهر] بیم دارید پس داوری از خانواده آن [شوهر] و داوری از خانواده آن [زن] تعیین کنید}

اما درخصوص اینکه جنگید و اسیر نکرد و غنیمت نگرفت، آیا مادرتان عایشه را به اسارت می⁭گیرید و آنچه⁭که درخصوص زنان غیر او حلال است را درباره او حلال می⁭شمارید که اگر چنین کنید کفر ورزیده⁭اید درحالی⁭که او مادر شماست و اگر بگویید او مادر ما نیست

1) 629- رواه ابن شهرآشوب رحمه اللّه في عنوان: «الرد علي الخوارج» قبيل العنوان: «فصل في مسائل و أجوبة» من كتاب مناقب آل أبي طالب: ج 1، ص 232 ط النجف.

2) . ابن شهر آشوب آن را در عنوان: «الرد علی الخوارج» قبل از عنوان «فصل فی مسائل و أجوبة» من کتاب مناقب آل أبی طالب: ج1، ص 232، چاپ نجف.

فَقَدْ كَذَبْتُمْ لِقَوْلِهِ وَ أَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ .

وَ أَمَّا أَنَّهُ مَحَي اسْمَهُ مِنْ إِمْرَةِ الْمُؤْمِنِينَ فَقَدْ سَمِعْتُمْ بِأَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله أَتَاهُ سُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو وَ أَبُو سُفْيَانَ لِلصُّلْحِ يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ فَقَالَ اكْتُبْ هَذَا مَا صَالَحَ عَلَيْهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله الْقِصَّةَ وَ وَ اللَّهِ لَرَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله خَيْرٌ مِنْ عَلِيٍّ وَ مَا خَرَجَ مِنَ النُّبُوَّةِ بِذَلِكَ .

فَقَالَ بَعْضُهُمْ هَذَا مِنَ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَي بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ وَ قَالَ وَ تُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا قَالَ وَ رَجَعَ مِنْهُمْ خَلْقٌ كَثِيرٌ.

وَ نَاظَرَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ يَزِيدَ الْإِبَاضِيَّ هِشَامُ بْنُ الْحَكَمِ قِبَلَ الرَّشِيدِ فَقَالَ هِشَامٌ إِنَّهُ لَا مَسْأَلَةَ لِلْخَوَارِجِ عَلَيْنَا فَقَالَ الْإِبَاضِيُّ كَيْفَ ذَاكَ قَالَ لِأَنَّكُمْ قَوْمٌ قَدِ اجْتَمَعْتُمْ مَعاً عَلَي وَلَايَةِ رَجُلٍ وَ تَعْدِيلِهِ وَ الْإِقَامَةِ بِإِمَامَتِهِ وَ فَضْلِهِ ثُمَّ فَارَقْتُمُونَا فِي عَدَاوَتِهِ وَ الْبَرَاءَةِ مِنْهُ فَنَحْنُ عَلَي إِجْمَاعِنَا وَ شَهَادَتُكُمْ لَنَا وَ خِلَافُكُمْ لَنَا غَيْرُ قَادِحٍ فِي مَذْهَبِنَا وَ دَعْوَاكُمْ غَيْرُ مَقْبُولَةٍ عَلَيْنَا إِذِ الِاخْتِلَافُ لَا يُقَابَلُ بِالاتِّفَاقِ وَ شَهَادَةُ الْخَصْمِ لِخَصْمِهِ مَقْبُولَةٌ وَ شَهَادَتُهُ عَلَيْهِ مَرْدُودَةٌ غَيْرُ مَقْبُولَةٍ .

فَقَالَ يَحْيَي بْنُ خَالِدٍ قَدْ قَرُبَ قَطْعُهُ وَ لَكِنْ جَارَهُ شَيْئاً فَقَالَ هِشَامٌ رُبَّمَا انْتَهَي الْكَلَامُ إِلَي حَدٍّ يُغْمَضُ وَ يَدُقُّ عَنِ الْأَفْهَامِ وَ الْإِنْصَافُ بِالْوَاسِطَةِ وَ الْوَاسِطَةُ إِنْ كَانَ مِنْ أَصْحَابِي لَمْ يُؤْمَنْ عَلَيْهِ الْعَصَبِيَّةُ لِي وَ إِنْ كَانَ مِنْ أَصْحَابِكَ لَمْ أُجِبْهُ فِي الْحُكْمِ عَلَيَّ وَ إِنْ كَانَ مُخَالِفاً لَنَا جَمِيعاً لَمْ يَكُنْ مَأْمُوناً عَلَيَّ وَ لَا عَلَيْكَ وَ لَكِنْ يَكُونُ رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِي وَ رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِكَ فَيَنْظُرَانِ فِيمَا بَيْنَنَا قَالَ نَعَمْ فَقَالَ هِشَامٌ لَمْ يَبْقَ مَعَهُ شَيْ‌ءٌ .

ثُمَّ قَالَ إِنَّ هَؤُلَاءِ الْقَوْمَ لَمْ يَزَالُوا مَعَنَا عَلَي وَلَايَةِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ حَتَّي كَانَ مِنْ أَمْرِ الْحَكَمَيْنِ مَا كَانَ فَأَكْفَرُوهُ بِالتَّحْكِيمِ وَ ضَلَّلُوهُ بِذَلِكَ وَ الْآنَ هَذَا الشَّيْخُ قَدْ حَكَّمَ رَجُلَيْنِ مُخْتَلِفَيْنِ فِي مَذْهَبِهِمَا أَحَدُهُمَا يُكَفِّرُهُ وَ الْآخَرُ يُعَدِّلُهُ فَإِنْ كَانَ مُصِيباً فِي ذَلِكَ فَأَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ أَوْلَي بِالصَّوَابِ وَ إِنْ كَانَ مُخْطِئاً فَقَدْ أَرَاحَنَا مِنْ نَفْسِهِ بِشَهَادَتِهِ بِالْكُفْرِ عَلَيْهَا وَ النَّظَرُ فِي كُفْرِهِ وَ إِيمَانِهِ أَوْلَي مِنَ النَّظَرِ فِي إِكْفَارِهِ عَلِيّاً عليه السلام.

دروغ گفته⁭اید به⁭جهت این کلام خداوند متعال: {و همسرانش مادران ایشانند} و درخصوص اینکه او نامش را از امیری مؤمنان پاک کرد، شنیده⁭اید که سهیل بن عمرو و ابوسفیان در روز حدیبیه نزد نبی صلّی الله علیه و آله آمدند پس فرمود: بنویس این چیزی است که محمد رسول خدا بر آن صلح کرد و ادامه قصه، و به خدا سوگند رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله بهتر از علی بود و به سبب آن از نبوت خارج نشد.

یکی از آنان گفت: این از جمله کسانی است که خداوند متعال فرمود: «بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ» }بلکه آنان مردمی جدل‌پیشه‌اند} و فرمود: «وَتُنذِرَ بِهِ قَوْمًا لُّدًّا» {و مردم ستیزهجو را بدان بیم دهی} راوی گوید: و افراد بسیاری از آنان برگشت.

عبدالله بن یزید اباضی با هشام بن حکم گماشته رشید مناظره کرد و هشام گفت: خوارج بر ما مسأله⁭ای ندارد. اباضی گفت: این چگونه است گفت: زیرا شما قومی هستید که همراه با ما بر ولایت یک مرد و تعدیل او و اقامه امامت او و برتری او توافق کردید سپس در دشمنی و برائت از او از ما جدا شدید ما بر توافق خود هستیم و گواهی شما و اختلاف شما خللی در مذهب ما وارد نمی⁭کند و ادعایتان علیه ما پذیرفته نیست زیرا اختلاف با اتفاق، مقابله نمی⁭شود و گواهی خصم برای خصم مقبول و شهادتش علیه او مردود و غیر مقبول است.

یحیی بن خالد گوید: یقین او نزدیک شد ولی چیزی بر او ستم کرد. ً پس هشام گفت: شاید کلام به حدی برسد که غامض شود و از فهم⁭ها دور شود و انصاف به واسطه است و واسطه اگر از اصحاب من باشد از جانبداری او از من اطمینان نیست و اگر از اصحاب او باشد او را در حکم بر خودم نمی⁭پسندم و اگر با هر دو ما مخالفت باشد نه بر من مورد اطمینان است نه بر تو، پس باید یک مرد از یاران من و یک مرد از اصحاب تو باشد که به آنچه⁭که مابین ماست نظر کنند گفت: آری، هشام گفت: چیزی همراه او باقی نماند.

سپس گفت: این قوم پیوسته با ما بر ولایت امیرمؤمنان بودند تا اینکه امر حکمین پیش آمد و او را با تحکیم تکفیر کردند و به سبب آن وی را گمراه شمردند و اینک این پیرمرد دو مرد با دو مذهب مختلف را داور کرده است که یکی از آن دو او را تکفیر می⁭کند و دیگری وی را تعدیل می⁭کند پس او اگر در این امر درست عمل کرده باشد امیرمؤمنان به درستی اولی⁭تر است و اگر خطاکار باشد پس با شهادتش به کفر بر خود ما را از خود راحت کرده است و تأمل در کفر و ایمان او از تأمل در کافر شمردن علی علیه السلام توسط او اولی⁭تر است.

فَاسْتَحْسَنَ الرَّشِيدُ ذَلِكَ وَ أَمَرَ لَهُ بِجَائِزَةٍ.

وَ قَالَ الطَّاقِيُّ لِلضَّحَّاكِ الشَّارِيِّ لَمَّا خَرَجَ مِنَ الْكُوفَةِ مُحَكِّماً وَ تَسَمَّي بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنِينَ لِمَ تَبَرَّأْتُمْ مِنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَ اسْتَحْلَلْتُمْ قِتَالَهُ قَالَ لِأَنَّهُ حَكَّمَ فِي دِينِ اللَّهِ قَالَ وَ كُلُّ مَنْ حَكَّمَ فِي دِينِ اللَّهِ اسْتَحْلَلْتُمْ قَتْلَهُ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَأَخْبِرْنِي عَنِ الدِّينِ الَّذِي جِئْتَ بِهِ أُنَاظِرُكَ عَلَيْهِ لِأَدْخُلَ فِيهِ مَعَكَ إِنْ عَلَتْ حُجَّتُكَ حُجَّتِي قَالَ فَمَنْ شَهِدَ لِلْمُصِيبِ بِصَوَابِهِ لَا بُدَّ لَنَا مِنْ عَالِمٍ يَحْكُمُ بَيْنَنَا قَالَ لَقَدْ حَكَّمْتَ يَا هَذَا فِي الدِّينِ الَّذِي جِئْتَ بِهِ أُنَاظِرُكَ فِيهِ قَالَ نَعَمْ فَأَقْبَلَ الطَّاقِيُّ عَلَي أَصْحَابِهِ فَقَالَ إِنَّ هَذَا صَاحِبَكُمْ قَدْ حَكَّمَ فِي دِينِ اللَّهِ فَشَأْنَكُمْ بِهِ فَضَرَبُوا الضَّحَّاكَ بِأَسْيَافِهِمْ.

«630»

⁽¹⁾ قب، المناقب لابن شهرآشوب لَمَّا قِيلَ لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فِي الْحَكَمَيْنِ شَكَكْتَ قَالَ عليه السلام أَنَا أَوْلَي بِأَنْ لَا أَشُكَّ فِي دِينِي أَمِ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله أَ وَ [مَا] قَالَ اللَّهُ تَعَالَي لِرَسُولِهِ قُلْ فَأْتُوا بِكِتابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدي مِنْهُما أَتَّبِعْهُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ.

«631»

و رواه أيضا الشيخ الصدوق رحمه اللّه في باب التوحيد و نفي الشريك من كتاب التوحيد، ص 79، ح 35.

و رواه عنه المجلسيّ في البحار: ج 4 ص 297 ط 1.

و رواه الحافظ ابن عساكر بسندين عن عكرمة في الحديث: 203 من ترجمة الإمام الحسين من تاريخ دمشق: ج 13، ص 157، ط 1.

شي، تفسير العياشي عَنْ يَزِيدَ بْنِ رُومَانَ قَالَ: دَخَلَ نَافِعُ بْنُ الْأَزْرَقِ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ وَ الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ مَعَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ فِي الْحِجْرِ فَجَلَسَ إِلَيْهِمَا ثُمَّ قَالَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ صِفْ لِي إِلَهَكَ الَّذِي تَعْبُدُهُ فَأَطْرَقَ ابْنُ عَبَّاسٍ طَوِيلًا مُسْتَبْطِئاً

پس رشید آن را تحسین کرد و به عطای هدیه به وی دستور داد. و طاقی - مؤمن طاق - به ضحاک شاری زمانی⁭که ً از کوفه خروج کرد و خود را امیرالمؤمنین نامید و مردم را به حکومت خود دعوت کرد گفت: چرا از علی بن ابی طالب برائت جستید و جنگ با او را حلال شمردید؟ گفت: زیرا او در دین خدا حکم و داور قرار داد. گوید: و هر که در دین خدا حکم قرار دهد قتلش را حلال شمردید؟ آری؛ گفت: درباره دینی که آوردی تا بر سر آن با تو مناظره کنم به من خبر بده تا همراه تو در آن وارد شوم اگر حجتت بر حجتم برتری یافت؟ گفت: چه کسی به درستی پیروز شهادت دهد؟ باید عالمی میان ما داوری کند. گفت: ای مرد در دینی که آوردی تا بر سر آن با تو مناظره کنم حَکم قرار دادی. گفت: آری. طاقی به اصحابش روی کرد و گفت: این رئیس شماست که در دین خدا حکم کرده است، پس هر کاری که خواستید با او بکنید. پس با شمشیر خود ضحاک را زدند.

روایت 630

مناقب ابن شهر آشوب⁽³⁾: زمانی⁭که به امیرمؤمنان درخصوص حکمین گفته شد: شک کردم، امام علیه⁭السلام فرمود: من شایسته این هستم که در دینم شک شوم یا نبی صلّی الله علیه و آله و آنچه⁭که خداوند متعال به رسولش فرمود: «قُلْ فَأْتُوا بِکِتَابٍ مِّنْ عِندِ اللَّهِ هُوَ أَهْدَی مِنْهُمَا أَتَّبِعْهُ إِن کُنتُمْ صَادِقِینَ» {بگو پس اگر راست می‌گویید کتابی از جانب خدا بیاورید که از این دو هدایت کننده‌تر باشد تا پیرویش کنم}

روایت 631

تفسیر عیاشی⁽⁴⁾

و بحرانی آن را از او تفسیر آیه کریمه سوره کهف از تفسیر برهان: ج2، ص 478، چاپ سوم روایت کرد.

شیخ صدوق نیز آن را در باب التوحید و نفی الشرک از کتاب توحید، ص 79، ج35، و مجلسی از او در البحار: ج4، ص 279، چاپ اول روایت کرد.

و حافظ ابن عساکر آن را را با دو سند از عکرمه در حدیث 203 از زندگی نامه امام حسن از تاریخ دمشق: ج13، ص157، چاپ اول روایت کرد.

: یزید بن رومان گوید: نافع بن ازرق وارد مسجد الحرام شد و حسین بن علی به همراه عبدالله بن عباس در حجر بود پس او نزد آن دو نشست و گفت: ای ابن عباس خدایی که می⁭پرستی را برایم توصیف کن، پس ابن عباس طولانی و شمرده

1) 630- رواه ابن شهرآشوب في مناقب آل أبي طالب.

2) 631- رواه العيّاشيّ رحمه اللّه في تفسير الآية: 82 من سورة الكهف من تفسيره. و رواه عنه البحرانيّ في تفسير الآية الكريمة من سورة الكهف من تفسير البرهان: ج 2 ص 478 ط 3.

3) . ابن شهر آشوب آن را در مناقب ابن ابی طالب روایت کرده است.

4) . عیاشی آن را در تفسیر آیه 82 سوره کهف از تفسیرش روایت کرد.

بِقَوْلِهِ فَقَالَ لَهُ الْحُسَيْنُ إِلَيَّ يَا ابْنَ الْأَزْرَقِ الْمُتَوَرِّطَ فِي الضَّلَالَةِ الْمُرْتَكِسَ فِي الْجَهَالَةِ أُجِيبُكَ عَمَّا سَأَلْتَ عَنْهُ فَقَالَ مَا إِيَّاكَ سَأَلْتُ فَتُجِيبَنِي فَقَالَ لَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ مَهْ سَلِ ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَإِنَّهُ مِنْ أَهْلِ بَيْتِ النُّبُوَّةِ وَ مَعَهُ مِنَ الْحِكْمَةِ فَقَالَ لَهُ صِفْ لِي فَقَالَ أَصِفُهُ بِمَا وَصَفَ بِهِ نَفْسَهُ وَ أُعَرِّفُهُ بِمَا عَرَّفَ بِهِ نَفْسَهُ لَا يُدْرَكُ بِالْحَوَاسِّ وَ لَا يُقَاسُ بِالنَّاسِ قَرِيبٌ غَيْرُ مُلْزَقٍ وَ بَعِيدٌ غَيْرُ مُتَقَصٍّ يُوَحَّدُ وَ لَا يُبَعَّضُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْكَبِيرُ الْمُتَعَالِ .

قَالَ فَبَكَي ابْنُ الْأَزْرَقِ بُكَاءً شَدِيداً فَقَالَ لَهُ الْحُسَيْنُ عليه السلام مَا يُبْكِيكَ قَالَ بَكَيْتُ مِنْ حُسْنِ وَصْفِكَ قَالَ يَا ابْنَ الْأَزْرَقِ إِنِّي أُخْبِرْتُ أَنَّكَ تُكَفِّرُ أَبِي وَ أَخِي وَ تُكَفِّرُنِي قَالَ لَهُ نَافِعٌ لَئِنْ قُلْتُ ذَاكَ لَقَدْ كُنْتُمُ الْحُكَّامَ وَ مَعَالِمَ الْإِسْلَامِ فَلَمَّا بُدِّلْتُمُ اسْتَبْدَلْنَا بِكُمْ فَقَالَ لَهُ الْحُسَيْنُ يَا ابْنَ الْأَزْرَقِ أَسْأَلُكَ عَنْ مَسْأَلَةٍ فَأَجِبْنِي عَنْ قَوْلِ اللَّهِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَ أَمَّا الْجِدارُ فَكانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَ كانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما إِلَي قَوْلِهِ كَنزَهُما مَنْ حُفِظَ فِيهِمَا قَالَ أَبُوهُمَا قَالَ فَأَيُّهُمَا أَفْضَلُ أَبُوهُمَا أَمْ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ فَاطِمَةُ قَالَ لَا بَلْ رَسُولُ اللَّهِ وَ فَاطِمَةُ بِنْتُ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ فَمَا حُفِظْنَا حَتَّي حَالَ بَيْنَنَا وَ بَيْنَ الْكُفْرِ .

فَنَهَضَ ابْنُ الْأَزْرَقِ ثُمَّ نَفَضَ ثَوْبَهُ ثُمَّ قَالَ قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ عَنْكُمْ مَعْشَرَ قُرَيْشٍ أَنْتُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ.

«632»

شي، تفسير العياشي عَنْ إِمَامِ بْنِ رِبْعِيٍّ قَالَ: قَامَ ابْنُ الْكَوَّاءِ إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَقَالَ أَخْبِرْنِي عَنْ قَوْلِ اللَّهِ قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً قَالَ أُولَئِكَ أَهْلُ الْكِتَابِ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ وَ ابْتَدَعُوا فِي دِينِهِمْ فَحَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ وَ مَا أَهْلُ النَّهْرِ مِنْهُمْ بِبَعِيدٍ .

و عن أبي الطفيل قال: منهم أهل النهر و في رواية أخري عن أبي الطفيل:

سخن گفت: پس حسین به من فرمود: ای ابن ازرق غرق در ضلالت، نگون سار در جهالت به⁭سوی من روی کن تا درباره آنچه⁭که از او سؤال کردی پاسخت بگویم. گفت: از تو سؤال نکردم که پاسخم دهی پس ابن عباس به او گفت: خاموش باش از پسر رسول⁭الله سؤال کن که او از اهل بیت نبوت است و حکمت همراه اوست. به او گفت: برایم توصیف کن. او را به⁭وسیله آنچه که خودش را با آن توصیف کرد توصیف می⁭کنم و او را به⁭وسیله آنچه⁭که خودش را با آن معرفی کرد معرفی می⁭کنم با حواس درک نمی⁭شود با مردم قیاس نمی⁭شود نزدیک غیر متصل و دوری است که به کنه او رسیده نمی⁭شود واحد می⁭شود و متعدد نمی⁭شود هیچ خدایی جز او کبیر متعال نیست.

راوی گوید: ابن ازرق به شدت گریست و حسین علیه السلام به او فرمود: چه چیزی تو را به گریه انداخت؟ گفت: از توصیف نیکویت گریستم. فرمود: ای ابن ازرق با خبر شدم که تو پدرم، برادرم و مرا تکفیر می⁭کنی! نافع به او گفت اگر آن را گفتم حکام و معالم اسلام بودید پس چون تغییر دادید کسی را جایگزین شما کردیم حسین به او فرمود: ای ابن ازرق درباره مسأله⁭ای از تو سؤال می⁭کنم درباره این کلام خداوند که هیچ خدایی جز او نیست به من پاسخ بگو: «وَأَمَّا الْجِدَارُ فَکَانَ لِغُلَامَیْنِ یَتِیمَیْنِ فِی الْمَدِینَةِ وَکَانَ تَحْتَهُ کَنزٌ لَّهُمَا» تا این سخن «کنزهما» {و اما دیوار از آن دو پسر [بچه] یتیم در آن شهر بود و زیر آن گنجی متعلق به آن دو بود} و چه کسی درباره ان دو حفاظت کرد؟ گفت: پدرشان، فرمود: و کدام⁭یک بهتر است پدر آنان یا رسول⁭الله و فاطمه؟ گفته: البته رسول⁭الله و فاطمه بنت رسول⁭الله. گفت: و چه چیزی از ما حفاظت کرد تا اینکه میان ما و کفر حائل شد .

پس ابن ازرق برخاست و لباسش را تکاند و گفت: خداوند درباره شما گروه قریش به ما خبر داده است شما قومی مخالف هستید.

روایت 632

تفسیر عیاشی⁽²⁾:

امام بن ربعی گوید: ابن کواء به⁭سوی امیرمؤمنان برخاست و گفت: درباره این کلام «خداوند به من بگو: بگو آیا شما را از زیانکارترین مردم آگاه گردانم [آنان] کسانی‌اند که کوشش‌شان در زندگی دنیا به هدر رفته و خود می‌پندارند که کار خوب انجام می‌دهند» گفت: آنان اهل کتاب هستند که به پروردگارشان کفر ورزیدند و در دینشان بدعت کردند و اعمالشان باطل شد و اهل نهر از آنان دور نیستند. و ابن طفیل گوید: اهل نهر از آنان است و در روایتی دیگر از ابوطفیل

1) 632- رواه العيّاشيّ في تفسير الآية: 103 من سورة الكهف من تفسيره. و رواه عنه البحرانيّ في تفسير الآية الكريمة من سورة الكهف من تفسير البرهان: ج 2 ص 495 ط 3.

2) . عیاشی آن را در تفسیر آیه 103سوره کهف از تفسیرش روایت کرد، و بحرانی آن را از او در تفسیر آیه کریمه سوره کهف از تفسیر برهان: ج2، ص 495، چاپ سوم روایت کرد.

أولئك أهل حروراء و عن عكرمة.

«633»

و رواه البحرانيّ عنهما في تفسير الآية: 50 من سورة الأعراف من تفسير البرهان: ج 2 ص 21 ط 3.

فس، تفسير القمي أَبِي عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الثُّمَالِيِّ عَنْ أَبِي الرَّبِيعِ قَالَ: حَجَجْتُ مَعَ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام فِي السَّنَةِ الَّتِي حَجَّ فِيهَا هِشَامُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ وَ كَانَ مَعَهُ نَافِعُ بْنُ الْأَزْرَقِ مَوْلَي عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَنَظَرَ نَافِعٌ إِلَي أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام فِي رُكْنِ الْبَيْتِ وَ قَدِ اجْتَمَعَ عَلَيْهِ النَّاسُ فَقَالَ لِهِشَامٍ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَنْ هَذَا الَّذِي تَكَافَأَ عَلَيْهِ النَّاسُ قَالَ هَذَا نَبِيُّ أَهْلِ الْكُوفَةِ هَذَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَلَيْهِمْ أَفْضَلُ الصَّلَوَاتِ وَ أَكْمَلُ التَّحِيَّاتِ فَقَالَ نَافِعٌ لَآتِيَنَّهُ وَ لَأَسْأَلَنَّهُ عَنْ مَسَائِلَ لَا يُجِيبُنِي فِيهَا إِلَّا نَبِيٌّ أَوْ وَصِيُّ نَبِيٍّ قَالَ فَاذْهَبْ إِلَيْهِ فَاسْأَلْهُ لَعَلَّكَ تُخْجِلُهُ فَجَاءَ نَافِعٌ حَتَّي اتَّكَأَ عَلَي النَّاسِ فَأَشْرَفَ عَلَي أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام فَقَالَ يَا مُحَمَّدَ بْنَ عَلِيٍّ إِنِّي قَرَأْتُ التَّوْرَاةَ وَ الْإِنْجِيلَ وَ الزَّبُورَ وَ الْفُرْقَانَ وَ قَدْ عَرَفْتُ حَلَالَهَا وَ حَرَامَهَا وَ قَدْ جِئْتُ أَسْأَلُكَ عَنْ مَسَائِلَ لَا يُجِيبُ فِيهَا إِلَّا نَبِيٌّ أَوْ وَصِيُّ نَبِيٍّ أَوِ ابْنُ نَبِيٍّ فَرَفَعَ أَبُو جَعْفَرٍ رَأْسَهُ فَقَالَ سَلْ عَمَّا بَدَا لَكَ قَالَ أَخْبِرْنِي كَمْ كَانَ بَيْنَ عِيسَي وَ مُحَمَّدٍ مِنْ سَنَةٍ فَقَالَ أُخْبِرُكَ بِقَوْلِكَ أَوْ بِقَوْلِي قَالَ أَخْبِرْنِي بِالْقَوْلَيْنِ جَمِيعاً قَالَ أَمَّا فِي قَوْلِي فَخَمْسُمِائَةِ سَنَةٍ وَ أَمَّا قَوْلُكَ فَسِتُّمِائَةِ سَنَةٍ فَقَالَ أَخْبِرْنِي عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَ سْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا أَ جَعَلْنا مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ مَنْ ذَا الَّذِي سَأَلَهُ مُحَمَّدٌ وَ كَانَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ عِيسَي خَمْسُمِائَةٍ قَالَ فَتَلَا أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام هَذِهِ الْآيَةَ سُبْحانَ الَّذِي أَسْري بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ إِلَي الْمَسْجِدِ الْأَقْصَي الَّذِي بارَكْنا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آياتِنا كَانَ مِنَ الْآيَاتِ الَّتِي أَرَاهَا اللَّهُ مُحَمَّداً صلي الله عليه و آله حَيْثُ أَسْرَي بِهِ إِلَي بَيْتِ الْمَقْدِسِ أَنَّهُ حَشَرَ اللَّهُ الْأَوَّلِينَ وَ الْآخِرِينَ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الْمُرْسَلِينَ ثُمَ

و از عکرمه: آنان اهل حروراء هستند.

روایت 633

تفسیر علی بن ابراهیم⁽²⁾

کلینی آن را با سندی دیگر روایت کرد،و بحرانی ان را از آن دو در تفسیر آیه 50 سوره اعراف از تفسیر برهان: ج2، ص21، چاپ سوم روایت کرد.

: ابوربیع گوید: با باقرعلیه السلام سالی که هشام بن عبدالملک حج کرد حج کردم و نافع بن ازرق غلام عمر بن خطاب با او بود و نافع به باقر علیه السلام در رکن بیت نگاه کرد درحالی⁭که مردم دور او جمع شده بود پس هشام به او گفت: یا امیرمؤمنان این کیست که مردم به او رو کرده⁭اند؟ گفت: این نبی کوفیان است او محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابوطالب است که برترین صلوات⁭ها و کامل⁭ترین تحیات بر آنان باد. نافع گفت: به⁭سوی او می⁭روم و از او درباره مسائلی که جز نبی یا وصی نبی در آن پاسخم را نمی⁭دهد سؤال نمی⁭کنم. گفت: به⁭سوی او برو و از او سؤال کن شاید او را خجالت⁭زده کنی پس نافع آمد تا اینکه به مردم تکیه کرد و به باقرعلیه السلام نزدیک شد و گفت :ای محمد بن علی من تورات، انجیل، زبور و فرقان را خواندم و حلال و حرام آنها را شناختم و نزد تو آمدم تا درباره مسائلی از تو سؤال کنم که جز نبی یا وصی نبی یا پسر نبی پاسخ آن را نمی⁭دهد. باقر سرش را بلند کرد و گفت: از هر چه برایت پیش آمد سؤال کن. گفت: به من بگو فاصله بین عیسی و محمد چند سال بود؟ گفت: براساس قول تو خبر بدهم یا قول خودم؟ گفت: با هر دو قول به من خبر بده. فرمود: در قول من پانصد سال و در قول تو ششصد سال است. سپس گفت: درباره این کلام خداوند: «وَاسْأَلْ مَنْ أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِکَ مِن رُّسُلِنَا أَجَعَلْنَا مِن دُونِ الرَّحْمَنِ آلِهَةً یُعْبَدُونَ» {و از رسولان ما که پیش از تو گسیل داشتیم جویا شو آیا در برابر [خدای] رحمان خدایانی که مورد پرستش قرار گیرند مقرر داشته‌ایم}

به من خبر بده که کسی⁭که محمد از او سؤال کرد کیست و بین او و عیسی پانصد سال بود؟ راوی گوید: و باقرعلیه السلام این آیه را قرائت کرد: «سُبْحَانَ الَّذِی أَسْرَی بِعَبْدِهِ لَیْلاً مِّنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَی الْمَسْجِدِ الأَقْصَی الَّذِی بَارَکْنَا حَوْلَهُ لِنُرِیَهُ مِنْ آیَاتِنَا» {منزه است آن [خدایی] که بنده‌اش را شبانگاهی از مسجد الحرام به سوی مسجد الاقصی که پیرامون آن را برکت داده‌ایم سیر داد تا از نشانه‌های خود به او بنمایانیم} از آیاتی که خداوند زمانی⁭که محمد را شبانه به⁭سوی بیت⁭المقدس حرکت داد به او نشان داد این است که خداوند اولین و آخرین⁭ها را از انبیاء و مرسلین محشور کرد سپس به جبرئیل

1) 633- رواه عليّ بن إبراهيم رحمه اللّه في تفسير الآية: 50 من سورة الأعراف من تفسيره. و رواه ثقة الإسلام الكليني رفع اللّه مقامه بسند آخر.

2) . علی بن ابراهیم آن را در تفسیر آیه 50 سوره اعراف در تفسیرش روایت کرد.

أَمَرَ جَبْرَائِيلَ عليه السلام فَأَذَّنَ شَفْعاً وَ أَقَامَ شَفْعاً وَ قَالَ فِي إِقَامَتِهِ حَيَّ عَلَي خَيْرِ الْعَمَلِ ثُمَّ تَقَدَّمَ مُحَمَّدٌ صلي الله عليه و آله فَصَلَّي بِالْقَوْمِ فَلَمَّا انْصَرَفَ قَالَ اللَّهُ لَهُ سَلْ يَا مُحَمَّدُ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا أَ جَعَلْنا مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لِلرُّسُلِ عَلَامَ تَشْهَدُونَ وَ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ قَالُوا نَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ وَ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ أُخِذَتْ عَلَي ذَلِكَ عُهُودُنَا وَ مَوَاثِقُينَا .

فَقَالَ نَافِعٌ صَدَقْتَ يَا أَبَا جَعْفَرٍ فَأَخْبِرْنِي عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ أَيُّ أَرْضٍ تُبَدَّلُ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام تُبَدَّلُ أَرْضُنَا بِخُبْزَةٍ بَيْضَاءَ يَأْكُلُونَ مِنْهَا حَتَّي يَفْرُغَ اللَّهُ مِنْ حِسَابِ الْخَلَائِقِ فَقَالَ نَافِعٌ إِنَّهُمْ عَنِ الْأَكْلِ لَمَشْغُولُونَ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ أَ هُمْ حِينَئِذٍ أَشْغَلُ أَمْ وَ هُمْ فِي النَّارِ فَقَالَ نَافِعٌ بَلْ وَ هُمْ فِي النَّارِ قَالَ فَقَدْ قَالَ اللَّهُ وَ نادي أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ مَا شَغَلَهُمْ أَلِيمُ عَذَابِ النَّارِ عَنْ أَنْ دُعُوا بِالطَّعَامِ فَأُطْعِمُوا الزَّقُّومَ وَ دُعُوا بِالشَّرَابِ فَسُقُوا الْحَمِيمَ !!

فَقَالَ صَدَقْتَ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ وَ بَقِيَتْ مَسْأَلَةٌ وَاحِدَةٌ فَقَالَ وَ مَا هِيَ قَالَ أَخْبِرْنِي عَنِ اللَّهِ مَتَي كَانَ قَالَ وَيْلَكَ أَخْبِرْنِي مَتَي لَمْ يَكُنْ حَتَّي أُخْبِرَكَ مَتَي كَانَ سُبْحَانَ مَنْ لَمْ يَزَلْ وَ لَا يَزَالُ فَرْداً صَمَداً لَمْ يَتَّخِذْ صاحِبَةً وَ لا وَلَداً ثُمَّ قَالَ يَا نَافِعُ أَخْبِرْنِي عَمَّا أَسْأَلُكَ عَنْهُ فَقَالَ هَاتِ يَا أَبَا جَعْفَرٍ قَالَ مَا تَقُولُ فِي أَصْحَابِ النَّهْرَوَانِ فَإِنْ قُلْتَ إِنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ قَتَلَهُمْ بِحَقٍّ فَقَدِ ارْتَدَدْتَ أَيْ رَجَعْتَ إِلَي الْحَقِّ وَ إِنْ قُلْتَ إِنَّهُ قَتَلَهُمْ بَاطِلًا فَقَدْ كَفَرْتَ .

قَالَ فَوَلَّي عَنْهُ وَ هُوَ يَقُولُ أَنْتَ وَ اللَّهِ أَعْلَمُ النَّاسِ حَقّاً حَقّاً .

ثُمَّ أَتَي هِشَامَ بْنَ عَبْدِ الْمَلِكِ فَقَالَ لَهُ مَا صَنَعْتَ قَالَ دَعْنِي مِنْ كَلَامِكَ هُوَ وَ اللَّهِ أَعْلَمُ النَّاسِ حَقّاً حَقّاً وَ هُوَ ابْنُ رَسُولِ اللَّهِ حَقّاً حَقّاً وَ يَحِقُّ لِأَصْحَابِهِ أَنْ يَتَّخِذُوهُ نَبِيّاً.

امر کرد و او دو مرتبه دو مرتبه اذان و اقامه گفت و در اقامه⁭اش گفت حی علی خیر العمل سپس محمدصلّی الله علیه و آله پیش آمد و بر آن جمع نماز خواند و چون فارغ شد خداوند به او امر فرمود: ای محمد از رسولانمان که پیش از تو فرستادیم بپرس که آیا غیر از رحمن خدایی قرار دادیم که بپرستند؟ رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله به رسولان فرمود: بر چه شهادت می⁭دهید و چه می⁭پرستید؟ گفتند: گواهی می⁭دهیم که جز خدای واحد هیچ خدایی نیست شریکی برای او نیست و تو رسول خدا هستی و عهد و پیمان⁭های ما بر آن گرفته شد.

نافع گفت: راست گفتی ای باقر پس درباره این سخن خداوند تبارک و تعالی به من خبر بده: «یَوْمَ تُبَدَّلُ الأَرْضُ غَیْرَ الأَرْضِ» «روزی که زمین به غیر این زمین و آسمانها [به غیر این آسمانها] مبدل گردد» کدام زمین مبدل می گردد؟ باقرعلیه السلام فرمود: زمین ما به نانی سفید تبدیل می⁭شود که از آن می⁭خورند تا اینکه خداوند از حساب خلائق فارغ شود. نافع گفت: آنها از خوردن مشغول هستند. باقر فرمود: آیا آنها در آن حال مشغولند یا در آتش هستند. نافع گفت: البته در آتش هستند. فرمود: خداوند فرمود: «وَنَادَی أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِیضُواْ عَلَیْنَا مِنَ الْمَاء أَوْ مِمَّا رَزَقَکُمُ اللّهُ» {و دوزخیان بهشتیان را آواز می‌دهند که از آن آب یا از آنچه خدا روزی شما کرده بر ما فرو ریزید} عذاب درناک آتش آنها از این غافل نساخت که طلب طعام کنند پس با زقوم اطعام شدند و طلب نوشیدنی کنند و با حمیم سیراب شدند!

گفت: راست گفتی ای پسر رسول⁭الله و یک مسأله باقی ماند. فرمود: و آن چیست: فرمود: درباره خدا به من خبر بده که کی بود؟ فرمود: وای بر تو به من بگو چه زمانی نبود تا به تو بگویم چه زمانی بود منزه است کسی⁭که ازلی و ابدی است. فرد صمد است که همسر و فرزندی نگرفته است سپس فرمود: ای نافع به من بگو درباره چه از تو بپرسم. گفت: شروع کن یا ابوجعفر. فرمود: درباره اصحاب نهروان چه می⁭گویی، اگر بگویی که امیرمؤمنان آنان را به حق کشت ارتداد کردی یعنی به⁭سوی حق بازگشتی و اگر بگویی: او آنان را به باطل کشت کفر گفته⁭ای.

راوی گوید: به او پشت کرد درحالی⁭که او می⁭گفت: تو به خدا سوگند به حق به حق داناترین مردم هستی. سپس نزد هشام بن عبدالملک آمد به او گفت: چه کردی؟ گفت: کلامت را از من برگیر او به خدا سوگند به حق به حق داناترین مردم است و او پسر رسول⁭الله است به حق به حق و برای یارانش سزاوار است که او را نبی بگیرند.

«634»

⁽¹⁾ ج، الإحتجاج عَنِ الثُّمَالِيِّ عَنْ أَبِي الرَّبِيعِ مِثْلَهُ

بيان

قال الفيروزآبادي كافأه دافعه .

قوله صلي الله عليه و آله فقد كفرت أي لإنكار الخبر المتواتر عن النبي صلي الله عليه و آله أنه أمر أمير المؤمنين عليه السلام بقتال الفرق الثلاث و أنه سماهم مارقين.

«635»

و رواه الفتال رحمه اللّه في كتاب روضة الواعظين.

و بمعناه رواه البحرانيّ بأسانيد عن مصادر في تفسير الآية: 48 من سورة إبراهيم من تفسير البرهان: ج 2 ص 322.

ضه، روضة الواعظين شا، الإرشاد ج، الإحتجاج رُوِيَ أَنَّ نَافِعَ بْنَ الْأَزْرَقِ جَاءَ إِلَي مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهم السلام فَجَلَسَ بَيْنَ يَدَيْهِ يَسْأَلُهُ عَنْ مَسَائِلِ الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ فَقَالَ لَهُ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام فِي عَرْضِ كَلَامِهِ قُلْ لِهَذِهِ الْمَارِقَةِ بِمَا اسْتَحْلَلْتُمْ فِرَاقَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ قَدْ سَفَكْتُمْ دِمَاءَكُمْ بَيْنَ يَدَيْهِ فِي طَاعَتِهِ وَ الْقُرْبَةِ إِلَي اللَّهِ تَعَالَي بِنُصْرَتِهِ فَسَيَقُولُونَ لَكَ إِنَّهُ حَكَّمَ فِي دِينِ اللَّهِ فَقُلْ لَهُمْ قَدْ حَكَّمَ اللَّهُ تَعَالَي فِي شَرِيعَةِ نَبِيِّهِ رَجُلَيْنِ مِنْ خَلْقِهِ فَقَالَ جَلَّ اسْمُهُ فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَكَماً مِنْ أَهْلِها إِنْ يُرِيدا إِصْلاحاً يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُما وَ حَكَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله سَعْدَ بْنَ مُعَاذٍ فِي بَنِي قُرَيْظَةَ فَحَكَمَ فِيهَا بِمَا أَمْضَاهُ اللَّهُ تَعَالَي أَ وَ مَا عَلِمْتُمْ أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّمَا أَمَرَ الْحَكَمَيْنِ أَنْ يَحْكُمَا بِالْقُرْآنِ وَ لَا يَتَعَدَّيَاهُ وَ اشْتَرَطَ رَدَّ مَا خَالَفَ الْقُرْآنَ مِنْ أَحْكَامِ الرِّجَالِ وَ قَالَ حِينَ قَالُوا لَهُ حَكَّمْتَ عَلَي نَفْسِكَ مَنْ حَكَمَ عَلَيْكَ فَقَالَ مَا حَكَّمْتُ مَخْلُوقاً وَ إِنَّمَا حَكَّمْتُ كِتَابَ اللَّهِ فَأَيْنَ تَجِدُ الْمَارِقَةُ تَضْلِيلَ مَنْ أَمَرَ بِالْحُكْمِ بِالْقُرْآنِ وَ اشْتَرَطَ

روایت 634

الاحتجاج⁽³⁾:

از ثمالی از ابوربیع مشابه آن را آورده.

توضیح

فیروزآبادی گوید: کافاه یعنی از او دفاع کرد. این سخن امام علیه السلام «فقد کفرت» یعنی به دلیل انکار خبر متواتر از نبی مبنی بر اینکه به جنگ با سه فرقه به امیرمؤمنان امر کرد و آنان را مارقین نامید .

روایت 635

روضة الواعظین، الارشاد، الاحتجاج⁽⁴⁾

طبرسی آن را در احتجاجات امام باقر علیه السلام از کتاب الاحتجاج ص 324، چاپ بیروت روایت کرد.

القتال ان را در کتاب روضه الواعظین روایت کرد.

بحرانی آن را به صورت مفهومی با اسنادهایی از چند منبع در تفسیر آیه 48 سوره ابراهیم از تفسیر برهان: ج2، ص322 روایت کرد.

: روایتی است که نافع بن ازرق نزد محمد بن علی بن حسین علیه السلام آمد و در مقابلش نشست درحالی⁭که درباره مسائل حلال و حرام از او سؤال می⁭کرد و باقر علیه السلام در عرض کلامش به او فرمود: به این مارقین بگو چرا جدایی از امیرمؤمنان را حلال شمردید درحالی⁭که خونتان را در مقابل او در طاعت او تقرب به خداوند متعال با یاری او ریخته⁭اید؟ به تو خواهند گفت: او در دین خدا حکم کرد. پس به آنان بگو: خداوند متعال در شریعت نبی⁭اش دو مرد از خلقتش را داور کرد و فرمود: «وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَیْنِهِمَا فَابْعَثُواْ حَکَمًا مِّنْ أَهْلِهِ وَحَکَمًا مِّنْ أَهْلِهَا إِن یُرِیدَا إِصْلاَحًا یُوَفِّقِ اللّهُ بَیْنَهُمَا» {پس داوری از خانواده آن [شوهر] و داوری از خانواده آن [زن] تعیین کنید اگر سر سازگاری دارند خدا میان آن دو سازگاری خواهد داد} و رسول⁭الله سعد بن معاذ را در بنی قریظه داور کرد پس او در آن به آنچه⁭که خداوند متعال محقق کرد حکم داد آیا ندانستید که امیرمؤمنان به حکمین امر کرد که فقط براساس قرآن حکم کنند و از آن تجاوز نکنند و رد آن احکام مردان که با قرآن مخالف است را شرط کرد و زمانی⁭که به او گفتند «کسی⁭که علیه تو حکم می⁭کند را برخود حکم کردی» گفت: هیچ مخلوقی را داور نکردم بلکه فقط کتاب را خدا داور کردم پس مارقین کجا گمراهی کسی⁭که به حکم قرآن امر کرد

1) 634- رواه الطبرسيّ رحمه اللّه في احتجاجات الإمام الباقر عليه السلام من كتاب الاحتجاج ص 325 ط بيروت.

2) 635- رواه الشيخ المفيد رفع اللّه مقامه في فضائل الإمام الباقر عليه السلام من كتاب الإرشاد، ص 265 ط النجف. و رواه الطبرسيّ في احتجاجات الإمام الباقر عليه السلام من كتاب الاحتجاج ص 324 ط بيروت.

3) . طبرسی آن را در احتجاجات امام باقر علیه السلام از کتاب الاحتجاج ص 325، چاپ بیروت روایت کرد.

4) . شیخ مفید آن را در فضائل امام باقر علیه السلام از کتاب الارشاد ص 265، چاپ نجف روایت کرد.

رَدَّ مَا خَالَفَهُ لَوْ لَا ارْتِكَابُهُمْ فِي بِدْعَتِهِمُ الْبُهْتَانَ فَقَالَ نَافِعُ بْنُ الْأَزْرَقِ هَذَا وَ اللَّهِ كَلَامٌ لَمْ يَمُرَّ بِمَسْمَعِي قَطُّ وَ لَا خَطَرَ مِنِّي بِبَالٍ وَ هُوَ الْحَقُّ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

و رد آنچه⁭که مخالف آن است را می⁭بینند اگر ارتکاب بهتان در بدعتشان نبود. نافع بن أزرق گفت: به خدا سوگند این کلامی است که هرگز نشنیده⁭ام و به ذهنم خطور نکرده است و انشاءالله حق است .

باب 26 باب ما جري بينه صلوات الله عليه و بين ابن الكواء و أضرابه لعنهم الله و حكم قتال الخوارج بعده عليه السلام

الأخبار

«636»

⁽¹⁾ ع، علل الشرائع ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنِ ابْنِ الْمُغِيرَةِ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عليهم السلام قَالَ: ذُكِرَتِ الْحَرُورِيَّةُ عِنْدَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام قَالَ إِنْ خَرَجُوا مِنْ جَمَاعَةٍ أَوْ عَلَي إِمَامٍ عَادِلٍ فَقَاتِلُوهُمْ وَ إِنْ خَرَجُوا عَلَي إِمَامٍ جَائِرٍ فَلَا تُقَاتِلُوهُمْ فَإِنَّ لَهُمْ فِي ذَلِكَ مَقَالًا.

«637»

و رواه عنهما البحرانيّ في تفسير الآية: 60 من سورة الروم في تفسير البرهان: ج 3 ص 268 ط 3.

و رواه عن طريق آخر ابن أبي الحديد في آخر شرحه علي المختار: 40 من نهج البلاغة-: ج 1، ص 491 ط الحديث ببيروت.

فس، تفسير القمي كَانَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام يُصَلِّي وَ ابْنُ الْكَوَّاءِ خَلْفَهُ وَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام يَقْرَأُ فَقَالَ ابْنُ الْكَوَّاءِ وَ لَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَ إِلَي

باب بیست و ششم : آنچه⁭ بین او و ابن کواء و امثال او لعنهم الله گذشت و حکم جنگ با خوارج بعد از امام علیه السلام

روایات

روایت 636

علل الشرائع⁽³⁾:

جعفر بن محمد از پدرش علیه السلام گوید: حروریه را نزد علی بن ابی طالب ذکر کردم فرمود: اگر از جماعتی یا علیه امامی عادل خروج کردند با آنان پیکار کنید و اگر بر امامی ستمکار خروج کردند با آنان پیکار نکنید که در این زمینه، سخنی برای آنان است.

روایت 637

تفسیر علی بن ابراهیم⁽⁴⁾

و شیخ طوسی نیز آن را به صورت مسند در کتاب التهذیب روایت کرد.

و بحرانی آن را از آن دو در تفسیر آیه 60 از سوره روم در تفسیر برهان: ج3، ص 268، چاپ سوم روایت کرد.

ابن ابی الحدید نیز آن را از طریقی دیگر در آخر شرح بر مختار 40: ج491، چاپ جدید بیروت روایت کرد.

: علی بن ابی طالب علیه السلام نماز می⁭خواند و ابن کواء پشت سر او بود و امیرمؤمنان قرائت می⁭کرد پس ابن کواء گفت: «و قطعا به تو و به

1) 636- رواه الشيخ الصدوق رحمه اللّه في الحديث: 71 من باب نوادر العلل- و هو الباب الأخير- من كتاب علل الشرائع: ج 2 ص 603.

2) 637- رواه عليّ بن إبراهيم رفع اللّه مقامه في تفسير الآية: 60 من سورة الروم من تفسيره. و رواه أيضا الشيخ الطوسيّ مسندا في كتاب التهذيب.

3) . شیخ صدوق آن را در حدیث 72 از باب نوادر العلل، باب آخر از کتاب علل الشرائع: ج2، ص603 روایت کرد.

4) . علی بن ابراهیم آن را در تفسیر آیه 60 از سوره روم از تفسیرش روایت کرد.

الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ فَسَكَتَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام حَتَّي سَكَتَ ابْنُ الْكَوَّاءِ ثُمَّ عَادَ فِي قِرَاءَتِهِ حَتَّي فَعَلَهُ ابْنُ الْكَوَّاءِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فَلَمَّا كَانَ فِي الثَّالِثَةِ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَ لا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لا يُوقِنُونَ.

«638»

يج، الخرائج و الجرائح رُوِيَ أَنَّ ابْنَ الْكَوَّاءِ قَالَ لِعَلِيٍّ عليه السلام أَيْنَ كُنْتَ حَيْثُ ذَكَرَ اللَّهُ أَبَا بَكْرٍ فَقَالَ ثانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُما فِي الْغارِ فَقَالَ عليه السلام وَيْلَكَ يَا ابْنَ الْكَوَّاءِ كُنْتُ عَلَي فِرَاشِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ قَدْ طَرَحَ عَلَيَّ رَيْطَتَهُ فَأَقْبَلَ عَلَيَّ قُرَيْشٌ مَعَ كُلِّ رَجُلٍ مِنْهُمْ هِرَاوَةٌ فِيهَا شَوْكُهَا فَلَمْ يُبْصِرُوا رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَأَقْبَلُوا عَلَيَّ يَضْرِبُونِّي حَتَّي تَنَفَّطَ جَسَدِي وَ أَوْثَقُونِي بِالْحَدِيدِ وَ جَعَلُونِي فِي بَيْتٍ وَ اسْتَوْثَقُوا الْبَابَ بِقُفْلٍ وَ جَاءُوا بِعَجُوزٍ تَحْرُسُ الْبَابَ فَسَمِعْتُ صَوْتاً يَقُولُ يَا عَلِيُّ فَسَكَنَ الْوَجَعُ فَلَنْ أَجِدَهُ وَ سَمِعْتُ صَوْتاً آخَرَ يَقُولُ يَا عَلِيُّ فَإِذَا الْحَدِيدُ الَّذِي عَلَيَّ قَدْ تَقَطَّعَ ثُمَّ سَمِعْتُ صَوْتاً يَا عَلِيُّ فَإِذَا الْبَابُ فُتِحَ وَ خَرَجْتُ وَ الْعَجُوزُ لَا تَعْقِلُ.

بيان

قال في القاموس الريطة كل ملاءة غير ذات لفقين كلها نسج واحد و قطعة واحدة أو كل ثوب لين رقيق و الهراوة بالكسر العصا و النفطة الجدري و البثرة.

«639»

⁽²⁾ يب، تهذيب الأحكام الْحُسَيْنُ بْنُ سَعِيدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَي عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ وَهْبٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ عَلِيّاً عليه السلام كَانَ فِي صَلَاةِ الصُّبْحِ فَقَرَأَ ابْنُ الْكَوَّاءِ وَ هُوَ خَلْفَهُ وَ لَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَ إِلَي الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ

کسانی که پیش از تو بودند وحی شده است اگر شرک ورزی حتما کردارت تباه و مسلما از زیانکاران خواهی شد» پس امیرمؤمنان سکوت کرد تا اینکه ابن کواء سکوت کرد سپس به قرائتش بازگشت تا اینکه ابن کواء سه مرتبه چنین کرد پس چون در مرتبه سوم بود امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: {پس صبر کن که وعده خدا حق است و زنهار تا کسانی که یقین ندارند تو را به سبکسری واندارند}

روایت 638

الخرائج⁽³⁾

و سید بحرانی نیز آن را در حدیث 6 از سوره توبه از تفسیر برهان: ج2، ص126 روایت کرد.

روایت است که ابن کواء به علی علیه السلام گفت: زمانی⁭که خداوند ابوبکر را ذکر کرد و فرمود: « َانِیَ اثْنَیْنِ إِذْ هُمَا فِی الْغَارِ» کجا بودی. فرمود: وای بر تو ای ابن کواء! در بستر رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله بودم و ملحفه اش را بر من انداخت پس قریش به همراه هر مردی از آنان که خارش بسان چماقی است به من روی کردند و چون رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله را ندیدند درحالی⁭که مرا می⁭زدند به من روی کردند تا اینکه بدنم تاول زد و مرا با آن بستند و مرا در خانه⁭ای گذاشتند و در را با قفل بستند و پیرزنی را آوردند که از در نگهبانی می⁭داد. پس صدایی شنیدم که می⁭گفت: ای علی! پس دردی که احساس می⁭کردم آرام گرفت و صدایی دیگر شنیدم که می⁭گفت: ای علی! پس زنجیری که بر من بود پاره شد. سپس صدایی شنیدم ای علی! پس در باز شد و بیرون آمدم درحالی⁭که پیرزن متوجه نمی⁭شد.

توضیح

در قاموس گوید: الریطه هر ملحفه بدون وصله که یک بافت واحد و تکه واحد باشد یا هر لباس نرم نازک. والهرواة با کسره یعنی عصا و النفطة یعنی پیسی و جوش.

روایت 639

تهذیب⁽⁴⁾:

امام صادق علیه السلام فرمود: علی علیه السلام در نماز صبح بود پس ابن کواء پشت سر او بود قرائت کرد: {و قطعا به تو و به کسانی که پیش از تو بودند وحی شده است

1) 638- و قريبا منه جدا رواه السيّد الرضيّ رحمه اللّه في كتاب الخصائص. و رواه عنه السيّد البحرانيّ في الحديث 6 من تفسير الآية: 41 من سورة التوبة من تفسير البرهان: ج 2 ص 126.

2) 639- رواه الشيخ الطوسيّ رحمه اللّه في الحديث: 39 من «باب أحكام الجماعة» من كتاب الصلاة من التهذيب: ج 3 ص 36 ط النجف.

3) . سید رضی حدیثی بسیار نزدیک به آن را در الاختصاص روایت کرد.

4) . شیخ طوسی آن را در حدیث 39 از باب احکام الجماعه از کتاب نماز از التهذیب: ج3، ص 36، چاپ نجف روایت کرد.

أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ فَأَنْصَتَ عَلِيٌّ عليه السلام تَعْظِيماً لِلْقُرْآنِ حَتَّي فَرَغَ مِنَ الْآيَةِ ثُمَّ عَادَ فِي قِرَاءَتِهِ ثُمَّ أَعَادَ ابْنُ الْكَوَّاءِ الْآيَةَ فَأَنْصَتَ عَلِيٌّ أَيْضاً ثُمَّ قَرَأَ فَأَعَادَ ابْنُ الْكَوَّاءِ فَأَنْصَتَ عَلِيٌّ ثُمَّ قَالَ فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَ لا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لا يُوقِنُونَ ثُمَّ أَتَمَّ السُّورَةَ ثُمَّ رَكَعَ.

«640»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة مِنْ كَلَامٍ لَهُ عليه السلام قَالَ لِلْأَشْعَثِ بْنِ قَيْسٍ وَ هُوَ عَلَي مِنْبَرِ الْكُوفَةِ يَخْطُبُ فَمَضَي فِي بَعْضِ كَلَامِهِ شَيْ‌ءٌ اعْتَرَضَهُ الْأَشْعَثُ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ هَذِهِ عَلَيْكَ لَا لَكَ فَخَفَضَ إِلَيْهِ بَصَرَهُ ثُمَّ قَالَ عليه السلام لَهُ وَ مَا يُدْرِيكَ مَا عَلَيَّ مِمَّا لِي عَلَيْكَ لَعْنَةُ اللَّهِ وَ لَعْنَةُ اللَّاعِنِينَ حَائِكُ ابْنُ حَائِكٍ مُنَافِقُ ابْنُ كَافِرٍ وَ اللَّهِ لَقَدْ أَسَرَكَ الْكُفْرُ مَرَّةً وَ الْإِسْلَامُ أُخْرَي فَمَا فَدَاكَ مِنْ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا مَالُكَ وَ لَا حَسَبُكَ وَ إِنَّ امْرَأً دَلَّ عَلَي قَوْمِهِ السَّيْفَ وَ سَاقَ إِلَيْهِمُ الْحَتْفَ لَحَرِيٌّ أَنْ يَمْقُتَهُ الْأَقْرَبُ وَ لَا يَأْمَنَهُ الْأَبْعَدُ.

قَالَ السَّيِّدُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ يُرِيدُ عليه السلام أَنَّهُ أُسِرَ فِي الْكُفْرِ مَرَّةً وَ فِي الْإِسْلَامِ مَرَّةً.

وَ أَمَّا قَوْلُهُ دَلَّ عَلَي قَوْمِهِ السَّيْفَ فَأَرَادَ بِهِ حَدِيثاً كَانَ لِلْأَشْعَثِ مَعَ خَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ بِالْيَمَامَةِ غَرَّ فِيهِ قَوْمَهُ وَ مَكَرَ بِهِمْ حَتَّي أَوْقَعَ بِهِمْ خَالِدٌ وَ كَانَ قَوْمُهُ يُسَمُّونَهُ بَعْدَ ذَلِكَ عُرْفَ النَّارِ وَ هُوَ اسْمٌ لِلْغَادِرِ عِنْدَهُمْ.

بَيَان

قَالَ الشُّرَّاحُ الْكَلَامُ الَّذِي اعْتَرَضَهُ الْأَشْعَثُ أَنَّهُ عليه السلام كَانَ يَذْكُرُ فِي خُطْبَتِهِ أَمْرَ الْحَكَمَيْنِ فَقَامَ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِهِ وَ قَالَ لَهُ نَهَيْتَنَا عَنِ الْحُكُومَةِ ثُمَّ أَمَرْتَنَا بِهِ فَمَا نَدْرِي أَيُّ الْأَمْرَيْنِ أَرْشَدُ فَصَفَّقَ عليه السلام إِحْدَي يَدَيْهِ عَلَي الْأُخْرَي وَ قَالَ هَذَا جَزَاءُ مَنْ تَرَكَ الْعُقْدَةَ وَ كَانَ مُرَادُهُ عليه السلام هَذَا جَزَاؤُكُمْ إِذْ تَرَكْتُمُ الرَّأْيَ وَ الْحَزْمَ فَظَنَّ الْأَشْعَثُ أَنَّهُ عليه السلام أَرَادَ هَذَا جَزَائِي حَيْثُ تَرَكْتُ الْحَزْمَ وَ الرَّأْيَ.

وَ قِيلَ كَانَ مُرَادُهُ عليه السلام هَذَا جَزَائِي حَيْثُ وَافَقْتُكُمْ عَلَي مَا أَلْزَمْتُمُونِي

اگر شرک ورزی حتما کردارت تباه و مسلما از زیانکاران خواهی شد} پس علی علیه السلام به احترام قرآن گوش سپرد تا اینکه از آیه فارغ شد سپس به قرائتش بازگشت و ابن کواء آیه را تکرار کرد و علی باز هم گوش سپرد سپس قرائت کرد و ابن کواء تکرار کرد و علی گوش سپرد سپس فرمود: {پس صبر کن که وعده خدا حق است و زنهار تا کسانی که یقین ندارند تو را به سبکسری واندارند} سپس سوره را کامل کرد و رکوع کرد.

روایت 640

نهج⁭البلاغه⁽²⁾: امام در مسجد کوفه سخنرانی می‌کرد، اشعث بن قیس به یکی از مطالب آن اعتراض کرد و گفت این سخن به زیان شما، نه به سود تو است، امام نگاه خود را به او دوخت و فرمود:

چه کسی تو را آگاهاند که چه چیزی به سود، یا زیان من است لعنت خدا و لعنت لعنت کنندگان، بر تو باد ای متکبّر متکبّر زاده، منافق پسر کافر سوگند به خدا، تو یک بار در زمان کفر و بار دیگر در حکومت اسلام، اسیر شدی، و مال و خویشاوندی تو، هر دو بار نتوانست به فریادت برسد. آن کس که خویشان خود را به دم شمشیر سپارد، و مرگ و نابودی را به سوی آنها کشاند، سزاوار است که بستگان او بر وی خشم گیرند و بیگانگان به او اطمینان نداشته باشند.

منظور امام علیه السّلام این است که اشعث ابن قیس یک بار وقتی که کافر بود اسیر شد و بار دیگر آنگاه که مسلمان شد.

و «شمشیرها را به سوی قبیله‌اش راهنمایی کرد» مربوط به جریانی است که اشعث قبیله خود را فریب داد تا خالد بن ولید، آنها را غافلگیر کند و از دم شمشیر بگذراند که پس از آن خیانت او را با لقب «عرف النّار» - چیزی که آتش را بپوشاند- ، می‌نامیدند و این لقبی بود که به نیرنگ‌باز می‌دادند.

توضیح

شراح گویند: سخنی که اشعث با آن مخالفت کرد این است امام علیه السلام در خطبه⁭اش امر حکمین را ذکر می⁭کرد پس مردی از یارانش برخاست و به او گفت: «ما را از حکم کردن نهی کردی سپس ما را به آن امر کردی نمی⁭دانیم کدام⁭یک از این دو درست⁭تر است.» پس امام دستانش را به هم زد و فرمود: این جزای کسی است که بیعت را ترک کرد. و منظور امام علیه السلام این است که این جزای شماست آنگاه که اندیشه و دوراندیشی را رها کردم. و گفته شده: مقصود امام علیه السلام این بود این جزای من است زمانی⁭که در آنچه⁭که

1) 640- رواه السيّد الرضيّ رضوان اللّه عليه في المختار: 19 من كتاب نهج البلاغة.

2) . سید رضی آن را در مختار 19 از کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

مِنَ التَّحْكِيمِ وَ كَانَ مُوَافَقَتُهُ عليه السلام لَهُمْ خَوْفاً مِنْهُمْ عَلَي أَنْ يَقْتُلُوهُ فَجَهِلَ الْأَشْعَثُ أَوْ تَجَاهَلَ أَنَّ الْمَصْلَحَةَ قَدْ تُتْرَكُ لِأَمْرٍ أَعْظَمَ مِنْهَا فَاعْتَرَضَهُ.

قَوْلُهُ عليه السلام حَائِكُ ابْنُ حَائِكٍ قِيلَ كَانَ الْأَشْعَثُ وَ أَبُوهُ يَنْسِجَانِ بُرُودَ الْيَمَنِ.

وَ قِيلَ إِنَّهُ كَانَ مِنْ أَكَابِرِ كِنْدَةَ وَ أَبْنَاءِ مُلُوكِهَا وَ إِنَّمَا عَبَّرَ عَنْهُ عليه السلام بِذَلِكَ لِأَنَّهُ كَانَ إِذَا مَشَي يُحَرِّكُ مَنْكِبَيْهِ وَ يُفَحِّجُ بَيْنَ رِجْلَيْهِ وَ هَذِهِ الْمَشِيَّةُ تُعْرَفُ بِالْحِيَاكَةِ وَ عَلَي هَذَا فَلَعَلَّ الْأَقْرَبَ أَنَّهُ كِنَايَةٌ عَنْ نُقْصَانِ عَقْلِهِ.

وَ ذَكَرَ ابْنُ أَبِي الْحَدِيدِ ⁽¹⁾أَنَّ أَهْلَ الْيَمَنِ يُعَيَّرُونَ بِالْحِيَاكَةِ وَ لَيْسَ هَذَا مِمَّا يَخُصُّ الْأَشْعَثَ.

وَ أَمَّا التَّعْيِيرُ بِالْحِيَاكَةِ فَقِيلَ إِنَّهُ لِنُقْصَانِ عُقُولِهِمْ وَ قِيلَ لِأَنَّهُ مَظِنَّةُ الْخِيَانَةِ وَ الْكَذِبِ.

وَ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْحِيَاكَةِ نَسْجُ الْكَلَامِ فَيَكُونُ كِنَايَةً عَنْ كَوْنِهِ كَذَّاباً. كَمَا رُوِيَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَنَّهُ ذُكِرَ عِنْدَهُ عليه السلام أَنَّ الْحَائِكَ مَلْعُونٌ فَقَالَ إِنَّمَا ذَاكَ الَّذِي يَحُوكُ الْكَذِبَ عَلَي اللَّهِ وَ عَلَي رَسُولِهِ.

قَوْلُهُ عليه السلام أَسَرَكَ إِلَي قَوْلِهِ فَمَا فَدَاكَ أَيْ مَا نَجَّاكَ مِنَ الْوُقُوعِ فِيهَا مَالُكَ وَ لَا حَسَبُكَ.

وَ لَمْ يُرِدِ الْفِدَاءَ الْحَقِيقِيَّ فَإِنَّ مُرَاداً لَمَّا قَتَلَتْ أَبَاهُ خَرَجَ الْأَشْعَثُ طَالِباً بِدَمِهِ فَأُسِرَ فَفَدَي نَفْسَهُ بِثَلَاثَةِ آلَافِ بَعِيرٍ وَ هَذَا هُوَ الْمُرَادُ بِأَسْرِهِ فِي الْكُفْرِ.

وَ أَمَّا أَسْرُهُ فِي الْإِسْلَامِ فَإِنَّهُ لَمَّا قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله ارْتَدَّ بِحَضْرَمَوْتَ وَ مَنَعَ أَهْلُهَا تَسْلِيمَ الصَّدَقَةِ فَبَعَثَ أَبُو بَكْرٍ إِلَيْهِ زِيَادَ بْنَ لَبِيدٍ ثُمَّ أَرْدَفَهُ بِعِكْرِمَةَ بْنِ أَبِي جَهْلٍ فِي جَمٍّ غَفِيرٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَقَاتَلَهُمُ الْأَشْعَثُ بِقَبَائِلِ

درخصوص تحکیم بر من الزام کردید با شما موافقت کردم و موافقت امام علیه السلام با آنان به⁭جهت ترس از آنان بود از اینکه او را بکشند پس اشعث جهل کرد یا خود را به جهالت زد که مصلحت برای امری بزرگتر از آن ترک می⁭شود پس با او مخالفت کرد.

این سخن امام علیه السلام: «حائک بن حائک» گفته شده: اشعث و پدرش برد یمنی می⁭بافتند.

و گفته شده او از بزرگان کنده و پسران ملوک آن بودند و امام علیه السلام به این دلیل با آن تعبیر کرد که او در زمان راه رفتن شانه⁭هایش را تکان می⁭داد و بین پاهایش را باز می کرد و این راه رفتن به حیاکت معروف است و بر این اساس شاید نزدیک⁭تر این باشد که این کنایه از کم⁭خردی اوست.

و ابن ابی الحدید⁽²⁾

ذکر کرد که اهل یمن بافندگی را عیب می⁭شمردند و این از اموری که مختص اشعث باشد نیست.

درخصوص ملامت با بافندگی گفته شد: به⁭جهت کم⁭خردی آنان است و گفته شده زیرا این، محل گمان خیانت و کذب است.

و ممکن است که منظور از حیاکه سخن⁭بافی باشد پس کنایه از کذاب بودن اوست، چنانکه از امام صادق علیه السلام روایت است که در حضور او ذکر شد که بافنده، ملعون است پس فرمود: فقط آن بافنده⁭ای که بر خدا و رسولش دروغ می⁭بندد.

این سخن امام «أسرک» تا این سخنش «فما فداک» یعنی نه مالت و نه حسبت - خویشاوندی ات - تو را از وقوع در آن نجات نداد .

و فدای حقیقی را اراده نکرد بلکه زمانی⁭که مراد پدرش را کشت، اشعث به خونخواهی او خارج شد پس اسیر شد و سه هزار شتر را به⁭عنوان فدیه خود داد و این مقصود از اسارتش در کفر است.

و درخصوص اسارتش در اسلام، زمانی⁭که رسول⁭الله وفات کرد به حضرموت برگشت و اهالی آن را از پرداخت صدقه منع کرد پس ابوبکر زیاد بن لبید را فرستاد و عکرمه بن ابوجهل را در خیلی انبوه از مسلمانان به⁭دنبال او فرستاد و اشعث با قبائل

1) ذكره و ما بعده ابن أبي الحديد في شرح المختار: 19 من نهج البلاغة: ج 1، ص 239 ط الحديث ببيروت.

2) . ابن ابی الحدید این و ما بعد آن را در شرح مختار: 19 از نهج البلاغه: ج1، ص 239، چاپ جدید بیروت ذکر کرد.

كِنْدَةَ قِتَالًا شَدِيداً فَالْتَجَأَ بِقَوْمِهِ إِلَي حِصْنِهِمْ وَ بَلَغَ بِهِمْ جُهْدُ الْعَطَشِ فَبَعَثَ إِلَي زِيَادٍ يَطْلُبُ مِنْهُ الْأَمَانَ لِأَهْلِهِ وَ لِبَعْضِ قَوْمِهِ وَ لَمْ يَطْلُبْهُ لِنَفْسِهِ فَلَمَّا نَزَلَ أَسَرَهُ زِيَادٌ وَ بَعَثَ بِهِ مُقَيَّداً إِلَي أَبِي بَكْرٍ فَأَطْلَقَهُ أَبُو بَكْرٍ وَ زَوَّجَهُ أُخْتَهُ أُمَّ فَرْوَةَ.

قَوْلُهُ عليه السلام دَلَّ عَلَي قَوْمِهِ قَالَ ابْنُ مِيثَمٍ إِشَارَةٌ إِلَي غَدْرِهِ بِقَوْمِهِ فَإِنَّ الْأَشْعَثَ لَمَّا طَلَبَ الْأَمَانَ مِنْ زِيَادٍ طَلَبَهُ لِنَفَرٍ يَسِيرٍ مِنْ وُجُوهِ قَوْمِهِ فَظَنَّ الْبَاقُونَ أَنَّهُ طَلَبَهُ لِجَمِيعِهِمْ فَنَزَلُوا عَلَي ذَلِكَ الظَّنِّ فَلَمَّا دَخَلَ زِيَادٌ الْحِصْنَ ذَكَّرُوهُ الْأَمَانَ فَقَالَ إِنَّ الْأَشْعَثَ لَمْ يَطْلُبِ الْأَمَانَ إِلَّا لِعَشَرَةٍ مِنْ قَوْمِهِ فَقَتَلَ مِنْهُمْ مَنْ قَتَلَ حَتَّي وَافَاهُ كِتَابُ أَبِي بَكْرٍ بِالْكَفِّ عَنْهُمْ وَ حَمْلِهِمْ إِلَيْهِ فَحَمَلَهُمْ.

وَ قَالَ ابْنُ أَبِي الْحَدِيدِ فِيمَا ذَكَرَهُ السَّيِّدُ لَمْ نَعْرِفْ فِي التَّوَارِيخِ هَذَا وَ لَا شِبْهَهُ وَ أَيْنَ كِنْدَةُ وَ الْيَمَامَةُ كِنْدَةُ بِالْيَمَنِ وَ الْيَمَامَةُ لِبَنِي حَنِيفَةَ وَ لَا أَعْلَمُ مِنْ أَيْنَ نَقَلَهُ السَّيِّدُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ.

«641»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ قَالَ عليه السلام لَمَّا قَتَلَ الْخَوَارِجَ فَقِيلَ لَهُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ هَلَكَ الْقَوْمُ بِأَجْمَعِهِمْ فَقَالَ عليه السلام كَلَّا وَ اللَّهِ إِنَّهُمْ نُطَفٌ فِي أَصْلَابِ الرِّجَالِ وَ قَرَارَاتِ النِّسَاءِ وَ كُلَّمَا نَجَمَ مِنْهُمْ قَرْنٌ قُطِعَ حَتَّي يَكُونَ آخِرُهُمْ لُصُوصاً سَلَّابِينَ.

توضيح

القرار و القرارة بالفتح ما قر فيه شي‌ء و سكن و المراد هنا الأرحام و نجم كنصر ظهر و طلع و القرن كناية عن الرئيس و هو في الإنسان موضع قرن الحيوان من رأسه و قطع القرن استيصال رؤسائهم و قتلهم و اللصوص بالضم جمع لص مثلثة و السلب الاختلاس.

روي أن جماعة من الخوارج لم يحضروا القتال و لم يظفر بهم أمير المؤمنين عليه السلام و أما المفلتون من القتل فانهزم اثنان منهم إلي عمان و اثنان إلي كرمان و اثنان إلي سجستان و اثنان إلي الجزيرة و واحد إلي تل موزن فظهرت بدعهم في البلاد و صاروا نحوا من عشرين فرقة.

کنده به سختی با آنان جنگید و قومش را به دژشان پناه داد و عطش بر آنان شدت گرفت پس جهت خواستن امان برای خانواده⁭اش به⁭سوی زیاد فرستاد و برای خود امان نخواست زمانی⁭که پایین آمد زیاد او را اسیر کرد و او را دست بسته به⁭سوی ابوبکر فرستاد و ابوبکر او را آزاد کرد و خواهرش ام⁭فروه را به همسری او درآورد.

این سخن امام علیه السلام: «دل علی قومه» ابن میثم گوید: اشاره⁭ای است که فریبش بر قومش زیرا اشعث زمانی⁭که از زیاد امان خواست برای تعداد اندکی از سرشناسان قومش طلب کرد و سایرین گمان کردند که او برای همگی طلب کرده است پس بر این گمان پایین آمدند پس زمانی⁭که زیاد وارد قلعه شد امان را برای او یادآوری کردند پس او گفت: اشعث امان را فقط برای ده نفر از قومش طلب کرده⁭ است پس او برخی از آنان را به هلاکت رساند تا اینکه نامه ابوبکر مبنی بر دست کشیدن از آنان و بردن آنها به⁭سوی او به وی رسید و آنان را به⁭سوی او برد.

ابن ابی الحدید در آنچه⁭که سید ذکر کرد گفت این و شبیه آن را در تواریخ نیافتیم کنده کجا و یمامه کجا، کنده در یمن و یمامه برای بنی حنیفه است و نمی⁭دانم سید (رض) آن را از کجا نقل کرده است.

روایت 641

نهج⁭البلاغه⁽²⁾:

در پایان جنگ با خوارج، شخصی گفت، ای امیر المؤمنین خوارج همه نابود شدند. فرمود: نه، سوگند به خدا هرگز آنها نطفه‌هایی در پشت پدران و رحم مادران وجود خواهند داشت، هر گاه که شاخی از آنان سر برآورد قطع می‌گردد تا اینکه آخرینشان به راهزنی و دزدی تن در می‌دهند.

توضیح

القرارة با فتحه چیزی است که شی در آن قرار می⁭گیرد و ساکن می⁭شود. در اینجا مقصود ارحام است. نجم بر وزن نصر یعنی ظهور و طلوع کرد. القرن کنایه از رئیس است، و او در انسان محل شاخ حیوان در سرش است. قطع القرن نابودی و کشتن رؤسای آنان است. اللصوص با ضمه جمع لص با سه حرکت است. السلب یعنی ربودن.

روایت است که جمعی از خوارج در جنگ حاضر نشدند و امیر⁭مؤمنان به آنان دست نیافت. اما نجات⁭یافتگان از مرگ، دو نفر از آنها به عمان، دو نفر به کرمان، دو نفر به سجستان و دو نفر به جزیره و یک نفر به تل موزن عقب⁭نشینی کردند و بدعت⁭هایشان در بلاد آشکار شد و قریب به بیست فرقه شدند.

1) 641- رواه السيّد الرضيّ رضوان اللّه عليه في المختار: 60 من كتاب نهج البلاغة.

2) . سید رضی آن را در مختار 60 از کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

و كبارها ست الأزارقة أصحاب نافع بن الأزرق و هم أكبر الفرق غلبوا علي الأهواز و بعض بلاد فارس و كرمان في أيام عبد الله بن الزبير.

و النجدات رئيسهم نجدة بن عامر الحنفي.

و البيهسية أصحاب أبي بيهس هيصم بن جابر و كان بالحجاز و قتل في زمن الوليد.

و العجاردة أصحاب عبد الكريم بن عجرد.

و الإباضية أصحاب عبد الله بن إباض قتل في أيام مروان بن محمد.

و الثعالبة أصحاب ثعلبة بن عامر.

و تفصيل خرافاتهم مذكور في كتب المقالات.

«642»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ قَالَ عليه السلام فِي الْخَوَارِجِ لَا تَقْتُلُوا الْخَوَارِجَ بَعْدِي فَلَيْسَ مَنْ طَلَبَ الْحَقَّ فَأَخْطَأَهُ كَمَنْ طَلَبَ الْبَاطِلَ فَأَدْرَكَهُ يَعْنِي مُعَاوِيَةَ وَ أَصْحَابَهُ.

بيان

لعل المراد لا تقتلوا الخوارج بعدي ما دام ملك معاوية و أضرابه كما يظهر من التعليل و قد كان يسبه عليه السلام و يبرأ منه في الجمع و الأعياد و لم يكن إنكاره للحق عن شبهة كالخوارج و لم يظهر منهم من الفسوق ما ظهر منه و لم يكن مجتهدا في العبادة و حفظ قوانين الشرع مثلهم فكان أولي بالجهاد.

«643»

⁽²⁾ نهج، نهج البلاغة رُوِيَ أَنَّهُ عليه السلام كَانَ جَالِساً فِي أَصْحَابِهِ إِذْ مَرَّتْ بِهِ امْرَأَةٌ جَمِيلَةٌ فَرَمَقَهَا الْقَوْمُ بِأَبْصَارِهِمْ فَقَالَ عليه السلام :

إِنَّ أَبْصَارَ هَذِهِ الْفُحُولِ طَوَامِحُ وَ إِنَّ ذَلِكَ سَبَبُ هَبَابِهَا فَإِذَا نَظَرَ أَحَدُكُمْ

و بزرگترین آن فرقه⁭ها شش فرقه است: أزارقه یاران نافع بن أزرق و اینان بزرگترین فرقه⁭ها بودند که بر اهواز و برخی بلاد فارس و کرمان در ایام عبدالله بن زبیر غلبه یافتند.

و نجدات که رئیسشان نجده بن عامر حنفی است.

بیهسیه یاران ابوبیهس هیصم بن جابر است که در حجاز بود و در زمان ولید کشته شد، عجارده اصحاب عبدالکریم بن عجرد.

أباضیه اصحاب عبدالله بن أباض که در ایام مروان بن محمد کشته شد.

و ثعالبه اصحاب ثعلبه بن عامر است و تفصیل افسانه⁭های آنان در کتب مقالاب مذکور است.

روایت 642

نهج⁭البلاغه⁽³⁾: درباره خوارج فرمود: بعد از من با خوارج نبرد نکنید، زیرا کسی که در جستجوی حق بوده و خطا کرد مانند کسی نیست که طالب باطل بوده و آن را یافته است. منظور امام از گروه دوم معاویه و یاران او هستند-

توضیح

شاید منظور این است: بعد از من تا زمانی⁭که معاویه و امثال او فرمانرواست خوارج را نکشید چنانکه از تعلیل روشن می⁭شود و او امام علیه السلام را دشنام می⁭داد و در جمع و اعیاد از او برائت می⁭جست و انکار حق توسط او مانند خوارج از روی شبهه نبود و فسقی که از او ظهور یافت از آنان نمایان نشد و در عبادت و حفظ قوانین شرع مانند آنان نبود پس به جهاد اولی⁭تر است.

روایت 643

نهج⁭البلاغه⁽⁴⁾:

اصحاب امام پیرامونش نشسته بودند که زنی زیبا از آنجا گذشت، حاضران دیده به آن زن دوختند. امام فرمود: - همانا دیدگان این مردان به منظره شهوت آمیز دوخته شده و به هیجان آمده‌اند، هر گاه کسی از شما با نگاه

1) 642- رواه السيّد الرضيّ رحمه اللّه في المختار: 61 من كتاب نهج البلاغة.

2) 643- رواه السيّد الرضيّ رفع اللّه مقامه في المختار: 420 من باب قصار كلام أمير المؤمنين عليه السلام من نهج البلاغة.

3) . سید رضی آن را در مختار 61 از کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

4) . سید رضی آن را در مختار 420 از باب قصار کلام امیر مؤمنان علیه السلام از کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

إِلَي امْرَأَةٍ تُعْجِبُهُ فَلْيَلْمَسْ أَهْلَهُ فَإِنَّمَا هِيَ امْرَأَةٌ كَامْرَأَةٍ .

فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْخَوَارِجِ قَاتَلَهُ اللَّهُ كَافِراً مَا أَفْقَهَهُ فَوَثَبَ الْقَوْمُ لِيَقْتُلُوهُ فَقَالَ عليه السلام رُوَيْداً إِنَّمَا هُوَ سَبٌّ بِسَبٍّ أَوْ عَفْوٌ عَنْ ذَنْبٍ.

بيان

فلمح بصره امتد و علا ذكره في النهاية و قال هب التيس أي هاج للسفاد يقال هب يهب هبيبا و هبابا.

«644»

و للحديث مصادر كثيرة يجد الباحث بعضها في الحديث: 31 و ما بعده من فضائل عليّ عليه السلام و تعليقها من كتاب الفضائل ص 22 ط 1، و فيه: «الجعد بن بعجة».

كِتَابُ الْغَارَاتِ، لِإِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِيِّ عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ قَالَ: قَدِمَ عَلَي عَلِيٍّ عليه السلام وَفْدٌ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ فِيهِمْ رَجُلٌ مِنْ رُؤَسَاءِ الْخَوَارِجِ يُقَالُ لَهُ الْجَعْدُ بْنُ نَعْجَةَ وَ قَالَ لَهُ فِي لِبَاسِهِ فَقَالَ هَذَا أَبْعَدُ لِي مِنَ الْكِبْرِ وَ أَجْدَرُ أَنْ يَقْتَدِيَ بِيَ الْمُسْلِمُ فَقَالَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ فَإِنَّكَ مَيِّتٌ قَالَ مَيِّتٌ بَلْ وَ اللَّهِ قَتْلًا ضَرْبَةً عَلَي هَذِهِ تُخْضَبُ هَذِهِ قَضَاءً مَقْضِيّاً وَ عَهْداً مَعْهُوداً وَ قَدْ خابَ مَنِ افْتَري.

به زنی به شگفتی آید، با همسرش بیامیزد که او نیز زنی چون زن وی باشد. - مردی از خوارج گفت:خدا این کافر را بکشد چقدر فقه می‌داند مردم برای کشتن او برخاستند، امام فرمود - آرام باشید، دشنام را با دشنام باید پاسخ داد یا بخشیدن از گناه.

توضیح

طمح بصره: نگاهش امتداد یافت و بالا رفت در النهایه این را ذکر کرده و گوید: هب التیس یعنی برای جفت⁭گیری برانگیخته شد و هبّ یهبّ هبیباً و هیاباً گفته می⁭شود.

روایت 644

کتاب غارات⁽²⁾

و شیخ نوری آن را از او در عنوان «استحباب التواضع فی الملابس» از کتاب نماز از المستدرک: ج1، ص 210 روایت کرد.

و برای این حدیث منابع بسیاری است که محقق برخی از آنها را در حدیث 31 و ما بعد آن از فضائل علی علیه السلام و تعلیق آن از کتاب الفضائل ص 22، چاپ اول می یابد.

: زید بن وهب گوید: گروهی از اهالی بصره نزد علی علیه السلام آمدند که در میان آنها مردی از رؤسای خوارج بود که جعد بن نعجه گفته می⁭شود و درباره لباسش به او سخن گفت، پس پاسخ داد: این برای من از کبر دورتر و برای اینکه مسلمانان به من اقتدا کند شایسته⁭تر است. پس به او گفت: از خدا بترس که تو مرده⁭ای. فرمود: مرده و بلکه به خدا سوگند کشته ضربه⁭ای که بر این زده می⁭شود و این را رنگین می⁭کند به⁭عنوان تقدیر مقدر و عهدی وعده داده شده و هر که افترا زد ناکام ماند .

1) 644- ذكره الثقفي رحمه اللّه في الحديث: 65 من كتاب تلخيص الغارات: ج 1، ص 108، ط 1. و ذكر ذيله في الحديث الأول منه ص 7، و في ص 30. و رواه عنه الشيخ النوريّ رحمه اللّه في عنوان: «استحباب التواضع في الملابس» من كتاب الصلاة من المستدرك: ج 1، ص 210.

2) . ثقفی ان را در حدیث 65 از کتاب تلخیص الغارات: ج1، ص 108 چاپ اول ذکر کرد و ذیل آن را در حدیث اول از آن ص7، و در ص 30 ذکر کرد.

باب 27 باب ما ظهر من معجزاته بعد رجوعه صلوات الله عليه من قتال الخوارج‌

الأخبار

«645»

ما، الأمالي للشيخ الطوسي الْمُفِيدُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ بِلَالٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَلِيٍّ الْخُزَاعِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عِيسَي بْنِ حُمَيْدٍ الطَّائِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِيهِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام يَقُولُ :

إِنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام لَمَّا رَجَعَ مِنْ وَقْعَةِ الْخَوَارِجِ اجْتَازَ بِالزَّوْرَاءِ فَقَالَ لِلنَّاسِ إِنَّهَا الزَّوْرَاءُ فَسِيرُوا وَ جَنِّبُوا عَنْهَا فَإِنَّ الْخَسْفَ أَسْرَعُ إِلَيْهَا مِنَ الْوَتَدِ فِي النُّخَالَةِ فَلَمَّا أَتَي مَوْضِعاً مِنْ أَرْضِهَا قَالَ مَا هَذِهِ الْأَرْضُ قِيلَ أَرْضُ نَجْرَا فَقَالَ أَرْضُ سِبَاخٍ جَنِّبُوا وَ يَمِّنُوا فَلَمَّا أَتَي يَمْنَةَ السَّوَادِ إِذَا هُوَ بِرَاهِبٍ فِي صَوْمَعَةٍ فَقَالَ لَهُ يَا رَاهِبُ أَنْزِلُ هَاهُنَا فَقَالَ لَهُ الرَّاهِبُ لَا تَنْزِلْ هَذِهِ

باب بیست و هفتم : معجزات امام که بعد از بازگشت از جنگ خوارج ظهور یافت

روایات

روایت 645

امالی شیخ طوسی⁽²⁾

و ابن شهر آشوب نیز آن را در به چند وجه در عنوان: «إخباره علیه السلام بالغیب» از مناقب آل ابی طالب: ج2، ص 100 روایت کرد.

: امام باقرعلیه السلام می⁭فرمود: امیرمؤمنان زمانی⁭که از واقعه خوارج بازگشت از زوراء گذر کرد و به مردم فرمود: آن زوراء است حرکت کنید و از آن دور شوید که ظلم به⁭سوی آن از میخ در سبوس سریع⁭تر است. پس زمانی⁭که به محلی از آن سرزمین رسید فرمود: این چه زمینی است؟ گفته شد: أرض نجرا. فرمود: سرزمین پهِن از آن دور شوید و به سمت راست بیایید و چون به سمت راست سواد رسید، با راهبی در صومعه روبرو شد. به او فرمود: ای راهب آیا در اینجا ساکن شوم؟ راهب به او گفت: با لشکرت در این

1) 645- رواه الشيخ الطوسيّ رحمه اللّه في الحديث: 42 من الجزء 7 من أماليه: ج 1، ص 202 ط بيروت. و رواه أيضا ابن شهرآشوب علي وجوه في عنوان: «إخباره [عليه السلام] بالغيب» من مناقب آل أبي طالب: ج 2 ص 100.

2) . شیخ طوسی آن را در حدیث 42 از جلد 7 امالی: ج1، ص 202، چاپ بیروت روایت کرد.

الْأَرْضَ بِجَيْشِكَ قَالَ وَ لِمَ قَالَ لِأَنَّهُ لَا يَنْزِلُهَا إِلَّا نَبِيٌّ أَوْ وَصِيُّ نَبِيٍّ بِجَيْشِهِ يُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ هَكَذَا نَجِدُ فِي كُتُبِنَا فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَأَنَا وَصِيُّ سَيِّدِ الْأَنْبِيَاءِ وَ سَيِّدُ الْأَوْصِيَاءِ فَقَالَ لَهُ الرَّاهِبُ فَأَنْتَ إِذَنْ أَصْلَعُ قُرَيْشٍ وَ وَصِيُّ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله فَقَالَ لَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أَنَا ذَلِكَ فَنَزَلَ الرَّاهِبُ إِلَيْهِ فَقَالَ خُذْ عَلَي شَرَائِعِ الْإِسْلَامِ إِنِّي وَجَدْتُ فِي الْإِنْجِيلِ نَعْتَكَ وَ أَنَّكَ تَنْزِلُ أَرْضَ بَرَاثَا بَيْتَ مَرْيَمَ وَ أَرْضَ عِيسَي عليه السلام فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قِفْ وَ لَا تُخْبِرْنَا بِشَيْ‌ءٍ ثُمَّ أَتَي مَوْضِعاً فَقَالَ الْكَزُوا هَذَا فَلَكَزَهُ بِرِجْلِهِ عليه السلام فَانْبَجَسَتْ عَيْنٌ خَرَّارَةٌ فَقَالَ هَذِهِ عَيْنُ مَرْيَمَ الَّتِي انْبَعَثَ لَهَا ثُمَّ قَالَ اكْشِفُوا هَاهُنَا عَلَي سَبْعَةَ عَشَرَ ذِرَاعاً فَكُشِفَ فَإِذَا بِصَخْرَةٍ بَيْضَاءَ فَقَالَ عليه السلام عَلَي هَذِهِ وَضَعَتْ مَرْيَمُ عِيسَي مِنْ عَاتِقِهَا وَ صَلَّتْ هَاهُنَا فَنَصَبَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام الصَّخْرَةَ وَ صَلَّي إِلَيْهَا وَ أَقَامَ هُنَاكَ أَرْبَعَةَ أَيَّامٍ يُتِمُّ الصَّلَاةَ وَ جَعَلَ الْحَرَمَ فِي خَيْمَةٍ مِنَ الْمَوْضِعِ عَلَي دَعْوَةٍ ثُمَّ قَالَ أَرْضُ بَرَاثَا هَذَا بَيْتُ مَرْيَمَ عليها السلام هَذَا الْمَوْضِعُ الْمُقَدَّسُ صَلَّي فِيهِ الْأَنْبِيَاءُ .

قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ عليهما السلام وَ لَقَدْ وَجَدْنَا أَنَّهُ صَلَّي فِيهِ إِبْرَاهِيمُ قَبْلَ عِيسَي عليه السلام.

توضيح

قال الفيروزآبادي في القاموس الزوراء دجلة و بغداد لأن أبوابها الداخلة جعلت مزورة عن الخارجة و البعيدة من الأراضي و قال الصلع محركة انحسار شعر مقدم الرأس و قال براثا قرية من نهر الملك أو محلة عتيقة بالجانب الغربي و جامع براثا معروف و اللكز الدفع بالكف استعمل هنا مجازا في الضرب بالرجل.

و قال في النهاية فيه و إذا بعين خرارة أي كثيرة الجريان.

قوله علي دعوة أي مقدار ما يسمع دعاء رجل رجل.

«646»

⁽¹⁾ يب، تهذيب الأحكام رَوَي جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِيُّ أَنَّهُ قَالَ: صَلَّي بِنَا عَلِيٌّ عليه السلام بِبَرَاثَا بَعْدَ رُجُوعِهِ مِنْ قِتَالِ الشُّرَاةِ وَ نَحْنُ زُهَاءُ مِائَةِ أَلْفِ رَجُلٍ

زمین ساکن نشو. فرمود: چرا؟ گفت: زیرا جز نبی یا وصی نبی و لشکرش که در راه خدا پیکار می⁭کند، بر آن ساکن نمی⁭شود: در کتبمان چنین یافتم. امیرمؤمنان علی علیه السلام فرمود: و من وصی سید انبیاء و سید اوصیاء هستم. راهب به او گفت پس تو اصلع قریش و وصی محمدصلّی الله علیه و آله هستی. امیرمؤمنان به او فرمود: من او هستم. راهب به⁭سوی او پایین آمد و گفت: شرائع اسلام را به من بیاموز که من توصیف تو را در انجیل یافتم و اینکه تو در سرزمین براثا، منزل مریم و سرزمین عیسی علیه السلام ساکن می⁭شوی. امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: بایست و چیزی به ما خبر نده. سپس به محلی آمد و فرمود: این را لگد بزنید، پس با پا زد، پس چشمه⁭ای جوشان جوشیدن گرفت، فرمود این چشمه مریم است که برای او جوشید. سپس فرمود: اینجا را هفت ذراع حفر کنید، پس حفر شد و به صخره⁭ای سفید رسیدند و علی علیه السلام فرمود: این صخره⁭ای است که مریم، عیسی را از آغوشش قرار داد و در آنجا نماز خواند و امیرمؤمنان علیه السلام صخره را راست کرد، به⁭سوی آن نماز خواند و چهار روز در آنجا اقامت کرد و نماز را کامل می⁭خواند و حرم را در خیمه⁭ای از موضعی بر دعوت قرار داد، سپس فرمود: سرزمین براثا، این بیت مریم علیه السلام است، این مکان مقدسی است که انبیاء در آن نماز خواند.

ابوجعفر محمد بن علی علیه السلام فرمود: و یافتیم که ابراهیم علیه السلام قبل از عیسی علیه السلام در آن نماز خواند.

توضیح

فیروزآبادی در قاموس گوید: الزوراء، دجله و بغداد است به این دلیل که درهای داخلی آن دور از درهای خارجی و دور از زمین⁭ها قرار داده شده است. گوید: الصلع با حرکت: ریختن موی جلوی سر است. و گوید: براثا روستایی از نهر الملک یا محله⁭ای قدیمی در جانب غربی است و جامع براثا معروف است. الکز، زدن با کف دست است و در اینجا مجازاً برای زدن با پا به⁭کار رفته است.

در النهایه گوید: در آن آمده است: و اذا بعین خرارة یعنی چشمه پر جریان.

این «علی دعوة» یعنی مقداری که مردی صدای فراخوانی مرد دیگری را بشنود.

روایت 646

التهذیب:⁽²⁾جابر بن عبدالله انصاری روایت کرده: علی علیه السلام بعد از رجوعش از جنگ خوارج در براثا بر ما نماز خواند، درحالی⁭که ما صد هزار مرد بودیم، و

1) 646- رواه الشيخ في التهذيب، ج 3، ص 264، ط النجف.

2) . شیخ آن را در التهذیب: ج3، ص 264، چاپ نجف روایت کرد.

فَنَزَلَ نَصْرَانِيٌّ مِنْ صَوْمَعَتِهِ فَقَالَ أَيْنَ عَمِيدُ هَذَا الْجَيْشِ فَقُلْنَا هَذَا فَأَقْبَلَ إِلَيْهِ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ يَا سَيِّدِي أَنْتَ نَبِيٌّ قَالَ لَا النَّبِيُّ سَيِّدِي قَدْ مَاتَ قَالَ فَأَنْتَ وَصِيُّ نَبِيٍّ قَالَ نَعَمْ ثُمَّ قَالَ اجْلِسْ كَيْفَ سَأَلْتَ عَنْ هَذَا قَالَ إِنَّمَا بُنِيَتْ هَذِهِ الصَّوْمَعَةُ مِنْ أَجْلِ الْمَوْضِعِ وَ هُوَ بَرَاثَا وَ قَرَأْتُ فِي الْكُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ أَنَّهُ لَا يُصَلِّي فِي هَذَا الْمَوْضِعِ بِذَا الْجَمْعِ إِلَّا نَبِيٌّ أَوْ وَصِيُّ نَبِيٍّ وَ قَدْ جِئْتُ أَنْ أُسْلِمَ فَأَسْلَمَ وَ خَرَجَ مَعَنَا إِلَي الْكُوفَةِ فَقَالَ لَهُ عَلِيٌّ عليه السلام فَمَنْ صَلَّي هَاهُنَا قَالَ صَلَّي عِيسَي ابْنُ مَرْيَمَ وَ أُمُّهُ فَقَالَ لَهُ عليه السلام فَأُفِيدُكَ مَنْ صَلَّي هَاهُنَا قَالَ نَعَمْ قَالَ الْخَلِيلُ عليه السلام.

بيان

قال الجوهري الشراة الخوارج الواحد شَارٍ سموا بذلك لقولهم إنا شرينا أنفسنا في طاعة الله أي بعناها بالجنة حين فارقنا الأئمة الجائرة و قال هم زهاء مائة أي قدر مائة و قال عميد القوم و عمودهم سيدهم.

«647»

⁽¹⁾ كنز، كنز جامع الفوائد و تأويل الآيات الظاهرة مُحَمَّدُ بْنُ الْعَبَّاسِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَحْيَي عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي الْمِقْدَامِ :

عَنْ جُوَيْرِيَةَ بْنِ مُسْهِرٍ قَالَ: أَقْبَلْنَا مَعَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ بَعْدَ قَتْلِ الْخَوَارِجِ حَتَّي إِذَا صِرْنَا فِي أَرْضِ بَابِلَ حَضَرَتْ صَلَاةُ الْعَصْرِ فَنَزَلَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ نَزَلَ النَّاسُ فَقَالَ أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ هَذِهِ أَرْضٌ مَلْعُونَةٌ وَ قَدْ عُذِّبَتْ مِنَ الدَّهْرِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ وَ هِيَ إِحْدَي الْمُؤْتَفِكَاتِ وَ هِيَ أَوَّلُ أَرْضٍ عُبِدَ فِيهَا وَثَنٌ وَ إِنَّهُ لَا يَحِلُّ لِنَبِيٍّ وَ لَا وَصِيِّ نَبِيٍّ أَنْ يُصَلِّيَ بِهَا فَأَمَرَ النَّاسَ فَمَالُوا إِلَي جَنْبَيِ الطَّرِيقِ يُصَلُّونَ وَ رَكِبَ بَغْلَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَمَضَي

مردی نصرانی از صومعه⁭اش آمد و گفت: فرمانده این لشکر کجاست؟ گفتیم: این است. به او روی کرد و بر او سلام کرد و گفت: سرور من، تو نبی هستی؟ فرمود: نه، نبی سرور من است که وفات یافته است. گفت: پس تو وصی نبی هستی. گفت: آری، سپس فرمود: بنشین، چگونه در این⁭باره سؤال کردی؟ گفت: این صومعه فقط به⁭خاطر این مکان که براثا است، بنا شده است و در کتب نازل شده خواندم که در این مکان با این جمع جز نبی یا وصی نبی نماز نمی⁭خواند و آمده⁭ام که اسلام آورم و اسلام آورد و همراه ما به⁭سوی کوفه خارج شد. علی علیه السلام به او فرمود: و اینجا چه کسی نماز خواند؟ گفت: عیسی بن مریم و مادرش نماز خواندند. امام به او فرمود :آیا به تو خبر دهم که چه کسی اینجا نماز خواند؟ گفت: آری، فرمود: خلیل علیه السلام.

توضیح

جوهری گوید: شراة خوارج است. واحد آن شارّ است و به⁭جهت این سخنشان به این نام نامیده شدند که ما جانمان را در طاعت خدا فروختیم یعنی آنها را به بهشت فروختیم، آنگاه که از امام ستمگرمان جدا شدیم. و گوید: هم زهاء مائه یعنی به اندازه صد نفر هستند و گوید: عمید القوم و عمودهم یعنی رئیس آنان.

روایت 647

کنز جامع الفوائد و تأویل الآیات الظاهره⁽²⁾:

جویره بن مسهر گوید: همراه امیرمؤمنان علیه السلام بعد از کشتن خوارج خارج شدیم تا اینکه زمانی⁭که در سرزمین بابل وارد شدیم نماز عصر فرا رسید. پس امیرمؤمنان علیه السلام پایین آمد و مردم پایین آمدند و فرمود: ای مردم این زمین نفرین شده است و سه مرتبه از جانب روزگار عذاب دیده است و یکی از مؤتکفات است و اولین زمینی است که در آن بت پرستش شد و برای هیچ نبی و وصی حلال نیست که در آن نماز بخواند پس به مردم فرمان داد که درحالی⁭که نماز می⁭خوانند به اطرف راه متمایل شوند و بر استر رسول⁭الله سوار شد و بر روی آن حرکت کرد.

1) 647- تأويل الآيات الباهرة للنجفي في ذيل الآية 52 من سورة الحاقة. و رواه المجلسيّ ثانية في البحار، ج 41، ص 168 عنه و عن الروضة و الفضائل لابن شاذان و البصائر و العلل، فراجع. و رواه الراونديّ في الخرائج، ص 206.

2) . تألیف الآیات الباهره از نجفی در ذیل آیه 52/ سوره الحاقه. مجلسی آن را بار دیگر در البحار ج 41، ص 168 از او و الروضه و الفضائل ابن شاذان و البصائر و العلل روایت کرده است. راوندی آن را در الخرائج، ص206 روایت کرد.

عَلَيْهَا .

قَالَ جُوَيْرِيَةُ فَقُلْتُ وَ اللَّهِ لَأَتْبَعَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَ لَأُقَلِّدَنَّهُ صَلَاتِيَ الْيَوْمَ قَالَ فَمَضَيْتُ خَلْفَهُ فَوَ اللَّهِ مَا جُزْنَا جِسْرَ سُورَاءَ حَتَّي غَابَتِ الشَّمْسُ قَالَ فَسَبَبْتُهُ أَوْ هَمَمْتُ أَنْ أَسُبَّهُ قَالَ فَالْتَفَتَ وَ قَالَ جُوَيْرِيَةُ قُلْتُ نَعَمْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ فَنَزَلَ نَاحِيَةً فَتَوَضَّأَ ثُمَّ قَامَ فَنَطَقَ بِكَلَامٍ لَا أَحْسَبُهُ إِلَّا بِالْعِبْرَانِيَّةِ ثُمَّ نَادَي بِالصَّلَاةِ قَالَ فَنَظَرْتُ وَ اللَّهِ إِلَي الشَّمْسِ قَدْ خَرَجَتْ مِنْ جَبَلَيْنِ لَهَا صَرِيرٌ فَصَلَّي الْعَصْرَ وَ صَلَّيْتُ مَعَهُ فَلَمَّا فَرَغْنَا مِنْ صَلَاتِنَا عَادَ اللَّيْلُ كَمَا كَانَ فَالْتَفَتَ إِلَيَّ فَقَالَ يَا جُوَيْرِيَةُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي يَقُولُ فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ وَ إِنِّي سَأَلْتُ اللَّهَ سُبْحَانَهُ بِاسْمِهِ الْعَظِيمِ فَرَدَّ عَلَيَّ الشَّمْسَ.

أقول: سيأتي تلك الأخبار بأسانيد جمة في أبواب معجزاته.

جویریه گوید: به خدا سوگند امروز از امیرمؤمنان تبعیت می⁭کنم و در نمازم از او تقلید می⁭کنم. ادامه داد: پشت سر او حرکت کردم به خدا سوگند از جسر سوراء گذر نکردیم تا اینکه خورشید غروب کرد. گوید: پس او را دشنام دادم یا قصد کردم که دشنام دهم گوید: به اطراف نگاه کرد و فرمود: جویریه؟ گفتم: بله یا امیرمؤمنان ادامه داد: در گوشه⁭ای پایین آمد و وضو گرفت سپس برخاست و سخنی گفت که عبرانی بود سپس برای نماز ندا داد. گفت: به خدا سوگند به آفتاب نگاه کردم که از دو کوه بیرون آمده است و صریری دارد پس عصر خواند و من همراه او خواندم و چون از نمازمان فارغ شدیم شب چنانکه بود بازگشت پس به من نگاه کرد و فرمود: ای جریر خداوند تبارک و تعالی می⁭فرماید: فرماید: «فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظِیمِ» {پس به نام پروردگار بزرگت تسبیح گوی} و من از خداوند سبحان به نام بزرگش مسألت کردم پس خورشید را به⁭سوی من بازگرداند.

می⁭گویم: آن اخبار با همه اسنادش در ابواب معجزات او خواهد آمد .

باب 28 باب سيرة أمير المؤمنين عليه السلام في حروبه‌

الأخبار

«648»

⁽¹⁾ ب، قرب الإسناد أَبُو الْبَخْتَرِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عليه السلام عَنْ مَرْوَانَ بْنِ الْحَكَمِ قَالَ: لَمَّا هَزَمَنَا عَلِيٌّ بِالْبَصْرَةِ رَدَّ عَلَي النَّاسِ أَمْوَالَهُمْ مَنْ أَقَامَ بَيِّنَةً أَعْطَاهُ وَ مَنْ لَمْ يُقِمْ بَيِّنَةً عَلَي ذَلِكَ حَلَّفَهُ فَقَالَ لَهُ قَائِلُونَ يَا عَلِيُّ اقْسِمِ الْفَيْ‌ءَ بَيْنَنَا وَ السَّبْيَ قَالَ فَلَمَّا كَثُرُوا عَلَيْهِ قَالَ أَيُّكُمْ يَأْخُذُ أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ فِي سَهْمِهِ فَسَكَتُوا.

«649»

⁽²⁾ ع، علل الشرائع أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْحِمْيَرِيِّ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ زِيَادٍ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ عليهما السلام مِثْلَهُ.

«650»

⁽³⁾ ع، علل الشرائع أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ النَّهْدِيِّ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ

باب بیست و هشتم : سیره امیرمؤمنان در جنگ‌ها

روایات

روایت 648

قرب الاسناد⁽⁴⁾:

مروان بن حکم گوید: زمانی‌که علی در بصره ما را شکست داد، اموال مردم را به آنان بازگردانید. هرکسی‌که دلیل روشنی اقامه کرد به او بخشید و هرکسی‌که دلیل روشنی بر آن نداشت، سوگندش داد، پس افرادی گفتند: ای علی، غنائم و اسران را میان ما تقسیم کن. راوی گوید: چون بر او بسیار شدند، گفت: کدام‌یک از شما امّ‌المؤمنین را جزء سهمش می‌گیرد؟ پس ساکت شدند.

روایت 649

علل الشرائع⁽⁵⁾:

پدرم از سعد، از حمیری، از مسعده بن زیاد، از جعفر، از پدرش مشابه آن را آورده.

روایت 650

علل الشرائع

1) 648- رواه الحميري رحمه اللّه في الحديث السابع ممّا رواه عن أبي البختري في أواسط كتاب قرب الإسناد، ص 62 ط 1.

2) 649- رواه الشيخ الصدوق رفع اللّه مقامه في الحديث: 69 من الباب الأخير من كتاب علل الشرائع: ج 2 ص 603.

3) 650- رواه الشيخ الصدوق رضوان اللّه عليه في الحديث: 122 من كتاب علل الشرائع: ج 1، ص 146.

4) . حمیری آن را در حدیث هفتم از آنچه که ابو بختری روایت کرد در اواسط کتاب قرب الاسناد، ص 62، چاپ اول روایت کرده است.

5) . شیخ صدوق ان را در حدیث 69 از باب آخر کتاب علل الشرائع: ج2، ص 603 روایت کرد.

زُرَارَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام يَقُولُ إِنَّمَا أَشَارَ عَلِيٌّ عليه السلام بِالْكَفِّ عَنْ عَدُوِّهِ مِنْ أَجْلِ شِيعَتِنَا لِأَنَّهُ كَانَ يَعْلَمُ أَنَّهُ سَيُظْهَرُ عَلَيْهِمْ بَعْدَهُ فَأَحَبَّ أَنْ يَقْتَدِيَ بِهِ مَنْ جَاءَ بَعْدَهُ فَيَسِيرُ فِيهِمْ بِسِيرَتِهِ وَ يَقْتَدِي بِالْكَفِّ بَعْدَهُ.

«651»

⁽¹⁾ ع، علل الشرائع عَلِيُّ بْنُ حَاتِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الرَّازِيِّ عَنِ ابْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنِ ابْنِ بَزِيعٍ عَنْ يُونُسَ عَنْ بَكَّارِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ الْحَضْرَمِيِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ يَقُولُ لَسِيرَةُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام فِي أَهْلِ الْبَصْرَةِ كَانَتْ خَيْراً لِشِيعَتِهِ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ إِنَّهُ عَلِمَ أَنَّ لِلْقَوْمِ دَوْلَةً فَلَوْ سَبَاهُمْ سُبِيَتْ شِيعَتُهُ قَالَ قُلْتُ فَأَخْبِرْنِي عَنِ الْقَائِمِ عليه السلام يَسِيرُ بِسِيرَتِهِ قَالَ لَا إِنَّ عَلِيّاً سَارَ فِيهِمْ بِالْمَنِّ لِمَا عَلِمَ مِنْ دَوْلَتِهِمْ وَ إِنَّ الْقَائِمَ يَسِيرُ فِيهِمْ بِخِلَافِ تِلْكَ السِّيرَةِ لِأَنَّهُ لَا دَوْلَةَ لَهُمْ.

«652»

⁽²⁾ ع، علل الشرائع أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِيزٍ عَنْ زُرَارَةَ .

عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: لَوْ لَا أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام سَارَ فِي أَهْلِ حَرْبِهِ بِالْكَفِّ عَنِ السَّبْيِ وَ الْغَنِيمَةِ لَلَقِيَتْ شِيعَتُهُ مِنَ النَّاسِ بَلَاءً عَظِيماً ثُمَّ قَالَ وَ اللَّهِ لَسِيرَتُهُ كَانَتْ خَيْراً لَكُمْ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ.

«653»

⁽³⁾ ع، علل الشرائع ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَيْمَانَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام إِنَّ النَّاسَ

⁽⁴⁾: زراره گوید: از امام باقر علیه السّلام شنیدم که می فرماید: علی علیه السّلام به‌خاطر شیعه‌مان به خودداری از دشمنش اشاره کرد، زیرا او می‌دانست که بعد از او بر آنان غلبه می‌کنند، پس دوست داشت که کسی‌که بعد از او می‌آید به وی اقتدا کند و درباره آنان با روش وی حرکت کند و بعد از او به خودداری اقتدا کند .

روایت 651

علل الشرائع⁽⁵⁾:

بکار بن ابوبکر حضرمی گوید: امام صادق می‌فرماید: سیره علی بن ابی طالب درباره اهل بصره برای شیعه او بهتر از هر آن چیزی بود که خورشید بر آن طلوع کرده است. وی دانست که برای آن قوم، دولتی است و اگر آنان را اسیر کند، شیعه او اسیر میی‌شود. راوی گوید: عرض کردم: به من بگو آیا حضرت قائم علیه السّلام به سیره او حرکت می‌کند؟ فرمود: خیر. علی علیه السلام درباره آنها با لطف بر آنان رفتار کرد، به‌جهت آنچه‌که درباره دولت آنان می‌دانست، اما قائم برخلاف آن سیره حرکت می‌کند، زیرا برای آنان دولتی نیست.

روایت 652

علل الشرائع⁽⁶⁾:

امام باقر علیه السّلام فرمود: اگر علی علیه السّلام درباره اهل جنگش به خودداری از اسیر و غنیمت رفتار نمی‌کرد، شیعه او از مردم با مصیبت عظیمی مواجه می‌شدند. سپس فرمود: به خدا سوگند سیره او برای شما از هرآنچه‌که خورشید بر آن طلوع کرده است، بهتر بود.

روایت 653

علل الشرائع⁽⁷⁾:

عبدالله بن سلیمان گوید: به امام صادق علیه السّلام عرض کردم: مردم

1) 651- رواه الشيخ الصدوق رحمه اللّه في الحديث: 9 من الباب: 122 من كتاب علل الشرائع: ج 1، ص 150.

2) 652- رواه الشيخ الصدوق رحمه اللّه في الحديث 11 أو ذيل الحديث: 10 من كتاب علل الشرائع: ج 1 ص 150.

3) 653- رواه الشيخ الصدوق رضوان اللّه عليه في الحديث الأول من الباب: 123 من كتاب علل الشرائع: ج 1، ص 154.

4) . شیخ صدوق ان را در حدیث 122 از کتاب علل الشرائع: ج1، ص 146 روایت کرد.

5) . شیخ صدوق ان را در حدیث 9 از باب (122) کتاب علل الشرائع: ج1، ص 150 روایت کرد.

6) . شیخ صدوق ان را در حدیث 11 یا ذیل حدیث 10 از کتاب علل الشرائع: ج1، ص 150 روایت کرد.

7) . شیخ صدوق ان را در حدیث اول از باب (123) کتاب علل الشرائع: ج1، ص 154 روایت کرد.

يَرْوُونَ أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام قَتَلَ أَهْلَ الْبَصْرَةِ وَ تَرَكَ أَمْوَالَهُمْ فَقَالَ إِنَّ دَارَ الشِّرْكِ يَحِلُّ مَا فِيهَا وَ دَارُ الْإِسْلَامِ لَا يَحِلُّ مَا فِيهَا فَقَالَ إِنَّ عَلِيّاً عليه السلام إِنَّمَا مَنَّ عَلَيْهِمْ كَمَا مَنَّ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَلَي أَهْلِ مَكَّةَ وَ إِنَّمَا تَرَكَ عَلِيٌّ عليه السلام أَمْوَالَهُمْ لِأَنَّهُ كَانَ يَعْلَمُ أَنَّهُ سَيَكُونُ لَهُ شِيعَةٌ وَ أَنَّ دَوْلَةَ الْبَاطِلِ سَتَظْهَرُ عَلَيْهِمْ فَأَرَادَ أَنْ يُقْتَدَي بِهِ فِي شِيعَتِهِ وَ قَدْ رَأَيْتُمْ آثَارَ ذَلِكَ هُوَ ذَا يُسَارُ فِي النَّاسِ بِسِيرَةِ عَلِيٍّ عليه السلام وَ لَوْ قَتَلَ عَلِيٌّ عليه السلام أَهْلَ الْبَصْرَةِ جَمِيعاً وَ أَخَذَ أَمْوَالَهُمْ لَكَانَ ذَلِكَ لَهُ حَلَالًا لَكِنَّهُ مَنَّ عَلَيْهِمْ لِيُمَنَّ عَلَي شِيعَتِهِ مِنْ بَعْدِهِ.

وَ قَدْ رُوِيَ أَنَّ النَّاسَ اجْتَمَعُوا إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام يَوْمَ الْبَصْرَةِ فَقَالُوا يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ اقْسِمْ بَيْنَنَا غَنَائِمَهُمْ قَالَ أَيُّكُمْ يَأْخُذُ أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ فِي سَهْمِهِ.

«654»

⁽¹⁾ ع، علل الشرائع ما، أمالي الشيخ أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ [بْنِ] فَضَّالٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَيْمُونٍ :

عَنِ الْحَسَنِ بْنِ هَارُونَ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام جَالِساً فَسَأَلَهُ الْمُعَلَّي بْنُ خُنَيْسٍ أَ يَسِيرُ الْقَائِمُ بِخِلَافِ سِيرَةِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ نَعَمْ وَ ذَلِكَ أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام سَارَ فِيهِمْ بِالْمَنِّ وَ الْكَفِّ لِأَنَّهُ عَلِمَ أَنَّ شِيعَتَهُ سَيَظْهَرُ عَلَيْهِمْ عَدُوُّهُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَنَّ الْقَائِمَ عليه السلام إِذَا قَامَ سَارَ فِيهِمْ بِالْبَسْطِ وَ السَّبْيِ وَ ذَلِكَ أَنَّهُ يَعْلَمُ أَنَّ شِيعَتَهُ لَنْ يُظْفَرَ عَلَيْهِمْ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً.

«655»

⁽²⁾ ف، تحف العقول سَأَلَ يَحْيَي بْنُ أَكْثَمَ عَنْ عِلَّةِ اخْتِلَافِ سِيرَةِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فِي أَهْلِ صِفِّينَ وَ فِي أَهْلِ الْجَمَلِ فَكَتَبَ أَبُو الْحَسَنِ الثَّالِثُ عليه السلام وَ أَمَّا قَوْلُكَ إِنَّ عَلِيّاً عليه السلام قَتَلَ أَهْلَ صِفِّينَ مُقْبِلِينَ وَ مُدْبِرِينَ وَ أَجَازَ عَلَي

روایت می‌کنند که علی علیه السّلام اهل بصره را کشت و اموالشان را رها کرد و فرمود: هرآنچه در دارالشرک است، حلال است و هرآنچه در دار اسلام است، حلال نیست. پس فرمود: علی علیه السّلام بر آنان لطف کرد، چنانکه رسول الله صلّی الله علیه و آله بر اهل مکه لطف کرد و علی علیه السّلام فقط به این دلیل اموال آنان را رها کرد که وی می‌دانست که برای او شیعه‌ای خواهد بود و دولت باطل بر آنان غالب می‌شود، پس خواست که درباره شیعه‌اش به وی اقتدا شود و شما آثار آن را دیده‌اید. این آن است، درباره مردم با سیره علی علیه السّلام رفتار می‌شود. و اگر علی علیه السّلام همه اهل بصره را می‌کشت و اموالشان را می گرفت، برای او حلال بود. اما او بر آنان لطف کرد تا بعد از او بر شیعه او لطف شود .

و روایت است که مردم روز بصره نزد امیرمؤمنان علیه السّلام جمع شدند و گفتند: ای امیرمؤمنان غنائم آنان را بین ما تقسیم کن، فرمود: کدام‌یک از شما ام مؤمنین را جزء سهمش می‌گیرد.

روایت 654

علل الشرائع⁽³⁾:

امالی طوسی: حسن بن هارون گوید: نزد اما صادق علیه السّلام نشسته بودم، پس معلی بن خنیس از او سؤال کرد: آیا قائم برخلاف سیره امیرمؤمنان رفتار می‌کند؟ فرمود: بله، زیرا علی علیه السّلام به این دلیل با لطف و خودداری درباره آنان رفتار کرد که وی می‌دانست که بعد از او دشمن شیعه‌اش بر آنان غلبه می‌یابد، و قائم علیه السّلام زمانی‌که قیام کند، درباره آنان با گسترش - جنگ - و اسارت رفتار می‌کند، زیرا او می‌داند که بعد از او هرگز بر شیعه‌اش پیروز نمی‌شوند.

روایت 655

تحف العقول⁽⁴⁾: یحیی بن أکثم از علت تفاوت سیره امیرمؤمنان علیه السّلام درباره اهل صفین و اهل جمل سؤال کرد، پس امام هادی علیه السّلام نوشت: اما درباره این سخنت که علی علیه السّلام اهل صفین را از پیش او و پشت سر به قتل رساند و درباره

1) 654- رواه الشيخ الصدوق رحمه اللّه في الباب: 158 من كتاب علل الشرائع: ج 1، ص 210.

2) 655- رواه الحسن بن عليّ بن شعبة رحمه اللّه في أجوبة الامام الهادي عليه السلام و كلمه من كتاب تحف العقول ص 359 ط النجف.

3) . شیخ صدوق ان را در باب (158) کتاب علل الشرائع: ج1، ص 210 روایت کرد.

4) . حسن بن علی بن شعبه آن در اجوبه امام هادی علیه السلام و سخنان او از کتاب تحف العقول ص 359، چاپ نجف روایت کرد.

جَرِيحِهِمْ وَ إِنَّهُ يَوْمَ الْجَمَلِ لَمْ يَتْبَعْ مُوَلِّياً وَ لَمْ يُجِزْ عَلَي جَرِيحٍ وَ مَنْ أَلْقَي سِلَاحَهُ آمَنَهُ وَ مَنْ دَخَلَ دَارَهُ آمَنَهُ فَإِنَّ أَهْلَ الْجَمَلِ قُتِلَ إِمَامُهُمْ وَ لَمْ تَكُنْ لَهُمْ فِئَةٌ يَرْجِعُونَ إِلَيْهَا وَ إِنَّمَا رَجَعَ الْقَوْمُ إِلَي مَنَازِلِهِمْ غَيْرَ مُحَارِبِينَ وَ لَا مُخَالِفِينَ وَ لَا مُنَابِذِينَ رَضُوا بِالْكَفِّ عَنْهُمْ فَكَانَ الْحُكْمُ فِيهِمْ رَفْعَ السَّيْفِ عَنْهُمْ وَ الْكَفَّ عَنْ أَذَاهُمْ إِذْ لَمْ يَطْلُبُوا عَلَيْهِ أَعْوَاناً وَ أَهْلُ صِفِّينَ كَانُوا يَرْجِعُونَ إِلَي فِئَةٍ مُسْتَعِدَّةٍ وَ إِمَامٍ يَجْمَعُ لَهُمُ السِّلَاحَ الدُّرُوعَ وَ الرِّمَاحَ وَ السُّيُوفَ وَ يُسَنِّي لَهُمُ الْعَطَاءَ وَ يُهَيِّئُ لَهُمُ الْأَنْزَالَ يَعُودُ مَرِيضَهُمْ وَ يَجْبُرُ كَسِيرَهُمْ وَ يُدَاوِي جَرِيحَهُمْ وَ يَحْمِلُ رَاجِلَهُمْ وَ يَكْسُو حَاسِرَهُمْ وَ يَرُدُّهُمْ فَيَرْجِعُونَ إِلَي مُحَارَبَتِهِمْ وَ قِتَالِهِمْ فَلَمْ يُسَاوِ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ فِي الْحُكْمِ لِمَا عَرَفَ مِنَ الْحُكْمِ فِي قِتَالِ أَهْلِ التَّوْحِيدِ لَكِنَّهُ شَرَحَ ذَلِكَ لَهُمْ فَمَنْ رَغِبَ عُرِضَ عَلَي السَّيْفِ أَوْ يَتُوبُ مِنْ ذَلِكَ.

بيان

الأنزال جمع النزل و هو ما يهيأ للنزيل و الحاسر الذي لا مغفر عليه و لا درع.

«656»

⁽¹⁾ قب، المناقب لابن شهرآشوب فِي لَيْلَةِ الْهَرِيرِ لَمْ تَكُنْ صَلَوَاتُهُمُ الظُّهْرُ وَ الْعَصْرُ وَ الْمَغْرِبُ وَ الْعِشَاءُ عِنْدَ وَقْتِ كُلِّ صَلَاةٍ إِلَّا التَّكْبِيرَ وَ التَّهْلِيلَ وَ التَّسْبِيحَ وَ التَّحْمِيدَ وَ الدُّعَاءَ فَكَانَتْ تِلْكَ صَلَاتَهُمْ لَمْ يَأْمُرْهُمْ بِإِعَادَتِهَا .

وَ كَانَ عليه السلام لَا يَتْبَعُ مُوَلِّيَهُمْ وَ لَا يُجِيزُ عَلَي جَرِيحِهِمْ وَ لَمْ يَسْبِ ذَرَارِيَّهُمْ وَ كَانَ لَا يَمْنَعُ مِنْ مُنَاكَحَتِهِمْ وَ مُوَارَثَتِهِمْ.

قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْجُبَّائِيُّ فِي كِتَابِ الْحَكَمَيْنِ الَّذِي رُوِيَ أَنَّهُ عليه السلام سَبَي قَوْماً مِنَ الْخَوَارِجِ أَنَّهُمْ كَانُوا قَدِ ارْتَدُّوا وَ تَنَصَّرُوا .

وَ كَانَ عَلْيَانٌ الْمَجْنُونُ مُقِيماً بِالْكُوفَةِ وَ كَانَ قَدْ أَلِفَ دُكَّانَ طَحَّانٍ فَإِذَا اجْتَمَعَ الصِّبْيَانُ عَلَيْهِ وَ آذَوْهُ يَقُولُ قَدْ حَمِيَ الْوَطِيسُ وَ طَابَ اللِّقَاءُ وَ أَنَا عَلَي بَصِيرَةٍ مِنْ أَمْرِي ثُمَّ يَثِبُ وَ يُحَمْحِمُ وَ يُنْشِدُ:

زخمیان آنان اجازه داد و در روز جمل فراری را دنبال نکرد و درباره زخمیان اجازه نداد و به هرکسی‌که سلاحش را انداخت و هرکسی‌که در خانه‌اش داخل شد، امان داد. اینکه اهل جمل امامشان کشته شد و برای آنها گروهی نبود که به‌سوی آنان بازگردند و مردم بدون جنگ، مخالفت و ستیز به خانه خود بازگشتند، درحالی‌که به خودداری از خود راضی بودند. پس حکم درباره آنان، برداشتن شمشیر از آنان و خودداری از آزار آنان بود، زیرا علیه او طلب یاری نکردند درحالی که اهل صفین به‌سوی گروه آماده و امامی برمی‌گشتند که برای آنان سلاح‌هایی از قبیل زره، نیزه و شمشیر برایشان جمع می‌کرد و عطایا به آنان بخشده می شود، و برای آنها غذا تدارک می‌بیند و از مریضشان عیادت می‌کند و شکسته‌شان را بند می‌زند و زخمی‌شان را مداوا می‌کند، پیاده‌شان را سوار می‌کند و عریانشان را می‌پوشاند و آنان را باز می‌گرداند، پس به جنگ و نبرد با آنان بازگشتند، لذا بین دو دسته در حکم مساوات برقرار نشد، به سبب آنچه‌که در خصوص حکم در جنگ اهل توحید می‌دانست، اما او آن را برای آنها شرح داد و هر کسی‌که منحرف شد بر او شمشیر کشیده شد تا از آن توبه کند.

توضیح

الأنزل جمع نزل است، یعنی آنچه‌که برای مهمان آماده می‌شود. الحاسر: کسی‌که نه کلاه خودی بر اوست نه زره‌ای.

روایت 656

مناقب ابن شهر آشوب⁽²⁾:

در شب هریر نماز ظهر، عصر، مغرب و عشای آنها جز تکبیر، تهلیل، تسبیح، تحمید و دعا در وقت هر نماز نبود، و آن نمازشان بود و آنها را به اعاده آنها امر نفرمود. و فراری آنها را دنبال نکرد و بر زخمی آنان اجازه نداد و فرزندان آنها را اسیر نکرد و از ازدواج و ارث بردن متقابل میان آنان منع نفرمود.

ابوعلی جبّانی در کتاب حکمین گوید: آنچه‌که روایت شده که وی علیه السّلام گروهی از خوارج را اسیر گرفت، آنان مرتد بودند و مسیحی شده بودند.

علیان دیوانه در کوفه مقیم بود و به مغازه آسیابان عادت کرده‌بود و چون کودکان بر علیه او جمع می‌شدند و او را اذیت می‌کردند، می‌گفت: تنور داغ شد و دیدار - نبرد - نیکو شد و من درباره امرم، صاحب بصیرت هستم. سپس می‌پرید و شیهه می‌کشد و می‌خواند:

1) 656- رواه ابن شهرآشوب رحمه اللّه في أواخر عنوان: «فصل في ظالميه و مقاتليه» من كتاب مناقب آل أبي طالب: ج 3 ص 20 ط النجف.

2) . ابن شهر آشوب آن را در اواخر عنوان «فصل فی ظالمیه و مقاتلیه» از کتاب مناقب آل أبی طالب: ج3، ص 20، چاپ نجف روایت کرد.

آريني [أَرِينِي] سِلَاحِي لَا أَبَا لَكِ إِنَّنِي *** أَرَي الْحَرْبَ لَا تَزْدَادُ إِلَّا تَمَادِياً

ثُمَّ يَتَنَاوَلُ قَصَبَةً لِيَرْكَبَهَا فَإِذَا تَنَاوَلَهَا يَقُولُ:

أَشُدُّ عَلَي الْكَتِيبَةِ لَا أُبَالِي *** أَ حَتْفِي كَانَ فِيهَا أَوْ سِوَاهَا

قَالَ فَيَنْهَزِمُ الصِّبْيَانَ بَيْنَ يَدَيْهِ فَإِذَا لَحِقَ بَعْضَهُمْ يَرْمِي الصَّبِيُّ بِنَفْسِهِ إِلَي الْأَرْضِ فَيَقِفُ عَلَيْهِ وَ يَقُولُ عَوْرَةُ مُسْلِمٍ وَ حَمَي مُؤْمِنٍ وَ لَوْ لَا ذَلِكَ لَتَلِفَتْ نَفْسُ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ يَوْمَ صِفِّينَ ثُمَّ يَقُولُ لَأَسِيرَنَّ فِيكُمْ سِيرَةَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ لَا أَتْبَعُ مُوَلِّياً وَ لَا أُجِيزُ عَلَي جَرِيحٍ ثُمَّ يَعُودُ إِلَي مَكَانِهِ وَ يَقُولُ:

أَنَا الرَّجُلُ الضَّرْبُ الَّذِي تَعْرِفُونَهُ *** خَشَاشٌ كَرَأْسِ الْحَيَّةِ الْمُتَوَقِّدِ

إيضاح

قال في النهاية في حديث حنين الآن حمي الوطيس الوطيس شبه التنور و قيل هو الضراب في الحرب و قيل هو الوطء الذي يطس الناس أي يدقهم.

و قال الأصمعي هي حجارة مدورة إذا حميت لم يقدر أحد يطؤها.

و لم يسمع هذا الكلام من أحد قبل النبي صلي الله عليه و آله و هو من فصيح الكلام عبر به عن اشتباك الحرب و قيامها علي ساق انتهي.

و الحمحمة صوت الفرس و الحتف الموت و الحمي ما يمنع منه أي حرمة المؤمن و قال الجوهري الضرب الرجل الخفيف اللحم قال طرفة أنا الرجل البيت و قال قال أبو عمرو رجل خشاش بالفتح و هو الماضي من الرجال ثم ذكر البيت أيضا.

«657»

كا، الكافي عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُذَافِرٍ عَنْ

أرینی سلاحی لا أبا لک إننی أری الحرب لا تزداد تمادیاً

نفرین بر تو سلاحم را بر من نمایان کن که من جنگ را می بینم که جز بر تداوم و پایداری اش افزوده نمی شود.

سپس شاخه‌ای می‌گرفت تا مرکوب خود سازد و چون آن را می‌گرفت می‌گفت:

أشدّ علی الکتیبه لا أبالی أحتفی کان فیها أو سواها بر آن گردان یورش می برم اعتنایی ندارم که آیا مرگم در میان آنان است یا غیر آن.

گوید: پس کودکان در مقابل او شکست می‌خوردند. چون به یکی از آنها می‌رسید، کودک خود را بر زمین می‌انداخت، بر روی او می‌ایستاد و می‌گفت: عورت مسلمان و غیرت مؤمن و اگر این نبود، جان عمرو بن عاص روز صفین تلف می‌شد. سپس می‌گفت: درباره شما سیره امیرمؤمنان را اجرا می‌کنم، فراری را دنبال نمی‌کنم و بر مجروح اجازه نمی‌دهم. سپس به مکانش باز می‌گشت و می‌گفت:

أنا الرجل الضرب الذی تعرفونه خشاش کرأس الحیة المتوقّد

من آن مرد چالاکی هستم که می شناسید، نافذ چون سر سوزش آور مار.

توضیح

در النهایه گوید: در حدیث حنین آمده است «الآن حمی الوطیس» و وطیس شبیه تنور است و گفته شده آن اوج درگیری در جنگ است و گفته شده گامی است که مردم را لگد می کند یعنی آنان را می کوبد.

و اصمعی گوید: سنگ گردی است که اگر داغ شود، کسی قادر به راه رفتن بر آن نیست.

و این سخن پیش از نبی صلّی الله علیه و آله از کسی شنیده نشده است و آن از کلام فصیح است که به وسیله آن از درگرفتن جنگ و برپاشدن آن تعبیر کرده است. پایان.

الحمحمه: صدای اسب، الحتف: مرگ، و الحمی چیزی است که از آن منع می‌شود، یعنی حرمت مؤمن، و جوهری گوید: الضرب مرد لاغر است. طرفه گوید: أنا الرجل... . ادامه بیت. و گوید ابوعمرو گوید: رجل خشاش با فتحه، مرد تأثیرگذار و با نفوذ است. سپس همین بیت را ذکر کرده است.

روایت 657

الکافی⁽²⁾

و شیخ طوسی ان را از او در باب سیره امام از کتاب التهذیب: ج6، ص 155، چاپ نجف روایت کرد.

1) 657- رواه الكليني رفع اللّه مقامه في الحديث: 5 من الباب الذي يلي «باب إعطاء الامان» من كتاب الجهاد من الكافي: ج 5 ص 33. و رواه عنه الشيخ الطوسيّ رحمه اللّه في باب سيرة الامام من كتاب التهذيب: ج 6 ص 155، ط النجف.

2) . کلینی ان را در حدیث 5 از باب بعد از باب «إعطاء الأمان» از کتاب جهاد از الکافی: ج5، ص 33 روایت کرد.

عُقْبَةَ بْنِ بَشِيرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَرِيكٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: لَمَّا هُزِمَ النَّاسُ يَوْمَ الْجَمَلِ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام لَا تَتْبَعُوا مُوَلِّياً وَ لَا تُجْهِزُوا عَلَي جَرِيحٍ وَ مَنْ أَغْلَقَ بَابَهُ فَهُوَ آمِنٌ .

فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ صِفِّينَ قَتَلَ الْمُقْبِلَ وَ الْمُدْبِرَ وَ أَجَازَ عَلَي الْجَرِيحِ .

فَقَالَ أَبَانُ بْنُ تَغْلِبَ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَرِيكٍ هَذِهِ سِيرَتَانِ مُخْتَلِفَتَانِ فَقَالَ إِنَّ أَهْلَ الْجَمَلِ قُتِلَ طَلْحَةُ وَ الزُّبَيْرُ وَ إِنَّ مُعَاوِيَةَ كَانَ قَائِماً بِعَيْنِهِ وَ كَانَ قَائِدَهُمْ.

«658»

كا، الكافي الْعِدَّةُ عَنْ سَهْلٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِيِّ عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ :

عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: دَعَا رَجُلٌ بَعْضَ بَنِي هَاشِمٍ إِلَي الْبِرَازِ فَأَبَي أَنْ يُبَارِزَهُ فَقَالَ لَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ مَا مَنَعَكَ أَنْ تُبَارِزَهُ قَالَ كَانَ فَارِسَ الْعَرَبِ وَ خَشِيتُ أَنْ يَغْلِبَنِي فَقَالَ لَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ فَإِنَّهُ بَغَي عَلَيْكَ وَ لَوْ بَارَزْتَهُ لَغَلَبْتَهُ وَ لَوْ بَغَي جَبَلٌ عَلَي جَبَلٍ لَهُدَّ الْبَاغِي.

وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام إِنَّ الْحُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ عليهما السلام دَعَا رَجُلًا إِلَي الْمُبَارَزَةِ فَعَلِمَ بِهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَقَالَ لَئِنْ عُدْتَ إِلَي مِثْلِ هَذَا لَأُعَاقِبَنَّكَ وَ لَئِنْ دَعَاكَ أَحَدٌ إِلَي مِثْلِهَا فَلَمْ تُجِبْهُ لَأُعَاقِبَنَّكَ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّهُ بَغَي.

بيان

الهد الهدم الشديد و الكسر و لعله كان لتعليم الغير مع أنه مكروه بدون إذن الإمام كما ذكره الأصحاب و ليس بمحرم.

«659»

⁽²⁾ كا، الكافي عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ عَقِيلٍ

عبدالله بن شریک از پدرش گوید: زمانی‌که مردم در روز جمل شکست خوردند، امیرمؤمنان علیه السّلام فرمود: فراری را دنبال نکنید و مجروح را خلاص نکنید و هرکه درش را بست، در امان است .

و زمانی‌که روز صفین بود، از پشت سر و پیش رو کشت و بر مجروح اجازه داد.

ابان بن تغلب به عبدالله بن شریک گفت: این دو روش مختلف است. پس گفت: در مورد اهل جمل، طلحه و زبیر را کشت، اما معاویه مقابل او ایستاده بود و رهبر آنان بود.

روایت 658

الکافی⁽³⁾:

امام صادق علیه السّلام فرمود: مردی یکی از بنی هاشم را به نبرد دعوت کرد، پس از مبارزه با او ابا ورزید، امیرمؤمنان علیه السّلام به او فرمود: چه چیزی تو را از هماوردی با او بازداشت؟ گفت: سوارکار عرب بود و ترسیدم که بر من غالب شود. امیرمؤمنان علیه السّلام به او فرمود: او بر تو ستم کرد و اگر با او مبارزه می‌کردی بر او غالب می‌شدی، اگر کوهی بر کوهی ستم کند، ستمکار نابود می‌شود.

امام صادق علیه السّلام فرمود: حسین بن علی علیه السّلام مردی را به مبارزه دعوت کرد و امیرمؤمنان آن را دانست، پس فرمود: اگر بار دیگر به این عمل بازگردی، تو را مجازات می‌کنم و اگر کسی تو را به نظیر آن دعوت کرد، او را اجابت نکنی، تو را مجازات می‌کنم، آیا ندانستی او ستمگر است.

توضیح

الهّد: نابودی شدید و شکستن، شاید آن برای یاد دادن به دیگران باشد، با وجود اینکه آن بدون اذن امام مکروه است، چنانکه اصحاب ذکر کرده‌اند و حرام نیست.

روایت 659

الکافی⁽⁴⁾:

عقیل

1) 658- رواه الكليني قدس اللّه نفسه في «باب طلب المبارزة» من كتاب الجهاد من الكافي: ج 5 ص 35 ط الآخوندي. و رواه أيضا الشيخ الطوسيّ رضوان اللّه عليه في الحديث الثاني من باب النوادر من كتاب الجهاد من التهذيب: ج 6 ص 169.

2) 659- رواه الكليني رضوان اللّه تعالي عليه في الحديث الأول من الباب: 15 من كتاب الجهاد من الكافي: ج 5 ص 36 ط الآخوندي.

3) . کلینی آن را در باب «طلب المبارزة» از کتاب جهاد از الکافی: ج5، ص 35، چاپ آخوندی روایت کرد. شیخ طوسی نیز ان را در در حدیث دوم از باب نوادر از کتاب جهاد از التهذیب: ج6، ص 169 روایت کرد.

4) . کلینی آن را در حدیث اول از باب 15 از کتاب جهاد از الکافی: ج5، ص 36، چاپ آخوندی روایت کرد.

الْخُزَاعِيِّ أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ كَانَ إِذَا حَضَرَ الْحَرْبَ يُوصِي الْمُسْلِمِينَ بِكَلِمَاتٍ فَيَقُولُ تَعَاهَدُوا الصَّلَاةَ وَ حَافِظُوا عَلَيْهَا وَ اسْتَكْثِرُوا مِنْهَا وَ تَقَرَّبُوا بِهَا فَإِنَّهَا كانَتْ عَلَي الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً وَ قَدْ عَلِمَ ذَلِكَ الْكُفَّارُ حِينَ سُئِلُوا ما سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ قالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ وَ قَدْ عَرَفَ حَقَّهَا مَنْ طَرَقَهَا وَ أُكْرِمَ بِهَا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ لَا يَشْغَلُهُمْ عَنْهَا زَيْنُ مَتَاعٍ وَ لَا قُرَّةُ عَيْنٍ مِنْ مَالٍ وَ لَا وَلَدٍ يَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ رِجالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَ إِقامِ الصَّلاةِ .

وَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مُنْصِباً لِنَفْسِهِ بَعْدَ الْبُشْرَي لَهُ بِالْجَنَّةِ مِنْ رَبِّهِ فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَيْها وَ كَانَ يَأْمُرُ بِهَا أَهْلَهُ وَ يُصَبِّرُ عَلَيْهَا نَفْسَهُ .

ثُمَّ إِنَّ الزَّكَاةَ جُعِلَتْ مَعَ الصَّلَاةِ قُرْبَاناً لِأَهْلِ الْإِسْلَامِ عَلَي أَهْلِ الْإِسْلَامِ وَ مَنْ لَمْ يُعْطِهَا طَيِّبَ النَّفْسِ بِهَا يَرْجُو بِهَا مِنَ الثَّوَابِ مَا هُوَ أَفْضَلُ مِنْهَا فَإِنَّهُ جَاهِلٌ بِالسُّنَّةِ مَغْبُونُ الْأَجْرِ ضَالُّ الْعُمُرِ طَوِيلُ النَّدَمِ بِتَرْكِ أَمْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الرَّغْبَةِ عَمَّا عَلَيْهِ صَالِحُو عِبَادِ اللَّهِ يَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَنْ ... يَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ ما تَوَلَّي مِنَ الْأَمَانَةِ فَقَدْ خَسِرَ مَنْ لَيْسَ مِنْ أَهْلِهَا وَ ضَلَّ عَمَلُهُ .

عُرِضَتْ عَلَي السَّمَاوَاتِ الْمَبْنِيَّةِ وَ الْأَرْضِ الْمِهَادِ وَ الْجِبَالِ الْمَنْصُوبَةِ فَلَا أَطْوَلَ وَ لَا أَعْرَضَ وَ لَا أَعْلَي وَ لَا أَعْظَمَ لَوِ امْتَنَعْنَ مِنْ طُولٍ أَوْ عَرْضٍ أَوْ عِظَمٍ أَوْ قُوَّةٍ أَوْ عِزَّةٍ امْتَنَعْنَ وَ لَكِنْ أَشْفَقْنَ مِنَ الْعُقُوبَةِ .

ثُمَّ إِنَّ الْجِهَادَ أَشْرَفُ الْأَعْمَالِ بَعْدَ الْإِسْلَامِ وَ هُوَ قِوَامُ الدِّينِ وَ الْأَجْرُ فِيهِ عَظِيمٌ مَعَ الْعِزَّةِ وَ الْمَنَعَةِ وَ هُوَ الْكَرَّةُ ⁽¹⁾فِيهِ الْحَسَنَاتُ وَ الْبُشْرَي بِالْجَنَّةِ بَعْدَ الشَّهَادَةِ وَ بِالرِّزْقِ غَداً عِنْدَ الرَّبِّ وَ الْكَرَامَةِ يَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الأية.

خزاعی گوید: امیرمؤمنان علیه السّلام زمانی‌که جنگ فرارسید، با سخنانی مسلمانان را توصیه می‌کرد و می‌فرمود: « مردم - خواندن و اقامه - نماز را بر عهده گیرید، و آن را حفظ کنید، زیاد نماز بخوانید، و با نماز خود را به خدا نزدیک کنید.«نماز دستوری است که در وقت‌های خاص بر مؤمنان واجب گردیده است» و کفار زمانی‌که مورد سؤال قرار گرفتند، آن را دریافتند «مَا سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ * قَالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ» {چه چیز شما را در آتش ]سَقَر[ در آورد؟»، گویند: «از نماز گزاران نبودیم} و حق آن را کسی‌که آن را پیمود، دانست و کسانی از امیرمؤمنان علیه السّلام به‌وسیله آن گرامی داشته‌شدند که زیور دنیا، روشنایی چشم، یعنی مال و فرزند آنها را از نماز باز نداشت. خداوند عزّ و جلّ می‌فرماید: «رِجَالٌ لَّا تُلْهِیهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَیْعٌ عَن ذِکْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ» مردانی که نه تجارت و نه داد و ستدی آنان را از یاد خدا و برپا داشتن نماز و دادن زکات به خود مشغول نمی‌دارد

رسول الله صلّی الله علیه و آله بعد از بشارت او به بهشت از جانب پروردگارش خود را در نماز به زحمت می‌انداخت، پس خداوند فرمود: «وَأْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَیْهَا» {و کسان خود را به نماز فرمان ده و خود بر آن شکیبا باش} و او خانواده خود را به نماز امر می‌فرمود و خود نیز در انجام نماز شکیبا بود.

همانا پرداخت زکات و اقامه نماز عامل نزدیک‌شدن مسلمانان به مسلمانان است. پس آن کسی‌که زکات را با رضایت خاطر نپردازد و با آن ثوابی برتر از آن امید دارد، نسبت به سنت ناآگاه، در اجر زیانکار، در عمر گمراه و از ترک امر خداو رویگردانی از آنچه‌که بندگان خدا بر آن هستند، بسیار پشیمان است. خداوند عزّ و جلّ می‌فرماید: «وَیَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّی» {و [راهی] غیر راه مؤمنان در پیش گیرد وی را بدانچه روی خود را بدان سو کرده واگذاریم} در خصوص امانت، پس هرکه از اهل آن نیست، زیانکار است و عملش گمراه است.

بر آسمان‌های برافراشته و زمین گسترده و کوه‌های به پاداشته، عرضه شد که از آنها بلندتر، بزرگتر و وسیع‌تر یافت نمی‌شد و اگر بنا بود که چیزی به‌خاطر طول و عرض و توانمندی و سربلندی از پذیرفتن سرباز زند، آنان بودند اما از کیفر الهی ترسیدند .

سپس جهاد بعد از اسلام آوردن، شریف‌ترین اعمال است و آن قوام دین است و پاداش همراه با عزت و مناعت، در آن بزرگ است، و آن حمله و هجوم است. حسنات و بشارت بهشت بعد از شهادت و روزی در فردا نزد پروردگار و کرامت در آن است. خداوند عزّ و جلّ می‌فرماید: «وَلاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُواْ فِی سَبِیلِ اللّهِ»

1) هذا هو الصواب و في الكافي و البحار الكرة. لاحظ بيان المصنّف الآتي.

ثُمَّ إِنَّ الرُّعْبَ وَ الْخَوْفَ مِنْ جِهَادِ الْمُسْتَحِقِّ لِلْجِهَادِ وَ الْمُتَوَازِرِينَ عَلَي الضَّلَالِ ضَلَالٌ فِي الدِّينِ وَ سَلْبٌ لِلدُّنْيَا مَعَ الذُّلِّ وَ الصَّغَارِ وَ فِيهِ اسْتِيجَابُ النَّارِ بِالْفِرَارِ مِنَ الزَّحْفِ عِنْدَ حَضْرَةِ الْقِتَالِ يَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ فَحَافِظُوا عَلَي أَمْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِي هَذِهِ الْمَوَاطِنِ الَّتِي الصَّبْرُ عَلَيْهَا كَرَمٌ وَ سَعَادَةٌ وَ نَجَاةٌ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ مِنْ فَظِيعِ الْهَوْلِ وَ الْمُخَالَفَةِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَا يَعْبَأُ بِمَا الْعِبَادُ مُقْتَرِفُونَ لَيْلَهُمْ وَ نَهَارَهُمْ لَطُفَ بِهِ عِلْماً وَ كُلُّ ذَلِكَ فِي كِتابٍ لا يَضِلُّ رَبِّي وَ لا يَنْسي فَ اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ اسْأَلُوا النَّصْرَ وَ وَطِّنُوا أَنْفُسَكُمْ عَلَي الْقِتَالِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَ الَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ.

وَ فِي حَدِيثِ يَزِيدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي صَادِقٍ قَالَ: سَمِعْتُ عَلِيّاً صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ يُحَرِّضُ النَّاسَ فِي ثَلَاثَةِ مَوَاطِنَ الْجَمَلِ وَ صِفِّينَ وَ يَوْمِ النَّهْرِ يَقُولُ :

عِبَادَ اللَّهِ اتَّقُوا اللَّهَ وَ غُضُّوا الْأَبْصَارَ وَ اخْفِضُوا الْأَصْوَاتَ وَ وَطِّنُوا أَنْفُسَكُمْ عَلَي الْمُنَازَلَةِ وَ الْمُجَادَلَةِ وَ الْمُبَارَزَةِ وَ الْمُنَاضَلَةِ وَ الْمُنَابَذَةِ وَ الْمُعَانَقَةِ وَ الْمُكَادَمَةِ وَ اثْبُتُوا وَ اذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ وَ لا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَ اصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ.

«660»

كِتَابُ، صِفِّينَ لِنَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعْدٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ أَبِي صَادِقٍ عَنِ الْحَضْرَمِيِّ مِثْلَهُ وَ زَادَ فِي آخِرِهِ .

اللَّهُمَّ أَلْهِمْهُمُ الصَّبْرَ وَ أَنْزِلْ عَلَيْهِمُ النَّصْرَ وَ أَعْظِمْ لَهُمُ الْأَجْرَ.

«661»

⁽²⁾ كا، الكافي وَ فِي حَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ جُنْدَبٍ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ

سپس رعب و ترس از جهاد، مستحق جهاد است و یاری‌کننده یکدیگر بر ضلالت، ضلالتی در دین و گرفتن دنیا با ذلت و حقارت است و در آن است استحقاق آتش - جهنم - با فرار از پیشروی به‌هنگام فرارسیدن جنگ، خداوند عزّ و جلّ می‌فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ إِذَا لَقِیتُمُ الَّذِینَ کَفَرُواْ زَحْفاً فَلاَ تُوَلُّوهُمُ الأَدْبَارَ» {ای کسانی که ایمان آورده‌اید هر گاه [در میدان نبرد] به کافران برخورد کردید که [به سوی شما] روی می‌آورند به آنان پشت مکنید} پس بر امر خدا در این مواضع که شکیبایی بر آن کرم، سعادت، نجات در دنیا و آخرت از وحشت و بیم سخت است، مراقبت کنید که خداوند عزّ و جلّ به آنچه‌که بندگان در شب و روز مرتکب می‌شوند، اعتنا نمی‌کند، و دقیقا بر علم آنها آگاه است و همه این موارد «فِی کِتَابٍ لَّا یَضِلُّ رَبِّی وَلَا یَنسَی» {در کتابی نزد پروردگار من است پروردگارم نه خطا می‌کند و نه فراموش می‌نماید} پس شکیبایی کنید و صبوری پیشه کنید و طلب پیروزی کنید و خود را برای جنگ آماده کنید و تقوای خدا پیشه کنید که خداوند همراه کسانی‌است که تقوا پیشه کردند و کسانی‌که نیکوکار هستند.

در حدیث یزید بن اسحاق از امام صادق علیه السّلام آمده است که فرمود: شنیدم که علی علیه السّلام مردم را در سه موضع جمل، صفین و روز نهر، ترغیب می‌کرد و می‌فرمود:

ای بندگان خدا، تقوای خدا پیشه کنید، دیدگان را بر هم نهید و صداها را آرام کنید و خود را برای درگیری، مجادله، مبارزه، پیکار، ستیز، رویارویی و نبرد آماده کنید و آرام گیرید و خدا را بسیار یاد کنید که امید که رستگار شوید «وَلاَ تَنَازَعُواْ فَتَفْشَلُواْ وَتَذْهَبَ رِیحُکُمْ وَاصْبِرُواْ إِنَّ اللّهَ مَعَ الصَّابِرِینَ» {و با هم نزاع مکنید که سست‌شوید و مهابت‌شما از بین برود و صبر کنید که خدا با شکیبایان است}

روایت 660

کتاب صفین⁽³⁾

و ما ان را از او و از نصر و از منابع دیگری در مختار 45 از باب وصایای امیر مؤمنان علیه السلام از کتاب نهج السعاده: ج8، ص340، چاپ اول روایت کردیم.

تألیف نصر بن مزاحم از عمر بن سعد، از اسماعیل بن یزید، از ابوصادق، از حضرمی، مشابه آن را آورده و در پایان آن افزوده‌است: بارخدایا صبر را بر آنان الهام کن و پیروزی بر آنان فرو بفرست و اجر آنان را بزرگ کن.

روایت 661

الکافی⁽⁴⁾:

و در حدیث عبدالرحمن بن جندب از پدرش آمده است که امیرمؤمنان

1) 660- رواه نصر بن مزاحم المنقريّ قبيل آخر الجزء الثالث من كتاب صفّين ص 204 ط مصر: و رويناه عنه و عن نصر و عن مصادر أخر في المختار: 45 من باب وصايا أمير المؤمنين عليه السلام من كتاب نهج السعادة ج 8 ص 340 ط 1.

2) 661- رواه الكليني رحمه اللّه في الحديث الرابع من الباب: 15 من كتاب الجهاد من الكافي: ج 5 ص 41.

3) . نصر بن مزاحم منقری آن را در جلد سوم کتاب صفین ص 204، چاپ مصر روایت کرد:

4) . کلینی آن را در حدیث رابع از باب 15 کتاب جهاد از الکافی: ج5، ص41 روایت کرد.

عليه السلام كَانَ يَأْمُرُ فِي كُلِّ مَوْطِنٍ لَقِينَا فِيهِ عَدُوَّنَا فَيَقُولُ :

لَا تُقَاتِلُوا الْقَوْمَ حَتَّي يَبْدَءُوكُمْ فَإِنَّكُمْ بِحَمْدِ اللَّهِ عَلَي حُجَّةٍ وَ تَرْكُكُمْ إِيَّاهُمْ حَتَّي يَبْدَءُوكُمْ حُجَّةٌ أُخْرَي لَكُمْ فَإِذَا هَزَمْتُمُوهُمْ فَلَا تَقْتُلُوا لَهُمْ مُدْبِراً وَ لَا تُجِيزُوا عَلَي جَرِيحٍ وَ لَا تَكْشِفُوا عَوْرَةً وَ لَا تُمَثِّلُوا بِقَتِيلٍ.

بَيَان

رَوَي ابْنُ أَبِي الْحَدِيدِ الْخَبَرَ الثَّانِيَ مِنْ كِتَابِ نَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعْدٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي صَادِقٍ :

وَ رَوَي السَّيِّدُ الرَّضِيُّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ الْحَدِيثَ الْأَوَّلَ فِي النَّهْجِ ⁽¹⁾هَكَذَا بَعْدَ مَا سَاقَ أَوَّلَ الْخُطْبَةِ إِلَي قَوْلِهِ كِتاباً مَوْقُوتاً.

أَ لَا تَسْمَعُونَ إِلَي جَوَابِ أَهْلِ النَّارِ حِينَ سُئِلُوا ما سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ قالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ وَ إِنَّهَا لَتَحُتُّ الذُّنُوبَ حَتَّ الْوَرَقِ وَ تُطْلِقُهَا إِطْلَاقَ الرِّبَقِ .

وَ شَبَّهَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِالْحَمَّةِ تَكُونُ عَلَي بَابِ الرَّجُلِ فَهُوَ يَغْتَسِلُ مِنْهَا فِي الْيَوْمِ وَ اللَّيْلَةِ خَمْسَ مَرَّاتٍ فَمَا عَسَي أَنْ يَبْقَي عَلَيْهِ مِنَ الدَّرَنِ وَ قَدْ عَرَفَ حَقَّهَا وَ سَاقَهُ إِلَي قَوْلِهِ :

وَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله نَصِباً بِالصَّلَاةِ بَعْدَ التَّبْشِيرِ لَهُ بِالْجَنَّةِ لِقَوْلِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَيْها فَكَانَ يَأْمُرُ بِهَا أَهْلَهُ وَ يَصْبِرُ عَلَيْهَا نَفْسَهُ .

ثُمَّ إِنَّ الزَّكَاةَ جُعِلَتْ مَعَ الصَّلَاةِ قُرْبَاناً لِأَهْلِ الْإِسْلَامِ فَمَنْ أَعْطَاهَا .

وَ سَاقَ الْكَلَامَ إِلَي قَوْلِهِ عليه السلام:

علیه السّلام در هر محلی که با دشمن روبرو می‌شدیم، امر می‌کرد و می‌فرمود: با آن جمع نبرد نکنید تا آنها بر شما آغاز کنند که شما به حمد خدا بر حجت هستید و رها کردن آنها تا زمانی‌که خود نبرد را آغاز کنند، حجت دیگری برای شماست و چون آنان را شکست دادی، آنها را در حالت پشت‌کرده نکشید و مجروحان را خلاص نکنید، کشف عورت نکنید و مقتولی را مثله نکنید.

توضیح

ابن ابی الحدید خبر دوم را از کتاب نصر بن مزاحم از عمرو بن سعد، از اسماعیل بن یزید، از پدرش از ابوصادق روایت کرد. و سید رضی حدیث نخست را در نهج البلاغه -بعد از اینکه آغاز خطبه را تا این سخن او: کتاباً موقوتاً ذکر می‌کند- چنین آورده‌است: آیا به پاسخ دوزخیان گوش فرا نمی‌دهید، آن هنگام که از آنها پرسیدند:چه چیز شما را به دوزخ کشانده است؟ گفتند: «ما از نماز گزاران نبودیم» همانا نماز، گناهان را چونان برگ‌های پاییزی فرو می‌ریزد، و غل و زنجیر گناهان را از گردن‌ها می‌گشاید.

پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نماز را به چشمه آب گرمی که بر در سرای مردی جریان داشته باشد، تشبیه کرد، اگر روزی پنج بار خود را در آن شستشو دهد، هرگز چرک و آلودگی در بدن او نماند. حق نماز را شناختند را تا این سخن ادامه داد: رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم پس از بشارت به بهشت، خود را در نماز خواندن به زحمت می‌انداخت، زیرا خداوند به او فرمود:{خانواده خویش را به نماز فرمان ده و بر انجام آن شکیبا باش} پس پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم پی در پی خانواده خود را به نماز فرمان می‌داد، و خود نیز در انجام نماز شکیبا بود.

همانا پرداخت زکات و اقامه نماز، عامل نزدیک شدن مسلمانان به خداست، پس آن کس که زکات را با رضایت خاطر بپردازد تا این سخن :

1) رواه السيّد الرضي رفع اللّه مقامه في المختار: (197) من كتاب نهج البلاغة.

وَ لَكِنْ أَشْفَقْنَ مِنَ الْعُقُوبَةِ وَ عَقَلْنَ مَا جَهِلَ مَنْ هُوَ أَضْعَفُ مِنْهُنَّ وَ هُوَ الْإِنْسَانُ إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولًا .

إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَا يَخْفَي عَلَيْهِ مَا الْعِبَادُ مُقْتَرِفُونَ فِي لَيْلِهِمْ وَ نَهَارِهِمْ لَطُفَ بِهِ خُبْراً وَ أَحَاطَ بِهِ عِلْماً أَعْضَاؤُكُمْ شُهُودُهُ وَ جَوَارِحُكُمْ جُنُودُهُ وَ ضَمَائِرُكُمْ عُيُونُهُ وَ خَلَوَاتُكُمْ عِيَانُهُ انْتَهَي.

قوله عليه السلام من طرقها لعله من الطروق بمعني الإتيان بالليل أي واظب عليها في الليالي و قيل أي جعلها دابة و صنعته من قولهم هذا طرقة رجل أي صنعته.

و لا يخفي ما فيه و لا يبعد أن يكون تصحيف طوق بها علي المجهول أي ألزمها كالطوق بقرينة أكرم بها علي بناء المجهول أيضا.

و في النهج و قد عرف حقها رجال من المؤمنين الذين لا يشغلهم عنها زينة متاع و لا قرة عين من ولد و لا مال.

و قال الجوهري نصب الرجل بالكسر نصبا تعب و أنصبه غيره.

قوله عليه السلام علي أهل الإسلام الظاهر أنه سقط هنا شي‌ء.

و في النهج قربانا لأهل الإسلام فمن أعطاها طيب النفس بها فإنها تجعل له كفارة و من النار حجازا و وقاية فلا يتبعنها أحد نفسه و لا يكثرن عليها لهفه فإن من أعطاها غير طيب النفس بها يرجو بها ما هو أفضل منها فهو جاهل بالسنة مغبون الأجر ضال العمل طويل الندم.

ثم أداء الأمانة فقد خاب من ليس من أهلها أنها عرضت علي السماوات المبنية و الأرضين المدحوة و الجبال ذات الطول المنصوبة فلا أطول و لا أعرض و لا أعلي و لا أعظم منها و لو امتنع شي‌ء بطول أو عرض أو قوة أو عز لامتنعن و لكن أشفقن من العقوبة إلي آخر ما مر.

قوله عليه السلام من الأمانة لعله بيان لسبيل المؤمنين أي المراد بسبيل

امّا از کیفر الهی ترسیدند، و از عواقب تحمّل امانت آگاهی داشتند، که ناتوان‌تر از آنها آگاهی نداشت، و آن انسان است، که خدا فرمود:«همانا انسان ستمکار نادان است» همانا بر خداوند سبحان پنهان نیست آنچه را که بندگان در شب و روز انجام می‌دهند، که دقیقا بر اعمال آنها آگاه است، و با علم خویش بر آنها احاطه دارد، اعضاء شما مردم گواه او، و اندام شما سپاهیان او، روان و جانتان جاسوسان او، و خلوت‌های شما بر او آشکار است. پایان

این کلام او که: «من طرقها» شاید از طروق به‌معنی آمدن در شب باشد یعنی در شب بر آن مراقبت کرد و گفته‌شده: یعنی آن را عادت و پیشه خود قرار داد. برگرفته از این کلام آنان که هذا طرقه رجل، یعنی این پیشه مرد است.

و ایرادی که در آن است، پوشیده نیست و بعید نیست که تصحیف طوّق بها بر بنای مجهول باشد، یعنی مانند طوق به آن ملزم شد با قرینه «اکرم بها» بر بنای مجهول.

و در نهج البلاغه آمده است: «همانا کسانی از مؤمنان حق نماز را شناختند که زیور دنیا از نماز بازشان ندارد، و روشنایی چشمشان یعنی اموال و فرزندان مانع نمازشان نشود.»

و جوهری گوید: نصب الرجل –باکسره- نصباً: یعنی خسته شد، و أنصبه غیره. این کلام او: «علی اهل الاسلام» ظاهر این است که در اینجا چیزی حذف شده است.

و در نهج البلاغه: عامل نزدیک شدن مسلمانان به خداست، پس آن کس که زکات را با رضایت خاطر بپردازد، کفّاره گناهان او می‌شود، و باز دارنده و نگهدارنده انسان از آتش جهنّم است، پس نباید به آنچه پرداخته با نظر حسرت نگاه کند، و برای پرداخت زکات افسوس خورد، زیرا آن کس که زکات را از روی رغبت نپردازد، و انتظار بهتر از آنچه را پرداخته داشته باشد، به سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نادان است، و پاداش او اندک، و عمل او تباه و همیشه پشیمان خواهد بود. یکی دیگر از وظائف الهی، ادای امانت است، آن کس که امانت‌ها را نپردازد زیانکار است. امانت الهی را بر آسمان‌های بر افراشته، و زمین‌های گسترده، و کوه‌های به پا داشته، عرضه کردند، که از آنها بلندتر، بزرگ‌تر، وسیع‌تر یافت نمی‌شد، امّا نپذیرفتند اگر بنا بود که چیزی به خاطر طول و عرض و توانمندی و سربلندی از پذیرفتن امانت سرباز زند آنان بودند، امّا از کیفر الهی ترسیدند تا پایان آنچه که گذشت.

و این کلام او «من الأمانه» شاید بیانی برای راه مؤمنان باشد، یعنی مقصود از راه

المؤمنين ولاية أهل البيت عليهم السلام و هي الأمانة المعروضة و الأصوب ما في و الأصوب هو ما في النهج.

و قال ابن ميثم ذكر كون السماوات مبنية و غيرها تنبيه للإنسان علي جرأته علي المعاصي و تضييع هذه الأمانة إذ أهل لها و حملها و تعجب منه في ذلك.

و قوله و لو امتنع شي‌ء إلخ إشارة إلي أن امتناعهن لم يكن لعزة و عظمة أجساد و لا استكبار عن الطاعة و إنه لو كان كذلك لكانت أولي بالمخالفة لأعظمية أجرامها بل إنما ذلك عن ضعف و إشفاق من خشية الله و عقلهن ما جهل الإنسان.

قيل إن الله تعالي عند خطابها خلق فيها فهما و عقلا و قيل إن إطلاق العقل مجاز في سببه ⁽¹⁾و هو الامتناع عن قبول هذه الأمانة.

قوله عليه السلام و هو الكرة أي الحملة علي العدو و هي في نفسها أمر مرغوب فيه أو ليس هو إلا مرة واحدة و حمله فيها سعادة الأبد.

و يمكن أن يقرأ الكره بالهاء أي هو مكروه للطباع فيكون إشارة إلي قوله تعالي كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ وَ هُوَ كُرْهٌ لَكُمْ و لعله أصوب.

و قال الجوهري زحف إليه زحفا مشي و الزحف الجيش يزحفون إلي العدو.

قوله عليه السلام لطف به الضمير راجع إلي الموصول في قوله ما العباد مقترفون و كدم الصيد طرده و الفشل الجبن.

«662»

⁽²⁾نهج، نهج البلاغة فِي حَدِيثِهِ عليه السلام أَنَّهُ شَيَّعَ جَيْشاً يُغْزِيهِ فَقَالَ اعْذُبُوا عَنِ النِّسَاءِ مَا اسْتَطَعْتُمْ. قال السيد الرضي و معناه اصدفوا عن ذكر النساء و شغل القلب بهن

مؤمنان، ولایت اهل بیت است که آن امانت عرضه شده است و صحیح‌تر آن است که در نهج البلاغه آمده است.

این میثم گوید: ذکر برافراشته‌بودن آسمان‌ها و جز آن هشداری است برای انسان بر گستاخی‌اش بر معصیت‌ها و ضایع کردن این امانت، زیرا برای آن امانت و تحمل آن شایسته شده است و در آن از او تعجب می‌شود.

و این کلام او: «و لو امتنع شئ» تا پایان آن اشاره‌ای است به اینکه امتناع ورزیدن آنها برای سربلندی و بزرگی اجساد و تکبر ورزیدن در مقابل اطاعت نبود و اگر آن چنین بود، به‌جهت بزرگتر بودن اندازه‌شان برای مخالفت مناسب‌تر بودند، بلکه آن فقط به‌جهت ضعف و ترس از خشیت خدا و آگاهی آنها از آنچه‌که انسان از آن نادان است، بود.

گفته شده: خداوند متعال به‌هنگام خطاب آنها، در آنها فهم و عقلی خلق کرد و گفته شده: اطلاق عقل مجاز در سبب آن است که همان امتناع از پذیرفتن این امانت می‌باشد.

این کلام او: «وهو الکرّه» یعنی حمله بر دشمن است که در نفس این مسأله امری مورد تشویق است یا اینکه آن جز یک مرتبه نیست و حمله‌ای است که در آن سعادتی ابدی است .

و ممکن است که «الکرّه» با هاء قرائت شود، یعنی آن برای طبع‌ها مکروه است، پس اشاره‌ای است به این کلام خداوند: «کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ کُرْهٌ» { بر شما کارزار واجب شده است در حالی که برای شما ناگوار است} و شاید این صحیح‌تر باشد.

جوهری گوید: زحف إلیه زحفاً: یعنی رفت، و الزحف: لشکریان به‌سوی دشمن پیشروی می‌کنند.

این کلام امام علیه السّلام: «لطف به»، ضمیر به موصول موجود در این کلام او «ما العباد مقترفون» باز می‌گردد. و کدم الصید: یعنی شکار را دور کرد. والفشل یعنی ترس.

روایت 662

نهج البلاغه⁽³⁾:

و در حدیث امام علیه السلام وقتی که لشکری را در راه جنگ مشایعت می کرد فرمود: تا می توانید از زنان دوری کنید.

می گویم: معنی این سخن آن است که از یاد زنان و توجه دل به آنها در هنگام جنگ اعراض کنید و از نزدیکی با آنان

1) كذا في أصلي من البحار، و في طبع بيروت من شرح ابن ميثم: «مسببه».

2) 662- رواه السيّد رحمه اللّه تحت الرقم: 7 من غريب حكم أمير المؤمنين قبيل المختار: 261 من الباب الثالث من نهج البلاغة.

3) . سید آن را در مختار 7 از حکمت های شگفت انگیز امیر مؤمنان قبل از مختار 261 از باب سوم نهج البلاغه روایت کرد.

و امتنعوا من المقاربة لهن لأن ذلك يفت في عضد الحمية و يقدح في معاقد العزيمة و يكسر عن العدو و يلفت عن الإبعاد في الغزو و كل من امتنع عن شي‌ء فقد أعذب عنه و العاذب و العذوب الممتنع عن الأكل و الشرب.

«663»

⁽¹⁾ كا، الكافي أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْكُوفِيُّ عَنِ ابْنِ جُمْهُورٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام .

وَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْأَصَمِّ عَنْ حَرِيزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام لِأَصْحَابِهِ :

إِذَا لَقِيتُمْ عَدُوَّكُمْ فِي الْحَرْبِ فَأَقِلُّوا الْكَلَامَ وَ اذْكُرُوا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبَارَ فَتُسْخِطُوا اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي وَ تَسْتَوْجِبُوا غَضَبَهُ وَ إِذَا رَأَيْتُمْ مِنْ إِخْوَانِكُمُ الْمَجْرُوحَ وَ مَنْ قَدْ نُكِلَ بِهِ أَوْ مَنْ قَدْ طَمِعَ عَدُوُّكُمْ فِيهِ فَقُوهُ بِأَنْفُسِكُمْ.

«664»

كا، الكافي الْعِدَّةُ عَنْ سَهْلٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِيهِ الْمَيْمُونِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام كَانَ إِذَا أَرَادَ الْقِتَالَ قَالَ هَذِهِ الدَّعَوَاتِ :

اللَّهُمَّ إِنَّكَ أَعْلَمْتَ سَبِيلًا مِنْ سُبُلِكَ جَعَلْتَ فِيهِ رِضَاكَ وَ نَدَبْتَ إِلَيْهِ أَوْلِيَاءَكَ وَ جَعَلْتَهُ أَشْرَفَ سُبُلِكَ عِنْدَكَ ثَوَاباً وَ أَكْرَمَهَا لَدَيْكَ مَآباً وَ أَحَبَّهَا إِلَيْكَ مَسْلَكاً ثُمَّ اشْتَرَيْتَ فِيهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَ يُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَيْكَ حَقّاً فَاجْعَلْنِي مِمَّنِ اشْتَرَي فِيهِ مِنْكَ نَفْسَهُ ثُمَّ وَفَي لَكَ بِبَيْعَةِ الَّذِي بَايَعَكَ عَلَيْهِ غَيْرَ نَاكِثٍ وَ لَا نَاقِضِ عَهْدٍ وَ لَا مُبَدِّلٍ تَبْدِيلًا بَلِ اسْتِيجَاباً لِمَحَبَّتِكَ وَ تَقَرُّباً بِهِ إِلَيْكَ فَاجْعَلْهُ خَاتِمَةَ عَمَلِي وَ صَيِّرْ فِيهِ فَنَاءَ

امتناع ورزید، چرا که این کار بازوان حمیت را سست و در تصمیم شما خلل ایجاد می کند، و از حرکت سریع و کوشش در جنگ باز می دارد. هر کس از چیزی امتناع ورزد گفته می شود «عزب عنه» و «عازب» و «عذوب» به معنی کسی که از خوردن و آشامیدن امتناع می ورزد.

روایت 663

الکافی⁽³⁾:

امیرمؤمنان به اصحابش فرمود: زمانی‌که در جنگ با دشمن روبرو شدید، سخن را کم کنید و خدا را یاد کنید و به آنان پشت نکنید که خداوند تبارک و تعالی را به خشم می‌آورید و مستوجب غضب او می‌شوید و زمانی‌که یکی از برادرانتان را مجروح دیدید و کسی‌که اذیت دیده‌است و کسی‌که دشمن در او طمع کرده است را دیدید، به‌وسیله خودتان او را حفاظت کنید .

روایت 664

الکافی⁽⁴⁾

و برای این حدیث منابع دیگری است که محقق آنها را ذیل مختار 89 و ماقبل آن در باب دعا از کتاب نهج السعاده: ج6، ص 296 و 312 می یابد.

: امام صادق علیه السّلام فرمود: امیرمؤمنان علیه السلام زمانی‌که قصد جنگ داشت، این دعاها را بر زبان می‌آورد:

خدایا همانا تو راهی از راههای خود را فراهم ساختی، و خوشنودی خویش را در آن مقرر داشتی، و دوستان خود را بدان تشویق کردی، و آن را در نزد ما شریفترین راهها از نظر ثواب، و در نزد خود گرامی‌ترین راهها از نظر ورودگاه و محبوبترین آنها از نظر پیمودن و سلوک قرارش دادی، آنگاه در این باره از مردمان با ایمان جان و مالشان را خریداری فرمودی که در مقابل، بهشت (جاوید) از آن ایشان باشد که در راه تو پیکار کنند و بکشند و کشته شوند، و این وعده‌ای است که بر عهده تو محقق است در کتاب توراة و انجیل و قرآن، پس مرا در زمره آن کسانی قرار ده که در این راه جانشان از طرف تو خریداری شده و بدین معامله‌ای که انجام شده و آنچه فروخته نسبت بتو وفاداری کرده بی‌آنکه از راه منحرف گردد، و پیمان بشکند، و به نحوی دگرگون شود - تغییر کند- جز آنکه از تو وفای به وعده‌ات را خواهد، و جلب محبتت را جوید، و تقرب درگاهت را خواهان باشد، پس درود فرست بر محمد و خاندانش، و پایان کردار و عمل مرا چنین کن،

1) 663- رواه ثقة الإسلام الكليني رفع اللّه مقامه في الحديث الخامس من الباب: 15 من كتاب الجهاد من الكافي: ج 5 ص 42.

2) 664- رواه ثقة الإسلام الكليني رحمه اللّه في الحديث الأول من الباب: 20 من كتاب الجهاد من الكافي: ج 5 ص 46. و للحديث مصادر أخر يجدها الباحث في ذيل المختار: 89 و ما قبله من باب الدعاء من كتاب نهج السعادة: ج 6 ص 296 و 312.

3) . کلینی ان را در حدیث پنجم از باب 15 کتاب جهاد از الکافی: ج5، ص 42 روایت کرد.

4) . کلینی ان را در حدیث اول از باب 20 کتاب جهاد از الکافی: ج5، ص 46 روایت کرد.

عُمُرِي وَ ارْزُقْنِي فِيهِ لَكَ وَ بِهِ مَشْهَداً تُوجِبُ لِي بِهِ مِنْكَ الرِّضَا وَ تَحُطُّ بِهِ عَنِّي الْخَطَايَا وَ تَجْعَلُنِي فِي الْأَحْيَاءِ الْمَرْزُوقِينَ بِأَيْدِي الْعُدَاةِ وَ الْعُصَاةِ تَحْتَ لِوَاءِ الْحَقِّ وَ رَايَةِ الْهُدَي مَاضِياً عَلَي نُصْرَتِهِمْ قُدُماً غَيْرَ مُوَلٍّ دُبُراً وَ لَا مُحْدِثٍ شَكّاً .

اللَّهُمَّ وَ أَعُوذُ بِكَ عِنْدَ ذَلِكَ مِنَ الْجُبْنِ عِنْدَ مَوَارِدِ الْأَهْوَالِ وَ مِنَ الضَّعْفِ عِنْدَ مُسَاوَرَةِ الْأَبْطَالِ وَ مِنَ الذَّنْبِ الْمُحْبِطِ لِلْأَعْمَالِ فَأُحْجِمَ مِنْ شَكٍّ أَوْ أَمْضِيَ بِغَيْرِ يَقِينٍ فَيَكُونَ سَعْيِي فِي تَبَابٍ وَ عَمَلِي غَيْرَ مَقْبُولٍ.

بيان

قوله عليه السلام و به عطف علي فيه و لعله زيد من النساخ.

و في كتاب الإقبال و ارزقني فيه لك و بك مشهدا و هو أصوب.

و في الصحاح قدما بضم الدال لم يعرج و لم ينثن و قال ساوره أي واثبه و قال حجمته فأحجم أي كففته فكف و قال التباب الخسران و الهلاك.

«665»

⁽¹⁾ كا، الكافي عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَحْمَدَ الْبَزَنْطِيِّ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: كَانَ شِعَارُنَا يَوْمَ صِفِّينَ يَا نَصْرَ اللَّهِ.

«666»

⁽²⁾ ع، علل الشرائع ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ حُكَيْمٍ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ يَحْيَي بْنِ أَبِي الْعَلَاءِ :

عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: كَانَ عَلِيٌّ لَا يُقَاتِلُ حَتَّي تَزُولَ الشَّمْسُ وَ يَقُولُ تُفَتَّحُ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَ تُقْبَلُ التَّوْبَةُ وَ يَنْزِلُ النَّصْرُ وَ يَقُولُ هُوَ أَقْرَبُ إِلَي اللَّيْلِ وَ أَجْدَرُ أَنْ يَقِلَّ الْقَتْلُ وَ يَرْجِعَ الطَّالِبُ وَ يُفْلِتَ الْمَهْزُومُ.

و در راه تو و بخاطر تو شهادتی را روزی من گردانی که خوشنودی خود را بر من واجب کنی و گناهانم را بدان بریزی، و در زمره زندگان روزی خور (نزد خود) درآوری. و این شهادت بدست دشمنان نافرمانت و در زیر لوای حق و پرچم هدایت باشد که برای یاری اهل حق به پیش روم، و پشت به- جنگ نکرده و تردید و شکی برایم پدید نیاید، و پناه برم بتو در آن هنگام از گناهی که اعمال و کارها (ی نیک) را از بین ببرد.

توضیح

این کلام امام علیه السّلام «وبه» معطوف بر فیه است و شاید از جانب نسخه‌پردازان افزوده شده باشد .

و در کتاب الاقبال «و ارزقنی فیه لک و بک مشهداً» آمده است و این صحیح‌تر است.

و در صحاح: قدماً با ضمه دال یعنی منحرف و خم نمی‌شود. و گوید: ساوره یعنی بر او جهید و گوید: حجمته فأحجم یعنی او را بازداشتم، پس خودداری کرد. و گوید: التباب یعنی زیان و هلاکت.

روایت 665

الکافی⁽³⁾:

امام صادق علیه السّلام فرمود: شعار ما در روز صفین یا نصر الله بود.

روایت 666

علل الشرائع⁽⁴⁾:

امام صادق علیه السّلام فرمود: علی علیه السّلام تا زوال خورشید جنگ نمی‌کرد و می‌فرمود: درهای آسمان گشوده می‌شود، توبه پذیرفته می‌شود و یاری فرو فرستاده می‌شود. و می‌فرمود: آن به شب نزدیک‌تر است و شایسته‌تر است که کشتار کمتر شود، طالب بازگردد و شکست‌خورده فرار کند.

1) 665- رواه ثقة الإسلام الكليني رفع اللّه مقامه في ذيل الحديث الأول من باب الشعار من كتاب الجهاد من الكافي: ج 5 ص 47 ط الآخوندي.

2) 666- رواه الشيخ الصدوق رفع اللّه مقامه في الحديث: 70 من باب النوادر و هو الباب الأخير من كتاب علل الشرائع: ج 2 ص 603.

3) . کلینی آن را در ذیل حیث اول از باب شعار از کتاب جهاد ار الکافی: ج5، ص 47، چاپ آخوندی روایت کرد.

4) . شیخ صدوق آن را در حدیث 70 از باب نوادر، باب آخر از کتاب علل الشرائع: ج2، ص 603 روایت کرد.

«667»

⁽¹⁾ كا، الكافي عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ مِثْلَهُ.

«668»

⁽²⁾ نهج، نهج البلاغة وَ قَالَ لِابْنِهِ الْحَسَنِ عليه السلام لَا تَدْعُوَنَّ إِلَي مُبَارَزَةٍ وَ إِنْ دُعِيتَ إِلَيْهَا فَأَجِبْ فَإِنَّ الدَّاعِيَ بَاغٍ وَ الْبَاغِيَ مَصْرُوعٌ.

بيان

مصروع أي مستحق لأن يصرع و يهلك و بعيد من نصر الله سبحانه.

«669»

⁽³⁾ نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِيِّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ عليهما السلام كَانَ عَلِيٌّ عليه السلام يُبَاشِرُ الْقِتَالَ بِنَفْسِهِ وَ لَا يَأْخُذُ السَّلَبَ.

«670»

⁽⁴⁾ كا، الكافي عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام لَوْ لَا أَنَّ الْمَكْرَ وَ الْخَدِيعَةَ فِي النَّارِ لَكُنْتُ أَمْكَرَ النَّاسِ.

«671»

⁽⁵⁾ كا، الكافي عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَمِّهِ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الْعَبْدِيِّ عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِيفٍ عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ذَاتَ يَوْمٍ وَ هُوَ يَخْطُبُ عَلَي الْمِنْبَرِ بِالْكُوفَةِ يَا أَيُّهَا النَّاسُ لَوْ لَا كَرَاهِيَةُ الْغَدْرِ لَكُنْتُ مِنْ أَدْهَي النَّاسِ أَلَا إِنَّ لِكُلِّ غُدَرَةٍ فُجَرَةً وَ لِكُلِّ فُجَرَةٍ كُفَرَةً أَلَا وَ إِنَّ الْغَدْرَ وَ الْفُجُورَ وَ الْخِيَانَةَ فِي النَّارِ.

«672»

⁽⁶⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كَلَامٍ لَهُ عليه السلام قَالَهُ لِأَصْحَابِهِ فِي وَقْتِ الْحَرْبِ:

روایت 667

الکافی⁽⁷⁾:

علی از پدرش، از ابن ابوعمیر مشابه آن را آورده است.

روایت 668

نهج البلاغه⁽⁸⁾:

و درود خدا بر او، به فرزندش حسن علیه السلام فرمود: کسی را به پیکار دعوت نکن، اما اگر تو را به نبرد خواندند بپذیر، زیرا تو آغازگر پیکار، تجاوزکار است و تجاوزکار، شکست خورده است

توضیح

مصروع یعنی مستحق اینکه به زمین افتد و هلاک شود و از یاری خداوند سبحان دور است .

روایت 669

نوادر راوندی⁽⁹⁾:

حسن بن علی علیه السّلام فرمود: علی علیه السّلام خود مستقیماً به جنگ مبادرت می‌ورزید و سلب - غارت و چپاول کشته شدگان - را نمی گرفت.

روایت 670

الکافی⁽¹⁰⁾:

امرمؤمنان علیه السّلام فرمود: اگر مکار و نیرنگ‌باز در آتش نبود، قطعاً مکارترین مردم بودم.

روایت 671

الکافی⁽¹¹⁾:

ابن نباته گوید: امرمؤمنان علیه السّلام روزی درحالی‌که در کوفه بر منبر خطبه ایراد می‌کرد، فرمود: ای مردم، اگر کراهیت نیرنگ نبود، قطعاً از زیرک‌ترین مردم بودم، به هوش باشید که برای هر نیرنگی فجوری است و برای هر فجوری، کفاره‌ای. به هوش باشید که نیرنگ، فجور و خیانت در آتش است.

روایت 672

نهج البلاغه⁽¹²⁾: به هنگام نبرد در جنگ صفیّن خطاب به سربازان خویش فرمود

1) 667- رواه الكليني نور اللّه مرقده في الحديث: 5 من «باب وصية رسول اللّه و أمير المؤمنين» عليه السلام في السرايا من كتاب الجهاد من الكافي: ج 5 ص 28.

2) 668- رواه السيّد الرضيّ رحمه اللّه في المختار: 232 من قصار كلام أمير المؤمنين عليه السلام في نهج البلاغة.

3) 669- رواه الراونديّ رحمه اللّه في نوادره.

4) 670- رواه ثقة الإسلام الكليني رفع اللّه مقامه في الحديث الأول من «باب المكر و الغدر ... » من كتاب الإيمان و الكفر من أصول الكافي: ج 2 ص 336.

5) 671- رواه ثقة الإسلام الكليني رحمه اللّه في الحديث الأخير من «باب المكر و الغدر ... » من كتاب الإيمان و الكفر من أصول الكافي: ج 2 ص 338.

6) 672- رواه السيّد الرضيّ رضوان اللّه عليه في المختار: 121 من كتاب نهج البلاغة.

7) . کلینی آن را در حدیث 5 از باب وصیت رسول الله و أمیر مؤمنان علیه السلامدر السرایا از کتاب جهاد از الکافی: ج5، ص 28 روایت کرد.

8) . سید رضی آن را در مختار233 از کلمات قصار امیر مؤمنان علیه السلام در نهج البلاغه روایت کرد.

9) . راوندی آن را در نوادرش روایت کرد.

10) . کلینی آن را در حدیث اول از «باب المکسر و الغدر...» از کتاب الایمان و الکفر از اصول الکافی: ج2، ص 336 روایت کرد.

11) . کلینی آن را در حدیث آخر از «باب المکسر و الغدر...» از کتاب الایمان و الکفر از اصول الکافی: ج2، ص 338 روایت کرد.

12) . سید رضی آن را در مختار 121 از کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

وَ أَيُّ امْرِئٍ مِنْكُمْ أَحَسَّ مِنْ نَفْسِهِ رِبَاطَةَ جَأْشٍ عِنْدَ اللِّقَاءِ وَ رَأَي مِنْ أَحَدٍ مِنْ إِخْوَانِهِ فَشَلًا فَلْيَذُبَّ عَنْ أَخِيهِ بِفَضْلِ نَجْدَتِهِ الَّتِي فُضِّلَ بِهَا عَلَيْهِ كَمَا يَذُبُّ عَنْ نَفْسِهِ فَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَهُ مِثْلَهُ .

إِنَّ الْمَوْتَ طَالِبٌ حَثِيثٌ لَا يَفُوتُهُ الْمُقِيمُ وَ لَا يُعْجِزُهُ الْهَارِبُ إِنَّ أَكْرَمَ الْمَوْتِ الْقَتْلُ وَ الَّذِي نَفْسُ ابْنِ أَبِي طَالِبٍ بِيَدِهِ لَأَلْفُ ضَرْبَةٍ بِالسَّيْفِ أَهْوَنُ عَلَيَّ مِنْ مِيتَةٍ عَلَي الْفِرَاشِ .

وَ مِنْهُ :

وَ كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْكُمْ تَكِشُّونَ كَشِيشَ الضِّبَابِ لَا تَأْخُذُونَ حَقّاً وَ لَا تَمْنَعُونَ ضَيْماً قَدْ خُلِّيتُمْ وَ الطَّرِيقَ فَالنَّجَاةُ لِلْمُقْتَحِمِ وَ الْهَلَكَةُ لِلْمُتَلَوِّمِ

«673»

وَ مِنْهُ فَقَدِّمُوا الدَّارِعَ وَ أَخِّرُوا الْحَاسِرَ وَ عَضُّوا عَلَي الْأَضْرَاسِ فَإِنَّهُ أَنْبَي لِلسُّيُوفِ عَنِ الْهَامِ وَ الْتَوُوا فِي أَطْرَافِ الرِّمَاحِ فَإِنَّهُ أَمْوَرُ لِلْأَسِنَّةِ وَ غُضُّوا الْأَبْصَارَ فَإِنَّهُ أَرْبَطُ لِلْجَأْشِ وَ أَسْكَنُ لِلْقُلُوبِ وَ أَمِيتُوا الْأَصْوَاتَ فَإِنَّهُ أَطْرَدُ لِلْفَشَلِ وَ رَايَتَكُمْ فَلَا تُمِيلُوهَا وَ لَا تُخَلُّوهَا وَ لَا تَجْعَلُوهَا إِلَّا بِأَيْدِي شُجْعَانِكُمْ وَ الْمَانِعِينَ الذِّمَارَ مِنْكُمْ فَإِنَّ الصَّابِرِينَ عَلَي نُزُولِ الْحَقَائِقِ هُمُ الَّذِينَ يَحُفُّونَ بِرَايَاتِهِمْ وَ يَكْتَنِفُونَهَا حِفَافَيْهَا وَ وَرَاءَهَا وَ أَمَامَهَا لَا يَتَأَخَّرُونَ عَنْهَا فَيُسْلِمُوهَا وَ لَا يَتَقَدَّمُونَ عَلَيْهَا فَيُفْرِدُوهَا .

أَجْزَأَ امْرُؤٌ قِرْنَهُ وَ آسَي أَخَاهُ بِنَفْسِهِ وَ لَمْ يَكِلْ قِرْنَهُ إِلَي أَخِيهِ فَيَجْتَمِعَ عَلَيْهِ قِرْنُهُ وَ قِرْنُ أَخِيهِ .

وَ ايْمُ اللَّهِ لَئِنْ فَرَرْتُمْ مِنْ سَيْفِ الْعَاجِلَةِ لَا تَسْلَمُوا مِنْ سَيْفِ الْآخِرَةِ أَنْتُمْ لَهَامِيمُ الْعَرَبِ وَ السَّنَامُ الْأَعْظَمُ إِنَّ فِي الْفِرَارِ مَوْجِدَةَ اللَّهِ وَ الذُّلَّ اللَّازِمَ وَ الْعَارَ الْبَاقِيَ وَ إِنَّ الْفَارَّ لَغَيْرُ مَزِيدٍ فِي عُمُرِهِ وَ لَا مَحْجُوزٍ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ يَوْمِهِ .

مَنْ رَائِحٌ إِلَي اللَّهِ كَالظَّمْآنِ يَرِدُ الْمَاءَ الْجَنَّةُ تَحْتَ أَطْرَافِ الْعَوَالِي الْيَوْمَ تُبْلَي

:هر کدام از شما در صحنه نبرد با دشمن، در خود شجاعت و دلاوری احساس کرد، و برادرش را سست و ترسو یافت، به شکرانه این برتری باید از او دفاع کند، آنگونه که از خود دفاع می‌کند، زیرا اگر خدا بخواهد او را چون شما دلاور و شجاع گرداند.

همانا مرگ به سرعت در جستجوی شماست، آنها که در نبرد مقاومت دارند، و آنها که فرار می‌کنند، هیچ کدام را از چنگال مرگ رهایی نیست و همانا گرامی‌ترین مرگها کشته شدن در راه خداست. سوگند به آن کس که جان پسر ابو طالب در دست اوست، هزار ضربت شمشیر بر من آسانتر است از مرگ در بستر استراحت خداست.

گویی شما را در برخی از حمله‌ها، در حال فرار، ناله کنان چون گلّه‌ای از سوسمار می‌نگرم که نه حقّی را باز پس می‌گیرید، و نه ستمی را باز می‌دارید، اینک این شما و این راه گشوده، نجات برای کسی است که خود را به میدان افکنده به مبارزه ادامه دهد، و هلاکت از آن کسی است که سستی ورزد.

روایت 673زره پوشیده‌ها را در پیشاپیش لشکر قرار دهید، و آنها که کلاه خود ندارند، در پشت سر قرار گیرند، دندان‌ها را در نبرد روی هم بفشارید، که تأثیر ضربت شمشیر را بر سر کمتر می‌کند، در برابر نیزه‌های دشمن، پیچ و خم به خود دهید که نیزه‌ها را می‌لغزاند و کمتر به هدف اصابت می‌کند، چشم‌ها را فرو خوابانید، که بر دلیری شما می‌افزاید، و دل را آرام می‌کند، صداها را آهسته و خاموش سازید که سستی را می‌زداید. پرچم لشکر را بالا دارید و پیرامون آن را خالی مگذارید و جز به دست دلاوران و مدافعان سر سخت خود نسپارید، زیرا آنان که در حوادث سخت ایستادگی می‌کنند، از پرچم‌های خود بهتر پاسداری می‌نمایند و آن را در دل لشکر نگاه می‌دارند، و از هر سو، از پیش و پس و اطراف، مراقب آن می‌باشند، نه از آن عقب می‌مانند که تسلیم دشمن کنند و نه از آن پیشی می‌گیرند که تنها رهایش سازند.

هر کس باید برابر حریف خود بایستد و کار او را بسازد و به یاری برادر خود نیز بشتابد، و مبارزه با حریف خود را به برادر مسلمان خود وامگذارد که او در برابر دو حریف، قرار گیرد، حریف خود، و حریف برادرش.

به خدا سوگند اگر از شمشیر دنیا فرار کنید از شمشیر آخرت سالم نمی‌مانید، شما بزرگان عرب و شرافتمندان برجسته‌اید، در فرار از جنگ، خشم و غضب الهی و ذلّت همیشگی و ننگ جاویدان قرار دارد، فرار کننده بر عمر خود نمی‌افزاید و بین خود و روز مرگش مانعی ایجاد نخواهد کرد.

کیست که شتابان و با نشاط با جهاد خویش به سوی خدا حرکت کند چونان تشنه کامی که به سوی آب می‌رود بهشت در سایه نیزه‌های دلاوران است، امروز در هنگامه نبرد آنچه در دل‌ها و سر زبان‌هاست آشکار

الْأَخْبَارُ وَ اللَّهِ لَأَنَا أَشْوَقُ إِلَي لِقَائِهِمْ مِنْهُمْ إِلَي دِيَارِهِمْ .اللَّهُمَّ فَإِنْ رَدُّوا الْحَقَّ فَافْضُضْ جَمَاعَتَهُمْ وَ شَتِّتْ كَلِمَتَهُمْ وَ أَبْسِلْهُمْ بِخَطَايَاهُمْ إِنَّهُمْ لَنْ يَزُولُوا عَنْ مَوَاقِفِهِمْ دُونَ طَعْنٍ دِرَاكٍ يَخْرُجُ مِنْهُ النَّسِيمُ وَ ضَرْبٍ يَفْلِقُ الْهَامَ وَ يُطِيحُ الْعِظَامَ وَ يُنْدِرُ السَّوَاعِدَ وَ الْأَقْدَامَ وَ حَتَّي يُرْمَوْا بِالْمَنَاسِرِ تَتْبَعُهَا الْمَنَاسِرُ وَ يُرْجَمُوا بِالْكَتَائِبِ تَقْفُوهَا الْكَتَائِبُ وَ حَتَّي يُجَرَّ بِبِلَادِهِمُ الْخَمِيسُ يَتْلُوهُ الْخَمِيسُ وَ حَتَّي تَدْعَقَ الْخُيُولُ فِي نَوَاحِرِ أَرْضِهِمْ وَ بِأَعْنَانِ مَسَارِبِهِمْ وَ مَسَارِحِهِمْ.

قال الشريف الرضي الدعق الدق أي تدق الخيول بحوافرها أرضهم و نواحر أرضهم متقابلاتها يقال منازل بني فلان تتناحر أي تتقابل.

تبيين

قوله عليه السلام أحس من نفسه أي علم و وجد و رباطة الجأش شدة القلب و الذب الدفع و النجدة الشجاعة كما يذب عن نفسه أي بنهاية الاهتمام و الجد لجعله مثله أي مثل أخيه في الجبن أو أخاه مثله في الشجاعة و الحثيث السريع و المقيم للموت الراضي به كما أن الهارب عنه الساخط له أهون من ميتة إما مطلقا أو عنده عليه السلام لما يعلم ما فيه من الدرجات.

و قال النهاية كشيش الأفعي صوت جلدها إذا تحركت و قد كشت تكش و ليس صوت فمها لأن ذلك فحيحها و مِنْهُ حَدِيثُ عَلِيٍّ عليه السلام كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْكُمْ تَكِشُّونَ كَشِيشَ الضِّبَابِ.

و قال ابن أبي الحديد أي كأنكم لشدة خوفكم و اجتماعكم من الجبن كالضباب المجتمعة التي تحك بعضها بعضا قال الراجز:

كشيش أفعي أجمعت لعضّ *** و هي تحك بعضها ببعض

و اقتحم عقبة أو وهدة رمي بنفسه فيها و التلوم الانتظار و التوقف.

قوله أجزأ امرؤ قال ابن أبي الحديد من الناس من يجعل هذا أو نحوه أمرا بلفظ الماضي كالمستقبل في قوله تعالي وَ الْوالِداتُ يُرْضِعْنَ

می‌شود.به خدا سوگند که من به دیدار شامیان در میدان نبرد شیفته‌ترم تا آنان بر بازگشت به خانه‌هاشان که انتظار آن را می‌کشند. بار خدایا اگر شامیان از حق روی گرداندند جمعشان را پراکنده، و در میانشان اختلاف و تفرقه بیفکن، و آنان را برای خطاکاریشان به هلاکت رسان .

همانا شامیان، بدون ضربت نیزه‌هایی پیاپی هرگز از جای خود خارج نشوند، ضرباتی که بدنهایشان را سوراخ نماید، چنانکه وزش باد از این سو فرو شده بدان سو در آید، ضربتی که کاسه سر را بپراکند، و استخوانهای بدن را خرد، و بازوها و پاها را قطع و به اطراف پخش کند آنان دست بر نمی‌دارند تا آنگاه که دسته‌های لشکر پیاپی بر آنان حمله کنند و آنها را تیرباران نمایند، و سواران ما هجوم آورند، و صف‌هایشان را درهم شکنند، و لشکرهای عظیم، پشت سر لشکرهای انبوه، آنها را تا شهرهایشان عقب برانند، و تا اسب‌ها، سرزمینشان را که روی در روی یکدیگر قرار دارد، و اطراف چراگاهایشان، و راه‌های آنان را، زیر سم بکوبند.

می گویم: «الدعق» به معنی کوبیدن زمین با سم اسب هاست و «نواحر» به معنی متقابل است. می گویند: منزلهای فلان طایفه «تتناحر» یعنی مقابل هم هستند.

توضیح

امام علیه السّلام «أحس من نفسه» یعنی دانست و دریافت. «رباطة الجأش» استواری دل، الذبّ: دفع‌کردن، النجده: شجاعت است. «کما یذبّ عن نفسه» یعنی در نهایت اهتمام و جدیت، «لجعله مثله» یعنی نظیر برادرش در ترس، یا قراردادن برادرش مانند وی در شجاعت. و الحثیث یعنی سریع. المقیم للموت: راضی به آن چنانکه گریزان از آن، از آن ناراضی است. « أهون من میته» یا به صورت مطلق آسان است یا نزد او آسان است، به‌جهت آگاهی وی از درجاتی که در آن است.

در النهایه گوید: کشیش الأفعی: صدای پوست مار زمانی‌که حرکت می‌کند، و قد کشت تکش گفته می‌شود و صدای دهان او نیست، زیرا به آن فحیح گفته می‌شود. و حدیث علی علیه السّلام از آن است. «کأنی انظر إلیکم تکشون کشیش الضباب».

و ابن ابی الحدید گوید: یعنی گویی شما به‌جهت شدت خوفتان و اجتماعتان از روی ترس مانند سوسمارهای جمع‌شده‌ای هستید که یکی به دیگری برخورد می‌کند. رجزخوان گوید:

کشیش أفعی أجمعت لعضّ و هی تحکّ بعضها ببعض

صدای کشیده شدن مارهایی افعی بر روی زمین که قصد نیش زدند دارد در حالی که برخی به دیگری برخورد می کند .

و «اقتحم عقبة أو وهدة» یعنی خود را در آن انداخت، التلوّم: یعنی انتظار و توقف.

و این کلام او «أجزأ امرؤ» ابن ابی الحدید گوید: برخی از افراد این یا نظیر آن را امری با لفظ ماضی قرار می‌دهند، مانند مستقبل در این کلام خداوند متعال: «وَالْوَالِدَاتُ یُرْضِعْنَ

أَوْلادَهُنَّ .

و منهم من قال معني ذلك هلا أجزأ فيكون تحضيضا محذوف الصيغة للعلم بها و أجزأ أي كفي و قرنك مقارنك في القتال و نحوه و آسي أخاه بنفسه بالهمزة أي جعله أسوة لنفسه و يجوز واسيت زيدا بالواو و هي لغة ضعيفة و الموجدة الغضب و السخط قوله عليه السلام و الذل اللازم قيل يروي اللاذم بالذال المعجمة بمعناه و الرائح المسافر وقت الرواح أو مطلقا كما قاله الأزهري و يناسب الأول ما مر من أن قتاله عليه السلام كان غالبا بعد الزوال.

قوله عليه السلام تحت أطراف العوالي يحتمل أن يكون المراد بالعوالي الرماح قال ابن الأثير في النهاية العالية ما يلي السنان من الرمح و الجمع العوالي أو المراد منه السيوف كما يظهر من ابن أبي الحديد فيحتمل أن يكون من علا يعلو إذا ارتفع أي السيوف التي تعلو فوق الرءوس أو من علوته بالسيف إذا ضربته به و يؤيده قَوْلُ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله الْجَنَّةُ تَحْتَ ظِلَالِ السُّيُوفِ.

قوله عليه السلام تبلي الأخبار بالباء الموحدة أي تختبر الأفعال و الأسرار كما قال تعالي وَ نَبْلُوَا أَخْبارَكُمْ

و في بعض النسخ بالياء المثناة التحتانية أي تمتاز الأخيار من الأشرار.

قوله عليه السلام إلي لقائهم أي الأعداء لقتالهم و الفض التفريق و أبسلت فلانا أسلمته إلي الهلكة.

قوله عليه السلام طعن دراك أي متتابع يتلو بعضه بعضا و يخرج منه النسيم أي لسعته و روي النسم أي طعن يخرق الجوف بحيث يتنفس المطعون من الطعنة و روي القشم بالقاف و الشين المعجمة و هو اللحم و الشحم و الفلق الشق و طاح الشي‌ء سقط أو هلك أو تاه في الأرض و أطاحه غيره و أندره أسقطه.

قال ابن أبي الحديد يمكن أن يفسر النواحر بأمر آخر و هو أن يراد به

َوْلاَدَهُنَّ» {و مادران [باید] فرزندان خود را شیر دهند}

و برخی از آنها گوید: معنای آن هلا أجزأ است، پس تحضیض محذوف الصیغه است به‌جهت علم به آن «أجزأ» یعنی بس است. و قرنک یعنی هماورد تو در جنگ و امثال آن «و آسی أخاه بنفسه» یا با همزه است یعنی او را الگویی برای خود قرار داد، واسیت زیداً با واو جایز است که لغت ضعیفی است. الموجدة یعنی خشم و غضب. این کلام امام علیه السّلام: «الذل اللازم» گفته شده: لاذم با ذال در همان معنا روایت می‌شود. «الرائح» یعنی مسافر در شب یا به‌صورت مطلق. چنانکه ازهری گفته است و معنای نخست با آنچه‌که در خصوص اینکه جنگ او غالبا بعد از زوال خورشید بود، تناسب دارد.

این کلام او «تحت أطراف العوالی» محتمل است که مقصود از عوالی نیزه باشد. ابن اثیر در النهایه گوید: العالیه آنچه به‌دنبال سرنیزه می‌آید است و جمع آن عوالی است، یا مقصود از آن شمشیر است، چنانکه از ابن ابی الحدید روشن خواهد شد، پس محتمل است که از ریشه علا یعلو باشد آنگاه که بالا می‌آید یعنی شمشیرهایی که بر روی سرها بالا می‌رود. یا از ریشه علوته بالسیف است، زمانی‌که با آن بر او ضربت بزنی و این کلام نبی صلّی الله علیه و آله مؤید آن است که: «بهشت زیر سایه شمشیرهاست».

این کلام امام علیه السّلام «تبلی الأخبار» با باء، یعنی اعمال و اسرار آزموده می‌شود. چنانکه خداوند متعال فرمود: «وَنَبْلُوَ أَخْبَارَکُمْ» {و گزارشهای [مربوط به] شما را رسیدگی کنیم}

و در بعضی نسخه‌ها با یاء است، یعنی خوبان از بدان متمایز می‌شوند.

این کلام امام علیه السّلام: «إلی لقائهم» یعنی دیدار دشمنان برای جنگ با آنان. الفض یعنی جدا کردن. أبسلت فلاناً: یعنی او را تسلیم هلاکت کرد .

این سخن امام علیه السّلام: «طعن دراک» یعنی پی در پی که یکی در پی دیگری می‌آید. «یخرج منه النسیم» یعنی نیشش، و «نسم» روایت شده است، یعنی ضربه‌ای که شکم را پاره می‌کند، به‌گونه‌ای که ضربه‌خورده از شکاف ضربه تنفس می‌کند. «القشم» روایت شده است که همان گوشت و خون است. «الفلق» یعنی شکاف، طاح الشئ: یعنی سقوط کرد و نابود شد یا در زمین سرگردان شد و أطاحه غیره، أندره یعنی او را انداخت.

ابن ابی الحدید گوید: ممکن است که «نواحر» با امر دیگری تفسیر شود و آن اینکه منظور از آن

أقاصي رضهم من قولهم لآخر ليلة من الشهر ناحرة.

و قد مر تفسير بعض أجزاء الخطبة في مواضعها.

«674»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة مِنْ وَصِيَّتِهِ عليه السلام لِعَسْكَرِهِ قَبْلَ لِقَاءِ الْعَدُوِّ بِصِفِّينَ :

لَا تُقَاتِلُوهُمْ حَتَّي يَبْدَءُوكُمْ فَإِنَّكُمْ بِحَمْدِ اللَّهِ عَلَي حُجَّةٍ وَ تَرْكُكُمْ إِيَّاهُمْ حَتَّي يَبْدَءُوكُمْ حُجَّةٌ أُخْرَي لَكُمْ عَلَيْهِمْ فَإِذَا كَانَتِ الْهَزِيمَةُ بِإِذْنِ اللَّهِ فَلَا تَقْتُلُوا مُدْبِراً وَ لَا تُصِيبُوا مُعْوِراً وَ لَا تُجْهِزُوا عَلَي جَرِيحٍ .

وَ لَا تَهِيجُوا النِّسَاءَ بِأَذًي وَ إِنْ شَتَمْنَ أَعْرَاضَكُمْ وَ سَبَبْنَ أُمَرَاءَكُمْ فَإِنَّهُنَّ ضَعِيفَاتُ الْقُوَي وَ الْأَنْفُسِ وَ الْعُقُولِ إِنْ كُنَّا لَنُؤْمَرُ بِالْكَفِّ عَنْهُنَّ وَ إِنَّهُنَّ لَمُشْرِكَاتٌ وَ إِنْ كَانَ الرَّجُلُ لَيَتَنَاوَلُ الْمَرْأَةَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ بِالْفِهْرِ أَوِ الْهِرَاوَةِ فَيُعَيَّرُ بِهَا وَ عَقِبُهُ مِنْ بَعْدِهِ.

إِيضَاحٌ

قَالَ ابْنُ مِيثَمٍ رَحِمَهُ اللَّهُ رُوِيَ أَنَّهُ عليه السلام كَانَ يُوصِي أَصْحَابَهُ فِي كُلِّ مَوْطِنٍ يَلْقَوْنَ الْعَدُوَّ فِيهِ بِهَذِهِ الْوَصِيَّةِ وَ زَادَ فِي رِوَايَتِهِ عَنْ نَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ بَعْدَ قَوْلِهِ وَ لَا تُجْهِزُوا عَلَي جَرِيحٍ قَوْلَهُ وَ لَا تَكْشِفُوا لَهُمْ عَوْرَةً وَ لَا تُمَثِّلُوا بِقَتِيلٍ فَإِذَا وَصَلْتُمْ إِلَي رِحَالِ الْقَوْمِ فَلَا تَهْتِكُوا سِتْراً وَ لَا تَدْخُلُوا دَاراً إِلَّا بِإِذْنٍ وَ لَا تَأْخُذُوا شَيْئاً مِنْ أَمْوَالِهِمْ وَ لَا تَهِيجُوا النِّسَاءَ إِلَي آخِرِ مَا مَرَّ.

قوله عليه السلام حجة أخري قال ابن ميثم و بيان هذه من وجهين أحدهما أنه دخول في حرب الله و حرب رسوله صلي الله عليه و آله لِقَوْلِهِ صلي الله عليه و آله يَا عَلِيُّ حَرْبُكَ حَرْبِي و تحقق سعيهم في الأرض بقتلهم النفس التي حرم الله فتحقق دخولهم في عموم قوله تعالي إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا الآية.

نهایت بیماری ایشان باشد، از این گفتار ایشان که به آخرین شب ماه می گویند: ناحره.

و تفسیر برخی از بخش‌های خطبه در مواضع آنها بیان شد.

روایت 674

نهج البلاغه⁽²⁾: دستور امام پیش از رویارویی با دشمن در صفّین:

با دشمن جنگ را آغاز نکنید تا آنها شروع کنند، زیرا بحمد اللّه حجّت با شماست، و آغازگر جنگ نبودنتان، تا آن که دشمن به جنگ روی آورد، حجّت دیگر بر حقّانیت شما خواهد بود.اگر به اذن خدا شکست خوردند و گریختند، آن کس را که پشت کرده نکشید، و آن را که قدرت دفاع ندارد آسیب نرسانید، و مجروحان را به قتل نرسانید.

زنان را با آزار دادن تحریک نکنید هر چند آبروی شما را بریزند، یا امیران شما را دشنام دهند، که آنان در نیروی بدنی و روانی و اندیشه کم توانند، در روزگاری که زنان مشرک بودند مأمور بودیم دست از آزارشان برداریم، و در جاهلیّت اگر مردی با سنگ یا چوب دستی، به زنی حمله می‌کرد، او و فرزندانش را سرزنش می‌کردند.

توضیح

این میثم گوید: روایت شده است که امام علیه السّلام در هر مکانی‌که با دشمن روبرو می‌شدند با این وصیت به آنان توصیه می‌نمود و در روایتش از نصر بن مزاحم بعد از این سخن او «و لا تجهزوا علی جریح» این سخنش را افزوده است: «و عورت آنان را نمایان نکنید و هیچ کشته‌ای را مثله نکنید و چون به اثاثیه قوم رسیدید، نه پرده‌ای بدرید و نه وارد خانه‌ای شوید، مگر با اذن، و چیزی از اموال آنان را نگیرید و زنان را برآشفته نسازید.» تا پایان آنچه گذشت.

درخصوص این کلام او علیه السّلام «حجت دیگری» ابن میثم گوید: و بیان این از دو جهت است: یکی اینکه آن بنا به این سخن نبی صلّی الله علیه و آله که «ای علی، جنگ تو جنگ من است» جنگ خدا و رسول اوست و تحقق یافتن تلاششان در زمین با کشتن نفسی است که خداوند حرام کرده است، پس ورودشان در عمومیت این کلام خداوند: «إِنَّمَا جَزَاء الَّذِینَ یُحَارِبُونَ اللّهَ وَرَسُولَهُ وَیَسْعَوْنَ فِی الأَرْضِ فَسَادًا أَن یُقَتَّلُواْ أَوْ یُصَلَّبُواْ» ادامه آیه {سزای کسانی که با [دوستداران] خدا و پیامبر او می‌جنگند و در زمین به فساد می‌کوشند جز این نیست که کشته شوند یا بر دار آویخته گردند} محقق می‌شود.

1) 674- رواه السيّد الرضيّ قدس اللّه نفسه في المختار: 14 من باب كتب أمير المؤمنين عليه السلام من كتاب نهج البلاغة.

2) . سید رضی آن را در مختار 14 از باب نامه های امیر مؤمنان علیه السلام از کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

و ثانيها دخولهم في قوله تعالي فَمَنِ اعْتَدي عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدي عَلَيْكُمْ ⁽¹⁾

و قد وصي [أمير المؤمنين عليه السلام جيشه] في هذا الفصل بأمور:

أحدها أن لا يقاتلوهم إلي أن يبدؤهم [أهل الشام] بالقتال، و أشار إلي أن ذلك يكون حجة ثانية عليهم.

و أومي بالحجة الأولي إلي قوله تعالي: «فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَي الْأُخْري فَقاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّي تَفِي‌ءَ إِلي أَمْرِ اللَّهِ» [9/ الحجرات] و ظاهر أن هؤلاء [كانوا] بغاة علي الامام الحق فوجب قتالهم.

و أما [الحجة] الثانية: فهي تركهم حتّي يبدءوا بالحرب، و بيان هذه الحجة من وجهين:

أحدهما أنهم إذا بدءوا [الامام] أو جيشه بالحرب فقد تحقّق دخولهم في حرب اللّه و حرب رسوله لقوله صلّي اللّه عليه و آله و سلم: «يا علي حربك حربي» و تحقّق سعيهم في الأرض بالفساد بقتلهم النفس التي حرم اللّه [قتلها] ابتداء بغير حق، و كل من تحقّق دخوله في ذلك دخل في عموم قوله: إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا وَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ [33/ المائدة].

الثاني أن البادي بالحرب ابتداء [من غير مسوغ] معتد، و كل معتد كذلك يجب الاعتداء عليه لقوله تعالي: فَمَنِ اعْتَدي عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدي عَلَيْكُمْ [194/ البقرة: 2] فوجب الاعتداء عليهم إذا بدءوا بالحرب.

قوله عليه السلام و لا تصيبوا معورا قال ابن ميثم أعور الصيد أمكن من نفسه و أعور الفارس ظهر فيه موضع خلل للضرب ثم قال أي لا تصيبوا الذي أمكنتكم الفرصة في قتله بعد انكسار العدو كالمعور من الصيد.

و قال ابن أبي الحديد هو الذي يعتصم منك في الحرب بإظهار عورته لتكف عنه و يجوز أن يكون المعور هنا المريب الذي يظن أنه من القوم و أنه حضر للحرب و ليس منهم لعله حضر لأمر آخر.

و دوم شمولیت این کلام خداوند بر آنان است: «فَمَنِ اعْتَدَی عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُواْ عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَی عَلَیْکُمْ» {پس هر کس بر شما تعدی کرد همان گونه که بر شما تعدی کرده بر او تعدی کنید}⁽²⁾

این کلام امام علیه السّلام: «و لا تصیبوا معوراً» ابن میثم گوید: اعور الصید، یعنی بر خودش مسلط کرد. و اعور الفارس: در او موضع خللی برای ضربه‌زدن نمایان شد. سپس گوید: یعنی به کسی‌که چون شکار ضعیف، بعد از شکست دشمن، فرصت کشتنش برایتان امکان‌پذیر شد، آسیب نرسانید.

ابن ابی الحدید گوید: او کسی است که در جنگ با کشف عورتش، خود را از تو مصون می‌دارد تا از او دست بکشی و جایز است که معور در اینجا فرد شک‌برانگیزی باشد که گمان می‌شود از آن جمع است و برای جنگ حاضر شده است، درحالی‌که از آنان نیست و شاید برای امر دیگری حاضر شده است.

1) هذا تلخيص كلام ابن ميثم رحمه اللّه في شرح المختار: 14 من الباب الثاني من نهج البلاغة: ج 4 ص 383 ط 3، و لأجل التوضيح نذكر بيانه حرفيا قال:

2) . این تلخیص کلام ابن میثم در شرح مختار 14 از بخش دوم نهج البلاغه: ج4، ص383، چاپ سوم است.

و قال في النهاية كل عيب و خلل في شي‌ء فهو عورة و منه حديث علي عليه السلام و لا تصيبوا معمورا أعور الفارس إذ بدا فيه موضع خلل للضرب و إن في قوله عليه السلام إن كنا مخففة من المثقلة و كذا في قوله و إن كان و الواو في قوله و إنهن للحال و الفهر بالكسر الحجر ملأ الكف و قيل مطلقا و الهراوة بالكسر العصا و التناول بهما كناية عن الضرب بهما و قوله عليه السلام و عقبه عطف علي الضمير المستكن المرفوع في قوله فيعير و لم يؤكد للفصل بقوله بها كقوله تعالي ما أَشْرَكْنا وَ لا آباؤُنا.

«675»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ كَانَ يَقُولُ عليه السلام لِأَصْحَابِهِ عِنْدَ الْحَرْبِ :

لَا تَشْتَدَّنَّ عَلَيْكُمْ فَرَّةٌ بَعْدَهَا كَرَّةٌ وَ لَا جَوْلَةٌ بَعْدَهَا حَمْلَةٌ وَ أَعْطُوا السُّيُوفَ حُقُوقَهَا وَ وَطِّنُوا لِلْجُنُوبِ مَصَارِعَهَا وَ اذْمُرُوا أَنْفُسَكُمْ عَلَي الطَّعْنِ الدَّعْسِيِّ وَ الضَّرْبِ الطِّلَحْفِيِّ وَ أَمِيتُوا الْأَصْوَاتَ فَإِنَّهُ أَطْرَدُ لِلْفَشَلِ .

وَ الَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ مَا أَسْلَمُوا وَ لَكِنِ اسْتَسْلَمُوا وَ أَسَرُّوا الْكُفْرَ فَلَمَّا وَجَدُوا عَلَيْهِ أَعْوَاناً أَظْهَرُوهُ.

بيان

لا تشتدن عليكم أي لا تستصعبوا و لا يشق عليكم فرار بعده رجوع إلي الحرب و الجولة الدوران في الحرب و الجائل الزائل عن مكانه و هذا حض لهم علي أن يكروا و يعودوا إلي الحرب إن وقعت عليهم كرة أو المعني إذا رأيتم المصلحة في الفرار لجذب العدو إلي حيث تتمكنوا منه فلا تشتد عليكم و لا تعدوه عارا.

قوله عليه السلام و وطئوا للجنوب مصارعها و في بعض النسخ و وطنوا بالنون أي اجعلوا مصارع الجنوب و مساقطها وطنا لها أو وطيئا لها أي استعدوا للسقوط علي الأرض و القتل و الكلام كناية عن العزم علي الحرب و عدم الاحتراز عن مفاسدها و قال الجوهري ذمرته ذمرا حثثته

در النهایه گوید: هر عیب و نقصی که در چیزی است، عورت است و این حدیث علی علیه السّلام از آن است: «لا تصیبوا معوراً»، اعور الفارس زمانی است که در او محل خللی برای ضربه‌زدن نمایان شود. «و إن» در این کلام امام علیه السّلام: «إن کنّا» ان مخففه از مثقله است و همچنین در این کلام او «و إن کان». و واو در این سخن او «و إنّهن» حاله است، و الفهر با کسره، سنگ به اندازه کف دست است و گفته‌شده مطلقاً سنگ است. الهراوه با کسره یعنی عصا، و گرفتن آن دو، کنایه از ضربه‌زدن به‌وسیله آن دو است. و این کلام امام علیه السّلام: «و عقبه» عطف بر ضمیر مستتر مرفوع در این کلام او: فیعّیر است و برای فصل با «بها» تأکید نشده است، مانند این کلام خداوند: و ما أشرکنا و لا آباؤنا»

روایت 675

نهج البلاغه⁽²⁾: به هنگام جنگ به یارانش می فرمود:

عقب نشینی‌هایی که مقدّمه هجوم دیگری است، و ایستادنی که حمله در پی دارد نگرانتان نسازد، حق شمشیرها را اداء کنید، و پشت دشمن را به خاک بمالید، و برای فرو کردن نیزه‌ها، و محکم‌ترین ضربه‌های شمشیر، خود را آماده کنید، صدای خود را در سینه‌ها نگهدارید که در زدودن سستی نقش بسزایی دارد.به خدایی که دانه را شکافت، و پدیده‌ها را آفرید، آنها اسلام را نپذیرفتند، بلکه به ظاهر تسلیم شدند، و کفر خود را پنهان داشتند و آنگاه که یاورانی یافتند آن را آشکار ساختند.

توضیح

«لا تشتدن علیکم» یعنی فراری که بعد از آن رجوع به جنگ است را دشوار نگیرید و سخت نپندارید. الجوله: چرخش در جنگ است. و جائل: جداشونده از جای خویش است. و این تشویقی است برای آنان، بر اینکه مجدداً حمله کنند و به جنگ بازگردند، اگرچه حمله دیگری بر آنان واقع شد یا معنا این است، زمانی‌که برای کشماندن دشمن به جایی که بر او مسلط شوید، مصلحت را در فرار دید، بر خود سخت نپندارید و آن را ننگ نشمرید.

این کلام امام علیه السّلام که «و وطئوا للجنوب مصارعها» که در بعضی نسخه‌ها «و وطّنوا» با نون آمده است، یعنی محل به زمین افتادن پهلوها و محل سقوط آنها را وطنی برای آنها یا وطئی برای آنها قرار دهید، یعنی برای افتادن بر زمین و کشته‌شدن آماده شود و این کلام، کنایه‌ای از عزم بر جنگ و عدم احتراز از مفاسد آن است. و جوهری گوید: ذمرته ذمراً، یعنی او را تشویق کردم.

1) 675- رواه السيّد الرضيّ رحمه اللّه في المختار: 16 من الباب الثاني من نهج البلاغة.

2) . سید رضی آن را در مختار 16 از بخش دوم نهج البلاغه روایت کرد.

و قال ابن أبي الحديد الطعن الدعسي الذي يحشي به أجواف الأعداء و أصل الدعس الحشو يقال دعست الوعاء أي حشوته.

قوله عليه السلام و ضرب طلحفي بكسر الطاء و فتح اللام أي شديد و اللام زائدة و الياء للمبالغة.

و أميتوا الأصوات أي لا تكثروا الصياح و الفشل الفزع و الجبن و الضعف.

قوله عليه السلام و لكن استسلموا أي انقادوا خوفا من السيف.

«676»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كَلَامٍ لَهُ عليه السلام وَصَّي بِهِ شُرَيْحَ بْنَ هَانِئٍ لَمَّا جَعَلَهُ عَلَي مُقَدِّمَتِهِ إِلَي الشَّامِ .

اتَّقِ اللَّهَ فِي كُلِّ مَسَاءٍ وَ صَبَاحٍ وَ خَفْ عَلَي نَفْسِكَ الدُّنْيَا الْغَرُورَ وَ لَا تَأْمَنْهَا عَلَي حَالٍ وَ اعْلَمْ أَنَّكَ إِنْ لَمْ تَرْدَعْ نَفْسَكَ عَنْ كَثِيرٍ مِمَّا تُحِبُّ مَخَافَةَ مَكْرُوهِهِ سَمَتْ بِكَ الْأَهْوَاءُ إِلَي كَثِيرٍ مِنَ الضَّرَرِ فَكُنْ لِنَفْسِكَ مَانِعاً رَادِعاً وَ لِنَزْوَتِكَ عِنْدَ الْحَفِيظَةِ وَاقِماً قَامِعاً.

بيان

سمت بك قال ابن أبي الحديد أي أفضت بك و في النهاية فلان يسمو إلي المعالي إذا تطاول إليها و النزوة الوثبة و الحفيظة الغضب و قال الجوهري وقمه أي رده و قال أبو عبيدة أي قهره.

«677»

⁽²⁾ وَ رَوَي ابْنُ أَبِي الْحَدِيدِ فِي شَرْحِ النَّهْجِ عَنْ نَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ وَ وَجَدْتُهُ فِي أَصْلِ كِتَابِهِ أَيْضاً عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعْدٍ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جُنْدَبٍ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام كَانَ يَأْمُرُنَا فِي كُلِّ مَوْطِنٍ لَقِينَا مَعَهُ عَدُوَّهُ فَيَقُولُ:

لَا تُقَاتِلُوا الْقَوْمَ حَتَّي يَبْدَءُوكُمْ فَهِيَ حُجَّةٌ أُخْرَي لَكُمْ عَلَيْهِمْ فَإِذَا قَاتَلْتُمُوهُمْ فَهَزَمْتُمُوهُمْ فَلَا تَقْتُلُوا مُدْبِراً وَ لَا تُجْهِزُوا عَلَي جَرِيحٍ وَ لَا تَكْشِفُوا عَوْرَةً

و این ابی الحدید گوید: الطعن الدعسی: ضربه‌ای است که در بطن دشمنان جا داده‌می‌شود. و اصل دعس، پرکردن است و دعست الوعاء، گفته می‌شود: یعنی آن را پر کردم.

و این کلام امام علیه السّلام: «وضرب طلحفی» -باکسره طاء و فتحه لام- یعنی ضربه شدید و لام زائد و یاء برای مبالغه است. «وأمیتوا الاصوات» یعنی بسیار فریاد نکنید. والفشل یعنی فزع، ترس و ضعف. و این کلام امام علیه السّلام: «و لکن استسلموا» یعنی به دلیل ترس از شمشیر مطیع شدند.

روایت 676

نهج البلاغه⁽³⁾: نامه به فرمانده سپاه، شریح بن هانی که او را به سوی شام حرکت داد: در هر صبح و شام از خدا بترس، و از فریب کاری دنیا بر نفس خویش بیمناک باش، و هیچ گاه از دنیا ایمن مباش، بدان که اگر برای چیزهایی که دوست می‌داری، یا آنچه را که خوشایند تو نیست، خود را باز نداری، هوس‌ها تو را به زیان‌های فراوانی خواهند کشید، سپس نفس خود را باز دار و از آن نگهبانی کن، و به هنگام خشم، بر نفس خویش شکننده و حاکم باش.

توضیح

«سمت بک» ابن ابی الحدید گوید: یعنی به تو منتهی شدم. و در النهایه گوید: فلان یسمو إلی المعالی، زمانی‌که مدعی بزرگی‌ها باشد. والنزوه یعنی جهش، الحفیظه یعنی خشم. و جوهری گوید: و قمّه یعنی او را بازگرداند. و ابو عبیده گوید: یعنی بر او غالب شد.

روایت 677

و ابن ابی الحدید⁽⁴⁾

در شرح نهج البلاغه از نصر بن مزاحم –و آن را در اصل کتاب او نیز یافتم- از عمرو بن سعد با اسنادش از عبدالله بن جندب از پدرش گوید که علی علیه السّلام در هر محلی که همراه با او با دشمن روبرو می‌شدیم، به ما امر می‌کرد و می‌فرمود: با آن قوم جنگ را آغاز نکنید تا آنها شروع کنند، زیرا حجّت دیگر بر شما خواهد بود.اگر جنگ کردید و به اذن خدا شکست خوردند آن کس را که پشت کرده نکشید، و مجروحان را به قتل نرسانیدوم رسیدی و کشته ای را

1) 676- رواه السيّد الرضيّ رحمه اللّه في المختار: 56 من الباب الثاني من نهج البلاغة.

2) 677- رواه ابن أبي الحديد في شرح المختار: 54 من نهج البلاغة: ج 4 ص 26 ط الحديث بمصر، و رواه نصر في وقعة صفّين ص 203.

3) . سید رضی آن را در مختار 56 از بخش دوم نهج البلاغه روایت کرد.

4) . ابن ابی الحدید آن را در شرح مختار 54 از نهج البلاغه: ج4، ص 26، چاپ جدید مصر و نصر در وقعه صفین، ص 203 روایت کرده است.

وَ لَا تُمَثِّلُوا بِقَتِيلٍ فَإِذَا وَصَلْتُمْ إِلَي رِحَالِ الْقَوْمِ فَلَا تَهْتِكُوا سِرّاً وَ لَا تَدْخُلُوا دَاراً إِلَّا بِإِذْنٍ وَ لَا تَأْخُذُوا شَيْئاً مِنْ أَمْوَالِهِمْ إِلَّا مَا وَجَدْتُمْ فِي عَسْكَرِهِمْ .

وَ لَا تَهِيجُوا امْرَأَةً بِأَذًي ⁽¹⁾وَ إِنْ شَتَمْنَ أَعْرَاضَكُمْ وَ تَنَاوَلْنَ أُمَرَاءَكُمْ وَ صُلَحَاءَكُمْ فَإِنَّهُنَّ ضِعَافُ الْقُوَي وَ الْأَنْفُسِ وَ الْعُقُولِ وَ لَقَدْ كُنَّا لَنُؤْمَرُ بِالْكَفِّ عَنْهُنَّ وَ هُنَّ مُشْرِكَاتٌ وَ إِنْ كَانَ الرَّجُلُ لَيَتَنَاوَلُ المَرْأَةَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ بِالْهِرَاوَةِ وَ الْحَدِيدِ فَيُعَيَّرُ بِهَا عَقِبُهُ مِنْ بَعْدِهِ.

«678»

⁽²⁾ وَ قَالَ ابْنُ مِيثَمٍ رَحِمَهُ اللَّهُ رُوِيَ أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام كَانَ إِذَا اشْتَدَّ الْقِتَالُ ذَكَرَ اسْمَ اللَّهِ حِينَ يَرْكَبُ ثُمَّ يَقُولُ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَي نِعَمِهِ عَلَيْنَا وَ فَضْلِهِ الْعَمِيمِ سُبْحانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنا هذا وَ ما كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ وَ إِنَّا إِلي رَبِّنا لَمُنْقَلِبُونَ .

ثُمَّ يَسْتَقْبِلُ الْقِبْلَةَ وَ يَرْفَعُ يَدَيْهِ وَ يَقُولُ :

اللَّهُمَّ إِلَيْكَ نُقِلَتِ الْأَقْدَامُ وَ أَفْضَتِ الْقُلُوبُ وَ مُدَّتِ الْأَعْنَاقُ وَ شَخَصَتِ الْأَبْصَارُ وَ أُنْضِيَتِ الْأَبْدَانُ .

اللَّهُمَّ قَدْ صَرَّحَ مَكْنُونُ الشَّنَآنِ وَ جَاشَتْ مَرَاجِلُ الْأَضْغَانِ .

اللَّهُمَّ إِنَّا نَشْكُو إِلَيْكَ غَيْبَةَ نَبِيِّنَا وَ كَثْرَةَ عَدُوِّنَا وَ تَشَتُّتَ أَهْوَائِنَا .

رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَ بَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ .

ثُمَّ يَقُولُ سِيرُوا عَلَي بَرَكَةِ اللَّهِ ثُمَّ يَقُولُ :

اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَكْبَرُ يَا اللَّهُ يَا أَحَدُ يَا صَمَدُ يَا رَبَ

مثله نکنید و چون به اثاثیه پرده ای ندرید و جز به اذن وارد خانه ای نشوید و از اموال انان جز آچه که در اردوگاهشان یافتید چیزی نستانید وزنی را با آزار دادن تحریک نکنید هر چند آبروی شما را بریزند، یا امیران و صلحای شما را دشنام دهند، که آنان در نیروی بدنی و روانی و اندیشه کم توانند، در روزگاری که زنان مشرک بودند مأمور بودیم دست از آزارشان برداریم، و در جاهلیّت اگر مردی با سنگ یا چوب دستی، به زنی حمله می‌کرد، او و فرزندانش را سرزنش می‌کردند.

روایت 678

و ابن میثم⁽³⁾

گوید: روایت است که امیرمؤمنان علیه السّلام زمانی‌که جنگ بر او شدید می‌شد، زمانی‌که سوار می‌شد، نام خدا را ذکر می‌کرد و می‌فرمود: حمد از آن خداست، به‌خاطر نعمت‌هایی که بر ما عطا کرد و به‌خاطر فضل فراگیرش، منزه است کسی‌که این را برای ما مسخر کرد، درحالی‌که با آن قرین نبودیم و ما به‌سوی پروردگار خود باز می‌گردیم. سپس به قبله رو می‌کرد و دستانش را بالا می‌برد و می‌فرمود: خدایا گام‌ها در راه تو در حرکت و قلب‌ها به سوی تو روان شده، و گردن‌ها به درگاه تو کشیده، و دیده‌ها به آستان تو نگران، و بدن‌ها در خدمت تو لاغر شده است، خدایا دشمنی‌های پنهان آشکار، و دیگهای کینه در جوش است، خدایا به تو شکایت می‌کنیم از اینکه پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در میان ما نیست، و دشمنان ما فراوان، و خواسته‌های ما پراکنده است.«پروردگارا بین ما و دشمنانمان به حق داوری فرما که تو از بهترین داورانی«

سپس می‌فرمود: به برکت خدا حرکت کنید، سپس می‌فرمود: الله اکبر، الله اکبر، لا إله إلّا الله، الله اکبر یا الله یا احد یا صمد یا

1) هذا هو الصواب الموافق لما رواه الطبريّ في تاريخه: ج 4 ص 6، و الموافق للمختار: 14 من باب الكتب من نهج البلاغة، و في أصلي هنا: «إلا بإذني».

2) 678 - رواه ابن ميثم رحمه الله في شرح المختار: (15) من باب الكتب من نهج البلاغة: ج 4 ص 385 ط بيروت، وفيه سقط في هذا الموضع منه، بل وفي مواضع أخر من هذه الطبعة.

3) . ابن میثم آن را در شرح مختار 15 از بخش نامه های نهج البلاغه: ج4، ص 385، چاپ بیروت روایت کرد.

مُحَمَّدٍ .

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ اللَّهُمَّ كُفَّ عَنَّا أَيْدِيَ الظَّالِمِينَ .

وَ كَانَ هَذَا شِعَارَهُ بِصِفِّينَ.

«679»

نهج، نهج البلاغة وَ كَانَ عليه السلام يَقُولُ إِذَا لَقِيَ الْعَدُوَّ مُحَارِباً اللَّهُمَّ إِلَيْكَ أَفْضَتِ الْقُلُوبُ .

وَ سَاقَ الدُّعَاءَ إِلَي قَوْلِهِ وَ أَنْتَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ وَ جَعَلَ قَوْلَهُ وَ نُقِلَتِ الْأَقْدَامُ بَعْدَ قَوْلِهِ وَ شَخَصَتِ الْأَبْصَارُ.

بيان

قال الخليل في العين أفضي فلان إلي فلان أي وصل إليه و أصله أنه صار في فضائه.

و قال ابن أبي الحديد أفضت القلوب أي دنت و قربت و يجوز أن يكون أفضت أي بسرها فحذف المفعول انتهي.

و يحتمل أن يكون من أفضيت إذا خرجت إلي الفضاء أي خرجت إلي فضاء رحمتك بسؤالك.

و شخص بصره فهو شاخص إذا فتح عينيه و جعل لا يطرف و أنضيت الأبدان أي أهزلت و منه النضو و هو البعير المهزول و صرح أي انكشف. و الشنآن البغضة و جاشت القدر أي غلت و المراجل القدور و تشتت أهوائنا أي تفرق آرائنا و اختلاف آمالنا و قال في النهاية فتح الحاكم بين الخصمين إذا فصل بينهما و الفاتح الحاكم.

رب محمد. بسم الله الرحمن الرحیم و لا حول و لا قوه إلّا بالله العلیّ العظیم، ایاک نعبد و ایاک نستعین. بار خدایا دست ظالمان را از ما کوتاه کن و این شعار وی در صفین بود .

روایت 679

نهج البلاغه⁽²⁾:

زمانی‌که در جنگ با دشمن روبرو می‌شد، می‌فرمود: «بارخدایا، قلب‌ها به‌سوی تو روانه شده».

و دعا را تا این سخن او ادامه می‌داد: «که تو بهترین داورانی» و این کلام وی «و گام‌ها در راه تو در حرکت است» را بعد از این کلام وی «گردن‌ها به درگاه تو کشیده‌شده است» آورده‌است.

توضیح

الخلیل در العین گوید: افضی فلان إلی فلان، یعنی فلانی به فلانی رسید و اصلش این است که او در فضای وی قرار گرفت. و ابن ابی الحدید گوید: افضت القلوب، یعنی نزدیک شد و جایز است که أفضت باشد، یعنی سرش را و مفعول محذوف باشد. پایان

و محتمل است که از أفضیت باشد، زمانی‌که به قصد فضاء خارج شوی، یعنی با خواسته‌ای به‌سوی فضای رحمت او خارج شوی. و «شخص بصره فهو شاخص» زمانی است که چشمانش را بگشاید و پلک نزند. واُنضیت الابدان یعنی نحیف شد و نضو که شتر لاغر است، از این ریشه است. و صرّح یعنی آشکار شد. الشنآن یعنی کینه، جاشت القدر یعنی دیگ جوشید. والمراجل یعنی دیگ‌ها، و تشتّت اهوائنا یعنی نظراتمان پراکنده و آرزوهایمان مختلف شد و در النهایه گوید: فتح الحاکم بین الخصمین یعنی میان آنها را حل و فصل کرد و الفاتح یعنی داور .

1) 679- رواه السيّد الرضيّ رفع اللّه مقامه في المختار: 15 من الباب الثاني من كتاب نهج البلاغة. و رواه أيضا في الحديث: 3 من باب: «مقدار الجزية» في آخر كتاب الزكاة من كتاب الاستبصار: ج 2 ص 53. مما اختار من كلم أمير المؤمنين.

2) . سید رضی آن را در مختار 15 از بخش دوم نهج البلاغه روایت کرد. همچنین آن را در حدیث سوم از باب «مقدار الجزیه» در آخر کتاب زکات از کتاب الاستبصار ج2، ص 53، از مختار کلام امیر مؤمنان روایت کرده است.

باب 29 باب كتب أمير المؤمنين عليه السلام و وصاياه إلي عماله و أمراء أجناده‌

الأخبار

«680»

⁽¹⁾ ف، تحف العقول وَصِيَّتُهُ لِزِيَادِ بْنِ النَّضْرِ حِينَ أَنْفَذَهُ عَلَي مُقَدِّمَتِهِ إِلَي صِفِّينَ اتَّقِ اللَّهَ فِي كُلِّ مُمْسًي وَ مُصْبَحٍ وَ خَفْ عَلَي نَفْسِكَ الْغَرُورَ وَ لَا تَأْمَنْهَا عَلَي حَالٍ مِنَ الْبَلَاءِ وَ اعْلَمْ أَنَّكَ إِنْ لَمْ تَزَعْ نَفْسَكَ عَنْ كَثِيرٍ مِمَّا تُحِبُّ مَخَافَةَ مَكْرُوهِهِ سَمَتْ بِكَ الْأَهْوَاءُ إِلَي كَثِيرٍ مِنَ الضُّرِّ حَتَّي تَطْعُنَ فَكُنْ لِنَفْسِكَ مَانِعاً وَازِعاً عَنِ الظُّلْمِ وَ الْغَيِّ وَ الْبَغْيِ وَ الْعُدْوَانِ .

قَدْ وَلَّيْتُكَ هَذَا الْجُنْدَ فَلَا تَسْتَذِلَّنَّهُمْ وَ لَا تَسْتَطِلْ عَلَيْهِمْ فَإِنَّ خَيْرَكُمْ أَتْقَاكُمْ تَعَلَّمْ مِنْ عَالِمِهِمْ وَ عَلِّمْ جَاهِلَهُمْ وَ احْلُمْ عَنْ سَفِيهِهِمْ فَإِنَّكَ إِنَّمَا تُدْرِكُ الْخَيْرَ بِالْعِلْمِ وَ كَفِّ الْأَذَي وَ الْجَهْلِ .

ثُمَّ أَرْدَفَهُ عليه السلام بِكِتَابٍ يُوصِيهِ فِيهِ وَ يُحَذِّرُهُ وَ هَذَا نَصُّهُ :

اعْلَمْ أَنَّ مُقَدِّمَةَ الْقَوْمِ عُيُونُهُمْ وَ عُيُونُ الْمُقَدِّمَةِ طَلَائِعُهُمْ فَإِذَا أَنْتَ خَرَجْتَ مِنْ بِلَادِكَ وَ دَنَوْتَ مِنْ عَدُوِّكَ فَلَا تَسْأَمْ مِنْ تَوْجِيهِ الطَّلَائِعِ فِي كُلِّ نَاحِيَةٍ وَ فِي

باب بیست و نهم: نامه‌های امیرمؤمنان علیه السّلام و توصیه‌های او به کارگزاران، فرماندهان لشکرش

روایات

روایت 680

تحف العقول⁽²⁾:

توصیه او به زیاد بن نضر، زمانی‌که او را در جلودار خود به‌سوی صفین فرستاد فرمود: در هر عصر و صبح، تقوای خدا پیشه کن و بر نفست از فریب بترس و در هیچ حالی از آزمایش بر آن ایمن نباش. و بدان که تو اگر نفست را از بسیاری از آنچه‌که دوست داری، باز نداری، هواها تو را به‌سوی بسیاری از ترس مکروه آن، از ضررها می‌برد تا اینکه سالخورده شوی، پس مانع و بازدارنده‌ای برای نفست از ظلم، گمراهی، ستم و دشمنی باش.

تو را بر این لشکر گماردم، پس آنها را ناچیز نشمار و بر آنان فخر فروشی نکن که برترین شما باتقواترین شماست که از دانایشان فرامی‌گیرد و به نادانشان می‌آموزد. درباره سفیه آنان بردبار باش که تو با علم، به خیر دست می‌یابی و از آزار و جهل خودداری کن.

سپس آن را با نامه‌ای که در آن او را توصیه می‌کند و برحذر می‌دارد، به پایان می‌رساند که متن آن این است: «بدان که جلودار جمع، چشم آنان است و چشم جلودار، طلایه‌دار آن است، پس تو زمانی‌که از سرزمینت خارج شدی و به دشمن نزدیک شدی، از جهت‌دهی طلایه‌داران در هر ناحیه و در

1) 680- رواه الحسن بن عليّ بن شعبة رحمه اللّه في الحديث: 21 مما اختار من كلامه عليه السلام في كتاب تحف العقول ص 130، و في طبع آخر ص 191.

2) . حسن بن علی بن شعبه آن را در حدیث 21 از مختار کلام امام عایه السلام در کتاب تحف العقول ص 130، و در چاپ دیگر ص 191 روایت کرد.

بَعْضِ الشِّعَابِ وَ الشَّجَرِ وَ الْخَمَرِ وَ فِي كُلِّ جَانِبٍ حَتَّي لَا يَغْتَرَّكُمْ عَدُوُّكُمْ وَ يَكُونَ لَكُمْ كَمِينٌ .

وَ لَا تُسَيِّرِ الْكَتَائِبَ وَ الْقَبَائِلَ مِنْ لَدُنِ الصَّبَاحِ إِلَي الْمَسَاءِ إِلَّا عَلَي تَعْبِئَةٍ فَإِنْ دَهِمَكُمْ أَمْرٌ أَوْ غَشِيَكُمْ مَكْرُوهٌ كُنْتُمْ قَدْ تَقَدَّمْتُمْ فِي التَّعْبِئَةِ وَ إِذَا نَزَلْتُمْ بَعْدُ وَ نَزَلَ بِكُمْ فَلْيَكُنْ مُعَسْكَرُكُمْ فِي أَقْبَالِ الشِّرَافِ أَوْ فِي سِفَاحِ الْجِبَالِ وَ أَثْنَاءِ الْأَنْهَارِ كَيْ مَا تَكُونَ لَكُمْ رِدْءاً وَ دُونَكُمْ مَرَدّاً وَ لْتَكُنْ مُقَاتَلَتُكُمْ مِنْ وَجْهٍ وَاحِدٍ أَوِ اثْنَيْنِ .

وَ اجْعَلُوا رُقَبَاءَ فِي صَيَاصِي الْجِبَالِ وَ بِأَعْلَي الشِّرَافِ وَ بِمَنَاكِبِ الْأَنْهَارِ يَرْتَوُونَ لَكُمْ لِئَلَّا يَأْتِيَكُمْ عَدُوٌّ مِنْ مَكَانِ مَخَافَةٍ أَوْ أَمْنٍ .

وَ إِذَا نَزَلْتُمْ فَانْزِلُوا جَمِيعاً وَ إِذَا رَحَلْتُمْ فَارْحَلُوا جَمِيعاً .

وَ إِذَا غَشِيَكُمُ اللَّيْلُ فَنَزَلْتُمْ فَحُفُّوا عَسْكَرَكُمْ بِالرِّمَاحِ وَ التِّرَسَةِ وَ اجْعَلُوا رُمَاتَكُمْ يَلُونَ تِرَسَتَكُمْ كَيْلَا تُصَابَ لَكُمْ غِرَّةٌ وَ لَا تُلْقَي لَكُمْ غَفْلَةٌ وَ احْرُسْ عَسْكَرَكَ بِنَفْسِكَ وَ إِيَّاكَ أَنْ تَرْقُدَ إِلَي أَنْ تُصْبِحَ إِلَّا غِرَاراً أَوْ مَضْمَضَةً ثُمَّ لْيَكُنْ ذَلِكَ شَأْنَكَ وَ دَأْبَكَ حَتَّي نَنْتَهِيَ إِلَي عَدُوِّكَ .

وَ عَلَيْكَ بِالتُّؤَدَةِ فِي حَرْبِكَ وَ إِيَّاكَ وَ الْعَجَلَةَ إِلَّا أَنْ تُمْكِنَكَ فُرْصَةٌ وَ إِيَّاكَ أَنْ تُقَاتِلَ إِلَّا أَنْ يَبْدَءُوكَ أَوْ يَأْتِيَكَ أَمْرِي وَ السَّلَامُ عَلَيْكَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ.

بيان

قوله عليه السلام حتي تطعن بضم العين أي تكبر من قولهم طعن في السن و قد مضي شرحها و إنما كررنا للاختلاف بين الروايات.

«681»

يب، تهذيب الأحكام سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ

برخی از دره‌ها، درختان و خمر و در هر جانبی بیزار نباش تا دشمن شما را اغفال نکند و در کمین شما نباشد.

گردان‌ها و دسته‌ها را از صبح تا شب جز بر تجهیز، به حرکت درنیاور که اگر امری بر شما رسید یا مکروهی شما را فرا گرفت، در تجهیز مقدم شده‌اید و چون بر دشمنی که بر شما وارده شده است، فرود آمدید، اردوگاه شما باید رو به بلندی یا در دامنه کوه و میان رودها باشد تا برای شما پشتیبان راه برگشت باشد و نبردتان باید از یک یا دو سمت باشد.

و مراقبانی را در دل کوه‌ها و بالاترین بلندی و در کنار رودها، درحالی‌که به شما آبرسانی می‌کنند، قرار دهید تا دشمن از محل مورد بیم یا امن بر شما وارد نشود. و چون فرود آمدید، همگی فرود آیید و چون رفتید، همگی بروید.

و چون شب فرا رسید و فرود آمدید، لشکرتان را با نیزه و سپر بپوشانید و تیراندازتان را بعد از سپرها قرار دهید تا دچار بی‌توجهی و غفلت نشوید و خودت از لشکرت مراقبت کن و برحذر باش که تا صبح، جز به‌صورت شتاب‌زده و کوتاه نخوابی و این باید شأن و عادت تو باشد تا زمانی‌که به دشمن ختم می‌شود. و متانت در جنگ بر تو لازم است و از شتاب برحذر باش، مگر زمانی‌که فرصت به تو دست می‌دهد و برحذر باش که با او نجنگی مگر اینکه او بر تو آغاز کند، تا اینکه فرمان من به تو برسد. و سلام و رحمت خدا بر تو باد.

توضیح

این کلام او: «حتی تطعن» با ضمه یعنی بزرگ شوی، برگرفته از این سخن آنان: «طعن فی السن» که شرح آن بیان شد و فقط به‌جهت اختلاف روایات تکرار کردیم.

روایت 681

⁽²⁾. شیخ طوسی آن را قبل از عنوان «باب الخمس و الغنائم» در حدث آخر از «باب الخراج و عمارة الأرضیین» کتاب تهذیب الأحکام:

1) 681- رواه الشيخ الطوسيّ رفع اللّه مقامه قبل عنوان: «باب الخمس و الغنائم» في الحديث الأخير، من «باب الخراج و عمارة الأرضين» من كتاب تهذيب الأحكام: ج 4 ص 120، ط النجف، و رواه أيضا في الحديث: 3 من باب «مقدار الجزية» في آخر كتاب الزكاة من كتاب الاستبصار ج 2، ص 53. و رواه أيضا الشيخ الصدوق في الحديث: 95 في باب الخراج و الجزية قبيل باب الصوم من كتاب من لا يحضره الفقيه: ج 2 ص 26.

2) بصائر الدرجات

إِبْرَاهِيمَ بْنِ عِمْرَانَ الشَّيْبَانِيِّ عَنْ يُونُسَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ يَحْيَي بْنِ الْأَشْعَثِ الْكِنْدِيِّ عَنْ مُصْعَبِ بْنِ يَزِيدَ الْأَنْصَارِيِّ قَالَ: اسْتَعْمَلَنِي أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام عَلَي أَرْبَعَةِ رَسَاتِيقِ الْمَدَائِنِ الْبِهْقُبَاذَاتِ وَ نَهْرِ شيريا وَ نَهْرِ جُوَيْرٍ وَ نَهْرِ الْمَلِكِ وَ أَمَرَنِي أَنْ أَضَعَ عَلَي كُلِّ جَرِيبِ زَرْعٍ غَلِيظٍ دِرْهَماً وَ نِصْفاً وَ عَلَي كُلِّ جَرِيبٍ وَسَطٍ دِرْهَماً وَ عَلَي كُلِّ جَرِيبِ زَرْعٍ رَقِيقٍ ثُلُثَيْ دِرْهَمٍ وَ عَلَي كُلِّ جَرِيبِ كَرْمٍ عَشَرَةَ دَرَاهِمَ وَ عَلَي كُلِّ جَرِيبِ نَخْلٍ عَشَرَةَ دَرَاهِمَ وَ عَلَي كُلِّ جَرِيبِ الْبَسَاتِينِ الَّتِي تَجْمَعُ النَّخْلَ وَ الشَّجَرَ عَشَرَةَ دَرَاهِمَ وَ أَمَرَنِي أَنْ أُلْقِيَ كُلَّ نَخْلٍ شَاذٍّ عَنِ الْقُرَي لِمَارَّةِ الطَّرِيقِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ وَ لَا آخُذَ مِنْهُ شَيْئاً وَ أَمَرَنِي أَنْ أَضَعَ عَلَي الدَّهَاقِينِ الَّذِينَ يَرْكَبُونَ الْبَرَاذِينَ وَ يَتَخَتَّمُونَ بِالذَّهَبِ عَلَي كُلِّ رَجُلٍ مِنْهُمْ ثَمَانِيَةً وَ أَرْبَعِينَ دِرْهَماً وَ عَلَي أَوْسَاطِهِمْ وَ التُّجَّارِ مِنْهُمْ عَلَي كُلِّ رَجُلٍ أَرْبَعَةً وَ عِشْرِينَ دِرْهَماً وَ عَلَي سَفِلَتِهِمْ وَ فُقَرَائِهِمْ اثْنَيْ عَشَرَ دِرْهَماً عَلَي كُلِّ إِنْسَانٍ مِنْهُمْ قَالَ فَجَبَيْتُهَا ثَمَانِيَةَ عَشَرَ أَلْفَ أَلْفِ دِرْهَمٍ فِي سَنَةٍ.

إيضاح

قال محمد بن إدريس رحمه الله في كتاب السرائر بهرسير بالباء المنقطة من تحتها نقطة واحدة و السين غير المعجمة هي المدائن و الدليل علي ذلك أن الراوي قال استعملني علي أربعة رساتيق ثم عد خمسة فذكر المدائن ثم ذكر من جملة الخمسة بهرسير فعطف علي اللفظ دون المعني.

فإن قيل لا يعطف الشي‌ء علي نفسه قلنا إنما عطف علي اللفظة دون المعني و هذا كثير في القرآن و الشعر قال الشاعر:

إلي الملك القرم و ابن الهمام *** و ليث الكتيبة في المزدحم

فكل هذه الصفات راجعة إلي موصوف واحد و قد عطف بعضها علي بعض لاختلاف ألفاظها.

و يدل علي ما قلناه أيضا ما ذكره أصحاب السير في كتاب صفين قالوا لما سار أمير المؤمنين عليه السلام إلي صفين قالوا ثم مضي نحو ساباط حتي انتهي إلي مدينة بهرسير و إذا رجل من أصحابه ينظر إلي آثار كسري و هو يتمثل بقول ابن يعفور السهمي:

ج4، ص 120، چاپ نجف و نیز در حدیث (3) م باب «مقدار الجزیه» در آخر کتاب زکات از کتاب الاستبصار ج 2، ص 53 روایت کرد.

و شیخ صدوق نیز آن را در حدیث 95 در باب الخراج و الجزیه قبل از الصوم از کتاب من لایحضره الفقیه: ج2، ص 26 روایت کرد.: مصعب بن یزید انصاری گوید: امیرمؤمنان علی بن ابی طالب علیه السّلام مرا در چهار رستاق مدائق بر کار گمارد: بهقباذات، نهر شیریا، نهر جویر و نهر ملک و به من فرمان داد که بر هر جریب زراعی یک و نیم درهم و بر هر جریب وسط، یک درهم و بر هر جریب زرع مملوک، درهم و بر هر جریب انگور، ده درهم و بر هر جریب نخل، ده درهم و بر هر جریب بستان شامل نخل و درخت، ده درهم قرار دهم و امر فرمود که هر نخل نادر از روستاها را برای عابران راه در راه مانده بیاندازم و چیزی از آن نگیرم و امر کرد که بر هر یک از دهقانانی که بر اسب‌کاری سوار می‌شود و انگشتر طلا بر دست می‌کنند، چهل و هشت درهم وضع کنم و بر هر یک از اواسط و تجار آنان بیست و چهار درهم و بر هر یک از پایین دستان و فقرای آنها دوازده درهم وضع کنم. گوید: در هر سال هجده هزار هزار درهم جمع‌آوری کردم.

توضیح

محمد بن ادریس رحمه الله در کتاب السرائر گوید: «بهر سیر» با باء و سین، همان مدائن است و دلیل بر آن این است که راوی گوید: مرا در چهار رستاق به کار گمارد، سپس پنج نام را ذکر کرد، پس مدائن را ذکر کرد، سپس «بهر سیر» را در جمله پنج نام ذکر کرد. پس معطوف بر لفظ است، بدون معنی. و اگر گفته شده که چیزی بر خودش عطف نمی‌شود، می‌گوییم: فقط به لفظ نه معنا عطف شده است و این در قرآن و شعر فراوان است. شاعر گوید:

إلی الملک القرم و ابن الهمام و لیث الکتیبه فی المزدحم

به پادشاه بزرگ و فرزند شخص بزرگوار و بخشنده و شیر گردان در اوج درگیری جنگ.

که همه این صفات به یک موصوف باز می‌گردد و برخی از آنها به‌جهت اختلاف الفاظ به برخی دیگر عطف شده است. و همچنین آنچه‌که اصحاب سیر در کتاب صفین ذکر کرده‌اند بر آنچه‌که ذکر کردیم دلالت دارد، دلالت دارد که گویند: زمانی‌که امیرمؤمنان علیه السّلام به‌سوی صفین حرکت کرد، گفتند: سپس به‌سمت ساباط رفت تا اینکه به مدینه «بهر سیر» رسید و زمانی‌که یکی از اصحابش درحال نگریستن به آثار کسری، این گفته ابن یعفور سهمی را به‌عنوان مثال می‌آورد: جرت الریاح إلی محل دیارهم فکأنما کانوا علی میعاد

جرت الرياح إلي محل ديارهم *** فكأنما كانوا علي ميعاد

فقال عليه السلام أ فلا قلت كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ وَ زُرُوعٍ وَ مَقامٍ كَرِيمٍ وَ نَعْمَةٍ كانُوا فِيها فاكِهِينَ كَذلِكَ وَ أَوْرَثْناها قَوْماً آخَرِينَ الآية.

و أما البهقباذات فهي ثلاثة البهقباذ الأعلي و هي ستة طساسيج طسوج بابل و خطرنية و الفلوجة العليا و السفلي و النهرين و عين التمر.

و البهقباذ الأوسط أربعة طساسيج طسوج الجية و البداءة و سور إبريسما و نهر الملك و بارسوما.

و البهقباذ الأسفل خمسة طساسيج منها طسوج فرات و بارقلي و طسوج السيلحين الذي فيه الخورنق و السدير ذكر ذلك عبد الله بن خردادبه في كتاب الممالك و المسالك ⁽¹⁾

أقول: إنه رحمه الله بني كلامه علي ما نقله من كتاب المقنعة و فيه و البهقباذات مع العطف.

و علي ما في كتاب التهذيب الظاهر إضافة الرساتيق إلي المدائن فيحتمل أن يكون بهرسير عطفا علي أربعة و يكون البهقباذات بيانا لأربعة رساتيق المدائن أي استعملني علي البهقباذات و علي بهرسير.

و أن يكون معطوفا علي رساتيق أي استعملني علي أربعة أشياء أحدها رساتيق المدائن و هي البهقباذات و الثاني بهرسير و هكذا.

و أن يكون معطوفا علي البهقباذات إحدي الرساتيق و المحل الذي يجري فيه نهر شيريا ثانيها.

ثم اختلف في قراءة بهرسير فقد قرأ ابن إدريس كما عرفت و يؤيده ما نقله و نقلنا أيضا في موضع آخر من كتاب صفين.

بادها به سوی دیار آنان وزیدن گرفت گویی که وعده ای داشت.

امام علیه السّلام فرمود: آیا نگفتم: «کَمْ تَرَکُوا مِن جَنَّاتٍ وَعُیُونٍ* وَزُرُوعٍ وَمَقَامٍ کَرِیمٍ* وَنَعْمَةٍ کَانُوا فِیهَا فَاکِهِینَ * کَذَلِکَ وَأَوْرَثْنَاهَا قَوْمًا آخَرِینَ» {[وه] چه باغها و چشمه‌سارانی [که آنها بعد از خود] بر جای نهادند، و کشتزارها و جایگاه‌های نیکو، و نعمتی که از آن برخوردار بودند، [آری] این چنین [بود] و آنها را به مردمی دیگر میراث دادیم}

و بهقباذات سه تاست، بهقباذ اعلی که شش طسوج است، طسوج بابل، خطرنیه، فلوجه علیا، سفلی، نهرین و عین القمر.

و بهقباذ اوسط چهار طسوج است، طسوج جیه، بداوت، سور ابرسیما، نهر ملک و بارسوما. و بهقباذ اسفل پنج طسوج است که عبارت است از طسّوج فرات، بارقلی، طسوج سیلحین که خوزنق و سدیر در آن است. عبدالله بن خرداد به آن را در کتاب الممالک و المسالک ذکر کرده است.⁽²⁾

می‌گویم: او رحمه‌الله سخن خود را بر آنچه‌که از کتاب المقنعه نقل کرده است، بنا نهاده‌است و البهقباذات در آن با عطف آمده است. و براساس آنچه‌که در کتاب التهذیب آمده است، که ظاهر، اضافه رساتیق به مدائن است، پس محتمل است که «بهر سیر» عطف بر اربعه باشد و «بهقباذات» بیان اربعه رساتیق المدائن باشد، یعنی مرا بر بهقباذات و بر بهر سیر به‌کار گمارد. و نیز محتمل است که معطوف به رساتیق باشد، یعنی مرا بر چهار ناحیه بر کار گمارد که یکی از آنها، رستاق‌های مدائن است که همان بهقباذات است و دومی بهر سیر است و این چنین. و محتمل است که معطوف بر «بهقباذات» باشد، اول رساتیق و محلی که نهر شیربا در آن جریان دارد دومین آن است. سپس در قرائت بهر سیر اختلاف است، ابن ادریس چنانکه دریافتی قرائت کرده است و آنچه‌که او نقل کرده است و در جایی دیگر از کتاب صفین نیز نقل کردیم، مؤید آن است .

1) و قريبا منه ذكره الياقوت في كتاب معجم البلدان: ج 1، ص 516 و ج 6 ص 131.

2) . نزدیک به آن را یاقوت در کتاب معجم البلدان: ج1، ص516، ج 6، ص 131 ذکر کرده است.

و قرأ بعض الأفاضل نهرسير بالنون و السين المهملة و بعضهم نهرشير بالنون و الشين المعجمة و قال هو النهر الذي عمله فرهاد لشيرين و هو من أعمال المدائن و منهم من قرأ بهرشير بالباء و الشين المعجمة أي المعمول لأجل اللبن و هو بعيد و منهم من قرأ نهرسر بإسقاط الياء من بين المهملين أي النهر الأعلي و كذا اختلف النسخ في نهر جوير ففي بعضها بالجيم فالواو فالياء المثناة التحتانية فالراء المهملة و في بعضها بإبدال الياء باء موحدة و في بعضها بإبدال الراء نونا و قال الفيروزآبادي الطسوج كسفود الناحية و في النهاية هو استخراج المال من مظانه ⁽¹⁾

«682»

⁽²⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي أُمَرَائِهِ عَلَي الْجُيُوشِ ⁽³⁾:

مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَي أَصْحَابِ الْمَسَالِحِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ حَقّاً عَلَي الْوَالِي أَنْ لَا يُغَيِّرَهُ عَلَي رَعِيَّتِهِ فَضْلٌ نَالَهُ وَ لَا طَوْلٌ خُصَّ بِهِ وَ أَنْ يَزِيدَهُ مَا قَسَمَ اللَّهُ لَهُ مِنْ نِعَمِهِ دُنُوّاً مِنْ عِبَادِهِ وَ عَطْفاً عَلَي إِخْوَانِهِ .

أَلَا وَ إِنَّ لَكُمْ عِنْدِي أَنْ لَا أَحْتَجِزَ دُونَكُمْ سِرّاً إِلَّا فِي حَرْبٍ وَ لَا أَطْوِيَ دُونَكُمْ أَمْراً إِلَّا فِي حُكْمٍ وَ لَا أُؤَخِّرَ لَكُمْ حَقّاً عَنْ مَحَلِّهِ وَ لَا أَقِفَ بِهِ دُونَ مَقْطَعِهِ وَ أَنْ تَكُونُوا عِنْدِي فِي الْحَقِّ سَوَاءً فَإِذَا فَعَلْتُ ذَلِكَ وَجَبَتْ لِلَّهِ عَلَيْكُمُ النِّعْمَةُ وَ لِي عَلَيْكُمُ الطَّاعَةُ وَ أَنْ لَا تَنْكُصُوا عَنْ دَعْوَةٍ وَ لَا تُفَرِّطُوا فِي صَلَاحٍ وَ أَنْ تَخُوضُوا الْغَمَرَاتِ إِلَي الْحَقِّ فَإِنْ أَنْتُمْ لَمْ تَسْتَقِيمُوا لِي عَلَي ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ أَحَدٌ أَهْوَنَ عَلَيَّ مِمَّنِ اعْوَجَّ مِنْكُمْ ثُمَّ أُعْظِمُ لَهُ الْعُقُوبَةَ وَ لَا يَجِدُ عِنْدِي فِيهَا رُخْصَةً فَخُذُوا هَذَا مِنْ أُمَرَائِكُمْ وَ أَعْطُوهُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ مَا يُصْلِحُ اللَّهُ بِهِ أَمْرَكُمْ.

«683»

⁽⁴⁾

ما، الأمالي للشيخ الطوسي الْمُفِيدُ عَنِ الْكَاتِبِ عَنِ الْأَجْلَحِ عَنْ جُنْدَبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ عَنْ

و یکی از افاضل «نهر سیر» با نون و سین قرائت کرده است و برخی از آنها «نهر شیر» با نون و شین قرائت کرده‌اند و گویند: نهری است که فرهاد برای شیرین ایجاد کرد و از بخش‌های مدائن است و برخی از آنان «بهر شیر» با باء و شین قرائت کرده است، یعنی انجام شده به‌خاطر شیر که این بعید است. و برخی از آنان «نهر سر» با حذف یاء از میان سین و راء قرائت کرده است، یعنی نهر اعلی و همچنین نسخه ها درباره «نهر جویر» نیز دچار اختلاف هستند. در برخی از آنها با جیم، واو، یاء، راء و در برخی دیگر با تبدیل یاء به باء و در برخی دیگر با تبدیل راء به نون آمده است. فیروزآبادی گوید: طسوج بر وزن سفود یعنی ناحیه، و در النهایه بیرون آوردن مال از محل مورد حدس است.

روایت 682

نهج البلاغه⁽⁵⁾: نامه به فرماندهان سپاه: از بنده خدا، علی بن ابی طالب، امیر مؤمنان به نیروهای مسلّح و مرز داران کشور پس از یاد خدا و درود همانا بر زمامدار واجب است که اگر اموالی به دست آورد، یا نعمتی مخصوص او شد، دچار دگرگونی نشود، و با آن اموال و نعمت‌ها، بیشتر به بندگان خدا نزدیک گردد و به برادرانش مهربانی بیشتری روا دارد.

آگاه باشید حق شما بر من آن است که جز اسرار جنگی هیچ رازی را از شما پنهان ندارم، و کاری را جز حکم شرع، بدون مشورت با شما انجام ندهم، و در پرداخت حق شما کوتاهی نکرده و در وقت تعیین شده آن بپردازم، و با همه شما به گونه‌ای مساوی رفتار کنم. پس وقتی من مسئولیّت‌های یاد شده را انجام دهم، بر خداست که نعمت‌های خود را بر شما ارزانی دارد، و اطاعت من بر شما لازم است، و نباید از فرمان من سرپیچی کنید، و در انجام آنچه صلاح است سستی ورزید، و برای رسیدن به حق تلاش کنید، حال اگر شما پایداری نکنید، خوارترین افراد نزد من انسان کج رفتار است، که او را به سختی کیفر خواهم داد، و هیچ راه فراری نخواهد داشت، پس دستور العمل‌های ضروری را از فرماندهانتان دریافت داشته، و از فرماندهان خود در آنچه که خدا امور شما را اصلاح می‌کند، اطاعت کنید، با درود.

روایت 683

امالی طوسی

1) لم أجد مادة «طسج» في طبعة الحديث ببيروت من كتاب النهاية.

2) 682- رواه السيّد الرضيّ رحمه اللّه في المختار: 50 من الباب الثاني من كتاب نهج البلاغة.

3) هذا هو الصواب، و في ط الكمبانيّ من أصلي: «من كلام له عليه السلام إلي أمرائه علي الجيوش».

4) 683- رواه الشيخ الطوسيّ رفع اللّه مقامه في الحديث: 33 من الجزء الثامن من أماليه: ج 1، ص 136، ط 1. و رويناه عن مصدر آخر في المختار: 84 من باب الكتب من كتاب نهج السعادة: ج 4 ص 228 ط 1.

5) . سید رضی آن را در مختار 50 از باب دوم کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

ثَعْلَبَةَ بْنِ زَيْدٍ الْحِمَّانِيِّ قَالَ كَتَبَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام إِلَي أُمَرَاءِ الْأَجْنَادِ وَ ذَكَرَ نَحْوَهُ وَ فِيهِ فَضْلُ مَالِهِ وَ لَا مَرْتَبَةَ اخْتَصَّ بِهَا وَ فِيهِ فَإِذَا فَعَلْتَ ذَلِكَ وَجَبَتْ لِي عَلَيْكُمُ الْبَيْعَةُ وَ لِي مِنْكُمُ الطَّاعَةُ وَ فِيهِ لَمْ يَكُنْ أَحَدٌ أَهْوَنَ عَلَيَّ مِمَّنْ خَالَفَنِي فِيهِ ثُمَّ أُحِلَّ بِكُمْ فِيهِ عُقُوبَتُهُ وَ لَا تَجِدُوا عِنْدِي إِلَي قَوْلِهِ عليه السلام وَ أَعْطُوا مِنْ أَنْفُسِكُمْ هَذَا يُصْلِحُ أَمْرَكُمْ.

بيان

قال ابن الأثير في مادة سلح من كتاب النهاية المسلحة القوم الذين يحفظون الثغور من العدو و سموا مسلحة لأنهم يكونون ذوي سلاح أو لأنهم يسكنون المسلحة و هي كالثغر و المرقب يكون فيه أقوام يرقبون العدو لأن لا يطرقهم علي غفلة فإذا رأوه أعلموا أصحابهم ليتأهبوا له و جمع المسلح : مسالح.

قوله عليه السلام أن لا يغيره أي لا يصير الفضل الذي ناله الوالي و الطول الذي خصه الله به و هو الولاية سبأ لتغيره علي رعيته بالخروج عن العدل و الجفاء عليهم.

قوله عليه السلام أن لا أحتجز قال ابن ميثم أي لا أمنع و قال ابن أبي الحديد أي لا أستتر.

و كلاهما غير موجودين في كلام أهل اللغة و إن كان ما ذكره الجوهري من أنه يقال احتجز الرجل بإزاره أي شد إزاره علي وسطه قريبا مما ذكره ابن أبي الحديد لكنه بهذا المعني غير متعد و كذا استتر كما ذكره في تفسيره و المناسب هو ما ذكره ابن ميثم و إن كان غير موجود في كلامهم.

و استثناء الحرب لأنه خدعة و لا يناسب إفشاء الآراء فيه.

و لا أطوي دونكم أمرا أي أظهركم علي كل ما في نفسي مما يحسن إظهاركم عليه فأما الأحكام الشرعية و القضاء علي أحد الخصمين فإني لا

⁽¹⁾:

ثعلبه بن زید حمانی گوید: امیرمؤمنان علیه السّلام برای فرماندهان لشکرها نوشت و مانند آن را ذکر کرد و در آن آمده است: «مالش زیاد شد و هیچ مرتبه نیست که به آن مختص شود» و نیز آمده است: «و چون چنین کردم، بیعت من بر شما و اطاعت شما از من واجب می‌شود.» و نیز آمده است: «کسی نزد من خوارتر از کسی‌که درباره آن با من مخالفت کند نیست، پس عقوبت او درباره آن، آن را بر شما حلال می‌کنم و نیایید نزد من» تا این سخن وی: «و اطاعت کنید که این امر شما را اصلاح می‌کند» آمده است.

توضیح

ابن اثیر گوید: درباره ماده «سلح» از کتاب النهایه گوید: المسلحه کوهی هستند که نواحی را از دشمن محافظت می‌کنند و به این دلیل مسلحه نامیده شده‌اند که صاحب سلاح هستند یا به این دلیل که در مسلحه سکونت دارند که مانند ناحیه و محل مراقبت که در آن اقوامی هستند که مراقب دشمن هستند که به‌صورت ناگهانی بر آنها نتازند و چون این را ببینند، یاران خود را آگاه می‌کنند، برای آن آماده شوند و جمع مسلح، مسالح است.

این کلام امام علیه السّلام: «أن لایغیره» یعنی برتری که والی به آن دست یافته و لطفی که خداوند او را به آن مخصوص گردانیده است که همان ولایت است، عاملی برای غیرت او بر رعیتش به‌صورت خروج از عدالت و ستم بر آنان نمی‌گردد.

و این کلام او که: «أن لا آحتجز» این میثم گوید: یعنی منع نمی‌کنم. و ابن ابی الحدید گوید: یعنی پنهان نمی‌کنم و هیچ‌یک در کلام اهل لغت موجود نیست، گرچه آنچه که جوهری در این خصوص ذکر کرده که گفته می‌شود: احتجز الرجل بإزاره، یعنی ازارش را بر کمرش بست، به آنچه که ابن ابی الحدید بیان کرده است، نزدیک است اما با این معنا متعدی نیست و استتر نیز چنین است، چنانکه در تفسیر آن بیان کرده است و مناسب چیزی است که این میثم ذکر کرده است، گرچه در کلام آنان موجود نیست.

و مستثنی کردن جنگ به این دلیل است که آن نیرنگ است و افشای آراء در آن مناسب نیست. «و لا أطوی دونکم امراً» یعنی شما را از آنچه‌که در درونم است تا آنچه‌که آگاه کردن شما از آن صحیح است، آگاه می‌کنم و در خصوص احکام شرعی و قضاوت بر یکی دو طرف دعوا شما را قبل از وقوع آن

1) . شیخ طوسی آن را در مختار 33 از جلد هشتم امالی: ج1، ص 136، چاپ اول روایت کرد. ما آن را از منابعی دیگر در مختار 84 از بخش نامه های کتاب نهج السعاده: ج 4، ص 228، چاپ اول روایت کردیم.

أعلمكم قبل وقوعها و لا أشاوركم فيها كيلا تفسد القضية بأن يحتال ذلك الشخص لصرف الحكم عنه و لعدم توقف الحكم علي المشاورة.

و قال ابن أبي الحديد ثم ذكر أنه لا يؤخر لهم حقا عن محله يعني العطاء و أنه لا يقف دون مقطعه و الحق هاهنا غير العطاء بل الحكم قال زهير:

فإن الحق مقطعه ثلاث *** يمين أو نفار أو جلاء

أي متي تعين الحكم حكمت به و قطعت و لا أقف و لا أتحبس انتهي.

و يحتمل تعميم الحق في الموضعين أي ما يلزم لكم علي من عطاء أو حكم لا أؤخره عن محله و لا أقصر في الإتيان به فالوقوف به قبل مقطعه ترك السعي في الإتيان به قبل تمامه.

«684»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي عُمَّالِهِ عَلَي الْخَرَاجِ :

مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَي أَصْحَابِ الْخَرَاجِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ مَنْ لَمْ يَحْذَرْ مَا هُوَ صَائِرٌ إِلَيْهِ لَمْ يُقَدِّمْ لِنَفْسِهِ مَا يُحْرِزُهَا .

وَ اعْلَمُوا أَنَّ مَا كُلِّفْتُمْ يَسِيرٌ وَ أَنَّ ثَوَابَهُ كَثِيرٌ وَ لَوْ لَمْ يَكُنْ فِيمَا نَهَي اللَّهُ عَنْهُ مِنَ الْبَغْيِ وَ الْعُدْوَانِ عِقَابٌ يُخَافُ لَكَانَ فِي ثَوَابِ اجْتِنَابِهِ مَا لَا عُذْرَ فِي تَرْكِ طَلَبِهِ فَأَنْصِفُوا النَّاسَ مِنْ أَنْفُسِكُمْ وَ اصْبِرُوا لِحَوَائِجِهِمْ فَإِنَّكُمْ خُزَّانُ الرَّعِيَّةِ وَ وُكَلَاءُ الْأُمَّةِ وَ سُفَرَاءُ الْأَئِمَّةِ وَ لَا تُحْشِمُوا أَحَداً عَنْ حَاجَتِهِ وَ لَا تَحْبِسُوهُ عَنْ طَلِبَتِهِ وَ لَا تَبِيعُنَّ لِلنَّاسِ فِي الْخَرَاجِ كِسْوَةَ شِتَاءٍ وَ لَا صَيْفٍ وَ لَا دَابَّةً يَعْتَمِلُونَ عَلَيْهَا وَ لَا عَبْداً .

وَ لَا تَضْرِبُنَّ أَحَداً سَوْطاً لِمَكَانِ دِرْهَمٍ وَ لَا تَمَسُّنَّ مَالَ أَحَدٍ مِنَ النَّاسِ مُصَلٍّ وَ لَا مُعَاهَدٍ إِلَّا أَنْ تَجِدُوا فَرَساً أَوْ سِلَاحاً يُعْدَي بِهِ عَلَي أَهْلِ الْإِسْلَامِ فَإِنَّهُ لَا يَنْبَغِي لِلْمُسْلِمِ أَنْ يَدَعَ ذَلِكَ فِي أَيْدِي أَعْدَاءِ الْإِسْلَامِ فَيَكُونَ شَوْكَةً عَلَيْهِ.

آگاه نمی‌کنم و درباره آن با شما مشورت نمی‌کنم تا قضاوت با نیرنگ آن شخص برای بازگرداندن حکم از خود، فاسد نشود و نیز به‌جهت عدم منوط بودن حکم به مشورت.

این ابی الحدید گوید: سپس ذکر کرد که وی حقی از آنان را از محل آن به تأخیر نمی‌افکند و منظورش عطا است و آن را از وقت تعیین شده به تعویق نمی اندازد، و حق در اینجا چیزی غیر از عطا، بلکه حکم است. زهیر گوید:

فإن الحق مقطعه ثلاث یمین أو نفار أو جلاء

مرز جدایی حق بر سه قسم است: سوگند، نفار، جلاء - کوچ -.

یعنی هرگاه حکم معین گردد به آن حکم می‌کنم، رأی قطعی می‌دهم، نمی‌ایستم و باز نمی‌مانم. پایان

و تعمیم دادن حق در موضع محتمل است، یعنی آنچه‌که درخصوص عطا یا حکم برای شما بر من لازم است را از محل آن به تأخیر نمی‌اندازم و در اجرای آن کوتاهی نمی‌کنم. و وقوف به آن قبل از مقطع آن، ترک تلاش در آوردن آن قبل از پایان یافتن آن است.

روایت 684

نهج البلاغه⁽²⁾: نامه به کارگزاران بیت المال:

از بنده خدا علی امیر مؤمنان به کارگزاران جمع آوری مالیات.پس از یاد خدا و درود.همانا کسی که از روز قیامت نترسد، زاد و توشه‌ای از پیش نخواهد فرستاد. بدانید مسئولیّتی را که به عهده گرفته‌اید اندک امّا پاداش آن فراوان است، اگر برای آنچه که خدا نهی کرد »مانند ستمکاری و دشمنی« کیفری نبود.برای رسیدن به پاداش در ترک آن نیز عذری وجود نداشت، در روابط خود با مردم انصاف داشته باشید، و در بر آوردن نیازهایشان شکیبا باشید.همانا شما خزانه‌داران مردم.و نمایندگان ملّت، و سفیران پیشوایان هستید، هرگز کسی را از نیازمندی او باز ندارید، و از خواسته‌های مشروعش محروم نسازید، و برای گرفتن مالیات از مردم، لباس‌های تابستانی یا زمستانی، و مرکب سواری، و برده کاری او را نفروشید.

و برای گرفتن درهمی، کسی را با تازیانه نزنید، و به مال کسی «نمازگزار باشد، یا غیر مسلمانی که در پناه اسلام است» دست اندازی نکنید، جز اسب یا اسلحه‌ای که برای تجاوز به مسلمان‌ها به کار گرفته می‌شود.زیرا برای مسلمان جایز نیست آنها را در اختیار دشمنان اسلام بگذارد، تا نیرومندتر از سپاه اسلام گردند.

1) 684- رواه السيّد الرضيّ رفع اللّه مقامه في المختار: 51 من باب كتب أمير المؤمنين عليه السلام في نهج البلاغة.

2) . سید رضی آن را در مختار 51 از بخش نامه های امیر مؤمنان علیه السلام در نهج البلاغه روایت کرد.

وَ لَا تَدَّخِرُوا أَنْفُسَكُمْ نَصِيحَةً وَ لَا الْجُنْدَ حُسْنَ سِيرَةٍ وَ لَا الرَّعِيَّةَ مَعُونَةً وَ لَا دِينَ اللَّهِ قُوَّةً وَ أَبْلُوا فِي سَبِيلِهِ مَا اسْتَوْجَبَ عَلَيْكُمْ فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَدِ اصْطَنَعَ عِنْدَنَا وَ عِنْدَكُمْ أَنْ نَشْكُرَهُ بِجُهْدِنَا وَ أَنْ نَنْصُرَهُ مِمَّا بَلَغَتْ قُوَّتُنَا وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ.

توضيح

ما يحرزها أي يحفظ نفسه من عذاب الله ما لا عذر في ترك طلبه لأنه نفع عظيم مقدور علي تحصيله فالتفريط في طلبه قبيح.

و قال الجوهري السفير الرسول و المصلح بين القوم و الجمع سفراء. و قال قال أبو زيد حشمت الرجل و أحشمته بمعني و هو أن يجلس إليك فتؤذيه و تغضبه و قال ابن الأعرابي حشمته أخجلته و أحشمته أغضبته.

و في بعض النسخ و لا تحسموا أحدا بالسين المهملة من الحسم بمعني القطع و المعاهد الذمي و كل من دخل بأمان و قال الجوهري العداء تجاوز الحد و الظلم يقال عدا عليه عدوا و عدوا و عداء ظلمه.

و قال ابن الأثير في مادة شوك من كتاب النهاية القتال شدته و حدته.

قوله عليه السلام و لا تدخروا أنفسكم أي لا تمنعوا عن أنفسكم نصيحة و ارعوا ما فيه صلاحها.

و في النهاية الإبلاء الإنعام و الإحسان و في حديث بر الوالدين أبل الله تعالي عذرا في برها أي أعطه و أبلغ العذر فيها إليه و المعني أحسن فيما بينك و بين الله ببرك إياهما و قال الاصطناع افتعال من الصنيعة و هي العطية و الكرامة و الإحسان.

قوله عليه السلام أن نشكره أي اصطنع إلينا لأن نشكره أو جعل شكره بجهدنا و نصره بقوتنا صنيعة و معروفا عندنا و عندكم.

«685»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة مِنْ كِتَابِهِ إِلَي أُمَرَائِهِ فِي الصَّلَاةِ أَمَّا بَعْدُ فَصَلُّوا بِالنَّاسِ

از پند دادن به نفس خویش هیچ گونه کوتاهی نداشته، از خوشرفتاری با سپاهیان، و کمک به رعایا، و تقویت دین خدا، غفلت نکنید، و آنچه در راه خدا بر شما واجب است انجام دهید.همانا خدای سبحان از ما و شما خواسته است که در شکرگزاری کوشا بوده، و با تمام قدرت او را یاری کنیم، «و نیرویی جز از جانب خدا نیست»

توضیح

«مایحرزها» یعنی آنچه نفسش را از عذاب خدا حفظ می‌کند، تا زمانی‌که در ترک طلب آن عذری نباشد، زیرا نفع بزرگی بر آن تحصیل مقدر شده است و کوتاهی در طلب آن قبیح است.

و جوهری گوید: سفیر یعنی فرستاده و مصلح بین قوم و جمع آن سفراء است. و گوید: ابو زید گوید: حشمت الرجل و أحشمته به یک معنی است، یعنی او به‌سوی تو می‌نشیند و تو او را آزار می‌دهی و به خشم می‌آوری. و ابن اعرابی گوید: حشمته یعنی او را خجالت‌زده کردم و أحشمته یعنی او را به خشم آوردم.

و در بعضی نسخه‌ها «لاتحسموا احد» با سین از ریشه حسم به‌معنی قطع کردن آمده است و معاهد: ذمّی و هر کسی‌که در امان وارد شده است، می‌باشد. و جوهری گوید: العداء یعنی تجاوز از حد و ظلم، گفته می‌شود: عدا علیه عدواً و عدوّا و عدائاً یعنی بر او ظلم کرد .

و ابن اثیر درباره ماده شوک از کتاب النهایه گوید: شوکه القتال یعنی شدت و حدّت جنگ.

و این کلام امام علیه السّلام «ولا تدخدروا انفسکم» یعنی نصیحتی را از خود منع نکنید و آنچه‌که صلاحتان در آن است را رعایت کنید. و در النهایه الابلاء یعنی انعام و احسان، و در حدیث احترام به والدین آمده است: «أبل الله تعالی عذراً فی برها» یعنی به عطا کرد و عذر در آن را به او رسانید و معنا این است با احترامت به آن دو، مابین خود و خدا را اصلاح کن و گوید: الاصطناع: بر وزن افتعال از ریشه صنیعه به‌معنی بخشش، کرامت و احسان است.

این کلام او: «أن نشکره» یعنی به ما نیکی کرد تا او را شکر کنیم یا اینکه شکرگزاری او به سبب تلاشمان و یاری‌اش با قدرت‌مان را نیکی و احسانی نزد ما و شما قرار داد.

روایت 685

نهج البلاغه⁽²⁾: نامه به فرمانداران شهرها در باره وقت نماز :

پس از یاد خدا و درود نماز

1) 685- رواه السيّد الرضيّ رضي اللّه تعالي عنه في المختار: 52 من الباب الثاني من كتاب نهج البلاغة.

2) . سید رضی آن را در مختار 52 از بخش دوم نهج البلاغه روایت کرد.

الظُّهْرَ حِينَ تَفِي‌ءُ الشَّمْسُ مِثْلَ مَرْبِضِ الْعَنْزِ وَ صَلُّوا بِهِمُ الْعَصْرَ وَ الشَّمْسُ بَيْضَاءُ حَيَّةٌ فِي عُضْوٍ مِنَ النَّهَارِ حِينَ يُسَارُ فِيهَا فَرْسَخَانِ وَ صَلُّوا بِهِمُ الْمَغْرِبَ حِينَ يُفْطِرُ الصَّائِمُ وَ يَدْفَعُ الْحَاجُّ وَ صَلُّوا بِهِمُ الْعِشَاءَ حِينَ يَتَوَارَي الشَّفَقُ إِلَي ثُلُثِ اللَّيْلِ وَ صَلُّوا بِهِمُ الْغَدَاةَ وَ الرَّجُلُ يَعْرِفُ وَجْهَ صَاحِبِهِ وَ صَلُّوا بِهِمْ صَلَاةَ أَضْعَفِهِمْ وَ لَا تَكُونُوا فَتَّانِينَ.

إيضاح

لعل الابتداء بالظهر لأنها أول ما فرضت من الصلوات حين تفي‌ء أي يزيد و يرجع ظل الشمس بعد غاية نقصانه.

قوله مثل مربض العنز أي الأنثي من المعز و هو قريب من القدمين وقت النافلة و هو أول وقت الفضيلة المختص بالظهر لا آخره كما فهمه الراوندي رحمه الله.

قوله و الشمس بيضاء أي لم تصفر للمغيب و حياتها استعارة لظهورها في الأرض و العضو بالضم و الكسر واحد الأعضاء و الظرف خبر للشمس أو متعلق بصلوا و المراد بقاء جزء معتد به من النهار.

و قال في النهاية فيه أنه دفع من عرفات أي ابتدأ السير و دفع نفسه منها و نحاها أو دفع ناقته و حملها علي السير.

و الفتان من يفتن الناس عن الدين و إطالة الصلاة مستلزمة لتخلف العاجزين و الضعفاء و المضطرين.

«686»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي عُثْمَانَ بْنِ حُنَيْفٍ الْأَنْصَارِيِّ وَ هُوَ عَامِلُهُ عَلَي الْبَصْرَةِ وَ قَدْ بَلَغَهُ أَنَّهُ دُعِيَ إِلَي وَلِيمَةِ قَوْمٍ مِنْ أَهْلِهَا فَمَضَي إِلَيْهَا أَمَّا بَعْدُ يَا ابْنَ حُنَيْفٍ فَقَدْ بَلَغَنِي أَنَّ رَجُلًا مِنْ فِتْيَةِ أَهْلِ الْبَصْرَةِ دَعَاكَ إِلَي مَأْدُبَةٍ فَأَسْرَعْتَ إِلَيْهَا يُسْتَطَابُ لَكَ الْأَلْوَانُ وَ تُنْقَلُ إِلَيْكَ

ظهر را با مردم وقتی بخوانید که آفتاب به طرف مغرب رفته، سایه آن به اندازه دیوار آغل بز گسترده شود، و نماز عصر را با مردم هنگامی بخوانید که خورشید سفید است و جلوه دارد و پاره‌ای از روز مانده که تا غروب می‌توان دو فرسخ راه را پیمود.و نماز مغرب را با مردم زمانی بخوانید که روزه دار افطار، و حاجی از عرفات به سوی منی کوچ می‌کند.و نماز عشاء را با مردم وقتی بخوانید که شفق پنهان، و یک سوّم از شب بگذرد، و نماز صبح را با مردم هنگامی بخوانید که شخص چهره همراه خویش را بشناسد، و نماز جماعت را در حد ناتوان آنان بگزارید، و فتنه‌گر مباشید.

توضیح

شاید آغاز کردن با ظهر به این دلیل باشد که آن اولین نمازی است که فرض شد. «حین تفئ» یعنی زمانی‌که سایه خورشید بعد از نهایت نقصانش زیاد می‌شود و برمی‌گردد .

و در این کلام او: «مثل مربض العنز» یعنی مادینه بز که آن نزدیک به دو گام وقت نافله است که اول وقت، فضیلت مختص ظهر و نه پایان آن است، چنانکه راوی فهمیده‌است.

و این کلام او «الشمس بیضاء» یعنی برای غروب زرد نشده است و زندگی خورشید استعاره از ظهور آن در زمین است. و عضو با ضمه و کسره واحد اعضا است. و ظرف خبری برای شمس یا متعلق به «صلّوا» است و منظور بقای بخش مورد اعتبار از روز است.

در النهایه گوید: در آن آمده است که «دفع من عرفات» یعنی حرکت را شروع کرد و خود را از عرفات دور و دفع کرد، یا شترش را دور کرد و بر حرکت وا داشت. و الفتّان کسی است که مردم را از دین، طولانی‌کردن نماز تا آنجا که مسلزم جاماندن ناتوانان، ضعیفان و مجبوران است، گمراه می‌کند.

روایت 686

نهج البلاغه⁽²⁾: نامه به فرماندار بصره، عثمان بن حنیف انصاری که دعوت مهمانی سرمایه‌داری از مردم بصره را پذیرفت: پس از یاد خدا و درود ای پسر حنیف، به من گزارش دادند که مردی از سرمایه‌داران بصره، تو را به مهمانی خویش فرا خواند و تو به سرعت به سوی آن شتافتی خوردنی‌های رنگارنگ برای تو آوردند، و

1) 686- رواه السيّد الرضيّ رحمه اللّه في المختار: 45 من باب الكتب من كتاب نهج البلاغة.

2) . سید رضی آن را در مختار 45 از بخش نامه های نهج البلاغه روایت کرد.

الْجِفَانُ وَ مَا ظَنَنْتُ أَنَّكَ تُجِيبُ إِلَي طَعَامِ قَوْمٍ عَائِلُهُمْ مَجْفُوٌّ وَ غَنِيُّهُمْ مَدْعُوٌّ فَانْظُرْ إِلَي مَا تَقْضَمُهُ مِنْ هَذَا الْمَقْضَمِ فَمَا اشْتَبَهَ عَلَيْكَ عِلْمُهُ فَالْفِظْهُ وَ مَا أَيْقَنْتَ بِطِيبِ وُجُوهِهِ فَنَلْ مِنْهُ .

أَلَا وَ إِنَّ لِكُلِّ مَأْمُومٍ إِمَاماً يَقْتَدِي بِهِ وَ يَسْتَضِي‌ءُ بِنُورِ عِلْمِهِ .

أَلَا وَ إِنَّ إِمَامَكُمْ قَدِ اكْتَفَي مِنْ دُنْيَاهُ بِطِمْرَيْهِ وَ مِنْ طُعْمِهِ بِقُرْصَيْهِ أَلَا وَ إِنَّكُمْ لَا تَقْدِرُونَ عَلَي ذَلِكَ وَ لَكِنْ أَعِينُونِي بِوَرَعٍ وَ اجْتِهَادٍ وَ عِفَّةٍ وَ سَدَادٍ فَوَ اللَّهِ مَا كَنَزْتُ مِنْ دُنْيَاكُمْ تِبْراً وَ لَا ادَّخَرْتُ مِنْ غَنَائِمِهَا وَفْراً وَ لَا أَعْدَدْتُ لِبَالِي ثَوْبِي طِمْراً وَ لَا حُزْتُ مِنْ أَرْضِهَا شِبْراً وَ لَا أَخَذْتُ مِنْهُ إِلَّا كَقُوتِ أَتَانٍ دَبِرَةٍ وَ لَهِيَ فِي عَيْنِي أَوْهَي وَ أَهْوَنُ مِنْ عَفْصَةٍ مَقِرَةٍ ⁽¹⁾بَلَي كَانَتْ فِي أَيْدِينَا فَدَكٌ مِنْ كُلِّ مَا أَظَلَّتْهُ السَّمَاءُ فَشَحَّتْ عَلَيْهَا نُفُوسُ قَوْمٍ وَ سَخَتْ عَنْهَا نُفُوسُ قَوْمٍ آخَرِينَ وَ نِعْمَ الْحَكَمُ اللَّهُ .

وَ مَا أَصْنَعُ بِفَدَكٍ وَ غَيْرِ فَدَكٍ وَ النَّفْسُ مَظَانُّهَا فِي غَدٍ جَدَثٌ تَنْقَطِعُ فِي ظُلْمَتِهِ آثَارُهَا وَ تَغِيبُ أَخْبَارُهَا وَ حُفْرَةٌ لَوْ زِيدَ فِي فُسْحَتِهَا وَ أَوْسَعَتْ يَدَا حَافِرِهَا لَضَغَطَهَا [لَأَضْغَطَهَا] الْحَجَرُ وَ الْمَدَرُ وَ سَدَّ فُرَجَهَا التُّرَابُ الْمُتَرَاكِمُ وَ إِنَّمَا هِيَ نَفْسِي أَرُوضُهَا بِالتَّقْوَي لِتَأْتِيَ آمِنَةً يَوْمَ الْخَوْفِ الْأَكْبَرِ وَ تَثْبُتَ عَلَي جَوَانِبِ الْمَزْلَقِ .

وَ لَوْ شِئْتُ لَاهْتَدَيْتُ الطَّرِيقَ إِلَي مُصَفَّي هَذَا الْعَسَلِ وَ لُبَابِ هَذَا الْقَمْحِ وَ نَسَائِجِ هَذَا الْقَزِّ وَ لَكِنْ هَيْهَاتَ أَنْ يَغْلِبَنِي هَوَايَ وَ يَقُودَنِي جَشَعِي إِلَي تَخَيُّرِ الْأَطْعِمَةِ وَ لَعَلَّ بالْحِجَازِ أَوْ بِالْيَمَامَةِ مَنْ لَا طَمَعَ لَهُ فِي الْقُرْصِ وَ لَا عَهْدَ لَهُ بِالشِّبَعِ أَوْ أَنْ أَبِيتَ مِبْطَاناً وَ حَوْلِي بُطُونٌ غَرْثَي وَ أَكْبَادٌ حَرَّي أَوْ أَنْ أَكُونَ كَمَا قَالَ الْقَائِلُ:

وَ حَسْبُكَ دَاءً أَنْ تَبِيتَ بِبِطْنَةٍ *** وَ حَوْلَكَ أَكْبَادٌ تَحِنُّ إِلَي الْقِدِّ

أَ أَقْنَعُ مِنْ نَفْسِي بِأَنْ يُقَالَ لِي أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ وَ لَا أُشَارِكُهُمْ فِي مَكَارِهِ الدَّهْرِ أَوْ أَكُونَ أُسْوَةً لَهُمْ فِي جُشُوبَةِ الْعَيْشِ فَمَا خُلِقْتُ لِيَشْغَلَنِي أَكْلُ الطَّيِّبَاتِ

کاسه‌های پر از غذا پی در پی جلوی تو نهادند گمان نمی‌کردم مهمانی مردمی را بپذیری که نیازمندانشان با ستم محروم شده، و ثروتمندانشان بر سر سفره دعوت شده‌اند، اندیشه کن در کجایی و بر سر کدام سفره می‌خوری پس آن غذایی که حلال و حرام بودنش را نمی‌دانی دور بیفکن، و آنچه را به پاکیزگی و حلال بودنش یقین داری مصرف کن، آگاه باش هر پیروی را امامی است که از او پیروی می‌کند، و از نور دانشش روشنی می‌گیرد.

آگاه باش امام شما از دنیای خود به دو جامه فرسوده، و دو قرص نان رضایت داده است، بدانید که شما توانایی چنین کاری را ندارید امّا با پرهیزکاری و تلاش فراوان و پاکدامنی و راستی، مرا یاری دهید. پس سوگند به خدا من از دنیای شما طلا و نقره‌ای نیندوخته، و از غنیمت‌های آن چیزی ذخیره نکرده‌ام، بر دو جامه کهنه‌ام جامه‌ای نیفزودم، و از زمین دنیا حتی یک وجب در اختیار نگرفتم و از آن جز به اندازه قوت قاطر مادینه پُشت زخمی نگرفتم و دنیای شما در چشم من از دانه تلخ درخت بلوط ناچیزتر است.آری از آنچه آسمان بر آن سایه افکنده، فدک در دست ما بود که مردمی بر آن بخل ورزیده، و مردمی دیگر سخاوتمندانه از آن چشم پوشیدند، و بهترین داور خداست.مرا با فدک و غیر فدک چه کاردر حالی که جایگاه فردای آدمی گور است، که در تاریکی آن، آثار انسان نابود و اخبارش پنهان می‌گردد، گودالی که هر چه بر وسعت آن بیفزایند، و دست‌های گور کن فراخش نماید، سنگ و کلوخ آن را پر کرده، و خاک انباشته رخنه‌هایش را مسدود کند.من نفس خود را با پرهیزکاری می‌پرورانم، تا در روز قیامت که هراسناک‌ترین روزهاست در أمان، و در لغزشگاه‌های آن ثابت قدم باشد.

من اگر می‌خواستم، می‌توانستم از عسل پاک، و از مغز گندم، و بافته‌های ابریشم، برای خود غذا و لباس فراهم آورم، امّا هیهات که هوای نفس بر من چیره گردد، و حرص و طمع مرا وا دارد که طعامهای لذیذ بر گزینم، در حالی که در«حجاز» یا «یمامه» کسی باشد که به قرص نانی نرسد، و یا هرگز شکمی سیر نخورد، یا من سیر بخوابم و پیرامونم شکم‌هایی که از گرسنگی به پشت چسبیده، و جگرهای سوخته وجود داشته باشد، یا چنان باشم که شاعر گفت:

«این درد تو را بس که شب را با شکم سیر بخوابی و در اطراف تو شکم‌هایی گرسنه و به پشت چسبیده باشند»

آیا به همین رضایت دهم که مرا امیر المؤمنین علیه السلام خوانند و در تلخی‌های روزگار با مردم شریک نباشم و در سختی‌های زندگی الگوی آنان نگردم آفریده نشده‌ام که غذاهای لذیذ و پاکیزه مرا سرگرم سازد،

1) ما بين المعقوفين مأخوذ من نسخة شرحها ابن أبي الحديد- و هو أصح النسخ- و قد سقط من أصلي من ط الكمبانيّ من البحار.

كَالْبَهِيمَةِ الْمَرْبُوطَةِ هَمُّهَا عَلَفُهَا أَوِ الْمُرْسَلَةِ شُغُلُهَا تَقَمُّمُهَا تَكْتَرِشُ مِنْ أَعْلَافِهَا وَ تَلْهُو عَمَّا يُرَادُ بِهَا أَوْ أُتْرَكَ سُدًي أَوْ أُهْمَلَ عَابِثاً أَوْ أَجُرَّ حَبْلَ الضَّلَالَةِ أَوْ أَعْتَسِفَ طَرِيقَ الْمَتَاهَةِ .

وَ كَأَنِّي بِقَائِلِكُمْ يَقُولُ إِذَا كَانَ هَذَا قُوتَ ابْنِ أَبِي طَالِبٍ فَقَدْ قَعَدَ بِهِ الضَّعْفُ عَنْ قِتَالِ الْأَقْرَانِ وَ مُنَازَلَةِ الشُّجْعَانِ .

أَلَا وَ إِنَّ الشَّجَرَةَ الْبَرِّيَّةَ أَصْلَبُ عُوداً وَ الرَّوَاتِعَ الْخَضِرَةَ أَرَقُّ جُلُوداً وَ النَّابِتَاتِ الْعِذْيَةَ أَقْوَي وَقُوداً وَ أَبْطَأُ خُمُوداً .

وَ أَنَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله كَالصِّنْوِ مِنَ الصِّنْوِ وَ الذِّرَاعِ مِنَ الْعَضُدِ .

وَ اللَّهِ لَوْ تَظَاهَرَتِ الْعَرَبُ عَلَي قِتَالِي لَمَا وَلَّيْتُ عَنْهَا وَ لَوْ أَمْكَنَتِ الْفُرَصُ مِنْ رِقَابِهَا لَسَارَعْتُ إِلَيْهَا .

وَ سَأَجْهَدُ فِي أَنْ أُطَهِّرَ الْأَرْضَ مِنْ هَذَا الشَّخْصِ الْمَعْكُوسِ وَ الْجِسْمِ الْمَرْكُوسِ حَتَّي تَخْرُجَ الْمَدَرَةُ مِنْ بَيْنِ حَبِّ الْحَصِيدِ .

إِلَيْكِ عَنِّي يَا دُنْيَا فَحَبْلُكِ عَلَي غَارِبِكِ قَدِ انْسَلَلْتُ مِنْ مَخَالِبِكِ وَ أَفْلَتُّ مِنْ حَبَائِلِكِ وَ اجْتَنَبْتُ الذَّهَابَ فِي مَدَاحِضِكِ أَيْنَ الْقُرُونُ الَّذِينَ غَرَرْتِهِمْ بِمَدَاعِبِكِ أَيْنَ الْأُمَمُ الَّذِينَ فَتَنْتِهِمْ بِزَخَارِفِكِ هَا هُمْ رَهَائِنُ الْقُبُورِ وَ مَضَامِينُ اللُّحُودِ !!

وَ اللَّهِ لَوْ كُنْتِ شَخْصاً مَرْئِيّاً وَ قَالَباً حِسِّيّاً لَأَقَمْتُ عَلَيْكِ حُدُودَ اللَّهِ فِي عِبَادٍ غَرَرْتِهِمْ بِالْأَمَانِيِّ وَ أُمَمٍ أَلْقَيْتِهِمْ فِي الْمَهَاوِي وَ مُلُوكٍ أَسْلَمْتِهِمْ إِلَي التَّلَفِ وَ أَوْرَدْتِهِمْ مَوَارِدَ الْبَلَاءِ إِذْ لَا وِرْدَ وَ لَا صَدَرَ هَيْهَاتَ مَنْ وَطِئَ دَحْضَكِ زَلِقَ وَ مَنْ رَكِبَ لُجَجَكِ غَرِقَ وَ مَنِ ازْوَرَّ عَنْ حِبَالِكِ وُفِّقَ وَ السَّالِمُ مِنْكِ لَا يُبَالِي إِنْ ضَاقَ بِهِ مُنَاخُهُ وَ الدُّنْيَا عِنْدَهُ كَيَوْمٍ حَانَ انْسِلَاخُهُ .

اعْزُبِي عَنِّي فَوَ اللَّهِ [لَا] أَذِلُّ لَكِ فَتَسْتَذِلِّينِي وَ لَا أَسْلَسُ لَكِ فَتَقُودِينِي ⁽¹⁾.

وَ ايْمُ اللَّهِ يَمِيناً أَسْتَثْنِي فِيهَا بِمَشِيَّةِ اللَّهِ لَأَرُوضَنَّ نَفْسِي رِيَاضَةً تَهِشُّ مَعَهَا إِلَي

چونان حیوان پرواری که تمام همّت او علف، و یا چون حیوان رها شده که شغلش چریدن و پر کردن شکم بوده، و از آینده خود بی خبر است.آیا مرا بیهوده آفریدند آیا مرا به بازی گرفته‌اند آیا ریسمان گمراهی در دست گیرم و یا در راه سرگردانی قدم بگذارم .

گویا می‌شنوم که شخصی از شما می‌گوید: اگر غذای فرزند ابی طالب همین است، پس سستی او را فرا گرفته و از نبرد با هماوردان و شجاعان باز مانده است .آگاه باشید درختان بیابانی، چوبشان سخت‌تر، و درختان کناره جویبار پوستشان نازک‌تر است.درختان بیابانی که با باران سیراب می‌شوند آتش چوبشان شعله‌ورتر و پر دوام‌تر است.

من و رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم چونان همزاد، یا چون آرنج به یک بازو پیوسته‌ایم.

به خدا سوگند اگر اعراب در نبرد با من پشت به پشت یکدیگر بدهند، از آن روی بر نتابم، و اگر فرصت داشته باشم به پیکار همه می‌شتابم، و تلاش می‌کنم که زمین را از این شخص مسخ شده «معاویه» و این جسم کج اندیش، پاک سازم تا سنگ و شن از میان دانه‌ها جدا گردد.

ای دنیا از من دور شو، مهارت را بر پشت تو نهاده، و از چنگال‌های تو رهایی یافتم، و از دام‌های تو نجات یافته، و از لغزشگاه‌هایت دوری گزیده‌ام.کجایند بزرگانی که به بازیچه‌های خود فریبشان داده‌ای کجایند امت‌هایی که با زر و زیورت آنها را فریفتی که اکنون در گورها گرفتارند و درون لحدها پنهان شده‌اند.ای دنیا به خدا سوگند اگر شخصی دیدنی بودی، و قالب حس کردنی داشتی، حدود خدا را بر تو جاری می‌کردم، به جهت بندگانی که آنها را با آرزوهایت فریب دادی، و ملّت‌هایی که آنها را به هلاکت افکندی، و قدرتمندانی که آنها را تسلیم نابودی کردی، و هدف انواع بلاها قرار دادی که دیگر راه پس و پیش و ندارند، امّا هیهات کسی که در لغزشگاه تو قدم گذارد سقوط خواهد کرد، و آن کس که بر امواج تو سوار شد غرق گردید، کسی که از دام‌های تو رهائی یافت پیروز شد، آن کس که از تو به سلامت گذشت نگران نیست که جایگاهش تنگ است، زیرا دنیا در پیش او چونان روزی است که گذشت.

از برابر دیدگانم دور شو، سوگند به خدا، رام تو نگردم که خوارم سازی، و مهارم را به دست تو ندهم که هر کجا خواهی مرا بکشانی، به خدا سوگند، که تنها اراده خدا در آن است، چنان نفس خود را به ریاضت وادارم که به یک

1) العزوب: الغيبة و البعد و الذل بالكسر و يضم ضد الصعوبة و منه الذلول و الذل: المذلة الصغار و الأول هنا أنسب منه رحمه اللّه.

الْقُرْصِ إِذَا قَدَرْتُ عَلَيْهِ مَطْعُوماً وَ تَقْنَعُ بِالْمِلْحِ مَأْدُوماً وَ لَأَدَعَنَّ مُقْلَتِي كَعَيْنِ مَاءٍ نَضَبَ مَعِينُهَا مُسْتَفْرِغَةً دُمُوعَهَا أَ تَمْتَلِئُ السَّائِمَةُ مِنْ رِعْيِهَا فَتَبْرُكَ وَ تَشْبَعُ الرَّبِيضَةُ مِنْ عُشْبِهَا فَتَرْبِضَ وَ يَأْكُلُ عَلِيٌّ مِنْ زَادِهِ فَيَهْجَعَ قَرَّتْ إِذَنْ عَيْنُهُ إِذَا اقْتَدَي بَعْدَ السِّنِينَ الْمُتَطَاوِلَةِ بِالْبَهِيمَةِ الْهَامِلَةِ وَ السَّائِمَةِ الْمَرْعِيَّةِ .

طُوبَي لِنَفْسٍ أَدَّتْ إِلَي رَبِّهَا فَرْضَهَا وَ عَرَكَتْ بِجَنْبِهَا بُؤْسَهَا وَ هَجَرَتْ فِي اللَّيْلِ غُمْضَهَا حَتَّي إِذَا غَلَبَ الْكَرَي عَلَيْهَا افْتَرَشَتْ أَرْضَهَا وَ تَوَسَّدَتْ كَفَّهَا فِي مَعْشَرٍ أَسْهَرَ عُيُونَهُمْ خَوْفُ مَعَادِهِمْ وَ تَجَافَتْ عَنْ مَضَاجِعِهِمْ جُنُوبُهُمْ وَ هممت [هَمْهَمَتْ] بِذِكْرِ رَبِّهِمْ شِفَاهُهُمْ وَ تَقَشَّعَتْ بِطُولِ اسْتِغْفَارِهِمْ ذُنُوبُهُمْ أُولئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ .

فَاتَّقِ اللَّهَ يَا ابْنَ حُنَيْفٍ وَ لْتَكْفِكَ أَقْرَاصُكَ لِيَكُونَ مِنَ النَّارِ خَلَاصُكَ.

إيضاح

عثمان بن حنيف هو الذي أخرجه طلحة و الزبير من البصرة حين قدماها قوله عليه السلام من فتية أهل البصرة قال ابن أبي الحديد أي من فتيانها أو من شبانها و أسخيائها و يروي أن رجلا من قطان البصرة أي سكانها و قال في النهاية المأدبة بضم الدال الطعام يدعي إليه القوم و قد جاءت بفتح الدال أيضا يقال أدب فلان القوم يأدبهم بالكسر أي دعاهم إلي طعامه و الأدب الداعي يستطاب لك الألوان يطلب لك طيبها و لذيذها.

و قال الجوهري الجفنة كالقصعة و الجمع الجفان و العائل الفقير و الجفاء نقيض الصلة و المجفو المبعد.

ثم اعلم أن ظاهر كلامه عليه السلام النهي عن إجابة مثل هذه الدعوة من وجهين أحدهما أنه طعام قوم عائلهم مجفو و غنيهم مدعو فهم من أهل الرياء و السمعة و عدم إجابة دعوتهم أولي.

قرص نان، هر گاه بیابم شاد شود، و به نمک به جای نان خورش قناعت کند، و آنقدر از چشم‌ها اشک ریزم که چونان چشمه‌ای خشک در آید، و اشک چشمم پایان پذیرد.آیا سزاوار است که چرندگان، فراوان بخورند و راحت بخوابند، و گله گوسفندان پس از چرا کردن به آغل رو کنند، و علی نیز - همانند آنان - از زاد و توشه خود بخورد و استراحت کند چشمش روشن باد که پس از سالیان دراز، چهارپایان رها شده، و گلّه‌های گوسفندان را الگو قرار دهد.

خوشا به حال آن کس که مسئولیّت‌های واجب را در پیشگاه خدا به انجام رسانده و در راه خدا هر گونه سختی و تلخی را به جان خریده، و به شب زنده‌داری پرداخته است، و اگر خواب بر او چیره شده بر روی زمین خوابیده، و کف دست را بالین خود قرار داده، و در گروهی است که ترس از معاد خواب را از چشمانشان ربوده، و پهلو از بسترها گرفته، و لبهایشان به یاد پروردگار در حرکت و با استغفار طولانی گناهان را زدوده‌اند:«آنان حزب خداوند، و همانا حزب خدا رستگار است»

پس از خدا بترس ای پسر حنیف، و به قرص‌های نان خودت قناعت کن، تا تو را از آتش دوزخ رهائی بخشد.

توضیح

عثمان بن حنیف، همان کسی است که طلحه و زبیر، زمانی‌که وارد بصره شدند او را از بصره بیرون کردند. ابن ابی الحدید درباره این کلام امام علیه السّلام «من فتیة اهل البصره» گوید: یعنی از جوانمردان یا از جوانان و سخاوتمندان آن، و «أن رجلاً من قطان البصره» نیز روایت می‌شود، یعنی از ساکنان آن.

و در النهایه گوید: المأدبه با ضمه دال، طعامی است که مردم به آن دعوت می‌شوند و با فتحه دال نیز آمده است. گفته می‌شود: أدب فلان القوم یأدبهم یعنی آنها را به غذایش دعوت کرد و الآدب یعنی دعوت‌کننده. «یستطاب لک الألوان» بهترین و لذیذترین آن برای تو طلب می‌شود.

جوهری گوید: جفنة بر وزن قصعة است و جمع آن جفان است. العائل یعنی فقیر و جفاء متضاد بخشش است و المجفّو یعنی دور کننده.

و بدان که ظاهر کلام امام علیه السّلام نهی کردن از اجابت چنین دعوتی به دو جهت است: یکی اینکه آن غذای قومی است که فقیر آنان طرد شده و بی‌نیاز آنان دعوت شده است، پس آنها اهل ریاء و شهرت هستند و عدم اجابت دعوت آنان اولی است.

و ثانيهما أنه مما يظن تحريمه فالأولي الاحتراز عن أكله فيمكن أن يكون النهي عاما و مثل تلك الإجابة مكروها أو يكون خاصا بالولاة كما يشعر به قوله عليه السلام في كلامه لعاصم بن زياد حيث قَالَ عليه السلام لَهُ إِنَّي لَسْتُ كَأَنْتَ إِنَّ اللَّهَ افْتَرَضَ عَلَي أَئِمَّةِ الْعَدْلِ أَنْ يُقَدِّرُوا أَنْفُسَهُمْ بِضَعَفَةِ النَّاسِ كَيْلَا يَتَبَيَّغَ بِالْفَقِيرِ فَقْرُهُ و حينئذ يكون المخاطب بقوله عليه السلام ألا و إن إمامكم و قوله و أعينوني هم الولاة فالنهي إما للتحريم أو للتنزيه و لا ينافي الأول قوله ألا و إنكم لا تقدرون علي ذلك فإن الظاهر أنه إشارة إلي الاكتفاء من الثوب بالطمرين و من الطعم بالقرصين.

و علي الثاني تكون الكراهة بالنظر إلي الولاة أشد.

و يحتمل أن يكون للأعم من الحرمة و الكراهة و يكون لكل من الولاة و غيرهم حكمه فالخطاب عام.

و يمكن أن يستفاد من قوله عليه السلام يستطاب لك الألوان وجه آخر من النهي و هو المنع من إجابة دعوة المسرفين و المبذرين إما تحريما مع عموم الخطاب أو خصوصه و نظيره النهي للولاة عن أخذ الهدايا و لعله يشعر بذلك قوله يستطاب لك و تنقل إليك أو تنزيها فيكون بالنظر إليهم أشد أو الأعم منهما كما ذكر.

و الاحتمالات الأخيرة مبنية علي انقسام الإسراف مطلقا إلي المحرم و المكروه.

و القضم الأكل بأطراف الأسنان و الطمر بالكسر الثوب الخلق و الطمران الإزار و الرداء و القرصان للغداء و العشاء.

و قوله عليه السلام بورع و اجتهاد الورع اجتناب المحرمات و الاجتهاد أداء الواجبات أو الورع يشمل ترك المكروهات أيضا و الاجتهاد الإتيان بالسنن الأكيدة أيضا و يمكن أن يكون التنوين فيهما للتقليل أي بما تستطيعون منهما و الإعانة علي الشفاعة أو علي إجراء الأحكام و الأدب بين الناس

و دوم اینکه آن از مواردی است که حرام بودنش گمان می‌شود، پس اولی خودداری از خوردن آن است که نهی عام و نظیر این، اجابت مکروه باشد یا اینکه خاص والیان باشد، چنانکه این سخن در خطاب به عاصم بن زیاد بیانگر آن است، آنجا که می‌گوید: «من مانند تو نیستم، خداوند بر ائمه عدل فرض ساخته‌است که خود را با مردم ضعیف بسنجند تا فقر فقیران به رخ آنان کشیده نشود، و در این صورت مخاطب این سخن او «ألا و إنّ إمامکم» و نیز این کلام او، «وأعینونی» همان والیان می‌شود و نهی کردن یا برای تحریم است یا برای تنزیه که این سخن او «ألا و إنکم لا تقدرون علی ذلک» با مورد اول منافات دارد، زیرا ظاهر این است که آن اشاره‌ای است به اکتفا کردن در مورد لباس به دو جامه کهنه و از غذا به دو قرص.

و بر اساس مورد دوم، کراهت نسبت به والیان شدیدتر می‌باشد. و محتمل است که برای اعم از حرام و مکروه بودن باشد و حکم او برای والیان و سایرین باشد، پس خطاب عام است. و ممکن است که از این کلام او علیه السّلام «یستطاب لک الالوان» وجه دیگری از نهی استفاده شود که همان منع از اجابت دعوت اسرافکاران و هدردهندگان است یا به عنوان حرام با عموم یا خصوص خطاب و نهی‌کردن والیان از گرفتن هدایا، مشابه آن است و شاید این کلام امام «یستطاب لک و تنقل إلیک» بیانگر آن باشد، یا به عنوان تنزیه که نسبت به آنان شدیدتر است یا اینکه اعم از این دو مورد است، چنانکه ذکر شد.

و احتمالات دیگری نیز بر تقسیم اسراف مطلق به حرام و مکروه مبنی است.

القضم: خوردن با گوشه دندان، الطمر با کسره جامه ژنده، و الطمران: دستار و رداست و القرصان یعنی نهار و شام.

و در این سخن امام علیه السّلام «بورع و اجتهاد» ورع اجتناب از محرمات و اجتهاد، ادای واجبات است یا اینکه ورع ترک مکروهات را نیز شامل می‌شود. و اجتهاد به‌جای‌آوردن سنت‌های مؤکده نیز می‌شود و ممکن است که تنوین در آن دو برای تقلیل باشد، یعنی به هر آنچه از آن دو قادر هستید و یاری بر شفاعت یا بر اجرای احکام و آداب بین مردم،

و الأول أظهر.

و قال الجوهري التبر من الذهب ما كان غير مضروب فإذا ضرب دنانير فهو عين و لا يقال تبر إلا للذهب و بعضهم يقول للفضة أيضا انتهي.

و الوفر المال الكثير و المراد بالبالي المندرس و بالطمر ما لم يبلغ ذلك.

و في نسخة الراوندي بعد ذلك و لا ادخرت من أقطارها شبرا و فدك ينصرف بتأويل الموضع و لا ينصرف بتأويل البلدة أو القرية.

و النفوس الشاحة أبو بكر و عمر و أتباعهم و الساخية نفوس أهل البيت عليهم السلام أو من لم يرغب في هذا الغصب و لم يرض به و الأول أظهر.

و في الصحاح مظنة الشي‌ء موضعه و مألفه الذي يظن كونه فيه و الجمع المظان و قال الجدث القبر و قال ضغطه يضغطه ضغطا رخمه إلي حائط و نحوه و منه ضغطة القبر.

و في بعض النسخ لأضغطها قال ابن أبي الحديد أي جعلها ضاغطة و الهمزة المتعدية و يروي لضغطها و المتراكم المجتمع و إنما هي نفسي كأن الضمير راجع إلي النفس و قيل أي إنما همتي و حاجتي رياضة نفسي و يقال رضت الدابة كقلت أي ذللتها و أدبتها.

و المراد بالمزلق الصراط أو طريق الحق قوله عليه السلام و لو شئت لاهتديت قال ابن أبي الحديد و قد روي و لو شئت لاهتديت إلي هذا العسل المصفي و لباب هذا البر المنقي فضربت هذا بذاك حتي ينضج وقودا و يستحكم معقودا.

و القمح البر قاله الجوهري.

و قال القز الإبريسم معرب و قال الجشع أشد الحرص و قال الاختيار الاصطفاء و كذلك التخير و قال المبطان الذي لا يزال عظيم البطن من كثرة الأكل. و قال الغرث الجوع و قد غرث بالكسر يغرث و قال الحرة بالكسر العطش و منه

و مورد اول بهتر است.

و جوهری گوید: التبر در خصوص طلا چیزی‌است که ضرب نشده است و چون ضرب شود، دینار می‌شود که عین نامیده می‌شود و تبر جز به طلا گفته نمی‌شود و برخی از آنها به نقره نیز می‌گویند. پایان.

الوفر: مال فراوان است و منظور از بالی مندرس و منظور از طمر چیزی‌است که به مرحله پوسیدگی نرسیده است.

و در نسخه اروندی بعد از آن «و لا ادخرت من اقطارها شبراً» آمده است. «فدک» به تأویل مکان، منصرف است و به تأویل شهر یا روستا، غیرمنصرف است.

و نفوس بخیل ابوبکر، عمر و پیروان آنها و سخاوتمند نفوس اهل بیت علیه السّلام یا هر کسی است که به این غصب تمایل نداشت و به آن راضی نبود و مورد اول بهتر است.

و در صحاح: مظنة الشیء موضع و محل یافت آن است که بودنش در آنجا مورد گمان است و جمع آن مظان است. و گوید: الجدث یعنی قبر و گوید: ضغطه یضغطه ضغطاً، او را به‌سوی دیوار و امثال آن فشار داد و ضغطه القبر از آن است. و در بعضی نسخه‌ها «لأضغطها» آمده است که ابن ابی الحدید گوید: آنها را فشاردهنده قرار داد، و همزه برای تعدیه است و «لضغطها» نیز روایت می‌شود و المتراکم یعنی انباشته. و «إنما هی نفسی» گویا ضمیر به نفس برمی‌گردد. و گفته‌شده یعنی همت و حاجت من فقط تربیت نفسم است و گفته می‌شود: رضت الدابة- بر وزن قلت، یعنی آن را رام و تربیت کردم.

و منظور از مزلق صراط یا راه حق است. و درباره این کلام او علیه السّلام «لو شئت لاهتدیت» ابن ابی الحدید گوید: و روایت شده است: «ولو شئت لا هتدیت إلی هذا العسل المصفی و لباب هذا البرّ الضقی فضرب هذا بذاک حتی ینضج وقوداً و یستحکم معقوداً» و القمح یعنی گندم. جوهری این را گوید .

و گوید: القز معرب ابریشم است و گوید: جشع یعنی شدیدترین حرص. و گوید: اختیار یعنی برگزیدن و تخیر نیز چنین است. و گوید: المبطان کسی‌که از خوردن زیاد، پیوسته شکمش بزرگ است.

و گوید: الغرث یعنی گرسنگی و قد غرث با کسره یغرث فعل آن است. و گوید: الحرّه با کسره یعنی عطش و این کلام آنان از این

قولهم أشد العطش حرة علي قرة إذا عطش في يوم بارد و الحران العطشان و الأنثي حري مثل عطشي.

قوله عليه السلام أو أكون الهمزة للاستفهام و الواو للعطف و البيت للحاتم الطائي المشهور و البطنة بالكسر هو أن يمتلئ من الطعام امتلاء شديدا و القد بالكسر سير يقد من جلد غير مدبوغ و الاشتياق إلي القد لشدة الجوع.

قوله عليه السلام و لا أشاركهم الواو للحال أو العطف علي أقنع أو يقال فيحتمل الرفع و النصب.

و قوله عليه السلام أو أكون معطوف علي أشاركهم أو علي أقنع.

و قال الجوهري طعام جشب و مجشوب أي غليظ و يقال هو الذي لا أدم معه.

قوله عليه السلام كالبهيمة المربوطة إلخ قال ابن ميثم فإن الاشتغال بها إن كان غنيا أشبه المعلوفة في اهتمامه بما يعتلفه من طعامه الحاضر و إن كان فقيرا كان اهتمامه بما يكتسبه كالسائمة و التقمم أكل الشاة ما بين يديها بمقمتها أي شفتها و قيل تتبع القمامة.

قوله عليه السلام تكترش أي تملأ بها كرشه و الكرش بالكسر و ككتف لكل مجتر بمنزلة المعدة للإنسان و تلهو عما يراد بها أي من ذبح و استخدام.

و أترك في بعض النسخ بالضم عطفا علي أقنع و بالنصب عطفا علي يقال أو يشغلني و كذا قوله أهمل و أجر و أعتسف و أجر حبل الضلالة أي أجر اتباعي إليها و يحتمل التشبيه بالبهيمة التي انقطع مقودها أو تركت سدي و الاعتساف العدول عن الطريق و المتاهة محل التيه و الضلال و الحيرة.

ریشه است، «اشد العطش حرّة علی قرّة»، زمانی‌که در روزی سرد تشنه شود، و الحران یعنی تشنه و مؤنث آن حری بر وزن عطشی است. و این کلام امام علیه السّلام «أو أکون» همزه برای استفهام و «واو» برای عطف است و این بیت از حاتم طائی مشهور است. و البطنة با کسره این است که از غذا مملو گردد. و «القد» با کسره بندی از پوست دباغی‌نشده است و اشتیاق به آن از شدت گرسنگی است.

و این کلام او علیه السّلام «و لا اشارکهم»، واو حالیه یا عاطفه بر أقنع یا یقال است، پس رفع و نصب محتمل است و این کلام امام علیه السّلام «أو أکون»، معطوف بر أشارکهم یا «أقنع» است.

و جوهری گوید: طعام جشب یا مجشوب یعنی غذای غلیظ و گفته می‌شود غذایی‌است که خورش با آن نیست.

و درباره این کلام امام علیه السّلام «کالبهیمة المربوطة» تا پایان آن، این میثم گوید: اشتغال به خوردن، اگر غنی باشد، در توجه‌اش به غذای حاضرش که از آن می‌خورد به غنم معلوفه - چهارپایی که علف را برایش در آخور می گذارند - بیشتر شبیه است، و اگر فقیر باشد اهتمامش به آنچه کسب می‌کند مانند غنم سائمة است - چهارپایی که او را رها می کنند تا غذایش را در دشت پیدا کند -. «التقمم» این است که گوسفند آنچه‌که پیش‌رویش است را با لبهایش بخورد و گفته‌شده در پی زباله گشتن است.

و این سخن امام علیه السّلام «تکترش» یعنی کرش خود را با آن پر می‌کند و کرش با کسره بر وزن کتف برای هر نشخوارکننده به منزله معده برای انسان است. «و تلهو عما براد بها» یعنی از ذبح و به خدمت گرفته‌شدن .

«أترک» در بعضی نسخه‌ها با ضمه به‌عنوان عطف بر «اقنع» و با نصب به‌عنوان عطف بر «یقال» یا «یشغلنی» آمده است. و نیز این کلام او علیه السّلام «أهمل و أجر و أعتسف و أجر حبل الضلاله» یعنی پیروانم به‌سوی آن کشده می‌شود، و تشبیه به چارپایی که زمامش بریده شده یا رها شده است نیز محتمل است. و الاعتساف یعنی انحراف از مسیر و المتاهة محل سرگردانی، ضلالت و حیرت است.

و الباء في قعد به للتعدية و في القاموس النزال بالكسر أن ينزل الفريقان عن إبلهما إلي خيلهما فيضاربوا و قد تنازلوا و الرتع الاتساع في الخصب و كل خصب مرتع و يظهر من بعض الشراح أنه قرأ الروائع بالياء المثناة التحتانية من راعه بمعني أعجبه و فيما رأينا من النسخ بالتاء و العذي بكسر العين و سكون الذال الزرع لا تسقيه إلا ماء المطر.

قوله عليه السلام كالصنو من الصنو الصنو المثل و أصله أن تطلع النخلتان من عرق واحد. وَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله أَنَا وَ عَلِيٌّ مِنْ نُورٍ وَاحِدٍ.

و في كثير من النسخ كالضوء من الضوء أي كالضوء الحاصل أو المنعكس من الضوء لكون علمه و كمالاته من النبي صلي الله عليه و آله و لذا كني الله عن النبي صلي الله عليه و آله في القرآن بالشمس و عنه عليه السلام بالقمر و التشبيه بالذراع من العضد لأن العضد أصل للذراع و الذراع وسيلة إلي التصرف و البطش بالعضد.

و سمي معاوية معكوسا لانعكاس عقيدته و مركوسا لكونه تاركا للفطرة الأصلية و يحتمل أن يكون تشبيها له بالبهائم.

و إنما قال عليه السلام الشخص و الجسم ترجيحا لجانب البدن أو لكونه تابعا لشهواته البدنية تاركا لمقتضيات روحه و عقله فكأنه ليس هذا إلا الجسم المحسوس و قال الجوهري الركس رد الشي‌ء مقلوبا وَ اللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِما كَسَبُوا أي ردهم إلي كفرهم قوله عليه السلام حتي تخرج المدرة من بين حب الحصيد قال ابن ميثم أي حتي يخرج معاوية من بين المؤمنين و يخلصهم من وجوده بينهم كما يفعل من يصفي الغلة.

و قال ابن أبي الحديد كما أن الزراع يجتهدون في إخراج الحجر و المدر و الشوك و نحوه من بين الزرع كيلا يفسد مبانيه فيفسد ثمرته ⁽¹⁾

و باء در «قعد به» برای تعدیه است. و در قاموس النزال با کسره این است که دو گروه از شتر خویش به قصد اسب‌ها پیاده شوند و درحالی‌که صف‌آرایی کرده‌اند بر یکدیگر ضربه می‌زنند. و الرتع فراخی در حاصلخیزی است و هر حاصلخیزی مرتع است. و از برخی شراح روشن می‌شود که «روایع» قرائت کرده‌اند از ریشه راعه به معنی او را به شگفتی وا داشت و در نسخه‌هایی که ما دیدیم با تاء آمده است. العذی با کسره عین و سکون ذال زراعتی است که فقط با آب باران آبیاری می‌شود - دیم -.

این کلام امام علیه السّلام «کالصنو من الصنو» صنو، نظیر است و اصل آن این است که دو نخل از یک ریشه سر برآورند و نبی صلّی الله علیه و آله فرمود: من و علی از یک نور واحد هستیم.

و در بسیاری از نسخه‌ها «کالضوء من الضوء» آمده است، یعنی نور حاصل یا منعکس از نور به این جهت که علم و کمالات او از نبی صلّی الله علیه و آله است و لذا خداوند در قرآن از نبی صلّی الله علیه و آله با شمس و از او علیه السّلام با قمر کنایه آورده است. و تشبیه به آرنج از بازو به این جهت است که بازو اصل آرنج است و آرنج وسیله‌ای برای تصرف و غلبه بر بازو است.

و معاویه را به‌جهت معکوس‌شدن عقیده‌اش، معکوس و به‌جهت ترک کردن فطرت اصلی مرکوس نامیده‌است و محتمل است که در تشبیه او به چارپایان باشد.

امام علیه السّلام فقط به‌جهت ترجیح دادن جنبه جسمی یا به‌جهت تابع شهوات جسمانی و تارک مقتضیات روح و عقل خود بودن «الشخص و الجسم» فرموده است: گویی این جز جسم محسوس نیست و جوهری گوید: الرکس رد کردن شئ به‌صورت وارونه است «والله ارکسهم بما کسبوا» یعنی آنها را به کفرشان بازگردانید. ابن میثم درباره این سخن امام علیه السّلام «حتی تخرج المدرة من بین حب الحصید» گوید: یعنی تا معاویه را از بین مؤمنان خارج کند و آنها را از وجود او در میان آنان رها سازد، چنانکه کسی‌که غله را جدا می‌کند، انجام می‌دهد.

و ابن ابی الحدید گوید: چنانکه کشاورزان در بیرون‌آوردن سنگ و خار و خاشاک و امثال آن از بین کشته تلاش می‌کنند تا ریشه آنها فاسد نشود که میوه آن فاسد نگردد.

1) كذا في أصلي المطبوع، و في النسخة التي عندي من شرح ابن أبي الحديد و شرح ابن ميثم: «كيلا يفسد منابته ... ».

و فيه نظر لأنه لا معني لإخراج الطين من الزرع لأن لفظ حب الحصيد لا يفهم منه ذلك ⁽¹⁾

و قال الجوهري الغارب ما بين السنام و العنق و منه قولهم حبلك علي غاربك أي اذهبي حيث شئت و أصله أن الناقة إذا رعت و عليها الخطام ألقي علي غاربها لأنها إذا رأت الخطام لا يهنؤها شي‌ء.

و الانسلال الانطلاق في استخفاء و المخلب كمنبر ظفر كل سبع و أفلت الطائر و غيره تخلص و أفلته غيره و الحبائل جمع حبالة بالكسر و هي ما يصاد بها من أي شي‌ء كان و المداحض المزالق و المراد هنا مواضع الشبهة و كل ما يؤدي إلي حرام و المداعب من الدعابة و هي المزاح.

و في النهاية الزخرف في الأصل الذهب و كمال حسن الشي‌ء و قال المضامين جمع مضمون و مضمون الشي‌ء ما احتوي و اشتمل ذلك الشي‌ء عليه و القالب بالفتح قالب الخف و نحوه و ما يفرغ فيه الجواهر و بالكسر البسر الأحمر حسيا أي مدركا بالحس و في بعض النسخ جنسيا أي منسوبا إلي جنس من الأجناس الموجودة المشاهدة.

و قال الجوهري هوي بالفتح يهوي سقط إلي أسفل و المهوي و المهواة ما بين الجبلين و الصدر بالتحريك الرجوع عن الماء خلاف الورد و المعني أوردتهم مهالك ليست من محال الصدور و الورود و لا يرجي النجاة منها.

و دحضت رجله زلقت و لجة الماء و لجه معظمه و ركوبها كناية عن ركوب أهوالها و فتنها أو طلب العلو فيها و أزور عنه عدل و انحرف.

و قال ابن أبي الحديد ضيق المناخ كناية عن شدائد الدنيا كالفقر و المرض و الحبوس و السجون و لا يبالي بها لأن كل ذلك حقير في جنب السلامة من فتنة الدنيا كيوم حان انسلاخه أي قرب انقضاؤه و لا أسلس لك

و در آن نکته‌ای است، زیرا خارج کردن گل از کشته معنایی ندارد، زیرا از لفظ حب الحصید این معنا فهمیده نمی‌شود.

و جوهری گوید: غارب مابین کوهان و گردن است و این کلام آنها از آن است «حبلک علی غاربک» یعنی هرجا خواستی برو و اصل آن این است که شتر درحالی‌که دهنه دارد به چرا برده می‌شود، ریسمانش بر پشتش اندخته می‌شود، زیرا زمانی‌که او دهنه را ببیند، چیزی برای او مفرح نیست.

الانسلال: یعنی رهایی در خفاء. المخلب بر وزن منبر چنگال هر درنده، و أفلت الطایر و مانند آن یعنی رهایی یافت و أفلته غیره یعنی غیر او، وی را نجات داد. الحبائل حمع حبالة با کسره است و چیزی‌است که به‌وسیله آن شکار می‌شود از هر چیزی‌که باشد، المداحض یعنی لغزشگاه و منظور از آن در اینجا مواضع شبهه و هر آنچه‌که منجر به حرام شود است. المداعب از ریشه دعابة یعنی مزاح است.

و در النهایه: الزخرف در اصل طلا و کمال نیکی هر چیز است و گوید: مضامین جمع مضمون است و مضمون یک چیز یعنی هرآنچه‌که آن شی دربر دارد و شامل آن است، می‌باشد.

و قالب با فتحه است قالب کفش و امثال آن و هر چیزی‌است که جواهر در آن خالی می‌شود و با کسره خرمای نارس قرمز است. «حسیاً» یعنی با حس درک می‌شود و در بعضی نسخه‌ها «جنسیاً» آمده است، یعنی منسوب به جنسی از اجناس موجود مشاهده‌شده .

جوهری گوید: هوی یهوی: به پایین افتاد، و المهوی و المهواة مابین دو کوه است و «الصدر» با حرکت بازگشت از آب است برخلاف ورد و معنی این است: مهلکه‌هایی که از محل‌های خروج و ورود بر آب نیست و نجات از آن امید نمی‌رود، بر آنان وارد شده است.

و دحضت رجله یعنی پایش لغزید و لجّه الماء و لجّة یعنی اغلب آب، و سوار شدن بر آن کنایه از سوار شدن وحشت ها و فتنه‌های آن یا طلب برتری در آن است. «ازور عنه» یعنی منحرف شد و عدول کرد.

ابن ابی الحدید گوید: ضیق المناخ کنایه از سختی‌های دنیا مانند فقر، مرض، حبس و زندان است و به آنها اعتنا نمی‌کند، زیرا همه آنها در کنار سلامتی از فتنه دنیا ناچیز است. «کیوم حان انسلاخه» یعنی پایان یافتن آن نزدیک شد. «ولا أسلس لک»

1) هذا آخر ما ذكره المصنّف بنحو الايجاز عن ابن ميثم رحمه اللّه في شرح هذه الفقرة في شرحه علي نهج البلاغة: ج 4 ص 113.

أي لا أنقاد.

و الاستثناء من اليمين بمشيئة الله تعليقها بالمشيئة بقول إن شاء الله و هو مستحب في سائر الأمور و قال ابن الأثير في النهاية هش لهذا الأمر يهش هشاشة إذا فرح بذلك و استبشر و ارتاح له و خف و قال نضب الماء غار و نفد.

و قال الجوهري ماء معين أي جار أي أبكي حتي لا يبقي في عيني ماء.

و قال ابن أبي الحديد الرعي بكسر الراء الكلاء و قال الجوهري ربض الغنم مأواها و ربوض الغنم و البقر و الفرس و الكتب مثل بروك الإبل و الربيض الغنم برعاتها المجتمعة في مربضها و قال الهجوع النوم ليلا.

و قال الهمل بالتحريك الإبل بلا راع يقال إبل همل و هامله و يقال فلان يعرك الأذي بجبنه أي يحتمله ذكره الفيروزآبادي و قال ما اكتحلت غمضا أي ما تمت و الكري النعاس افترشت أرضها أي اكتفت بها فراشا.

و توسدت كفها أي جعلتها وسادة و اكتفت بها مع أنه مستحب و الهمهمة الصوت الخفي و يدل علي استحباب إخفاء الذكر و تقشعت أي تفرقت و زالت و ذهبت كما يتقشع السحاب.

«687»

⁽¹⁾ن هج، نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي بَعْضِ عُمَّالِهِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّكَ مِمَّنْ أَسْتَظْهِرُ بِهِ عَلَي إِقَامَةِ الدِّينِ وَ أَقْمَعُ بِهِ نَخْوَةَ الْأَثِيمِ وَ أَسُدُّ بِهِ لَهَاةَ الثَّغْرِ الْمَخُوفِ فَاسْتَعِنْ بِاللَّهِ عَلَي مَا أَهَمَّكَ وَ اخْلِطِ الشِّدَّةَ بِضِغْثٍ مِنَ اللِّينِ وَ ارْفُقْ مَا كَانَ الرِّفْقُ أَرْفَقَ وَ اعْتَزِمْ بِالشِّدَّةِ حِينَ لَا يُغْنِي عَنْكَ إِلَّا الشِّدَّةُ وَ اخْفِضْ لِلرَّعِيَّةِ جَنَاحَكَ وَ أَلِنْ لَهُمْ جَانِبَكَ وَ آسِ بَيْنَهُمْ فِي اللَّحْظَةِ وَ النَّظْرَةِ وَ الْإِشَارَةِ وَ التَّحِيَّةِ حَتَّي لَا يَطْمَعَ الْعُظَمَاءُ فِي حَيْفِكَ وَ لَا يَيْأَسَ الضُّعَفَاءُ مِنْ عَدْلِكَ وَ السَّلَامُ.

بيان

الاستظهار الاستعانة و القمع القهر و التذليل و النخوة الكبر

یعنی رام نمی‌شوم.

و استثناء از سوگند به مشیت خدا، مربوط ساختن آن به مشیت با گفتن ان شاء‌الله است که در سایر امور مستحب است. و ابن اثیر در النهایه گوید: «هش لهذا الأمر یهشّ هشاشة» زمانی است که با آن شاد و خوشحال شود و با آن آسوده گردد و سبک شود و گوید: نضب الماء یعنی فرو رفت و به پایان رسید.

و جوهری گوید: ماء معین یعنی آبی جاری، یعنی می‌گریم تا اینکه آبی در چشمم باقی نماند.

و ابن ابی الحدید گوید: الرعی با کسره راء یعنی چراگاه. و جوهری گوید: ربض الغنم، آغل گوسفند است و ربوض گوسفند، گاو و اسب و سگ مانند بروک شتر است و ربیض: گوسفند همراه با چوپانان آن در آغل. گوید: الهجوع خواب شب است و گوید: الهمل در حالت حرکت دار، شتر بدون شتربان است، و ابل همل و هامله گفته می‌شود. و گفته می‌شود فلان یعرک الأذی بجنبه یعنی اذیت را با پهلویش تحمل می‌کند. فیروزآبادی این را ذکر کرده است و گوید: ما اکتحلت غمضاً، یعنی نخوابیدم. و الکری: چرت، افترشت أرضها یعنی به زمین به‌عنوان بستر بسنده کردم. و توسّدت کفها یعنی کف دستش را بالش کرد و به آن بسنده‌کرد، علاوه بر اینکه مستحب است. الهمهمه: صدای پنهان، و بر مستحب‌بودن اخفای ذکر دلالت دارد و تقشّمت یعنی پراکنده و زایل شد و از بین رفت، چنانکه ابر پراکنده می‌شود.

روایت 687

نهج البلاغه⁽²⁾: نامه به یکی از فرمانداران:

پس از یاد خدا و درود همانا تو از کسانی هستی که در یاری دین از آنها کمک می‌گیرم، و سرکشی و غرور گناهکاران را در هم می‌کوبم.و مرزهای کشور اسلامی را که در تهدید دشمن قرار دارند حفظ می‌کنم، پس در مشکلات از خدا یاری جوی، و درشتخویی را با اندک نرمی بیامیز. در آنجا که مدارا کردن بهتر است مدارا کن، و در جایی که جز با درشتی کار انجام نگیرد، درشتی کن، پر و بالت را برابر رعیّت بگستران، با مردم فروتن باش، و در نگاه و اشاره چشم، در سلام کردن و اشاره کردن با همگان یکسان باش، تا زورمندان در ستم تو طمع نکنند، و نا توانان از عدالت تو مأیوس نگردند.با درود

توضیح

استظهار یعنی استعانت، القمع: قهر و خوار کردن، النخوة: کبر،

1) 687- رواه السيّد الرضيّ رحمه اللّه في المختار: 46 من باب الكتب من كتاب نهج البلاغة.

2) . سید رضی آن را در مختار 46 از بخش نامه های نهج البلاغه روایت کرد.

و الأثيم المذنب.

و قال في النهاية اللهوات جمع لهاة و هي اللحمات في سقف أقصي الفم انتهي و لعله أريد بها هنا الفم مجازا و الضغث بالكسر قطعة حشيش مختلطة الرطب باليابس و في تشبيه اللين بالضغث لطف فإنه لا يكون إلا لينا.

و قال ابن أبي الحديد المراد مزج الشدة بشي‌ء من اللين فاجعلهما كالضغث و فيه بعد.

و قال الجوهري اعتزمت علي كذا و عزمت بمعني و الاعتزام لزوم القصد في المشي انتهي و لعل المراد هنا المعني الثاني إلي أنه مع الاضطرار إلي الشدة ينبغي عدم الإفراط فيه و خفض الجناح كناية عن الرفق أو الحراسة و إلانة الجانب ترك الغلظة و العنف في المعاشرة و آس بينهم أي اجعلهم أسوة و روي و ساو بينهم و المعني واحد و اللحظة المراقبة و قيل النظر بمؤخر العين.

«688»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الدُّنْيَا مَشْغَلَةٌ عَنْ غَيْرِهَا وَ لَمْ يُصِبْ صَاحِبُهَا مِنْهَا شَيْئاً إِلَّا فَتَحَتْ لَهُ حِرْصاً عَلَيْهَا وَ لَهَجاً بِهَا وَ لَنْ يَسْتَغْنِيَ صَاحِبُهَا بِمَا نَالَ فِيهَا عَمَّا لَمْ يَبْلُغْهُ مِنْهَا وَ مِنْ وَرَاءِ ذَلِكَ فِرَاقُ مَا جَمَعَ وَ نَقْضُ مَا أَبْرَمَ وَ لَوِ اعْتَبَرْتَ بِمَا مَضَي حَفِظْتَ مَا بَقِيَ وَ السَّلَامُ.

بيان

المشغلة كمرحلة ما يشغلك و في بعض النسخ مشغلة علي بناء الإفعال فلو صحت الرواية بطل ما حكم به الأكثر من رداءة أشغله و اللهج بالشي‌ء الولوع به.

قوله عليه السلام و لو اعتبرت قال ابن أبي الحديد أي لو اعتبرت بما مضي من عمرك لحفظت باقيه أن تنفقه في الضلال و طلب الدنيا و تضيعه.

الأثیم: گناهکار. و در النهایه گوید: اللهوات جمع لهاة است که زبان کوچک است. پایان. و شاید منظور از آن در اینجا مجازاً دهان باشد. الضغث با کسره قطعه علف به‌صورت آمیخته از تر و خک است و در تشبیه نرمی به ضغث ظرافتی است، زیرا ضغث جز نرم نیست.

ابن ابی الحدید گوید: منظور آمیختن شدت با اندکی نرمی است، پس آنها را مانند ضغث قرار می‌دهم، و در آن بعدی است. و جوهر گوید: اعتزمت علی کذا و عزمت به یک معنی است و الاعتزام: لزوم قصد در حرکت است. پایان. و شاید مقصود در اینجا معنی دوم باشد، در اشاره به اینکه با وجود نیاز به شدت، عدم افراط در آن لازم است. و خفض الجناح کنایه از ملایمت یا مراقبت است. الإنة الجانب یعنی ترک خشونت و شدت در معاشرت است. «و آس بینهم» یعنی آنها را اسوه قرار بده، و «و ساو بینهم» نیز روایت شده است که هر دو معنا یکی است. و اللحظه یعنی مراقبت و گفته‌شده، نگاه کردن با گوشه چشم است .

روایت 688

نهج البلاغه⁽²⁾: نامه از امام علیه السلام:

پس از یاد خدا و درود همانا دنیا انسان را به خود سرگرم و از دیگر چیزها باز می‌دارد.دنیا پرستان چیزی از دنیا به دست نمی‌آوردند جز آن که دری از حرص به رویشان گشوده، و آتش عشق آنان تندتر می‌گردد، کسی که به دنیای حرام برسد از آنچه به دست آورده راضی و بی نیاز نمی‌شود، و در فکر آن است که به دست نیاورده، امّا سر انجام آن، جدا شدن از فراهم آورده‌ها، و به هم ریختن بافته شده‌هاست. اگر از آنچه گذشته عبرت گیری، آنچه را که باقی مانده می‌توانی حفظ کنی. با درود.

توضیح

المشغله بر وزن مرحله: چیزی‌است که تو را سرگرم کند و در بعضی نسخه‌ها « مشغله» بر وزن افعال آمده است که اگر روایت صحیح باشد، آنچه‌که اغلب بر زشتی «أشغله» حکم کرده‌اند، باطل می‌شود. اللهج بالشئ یعنی ولع به آن.

این سخن امام علیه السّلام «و لو اعتبرت» ابن ابی الحدید گوید: یعنی اگر از عمر سپری‌شده‌ات عبرت بگیری، باقی مانده آن را از اینکه در ضلالت دنیاخواهی هزینه کنی و ضایع کنی، حفظ می‌کنی.

1) 688- رواه السيّد الرضيّ رضي اللّه تعالي عنه في المختار: 49 من الباب الثاني من كتاب نهج البلاغة، قال: و من كتاب له عليه السلام إلي معاوية أيضا.

2) . سید رضی آن را در مختار 49 از بخش دوم نهج البلاغه روایت کرد.

و قال ابن ميثم أي لو اعتبرت بما مضي من القرون الخالية لحفظت ما بقي من السعادة الأخروية أقول قال ابن أبي الحديد قد ذكر نصر بن مزاحم هذا الكتاب و قال إنه عليه السلام كتبه إلي عمرو بن العاص و فيه زيادة لم يذكرها الرضي ⁽¹⁾

و أيضا رواه ابن أبي الحديد عن نصر في شرح المختار: 35 من باب خطب نهج البلاغة: ج 2 ص 227 ط مصر.

و أمّا نصر بن مزاحم فرواه في أواسط الجزء الثاني من كتاب صفّين ص 110، ط مصر، و في طبع آخر ص 124.

و رويناه حرفيا نقلا عن كتاب صفّين في المختار: 93 من باب كتب أمير المؤمنين عليه السلام، من كتاب نهج السعادة: ج 4 ص 251 ط 1.

«689»

نهج، نهج البلاغة مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي سَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ رَحِمَهُ اللَّهُ قَبْلَ أَيَّامِ خِلَافَتِهِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّمَا مَثَلُ الدُّنْيَا مَثَلُ الْحَيَّةِ لَيِّنٌ مَسُّهَا قَاتِلٌ سَمُّهَا فَأَعْرِضْ عَمَّا يُعْجِبُكَ فِيهَا لِقِلَّةِ مَا يَصْحَبُكَ مِنْهَا وَ ضَعْ عَنْكَ هُمُومَهَا لِمَا أَيْقَنْتَ بِهِ مِنْ فِرَاقِهَا وَ كُنْ آنَسَ مَا تَكُونُ بِهَا أَحْذَرَ مَا تَكُونُ مِنْهَا فَإِنَّ صَاحِبَهَا كُلَّمَا اطْمَأَنَّ فِيهَا إِلَي سُرُورٍ أَشْخَصَتْهُ عَنْهُ إِلَي مَحْذُورٍ أَوْ إِلَي إِينَاسٍ أَزَالَتْهُ عَنْهُ إِلَي إِيحَاشٍ.

بيان

قوله عليه السلام لقلة ما يصحبك منها أي لقلة ما تستفيد من لذتها و الانتفاع بها و التعبير بالقلة علي سبيل التنزل أي لأنك لا تصحب منها شيئا و قيل المراد بما يصحبه منها الكفن و قيل القبر.

«690»

و رويناه عن مصادر في المختار: 168 من باب الخطب من كتاب نهج السعادة ج 1، ص 602 ط 2.

نهج، نهج البلاغة رُوِيَ أَنَّ شُرَيْحَ بْنَ الْحَارِثِ قَاضِيَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه

سید رضی رضی الله تعالی عنه در المختار از باب دوم از کتاب نهج البلاغه آن را روایت کرده و گوید: نامه دیگری از امام علیه السّلام به معاویه،

و ابن میثم گوید: یعنی اگر از قرن‌های سپری‌شده عبرت بگیری، آنچه‌که از سعادت اخروی مانده‌است را حفظ می‌کنی. می‌گویم: ابن ابی الحدید گوید: نصر بن مزاحم این کتاب را ذکر کرده است و می‌گوید: امام علیه السّلام آن را برای عمرو بن عاص نوشت و در آن زیادتی است، رضی آن را ذکر نکرده است.⁽⁴⁾

ابن ابی الحدید آن را از نصر در شرح مختار 35 از بخش خطبه های نهج البلاغه: ج2، ص 227، چاپ مصر نیز روایت کرده است.

و نصر بن مزاحم آن را در اواسط جلد دوم از کتاب صفین ص 110، چاپ مصر و در چاپ دیگر ص 124 روایت کرد.

و ما آن را به صورت نقل مستقیم از کتاب صفین در مختار 93 از بخش نامه های امیر مؤمنان علیه السلام، از نهج السعاده: ج4، ص 251، چاپ اول روایت کردیم.

روایت 689

نهج البلاغه⁽⁵⁾

و ما آن را از منابع بسیاری در مختار دوم از بخش نامه های امیر مؤمنان علیه السلام از کتاب نهج السعاده: ج4، ص 8 روایت کردیم.

: نامه به سلمان فارسی، قبل از ایّام خلافت:

پس از یاد خدا و درود، دنیای حرام چونان مار است، که پوستی نرم و زهری کشنده دارد، پس از جاذبه‌های فریبنده آن روی گردان، زیرا زمان کوتاهی در آن خواهی ماند، و اندوه آن را از سر بیرون کن، زیرا که یقین به جدایی، و دگرگونی حالات آن را داری، و آنگاه که به دنیا خو گرفته‌ای بیشتر بترس، زیرا که دنیا پرست تا به خوشگذارانی اطمینان کرد زود او را به تلخ کامی کشاند، و هر گاه که به دنیا انس گرفت و آسوده شد، ناگاه به وحشت دچار می‌گردد.

توضیح

این سخن امام علیه السّلام: لقلّة ما یصحبک منها یعنی برای اندکی آنچه‌که از لذت و بهره‌مندی از آن استفاده می‌کنی. و تعبیر با اندکی به سبیل تنزل است، یعنی چیزی از آن با تو همراه نمی‌شود. و گفته‌شده منظور از آنچه‌که از آن با او همراه می‌شود کفن است و گفته‌شده قبر است.

روایت 690

نهج البلاغه⁽⁶⁾

و مصنف نیز آن را از او در حدیث 48 از باب 107 جلد نهم از بحار الأنوار: ج9، ص 545، چاپ کمپانی، و در چاپ جدید: ج41، ص 157 روایت کرد.

و ما آن را از منابعی در مختار 168 از باب خطبه های کتاب نهج السعاده: ج1، ص 602، چاپ دوم روایت کردیم.

: به امام خبر دادند که شریح بن الحارث، قاضی امام

1) ذكره ابن أبي الحديد في شرح المختار: 49 من باب الكتب من نهج البلاغة: ج 17 ص 15، ط مصر، و في ط الحديث ببيروت: ج 5 ص 11.

2) 689- رواه السيّد الرضيّ رفع اللّه مقامه في المختار: 68 من الباب الثاني من كتاب نهج البلاغة. و رويناه عن مصادر كثيرة في المختار الثاني من باب كتب أمير المؤمنين عليه السلام من كتاب نهج السعادة: ج 4 ص 8.

3) 690- رواه السيّد الرضيّ رحمه اللّه في المختار الثالث من باب الكتب من كتاب نهج البلاغة. و رواه أيضا عنه المصنّف في الحديث: 48 من الباب: 107 من المجلد التاسع من بحار الأنوار: ج 9 ص 545 ط الكمبانيّ و في ط الحديث: ج 41 ص 157.

4) . ابن ابی الحدید آن را در شرح مختار 49 ار بخش نامه های نهج البلاغه: ج17، ص 15، چاپ مصر، و در چاپ جدید بیروت، ج 5، ص11 ذکر کرد.

5) . (689): سید رضی آن را در مختار 68 از بخش دوم نهج البلاغه روایت کرد.

6) . سید رضی آن را در مختار سوم از بخش نامه های نهج البلاغه روایت کرد.

السلام اشْتَرَي دَاراً عَلَي عَهْدِهِ بِثَمَانِينَ دِينَاراً فَبَلَغَهُ ذَلِكَ وَ اسْتَدْعَاهُ وَ قَالَ لَهُ بَلَغَنِي أَنَّكَ ابْتَعْتَ دَاراً بِثَمَانِينَ دِينَاراً وَ كَتَبْتَ كِتَاباً وَ أَشْهَدْتَ شُهُوداً فَقَالَ لَهُ شُرَيْحٌ قَدْ كَانَ ذَلِكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ فَنَظَرَ إِلَيْهِ نَظَرَ مُغْضَبٍ ثُمَّ قَالَ :

يَا شُرَيْحُ أَمَا إِنَّهُ سَيَأْتِيكَ مَنْ لَا يَنْظُرُ فِي كِتَابِكَ وَ لَا يَسْأَلُكَ عَنْ بَيِّنَتِكَ حَتَّي يُخْرِجَكَ مِنْهَا شَاخِصاً وَ يُسْلِمَكَ إِلَي قَبْرِكَ خَالِصاً فَانْظُرْ يَا شُرَيْحُ لَا تَكُونُ ابْتَعْتَ هَذِهِ الدَّارَ مِنْ غَيْرِ مَالِكَ أَوْ نَقَدْتَ الثَّمَنَ مِنْ غَيْرِ حِلٍّ لَكَ فَإِذَا أَنْتَ قَدْ خَسِرْتَ دَارَ الدُّنْيَا وَ دَارَ الْآخِرَةِ أَمَا إِنَّكَ لَوْ كُنْتَ أَتَيْتَنِي عِنْدَ شِرَائِكَ مَا اشْتَرَيْتَ لَكَتَبْتُ لَكَ كِتَاباً عَلَي هَذِهِ النُّسْخَةِ فَلَمْ تَرْغَبْ فِي شِرَاءِ هَذِهِ الدَّارِ بِدِرْهَمٍ فَمَا فَوْقَهُ وَ النُّسْخَةُ هَذِهِ .

هَذَا مَا اشْتَرَي عَبْدٌ ذَلِيلٌ مِنْ مَيِّتٍ قَدْ أُزْعِجَ لِلرَّحِيلِ اشْتَرَي مِنْهُ دَاراً مِنْ دَارِ الْغُرُورِ مِنْ جَانِبِ الْفَانِينَ وَ خِطَّةِ الْهَالِكِينَ وَ تَجْمَعُ هَذِهِ الدَّارَ حُدُودٌ أَرْبَعَةٌ :

الْحَدُّ الْأَوَّلُ يَنْتَهِي إِلَي دَوَاعِي الْآفَاتِ .

وَ الْحَدُّ الثَّانِي يَنْتَهِي إِلَي دَوَاعِي الْمُصِيبَاتِ .

وَ الْحَدُّ الثَّالِثُ يَنْتَهِي إِلَي الْهَوَي الْمُرْدِي .

وَ الْحَدُّ الرَّابِعُ يَنْتَهِي إِلَي الشَّيْطَانِ الْمُغْوِي وَ فِيهِ يُشْرَعُ بَابُ هَذِهِ الدَّارِ .

اشْتَرَي هَذَا الْمُغْتَرُّ بِالْأَمَلِ مِنْ هَذَا الْمُزْعَجِ بِالْأَجَلِ هَذِهِ الدَّارَ بِالْخُرُوجِ مِنْ عِزِّ الْقَنَاعَةِ وَ الدُّخُولِ فِي ذُلِّ الطَّلَبِ وَ الضَّرَاعَةِ فَمَا أَدْرَكَ هَذَا الْمُشْتَرِي فِيمَا اشْتَرَي مِنْ دَرَكٍ فَعَلَي مُبَلْبِلِ أَجْسَامِ الْمُلُوكِ وَ سَالِبِ نُفُوسِ الْجَبَابِرَةِ وَ مُزِيلِ مُلْكِ الْفَرَاعِنَةِ مِثْلِ كِسْرَي وَ قَيْصَرَ وَ تُبَّعٍ وَ حِمْيَرَ وَ مَنْ جَمَعَ الْمَالَ عَلَي الْمَالِ فَأَكْثَرَ وَ مَنْ بَنَي

خانه‌ای به 80 دینار خرید، او را حضار کرده فرمود: به من خبر دادند که خانه‌ای با هشتاد دینار خریده‌ای، و سندی برای آن نوشته‌ای، و گواهانی آن را امضا کرده‌اند. شریح گفت:آری ای امیر مؤمنان، امام علیه السّلام نگاه خشم آلودی به او کرد و فرمود: ای شریح به زودی کسی به سراغت می‌آید که به نوشته‌ات نگاه نمی‌کند، و از گواهانت نمی‌پرسد، تا تو را از آن خانه بیرون کرده و تنها به قبر بسپارد.ای شریح اندیشه کن که آن خانه را با مال دیگران یا با پول حرام نخریده باشی، که آنگاه خانه دنیا و آخرت را از دست داده‌ای.اما اگر هنگام خرید خانه، نزد من آمده بودی، برای تو سندی می‌نوشتم که دیگر برای خرید آن به درهمی یا بیشتر، رغبت نمی‌کردی، آن سند را چنین می‌نوشتم:

این خانه‌ای است که بنده‌ای خوار آن را از مرده‌ای آماده کوچ خریده، خانه‌ای از سرای غرور، که در محلّه نابود شوندگان، و کوچه هلاک شدگان قرار دارد، این خانه به چهار جهت منتهی می‌گردد:یک سوی آن به آفت‌ها و بلاها، سوی دوّم آن به مصیبت‌ها، و سوی سوم به هوا و هوس‌های سست کننده.

و سوی چهارم آن به شیطان گمراه کننده ختم می‌شود، و در خانه به روی شیطان گشوده است.

این خانه را فریب خورده آزمند، از کسی که خود به زودی از جهان رخت برمی‌بندد، به مبلغی که او را از عزّت و قناعت خارج و به خواری و دنیا پرستی کشانده، خریداری کرده است. هر گونه نقصی در این معامله باشد، بر عهده پروردگاری است که اجساد پادشاهان را پوسانده، و جان جبّاران را گرفته، و سلطنت فرعون‌ها چون »کسری« و »قیصر« و »تبّع« و »حمیر« را نابود کرده است. آنان که مال فراوان گرد آورده بر آن افزودند، و آنان که قصرها ساخته،

وَ شَيَّدَ وَ زَخْرَفَ وَ نَجَّدَ وَ ادَّخَرَ وَ اعْتَقَدَ وَ نَظَرَ بِزَعْمِهِ لِلْوَلَدِ إِشْخَاصُهُمْ جَمِيعاً إِلَي مَوْقِفِ الْعَرْضِ وَ الْحِسَابِ وَ مَوْضِعِ الثَّوَابِ وَ الْعِقَابِ إِذَا وَقَعَ الْأَمْرُ بِفَصْلِ الْقَضَاءِ وَ خَسِرَ هُنالِكَ الْمُبْطِلُونَ شَهِدَ عَلَي ذَلِكَ الْعَقْلُ إِذَا خَرَجَ مِنْ أَسْرِ الْهَوَي وَ سَلِمَ مِنْ عَلَائِقِ الدُّنْيَا.

أقول: سيأتي برواية أخري مع شرحه في أبواب خطبه و مواعظه ⁽¹⁾

«691»

⁽²⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي الْعُمَّالِ الَّذِينَ يَطَأُ عَمَلَهُمُ الْجَيْشُ :

مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَي مَنْ مَرَّ بِهِ الْجَيْشُ مِنْ جُبَاةِ الْخَرَاجِ وَ عُمَّالِ الْبِلَادِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي قَدْ سَيَّرْتُ جُنُوداً هِيَ مَارَّةٌ بِكُمْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ وَ قَدْ أَوْصَيْتُهُمْ بِمَا يَجِبُ لِلَّهِ عَلَيْهِمْ مِنْ كَفِّ الْأَذَي وَ صَرْفِ الشَّذَي وَ أَنَا أَبْرَأُ إِلَيْكُمْ وَ إِلَي ذِمَّتِكُمْ مِنْ مَعَرَّةِ الْجَيْشِ إِلَّا مِنْ جَوْعَةِ الْمُضْطَرِّ لَا يَجِدُ عَنْهَا مَذْهَباً إِلَي شِبَعِهِ فَنَكِّلُوا مَنْ تَنَاوَلَ مِنْهُمْ ظُلْماً عَنْ ظُلْمِهِمْ وَ كُفُّوا أَيْدِيَ سُفَهَائِكُمْ عَنْ مُضَارَّتِهِمْ وَ التَّعَرُّضِ لَهُمْ فِيمَا اسْتَثْنَيْنَاهُ مِنْهُمْ وَ أَنَا بَيْنَ أَظْهُرِ الْجَيْشِ فَارْفَعُوا إِلَيَّ مَظَالِمَكُمْ وَ مَا عَرَاكُمْ مِمَّا يَغْلِبُكُمْ مِنْ أَمْرِهِمْ وَ مَا لَا تُطِيقُونَ دَفْعَهُ إِلَّا بِاللَّهِ وَ بِي أُغَيِّرُهُ بِمَعُونَةِ اللَّهِ.

بيان

يطأ عملهم أي يسيرون في أرضهم و البلاد التي تحت عملهم و حكمهم و قال الجوهري جبيته جباية و جبوته جباوة جمعته و قال الشذا مقصورا الأذي و الشر قوله و إلي ذمتكم قال ابن أبي الحديد أي اليهود و النصاري الذين بينكم قال صلي الله عليه و آله من آذي ذمتي فكأنما آذاني.

و محکم کاری کردند، طلا کاری کرده، و زینت دادند، فراوان اندوختند، و نگهداری کردند، و به گمان خود برای فرزندان خود باقی گذاشتند همگی آنان به پای حسابرسی الهی، و جایگاه پاداش و کیفر رانده می‌شوند، آنگاه که فرمان داوری و قضاوت نهایی صادر شود «پس تبهکاران زیان خواهند دید». به این واقعیّت‌ها عقل گواهی می‌دهد هر گاه که از اسارت هوای نفس نجات یافته، و از دنیا پرستی به سلامت بگذرد.

می گویم: به روایت دیگری به همراه شرحش در باب خطبه ها و اندرزهای امام علیه السلام خواهد آمد.⁽³⁾

روایت 691

نهج البلاغه⁽⁴⁾: نامه به فرماندارانی که لشکر از شهرهای آنان عبور می‌کند: از بنده خدا، علی امیر مؤمنان، به گرد آوران مالیات و فرمانداران شهرهایی که لشکریان از سرزمین آنان می‌گذرند.پس از یاد خدا و درود همانا من سپاهیانی فرستادم که به خواست خدا بر شما خواهند گذشت، و آنچه خدا بر آنان واجب کرده به ایشان سفارش کردم، و بر آزار نرساندن به دیگران، و پرهیز از هر گونه شرارتی تأکید کرده‌ام، و من نزد شما و پیمانی که با شما دارم از آزار رساندن سپاهیان به مردم بیزارم، مگر آن که گرسنگی سربازی را ناچار گرداند، و برای رفع گرسنگی چاره‌ای جز آن نداشته باشد.پس کسی را که دست به ستمکاری زند کیفر کنید، و دست افراد سبک مغز خود را از زیان رساندن به لشکریان، و زحمت دادن آنها جز در آنچه استثناء کردم باز دارید.من پشت سر سپاه در حرکتم، شکایت‌های خود را به من رسانید، و در اموری که لشکریان بر شما چیره شده‌اند که قدرت دفع آن را جز با کمک خدا و من ندارید، به من مراجعه کنید، که با کمک خداوند آن را بر طرف خواهم کرد.ان شاء الله

می‌گویم: به روایت دیگری همراه با شرح آن در ابواب خطبه ها و موعظه های امام خواهد آمد.

توضیح

یطأ عملهم یعنی در سرزمین آنها و بلادی که تحت عمل و حکم آنان است، حرکت می‌کنند و جوهری گوید: جبیته جبایة و جبوته جباوة: یعنی آن را جمع کردم و گوید: الشذی به‌صورت مقصور یعنی اذیت و شر. این کلام امام علیه السّلام «و إلی ذمتکم» ابن ابی الحدید گوید: یعنی یهود و مسیحیانی که بین شما هستند. پیامبر صلّی الله علیه و آله فرمود: هر که اهل ذمه مرا آزار دهد، گویی مرا آزرده است.

1) رواه المصنّف في الباب: 12 من كلام أمير المؤمنين عليه السلام من كتاب البحار: ج 17، ص 77 ط الكمبانيّ، و في ط الحديث: ج 77 ص 377.

2) 691- رواه السيّد الرضيّ رحمه اللّه في المختار: 60 من باب كتب أمير المؤمنين عليه السلام من كتاب نهج البلاغة.

3) . مصنف آن را در باب 12 از کلام امیر مؤمنان علیه السلام از کتاب البحار: ج17، ص 77، چاپ کمپانی، و در چاپ جدید: ج77، ص 377 روایت کرد.

4) . سید رضی آن را در مختار 60 از بخش نامه های امیر مؤمنان از کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

و قال ابن ميثم أي إلي ذمتكم التي أخذتها من إسارة الجيش فإنه ليس بأمري من ذلك إلا معرة جوعة المضطر و المعرة الإثم و الأمر القبيح المكروه و الأذي و هذا و يدل علي أنه يجوز للجائع المضطر من الجيش الأخذ بقدر الشبع.

و قال ابن الأثير في النهاية التنكيل المنع و التنحية و و أنا بين أظهر الجيش أي أنا قريب منكم و سائر علي أثرهم و قال ابن ميثم كناية عن كونه مرجع أمرهم و عراه يعروه غشيه أو قصده و تغيير ما عراهم دفع الظلم عنهم.

«692»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام كَتَبَهُ لَمَّا اسْتَخْلَفَ إِلَي أُمَرَاءِ الْأَجْنَادِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّمَا أَهْلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ أَنَّهُمْ مَنَعُوا النَّاسَ الْحَقَّ فَاشْتَرَوْهُ وَ أَخَذُوهُمْ بِالْبَاطِلِ فَاقْتَدَوْهُ.

إيضاح

فاشتروه قال ابن أبي الحديد أي فاشتري الناس الحق منهم بالرشا و الأموال أي لم يضعوا الأمور مواضعها و لا ولوا الولايات مستحقيها و كانت أمورهم تجري علي وفق الهوي و الأغراض الفاسدة فاشتري الناس منهم الميراث و الحقوق كما يشتري السلع بالأموال و روي فاستروه بالسين المهملة أي اختاروه تقول استريت خيار المال أي اخترته و يكون الضمير عائدا إلي الظلمة لا إلي الناس أي منعوا الناس حقهم من المال و اختاروه لأنفسهم و استأثروا به و أخذوهم بالباطل أي حملوهم علي الباطل فجاء الخلف من بعد السلف فاقتدوا بآبائهم و أسلافهم في ارتكاب ذلك الباطل ظنا منهم أنه حق لما قد ألفوه و نشئوا عليه.

و قال ابن ميثم اشتروه أي باعوه و تعوضوا عنه بالباطل لما منعوا منه كقوله تعالي وَ شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ و كذلك قوله عليه السلام أخذوهم بالباطل فاقتدوه أي اقتدوا الباطل و سلكوا فيه مسلك من أخذهم به كقوله

ابن میثم گوید: یعنی إلی ذمتکم التی أخذتها من اسارة الجیش فإنه لیس بأمری من ذلک إلا معرّة جوعه المضطر، و المعرّة یعنی گناه و امر قبیح و مکروه و آزار و این بر آن دلالت دارد که برای فرد گرسنه نیازمند از میان لشکریان گرفتن، به‌قدر رفع گرسنگی جایز است .

و ابن اثیر در النهایه گوید: التنکیل منع و اجتناب. و «أنا أظهر الجیش» یعنی من به آنها نزدیک و در پی آنها درحرکت هستم. و ابن اثیر گوید: کنایه از این است که او مرجع امر آنان است. و «عراه یعروه» او را دربرگرفت یا قصد کرد. و تفسیر ما عراهم: یعنی دفع ظلم از آنان.

روایت 692

نهج البلاغه⁽²⁾: نامه به فرماندهان لشکر، پس از به دست گرفتن خلافت :پس از یاد خدا و درود همانا ملّت‌های پیش از شما به هلاکت رسیدند، بدان جهت که حق مردم را نپرداختند، پس دنیا را با رشوه دادن به دست آوردند، و مردم را به راه باطل بردند و آنان اطاعت کردند.

توضیح

«اشتروه» ابن ابی الحدید گوید: مردم حق را از آنان با رشوه و مال خریداری کردند، یعنی امور را در محل آن قرار ندادند و ولایت را به مستحقین آن نسپردند و امور آنان بر طبق امیال و اغراض فاسد جریان داشت، پس مردم میراث و حقوق را از آنان خریدند، چنانکه کالا با مال خریداری می‌شود. و «فاستروه» روایت شده است، یعنی آن را برگزیدند. می‌گویی استریت خیار المال، یعنی آن را برگزیدم و ضمیر به الظلمة برمی گردد نه به مردم، یعنی مردم را از حقشان از اموال بازداشتند و آن را برای خود اختیار کردند و به خود اختصاص دادند و آنها را بر باطل واداشتند، پس خلف بعد از سلف آمد و در ارتکاب آن باطل، به پدران و نیاکان خود اقتدا کردند، به‌گمان اینکه به‌جهت آنچه‌که به آن انس گرفتند و بر آن نشأت گرفتند، آن را حق می‌پنداشتند.

ابن میثم گوید: اشتروه یعنی آن را فروختند و آن را با باطل جایگزین کردند زمانی‌که منع شدند، مانند این سخن خداوند متعال: «وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ» {و او را به بهای ناچیزی فروختند} و نیز این سخن امام علیه السّلام: «أخذهم بالباطل فافتدوه» یعنی به باطل اقتدا کردند و در آن شیوه کسی‌که آنها را بر آن واداشت، طی کردند. مانند این

1) 692- رواه السيّد الرضيّ رضوان اللّه عليه في المختار الأخير من الباب الثاني من كتاب نهج البلاغة.

2) . سید رضی آن را در مختار آخر از بخش دوم نهج البلاغه روایت کرد.

تعالي فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ انتهي.

قيل و يحتمل إرجاع الضمير المرفوع في قوله عليه السلام اشتروه إلي الناس و المنصوب إلي المنع المذكور في ضمن قوله منعوا أي إنما أهلك من كان قبلكم أن الظالمين منهم تصرفوا في أمورهم و صاروا خلفاء فيهم حكاما بينهم و هو معني منعهم الحق فرضوا بذلك و تعوضوا به عن الحق و خلفائه فالاشتراء كناية عن الرضا أو استعارة لتعوضهم أو مجاز فيه.

و أما الضمير المنصوب في قوله عليه السلام فاقتدوه فيحتمل الإرجاع إلي الأخذ فيكون نظيرا لسابقه أو إلي الباطل.

أقول: و في بعض النسخ فافتدوه بالفاء أي أخذوهم بأحكام الجور فأعطوا الفداء ليتخلصوا منهم فالضمير راجع إلي الباطل و لعله أنسب.

«693»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ قَالَ عليه السلام لِزِيَادِ بْنِ أَبِيهِ وَ قَدِ اسْتَخْلَفَهُ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ عَلَي فَارِسَ وَ أَعْمَالِهَا فِي كَلَامٍ طَوِيلٍ كَانَ بَيْنَهُمَا نَهَاهُ فِيهِ عَنْ تَقْدِيمِ الْخَرَاجِ :

اسْتَعْمِلِ الْعَدْلَ وَ احْذَرِ الْعَسْفَ وَ الْحَيْفَ فَإِنَّ الْعَسْفَ يَعُودُ بِالْجَلَاءِ وَ الْحَيْفَ يَدْعُو إِلَي السَّيْفِ.

بيان

قال في القاموس عسف السلطان ظلم و فلانا استخدمه و الحيف الميل و الجور و الظلم فيحتمل أن يكون المراد بالحيف الميل إلي بعض الرعايا بالإعزاز و الاحترام و تفضيل بعضهم علي بعض فإن ذلك يورث العداوة بينهم و عدم طاعة بعضهم للوالي فيكون داعيا إلي القتال.

أو المراد بالعسف الاستخدام كما هو دأب الملوك في استخدام الرعايا و أخذ دوابهم فالحيف بمعني الظلم أي سائر أنواعه.

کلام خداوند: «فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ» {پس به هدایت آنان اقتدا کن} پایان .

گفته‌شده: ارجاع ضمیر مرفوع در این کلام امام علیه السّلام «اشتروه» به مردم و ارجاع ضمیر منصوب به منع مذکور در ضمن این کلام او «منعوا» محتمل است، یعنی کسانی‌که پیش از شما بودند به این دلیل هلاک شدند که ظالمان آنان در امور آنان تصرف کردند و خلیفه و حاکم در میان آنان شدند و این معنای آنان را از حق منع کردند و به آن راضی شدند و آن را جایگزین حق و خلفای آن کردند، است. پس خریدن کنایه از رضایت یا استعاره برای «جایگزین آنان شد» یا مجاز در آن است.

و اما ضمیر منصوب در این سخن امام علیه السّلام: «فاقتدوه» ارجاعش به اخذ محتمل است که در این‌صورت شبیهی برای سابق بر آن است یا ارجاعش به باطل نیز محتمل است.

می‌گویم: و در بعضی نسخه‌ها «فاقتدوه» با فاء آمده است، یعنی آنها را بر احکام جور واداشتند و فدیه دادند تا از آنان خلاص شوند، پس ضمیر به باطل برمی‌گردد و شاید این مناسب‌تر باشد.

روایت 693

نهج البلاغه⁽²⁾:

چون زیاد بن ابیه را به جای عبدالله بن عباس به فارس و شهرهای پیرامون فرستاد او را در دستورالعملی طولانی از گرفتن مالیات نابه هنگام نهی کرد و فرمود: عدالت را بگستران و از ستمکاری پرهیز کن که ستم رعیت را به آوارگی کشاند و بیدادگری به مبارزه و شمشیر می انجامد.

توضیح

در قاموس گوید: عسف السلطان: ستم کرد و عسف السلطان فلاناً، یعنی او را به کار گمارد. الحیف: یعنی میل، جور و ستم، پس محتمل است که منظور از حیف، میل به‌سوی برخی از رعایا با عزت و احترام و برتری دادن برخی از آنها بر برخی دیگر باشد که این میان آنان دشمنی و عدم اطاعت برخی از آنها از والی را به‌وجود می‌آورد که عاملی برای جنگ می‌شود. یا اینکه مقصود از عسف، به‌کار گرفتن است چنانکه این عادت فرمانروایان در به‌خدمت گرفتن رعایا و گرفتن چارپایان آنان است، پس حیف به‌معنی ستم است یعنی سایر انواع آن .

1) 693- رواه السيّد الرضيّ رفع اللّه مقامه في آخر نهج البلاغة تحت الرقم: 476 من قصار كلام أمير المؤمنين عليه السلام.

2) . سید رضی آن را در آخر نهج البلاغه ذیل شماره 476 از کلمات قصار امیر مؤمنان علیه السلام روایت کرد.

و قال ابن أبي الحديد كانت عادة أهل فارس في أيام عثمان أن يطلب الوالي منهم خراج أملاكهم قبل بيع الثمار علي وجه الاستلاف و كان ذلك يجحف بالناس.

«694»

نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي بَعْضِ عُمَّالِهِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ دَهَاقِينَ أَهْلِ بَلَدِكَ شَكَوْا مِنْكَ قَسْوَةَ وَ غِلْظَةً وَ احْتِقَاراً وَ جَفْوَةً فَنَظَرْتُ فَلَمْ أَرَهُمْ أَهْلًا لِأَنْ يُدْنَوْا لِشِرْكِهِمْ وَ لَا أَنْ يُقْصَوْا وَ يُجْفَوْا لِعَهْدِهِمْ فَالْبَسْ لَهُمْ جِلْبَاباً مِنَ اللِّينِ تَشُوبُهُ بِطَرَفٍ مِنَ الشِّدَّةِ وَ دَاوِلْ لَهُمْ بَيْنَ الْقَسْوَةِ وَ الرَّأْفَةِ وَ امْزُجْ لَهُمْ بَيْنَ التَّقْرِيبِ وَ الْإِدْنَاءِ وَ الْإِبْعَادِ وَ الْإِقْصَاءِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

بيان

الدهقان بالضم و الكسر رئيس القرية و هو معرب و القسوة الصلابة و الجفوة نقيض الصلة.

قوله عليه السلام فلم أرهم أي لا تقربهم إليك قربا كاملا لشركهم و لا تبعدهم عنك بعدا كاملا لأنهم معاهدون و أهل الذمة فعاملهم بين المعاملتين و الجلباب الإزار و الرداء أو الملحفة أو المقنعة و الطرف بالتحريك الطائفة من الشي‌ء و المداولة المناوبة أي كن قاسيا مرة و لينا أخري.

«695»

⁽²⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي زِيَادِ بْنِ أَبِيهِ وَ هُوَ خَلِيفَةُ عَامِلِهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ عَلَي الْبَصْرَةِ وَ عَبْدُ اللَّهِ يَوْمَئِذٍ عَامِلُ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام عَلَيْهَا وَ عَلَي كُوَرِ الْأَهْوَازِ وَ فَارِسَ وَ كِرْمَانَ :

وَ إِنِّي أُقْسِمُ بِاللَّهِ قَسَماً صَادِقاً لَئِنْ بَلَغَنِي أَنَّكَ خُنْتَ مِنْ فَيْ‌ءِ الْمُسْلِمِينَ شَيْئاً

و ابن ابی الحدید گوید: عادت پارسیان در عهد عثمان این بود که والی قبل از فروش محصول بر وجه قرض خراج املاکشان را از آنان می‌خواست و این به آنان ضرر می‌رساند.

روایت 694

نهج البلاغه⁽³⁾

و روایتی نزدیک به آن را در مختار 117 از بخش نامه های امیر مؤمنان علیه السلام از کتاب نهج السعاده: ج5، ص 27، چاپ اول روایت کردیم.

: نامه به یکی از فرمانداران:

پس از نام خدا و درود.همانا دهقانان مرکز فرمانداریت، از خشونت و قساوت و تحقیر کردن مردم و سنگدلی تو شکایت کردند.من در باره آنها اندیشیدم، نه آنان را شایسته نزدیک شدن یافتم، زیرا که مشرکند، و نه سزاوار قساوت و سنگدلی و بد رفتاری هستند، زیرا که با ما هم پیمانند، پس در رفتار با آنان، نرمی و درشتی را به هم آمیز، رفتاری توأم با شدّت و نرمش داشته باش، اعتدال و میانه روی را در نزدیک کردن یا دور کردن، رعایت کن.

توضیح

دهقان با ضمه و کسره کدخداست و واژه‌ای معرب است، القسوة یعنی سختی، الجفوة متضاد بخشش است.

این کلام امام علیه السّلام: «فلم أرهم» یعنی به‌جهت شرکشان آنها را خیلی به خود نزدیک نکن و به این جهت که معاهد و اهل ذمه هستند کاملا از خود دور نکن و میان این دو رفتار با آنان برخورد کن، الجلباب: دستار، رداء، ملحفه یا روبند است. و الطرف با حرکت، مجموعه از چیزی است. المداولة: یعنی تناوب، یعنی گاه سرسخت باش و گاه با ملایمت.

روایت 695

نهج البلاغه⁽⁴⁾: نامه به زیاد بن ابیه، جانشین فرماندار بصره.ابن عباس از طرف امام فرماندار بصره بود و بر حکومت اهواز و فارس و کرمان و دیگر نواحی ایران نظارت داشت :همانا من، براستی به خدا سوگند می‌خورم، اگر به من گزارش کنند که در اموال عمومی خیانت کردی،

1) 694- رواه السيّد الرضيّ رحمه اللّه في المختار: 20 من باب الكتب من كتاب نهج البلاغة. و قريبا منه رويناه في المختار: 117 من باب كتب أمير المؤمنين عليه السلام من كتاب نهج السعادة: ج 5 ص 27 ط 1.

2) 695- رواه السيّد الرضيّ رحمه اللّه في المختار: 21 من باب كتب أمير المؤمنين عليه السلام من نهج البلاغة.

3) . سید رضی آن را در مختار 20 از بخش نامه های نهج البلاغه روایت کرد.

4) . سید رضی آن را در مختار 21 از بخش نامه های امیر مؤمنان علیه السلام از نهج البلاغه روایت کرد

صَغِيراً أَوْ كَبِيراً لَأَشُدَّنَّ عَلَيْكَ شَدَّةً تَدَعُكَ قَلِيلَ الْوَفْرِ ثَقِيلَ الظَّهْرِ ضَئِيلَ الْأَمْرِ وَ السَّلَامُ.

إيضاح

قال ابن ميثم زياد هو ابن سمية أم أبي بكرة دعي أبي سفيان و روي أن أول من دعاه ابن أبيه عائشة حين سئلت لمن يدعي و كان كاتب المغيرة بن شعبة ثم كتب لأبي موسي ثم كتب لابن عامر ثم كتب لابن عباس و كان مع علي عليه السلام فولاه فارس و كتب إليه معاوية يتهدده فكتب إليه أ تتوعدني و بيني و بينك ابن أبي طالب أما و الله لئن وصلت إلي لتجدني أحمر ضرابا بالسيف ثم دعاه معاوية أخا له و ولاه بعد أمير المؤمنين عليه السلام البصرة و أعمالها و جمع له بعد المغيرة بن شعبة العراقين و كان أول من جمعا له.

و قال الجوهري الكورة المدينة و الصقع [و الصقع الناحية] و الجمع كور.و قال الفارس الفرس و بلادهم و قال الشدة بالفتح الحملة الواحدة و قال الوفر المال الكثير أي نفقرك بأخذ ما أخذت من أموال المسلمين ثقيل الظهر بالأوزار و التبعات و قيل كناية عن الضعف و عدم النهوض لما يحتاج إليه و الضئيل الحقير أي تسلب جاهك بسلب مالك.

«696»

نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي زِيَادٍ أَيْضاً :

فَدَعِ الْإِسْرَافَ مُقْتَصِداً وَ اذْكُرْ فِي الْيَوْمِ غَداً وَ أَمْسِكْ مِنَ الْمَالِ بِقَدْرِ ضَرُورَتِكَ وَ قَدِّمِ الْفَضْلَ لِيَوْمِ حَاجَتِكَ .

أَ تَرْجُو أَنْ يُؤْتِيَكَ اللَّهُ أَجْرَ الْمُتَوَاضِعِينَ وَ أَنْتَ عِنْدَهُ مِنَ الْمُتَكَبِّرِينَ وَ تَطْمَعُ وَ أَنْتَ مُتَمَرِّغٌ فِي النَّعِيمِ تَمْنَعُهُ الضَّعِيفَ وَ الْأَرْمَلَةَ أَنْ يُوجِبَ لَكَ ثَوَابَ الْمُتَصَدِّقِينَ وَ إِنَّمَا الْمَرْءُ مَجْزِيٌّ بِمَا أَسْلَفَ وَ قَادِمٌ عَلَي مَا قَدَّمَ وَ السَّلَامُ.

کم یا زیاد، چنان بر تو سخت گیرم که کم بهره شده، و در هزینه عیال، در مانده و خوار و سرگردان شوی با درود.

توضیح

ابن میثم گوید: زیاد پسر سمیه مادر ابو بکرة، حرامزاده ابوسفیان است و در روایت است که اولین کسی‌که او را ابن ابیه صدا کرد، عایشه است، آنگاه که کاتب مغیره بن شعبه بود از او سؤال شد به نام چه‌کسی خوانده می‌شود، سپس کاتب ابوموسی، سپس ابن عامر، سپس ابن عباس بود و همراه علی علیه السّلام بود، پس ولایت فارس را به او داد و معاویه با تهدید برای او نوشت، پس در پاسخ او نوشت: آیا مرا تهدید می‌کنی درحالی‌که بین من و تو ابن ابی طالب است، آگاه باش که به خدا سوگند اگر به من برسی مرا سرخ ضربت‌زننده با شمشیر می‌یابی، سپس معاویه او را برادر خود خواند و بعد از امیرمؤمنان علیه السّلام ولایت بصره و بخش‌های آن را به او سپرد و بعد از مغیره بن شعبه، عراقین را برای او کرد و او اولین کسی بود که آن دو برای وی جمع شد.

جوهری گوید: الکورة: شهر و ناحیه است و جمع آن کور است. گوید: الفارس، پارسیان و سرزمین آنهاست. گوید: الشدة با فتحه یک حمله است. و گوید: الوفر مال بسیار است، یعنی تو را با آنچه‌که از اموال مسلمانان گرفتی نیازمند می‌کند. «ثقیل الظهر» بار و تبعات آن و گفته‌شده کنایه از ضعف و عدم پرداختن به مایحتاج خود است. الضئیل: یعنی حقیر، یعنی جاهت را با سلب مالت سلب می‌کنی.

روایت 696

نهج البلاغه⁽²⁾

نامه ای نزدیک به آن را از دو مصدر دیگر در مختار 142 و 143 از بخش نامه های امیر مؤمنان علیه السلام از کتاب نهج السعاده: ج5، ص 165، چاپ اول روایت کردیم.

: نامه دیگری به زیاد:

ای زیاد، از اسراف بپرهیز، و میانه روی را برگزین، از امروز به فکر فردا باش، و از اموال دنیا به اندازه کفاف خویش نگهدار، و زیادی را برای روز نیازمندیت در آخرت پیش فرست.آیا امید داری خداوند پاداش فروتنان را به تو بدهد در حالی که از متکبّران باشی و آیا طمع داری ثواب انفاق کنندگان را دریابی در حالی که در ناز و نعمت قرار داری و تهیدستان و بیوه زنان را از آن نعمت‌ها محروم می‌کنی همانا انسان به آنچه پیش فرستاده، و نزد خدا ذخیره ساخته، پاداش داده خواهد شد.با درود.

1) 696- رواه السيّد الرضيّ رضي اللّه عنه في المختار: 22 من الباب الثاني من كتاب نهج البلاغة. و قريبا منه رويناه عن مصدرين آخرين في المختار: 142 و تاليه من باب كتب أمير المؤمنين عليه السلام من كتاب نهج السعادة: ج 5 ص 165، ط 1.

2) . سید رضی آن را در مختار 22 از بخش دوم نهج البلاغه روایت کرد.

بيان

الإسراف التبذير و قيل ما أنفق في غير طاعة و قيل مجاوزة القصد و الاقتصاد التوسط في الأمور و في النهاية التمرغ التقلب في التراب و قال الأرامل المساكين من نساء و رجال و يقال لكل واحد من الفريقين علي انفراده أرامل و هو بالنساء أخص و أكثر استعمالا الواحدة أرمل و أرملة فالأرمل الذي ماتت زوجته و الأرملة التي مات زوجها سواء كانا غنيين أو فقيرين انتهي و أن يوجب مفعول تطمع.

«697»

نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي قُثَمَ بْنِ الْعَبَّاسِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ عَيْنِي بِالْمَغْرِبِ كَتَبَ إِلَيَّ يُعْلِمُنِي أَنَّهُ وُجِّهَ إِلَي الْمَوْسِمِ أُنَاسٌ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ الْعُمْيِ الْقُلُوبِ الصُّمِّ الْأَسْمَاعِ الْكُمْهِ الْأَبْصَارِ الَّذِينَ يَلْتَمِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَ يُطِيعُونَ الْمَخْلُوقَ فِي مَعْصِيَةِ الْخَالِقِ وَ يَحْتَلِبُونَ الدُّنْيَا دَرَّهَا بِالدِّينِ وَ يَشْتَرُونَ عَاجِلَهَا بِآجِلِ الْأَبْرَارِ الْمُتَّقِينَ وَ لَنْ يَفُوزَ بِالْخَيْرِ إِلَّا عَامِلُهُ وَ لَا يُجْزَي جَزَاءَ الشَّرِّ إِلَّا فَاعِلُهُ .

فَأَقِمْ عَلَي مَا فِي يَدَيْكَ قِيَامَ الْحَازِمِ الصَّلِيبِ وَ النَّاصِحِ اللَّبِيبِ وَ النَّافِعِ لِسُلْطَانِهِ الْمُطِيعِ لِإِمَامِهِ وَ إِيَّاكَ وَ مَا يُعْتَذَرُ مِنْهُ وَ لَا تَكُنْ عِنْدَ النَّعْمَاءِ بَطِراً وَ لَا عِنْدَ الْبَأْسَاءِ فَشِلًا.

بيان

قال ابن ميثم كان معاوية قد بعث إلي مكة دعاة في السر يدعون إلي طاعته و يثبطون العرب عن نصرة أمير المؤمنين عليه السلام بأنه إما قاتل لعثمان أو خاذل له و ينشرون عندهم محاسن معاوية بزعمهم فكتب أمير المؤمنين عليه السلام هذا الكتاب و قثم بن العباس بن عبد المطلب لم يزل واليا لعلي عليه السلام علي مكة حتي قتل علي عليه السلام فاستشهد قثم بسمرقند في زمن معاوية.

توضیح

اسراف: زیاده‌روی است، و گفته‌شده: آنچه‌که در غیر از اطاعت هزینه شود. و گفته‌شده: تجاوز از میانه‌روی است. الاقتصاد: میانه‌روی در امور است. و در النهایه، التمرغ یعنی غلتیدن در خاک است.

و گوید: الأرامل: مردان و زنان مسکین است و به هر یک از این دو دسته به‌تنهای ارامل گفته‌می‌شود و آن برای زنان خاص‌تر و بیشتر مورد استعمال است. واحد آن أرمل و أرملة است و أرمل کسی است که زنش فوت کرده است و ارملة زنی است که شوهرش فوت کرده است، چه اینکه فقیر باشند یا توانگر. پایان. و أن یوجب مفعول «تطمع» است.

روایت 697

نهج البلاغه⁽²⁾

نامه ای نزدیک به آن را از مصدری دیگر در مختار 158 از بخش نامه های امیر مؤمنان علیه السلام از کتاب نهج السعاده: ج5، ص 295، چاپ اول روایت کردیم.

: نامه به قثم بن عبّاس:پس از یاد خدا و درود، همانا مأمور اطلاعاتی من در شام به من اطلاع داده است که گروهی از مردم شام برای مراسم حج به مکّه می‌آیند، مردمی کور دل، گوش‌هایشان در شنیدن حق ناشنوا، و دیده‌هایشان نابینا، که حق را از راه باطل می جویند، و بنده را در نافرمانی از خدا، فرمان می‌برند، دین خود را به دنیا می‌فروشند، و دنیا را به بهای سرای جاودانه نیکان و پرهیزکاران می‌خرند، در حالی که در نیکی‌ها، انجام دهنده آن پاداش گیرد، و در بدی‌ها جز بدکار کیفر نشود.پس در اداره امور خود هشیارانه و سر سختانه استوار باش، نصیحت دهنده‌ای عاقل، پیرو حکومت، و فرمانبردار امام خود باش، مبادا کاری انجام دهی که به عذر خواهی روی آوری، نه به هنگام نعمت‌ها شادمان و نه هنگام مشکلات سست باشی.با درود.

توضیح

ابن میثم گوید: معاویه دعوت‌کنندگانی را در خفا به‌سوی مکه فرستاد که به طاعت او دعوت می‌کنند و عرب را از یاری امیرمؤمنان علیه السّلام به این صورت که او یا قاتل عثمان است یا رهاکننده او، به تأخیر می‌اندازند و به زعم خود محاسن معاویه را نزد آنان گسترش می‌دهند، پس امیرمؤمنان علیه السّلام این نامه را نوشت و قثم بن عباس بن عبدالمطّلب هنوز والی علی علیه السّلام بر مکه بود تا اینکه علی علیه السّلام به قتل رسید و قثم در زمان معاویه در سمرقند شهید شد

1) 697- رواه السيّد الرضيّ رحمه اللّه في المختار: 33 من باب الكتب من كتاب نهج البلاغة. و قريبا منه ذكرناه عن مصدر آخر في المختار: 158 من باب كتب أمير المؤمنين عليه السلام من كتاب نهج السعادة: ج 5 ص 295 ط 1.

2) . سید رضی آن را در مختار 33 از بخش نامه های کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

و قيل إن الذين بعثهم معاوية كان بعض السرايا التي كان يبعثها للإغارة علي أعمال علي عليه السلام.

و العين الجاسوس أي أصحاب أخباره عليه السلام عند معاوية و يسمي الشام مغربا لأنه من الأقاليم المغربية و الموسم كمجلس الوقت الذي يجتمع فيه الحاج كل سنة و الأكمه الذي يولد أعمي الذين يلتمسون الحق بالباطل قال ابن أبي الحديد أي يطلبون الحق بمتابعة معاوية فإنهم كانوا يظهرون ناموس العبادة و في بعض النسخ يلبسون الحق أي يخلطونه و قوله عليه السلام درها منصوب بدلا من الدنيا و شراؤهم عاجل الدنيا بأجل الأبرار كناية عن استعاضتهم الآخرة بالدنيا و الحازم ذو الحزم الراسخ في الدين و الصليب التشديد و ما يعتذر منه المعصية و الزلة و قال ابن الأثير في النهاية البطر الطغيان عند النعمة و طول الغناء و قال الفشل الفزع و الجبن و الضعف.

«698»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ :

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الْعَبْدَ لَيَفْرَحُ بِالشَّيْ‌ءِ الَّذِي لَمْ يَكُنْ لِيَفُوتَهُ وَ يَحْزَنُ عَلَي الشَّيْ‌ءِ الَّذِي لَمْ يَكُنْ لِيُصِيبَهُ فَلَا يَكُنْ أَفْضَلَ مَا نِلْتَ فِي نَفْسِكَ مِنْ دُنْيَاكَ بُلُوغُ لَذَّةٍ أَوْ شِفَاءُ غَيْظٍ وَ لَكِنْ إِطْفَاءُ بَاطِلٍ أَوْ إِحْيَاءُ حَقٍّ وَ لْيَكُنْ سُرُورُكَ بِمَا قَدَّمْتَ وَ أَسَفُكَ عَلَي مَا خَلَّفْتَ وَ هَمُّكَ فِيمَا بَعْدَ الْمَوْتِ وَ السَّلَامُ.

«699»

⁽²⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي ابْنِ عَبَّاسٍ وَ هُوَ عَامِلُهُ عَلَي الْبَصْرَةَ :

اعْلَمْ أَنَّ الْبَصْرَةَ مَهْبِطُ إِبْلِيسَ وَ مَغْرِسُ الْفِتَنِ فَحَادِثْ أَهْلَهَا بِالْإِحْسَانِ

و گفته‌شده: کسانی‌که معاویه می‌فرستاد، برخی از گردان‌هایی بود که برای تحریک علیه اعمال علی علیه السّلام می‌فرستاد.

و العین یعنی جاسوس، یعنی صاحبان اخبار امام علیه السّلام نزد معاویه و شام را به این دلیل که از اقلیم‌های غربی بود، مغرب نامید، الموسم بر وزن مجلس: زمانی است که حاجیان در هر سال در آن جمع می‌شوند. الأکمه: کور مادرزاد. «الذین یلتمسون الحق بالباطل» ابن ابی الحدید گوید: یعنی کسانی‌که حق را با پیروی از معاویه طلب می‌کنند، زیرا آنها اصول عبادت را اظهار می‌کنند و در بعضی نسخه‌ها «یلبسون الحق» آمده است، یعنی حق را درمی‌آمیزند. و این کلام امام علیه السّلام «درّها» منصوب به‌عنوان بدل از «دنیا» است و شراؤهم عاجل الدنیا بآجل الابرار کنایه از تعویض آخرت با دنیاست. و الحازم، دوراندیش راسخ در دین است. الصلیب یعنی شدید، «مایعتذر منه» معصیت و لغزش است و ابن اثیر در النهایه گوید: البطر به‌معنی سرکشی به‌هنگام نعمت و طولانی‌شدن توانگری است. و گوید: الفشل یعنی فزع، ترس و ضعف.

روایت 698

نهج البلاغه⁽³⁾: نامه به عبد الله بن عباس:

پس از یاد خدا و درود همانا انسان از به دست آوردن چیزی خشنود می‌شود که هرگز آن را از دست نخواهد داد، و برای چیزی اندوهناک است که هرگز به دست نخواهد آورد، پس بهترین چیز نزد تو در دنیا، رسیدن به لذّت‌ها، یا انتقام گرفتن نباشد، بلکه هدف تو خاموش کردن باطل، یا زنده کردن حق باشد، تنها به توشه‌ای که از پیش فرستادی خشنود باش، و بر آنچه به جای می‌گذاری حسرت خور، و همّت و تلاش خود را برای پس از مرگ قرار ده.

روایت 699

نهج البلاغه⁽⁴⁾: نامه به فرماندار بصره عبد اللّه بن عباس: بدان، که بصره امروز جایگاه شیطان، و کشتزار فتنه‌هاست.با مردم آن به نیکی رفتار کن،

1) 698- رواه السيّد الرضيّ رضوان اللّه عليه في المختار: 66 من باب الكتب من نهج البلاغة. و قريبا منه رواه أيضا في المختار: 22 منه.

2) 699- رواه السيّد الرضيّ رحمه اللّه في المختار: 18 من الباب الثاني من كتاب نهج البلاغة.

3) . سید رضی آن را در مختار 33 از بخش نامه های کتاب نهج البلاغه روایت کرد. و نزدیک به آن را در مختار 22 نیز روایت کرد.

4) . سید رضی آن را در مختار 18 از بخش دوم کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

وَ احْلُلْ عُقْدَةَ الْخَوْفِ مِنْ قُلُوبِهِمْ وَ قَدْ بَلَغَنِي تَنَمُّرُكَ لِبَنِي تَمِيمٍ وَ غِلْظَتُك عَلَيْهِمْ وَ أَنَّ بَنِي تَمِيمٍ لَمْ يَغِبْ لَهُمْ نَجْمٌ إِلَّا طَلَعَ آخَرُ وَ أَنَّهُمْ لَمْ يُسْبَقُوا بِوَغْمٍ فِي جَاهِلِيَّةٍ وَ لَا إِسْلَامٍ وَ أَنَّ لَهُمْ بِنَا رَحِماً مَاسَّةً وَ قَرَابَةً خَاصَّةً نَحْنُ مَأْجُورُونَ عَلَي صِلَتِهَا وَ مَأْزُورُونَ عَلَي قَطِيعَتِهَا .

فَارْبَعْ أَبَا الْعَبَّاسِ رَحِمَكَ اللَّهُ فِيمَا جَرَي عَلَي يَدِكَ وَ لِسَانِكَ مِنْ خَيْرٍ وَ شَرٍّ فَإِنَّا شَرِيكَانِ فِي ذَلِكَ وَ كُنْ عِنْدَ صَالِحِ ظَنِّي بِكَ وَ لَا يَفِيلَنَّ رَأْيِي فِيكَ.

تَبْيِين

قَالَ ابْنُ مِيثَمٍ رَحِمَهُ اللَّهُ رُوِيَ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ كَانَ قَدْ أَضَرَّ بِبَنِي تَمِيمٍ حِينَ وَلِيَ أَمْرَ الْبَصْرَةِ مِنْ قِبَلِ عَلِيٍّ عليه السلام لِلَّذِي عَرَفَهُمْ بِهِ مِنَ الْعَدَاوَةِ يَوْمَ الْجَمَلِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا مِنْ شِيعَةِ طَلْحَةَ وَ الزُّبَيْرِ وَ عَائِشَةَ فَحَمَلَ عَلَيْهِمُ ابْنُ عَبَّاسٍ فَأَقْصَاهُمْ وَ تَنَكَّرَ عَلَيْهِمْ وَ عَيَّرَهُمْ بِالْجَمَلِ حَتَّي كَانَ يُسَمِّيهِمْ شِيعَةَ الْجَمَلِ وَ أَنْصَارَ عَسْكَرَ وَ هُوَ اسْمُ جَمَلِ عَائِشَةَ وَ حِزْبَ الشَّيْطَانِ فَاشْتَدَّ ذَلِكَ عَلَي نَفَرٍ مِنْ شِيعَةِ عَلِيٍّ عليه السلام مِنْ بَنِي تَمِيمٍ مِنْهُمْ حَارِثَةُ ⁽¹⁾بْنُ قُدَامَةَ وَ غَيْرُهُ فَكَتَبَ بِذَلِكَ حَارِثَةُ إِلَي عَلِيٍّ عليه السلام يَشْكُو إِلَيْهِ ابْنَ عَبَّاسٍ .

فَكَتَبَ عليه السلام إِلَي ابْنِ عَبَّاسٍ :

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ خَيْرَ النَّاسِ عِنْدَ اللَّهِ غَداً أَعْمَلُهُمْ بِطَاعَتِهِ فِيمَا عَلَيْهِ وَ لَهُ وَ أَقْوَاهُمْ بِالْحَقِّ وَ إِنْ كَانَ مُرّاً أَلَا وَ إِنَّهُ بِالْحَقِّ قَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرْضُ فِيمَا بَيْنَ الْعِبَادِ فَلْتَكُنْ سَرِيرَتُكَ فِعْلًا وَ لْيَكُنْ حُكْمُكَ وَاحِداً وَ طَرِيقَتُكَ مُسْتَقِيمَةً .

وَ اعْلَمْ أَنَّ الْبَصْرَةَ مَهْبِطُ إِبْلِيسَ وَ مَغْرِسُ الْفِتَنِ إِلَي آخِرِ مَا مَرَّ قَوْلُهُ.

قوله عليه السلام فيما بين العباد حال عن الحق أو ظرف للقيام لكونه عبارة عما ينفع العباد و يصير سببا لانتظام أمورهم.

و گره وحشت را از دل‌های آنان بگشای. بد رفتاری تو را با قبیله «بنی تمیم» و خشونت با آنها را به من گزارش دادند، همانا «بنی تمیم» مردانی نیرومندند که هر گاه دلاوری از آنها غروب کرد، سلحشور دیگری جای آن درخشید، و در نبرد، در جاهلیّت و اسلام، کسی از آنها پیشی نگرفت، و همانا آنها با ما پیوند خویشاوندی، و قرابت و نزدیکی دارند، که صله رحم و پیوند با آنان پاداش، و گسستن پیوند با آنان کیفر الهی دارد، پس مدارا کن ای ابو العباس امید است آنچه از دست و زبان تو از خوب و یا بد، جاری می‌شود، خدا تو را بیامرزد، چرا که من و تو در اینگونه از رفتارها شریکیم.سعی کن تا خوش بینی من نسبت به شما استوار باشد، و نظرم دگرگون نشود، با درود.

توضیح

ابن میثم گوید: روایت است که ابن عباس زمانی که از جانب علی علیه السّلام امر بصره را برعهده‌گرفت، به‌جهت عدواتی که روز جمل از آنان شناخت و به این دلیل که از پیروان طلحه و زبیر و عایشه بودند، به آنان آسیب رساند، پس ابن عباس بر آنان حمله کرد، آنها را دور کرد و با آنان خصمانه رفتار کرد و آنها را به سبب جمل نکوهش می‌کرد تا اینکه آنها را شیعه جمل و انصار عسکر که نام شتر عایشه بود و حزب شیطان نامید و این بر تعدادی از شیعه علی علیه السّلام از بنی تمیم از جمله حارثه بن قدامه و جز او دشوار آمد، پس حارثه آن را برای علی علیه السّلام نوشت، درحالی‌که از ابن عباس به او شکایت کرد.

پس امام علیه السّلام برای ابن عباس نوشت: اما بعد فردا برترین مردم نزد خدا، عامل‌ترین آنان به طاعت او در آنچه‌که علیه او و به نفع اوست، قوی‌ترین آنان، حق گرچه تلخ باشد، است. به هوش باش که آسمان‌ها و زمین در آنچه‌که میان بندگان است، به‌حق برپا شد، پس باید نیت تو عمل، حکمت واحد و راهت استوار باشد .

و بدان که بصره، امروز جایگاه شیطان و کشت‌زار فتنه‌هاست تا پایان آنچه‌که گذشت.

این سخن امام علیه السّلام: «فیما بین العباد» حال از حق یا ظرف برای قیام است، به‌جهت اینکه عبارت‌است از آنچه‌که به نفع بندگان است و سببی برای نظام‌یافتن امور آنان می‌شود.

1) كذا في أصلي و مثله في طبع بيروت من شرح ابن ميثم: ج 4 ص 395، و لعل الصواب: «جارية» و هو ابن قدامة.

قوله عليه السلام فلتكن سريرتك فعلا أي لا تضمر خلاف ما تفعل و لا تخدع الناس قوله عليه السلام و مغرس الفتن قال ابن أبي الحديد أي موضع غرسها و يروي بالعين المهملة و هو الموضع الذي ينزل فيه القوم آخر الليل.

فحادث أهلها أي تعهدهم بالإحسان قال في النهاية فيه حادثوا هذه القلوب بذكر الله أي اجلوها و اغسلوا الدرن عنها و تعاهدوها بذلك كما يحادث السيف بالصقال.

و في الصحاح قال الأصمعي تنمر له أي تنكر له و تغير و أوعده لأن النمر لا يلقاه أبدا إلا متنكر غضبان و تنمروا تشبهوا بالنمر لم يغب لهم نجم أي لم يمت لهم سيد إلا قام آخر مقامه و قال ابن ميثم الوغم الترة و الأوغام الترات أي لم يهدر لهم دم في جاهلية و لا في إسلام يصفهم بالشجاعة و الحمية فالمضاف محذوف أي لم يسبقوا بشفاء حقد من عدو.

و يحتمل أن يكون المعني أنهم لم يسبقهم أحد إلي الترات و الأحقاد لشرف نفوسهم بقلة احتمالهم للأذي و ذلك لأن المهين الحقير في نفسه لا يكاد يغضب و يحقد بما يفعل به من الأذي و إن غضب في الحال إلا أنه لا يدوم ذلك الغضب و لا يصير حقدا أو لم يسبقهم أحد و لم يغلب عليهم بالقهر و البطش.

و في وصفهم بذلك إشارة إلي وجه المصلحة في الإحسان إليهم مع نوع من المدح و الاستمالة و الرحم الماسة لاتصالهم عند إلياس بن مضر.

و قال ابن أبي الحديد مأزورون أصله موزورون و لكنه جاء بالهمزة لتحاذي بها همزة مأجورون.

قوله عليه السلام فاربع أي توقف و تثبت فيما تفعل و المراد بالشر الضرر لا الظلم و إن احتمله.

قوله عليه السلام فإنا شريكان هو كالتعليل لحسن أمره له بالتثبت لأنه لما كان واليا من قبله فكل حسنة أو سيئة يحدثها في ولايته فله عليه

و این سخن مام علیه السّلام: «فلتکن سریرتک فعلاً» ابن ابی الحدید گوید: یعنی محل کشت فتنه‌ها و با عین نیز روایت می‌شود که محلی‌است که جمع آخر شب در آن وارد می‌شوند.

«فحادث أهلها» یعنی آنها را به احسان عهد کن. در النهایه گوید: در آن آمده است: «حادثوا هذه القلوب بذکرالله» یعنی جلا دهید و چرک را از آن بشویید و آن را به آن وعده دهید، چنانکه با شمشیر به‌وسیله صیقل صحبت می‌شود.

در الصحاح آمده است: اصمعی گوید: تنمّر له یعنی با او خصمانه رفتار کرد و غضب کرد و او را تهدید کرد، زیرا پلنگ را هرگز جز در حالت ناراحتی و غضب نمی‌بینید. تنمّروا، یعنی شبیه پلنگ شدند. «لم یغب لهم نجم» یعنی سروری از آنان وفات نکرد، مگر اینکه فرد دیگری در مقام او قرار بگیرد. و ابن میثم گوید: الوغم یعنی نبرد و أغام یعنی کینه ها، یعنی خونی از آنان نه در جاهلیت و نه در اسلام به‌هدر نرفته‌است. آنها را به شجاعت و غیرت وصف می‌کند، پس مضاف محذوف است، یعنی در تسکین کینه‌ای از دشمن کسی بر آنان پیشی نگرفته‌است.

و محتمل است که معنا این باشد که به‌جهت شرف نفس آنان با تحمل اندکشان در مقابل آزار، کسی در حقد و کینه بر آنان پیشی نگرفته‌است، و آن به این دلیل است که انسان با نفس فرومایه پست، تقریباً خشمگین نمی‌شود و از آزاری که در حق او می شود، کینه نمی‌گیرد و اگر در حالتی خشمگین نیز شود، آن خشم دوام ندارد و کینه نمی‌شود. یا اینکه کسی در قهر و دلاوری بر آنان پیشی نگرفته و غلبه نیافته‌است .

و در توصیف آنها به این صفات اشاره‌ای‌است به وجه مصلحت در نیکی به آنها با نوعی از مدح و استمالت و پیوند خوشاوندی به جهت پیوندشان با الیاس بن مضر است.

و ابن ابی الحدید گوید: «مأزورون» اصلش موزورون است، اما با همزه آمده است تا با همزه مأجورون مقابل گردد.

و این سخن امام علیه السّلام: «فاربع» یعنی در آنچه‌که انجام می‌دهی توقف کن و بایست. و منظور از شر، ضرر است نه ظلم، گرچه محتمل آن است. و این سخن او علیه السّلام: «فإنا شریکان» مانند تعلیلی برای نیکی امر وی برای او با تثبیت است، زیرا او زمانی‌که از جانب وی والی باشد، هر حسنه یا بدی که در ولایتش انجام می‌دهد، برای امام علیه السّلام

السلام شركة في إحداثها إذ هو السبب البعيد و أبو العباس كنية ابن عباس.

و قال الجوهري فال الرأي يفيل فيولة ضعف و أخطأ و رجل فال و فائل أي ضعيف الرأي مخطئ الفراسة.

«700»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ وَ كَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقُولُ مَا انْتَفَعْتُ بِكَلَامٍ بَعْدَ كَلَامِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله كَانْتِفَاعِي بِهَذَا الْكَلَامِ :

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الْمَرْءَ قَدْ يَسُرُّهُ دَرَكُ مَا لَمْ يَكُنْ لِيَفُوتَهُ وَ يَسُوؤُهُ فَوْتُ مَا لَمْ يَكُنْ لِيُدْرِكَهُ فَلْيَكُنْ سُرُورُكَ بِمَا نِلْتَ مِنْ آخِرَتِكَ وَ لْيَكُنْ أَسَفُكَ عَلَي مَا فَاتَكَ مِنْهَا وَ مَا نِلْتَ مِنْ دُنْيَاكَ فَلَا تُكْثِرْ بِهِ فَرَحاً وَ مَا فَاتَكَ مِنْهَا فَلَا تَأْسَ عَلَيْهِ جَزَعاً وَ لْيَكُنْ هَمُّكَ فِيمَا بَعْدَ الْمَوْتِ.

بيان

أول الكلام إشارة إلي قوله تعالي ما أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها إِنَّ ذلِكَ عَلَي اللَّهِ يَسِيرٌ لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلي ما فاتَكُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ وَ اللَّهُ لا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ .

و الدرك محركة لحاق الشي‌ء و الوصول إليه بعد طلبه و اسم لم يكن ضمير المرء و الغرض عدم الإكثار في الفرح بالنعم بحيث يؤدي إلي الاغترار بالدنيا و الغفلة عن العقبي و عدم الحزن المفرط في المصيبة بحيث يفضي إلي عدم الرضا بالقضاء و ترك ما يجب أو يستحب فعله.

قوله عليه السلام بما نلت من آخرتك أي من أسباب آخرتك و الطاعات التي توجب حصول الدرجات الأخروية و لا تأس أي لا تحزن.

«701»

⁽²⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي أَهْلِ الْبَصْرَةِ

سهمی در ایجاد آن است، زیرا او سبب دور است. و ابو العباس کینه ابن عباس.

جوهری گوید: فال الرأی یفیل فیولة: یعنی رأی ضعیف و خطا است و رجل فال و فائل یعنی سست‌رأی و دارای ذکاوت خطاکار.

روایت 700

نهج البلاغه⁽³⁾: نامه به ابن عباس که گفت پس از سخنان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم هیچ سخنی را همانند این نامه سودمند نیافتم:

پس از یاد خدا و درود، همانا انسان گاهی خشنود می‌شود به چیزی که هرگز از دستش نمی‌رود، و ناراحت می‌شود برای از دست دادن چیزی که هرگز به آن نخواهد رسید.ابن عباس خوشحالی تو از چیزی باشد که در آخرت برای تو مفید است، و اندوه تو برای از دست دادن چیزی از آخرت باشد، آنچه از دنیا به دست می‌آوری تو را خوشنود نسازد، آنچه در دنیا از دست می‌دهی زاری کنان تأسّف مخور، و همّت خویش را به دنیا پس از مرگ واگذار.

توضیح

اول کلام، اشاره‌ای‌است به این سخن خداوند متعال: «مَا أَصَابَ مِن مُّصِیبَةٍ فِی الْأَرْضِ وَلَا فِی أَنفُسِکُمْ إِلَّا فِی کِتَابٍ مِّن قَبْلِ أَن نَّبْرَأَهَا إِنَّ ذَلِکَ عَلَی اللَّهِ یَسِیرٌ * لِکَیْلَا تَأْسَوْا عَلَی مَا فَاتَکُمْ وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاکُمْ وَاللَّهُ لَا یُحِبُّ کُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ» {هیچ مصیبتی نه در زمین و نه در نفسهای شما [= به شما] نرسد مگر آنکه پیش از آنکه آن را پدید آوریم در کتابی است این [کار] بر خدا آسان است تا بر آنچه از دست‌شما رفته اندوهگین نشوید و به [سبب] آنچه به شما داده است‌شادمانی نکنید و خدا هیچ خودپسند فخرفروشی را دوست ندارد}

الدرک با حرکت: رسیدن و وصول به چیزی بعد از طلب آن است. و اسم «لم یکن» ضمیر «المرء» است و هدف عدم زیاده‌روی در شادی با نعمت‌ها، به‌گونه‌ای‌که به اغفال توسط دنیا و غفلت از عقبی منجر شود و عدم حزن مفرط در مصیبت به‌گونه‌ای‌که به نارضایتی از تقدیر و ترک آنچه‌که انجامش واجب یا مستحب است، بیانجامد می باشد. این سخن او «بما نلت من آخرتک» یعنی از اسباب آخرتت و طاعاتی که کسب درجات اخروی را موجب می‌شود. «و لا تأس» یعنی اندوهگین نباش.

روایت 701

نهج البلاغه⁽⁴⁾: نامه به مردم بصره:

1) 700- رواه السيّد الرضيّ رحمه اللّه في المختار: 22 من باب كتب أمير المؤمنين عليه السلام من كتاب نهج البلاغة.

2) 701- رواه الشريف الرضي رضوان اللّه عليه في المختار: 29 من الباب الثاني من كتاب نهج البلاغة.

3) . سید رضی آن را در مختار 22 از بخش نامه های امیر مؤمنان علیه السلام از کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

4) . شریف رضی آن را در مختار 29 از بخش دوم کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

وَ قَدْ كَانَ مِنِ انْتِشَارِ حَبْلِكُمْ وَ شِقَاقِكُمْ مَا لَمْ تَغْبَوْا عَنْهُ فَعَفَوْتُ عَنْ مُجْرِمِكُمْ وَ رَفَعْتُ السَّيْفَ عَنْ مُدْبِرِكُمْ وَ قَبِلْتُ مِنْ مُقْبِلِكُمْ فَإِنْ خَطَتْ بِكُمُ الْأُمُورُ الْمُرْدِيَةُ وَ سَفَهُ الْآرَاءِ الْجَائِرَةِ إِلَي مُنَابَذَتِي وَ خِلَافِي فَهَا أَنَا ذَا قَدْ قَرَّبْتُ جِيَادِي وَ رَحَلْتُ رِكَابِي وَ إِنْ أَلْجَأْتُمُونِي إِلَي الْمَسِيرِ إِلَيْكُمْ لَأُوقِعَنَّ بِكُمْ وَقْعَةً لَا تَكُونُ يَوْمَ الْجَمَلِ إِلَيْهَا إِلَّا كَلَعْقَةِ لَاعِقٍ .

مَعَ أَنِّي عَارِفٌ لِذِي الطَّاعَةِ مِنْكُمْ فَضْلَهُ وَ لِذِي النَّصِيحَةِ حَقَّهُ غَيْرُ مُتَجَاوِزٍ مُتَّهَماً إِلَي بَرِي‌ءٍ وَ لَا نَاكِثاً إِلَي وَفِيٍّ.

إيضاح

الحبل العهد و الميثاق و الأمان و كل ما يتوصل به إلي شي‌ء و انتشاره كناية عن تشتت الآراء أو عدم الثبات علي العهود و قيل أي نشركم حبل الجماعة.

قال الجوهري غبيت عن الشي‌ء و غبيته أيضا أغبي غباوة إذا لم يفطن له و غبي علي الشي‌ء كذلك إذا لم تعرفه.

قوله عليه السلام و قبلت من مقبلكم أي الذي لم يفر و جاء معتذرا.

و قال ابن أبي الحديد خطا فلان خطوة يخطو و هو مقدار ما بين القدمين فهذا لازم فإن عديته قلت أخطيت بفلان و خطوت به و قد عداه عليه السلام بالباء أقول المعني أن ذهبت بكم الأمور المهلكة و السفه محركة خفة الحلم.

و الآراء في بعض النسخ علي زنة آجال علي القلب و في بعضها علي الأصل و الجور العدول عن القصد و قال الجوهري جاد الفرس أي صار رائعا يجود جودة بالضم فهو جواد للذكر و الأنثي من خيل جياد و أجياد و أجاويد.

و الركاب الإبل التي يركب عليها و الواحدة راحلة و رحلت البعير أرحله

شما از پیمان شکستن، و دشمنی آشکارا با من آگاهید.با این همه جرم شما را عفو کردم، و شمشیر از فراریان برداشتم، و استقبال کنندگان را پذیرفتم، و از گناه شما چشم پوشیدم، اگر هم اکنون کارهای ناروا، و اندیشه‌های نابخردانه، شما را به مخالفت و دشمنی با من بکشاند، سپاه من آماده، و پا در رکابند.و اگر مرا به حرکت دوباره مجبور کنید، حمله‌ای بر شما روا دارم که جنگ جمل در برابر آن بسیار کوچک باشد، با اینکه به ارزش‌های فرمانبردارانتان آگاهم، و حق نصیحت کنندگان شما را می‌شناسم، و هرگز به جای شخص متّهمی، انسان نیکوکاری را نخواهم گرفت، و هرگز پیمان وفاداران را نخواهم شکست.

توضیح

الحبل: عهد پیمان و امان و هر چیزی‌است که به‌وسیله آن به چیزی متصل می‌گردند و انتشار آن کنایه از پراکندگی آراء یا عدم ثبات بر عهدهاست و گفته‌شده یعنی گسترانیدنتان عهد جماعت را .

جوهری گوید: غبیت عن الشئ، و نیز غبیته، أغبی غباوة زمانی‌است که آن را درنیابد و غبی علیّ الشئ نیز زمانی‌است که از آن آگاه نباشی.

و این سخن امام علیه السّلام: «و قبلت من مقبلکم» یعنی کسی‌که فرار نکرد و عذرخواهانه آمد.

ابن ابی الحدید گوید: خطا فلان خطوة یخطو، که آن فاصله دو گام است و لازم است و چون آن را متعدی کردی می‌گویی: أخطیت بفلان و خطوت به و امام علیه السّلام آن را با باء متعدی کرده است. می‌گویم: معنا این است: اگر امور شما را به‌سوی مهلکه برد و السفه با حرکت: کم‌خردی است.

و «آراء» در بعضی نسخه‌ها بر وزن آجال بنا بر قلب است و در بعضی دیگر بر اصل است و جور: انحراف از قصد است. و جوهری گوید: جاد الفرس، یعنی اسب نیکو شد. یجود جودة با ضمه و به آن اسم، جواد گفته‌می‌شود و به نر و ماده اسب، جیادة أجیاد و اجاوید گفته‌می‌شود.

الرکاب: شتری است که بر آن سوار می‌شوند و واحد آن راحلة است و رحلت البعیر أرحله

رحلا إذا شددت علي ظهره الرحل و هو أصغر من القتب و في بعض النسخ بالتشديد.

و أوقعت بهم أي بالغت في قتالهم و الوقعة بالحرب الصدمة بعد الصدمة قوله إلا كلعقة لاعق قال ابن أبي الحديد هو مثل يضرب للشي‌ء الحقير التافه و روي بضم اللام و هي ما تأخذه الملعقة و في النهاية لعق الأصابع و الصحفة لطع ما عليها من أثر الطعام قوله عليه السلام غير متجاوز متهما أي لا أجاوز في العقوبة من المتهم أي الذي ثبت عليه الذنب إلي بري‌ء بأن لا أعاقبه و أعاقب البري‌ء و الناكث من نقض البيعة و الوفي من وفي بها و إنما قال عليه السلام ذلك لئلا ينفروا عنه يأسا من عدله و رأفته.

«702»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي قُثَمَ بْنِ الْعَبَّاسِ وَ هُوَ عَامِلُهُ عَلَي مَكَّةَ :

أَمَّا بَعْدُ فَأَقِمْ لِلنَّاسِ الْحَجَّ وَ ذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ وَ اجْلِسْ لَهُمُ الْعَصْرَيْنِ فَأَفْتِ الْمُسْتَفْتِيَ وَ عَلِّمِ الْجَاهِلَ وَ ذَاكِرِ الْعَالِمَ .

وَ لَا يَكُنْ لَكَ إِلَي النَّاسِ سَفِيرٌ إِلَّا لِسَانُكَ وَ لَا حَاجِبٌ إِلَّا وَجْهُكَ وَ لَا تَحْجُبَنَّ ذَا حَاجَةٍ عَنْ لِقَائِكَ بِهَا فَإِنَّهَا إِنْ ذِيدَتْ عَنْ أَبْوَابِكَ فِي أَوَّلِ وِرْدِهَا لَمْ تُحْمَدْ فِيمَا بَعْدُ عَلَي قَضَائِهَا .

وَ انْظُرْ إِلَي مَا اجْتَمَعَ عِنْدَكَ مِنْ مَالِ اللَّهِ فَاصْرِفْهُ إِلَي مَنْ قِبَلَكَ مِنْ ذِي الْعِيَالِ وَ الْمَجَاعَةِ مُصِيباً بِهِ مَوَاضِعَ الْمَفَاقِرِ وَ الْخَلَّاتِ وَ مَا فَضَلَ عَنْ ذَلِكَ فَاحْمِلْهُ إِلَيْنَا لِنَقْسِمَهُ فِيمَنْ قِبَلَنَا وَ مُرْ أَهْلَ مَكَّةَ أَنْ لَا يَأْخُذُوا مِنْ سَاكِنٍ أَجْراً فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يَقُولُ سَواءً الْعاكِفُ فِيهِ وَ الْبادِ فَالْعَاكِفُ الْمُقِيمُ بِهِ وَ الْبَادِي الَّذِي يَحُجُّ إِلَيْهِ مِنْ غَيْرِ أَهْلِهِ وَفَّقَنَا اللَّهُ وَ إِيَّاكُمْ لِمَحَابِّهِ وَ السَّلَامُ.

بيان

قوله عليه السلام بِأَيَّامِ اللَّهِ أي إنعامه و أيام انتقامه روي

رحلاً، زمانی‌است که بر پشت او زین ببندی که کوچکتر از قتب است و در بعضی نسخه‌ها با تشدید آمده است.

و أوقعت بهم یعنی در نبرد با آنان نهایت تلاش خود را به کار بستم، الوقعة در جنگ صدمه در پی صدمه است. این سخن او: «الّا کلعقه لاعق» ابن ابی الحدید گوید: مثلی است که برای شی ناچیز کم‌ارزش زده‌می‌شود و با ضمه لام روایت شده است که چیزی‌است که با قاشق می‌گیری. و در النهایة لعق الأصابع و الصحفة: یعنی آنچه‌که از اثر غذا بر آن بود را پاک کرد. این سخن امام علیه السّلام که غیر متجاوز متهماً، یعنی در عقوبت او را از متهم فراتر نمی‌برم، یعنی بی‌گناه را به‌جای کسی‌که گناه بر او اثبات شده است مجازات نمی‌کنم، به‌این‌صورت که او را مجازات نکنم و بی‌گناه را مجازات کنم. «الناکث» کسی‌است که بیعت شکسته‌است. «الوفیّ» کسی‌است به بیعت وفا کرده است. و امام علیه السّلام به این دلیل این را گفته است که از روی ناامیدی از عدالت و رأفت او، از او بیزار نشوند .

روایت 702

نهج البلاغه⁽²⁾: نامه به قثم بن عباس، فرماندار شهر مکّه:

پس از یاد خدا و درود، برای مردم حج را به پای دار، و روزهای خدا را به یادشان آور.در بامداد و شامگاه در یک مجلس عمومی با مردم بنشین، آنان که پرسش‌های دینی دارند با فتواها آشنایشان بگردان، و ناآگاه را آموزش ده، و با دانشمندان به گفتگو بپرداز.جز زبانت چیز دیگری پیام رسانت با مردم، و جز چهره‌ات دربانی وجود نداشته باشد، و هیچ نیازمندی را از دیدار خود محروم مگردان، زیرا اگر در آغاز از درگاه تو رانده شود، گر چه در پایان حاجت او بر آورده شود دیگر تو را نستاید.

در مصرف اموال عمومی که در دست تو جمع شده است اندیشه کن، و آن را به عیالمندان و گرسنگان پیرامونت ببخش، و به مستمندان و نیازمندانی که سخت به کمک مالی تو احتیاج دارند برسان، و ما زاد را نزد ما بفرست، تا در میان مردم نیازمندی که در این سامان هستند تقسیم گردد. به مردم مکّه فرمان ده تا از هیچ زائری در ایّام حج اجرت مسکن نگیرند، که خدای سبحان فرمود:«عاکف و بادی در مکّه یکسانند» عاکف، یعنی اهل مکه و بادی، یعنی زائرانی که از دیگر شهرها به حج می‌آیند، خدا ما و شما را به آنچه دوست دارد توفیق عنایت فرماید.با درود.

توضیح

این سخن امام علیه السّلام «بأیام‌الله» یعنی روزهای انعام و انتقام خدا،

1) 702- رواه السيّد الرضيّ رفع اللّه مقامه في المختار: 67 من باب كتب أمير المؤمنين عليه السلام من نهج البلاغة.

2) . سید رضی آن را در مختار 67 از بخش نامه های امیر مؤمنان علیه السلام از کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

ذلك عن أبي عبد الله عليه السلام.

و اجلس لهم العصرين قال ابن ميثم لكونهما أطيب الأوقات بالحجاز و قال الجوهري العصران الغداة و العشي و منه سميت صلاة العصر و قال السفير الرسول و المصلح بين القوم إن ذيدت أي دفعت و منعت و وردها سؤالها و المجاعة بالفتح الجوع و قال ابن الأثير المفاقر جمع فقر علي غير قياس كالمشابه و الملامح و يجوز أن يكون جمع مفقر و الخلة الحاجة و المحاب جمع المحبة بمعني الحب أي الأعمال المحبوبة.

«703»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ :

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّكَ لَسْتَ بِسَابِقٍ أَجَلَكَ وَ لَا مَرْزُوقٍ مَا لَيْسَ لَكَ وَ اعْلَمْ بِأَنَّ الدَّهْرَ يَوْمَانِ يَوْمٌ لَكَ وَ يَوْمٌ عَلَيْكَ وَ أَنَّ الدُّنْيَا دَارُ دُوَلٍ فَمَا كَانَ مِنْهَا لَكَ أَتَاكَ عَلَي ضَعْفِكَ وَ مَا كَانَ مِنْهَا عَلَيْكَ لَمْ تَدْفَعْهُ بِقُوَّتِكَ.

«704»

⁽²⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ وَصِيَّةٍ لَهُ عليه السلام لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ عِنْدَ اسْتِخْلَافِهِ إِيَّاهُ عَلَي الْبَصْرَةِ :

سَعِ النَّاسَ بِوَجْهِكَ وَ مَجْلِسِكَ وَ حُكْمِكَ وَ إِيَّاكَ وَ الْغَضَبَ فَإِنَّهُ طَيْرَةٌ مِنَ الشَّيْطَانِ وَ اعْلَمْ أَنَّ مَا قَرَّبَكَ مِنَ اللَّهِ يُبَاعِدُكَ مِنَ النَّارِ وَ مَا بَاعَدَكَ مِنَ اللَّهِ يُقَرِّبُكَ مِنَ النَّارِ.

بيان

سع الناس أي لا تخص بعض الناس بشي‌ء من ذلك بل ساوهم فيها و مجلسك أي تقربهم منك في المجلس طيرة من الشيطان في بعض النسخ بفتح الطاء و سكون الياء و في بعضها بكسر الطاء و فتح الياء.

این از امام صادق علیه السّلام روایت‌شده است. «و اجلس لهم العصرین» ابن میثم گوید: به این جهت که این دو بهترین وقت در حجاز بودند. و جوهری گوید: عصران، صبح و غروب است و نماز عصر از روی آن نامیده شده است. و گوید: السفیر، فرستاده و مصلح بین قوم. «این ذیدت» یعنی دفع و منع شد. «وردها» درخواست آن. المجاعه با فتحه، گرسنگی است و ابن اثیر گوید: مفاقر: جمع غیر قیاسی فقر است، بر وزن مشابه و ملامح و جایز است که جمع مفقر باشد. و الخلة یعنی حاجت و المحاب جمع محبة به‌معنی حب است، یعنی اعمال محبوب.

روایت 703

نهج البلاغه⁽³⁾: نامه به عبد اللّه بن عباس: پس از یاد خدا و درود، تو از أجل خود پیشی نخواهی گرفت، و آنچه که روزی تو نیست به تو نخواهد رسید، و بدان که روزگار دو روز است:روزی به سود، و روزی به زیان تو، و همانا دنیا خانه دگرگونی‌هاست، و آنچه که به سود تو - و از آن تو - است هر چند ناتوان باشی خود را به تو خواهد رساند، و آنچه که به زیان تو است هر چند توانا باشی دفع آن نخواهی کرد.

روایت 704

نهج البلاغه⁽⁴⁾: نامه به عبد اللّه بن عباس: با مردم، به هنگام دیدار و در مجالس رسمی و در مقام داوری، گشاده رو باش و از خشم بپرهیز، که سبک مغزی، به تحریک شیطان است، و بدان آنچه تو را به خدا نزدیک می‌سازد، از آتش جهنّم دور، و آنچه تو را از خدا دور می‌سازد، به آتش جهنّم نزدیک می‌کند.

توضیح

سع الناس: یعنی برخی از مردم را به‌چیزی از آن مخصوص نگردان، بلکه آنها را درآن برابر کن. «و مجلسک» یعنی نزدیکی آنها به تو در مجلس. «طیرة من الشیطان» در بعضی نسخه‌ها با فتحه طاء و سکون یاء و در بعضی نسخه‌ها با کسره طاء و فتحه یاء آمده است.

1) 703- رواه الشريف الرضي رحمه اللّه في المختار: 72 من الباب الثاني من كتاب نهج البلاغة.

2) 704- رواه السيّد الرضيّ رضي اللّه تعالي عنه في المختار: 77 من باب الكتب من كتاب نهج البلاغة.

3) . شریف رضی آن را در مختار 72 از بخش دوم کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

4) .: سید رضی آن را در مختار 77 از بخش دوم کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

و قال الجوهري في فلان طيرة و طيرورة أي خفة و طيش و الطيرة مثال العتبة و هو ما يتشأم به من الفأل الردي انتهي.

و الأول هنا أظهر و علي الثاني فيمكن أن يكون المراد أن ذلك فأل ردي‌ء ناش من الشيطان يدل علي أن صاحبه بعيد من رحمة الله.

«705»

نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ :

أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي كُنْتُ أَشْرَكْتُكَ فِي أَمَانَتِي وَ جَعَلْتُكَ شِعَارِي وَ بِطَانَتِي وَ لَمْ يَكُنْ فِي أَهْلِي رَجُلٌ أَوْثَقَ مِنْكَ فِي نَفْسِي لِمُوَاسَاتِي وَ مُوَازَرَتِي وَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ إِلَيَّ فَلَمَّا رَأَيْتَ الزَّمَانَ عَلَي ابْنِ عَمِّكَ قَدْ كَلِبَ وَ الْعَدُوَّ قَدْ حَرِبَ وَ أَمَانَةَ النَّاسِ قَدْ خَزِيَتْ وَ هَذِهِ الْأُمَّةَ قَدْ فَتَكَتْ وَ شَغَرَتْ قَلَبْتَ لِابْنِ عَمِّكَ ظَهْرَ الْمِجَنِّ فَفَارَقْتَهُ مَعَ الْمُفَارِقِينَ وَ خَذَلْتَهُ مَعَ الْخَاذِلِينَ وَ خُنْتَهُ مَعَ الْخَائِنِينَ فَلَا ابْنَ عَمِّكَ آسَيْتَ وَ لَا الْأَمَانَةَ أَدَّيْتَ وَ كَأَنَّكَ لَمْ تَكُنِ اللَّهَ تُرِيدُ بِجِهَادِكَ وَ كَأَنَّكَ لَمْ تَكُنْ عَلَي بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكَ وَ كَأَنَّكَ إِنَّمَا كُنْتَ تَكِيدُ هَذِهِ الْأُمَّةَ عَنْ دُنْيَاهُمْ وَ تَنْوِي غِرَّتَهُمْ عَنْ فَيْئِهِمْ فَلَمَّا أَمْكَنَتْكَ الشِّدَّةُ فِي خِيَانَةِ الْأُمَّةِ أَسْرَعْتَ الْكَرَّةَ وَ عَاجَلْتَ الْوَثْبَةَ فَاخْتَطَفْتَ مَا قَدَرْتَ عَلَيْهِ مِنْ أَمْوَالِهِمُ الْمَصُونَةِ لِأَرَامِلِهِمْ وَ أَيْتَامِهِمُ اخْتِطَافَ الذِّئْبِ الْأَزَلِّ دَامِيَةَ الْمِعْزَي الْكَسِيرَةَ فَحَمَلْتَهُ إِلَي الْحِجَازِ رَحِيبَ الصَّدْرِ بِحَمْلِهِ غَيْرَ مُتَأَثِّمٍ مِنْ أَخْذِهِ كَأَنَّكَ لَا أَبَا لِغَيْرِكَ حَدَرْتَ عَلَي أَهْلِ تُرَاثِكَ مِنْ أَبِيكَ وَ أُمِّكَ .

فَسُبْحَانَ اللَّهِ أَ مَا تُؤْمِنُ بِالْمَعَادِ أَ وَ مَا تَخَافُ مِنْ نِقَاشِ الْحِسَابِ ؟

أَيُّهَا الْمَعْدُودُ كَانَ عِنْدَنَا مِنْ ذَوِي الْأَلْبَابِ كَيْفَ تُسِيغُ شَرَاباً وَ طَعَاماً وَ أَنْتَ تَعْلَمُ أَنَّكَ تَأْكُلُ حَرَاماً وَ تَشْرَبُ حَرَاماً وَ تَبْتَاعُ الْإِمَاءَ وَ تَنْكِحُ النِّسَاءَ مِنْ مَالِ الْيَتَامَي وَ الْمَسَاكِينِ وَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُجَاهِدِينَ الَّذِينَ أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ هَذِهِ الْأَمْوَالَ

و جوهری گوید: فی فلان طیرة و طیرورة، یعنی در او سبکسری و بی‌پروایی است. و الطیرة مانند عقبة است که چیزی‌است که از فال بدشوم گرفته‌می‌شود. پایان.

و معنای اول در اینجا بهتر است و بر اساس معنای دوم ممکن است که مقصود این باشد که آن فال بد، نشأت‌گرفته از شیطان باشد که بر این دلالت دارد که صاحب آن از رحمت خدا دور است.

روایت 705

نهج البلاغه⁽²⁾: نامه به عبدالله بن عباس:

پس از یاد خدا و درود، همانا من تو را در امانت خود شرکت دادم، و همراز خود گرفتم، و هیچ یک از افراد خاندانم برای یاری و مدد کاری، و امانت داری، چون تو مورد اعتمادم نبود.آن هنگام که دیدی روزگار بر پسر عمویت سخت گرفته، و دشمن به او هجوم آورده، و امانت مسلمانان تباه گردیده، و امّت اختیار از دست داده، و پراکنده شدند، پیمان خود را با پسر عمویت دگرگون ساختی، و همراه با دیگرانی که از او جدا شدند فاصله گرفتی، تو هماهنگ با دیگران دست از یاری‌اش کشیدی، و با دیگر خیانت کنندگان خیانت کردی.نه پسر عمویت را یاری کردی، و نه امانت‌ها را رساندی.گویا تو در راه خدا جهاد نکردی و برهان روشنی از پروردگارت نداری، و گویا برای تجاوز به دنیای این مردم نیرنگ می‌زدی، و هدف تو آن بود که آنها را بفریبی و غنائم و ثروت‌های آنان را در اختیار گیری، پس آنگاه که فرصت خیانت یافتی شتابان حمله‌ور شدی، و با تمام توان اموال بیت المال را که سهم بیوه زنان و یتیمان بود، چونان گرگ گرسنه‌ای که گوسفند زخمی یا استخوان شکسته‌ای را می‌رباید، به یغما بردی، و آنها را به سوی حجاز با خاطری آسوده، روانه کردی، بی آن که در این کار احساس گناهی داشته باشی. دشمنت بی پدر باد، گویا میراث پدر و مادرت را به خانه می‌بری.

سبحان اللّه آیا به معاد ایمان نداری و از حسابرسی دقیق قیامت نمی‌ترسی ای کسی که در نزد ما از خردمندان بشمار می‌آمدی، چگونه نوشیدن و خوردن را بر خود گوارا کردی در حالی که می‌دانی حرام می‌خوری و حرام می‌نوشی چگونه با اموال یتیمان و مستمندان و مؤمنان و مجاهدان راه خدا، کنیزان می‌خری و با زنان ازدواج می‌کنی که خدا این اموال را به آنان وا گذاشته،

1) 705- رواه الشريف الرضي رضوان اللّه تعالي عليه في المختار: 41 من باب كتب أمير المؤمنين عليه السلام من كتاب نهج البلاغة. و قد رويناه عن مصادر في المختار: 168 من باب الكتب من كتاب نهج السعادة: ج 5 ص 327 ط 1.

2) . شریف رضی آن را در مختار 41 از بخش نامه های امیر مؤمنان علیه السلام از کتاب نهج البلاغه روایت کرد. ما آن را از مصادری در مختار 168 از بخش نامه های کتاب نهج السعاده: ج5، ص 327، چاپ اول روایت کردیم.

وَ أَحْرَزَ بِهِمْ هَذِهِ الْبِلَادَ .

فَاتَّقِ اللَّهَ وَ ارْدُدْ إِلَي هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ أَمْوَالَهُمْ فَإِنَّكَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ ثُمَّ أَمْكَنَنِي اللَّهُ مِنْكَ لَأُعْذِرَنَّ إِلَي اللَّهِ فِيكَ وَ لَأَضْرِبَنَّكَ بِسَيْفِيَ الَّذِي مَا ضَرَبْتُ بِهِ أَحَداً إِلَّا دَخَلَ النَّارَ .

وَ وَ اللَّهِ لَوْ أَنَّ الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ فَعَلَا مِثْلَ فِعْلِكَ الَّذِي فَعَلْتَ مَا كَانَتْ لَهُمَا عِنْدِي هَوَادَةٌ وَ لَا ظَفِرَا مِنِّي بِإِرَادَةٍ حَتَّي آخُذَ الْحَقَّ مِنْهُمَا وَ أُزِيحَ الْبَاطِلَ عَنْ مَظْلَمَتِهِمَا .

وَ أُقْسِمُ بِاللَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ مَا يَسُرُّنِي أَنَّ مَا أَخَذْتَهُ مِنْ أَمْوَالِهِمْ حَلَالٌ لِي أَتْرُكُهُ مِيرَاثاً لِمَنْ بَعْدِي .

فَضَحِّ رُوَيْداً فَكَأَنَّكَ قَدْ بَلَغْتَ الْمَدَي وَ دُفِنْتَ تَحْتَ الثَّرَي وَ عُرِضَتْ عَلَيْكَ أَعْمَالُكَ بِالْمَحَلِّ الَّذِي يُنَادِي الظَّالِمُ فِيهِ بِالْحَسْرَةِ وَ يَتَمَنَّي الْمُضَيِّعُ الرَّجْعَةَ فِيهِ وَ لاتَ حِينَ مَناصٍ.

إيضاح

قال ابن أبي الحديد قد اختلف الناس في المكتوب إليه هذا الكتاب فقال الأكثرون إنه عبد الله بن العباس رحمه الله و رووا في ذلك روايات و استدلوا عليه بألفاظ من ألفاظ الكتاب كقوله أشركتك في أمانتي و جعلتك بطانتي و شعاري و إنه لم يكن في أهلي رجل أوثق منك.

و قوله علي ابن عمك قد كلب ثم قال ثانيا قلبت لابن عمك ظهر المجن ثم قال ثالثا فلا ابن عمك آسيت و قوله لا أبا لغيرك و هذه كلمة لا تقال إلا لمثله فأما غيره من أفناء الناس فإن عليا عليه السلام كان يقول له لا أبا لك.

و قوله أيها المعدود كان عندنا من أولي الألباب.

و قوله و الله لو أن الحسن و الحسين عليهما السلام و هذا يدل علي أن المكتوب إليه هذا الكتاب قريب من أن يجري مجراهما عنده.

و این شهرها را به دست ایشان امن فرموده است

پس از خدا بترس، و اموال آنان را باز گردان، و اگر چنین نکنی و خدا مرا فرصت دهد تا بر تو دست یابم، تو را کیفر خواهم کرد، که نزد خدا عذر خواه من باشد، و با شمشیری تو را می‌زنم که به هر کس زدم وارد دوزخ گردید.سوگند به خدا اگر حسن و حسین چنان می‌کردند که تو انجام دادی، از من روی خوش نمی‌دیدند و به آرزو نمی‌رسیدند تا آن که حق را از آنان باز پس ستانم، و باطلی را که به دستم پدید آمده نابود سازم.به پروردگار جهانیان سوگند، اگر آنچه که تو از اموال مسلمانان به نا حق بردی، بر من حلال بود، خشنود نبودم که آن را میراث باز ماندگانم قرار دهم، پس دست نگهدار و اندیشه نما، فکر کن که به پایان زندگی رسیده‌ای، و در زیر خاک‌ها پنهان شده، و اعمال تو را بر تو عرضه داشتند، آنجا که ستمکار با حسرت فریاد می‌زند، و تباه کننده عمر و فرصت‌ها، آرزوی بازگشت دارد امّا «راه فرار و چاره مسدود است.»

توضیح

ابن ابی الحدید گوید: مردم درباره مخاطب این نامه دچار اختلاف هستند و اغلب گفته⁭اند که او عبدالله بن عباس است و درباره آن روایات کرده⁭اند و با الفاظی از این نامه مانند این سخن او: «همانا من تو را در امانت خود شرکت دادم و همراز خود کردم...» بر آن استدلال کرده⁭اند.

و این سخن او «بر پسر عمویت سخت گرفته است» سپس بار دیگر گوید «پیمان خود را با پسر عمویت دگرگون ساختی» و برای بار سوم گوید «نه پسر عمویت را یاری کردی» و این سخن او «دشمنت بی پدر باد» که این عبارت جز برای نظیر او گفته نمی⁭شود، و علی علیه السّلام برای جز او از عامه مردم لا أباً لک می⁭فرمود. و این سخن او که ای کسی که نزد ما از خردمندان به شمار می آمدی، و نیز این سخنش «سوگند به خدا اگر حسن و حسین» بر این دلالت دارد که مخاطب این نامه به اینکه نزد او مانند آن دو باشند نزدیک⁭است.

وَ قَدْ رَوَي أَرْبَابُ هَذَا الْقَوْلِ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ كَتَبَ إِلَي عَلِيٍّ عليه السلام جَوَاباً عَنْ هَذَا الْكِتَابِ قَالُوا وَ كَانَ جَوَابُهُ :

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ أَتَانِي كِتَابُكَ تُعَظِّمُ عَلَيَّ مَا أَصَبْتُ مِنْ بَيْتِ مَالِ الْبَصْرَةِ وَ لَعَمْرِي إِنَّ حَقِّي فِي بَيْتِ الْمَالِ لَأَكْثَرُ مِمَّا أَخَذْتُ وَ السَّلَامُ .

قَالُوا فَكَتَبَ إِلَيْهِ عَلِيٌّ عليه السلام :

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ مِنَ الْعَجَبِ أَنْ تُزَيِّنَ لَكَ نَفْسُكَ أَنَّ لَكَ فِي بَيْتِ مَالِ الْمُسْلِمِينَ مِنَ الْحَقِّ أَكْثَرَ مِمَّا لِرَجُلٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَقَدْ أَفْلَحْتَ إِنْ كَانَ تَمَنِّيكَ الْبَاطِلَ وَ ادِّعَاؤُكَ مَا لَا يَكُونُ يُنْجِيكَ مِنَ الْمَأْثَمِ وَ يُحِلُّ لَكَ الْمُحَرَّمَ إِنَّكَ لَأَنْتَ الْمُهْتَدِي السَّعِيدُ إِذَنْ .

وَ قَدْ بَلَغَنِي أَنَّكَ اتَّخَذْتَ مَكَّةَ وَطَناً وَ ضَرَبْتَ بِهَا عَطَناً ⁽¹⁾

[قوله عليه السلام: ] «و ضربت بها عطنا» كناية عن اتخاذ الإبل الكثيرة أو عن اتساعه في المأكل و المشرب و غيرهما.

قال [ابن الأثير] في [مادة «عطن» من كتاب] النهاية. في حديث الرؤيا: «حتي ضرب الناس بعطن» العطن: مبرك الإبل حول الماء يقال: عطنت الإبل فهي عاطنة و عواطن إذا سقيت و بركت عند الحياض لتعاد إلي الشرب مرة أخري. و أعطنت الإبل إذا فعلت بها ذلك، ضرب ذلك مثلا لاتساع الناس في زمن عمر، و ما فتح اللّه عليهم من الامصار.

[و أيضا قال ابن الأثير في مادة «ولد» من كتاب النهاية]. و في حديث شريح: «أن رجلا اشتري جارية و شرط أنّها مولدة فوجدها تليدة» المولدة التي ولدت بين العرب و نشأت مع أولادهم و تأدبت بآدابهم.

و قال الجوهريّ: رجل مولد إذا كان عربيا غير محض. و التليدة: التي ولدت ببلاد العجم و حملت فنشأت ببلاد العرب.

تَشْتَرِي بِهَا مُوَلَّدَاتِ مَكَّةَ وَ الْمَدِينَةِ وَ الطَّائِفِ تَخْتَارُهُنَّ عَلَي عَيْنِكَ وَ تُعْطِي فِيهِنَّ مَالَ غَيْرِكَ .

فَارْجِعْ هَدَاكَ اللَّهُ إِلَي رُشْدِكَ وَ تُبْ إِلَي اللَّهِ رَبَّكَ وَ اخْرُجْ إِلَي الْمُسْلِمِينَ

و اصحاب این گفتار روایت کرده⁭اند که عبدالله بن عباس پاسخ این نامه را برای علی علیه السّلام نوشت و جواب این بود: امّا بعد نامه تو به من رسید آنچه⁭که از بیت⁭المال بصره گرفته⁭ام بر من بزرگ شده⁭است به جانم سوگند حق من در بیت⁭المال قطعاً بیشتر از چیزی⁭است که گرفتم والسلام.

گفتند پس علی علیه السّلام برای او نوشت: اما بعد شگفت است که نفست برای تو آراسته است که در بیت⁭المال مسلمانان حقی بیشتر از آنچه⁭که برای هر مرد مسلمان است وجود دارد پس اگر آرزویت باطل و ادعای چیزی نباشد که تو را از گناه نجات دهد و حرام را برای تو حلال کند رستگار شده⁭ای که پس تو هدایت یافته سعادتمند هستی .

و به من رسیده⁭است که تو مکه را وطن گرفته⁭ای و در آن استراحتگاهی بنا نهاده⁭ای که با آن زنان دو رگه مکه، مدینه و طائف را می⁭خری و به چشم خویش آن زنان را انتخاب می کنی و مال سایرین را به آنها عطا می⁭بخشی. پس خدا هدایتت کند به صلاحت بازگرداند و به⁭سوی خدا، پروردگارت توبه کن

1) و للمصنف العلامة رفع اللّه مقامه هاهنا في هامش الكتاب حاشية هذا نصها- عدا ما زدنا بين المعقوفات توضيحا-:

مِنْ أَمْوَالِهِمْ فَعَمَّا قَلِيلٍ تُفَارِقُ مَنْ أَلِفْتَ وَ تَتْرُكُ مَا جَمَعْتَ وَ تَغِيبُ فِي صَدْعٍ مِنَ الْأَرْضِ غَيْرَ مُوَسَّدٍ وَ لَا مُمَهَّدٍ قَدْ فَارَقْتَ الْأَحْبَابَ وَ سَكَنْتَ التُّرَابَ وَ وَاجَهْتَ الْحِسَابَ غَنِيّاً عَمَّا خَلَّفْتَ فَقِيراً إِلَي مَا قَدَّمْتَ وَ السَّلَامُ .

قَالُوا فَكَتَبَ إِلَيْهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْعَبَّاسِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّكَ قَدْ أَكْثَرْتَ عَلَيَّ وَ وَ اللَّهِ لَأَنْ أَلْقَي اللَّهَ قَدِ احْتَوَيْتُ عَلَي كُنُوزِ الْأَرْضِ كُلِّهَا مِنْ ذَهَبِهَا وَ عِقْيَانِهَا وَ لُجَيْنِهَا أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أَلْقَاهُ بِدَمِ امْرِئٍ مُسْلِمٍ وَ السَّلَامُ.

و قال آخرون و هم الأقلون هذا لم يكن و لا فارق عبد الله بن عباس عليا عليه السلام و لا باينه و لا خالفه و لم يزل أميرا علي البصرة إلي أن قتل علي عليه السلام.

قالوا و يدل علي ذلك ما رواه أبو الفرج علي بن الحسين الأصبهاني من كتابه الذي كتبه إلي معاوية من البصرة لما قتل علي عليه السلام و قد ذكرناه من قبل.

قالوا و كيف يكون ذلك و لم يختدعه معاوية و يجره إلي جهته فقد علمتم كيف اختدع كثيرا من عمال أمير المؤمنين علي عليه السلام و استمالهم إليه بالأموال فمالوا و تركوا أمير المؤمنين عليه السلام فما باله و قد علم النبوة التي ⁽¹⁾حدثت بينهما لم يستمل ابن عباس و لا اجتذبه إلي نفسه و كل من قرأ السير و عرف التواريخ يعرف مشاقة ابن عباس لمعاوية بعد وفاة علي عليه السلام و ما كان يلقاه به من قوارع الكلام و شديد الخصام و ما كان يثني به علي أمير المؤمنين و يذكر خصائصه و فضائله و يصدع به من مناقبه و مآثره فلو كان بينهما غبار أو كدر لما كان به الأمر كذلك بل كانت الحال تكون بالضد مما اشتهر من أمرهما و هذا عندي هو الأمثل و الأصوب.

و اموال مسلمانان را به⁭سوی آنان بیرون آور که به زودی از آنچه⁭که به آن الفت گرفته⁭ای جدا می⁭شوی و آنچه⁭که اندوخته⁭ای را رها می⁭کنی و در حفره⁭ای از زمین پنهان می⁭شوی بدون بالش و بستر درحالی⁭که از عزیزان جدا⁭ شده، در خاک ساکن شده و با حساب روبرو می⁭شوی درحالی⁭که از آنچه⁭ بر جای گذاشتی بی⁭نیاز و به آنچه از پیش فرستاده⁭ای نیازمند هستی. والسلام.

گویند عبدالله بن عباس برای او نوشت: اما بعد بر من زیاده روی کرده⁭ای به خدا سوگند اگر خدا را درحالی دیدار کنم که همه گنج⁭های زمین از طلا، زر و سیم آن را در بر گرفته⁭ام برای من محبوب⁭تر از این است که او را با خون فردی مسلمان دیدار کنم. والسلام. و دیگران که اندک هستند می⁭گویند: او نبوده است و عبدالله بن عباس از علیعلیه السّلام جدا نشد، با او مخالفت و مشکل نداشت و تا شهادت علی علیه السّلام همچنان امیر بصره بود.

گویند: و آنچه⁭که ابوفرج علی بن حسین اصفهانی از نامه او که زمان شهادت علی علیه السّلام برای معاویه از بصره نوشت مؤید آن است و آن را پیش از این ذکر کرده⁭ایم.

گویند: این چگونه است درحالی⁭که معاویه او را فریب نداد و به سمت خود نکشانید درحالی⁭که دریافتید که او چگونه بسیاری از کارگزاران امیرمؤمنان علی علیه السّلام را فریب داد و با اموال آنان را به⁭سوی خود مایل کرد پس به⁭سوی او تمایل یافتند و امیرمؤمنان علیه السّلام را رها کردند. او را چه می⁭شود درحالی⁭که نبوتی که میان آن دو رخ داده⁭است را دانسته است ابن عباس را منحرف نکرد و به⁭سوی خود نکشانید و هر کسی⁭که سیر را مطالعه کرده و از تواریخ آگاه⁭است ایجاد مزاحمت⁭های ابن عباس برای معاویه بعد از وفات علی علیه السّلام و سخنان کوبنده و خصومت شدیدی که از وی می⁭دید و آنچه⁭که به⁭وسیله آن امیرمؤمنان را مدح و ثنا می⁭گفت و خصائص و فضائل او را بیان می⁭کرد و به⁭وسیله آن مناقب و مفاخر او را آشکار می⁭کرد آگاه است. و اگر میان آن دو تیرگی یا کدورتی بود مسأله چنین نبود بلکه عکس چیزی بود که درباره آن دو مشهور ⁭است و این نزد من بهتر و صحیح⁭تر⁭است.

1) النبوّة: الارتفاع و هنا كناية عن عدم الموافقة يقال: نبا عنه بصره أي تجافاه و لم ينظر إليه و نبا منزله إذا لم توافقه و نبأ حدّ السيف إذا لم يعمل في الضريبة و يقال: لا ينبو عن فلان أي ينقاد له منه طاب ثراه.

و قد قال الراوندي المكتوب إليه هذا الكتاب هو عبيد الله بن العباس لا عبد الله و ليس ذلك بصحيح فإن عبيد الله كان عامل علي عليه السلام علي اليمن و قد ذكرنا قصته مع بسر بن أرطاة فيما تقدم و لم ينقل عنه أنه أخذ مالا و لا فارق طاعة.

و قد أشكل علي أمر هذا الكتاب فإن أنا كذبت النقل و قلت هذا كلام موضوع علي أمير المؤمنين عليه السلام خالفت الرواة فإنهم قد أطبقوا علي رواية هذا الكلام عنه و قد ذكر في أكثر كتب السيرة و إن صرفته إلي عبد الله بن العباس صدني عنه ما أعلمه من ملازمته لطاعة أمير المؤمنين في حياته و بعد وفاته و إن صرفته إلي غيره لم أعلم إلي من أصرفه من أهل أمير المؤمنين عليه السلام و الكلام يشعر بأن الرجل المخاطب من أهله و من بني عمه فأنا في هذا الموضع من المتوقفين انتهي.

و قال ابن ميثم هذا مجرد استبعاد و معلوم أن ابن عباس لم يكن معصوما و علي عليه السلام لم يكن ليراقب في الحق أحدا و لو كان أعز أولاده بل يجب أن تكون الغلظة علي الأقرباء في هذا الأمر أشد ثم إن غلظة علي و عتابه لا يوجب مفارقته إياه و لنرجع إلي الشرح.

قوله عليه السلام كنت أشركتك في أمانتي أي جعلتك شريكا في الخلافة التي ائتمنني الله عليها و الأمانة الثانية ما تعارفه الناس و قال ابن الأثير في النهاية بطانة الرجل صاحب سره و أدخله أمره الذي يشاوره في أحواله.

قد خزيت أي هانت و ذلت و المراد عدم اهتمام الناس بحفظها و قال الجوهري :

و قال ابن الأثير التفل نفخ معه أدني بزاق و هو أكثر من النفث.

و المواساة المشاركة و المساهمة و أصله الهمزة قلبت تخفيفا و الموازرة المشاركة في حمل الأثقال و المعاونة في إمضاء الأمور.

و قال في حرب و كلب من النهاية في حديث علي عليه السلام كتب إلي ابن عباس حين أخذ مال البصرة فلما رأيت الزمان علي ابن عمك قد كلب أي اشتد يقال كلب الدهر علي أهله إذا ألح عليهم و اشتد و قال:

راوندی گوید مخاطب این نامه عبیدالله بن عباس است نه عبدالله و این صحیح⁭تر نیست زیرا عبیدالله کارگزار علی علیه السّلام بر یمن بود و قصه او با بسر بن أرطأة پیش از این بیان کردیم و کسی درباره او نقل نکرده است که وی مالی گرفته و از اطاعت جدا شده است.

این نامه بر من دشوار شد پس اگر من نقل را تکذیب کردم و گفتم این سخن به امیرمؤمنان علیه السّلام نسبت داده شده است با راویان مخالفت کرده⁭ام، زیرا آنها بر روایت این سخن از او اتفاق نظر دارند و در اغلب کتب سیره ذکر شده است. و اگر این سخن را به عبدالله بن عباس منسوب کنم آنچه⁭که درخصوص ملازمت او با اطاعت از امیرمؤمنان در دوره زندگی وی و پس از وفات او می⁭دانم مرا از آن بازمی⁭دارد و اگر آن را به غیر او نسبت دهم نمی⁭دانم به کدام⁭یک از خویشان امیرمؤمنان علیه السّلام نسبت دهم درحالی⁭که سخن بیانگر این است که مرد مورد خطاب از خویشان و عموزادگان اوست و من از این منظر از تردیدکنندگان هستم. پایان.

ابن میثم گوید: این صرف بعید پنداشتن⁭است و معلوم این است که ابن عباس معصوم نبوده است و علی علیه السّلام درباره حق، مراقب کسی نبوده⁭است گرچه از عزیزترین فرزندانش باشد بلکه واجب است که سخت گیری در این امر بر نزدیکان شدیدتر باشد سپس اینکه خشم و عتاب علی علیه السلام جدایی وی از او را ایجاب نمی⁭کند. اینک به شرح بازمی⁭گردیم.

این سخن امام علیه السّلام: «کنت أشرکتک فی أمانتی» یعنی تو را شریکی در خلافتی که خداوند مرا بر آن امین نهاده است قرار دادم و امانت دوم چیزی است که مردم از آن آگاهند. و ابن اثیر در النهایه گوید: بطانة الرجل: رازدار او و داخل در امر او که درباره احوالش با او مشورت می⁭کند.

«المواساة» یعنی مشارکت و سهیم بودن و اصل آن همزه است که برای تخفیف قلب شده⁭است و الموازرة: مشارکت در بردن بار و همکاری در اجرای امور.

و درباره حرب و کلب در النهایه گوید: در حدیث علی علیه السّلام برای ابن عباس زمانی⁭که اموال بصره را گرفت نوشت: «فلما رأیت الزمان علی ابن عمک قد کلب» یعنی شدت گرفته⁭است. گفته می⁭شود: کلب الدهر علی أهله یعنی بر آنان فشار آورد و شدت گرفت. و گوید:

و العدو قد حرب أي غضب يقال منه حرب يحرب حربا بالتحريك انتهي.

قد خزيت أي هانت و ذلت و المراد عدم اهتمام الناس بحفظها و قال الجوهري الفتك أن يأتي الرجل صاحبه و هو غار حتي يشد عليه فيقتله و قد فتك به يفتك و يفتك علي زنة يضرب و ينصر و الفاتك الجري‌ء و قال شغر البلد أي خلا من الناس و في القاموس شغرت الأرض لم يبق أحد يحميها و يضبطها و الشغر البعد و التفرقة.

و قال ابن أبي الحديد أي خلت من الخير.

و قال في قوله عليه السلام قلبت لابن عمك أي كنت معه فصرت عليه و أصل ذلك أن الجيش إذا لقوا العدو كانت ظهور مجانهم إلي وجه العدو و بطونها إلي عسكرهم فإذا فارقوا رئيسهم عكسوا قوله عليه السلام علي بينة من ربك أي لم يكن إيمانك عن حجة و برهان و قال الجوهري شي‌ء شديد بين الشدة و الشدة بالفتح الحملة الواحدة و قد شد عليه في الحرب انتهي.

و الكرة الحملة و العود إلي القتال و قال في النهاية في حديث علي عليه السلام اختطاف الذئب الأزل الأزل في الأصل الصغير الفجر و هو في صفات الذئب الخفيف و قيل هو من قولهم زل زليلا إذا عدي و خص الدامية لأن من طبع الذئب محبة الدم حتي أنه يري ذئبا داميا فيثب عليه ليأكله.

و في الصحاح المعز من الغنم خلاف الضأن و هو اسم جنس و كذلك المعزي.

قوله رحيب الصدر أي واسعه طيب النفس و قال الجوهري الإثم الذنب و تأثم أي تحرج عنه و كف و قال حدرت السفينة أي أرسلتها إلي أسفل انتهي.

و أما قوله عليه السلام لا أبا لغيرك فقال في النهاية لا أبا لك أكثر ما

«العدّو قد حرب» یعنی دشمن خشمگین شد، از این ریشه حرب یحرب حرباً با حرکت گفته می⁭شود. پایان.

«قد خزیت» یعنی خوار و ذلیل شدم و مقصود عدم اهتمام مردم به حفظ آن است. و جوهری گوید: الفتک این است که مرد درحالی⁭که سرزده است به⁭سوی رفیقش می⁭رود و بر او حمله می⁭کند و او را به قتل می⁭رساند و قد فتک به یفتِک و یفتُک (بر وزن یضرب و ینصر) و فاتک یعنی: گستاخ. و گوید: شغر البلد یعنی خالی از مردم شد و در قاموس: شغرت الأرض یعنی کسی باقی نماند که آن را حراست و حفاظت کند. و الشغر یعنی دوری و تفرقه.

ابن ابی الحدید گوید: یعنی از خیر خالی شد.

و درباره این سخن او علیه السّلام «قلبت لا بن عمک» گوید یعنی همراه او بودی و علیه او شدی و اصل آن این است که در لشکر در دیدار با دشمن روی سپرها به⁭سوی دشمن و پشت آن به⁭سوی لشکر خود باشد و چون از رئیس خود جدا شدند برمی⁭گردانند. این سخن اوعلیه السّلام: «علی بیّنة من ربّک» یعنی ایمان تو از حجت و برهان نبوده است. و جوهری گوید شئ شدید یعنی چیزی⁭که شدتش آشکار باشد و الشدة با فتحه یک حمله است و قد شدّ علیه فی الحرب گفته میی شود پایان.

«الکرّة» حمله و بازگشت به جنگ است. در النهایه گوید: در حدیث علی علیه السّلام «اختطاف الذئب الأزل» الأزل در اصل مؤخر کوچک است که از صفات گرگ سریع است. و گفته⁭شده این برگرفته از این سخن آنان است زلّ زلیلاً زمانی⁭که منحرف شود و خونین را به این دلیل مخصوص کرده است که از طبع گرگ علاقه به خون است حتی او وقتی⁭که گرگی خونین ببیند بر او هجوم می⁭آورد تا او را بخورد.

در الصحاح المعز از گوسفندان بر خلاف ضأن است و این جنس است و معزی نیز چنین است.

این سخن او «رحیب الصدر» یعنی صاحب سینه⁭ای گشاده و نفسی پاک. جوهری گوید: الاثم یعنی گناه و تأثم یعنی از آن منع کرد و خودداری کرد. و گوید: حدرت سفینة یعنی آن را به پایین فرستادم. پایان.

و اما این سخن امام علیه السّلام «لا أباً لغیرک» در النهایه گوید: «لا أباً لک» بیشترین موردی که

يستعمل في معرض المدح أي لا كافي لك غير نفسك و قد يذكر في معرض الذم كما يقال لا أم لك و قد يذكر في معرض التعجب دفعا للعين انتهي.

فعلي الأول يكون لا أبا لغيرك ذما له بمدح غيره و علي الثاني مدحا له و تلطفا مع إشعار بالذم و علي الثالث يكون إبعادا عن التعجب من سوء فعله تلطفا أو ذما له بالتعجب من حسن فعل غيره دون فعله.

و الأنسب بالمقام أن يكون الغرض لا أبا لك للذم فعبر هكذا لنوع ملاطفة و قد يقال مثله في الفارسية يقال إن مات عدوك و الغرض إن مت.

و في النهاية فيه من نوقش في الحساب عذب أي من استقصي في محاسبته و حوقق و منه حديث علي عليه السلام يوم يجمع الله الأولين و الآخرين لنقاش الحساب و هو مصدر منه و أصله المناقشة من نقش الشوكة إذا استخرجها من جسمه.

قوله عليه السلام أيها المعدود كان عندنا أدخل عليه السلام لفظة كان تنبيها علي أنه لم يبق كذلك فإن الظاهر من المعدود في الحال.

و قيل لعله عليه السلام لم يقل يا من كان عندنا من ذوي الألباب إشعارا بأنه معدود في الحال أيضا عند الناس منهم و في التعبير بالمعدود إشعار بأنه لم يكن قبل ذلك أيضا منهم.

و في الصحاح مكنه الله من الشي‌ء و أمكنه منه بمعني و في القاموس أعذر أبدي عذرا و أحدث و ثبت له عذر و بالغ و في النهاية الهوادة الرخصة و السكون و المحاباة و في الصحاح الهوادة الصلح و الميل قوله عليه السلام بإرادة أي بمراد و قال الجوهري زاح أي ذهب و بعد و أزاحه غيره و قال الظلامة و المظلمة ما تطلبه عند الظالم و هو اسم ما أخذ منك و قال الزمخشري في المستقصي صح رويدا أي ترفق في الأمر و لا تعجل و أصله أن الأعراب في باديتها تسير بالظعن فإذا عثرت علي لمع من العشب قالت ذلك و غرضها أن ترعي الإبل الضحاء قليلا قليلا و هي سائرة حتي إذا بلغت مقصدها شبعت

استعمال می⁭شود در موضع مدح است یعنی غیر تو هیچ کفایت کننده⁭ای برای تو نباشد. و در موضع نکوهش نیز گاه ذکر می⁭شود چنانکه لا أم لک گفته می⁭شود و گاه در موضع تعجب برای دفع چشم زخم ذکر می⁭شود. پایان.

براساس مورد اول «لا أباً لغیرک» نکوهشی است برای او با مدح سایرین، و براساس معنای دوم مدحی برای او و اظهار لطف به همراه بیان ذم. و براساس مورد سوم بعید شمردن از روی تعجب از سوء عمل او از روی تلطّف یا ذم او با تعجب از حسن عمل غیر اوست نه عمل او. و مناسب⁭تر با این مقام این است که غرض از لا اباً لک نکوهش باشد و به⁭جهت نوعی ملاطفت چنین تعبیر کرده⁭است و مثل آن در فارسی گفته می⁭شود: «اگر دشمنت بمیرد»، و غرض این است که «اگر تو مُردی».

در النهایه درباره آن گوید: «من نوقش فی الحساب عذب» یعنی هر که محاسبه⁭اش به⁭صورت کامل انجام می⁭گیرد و مورد بررسی قرار می گیرد و حدیث علی علیه السّلام از آن است «یوم یجمع الله الأولین و الآخرین لنقاش» یعنی حساب و این مصدر آن است و اصل آن منافشه از نقش الشوکة است زمانی⁭که خار را از بدنه آن بیرون آورد .

این سخن او «أیها المعدود کان عندنا» امام علیه السّلام لفظ «کان» را به عنوان هشداری بر اینکه او چنین باقی نمی⁭ماند وارد کرده است و ظاهر از معدود، معدود در حال است.

و گفته شده شاید امام علیه السّلام نفرموده است یا من کان عندنا من ذوی الإلباب در اشاره به این⁭که او اکنون نیز ذر نظر مردم از آنان شمرده می⁭شود. و در تعبیر با معدود اشاره⁭ای است به اینکه او قبل از آن نیز از آنان نبوده⁭است.

در صحاح مکّنه الله من الشئ و امکنه منه به یک معنی است. و در قاموس «أعذر» یعنی عذری اظهار کرد و ایجاد کرد و برای او عذری اثبات شد و جدیت کرد. و در النهایه: الهوادة یعنی رخصت، سکون و مهربانی، و در صحاح: الهواده یعنی صلح و میل. این سخن امام علیه السّلام «بارادة» یعنی با مراد. و جوهری گوید زاح یعنی از بین رفت و دور شد و أزاحه غیره - او را غیر او را از بین برد-. و گوید: الظلامة و المظلمة آنچه را ⁭که از ظالم طلب می⁭کنی و این اسم چیزی است که از تو گرفته می⁭شود. و زمخشری در المستقصی گوید: ضحّ رویداً یعنی در کار به ملایمت رفتار کن و عجله نکن و اصل آن این است که بادیه⁭نشین در بادیه کوچ می⁭کرد و چون بر اندکی گیاه دست می⁭یافت این جمله را می⁭گفت و منظورش این بود که شتر آرام آرام آن غذا - علف - را بچرد درحالی⁭که آنان در حرکت هستند و چون به مقصد رسید سیر شده است

فلما كان من الترفق في هذا توسعوا فقالوا في كل موضع ضح بمعني ارفق و الأصل ذاك و قال الجوهري قوله تعالي وَ لاتَ حِينَ مَناصٍ قال الأخفش شبهوا لات بليس و أضمروا فيها اسم الفاعل و قال لا تكون لات إلا مع حين و قد جاء حذف حين في الشعر و قرأ بعضهم وَ لَاتَ حِينُ مَنَاصٍ برفع حين و أضمر الخبر قال أبو عبيد هي لا و التاء إنما زيدت في حين و كذلك في تلان و أوان و إن كتبت مفردة و قال المورج زيدت التاء في لات كما زيدت في ثمت و ربت.

«706»

نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي الْمُنْذِرِ بْنِ الْجَارُودِ الْعَبْدِيِّ وَ قَدْ خَانَ فِي بَعْضِ مَا وَلَّاهُ مِنْ أَعْمَالِهِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ صَلَاحَ أَبِيكَ غَرَّنِي مِنْكَ وَ ظَنَنْتُ أَنَّكَ تَتَّبِعُ هَدْيَهُ وَ تَسْلُكُ سَبِيلَهُ فَإِذَا أَنْتَ فِيمَا رُقِّيَ إِلَيَّ عَنْكَ لَا تَدَعُ لِهَوَاكَ انْقِيَاداً وَ لَا تُبْقِي لِآخِرَتِكَ عَتَاداً .

أَ تَعْمُرُ دُنْيَاكَ بِخَرَابِ آخِرَتِكَ وَ تَصِلُ عَشِيرَتَكَ بِقَطِيعَةِ دِينِكَ وَ لَئِنْ كَانَ مَا بَلَغَنِي عَنْكَ حَقّاً لَجَمَلُ أَهْلِكَ وَ شِسْعُ نَعْلِكَ خَيْرٌ مِنْكَ وَ مَنْ كَانَ بِصِفَتِكَ فَلَيْسَ بِأَهْلٍ أَنْ يُسَدَّ بِهِ ثَغْرٌ أَوْ يُنْفَذَ بِهِ أَمْرٌ أَوْ يُعْلَي بِهِ قَدْرٌ أَوْ يُشْرَكَ فِي أَمَانَةٍ أَوْ يُؤْمَنَ عَلَي جِبَايَةٍ فَأَقْبِلْ إِلَيَّ حِينَ يَصِلُ إِلَيْكَ كِتَابِي هَذَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

قال الشريف الرضي و المنذر بن الجارود هو الذي قال فيه أمير المؤمنين إنه لنظار في عطفيه مختال في برديه تفال في شراكيه.

إيضاح

الهدي بالفتح السيرة الحسنة فيما رقي بالتشديد أي فيما رفع إلي و أصله أن يكون الإنسان في موضع عال فيرقي إليه شي‌ء و كان العلو هاهنا هو علو الرتبة بين الإمام و الأمير نحو قولهم تعالي باعتبار علو رتبة الآمر علي المأمور.

و به⁭جهت آرامشی که در این امر است آن را گسترش دادند و در هر مکانی ضحّ را به معنی نرمی کردن به⁭کار بردند و اصل آن است. و جوهری درباره این کلام خداوند «و لات حین مناص» گوید: اخفش گوید: «لات» را به «لیس» شبیه کرده⁭اند و اسم فاعل را در آن مستقر کرده⁭اند و گوید: «لات» فقط همراه «حین» است و حذف «حین» در شعر آمده است و برخی از آنها «و لات حین مناص» را با رفع حین قرائت کرده اند و خبر را مستقر کرده⁭اند ابوعبید گوید: «آن لا و تا است که فقط بر حین اضافه شده است و تلان اوان نیز چنین است» گرچه به⁭صورت مفرد نوشته شود. و مورّج گوید: تاء در «لات» افزوده شده⁭است چنانکه در ثمت و ربت افزوده شده است .

روایت 706

نهج⁭البلاغه⁽²⁾

ما نامه ای نزدیک به آن را از مصدری دیگر در مختار 114 از بخش نامه های امیر مؤمنان از کتاب نهج السعاده: ج5، ص 22، چاپ اول روایت کردیم.

: نامه به «مُنذَر بن جارود عبدی» که او را به فرمانداری برخی از شهرهای فارس گماشت ولی او در امانت خیانت کرد:

امّا بعد، براستی که پاکی و صلاحیّت پدرت مرا نسبت به تو فریفت، و من گمان می‌کردم تو هم روش پدر را پیش خواهی گرفت و راه او را خواهی رفت. امّا متأسّفانه آن طور که به من گزارش رسیده است تو از فرمانبرداری هوای نفس خود دست بردار نیستی و برای آخرتت توشه‌ای ذخیره نکردی. آبادی دنیایت را با خرابی آخرتت به دست آوری و با تباهی دینت، فامیلت را به نان و نوا رسانی و اگر این گزارش درست باشد قطعاً «شتر قبیله» و «بند کفشت» از تو و امثال تو بهتر است. تو لیاقت آن را نداری که مرز دار اسلام باشی، یا کاری را به پیش بری، یا ارزشی را پاس داری، یا امانتی را امین باشی، یا از خیانتی بازداری. پس آنگاه که این نامه‌ام به تو رسید به سویم آی ان‌شأاللّه.

و شریف رضی گوید: و این «مُنذَر» همان است که امیر مؤمنان - درود خدا بر او - در باره‌اش فرمود: «از خودپسندی به چپ و راست نگرد، و به جامه‌های راه راه و پر زرق و برقش بالد، و کفشش را با آب دهان واکس زند.»

توضیح

الهدی با فتحه سیره نیکو است، «فیما رقّی» با تشدید یعنی در آنچه⁭که به⁭سوی من بالا آمد و اصل آن این است که انسان در محلی مرتفع باشد و چیزی به⁭سوی او بالا رود گویی علو در اینجا علو مرتبه بین امام و امیر است مانند این سخن تعال (بیا) در کلام آنها که به اعتبار برتری درجه امر کننده بر امر شونده⁭⁭است.

1) 706- رواه السيّد الرضيّ رحمه اللّه في المختار: 71 من الباب الثاني من كتاب نهج البلاغة. و قريبا منه رويناه عن مصدر آخر في المختار: 114 من باب كتب أمير المؤمنين عليه السلام من كتاب نهج السعادة: ج 5 ص 22 ط 1.

2) . سید رضی آن را در مختار 71 از بخش دوم کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

كذا و ذكره ابن أبي الحديد و قال اللام في قوله عليه السلام لهواك متعلق بمحذوف دل عليه انقيادا لأن المتعلق من حروف الجر بالمصدر لا يجوز أن يتقدم علي المصدر و العتاد العدة و قال العرب تضرب المثل بالجمل في الهوان.

و قال ابن ميثم جمل الأهل مما يتمثل به في الهوان و أصله فيما قيل إن الجمل يكون لأبي القبيلة فيصير ميراثا لهم يسوقه كل منهم و يصرفه في حاجته فهو ذليل حقير بينهم.

و شسع نعلك قال الجوهري هي التي تشد إلي زمامها و قال ابن أبي الحديد المثل بها في الاستهانة مشهور لابتذالها و وطئها الأقدام في التراب.

قوله عليه السلام أو يشرك في أمانة قال ابن ميثم الخلفاء أمناء الله في بلاده فمن ولوه من قبلهم فقد أشركوه في أمانتهم.

قوله عليه السلام أو يؤمن علي جباية قال ابن أبي الحديد أي علي استجباء الخراج و جمعه و هذه الرواية التي سمعناها و من الناس من يرويها خيانة بالخاء المعجمة و النون و هكذا رواها القطب الراوندي و لم يرو الرواية الصحيحة التي ذكرناها نحن و قال علي تكون متعلقة بمحذوف أو بيؤمن نفسها و هذا بعيد و تكلف.

و قال ابن ميثم أي تؤمن حال خيانتك لأن كلمة علي تفيد الحال انتهي.

و أقول يمكن أن يقدر فيه مضاف أي علي إزالة خيانة أو يراد بالخيانة المال الذي هو بمعرضها.

قوله عليه السلام لنظار في عطفيه أي ينظر كثيرا في جانبيه تارة هكذا و تارة هكذا لإصلاح ثوبه أو إعجابه بنفسه.

و قال ابن أبي الحديد الشراك السير الذي يكون في النعل علي ظهر

ابن ابی الحدید آن را اینگونه ذکر کرده⁭است و گوید لام در این سخن امام علیه السّلام «لهواک» متعلق به محذوفی است که «انقیاداً» بر آن دلالت دارد زیرا متعلق از حروف جر به مصدر جایز نیست که بر مصدر مقدم شود و العتاد یعنی توشه. و گوید عرب این مثل را برای سستی در شتر می⁭زند .

ابن میثم گوید: جمل الأهل از مواردی است که در خواری به آن مثال زده می⁭شود و اصل آن در آنچه گفته شده این است که شتر برای پدر قبیله⁭است پس میراثی برای آنها می⁭شود که هر یک از آنها آن را هدایت می⁭کند و در حاجتش به⁭کار می⁭رود پس او میان آنان ذلیل خوار است.

«و شسع نعلک» جوهری گوید: آن چیزی⁭است که به زمام شتر بسته می⁭شود. و ابن ابی الحدید گوید: مثل زدن به آن در تحقیر و خواری مشهور⁭است به⁭جهت بی⁭ارزشی و فشار دادن آن در خاک به⁭وسیله پا.

این سخن امام علیه السّلام «أو یشرک فی أمانة» ابن میثم گوید: خلفاء امینان خدا در بلاد او هستند پس هر کسی را از جانب خود بر آن بگمارند او را در امانت خویش شریک کرده⁭اند. و این سخن او «أو یؤمن علی جبابة» ابن ابی الحدید گوید: یعنی بر وصول مالیات و جمع⁭آوری آنها، و این روایتی است که ما شنیدیم و برخی افراد آن را «خیانة» روایت می⁭کنند و قطب راوندی آن را اینگونه روایت کرده⁭است و روایت صحیحی که ما ذکر کردیم را ذکر نکرده است و گوید: «علی» متعلق به محذوف یا به خود یؤمن است و این بعید و تکلف است.

ابن میثم گوید: یعنی از حال خیانتت در امان باشی زیرا کلمه «علی» افاده حال می⁭کند. پایان.

می⁭گویم: ممکن⁭است که در آن مضافی در تقدیر گرفته شود یعنی بر از بین رفتن خیانت یا اینکه منظور از خیانت مالی باشد که او در معرض آن خیانت است. این سخن امام علیه السّلام «لنظار فی عطفیه» یعنی در دوطرفش بسیار نگاه می⁭کند گاه این چنین و گاه آن⁭گونه به⁭جهت اصلاح لباسش یا شیفتگی اش خود.

ابن ابی الحدید گوید: شراک: حرکتی است که در کفش بر روی

القدم و التفل بالسكون مصدر تفل أي بصق و التفل محركة البصاق نفسه و المختال إنما يفعله في شراكيه ليذهب عنهما الغبار و الوسخ يتفل فيهما فيمسحهما ليعودا كالجديدين.

و قال ابن الأثير التفل نفخ معه أدني بزاق و هو أكثر من النفث.

«707»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي الْحَارِثِ الْهَمْدَانِيِّ وَ تَمَسَّكْ بِحَبْلِ الْقُرْآنِ وَ انْتَصِحْهُ وَ أَحِلَّ حَلَالَهُ وَ حَرِّمْ حَرَامَهُ وَ صَدِّقْ بِمَا سَلَفَ مِنَ الْحَقِّ وَ اعْتَبِرْ بِمَا مَضَي مِنَ الدُّنْيَا مَا بَقِيَ مِنْهَا فَإِنَّ بَعْضَهَا يُشْبِهُ بَعْضاً وَ آخِرَهَا لَاحِقٌ بِأَوَّلِهَا وَ كُلُّهَا حَائِلٌ مُفَارِقٌ .

وَ عَظِّمِ اسْمَ اللَّهِ أَنْ لَا تَذْكُرَهُ إِلَّا عَلَي حَقٍّ وَ أَكْثِرْ ذِكْرَ الْمَوْتِ وَ مَا بَعْدَ الْمَوْتِ وَ لَا تَتَمَنَّ الْمَوْتَ إِلَّا بِشَرْطٍ وَثِيقٍ .

وَ احْذَرْ كُلَّ عَمَلٍ يَرْضَاهُ صَاحِبُهُ لِنَفْسِهِ وَ يُكْرَهُ لِعَامَّةِ الْمُسْلِمِينَ وَ احْذَرْ كُلَّ عَمَلٍ يُعْمَلُ بِهِ فِي السِّرِّ وَ يُسْتَحْيَا مِنْهُ فِي الْعَلَانِيَةِ وَ احْذَرْ كُلَّ عَمَلٍ إِذَا سُئِلَ عَنْهُ صَاحِبُهُ أَنْكَرَهُ أَوِ اعْتَذَرَ مِنْهُ وَ لَا تَجْعَلْ عِرْضَكَ غَرَضاً لِنِبَالِ الْقَوْلِ .

وَ لَا تُحَدِّثِ النَّاسَ بِكُلِّ مَا سَمِعْتَ فَكَفَي بِذَلِكَ كَذِباً وَ لَا تَرُدَّ عَلَي النَّاسِ كُلَّ مَا حَدَّثُوكَ بِهِ فَكَفَي بِذَلِكَ جَهْلًا .

وَ اكْظِمِ الْغَيْظَ وَ احْلُمْ عِنْدَ الْغَضَبِ وَ تَجَاوَزْ عِنْدَ الْقُدْرَةِ وَ اصْفَحْ مَعَ الدَّوْلَةِ تَكُنْ لَكَ الْعَاقِبَةُ وَ اسْتَصْلِحْ كُلَّ نِعْمَةٍ أَنْعَمَهَا اللَّهُ عَلَيْكَ وَ لَا تُضَيِّعَنَّ نِعْمَةً مِنْ نِعَمِ اللَّهِ عِنْدَكَ وَ لْيُرَ عَلَيْكَ أَثَرُ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِ عَلَيْكَ .

وَ اعْلَمْ أَنَّ أَفْضَلَ الْمُؤْمِنِينَ أَفْضَلُهُمْ تَقْدِمَةً مِنْ نَفْسِهِ وَ أَهْلِهِ وَ مَالِهِ فَإِنَّكَ مَا تُقَدِّمْ مِنْ خَيْرٍ يَبْقَ لَكَ ذُخْرُهُ وَ مَا تُؤَخِّرْهُ يَكُنْ لِغَيْرِكَ خَيْرُهُ وَ احْذَرْ صَحَابَةَ مَنْ يَفِيلُ رَأْيُهُ وَ يُنْكَرُ عَمَلُهُ فَإِنَّ الصَّاحِبَ مُعْتَبَرٌ بِصَاحِبِهِ.

پاشنه پا است. التفل با سکون مصدر تفل یعنی انداختن آب دهان است و التفل با حرکت خود آب دهان است. متکبر آن را فقط در دو جانبش انجام می⁭دهد تا غبار و آلودگی را از آن بزداید در آن دو آب دهان می⁭اندازد و آن دو را پاک می⁭کند تا نو به نظر برسند .

ابن اثیر گوید: التفل دمیدنی است که اندکی بزاق با آن است و بیشتر از نفث است.

روایت 707

نهج⁭البلاغه⁽²⁾: نامه به حارث همدانی: به ریسمان قرآن چنگ زن، و از آن نصیحت پذیر، حلالش را حلال، و حرامش را حرام بشمار، و حقّی را که در زندگی گذشتگان بود تصدیق کن، و از حوادث گذشته تاریخ، برای آینده عبرت گیر، که حوادث روزگار با یکدیگر همانند بوده، و پایان دنیا به آغازش می‌پیوندد، و همه آن رفتنی است.

نام خدا را بزرگ دار، و جز به حق سخنی بر زبان نیاور، مرگ و جهان پس از مرگ را فراوان به یاد آور، هرگز آرزوی مرگ مکن جز آن که بدانی از نجات یافتگانی، از کاری که تو را خشنود، و عموم مسلمانان را ناخوشایند است بپرهیز، از هر کار پنهانی که در آشکار شدنش شرم داری پرهیز کن، از هر کاری که از کننده آن پرسش کنند، نپذیرد یا عذر خواهی کند، دوری کن، آبروی خود را آماج تیر گفتار دیگران قرار نده.

و هر چه شنیدی باز گو مکن، که نشانه دروغگویی است، و هر خبری را دروغ مپندار، که نشانه نادانی است.خشم را فرو نشان، و به هنگام قدرت ببخش، و به هنگام خشم فروتن باش، و در حکومت مدارا کن تا آینده خوبی داشته باشی، نعمت‌هایی که خدا به تو بخشیده نیکو دار، و نعمت‌هایی که در اختیار داری تباه مکن، و چنان باش که خدا آثار نعمت‌های خود را در تو آشکارا بنگرد.و بدان، بهترین مؤمنان، آن بود که جان و خاندان و مال خود را در راه خدا پیشاپیش تقدیم کند، چه آن را که پیش فرستی برای تو اندوخته گردد، و آنچه را که باقی گذاری سودش به دیگران می‌رسد. از دوستی با بی‌خردان و خلافکاران بپرهیز، زیرا هر کس را از آن که دوست اوست می‌شناسند، و در شهرهای بزرگ

1) 707- رواه الشريف الرضي في المختار: 69 من باب كتب أمير المؤمنين عليه السلام من نهج البلاغة.

2) . شریف رضی آن را در مختار 69 از بخش نامه های امیر مؤمنان علیه السلام از نهج البلاغه روایت کرد.

وَ اسْكُنِ الْأَمْصَارَ الْعِظَامَ فَإِنَّهَا جِمَاعُ الْمُسْلِمِينَ وَ احْذَرْ مَنَازِلَ الْغَفْلَةِ وَ الْجَفَاءِ وَ قِلَّةَ الْأَعْوَانِ عَلَي طَاعَةِ اللَّهِ .

وَ اقْصُرْ رَأْيَكَ عَلَي مَا يَعْنِيكَ وَ إِيَّاكَ وَ مَقَاعِدَ الْأَسْوَاقِ فَإِنَّهَا مَحَاضِرُ الشَّيْطَانِ وَ مَعَارِيضُ الْفِتَنِ .

وَ أَكْثِرْ أَنْ تَنْظُرَ إِلَي مَنْ فُضِّلْتَ عَلَيْهِ فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ أَبْوَابِ الشُّكْرِ وَ لَا تُسَافِرْ فِي يَوْمِ جُمُعَةٍ حَتَّي تَشْهَدَ الصَّلَاةَ إِلَّا فَاصِلًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ فِي أَمْرٍ تُعْذَرُ بِهِ وَ أَطِعِ اللَّهَ فِي جُمَلِ أُمُورِكَ فَإِنَّ طَاعَةَ اللَّهِ فَاضِلَةٌ عَلَي مَا سِوَاهَا.

وَ خَادِعْ نَفْسَكَ فِي الْعِبَادَةِ وَ ارْفُقْ بِهَا وَ لَا تَقْهَرْهَا وَ خُذْ عَفْوَهَا وَ نَشَاطَهَا إِلَّا مَا كَانَ مَكْتُوباً عَلَيْكَ مِنَ الْفَرِيضَةِ فَإِنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ قَضَائِهَا وَ تَعَاهُدِهَا عِنْدَ مَحَلِّهَا .

وَ إِيَّاكَ أَنْ يَنْزِلَ بِكَ الْمَوْتُ وَ أَنْتَ آبِقٌ مِنْ رَبِّكَ فِي طَلَبِ الدُّنْيَا .

وَ إِيَّاكَ وَ مُصَاحَبَةَ الْفُسَّاقِ فَإِنَّ الشَّرَّ بِالشَّرِّ مُلْحَقٌ .

وَ وَقِّرِ اللَّهَ وَ أَحْبِبْ أَحِبَّاءَهُ وَ احْذَرِ الْغَضَبَ فَإِنَّهُ جُنْدٌ عَظِيمٌ مِنْ جُنُودِ إِبْلِيسَ وَ السَّلَامُ.

إيضاح

قوله عليه السلام بحبل القرآن لعل الإضافة بيانية كما

قال صلي الله عليه و آله في حديث الثقلين كتاب الله حبل ممدود من السماء إلي الأرض.

و انتصحه أي عده لك ناصحا فيما أمرك به و نهاك عنه و أحل حلاله أي اعتقده كذلك و اعمل به و صدق بما سلف أي صدق بما تضمنه القرآن من أيام الله و مثلاته في الأيام السالفة و النبيين و المرسلين و ما جاءوا به أو بما ظهر لك من حقيته من الأمور السالفة من ابتداء العالم و حدوثه و بعث النبيين و أحوالهم و غيرها سواء ظهر من الكتاب أو السنة أو البرهان العقلي و كلها حائل أي متغير إلا علي حق أي علي حق عظيم معتد به من الأموال أو مطلقا مالا أو غيره أو الغرض عدم الحلف علي الباطل و لا تتمن الموت أي لا تطلبه إلا مقرونا و مشروطا بأن يكون صلاحك فيه و تدخل الجنة بعده و تكون مغفورا مبرورا و قال ابن أبي الحديد أي إلا و أنت واثق من أعمالك

سکونت کن زیرا مرکز اجتماع مسلمانان است، و از جاهایی که مردم آن از یاد خدا غافلند، و به یکدیگر ستم روا می‌دارند، و بر اطاعت از خدا به یکدیگر کمک نمی‌کنند، بپرهیز.در چیزی اندیشه کن که یاری‌ات دهد، از نشستن در گذرگاههای عمومی، و بازار، پرهیز کن که جای حاضر شدن شیطان، و بر انگیخته شدن فتنه‌هاست.

و به افراد پایین‌تر از خود توجه داشته باش، که راه شکر گزاری تو در برتری است.در روز جمعه پیش از نماز مسافرت مکن، جز برای جهاد در راه خدا، و یا کاری که از انجام آن ناچاری.در همه کارهایت خدا را اطاعت کن، که اطاعت خدا از همه چیز برتر است. نفس خود را در واداشتن به عبادت فریب ده، و با آن مدارا کن، و به زور و اکراه بر چیزی مجبورش نساز، و در وقت فراغت و نشاط به کارش گیر، جز در آنچه که بر تو واجب است، و باید آن را در وقت خاص خودش به جا آوری.بپرهیز از آن که مرگ تو فرا رسد در حالی که از پروردگارت گریزان، و در دنیاپرستی غرق باشی.از همنشینی با فاسقان بپرهیز که شر به شر می‌پیوندد، خدا را گرامی دار، و دوستان خدا را دوست شمار، و از خشم بپرهیز که لشگر بزرگ شیطان است.با درود.

توضیح

این سخن او «بحبل القرآن» شاید اضافه بیانی باشد چنانکه پیامبرصلّی الله علیه و آله در حدیث ثقلین فرمود کتاب خدا ریسمان کشیده شده از آسمان به زمین است. «انتصحه» یعنی آن را در آنچه⁭که تو را به آن امر کرده و از آن نهی کرده⁭است نصیحت کننده خود بشمار. «احلّ حلاله» یعنی چنین به آن معتقد باش و به آن عمل کن «صدّق بما سلف» یعنی آنچه⁭که قرآن درباره ایام خدا و مثالهایش درباره ایام پیشین، انبیاء، مرسلین و آنچه⁭که آوردند و آنچه⁭که از حقیقت آن درباره امور پیشین از ابتدای عالم، حدوث آن، بعثت انبیاء، احوال آنان و جز آن برایت روشن شد چه اینکه از کتاب روشن شد یا از سنت یا برهان عقلی، در بر گرفته⁭است را تصدیق کن. «و کلها حائل» یعنی متغیر «الاّ علی حقّ» یعنی بر حق بزرگ مورد تعدی قرار گرفته از اموال یا مطلقاً اموال یا غیر آن یا غرض عدم سوگند بر باطل است. «لا تتمن الموت» یعنی مرگ را طلب نکن مگر در حالت مقرون و مشروط به اینکه صلاحت در آن باشد و بعد از آن وارد بهشت شوی و تو را از آتش نجات دهد.

الصالحة أنها تؤديك إلي الجنة و تنقذك من النار و هذا معني قوله تعالي لليهود فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ وَ لا يَتَمَنَّوْنَهُ أَبَداً بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ انتهي و أقول علي هذا لعله يرجع إلي النهي عن تمني الموت مطلقا فإن ذلك الوثوق مما لا يكاد يحصل لأحد سوي الأنبياء و الأئمة عليهم السلام و لا تجعل عرضك غرضا أي اتق مواضع التهم و الغرض الهدف و النبل السهام العربية و لا واحد له من لفظه و النبال جمع الجمع و الصفح مع الدولة العفو عند الغلبة علي الخصم و استصلح كل نعمة أي استدم نعم الله تعالي بشكرها و تضييعها بترك الشكر أو بصرفها في غير مصارفها المشروعة و رؤية أثر النعمة باستعمالها كلبس الفاخر من الثياب و إطعام الطعام و التقدمة من النفس بذلها في الجهاد و إتعابها و إذابتها بالصيام و القيام و من الأهل ببعث الأولاد و العشيرة إلي الجهاد و عدم المبالاة بما أصابهم في سبيل الله و الرضا بقضاء الله في مصائبهم و من المال بإنفاقه في طاعة الله.

و قوله عليه السلام و إنك ما تقدم إشارة إلي قوله تعالي وَ ما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْراً وَ أَعْظَمَ أَجْراً و قال الجوهري فال رأيه ضعف و رجل فال أي ضعيف الرأي مخطئ الفراسة.

قوله عليه السلام فإن الصاحب معتبر قال ابن ميثم فإنك تقاس بصاحبك و ينسب فعلك إلي فعله و لأن الطبع مع الصحبة أطوع للفعل منه للقول فلو صحبته لشابه فعلك فعله.

و في القاموس صحبة كسمعة صحابة و يكسر و في الصحاح الجماع ما جمع شيئا يقال الخمر جماع الإثم.

و احذر منازل الغفلة كالقري و البوادي و كل منزل يكون أهله غافلين عن الله جافين لأوليائه باعدين عن الآداب الحسنة غير معينين علي طاعة الله علي ما يعنيك أي يهمك.

و المعاريض جمع معرض بفتح الميم أو كسرها و هو محل عروض الشي‌ء و ظهوره قال الجوهري المعرض ثياب تحلي فيها الجواري إلا فاصلا أي

چند جمله ترجمه نشده

و این معنای این سخن خداوند متعال به یهود است. «فَتَمَنَّوُاْ الْمَوْتَ إِن کُنتُمْ صَادِقِینَ* وَلَن یَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ» {پس اگر راست می‌گویید آرزوی مرگ کنید،ولی به سبب کارهایی که از پیش کرده‌اند هرگز آن را آرزو نخواهند کرد} پایان. و می⁭گویم: بر این اساس شاید به نهی از آرزوی مرگ به⁭صورت مطلق بازمی⁭گردد زیرا آن اطمینان از اموری است که تقریبا جز برای انبیاء و ائمه علیهم السّلام برای کسی حاصل نمی⁭شود. «لاتجعل عرضک عرضاً» یعنی از مواضع تهمت بترس، و الغرض یعنی هدف، و النبل یعنی تیر واژه⁭ای عربی است و واحدی از لفظ خود ندارد و النبال جمع الجمع است. الصفح مع الدوله یعنی عفو به هنگام غلبه بر دشمن است. «استصلح کل نعمة» یعنی نعمت⁭های خداوند متعال را با شکر آنها مداوم کن و ضایع کردن آنها با ترک شکر یا به⁭کار بردن آن در مصارف غیر مشروع است. و رؤیت اثر نعمت با به⁭کار بردن است مانند پوشیدن لباس فاخر و اطعام طعام است. و التقدمة من النفس: فدا کردن جان در جهاد و خسته کردن و تحلیل بردن آن با روزه و قیام است. و التقدمة من الأهل با فرستادن فرزندان و عشیره به جهاد و عدم بی⁭اعتنایی به⁭آنچه⁭که در راه خدا به آنان می⁭رسد و رضایت به تقدیر خدا در مصائب آنان است. و التقدمة من المال با هزینه کردن آن در طاعت خداست.

و این سخن امام «فإنک ما تقدم» اشاره⁭ای است به این سخن خداوند: «وَمَا تُقَدِّمُواْ لأَنفُسِکُم مِّنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِندَ اللّهِ إِنَّ اللّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ» {و هر گونه نیکی که برای خویش از پیش فرستید آن را نزد خدا باز خواهید یافت آری خدا به آنچه می‌کنید بیناست} و جوهری گوید: فال رأیه یعنی رأیش ضعیف شد و رجل فال یعنی مردی ضعیف رأی، خطا کار در فراست.

این سخن امام علیه السّلام «فأن الصاحب معتبر» ابن میثم گوید زیرا تو با رفیقت مقایسه می⁭شوی و عمل تو به عمل او نسبت داده می⁭شود و نیز به این دلیل که طبع با همراهی بیش از قول مطیع عمل است و اگر با او همراه شوی عملت شبیه عمل او می⁭شود.

در قاموس گوید: صحبه بر وزن سمعه و مصدر آن صحابة است و کسره نیز می⁭گیرد. و در صحاح الجماع چیزی است که چیزی را جمع کند گفته می⁭شود که الخمر یجمع الاثم (شراب گناه را جمع می⁭کند) «و احذر منازل الغفله» مانند روستاها و صحراها و هر منزلی که اهالی آن از خدا غافل بر اولیای او جفاکار و از آداب نیکو دور هستند، و بر طاعت خدا یاریگر نیستند، «علی ما یعینک» یعنی آنچه⁭که برای تو مهم است.

المعاریض: جمع معرض با فتحه یا کسره میم است و محل عرضه و ظهور چیزی است جوهری گوید: معرض لباسی است که دخترکان در آن آراسته می⁭شوند. «ألّا فاصلاً» یعنی

شاخصا قال تعالي وَ لَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ أو في أمر تعذر به أي لضرورة تكون عذرا شرعا.

قوله عليه السلام في جمل أمورك أي في جملتها و كلها و خادع نفسك أي بأخذ عفوها و نشاطها و ترغيبها إلي العبادة بذكر الوعد و الوعيد و صحبة العباد و النظر إلي أطوارهم الحسنة من غير قهر و جبر حتي يمل و يضجر بل بأن يتلطف لها و لا يحملها فوق طاقتها و قال الجوهري عفو المال ما يفضل عن النفقة.

فإن الشر بالشر لعل المراد بالشر الثاني صحبة الفاسق و بالأول سوء العاقبة أو بالأول ما تكتسبه النفس من تلك المصاحبة و قيل الشر يقوي بالشر كالنار تقوي بالنار فمخالطتهم جاذبة لك إلي مساعدتهم و في بعض النسخ ملحق بصيغة اسم الفاعل أي يلحقك الشر بالشر.

«708»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي الْأَسْوَدِ بْنِ قُطَبَةَ صَاحِبِ جُنْدِ حُلْوَانَ :

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الْوَالِيَ إِذَا اخْتَلَفَ هَوَاهُ مَنَعَهُ ذَلِكَ كَثِيراً مِنَ الْعَدْلِ فَلْيَكُنْ أَمْرُ النَّاسِ عِنْدَكَ فِي الْحَقِّ سَوَاءً فَإِنَّهُ لَيْسَ فِي الْجَوْرِ عِوَضٌ مِنَ الْعَدْلِ فَاجْتَنِبْ مَا تُنْكِرُ أَمْثَالَهُ وَ ابْتَذِلْ نَفْسَكَ فِيمَا افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَيْكَ رَاجِياً ثَوَابَهُ وَ مُتَخَوِّفاً عِقَابَهُ .

وَ اعْلَمْ أَنَّ الدُّنْيَا دَارُ بَلِيَّةٍ لَمْ يَفْرُغْ صَاحِبُهَا قَطُّ فِيهَا سَاعَةً إِلَّا كَانَتْ فَرْغَتُهُ عَلَيْهِ حَسْرَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ أَنَّهُ لَنْ يُغْنِيَكَ عَنِ الْحَقِّ الشَّيْ‌ءُ أَبَداً .

وَ مِنَ الْحَقِّ عَلَيْكَ حِفْظُ نَفْسِكَ وَ الِاحْتِسَابُ عَلَي الرَّعِيَّةِ بِجُهْدِكَ فَإِنَّ الَّذِي يَصِلُ إِلَيْكَ مِنْ ذَلِكَ أَفْضَلُ مِنَ الَّذِي يَصِلُ بِكَ وَ السَّلَامُ.

بيان

قوله عليه السلام إذا اختلف هواه كما إذا لم يكن الخصمان

شاخص، خداوند فرمود: «وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِیرُ» {و چون کاروان رهسپار شد}، «أو فی أمر تُعذَر به» یعنی برای ضرورتی که عذری شرعی است.

این سخن خداوند: «فی جمل أمورک» یعنی در مجموعه و تمامی امورت «و خادع نفسک» یعنی با گرفتن گذشت و نشاط آن و ترغیب آن به⁭عبادت به⁭وسیله ذکر وعده و تهدید و همراهی با بندگان و نظر به حالات حسنه آن بدون قهر و جبر به⁭گونه⁭ای که ملول و بیزار شود بلکه با آن ملاطفت کند و آن را بر فراتر از توان آن حمل نکند و جوهری گوید: عفو المال آنچه⁭که بیشتر از خرج است. «فإنّ الشرّ بالشرّ» شاید منظور از شر دوم همراهی با فاسق و شر اول بدی عاقبت باشد یا اینکه منظور از شر اول چیزی باشد که نفس از آن مصاحبت کسب می⁭کند و گفته⁭شده شر تو را به شر می⁭رساند.

روایت 708

نهج⁭البلاغه⁽²⁾:

نامه به أسود بن قطبه فرمانده لشکر حلوان: پس از یاد خدا و درود. اگر رأی و اندیشه زمامدار دچار دگرگونی شود، او را از اجرای عدالت بسیار باز می‌دارد.پس باید که کار مردم در آنچه حق است نزد تو یکسان باشد، زیرا در ستمکاری بهایی برای عدالت یافت نمی‌شود.از آنچه که همانند آن را بر دیگران نمی‌پسندی پرهیز کن، و نفس خود را در حالی که امیدوار به پاداش الهی بوده و از کیفر او هراسناکی، به انجام آنچه خداوند بر تو واجب گردانیده است، وادار ساز.و بدان که دنیا سرای آزمایش است، و دنیا پرست ساعتی در آن نمی‌آساید جز آن که در روز قیامت از آن افسوس می‌خورد، و هرگز چیزی تو را از حق بی‌نیاز نمی‌گرداند.و از جمله حقّی که بر توست آن که نفس خویش را نگهبان باشی، و به اندازه توان در امور رعیّت تلاش کنی، زیرا آنچه در این راه نصیب تو می‌شود، برتر از آن است که از نیروی بدنی خود از دست می‌دهی.با درود.

توضیح

این سخن امام علیه السّلام «اذا اختلف هواه» مانند اینکه زمانی⁭که دو طرف دعوا

1) 708- رواه السيّد الرضيّ رحمه اللّه في المختار: 59 من باب كتب أمير المؤمنين عليه السلام من نهج البلاغة.

2) . شریف رضی آن را در مختار 59 از بخش نامه های امیر مؤمنان علیه السلام از نهج البلاغه روایت کرد.

عنده سواء بل كان هواه و ميله إلي أحدهما أكثر ظلم و جار.

قوله عليه السلام ما تنكر أمثاله أي إذا فعله غيرك.

و ابتذال الثوب و غيره امتهانه قاله الجوهري و قال البلية و البلاء و البلوي واحد و الفرغة المرة من الفراغ و قال الجوهري احتسبت عليه كذا إذا أنكرت عليه قاله ابن دريد فإن الذي يصل إليك أي النفع الذي يصل إلي نفسك من الثواب أفضل من الذي يصل إلي رعيتك بسببك و هو عدلك و إحسانك.

«709»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي الْأَشْعَثِ بْنِ قَيْسٍ عَامِلِ أَذْرَبِيجَانَ :

وَ إِنَّ عَمَلَكَ لَيْسَ لَكَ بِطُعْمَةٍ وَ لَكِنَّهُ فِي عُنُقِكَ أَمَانَةٌ وَ أَنْتَ مُسْتَرْعًي لِمَنْ فَوْقَكَ .

لَيْسَ لَكَ أَنْ تَقْتَاتَ فِي رَعِيَّةٍ وَ لَا تُخَاطِرَ إِلَّا بِوَثِيقَةٍ وَ فِي يَدَيْكَ مَالٌ مِنْ مَالِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَنْتَ مِنْ خُزَّانِي حَتَّي تُسَلِّمَهُ إِلَيَّ وَ لَعَلِّي أَنْ لَا أَكُونَ شَرَّ وُلَاتِكَ لَكَ وَ السَّلَامُ.

بَيَان

قَالَ ابْنُ مِيثَمٍ رَحِمَهُ اللَّهُ وَ غَيْرُهُ رُوِيَ عَنِ الشَّعْبِيِّ أَنَّهُ عليه السلام لَمَّا قَدِمَ الْكُوفَةَ وَ كَانَ الْأَشْعَثُ بْنُ قَيْسٍ عَلَي ثَغْرِ أَذْرَبِيجَانَ مِنْ قِبَلِ عُثْمَانَ فَكَتَبَ إِلَيْهِ بِالْبَيْعَةِ وَ طَالَبَ بِمَالِ أَذْرَبِيجَانَ مَعَ زِيَادِ بْنِ مَرْحَبٍ الْهَمْدَانِيِّ وَ صُورَةُ الْكِتَابِ :

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَي الْأَشْعَثِ بْنِ قَيْسٍ أَمَّا بَعْدُ فَلَوْ لَا هَنَاتٌ وَ هَنَاتٌ كُنَّ مِنْكَ كُنْتُ الْمُقْدِمَ فِي هَذَا الْأَمْرِ قَبْلَ النَّاسِ وَ لَعَلَّ آخِرَ أَمْرِكَ يَحْمِلُ أَوَّلَهُ وَ بَعْضُهَا بَعْضاً إِنِ اتَّقَيْتَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ قَدْ كَانَ مِنْ بَيْعَةِ النَّاسِ إِيَّايَ مَا قَدْ بَلَغَكَ وَ كَانَ طَلْحَةُ وَ الزُّبَيْرُ أَوَّلَ مَنْ بَايَعَنِي ثُمَ

نزد او برابر نباشند بلکه میل و علاقه او به یکی از دو طرف بیشتر باشد ظلم و ستم کرده است. و این سخن او «ما تنکر أمثاله» یعنی زمانی⁭که غیر تو آن را انجام می⁭دهد.

و ابتذال لباس و جز آن یعنی فرسوده شدن آن، این را جوهری گوید. و گوید: البلیّة، البلاء و البلوی یکی است و الفرغة مصدر مره از فراغ است و جوهری گوید: احتسب علیه کذا زمانی است که آن را بر او رد کنی ابن درید این را گوید. «فإن الذی یصل إلیک» یعنی نفعی که از ثواب به نفست می⁭رسد از آنچه⁭که به سبب تو به رعیتت می⁭رسد که همان عدل و احسان توست بهتر است.

روایت 709

نهج⁭البلاغه⁽²⁾: نامه به اشعث ابن قیس فرماندار آذربایجان: همانا پست فرمانداری برای تو وسیله آب و نان نبوده، بلکه امانتی در گردن تو است، باید از فرمانده و امام خود اطاعت کنی، تو حق نداری نسبت به رعیّت استبدادی ورزی، و بدون دستور به کار مهمّی اقدام نمایی، در دست تو اموالی از ثروتهای خدای بزرگ و عزیز است، و تو خزانه دار آنی تا به من بسپاری، امیدوارم برای تو بدترین زمامدار نباشم، با درود.

توضیح

ابن میثم رحمه الله و سایرین گویند: از شعبی روایت شده⁭است که امام علیه السّلام زمانی⁭که وارد کوفه شد درحالی⁭که اشعث بن قیس از جانب عثمان بر نواحی آذربایجان بود نامه⁭ای برای بیعت برای وی نوشت و خواستار اموال آذربایجان و زیاد بن مرحب همذانی نوشت و متن نامه این است: بسم الله الرحمن الرحیم از بنده خدا علی امیرمؤمنان به اشعث بن قیس اما بعد اگر عیب⁭ها و نقص⁭هایی که از جانب تو بودند نبود قبل از مردم در این امر مقدم بودی و شاید پایان امرت ابتدای آن را حمل کند و برخی از آن برخی دیگر را بر دوش کشد اگر تقوای خدا پیشه کنی، و درخصوص بیعت مردم با من آنچه⁭که به تو رسیده⁭است رخ داد، و طلحه و زبیر اولین کسانی هستند که با من بیعت کردند سپس بدون حادثه⁭ای بیعت مرا

1) 709- رواه الشريف الرضي رضوان اللّه عليه في المختار: 5 من الباب الثاني من كتاب نهج البلاغة.

2) . شریف رضی آن را در مختار 5 از بخش دوم از نهج البلاغه روایت کرد.

نَقَضَا بَيْعَتِي عَنْ غَيْرِ حَدَثٍ وَ أَخْرَجَا عَائِشَةَ فَسَارُوا بِهَا إِلَي الْبَصْرَةِ فَصِرْتُ إِلَيْهِمْ فِي الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ فَالْتَقَيْنَا فَدَعَوْتُهُمْ إِلَي أَنْ يَرْجِعُوا إِلَي مَا خَرَجُوا مِنْهُ فَأَبَوْا فَأَبْلَغْتُ فِي الدُّعَاءِ وَ أَحْسَنْتُ فِي الْبَقِيَّةِ وَ اعْلَمْ أَنَّ عَمَلَكَ .

إِلَي آخِرِ مَا مَرَّ وَ كَتَبَ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي رَافِعٍ فِي شَعْبَانَ سَنَةَ سِتٍّ وَ ثَلَاثِينَ .

وَ رُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا أَتَاهُ كِتَابُهُ عليه السلام دَعَا بِثِقَاتِهِ وَ قَالَ لَهُمْ إِنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ قَدْ أَوْجَسَنِي وَ هُوَ آخِذِي بِمَالِ أَذْرَبِيجَانَ عَلَي كُلِّ حَالٍ وَ أَنَا لَاحِقٌ بِمُعَاوِيَةَ .

فَقَالَ لَهُ أَصْحَابُهُ الْمَوْتُ خَيْرٌ لَكَ مِنْ ذَلِكَ تَدَعُ مِصْرَكَ وَ جَمَاعَةَ قَوْمِكَ فَتَكُونُ ذَنَباً لِأَهْلِ الشَّامِ فَاسْتَحْيَا مِنْ ذَلِكَ وَ بَلَغَ قَوْلُهُ أَهْلَ الْكُوفَةِ فَكَتَبَ إِلَيْهِ عليه السلام كِتَاباً يُوَبِّخُهُ فِيهِ وَ يَأْمُرُهُ بِالْقُدُومِ عَلَيْهِ وَ بَعَثَ حُجْرَ بْنَ عَدِيٍّ فَلَامَهُ حُجْرٌ عَلَي ذَلِكَ وَ نَاشَدَهُ اللَّهُ وَ قَالَ أَ تَدَعُ قَوْمَكَ وَ أَهْلَ مِصْرِكَ وَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَ تَلْحَقُ بِأَهْلِ الشَّامِ وَ لَمْ يَزَلْ بِهِ حَتَّي أَقْدَمَهُ إِلَي الْكُوفَةِ فَعَرَضَ عَلَيْهِ عليه السلام ثِقْلَهُ فَوَجَدَ فِيهَا مِائَةَ أَلْفِ دِرْهَمٍ: وَ رُوِيَ: أَرْبَعُمِائَةِ أَلْفِ دِرْهَمٍ فَأَخَذَهَا وَ كَانَ ذَلِكَ بِالنُّخَيْلَةِ فَاسْتَشْفَعَ الْأَشْعَثُ بِالْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ عليهما السلام وَ بِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ فَأَطْلَقَ لَهُ مِنْهَا ثَلَاثِينَ أَلْفاً فَقَالَ لَا يَكْفِينِي فَقَالَ لَسْتُ بِزَائِدِكَ دِرْهَماً وَ ايْمُ اللَّهِ لَوْ تَرَكْتُهَا لَكَانَ خَيْراً لَكَ وَ مَا أَظُنُّهَا تَحِلُّ لَكَ وَ لَوْ تَيَقَّنْتُ ذَلِكَ لَمَا بَلَغْتَهَا مِنْ عِنْدِي فَقَالَ الْأَشْعَثُ خُذْ مِنْ جِذْعِكَ مَا أَعْطَاكَ.

و أقول: الأذربيجان اسم أعجمي غير مصروف و الألف مقصورة و الذال ساكنة و منهم من يقول آذربيجان بمد الهمزة و ضم الذال و سكون الراء.

و لعل المراد بالهنات أي الأمور القبيحة ما كان من ارتداده و موافقته لخلفاء الجور في جورهم أي لو لا تلك الأمور لكنت في هذا الأمر متقدما علي غيرك في الفضل و السابقة.

و يحتمل أن يراد بالهنات ما في قلبه من النفاق و الحقد و العداوة أي لو لا تلك الأمور لكان ينبغي أن تكون متقدما علي غيرك في بيعتي و متابعتي و لعل

شکستند و عایشه را بیرون بردند و او را به⁭سوی بصره حرکت دادند پس در میان مهاجرین و انصار به⁭سوی آنان حرکت کردم و به یکدیگر رسیدیم پس آنها را دعوت کردم که به آنچه⁭که از آن خارج شدند بازگردند اما ممانعت کردند و در دعوت تلاش بسیار کردم و در ادامه نیکی کردم و بدان که عملت تا پایان آنچه⁭که گذشت. و عبیدالله بن ابی رافع در شعبان سال 36 آن را نوشت.

و روایت است که زمانی⁭که نام امام علیه السّلام به او رسید امنای خود را فراخواند و به آنها گفت: علی بن ابی طالب مرا بیمناک کرده⁭است و آن در هر حال اموال آذربایجان را می⁭گیرد و من به معاویه ملحق می⁭شوم. پس یارانش به او گفتند: مرگ برای تو از آن بهتر است، شهر و گروه مردمت را رها می⁭کنی و دُم - دنباله رو - شامیان می⁭شوی؟ پس از آن شرمگین شد، و سخنش به اهل کوفه رسید و امام علیه السّلام نامه⁭ای برای او نوشت که در آن او را سرزنش کرد و وی را به آمدن نزد خود امر کرد و حجر بن عدی را فرستاد و حجر او را بر آن ملامت کرد و او را به خدا سوگند داد و گفت: آیا مردم و اهالی شهرت و امیرمؤمنان را رها می⁭کنی و به شامیان می⁭پیوندی. و پیوسته بر آن بود تا اینکه او را وارد کوفه کرد و بارش را بر امام علیه السّلام عرضه کرد پس در آن صدهزار درهم و روایت شده چهارصدهزار درهم یافت. آن را گرفت و این ماجرا در نخیله بود. پس اشعث از حسن، حسین و عبدالله بن جعفر شفاعت خواست، پس سی هزار از آن را برای او آزاد کرد پس گفت: این برایم کافی نیست، امام فرمود: یک درهم نیز نمی⁭افزایم به خدا سوگند اگر آن را رها کنی برای تو بهتر است؛ گمان نمی⁭کنم برای تو حلال باشد و اگر به آن یقین یافتی از جانب من به آن نرسیده⁭ای پس اشعث گفت: یک مو از خرس کندن غنیمت است .

و می⁭گویم: الأذربایجان اسم غیر عربی غیر منصرف است و الف آن مقصورة و ذال آن ساکن است و برخی از آنها آذربایجان با مد همزه و ضمه ذال و سکون راء می گوید.

و شاید منظور از هنات - یعنی امور ناپسند - ارتداد او و موافقت او با خلفای جور در ستم آنان باشد یعنی اگر آن امور نبود در این امر در فضل و سابقه بر غیر خود متقدم بودی.

و محتمل است که منظور از هنات آنچه⁭که از نفاق، کینه و دشمنی در قلب اوست باشد یعنی اگر این امور نبود شایسته بود که تو در بیعت و پیروی از من از غیر خود پیشتاز باشی. «و لعلّ

آخر أمرك يؤيد الأول أي لعله صدر منك في آخر الأمر أشياء تصير سببا للتجاوز عما صدر منك أولا و بعضها أي بعض أمورك من الخيرات يحمل بعضا أي سائرها من السيئات و البقية الإبقاء و الشفقة و قال في النهاية الطعمة بالضم شبه الرزق و الطعمة بالكسر و الضم وجه الكسب يقال هو طيب الطعمة و خبيث الطعمة و هي بالكسر خاصة حالة الأكل و استرعاه طلب منه الرعاية أي أنت راع من قبل سلطان هو فوقك.

قوله عليه السلام أن تقتات في بعض النسخ بالقاف من القوت يقال قته فاقتات أي رزقته فارتزق و في بعضها بالفاء و الألف من الفوت بمعني السبق يقال تفوت فلان علي فلان في كذا و افتات عليه إذا انفرد برأيه في التصرف فيه و لما ضمن معني التغليب عدي بعلي.

و قال ابن ميثم بالهمزة و لعله منه سهو.

قوله عليه السلام و لا تخاطر أي و لا أن تخاطر في شي‌ء من الأمور إلا بوثيقة أي لا تقدم علي أمر مخوف مما يتعلق بالمال الذي تتولاه إلا بعد أن تتوثق لنفسك يقال أخذ فلان بالوثيقة في أمره أي احتاط و يقال خاطر بنفسه أي أشفي بها علي خطر.

و قال الزمخشري في المستقصي في قولهم خذ من جذع ما أعطاك هو جذع بن عمرو الغساني أتاه سبطة بن المنذر السليحي يسأله دينارين كان بنو غسان يؤدونهما إتاوة في كل سنة من كل رجل إلي ملوك سليح فدخل منزله و خرج مشتملا علي سيفه فضربه به حتي سكت ثم قال ذلك و امتنعت بعد غسان عن الإتاوة و الإتاوة الخراج و قال الفيروزآبادي الجذع هو ابن عمرو الغساني و منه خذ من جذع ما أعطاك كان غسان تؤدي إلي ملك سليح دينارين من كل رجل من كل رجل و كان يلي ذلك سبطة بن المنذر السليحي فجاء سبطة يسأله الدينارين فدخل جذع منزله فخرج مشتملا بسيف فضرب به سبطة حتي برد و قال خذ من جذع ما أعطاك أو أعطي بعض الملوك سيفه رهنا فلم يأخذه و قال اجعل من كذا في كذا فضربه به و قتله و قال يضرب في

آخر امرک» مؤید نظر اول است یعنی شاید در آخر امر اموری از تو سر زند که سببی برای گذشت از آنچه⁭که در ابتدا صادر شد باشد. «و بعضها» یعنی برخی امور خیر تو «یحمل بعضاً» یعنی سایر امورت از بدی⁭ها را، البقیة یعنی باقی گذاشتن و شفقت. در النهایه گوید: طعمة با ضمه شبیه رزق است و طعمة با کسره و ضمه وجه کسب است گفته می⁭شود او طیّب الطعمة و خبیث الطعمة است و آن با کسره به⁭طور خاص حالت خوردن است «استرعاه» یعنی از آن مراقبت را طلب کن یعنی تو از جانب سلطانی که از تو بالاتر است راعی هستی.

این سخن امام «أن تقتات» در بعضی از نسخه⁭ها با قاف از قوت آمده⁭است گفته می⁭شود قتّه فاقتات یعنی به او روزی دادم پس ارتزاق کرد و در بعضی نسخه⁭ها با فاء و الف از فوت به معنی پیشی گرفتن است. گفته می⁭شود: تفوت فلان علی فلان فی کذا و افتات علیه زمانی⁭که در عقیده اش درباره تصرف در آن بی⁭همتا باشد و زمانی⁭که شامل معنای تغلیب باشد با «علی» متعدی می⁭شود. و ابن میثم گوید: با همزه است و شاید این اشتباهی از جانب اوست.

و این سخن امام علیه السّلام: «و لا تخاطر» یعنی بدون دستور به هیچ امری اقدام نکن. یعنی بر امر مخوف از آنچه⁭که به مالی که بر عهده⁭داری مربوط است اقدام نکن مگر بعد اینکه به خودت، مطمئن شدی گفته می⁭شود اخذ فلان بالوثیقة فی امره یعنی احتیاط کرد و گفته می⁭شود: خاطر بنفسه یعنی نفسش را در آستانه خطر قرار داد .

و زمخشری در المستقصی درباره این سخن آنان «خذ من جذع ما اعطاک» گوید او جذع بن عمرو غسانی است که سبطة بن منذر سلیحی نزد او آمد که دو دینار را از او طلب کند. بنو غسان این دو را به⁭عنوان خراج در هر سال به ازای هر مرد به فرمانروایان سلیح پرداخت می⁭کردند. پس او وارد منزلش شد و با شمشیرش خارج شد و با آن بر او ضربت زد تا اینکه ساکت شد. سپس آن را گفت. از آن پس، غسانیان از دادن خراج امتناع ورزیدند، الإتاوه یعنی خراج، و فیروزآبادی گوید: الجذع پسر عمرو غسانی است و از آن است «خذ من جذع ما اعطاک» غسان به ازای هر مردی دو دینار به پادشاه سلیح پرداخت می⁭کرد و سبطه بن منذر سلیحی به⁭دنبال آن می⁭آمد. پس سبطه آمد و دو دینار را خواست. جذع وارد خانه اش شد در حالی که شمشیرش را به کمرش بسته بود. پس آنقدر به سبطة ضربه زد تا اینکه سرد شد، و گفت: خذ من جذع ما اعطاک - هر چه جذع می دهد قبول کن -. یا اینکه شمشیرش را به یکی از پادشاهان به⁭عنوان گرو داد و آن را نگرفت و گفت: آن را از فلان در فلان قرار بده، پس با آن بر او ضربت زد و او را کشت. گوید: در

اغتنام ما يجود بخ البخيل و في الصحاح قال اجعل هذا في كذا من أمك.

«710»

⁽¹⁾ن هج، نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي بَعْضِ عُمَّالِهِ :

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَلَغَنِي عَنْكَ أَمْرٌ إِنْ كُنْتَ فَعَلْتَهُ فَقَدْ أَسْخَطْتَ رَبَّكَ وَ عَصَيْتَ إِمَامَكَ وَ أَخْزَيْتَ أَمَانَتَكَ بَلَغَنِي أَنَّكَ جَرَّدْتَ الْأَرْضَ فَأَخَذْتَ مَا تَحْتَ قَدَمَيْكَ وَ أَكَلْتَ مَا تَحْتَ يَدَيْكَ فَارْفَعْ إِلَيَّ حِسَابَكَ وَ اعْلَمْ أَنَّ حِسَابَ اللَّهِ أَعْظَمُ مِنْ حِسَابِ النَّاسِ.

بيان

و أخزيت أمانتك أي ذللتها و أهنتها أنك جردت الأرض أي أخربت الضياع و أخذت حاصلها لنفسك يقال جردت الشي‌ء كنصرت أي أقشرته و أزلت ما عليه و منه سمي الجراد لأنه يجرد الأرض.

«711»

⁽²⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي عُمَرَ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ الْمَخْزُومِيِّ وَ كَانَ عَامِلَهُ عَلَي الْبَحْرَيْنِ فَعَزَلَهُ وَ اسْتَعْمَلَ النُّعْمَانَ بْنَ عَجْلَانَ الزُّرَقِيَّ مَكَانَهُ :

أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي قَدْ وَلَّيْتُ النُّعْمَانَ بْنَ الْعَجْلَانِ عَلَي الْبَحْرَيْنِ وَ نَزَعْتُ يَدَكَ مِنْ غَيْرِ ذَمٍّ لَكَ وَ لَا تَثْرِيبٍ عَلَيْكَ فَلَقَدْ أَحْسَنْتَ الْوِلَايَةَ وَ أَدَّيْتَ الْأَمَانَةَ فَأَقْبِلْ غَيْرَ ظَنِينٍ وَ لَا مَلُومٍ وَ لَا مُتَّهَمٍ وَ لَا مَأْثُومٍ فَقَدْ أَرَدْتُ الْمَسِيرَ إِلَي ظَلَمَةِ أَهْلِ الشَّامِ وَ أَحْبَبْتُ أَنْ تَشْهَدَهُ مَعِي فَإِنَّكَ مِمَّنْ أَسْتَظْهِرُ بِهِ عَلَي جِهَادِ الْعَدُوِّ وَ إِقَامَةِ عَمُودِ الدِّينِ.

بيان

عمر هو ربيب رسول الله صلي الله عليه و آله أمه أم سلمة. و النعمان هو من الأنصار و قال في الإستيعاب كان لسان الأنصار و شاعرهم و الزُّرَقِيُّ كَجُهَنِيِّ نسبة إلي زريق و التثريب التعيير و الاستقصاء في اللوم

غنیمت شمردن آنچه⁭که بخیل می⁭بخشد مثال زده می⁭شود و در صحاح گوید: اجعل هذا فی کذا من أمّک.

روایت 710

نهج⁭البلاغه⁽³⁾: نامه به یکی از فرمانداران:

پس از یاد خدا و درود از تو خبری رسیده است که اگر چنان کرده باشی، پروردگار خود را به خشم آورده، و امام خود را نا فرمانی، و در امانت خود خیانت کرده‌ای.به من خبر رسیده که کشت زمینها را بر داشته، و آنچه را که می‌توانستی گرفته، و آنچه در اختیار داشتی به خیانت خورده‌ای، پس هر چه زودتر حساب اموال را برای من بفرست و بدان که حسابرسی خداوند از حسابرسی مردم سخت‌تر است.با درود.

توضیح

«و أخزیت أمانتک» یعنی آن را خوار و ذلیل کردی. «أنک جردت الأرض» یعنی املاک را ویران کردی و محصول آن را برای خود گرفتی جردت الشئ بر وزن نصرت گفته می⁭شود یعنی پوست آن را گرفتی و آنچه⁭که بر آن است را از بین بردی و جراد (ملخ) از این ریشه نام گرفته است زیرا او زمین را عریان می⁭کند.

روایت 711

نهج⁭البلاغه⁽⁴⁾: نامه به عمر بن ابی سلمه مخزومی فرماندار بحرین، پس از نصب نعمان بن عجلان زرقی: از یاد خدا و درود، همانا من نعمان ابن عجلان، را به فرمانداری بحرین نصب کردم، بی آن که سرزنشی و نکوهشی برای تو وجود داشته باشد، تو را از فرمانداری آن سامان گرفتم، براستی تاکنون زمامداری را به نیکی انجام دادی، و امانت را پرداختی.پس به سوی ما حرکت کن، بی آن که مورد سوء ظنّ قرار گرفته یا سرزنش شده یا متّهم بوده و یا گناهکار باشی، که تصمیم دارم به سوی ستمگران شام حرکت کنم.دوست دارم در این جنگ با من باشی، زیرا تو از دلاورانی هستی که در جنگ با دشمن، و بر پا داشتن ستون دین از آنان یاری می‌طلبم.

توضیح

عمر پسر خوانده رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله است مادر او أم سلمه است.

و نعمان از انصار است و در استیعاب گوید: سخنگوی انصاریان و شاعر آنان بود و رزقی بر وزن جهنی منسوب به زریق است. التثریب: توبیخ کردن و نهایت سرزنش است،

1) 710- رواه الشريف الرضي رفع اللّه مقامه في المختار: 40 من باب الكتب من كتاب نهج البلاغة.

2) 711- رواه السيّد الرضيّ رحمه اللّه في المختار: 42 من باب كتب أمير المؤمنين عليه السلام من نهج البلاغة.

3) . شریف رضی آن را در مختار 40 از بخش دوم از نهج البلاغه روایت کرد.

4) . سید رضی آن را در مختار 42 از بخش نامه های امیر مؤمنان علیه السلام از نهج البلاغه روایت کرد.

و الظنين المتهم و في القاموس أثمه الله في كذا كمنعه و نصره عده عليه إثما فهو مأثوم و الاستظهار الاستعانة.

«712»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي مَصْقَلَةَ بْنِ هُبَيْرَةَ الشَّيْبَانِيِّ وَ هُوَ عَامِلُهُ عَلَي أَرْدَشِيرْخُرَّهْ :

بَلَغَنِي عَنْكَ أَمْرٌ إِنْ كُنْتَ فَعَلْتَهُ فَقَدْ أَسْخَطْتَ إِلَهَكَ وَ أَغْضَبْتَ إِمَامَكَ بَلَغَنِي أَنَّكَ تَقْسِمُ فَيْ‌ءَ الْمُسْلِمِينَ الَّذِي حَازَتْهُ رِمَاحُهُمْ وَ خُيُولُهُمْ وَ أُرِيقَتْ عَلَيْهِ دِمَاؤُهُمْ فِيمَنِ اعْتَامَكَ مِنْ أَعْرَابِ قَوْمِكَ فَوَ الَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ لَئِنْ كَانَ ذَلِكَ حَقّاً لَتَجِدَنَّ بِكَ عَلَيَّ هَوَاناً وَ لَتَخِفَّنَّ عِنْدِي مِيزَاناً فَلَا تَسْتَهِنْ بِحَقِّ رَبِّكَ وَ لَا تُصْلِحْ دُنْيَاكَ بِمَحْقِ دِينِكَ فَتَكُونَ مِنَ الْأَخْسَرِينَ أَعْمَالًا .

أَلَا وَ إِنَّ حَقَّ مَنْ قِبَلَنَا وَ قِبَلَكَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فِي قِسْمَةِ هَذَا الْفَيْ‌ءِ سَوَاءٌ يَرِدُونَ عِنْدِي عَلَيْهِ وَ يَصْدُرُونَ عَنْهُ وَ السَّلَامُ.

بيان

أردشيرخره بضم الخاء و تشديد الراء المفتوحة كورة من كور فارس أنك تقسم في بعض النسخ بفتح الهمزة بدلا من أمر و في بعضها بالكسر بتقدير حرف الاستفهام ليلائم قوله عليه السلام إن كنت فعلته و قوله لئن كان ذلك حقا و قال في النهاية اعتام الشي‌ء يعتامه إذا اختاره و عيمة الشي‌ء بالكسر خياره.

و قال ابن أبي الحديد و روي فيمن اعتماك علي القلب و المشهور الصحيح الأول و المعني قسمة الفي‌ء فيمن اختاروك سيدا لهم لتجدن بك أي لك أو بسبب فعلك و ميزانا منصوب علي التميز و هو كناية عن صغر منزلته و يقال صدرت عن الماء أي رجعت و الاسم الصدر بالتحريك خلاف الورد و فيه تشبيه للفي‌ء بالماء الذي تتعاوره الإبل العطاش.

الظنین یعنی متهم، و در قاموس: أثمه الله فی کذا بر وزن منعه و نصره آن را بر او گناه شمرد و او مأثوم است. الاستظهار یعنی استعانت.

روایت 712

نهج⁭البلاغه⁽²⁾:

نامه به مصقلة بن هبیره شیبانی، فرماندار اردشیر خرّه: گزارشی از تو به من دادند که اگر چنان کرده باشی، خدای خود را به خشم آورده‌ای، و امام خویش را نا فرمانی کرده‌ای، خبر رسید که تو غنیمت مسلمانان را که نیزه‌ها و اسب‌هایشان گرد آورده و با ریخته شدن خون‌هایشان به دست آمده، به اعرابی که خویشاوندان تواند، و تو را برگزیدند، می‌بخشی به خدایی که دانه را شکافت، و پدیده‌ها را آفرید، اگر این گزارش درست باشد، در نزد من خوار شده و منزلت تو سبک گردیده است پس حق پروردگارت را سبک مشمار، و دنیای خود را با نابودی دین آباد نکن، که زیانکارترین انسانی.آگاه باش.

حق مسلمانانی که نزد من یا پیش تو هستند در تقسیم بیت المال مساوی است، همه باید به نزد من آیند و سهم خود را از من گیرند.

توضیح

«اردشیر خرّه» با ضمه خاء و تشدید راء مختوح منطقه⁭ای از مناطق فارس است «أنک تقسم» در بعضی نسخه⁭ها با فتحه همزه آمده⁭است به عنوان بدل از «أمر» و در بعضی نسخه⁭ها با کسره با تقدیر حرف استفهام است تا با این سخن او «ان کنت فعلته» و این سخن او «لئن کان ذلک حقاً» مناسب باشد. در النهایه گوید: اعتام الشئ یعتامه زمانی⁭ست که آن را برگزینی، و عتیمة الشئ با کسره بهترین آن است.

ابن ابی الحدید گوید: «فیمن اعتماک» با قلب روایت شده⁭است و مشهور صحیح مورد اول است و معنا تقسیم غنیمت در میان کسانی⁭که تو را به⁭عنوان رئیس خود انتخاب کرده⁭اند است «لتجدنّ بک» یعنی برای تو و به سبب عمل تو. «میزاناً» به عنوان تمییز منصوب است و این کنایه از حقارت جایگاه اوست و صدرت عن الماء گفته می⁭شود یعنی از آب بازگشتم و اسم آن صدر با حرکت مخالف ورد است و در آن تشبیه غنیمت به آبی است که شتر تشنه به نوبت بر آن وارد می⁭شوند.

1) 712- رواه الشريف الرضي رضي اللّه عنه في المختار: 43 من الباب الثاني من كتاب نهج البلاغة.

2) . شریف رضی آن را در مختار 43 از بخش دوم از نهج البلاغه روایت کرد.

«713»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي زِيَادِ بْنِ أَبِيهِ وَ قَدْ بَلَغَهُ أَنَّ مُعَاوِيَةَ قَدْ كَتَبَ إِلَيْهِ يُرِيدُ خَدِيعَتَهُ بِاسْتِلْحَاقِهِ :

وَ قَدْ عَرَفْتُ أَنَّ مُعَاوِيَةَ كَتَبَ إِلَيْكَ يَسْتَزِلُّ لُبَّكَ وَ يَسْتَفِلُّ غَرْبَكَ فَاحْذَرْهُ فَإِنَّهُ الشَّيْطَانُ يَأْتِي الْمَرْءُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ وَ عَنْ يَمِينِهِ وَ عَنْ شِمَالِهِ لِيَقْتَحِمَ غَفْلَتَهُ وَ يَسْتَلِبَ غِرَّتَهُ وَ قَدْ كَانَ مِنْ أَبِي سُفْيَانَ فِي زَمَنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَلْتَهٌ مِنْ حَدِيثِ النَّفْسِ وَ نَزْغَةٌ مِنْ نَزَغَاتِ الشَّيْطَانِ لَا يَثْبُتُ بِهَا نَسَبٌ وَ لَا يُسْتَحَقُّ بِهَا إِرْثٌ وَ الْمُتَعَلِّقُ بِهَا كَالْوَاغِلِ الْمُدَفَّعِ وَ النَّوْطِ الْمُذَبْذَبِ .

فَلَمَّا قَرَأَ زِيَادٌ كِتَابَهُ قَالَ شَهِدَ بِهَا وَ رَبِّ الْكَعْبَةِ وَ لَمْ تَزَلْ فِي نَفْسِهِ حَتَّي ادَّعَاهُ مُعَاوِيَةُ.

قال السيد الرضي رضي الله عنه قوله عليه السلام كالواغل المدفع الواغل الذي يهجم علي الشرب معهم و ليس منهم فلا يزال مدفعا محاجزا و النوط المذبذب هو الذي يناط برحل الراكب من قعب أو قدح أو ما أشبه ذلك فهو أبدا يتقلقل إذا حث ظهره و استعجل سيره.

تبيين

قال ابن أبي الحديد ⁽²⁾أما زياد فهو زياد بن عبيد فمن الناس من يقول عبيد بن فلان و ينسبه إلي ثقيف و الأكثرون يقولون إن عبيدا كان عبدا و إنه بقي إلي أيام زياد فابتاعه و أعتقه و نسب زياد إلي غير أبيه لخمول أبيه و للدعوة التي استلحق بها فقيل تارة زياد بن سمية و هي كانت أمة للحارث بن كلدة الثقفي و كانت تحت عبيد و قيل تارة زياد بن أبيه و تارة زياد بن أمه و لما استلحق قال له الأكثر زياد بن أبي سفيان لأن الناس مع الملوك ثم روي عن ابن عبد البر و البلاذري و الواقدي عن ابن عباس و غيره أن عمر بعث زيادا في إصلاح فساد وقع باليمن فلما رجع خطب عند عمر خطبة لم يسمع مثلها و أبو

روایت 713

نهج⁭البلاغه⁽³⁾:

نامه به زیاد بن أبیه در سال 39 هجری آن هنگام که امام با خبر شد، معاویه نامه‌ای به او نوشته، و به بهانه اینکه زیاد برادر معاویه است می‌خواهد او را فریب دهد: اطلاع یافتم که معاویه برای تو نامه‌ای نوشته تا عقل تو را بلغزاند، و اراده تو را سست کند.از او بترس که شیطان است، و از پیش رو، و پشت سر، و از راست و چپ به سوی انسان می‌آید تا در حال فراموشی، او را تسلیم خود سازد، و شعور و درکش را بر باید.آری ابو سفیان در زمان عمر بن خطّاب ادّعایی بدون اندیشه و با وسوسه شیطان کرد که نسبی را درست می‌کند، و نه کسی با آن سزاوار ارث می‌شود. ادّعا کننده چونان شتری بیگانه است که در جمع شتران یک گله وارد شده تا از آبشخور آب آنان بنوشد که دیگر شتران او را از خود ندانسته، و از جمع خود دور کنند.یا چونان ظرفی که بر پالان مرکبی آویزان و پیوسته از این سو بدان سو لرزان باشد.

وقتی زیاد نامه را خواند گفت به پروردگار کعبه سوگند که امام علیه السلام به آنچه در دل من می‌گذشت گواهی داد تا آن که معاویه او را به همکاری دعوت کرد.

سیذ گوید:«واغل» حیوانی است که برای نوشیدن آب هجوم می‌آورد امّا از شمار گله نیست و همواره دیگر شتران او را به عقب می‌رانند، و «نوط مذبذب» ظرفی است، که به مرکب می‌آویزند، که همیشه به این سو و آن سو می‌جهد، و در حال حرکت لرزان است.

توضیح

ابن ابی الحدید⁽⁴⁾گوید: زیاد همان زیاد بن عبید است، برخی از مردم گوید عبید بن فلان است و او را به ثقیف نسبت می⁭دهند و اغلب آنها می⁭گویند: عبید برده بود و تا ایام زیاد باقی⁭ماند پس او را خرید و آزاد کرد و زیاد به⁭جهت ناشناس بودن پدرش و به⁭جهت دعوتی که به آن ملحق شد به غیر پدرش منسوب شد پس گاه زیاد بن سمیه گفته می⁭شود که او کنیز حارث بن کلده ثقفی بود و تحت امر عبید بود و گاه زیاد بن ابیه خوانده می⁭شود و گاه زیاد بن أمّه و زمانی⁭که ملحق شد اغلب به او زیاد بن ابی سفیان گفتند زیرا مردم همراه فرمانروایان هستند سپس از ابن عبدالبر و بلاذری و واقدی از ابن عباس و سایرین روایت کردند که عمر زیاد را برای اصلاح فسادی که در یمن رخ داده بود فرستاد پس زمانی⁭که بازگشت نزد عمر خطبه⁭ای ایراد کرد که او نظیر آن را نشنیده بود و

1) 713- رواه السيّد الرضيّ قدس اللّه سره في المختار: 44 من باب كتب أمير المؤمنين عليه السلام من كتاب نهج البلاغة.

2) جميع ما ذكره المصنّف هاهنا عن ابن أبي الحديد، هو تلخيص ما رواه ابن أبي الحديد في شرح المختار: 44 من نهج البلاغة: ج 4 ص 804 ط الحديث ببيروت.

3) . شریف رضی آن را در مختار 44 از بخش نامه های امیر مؤمنان علیه السلام از نهج البلاغه روایت کرد.

4) . تمامی آنچه که مصنف در اینجا از ابن ابی الحدید ذکر کرده است تلخیص چیزی است که ابن ابی الحدید در شرح مختار 44 از نهج البلاغه: ج4، ص 804، چاپ جدید بیروت روایت کرده است.

سفيان حاضر و علي عليه السلام و عمرو بن العاص فقال عمرو لله أبو هذا الغلام لو كان قرشيا لساق العرب بعصاه فقال أبو سفيان إنه لقرشي و إني لأعرف الذي وضعه في رحم أمه فقال علي عليه السلام و من هو قال أنا فقال مهلا يا أبا سفيان فقال أبو سفيان:

أما و الله لو لا خوف شخص *** يراني يا علي من الأعادي

لأظهر أمره صخر بن حرب *** و لم يخف المقالة في زياد

و قد طالت مجاملتي ثقيفا *** و تركي فيهم ثمر الفؤاد

عني بقوله لو لا خوف شخص عمر بن الخطاب و في رواية أخري قال أتيت أمه في الجاهلية سفاحا فقال علي عليه السلام مه يا أبا سفيان فإن عمر إلي المساءة سريع قال و عرف زياد ما دار بينهما فكانت في نفسه.

و في رواية أخري قال له عمرو بن العاص فهلا تستلحقه قال أخاف هذا العير الجالس أن يخرق علي إهابي.

قَالَ وَ رَوَي الْمَدَائِنِيُّ أَنَّهُ لَمَّا كَانَ زَمَنُ عَلِيٍّ عليه السلام وَلَّي زِيَاداً فَارِسَ أَوْ بَعْضَ أَعْمَالِ فَارِسَ فَضَبَطَهَا ضَبْطاً صَالِحاً وَ جَبَا خَرَاجَهَا وَ حَمَاهَا وَ عَرَفَ ذَلِكَ مُعَاوِيَةُ فَكَتَبَ إِلَيْهِ :

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّهُ غَرَّتْكَ قَلَّاعٌ تَأْوِي إِلَيْهَا لَيْلًا كَمَا يَأْوِي الطَّيْرُ إِلَي وَكْرِهَا وَ ايْمُ اللَّهِ لَوْ لَا انْتِظَارِي بِكَ مَا اللَّهُ أَعْلَمُ بِهِ لَكَانَ لَكَ مِنِّي مَا قَالَهُ الْعَبْدُ الصَّالِحُ فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لا قِبَلَ لَهُمْ بِها وَ لَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْها أَذِلَّةً وَ هُمْ صاغِرُونَ وَ كَتَبَ فِي أَسْفَلِ الْكِتَابِ شِعْراً مِنْ جُمْلَتِهِ:

تَنْسَي أَبَاكَ وَ قَدْ شَالَتْ نَعَامَتُهُ *** إِذْ تَخْطُبُ النَّاسَ وَ الْوَالِي لَهُمْ عُمَرُ

فَلَمَّا وَرَدَ الْكِتَابُ عَلَي زِيَادٍ قَامَ فَخَطَبَ النَّاسَ وَ قَالَ الْعَجَبُ مِنِ ابْنِ آكِلَةِ الْأَكْبَادِ وَ رَأْسِ النِّفَاقِ يَتَهَدَّدُنِي وَ بَيْنِي وَ بَيْنَهُ ابْنُ عَمِّ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ زَوْجُ سَيِّدَةِ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ وَ أَبُو السِّبْطَيْنِ وَ صَاحِبُ الْوَلَاءِ وَ الْمَنْزِلَةِ وَ الْإِخَاءِ فِي مِائَةِ أَلْفٍ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ وَ التَّابِعِينَ لَهُمْ بِإِحْسَانٍ أَمَا وَ اللَّهِ لَوْ تَخَطَّي

ابوسفیان، علی علیه السّلام و عمرو بن عاص حاضر بودند، پس عمرو گفت: به خدا سوگند این جوان اگر قریشی بود عرب را با عصایش هدایت می⁭کرد. ابوسفیان گفت: او قریشی است و من کسی را که او را در رحم مادرش نهاد می⁭شناسم. پس علی علیه السّلام فرمود: او کیست؟ گفت: من، فرمود: آهسته ابوسفیان. ابوسفیان گفت:

أما و الله لو لا خوف شخص

یرانی یا علیّ من الأعادی

لأظهر أمره صخر بن حرب

و لم یخف المقالة فی زیاد

و قد طالت مجاملتی ثقیفاً

و ترکی فیهم ثمر الفؤاد

ای علی! آگاه باش اگر نبود بیم کسی از دشمنان که مرا ببیند،

قطعا صخر بن حرب امرش را آشکار می کرد و از سخن درباره زیاد بیمی نداشت.

و ارتباطم با ثقیف و برجای گذاشتن ثمره قلبم در میان آنان به درازا کشیده است.

منظورش از «لو لاخوف شخص» در سخن او عمر بن خطاب است و در روایت دیگری گوید: در جاهلیت برای زنا نزد مادرش رفتم. پس علی علیه السّلام فرمود: آهسته ابوسفیان که عمر نسبت به بدی سریع است. گفت: و زیاد آنچه⁭که ما بین آن دو گذشت را دانست و این در ذهنش ماند.

و در روایتی دیگر عمرو بن عاص به او گفت: آیا به او ملحق نمی⁭شوی؟ گفت: از این الاغ نشسته می⁭ترسم که پوستم را بدرد. گوید: و مدائنی روایت کرد که در زمان علی علیه السّلام زیاد را بر فارس یا بخشی از مناطق فارس ولایت داد پس آن را به نیکی اداره کرد و خراج آن را جمع⁭آوری کرد و از آن حمایت کرد و معاویه از این آگاه شد پس برای او نوشت:

اما بعد قلعه⁭ای که شبانه ⁭سان پرنده⁭ای که به لانه⁭اش پناه می⁭برد پناه می⁭بری تو را مغرور کرده⁭است به خدا سوگند اگر انتظارم از تو نبود آنچه که خدا از آن آگاه تر است برای تو از جانب من چیزی است که عبدصالح فرمود: «فَلَنَأْتِیَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لَّا قِبَلَ لَهُم بِهَا وَلَنُخْرِجَنَّهُم مِّنْهَا أَذِلَّةً وَهُمْ صَاغِرُونَ» {به سوی آنان بازگرد که قطعا سپاهیانی بر [سر] ایشان می‌آوریم که در برابر آنها تاب ایستادگی نداشته باشند و از آن [دیار] به خواری و زبونی بیرونشان می‌کنیم} و در پایین نامه شعری نوشت که از جملات آن این است.

تنسی أباک و قد شالت نعامته

إذ تخطب الناس و الوالی لهم عمر

پدرت را درحالی که رخت بر بسته است فراموش می کنی، آنگاه که در میان مردم خطبه می خوانی و والی آنان عمر است.

زمانی⁭که نامه به زیاد رسید برخاست و بر مردم خطبه ایراد کرد و گفت: شگفتا از پسر جگرخوار و پیشوای نفاق، مرا تهدید می⁭کند درحالی⁭که بین من و او پسر عموی رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله، همسر سرور زنان جهانیان، پدر سبطین، صاحب ولاء، منزلت و برادری در صدهزار از مهاجرین و انصار و تابعین با احسان به آنان، قرار دارد، به⁭هوش باشید به خدا سوگند اگر

هَؤُلَاءِ أَجْمَعِينَ إِلَيَّ لَوَجَدَنِي أَحْمَرَ مِخَشّاً ضَرَّاباً بِالسَّيْفِ ثُمَّ كَتَبَ إِلَي عَلِيٍّ عليه السلام وَ بَعَثَ بِكِتَابِ مُعَاوِيَةَ فِي كِتَابِهِ .

فَكَتَبَ إِلَيْهِ عَلِيٌّ عليه السلام أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي قَدْ وَلَّيْتُكَ مَا وَلَّيْتُكَ وَ أَنَا أَرَاكَ لِذَلِكَ أَهْلًا وَ إِنَّهُ قَدْ كَانَتْ مِنْ أَبِي سُفْيَانَ فَلْتَةٌ فِي أَيَّامِ عُمَرَ مِنْ أَمَانِيِّ التِّيهِ وَ كَذِبِ النَّفْسِ لَمْ تَسْتَوْجِبْ بِهَا مِيرَاثاً وَ لَمْ تَسْتَحِقَّ بِهَا نَسَباً وَ إِنَّ مُعَاوِيَةَ كَالشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ يَأْتِي الْمَرْءَ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ وَ عَنْ يَمِينِهِ وَ عَنْ شِمَالِهِ فَاحْذَرْهُ ثُمَّ احْذَرْهُ وَ السَّلَامُ.

قَالَ وَ رَوَي أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ حَبِيبٍ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ: كَانَ عَلِيٌّ عليه السلام قَدْ وَلَّي زِيَاداً قِطْعَةً مِنْ أَعْمَالِ فَارِسَ وَ اصْطَنَعَهُ لِنَفْسِهِ فَلَمَّا قُتِلَ عَلِيٌّ عليه السلام بَقِيَ زِيَادٌ فِي عَمَلِهِ وَ خَافَ مُعَاوِيَةُ جَانِبَهُ وَ أَشْفَقَ مِنْ مُمَالاتِهِ الْحَسَنَ بْنَ عَلِيٍّ عليهما السلام فَكَتَبَ إِلَيْهِ كِتَاباً يُهَدِّدُهُ وَ يُوعِدُهُ وَ يَدْعُوهُ إِلَي بَيْعَتِهِ فَأَجَابَهُ زِيَادٌ بِكِتَابٍ أَغْلَظَ مِنْهُ فَشَاوَرَ مُعَاوِيَةُ فِي ذَلِكَ الْمُغِيرَةَ بْنَ شُعْبَةَ فَأَشَارَ عَلَيْهِ بِأَنْ يَكْتُبَ إِلَيْهِ كِتَاباً يَسْتَعْطِفُهُ فِيهِ وَ يَذْهَبَ الْمُغِيرَةُ بِالْكِتَابِ إِلَيْهِ فَلَمَّا أَتَاهُ أَرْضَاهُ وَ أَخَذَ مِنْهُ كِتَاباً يُظْهِرُ فِيهِ الطَّاعَةَ بِشُرُوطٍ فَأَعْطَاهُ مُعَاوِيَةُ جَمِيعَ مَا سَأَلَهُ وَ كَتَبَ إِلَيْهِ بِخَطِّ يَدِهِ مَا وَثِقَ بِهِ فَدَخَلَ إِلَيْهِ الشَّامَ وَ قَرَّبَهُ وَ أَدْنَاهُ وَ أَقَرَّهُ عَلَي وَلَايَتِهِ ثُمَّ اسْتَعْمَلَهُ عَلَي الْعِرَاقِ.

وَ قَالَ الْمَدَائِنِيُّ لَمَّا أَرَادَ مُعَاوِيَةُ اسْتِلْحَاقَ زِيَادٍ وَ قَدْ قَدِمَ عَلَيْهِ الشَّامَ جَمَعَ النَّاسَ وَ صَعِدَ الْمِنْبَرَ وَ أَصْعَدَ زِيَاداً مَعَهُ عَلَي مِرْقَاةٍ تَحْتَ مِرْقَاتِهِ وَ حَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي قَدْ عَرَفْتُ شَبَهَنَا أَهْلَ الْبَيْتِ فِي زِيَادٍ فَمَنْ كَانَتْ عِنْدَهُ شَهَادَةٌ فَلْيَقُمْ بِهَا .

فَقَامَ نَاسٌ فَشَهِدُوا أَنَّهُ ابْنُ أَبِي سُفْيَانَ وَ أَنَّهُمْ سَمِعُوهُ أَقَرَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ .

فَقَامَ أَبُو مَرْيَمَ السَّلُولِيُّ وَ كَانَ خَمَّاراً فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَقَالَ أَشْهَدُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ قَدِمَ عَلَيْنَا بِالطَّائِفِ فَأَتَانِي فَاشْتَرَيْتُ لَهُ لَحْماً وَ خَمْراً وَ طَعَاماً فَلَمَّا أَكَلَ قَالَ يَا أَبَا مَرْيَمَ أَصِبْ لِي بَغِيّاً فَخَرَجْتُ فَأَتَيْتُ بِسُمَيَّةَ فَقُلْتُ لَهَا إِنَ

همه اینان به⁭سوی من گام بردارند مرا سرخ وارد شونده ضربت زننده با شمشیر می⁭یابند سپس برای او نوشت و نامه معاویه را به همراه نامه⁭اش فرستاد.

پس علی علیه السّلام برای او نوشت: اما بعد من تو را بر آنچه⁭که گمارده⁭ام، گمارده⁭ام و تو را شایسته آن می⁭بینم و آن در دوره عمر، لغزشی بود از جانب ابوسفیان، از آرزوهای بیهوده و دروغ نفس که به سبب آن مستوجب میراثی نشدی و شایسته نسبی نشده⁭ای. معاویه مانند شیطان رانده⁭شده⁭ است از پیش⁭رو، پشت⁭سر، راست و چپ انسان می⁭آید، از او بر حذر باش، برحذر باش والسلام.

گوید: و ابوجعفر محمد بن حبیب گوید: علی علیه السّلام زیاد را بر بخشی از نواحی فارس ولایت داد و او را برای او تربیت کرد پس زمانی⁭که علی علیه السّلام کشته شد زیاد در کارش باقی⁭ماند و معاویه از جانب او احساس خطر کرد و از جانبداری او از حسن بن علی علیه السّلام ترسید. پس نامه⁭ای برای او نوشت که وی را تهدید کرده و به بیعتش دعوت می⁭کرد. پس زیاد با نامه⁭ای تندتر از آن به او جواب داد.

معاویه درباره آن با مغیره بن شعبه مشورت کرد پس او را راهنمایی کرد که نامه⁭ای برای بنویسد که در آن از او دل⁭جویی کند و مغیره نامه را نزد او برد و زمانی⁭که نزد او آمد او را راضی کرد و از نامه⁭ای گرفت که در آن به شروطی اظهار طاعت می⁭کند پس معاویه تمامی آنچه⁭که از او خواسته بود را به او عطا کرد و با دست⁭خط خود آنچه⁭که به او اطمینان کند را برایش نوشت و پس به قصد او وارد شام شد و او را به خود مقرّب و نزدیک کرد و بر ولایتش ثابت کرد سپس او را در عراق به کار گمارد.

مدائنی گوید: زمانی⁭که معاویه تصمیم گرفت زیاد را ملحق کند درحالی⁭که شام را به او داده است مردم را جمع کرد و از منبر بالا رفت و زیاد را با خود از پلکان زیرین بالا برد و حمد و ثنای خدا گفت و گفت: ای مردم من شباهت خانواده⁭ام در زیاد را شناخته⁭ام هر که شهادتی دارد بر آن قیام کند.

پس افرادی برخاستند و شهادت دادند که او پسر ابوسفیان است و از او شنیده⁭اند که قبل از مرگش به آن اقرار کرده⁭است.

و ابومریم سلولی که در جاهلیت خمار بود برخاست و گفت: یا امیرمؤمنان شهادت می⁭دهم که ابوسفیان در طائف بر ما وارد شد و نزد من آمد و برایش گوشت، شراب و غذایی خریدم چون آن را خورد گفت: ای ابومریم زناکاری برای من بیاب. پس خارج شدم و سمیه را آوردم و به او گفتم

أَبَا سُفْيَانَ مَنْ قَدْ عَرَفْتَ شَرَفَهُ وَ جُودَهُ وَ قَدْ أَمَرَنِي أَنْ أُصِيبَ لَهُ بَغِيّاً فَهَلْ لَكَ فَقَالَ نَعَمْ يَجِي‌ءُ الْآنَ عُبَيْدٌ بِغَنَمِهِ وَ كَانَ رَاعِياً فَإِذَا تَعَشَّي وَ وَضَعَ رَأْسَهُ أَتَيْتُهُ فَرَجَعْتُ إِلَي أَبِي سُفْيَانَ فَأَعْلَمْتُهُ فَلَمْ يَلْبَثْ أَنْ جَاءَتْ تَجُرُّ ذَيْلَهَا فَدَخَلَتْ مَعَهُ فَلَمْ تَزَلْ عِنْدَهُ حَتَّي أَصْبَحَتْ فَقُلْتُ لَهُ لَمَّا انْصَرَفَتْ كَيْفَ رَأَيْتَ صَاحِبَتَكَ فَقَالَ خَيْرَ صَاحِبَةٍ لَوْ لَا دَفَرٌ فِي إِبْطَيْهَا .

فَقَالَ زِيَادٌ مِنْ فَوْقِ الْمِنْبَرِ يَا أَبَا مَرْيَمَ لَا تَشْتِمْ أُمَّهَاتِ الرِّجَالِ فَتُشْتَمَ أُمُّكَ .

فَلَمَّا انْقَضَي كَلَامُ مُعَاوِيَةَ وَ مُنَاشَدَتُهُ قَامَ زِيَادٌ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ مُعَاوِيَةَ وَ الشُّهُودَ قَدْ قَالُوا مَا سَمِعْتُمْ وَ لَسْتُ أَدْرِي حَقَّ هَذَا مِنْ بَاطِلِهِ وَ هُوَ وَ الشُّهُودُ أَعْلَمُ بِمَا قَالُوا وَ إِنَّمَا عُبَيْدٌ أَبٌ مَبْرُورٌ وَ وَالٍ مَشْكُورٌ ثُمَّ نَزَلَ .

انْتَهَي كَلَامُ ابْنِ أَبِي الْحَدِيدِ.

أقول: و إنما أوردت تلك القصص لتعلم أن ما صدر من زياد و ولده لعنة الله عليهما إنما نشأ من تلك الأنساب الخبيثة و تزيد إيمانا و يقينا بأنه لا يبغضهم إلا من ولد من الزنا كما تواتر عن أئمة الهدي.

و لنرجع إلي شرح الكتاب قال في النهاية الغرب الحدة و منه غرب السيف و الفل الكسر و الفلة الثلمة في السيف و منه حديث علي عليه السلام يستفل غربك من الفل الكسر قوله عليه السلام ليقتحم غفلته أي ليلج و يهجم عليه و هو غافل جعل اقتحامه إياه اقتحاما للغفلة نفسها.

كذا ذكره ابن أبي الحديد و قال ليس المراد باستلاب الغرة أن يأخذ الغرة لأنه لو كان كذلك لصار ذلك الغافل لبيبا عاقلا و إنما المعني ما يعنيه الناس بقولهم أخذ فلان غفلتي و فعل كذا أي أخذ ما يستدل به علي غفلتي كذا انتهي.

و أقول لو كان الإسناد مجازيا كما حمل عليه الفقرة الأولي لم يفد هذا

ابوسفیان کسی است که شرف و بخشش او را شناخته⁭ام و به من دستور داده⁭است که زنا کاری بیابم آیا تو هستی؟ پس گفت: آری، عبید که چوپان است الآن گوسفندانش را می⁭آورد و چون شام خورد و سر نهاد، نزد او می⁭آیم،. به⁭سوی ابوسفیان بازگشتم و او را آگاه کردم و دیری نپایید که دامن⁭کشان آمد و همراه او وارد شد و تا صبح نزد او بود و چون او رفت به ابوسفیان گفتم: رفیقه⁭ات را چگونه دیدی؟ گفت: بهترین رفیقه است اگر بوی بد زیر بغلش نباشد.

پس زیاد از بالای منبر گفت: ای ابومریم مادر مردان را دشنام نده که مادرت دشنام می⁭شود.

زمانی⁭که سخن معاویه و سوگند دادنش به پایان گرفت زیاد برخاست و حمد و ثنای خدا را برجای آورد و گفت: ای مردم معاویه و شاهدان آنچه⁭که شنیدید را گفتند و من حق این امر را از باطل آن تشخیص نمی⁭دهم و او و شاهدان به آنچه⁭ گفتند آگاه⁭ترند و عبید پدری آمرزیده و سرپرستی مورد سپاس است سپس پایین آمد. پایان کلام ابن ابی الحدید.

می⁭گویم: این داستان⁭ها را فقط به این دلیل وارد کردم که از آنچه⁭که از زیاد و پسرش که لعنت خدا بر آنان باد سر زد آگاه باشی از آن انساب ناپاک نشأت گرفت و ایمان و یقین به اینکه جز کسی از ولد زنا زاده شد با آنان دشمنی نمی⁭کند را فزونی می⁭بخشد چنانکه از ائمه هدی به تواتر آمده⁭است.

اینک به شرح نامه بازمی⁭گردیم، در النهایه گوید: الغرب تیزی و غرب السیف از آن است. الفلّ یعنی شکستگی و الفلّه دندانه در شمشیر است و این حدیث علی علیه السّلام از آن است «یستقلّ غربک» از ریشه الفلّ به معنی شکسته شدن. این سخن امام علیه السّلام «لیقتحم غفلته» یعنی تا بر او وارد شود و هجوم آورد درحالی⁭که او غافل است، ورودش بر او را ورود بر خود غفلت قرار داده⁭است.

ابن ابی الحدید آن را چنین ذکر کرده⁭است و گوید: منظور از استلاب الغرّة این است که لحظه غفلت را برباید زیرا اگر چنین باشد آن غافل خردمند آگاه می⁭بود و معنی چیزی است که مردم از این سخن خود قصد دارند: أخذ فلان غفلتی و فعل کذا یعنی آنچه⁭که به⁭وسیله آن بر غفلت من استدلال می⁭کند را گرفت. پایان.

می⁭گویم: اگر اسناد مجازی باشد چنانکه فقره اول بر آن حمل می⁭شود این

المعني لأنه يكون حينئذ من قبيل إسناد الشي‌ء إلي الحالة التي المفعول عليها كما يسند إلي الزمان و المكان فيكون المفاد الاستلاب وقت الغرة و الاقتحام وقت الغفلة و إنما نسب إليهما مبالغة لبيان أن علة الاستلاب و الاقتحام لم يكن إلا الغرة و الغفلة فكأنهما وقعا عليهما.

و يمكن أن يكون المفعول محذوفا و يكون الغرة و الغفلة منصوبتين بنزع الخافض أي يقتحم عليه في حال غفلته و يستلب لبه في حال غرته.

و الفلتة الأمر الذي يصدر فجأة من غير تدبر و روية و نزع الشيطان بينهم أفسد و عدم ثبوت النسب بها لقول النبي صلي الله عليه و آله الولد للفراش و للعاهر الحجر.

و في النهاية الشرب بفتح الشين و سكون الراء الجماعة يشربون الخمر و قال في حديث علي عليه السلام المتعلق بها كالنوط المذبذب أراد ما يناط برحل الراكب من قعب أو غيره فهو أبدا يتحرك إذا حث ظهره أي دابته.

و قال في المستقصي شالت نعامتهم أي تفرقوا و ذهبوا لأن النعامة موصوفة بالخفة و سرعة الذهاب و الهرب و قيل النعامة جماعة القوم و قال الجوهري النعامة الخشبة المعترضة علي الزرنوقين و يقال للقوم إذا ارتحلوا عن منهلهم أو تفرقوا قد شالت نعامتهم و النعامة ما تحت القدم.

«714»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ الْأَنْصَارِيِّ وَ هُوَ عَامِلُهُ عَلَي الْمَدِينَةِ فِي مَعْنَي قَوْمٍ مِنْ أَهْلِهَا لَحِقُوا بِمُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَلَغَنِي أَنَّ رِجَالًا مِمَّنْ قِبَلَكَ يَتَسَلَّلُونَ إِلَي مُعَاوِيَةَ فَلَا تَأْسَفْ عَلَي مَا يَفُوتُكَ مِنْ عَدَدِهِمْ وَ يَذْهَبُ عَنْكَ مِنْ مَدَدِهِمْ فَكَفَي لَهُمْ غَيّاً وَ لَكَ مِنْهُمْ شَافِياً فِرَارُهُمْ مِنَ الْهُدَي وَ الْحَقِّ وَ إِيضَاعُهُمْ إِلَي الْعَمَي وَ الْجَهْلِ وَ إِنَّمَا هُمْ أَهْلُ دُنْيَا مُقْبِلُونَ عَلَيْهَا وَ مُهْطِعُونَ إِلَيْهَا قَدْ عَرَفُوا الْعَدْلَ وَ رَأَوْهُ وَ سَمِعُوهُ وَ وَعَوْهُ وَ عَلِمُوا أَنَ

معنا را افاده نمی⁭کند زیرا در این حالت از نوع اسناد یک چیز به⁭حالتی که در آن انجام گرفته⁭است می⁭شود چنانکه به زمان و مکان اسناد داده می⁭شود پس معنی چنین می⁭شود: برای ربودن وقت غفلت و ورود وقت غفلت و به⁭جهت مبالغه برای بیان اینکه علت ربودن و وارد شدن جز بی⁭توجهی و غفلت نبوده⁭است به این دو نسبت داده⁭است پس گویی آن دو بر او واقع شده⁭اند.

و ممکن است که مفعول محذوف باشد و غرة و غفلة منصوب به نزع خافض باشند یعنی ودر وقت غفلت بر او وارد می شود و عقلش را در حالت غفلت می رباید.

و الفلتة امری است که به⁭صورت ناگهانی بدون تدبیر و اندیشه صادر می⁭شود. «و نزع الشیطان بینهم» تباه کرد و عدم اثبات نسبت به آن به⁭جهت این کلام نبی خداصلّی الله علیه و آله است: «نوزاد برای بستر است و برای زناکار سنگ است».

در النهایه الشرب با فتحه شین و سکون راء یعنی جماعتی که شراب می⁭نوشند و در حدیثی علی علیه السّلام گوید: «المتعلق بها کالنوط لمذبذب» منظور از آن چیزی نظیر خدنگ و مانند آن است که بر زین سوار آویزان می⁭شود و زمانی⁭که پشت چارپایش را حرکت دهد تکان می⁭خورد. و در المستقصی گوید: شالت نعامتهم یعنی پراکنده شدند و رفتند زیرا شترمرغ به سبکی و سرعت رفتن و گریز موصوف است. و گفته شده: نعامة جماعت قوم است. و جوهری گوید: النعامة چوب نهاده شده میان دو نهر کوچک است و جمع زمانی⁭که از آبشخور خود سفر کنند یا پراکنده شوند گفته می⁭شود: قد شالت نعامتهم و النعامی آنچه⁭که زیر پاست را گویند.

روایت 714

نهج⁭البلاغه⁽²⁾: نامه به سهل بن حنیف انصاری فرماندار مدینه، آنگاه که گروهی از مدینه گریخته به معاویه پیوستند:

پس از یاد خدا و درود، به من خبر رسیده که گروهی از مردم مدینه به سوی معاویه گریختند، مبادا برای از دست دادن آنان، و قطع شدن کمک و یاریشان افسوس بخوری که این فرار برای گمراهی‌شان، و نجات تو از رنج آنان کافی است، آنان از حق و هدایت گریختند، و به سوی کور دلی و جهالت شتافتند.آنان دنیاپرستانی هستند که به آن روی آوردند، و شتابان در پی آن روانند.عدالت را شناختند و دیدند و شنیدند و به خاطر سپردند، و دانستند که

1) 714- رواه السيّد الرضيّ رحمه اللّه في المختار: 70 من الباب الثاني من كتاب نهج البلاغة.

2) . سید رضی آن را در مختار 70 از بخش دوم از نهج البلاغه روایت کرد.

النَّاسَ عِنْدَنَا فِي الْحَقِّ أُسْوَةٌ فَهَرَبُوا إِلَي الْأَثَرَةِ فَبُعْداً لَهُمْ وَ سُحْقاً إِنَّهُمْ وَ اللَّهِ لَمْ يَنْفِرُوا مِنْ جَوْرٍ وَ لَمْ يَلْحَقُوا بِعَدْلٍ وَ إِنَّا لَنَطْمَعُ فِي هَذَا الْأَمْرِ أَنْ يُذَلِّلَ اللَّهُ لَنَا صَعْبَهُ وَ يُسَهِّلَ لَنَا حَزْنَهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ وَ السَّلَامُ عَلَيْكَ.

بيان

قوله في معني قوم أي في شأنهم و أمرهم يتسللون أي يخرجون إلي معاوية هاربين في خفية و استتار قال الفيروزآبادي انسل و تسلل انطلق في استخفاء و قال الجوهري انسل من بينهم خرج و تسلل مثله و قال وضع البعير و غيره أي أسرع في سيره و أوضعه راكبه و في النهاية الإهطاع الإسراع في العدو و أهطع إذا مد عنقه و صوب رأسه في الحق أسوة أي لا نفضل بعضهم علي بعض في العطاء كما يفعل معاوية و في النهاية فيه أنه قال للأنصار إنكم ستلقون بعدي أثرة فاصبروا. الأثرة بفتح الهمزة و الثاء الاسم من آثر يؤثر إيثارا إذا أعطي أراد أنه يستأثر عليكم فيفضل غيركم في نصيبه من الفي‌ء و الاستيثار الانفراد بالشي‌ء و السحق بالضم البعد و الحزن من الأرض ضد السهل.

«715»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي كُمَيْلِ بْنِ زِيَادٍ النَّخَعِيِّ وَ هُوَ عَامِلُهُ عَلَي هِيتَ يُنْكِرُ عَلَيْهِ تَرْكَهُ دَفْعَ مَنْ يَجْتَازُ بِهِ مِنْ جَيْشِ الْعَدُوِّ طَالِباً لِلْغَارَةِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ تَضْيِيعَ الْمَرْءِ مَا وَلِيَ وَ تَكَلُّفَهُ مَا كُفِيَ لَعَجْزٌ حَاضِرٌ وَ رَأْيٌ مثبر [مُتَبَّرٌ] وَ إِنَّ تَعَاطِيَكَ الْغَارَةَ عَلَي أَهْلِ قِرْقِيسِيَاءَ وَ تَعْطِيلَكَ مَسَالِحَكَ الَّتِي وَلَّيْنَاكَ لَيْسَ لَهَا مَنْ يَمْنَعُهَا وَ لَا يَرُدُّ الْجَيْشَ عَنْهَا لَرَأْيٌ شَعَاعٌ فَقَدْ صِرْتَ جِسْراً لِمَنْ أَرَادَ الْغَارَةَ مِنْ أَعْدَائِكَ عَلَي أَوْلِيَائِكَ غَيْرَ شَدِيدِ الْمَنْكِبِ وَ لَا مَهِيبِ الْجَانِبِ وَ لَا سَادٍّ ثُغْرَةً وَ لَا كَاسِرٍ لِعَدُوٍّ شَوْكَةً وَ لَا مُغْنٍ عَنْ أَهْلِ مِصْرِهِ وَ لَا مُجْزٍ عَنْ أَمِيرِهِ.

بيان

قال ابن أبي الحديد كان كميل من صحابة علي عليه السلام و شيعته و خاصته و قتله الحجاج علي المذهب فيمن قتل من الشيعة و كان عامل

همه مردم در نزد ما، در حق یکسانند، پس به سوی انحصار طلبی گریختند، دور باشند از رحمت حق، و لعنت بر آنان باد.سوگند به خدا آنان از ستم نگریختند، و به عدالت نپیوستند، همانا آرزومندیم تا در این جریان، خدا سختی‌ها را بر ما آسان، و مشکلات را هموار فرماید.ان شاء اللّه، با درود .

توضیح

این سخن امام علیه السّلام «فی معنی قوم»یعنی در شأن و امر آنان. «یتسلّلون» یعنی درحالی⁭که در خفا و استتار می⁭گریزند به⁭سوی معاویه خارج می⁭شوند. فیروزآبادی گوید انسلّ و تسلّل یعنی مخفیانه رفت. و جوهری گوید: انسلّ من بینهم: از میان آنان خارج شد و تسلّل مانند آن است. و گوید: وضع البعیر و غیره یعنی در حرکتش شتاب کرد و أوضعه راکبه. و در النهایه گوید الاهطاع یعنی شتاب در دویدن و أهطع زمانی است که گردنش را بکشد و سرش را راست کند. «فی الحقّ أسوة» یعنی در بخشش برخی از آنان را بر برخی دیگر ترجیح نمی⁭دهیم چنانکه معاویه انجام می⁭دهد. و در النهایه: در آن آمده⁭است که به انصار فرمود: شما بعد از من شاهد تبعیض خواهید بود پس صبوری پیشه کنید و الأثره با فتحه همزه و ثاء اسمی از آثر یأثر أیثاراً است آنگاه که بخشید می⁭خواهد که شما را تحریک کند پس غیر شما را در بهره از غنیمت ترجیح می⁭دهد، الاستئثار، انحصار به چیزی است و السحق با ضمه یعنی بعد و الحزن درباره زمین مخالف دشت است.

روایت 715

نهج⁭البلاغه⁽²⁾: نامه به کمیل بن زیاد نخعی، فرماندار «هیت» و نکوهش او در ترک مقابله با لشکریان مهاجم شام نوشته شد:

پس از یاد خدا و درود سستی انسان در انجام کارهایی که بر عهده اوست، و پافشاری در کاری که از مسؤولیّت او خارج است، نشانه ناتوانی آشکار، و اندیشه ویرانگر است.اقدام تو به تاراج مردم «قرقیسا» در مقابل رها کردن پاسداری از مرزهایی که تو را بر آن گمارده بودیم و کسی در آنجا نیست تا آنجا را حفظ کند، و سپاه دشمن را از آن مرزها دور سازد، اندیشه‌ای باطل است.تو در آنجا پلی شده‌ای که دشمنان تو از آن بگذرند و بر دوستانت تهاجم آورند، نه قدرتی داری که با تو نبرد کنند، و نه هیبتی داری که از تو بترسند و بگریزند، نه مرزی را می‌توانی حفظ کنی، و نه شوکت دشمن را می‌توانی در هم بشکنی، نه نیازهای مردم دیارت را کفایت می‌کنی، و نه امام خود را راضی نگه می‌داری .

توضیح

ابن ابی الحدید گوید: کمیل از اصحاب علی علیه السّلام، شیعه و خواص او بود و حجاج او را در بین افرادی⁭ از شیعه او که بر سر مذهب کشت، به قتل رساند و

1) 715- رواه الشريف الرضي رفع اللّه مقامه في المختار: 61 من باب كتب أمير المؤمنين عليه السلام من نهج البلاغة.

2) . شریف رضی آن را در مختار 61 از بخش نامه های امیر مؤمنان از نهج البلاغه روایت کرد.

علي عليه السلام علي هيت و كان ضعيفا يمر عليه سرايا معاوية بنهب أطراف العراق فلا يردها و يحاول أن يجبر ما عنده من الضعف بأن يغير علي أطراف أعمال معاوية مثل قرقيسياء و ما يجري مجراها من القري التي علي الفرات فأنكر عليه السلام ذلك من فعله.

قوله عليه السلام ما ولي علي صيغة المعلوم المجرد من وليت الأمر كرضيت ولاية إذا توليته و استبددت به و في بعض النسخ علي صيغة المجهول من التفعيل من قولهم وليته البلد إذا جعلته واليا عليه و التكلف التجشم و التكلف التعريض لما لا يعنيه و كفاه مئونته أي قام بأمره.

قوله عليه السلام متبر قال في النهاية أي مهلك يقال تبره تتبيرا أي كسره و أهلكه و التبار الهلاك و قال التعاطي التناول و الجرأة علي الشي‌ء من عطا الشي‌ء يعطوه إذا أخذه و تناوله و قرقيسياء في النسخ بالفتح مقصورا و في القاموس قرقيسياء بالكسر و يقصر بلد علي الفرات و يقال شعاع أي متفرق و شدة المنكب كناية عن القوة و الحمية و هيبة الجانب كناية عن شدة البطش و الثغرة الثلمة و لا مجز عن أميره أي كاف و مغن و الأصل مجزئ بالهمزة فخفف.

«716»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ حِلْفٍ كَتَبَهُ عليه السلام بَيْنَ الْيَمَنِ وَ رَبِيعَةَ نُقِلَ مِنْ خَطِّ هِشَامِ بْنِ الْكَلْبِيِّ :

هَذَا مَا اجْتَمَعَ عَلَيْهِ أَهْلُ الْيَمَنِ حَاضِرُهَا وَ بَادِيهَا وَ رَبِيعَةُ حَاضِرُهَا وَ بَادِيهَا أَنَّهُمْ عَلَي كِتَابِ اللَّهِ يَدْعُونَ إِلَيْهِ وَ يَأْمُرُونَ بِهِ وَ يُجِيبُونَ مَنْ دَعَا إِلَيْهِ وَ أَمَرَ بِهِ لَا يَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا وَ لَا يَرْضَوْنَ بِهِ بَدَلًا وَ أَنَّهُمْ يَدٌ وَاحِدَةٌ عَلَي مَنْ خَالَفَ ذَلِكَ وَ تَرَكَهُ أَنْصَارٌ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ دَعْوَتُهُمْ وَاحِدَةٌ لَا يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ لِمَعْتَبَةِ عَاتِبٍ وَ لَا لِغَضَبِ غَاضِبٍ وَ لَا لِاسْتِذْلَالِ قَوْمٍ قَوْماً وَ لَا لِمَسَبَّةِ قَوْمٍ قَوْماً عَلَي

کارگزار علی علیه السّلام بر هیت بود و ضعیف بود و دسته⁭های معاویه با غنیمت⁭های نواحی عراق بر او گذر می⁭کردند و آنها را باز نمی⁭گرداند و تلاش کرد که ضعفش را جبران کند به این⁭صورت که بر نواحی شهرهای معاویه چون قرقیسا و روستاهای نظیر آن بر حاشیه فرات یورش برد پس امام علیه السّلام آن عمل را بر او نکوهش کرد.

این سخن امام علیه السّلام «ما ولی» بر صیغه معلوم مجرد از ولیت الأمر است بر وزن رضیت و مصدر آن ولایت است زمانی⁭که آن را بر عهده بگیری و بر آن چیره شوی و در بعضی نسخه⁭ها به صیغه مجهول از باب تفعیل آمده⁭است برگرفته از این سخن آنها: ولّیته البلد زمانی⁭که او را بر آن شهر حاکم کنی. التکلّف یعنی تحمل کردن و التکلف: پرداختن به آنچه⁭که به او مرتبط نیست. «کفاه مؤنته» یعنی به امر آن پرداخت.

این سخن امام: «متبّر» در النهایه گوید یعنی مهلک، گفته می⁭شود: تبّره تتبیراً یعنی آن را شکست و از بین برد و التبار یعنی هلاک. و گوید: التعاطی یعنی گرفتن و جرأت بر چیزی از ریشه عطا الشئ یعطوه زمانی⁭که آن را بگیرد و به دست آورد. و «قرقیسا» در نسخه⁭ها با فتحه مقصور آمده⁭است و در قاموس قرقیساء با کسره است و مقصور نیز می⁭شود: شهری بر حاشیه فرات است. و گفته می⁭شود شعاع یعنی پراکنده، و شدة المنکب کنایه از قدرت و غیرت است، و هیبة الجانب کنایه از شدت قدرت است و الثغرة یعنی شکاف. «لامجز عن امیره» یعنی کفایت کننده و بی⁭نیاز کننده و اصل آن مجزئ با همزه است که مخفف شده⁭است.

روایت 716

نهج⁭البلاغه⁽²⁾: عهدنامه ای که با خط هشام بن کلبی برای صلح میان قبیله ربیعه و یمن تنظیم فرمود: این پیمان نامه ای است که مردم یمن و ربیعه آن را پذیرفته اند چه آنان که در شهر حضور دارند چه آنان که در بیابان زندگی می کنند. آنان پیرو قرآنند و به کتاب خدا دعوت می کنند و به انجام دستورات آن فرمان می دهند و هر کس که آنان را به کتاب خدا بخواند پاسخ می دهند، نه برای آن مزدی خواهند و نه به جای آن چیز دیگری بپذیرند، و در برابر کسی که خلاف این پیمان خواهد یا آن را واگذارد ایستادگی خواهند کرد.

گروهی گروهی دیگر را یاری می دهند، همه متحد بوده و به خاطر سرزنش سرزنش کننده ای یل خشم خشمناکی، یا خوار کردن بعضی، یا دشنام دادن قومی، این پیمان را نمی شکنند.

1) 716- رواه السيّد الرضيّ رحمه اللّه في المختار: 74 من الباب الثاني من كتاب نهج البلاغة.

2) . سید رضی آن را در مختار 74 از بخش دوم از نهج البلاغه روایت کرد.

ذَلِكَ شَاهِدُهُمْ وَ غَائِبُهُمْ وَ حَلِيمُهُمْ وَ جَاهِلُهُمْ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْهِمْ بِذَلِكَ عَهْدَ اللَّهِ وَ مِيثَاقَهُ إِنَّ عَهْدَ اللَّهِ كَانَ مَسْئُولًا .

وَ كَتَبَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام.

بيان

قال ابن أبي الحديد الحلف العهد و قال اليمن كل من ولده قحطان نحو حمير و عك و جذام و كندة و الأزد و غيرهم و ربيعة هو ربيعة بن نزار بن معد بن عدنان و هم بكر و تغلب و عبد القيس و الحاضر ساكن الحضر و البادي ساكن البادية أنهم علي كتاب الله أي مجتمعون عليه لا يشترون به ثمنا أي لا يتعوضون عنه بثمن و أنهم يد واحدة أي لا تخالف بينهم و فعلهم فعل واحد و قال الجوهري عتب عليه أي وجد عليه يعتب و تعتب عتبا و معتبا و الاسم المعتبة و المعتبة و لا لمسبة قوم أي لأن إنسانا منهم سب و هجا بعضهم و المسبة و السب الشتم و الحليم العاقل بقرينة الجاهل أو ذو الأناة فإن ترك الأناة من الجهل إن عهد الله كان مسئولا أي مطلوبا يطلب من العاهد أن لا يضيعه و يفي به أو مسئولا عنه يسأل الناكث و يعاتب عليه و قيل أي إن صاحب العهد كان مسئولا.

و قال ابن ميثم في رواية و كتب علي بن أبي طالب و هي المشهورة عنه و وجهها أنه جعل هذه الكنية علما بمنزلة لفظة واحدة لا يتغير إعرابها.

«717»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ وَصِيَّةٍ لَهُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ كَانَ يَكْتُبُهَا لِمَنْ يَسْتَعْمِلُهُ عَلَي الصَّدَقَاتِ وَ إِنَّمَا ذَكَرْنَا مِنْهَا جُمَلًا لِيُعْلَمَ أَنَّهُ عليه السلام كَانَ يُقِيمُ عِمَادَ الْحَقِّ وَ يُشْرِعُ أَمْثِلَةَ الْعَدْلِ فِي صَغِيرِ الْأُمُورِ وَ كَبِيرِهَا وَ دَقِيقِهَا وَ جَلِيلِهَا .

انْطَلِقْ عَلَي تَقْوَي اللَّهِ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ وَ لَا تُرَوِّعَنَّ مُسْلِماً وَ لَا تَجْتَازَنَّ عَلَيْهِ كَارِهاً وَ لَا تَأْخُذَنَّ مِنْهُ أَكْثَرَ مِنْ حَقِّ اللَّهِ فِي مَالِهِ فَإِذَا قَدِمْتَ عَلَي الْحَيِّ فَانْزِلْ بِمَائِهِمْ مِنْ غَيْرِ أَنْ تُخَالِطَ أَبْيَاتَهُمْ ثُمَّ امْضِ إِلَيْهِمْ بِالسَّكِينَةِ وَ الْوَقَارِ حَتَّي

بر این پیمان، حاضران و آنها که غایبند، دانایان و ناآگاهان، بردباران و جاهلان همه استوارند و عهد و پیمان الهی نیز بر آنان واجب گردیده است که از پیمان خدا پرسش خواهد شد و علی بن ابی طالب آن را نوشت.

توضیح

ابن ابی الحدید گوید: الحلف یعنی عهد و گوید: الیمن هر یک از فرزندان قحطان مانند حمیر، عکّ، جذام، کنده، الأزد و امثال آن است. و ربیعه، همان ربیعه بن نزار بن معد بن عدنان است که عبارتند از بکر، تغلب و عبدقیس. الحاضر یعنی ساکن حضر(شهر) و البادی ساکن بادیه(صحرا) است، «أنهم علی کتاب الله» یعنی بر کتاب خدا موافق هستند «لا یشترون ثمناً» یعنی آن را با قیمتی تعویض نمی⁭کنند. «و أنهم ید واحده» یعنی میان آنان اختلافی نیست و عملشان عملی واحد است. و جوهری گوید: عتب علیه یعنی بر او خشمگین شد یعتب، تعتّب عتباً و معتباً و اسم آن المعتَبه و المعتِبه است. «و لا لمسبّة قوم» یعنی زیرا یکی از آنها برخی دیگر از آن را دشنام و ناسزا گفت و المسبّة و السب یعنی دشنام، الحلیم به قرینه جاهل، عاقل است یا بردبار است زیرا ترک بردباری از جهل است. «ان عهد الله کان مسؤولاً» یعنی مورد طلب است که از عهدکننده خواسته می⁭شود که آن را ضایع نکند و به آن وفا کند یا اینکه درباره آن سؤال می⁭شود و از پیمان⁭شکن سؤال می⁭شود و به خاطر آن نکوهش می⁭شود. و گفته شده: یعنی صاحب عهد مورد سؤال واقع می⁭شود .

و ابن میثم در روایتی گوید: و علی ابن ابی طالب نوشت و این از او مشهور است و وجه آن اینکه وی این کینه را علم به منزله لفظ واحدی که اعرابش تغییر نمی⁭کند قرار داد.

روایت 717

نهج⁭البلاغه⁽²⁾: دستور العمل امام به مأموران جمع آوری مالیات ما بخشی از این وصیت را آوردیم تا معلوم شود که امام ارکان حق را به پا می‌داشت و فرمان به عدل صادر می‌کرد، در کارهای کوچک یا بزرگ، با ارزش یا بی مقدار

با ترس از خدایی که یکتاست و همتایی ندارد حرکت کن.

در سر راه هیچ مسلمانی را نترسان، یا با زور از زمین او نگذر، و افزون‌تر از حقوق الهی از او مگیر.هر گاه به آبادی رسیدی، در کنار آب فرود آی، و وارد خانه کسی مشو، سپس با آرامش و وقار به سوی آنان حرکت کن،

1) 717- رواه الشريف الرضي رضي اللّه تعالي عنه في المختار: 25 من الباب الثاني من كتاب نهج البلاغة.

2) . شریف رضی آن را در مختار 25 از بخش دوم از نهج البلاغه روایت کرد.

تَقُومَ بَيْنَهُمْ فَتُسَلِّمَ عَلَيْهِمْ وَ لَا تُخْدِجْ بِالتَّحِيَّةِ لَهُمْ ثُمَّ تَقُولَ عِبَادَ اللَّهِ أَرْسَلَنِي إِلَيْكُمْ وَلِيُّ اللَّهِ وَ خَلِيفَتُهُ لِآخُذَ مِنْكُمْ حَقَّ اللَّهِ فِي أَمْوَالِكُمْ فَهَلْ لِلَّهِ فِي أَمْوَالِكُمْ مِنْ حَقٍّ فَتُؤَدُّوهُ إِلَي وَلِيِّهِ فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ لَا فَلَا تُرَاجِعْهُ وَ إِنْ أَنْعَمَ لَكَ مُنْعِمٌ فَانْطَلِقْ مَعَهُ مِنْ غَيْرِ أَنْ تُخِيفَهُ أَوْ تُوعِدَهُ أَوْ تَعْسِفَهُ أَوْ تُرْهِقَهُ فَخُذْ مَا أَعْطَاكَ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ فِضَّةٍ وَ إِنْ كَانَتْ لَهُ مَاشِيَةٌ أَوْ إِبِلٌ فَلَا تَدْخُلْهَا إِلَّا بِإِذْنِهِ فَإِنَّ أَكْثَرَهَا لَهُ فَإِذَا أَتَيْتَهَا فَلَا تَدْخُلْهَا دُخُولَ مُتَسَلِّطٍ عَلَيْهِ وَ لَا عَنِيفٍ بِهِ وَ لَا تُنَفِّرَنَّ بَهِيمَةً وَ لَا تُفْزِعَنَّهَا وَ لَا تَسُوأَنَّ صَاحِبَهَا فِيهَا وَ اصْدَعِ الْمَالَ صَدْعَيْنِ ثُمَّ خَيِّرْهُ فَإِذَا اخْتَارَ فَلَا تَعْرِضَنَّ لِمَا اخْتَارَ ثُمَّ اصْدَعِ الْبَاقِيَ صَدْعَيْنِ ثُمَّ خَيِّرْهُ فَإِذَا اخْتَارَ فَلَا تَعْرِضْ لِمَا اخْتَارَ فَلَا تَزَالُ كَذَلِكَ حَتَّي يَبْقَي مَا فِيهِ وَفَاءٌ لِحَقِّ اللَّهِ فِي مَالِهِ فَاقْبِضْ حَقَّ اللَّهِ مِنْهُ .

فَإِنِ اسْتَقَالَكَ فَأَقِلْهُ ثُمَّ اخْلِطْهُمَا ثُمَّ اصْنَعْ مِثْلَ الَّذِي صَنَعْتَ أَوَّلًا حَتَّي تَأْخُذَ حَقَّ اللَّهِ فِي مَالِهِ .

وَ لَا تَأْخُذَنَّ عَوْداً وَ لَا هَرِمَةً وَ لَا مَكْسُورَةً وَ لَا مَهْلُوسَةً وَ لَا ذَاتَ عَوَارٍ وَ لَا تَأْمَنَنَّ عَلَيْهَا إِلَّا مَنْ تَثِقُ بِدِينِهِ رَافِقاً بِمَالِ الْمُسْلِمِينَ حَتَّي يُوَصِّلَهُ إِلَي وَلِيِّهِمْ فَيَقْسِمَهُ بَيْنَهُمْ وَ لَا تُوَكِّلْ بِهَا إِلَّا نَاصِحاً شَفِيقاً وَ أَمِيناً حَفِيظاً غَيْرَ مُعْنِفٍ وَ لَا مُجْحِفٍ وَ لَا مُلْغِبٍ وَ لَا مُتْعِبٍ .

ثُمَّ احْدُرْ إِلَيْنَا مَا اجْتَمَعَ عِنْدَكَ نُصَيِّرْهُ حَيْثُ أَمَرَ اللَّهُ بِهِ .

فَإِذَا أَخَذَهَا أَمِينُكَ فَأَوْعِزْ إِلَيْهِ أَنْ لَا يَحُولَ بَيْنَ نَاقَةٍ وَ بَيْنَ فَصِيلِهَا وَ لَا يَمْصُرَ لَبَنَهَا فَيُضِرَّ ذَلِكَ بِوَلَدِهَا وَ لَا يَجْهَدَنَّهَا رُكُوباً وَ لْيَعْدِلْ بَيْنَ صَوَاحِبَاتِهَا فِي ذَلِكَ وَ بَيْنَهَا وَ لْيُرَفِّهْ عَلَي اللَّاغِبِ وَ لْيَسْتَأْنِ بِالنَّقِبِ وَ الظَّالِعِ وَ لْيُورِدْهَا مَا تَمُرُّ بِهِ مِنَ الْغُدُرِ وَ لَا يَعْدِلْ بِهَا عَنْ نَبْتِ الْأَرْضِ إِلَي جَوَادِّ الطُّرُقِ وَ لْيُرَوِّحْهَا فِي السَّاعَاتِ وَ لْيُمْهِلْهَا عِنْدَ النِّطَافِ وَ الْأَعْشَابِ حَتَّي يَأْتِيَنَا بِهَا بِإِذْنِ اللَّهِ بُدَّناً مُنْقِيَاتٍ غَيْرَ مُتْعَبَاتٍ وَ لَا مَجْهُودَاتٍ لِنَقْسِمَهَا عَلَي كِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِيِّهِ صلي الله عليه و آله فَإِنَّ ذَلِكَ أَعْظَمُ لِأَجْرِكَ وَ أَقْرَبُ لِرُشْدِكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَي.

تا در میانشان قرار گیری، به آنها سلام کن، و در سلام و تعارف و مهربانی کوتاهی نکن.سپس می‌گویی: «ای بندگان خدا، مرا ولی خدا و جانشین او به سوی شما فرستاده، تا حق خدا را که در اموال شماست تحویل گیرم، آیا در اموال شما حقّی است که به نماینده او بپردازید» اگر کسی گفت: نه، دیگر به او مراجعه نکن، و اگر کسی پاسخ داد: آری، همراهش برو، بدون آن که او را بترسانی، یا تهدید کنی، یا به کار مشکلی وادار سازی، هر چه از طلا و نقره به تو رساند بردار، و اگر دارای گوسفند یا شتر بود، بدون اجازه‌اش داخل مشو، که اکثر اموال از آن اوست.آنگاه که داخل شدی مانند اشخاص سلطه‌گر، و سختگیر رفتار نکن، حیوانی را رم مده، و هراسان مکن، و دامدار را مرنجان، حیوانات را به دو دسته تقسیم کن و صاحبش را اجازه ده که خود انتخاب کند، پس از انتخاب اعتراض نکن، سپس باقی مانده را به دو دسته تقسیم کن و صاحبش را اجازه ده که خود انتخاب کند و بر انتخاب او خرده مگیر، به همین گونه رفتار کن تا باقی مانده، حق خداوند باشد.

اگر دامدار از این تقسیم و انتخاب پشیمان است، و از تو درخواست گزینش دوباره دارد، همراهی کن، پس حیوانات را درهم کن، و به دو دسته تقسیم نما، همانند آغاز کار، تا حق خدا را از آن برگیری.و در تحویل گرفتن حیوانات، حیوان پیر و دست و پا شکسته، بیمار و معیوب را به عنوان زکات نپذیر، و به فردی که اطمینان نداری، و نسبت به اموال مسلمین دلسوز نیست، مسپار، تا آن را به پیشوای مسلمین برساند و او در میان آنها تقسیم گرداند. در رساندن حیوانات آن را به دست چوپانی که خیر خواه و مهربان، امین و حافظ، که نه سختگیر باشد و نه ستمکار، نه تند براند و نه حیوانات را خسته کند، بسپار، سپس آنچه از بیت المال جمع آوری شد برای ما بفرست، تا در نیازهایی که خدا اجازه فرموده مصرف کنیم.

هر گاه حیوانات را به دست فردی امین سپردی، به او سفارش کن تا:» بین شتر و نوزادش جدایی نیفکند، و شیر آن را ندوشد تا به بچّه‌اش زیانی وارد نشود.در سوار شدن بر شتران عدالت را رعایت کند، و مراعات حال شتر خسته یا زخمی را که سواری دادن برای او سخت است بنماید.آنها را در سر راه به درون آب ببرد، و از جاده‌هایی که دو طرف آن علف زار است به جادّه بی علف نکشاند، و هر چند گاه شتران را مهلت دهد تا استراحت کنند، و هر گاه به آب و علفزار رسید، فرصت دهد تا علف بخورند و آب بنوشند« تا آنگاه که به اذن خدا بر ما وارد شوند، فربه و سر حال، نه خسته و کوفته، که آنها را بر أساس رهنمود قرآن، و سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم تقسیم نماییم.

عمل به دستورات یاد شده مایه بزرگی پاداش و نیز هدایت تو خواهد شد. ان شاء اللّه.

قوله عليه السلام علي تقوي الله حال أي مواظبا علي التقوي و معتمدا عليها و لا تروعن بالتخفيف و في بعض النسخ بالتشديد و الروع الخوف أو شدته يقال رعت فلانا كقلت و روعته فارتاع.

قوله و لا تجتازن أي لا تمرن ببيوت المسلمين و هم يكرهون مرورك عليها.

و روي بالخاء المعجمة و الراء المهملة أي لا تقسم ماله و تختار أحد القسمين بدون رضاه و الضمير في عليه راجع إلي مسلما و الحي القبيلة و من عادة العرب أن تكون مياههم بارزة عن بيوتهم.

قوله عليه السلام و لا تخدج بالتحية الباء زائدة و في بعض النسخ بدونها أي لا تنقصها من قولهم خدجت الناقة إذا ألقت ولدها قبل أوانه و أنعم لك أي قال نعم قوله أو تعسفه أي لا تطلب منه الصدقة عسفا أي جبرا و ظلما و أصله الأخذ علي غير الطريق و قال الجوهري يقال لا ترهقني لا أرهقك الله أي لا تعسرني و لا أعسرك الله.

قوله عليه السلام من ذهب أو فضة أي إذا وجبت عليه زكاة أحد النقدين أو حد من زكاة الغلات نقدا إذا أعطاك القيمة و المراد بالماشية هنا الغنم و البقر و سؤت الرجل أي ساءه ما رأي مني و الصدع الشق و العود بالفتح المسن من الإبل و الهرمة أيضا المسنة لكنها أكبر من العود و المكسورة التي انكسرت إحدي قوائمها أو ظهرها و المهلوسة المريضة التي قد هلسها المرض و أفني لحمها و الهلاس السل و العوار بفتح العين قد يضم العيب.

قوله عليه السلام و لا مجحف أي الذي يسوق المال سوقا عنيفا فيجحف به أي يهلكه أو يذهب بكثير من لحمه و يحتمل أن يكون المراد من يخون فيه و يستلبه و اللغوب التعب و الإعياء و لغبت علي القوم الغب بالفتح فيهما أفسدت عليهم و أحدره أرسله و أوعزت إليه في كذا و كذا أي تقدمت و الفصيل ولد الناقة إذا فصل عن أمه و المصر حلب ما في الضرع جميعه

این سخن امام علیه السّلام «علی تقوی الله» حال است یعنی مراقب بر تقوی و تکیه⁭کننده بر آن، «لا تروعن» بدون تشدید است و در بعضی نسخه⁭ها با تشدید است و الروع یعنی ترس یا شدت ترس، رعت فلاناً بر وزن قلت و روعته فارتاع گفته می⁭شود.

این سخن او «و لا تجتازن» یعنی بر خانه⁭های مسلمانان درحالی⁭که از گذر بر خانه⁭های آنان اکراه دارند گذر نکن.

و با خاء و راء نیز روایت شده⁭است: یعنی مال او را قسمت نکن و یکی از دو قسمت را بدون رضایت او انتخاب نکن. و ضمیر در «علیه» به «مسلماً» برمی⁭گردد و الحی قبیله است و از عادت عرب این است که آب⁭هایشان دور خانه⁭های آنان باشد.

این سخن امام علیه السّلام: «و لا تخدع بالتحیة» باء زائد است و در بعضی نسخه⁭ها بدون آن آمده⁭است یعنی از آن کم نکن که برگرفته این سخن آنان است خدجت الناقة زمانی⁭که پیش از موعد بزاید. «و أنعم لک» یعنی بله گفت، این سخن او «أو تعسفه» یعنی به اجبار از او طلب صدقه نکن عسفاً یعنی جبر و ظلم و اصل آن گرفتن از غیر راه آن است. و جوهری گوید: لا ترهقنی لا أرهقک الله گفته می⁭شود یعنی مرا در تنگنا قرار نده و خداوند تو را در تنگنا قرار ندهد. و این سخن امام علیه السّلام «من ذهب أو فضة» یعنی زمانی⁭که زکات یکی از این دو مال بر او واجب شد یا حدی از زکات غلات به⁭صورت نقدی زمانی⁭که قیمت را به تو داد. و منظور از ماشیة در اینجا: گوسفند و گاو است و سؤت الرجل آنچه⁭که از من دید برای او ناپسند افتاد. الصدع یعنی شکاف، العود با فتحه: از شتر، پیر است و هرمة نیز پیر است اما بزرگ⁭تر از عود است. المکسوره یعنی شتری که یکی از پاها یا پشتش شکسته باشد. الملهوسه: شتر مریضی که بیماری او را لاغر کرده و گوشتش را از بین برده است، الهلاس یعنی سل، العوار با فتحه عین و گاه ضمه آن یعنی عیب.

این سخن امام علیه السّلام: «و لا مجحف» یعنی کسی⁭که مال را با خشونت می⁭کشد و بر آن اجحاف می⁭کند یعنی آن را به هلاکت می⁭رساند یا بسیاری از گوشتش را از بین می⁭برد و محتمل است که منظور کسی باشد که در آن خیانت می⁭کند و آن را می⁭رباید. اللغوب یعنی خستگی و ناتوانی و لغبت علی القوم ألغب با فتحه یعنی بر آنان فساد کردم. احدره یعنی آن را فرستاد. أوعزت إلیه فی کذا و کذا یعنی در فلان و فلان بر او پیشی گرفتم. الفصیل بچه شتر زمانی⁭که از مادرش جدا می⁭شود. المصر شیری که در پستان جمع کرده⁭است و

و الفعل كنصر و الجهد المشقة يقال جهد دابته و أجهدها إذا حمل عليها في السير فوق طاقتها قوله عليه السلام و ليعدل أي لا يخص بالركوب واحدة بعينها ليكون ذلك أروح لهن و قال الجوهري استأني به أي انتظر به و قال نقب البعير بالكسر إذا رقت أخفافه و قال الجزري في حديث علي عليه السلام و ليستأن بذات النقب و الظالع.أي بذات الجرب و العرجاء. و الظلع بالسكون العرج و الغدر جمع غدير الماء و ليروحها أي يتركها حتي تستريح في الأوقات المناسبة لذلك أو من الرواح ضد الغدو أي يسيرها في ساعات الرواح و يتركها في حر الشمس حتي تستريح و النطاف جمع النطفة و هي الماء الصافي القليل و البدن بالتشديد السمان واحدها بادن و النقي مخ العظم و شحم العين من السمن و أنقت الإبل أي سمنت و صار فيه نقي و كذلك غيرها ذكرها الجوهري.

أقول: أخرجته من الكافي في كتاب أحواله عليه السلام بتغيير ما ⁽¹⁾

و رواه عنه المصنّف رحمه اللّه في الحديث: 26 من الباب: 107 من بحار الانوار: ج 41 126.

و قد رويناه عن الكافي و مصادر أخر في المختار: 25 من باب الوصايا من كتاب نهج السعادة ج 8 ص 110، ط 1.

«718»

و رواه أيضا الشيخ النوريّ و ساق الكلام سندا و متنا نقلا عن كتاب الغارات في الحديث الأول من الباب: 12 من كتاب الزكاة من مستدرك الوسائل: ج 1، ص 516.

وَ رَوَاهُ أَيْضاً إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِيُّ فِي كِتَابِ الْغَارَاتِ عَنْ

فعل آن بر وزن نصر است. الجهد یعنی مشقت جهد دابّته و أجهدها گفته می⁭شود زمانی⁭که در حرکت بیش از توان آن بر آن حمل شود. این سخن امام علیه السّلام «لیعدل» یعنی یکی از آنها را به سوار شدن مخصوص نکند تا آن برای آنان آرام⁭بخش⁭تر باشد و جوهری گوید: در حدیث علی علیه السّلام آمده⁭است «و لیستأن بذات النقب و الظالع» یعنی شتر گر و لنگ، و الظلع با سکون یعنی لنگ. الغدر جمع غدیر الماء است «و لیروحها» یعنی آن را رها کند تا در اوقات مناسب استراحت کند. یا از ریشه رواح مخالف غدّو است یعنی آن را در ساعات غروب حرکت دهد و در حرارت خورشید رها کند تا استراحت کند. النطاف: جمع نطفة است یعنی آب صاف اندک. و بدن با تشدید یعنی فربه و واحد آن بادن است و النقّی: مغز استخوان و پیه چشم از چربی است و أنقت الابل یعنی فربه شد و در آن چربی ایجاد شد غیر از آن نیز چنین است جوهری این را ذکر کرده⁭است.

می⁭گویم: آن را از الکافی در کتاب احوال امام علیه السّلام با اندکی تغییر استخراج کردم.⁽³⁾

و مصنف آن را از او در حدیث 26 از باب 107 م بحار الأنوار: ج41، 126 روایت کرد.

و ما آن را از الکافی و مصادر دیگری در مختار 25 از باب وصایا از کتاب نهح السعاده: ج8، ص 110، چاپ اول روایت کردیم.

روایت 718

و ابراهیم بن محمد ثقفی⁽⁴⁾

و مصنف نیز از او اما به صورت در اشاره در حدیث 24 از باب 9 کتاب زکات از بحار الأنوار ج20، ص 24 روایت کرد.

و شیخ نوری نیز آن را روایت کرد و کلام را از نظر سند و متن به نقل از کتاب غارات در حدیث اول از باب 12 از کتاب زکات از مستدرک الوسائل: ج1، ص 516 روایت کرد.

نیز آن را در کتاب الغارات از

1) رواه ثقة الإسلام الكليني قدس اللّه روحه في الحديث الأول من الباب: 22 من كتاب الزكاة من الكافي: ج 3 ص 536 ط الحديث.

2) 718- رواه الثقفي رحمه اللّه في الحديث: 76 من كتاب الغارات. و رواه عنه المصنّف و لكن بنحو الإشارة في الحديث: 24 من الباب 9 من كتاب الزكاة من بحار الأنوار: ج 20 ص 24.

3) . کلینی آن را در حدیث اول باب 22 از کتاب زکات از الکافی: ج3، ص 536، چاپ جدید روایت کرد.

4) . ثقفی ان را در حدیث 76 از کتاب الغارات روایت کرد.

يَحْيَي بْنِ صَالِحٍ عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ: بَعَثَ عَلِيٌّ عليه السلام مُصَدِّقاً مِنَ الْكُوفَةِ إِلَي بَادِيَتِهَا فَقَالَ :

عَلَيْكَ يَا عَبْدَ اللَّهِ بِتَقْوَي اللَّهِ وَ لَا تُؤْثِرَنَّ دُنْيَاكَ عَلَي آخِرَتِكَ وَ كُنْ حَافِظاً لِمَا ائْتَمَنْتُكَ عَلَيْهِ رَاعِياً لِحَقِّ اللَّهِ حَتَّي تَأْتِيَ نَادِيَ بَنِي فُلَانٍ فَإِذَا قَدِمْتَ عَلَيْهِمْ فَانْزِلْ بِفِنَائِهِمْ مِنْ غَيْرِ أَنْ تُخَالِطَ أَبْيَاتَهُمْ .

ثُمَّ سَاقَ الْحَدِيثَ نَحْواً مِمَّا مَرَّ إِلَي قَوْلِهِ عليه السلام وَ أَقْرَبُ لِرُشْدِكَ فَيَنْظُرُ اللَّهُ إِلَيْهَا وَ إِلَيْكَ وَ إِلَي جُهْدِكَ وَ نَصِيحَتِكَ لِمَنْ بَعَثَكَ وَ بُعِثْتَ فِي حَاجَتِهِ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ مَا نَظَرَ اللَّهُ إِلَي وَلِيٍّ يُجْهِدُ نَفْسَهُ لِإِمَامِهِ بِالطَّاعَةِ وَ النَّصِيحَةِ إِلَّا كَانَ مَعَنَا فِي الرَّفِيقِ الْأَعْلَي.

«719»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ عَهْدٍ لَهُ عليه السلام إِلَي بَعْضِ عُمَّالِهِ وَ قَدْ بَعَثَهُ عَلَي الصَّدَقَةِ فِي مِثْلِهِ :

أَمَرَهُ بِتَقْوَي اللَّهِ فِي سَرَائِرِ أُمُورِهِ وَ خَفِيَّاتِ أَعْمَالِهِ حَيْثُ لَا شَهِيدَ غَيْرُهُ وَ لَا وَكِيلَ دُونَهُ وَ أَمَرَهُ أَنْ لَا يَعْمَلَ بِشَيْ‌ءٍ مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ فِيمَا ظَهَرَ فَيُخَالِفَ إِلَي غَيْرِهِ فِيمَا أَسَرَّ وَ مَنْ لَمْ يَخْتَلِفْ سِرُّهُ وَ عَلَانِيَتُهُ وَ فِعْلُهُ وَ مَقَالَتُهُ فَقَدْ أَدَّي الْأَمَانَةَ وَ أَخْلَصَ الْعِبَادَةَ وَ أَمَرَهُ أَنْ لَا يَجْبَهَهُمْ وَ لَا يَعْضَهَهُمْ وَ لَا يَرْغَبَ عَنْهُمْ تَفَضُّلًا بِالْإِمَارَةِ عَلَيْهِمْ فَإِنَّهُمُ الْإِخْوَانُ فِي الدِّينِ وَ الْأَعْوَانُ عَلَي اسْتِخْرَاجِ الْحُقُوقِ .

وَ إِنَّ لَكَ فِي هَذِهِ الصَّدَقَةِ نَصِيباً مَفْرُوضاً وَ حَقّاً مَعْلُوماً وَ شُرَكَاءَ أَهْلِ مَسْكَنَةٍ وَ ضُعَفَاءَ ذَوِي فَاقَةٍ وَ إِنَّا مُوَفُّوكَ حَقَّكَ فَوَفِّهِمْ حُقُوقَهُمْ وَ إِلَّا فَإِنَّكَ مِنْ أَكْثَرِ النَّاسِ خُصُوماً يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ بُؤْساً لِمَنْ خَصْمُهُ عِنْدَ اللَّهِ الْفُقَرَاءُ وَ الْمَسَاكِينُ وَ السَّائِلُونَ وَ الْمَدْفُوعُونَ وَ الْغَارِمُ وَ ابْنُ السَّبِيلِ.

یحیی بن صالح، از ولید بن عمرو، از عبدالرحمان بن سلیمان، از جعفر بن محمد روایت کرد که گوید: علی علیه السّلام فرد معتمدی را از کوفه به بادیه آن فرستاد و گفت: ای بنده خدا تقوای خدا پیشه کن و دنیایت را بر آخرتت ترجیح نده و بر آنچه⁭که تو را بر آن امین کردم مراقب باش، حق خدا را مراعات کن تا به منطقه بنی فلان برسی و چون بر آنان وارد شدی بدون اینکه وارد خانه⁭های آنان شوی در عرصه آنان داخل شو.

سپس حدیث را مانند آنچه⁭که گذشت تا این سخن امام علیه السّلام بیان کرد: «و برای هدایتت نزدیک⁭تر است و خدا به آن، به تو، به تلاش و خلوصت برای کسی⁭که تو را فرستاده⁭است در راه حاجت او فرستاده شده⁭ای نگاه می⁭کند زیرا رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله فرمود: خداوند به سرپرستی که خود را برای امامش با طاعت و خلوص به مشقت می⁭اندازد نگاه نمی⁭کند مگر اینکه همراه ما در رفیق اعلی باشد.

روایت 719

نهج⁭البلاغه⁽²⁾: نامه به برخی از مأموران مالیات که برای فرماندار اصفهان مخنف بن سلیم فرستاده شد: او را به ترس از خدا در اسرار پنهانی، و اعمال مخفی سفارش می‌کنم، آنجا که هیچ گواهی غیر از او، و نماینده‌ای جز خدا نیست.

و سفارش می‌کنم که مبادا در ظاهر خدا را اطاعت، و در خلوت نافرمانی کند، و اینکه آشکار و پنهانش، و گفتار و کردارش در تضاد نباشد، امانت الهی را پرداخته، و عبادت را خالصانه انجام دهد.و به او سفارش می‌کنم با مردم تندخو نباشد، و به آنها دروغ نگوید، و با مردم به جهت اینکه بر آنها حکومت دارد بی اعتنایی نکند، چه اینکه مردم برادران دینی، و یاری دهندگان در استخراج حقوق الهی می‌باشند. بدان برای تو در این زکاتی که جمع می‌کنی سهمی معیّن، و حقّی روشن است، و شریکانی از مستمندان و ضعیفان داری، همانگونه که ما حق تو را می‌دهیم، تو هم باید نسبت به حقوق آنان وفادار باشی، اگر چنین نکنی در روز رستاخیز بیش از همه دشمن داری، و وای بر کسی که در پیشگاه خدا، فقرا و مساکین، و درخواست کنندگان و آنان که از حقّشان محرومند، و بدهکاران و ورشکستگان و در راه ماندگان، دشمن او باشند و از او شکایت کنند.

1) 719- رواه السيّد الرضيّ رفع اللّه مقامه في المختار: 26 من الباب الثاني من كتاب نهج البلاغة.

2) . شریف رضی آن را در مختار 26 از بخش دوم از نهج البلاغه روایت کرد.

وَ مَنِ اسْتَهَانَ بِالْأَمَانَةِ وَ رَتَعَ فِي الْخِيَانَةِ وَ لَمْ يُنَزِّهْ نَفْسَهُ وَ دِينَهُ عَنْهَا فَقَدْ أَحَلَّ بِنَفْسِهِ الذُّلَّ وَ الْخِزْيَ فِي الدُّنْيَا وَ هُوَ فِي الْآخِرَةِ أَذَلُّ وَ أَخْزَي وَ إِنَّ أَعْظَمَ الْخِيَانَةِ خِيَانَةُ الْأُمَّةِ وَ أَفْظَعَ الْغِشِّ غِشُّ الْأَئِمَّةِ وَ السَّلَامُ.

بيان

قوله عليه السلام حيث لا شهيد كأنه إشارة إلي موضع أسرار العمل و إخفاء الأمور و قيل يعني يوم القيامة و الشهيد الشاهد و الحاضر و الوكيل من يفوض إليه الأمور أو الشاهد و الحفيظ كما فسر به قوله تعالي وَ اللَّهُ عَلي ما نَقُولُ وَكِيلٌ .

قوله عليه السلام فقد أدي الأمانة أي أمانة الله التي أخذها علي العباد في عبادته.

قوله عليه السلام أن لا يجبههم قال في النهاية أي لا يواجههم بما يكرهونه و أصل الجبه لقاء الجبهة أو ضربها فلما كان المواجه غيره بالكلام القبيح كالضارب جبهته به سمي ذلك جبها و قال الجوهري عضهه عضها رماه بالبهتان و قد أعضهت أي جئت بالبهتان.

قوله عليه السلام و لا يرغب عنهم أي عن مخالطتهم و معاشرتهم تحقيرا لهم و قوله أهل مسكنة منصوب بكونه صفة لشركاء و قيل بدل و بؤسا قال ابن أبي الحديد هو بؤسي علي وزن فعلي و البؤس الخضوع و شدة الحاجة.

و المذكور في النسخ بؤسا بالتنوين و كذا صححه الراوندي فيكون انتصابه علي المصدر كما يقال سحقا لك و بعدا لك و يقال خصمه أي غلبه في الخصومة و السائلون قيل المراد بهم هنا الرقاب و هم المكاتبون يتعذر عليهم مال الكتابة فيسألون و قيل هم الأساري و قيل العبيد تحت الشدة و المدفوعون هم الذين عناهم الله بقوله فِي سَبِيلِ اللَّهِ و هم فقراء الغزاة و المدفوع الفقير لأن كل أحد يكرهه و يدفعه عن نفسه.

کسی که امانت الهی را خوار شمارد، و دست به خیانت آلوده کند، خود و دین خود را پاک نساخته، و درهای خواری را در دنیا به روی خود گشوده، و در قیامت خوارتر و رسواتر خواهد بود، و همانا بزرگ‌ترین خیانت خیانت به ملّت، و رسواترین دغلکاری، دغلبازی با امامان است، با درود.

توضیح

این سخن امام علیه السّلام «حیث لا شهید» گویی اشاره⁭ای است به محل مخفی کردن عمل و پنهان کردن امور. و گفته شده یعنی روز قیامت. و شهید یعنی شاهد و حاضر و الوکیل کسی⁭که کارها به او محوّل می⁭شود یا شاهد و حافظ است چنانکه این کلام خداوند متعال به آن تفسیر شده⁭است: «وَاللَّهُ عَلَی مَا نَقُولُ وَکِیلٌ» {خدا بر آنچه می‌گوییم وکیل است}

این سخن امام علیه السّلام «فقد أدّی الأمانة» یعنی امانت خدا که درخصوص عبادتش از بندگان گرفت. این سخن امام علیه السّلام: «أن لایجبههم» در النهایه گوید یعنی آنها را با آنچه⁭که از آن اکراه دارند مواجه نکند و اصل الجبه برخورد با پیشانی یا زدن آن است و از آنجا که کسی⁭که با غیر خود با کلام زشت روبرو می⁭شود مانند ضربه زننده بر پیشانی به⁭وسیله آن است جبه نامیده شده⁭است. و جوهری گوید: عضهه عضهاً یعنی بر او بهتان زد و قد أعضهت یعنی بهتان آوردم.

و این سخن امام علیه السّلام «لا یرغب عنهم» یعنی از درآمیختن و معاشرت با آنان برای تحقیر آنان.

و این سخن امام علیه السّلام «أهل مسکنة» به⁭عنوان صفت «الشرکاء» منصوب است و گفته شد بدل است. «و بؤساً» ابن ابی الحدید گوید بؤسی بر وزن فعلی است و البؤس: یعنی فروتنی و شدت نیاز است.

و آنچه⁭که در نسخه⁭ها ذکر شده⁭است بؤساً با تنوین است و راوندی نیز آن را چنین تصحیح کرده⁭است پس منصوب بودنش به⁭عنوان مصدر است چنانکه سحقاً لک و بعداً لک گفته می⁭شود. و خصمه گفته می⁭شود یعنی در خصومت بر او غلبه کرد. «السائلون»: گفته شد منظور از آنان در اینجا بردگان است که مکاتبه کنندگانی هستند که اموال کتابت برای آنان مقدور نیست پس آن را درخواست می⁭کنند. و گفته شده اسراء هستند. و گفته شد بردگان تحت فشار هستند و مدفوعون کسانی هستند که خداوند با این سخنش آنان را قصد کرد: «فی سبیل الله» و آنان فقیران جنگاور هستند و المدفوع فقیر است زیرا همه از او بیزارند و وی را از خود دور می⁭کنند.

و قيل هم الحجيج المنقطع بهم لأنهم دفعوا عن إتمام حجهم أو دفعوا عن العود إلي أهلهم.

و في بعض النسخ المدقعون بالقاف قال في القاموس المدقع كمحسن الملصق بالدقعاء و هو التراب.

و أما سهم العاملين فقد ذكره عليه السلام بقوله و أنا موفوك حقك مع أن العامل لا يخاصم نفسه و أقول هذه التكلفات ⁽¹⁾إنما نحتاج إليها إذا حملنا الكلام علي استيفاء الأقسام و لا ضرورة فيه فيمكن أن يكون المراد بالسائلين و المدفوعين أو المدقعين الموصوفين بتلك الصفات من أصناف المستحقين للصدقات و رتع كمنع أي أكل و شرب ما شاء في خصب و سعة.

قوله عليه السلام فقد أحل بنفسه قال ابن أبي الحديد أي جعل نفسه محلا للذل و الخزي و يروي فقد أخل بنفسه بالخاء المعجمة و لم يذكر الذل و الخزي و معناه جعل نفسه فقيرا يقال خل الرجل إذا افتقر و أخل به و بغيره أي جعله فقيرا و يروي أحل بنفسه بالحاء المهملة و لم يذكر الذل و الخزي أي أباح دمه و الرواية الأولي أصح لقوله عليه السلام بعدها و هو في الآخرة أذل و أخزي قوله عليه السلام خيانة الأمة مصدر مضاف إلي المفعول به لأن الساعي إذا خان فقد خان الأمة كلها و كذا إذا غش في الصدقة فقد غش الإمام ⁽²⁾

و جوز بعضهم أن يكون مضافا إلي الفاعل فالمراد حينئذ أن إغماض الأئمة و ترك النهي عن مثل تلك الخيانة أفظع الغش فلا يطمع العاملون في الإغماض فيها.

و گفته شده آنها حج کنندگان جدا از آنان هستند زیرا آنها از اتمام حج خود یا از بازگشت نزد خانواده خود بازداشته شده اند در بعضی نسخه⁭ها: «المدقعون» با قاف آمده⁭است در قاموس گوید: المدقع بر وزن محسن چسبیده به خاک است .

اما درخصوص سهم کارگزاران امام علیه السّلام آن را با این سخنش «و إنا موفوک حقک» ذکر کرده⁭است در کنار اینکه کارگزار علیه خود اقامه دعوا نمی⁭کند و این تکلفات را فقط به این دلیل می⁭گویم که اگر کلام را بر بیان کامل اقسام حمل کنیم به آن نیاز داریم که ضرورتی در آن نیست پس ممکن است که منظور از سائلین، مدفوعین، مدقعین توصیف شده با این صفات از گروه⁭های مستحق صدقه باشد. رتع بر وزن منع یعنی آنچه خواست را در حاصلخیزی پربار خورد و نوشید.

این سخن امام علیه السّلام «فقد أحلّ بنفسه» ابن ابی الحدید گوید: یعنی خود را محلی برای ذلت و خواری قرار داد «فقد أخلّ بنفسه» نیز روایت می⁭شود و ذلت و خواری ذکر نشده⁭است و معنایش این است که خود را فقیر قرار داد، خلّ الرجل گفته می⁭شود: آنگاه⁭که فقیر شد و أخلّ به و بغیره یعنی او را فقیر کرد و «أحلّ بنفسه» نیز روایت می⁭شود و ذلت و خواری ذکر نشده⁭است. یعنی خونش را مباح کرد و روایت نخست اولی است به⁭جهت این سخن امام علیه السّلام بعد از آن «و هو فی الآخرة أذل و أخزی». این سخن امام علیه السّلام «خیانة الأمة» مصدر مضاف به مفعول به است زیرا تلاشگر اگر خیانت کند به همه امت خیانت کرده⁭است و همچنین زمانی⁭که در صدقه - زکات - تقلب کند امام را فریب داده⁭است.

و برخی از آنها جایز دانسته⁭اند که مضاف به فاعل باشد و در این حالت منظور این است که اغماض امامان و ترک کردن نهی از آن خیانت، نفرت⁭انگیزترین فریب است پس نباید کارگزاران به اغماض در آن حریص باشند.

1) أي تكلف حمل كلام أمير المؤمنين هذا علي استيفائه لذكر جميع أصناف المستحقين للصدقات كما ذكره ابن أبي الحديد في شرح كلام الإمام عليه السلام.

2) إلي هنا يتم كلام ابن أبي الحديد بتلخيص بسيط جدا.

أبواب الأمور و الفتن الحادثة بعد الرجوع عن قتال الخوارج‌

باب⁭های امور و فتنه⁭های پیش آمده بعد از بازگشت از جنگ خوارج

اشارة

باب 30 باب الفتن الحادثة بمصر و شهادة محمد بن أبي بكر و مالك الأشتر رضي الله عنهما و بعض فضائلهما و أحوالهما و عهود أمير المؤمنين عليه السلام إليها

الأخبار

«720»

و أكثر ما رواه الثقفي رحمه اللّه رواه أيضا الطبريّ في حوادث سنة: 36 من تاريخه: ج 5 ص 23.

قَالَ ابْنُ أَبِي الْحَدِيدِ فِي شَرْحِ النَّهْجِ رَوَي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِيُّ فِي كِتَابِ الْغَارَاتِ وَ وَافَقَ مَا رَأَيْتُهُ فِي أَصْلِ كِتَابِهِ رَوَي بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْكَلْبِيِّ أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ حُذَيْفَةَ هُوَ الَّذِي حَرَّضَ الْمِصْرِيِّينَ عَلَي قَتْلِ عُثْمَانَ وَ نَدَبَهُمْ إِلَيْهِ وَ كَانَ

باب سی ام : فتنه⁭های پیش آمده در مصر و شهادت محمد بن ابوبکر، مالک بن اشتر و برخی از فضیلت⁭ها، احوالات آن دو و وعده⁭های امیرمؤمنان علیه السّلام به آن دو

روایات

روایت 720

ابن ابی الحدید⁽²⁾

و ابن ابی الحدید این را از او در شرح مختار 67 از نهج البلاغه: ج2، ص 298، چاپ جدید بیروت روایت کرد، و اغلب آنچه که ثقفی روایت کرد را طبری نیز در حوادث سال 36 از تاریخش: ج5، ص 23 روایت کرد.

در شرح نهج⁭البلاغه گوید: ابراهیم بن محمد ثقفی در کتاب غارات روایت کرد و با آنچه⁭که در اصل کتاب او دیدم موافق است، وی با اسنادش از کلبی روایت کرد که محمد بن حذیفه همان کسی است که مصریان را بر قتل عثمان تحریک کرد و آنها را به⁭سوی او روانه کرد و در

1) 720- رواه الثقفي رحمه اللّه في الحديث: 101 و ما بعده من كتاب الغارات: ج 2، ص 205 ط 1. و رواه عنه ابن أبي الحديد في شرح المختار: 67 من نهج البلاغة: ج 2 ص 298 ط الحديث ببيروت.

2) . ثقفی آن را در حدیث 101 و مابعد آن ا کتاب الغارات: ج2، ص 205، چاپ اول روایت کرد.

حِينَئِذٍ بِمِصْرَ فَلَمَّا صَارُوا إِلَي عُثْمَانَ وَ حَصَرُوهُ وَثَبَ هُوَ بِمِصْرَ عَلَي عَامِلِ عُثْمَانَ عَلَيْهَا وَ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعْدِ بْنِ أَبِي سَرْحٍ فَطَرَدَهُ عَنْهَا وَ صَلَّي بِالنَّاسِ فَخَرَجَ ابْنُ أَبِي سَرْحٍ مِنْ مِصْرَ [و قال به صر إلي مصر] وَ نَزَلَ عَلَي تُخُومِ أَرْضِ مِصْرَ مِمَّا يَلِي فِلَسْطِينَ وَ انْتَظَرَ مَا يَكُونُ مِنْ أَمْرِ عُثْمَانَ فَلَمَّا وَصَلَ إِلَيْهِ خَبَرُ قَتْلِهِ لَحِقَ بِمُعَاوِيَةَ .

وَ وَلَّي عَلِيٌّ عليه السلام قَيْسَ بْنَ سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ مِصْرَ وَ قَالَ لَهُ صِرْ إِلَي مِصْرَ فَقَدْ وَلَّيْتُكَهَا وَ اخْرُجْ إِلَي ظَاهِرِ الْمَدِينَةِ وَ اجْمَعْ ثِقَاتِكَ وَ مَنْ أَحْبَبْتَ أَنْ يَصْحَبَكَ حَتَّي تَأْتِيَ مِصْرَ وَ لَكَ جُنْدٌ فَإِنَّ ذَلِكَ أَرْعَبُ لِعَدُوِّكَ وَ أَعَزُّ لِوَلِيِّكَ فَإِذَا أَنْتَ قَدِمْتَهَا إِنْ شَاءَ اللَّهِ فَأَحْسِنْ إِلَي الْمُحْسِنِ وَ شُدَّ عَلَي الْمُرِيبِ وَ ارْفُقْ بِالْعَامَّةِ وَ الْخَاصَّةِ فَإِنَّ الرِّفْقَ يُمْنٌ .

فَقَالَ قَيْسٌ رَحِمَكَ اللَّهُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ فَهِمْتُ مَا ذَكَرْتَ فَأَمَّا الْجُنْدُ فَإِنِّي أَدَعُهُ لَكَ فَإِذَا احْتَجْتَ إِلَيْهِمْ كَانُوا قَرِيباً مِنْكَ وَ إِنْ أَرَدْتَ بَعْثَهُمْ إِلَي وَجْهٍ مِنْ وُجُوهِكَ كَانُوا لَكَ عُدَّةً وَ لَكِنِّي أَسِيرُ إِلَي مِصْرَ بِنَفْسِي وَ أَهْلِ بَيْتِي وَ أَمَّا مَا أَوْصَيْتَنِي بِهِ مِنَ الرِّفْقِ وَ الْإِحْسَانِ فَاللَّهُ تَعَالَي هُوَ الْمُسْتَعَانُ عَلَي ذَلِكَ .

قَالَ فَخَرَجَ قَيْسٌ فِي سَبْعَةِ نَفَرٍ مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ حَتَّي دَخَلَ مِصْرَ فَصَعِدَ الْمِنْبَرَ وَ أَمَرَ بِكِتَابٍ مَعَهُ يُقْرَأُ عَلَي النَّاسِ فِيهِ :

مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام إِلَي مَنْ بَلَغَهُ كِتَابِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ فَإِنِّي أَحْمَدُ اللَّهَ إِلَيْكُمُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ .

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللَّهَ بِحُسْنِ صُنْعِهِ وَ قَدَرِهِ وَ تَدْبِيرِهِ اخْتَارَ الْإِسْلَامَ دِيناً لِنَفْسِهِ وَ مَلَائِكَتِهِ وَ رُسُلِهِ وَ بَعَثَ بِهِ أَنْبِيَاءَهُ إِلَي عِبَادِهِ فَكَانَ مِمَّا أَكْرَمَ اللَّهُ هَذِهِ الْأُمَّةَ وَ خَصَّهُمْ بِهِ مِنَ الْفَضْلِ أَنْ بَعَثَ مُحَمَّداً صلي الله عليه و آله إِلَيْهِمْ فَعَلَّمَهُمُ الْكِتَابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ السُّنَّةَ وَ الْفَرَائِضَ وَ أَدَّبَهُمْ لِكَيْمَا يَهْتَدُوا وَ جَمَعَهُمْ لِكَيْمَا لَا يَتَفَرَّقُوا وَ زَكَّاهُمْ لِكَيْمَا يَتَطَهَّرُوا فَلَمَّا قَضَي مِنْ ذَلِكَ مَا عَلَيْهِ قَبَضَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ فَعَلَيْهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَ سَلَامُهُ وَ رَحْمَتُهُ وَ رِضْوَانُهُ.

آن هنگام در مصر بود پس زمانی⁭که به⁭سوی عثمان حرکت کردند و او را محاصره کردند او بر کارگزار مصر عبدالله بن سعد بن ابوسرح حمله کرد و او را از آنجا بیرون راند و بر مردم پیش نماز شد پس ابن ابوسرح از مصر خارج شد و بر مرزهای مصر و فلسطین وارد شد و منتظر نتیجه ماجرای عثمان ماند و چون خبر قتل او رسید به معاویه پیوست.

و علی علیه السّلام قیس بن سعید بن عباده را بر مصر گمارد و به او گفت: به⁭سوی مصر برو که تو را بر آن گمارده⁭ام و به⁭سوی پشت مدینه خارج شو معتمدان و هر کسی⁭که دوست داشتی که همراهت باشد را جمع کن تا درحالی⁭که سربازانی داری وارد مصر شوی که این برای دشمن ترسناک⁭تر و برای دوستت عزیزتر است و ان⁭شاءالله هرگاه وارد آن شدی به نیکوکار نیکی کن و بر آن که تردید دارد سخت بگیر و با عامه و خاصه مدارا کن که مدارا خجسته است .

پس قیس گفت: خداوند تو را رحمت کند ای امیرمؤمنان! آنچه فرمودی را دریافتم اما درخصوص سربازان من، آنها را برای تو ترک می⁭کنم که چون به آنها احتیاج داشتی به تو نزدیک باشند و چون قصد کردی آنها را به سمتی گسیل کنی توشه⁭ای برای تو باشند و من خودم و خانواده⁭ام به⁭سوی مصر می⁭روم و درخصوص آنچه⁭که درباره ملاطفت و احسان به من توصیه کردی از خداوند بر آن طلب استعانت می⁭کنم. راوی گوید: قیس با هفت تن از اهل بیتش خارج شد تا اینکه وارد مصر شد، از منبر بالا رفت و به قرائت نامه⁭ای که همراه او بود بر مردم دستور داد:

بسم اللّه الرحمن الرحیم از بنده خدا علی امیر المؤمنین به هر کس از مسلمانان که این فرمان من به او رسد. سلام بر شما. می‌ستایم خداوندی یکتا را که جز او خدایی نیست. اما بعد، خدای تعالی از روی نیکخواهی و حسن تقدیر و تدبیرش اسلام را دین خود و فرشتگانش و رسولانش قرار داد. و برای تبلیغ آن پیامبران را به میان بندگان خویش فرستاد و بندگان برگزیده خود را ویژه امر رسالت گردانید. یکی از مواردی که خدای عزّ و جلّ مردم را بنواخت و فضیلت خویش ارزانی داشت این بود که محمد صلی اللّه علیه و آله را به سوی ایشان مبعوث داشت. محمد آنان را کتاب و حکمت و سنت و فرایض آموخت. و تا مگر هدایت شوند تأدیب کرد و تا پراکنده نشوند، متحد ساخت و تا از آلایشها پاک گردند جسم و جانشان تزکیه نمود. چون این وظایف به پایان برد، جانش بگرفت و به نزد خود برد. درود و سلام و بخشایش و خشنودی خدا نصیب او باد که او ستوده و صاحب مجد وعظمت است.

ثُمَّ إِنَّ الْمُسْلِمِينَ مِنْ بَعْدِهِ اسْتَخْلَفُوا أَمِيرَيْنِ مِنْهُمْ صَالِحَيْنِ أَحْيَيَا السِّيرَةَ وَ لَمْ يَعْدُوَا السُّنَّةَ ثُمَّ تَوَفَّيَا فَوُلِّيَ بَعْدَهُمَا مَنْ أَحْدَثَ أَحْدَاثاً فَوَجَدَتِ الْأُمَّةُ عَلَيْهِ مَقَالًا فَقَالُوا ثُمَّ نَقَمُوا عَلَيْهِ فَغَيَّرُوا ثُمَّ جَاءُونِي فَبَايَعُونِي وَ أَنَا أَسْتَهْدِي اللَّهَ لِلْهُدَي وَ أَسْتَعِينُهُ عَلَي التَّقْوَي .

أَلَا وَ إِنَّ لَكُمْ عَلَيْنَا الْعَمَلَ بِكِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ رَسُولِهِ وَ الْقِيَامِ بِحَقِّهِ وَ النُّصْحِ لَكُمْ بِالْغَيْبِ وَ اللَّهُ الْمُسْتَعانُ وَ حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ .

وَ قَدْ بَعَثْتُ لَكُمْ قَيْسَ بْنَ سَعْدٍ الْأَنْصَارِيَّ أَمِيراً فَوَازِرُوهُ وَ أَعِينُوهُ عَلَي الْحَقِّ وَ قَدْ أَمَرْتُهُ بِالْإِحْسَانِ إِلَي مُحْسِنِكُمْ وَ الشِّدَّةِ عَلَي مُرِيبِكُمْ وَ الرِّفْقِ بِعَوَامِّكُمْ وَ خَوَاصِّكُمْ وَ هُوَ مِمَّنْ أَرْضَي هَدْيَهُ وَ أَرْجُو صَلَاحَهُ وَ نُصْحَهُ نَسْأَلُ اللَّهَ لَنَا وَ لَكُمْ عَمَلًا زَاكِياً وَ ثَوَاباً جَزِيلًا وَ رَحْمَةً وَاسِعَةً وَ السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ .

وَ كَتَبَ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي رَافِعٍ فِي صَفَرٍ سَنَةَ سِتٍّ وَ ثَلَاثِينَ .

فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ قِرَاءَةِ الْكِتَابِ قَامَ قَيْسٌ خَطِيباً فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ وَ قَالَ :

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي جَاءَ بِالْحَقِّ وَ أَمَاتَ الْبَاطِلَ وَ كَبَتَ الظَّالِمِينَ أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا بَايَعْنَا خَيْرَ مَنْ نَعْلَمُ بَعْدَ نَبِيِّنَا صلي الله عليه و آله فَقُومُوا وَ بَايِعُوا عَلَي كِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِيِّهِ صلي الله عليه و آله فَإِنْ نَحْنُ لَمْ نَعْمَلْ فِيكُمْ بِكِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَلَا بَيْعَةَ لَنَا عَلَيْكُمْ .

فَقَامَ النَّاسُ فَبَايَعُوا وَ اسْتَقَامَتْ مِصْرُ وَ أَعْمَالُهَا لِقَيْسٍ وَ بَعَثَ عَلَيْهَا عُمَّالَهُ إِلَّا أَنَّ قَرْيَةً مِنْهَا قَدْ أَعْظَمَ أَهْلُهَا قَتْلَ عُثْمَانَ وَ بِهَا رَجُلٌ مِنْ بَنِي كِنَانَةَ يُقَالُ لَهُ يَزِيدُ بْنُ الْحَارِثِ فَبَعَثَ إِلَي قَيْسٍ أَنَّا لَا نَأْتِيكَ فَابْعَثْ عُمَّالَكَ فَالْأَرْضُ أَرْضُكَ وَ لَكِنْ أَقِرَّنَا عَلَي حَالِنَا حَتَّي نَنْظُرَ إِلَي مَا يَصِيرُ أَمْرُ النَّاسِ .

وَ وَثَبَ مَسْلَمَةُ بْنُ مَخْلَدٍ الْأَنْصَارِيُّ بِهِ فَنَعَي وَ دَعَا إِلَي الطَّلَبِ بِدَمِ عُثْمَانَ فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ قَيْسٌ وَيْحَكَ أَ عَلَيَّ تَثِبُ وَ اللَّهِ مَا أُحِبُّ أَنَّ لِي مُلْكَ الشَّامِ وَ مِصْرَ وَ أَنِّي قَتَلْتُكَ فَاحْقُنْ دَمَكَ فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ مَسْلَمَةُ أَنِّي كَافٍّ عَنْكَ مَا دُمْتَ أَنْتَ وَالِي

مسلمانان پس از او دو مرد را، جانشینی‌اش دادند. دو مرد صالح که به کتاب خدا عمل می‌کردند و سیرت نیکو داشتند. آن دو از سنت و آیین او تجاوز نکردند. خداوند آن دو را رحمت کناد. از پس آن دو حاکمی آمد که بدعتها آورد و مردم به عیبجویی او زبان گشادند. نخست به زبان گفتند و سپس بر او خشم و کین آشکار کردند و او را بر افکندند و نزد من آمدند و با من بیعت کردند. من از خدا هدایت می‌خواهم و می‌خواهم که مرا در پرهیزگاری یاری دهد. وظیفه ما در برابر شما این است که به کتاب خدا و سنت رسول او عمل کنیم و حق او بگزاریم و نیکخواه شما باشیم. از خدا یاری می‌خواهیم. خدا ما را بس است و بهترین کارساز است.

قیس بن سعد انصاری را به امارت به سوی شما فرستادم. پس یاریش کنید و مددش رسانید در کارهایی که بر مقتضای حق است. او را فرمان داده‌ام به نیکوکار شما نیکی کند و بر آنان که در این امر در تردیدند سخت بگیرد و با عوام و خواص به مدارا رفتار کند. قیس بن سعد از کسانی است که من از ایمان او خشنودم و امیدم بر آن است که این مهم را صالح باشد و جز نیکی و خیر نخواهد. از خداوند برای خود و برای شما عملی پسندیده و پاک و ثوابی فراوان و بخشایشی فراخ خواستارم. و السلام علیکم و رحمة اللّه و برکاته.

عبید اللّه بن ابی رافع در ماه صفر سال سی و شش این نامه را نوشت.

چون قیس از خواندن نامه فارغ شد برخاست و خطبه خواند و خدا را سپاس گفت و او را شکر کرد و گفت:

سپاس از آن خدایی است که حق را آورد و باطل را از بین برد و ظالمان را در هم کوبید ای مردم! بهترین کسی که بعد از پیامبر سراغ داریم با ما بیعت کرده است پس برخیزید و بر کتاب خدا و سنت نبی اش با ما بیعت کنید و اگر ما درباره شما بر اساس کتاب خدا و سنت نبی اش عمل نکنیم بر شما حجتی برای ما نیست.

مردم برخاسته و با او بیعت کردند و مصر استقرار یافت و قیس به اطراف و نواحی مصر عاملانش را فرستاد مگر قریه ای که قتل عثمان را عظیم می‌شمردند، در میان آنها مردی به نام یزید بن حارث بود که به سوی قیس فرستاد: ما نزد تو نمی آییم پس عاملانت را بفرست که زمین زمین توست اما ما را به حال خود واگذار تا ببینیم چه پیش آید. مسلمه بن مخلد انصاری قیام کرد و سوگواری کرد و به خونخواهی عثمان دعوت کرد و قیس به سوی او فرستاد: آیا علیه من قیام می کنی؟ به خدا سوگند من خوش نمی‌دارم ملک مصر و شام برایم باشد و تو را بکشم، پس مراقب خونت باش. - خودت را به کشتن مده - مسلمه جوابش داد: مادامی که تو والی

مِصْرَ .

وَ كَانَ قَيْسٌ ذَا رَأْيٍ وَ جَزْمٍ فَبَعَثَ إِلَي الَّذِينَ اعْتَزَلُوا أَنِّي لَا أُكْرِهُكُمْ عَلَي الْبَيْعَةِ وَ لَكِنِّي أَدَعُكُمْ وَ أَكُفُّ عَنْكُمْ فَهَادَنَهُمْ وَ هَادَنَ مَسْلَمَةُ بْنُ مَخْلَدٍ وَ جَبَي الْخَرَاجَ وَ لَيْسَ أَحَدٌ يُنَازِعُهُ .

قَالَ إِبْرَاهِيمُ وَ خَرَجَ عَلِيٌّ عليه السلام إِلَي الْجَمَلِ وَ قَيْسٌ عَلَي مِصْرَ وَ رَجَعَ إِلَي الْكُوفَةِ مِنَ الْبَصْرَةِ وَ هُوَ بِمَكَانِهِ وَ كَانَ أَثْقَلَ خَلْقِ اللَّهِ عَلَي مُعَاوِيَةَ لِقُرْبِ مِصْرَ وَ أَعْمَالِهَا مِنَ الشَّامِ فَكَتَبَ مُعَاوِيَةُ إِلَي قَيْسٍ وَ عَلِيٌّ عليه السلام يَوْمَئِذٍ بِالْكُوفَةِ قَبْلَ أَنْ يَسِيرَ إِلَي صِفِّينَ مِنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ إِلَي قَيْسِ بْنِ سَعْدٍ سَلَامٌ عَلَيْكَ فَإِنِّي أَحْمَدُ إِلَيْكَ اللَّهَ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّكُمْ إِنْ كُنْتُمْ نَقَمْتُمْ عَلَي عُثْمَانَ فِي أَثَرَةٍ رَأَيْتُمُوهَا أَوْ ضَرْبَةِ سَوْطٍ رَأَيْتُمُوهُ ضَرَبَهَا أَوْ فِي شَتْمِهِ أَوْ تَمْيِيزِهِ أَحَداً أَوْ فِي اسْتِعْمَالِهِ الْفِتْيَانَ مِنْ أَهْلِهِ فَإِنَّكُمْ قَدْ عَلِمْتُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّ دَمَهُ لَمْ يَحِلَّ لَكُمْ بِذَلِكَ فَقَدْ رَكِبْتُمْ عَظِيماً مِنَ الْأَمْرِ وَ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدّاً فَتُبْ يَا قَيْسُ إِلَي رَبِّكَ إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُجْلِبِينَ عَلَي عُثْمَانَ إِنْ كَانَتِ التَّوْبَةُ قَبْلَ الْمَوْتِ تُغْنِي شَيْئاً وَ أَمَّا صَاحِبُكَ فَقَدِ اسْتَيْقَنَّا أَنَّهُ أَغْرَي النَّاسَ بِهِ وَ حَمَلَهُمْ عَلَي قَتْلِهِ حَتَّي قَتَلُوهُ وَ أَنَّهُ لَمْ يَسْلَمْ مِنْ دَمِهِ عِظَمُ قَوْمِكَ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ يَا قَيْسُ أَنْ تَكُونَ مِمَّنْ يَطْلُبُ بِدَمِ عُثْمَانَ فَافْعَلْ وَ بَايِعْنَا عَلَي عَلِيٍّ فِي أَمْرِنَا هَذَا وَ لَكَ سُلْطَانُ الْعِرَاقَيْنِ إِنْ أَنَا ظَفِرْتُ مَا بَقِيتُ وَ لِمَنْ أَحْبَبْتَ مِنْ أَهْلِ بَيْتِكَ سُلْطَانُ الْحِجَازِ مَا دَامَ لِي سُلْطَانٌ وَ سَلْنِي مِنْ غَيْرِ هَذَا تُجَبْ مِمَّا تُحِبُّ فَإِنَّكَ لَا تَسْأَلُنِي مِنْ شَيْ‌ءٍ إِلَّا أُوتِيتَهُ وَ اكْتُبْ إِلَيَّ بِرَأْيِكَ فِيمَا كَتَبْتُ إِلَيْكَ وَ السَّلَامُ .

فَكَتَبَ إِلَيْهِ قَيْسٌ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ وَصَلَ إِلَيَّ كِتَابُكَ وَ فَهِمْتُ الَّذِي ذَكَرْتَ مِنْ أَمْرِ عُثْمَانَ وَ ذَلِكَ أَمْرٌ لَمْ أُقَارِبْهُ وَ ذَكَرْتَ أَنَّ صَاحِبِي هُوَ الَّذِي أَغْرَي النَّاسَ بِعُثْمَانَ وَ دَسَّهُمْ إِلَيْهِ حَتَّي قَتَلُوهُ وَ هَذَا أَمْرٌ لَمْ أَطَّلِعْ عَلَيْهِ وَ ذَكَرْتَ لِي أَنَّ عِظَمَ عَشِيرَتِي لَمْ تَسْلَمْ مِنْ دَمِ عُثْمَانَ فَلَعَمْرِي إِنَّ أَوْلَي النَّاسِ كَانَ فِي أَمْرِهِ عَشِيرَتِي .

وَ أَمَّا مَا سَأَلْتَنِي مِنْ مُبَايَعَتِكَ عَلَي الطَّلَبِ بِدَمِهِ وَ مَا عَرَضْتَهُ عَلَيَّ فَقَدْ فَهِمْتُهُ

مصر می‌باشی من از تو دست می کشم .

و قیس، عاقل و دور اندیش بود به کسانی که کنار کشیدند سفارش داد من شما را به بیعت مجبور نمی‌کنم اما شما را رها می کنم و از شما دست می کشم و با آنان ترک مخاصمه کرد و مسلمه بن مخلّد نیز چنین کرد و خراج را جمع کرد در حالی کسی با او ستیز نمی کرد.

ابراهیم گوید: درحالی که قیس بر مصر بود علی علیه السلام به قصد جمل خارج شد و از مصر به کوفه بازگشت و قیس هنوز در جای خویش بود و به جهت نزدیکی مصر و نواحی آن به شام، سنگین ترین خلق خدا برای معاویه بود. پس معاویه برای قیس نامه نوشت و علی در آن روز در کوفه بود قبل از اینکه به سوی صفین حرکت کند: از معاویه بن ابی سفیان به قیس بن سعد سلام بر شما! من در حضور شما خدایی را حمد می گویم که خدایی غیر از او نیست: اما بعد اگر از عثمان کینه گرفتید به خاطر خودکامگی که در پیش گرفت و یا ضربه تازیانه ای که دیدید زد یا در ناسزایش یا تبعیض قائل شدن نسبت به کسی یا در به کار گماشتن جوانانی از خویشان خود، اما دانستید اگر می دانستید که خونش با این چیزها برای شما حلال نمی شود؛ شما مرتکب گناه بزرگی شدید و امر ناپسندی را آوردید. پس یا قیس به خدایت توبه کن - اگر از گیرندگان خون (قاتلان) عثمان بودی، اگر توبه قبل از مرگ فایده ای داشته باشد. و امّا دوست تو، ما یقین داریم که خلایق را به قتل عثمان تحریک نموده بر او تشویق کرده است تا اینکه او را کشتند و اغلب قومت از خون او بری نیستند. پس ای قیس! اگر توانستی از خواستاران خون عثمان باشی چنین کن و در این خصوص علیه علی با ما بیعت کن اگر من مظفّر باشم سلطنت عراقین برای تو و برای هر یک از خوانواده ات که دوست داشتی سلطنت حجاز را می دهم تا زمانی که قدرت از آن من باشد و غیر از این را از من بخواه که به تو عطا می کنم که تو چیزی از من نمی خواهی مگر اینکه عطایت می کنم؛ پس در نامه ای که برایم می نویسی نظرت را بنویس و السلام.

چون نامه به قیس رسید نوشت: اما بعد نامه‌ات رسید و فهمیدم آنچه را که از امر عثمان بیان کرده ای این امریست که من از آن بی خبرم و امّا آنچه نوشته ای که صاحبم خلق را اغرا کرد و آنها را علیه او تحریک کرد تا اینکه او را کشتند از آن هم بی خبرم و گفته ای که اغلب عشیره ام از خون عثمان مبرا نیستند به جانم سوگند سزاوارترین مردم درباره امر او عشیره من هستند.

وَ هَذَا أَمْرٌ لِي فِيهِ نَظَرٌ وَ فِكْرٌ وَ لَيْسَ هَذَا مِمَّا يُعَجَّلُ إِلَي مِثْلِهِ وَ أَنَا كَافٍّ عَنْكَ وَ لَيْسَ يَأْتِيكَ مِنْ قِبَلِي شَيْ‌ءٌ تَكْرَهُهُ حَتَّي تَرَي وَ نَرَي إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَي وَ السَّلَامُ عَلَيْكَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ .

فَلَمَّا قَرَأَ مُعَاوِيَةُ كِتَابَهُ لَمْ يَرَهُ إِلَّا مُقَارِباً مُبَاعِداً وَ لَمْ يَأْمَنْ أَنْ يَكُونَ مُخَادِعاً مُكَايِداً فَكَتَبَ إِلَيْهِ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ قَرَأْتُ كِتَابَكَ فَلَمْ أَرَكَ تَدْنُو فَأَعِدُكَ سِلْماً وَ لَمْ أَرَكَ تَتَبَاعَدُ فَأَعِدُكَ حَرْباً أَرَاكَ كَخَيْلِ الْحَرُونِ وَ لَيْسَ مِثْلِي مَنْ يُصَانَعُ بِالْخَدَائِعِ وَ لَا يُخْدَعُ بِالْمَكَايِدِ وَ مَعَهُ عَدَدُ الرِّجَالِ وَ أَعِنَّةُ الْخَيْلِ فَإِنْ قَبِلْتَ الَّذِي عَرَضْتُ عَلَيْكَ فَلَكَ مَا أَعْطَيْتُكَ وَ إِنْ أَنْتَ لَمْ تَفْعَلْ مَلَأْتُ مِصْرَ عَلَيْكَ خَيْلًا وَ رِجَالًا وَ السَّلَامُ .

فَلَمَّا قَرَأَ قَيْسٌ كِتَابَهُ وَ عَلِمَ أَنَّهُ لَا يَقْبَلُ مِنْهُ الْمُدَافَعَةَ وَ الْمُطَاوَلَةَ أَظْهَرَ لَهُ مَا فِي نَفْسِهِ .

فَكَتَبَ إِلَيْهِ مِنْ قَيْسِ بْنِ سَعْدٍ إِلَي مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ أَمَّا بَعْدُ فَالْعَجَبُ مِنِ اسْتِسْقَاطِكَ رَأْيِي وَ الطَّمَعِ فِي أَنْ تَسُومَنِي لَا أَبَا لِغَيْرِكَ الْخُرُوجَ مِنْ طَاعَةِ أَوْلَي النَّاسِ بِالْأَمْرِ وَ أَقْوَلِهِمْ بِالْحَقِّ وَ أَهْدَاهُمْ سَبِيلًا وَ أَقْرَبِهِمْ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَسِيلَةً وَ تَأْمُرُنِي بِالدُّخُولِ فِي طَاعَتِكَ طَاعَةِ أَبْعَدِ النَّاسِ مِنْ هَذَا الْأَمْرِ وَ أَقْوَلِهِمْ بِالزُّورِ وَ أَضَلِّهِمْ سَبِيلًا وَ أَدْنَاهُمْ ⁽¹⁾مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَسِيلَةً وَ لَدَيْكَ قَوْمٌ ضَالُّونَ مُضِلُّونَ طَوَاغِيتُ مِنْ طَوَاغِيتِ إِبْلِيسَ .

وَ أَمَّا قَوْلُكَ أَنَّكَ تَمْلَأُ عَلَيَّ مِصْرَ خَيْلًا وَ رِجَالًا فَلَئِنْ لَمْ أَشْغَلْكَ عَنْ ذَلِكَ حَتَّي يَكُونَ مِنْكَ أَنَّكَ ذُو جِدٍّ وَ السَّلَامُ .

فَلَمَّا أَتَي مُعَاوِيَةَ كِتَابُ قَيْسٍ آيَسَ مِنْهُ وَ ثَقُلَ مَكَانُهُ عَلَيْهِ وَ كَانَ أَنْ يَكُونَ مَكَانَهُ غَيْرُهُ أَعْجَبَ إِلَيْهِ لِمَا يَعْلَمُ مِنْ قُوَّتِهِ وَ بَأْسِهِ وَ نَجْدَتِهِ فَاشْتَدَّ أَمْرُهُ عَلَي مُعَاوِيَةَ فَأَظْهَرَ لِلنَّاسِ أَنَّ قَيْساً قَدْ بَايَعَكُمْ فَادْعُوا اللَّهَ لَهُ وَ قَرَأَ عَلَيْهِمْ كِتَابَهُ الَّذِي لَانَ

و این امری است که نیازمند تأمل و فکری است و از مواردی نیست که در آن شتاب شود و من از تو خودداری می‌کنم و از جانب من چیزی به تو نمی‌رسد که ناپسند شماری، تا اینکه تو و ما ببینیم که چه پیش آید، ان شاء الله تعالی و درود، رحمت و برکات خدا بر تو باد.

زمانی که معاویه نامه او را دید، او را نزدیک‌شونده و دورشونده دید و ایمن از این نشد که حیله‌گر نیرنگ‌باز باشد، پس برایش نوشت: اما بعد، نامه‌ات را خواندم پس تو را نمی‌بینم که نزدیک شوی، پس تو را خواهان صلح بدانم و نمی‌بینم که دور شوی تا خواهان جنگ بدانم، بلکه تو را مانند اسب خیره سری می‌بینم و من کسی نیستم که بتوان او را با این نیرنگ ها فریب داد و او با این خدعه ها فریب نمی خورد درحالی که سپاهی از پیاده و سواره دارد، پس اگر آنچه که بر تو عرضه کردم را پذیرفتی، آنچه که به تو عطا می‌کنم از آن توست و اگر چنین نکنی، مصر را با سواران و پیادگان جنگجو پر می‌کنم، والسلام.

زمانی که قیس نامه را خواند و دریافت که او دفع الوقت و سردواندن را از وی نمی‌پذیرد، آنچه در دل داشت را بر او آشکار کرد. پس برایش نوشت:

از قیس بن سعد به معاویه بن ابوسفیان، اما بعد، در شگفتم که رأی مرا ناچیز می‌شماری و می‌خواهی فریبم دهی و بر آن سری که مرا واداری که از اطاعت مردی که از هر کس دیگر به خلافت شایسته‌تر است و بیش از همه سخن حق بر زبان اوست و به راه هدایت می‌رود و به رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله از همه نزدیک‌تر است، بیرون آیم و به اطاعت تو گردن نهم یعنی به اطاعت کسی درآیم که از همه مردم به امر خلافت ناسزاوارتر است و بیش از همه دروغ می‌گوید و از همه گمراهتر است و از رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله دورتر. در کنار تو قومی هستند خود گمراه و گمراه کننده دیگران و همه یاران طغیانگر ابلیس. اما اینکه نوشته بودی که مصر را پر از سواره و پیاده می‌کنی، تو را از این اقدام بازندارم، اکنون بخت خویش بیازمای .

هنگامی که نامه قیس بن سعد به معاویه رسید، از او نومید شد و بودن قیس در مصر بر او گران آمد. زیرا هر کس دیگر جز او در مصر می‌بود برای معاویه بهتر بود. زیرا معاویه دلیری و رزم‌آوری او می‌شناخت. از این رو به مردم چنین نمود که قیس بن سعد از آنان متابعت می‌کند، پس در حق او دعا کنید. آن‌گاه، نامه نخست قیس را که اندکی در آن نرمش نشان داده بود

1) كذا في أصلي و في شرح نهج البلاغة: و أدناهم. و في طبعة سابقة: و أنآهم. و في الغارات و الطبريّ: و أبعدهم.

فِيهِ وَ قَارَبَهُ وَ اخْتَلَقَ كِتَاباً نَسَبَهُ إِلَي قَيْسٍ فَقَرَأَهُ عَلَي أَهْلِ الشَّامِ .

فَشَاعَ فِي الشَّامِ كُلِّهَا أَنَّ قَيْساً صَالَحَ مُعَاوِيَةَ وَ أَتَتْ عُيُونُ عَلِيٍّ عليه السلام إِلَيْهِ بِذَلِكَ فَأَعْظَمَهُ وَ أَكْبَرَهُ وَ تَعَجَّبَ لَهُ وَ دَعَا ابْنَيْهِ حَسَناً وَ حُسَيْناً وَ ابْنَهُ مُحَمَّداً وَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جَعْفَرٍ فَأَعْلَمَهُمْ بِذَلِكَ وَ قَالَ مَا رَأْيُكُمْ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ دَعْ مَا يُرِيبُكَ إِلَي مَا لَا يُرِيبُكَ اعْزِلْ قَيْساً مِنْ مِصْرَ قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام وَ اللَّهِ إِنِّي غَيْرُ مُصَدِّقٍ بِهَذَا عَلَي قَيْسٍ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ اعْزِلْهُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَإِنْ كَانَ حَقّاً مَا قَدْ قِيلَ لَا يَعْتَزِلُكَ إِنْ عَزَلْتَهُ .

قَالَ فَإِنَّهُمْ لَكَذَلِكَ إِذْ جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ قَيْسِ بْنِ سَعْدٍ وَ فِيهِ :

أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أُخْبِرُكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَكْرَمَكَ اللَّهُ وَ أَعَزَّكَ أَنَّ قِبَلِي رِجَالًا مُعْتَزِلِينَ سَأَلُونِي أَنْ أَكُفَّ عَنْهُمْ وَ أَدَعَهُمْ عَلَي حَالِهِمْ حَتَّي يَسْتَقِيمَ أَمْرُ النَّاسِ وَ تَرَي وَ يَرَوْنَ وَ قَدْ رَأَيْتُ أَنْ أَكُفَّ عَنْهُمْ وَ لَا أَعْجَلَ بِحَرْبِهِمْ وَ أَنْ أَتَأَلَّفَهُمْ فِيمَا بَيْنَ ذَلِكَ لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يُقْبِلَ بِقُلُوبِهِمْ وَ يُفَرِّقَهُمْ عَنْ ضَلَالَتِهِمْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ وَ السَّلَامُ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّكَ إِنْ أَطَعْتَهُ فِي تَرْكِهِمْ وَ اعْتِزَالِهِمْ اسْتَسْرَي الْأَمْرُ وَ تَفَاقَمَتِ الْفِتْنَةُ وَ قَعَدَ عَنْ بَيْعَتِكَ كَثِيرٌ مِمَّنْ تُرِيدُهُ عَلَي الدُّخُولِ فِيهَا وَ لَكِنْ مُرْهُ بِقِتَالِهِمْ فَكَتَبَ إِلَيْهِ .

أَمَّا بَعْدُ فَسِرْ إِلَي الْقَوْمِ الَّذِينَ ذَكَرْتَ فَإِنْ دَخَلُوا فِيمَا دَخَلَ فِيهِ الْمُسْلِمُونَ وَ إِلَّا فَنَاجِزْهُمْ وَ السَّلَامُ .

فَلَمَّا أَتَي هَذَا الْكِتَابُ قَيْساً فَقَرَأَهُ لَمْ يَتَمَالَكْ أَنْ كَتَبَ إِلَيْهِ :

أَمَّا بَعْدُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَالْعَجَبُ لَكَ تَأْمُرُنِي بِقِتَالِ قَوْمٍ كَافِّينَ عَنْكَ لَمْ يُمِدُّوا يَداً لِلْفِتْنَةِ وَ لَا أَرْصَدُوا لَهَا فَأَطِعْنِي يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَ كُفَّ عَنْهُمْ فَإِنَّ الرَّأْيَ تَرْكُهُمْ وَ السَّلَامُ .

فَلَمَّا أَتَاهُ الْكِتَابُ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ ابْعَثْ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ إِلَي مِصْرَ وَ اعْزِلْ قَيْساً فَبَلَغَنِي وَ اللَّهِ أَنَّ قَيْساً يَقُولُ إِنَّ سُلْطَاناً لَا يَتِمُّ إِلَّا بِقَتْلِ مَسْلَمَةَ بْنِ مَخْلَدٍ لَسُلْطَانُ سَوْءٍ وَ اللَّهِ مَا أُحِبُّ أَنَّ لِي سُلْطَانَ الشَّامِ مَعَ سُلْطَانِ مِصْرَ وَ أَنِّي قَتَلْتُ ابْنَ مَخْلَدٍ.

برای مردم بر خواند و سپس نامه‌ای از زبان قیس بن سعد جعل کرد و آن را بر شامیان خواند. در میان شامیان شایع شد که قیس با معاویه صلح کرده است و مخبران علی علیه السلام خبر آن را نزد علی علیه السلام آوردند. او آن را بزرگ، عجیب و شگفت دانست و پسرانش حسن، حسین و پسرش محمد و عبدالله بن جعفر را خواند و آنها را از آن ماجرا آگاه کرد و فرمود: نظرتان چیست؟ عبدالله بن جعفر گفت: آنچه که تو را به تردید می‌اندازد را به قصد آنچه که به تردید نمی‌اندازد، رها کن، قیس را از مصر عزل کن. علی علیه السلام فرمود: به خدا سوگند، من این را بر قیس تصدیق نمی‌کنم. عبدالله گفت: امیرمؤمنان او را عزل کن، اگر آنچه گفته شده حق باشد، اگر او را عزل کنی برای عزل تو فرصت نمی یابد.

راوی ادامه داد: آنها چنین بودند تا اینکه نامه‌ای از قیس بن سعد به آنان رسید و در آن آمده بود: اما بعد، یا امیرمؤمنان که خداوند تو را گرامی و عزیز کند، به تو خبر می‌دهم که در اطراف من کسانی هستند که اعتزال نموده‌اند و خواسته‌اند که با ایشان کار نداشته باشم و به حال خودشان واگذارم تا امر مردم مستقیم شود و من در حقشان صلاح می‌بینم که از آنان دست نگه دارم و در جنگ با آنان عجول نباشم و در این فاصله با آنان انس بگیرم، شاید با صفای قلب اقبال نمایند و از گمراهی‌شان دست بکشند. ان شاءالله، والسلام. عبدالله بن جعفر گفت: یا امیرمؤمنین، تو اگر در رها کردن و اعتزال آنان از او پیروی کنی، امر وخیم‌تر می‌شود و فتنه برپا می شود و بسیاری از کسانی که خواهان ورود در بیعتت هستند، از بیعت باز می‌نشینند، بلکه به جنگ با آنها امر بفرما. پس امام برای او نوشت: اما بعد، به‌سوی قومی که ذکر کردی حرکت کن یا در آنچه که مسلمانان داخل شده‌اند، داخل می‌شوند و درغیر این‌صورت با آنها ستیز کن، والسلام .

زمانی که این نامه به قیس رسید و آن را خواند، نتوانست خودداری کند جز اینکه برای او نوشت: امیرمؤمنان شگفتا از تو، مرا به جنگ جماعتی که از تو خودداری کرده‌اند و دست به فتنه نزده‌اند و در کمین آن نیستند امر می‌فرمایی، یا امیرمؤمنان در آن از من پیروی کن و از آنها دست نگه‌دار که صلاح، ترک آنهاست، والسلام.

زمانی که این نامه به او رسید، عبدالله بن جعفر گفت: یا امیرمؤمنان، محمد بن ابوبکر را به‌سوی مصر بفرست و قیس را عزل کن که به خدا سوگند به من خبر رسیده است که قیس می‌گوید: سلطنتی که جز با مرگ مسلمه بن مخلد کامل نشود، سلطنت ناستوده ای است. به خدا سوگند دوست ندارم که سلطنت شام به همراه سلطنت مصر از آن من باشد، درحالی که ابن مخلد را کشته باشم.

وَ كَانَ عَبْدُ اللَّهِ أَخَا مُحَمَّدٍ لِأُمِّهِ وَ كَانَ يُحِبُّ أَنْ يَكُونَ لَهُ إِمْرَةٌ وَ سُلْطَانٌ .

فَاسْتَعْمَلَ عَلِيٌّ عليه السلام مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ عَلَي مِصْرَ لِمَحَبَّتِهِ لَهُ وَ لِهَوَي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ أَخِيهِ فِيهِ وَ كَتَبَ مَعَهُ كِتَاباً إِلَي أَهْلِ مِصْرَ .

فَسَارَ حَتَّي قَدِمَهَا فَقَالَ لَهُ قَيْسٌ مَا بَالُ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام مَا غَيَّرَهُ فَغَضِبَ وَ خَرَجَ عَنْهَا مُقْبِلًا إِلَي الْمَدِينَةِ وَ لَمْ يَمْضِ إِلَي عَلِيٍّ عليه السلام بِالْكُوفَةِ .

فَلَمَّا قَدِمَ الْمَدِينَةَ جَاءَهُ حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ شَامِتاً بِهِ وَ كَانَ عُثْمَانِيّاً فَقَالَ لَهُ نَزَعَكَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَ قَدْ قَتَلْتَ عُثْمَانَ فَبَقِيَ عَلَيْكَ الْإِثْمُ وَ لَمْ يُحْسِنْ لَكَ الشُّكْرَ فَزَجَرَهُ قَيْسٌ وَ قَالَ يَا أَعْمَي الْقَلْبِ يَا أَعْمَي الْبَصَرِ وَ اللَّهِ لَوْ لَا أَنْ أُلْقِيَ بَيْنِي وَ بَيْنَ رَهْطِكَ حَرْباً لَضَرَبْتُ عُنُقَكَ ثُمَّ أَخْرَجَهُ مِنْ عِنْدِهِ ثُمَّ إِنَّ قَيْساً وَ سَهْلَ بْنَ حُنَيْفٍ خَرَجَا حَتَّي قَدِمَا عَلَي عَلِيٍّ عليه السلام الْكُوفَةَ فَخَبَّرَهُ قَيْسٌ الْخَبَرَ وَ مَا كَانَ بِمِصْرَ فَصَدَّقَهُ وَ شَهِدَ مَعَ عَلِيٍّ عليه السلام بِصِفِّينَ هُوَ وَ سَهْلُ بْنُ حُنَيْفٍ وَ كَانَ قَيْسٌ طُوَالًا أَطْوَلَ النَّاسِ وَ أَمَدَّهُمْ قَامَةً وَ كَانَ سِنَاطاً ⁽¹⁾أَصْلَعَ شُجَاعاً مُجَرَّباً مُنَاصِحاً لِعَلِيٍّ عليه السلام وَ لِوُلْدِهِ وَ لَمْ يَزَلْ عَلَي ذَلِكَ إِلَي أَنْ مَاتَ .

أَقُولُ هَذِهِ الْأَخْبَارُ مُخْتَصَرٌ مِمَّا وَجَدْتُهُ فِي كِتَابِ الْغَارَاتِ وَ قَالَ فِيهِ :

وَ كَانَ قَيْسٌ عَامِلًا لِعَلِيٍّ عليه السلام عَلَي مِصْرَ فَجَعَلَ مُعَاوِيَةُ يَقُولُ لَا تَسُبُّوا قَيْساً فَإِنَّهُ مَعَنَا فَبَلَغَ ذَلِكَ عَلِيّاً فَعَزَلَهُ وَ أَتَي الْمَدِينَةَ فَجَعَلَ النَّاسُ يُغْرُونَهُ وَ يَقُولُونَ لَهُ نَصَحْتَ فَعَزَلَكَ .

فَلَحِقَ بِعَلِيٍّ عليه السلام .

وَ بَايَعَهُ اثْنَا عَشَرَ أَلْفاً عَلَي الْمَوْتِ بَعْدَ مَا أُصِيبَ عَلِيٌّ عليه السلام وَ صَالَحَ الْحَسَنُ مُعَاوِيَةَ ⁽²⁾فَقَالَ لَهُمْ قَيْسٌ إِنْ شِئْتُمْ دَخَلْتُمْ فِيمَا دَخَلَ فِيهِ النَّاسُ فَبَايَعَهُ مَنْ مَعَهُ إِلَّا خثيمة [خَيْثَمَةَ] الضَّبِّيَ.

و عبدالله برادر مادری محمد بود و دوست داشت که امارت و سلطنتی برای او باشد.

پس علی علیه السّلام، محمد بن ابوبکر را به‌جهت علاقه به او و علاقه عبدالله بن جعفر برای برادرش درباره آن بر مصر گمارد، و امام همراه او نامه‌ای برای مردم مصر نوشت.

او حرکت کرد تا وارد مصر شد و قیس به او گفت: امیرمؤمنان را چه شده، چه چیزی او را تغییر داده است و خشمگین شد و به قصد مدینه از آن خارج شد و به کوفه نزد علی علیه السلام نرفت.

زمانی که وارد مدینه شد، حسان بن ثابت که عثمانی بود، ناسزاگویان نزد او آمد و به او گفت: علی بن ابی‌طالب تو را عزل کرد و تو عثمان را کشتی و گناه بر تو باقی است و شکر برای تو نیکو صورت نگرفته است. قیس او را زجر کرد و گفت: ای کور دل کور چشم، به خدا سوگند، اگر میان قبیله‌ام و قبیله تو جنگ نیافکنم، تو را می‌کشم و بیرونش کرد. سپس قیس و سهل بن حنیف خارج شدند تا نزد علی در کوفه رفتند و قیس، اخبار و آنچه که در مصر بود را به او خبر داد و او تصدیقش کرد و او و سهل بن حنیف همراه علی علیه السلام در صفین شرکت کردند و او از نظر قامت، بلندترین قامت و بی‌ریش، طاس، شجاع، کارآزموده و مخلص علی علیه السلام و پسر او بود و پیوسته بر این حال بود تا اینکه وفات کرد.

می‌گویم: این اخبار مختصری از چیزی است که در کتاب غارات یافتم و در آن گوید: و قیس عامل علی علیه السلام بر مصر بود و معاویه می‌گفت: قیس را ناسزا نگویید که او با ماست و این به علی رسید و او عزلش کرد و به مدینه آمد و مردم او را تحریک می‌کردند و به او می‌گفتند: خلوص ورزیدی و عزلت کرد. پس به علی علیه السّلام پیوست. و دوازده هزار نفر بر مرگ با او بیعت کردند. بعد از اینکه علی وفات یافت و حسن با معاویه صلح کرد، قیس به آنان گفت: اگر خواستید در آنچه که مردم وارد شدند، وارد شوید. پس کسانی که همراه او بودند با او بیعت کردند جز خثیمه ضبی.

1) السناط- بكسر السين و ضمه-: الكوسج الذي لا لحية له أصلا، أو الخفيف العارض و لم يبلغ حدّ الكوسج أو من لحيته في الذقن و ما بالعارض شي‌ء.

2) ما بين المعقوفين زيادة يستدعيها السياق. و في الأصل: و أصيب عليا.

وَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ- كَانَ قَيْسُ بْنُ سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ مَعَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام عَلَي مُقَدِّمَتِهِ وَ مَعَهُ خَمْسَةُ آلَافٍ قَدْ حَلَقُوا رُءُوسَهُمْ.

أَقُولُ وَجَدْتُ فِي بَعْضِ الْكُتُبِ أَنَّ عَزْلَ قَيْسٍ عَنْ مِصْرَ مِمَّا غَلَبَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أَصْحَابُهُ وَ اضْطَرُّوهُ إِلَي ذَلِكَ وَ لَمْ يَكُنْ هَذَا رَأْيَهُ كَالتَّحْكِيمِ وَ لَعَلَّهُ أَظْهَرُ وَ أَصْوَبُ ⁽¹⁾

و رواه أيضا ابن أبي شيبة المتوفي عام: 230 في كتاب المصنّف: ج 11/ الورق 205/ ب/.

ثُمَّ قَالَ إِبْرَاهِيمُ وَ كَانَ عَهْدُ عَلِيٍّ عليه السلام إِلَي مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ :

هَذَا مَا عَهِدَ عَبْدُ اللَّهِ عَلِيٌّ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ إِلَي مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ حِينَ وَلَّاهُ مِصْرَ أَمَرَهُ بِتَقْوَي اللَّهِ فِي السِّرِّ وَ الْعَلَانِيَةِ وَ خَوْفِ اللَّهِ تَعَالَي فِي الْمَغِيبِ وَ الْمَشْهَدِ .

وَ أَمَرَهُ بِاللِّينِ عَلَي الْمُسْلِمِ وَ الْغِلْظَةِ عَلَي الْفَاجِرِ وَ بِالْعَدْلِ عَلَي أَهْلِ الذِّمَّةِ وَ بِالْإِنْصَافِ لِلْمَظْلُومِ وَ بِالشِّدَّةِ عَلَي الظَّالِمِ وَ بِالْعَفْوِ عَنِ النَّاسِ وَ بِالْإِحْسَانِ مَا اسْتَطَاعَ وَ اللَّهُ يَجْزِي الْمُحْسِنِينَ وَ يُعَذِّبُ الْمُجْرِمِينَ .

وَ أَمَرَهُ أَنْ يَدْعُوَ مَنْ قِبَلَهُ إِلَي الطَّاعَةِ وَ الْجَمَاعَةِ فَإِنَّ لَهُمْ فِي ذَلِكَ فِي الْعَافِيَةِ وَ عِظَمِ الْمَثُوبَةِ مَا لَا يُقْدَرُ قَدَرُهُ وَ لَا يُعْرَفُ كُنْهُهُ وَ أَمَرَهُ أَنْ يَجْبِيَ خَرَاجَ الْأَرْضِ عَلَي مَا كَانَتْ تُجْبَي عَلَيْهِ مِنْ قَبْلُ لَا يُنْتَقَصُ وَ لَا يُبْتَدَعُ ثُمَّ يَقْسِمَهُ بَيْنَ أَهْلِهِ كَمَا كَانُوا يَقْسِمُونَهُ عَلَيْهِ مِنْ قَبْلُ وَ إِنْ لَمْ تَكُنْ لَهُمْ حَاجَةٌ .

وَ أَمَرَهُ أَنْ يُلِينَ لَهُمْ جَنَاحَهُ وَ أَنْ يُوَاسِيَ بَيْنَهُمْ فِي مَجْلِسِهِ وَ وَجْهِهِ لِيَكُونَ الْقَرِيبُ وَ الْبَعِيدُ عِنْدَهُ فِي الْحَقِّ سَوَاءً وَ أَمَرَهُ أَنْ يَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَ أَنْ يَقُومَ بِالْقِسْطِ وَ أَنْ لَا يَتَّبِعَ الْهَوَي وَ أَنْ لَا يَخَافَ فِي اللَّهِ لَوْمَةَ لَائِمٍ فَإِنَّ اللَّهَ مَعَ مَنِ

و هشام بن عروه از پدرش گوید: قیس بن سعد بن عباده همراه علی بن ابی‌طالب علیه السلام در مقدمه لشکر بود، درحالی که پنج هزار نفر سرتراشیده همراهش بودند.

می‌گویم: در برخی از کتب یافتم که عزل قیس از مصر از مواردی است که اصحاب امیرمؤمنان در آن بر او غلبه یافتند و وی را بر آن مجبور کردند و این مانند تحکیم، نظرش نبود و شاید این بهتر و صحیح‌تر است.⁽²⁾

ابراهیم گوید: و عهدنامه علی به محمد بن ابوبکر این بود: این چیزی است که بنده خدا علی، امیرمؤمنان به محمد بن ابوبکر عهد کرد، زمانی که او را بر مصر ولایت داد و به تقوای خدا در پیدا و پنهان و ترس از خدا در غیاب و حضور امر کرد.

او را به ملایمت با مسلمان و سختی با فاجر و عدل بر اهل ذمه و انصاف برای مظلوم و شدت بر ظالم و عضو مردم، احسان به آنها تا آنجا که توان است، امر کرد که خداوند مسلمانان را جزا می‌دهد و گناهکاران را عذاب می‌کند و به او امر کرد که افرادش را به طاعت و وحدت امر کند که در این کار حسن عاقبت و ثواب بزرگی است که اندازه گرفته نمی‌شود و کنهش شناخته نمی‌شود و به او امر کرد که خراج زمین را بر آن مقداری که قبلا گرفته می‌شد، جمع کند و نه چیزی کم کند و نه چیزی زیاد، سپس آن را بین آنان قسمت کند، چنانکه قبلاً بر اساس آن تقسیم می‌کردند، اگرچه حاجتی نداشته باشند.

و به او امر کرد که با آنان نرمخو باشد و در مجلس و توجه‌اش بین آنان برابری ایجاد کند تا نزدیک و دور در حق در نظرش برابر باشند و به او امر کرد که بین مردم به حق حکم کند و عدالت را برپا کند و از هوی پیروی نکند و در راه خدا از نکوهش نکوهش‌گر بیم نداشته باشد که خداوند با کسی است که از

1) 720-أقول: و بمثل ما أفاده قدّس سرّه رواه ابن سيرين كما رواه بسنده عنه البلاذري في الحديث: 466 من ترجمة أمير المؤمنين عليه السلام من كتاب أنساب الأشراف: ج 1، ص 407، و في ط 1: ج 2 ص 405 ط بيروت.

2) . نظیر آنچه که وی روایت کرد را انب سیرین نیز روایت کرد چنانکه بلاذری نیز از او در حدیث 466 از زندگی امیر مؤمنان علیه السلام از کتاب انساب الأشراف: ج1، ص 407، و در چاپ اول: ج2، ص 405 چاپ بیروت روایت کرد و ابن ابی شیبه متوفی در سال 230 نیز آن را در کتاب مصنف: ج11/ ورق 205/ ب/ روایت کرد.

اتَّقَاهُ وَ آثَرَ طَاعَتَهُ وَ أَمَرَهُ عَلَي مَنْ سِوَاهُ .

وَ كَتَبَ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي رَافِعٍ مَوْلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِغُرَّةِ شَهْرِ رَمَضَانَ سَنَةَ سِتٍّ وَ ثَلَاثِينَ.

أَقُولُ رَوَي الْحَسَنُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ شُعْبَةَ فِي تُحَفِ الْعُقُولِ هَذَا الْعَهْدَ نَحْواً مِمَّا ذُكِرَ ⁽¹⁾

و رواه أيضا الشيخ الطوسيّ رضوان اللّه عليه في الحديث الأخير من المجلس الأول من أماليه ص 16، و في ط بيروت ص 24.

ثُمَّ قَالَ إِبْرَاهِيمُ ثُمَّ قَامَ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ خَطِيباً فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ وَ قَالَ أَمَّا بَعْدُ فَالْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا وَ إِيَّاكُمْ لِمَا اخْتُلِفَ فِيهِ مِنَ الْحَقِّ وَ بَصَّرَنَا وَ إِيَّاكُمْ كَثِيراً مِمَّا عَمِيَ عَنْهُ الْجَاهِلُونَ أَلَا وَ إِنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَلَّانِي أُمُورَكُمْ وَ عَهِدَ إِلَيَّ بِمَا سَمِعْتُمْ وَ أَوْصَانِي بِكَثِيرٍ مِنْهُ مُشَافَهَةً وَ لَنْ آلُوكُمْ جُهْداً مَا اسْتَطَعْتُ وَ ما تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَ إِلَيْهِ أُنِيبُ فَإِنْ يَكُنْ مَا تَرَوْنَ مِنْ آثَارِي وَ أَعْمَالِي طَاعَةً لِلَّهِ وَ تَقْوًي فَاحْمَدُوا اللَّهَ عَلَي مَا كَانَ مِنْ ذَلِكَ فَإِنَّهُ هُوَ الْهَادِي إِلَيْهِ وَ إِنْ رَأَيْتُمْ مِنْ ذَلِكَ عَمَلًا بِغَيْرِ الْحَقِّ فَارْفَعُوهُ إِلَيَّ وَ عَاتِبُونِي عَلَيْهِ فَإِنِّي بِذَلِكَ أَسْعَدُ وَ أَنْتُمْ بِذَلِكَ مَأْجُورُونَ وَفَّقَنَا اللَّهُ وَ إِيَّاكُمْ لِصَالِحِ الْعَمَلِ .

قَالَ وَ كَتَبَ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ إِلَي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام وَ هُوَ إِذْ ذَاكَ بِمِصْرَ عَامِلُهَا يَسْأَلُهُ جَوَامِعَ مِنَ الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ وَ السُّنَنِ وَ الْمَوَاعِظِ فَكَتَبَ إِلَيْهِ :

لِعَبْدِ اللَّهِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ سَلَامٌ عَلَيْكَ فَإِنِّي أَحْمَدُ اللَّهَ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنْ رَأَي أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ أَرَانَا اللَّهُ وَ جَمَاعَةَ الْمُسْلِمِينَ فِيهِ أَفْضَلَ سُرُورِنَا وَ أَمَلَنَا فِيهِ أَنْ يَكْتُبَ لَنَا كِتَاباً فِيهِ فَرَائِضُ وَ أَشْيَاءُ مِمَّا يُبْتَلَي بِهِ مِثْلِي مِنَ الْقَضَاءِ بَيْنَ النَّاسِ فَعَلَ فَإِنَّ اللَّهَ يُعْظِمُ لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ الْأَجْرَ وَ يُحْسِنُ لَهُ الذُّخْرَ.

او بترسد و طاعت او را برگزیند و او را بر جز آن امر کرد.

و عبیدالله بن ابورافع، غلام آزاد شده رسول‌الله در ابتدای ماه رمضان سال 36 این نامه را نگاشت.

می‌گویم: حسن بن علی بن شعبه در تحف العقول این عهدنامه را شبیه به آنچه که ذکر شد، روایت کرد.⁽²⁾

و شیخ طوسی نیز آن را در حدیث آخر از مجلس اول امالی اش ص 16 و در چاپ بیروت ص 24 روایت کرد.

سپس ابراهیم گوید: سپس محمد بن ابوبکر خطبه خواند و پس از حمد و ثنای خدا گفت: اما بعد حمد از آن خدایی است که ما را و شما را هدایت کرد پس از آن که در موضوع حق بین ما اختلاف بود، و ما و شما را به آنچه که بسیاری از جاهلان از آن کور و نابینا شده‌اند، بینا گردانید، آگاه باشید که مرا امیرمؤمنان بر امور شما ولایت داد و به آنچه شنیدید، سفارش کرده و بسیاری از آنها را به‌صورت شفاهی بر من سفارش کرده است تا آنجا که در توانم باشد، کوتاهی نخواهم کرد و توفیقم جز با خدا نیست، بر او توکل کردم و به‌سوی او باز می‌گردم، اگر از آثار و اعمالم طاعت خدا و تقوا دیدی، خدا را سپاسگزار باشید که او هدایتگر به‌سوی آن است و اگر عملی از آن را به غیر حق دیدید، آن را به من برسانید و بر آن عتابم کنید که من از آن خوشحال می‌شوم و شما بر آن اجر داده می‌شوند و خداوند ما و شما را به عمل صالح توفیق دهد.

ابراهیم گوید: محمد بن ابوبکر درحالی که کارگزار مصر بود، برای علی بن ابی‌طالب نامه نوشت که در آن درباره جوامع حلال، حرام، سنن و مواعظ از او سؤال کرد، برای او نوشت: به بنده خدا امیرمؤمنان از محمد بن ابوبکر، سلام بر تو، من خدایی را که جز او خدایی نیست حمد می‌گویم، اما بعد اگر نظر امیرمؤمنان باشد –خداوند به ما و جماعت مسلمانان در وجود او بهترین شادی و امیدمان را نمایان ساخت- که برایمان نامه‌ای بنگارد که در آن فرائض و اموری که امثال من در قضاوت بین مردم با آن مواجه می‌شود، چنین کند که خداوند اجر امیرمؤمنان را بزرگ و ذخیره را نیکو می‌کند.

1) و هذا رواه الشيخ المفيد رفع اللّه مقامه في الحديث: 2 من المجلس: 31 من أماليه ص 159.

2) . این چیزی است که شیخ مفید در حدیث 2 از مجلس 31 از امالی اش ص 159 روایت کرد.

فَكَتَبَ إِلَيْهِ عَلِيٌّ عليه السلام :

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ إِلَي مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ وَ أَهْلِ مِصْرَ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ فَإِنِّي أَحْمَدُ اللَّهَ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ .

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ وَصَلَ إِلَيَّ كِتَابُكَ فَقَرَأْتُهُ وَ فَهِمْتُ مَا سَأَلْتَنِي عَنْهُ فَأَعْجَبَنِي اهْتِمَامُكَ بِمَا لَا بُدَّ مِنْهُ وَ مَا لَا يُصْلِحُ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُهُ وَ ظَنَنْتُ أَنَّ الَّذِي دَعَاكَ إِلَيْهِ نِيَّةٌ صَالِحَةٌ وَ رَأْيٌ غَيْرُ مَدْخُولٍ وَ لَا خَسِيسٍ وَ قَدْ بَعَثْتُ إِلَيْكَ أَبْوَابَ الْأَقْضِيَةِ جَامِعاً لَكَ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ وَ حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ وَ كَتَبَ إِلَيْهِ بِمَا سَأَلَهُ عَنْهُ مِنَ الْقَضَاءِ وَ ذِكْرِ الْمَوْتِ وَ الْحِسَابِ وَ صِفَةِ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ وَ كَتَبَ فِي الْإِمَامَةِ وَ كَتَبَ فِي الْوُضُوءِ وَ كَتَبَ إِلَيْهِ فِي مَوَاقِيتِ الصَّلَاةِ وَ كَتَبَ إِلَيْهِ فِي الرُّكُوعِ وَ السُّجُودِ وَ كَتَبَ إِلَيْهِ فِي الْأَدَبِ وَ كَتَبَ إِلَيْهِ فِي الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ كَتَبَ إِلَيْهِ فِي الِاعْتِكَافِ وَ كَتَبَ إِلَيْهِ فِي الزَّنَادِقَةِ وَ كَتَبَ إِلَيْهِ فِي نَصْرَانِيٍّ فَجَرَ بِمُسْلِمَةٍ وَ كَتَبَ إِلَيْهِ فِي أَشْيَاءَ كَثِيرَةٍ لَمْ نَحْفَظْ مِنْهَا غَيْرَ هَذِهِ الْخِصَالِ وَ حَدَّثَنَا بِبَعْضِ مَا كَتَبَ إِلَيْهِ.

قَالَ إِبْرَاهِيمُ وَ حَدَّثَنِي يَحْيَي بْنُ صَالِحٍ عَنْ مَالِكِ بْنِ خَالِدٍ الْأَسَدِيِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَبَايَةَ قَالَ: كَتَبَ عَلِيٌّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِلَي أَهْلِ مِصْرَ لَمَّا بَعَثَ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ إِلَيْهِمْ كِتَاباً يُخَاطِبُهُمْ بِهِ وَ يُخَاطِبُ مُحَمَّداً أَيْضاً فِيهِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أُوصِيكُمْ بِتَقْوَي اللَّهِ فِي سِرِّ أَمْرِكُمْ وَ عَلَانِيَتِهِ وَ عَلَي أَيِّ حَالٍ كُنْتُمْ عَلَيْهَا وَ لِيَعْلَمَ الْمَرْءُ مِنْكُمْ أَنَّ الدُّنْيَا دَارُ بَلَاءٍ وَ فَنَاءٍ وَ الْآخِرَةُ دَارُ جَزَاءٍ وَ بَقَاءٍ فَمَنِ اسْتَطَاعَ أَنْ يُؤْثِرَ مَا يَبْقَي عَلَي مَا يَفْنَي فَلْيَفْعَلْ فَإِنَّ الْآخِرَةَ تَبْقَي وَ الدُّنْيَا تَفْنَي رَزَقَنَا اللَّهُ وَ إِيَّاكُمْ تَبَصُّراً بَصَراً لِمَا بَصَّرَنَا وَ فَهْماً لِمَا فَهَّمَنَا حَتَّي لَا نُقَصِّرَ فِيمَا أَمَرَنَا وَ لَا نَتَعَدَّي إِلَي مَا نَهَانَا .

وَ اعْلَمْ يَا مُحَمَّدُ أَنَّكَ وَ إِنْ كُنْتَ مُحْتَاجاً إِلَي نَصِيبِكَ مِنَ الدُّنْيَا إِلَّا أَنَّكَ إِلَي نَصِيبِكَ مِنَ الْآخِرَةِ أَحْوَجُ فَإِنْ عَرَضَ لَكَ أَمْرَانِ أَحَدُهُمَا لِلْآخِرَةِ وَ الْآخَرُ لِلدُّنْيَا فَابْدَأْ بِأَمْرِ الْآخِرَةِ وَ لْتَعْظُمْ رَغْبَتُكَ فِي الْخَيْرِ وَ لْتَحْسُنْ فِيهِ نِيَّتُكَ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يُعْطِي الْعَبْدَ عَلَي قَدْرِ نِيَّتِهِ وَ إِذَا أَحَبَّ الْخَيْرَ وَ أَهْلَهُ وَ لَمْ يَعْمَلْهُ كَانَ إِنْ شَاءَ

علی علیه السلام برای او نوشت: بسم الله الرحمن الرحیم، از بنده خدا امیرمؤمنان علی بن ابی‌طالب به محمد بن ابوبکر و مردم مصر، سلام برشما، من خدایی را که جز او خدایی نیست حمد می‌گویم.

اما بعد، نامه‌ات به من رسید، آن را خواندم و آنچه که در خصوص آن از من سؤال کردی را فهمیدم، اهتمامت به آنچه که گریزی از آن نیست و جز آن شایسته مؤمنان نیست را پسندیدم و می‌پندارم آنچه که تو را به آن دعوت کرد، نیت صالح و رأی بی آلایش تو که از هر دنائتی مبرّاست. ابواب قضاوت را به‌صورت جامع برایت فرستادم و هیچ قدرتی نیست جز با خدا و او برای ما کافی است و بهترین وکیل است. و آنچه که درخصوص قضا، یاد مرگ، حساب، صفت بهشت و آتش سؤال کرد را برایش نوشت و درباره امامت، وضو، وقت‌های نماز، رکوع، سجود، ادب، امر به معروف و نهی از منکر، اعتکاف، زندیقان، و درباره مرد نصرانی که با زنی مسلمان زنا کند برای او نوشت و نیز درباره موارد فراوانی برایش نوشت که جز این خصلت‌ها را از آن حفظ نکردیم و برخی از آنچه که برایش نوشت را برایمان حدیث گفت .

عبایه گفت: علی علیه السلام زمانی که محمد بن ابوبکر را به‌سوی مردم مصر فرستاد، نامه‌ای برایشان نوشت که در آن، آنها و محمد را خطاب کرد: اما بعد من شما را به تقوای خدا در امور پیدا و پنهانتان و در هر حالی که بودید توصیه می‌کنم و هریک از شما باید بداند که دنیا سرای بلاء و فنا و آخرت دار جزا و بقا است. پس هرکه توانست که آنچه که ماندگار است را بر آنچه که فناپذیر است، ترجیح دهد، باید چنین کند که آخرت می‌ماند و دنیا فانی است. خداوند به ما و شما بینایی به آنچه که ما را بصیر کرده و فهم آنچه که فهمانیده است، روزی کند تا از امرش کوتاهی نکنیم و به آنچه نهی کرده است تجاوز نکنیم.

بدان ای محمد که تو اگر به نصیبت از دنیا محتاج باشی، احتیاجت به نصیبت از آخرت بیشتر است، پس اگر دو امر برایت پیش آمد، یکی برای آخرت و دیگری برای دنیا، امر آخرت را شروع کن و اشتیاقت به خیر باید بزرگ شود و نیتت در آن نیکو باشد که خداوند به بنده به میزان نیتش می‌بخشد و زمانی که خیر را دوست بدارد و اهل آن باشد و به آن عمل نکند، ان شاء

اللَّهُ كَمَنْ عَمِلَهُ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ حِينَ رَجَعَ مِنْ تَبُوكَ إِنَّ بِالْمَدِينَةِ لَأَقْوَاماً مَا سِرْتُمْ مِنْ مَسِيرٍ وَ لَا هَبَطْتُمْ مِنْ وَادٍ إِلَّا كَانُوا مَعَكُمْ مَا حَبَسَهُمْ إِلَّا الْمَرَضُ يَقُولُ كَانَتْ لَهُمْ نِيَّةٌ .

ثُمَّ اعْلَمْ يَا مُحَمَّدُ إِنِّي وَلَّيْتُكَ أَعْظَمَ أَجْنَادِي أَهْلَ مِصْرَ وَ إِذْ وَلَّيْتُكَ مَا وَلَّيْتُكَ مِنْ أَمْرِ النَّاسِ فَإِنَّكَ مَحْقُوقٌ أَنْ تَخَافَ فِيهِ عَلَي نَفْسِكَ وَ تَحْذَرَ فِيهِ عَلَي دِينِكَ وَ لَوْ كَانَ سَاعَةٌ مِنْ نَهَارٍ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ لَا تُسْخِطَ رَبَّكَ لِرِضَا أَحَدٍ مِنْ خَلْقِهِ فَافْعَلْ فَإِنَّ فِي اللَّهِ خَلَفاً مِنْ غَيْرِهِ وَ لَيْسَ فِي شَيْ‌ءٍ غَيْرِهِ خَلَفٌ مِنْهُ فَاشْتَدَّ عَلَي الظَّالِمِ وَ لِنْ لِأَهْلِ الْخَيْرِ وَ قَرِّبْهُمْ إِلَيْكَ وَ اجْعَلْهُمْ بِطَانَتَكَ وَ إِخْوَانَكَ وَ السَّلَامُ.

وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ كَتَبَ عَلِيٌّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِلَي مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ مِصْرَ .

أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أُوصِيكُمْ بِتَقْوَي اللَّهِ وَ الْعَمَلِ بِمَا أَنْتُمْ عَنْهُ مَسْئُولُونَ فَأَنْتُمْ بِهِ رَهْنٌ وَ أَنْتُمْ إِلَيْهِ صَائِرُونَ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهِينَةٌ وَ قَالَ وَ يُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَ إِلَي اللَّهِ الْمَصِيرُ وَ قَالَ فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ .

فَاعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّ اللَّهَ سَائِلُكُمْ عَنِ الصَّغِيرِ مِنْ أَعْمَالِكُمْ وَ الْكَبِيرِ فَإِنْ يُعَذِّبْ فَنَحْنُ الظَّالِمُونَ وَ إِنْ يَغْفِرْ وَ يَرْحَمْ فَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ .

وَ اعْلَمُوا أَنَّ أَقْرَبَ مَا يَكُونُ الْعَبْدُ إِلَي الرَّحْمَةِ وَ الْمَغْفِرَةِ حِينَ مَا يَعْمَلُ بِطَاعَةِ اللَّهِ وَ مُنَاصَحَتِهِ فِي التَّوْبَةِ فَعَلَيْكُمْ بِتَقْوَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَإِنَّهَا تَجْمَعُ مِنَ الْخَيْرِ مَا لَا يَجْمَعُ غَيْرُهَا وَ يُدْرَكُ بِهَا مِنَ الْخَيْرِ مَا لَا يُدْرَكُ بِغَيْرِهَا خَيْرُ الدُّنْيَا وَ خَيْرُ الْآخِرَةِ يَقُولُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ وَ قِيلَ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا ما ذا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا خَيْراً لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةٌ وَ لَدارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ وَ لَنِعْمَ دارُ الْمُتَّقِينَ .

وَ اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّ الْمُؤْمِنَ يَعْمَلُ لِثَلَاثٍ :

إِمَّا لِخَيْرِ الدُّنْيَا فَإِنَّ اللَّهَ يُثِيبُهُ بِعَمَلِهِ فِي الدُّنْيَا قَالَ اللَّهُ وَ آتَيْناهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيا وَ إِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ فَمَنْ عَمِلَ لِلَّهِ تَعَالَي

الله مانند کسی است که به آن عمل می‌کند، زیرا رسول‌الله صلّی الله علیه و آله زمانی که از تبوک بازگشت، فرمود: در مدینه جماعت‌هایی هستند که در مسیری نرفتید و از دشتی پایین نیامدید، مگر اینکه همراه شما بودند و جز بیماری آنها را نگه نداشت. می‌فرماید: آنها نیت داشتند.

سپس بدان ای محمد که من تو را سرپرست بزرگترین لشکرم یعنی لشکر مصر قرار دادم و زمانی که تو را بر این امر مردم گماشتم، بر تو سزاوار است که در آن بر نفس خود بیم داشته باشی و بر دینت برحذر باشی، گرچه یک ساعت از روز باشد و اگر توانستی که پروردگارت را برای رضایت یکی از خلقش خشمگین نکنی، چنین کن که در خدا جایگزینی از غیر اوست، اما در چیزی غیز از او جایگزینی از او نیست. بر ظالم سخت گیر باش و با اهل خیر نرمخو باش و آنها را به خود نزدیک کن و خواص و برادر خود قرار بده، والسلام.

و با این اسناد گوید: علی صلوات الله علیه برای محمد و مردم مصر نوشت: بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ از بنده خدا امیر مؤمنان علی بن ابی طالب به مردم مصر و محمّد بن ابی بکر: سلام بر شما، من اوّلا بنزد شما اللّه را که معبودی جز او نیست سپاس می گویم. و بعد، شما را به تقوای الهی سفارش می کنم در آنچه که نسبت به آن مسئولید و در گرو آن هستید و بسوی آن بازمی گردید: که خدای متعال می فرماید: «کُلُّ نَفْسٍ بِمَا کَسَبَتْ رَهِینَةٌ» {هر کسی در گروِ دستاورد خویش است} و می فرماید: «وَیُحَذِّرُکُمُ اللّهُ نَفْسَهُ وَإِلَی اللّهِ الْمَصِیرُ» {و خداوند شما را از [عقوبت] خود می‌ترساند و بازگشت [همه] به سوی خداست} و می فرماید: «فَوَرَبِّکَ لَنَسْأَلَنَّهُمْ أَجْمَعِیْنَ * عَمَّا کَانُوا یَعْمَلُونَ» {پس سوگند به پروردگارت که از همه آنان خواهیم پرسید، از آنچه انجام می‌دادند}

ای بندگان خدا بدانید که خدا- عزّ و جلّ- از خرد و کلان اعمالتان از شما بازخواست می کند، پس اگر عذاب کند ما ظالمیم، و اگر ببخشاید او ارحم الرّاحمین است .

بندگان خدا! نزدیکترین حالات بنده به آمرزش و رحمت زمانی است که به طاعت خدا عمل می کند، و خالصانه توبه می نماید. بر شما باد به تقوا که آن جامع خیراتی است که غیر آن چنین نیکی ها در بر ندارد، و خیراتی از خیرات دنیا و آخرت با آن بدست آید که با غیر آن بدست نیاید، خدا- عزّ و جلّ- فرمود: «وَقِیلَ لِلَّذِینَ اتَّقَوْاْ مَاذَا أَنزَلَ رَبُّکُمْ قَالُواْ خَیْرًا لِّلَّذِینَ أَحْسَنُواْ فِی هَذِهِ الدُّنْیَا حَسَنَةٌ وَلَدَارُ الآخِرَةِ خَیْرٌ وَلَنِعْمَ دَارُ الْمُتَّقِینَ» {و به کسانی که تقوا پیشه کردند گفته شود پروردگارتان چه نازل کرد می گویند خوبی برای کسانی که در این دنیا نیکی کردند [پاداش] نیکویی است و قطعا سرای آخرت بهتر است و چه نیکوستسرای پرهیزگاران} بندگان خدا! بدانید که مؤمن بخاطر سه پاداش کار می کند: یا به جهت خیر دنیا است که البتّه خداوند او را بپاداش عمل خود در دنیا می رساند، خدای سبحان درباره ابراهیم علیه السلام فرموده: «وَآتَیْنَاهُ أَجْرَهُ فِی الدُّنْیَا وَإِنَّهُ فِی الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِینَ» {و در دنیا پاداشش را به او بخشیدیم و قطعا او در آخرت [نیز] از شایستگان خواهد بود} پس هر کس برای خدا کار کند

أَعْطَاهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ وَ كَفَاهُ الْمُهِمَّ فِيهِمَا وَ قَدْ قَالَ تَعَالَي يا عِبادِ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّكُمْ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةٌ وَ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةٌ إِنَّما يُوَفَّي الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ فَمَا أَعْطَاهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا لَمْ يُحَاسِبْهُمْ بِهِ فِي الْآخِرَةِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَي لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْني وَ زِيادَةٌ فَالْحُسْنَي الْجَنَّةُ وَ الزِّيَادَةُ الدُّنْيَا .

وَ إِمَّا لِخَيْرِ الْآخِرَةِ فَإِنَّ اللَّهَ يُكَفِّرُ عَنْهُ بِكُلِّ حَسَنَةٍ سَيِّئَةً يَقُولُ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ ذلِكَ ذِكْري لِلذَّاكِرِينَ حَتَّي إِذَا كَانَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حُسِبَتْ لَهُمْ حَسَنَاتُهُمْ وَ أُعْطُوا بِكُلِّ وَاحِدَةٍ عَشْرَ أَمْثَالِهَا إِلَي سَبْعِمِائَةِ ضِعْفٍ فَهُوَ الَّذِي يَقُولُ جَزاءً مِنْ رَبِّكَ عَطاءً حِساباً وَ يَقُولُ عَزَّ وَ جَلَّ فَأُولئِكَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا وَ هُمْ فِي الْغُرُفاتِ آمِنُونَ فَارْغَبُوا فِيهِ وَ اعْمَلُوا بِهِ وَ تَحَاضُّوا عَلَيْهِ .

وَ اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ الْمُتَّقِينَ قَدْ ذَهَبُوا بِعَاجِلِ الْخَيْرِ وَ آجِلِهِ شَرِكُوا أَهْلَ الدُّنْيَا فِي دُنْيَاهُمْ وَ لَمْ يُشَارِكْهُمْ أَهْلُ الدُّنْيَا فِي آخِرَتِهِمْ يَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا خالِصَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ سَكَنُوا الدُّنْيَا بِأَفْضَلِ مَا سُكِنَتْ وَ أَكَلُوهَا بِأَفْضَلِ مَا أُكِلَتْ شَارَكُوا أَهْلَ الدُّنْيَا فِي دُنْيَاهُمْ فَأَكَلُوا مِنْ أَفْضَلِ مَا يَأْكُلُونَ وَ شَرِبُوا مِنْ أَفْضَلِ مَا يَشْرَبُونَ وَ لَبِسُوا مِنْ أَفْضَلِ مَا يَلْبَسُونَ وَ سَكَنُوا بِأَفْضَلِ مَا يَسْكُنُونَ وَ تَزَوَّجُوا بِأَفْضَلِ مَا يَتَزَوَّجُونَ وَ رَكِبُوا مِنْ أَفْضَلِ مَا يَرْكَبُونَ أَصَابُوا لَذَّةَ الدُّنْيَا مَعَ أَهْلِ الدُّنْيَا وَ تَيَقَّنُوا أَنَّهُمْ غَداً مِنْ جِيرَانِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ يَتَمَنَّوْنَ عَلَيْهِ مَا يُرَدُّ لَهُمْ دَعْوَةٌ وَ لَا يُنْقَصُ لَهُمْ لَذَّةٌ أَمَا فِي هَذَا مَا يَشْتَاقُ إِلَيْهِ مَنْ كَانَ لَهُ عَقْلٌ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ .

وَ اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّكُمْ إِنِ اتَّقَيْتُمْ رَبَّكُمُ وَ حَفِظْتُمْ نَبِيَّكُمْ فِي أَهْلِ بَيْتِهِ فَقَدْ عَبَدْتُمُوهُ بِأَفْضَلِ مَا عُبِدَ وَ ذَكَرْتُمُوهُ بِأَفْضَلِ مَا ذُكِرَ وَ شَكَرْتُمُوهُ بِأَفْضَلِ مَا شُكِرَ وَ أَخَذْتُمْ بِأَفْضَلِ الصَّبْرِ وَ جَاهَدْتُمْ بِأَفْضَلِ الْجِهَادِ وَ إِنْ كَانَ غَيْرُكُمْ أَطْوَلَ صَلَاةً

خداوند پاداش او را در دنیا و آخرت بدو ببخشاید، و امور مهمّ او را کفایت نماید، که همانا خدا- عزّ و جلّ- فرموده: «یَا عِبَادِ الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّکُمْ لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هَذِهِ الدُّنْیَا حَسَنَةٌ وَأَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةٌ إِنَّمَا یُوَفَّی الصَّابِرُونَ أَجْرَهُم بِغَیْرِ حِسَابٍ» {ای بندگان من که ایمان آورده‌اید از پروردگارتان پروا بدارید برای کسانی که در این دنیا خوبی کرده‌اند نیکی خواهد بود و زمین خدا فراخ است بی‌تردید شکیبایان پاداش خود را بی‌حساب [و] به تمام خواهند یافت} پس خداوند آنان را بدان چه که در دنیا بدیشان عطا کند در آخرت به محاسبه نخواهد کشید، خدای عزّ و جلّ فرموده: «لِّلَّذِینَ أَحْسَنُواْ الْحُسْنَی وَزِیَادَةٌ» {برای کسانی که کار نیکو کرده‌اند نیکویی [بهشت] و زیاده [بر آن] است} پس پاداش نیک همان بهشت است، و افزونی پاداشی است که در دنیا بدیشان مرحمت می فرماید. و یا بجهت خیر آخرت است، که خدا- عزّ و جلّ- بهر کار نیکی گناهی را از آنان پاک سازد، خدای -عزّ و جلّ- فرموده: «إِنَّ الْحَسَنَاتِ یُذْهِبْنَ السَّ-یِّئَاتِ ذَلِکَ ذِکْرَی لِلذَّاکِرِین» {زیرا خوبیها بدیها را از میان می‌برد این برای پندگیرندگان پندی است}، تا اینکه چون روز قیامت فرا رسد کارهای نیکشان بحساب آنان منظور شود، سپس خداوند به عدد هر کار نیکی پاداش آن را ده برابر تا هفتصد برابر به آنان ارزانی دارد و خدا -عزّ و جلّ- فرموده: «جَزَاء مِّن رَّبِّکَ عَطَاء حِسَابًا» {[این است] پاداشی از پروردگار تو عطایی از روی حساب} و نیز فرموده: «فَأُوْلَئِکَ لَهُمْ جَزَاء الضِّعْفِ بِمَا عَمِلُوا وَهُمْ فِی الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ» {پس برای آنان دو برابر آنچه انجام داده‌اند پاداش است و آنها در غرفه‌ها[ی بهشتی] آسوده خاطر خواهند بود}. پس به این همه پاداش روی آورید و برای دستیابی به آن کار کنید، و با نشاط هر چه تمامتر بسوی آن بشتابید. و بدانید ای بندگان خدا که پرهیزکاران به تمام نیکی های دنیوی و آخروی دست یافته اند، آنان با اهل دنیا در دنیایشان شریکند، ولی اهل دنیا با آنان در آخرتشان شرکت ندارند. خداوند فرموده است: «قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللّهِ الَّتِیَ أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالْطَّیِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِی لِلَّذِینَ آمَنُواْ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا خَالِصَةً یَوْمَ الْقِیَامَةِ کَذَلِکَ نُفَصِّلُ الآیَاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ» {[ای پیامبر] بگو زیورهایی را که خدا برای بندگانش پدید آورده و [نیز ] روزیهای پاکیزه را چه کسی حرام گردانیده بگو این [نعمتها] در زندگی دنیا برای کسانی است که ایمان آورده‌اند و روز قیامت [نیز] خاص آنان می‌باشد این گونه آیات [خود] را برای گروهی که می‌دانند به روشنی بیان می‌کنیم} آنان به بهترین وجهی در دنیا سکونت جسته، و به نیکوترین صورت از آن بهره مند شده اند، با اهل دنیا در دنیاشان شریکند، در کنار آنان از پاکیزه ترین خوراکها می خورند و از تمیزترین نوشیدنیها، می نوشند، و از بهترین لباسها می پوشند، و در برترین منزلها سکونت می کنند، و بهترین همسران را اختیار می کنند، و برترین سواری ها را سوار می شوند، با اهل دنیا و مثل آنان از لذّت دنیا بهره می برند، و فردا روز همجوار خدایند، از خدا آرزو و درخواست می کنند و خداوند آرزوهایشان برآورد، و دعا و درخواستی از آنان را ردّ نکند، و هیچ بهره ای از لذّت را از آنان دریغ ننمایند. پس ای بندگان خدا به چنین چیزها هر صاحب خردی مشتاق است، و برای دستیابی به آن به پروای الهی عمل می‌کند، و لا حول و لا قوّة الّا باللّه.

بندگان خدا اگر پروای الهی پیش گیرید، و حقّ پیامبرتان را در باره خاندان حضرتش محفوظ دارید، هر آینه خدا را به بهترین وجه پرستش نموده‌اید، و به بهترین صورت یاد کرده، و به نیکوترین روش سپاس گفته، و به بالاترین درجات صبر و شکر دست یازیده، و به برترین درجه جهد سعی و کوشش نموده اید، هر چند که دیگران نمازشان

مِنْكُمْ وَ أَكْثَرَ صِيَاماً إِذَا كُنْتُمْ أَتْقَي لِلَّهِ وَ أَنْصَحَ لِأَوْلِيَاءِ اللَّهِ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله وَ أَخْشَعَ .

وَ احْذَرُوا عِبَادَ اللَّهِ الْمَوْتَ وَ نُزُولَهُ وَ خُذُوا لَهُ عُدَّتَهُ فَإِنَّهُ يَدْخُلُ بِأَمْرٍ عَظِيمٍ خَيْرٌ لَا يَكُونُ مَعَهُ شَرٌّ أَبَداً أَوْ شَرٌّ لَا يَكُونُ مَعَهُ خَيْرٌ أَبَداً فَمَنْ أَقْرَبُ إِلَي الْجَنَّةِ مِنْ عَامِلِهَا .

وَ لَيْسَ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ يُفَارِقُ رُوحُهُ جَسَدَهُ حَتَّي يَعْلَمَ إِلَي أَيِّ الْمَنْزِلَتَيْنِ يَصِيرُ إِلَي الْجَنَّةِ أَمْ إِلَي النَّارِ أَ عَدُوٌّ هُوَ لِلَّهِ أَمْ وَلِيٌّ لَهُ فَإِنْ كَانَ وَلِيّاً فُتِحَتْ لَهُ أَبْوَابُ الْجَنَّةِ وَ شُرِّعَ لَهُ طَرِيقُهَا وَ نَظَرَ إِلَي مَا أَعَدَّ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِأَوْلِيَائِهِ فِيهَا وَ فَرَغَ مِنْ كُلِّ شُغُلٍ وَ وُضِعَ عَنْهُ كُلُّ ثَقَلٍ .

وَ إِنْ كَانَ عَدُوّاً لِلَّهِ فُتِحَتْ لَهُ أَبْوَابُ النَّارِ وَ سُهِّلَ لَهُ طَرِيقُهَا وَ نَظَرَ إِلَي مَا أَعَدَّ اللَّهُ فِيهَا لِأَهْلِهَا وَ اسْتَقْبَلَ كُلَّ مَكْرُوهٍ وَ فَارَقَ كُلَّ سُرُورٍ قَالَ تَعَالَي الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ فَأَلْقَوُا السَّلَمَ ما كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ بَلي إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ فَادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها فَلَبِئْسَ مَثْوَي الْمُتَكَبِّرِينَ .

وَ اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّ الْمَوْتَ لَيْسَ مِنْهُ فَوْتٌ فَاحْذَرُوهُ قَبْلَ وُقُوعِهِ .

وَ أَعِدُّوا لَهُ عُدَّتَهُ فَإِنَّكُمْ طُرَدَاءُ الْمَوْتِ إِنْ أَقَمْتُمْ أَخَذَكُمْ وَ إِنْ هَرَبْتُمْ أَدْرَكَكُمْ وَ هُوَ أَلْزَمُ لَكُمْ مِنْ ظِلِّكُمْ مَعْقُودٌ بِنَوَاصِيكُمْ وَ الدُّنْيَا تُطْوَي مِنْ خَلْفِكُمْ فَأَكْثِرُوا ذِكْرَ الْمَوْتِ عِنْدَ مَا تُنَازِعُكُمْ إِلَيْهِ أَنْفُسُكُمْ مِنَ الشَّهَوَاتِ فَإِنَّهُ كَفَي بِالْمَوْتِ وَاعِظاً وَ قَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَكْثِرُوا ذِكْرَ الْمَوْتِ فَإِنَّهُ هَادِمُ اللَّذَّاتِ .

وَ اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّ مَا بَعْدَ الْمَوْتِ أَشَدُّ مِنَ الْمَوْتِ لِمَنْ لَا يَغْفِرُ اللَّهُ لَهُ وَ يَرْحَمُهُ وَ احْذَرُوا الْقَبْرَ وَ ضَمَّتَهُ وَ ضِيقَهُ وَ ظُلْمَتَهُ فَإِنَّهُ الَّذِي يَتَكَلَّمُ كُلَّ يَوْمٍ يَقُولُ أَنَا بَيْتُ التُّرَابِ وَ أَنَا بَيْتُ الْغُرْبَةِ وَ أَنَا بَيْتُ الدُّودِ وَ الْقَبْرُ رَوْضَةٌ مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّةِ أَوْ حُفْرَةٌ مِنْ حُفَرِ النَّارِ .

إِنَّ الْمُسْلِمَ إِذَا مَاتَ قَالَتْ لَهُ الْأَرْضُ مَرْحَباً وَ أَهْلًا قَدْ كُنْتَ مِمَّنْ أُحِبُّ أَنْ

از شما طولانی تر، و روزه داریشان از شما بیشتر باشد، زیرا که شما از آنان پرهیزکارتر، و نسبت به اولی الامر و امامان خود خیر خواه ترید.

ای بندگان خدا! از مرگ و بیهوشی و رنجهای جان کندن بهراسید، و ساز و برگ آن را فراهم کنید که مرگ بطور ناگهانی با یکی از دو چیز بزرگ بسراغ شما خواهد آمد: یا با خیری که ابدا شرّی با آن نیست، یا با شرّی که ابدا خیری بهمراه ندارد. پس چه کسی به بهشت نزدیکتر است از آن کس که برای آن کار می کند؟ و چه کسی بدوزخ نزدیکتر است از کسی که برای آن عمل می نماید؟ راستی که روح هیچ یک از مردم از کالبدش جدا نشود جز اینکه می داند که بکدامیک از دو سر منزل می رسد، به بهشت یا به دوزخ، دشمن خداست یا دوست اوست، پس اگر دوست خدا باشد درهای بهشت به رویش گشوده می شود و طریق آن بر او گشوده می شود و به آنچه که خداوند برای دوستانش در آن مهیا کرده است می نگرد و از هر مشغولیتی فارغ می شود و هر باری از او برداشته می شود .

و اگر دشمن خدا باشد درهای آتش بر او گشوده می شود و راه ان برا او آسان می شود و و به آنچه که خداوند برای اهل آن در آن مهیا کرده است می نگرد و از هر مکروهی استقبال می کند و از هر سروری جدا می شود، خداوند متعال فرمود: «الَّذِینَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِکَةُ ظَالِمِی أَنفُسِهِمْ فَأَلْقَوُاْ السَّلَمَ مَا کُنَّا نَعْمَلُ مِن سُوءٍ بَلَی إِنَّ اللّهَ عَلِیمٌ بِمَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ * فَادْخُلُواْ أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِینَ فِیهَا فَلَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرِینَ» {همانان که فرشتگان جانشان را میگیرند در حالی که بر خود ستمکار بودهاند پس از در تسلیم درمیآیند [و میگویند] ما هیچ کار بدی نمیکردیم آری خدا به آنچه میکردید داناست، پس از درهای دوزخ وارد شوید و در آن همیشه بمانید و حقا که چه بد است جایگاه متکبران}

بندگان خدا! از مرگ گریزی نیست، بنابراین پیش از آمدنش [در فکر آن باشید و ] از آن بهراسید، و ساز و برگ آن را فراهم کنید، که شما در دسترس دام و شکار مرگ هستید، اگر بمانید شما را می گیرد، و اگر بگریزید بشما می رسد، و مرگ از سایه شما بشما نزدیک تر و همراه تر است، مرگ با زلف شما گره خورده و دنیا از پشت پای شما پیچیده می شود، پس بهنگامی که نفستان شما را بسوی شهوات می کشاند بسیار یاد مرگ کنید، و مرگ برای اندرزگوئی کافی است و رسول خدا صلّی الله علیه و آله فراوان یاران خود را به یادآوری مرگ سفارش می نمود و می فرمود: بسیار یاد مرگ کنید که مرگ شکننده لذّتهاست.

بندگان خدا! آن کس که آمرزیده نشده پس از مردن چیزی دشوارتر از آن در پیش دارد و آن قبر است، پس از تنگی و فشار و تاریکی و تنهائی آن بیم دارید، قبر هر روز می گوید: من خانه تنهائی ام، خانه خاکی ام، من خانه وحشتم، من خانه کرمها و گزندگانم، قبر یا باغی از باغهای بهشت، یا چاهی از چهاههای دوزخ است.

بنده مسلمان چون به خاک سپرده شود زمین به او گوید: آفرین، خوش آمدی، تو از جمله کسانی هستی که دوست داشتم بر پشت من

تَمْشِيَ عَلَي ظَهْرِي فَإِذَا وَلَيْتُكَ فَسَتَعْلَمُ كَيْفَ صُنْعِي بِكَ فَيَتَّسِعُ لَهُ مَدَّ بَصَرِهِ .

وَ إِذَا دُفِنَ الْكَافِرُ قَالَتْ لَهُ الْأَرْضُ لَا مَرْحَباً وَ لَا أَهْلًا قَدْ كُنْتَ مِمَّنْ أُبْغِضُ أَنْ تَمْشِيَ عَلَي ظَهْرِي فَإِذَا وَلَيْتُكَ فَسَتَعْلَمُ كَيْفَ صُنْعِي بِكَ فَتَنْضَمُّ عَلَيْهِ حَتَّي تَلْتَقِيَ أَضْلَاعُهُ .

وَ اعْلَمُوا أَنَّ الْمَعِيشَةَ الضَّنْكَ الَّتِي قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً هِيَ عَذَابُ الْقَبْرِ وَ أَنَّهُ يُسَلَّطُ عَلَي الْكَافِرِ فِي قَبْرِهِ حَيَّاتٌ تِسْعَةً وَ تِسْعِينَ تِنِّيناً عِظَامٌ تَنْهَشُ لَحْمَهُ حَتَّي يُبْعَثَ لَوْ أَنَّ تِنِّيناً مِنْهَا نَفَخَ فِي الْأَرْضِ مَا أَنْبَتَتِ الزَّرْعُ رَيْعَهَا أَبَداً .

وَ اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّ أَنْفُسَكُمْ وَ أَجْسَادَكُمُ الرَّقِيقَةَ النَّاعِمَةَ الَّتِي يَكْفِيهَا الْيَسِيرُ مِنَ الْعِقَابِ ضَعِيفَةٌ عَنْ هَذَا فَإِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَرْحَمُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَجْسَادَكُمْ عَمَّا لَا طَاقَةَ لَكُمْ بِهِ وَ لَا صَبْرَ عَلَيْهِ فَتَعْمَلُوا بِمَا أَحَبَّ اللَّهُ سُبْحَانَهُ وَ تَتْرُكُوا مَا كَرِهَ فَافْعَلُوا وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ .

وَ اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّ مَا بَعْدَ الْقَبْرِ أَشَدُّ مِنَ الْقَبْرِ يَوْمٌ يَشِيبُ فِيهِ الصَّغِيرُ وَ يَسْكَرُ فِيهِ الْكَبِيرُ وَ يَسْقُطُ فِيهِ الْجَنِينُ وَ تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ .

وَ احْذَرُوا يَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِيراً ... كانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيراً أَمَا إِنَّ شَرَّ ذَلِكَ الْيَوْمِ وَ فَزَعَهُ اسْتَطَارَ حَتَّي فَزِعَتْ مِنْهُ الْمَلَائِكَةُ الَّذِينَ لَيْسَتْ لَهُمْ ذُنُوبٌ وَ السَّبْعُ الشِّدَادُ وَ الْجِبَالُ الْأَوْتَادُ وَ الْأَرَضُونَ الْمِهَادُ وَ انْشَقَّتِ السَّماءُ فَهِيَ يَوْمَئِذٍ واهِيَةٌ وَ تَتَغَيَّرُ فَكانَتْ وَرْدَةً كَالدِّهانِ وَ تَكُونُ الْجِبَالُ سَرَاباً مَهِيلًا بَعْدَ مَا كَانَتْ صُمّاً صِلَاباً يَقُولُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ وَ نُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ فَكَيْفَ مَنْ يَعْصِيهِ بِالسَّمْعِ وَ الْبَصَرِ وَ اللِّسَانِ وَ الْيَدِ وَ الرِّجْلِ وَ الْفَرْجِ وَ الْبَطْنِ إِنْ لَمْ يَغْفِرِ اللَّهُ وَ يَرْحَمْ .

وَ اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّ مَا بَعْدَ ذَلِكَ الْيَوْمِ أَشَدُّ وَ أَدْهَي عَلَي مَنْ لَمْ يَغْفِرِ اللَّهُ لَهُ مِنْ ذَلِكَ الْيَوْمِ نَارٌ قَعْرُهَا بَعِيدٌ وَ حَرُّهَا شَدِيدٌ وَ عَذَابُهَا جَدِيدٌ وَ مَقَامِعُهَا حَدِيدٌ وَ شَرَابُهَا صَدِيدٌ لَا يَفْتُرُ عَذَابُهَا وَ لَا يَمُوتُ سَاكِنُهَا دَارٌ لَيْسَتْ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ فِيهَا

راه رود، حال که تو را در برگرفتم خواهی دانست که چگونه با تو عمل می کنم! پس تا آنجا که چشم کار می کند برای او گشاده گردد .

و کافر چون به خاک سپرده شود زمین به او گوید: تو را آفرین و خوشامد مباد، تو از دشمن ترین کسانی هستی که دوست نداشتم بر پشت من راه رود، حال که تو را در برگرفتم خواهی دانست که چگونه با تو عمل می کنم! پس چنان او را بفشارد که استخوانهای پهلویش بهم برخورد.

و همانا آن زندگی سخت و دشواری که خداوند دشمن خود را از آن بیم داده عذاب قبر است «فإنّ له معیشة ضنکاً» که خداوند بر کافر نود و نه مار مسلّط کند که گوشت بدنش را به دندان گزد، و استخوانش را بشکنند، و پیوسته بر سر او در آمد و شدند تا روزی که از قبر برانگیخته شود، که اگر یکی از آن مارها در زمین بدمد هرگز زمین زراعتی نرویاند.

بندگان خدا! بدانید که این جانهای ناتوان شما، و پیکرهای ناز پرورده و لطیفی که اندکی عذاب آن را کافی است تاب تحمّل این همه عذاب را ندارد، پس اگر بتوانید باین پیکرها و جانهای خود نسبت به آنچه که تاب تحمّل و صبر بر آن را ندارند رحمی آورید پس به آنچه که خدا دوست دارد عمل کنید، و آنچه را که خدا خوش ندارد رها سازید و لا حول و لا قوة إلّا بالله.

بندگان خدا! همانا پس از برانگیخته شدن از قبر با چیزی روبرو هستید که از (عذاب) قبر دشوارتر است، و آن روزی است که خردسال در آن روز پیر شود و بزرگسال و به مستی و بیهوشی درآید، و کودکان نارس در جنین بیفتند، و هر زن شیردهی از کودک شیرخوارش غافل گردد، روزی که چهره درهم کشیده، و اخم برهم بسته، روزی که شرّ آن در همه جا پخش است، همانا ترس آن روز فرشتگانی را که گناهی ندارند به هراس اندازد، و آسمانهای هفتگانه و کوههای استوار و زمین گسترده و گاهوار از بیم آن بلرزه افتند، و آسمان بشکافد و در آن روز فرو هشته باشد و سرخ و مذاب شود، و کوهها پس از آن همه صلابت و سختی همه به صورت ریگ روان انباشته در آیند،«وَنُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَن فِی السَّمَاوَاتِ وَمَن فِی الْأَرْضِ إِلَّا مَن شَاء اللَّهُ» {و در صور دمیده می‌شود پس هر که در آسمانها و هر که در زمین است بیهوش درمی‌افتد مگر کسی که خدا بخواهد} چه رسد به آن کس که با گوش و چشم و زبان و دست و پا و فرج و شکم گناه نموده که اگر خداوند او را نیامرزیده و از شدائد آن روز به او رحم ننموده باشد.

چنین کسی از همه اینها بگذرد و به غیر اینها برسد، به آتشی که ژرفایش عمیق، و سوزش شدید، و نوشابه اش صدید (چرک و خون زنان زناکار)، و عذابش جدید (تازه به تازه ) و گرزهایش حدید (از آهن ) است، عذابش کاهش نیابد، و ساکنانش نمیرند، جایگاهی است که

رَحْمَةٌ وَ لَا يُسْمَعُ فِيهَا دَعْوَةٌ.

وَ اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّ مَعَ هَذَا رَحْمَةَ اللَّهِ الَّتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْ‌ءٍ* لَا تَعْجِزُ عَنِ الْعِبَادِ جَنَّةٌ عَرْضُهَا كَعَرْضِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ خَيْرٌ لَا يَكُونُ بَعْدَهُ شَرٌّ أَبَداً وَ شَهْوَةٌ لَا تَنْفَدُ أَبَداً وَ لَذَّةٌ لَا تَفْنَي أَبَداً وَ مَجْمَعٌ لَا يَتَفَرَّقُ أَبَداً قَوْمٌ قَدْ جَاوَرُوا الرَّحْمَنَ وَ قَامَ بَيْنَ أَيْدِيهِمُ الْغِلْمَانُ بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ فِيهَا الْفَاكِهَةُ وَ الرَّيْحَانُ .

فَقَالَ رَجُلٌ ⁽¹⁾

من قوله عليه السلام: «فقال رجل» إلي قوله: «علي ما اشتهي» لم يكن في كتاب ابن أبي الحديد، و لعله اسقطه لما فيه من التشويش و عدم الانطباق.

يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أُحِبُّ الْخَيْلَ فَهَلْ فِي الْجَنَّةِ خَيْلٌ قَالَ نَعَمْ وَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّ فِيهَا خَيْلًا مِنْ يَاقُوتٍ أَحْمَرَ عَلَيْهَا يَرْكَبُونَ فَتَدُفُّ بِهِمْ خِلَالَ وَرَقِ الْجَنَّةِ فَقَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي يُعْجِبُنِي الصَّوْتُ الْحَسَنُ أَ فِي الْجَنَّةِ الصَّوْتُ الْحَسَنُ قَالَ نَعَمْ وَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّ اللَّهَ لَيَأْمُرُ لِمَنْ أَحَبَّ ذَلِكَ مِنْهُمْ بِشَجَرٍ يُسْمِعُهُ صَوْتاً بِالتَّسْبِيحِ مَا سَمِعَتِ الْآذَانُ بِأَحْسَنَ مِنْهُ قَطُّ .

فَقَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِنِّي أُحِبُّ الْإِبِلَ أَ فِي الْجَنَّةِ إِبِلٌ قَالَ نَعَمْ وَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّ فِيهَا نَجَائِبَ مِنْ يَاقُوتٍ أَحْمَرَ عَلَيْهَا رِحَالُ الذَّهَبِ قَدْ أُلْحِفَتْ بِنَمَارِقِ الدِّيبَاجِ يَرْكَبُونَ فَتُزَفُّ بِهِمْ خِلَالَ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَ إِنَّ فِيهَا صُوَرَ رِجَالٍ وَ نِسَاءٍ يَرْكَبُونَ مَرَاكِبَ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَإِذَا أَعْجَبَ أَحَدَهُمُ الصُّورَةُ قَالَ اجْعَلْ صُورَتِي مِثْلَ هَذِهِ الصُّورَةِ فَيُجْعَلُ صُورَتُهُ عَلَيْهَا وَ إِذَا أَعْجَبَتْهُ صُورَةُ الْمَرْأَةِ قَالَ رَبِّ اجْعَلْ صُورَةَ فُلَانَةَ زَوْجَتِهِ مِثْلَ هَذِهِ الصُّورَةِ فَيَرْجِعُ وَ قَدْ صَارَتْ صُورَةُ زَوْجَتِهِ عَلَي مَا اشْتَهَي وَ إِنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ يَزُورُونَ الْجَبَّارَ سُبْحَانَهُ فِي كُلِّ جُمُعَةٍ فَيَكُونُ أَقْرَبَهُمْ مِنْهُ عَلَي مَنَابِرَ مِنْ نُورٍ وَ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ عَلَي مَنَابِرَ مِنْ يَاقُوتٍ وَ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ عَلَي مَنَابِرَ مِنْ زَبَرْجَدٍ وَ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ عَلَي مَنَابِرَ مِنْ مِسْكٍ فَبَيْنَا هُمْ كَذَلِكَ يَنْظُرُونَ إِلَي نُورِ اللَّهِ جَلَّ جَلَالُهُ ⁽²⁾

رحمتی در آن نیست، و دعای اهل آن شنیده نشود.

بندگان خدا! بدانید که در کنار این همه عذاب، رحمت خدا قرار دارد که از دسترس بندگان دور نیست، بهشتی که فضای آن به اندازه پهنای آسمان و زمین است که برای پرهیزکاران فراهم آمده است، آن خیری است که ابدا شرّی با آن نباشد، لذّتهایش ملال نیاورد، و گردهمآئی آن بجدائی نینجامد، ساکنان آن در همسایگی خدای رحمان بسر برند، و پسران زیبا روی سینی هائی از زر که پر از میوه و سبزیجات خوشبوست بدست دارند و به خدمت آنان کمر بندند.

مردی گفت: یا رسول الله من اسب دوست دارم آیا در بهشت اسب وجود دارد؟ فرمود: بله به کسی که جانم در دست اوست سوگند در آن اسبانی از یاقوت سرخ است که بر آن سوار می شوند و آنان را در میان سرسبزی بهشت به پرواز در می آورد. مرد گفت: یا رسول الله من صدای نیکو را می پسندم آیا در بهشت صدای نیکو وجود دارد؟ فرمود: بله به کسی که جانم در دست اوست سوگند که خداوند برای کسی از آنان که آن را دوست دارد به درختی فرمان می دهد که صدای تسیبیحی به گوش او برساند که گوشها هرگز صدایی بهتر از او نشنیده اند. مرد گفت: یا رسول الله من شتر دوست دارم آیا در بهشت شتری وجود دارد؟ فرمود: بله به کسی که جانم در دست اوست سوگند در آن شترانی نژاده از یاقوت سرخ است که بر آن زین طلاست است که با بالشتک زین دیبا پوشانده شده است و بر آن سوار می شوند و آنها را در میان سرسبزی بهشت به شتاب می برد و در آن تصاویر مردان و زنانی است که بر مرکب اهل بهشت سوار می شوند و چون یکی از آنان تصویری را بپسندد می گوید: صورت مرا مانند این تصویر قرار بده پس صورتش بر آن قرار می گیرد و چون تصویر زنی را بپسندد می گوید: پروردگارا صورت همسرش فلانی را مانند این تصویر قرار بده و برمی گردد درحالی که سیمای همسرش چنانکه می پسندد شده است. و اهل بهشت خداوند سبحان را در هر جمعه زیارت می کنند و نزدیک ترین آنها به او بر منبرهایی از نور و افراد بعد از آنان بر منبرهایی از یاقوت و کسانی که در پی آنها هستند بر منبرهایی از زبرجد و افراد پس از آنها بر منبرهایی از مسک هستند و در حالی که چنین هستند به نور خداوند جلّ جلاله می نگرند

1) و في هامش هذا المقام من البحار للمصنف كلام هذا نصه:

2) من قوله: «إن أهل الجنة- إلي قوله؛- ينظرون إلي نور اللّه جلّ جلاله» غير موجود في رواية الشيخ المفيد و لا في رواية ابن أبي الحديد، فإن نهض سند الحديث لاثباته و ثبت صدوره عن أمير المؤمنين عليه السلام لا بدّ من تأويله كما ذكروه في قوله تعالي: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلي رَبِّها ناظِرَةٌ و ذلك للأدلة العقيلة و الأخبار المتواترة عن أهل بيته صلّي اللّه عليه و آله و سلم علي استحالة رؤية اللّه تعالي.

وَ يَنْظُرُ اللَّهُ فِي وُجُوهِهِمْ إِذْ أَقْبَلَتْ سَحَابَةٌ تَغْشَاهُمْ فَتَمْطُرُ عَلَيْهِمْ مِنَ النِّعْمَةِ وَ اللَّذَّةِ وَ السُّرُورِ وَ الْبَهْجَةِ مَا لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّهُ سُبْحَانَهُ وَ مَعَ هَذَا مَا هُوَ أَفْضَلُ مِنْهُ رِضْوَانُ اللَّهِ الْأَكْبَرُ .

أَمَا إِنَّا لَوْ لَمْ نُخَوَّفْ إِلَّا بِبَعْضِ مَا خُوِّفْنَا بِهِ لَكُنَّا مَحْقُوقِينَ أَنْ يَشْتَدَّ خَوْفُنَا مِمَّا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَ لَا صَبْرَ لِقُوَّتِنَا عَلَيْهِ وَ أَنْ يَشْتَدَّ شَوْقُنَا إِلَي مَا لَا غَنَاءَ لَنَا عَنْهُ وَ لَا بُدَّ لَنَا مِنْهُ .

وَ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ عِبَادَ اللَّهِ أَنْ يَشْتَدَّ خَوْفُكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَ يَحْسُنَ بِهِ ظَنُّكُمْ فَافْعَلُوهُ فَإِنَّ الْعَبْدَ إِنَّمَا تَكُونُ طَاعَتُهُ عَلَي قَدْرِ خَوْفِهِ وَ إِنَّ أَحْسَنَ النَّاسِ لِلَّهِ طَاعَةً أَشَدُّهُمْ لَهُ خَوْفاً .

وَ انْظُرْ يَا مُحَمَّدُ صَلَاتُكَ كَيْفَ تُصَلِّيهَا فَإِنَّمَا أَنْتَ إِمَامٌ يَنْبَغِي لَكَ أَنْ تُتِمَّهَا وَ أَنْ تُخَفِّفَهَا وَ أَنْ تُصَلِّيَهَا لِوَقْتِهَا فَإِنَّهُ لَيْسَ مِنْ إِمَامٍ يُصَلِّي بِقَوْمٍ فَيَكُونُ فِي صَلَاتِهِ وَ صَلَاتِهِمْ نَقْصٌ إِلَّا كَانَ إِثْمُ ذَلِكَ عَلَيْهِ وَ لَا يَنْقُصُ ذَلِكَ مِنْ صَلَاتِهِمْ شَيْئاً .

وَ اعْلَمْ أَنَّ كُلَّ شَيْ‌ءٍ مِنْ عَمَلِكَ يَتْبَعُ صَلَاتَكَ فَمَنْ ضَيَّعَ الصَّلَاةَ فَهُوَ لِغَيْرِهَا أَشَدُّ تَضْيِيعاً وَ وُضُوؤُكَ مِنْ تَمَامِ الصَّلَاةِ فَأْتِ بِهَا عَلَي وَجْهِهِ فَإِنَّ الْوُضُوءَ نِصْفُ الْإِيمَانِ وَ انْظُرْ صَلَاةَ الظُّهْرِ فَصَلِّهَا لِوَقْتِهَا لَا تَعْجَلْ بِهَا عَنِ الْوَقْتِ لِفَرَاغٍ وَ لَا تُؤَخِّرْهَا عَنِ الْوَقْتِ لِشُغُلٍ فَإِنَّ رَجُلًا جَاءَ إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَسَأَلَهُ عَنْ وَقْتِ الصَّلَاةِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله أَتَانِي جَبْرَئِيلُ فَأَرَانِي وَقْتَ الصَّلَاةِ فَصَلَّي الظُّهْرَ حِينَ زَالَتِ الشَّمْسُ ثُمَّ صَلَّي الْعَصْرَ وَ هِيَ بَيْضَاءُ نَقِيَّةٌ ثُمَّ صَلَّي الْمَغْرِبَ حِينَ غَابَتِ الشَّمْسُ ثُمَّ صَلَّي الْعِشَاءَ حِينَ غَابَ الشَّفَقُ ثُمَّ صَلَّي الصُّبْحَ فَأَغْلَسَ بِهَا وَ النُّجُومُ مُشْتَبِكَةٌ كَانَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله كَذَا يُصَلِّي قَبْلَكَ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ أَنْ تَلْتَزِمَ السُّنَّةَ الْمَعْرُوفَةَ وَ تَسْلُكَ الطَّرِيقَ الْوَاضِحَ الَّذِي أَخَذَهُ وَ لَعَلَّكَ تَقْدَمُ عَلَيْهِمْ غَداً.

و خداوند در چهره آنان می نگرد پس ابری روی آورده و آنان را دربر می گیرد و باران نعمت، لذت، سرور و شادی بر آنان می ریزد، آنچه که فقط خداوند سبحان می داند و علاوه بر این که رضوان خداوند اکبر از آن برتر نیست.

آگاه باشید که ما گرچه جز به وسیله آنچه که ما را می ترساند نمی ترسیم اما سزاوار است که ترسمان از آنچه که نه طاقتی بر آن نداریم و نه صبری به جهت قدرتمان بر آن شدت یابد و شوقمان به آنچه که از آن بی نیاز هستیم و نه از آن چاره ای داریم فزونی گیرد.

و ای بندگان خدا! اگر توانستید که بیمتان از پروردگار شدت گیرد و ظنّتان به او نیکو شود چنین کنید که طاعت بنده به میزان خوفش است و بهترین مردم برای خدا خائف ترین آنها از اوست.

به نمازت بنگر که چگونه می گزاری زیرا که تو پیشوای آن قوم هستی، زیبنده توست که آن را کامل بجای آوری و سبک نگزاری، که هیچ پیشوائی در جلو قومی نماز نگزارد و نقصانی در نمازشان پیدا شود جز اینکه گناه آن بر گردن اوست بدون آنکه چیزی از ثواب نماز آنان کاسته شود. و نماز را کامل بجای آر و ارکان آن را بخوبی حفظ کن تا پاداشی بمانند پاداش آنان برای تو باشد بدون آنکه چیزی از پاداش آنان کم گردد.

و بدان که همه اعمالت تابع نماز توست پس هرکه نماز را تباه کند برای غیر نماز تباه کننده تر است و وضو از ارکان نماز است پس آن را به صورت صحیح انجام بده که وضو نیمی از ایمان است .

سپس مراقب نماز ظهر باش و آن را در وقت خود بگزار، پیش از وقت بخاطر بیکاری در انجام آن شتاب مکن، و بخاطر سرگرمی به کار از وقت خود تأخیرش مینداز، همانا مردی از رسول خدا صلّی الله علیه و آله از اوقات نماز پرسش نمود، فرمود: جبرئیل نزد من آمد و وقت نماز را بمن نمایاند، پس نماز ظهر را بهنگامی که خورشید در وسط آسمان و بر بالای ابروی راستش قرار گرفته بود بخواند، سپس وقت نماز عصر را بمن نمایاند و آن زمانی بود که سایه هر چیز باندازه خودش شده بود، سپس نماز مغرب را هنگامی که آفتاب غروب کرد بخواند، سپس نماز عشا را هنگامی که شفق پنهان شد بجای آورد، سپس نماز صبح را هنگامی گزارد که سیاهی شب با سپیدی صبح در آمیخته، و هنوز ستارگان مشتبک بودند. پس تو نیز در این اوقات نماز بگزار، و همراه سنّت معروف و راه روشن و آشکار باش.

ثُمَّ انْظُرْ رُكُوعَكَ وَ سُجُودَكَ فَإِنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله كَانَ أَتَمَّ النَّاسِ صَلَاةً وَ أَحْفَظَهُمْ لَهَا وَ كَانَ إِذَا رَكَعَ قَالَ سُبْحَانَ رَبِّيَ الْعَظِيمِ وَ بِحَمْدِهِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ وَ إِذَا رَفَعَ صُلْبَهُ قَالَ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ اللَّهُمَّ لَكَ الْحَمْدُ مِلْ‌ءَ سَمَاوَاتِكَ وَ مِلْ‌ءَ أَرْضِكَ وَ مِلْ‌ءَ مَا شِئْتَ مِنْ شَيْ‌ءٍ فَإِذَا سَجَدَ قَالَ سُبْحَانَ رَبِّيَ الْأَعْلَي وَ بِحَمْدِهِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ .

أَسْأَلُ اللَّهَ الَّذِي يَرَي وَ لَا يُرَي وَ هُوَ بِالْمَنْظَرِ الْأَعْلَي أَنْ يَجْعَلَنَا وَ إِيَّاكَ مِمَّنْ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ يَرْضَاهُ حَتَّي يَبْعَثَنَا عَلَي شُكْرِهِ وَ ذِكْرِهِ وَ حُسْنِ عِبَادَتِهِ وَ أَدَاءِ حَقِّهِ وَ عَلَي كُلِّ شَيْ‌ءٍ اخْتَارَهُ لَنَا فِي دُنْيَانَا وَ دِينِنَا وَ أُولَانَا وَ أُخْرَانَا وَ أَنْ يَجْعَلَنَا مِنَ الْمُتَّقِينَ الَّذِينَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ .

فَإِنِ اسْتَطَعْتُمْ يَا أَهْلَ مِصْرَ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ أَنْ تُصَدِّقَ أَقْوَالَكُمْ أَفْعَالُكُمُ وَ أَنْ يَتَوَافَقَ سِرُّكُمْ وَ عَلَانِيَتُكُمْ وَ لَا تُخَالِفَ أَلْسِنَتَكُمْ قُلُوبُكُمْ فَافْعَلُوا عَصَمَنَا اللَّهُ وَ إِيَّاكُمْ بِالْهُدَي وَ سَلَكَ بِنَا وَ بِكُمُ الْمَحَجَّةَ الْعُظْمَي ⁽¹⁾

وَ إِيَّاكُمْ دَعْوَةَ الْكَذَّابِ ابْنِ هِنْدٍ وَ تَأَمَّلُوا وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ لَا سَوَاءَ إِمَامُ الْهُدَي وَ إِمَامُ الرَّدَي وَ وَصِيُّ النَّبِيِّ عليهما السلام وَ عَدُوُّ النَّبِيِّ جَعَلَنَا اللَّهُ وَ إِيَّاكُمْ مِمَّنْ يُحِبُّ وَ يَرْضَي لَقَدْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ إِنِّي لَا أَخَافُ عَلَي أُمَّتِي مُؤْمِناً وَ لَا مُشْرِكاً أَمَّا الْمُؤْمِنُ فَيَمْنَعُهُ اللَّهُ بِإِيمَانِهِ وَ أَمَّا الْمُشْرِكُ فَيُخْزِيهِ اللَّهُ بِشِرْكِهِ وَ لَكِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ ⁽²⁾كُلَّ مُنَافِقٍ عَالِمِ اللِّسَانِ يَقُولُ مَا تَعْرِفُونَ وَ يَفْعَلُ مَا تُنْكِرُونَ .

وَ قَدْ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله مَنْ سَرَّتْهُ حَسَنَاتُهُ وَ سَاءَتْهُ سَيِّئَاتُهُ فَذَلِكَ الْمُؤْمِنُ حَقّاً وَ قَدْ كَانَ يَقُولُ خَصْلَتَانِ لَا تَجْتَمِعَانِ فِي مُنَافِقٍ حُسْنُ سَمْتٍ وَ [لا] فِقْهٌ فِي سُنَّةٍ .

وَ اعْلَمْ يَا مُحَمَّدُ أَنَّ أَفْضَلَ الْفِقْهِ الْوَرَعُ فِي دِينِ اللَّهِ وَ الْعَمَلُ بِطَاعَتِهِ أَعَانَنَا

سپس در رکوع و سجود خود کمال دقت بجای آر، که رسول خدا صلّی الله علیه و آله نمازش از همه مردم کامل تر، و در عین حال مراقب ترین آنها بر آن بود در رکوعش سه مرتبه می فرمود: سبحان ربی العظیم و بحمده و چون بدنش را بالا می آورد می فرمود: سمع الله لمن حمده اللهم لک الحمد ملء سماواتک و ملء أرضک ماشئت من شئ و چون سجده می کرد سه مرتبه می گفت: سبحان ربی الأعلی و بحمده.

از خدائی که می بیند و دیده نمی شود و در دیدگاه اعلی قرار دارد می خواهم که ما و تو را از جمله کسانی قرار دهد که دوستشان دارد و از آنان خرسند است، تا جایی که ما و تو را بر ادای سپاس و یادآوریش و حسن عبادت و ادای حقّش، و بر آنچه که در دنیا و دینمان و در اولی و آخرتمان برای ما برگزیده یاری رساند و ما را از متقیانی که ترس و اندوهی بر آنان نیست قرار دهد.

و شما ای مردم مصر باید که کردارتان بدرستی سخنتان ، و ظاهرتان بصحّت نهانتان گواهی دهد، و زبانتان با آنچه در دل دارید مخالف نباشد. خداوند ما و شما را با هدایت مصون بدارد و ما و شما را در با حجت بزرگ راه ببرد .

شما را از دعوت کذاب پسر هند برحذر می دارم بیاندیشید و بدانید که پیشوای هدایت با پیشوای هلاکت، و وصیّ پیامبر صلّی الله علیه و آله و دشمن او برابر نیستند. خداوند ما و شما را از جمله کسانی که دوست دارد و می پسندد قرار دهد، از رسول الله شنیدم که می فرماید: راستی که من بر امتم از مؤمن و مشرک بیم ندارم چرا که خداوند مؤمن را به خاطر ایمانش (از خیانت ) باز می دارد، و شرّ مشرک را با اظهار شرکش از شما دور می سازد و لیکن از منافق بر شما بیمناکم، آنچه را می پسندید می گوید، و آنچه را که خوش ندارید عمل می کند.

و نبی صلّی الله علیه و آله فرمود هر کسی که نیکی هایش او را شاد کند و بدیهایش اندوهگینش سازد مؤمن حقیقی است و می فرمود دو خصلت در منافق جمع نمی شود: شهرت نیک و دانش در سنت.

محمّد بن ابی بکر! بدان که برترین فقه و دانائی، پرهیزگاری در دین خدا و عمل بطاعت اوست،

1) كذا في أصلي، و في شرح ابن أبي الحديد: «المحجة الوسطي ... ».

2) كذا في الأصل، و في شرح ابن أبي الحديد: «عليهم».

اللَّهُ وَ إِيَّاكَ عَلَي شُكْرِهِ وَ ذِكْرِهِ وَ أَدَاءِ حَقِّهِ وَ الْعَمَلِ بِطَاعَتِهِ فَعَلَيْكَ بِالتَّقْوَي فِي سِرِّ أَمْرِكَ وَ عَلَانِيَتِهِ وَ عَلَي أَيِّ حَالٍ كُنْتَ عَلَيْهَا جَعَلَنَا اللَّهُ وَ إِيَّاكَ مِنَ الْمُتَّقِينَ .

أُوصِيكَ بِسَبْعٍ هُنَّ جَوَامِعُ الْإِسْلَامِ اخْشَ اللَّهَ وَ لَا تَخْشَ النَّاسَ فِي اللَّهِ وَ خَيْرُ الْقَوْلِ مَا صَدَّقَهُ الْعَمَلُ وَ لَا تَقْضِ فِي أَمْرٍ وَاحِدٍ بِقَضَاءَيْنِ مُخْتَلِفَيْنِ فَيَتَنَاقَضَ أَمْرُكَ وَ يَزِيغَ عَنِ الْحَقِّ وَ أَحِبَّ لِعَامَّةِ رَعِيَّتِكَ مَا تُحِبُّ لِنَفْسِكَ وَ اكْرَهْ لَهُمْ مَا تَكْرَهُ لِنَفْسِكَ وَ أَهْلِ بَيْتِكَ وَ الْزَمِ الْحُجَّةَ عِنْدَ اللَّهِ فَأَصْلِحْ أَحْوَالَ رَعِيَّتِكَ وَ خُضِ الْغَمَرَاتِ إِلَي الْحَقِّ وَ لَا تَخَفْ فِي اللَّهِ لَوْمَةَ لَائِمٍ وَ انْصَحْ لِمَنِ اسْتَشَارَكَ وَ اجْعَلْ نَفْسَكَ أُسْوَةً لَقَرِيبِ الْمُسْلِمِينَ وَ بَعِيدِهِمْ.

وَ عَلَيْكَ بِالصَّوْمِ وَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَكَفَ عَاماً فِي الْعَشْرِ الْأُوَلِ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ عَكَفَ الْعَامَ الْمُقْبِلَ فِي الْعَشْرِ الْأَوْسَطِ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ فَلَمَّا كَانَ الْعَامُ الثَّالِثُ رَجَعَ مِنْ بَدْرٍ وَ قَضَي اعْتِكَافَهُ فَنَامَ فَرَأَي فِي مَنَامِهِ لَيْلَةَ الْقَدْرِ فِي الْعَشْرِ الْأَوَاخِرِ كَأَنَّهُ يَجِدُ ⁽¹⁾فِي مَاءٍ وَ طِينٍ فَلَمَّا اسْتَيْقَظَ رَجَعَ مِنْ لَيْلَتِهِ إِلَي أَزْوَاجِهِ وَ أُنَاسٌ مَعَهُ مِنْ أَصْحَابِهِ ثُمَّ إِنَّهُمْ مُطِرُوا لَيْلَةَ ثَلَاثٍ وَ عِشْرِينَ فَصَلَّي النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله حِينَ أَصْبَحَ فرأي [فَرُئِيَ] فِي وَجْهِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله الطِّينُ فَلَمْ يَزَلْ يَعْتَكِفُ فِي الْعَشْرِ الْأَوَاخِرِ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ حَتَّي تَوَفَّاهُ اللَّهُ .

وَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله مَنْ صَامَ رَمَضَانَ ثُمَّ صَامَ سِتَّةَ أَيَّامٍ مِنْ شَوَّالٍ فَكَأَنَّمَا صَامَ السَّنَةَ جَعَلَ اللَّهُ خُلَّتَنَا وَ وُدَّنَا خُلَّةَ الْمُتَّقِينَ وَ وُدَّ الْمُخْلَصِينَ وَ جَمَعَ بَيْنَنَا وَ بَيْنَكُمْ فِي دَارِ الرِّضْوَانِ إِخْواناً عَلي سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

قَالَ إِبْرَاهِيمُ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي سَيْفٍ عَنْ أَصْحَابِهِ أَنَّ عَلِيّاً لَمَّا كَتَبَ إِلَي مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ هَذَا الْكِتَابَ كَانَ يَنْظُرُ فِيهِ وَ يَتَأَدَّبُ بِهِ فَلَمَّا ظَهَرَ عَلَيْهِ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ وَ قَتَلَهُ أَخَذَ كُتُبَهُ أَجْمَعَ فَبَعَثَ بِهَا إِلَي مُعَاوِيَةَ فَكَانَ مُعَاوِيَةُ يَنْظُرُ فِي هَذَا الْكِتَابِ وَ يَتَعَجَّبُ مِنْهُ .

فَقَالَ الْوَلِيدُ بْنُ عُقْبَةَ وَ قَدْ رَأَي إِعْجَابَهُ بِهِ مُرْ بِهَذِهِ الْأَحَادِيثِ أَنْ تُحْرَقَ

و من تو را به پروای الهی در پنهان و آشکار کارهایت و در هر شرایطی که هستی سفارش می کنم، خداوند ما و تو را از متقیان قرار دهد.

من تو را به هفت خصلت که حاوی کلّیّات اسلام است سفارش می کنم : از خدا -عزّ و جل- بترس، و در راه خدا از هیچ کس نترس، و بهترین سخن آنست که عمل بدرستی آن گواهی دهد، و در یک امر دو گونه داوری مکن که کارت دچار پراکندگی گردد و از حقّ بر کنار افتی، و برای عموم مردم تحت فرمانت آن را بپسند که برای خود و خانواده ات می پسندی، و همان را برای آنان ناخوش دار که برای خود و خانواده ات ناخوش می داری که این کار حجّت و دلیل تو را رساتر سازد و آنان را بهتر بصلاح آورد، و در راه حقّ در ژرفای شدائد فرو رو، و در راه خدا از سرزنش هیچ ملامتگری باک مدار، و هر کس که با تو مشورت کرد خیر او را در نظر گیر، و خودت را نمونه و الگوی هر دور و نزدیکی از مسلمانان قرار ده .

و بر تو باد روزه‌گرفتن که رسول‌الله صلّی الله علیه و آله سالی در ده روز اول ماه رمضان اعتکاف کرد و سال آینده در ده روز میانی از ماه رمضان اعتکاف کرد و چون سال سوم فرارسید، از بدر رجعت کرد و اعتکافش را به جای آورد و خوابید و در خواب، شب قدر را در ده روز آخر دید، گویی که او در آب و گل سجده می‌کند. چون از خواب برخاست، همان شب به‌سوی همسرانش و اصحابش که همراه او بودند بازگشت، سپس بر آنان باران بارید در شب بیست و سوم و نبی اکرم صلّی الله علیه و آله نماز خواند. زمانی که صبح کرد در سیمای او گل دیده شده و پیوسته تا زمان مرگ در دهه آخر از ماه رمضان اعتکاف می‌کرد.

و نبی فرمود: هرکه ماه رمضان، سپس شش روز از شوال را روزه بگیرد، گویی کل سال را روزه گرفته است، خداوند دوستی و علاقه به ما را، دوستی متقیان و علاقه مخلصان قرار می‌دهد و ما و آنها را در دار رضوان به‌عنوان برادر بر روی تخت‌هایی متقابل جمع می‌کند، انشاء الله.

ابراهیم گوید: محمد بن ابوسیف از اصحابش روایت کرد که زمانی که علی علیه السلام برای محمد بن ابوبکر این نامه را نوشت، در آن نگاه می‌کرد و از آن می‌آموخت و زمانی که عمرو بن عاص بر او پیروز شد و وی را به قتل رساند، تمامی نامه‌های او را جمع کرد و برای معاویه فرستاد و معاویه در آن نامه نگاه می‌کرد و از آن در شگفت می‌شد. ولید بن عقبه –درحالی که تعجب او از آن نامه را دیده است- گفت: فرمان بده این احادیث سوزانده شود،

1) و في الغارات ط 1: يسجد.

فَقَالَ مُعَاوِيَةُ مَهْ فَإِنَّهُ لَا رَأْيَ لَكَ فَقَالَ الْوَلِيدُ أَ فَمِنَ الرَّأْيِ أَنْ يَعْلَمَ النَّاسُ أَنَّ أَحَادِيثَ أَبِي تُرَابٍ عِنْدَكَ تَتَعَلَّمُ مِنْهَا قَالَ مُعَاوِيَةُ وَيْحَكَ أَ تَأْمُرُنِي أَنْ أُحْرِقَ عِلْماً مِثْلَ هَذَا وَ اللَّهِ مَا سَمِعْتُ بِعِلْمٍ هُوَ أَجْمَعُ مِنْهُ وَ لَا أَحْكَمُ فَقَالَ الْوَلِيدُ إِنْ كُنْتَ تَعْجَبُ مِنْ عِلْمِهِ وَ قَضَائِهِ فَعَلَامَ تُقَاتِلُهُ فَقَالَ لَوْ لَا أَنَّ أَبَا تُرَابٍ قَتَلَ عُثْمَانَ ثُمَّ أَفْنَانَا لَأَخَذْنَا عَنْهُ ثُمَّ سَكَتَ هُنَيْئَةً ثُمَّ نَظَرَ إِلَي جُلَسَائِهِ فَقَالَ أَلَا لَا نَقُولُ إِنَّ هَذِهِ مِنْ كُتُبِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَ لَكِنْ نَقُولُ هَذِهِ مِنْ كُتُبِ أَبِي بَكْرٍ كَانَتْ عِنْدَ ابْنِهِ مُحَمَّدٍ فَنَحْنُ نَنْظُرُ فِيهَا وَ نَأْخُذُ مِنْهَا .

قَالَ فَلَمْ تَزَلْ تِلْكَ الْكُتُبُ فِي خَزَائِنِ بَنِي أُمَيَّةَ حَتَّي وَلِيَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ فَهُوَ الَّذِي أَظْهَرَ أَنَّهَا مِنْ أَحَادِيثِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام .

قَالَ إِبْرَاهِيمُ فَلَمَّا بَلَغَ عَلِيّاً عليه السلام أَنَّ ذَلِكَ الْكِتَابَ صَارَ إِلَي مُعَاوِيَةَ اشْتَدَّ عَلَيْهِ حُزْناً.

وَ رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَمَةَ قَالَ: صَلَّي بِنَا عَلِيٌّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ فَلَمَّا انْصَرَفَ قَالَ:

لَقَدْ عَثَرْتُ عَثْرَةً لَا أَعْتَذِرُ *** سَوْفَ أَكِيسُ بَعْدَهَا وَ أَسْتَمِرُّ

وَ أَجْمَعُ الْأَمْرَ الشَّتِيتَ الْمُنْتَشِرَ

فَقُلْنَا مَا بَالُكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ إِنِّي اسْتَعْمَلْتُ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ عَلَي مِصْرَ فَكَتَبَ إِلَيَّ أَنَّهُ لَا عِلْمَ لِي بِالسُّنَّةِ فَكَتَبْتُ إِلَيْهِ كِتَاباً فِيهِ أَدَبٌ وَ سُنَّةٌ فَقُتِلَ وَ أُخِذَ الْكِتَابُ .

قَالَ إِبْرَاهِيمُ فَلَمْ يَلْبَثْ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ شَهْراً كَامِلًا حَتَّي بَعَثَ إِلَي أُولَئِكَ الْمُعْتَزِلِينَ الَّذِينَ كَانَ قَيْسُ بْنُ سَعْدٍ مُوَادِعاً لَهُمْ فَقَالَ يَا هَؤُلَاءِ إِمَّا أَنْ تَدْخُلُوا فِي طَاعَتِنَا وَ إِمَّا أَنْ تَخْرُجُوا مِنْ بِلَادِنَا فَبَعَثُوا إِلَيْهِ أَنَّا لَا نَفْعَلُ فَدَعْنَا حَتَّي نَنْظُرَ إِلَي مَا يَصِيرُ أَمْرُ النَّاسِ فَلَا تَعْجَلْ عَلَيْنَا فَأَبَي عَلَيْهِمْ فَامْتَنَعُوا مِنْهُ وَ أَخَذُوا حِذْرَهُمْ ثُمَّ كَانَتْ وَقْعَةُ صِفِّينَ وَ هُمْ لِمُحَمَّدٍ هَائِبُونَ فَلَمَّا أَتَاهُمْ خَبَرُ مُعَاوِيَةَ وَ أَهْلِ الشَّامِ ثُمَّ صَارَ الْأَمْرُ إِلَي الْحُكُومَةِ وَ أَنَّ عَلِيّاً وَ أَهْلَ الْعِرَاقِ قَدْ قَفَلُوا عَنْ مُعَاوِيَةَ وَ الشَّامِ إِلَي عِرَاقِهِمْ اجْتَرَءُوا عَلَي مُحَمَّدٍ وَ أَظْهَرُوا الْمُنَابَذَةَ لَهُ فَلَمَّا رَأَي مُحَمَّدٌ

معاویه گفت: خاموش که نظری برای تو نیست. ولید گفت: آیا صلاح است که مردم بدانند که احادیث ابوتراب نزد توست و تو از آنها می‌آموزی؟ معاویه گفت: وای بر تو، آیا مرا فرمان می‌دهی که علمی این چنین را بسوزانم، به خدا سوگند علمی نشنیدم که از آن جامع‌تر و محکم‌تر باشد. ولید گفت: اگر علم و قضای او را می‌پسندیدی، چرا با او نبرد می‌کنی؟ گفت: اگر نبود که ابوتراب عثمان را کشته، سپس بر ما فتوا دهد، قطعاً از او می‌گرفتیم (علم را) سپس لحظه‌ای ساکت شد و به همنشینانش نگریست و گفت: آگاه باشید، ما نمی‌گوییم که این از نامه‌های علی بن ابوطالب است، بلکه می‌گوییم از نامه‌های ابوبکر است که نزد پسرش محمد بود و ما در آن می‌نگریم و از آن فرا می‌گیریم. گفت: و آن نامه‌ها پیوسته در خزائن بنی امیه بود تا اینکه عمر بن عبدالعزیز ولایت یافت و او کسی است که آشکار کرد که آن از احادیث علی بن ابی‌طالب علیه السلام است .

ابراهیم گوید: زمانی که به علی علیه السلام خبر رسید که آن نامه به معاویه رسید، بسیار اندوهگین شد.

و از عبدالله بن سلمه روایت است: علی علیه السلام بر ما نماز خواند و چون رفت فرمود:

• لغزشی مرتکب شدم که بهانه‌ای نمی‌آورم بعد از آن ذکاوت به خرج خواهد داد و ادامه می‌دهم و امر پراکنده و آشفته را جمع می‌کنم.

عرض کردیم: چه شده یا امیرمؤمنان؟ فرمود: من محمد بن ابوبکر را بر مصر گماردم و برایم نوشت که بر سنت علمی ندارد و من نامه‌ای برایش نوشتم که ادب و سنت در آن بود، پس او کشته شد و نامه گرفته شد.

ابراهیم گوید: محمد بن ابوبکر یک ماه کامل نگذشته بود که به‌سوی آن معتزلینی که قیس بن سعد رهایشان کرده بود، فرستاد و به آنان گفت: یا در طاعت ما داخل شوید یا از شهر ما خارج شوید؛ و آنها به‌سوی او فرستادند که ما کاری نمی‌کنیم، ما را رها کن تا ببینیم امر مردم به کجا می‌رسد و عجله نکن. اما او ابا ورزید و آنها نیز از او امتناع کردند و بسیج نیرو کردند و آماده پیکار بودند تا اینکه واقعه صفین پیش آمد و آنها بر محمد خشمگین بودند. چون خبر معاویه و شامیان به آنها رسید و امر به حکمیت ختم شد و خبر آمد که علی علیه السّلام و عراقیان از معاویه و شام به عراق بازگشته‌اند، بر محمد جرأت یافتند و مخالفت را اظهار کردند و چون محمد

ذَلِكَ بَعَثَ إِلَيْهِمُ ابْنَ جَمْهَانَ الْبَلَوِيَّ وَ مَعَهُ يَزِيدُ بْنُ الْحَارِثِ الْكِنَانِيُّ فَقَاتَلَاهُمْ فَقَتَلُوهُمَا ثُمَّ بَعَثَ إِلَيْهِمْ رَجُلًا مِنْ كَلْبٍ فَقَتَلُوهُ أَيْضاً .

وَ خَرَجَ مُعَاوِيَةُ بْنُ خَدِيجٍ مِنَ السَّكَاسِكِ يَدْعُو إِلَي الطَّلَبِ بِدَمِ عُثْمَانَ فَأَجَابَهُ الْقَوْمُ وَ أُنَاسٌ كَثِيرٌ آخَرُونَ وَ فَسَدَتْ مِصْرُ عَلَي مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ فَبَلَغَ عَلِيّاً عليه السلام تَوَثُّبُهُمْ عَلَيْهِ فَقَالَ مَا أَرَي لِمِصْرَ إِلَّا أَحَدَ الرَّجُلَيْنِ صَاحِبَنَا الَّذِي عَزَلْنَاهُ بِالْأَمْسِ يَعْنِي قَيْسَ بْنَ سَعْدٍ أَوْ مَالِكَ بْنَ الْحَارِثِ الْأَشْتَرَ وَ كَانَ عَلِيٌّ حِينَ رَجَعَ عَنْ صِفِّينَ رَدَّ الْأَشْتَرَ إِلَي عَمَلِهِ بِالْجَزِيرَةِ وَ قَالَ لِقَيْسِ بْنِ سَعْدٍ أَقِمْ أَنْتَ مَعِي عَلَي شُرْطَتِي حَتَّي نَفْرُغَ مِنْ أَمْرِ هَذِهِ الْحُكُومَةِ ثُمَّ اخْرُجْ إِلَي أَذْرَبِيجَانَ فَكَانَ قَيْسٌ مُقِيماً عَلَي شُرْطَتِهِ فَلَمَّا انْقَضَي أَمْرُ الْحُكُومَةِ كَتَبَ عليه السلام إِلَي الْأَشْتَرِ وَ هُوَ يَوْمَئِذٍ بِنَصِيبِينَ كِتَاباً وَ طَلَبَهُ.

أقول: لما روي المفيد رحمه الله في المجالس ⁽¹⁾

و القصة رواها الطبريّ من طريق أبي مخنف في حوادث سنة: 38 من تاريخه: ج 4 ص 71.

هذه القصة و هذا الكتاب قريبا مما أورده أخرجته منه لكونه أبسط و أوثق إلا أن في رواية الثقفي أن بعث الأشتر كان قبل شهادة محمد.

«721»

قَالَ الْمُفِيدُ أَخْبَرَنِي الْكَاتِبُ عَنِ الزَّعْفَرَانِيِّ عَنِ الثَّقَفِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَكَرِيَّا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الضَّحَّاكِ عَنْ هِشَامِ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ:

لَمَّا وَرَدَ الْخَبَرُ عَلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام بِمَقْتَلِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ كَتَبَ إِلَي مَالِكِ بْنِ الْحَارِثِ الْأَشْتَرِ رَحِمَهُ اللَّهُ وَ كَانَ مُقِيماً بِنَصِيبِينَ :

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّكَ مِمَّنْ أَسْتَظْهِرُ بِهِ عَلَي إِقَامَةِ الدِّينِ وَ أَقْمَعُ بِهِ نَخْوَةَ الْأَثِيمِ وَ أَسُدُّ بِهِ الثَّغْرَ الْمَخُوفَ وَ قَدْ كُنْتُ وَلَّيْتُ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ رَحِمَهُ اللَّهُ ⁽²⁾مِصْرَ فَخَرَجَ عَلَيْهِ خَوَارِجُ وَ كَانَ حَدَثاً لَا عِلْمَ لَهُ بِالْحُرُوبِ فَاسْتُشْهِدَ رَحِمَهُ اللَّهُ فَاقْدَمْ عَلَيَّ لِنَنْظُرَ

این را دید، ابن جمهان بلوی و یزید بن حرث کنانی را به‌سوی آنان فرستاد و این دو با آنان جنگیدند، پس هر دو را کشتند، سپس مردی از کلب را به‌سوی آنان فرستاد که او را نیز کشتند.

و معاویه بن خدیج از سکاسک به خونخواهی عثمان به پا خواست و آن قوم و مردم بسیاری او را اجابت کردند و مصر بر محمد بن ابوبکر آشفته شد و قیام آنها علیه او به علی علیه السلام رسید، فرمود: باید یکی از این دو مرد را بر مصر بگمارم، رفیقمان که دیروز عزلش کردیم، یعنی قیس بن سعد یا مالک بن حارث اشتر. علی علیه السلام پس از بازگشت از صفین اشتر را به جزیره فرستاده بود و به قیس بن سعد گفت: تو همراه من فرمانده شرطه من باش تا از گرفتاری این حکومت فارغ شویم، سپس به‌سوی آذربایجان برو و قیس فرمانده شرطه او بود و چون امر حکومت پایان یافت، برای اشتر که در آن زمان در نصیبین بود نامه نوشت و او را خواست.

می‌گویم: از آنجا که مفید در مجالس⁽³⁾

و قصه را طبری از طریق ابو مخنف در حوادث سال 38 از تاریخش: ج4، ص 71 روایت کرد.

این ماجرا و نامه را نزدیک به آنچه که آوردم روایت کرد، آن را به‌جهت ساده‌تر و مطمئن‌تر بودنش از آن استخراج کردم با این تفاوت که در روایت ثقفی آمده است که اشتر را قبل از شهادت محمد فرستاد.

روایت 721

مفید گوید: هشام بن محمّد گوید: چون خبر شهادت محمّد بن ابی بکر- رضی اللّه عنه- به امیر المؤمنین علیه السلام رسید نامه ای به مالک بن حارث اشتر-رحمه اللّه - که آن روزها در نصیبین اقامت داشت، نگاشت که: امّا بعد همانا تو از کسانی هستی که من برای برپائی دین از وی کمک می جویم، و به پشتیبانی وی تکبر و سرکشی گناهکاران را می شکنم، و به یاری او مرزهائی را که بیم هجوم دشمن از آنها می رود می بندم. و من پیش از این محمد بن ابی بکر-رحمه اللّه- را بر مصر گماردم، و تنی چند بر وی خروج کردند و چون جوان بود و جنگ ناآزموده کشته شده و به شهادت رسید- خدایش رحمت کناد-، بنا بر این بزودی نزد من آی تا

1) المعروف بالأمالي ذكر القصة في الحديث: 4 من المجلس التاسع منه ص 56 ط النجف.

2) جملة: «فاستشهد رحمه اللّه» أقحمت في الحديث سهوا من الراوي أو الكاتب لقيام القرائن القطعية علي أن بعث الأشتر رفع اللّه مقامه كان قبل استشهاد محمّد بن أبي بكر رضوان اللّه عليه.

3) . معروف به امالی، قصه را در حدیث 4 از مجلس نهم از آن ص 26، چاپ نجف.

فِي أَمْرِ مِصْرَ وَ اسْتَخْلِفْ عَلَي عَمَلِكَ أَهْلَ الثِّقَةِ وَ النَّصِيحَةِ مِنْ أَصْحَابِكَ .

فَاسْتَخْلَفَ مَالِكٌ عَلَي عَمَلِهِ شَبِيبَ بْنَ عَامِرٍ الْأَزْدِيَّ وَ أَقْبَلَ حَتَّي وَرَدَ عَلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَحَدَّثَهُ حَدِيثَ مِصْرَ وَ أَخْبَرَهُ عَنْ أَهْلِهَا وَ قَالَ لَهُ لَيْسَ لِهَذَا الْوَجْهِ غَيْرُكَ فَاخْرُجْ فَإِنِّي إِنْ لَمْ أُوصِكَ اكْتَفَيْتُ بِرَأْيِكَ وَ اسْتَعِنْ بِاللَّهِ عَلَي مَا أَهَمَّكَ وَ اخْلِطِ الشِّدَّةَ بِاللِّينِ وَ ارْفُقْ مَا كَانَ الرِّفْقُ أَبْلَغَ وَ اعْتَزِمْ عَلَي الشِّدَّةِ مَتَي لَمْ يُغْنِ عَنْكَ إِلَّا الشِّدَّةُ .

قَالَ فَخَرَجَ مَالِكٌ الْأَشْتَرُ فَأَتَي رَحْلَهُ وَ تَهَيَّأَ لِلْخُرُوجِ إِلَي مِصْرَ وَ قَدَّمَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ أَمَامَهُ كِتَاباً إِلَي أَهْلِ مِصْرَ :

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ فَإِنِّي أَحْمَدُ إِلَيْكُمُ اللَّهَ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَ أَسْأَلُهُ الصَّلَاةَ عَلَي نَبِيِّهِ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ إِنِّي قَدْ بَعَثْتُ إِلَيْكُمْ عَبْداً مِنْ عِبَادِ اللَّهِ لَا يَنَامُ أَيَّامَ الْخَوْفِ وَ لَا يَنْكُلُ عَنِ الْأَعْدَاءِ حَذَرَ الدَّوَائِرِ مِنْ أَشَدِّ عَبِيدِ اللَّهِ بَأْساً وَ أَكْرَمِهِمْ حَسَباً أَضَرَّ عَلَي الْفُجَّارِ مِنْ حَرِيقِ النَّارِ وَ أَبْعَدَ النَّاسِ مِنْ دَنَسٍ أَوْ عَارٍ وَ هُوَ مَالِكُ بْنُ الْحَارِثِ الْأَشْتَرُ لَا نَابِي الضَّرِيبَةِ وَ لَا كَلِيلُ الْحَدِّ حَلِيمٌ فِي الْحَذَرِ رَزِينٌ فِي الْحَرْبِ ذُو رَأْيٍ أَصِيلٍ وَ صَبْرٍ جَمِيلٍ فَاسْمَعُوا لَهُ وَ أَطِيعُوا أَمْرَهُ فَإِنْ أَمَرَكُمْ بِالنَّفِيرِ فَانْفِرُوا وَ إِنْ أَمَرَكُمْ أَنْ تُقِيمُوا فَأَقِيمُوا فَإِنَّهُ لَا يُقْدِمُ وَ لَا يُحْجِمُ إِلَّا بِأَمْرِي فَقَدْ آثَرْتُكُمْ بِهِ عَلَي نَفْسِي نَصِيحَةً لَكُمْ وَ شِدَّةً شَكِيمَةً عَلَي عَدُوِّكُمْ عَصَمَكُمُ اللَّهُ بِالْهُدَي وَ ثَبَّتَكُمْ بِالتَّقْوَي وَ وَفَّقَنَا وَ إِيَّاكُمْ لِمَا يُحِبُّ وَ يَرْضَي وَ السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ .

وَ لَمَّا تَهَيَّأَ مَالِكٌ الْأَشْتَرُ لِلرَّحِيلِ إِلَي مِصْرَ كَتَبَ عُيُونُ مُعَاوِيَةَ بِالْعِرَاقِ إِلَيْهِ يَرْفَعُونَ خَبَرَهُ فَعَظُمَ ذَلِكَ عَلَي مُعَاوِيَةَ وَ قَدْ كَانَ طَمِعَ فِي مِصْرَ فَعَلِمَ أَنَّ الْأَشْتَرَ إِنْ قَدِمَهَا فَاتَتْهُ وَ كَانَ أَشَدَّ عَلَيْهِ مِنِ ابْنِ أَبِي بَكْرٍ فَبَعَثَ إِلَي دِهْقَانٍ مِنْ أَهْلِ

در امر مصر تدبیری بیندیشیم، و یکی از یارانت را که مورد اعتماد و خیرخواهی هستند به جایگزینی بر کارهای خودت بگمار.

مالک -رضی اللّه عنه- شبیب بن عامر ازدی را به جای خود گمارد و به سوی امیر المؤمنین علیه السلام روانه گشت تا بر آن حضرت وارد شد، امام علیه السلام خبر مصر را به وی باز گفت و از احوال اهالی آنجا باخبرش ساخت، و به او فرمود: کسی جز تو برای آنجا شایسته نیست، پس برو، و هر گاه من به تو سفارشی نمی کنم به این دلیل است که به رأی و نظر خودت بسنده می کنم از خدا در کارهای مهم یاری جو، و درشتی را با نرمی بهم بیامیز، و تا آنجا که نرمش کارساز است با نرمی رفتار کن، و هر گاه که جز درشتی چیزی سود نبخشید به سختی و درشتی متوسل شو. مالک اشتر-رضی اللّه عنه- خارج شد و بار و بنه را جمع کرده آماده حرکت بسوی مصر شد، و امیر المؤمنین علیه السلام پیشاپیش او نامه ای برای اهل مصر نگاشت:

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ سلام بر شما، من به نزد شما خدائی را می ستایم که جز او معبودی نیست، و از او خواستارم که بر پیامبرش محمد و آل او درود فرستد. همانا من بنده ای از بندگان خدا را به سوی شما فرستادم که در روزهای ترسناک نمی خوابد، و در اوقات هراس انگیز از دشمن روی برنمی تابد، او از رزمنده ترین بندگان خدا، و دارای گرامی ترین حسب و شریفترین آن در میان آنهاست، بر نابکاران از سوزش آتش زیانبارتر است، و دورترین مردم از عار و ننگ است، و او همان مالک بن حارث اشتر است، وی بسان شمشیری است که دندانه تیزش و تیزی لبه اش به کندی نگراید، زود از میدان نگریزد، و بهنگام رزم با متانت و سنگین است، اندیشه ای عمیق و ریشه دار و صبر و تحمّلی نکو دارد، پس سخنش را بشنوید و امرش را فرمان برید، پس اگر امر بجنگ داد بجنگید، و چنانچه باقامت فرمانتان داد بر جای بمانید، او جز به دستور من نه اقدامی کند و نه دست بردارد. همانا من شما را در بودن با اشتر به جهت خیرخواهی شما و قوّت نفسی که بر دشمنتان پیدا می کنید بر خویشتن مقدّم داشتم؛ خداوند شما را به هدایت نگهدارد، و بر لزوم تقوی پایدارتان بدارد، و ما و شما را به آنچه دوست دارد و می پسندد توفیق بخشد، و سلام بر شما و رحمت و برکات خداوند بر شما باد.

چون مالک اشتر آماده حرکت به سوی مصر شد جاسوسان معاویه در عراق خبر حرکت مالک را به وی نوشتند، و این مطلب بر معاویه گران آمد چه چشم طمع به مصر دوخته بود، و خوب می دانست که اگر مالک در آنجا پا نهد مصر از چنگ وی بیرون خواهد رفت، و نیز مالک در نزد او از محمد بن ابی بکر پر صلابت تر می نمود، لذا به دهقانی

الْخَرَاجِ بِالْقُلْزُمِ أَنَّ عَلِيّاً قَدْ بَعَثَ بِالْأَشْتَرِ إِلَي مِصْرَ وَ إِنْ كَفَيْتَنِيهِ سَوَّغْتُكَ خَرَاجَ نَاحِيَتِكَ مَا بَقِيتَ فَاحْتَلْ فِي قَتْلِهِ بِمَا قَدَرْتَ عَلَيْهِ .

ثُمَّ جَمَعَ مُعَاوِيَةُ أَهْلَ الشَّامِ وَ قَالَ لَهُمْ إِنَّ عَلِيّاً قَدْ بَعَثَ بِالْأَشْتَرِ إِلَي مِصْرَ فَهَلُمُّوا نَدْعُو اللَّهَ عَلَيْهِ يَكْفِينَا أَمْرَهُ ثُمَّ دَعَا وَ دَعَوْا مَعَهُ .

وَ خَرَجَ الْأَشْتَرُ حَتَّي أَتَي الْقُلْزُمَ فَاسْتَقْبَلَهُ ذَلِكَ الدِّهْقَانُ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ وَ قَالَ أَنَا رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْخَرَاجِ وَ لَكَ وَ لِأَصْحَابِكَ عَلَيَّ حَقٌّ فِي ارْتِفَاعِ أَرْضِي فَانْزِلْ عَلَيَّ أُقِمْ بِأَمْرِكَ وَ أَمْرِ أَصْحَابِكَ وَ عَلَفِ دَوَابِّكُمْ وَ احْتَسِبْ بِذَلِكَ لِي مِنَ الْخَرَاجِ فَنَزَلَ عَلَيْهِ الْأَشْتَرُ فَأَقَامَ لَهُ وَ لِأَصْحَابِهِ بِمَا احْتَاجُوا إِلَيْهِ وَ حَمَلَ إِلَيْهِ طَعَاماً دَسَّ فِي جُمْلَتِهِ عَسَلًا جَعَلَ فِيهِ سَمّاً فَلَمَّا شَرِبَهُ الْأَشْتَرُ قَتَلَهُ وَ مَاتَ وَ بَلَغَ مُعَاوِيَةَ خَبَرُهُ فَجَمَعَ أَهْلَ الشَّامِ وَ قَالَ لَهُمْ أَبْشِرُوا فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ أَجَابَ دُعَاءَكُمْ وَ كَفَاكُمُ الْأَشْتَرَ وَ أَمَاتَهُ فَسَرُّوا بِذَلِكَ وَ اسْتَبْشَرُوا بِهِ .

وَ لَمَّا بَلَغَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَفَاةُ الْأَشْتَرِ جَعَلَ يَتَلَهَّفُ وَ يَتَأَسَّفُ عَلَيْهِ وَ يَقُولُ لِلَّهِ دَرُّ مَالِكٍ لَوْ كَانَ مِنْ جَبَلٍ لَكَانَ أَعْظَمَ أَرْكَانِهِ وَ لَوْ كَانَ مِنْ حَجَرٍ كَانَ صَلْداً أَمَا وَ اللَّهِ لَيَهُدَّنَّ مَوْتُكَ عَالَماً فَعَلَي مِثْلِكَ فَلْتَبْكِ الْبَوَاكِي ثُمَّ قَالَ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ إِنِّي أَحْتَسِبُهُ عِنْدَكَ فَإِنَّ مَوْتَهُ مِنْ مَصَائِبِ الدَّهْرِ فَرَحِمَ اللَّهُ مَالِكاً فَقَدْ وَفَي بِعَهْدِهِ وَ قَضي نَحْبَهُ وَ لَقِيَ رَبَّهُ مَعَ أَنَّا قَدْ وَطَّنَّا أَنْفُسَنَا أَنْ نَصْبِرَ عَلَي كُلِّ مُصِيبَةٍ بَعْدَ مُصَابِنَا بِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَإِنَّهَا أَعْظَمُ الْمُصِيبَةِ.

أقول: و في رواية الثقفي في كتابه عليه السلام إلي الأشتر و هو غلام حدث السن و ليس فيه ذكر شهادة محمد فلا ينافي ما يظهر من روايته أن بعث الأشتر كان قبل شهادته و ما أورده السيد من الاعتذار من محمد لبعث الأشتر يدل علي ذلك أيضا و هو أشهر عند أرباب التواريخ و لكن رواية الإختصاص ⁽¹⁾أيضا مؤيدة لهذه الرواية.

مالیات پرداز که در قلزم سکونت داشت کس فرستاد که علی علیه السّلام مالک اشتر را به طرف مصر گسیل داشته و اگر شرّ او را از سرما برداری تا زنده هستی مالیات همان ناحیه را به تو خواهم بخشید، بنابراین هر چه می توانی در قتل او چاره ای بیندیش. سپس معاویه، اهل شام را جمع کرد و به آنان گفت: همانا علی اشتر را به سوی مصر فرستاده، همگی گرد آئید تا از خدا بخواهیم شرّ او از سر ما کوتاه کند، سپس دعا کرد و همگی با او دعا کردند.

اشتر به سوی مصر بیرون شد تا به قلزم رسید، آن دهقان باستقبال او آمد بر وی سلام کرده گفت: من مردی از اهل شام هستم و برای تو و یارانت از زکات زمینم حقی بر عهده من است، نزد من فرود آی تا به خدمت تو و یارانت کمر بندم و چهارپایان خود را از علفهای اینجا بخوران و جزء مالیات من حساب کن. اشتر در خانه وی فرود آمد و او به رفع نیازهای مالک و یارانش همّت گماشت، و خوراکی را که با عسل مسموم آغشته بود به نزد مالک برد، و چون مالک از آن بخورد او را در جا کشت. خبر به معاویه رسید، وی مردم شام را جمع کرد و گفت : مژده باد شما را که خدای تعالی دعایتان را اجابت نمود، و شر مالک را از شما باز داشت و او را کشت ، همگی با شنیدن این خبر مسرور شده و به هم مژده می دادند.

چون خبر شهادت اشتر به امیر المؤمنین علیه السلام رسید آهی برکشید و بسیار افسوس خورد و فرمود: آفرین خدا بر مالک، او اگر از کوه بود البتّه بزرگترین ستون و صخره آن بود، و اگر از سنگ بود همانا سنگ سختی بود، مالکا! راستی که به خدا سوگند مرگ تو جهانی را ویران ساخت، و مویه کنان بر چون توئی باید مویه سر دهند. سپس فرمود: إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ، و الحمد للّه ربّ العالمین خداوندا من این مصیبت بزرگ را به حساب تو می گذارم که مرگ او از مصائب روزگار است، خداوند مالک را رحمت کند که او به عهد خود وفا کرد و پیمان خود را به انجام رساند و به دیدار خدایش شتافت، با اینکه ما با خود عزم کرده ایم که بر هر مصیبتی پس از مصیبت رحلت رسول خدا صلّی الله علیه و آله صبر پیشه سازیم که راستی آن بزرگترین مصیبت است .

می‌گویم: و در روایت ثقفی در نامه امام به اشتر آمده است «او جوانی کم‌سن بود» و در آن ذکر شهادت محمد نیامده است، پس با آنچه که از روایتش روشن می‌شود، مبنی بر اینکه فرستادن اشتر قبل از شهادت او بوده است، منافات ندارد. و آنچه که سید درباره عذرخواهی از محمد به‌جهت فرستادن اشتر آورده است نیز بر آن دلالت دارد و این نزد صاحبان تاریخ مشهورتر است اما روایت اختصاص نیز مؤید این روایت است.

1) الآتية في الحديث: 734 من هذا الباب، ص 306.

«722»

⁽¹⁾ رَجَعْنَا إِلَي رِوَايَةِ الثَّقَفِيِّ رَوَي بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ كُلَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ مُعَاوِيَةَ لَمَّا بَلَغَهُ خَبَرُ الْأَشْتَرِ بَعَثَ رَسُولًا يَتْبَعُهُ إِلَي مِصْرَ وَ أَمَرَهُ بِاغْتِيَالِهِ فَحَمَلَ مَعَهُ مِزْوَدَيْنِ فِيهِمَا شَرَابٌ فَاسْتَسْقَي الْأَشْتَرُ يَوْماً فَسَقَاهُ مِنْ أَحَدِهِمَا فَاسْتَسْقَي يَوْماً آخَرَ فَسَقَاهُ مِنَ الْآخَرِ وَ فِيهِ سَمٌّ فَشَرِبَهُ وَ مَالَ عُنُقُهُ فَطَلَبَ الرَّجُلَ فَفَاتَهُ .

وَ عَنْ مُغِيرَةَ الضَّبِّيِّ أَنَّ مُعَاوِيَةَ دَسَّ لِلْأَشْتَرِ مَوْلًي لِآلِ عُمَرَ فَلَمْ يَزَلِ الْمَوْلَي يَذْكُرُ لِلْأَشْتَرِ فَضْلَ عَلِيٍّ وَ بَنِي هَاشِمٍ حَتَّي اطْمَأَنَّ إِلَيْهِ فَقَدَّمَ الْأَشْتَرُ يَوْماً [ثم] [ثَقَلَهُ أَوْ تَقَدَّمَ ثَقَلَهُ] وَ اسْتَسْقَي مَاءً فَسَقَاهُ الْمَوْلَي شَرْبَةَ سَوِيقٍ فِيهَا سَمٌّ فَمَاتَ .

قَالَ وَ قَدْ كَانَ مُعَاوِيَةُ قَالَ لِأَهْلِ الشَّامِ لَمَّا دَسَّ لَهُ مَوْلَي عُمَرَ ادْعُوا عَلَي الْأَشْتَرِ فَدَعَوْا عَلَيْهِ فَلَمَّا بَلَغَهُ مَوْتُهُ قَالَ أَ لَا تَرَوْنَ كَيْفَ اسْتُجِيبَ لَكُمْ .

وَ قَدْ رُوِيَ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ أَنَّ الْأَشْتَرَ قُتِلَ بِمِصْرَ بَعْدَ قِتَالٍ شَدِيدٍ وَ الصَّحِيحُ أَنَّهُ سُقِيَ سَمّاً فَمَاتَ قَبْلَ أَنْ يَبْلُغَ مِصْرَ .

وَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْمَدَائِنِيِّ أَنَّ مُعَاوِيَةَ أَقْبَلَ يَقُولُ لِأَهْلِ الشَّامِ أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ عَلِيّاً قَدْ وَجَّهَ الْأَشْتَرَ إِلَي مِصْرَ فَادْعُوا اللَّهَ أَنْ يَكْفِيَكُمْ فَكَانُوا يَدْعُونَ عَلَيْهِ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلَاةٍ وَ أَقْبَلَ الَّذِي سَقَاهُ السَّمَّ إِلَي مُعَاوِيَةَ فَأَخْبَرَهُ بِهَلَاكِ الْأَشْتَرِ فَقَامَ مُعَاوِيَةُ لَعَنَهُ اللَّهُ خَطِيباً فَقَالَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّهُ كَانَ لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ يَدَانِ يَمِينَانِ فَقُطِعَتْ إِحْدَاهُمَا يَوْمَ صِفِّينَ وَ هُوَ عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ وَ قَدْ قُطِعَتِ الْأُخْرَي الْيَوْمَ وَ هُوَ مَالِكٌ الْأَشْتَرُ .

وَ قَالَ إِبْرَاهِيمُ فَلَمَّا بَلَغَ عَلِيّاً عليه السلام مَوْتُ الْأَشْتَرِ قَالَ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ اللَّهُمَّ إِنِّي أَحْتَسِبُهُ عِنْدَكَ فَإِنَّ مَوْتَهُ مِنْ مَصَائِبِ الدَّهْرِ .

ثُمَّ قَالَ رَحِمَ اللَّهُ مَالِكاً فَلَقَدْ وَفَي بِعَهْدِهِ وَ قَضي نَحْبَهُ وَ لَقِيَ رَبَّهُ مَعَ أَنَّا

روایت 722

به روایت ثقفی⁽²⁾

باز می‌گردیم. با اسنادش از عاصم بن کلیب از پدرش روایت کرد که زمانی که خبر اشتر به معاویه فرستاد، رسولی فرستاد که او را تا مصر دنبال کند و به فرمان داد که او را بکشد و همراه او دو کوزه آب آماده داد که در آن نوشیدنی بود و روزی اشتر طلب آب کرد و از یکی از آن دو به او نوشانید و روزی دیگر طلب آب کرد و او از دیگری به وی نوشانید که در آن سم بود، پس او نوشید و گردنش خم شد و آن مرد را طلب کرد، اما نیافت.

و از مغیره ضبی روایت است که معاویه غلامی از خاندان عمر را برای اشتر تحریک کرد و آن غلام پیوسته فضیلت علی و بنی هاشم را برای اشتر ذکر می‌کرد تا اینکه به او اطمینان یافت و روزی بار و بنه‌اش را به اشتر تقدیم کرد و او طلب آب کرد و غلام شربت شکر و خرمایی مسموم را به او نوشانید و او جان سپرد.

گوید: معاویه زمانی که غلام عمر را برای او تحریک کرد، به شامیان گفته بود: اشتر را نفرین کنید و آنها او را نفرین کردند و چون خبر مرگش به او رسید گفت: آیا نمی‌بینید شما استجابت دید؟ و از برخی سرشناسان روایت است که اشتر در مصر بعد از جنگی سخت کشته شد و صحیح این است که او سمی نوشید و قبل از رسیدن به مصر وفات کرد.

از علی بن محمد مدائنی روایت است که معاویه به شامیان می‌گفت: ای مردم، علی اشتر را به‌سوی مصر فرستاده است، پس از خدا بخواهید که شما را حفاظت کند، پس آنها بعد از هر نمازی او را نفرین می‌کردند و کسی که به او سم نوشانید نزد معاویه آمد و خبر هلاکت اشتر را به او داد و معاویه لعنه الله خطبه ایراد کرد: اما بعد، علی بن ابی‌طالب دو دست راست داشت، یکی از آنها در روز صفین قطع شد که عمار بن یاسر است و دیگری امروز قطع شد که مالک اشتر است .

و ابراهیم گوید: زمانی که خبر مرگ اشتر به علی علیه السلام رسید فرمود: إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ، و الحمد للّه ربّ العالمین خداوندا من این مصیبت بزرگ را به حساب تو می گذارم که مرگ او از مصائب روزگار است.

سپس فرمود: خداوند مالک را رحمت کند که او به عهد خود وفا کرد و پیمان خود را به انجام رساند و به دیدار خدایش شتافت، با اینکه ما با

1) 722- رواه مع التوالي الثقفي في الحديث: 116 و ما بعده من كتاب تلخيص الغارات: ج 1، ص 262، و ما بعدها.

2) . ثقفی آن را به توالی در حدیث 116 و مابعد آن از کتاب تلخیص ج1، ص 262، و مابعد آن روایت کرد.

قَدْ وَطَّنَّا أَنْفُسَنَا أَنْ نَصْبِرَ عَلَي كُلِّ مُصِيبَةٍ بَعْدَ مُصَابِنَا بِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَإِنَّهَا مِنْ أَعْظَمِ الْمُصِيبَاتِ.

وَ عَنْ مُعَاوِيَةَ الضَّبِّيِّ قَالَ: لَمْ يَزَلْ أَمْرُ عَلِيٍّ عليه السلام شَدِيداً حَتَّي مَاتَ الْأَشْتَرُ وَ كَانَ الْأَشْتَرُ بِالْكُوفَةِ أَسْوَدَ مِنَ الْأَحْنَفِ بِالْبَصْرَةِ.

وَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنْ أَشْيَاخِ النَّخَعِ قَالُوا دَخَلْنَا عَلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام حِينَ بَلَغَهُ مَوْتُ الْأَشْتَرِ فَوَجَدْنَاهُ يَتَلَهَّفُ وَ يَتَأَسَّفُ عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ لِلَّهِ دَرُّ مَالِكٍ وَ مَا مَالِكٌ لَوْ كَانَ مِنْ جَبَلٍ لَكَانَ فِنْداً وَ لَوْ كَانَ مِنْ حَجَرٍ لَكَانَ صَلْداً أَمَا وَ اللَّهِ لَيَهُدَّنَّ مَوْتُكَ عَالَماً وَ لَيُفْرِحَنَّ عَالَماً عَلَي مِثْلِ مَالِكٍ فَلْتَبْكِ الْبَوَاكِي وَ هَلْ مَرْجُوٌّ كَمَالِكٍ وَ هَلْ مَوْجُودٌ كَمَالِكٍ ؟

قَالَ عَلْقَمَةُ بْنُ قَيْسٍ النَّخَعِيُّ فَمَا زَالَ عَلِيٌّ يَتَلَهَّفُ وَ يَتَأَسَّفُ حَتَّي ظَنَنَّا أَنَّهُ الْمُصَابُ بِهِ دُونَنَا وَ عُرِفَ ذَلِكَ فِي وَجْهِهِ أَيَّاماً.

قَالَ إِبْرَاهِيمُ وَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْمَدَائِنِيِّ عَنْ رِجَالِهِ أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ لَمَّا بَلَغَهُ أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام قَدْ وَجَّهَ الْأَشْتَرَ إِلَي مِصْرَ شَقَّ عَلَيْهِ فَكَتَبَ عَلِيٌّ عليه السلام إِلَيْهِ عِنْدَ مَهْلَكِ الْأَشْتَرِ :

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَلَغَنِي مَوْجِدَتُكَ مِنْ تَسْرِيحِ الْأَشْتَرِ إِلَي عَمَلِكَ وَ لَمْ أَفْعَلْ ذَلِكَ اسْتِبْطَاءً لَكَ عَنِ الْجِهَادِ وَ لَا اسْتِزَادَةً لَكَ مِنِّي فِي الْجِدِّ وَ لَوْ نَزَعْتُ مَا حَوَتْ يَدَاكَ مِنْ سُلْطَانِكَ لَوَلَّيْتُكَ مَا هُوَ أَيْسَرُ مَئُونَةً عَلَيْكَ وَ أَعْجَبُ وَلَايَةً إِلَيْكَ إِلَّا أَنَّ الرَّجُلَ الَّذِي كُنْتُ وَلَّيْتُهُ مِصْرَ كَانَ رَجُلًا لَنَا مُنَاصِحاً وَ عَلَي عَدُوِّنَا شَدِيداً فَرَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ فَقَدِ اسْتَكْمَلَ أَيَّامَهُ وَ لَاقَي حِمَامَهُ وَ نَحْنُ عَنْهُ رَاضُونَ فَرَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَ ضَاعَفَ لَهُ الثَّوَابَ وَ أَحْسَنَ لَهُ الْمَآبَ .

فَأَصْحِرْ لِعَدُوِّكَ وَ شَمِّرْ لِلْحَرْبِ وَ ادْعُ إِلي سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ أَكْثِرْ ذِكْرَ اللَّهِ وَ الِاسْتِعَانَةَ بِهِ وَ الْخَوْفَ مِنْهُ يَكْفِكَ مَا أَهَمَّكَ وَ يُعِنْكَ عَلَي مَا وَلَّاكَ أَعَانَنَا اللَّهُ وَ إِيَّاكَ عَلَي مَا لَا نَنَالُ إِلَّا بِرَحْمَتِهِ وَ السَّلَامُ ⁽¹⁾

و رواه الطبريّ مع أكثر ما يليه في حوادث سنة: 38 من تاريخه: ج 1، ص 3395، و في ط: ج 4 ص 75 و في ط: ج 5 ص 96.

خود عزم کرده ایم که بر هر مصیبتی پس از مصیبت رحلت رسول خدا صلّی الله علیه و آله صبر پیشه سازیم که راستی آن بزرگترین مصیبت است.

معاویه ضبی گوید: امر علی شدید بود تا اینکه اشتر وفات کرد و اشتر در کوفه از احنف در بصره سیاه تر بود. و از جمعی از مشایخ نخع گوید: زمانی که خبر مرگ اشتر به امیرمؤمنان علیه السلام رسید، نزد او رفتیم و او را متحسر و اندوهگین یافتیم.

علقمه بن قیس نخعی گوید: علی همچنان متحسر و اندوهگین بود، چنانکه گمان کردیم او به مالک مصیبت زده است نه ما، و این تا چندین روز در سیمایش مشخص بود.

ابراهیم گوید: محمد بن عبدالله از مدائنی از رجالش برایمان حدیث گفت: محمد بن ابوبکر زمانی که خبردار شد که علی علیه السلام اشتر را به‌سوی مصر فرستاده است، بر او دشوار شد، پس علی علیه السلام به هنگام مرگ برای او نوشت: پس از یاد خدا و درود، به من خبر داده‌اند که از فرستادن اشتر به سوی محلّ فرمانداری‌ات، ناراحت شده‌ای.این کار را به دلیل کند شدن و سهل انگاری‌ات یا انتظار کوشش بیشتری از تو انجام ندادم، اگر تو را از فرمانداری مصر عزل کردم، فرماندار جایی قرار دادم که اداره آنجا بر تو آسان‌تر، و حکومت تو در آن سامان خوش‌تر است.همانا مردی را فرماندار مصر قرار دادم، که نسبت به ما خیرخواه، و به دشمنان ما سخت‌گیر بود، خدا او را رحمت کند، که ایّام زندگی خود را کامل، و مرگ خود را ملاقات کرد، در حالی که ما از او خشنود بودیم، خداوند از او خشنود باد، و پاداش او را چند برابر عطا کند، و ثوابش را دوچندان و بازگشتش را نیکو گرداند .

پس برای مقابله با دشمن بیرون بیا آماده پیکار باش، و با آگاهی و اندرز نیکو به راه پروردگارت دعوت کن، و یاد خدا، استعانت و ترس از او را بسیار کن که تو را در مشکلات کفایت می‌کند، و تو را در آنچه ولایت داد یاری می کند، و خداوند در آنچه که ما و تو را در آنچه که جز با رحمتش به آن نائل نمی شویم یاری کند و السلام. ⁽²⁾

و طبری آن را به همراه اکثر آن در حوادث سال 38 از تاریخش: ج1، ص 3395 و در چاپ: چ4، ص 75 و در چاپ: ج5، ص 96 روایت کرد.

1) و رواه السيّد الرضيّ رحمه اللّه في المختار: 34 من الباب الثاني من كتاب نهج البلاغة.

2) . سید رضی آن را در مختار 34 از بخش دوم کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

فَكَتَبَ مُحَمَّدٌ رَحِمَهُ اللَّهُ إِلَي عَبْدِ اللَّهِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام مِنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ سَلَامٌ عَلَيْكَ فَإِنِّي أَحْمَدُ إِلَيْكَ اللَّهَ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ .

أَمَّا بَعْدُ فَقَدِ انْتَهَي إِلَيَّ كِتَابُ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ وَ فَهِمْتُهُ وَ عَرَفْتُ مَا فِيهِ وَ لَيْسَ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ أَشَدَّ عَلَي عَدُوِّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ وَ لَا أَرَقَّ [لِوَلِيِّهِ مِنِّي وَ قَدْ] خَرَجْتُ فَعَسْكَرْتُ وَ أمنت [آمَنْتُ] النَّاسَ إِلَّا مَنْ نَصَبَ لَنَا حَرْباً وَ أَظْهَرَ لَنَا خِلَافاً وَ أَنَا مُتَّبِعٌ أَمْرَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ وَ حَافِظُهُ وَ لَاجِئٌ إِلَيْهِ وَ قَائِمٌ بِهِ وَ اللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلَي كُلِّ حَالٍ وَ السَّلَامُ عَلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ.

وَ عَنْ أَبِي جَهْضَمٍ الْأَسَدِيِّ قَالَ: إِنَّ أَهْلَ الشَّامِ لَمَّا انْصَرَفُوا عَنْ صِفِّينَ وَ أُتِيَ بِمُعَاوِيَةَ خَبَرُ الْحَكَمَيْنِ وَ بَايَعَهُ أَهْلُ الشَّامِ بِالْخِلَافَةِ لَمْ يَزْدَدْ إِلَّا قُوَّةً وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ هَمٌّ إِلَّا مِصْرَ فَدَعَا عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ وَ حَبِيبَ بْنَ مَسْلَمَةَ وَ بُسْرَ بْنَ أَرْطَاةَ وَ الضَّحَّاكَ بْنَ قَيْسٍ وَ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ خَالِدٍ وَ شُرَحْبِيلَ بْنَ السِّمْطِ وَ أَبَا الْأَعْوَرِ السُّلَمِيَّ وَ حَمْزَةَ بْنَ مَالِكٍ فَاسْتَشَارَهُمْ فِي ذَلِكَ فَقَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ نِعْمَ الرَّأْيُ [مَا] رَأَيْتَ فِي افْتِتَاحِهَا عِزُّكَ وَ عَزُّ أَصْحَابِكَ وَ ذُلُّ عَدُوِّكَ وَ قَالَ آخَرُونَ نَرَي مَا رَأَي عَمْرٌو .

فَكَتَبَ مُعَاوِيَةُ إِلَي مَسْلَمَةَ بْنِ مَخْلَدٍ الْأَنْصَارِيِّ وَ إِلَي مُعَاوِيَةَ [بْنِ] خَدِيجٍ الْكِنْدِيِّ وَ كَانَا قَدْ خَالَفَا عَلِيّاً عليه السلام فَدَعَاهُمَا إِلَي الطَّلَبِ بِدَمِ عُثْمَانَ فَأَجَابَا وَ كَتَبَا إِلَيْهِ عَجِّلْ إِلَيْنَا بِخَيْلِكَ وَ رَجِلِكَ فَإِنَّا نَنْصُرُكَ وَ يَفْتَحُ اللَّهُ عَلَيْكَ .

فَبَعَثَ مُعَاوِيَةُ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ فِي سِتَّةِ آلَافٍ فَسَارَ عَمْرٌو فِي الْجَيْشِ حَتَّي دَنَا مِنْ مِصْرَ فَاجْتَمَعَتْ إِلَيْهِ الْعُثْمَانِيَّةُ فَأَقَامَ وَ كَتَبَ إِلَي مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ :

أَمَّا بَعْدُ فَتَنَحَّ عَنِّي بِدَمِكَ يَا ابْنَ أَخِي فَإِنِّي لَا أُحِبُّ أَنْ يُصِيبَكَ مِنِّي ظَفَرٌ وَ إِنَّ النَّاسَ بِهَذِهِ الْبِلَادِ قَدِ اجْتَمَعُوا عَلَي خِلَافِكَ وَ رَفْضِ أَمْرِكَ وَ نَدِمُوا عَلَي

و محمد نوشت: به بنده خدا امیرمؤمنان علیه السّلام از محمد بن ابوبکر، سلام بر تو، خدای یکتایی را که جز او خدایی نیست حمد می‌گویم.

امام بعد، نامه امیرمؤمنان به من رسید و آن را دریافتم و آنچه که در آن است را فهمیدم و در میان مردم کسی نیست که نسبت به دشمن امیرالمؤمنین از من دشمن تر باشد و با دوستانش مهربانتر از من. خارج شدم و اردو زدم و مردم را امان دادم جز کسانی که جنگی به پا کردند و مخالفتی با ما را عیان ساختند و من مطیع امر امیرمؤمنان، حافظ آن و پناه‌گیرنده به او و قائم به او هستم و در هر حالی خداوند مورد استعانت است و سلام، رحمت و برکات خداوند بر امیرمؤمنان باد.

و ابوجهضم اسدی گوید: شامیان زمانی که از صفین بازگشتند و خبر حکمین به معاویه رسید، شامیان بر خلافت او بیعت کردند جز قدرت نیافزود و جز مصر اندوهی نداشت، پس عمرو بن عاص، حبیب بن مسلمه، بسر بن أرطأه، ضحاک بن قیس، عبدالرحمن بن خالد، شرجبیل بن سمط و ابواعور سلمی و حمزه بن مالک را خواند و درخصوص آن با آنها مشورت کرد، پس عمرو بن عاص گفت: بهترین نظری که می‌بینم این است که عزت تو و یارانت و ذلت دشمنت در فتح آن است و دیگران گفتند: ما نیز بر نظر عمرو هستیم.

معاویه برای مسلمه بن مخلد انصاری و معاویه بن خدیج کندی که با علی علیه السلام مخالفت بودند نامه نوشت و آنان را به خونخواهی عثمان دعوت کرد و آنان اجابت کردند و برای او نوشتند: با سواران و مردانت به‌سوی ما بشتاب که ما تو را یاری می‌کنیم و خداوند برایت گشایش حاصل می‌کند.

معاویه عمرو بن عاص را به همراه شش هزار نفر فرستاد و عمرو با لشکر حرکت کرد تا اینکه به مصر نزدیک شد و عثمانیان بر او گرد آمدند و برای محمد بن ابوبکر نوشت: اما بعد، خونت را از من دور کن ای پسر برادرم! که من دوست ندارم که در نبرد با تو پیروز شوم و مردم این بلاد برخلاف تو اجتماع کرده‌اند و امر تو را رد کرده و از

اتِّبَاعِكَ وَ هُمْ مُسَلِّمُوكَ لَوْ قَدِ الْتَقَتْ حَلْقَتَا الْبِطَانِ فَاخْرُجْ مِنْهَا إِنِّي لَكَ مِنَ النَّاصِحِينَ وَ السَّلَامُ .

قَالَ وَ بَعَثَ عَمْرٌو مَعَ هَذَا الْكِتَابِ كِتَابَ مُعَاوِيَةَ إِلَيْهِ وَ هُوَ :

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ غِبَّ الظُّلْمِ وَ الْبَغْيِ عَظِيمُ الْوَبَالِ وَ إِنَّ سَفْكَ الدَّمِ الْحَرَامِ لَا يَسْلَمُ صَاحِبُهُ مِنَ النَّقِمَةِ فِي الدُّنْيَا وَ التَّبِعَةِ الْمُوبِقَةِ فِي الْآخِرَةِ وَ مَا نَعْلَمُ أَحَداً كَانَ أَعْظَمَ عَلَي عُثْمَانَ بَغْياً وَ لَا أَسْوَأَ لَهُ عَيْباً وَ لَا أَشَدَّ عَلَيْهِ خِلَافاً مِنْكَ سَعَيْتَ عَلَيْهِ فِي السَّاعِينَ وَ سَاعَدْتَ عَلَيْهِ مَعَ الْمُسَاعِدِينَ وَ سَفَكْتَ دَمَهُ مَعَ السَّافِكِينَ ثُمَّ تَظُنُّ أَنِّي نَائِمٌ عَنْكَ فَأَتَيْتَ بَلْدَةً فَتَأْمَنُ فِيهَا وَ جُلُّ أَهْلِهَا أَنْصَارِي يَرَوْنَ رَأْيِي وَ يَرْفَعُونَ قَوْلَكَ وَ يَرْقُبُونَ عَلَيْكَ وَ قَدْ بَعَثْتُ إِلَيْكَ قَوْماً حِنَاقاً عَلَيْكَ يَسْتَسْفِكُونَ دَمَكَ وَ يَتَقَرَّبُونَ إِلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِجِهَادِكَ وَ قَدْ أَعْطَوُا اللَّهَ عَهْداً لَيَقْتُلُنَّكَ وَ لَوْ لَمْ يَكُنْ مِنْهُمْ إِلَيْكَ مَا قَالُوا لَقَتَلَكَ اللَّهُ بِأَيْدِيهِمْ أَوْ بِأَيْدِي غَيْرِهِمْ مِنْ أَوْلِيَائِهِ وَ أَنَا أُحَذِّرُكَ وَ أُنْذِرُكَ فَإِنَّ اللَّهَ مُقِيدٌ مِنْكَ وَ مُقْتَصُّ لِوَلِيِّهِ وَ خَلِيفَتِهِ بِظُلْمِكَ لَهُ وَ بَغْيِكَ عَلَيْهِ وَ وَقِيَعتِكَ فِيهِ وَ عُدْوَانِكَ يَوْمَ الدَّارِ عَلَيْهِ تَطْعُنُ بِمَشَاقِصِكَ فِيمَا بَيْنَ أَحْشَائِهِ وَ أَوْدَاجِهِ وَ مَعَ هَذَا إِنِّي أَكْرَهُ قَتْلَكَ وَ لَا أُحِبُّ أَنْ أَتَوَلَّي ذَلِكَ مِنْكَ وَ لَنْ يُسَلِّمُكَ اللَّهُ مِنَ النَّقِمَةِ أَيْنَ كُنْتَ أَبَداً فَتَنَحَّ وَ انْجُ بِنَفْسِكَ وَ السَّلَامُ .

قَالَ فَطَوَي مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ كِتَابَيْهِمَا وَ بَعَثَ بِهِمَا إِلَي عَلِيٍّ عليه السلام وَ كَتَبَ إِلَيْهِ :

أَمَّا بَعْدُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَإِنَّ الْعَاصِيَ ابْنَ الْعَاصِ قَدْ نَزَلَ أَدَانِيَ مِصْرَ وَ اجْتَمَعَ عَلَيْهِ مِنْ أَهْلِ الْبَلَدِ كُلُّ مَنْ كَانَ يَرَي رَأْيَهُمْ وَ هُوَ فِي جَيْشٍ جَرَّارٍ وَ قَدْ رَأَيْتُ مِمَّنْ قِبَلِي بَعْضَ الْفَشَلِ فَإِنْ كَانَ لَكَ فِي أَرْضِ مِصْرَ حَاجَةٌ فَامْدُدْنِي بِالْأَمْوَالِ وَ الرِّجَالِ وَ السَّلَامُ عَلَيْكَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ .

فَكَتَبَ إِلَيْهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ أَتَانِي رَسُولُكَ بِكِتَابِكَ تَذْكُرُ أَنَّ ابْنَ الْعَاصِ قَدْ نَزَلَ أَدَانِيَ مِصْرَ فِي جَيْشٍ جَرَّارٍ وَ إِنَّ مَنْ كَانَ عَلَي مِثْلِ رَأْيِهِ قَدْ خَرَجَ إِلَيْهِ وَ خُرُوجُ مَنْ كَانَ عَلَي رَأْيِهِ خَيْرٌ لَكَ مِنْ إِقَامَتِهِ عِنْدَكَ.

پیروی‌ات پشیمان شده‌اند و اگر کار جنگ بالا بگیرد و سخت شود آنها تو را تسلیم خواهند کرد، پس از آن خارج شو که من از نیکخواهان تو هستم، والسلام.

گوید: و عمرو همراه این نامه، نامه معاویه به او را نیز برای وی فرستاد که این است: اما بعد، عاقبت ظلم و ستم بزرگ است و ریختن خون حرام، صاحب آن را از انتقام در دنیا و تبعات ویرانگر آن در آخرت محفوظ نمی‌دارد و کسی را نمی‌شناسیم که بر عثمان ستمگرتر، نکوهش‌گر و مخالف‌تر از تو نباشد. در میان تلاشگران علیه او کوشش کرد و به همراه یاریگران علیه او یاری کردی و همراه خونریزان، خون او را ریختی، سپس گمان می‌کنی که من از تو غافل هستم. به شهری آمدی که در آن در امان هستی و اغلب اهالی آن یاران من هستند که با من هم عقیده‌اند و سخنت را رد می‌کنند و مراقب تو هستند و من گروهی خشمگین را به سویت فرستادم که خواهان ریختن خون تو هستند و با جهاد با تو به خدا تقرب می‌جویند و با خدا عهد بسته‌اند که تو را به قتل برسانند و اگر آنچه که گفتند، در مورد تو صورت نگیرد، خداوند تو را با دستان آنها یا با دستان اولیای دیگر خود خواهد کشت و من به تو انذار و هشدار می‌دهم که خداوند تو را قصاص می‌کند و تقاص ولی و خلیفه‌اش را به جهت ظلم و ستم تو بر او و مصیبتی که بر او نازل کردی و دشمنی‌ات با او در روز دار خواهد گرفت، در ان روز تو گاه زوبین خود را در شکمش فرو می کردی و گاه رگهایش را می بریدی. با وجود این، من از کشتن تو اکراه دارم و دوست ندارم که من عهده دار آن باشم و خداوند هرگز تو را از غضب دور نخواهد داشت در هر جایی که باشی، پس خود را کنار بکش و نجات بده، والسلام.

گوید: محمد بن ابوبکر دو نامه را لوله کرد و هر دو را برای علی علیه السلام فرستاد و برای او نوشت: امّا بعد یا امیر المؤمنین علیه السلام عاصی ابن عاص به نزدیکی مصر رسیده و کسانی که از اهل شهر موافق ایشانند با او گرد آمده‌اند در حالی که در لشکری انبوه و جرّار است. از کسانی که همراهم هستند سستی هایی دیدم اگر در مصر حاجتی داری مرا با اموال و مردان یاری کن و سلام، رحمت و برکات خدا بر تو باد.

به امیر المؤمنین علیه السلام در جواب نوشت: امّا بعد فرستاده ات به همراه نامه ات به من رسید یاد می کنی که پسر عاص با لشکر بسیار در نزدیکی مصر نازل شده و آنانکه هم فکر او بودند بسویش رفته‌اند در حالی که خروج کسانی که هم فکر او بودند برای تو از حضورشان در کنارت بهتر است.

وَ ذَكَرْتَ أَنَّكَ قَدْ رَأَيْتَ مِمَّنْ قِبَلَكَ فَشَلًا فَلَا تَفْشَلْ وَ إِنْ فَشِلُوا حَصِّنْ قَرْيَتَكَ وَ اضْمُمْ إِلَيْكَ شِيعَتَكَ وَ أَوِّلِ الْحَرَسَ فِي عَسْكَرِكَ ⁽¹⁾وَ انْدُبْ إِلَي الْقَوْمِ كِنَانَةَ بْنَ بِشْرٍ الْمَعْرُوفَ بِالنَّصِيحَةِ وَ التَّجْرِبَةِ وَ الْبَأْسِ وَ أَنَا نَادِبٌ إِلَيْكَ النَّاسَ عَلَي الصَّعْبِ وَ الذَّلُولِ فَاصْبِرْ لِعَدُوِّكَ وَ امْضِ عَلَي بَصِيرَتِكَ وَ قَاتِلْهُمْ عَلَي نِيَّتِكَ وَ جَاهِدْهُمْ مُحْتَسِباً لِلَّهِ سُبْحَانَهُ وَ إِنْ كَانَ فِئَتُكُ أَقَلَّ الْفِئَتَيْنِ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَي يُعِينُ الْقَلِيلَ وَ يَخْذُلُ الْكَثِيرَ .

وَ قَدْ قَرَأْتُ كِتَابَ الْفَاجِرَيْنِ الْمُتَحَابَّيْنِ عَلَي الْمَعْصِيَةِ وَ الْمُتَلَائِمَيْنِ عَلَي الضَّلَالَةِ وَ الْمُرْتَبِئَيْنِ [الْمُرْتَشِيَيْنِ] فِي الْحُكُومَةِ وَ الْمُتَكَبِّرَيْنِ عَلَي أَهْلِ الدِّينِ الَّذِينَ اسْتَمْتَعُوا بِخَلَاقِهِمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ بِخَلَاقِهِمْ فَلَا يَضُرَّنَّكَ إِرْعَادُهُمَا وَ إِبْرَاقُهُمَا وَ أَجِبْهُمَا إِنْ كُنْتَ لَمْ تُجِبْهُمَا بِمَا هُمَا أَهْلُهُ فَإِنَّكَ تَجِدُ مَقَالًا مَا شِئْتَ وَ السَّلَامُ:

قَالَ: فَكَتَبَ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ إِلَي مُعَاوِيَةَ جَوَابَ كِتَابِهِ :

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ أَتَانِي كِتَابُكَ تَذْكُرُ مِنْ أَمْرِ عُثْمَانَ أَمْراً لَا أَعْتَذِرُ إِلَيْكَ مِنْهُ وَ تَأْمُرُنِي بِالتَّنَحِّي عَنْكَ كَأَنَّكَ لِي نَاصِحٌ وَ تُخَوِّفُنِي بِالْحَرْبِ كَأَنَّكَ عَلَيَّ شَفِيقٌ وَ أَنَا أَرْجُو أَنْ تَكُونَ الدَّائِرَةُ عَلَيْكُمْ وَ أَنْ يَخْذُلَكُمُ اللَّهُ فِي الْوَقْعَةِ وَ أَنْ يَنْزِلَ بِكُمُ الذُّلُّ وَ إِنْ تُوَلُّوا الدُّبُرَ فَإِنْ يَكُنْ لَكُمُ الْأَمْرُ فِي الدُّنْيَا فَكَمْ وَ كَمْ لَعَمْرِي مِنْ ظَالِمٍ قَدْ نَصَرْتُمْ وَ كَمْ مِنْ مُؤْمِنٍ قَدْ قَتَلْتُمْ وَ مَثَّلْتُمْ بِهِ وَ إِلَي اللَّهِ الْمَصِيرُ وَ إِلَيْهِ تُرَدُّ الْأُمُورُ وَ هُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ وَ اللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلي ما تَصِفُونَ .

قَالَ وَ كَتَبَ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ إِلَي عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ جَوَابَ كِتَابِهِ :

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ فَهِمْتُ كِتَابَكَ وَ عَلِمْتُ مَا ذَكَرْتَ وَ زَعَمْتُ أَنَّكَ لَا تُحِبُّ أَنْ يُصِيبَنِي مِنْكَ ظَفَرٌ فَأَشْهَدُ بِاللَّهِ إِنَّكَ لَمِنَ الْمُبْطِلِينَ وَ زَعَمْتَ أَنَّكَ لِي نَاصِحٌ وَ أُقْسِمُ أَنَّكَ عِنْدِي ظَنِينٌ وَ زَعَمْتَ أَنَّ أَهْلَ الْبَلَدِ قَدْ رَفَضُونِي وَ نَدِمُوا عَلَي اتِّبَاعِي فَأُولَئِكَ حِزْبُكَ وَ حِزْبُ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ وَ حَسْبُنَا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ وَ تَوَكَّلْتُ عَلَي

گفته ای که تو از کسانی که در کنارت هستند پراکندگی می‌بینی، نترس اگر چه آنان بترسند. باروهای شهرت را استوار کن و یاران خود را به گرد خود فراز آور و نگهبانان و جاسوسان در لشکرت بگمار و کنانه پسر بشر را که معروف به خلوص و تجربه و شجاعت است به سوی ایشان بفرست و من نیز به هر طریق که میسر شود برایت لشگر می فرستم. پس در مقابل دشمنان صابر باش و با بصیرت رفتار کن و با نیّتت - عقیده ای که داری - با دشمنان نبرد کن و برای خداوند با ایشان جهاد کن اگر چه یارانت کمتر باشند و خداوند اندک را یاری می کند و بسیار را خوار می کند. نامه‌های آن دو فاجر و آن دو دوستدار معصیت، آن دو همدل در گمراهی، آن دو سینه چاکان منتظر حکومت و دو متکبر بر اهل دین، که جز تمتع از نصیب خویش چیزی نمی‌شناسند، به دستم رسید. رعد و برق آنها تو را نلرزاند، اگر تا کنون آن سان که مستحق آن هستند پاسخشان نداده‌ای اکنون پاسخشان ده. که هر گونه که بخواهی پاسخشان دهی، توانی داد. و السلام.

راوی گوید: محمد بن ابوبکر برای معاویه در پاسخ نامه‌اش نوشت: اما بعد، نامه‌ات به من رسید که در آن درخصوص امر عثمان چیزی ذکر کرده‌ای که من از آن پوزش نمی‌طلبم و مرا به کناره‌گرفتن از خود امر می‌کنی، گویی که تو دوست من هستی. و مرا از جنگ می‌ترسانی، گویی که بر من مهربان هستی و من امید دارم که شما شکست بخورید و خداوند در ورطه کارزار هلاکتان کند و شما را خوار سازد و فرار کنید. اگر امر دنیا از آن شما باشد، به جانم سوگند، چه بسیار بسیار ظالمانی که یاری کنید و چه بسیار مؤمنانی که کشته و مثله کنید و بازگشت به‌سوی خداست و امور به‌سوی او باز می‌گردد و او مهربان‌ترین مهربانان است و در آنچه که وصف می‌کنید از خدا استعانت می‌جویم.

راوی گوید: و محمد بن ابوبکر برای عمرو بن عاص در پاسخ نامه‌اش نوشت: اما بعد، نامه‌ات را فهمیدم و آنچه ذکر کردی را دانستم و پنداری که دوست نداری که بر من غلبه بیابی. خدا را گواه می‌گیرم که تو از اهل باطل هستی و پنداری که خیرخواه من هستی. سوگند که به تو ظنین هستم و پنداری که مردم شهر مرا رد کرده‌اند و بر پیروی از من نادم هستند که آنان حزب تو و حزب شیطان رجیم هستند و خداوند پروردگار جهانیان برای ما بس است و بر

1) كذا في أصلي، و في شرح ابن أبي الحديد: «و أذك الحرس في عسكرك ... ».

اللَّهِ الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ رَبِّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ.

قَالَ إِبْرَاهِيمُ فَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْمَدَائِنِيِّ قَالَ فَأَقْبَلَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ يَقْصِدُ قَصْدَ مِصْرَ فَقَامَ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ فِي النَّاسِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ :

أَمَّا بَعْدُ يَا مَعَاشِرَ الْمُسْلِمِينَ فَإِنَّ الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يَنْتَهِكُونَ الْحُرْمَةَ وَ يَغْشَوْنَ أَرْضَ الضَّلَالَةِ ⁽¹⁾قَدْ نَصَبُوا لَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَ سَارُوا إِلَيْكُمْ بِالْجُنُودِ فَمَنْ أَرَادَ الْجَنَّةَ وَ الْمَغْفِرَةَ فَلْيَخْرُجْ إِلَي هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ فَلْيُجَاهِدْهُمْ فِي اللَّهِ انْتَدِبُوا رَحِمَكُمُ اللَّهُ مَعَ كِنَانَةَ بْنِ بِشْرٍ وَ مَنْ يُجِيبُ مَعَهُ مِنْ كِنْدَةَ ⁽²⁾

ثُمَّ نَدَبَ مَعَهُ أَلْفَيْ رَجُلٍ وَ تَخَلَّفَ مُحَمَّدٌ فِي أَلْفَيْنِ وَ اسْتَقْبَلَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ كِنَانَةَ وَ هُوَ عَلَي مُقَدِّمَةِ مُحَمَّدٍ فَلَمَّا دَنَا عَمْرٌو مِنْ كِنَانَةَ سَرَّحَ إِلَيْهِ الْكَتَائِبَ كَتِيبَةً بَعْدَ كَتِيبَةٍ فَلَمْ تَأْتِهِ كَتِيبَةٌ مِنْ كَتَائِبِ أَهْلِ الشَّامِ إِلَّا شَدَّ عَلَيْهَا بِمَنْ مَعَهُ فَيَضْرِبُهَا حَتَّي يُلْحِقَهَا بِعَمْرٍو فَفَعَلَ ذَلِكَ مِرَاراً فَلَمَّا رَأَي عَمْرٌو ذَلِكَ بَعَثَ إِلَي مُعَاوِيَةَ بْنِ خَدِيجٍ الْكِنْدِيِّ فَأَتَاهُ فِي مِثْلِ الدُّهْمِ ⁽³⁾فَلَمَّا رَأَي كِنَانَةُ ذَلِكَ الْجَيْشَ نَزَلَ عَنْ فَرَسِهِ وَ نَزَلَ مَعَهُ أَصْحَابُهُ فَضَارَبَهُمْ بِسَيْفِهِ وَ هُوَ يَقُولُ وَ ما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتاباً مُؤَجَّلًا فَلَمْ يَزَلْ يُضَارِبُهُمْ بِالسَّيْفِ حَتَّي اسْتُشْهِدَ رَحِمَهُ اللَّهُ .

فَلَمَّا قُتِلَ كِنَانَةُ أَقْبَلَ ابْنُ الْعَاصِ نَحْوَ مُحَمَّدٍ وَ قَدْ تَفَرَّقَ عَنْهُ أَصْحَابُهُ فَخَرَجَ مُحَمَّدٌ فَمَضَي فِي طَرِيقٍ حَتَّي انْتَهَي إِلَي خَرِبَةٍ فَأَوَي إِلَيْهَا وَ جَاءَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ حَتَّي دَخَلَ الْفُسْطَاطَ.

خدای عزیز رحیم، پروردگار عرش عظیم توکل کردم.

ابراهیم گوید: مدائنی گوید: عمرو بن عاص به قصد مصر روی کرد و محمد بن ابوبکر در میان مردم برخاست و خدا را حمد و ثنا گفت و گفت: اما بعد، ای گروه‌های مسلمانان، قومی که حرمت‌ها را می‌شکستند و به ضلالت می‌کشیدند، به دشمنی شما قیام کرده و با لشکریان به‌سوی شما حرکت کرده‌اند، پس هرکه خواستار بهشت و آمرزش است، به‌سوی اینان خارج شود و با آنان در راه خدا جهاد کند. با کنانه بن بشر و کسانی از کنده که او را اجابت می‌کنند همراه شوید، خدا شما را رحمت کند.

پس دوهزار مرد با او همراهی کردند و محمد به همراه دوهزار مرد باقی ماند و عمرو بن عاص با کنانه که جلودار لشگر محمد بود، رویاروی شد و چون عمرو به کنانه نزدیک شد گروه گروه از پس یکدیگر لشکر به پیش می‌فرستاد. چون گروهی از شامیان پیش می‌تاختند، کنانه نیک مقاومت می‌کرد و آن را در هم می‌شکست تا به نزد عمرو بازمی‌گشتند. چون عمرو چنان دید نزد معاویة بن حدیج کندی فرستاد و به یاریش خواند. معاویة بن حدیج با سپاهی گران در رسید. چون کنانه را چشم بر آن سپاه افتاد از اسب فرو جست، یاران او نیز پیاده شدند. کنانه یاران معاویه را به شمشیر می‌زد و می‌خواند: «وَمَا کَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاَّ بِإِذْنِ الله کِتَابًا مُّؤَجَّلاً» {و هیچ نفسی جز به فرمان خدا نمیرد [خداوند مرگ را] به عنوان سرنوشتی معین [مقرر کرده است]} و پیوسته ضربت می‌زد تا اینکه شهید شد. زمانی که کنانه کشته شد، ابن عاص به‌سوی محمد درحالی که یارانش از او پراکنده شده‌اند روی کرد. پس محمد حرکت کرد تا به خرابه‌ای رسید، به آن پناه برد و عمرو بن عاص آمد تا اینکه وارد خیمه شد.

1) كذا في أصلي، و في شرح ابن أبي الحديد: ج 2 ص 318 ط بيروت: «و يغشون الضلالة و يستطيلون بالجبرية قد نصبوا لكم العداوة ... ».

2) جملة «و من يجيب معه من كندة» غير موجودة في شرح ابن أبي الحديد، و كان في أصلي وضع عليها علامة و لكن لم تكن واضحة.

3) الدهم- كسهم-: العدد الكثير الذي لكثرته يتبين سواده من البعيد. و معاوية بن خديج هذا من رجال البخاري و كثير من أصحاب الصحاح الست.

وَ خَرَجَ ابْنُ خَدِيجٍ فِي طَلَبِ مُحَمَّدٍ حَتَّي انْتَهَي إِلَي عُلُوجٍ عَلَي قَارِعَةِ الطَّرِيقِ فَسَأَلَهُمْ هَلْ مَرَّ بِكُمْ أَحَدٌ تُنْكِرُونَهُ قَالُوا لَا قَالَ أَحَدُهُمْ إِنِّي دَخَلْتُ تِلْكَ الْخَرِبَةَ فَإِذَا أَنَا بِرَجُلٍ جَالِسٍ قَالَ ابْنُ خَدِيجٍ هُوَ هُوَ وَ رَبِّ الْكَعْبَةِ فَانْطَلَقُوا يَرْكُضُونَ حَتَّي دَخَلُوا عَلَي مُحَمَّدٍ فَاسْتَخْرَجُوهُ وَ قَدْ كَادَ يَمُوتُ عَطَشاً فَأَقْبَلُوا بِهِ نَحْوَ الْفُسْطَاطِ .

فَوَثَبَ أَخُوهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ إِلَي عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَ كَانَ فِي جُنْدِهِ فَقَالَ لَا وَ اللَّهِ لَا يُقْتَلُ أَخِي صَبْراً ابْعَثْ إِلَي مُعَاوِيَةَ بْنِ خَدِيجٍ فَانْهَهُ عَنْ قَتْلِهِ .

فَأَرْسَلَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ إِلَي مُعَاوِيَةَ أَنِ ائْتِنِي بِمُحَمَّدٍ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ أَ قَتَلْتُمْ كِنَانَةَ بْنَ بِشْرٍ ابْنَ عَمِّي وَ أُخَلِّي عَنْ مُحَمَّدٍ هَيْهَاتَ أَ كُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولئِكُمْ أَمْ لَكُمْ بَراءَةٌ فِي الزُّبُرِ فَقَالَ لَهُمْ مُحَمَّدٌ اسْقُونِي قَطْرَةً مِنْ مَاءٍ فَقَالَ لَهُ ابْنُ خَدِيجٍ لَا سَقَانِيَ اللَّهُ إِنْ سَقَيْتُكَ قَطْرَةً أَبَداً إِنَّكُمْ مَنَعْتُمْ عُثْمَانَ أَنْ يَشْرَبَ الْمَاءَ حَتَّي قَتَلْتُمُوهُ صَائِماً مُحْرِماً فَسَقَاهُ اللَّهُ مِنَ الرَّحِيقِ الْمَخْتُومِ وَ اللَّهِ لَأَقْتُلَنَّكَ يَا ابْنَ أَبِي بَكْرٍ وَ أَنْتَ ظَمْآنُ وَ يَسْقِيكَ اللَّهُ مِنَ الْحَمِيمِ وَ الْغِسْلِينِ .

فَقَالَ مُحَمَّدٌ يَا ابْنَ الْيَهُودِيَّةِ النَّسَّاجَةِ لَيْسَ ذَلِكَ الْيَوْمُ إِلَيْكَ وَ لَا إِلَي عُثْمَانَ إِنَّمَا ذَلِكَ إِلَي اللَّهِ يَسْقِي أَوْلِيَاءَهُ وَ يُظْمِئُ أَعْدَاءَهُ وَ هُمْ أَنْتَ وَ قُرَنَاؤُكَ وَ مَنْ تَوَلَّاكَ وَ تَوَلَّيْتَهُ وَ اللَّهِ لَوْ كَانَ سَيْفِي فِي يَدِي مَا بَلَغْتُمْ مِنِّي مَا بَلَغْتُمْ .

فَقَالَ لَهُ مُعَاوِيَةُ بْنُ خَدِيجٍ أَ تَدْرِي مَا أَصْنَعُ بِكَ أُدْخِلُكَ جَوْفَ هَذَا الْحِمَارِ الْمَيِّتِ ثُمَّ أُحْرِقُهُ عَلَيْكَ بِالنَّارِ .

قَالَ إِنْ فَعَلْتُمْ ذَلِكَ بِي فَطَالَ مَا فَعَلْتُمْ ذَلِكَ بِأَوْلِيَاءِ اللَّهِ وَ ايْمُ اللَّهِ إِنِّي لَأَرْجُو أَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ هَذِهِ النَّارَ الَّتِي تُخَوِّفُنِي بِهَا بَرْداً وَ سَلَاماً كَمَا جَعَلَهَا اللَّهُ عَلَي إِبْرَاهِيمَ خَلِيلِهِ وَ أَنْ يَجْعَلَهَا عَلَيْكَ وَ عَلَي أَوْلِيَائِكَ كَمَا جَعَلَهَا عَلَي نُمْرُودَ وَ عَلَي أَوْلِيَائِهِ وَ إِنِّي لَأَرْجُو أَنْ يُحْرِقَكَ اللَّهُ وَ إِمَامَكَ مُعَاوِيَةَ وَ هَذَا أَشَارَ إِلَي عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ بِنَارٍ تَلَظَّي عَلَيْكُمْ كُلَّما خَبَتْ زَادَهَا اللَّهُ عَلَيْكُمْ سَعِيراً فَقَالَ مُعَاوِيَةُ بْنُ خَدِيجٍ:

ابن خدیج در طلب محمد خارج شد تا اینکه در میانه راه بر چند تن از عجمان رسید، از آنان پرسید آیا شخص ناشناسی بر شما گذر کرده است؟ گفتند: خیر، یکی از آنان گفت: من وارد آن خرابه شدم، با مردی روبرو شدم که نشسته است، ابن خدیج گفت: به خدای کعبه سوگند، او همان است. دویدند تا بر محمد وارد شدند و او را بیرون آوردند، درحالی که از عطش درحال مرگ بود. او را به فسطاط آوردند. برادرش عبدالرحمن بن ابوبکر که در لشکر عمرو بن عاص بود به پا خاست و گفت: به خدا سوگند، نمی گذارم برادرم را اسیر و دست بسته بکشید. کسی را به‌سوی معاویه بن خدیج بفرست و او را از کشتن وی نهی کن.

عمرو بن عاص به‌سوی معاویه فرستاد که محمد را نزد من بیاور. معاویه گفت: پسر عمویم کنانه بن بشر را کشتید و من محمد را رها کنم، هرگز «أَکُفَّارُکُمْ خَیْرٌ مِّنْ أُوْلَئِکُمْ أَمْ لَکُم بَرَاءةٌ فِی الزُّبُرِ» {آیا کافران شما از اینان [که برشمردیم] برترند یا شما را در نوشته‌ها[ی آسمانی] خط امانی است} محمد به آنان گفت: قطره‌ای آب به من بنوشانید. خدیج به او گفت: اگر قطره‌ای آب به تو دهم، خداوند هرگز سیرابم نمی‌کند، زیرا شما عثمان را مانع از این شدید که آبی بنوشد تا اینکه وی را روزه‌دار و به حرام - بی گناه - کشتید و خداوند او را از شراب گوارای بهشتی نوشاند. به خدا سوگند تو را می‌کشم ای پسر ابوبکر درحالی که تشنه‌ای و خداوند تو را از حمیم و غسلین سیراب کند.

محمد بن ابی بکر گفت: ای پسر زن یهودی جولاه - بافنده -، این کار به دست تو نیست که در آن جهان به هر کس چه بنوشانند، به دست خداست که دوستانش را سیراب کند و دشمنانش را، یعنی تو را و همانندان تو را و آنان که تو را دوست دارند و آنکه تو دوستش داری، حمیم و غسلین دهد. به خدا سوگند، اگر شمشیرم در دست من بود، هرگز تا به این حد زبان درازی نمی‌کردید. معاویة بن حدیج گفت: می‌دانی با تو چه خواهم کرد؟ تو را در شکم این خر مرده می‌کنم و آتشش می‌زنم. محمد گفت: اگر با من چنین کنید، تازگی ندارد، بسا با اولیای خدا چنین کرده‌اید. به خدا سوگند، امید آن دارم که خدا آن آتشی را که مرا از آن می‌ترسانی بر من سرد و سلامت گرداند، آن سان که بر دوست خود ابراهیم سرد و سلامت گردانید و بر تو و یارانت چنان کند که با نمرود و نمرودیان کرد. امید آن دارم که خدا تو را و امامت معاویة بن ابی سفیان و این را- اشاره به عمرو بن عاص کرد- در لهیب جهنم خود بسوزاند و هر زمان که شعله‌اش کم شود آن را بیش از پیش بر افروزد.

معاویة بن حدیج گفت:

إِنِّي لَا أَقْتُلُكَ ظُلْماً إِنَّمَا أَقْتُلُكَ بِعُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ قَالَ مُحَمَّدٌ وَ مَا أَنْتَ وَ رَجُلٌ عَمِلَ بِالْجَوْرِ وَ بَدَّلَ حُكْمَ اللَّهِ وَ الْقُرْآنَ وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ وَ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ وَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ فَنَقَمْنَا عَلَيْهِ أَشْيَاءَ عَمِلَهَا فَأَرَدْنَاهُ أَنْ يَخْتَلِعَ مِنْ عَمَلِنَا فَلَمْ يَفْعَلْ فَقَتَلَهُ مَنْ قَتَلَهُ مِنَ النَّاسِ فَغَضِبَ ابْنُ خَدِيجٍ فَقَدَّمَهُ فَضَرَبَ عُنُقَهُ ثُمَّ أَلْقَاهُ فِي جَوْفِ حِمَارٍ وَ أَحْرَقَهُ بِالنَّارِ .

فَلَمَّا بَلَغَ ذَلِكَ عَائِشَةَ جَزِعَتْ عَلَيْهِ جَزَعاً شَدِيداً وَ قَنَتَتْ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلَاةٍ تَدْعُو عَلَي مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ وَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَ مُعَاوِيَةَ بْنِ خَدِيجٍ وَ قَبَضَتْ عِيَالَ مُحَمَّدٍ أَخِيهَا وَ وُلْدَهُ إِلَيْهَا فَكَانَ الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ فِي حَجْرِهَا.

قَالَ وَ كَانَ ابْنُ خَدِيجٍ مَلْعُوناً خَبِيثاً يَسُبُّ عَلِيّاً عليه السلام فَقَدْ رُوِيَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي عَوْفٍ قَالَ دَخَلَ مُعَاوِيَةُ بْنُ خَدِيجٍ عَلَي الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عليهما السلام فِي مَسْجِدِ الْمَدِينَةِ فَقَالَ لَهُ الْحَسَنُ وَيْلَكَ يَا مُعَاوِيَةُ أَنْتَ الَّذِي تَسُبُّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيّاً أَمَا وَ اللَّهِ لَئِنْ رَأَيْتَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ لَا أَظُنُّكَ تَرَاهُ لَتَرَيَنَّهُ كَاشِفاً عَنْ سَاقٍ يَضْرِبُ وُجُوهَ أَمْثَالِكَ عَنِ الْحَوْضِ ضَرْبَ غَرَائِبِ الْإِبِلِ ⁽¹⁾

و رواه أيضا البلاذري في الحديث 9 من ترجمة الامام الحسن من أنساب الأشراف ج 3 ص 11 ط 1.

و رواه أيضا الحاكم في مناقب أمير المؤمنين من المستدرك ج 3 ص 138.

و رواه أيضا الهيتمي في مجمع الزوائد ج 9 ص 130.

و رواه أيضا ابن أبي الحديد في شرح المختار 30 من الباب الثاني من شرحه ج 16 ص 18 ط مصر.

و رواه أيضا الحافظ ابن عساكر بطرق في ترجمة معاوية بن حديج من تاريخ دمشق.

وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَدَّادٍ قَالَ حَلَفَتْ عَائِشَةُ أَنْ لَا تَأْكُلَ شِوَاءً أَبَداً بَعْدَ قَتْلِ مُحَمَّدٍ فَلَمْ تَأْكُلْ شِوَاءً حَتَّي لَحِقَتْ بِاللَّهِ وَ مَا عَثَرَتْ قَطُّ إِلَّا قَالَتْ تَعَسَ مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ وَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ وَ مُعَاوِيَةُ بْنُ خَدِيجٍ.

وَ يُرْوَي عَنْ كَثِيرٍ النَّوَّاءِ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ خَرَجَ فِي حَيَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله

من تو را از سر ستمکاری نمی‌کشم، بلکه به خونخواهی عثمان می‌کشم. محمد گفت: از عثمان سخن مگوی، عثمان به حق عمل نکرد و حکم قرآن دگرگون نمود و خداوند متعال فرمود: «وَمَن لَّمْ یَحْکُم بِمَا أَنزَلَ اللّهُ فَأُوْلَ-ئِکَ هُمُ الْکَافِرُونَ» «فَأُوْلَ-ئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ» «فَأُوْلَ-ئِکَ هُمُ الْفَاسِقُونَ» {و کسانی که به موجب آنچه خدا نازل کرده داوری نکرده‌اند آنان خود کافرانند} {آنان خود ستمگرانند} {آنان خود نافرمانند} پس مواردی را بر او کینه گرفتیم و قصد کردیم که او را از عمل خلع کنیم اما او نپذیرفت، پس افرادی او را کشتند. ابن خدیج به خشم آمد و گردنش را زد، سپس در شکم الاغ انداخت و سوازند.

زمانی که این خبر به عایشه رسید، سخت بی‌تابی کرد و در تعقیب هر نماز قنوت می‌خواند و معاویه بن ابوسفیان، عمرو بن عاص و معاویه بن خدیج را نفرین می‌کرد و زن و فرزند برادرش محمد را نزد خود آورد و قاسم بن محمد در حجره او بود.

راوی گوید: ابن خدیج ملعون خبیث بود و علی علیه السلام را دشنام می‌داد و از داود بن ابوعوف روایت است که: معاویه بن خدیج بر حسن بن علی علیه السلام در مسجد مدینه وارد شد و حسن به او فرمود: وای بر تو ای معاویه، تو کسی هستی که امیرمؤمنان علی را دشنام می‌دهی؟ آگاه باش که به خدا سوگند او را اگر در روز قیامت ببینی –و گمان نمی‌کنم که او را ببینی- وجوه امثال تو را بسان زدن غرائب شتر از حوض دور می کند.⁽²⁾

و بلاذری آن را در حدیث 9 از زندگی نامه امام حسن از انساب الأشراف ج3، ص 11، چاپ اول روایت کرد.

و حاکم نیز آن را در مناقب امیر مؤمنان از المستدرک ج3، ص138 روایت کرد و هیثمی نیز آن را در مجمع الزوائد، ج9، ص130 روایت کرد. ابن ابی الحدید نیز آن را در شرح مختار 30 از باب دوم از شرحش ج16، ص18، چاپ مصر روایت کرد.

و حافظ ابن عساکر نیز آن را به طرق مختلف در زندگی نامه معاویه بن خدیج از تاریخ دمشق روایت کرد.

و محمد بن عبدالله بن شداد گوید: عائشه قسم خورد که بعد از قتل محمد هرگز گوشت پخته نخورد و نخورد تا اینکه به خدا پیوست و هرگز او را ندیدم مگر اینکه گفت: معاویه بن ابوسفیان، عمرو بن عاص و معاویه بن خدیج هلاک باد.

و از کثیر النوّا روایت می‌شود: ابوبکر در زندگی رسول‌الله

1) و للحديث شواهد كثيرة و قد رواه الطبراني في ترجمة الامام الحسن تحت الرقم 2727 و 2758 من المعجم الكبير ج 3 ص 82 و 94 ط بغداد.

2) . برای این حدیث شواهد بسیاری است که طبری آن را در زندگی نامه امام حسن ذیل شماره 2727 و 2758 از المعجم الکبیر ج3، ص 82 و 94، چاپ بغداد روایت کرد.

فِي غَزَاةٍ فَرَأَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ وَ هِيَ تَحْتَهُ كَأَنَّ أَبَا بَكْرٍ مُتَخَضِّبٌ بِالْحِنَّاءِ رَأْسُهُ وَ لِحْيَتُهُ وَ عَلَيْهِ ثِيَابٌ بِيضٌ فَجَاءَتْ إِلَي عَائِشَةَ فَأَخْبَرَتْهَا فَبَكَتْ عَائِشَةُ وَ قَالَتْ إِنْ صَدَقَتْ رُؤْيَاكِ فَقَدْ قُتِلَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّ خِضَابَهُ الدَّمُ وَ إِنَّ ثِيَابَهُ أَكْفَانُهُ فَدَخَلَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله وَ هِيَ كَذَلِكَ فَقَالَ مَا أَبْكَاهَا فَذَكَرُوا الرُّؤْيَا فَقَالَ عليه السلام لَيْسَ كَمَا عَبَّرَتْ عَائِشَةُ وَ لَكِنْ يَرْجِعُ أَبُو بَكْرٍ صَالِحاً فَتَحْمِلُ مِنْهُ أَسْمَاءُ بِغُلَامٍ تُسَمِّيهِ مُحَمَّداً يَجْعَلُهُ اللَّهُ غَيْظاً عَلَي الْكَافِرِينَ وَ الْمُنَافِقِينَ قَالَ فَكَانَ كَمَا أَخْبَرَ عليه السلام.

وَ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ كَعْبٍ عَنْ حَبِيبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ⁽¹⁾قَالَ: وَ اللَّهِ إِنِّي لَعِنْدَ عَلِيٍّ عليه السلام جَالِساً إِذْ جَاءَهُ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ قُعَيْنٍ مِنْ قِبَلِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ يَسْتَصْرِخُهُ قَبْلَ الْوَقْعَةِ فَقَامَ عَلِيٌّ عليه السلام فَنَادَي فِي النَّاسِ الصَّلَاةَ جَامِعَةً فَاجْتَمَعَ النَّاسُ فَصَعِدَ الْمِنْبَرَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ وَ ذَكَرَ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَصَلَّي عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ :

أَمَّا بَعْدُ فَهَذَا صَرِيخُ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ وَ إِخْوَانِكُمْ مِنْ أَهْلِ مِصْرَ قَدْ سَارَ إِلَيْهِمُ ابْنُ النَّابِغَةِ عَدُوُّ اللَّهِ وَ عَدُوُّ مَنْ وَالاهُ وَ وَلِيُّ مَنْ عَادَي اللَّهَ فَلَا يَكُونَنَّ أَهْلُ الضَّلَالِ إِلَي بَاطِلِهِمْ وَ الرُّكُونِ إِلَي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ أَشَدَّ اجْتِمَاعاً عَلَي بَاطِلِهِمْ مِنْكُمْ عَلَي حَقِّكُمْ فَكَأَنَّكُمْ بِهِمْ قَدْ بَدَءُوكُمْ وَ إِخْوَانَكُمْ بِالْغَزْوِ فَاعْجَلُوا إِلَيْهِمْ بِالْمُوَاسَاةِ وَ النَّصْرِ .

عِبَادَ اللَّهِ إِنَّ مِصْرَ أَعْظَمُ مِنَ الشَّامِ خَيْراً وَ خَيْرٌ أَهْلًا فَلَا تُغْلَبُوا عَلَي مِصْرَ فَإِنَّ بَقَاءَ مِصْرَ فِي أَيْدِيكُمْ عِزٌّ لَكُمْ وَ كَبْتٌ لِعَدُوِّكُمْ اخْرُجُوا إِلَي الْجَرَعَةِ وَ الْجَرَعَةُ بَيْنَ الْحِيرَةِ إِلَي الْكُوفَةِ لِنَتَوَافَي هُنَاكَ كُلُّنَا غَداً إِنْ شَاءَ اللَّهُ .

قَالَ فَلَمَّا كَانَ الْغَدُ خَرَجَ يَمْشِي فَنَزَلَهَا بُكْرَةً فَأَقَامَ بِهَا حَتَّي انْتَصَفَ النَّهَارُ فَلَمْ يُوَافِهِ مِائَةُ رَجُلٍ فَرَجَعَ !!!

فَلَمَّا كَانَ الْعَشِيُّ بَعَثَ إِلَي الْأَشْرَافِ فَجَمَعَهُمْ فَدَخَلُوا عَلَيْهِ الْقَصْرَ وَ هُوَ كَئِيبٌ حَزِينٌ فَقَالَ:

در غزوه‌ای خارج شد و اسماء بنت عمیس که زیردستش بود او را دید، گویی سر و محاسنش را با حنا رنگین کرده و بر او لباسی سفید بود و نزد عائشه آمد و او را آگاه کرد، پس عائشه گریست و گفت: اگر خوابت راست باشد، ابوبکر کشته شده است که سرخی او خون و لباسش کفن اوست. و نبی وارد شد درحالی که عایشه در آن حال بود، فرمود: چه چیزی تو را به گریه وا داشته؟ آن خواب را ذکر کردند، فرمود: چنانکه عایشه تعبیر کرد، نیست بلکه ابوبکر سالم بازمی‌گردد و اسماء از او پسری باردار می‌شود که نامش را محمد می‌نهد و خداوند او را خشمی بر کافران و منافقان قرار می‌دهد. گوید: چنان بود که نبی صلّی الله علیه و آله خبر داد.

حبیب بن عبدالله گوید⁽²⁾: به خدا سوگند، من نزد علی علیه السلام نشسته بودم که عبیدالله بن قعین از جانب محمد بن ابوبکر آمد، درحالی که قبل از واقعه از او طلب کمک می‌کرد، پس علی علیه السلام برخاست و در میان مردم ندا داد: نماز به‌صورت جماعت است - همگان گرد آیید -. مردم جمع شدند و از منبر بالا رفت و خدا را حمد و ثنا گفت و رسول‌الله صلّی الله علیه و آله را یاد کرد و بر او درود فرستاد، سپس فرمود: اما بعد، این فریاد محمد بن ابوبکر و برادران مصری شماست، پسر نابغه، دشمن خدا و دشمن هرکسی که با او دوستی کند و دوست هرکسی که با خدا دشمنی کند، به‌سوی او رهسپار شده است. چنین نباشد که گمراهان که به سوی باطل می روند و در راه طاغوت رهسپارند در باطلشان متحدتر از شما باشند که بر حقید. گویی آنان را می بینید که جنگ را بر شما و برادران شما آغاز کرده‌اند، با یاری و کمک به‌سوی آنان بشتابید.

ای بندگان خدا، مصر از شام بزرگتر و اهل آن از شامیان بهتر است. پس بر مصر غالب نیایید که بقای مصر در دستان شماست، برای شما عزت و برای دشمنانتان خواری است. به‌سوی جرعه خارج شوید –و جرعه در مسیر حیره تا کوفه است- ان شاء الله فردا همگی در آنجا جمع می‌شویم.

و چون فردا شد، سحرگاه به آنجا رفت و تا نیمه روز انتظار کشید اما صد مرد نیز به او ملحق نشدند، و چون غروب شد در پی اشراف فرستاد و آنان را جمع کرد و در قصر بر او وارد شدند، درحالی که او غمگین محزون بود، فرمود:

1) من هنا إلي قوله قال المدائني ذكره الطبريّ عن أبي مخنف في تاريخه ج 4 ص 79 و ما بعدها. و ليلاحظ ما ذكرناه في ذيل المختار 285 و ما بعده من كتاب نهج السعادة ج 2 ص 472 و ما بعدها.

2) . به آنچه که ذیل مختار 285 و ما بعدش در کتاب نهج السعاده ج2، ص 472 و مابعد آن ذکر کردیم مراجعه شود.

الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَي مَا قَضَي مِنْ أَمْرٍ وَ قَدَّرَ مِنْ فِعْلٍ وَ ابْتَلَانِي بِكُمْ أَيَّتُهَا الْفِرْقَةُ الَّتِي لَا تُطِيعُ إِذَا أَمَرْتُهَا وَ لَا تُجِيبُ إِذَا دَعَوْتُهَا لَا أَبَا لِغَيْرِكُمْ مَا ذَا تَنْتَظِرُونَ بِنَصْرِكُمْ وَ الْجِهَادِ عَلَي حَقِّكُمْ الْمَوْتُ خَيْرٌ مِنَ الذُّلِّ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا لِغَيْرِ الْحَقِّ وَ اللَّهِ إِنْ جَاءَنِي الْمَوْتُ وَ لَيَأْتِيَنِّي فَلَيُفَرِّقَنَّ بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ لَتَجِدُنَّنِي لِصُحْبَتِكُمْ قَالِياً .

أَ لَا دِينٌ يَجْمَعُكُمْ أَ لَا حَمِيَّةٌ تَغِيظُكُمْ أَ لَا تَسْمَعُونَ بِعَدُوِّكُمْ يَنْتَقِصُ بِلَادَكُمْ وَ يَشُنُّ الْغَارَةَ عَلَيْكُمْ .

أَ وَ لَيْسَ عَجَباً أَنَّ مُعَاوِيَةَ يَدْعُو الْجُفَاةَ الطَّغَامَ الظَّلَمَةَ فَيَتَّبِعُونَهُ عَلَي غَيْرِ عَطَاءٍ وَ لَا مَعُونَةٍ فَيُجِيبُونَهُ فِي السَّنَةِ الْمَرَّةَ وَ الْمَرَّتَيْنِ وَ الثَّلَاثِ إِلَي أَيِّ وَجْهٍ شَاءَ ثُمَّ أَنَا أَدْعُوكُمْ وَ أَنْتُمْ أُولِي النُّهَي وَ بَقِيَّةُ النَّاسِ فَتَخْتَلِفُونَ وَ تَفْتَرِقُونَ عَنِّي وَ تَعْصُونِّي وَ تُخَالِفُونَ عَلَيَّ ?!

فَقَامَ إِلَيْهِ مَالِكُ بْنُ كَعْبٍ الْأَرْحَبِيُّ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ انْدُبِ النَّاسَ مَعِي فَإِنَّهُ لَا عِطْرَ بَعْدَ عَرُوسٍ لِمِثْلِ هَذَا الْيَوْمِ كُنْتُ أَدَّخِرُ نَفْسِي وَ إِنَّ الْأَجْرَ لَا يَأْتِي إِلَّا بِالْكُرْهِ ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَي النَّاسِ وَ قَالَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ أَجِيبُوا إِمَامَكُمْ وَ انْصُرُوا دَعْوَتَهُ وَ قَاتِلُوا عَدُوَّكُمْ إِنَّا نَسِيرُ إِلَيْهِمْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ .

فَأَمَرَ عَلِيٌّ سَعْداً مَوْلَاهُ أَنْ يُنَادِيَ أَلَا سِيرُوا مَعَ مَالِكِ بْنِ كَعْبٍ إِلَي مِصْرَ وَ كَانَ وَجْهاً مَكْرُوهاً فَلَمْ يَجْتَمِعُوا إِلَيْهِ شَهْراً فَلَمَّا اجْتَمَعَ لَهُ مِنْهُمْ مَا اجْتَمَعَ خَرَجَ بِهِمْ مَالِكٌ فَعَسْكَرَ بِظَاهِرِ الْكُوفَةِ وَ خَرَجَ مَعَهُ عَلِيٌّ فَنَظَرَ فَإِذَا جَمِيعُ مَنْ خَرَجَ نَحْوٌ مِنْ أَلْفَيْنِ فَقَالَ عليه السلام سِيرُوا وَ اللَّهِ مَا أَنْتُمْ مَا إِخَالُكُمْ تُدْرِكُونَ الْقَوْمَ حَتَّي يَنْقَضِيَ أَمْرُهُمْ .

فَخَرَجَ مَالِكٌ بِهِمْ وَ سَارَ خَمْسَ لَيَالٍ فَقَدِمَ الْحَجَّاجُ بْنُ غَزِيَّةَ الْأَنْصَارِيُّ مِنْ مِصْرَ فَأَخْبَرَهُ بِمَا عَايَنَ مِنْ هَلَاكِ مُحَمَّدٍ .

وَ قَدِمَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ شَبِيبٍ وَ كَانَ عَيْناً لِعَلِيٍّ عليه السلام وَ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ لَمْ يَخْرُجْ مِنَ الشَّامِ حَتَّي قَدِمَتِ البشر [الْبُشْرَي] مِنْ قِبَلِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ يَتْبَعُ بَعْضُهُ بَعْضاً بِفَتْحِ مِصْرَ وَ قَتْلِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ وَ قَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَا رَأَيْتُ يَوْماً قَطُّ سُرُوراً مِثْلَ سُرُورٍ رَأَيْتُهُ بِالشَّامِ حِينَ أَتَاهُمْ قَتْلُ مُحَمَّدٍ .

فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام أَمَا إِنَّ حُزْنَنَا عَلَي قَتْلِهِ عَلَي قَدْرِ سُرُورِهِمْ بِهِ لَا بَلْ

سپاس خدای را بر آنچه از امر قضا کرد و از عمل مقدر ساخت و مرا به شما گرفتار کرد، ای جماعتی که چون امر کنم اطاعت نمی‌کنید و چون دعوت کردم، اجابت نمی‌کنید. دشمن شما بی‌پدر باد. درباره یاری و جهاد بر حق خودتان چه انتظار دارید؟ مرگ از ذلت در این دنیا به ناحق بهتر است و به خدا سوگند اگر مرگم فرا رسد –و حتماً خواهد آمد و من و شما را جدا خواهد کرد- حتماً مرا خواهید یافت که از مصاحبت شما خشمگینم.

آیا دینی نیست شما را جمع کند؟ آیا حمیتی شما را به خشم نمی‌آورد؟ آیا نمی‌شنوید که دشمنانتان شهرهای شما را غارت می‌کنند؟ آیا شگفت نیست که معاویه مشتی مردم بی سروپا و سفله را دعوت می‌کند و آنها بدون بخشش و کمک، از او پیروی می‌کنند و سالی یک، دو و سه مرتبه در هر جهتی که بخواهد، او را اجابت می‌کنند. اما من شما را دعوت می‌کنم، درحالی که شما خردمندان و بازمانده مردم دیندار هستید، ولی از من پراکنده و متفرق می شوید و از من سرکشی می‌کنید و با من مخالفت می‌کنید؟ مالک بن کعب ارحبی به پا خواست و گفت: یا امیرمؤمنان، مردم را با من روانه کن که «بعد از مرگ شوهر، عطر به کار نیاید»، خود را برای چنین روزی ذخیره کرده‌ام و اجر، بدون زحمت به‌دست نمی‌آید. سپس به مردم روی کرد و گفت: از خدا بترسید و امامتان را اجابت کنید و دعوتش را یاری کنید و با دشمنتان بجنگید. ما به‌سوی آنان رهسپار می‌شویم یا امیرمؤمنان.

پس علی به غلامش فرمان داد که ندا دهد: آگاه باشید و همراه مالک بن کعب به‌سوی مصر رهسپار شوید. مردم مالک بن کعب را خوش نمی داشتند، پس تا یک ماه بر او گرد نیامدند و چون تعدادی جمع شدند، مالک همراه آنان خارج شد و در پشت کوفه اردو زدند و علی همراه آنان خارج شد و نگاه کرد و دید قریب به دوهزار نفر جمع شده‌اند. علی فرمود: رهسپار شوید، به خدا سوگند، شما چه هستید!؟ فکر نمی کنم به آنان برسید مگر وقتی که کارشان ساخته شده باشد!. مالک با آنان رهسپار شد و پنج شب حرکت کرد و حجاج بن غزیه انصاری از مصر آمد و آنچه که درخصوص قتل محمد دیده بود را به او خبر داد و عبدالرحمن بن شیب که مخبر علی علیه السلام بود، آمد و به او خبر داد که وی در شام بوده که مژده فتح مصر و قتل محمد از جانب عمرو بن عاص به‌صورت پی در پی می‌رسیده است، و گفت: یا امیرمؤمنان، هرگز هیچ شادمانی را مانند شادمانی مردم شام به‌هنگام رسیدن خبر مرگ محمد را ندیده‌ام.

علی علیه السلام فرمود: آگاه باشید که غم ما بر مرگ او به اندازه شادی آنها از آن، بلکه

يَزِيدُ أَضْعَافاً فَرَدَّ عليه السلام مَالِكاً مِنَ الطَّرِيقِ وَ حَزِنَ عَلَي مُحَمَّدٍ حَتَّي رُئِيَ ذَلِكَ فِيهِ وَ تَبَيَّنَ فِي وَجْهِهِ وَ قَامَ خَطِيباً فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ :

أَلَا وَ إِنَّ مِصْرَ قَدِ افْتَتَحَهَا الْفَجَرَةُ أَوْلِيَاءُ الْجَوْرِ وَ الظُّلْمِ الَّذِينَ صَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَ بَغَوُا الْإِسْلَامَ عِوَجاً أَلَا وَ إِنَّ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ قَدِ اسْتُشْهِدَ رَحِمَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ وَ عِنْدَ اللَّهِ نَحْتَسِبُهُ أَمَا وَ اللَّهِ لَقَدْ كَانَ مَا عَلِمْتُ يَنْتَظِرُ الْقَضَاءَ وَ يَعْمَلُ لِلْجَزَاءِ وَ يُبْغِضُ شَكْلَ الْفَاجِرِ وَ يُحِبُّ سَمْتَ الْمُؤْمِنِ وَ إِنِّي وَ اللَّهِ مَا أَلُومُ نَفْسِي عَلَي تَقْصِيرٍ وَ لَا عَجْزٍ وَ إِنِّي لِمُقَاسَاةِ الْحَرْبِ مُجِدٌّ بَصِيرٌ إِنِّي لَأُقْدِمُ عَلَي الْحَرْبِ وَ أَعْرِفُ وَجْهَهُ وَجْهَ الْحَزْمِ وَ أَقُومُ بِالرَّأْيِ الْمُصِيبِ فَأَسْتَصْرِخُكُمْ مُعْلِناً وَ أُنَادِيكُمْ مُسْتَغِيثاً فَلَا تَسْمَعُونَ لِي قَوْلًا وَ لَا تُطِيعُونَ لِي أَمْراً حَتَّي تَصِيرَ الْأُمُورُ إِلَي عَوَاقِبِ الْمَسَاءَةِ وَ أَنْتُمُ الْقَوْمُ لَا يُدْرَكُ بِكُمُ الثَّأْرُ وَ لَا يُنْقَصُ بِكُمُ الْأَوْتَارُ .

دَعَوْتُكُمْ إِلَي غِيَاثِ إِخْوَانِكُمْ مُنْذُ بِضْعٍ وَ خَمْسِينَ لَيْلَةً فَجَرْجَرْتُمْ عَلَيَّ جَرْجَرَةَ الْجَمَلِ الْأَسَرِّ وَ تَثَاقَلْتُمْ إِلَي الْأَرْضِ تَثَاقُلَ مَنْ لَا نِيَّةَ لَهُ فِي الْجِهَادِ وَ لَا رَأْيَ لَهُ فِي اكْتِسَابِ الْأَجْرِ ثُمَّ خَرَجَ إِلَيَّ مِنْكُمْ جُنَيْدٌ مُتَذَائِبٌ ضَعِيفٌ كَأَنَّما يُساقُونَ إِلَي الْمَوْتِ وَ هُمْ يَنْظُرُونَ فَأُفٍّ لَكُمْ ⁽¹⁾

و رواه الآبي في أواخر الباب الثالث من نثر الدرر 1/ 314 ط مصر.

ثُمَّ نَزَلَ فَدَخَلَ رَحْلَهُ.

قَالَ إِبْرَاهِيمُ فَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْمَدَائِنِيِّ قَالَ: كَتَبَ عَلِيٌّ عليه السلام إِلَي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ وَ هُوَ عَلَي الْبَصْرَةِ :

مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ سَلَامٌ عَلَيْكَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ مِصْرَ قَدِ افْتُتِحَتْ وَ قَدِ اسْتُشْهِدَ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ وَ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ نَحْسُبُهُ وَ قَدْ كُنْتُ أَوْعَزْتُ إِلَي النَّاسِ وَ تَقَدَّمْتُ إِلَيْهِمْ فِي بَدْءِ الْأَمْرِ وَ أَمَرْتُهُمْ بِإِعَانَتِهِ قَبْلَ الْوَقْعَةِ وَ دَعَوْتُهُمْ سِرّاً وَ جَهْراً وَ عَوْداً وَ بَدْءاً فَمِنْهُمُ الْآتِي كَارِهاً وَ مِنْهُمُ الْمُعْتَلُّ كَاذِباً وَ مِنْهُمُ الْقَاعِدُ خَاذِلًا أَسْأَلُ اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَ لِي مِنْهُمْ فَرَجاً وَ أَنْ يُرِيحَنِي

به مراتب بیشتر است. امام، مالک را از راه بازگردانید و بر محمد اندوهگین شد تا اینکه در سیمایش آشکار شد و به خطبه ایستاد و خدا را حمد و ثنا گفت و فرمود: آگاه باشید که مصر را فاجران اولیاء ستم و جور، فتح کرده‌اند، کسانی که مانع راه خدا شدند و با انحراف بر اسلام هستند. آگاه باشید که محمد بن ابوبکر شهید شده است؛ خداوند او را رحمت کند و او را اکنون بر آستانه خداوند می بینیم. آگاه باشید به خدا سوگند –تا آنجا که می‌دانم- منتظر قضا بود و برای پاداش کار می‌کرد و هیأت فاجر را دشمن می‌داشت و نشانه مؤمن را دوست می داشت. من به خدا سوگند خودم را به خاطر کوتاهی یا عجزی ملامت نمی‌کنم که من به شداید جنگ ساعی و بینا هستم، من در جنگ پیشرو، به طریق حزم آشنا و دارای رأی درست هستم. آشکارا یاری می‌جویم و از شما طلب یاری می‌کنم و شما سخن مرا نمی‌شنوید و امرم را اطاعت نمی‌کنید تا اینکه امور به عاقبت بد می‌رسد و شما قومی هستید که نمی توان به‌وسیله شما انتقام گرفت و نمی توان به پایمردی شما به هدفی دست یافت.

شما را از پیش از پنج شب قبل به یاری برادرانتان دعوت کردم و شما به‌سان شتر خسته، ضجه زدید و بر زمین سنگینی می‌کنید، سنگینی کسی که نیت جهاد ندارد و به فکر کسب اجر نیست، پس از میان شما دسته ای کوچک و ترسو و ضعیف، «چنانکه به‌سوی مرگ کشیده می‌شوند و آنان می نگرند» نزد من آمد. وای بر شما.

سپس پایین آمد و وارد محل اقامت خود شد.

مدائنی گوید: علی علیه السلام برای عبدالله بن عباس که در بصره بود نوشت: از بنده خدا علی امیرمؤمنان به بنده خدا عبدالله بن عباس، سلام، رحمت و برکات خدا بر تو باد. پس از یاد خدا و درود، همانا مصر سقوط کرد و محمد بن ابی بکر شهید گردید، او را اکنون در پیشگاه خداوند عزوجل می دانیم، همواره مردم را برای پیوستن به او بر انگیختم، و در آغاز کار به سوی آنان مقدم شدم و فرمان دادم تا قبل از این حوادث ناگوار به یاریش بشتابند. مردم را نهان و آشکار، از آغاز تا انجام فرا خواندم، عدّه‌ای با ناخوشایندی آمدند، و برخی به دروغ بهانه آوردند، و بعضی خوار و ذلیل بر جای ماندند. از خدا می‌خواهم برای من فرجی از آنان قرار دهد به زودی مرا از

1) 1- و للخطبة مصادر و قد رواها الزبير بن بكار في ج 6 من كتاب الموفقيات ص 348 ط بغداد و رواها بسنده عنه ابن عساكر في ترجمة عبد الرحمن بن شبيب من تاريخ دمشق.

مِنْهُمْ عَاجِلًا فَوَ اللَّهِ لَوْ لَا طَمَعِي عِنْدَ لِقَاءِ الْعَدُوِّ فِي الشَّهَادَةِ وَ تَوْطِينِي نَفْسِي عِنْدَ ذَلِكَ لَأَحْبَبْتُ أَنْ لَا أَبْقَي مَعَ هَؤُلَاءِ يَوْماً وَاحِداً عَزَمَ اللَّهُ لَنَا وَ لَكَ عَلَي تَقْوَاهُ وَ هُدَاهُ إِنَّهُ عَلي كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ وَ السَّلَامُ عَلَيْكَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ ⁽¹⁾

قَالَ فَكَتَبَ إِلَيْهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ لِعَبْدِ اللَّهِ عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ سَلَامٌ عَلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَلَغَنِي كِتَابُكَ تَذْكُرُ فِيهِ افْتِتَاحَ مِصْرَ وَ هَلَاكَ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ وَ أَنَّكَ سَأَلْتَ رَبَّكَ أَنْ يَجْعَلَ لَكَ مِنْ رَعِيَّتِكَ الَّتِي ابْتُلِيتَ بِهَا فَرَجاً وَ مَخْرَجاً وَ أَنَا أَسْأَلُ اللَّهَ أَنْ يُعْلِيَ كَلِمَتَكَ وَ أَنْ يَأْتِيَ بِمَا تُحِبُّهُ عَاجِلًا وَ اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ صَانِعٌ لَكَ وَ مُقِرٌّ دَعْوَتَكَ وَ كَابِتٌ عَدُوَّكَ وَ أُخْبِرُكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَنَّ النَّاسَ رُبَّمَا قَبَضُوا ثُمَّ نَشِطُوا فَارْفُقْ بِهِمْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَ دَارِهِمْ وَ مُنَّهُمْ وَ اسْتَعِنْ بِاللَّهِ عَلَيْهِمْ كَفَاكَ اللَّهُ الْمُهِمَّ وَ السَّلَامُ عَلَيْكَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ.

قَالَ الْمَدَائِنِيُّ وَ رُوِيَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ قَدِمَ مِنَ الْبَصْرَةِ عَلَي عَلِيٍّ فَعَزَّاهُ بِمُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ.

وَ عَنْ مَالِكِ بْنِ الْجَوْنِ الْحَضْرَمِيِّ أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام قَالَ: رَحِمَ اللَّهُ مُحَمَّداً كَانَ غُلَاماً حَدَثاً لَقَدْ كُنْتُ أَرَدْتُ أَنْ أُوَلِّيَ الْمِرْقَالَ هَاشِمَ بْنَ عُتْبَةَ مِصْرَ فَإِنَّهُ وَ اللَّهِ لَوْ وَلَّيْتُهَا لَمَا حلي [خَلَّي] لِابْنِ الْعَاصِ وَ أَعْوَانِهِ الْعَرْصَةَ وَ لَا قُتِلَ إِلَّا وَ سَيْفُهُ فِي يَدِهِ بِلَا ذَمٍّ لِمُحَمَّدٍ فَلَقَدْ أَجْهَدَ نَفْسَهُ وَ قَضَي مَا عَلَيْهِ ⁽²⁾

قَالَ الْمَدَائِنِيُّ وَ قِيلَ لِعَلِيٍّ عليه السلام لَقَدْ جَزِعْتَ عَلَي مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ جَزَعاً شَدِيداً يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ وَ مَا يَمْنَعُنِي أَنَّهُ كَانَ لِي رَبِيباً وَ كَانَ لِبَنِيَّ أَخًا وَ كُنْتُ لَهُ وَالِداً أَعُدُّهُ وَلَداً.

وَ رَوَي إِبْرَاهِيمُ الثَّقَفِيُّ عَنْ رِجَالِهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ جُنْدَبٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: دَخَلَ عَمْرُو بْنُ الْحَمِقِ وَ حُجْرُ بْنُ عَدِيٍّ وَ حَبَّةُ الْعُرَنِيُّ وَ الْحَارِثُ الْأَعْوَرُ وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَبَإٍ عَلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ بَعْدَ مَا افْتُتِحَتْ مِصْرُ وَ هُوَ مَغْمُومٌ حَزِينٌ فَقَالُوا لَهُ بَيِّنْ لَنَا مَا

این مردم نجات دهد به خدا سوگند اگر در پیکار با دشمن، آرزوی من شهادت نبود، و خود را برای مرگ آماده نکرده بودم، دوست می‌داشتم حتّی یکی روز با این مردم نباشم، و هرگز آنان را دیدار نکنم. خداوند برای ما و شما تقوا و هدایتش را عزم کند که بر هر چیزی تواناست و سلام، رحمت و برکات خدا بر تو باد .

گوید: عبدالله بن عباس برای او نوشت: برای بنده خدا علی امیرمؤمنان از عبدالله بن عباس. سلام بر امیرمؤمنان و رحمت و برکات خدا بر تو باد. اما بعد، نامه‌ات به من رسید که در آن سقوط مصر و مرگ محمد بن ابوبکر را ذکر کردی و اینکه تو از پروردگارت خواسته‌ای که از مردمی که به آن گرفتار شدی، فرج و نجاتی برایت قرار دهد و من از خدا می‌خواهم که سخنت را بالا ببرد و آنچه که دوست داری را به زودی به تو عطا کند و می‌دانم که خداوند، کارساز تو و اجابت کننده دعوتت و درهم کوبنده دشمنت است و به تو خبر می‌دهم یا امیرمؤمنان که چه بسا شود که مردم در آغاز، درنگ و کندی کنند، سپس فعال و بانشاط شوند، پس یا امیرمؤمنان با آنان نرمی کن و مدارا کن و بر آنان لطف کن و از خداوند بر آنان طلب استعانت کن. خداوند تو را از اندوه حفظ کند و سلام، رحمت و برکات خدا بر تو باد. مدائنی گوید: و روایت است که عبدالله بن عباس از بصره نزد علی آمد و مرگ محمد بن ابوبکر را بر او تسلیت گفت.

مالک بن جون حضرمی گوید که علی علیه السلام فرمود: خداوند محمد را رحمت کند که جوانی کم سن بود، می‌خواستم مرقال بنی هاشم بن عتبه را بر مصر بگمارم، به خدا سوگند اگر او را بر آن سرپرست می‌کردم، عرصه را برای ابن عاص و یارانش باز نمی‌گذارد و درحالی کشته می‌شد، که شمشیرش در دستش است و مذمتی بر محمد نیست که خود را خسته کرد و آنچه بر او بود را انجام داد.

مدائنی گوید: به علی علیه السلام گفته شد، بر محمد بن ابوبکر بی‌تابی بسیاری کردی یا امیرمؤمنان، فرمود: و چه چیزی مرا مانع می‌شود که او پسرخوانده من و برادر نبی بود و من برای او پدری بودم که او را فرزندم می‌دانستم.

عبدالرحمن بن جندب از پدرش گوید: عمرو بن حمق، حجر بن عدیّ، حبّه بن عرنی، حارث اعور و عبدالله بن سبأ بعد از سقوط مصر نزد امیرمؤمنان رفتند و محزون اندوهگین بود، به او گفتند: برای ما بگو

1) و رواه السيّد الرضيّ رفع اللّه مقامه في المختار 35 من الباب الثاني من نهج البلاغة.

2) 2- و قريبا منه رواه السيّد الرضيّ رضوان اللّه عليه في المختار 65 من نهج البلاغة.

قَوْلُكَ فِي أَبِي بَكْرٍ وَ عُمَرَ فَقَالَ لَهُمْ عَلِيٌّ عليه السلام هَلْ فَرَغْتُمْ لِهَذَا وَ هَذِهِ مِصْرُ قَدِ افْتُتِحَتْ وَ شِيعَتِي بِهَا قَدْ قُتِلَتْ أَنَا مُخْرِجٌ إِلَيْكُمْ كِتَاباً أُخْبِرُكُمْ فِيهِ عَمَّا سَأَلْتُمْ وَ أَسْأَلُكُمْ أَنْ تَحْفَظُوا مِنْ حَقِّي مَا ضَيَّعْتُمْ فَاقْرَءُوهُ عَلَي شِيعَتِي وَ كُونُوا عَلَي الْحَقِّ أَعْوَاناً وَ هَذِهِ نُسْخَةُ الْكِتَابِ ⁽¹⁾

و هذا رواه ابن أبي الحديد في شرح المختار 67 من خطب نهج البلاغة لكن قال: انه خطب.

مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَي مَنْ قَرَأَ كِتَابِي هَذَا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُسْلِمِينَ السَّلَامُ عَلَيْكُمْ فَإِنِّي أَحْمَدُ إِلَيْكُمُ اللَّهَ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ .

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّداً نَذِيراً لِلْعَالَمِينَ وَ أَمِيناً عَلَي التَّنْزِيلِ وَ شَهِيداً عَلَي هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ أَنْتُمْ مَعَاشِرَ الْعَرَبِ يَوْمَئِذٍ عَلَي شَرِّ دِينٍ وَ فِي شَرِّ دَارٍ مُنِيخُونَ عَلَي حِجَارَةٍ خَشِنٍ وَ جَنَادِلَ صُمٍّ وَ شَوْكٍ مَبْثُوثٍ فِي الْبِلَادِ تَشْرَبُونَ الْمَاءَ الْخَبِيثَ وَ تَأْكُلُونَ الطَّعَامَ الْجَشِبَ وَ تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ وَ تَقْتُلُونَ أَوْلَادَكُمْ وَ تَقْطَعُونَ أَرْحَامَكُمْ وَ تَأْكُلُونَ أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ سُبُلُكُمْ خَائِفَةٌ وَ الْأَصْنَامُ فِيكُمْ مَنْصُوبَةٌ وَ لَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِكُونَ فَمَنَّ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَيْكُمْ بِمُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله فَبَعَثَهُ إِلَيْكُمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ وَ قَالَ فِي مَا أَنْزَلَ مِنْ كِتَابِهِ هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَ يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ إِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ وَ قَالَ لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ وَ قَالَ لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَي الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ قَالَ ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ .

فَكَانَ الرَّسُولُ إِلَيْكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ بِلِسَانِكُمْ فَعَلَّمَكُمُ الْكِتَابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ الْفَرَائِضَ وَ السُّنَّةَ وَ أَمَرَكُمْ بِصِلَةِ أَرْحَامِكُمْ وَ حَقْنِ دِمَائِكُمْ وَ صَلَاحِ ذَاتِ الْبَيْنِ وَ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلي أَهْلِها وَ أَنْ تُوفُوا بِالْعَهْدِ وَ لا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها وَ أَمَرَكُمْ أَنْ تَعَاطَفُوا وَ تَبَارُّوا وَ تَبَاشَرُوا وَ تَبَاذَلُوا وَ تَرَاحَمُوا وَ نَهَاكُمْ عَنِ التَّنَاهُبِ

نظرت درباره ابوبکر و عمر چیست؟ علی علیه السلام به آنان فرمود: آیا برای این فراغت دارید؟ درحالی که این مصر است که سقوط کرده و شیعه من در آن به قتل رسیده است، من برای شما نامه‌ای نوشتم که در آن از آنچه که سؤال کردید، به شما خبر دادم و از شما خواستم که آنچه که از حقم ضایع کردید را حفظ کنید و آن را بر شیعه‌ام قرائت کنید و یاریگران حق باشید و این نسخه آن نامه است: از بنده خدا علی امیرمؤمنان، به هر یک از مؤمنان و مسلمانان که این نامه‌ام را می‌خواند، سلام بر شما، من در حضور شما خدایی را حمد می‌گویم که خدایی جز او نیست.

اما بعد، خداوند محمّد را هشدار دهنده جهانیان مبعوث فرمود، تا امین و پاسدار وحی الهی باشد، آنگاه که شما ملّت عرب، بدترین دین را داشته، و در بدترین خانه زندگی می‌کردید، میان غارها، سنگهای خشن و صخره های سخت خارهای پراکنده در سرزمین ها به سر می‌بردید، آب‌های آلوده می‌نوشیدید و غذاهای ناگوار می‌خوردید، خون یکدیگر را به ناحق می‌ریختید، فرزندانتان را می کشتید و پیوند خویشاوندی را می‌بریدید، و به باطل اموال یکدیگر را می خوردید، راههایتان بیمناک بود بت‌ها میان شما پرستش می‌شد و اغلبتان در حالی که مشرک بودند به خدا ایمان نداشتید، پس خداوند بر شما لطف کرد و محمد را رسولی از میان خودتان به سوی شما فرستاد و در آنچه که از کتابش فرو فرستاد فرمود: «هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولًا مِّنْهُمْ یَتْلُو عَلَیْهِمْ آیَاتِهِ وَیُزَکِّیهِمْ وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَإِن کَانُوا مِن قَبْلُ لَفِی ضَلَالٍ مُّبِینٍ» {اوست آن کس که در میان بی‌سوادان فرستاده‌ای از خودشان برانگیخت تا آیات او را بر آنان بخواند و پاکشان گرداند و کتاب و حکمت بدیشان بیاموزد و [آنان] قطعا پیش از آن در گمراهی آشکاری بودند} و فرمود: «لَقَدْ جَاءکُمْ رَسُولٌ مِّنْ أَنفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُم بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُوفٌ رَّحِیمٌ» {قطعا برای شما پیامبری از خودتان آمد که بر او دشوار است‌شما در رنج بیفتید به [هدایت] شما حریص و نسبت به مؤمنان دلسوز مهربان است} و فرمود: «لَقَدْ مَنَّ اللّهُ عَلَی الْمُؤمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً مِّنْ أَنفُسِهِمْ» {به یقین خدا بر مؤمنان منت نهاد [که] پیامبری از خودشان در میان آنان برانگیخت} و فرمود: «ذَلِکَ فَضْلُ اللَّهِ یُؤْتِیهِ مَن یَشَاء وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ» {این فضل خداست آن را به هر که بخواهد عطا می‌کند و خدا دارای فضل بسیار است}

رسول فرستاده شده به‌سوی شما، از خود شما بود و کتاب، حکمت، فرائض و سنت را به شما آموخت و شما را به صله ارحام، خودداری از خونریزی، اصلاح جدائی‌ها، ادای امانت به صاحب آن، وفای به عهد، عدم پیمان‌شکنی بعد از بستن آن فرمان داد و به شما امر کرد که با یکدیگر مهربان باشید، به هم نیکی کنید، با هم تماس داشته باشید، بر همدیگر بخشش کنید و دلسوز باشید و شما را از غارت،

1) و تقدم في الباب 16 ص 148 كتاب يشبهه فراجع إليه البتة.

وَ التَّظَالُمِ وَ التَّحَاسُدِ وَ التَّبَاغِي وَ التَّقَاذُفِ وَ عَنْ شُرْبِ الْخَمْرِ وَ بَخْسِ الْمِكْيَالِ وَ نَقْصِ الْمِيزَانِ وَ تَقَدَّمَ إِلَيْكُمْ فِيمَا تَلَا عَلَيْكُمْ أَنْ لَا تَزْنُوا وَ لَا تَرْبُوا وَ لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَ الْيَتَامَي وَ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلي أَهْلِها وَ لا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ .

فَكُلُّ خَيْرٍ يُدْنِي إِلَي الْجَنَّةِ وَ يُبَاعِدُ مِنَ النَّارِ أَمَرَكُمْ بِهِ وَ كُلُّ شَرٍّ يُدْنِي إِلَي النَّارِ وَ يُبَاعِدُ مِنَ الْجَنَّةِ نَهَاكُمْ عَنْهُ ⁽¹⁾

فَلَمَّا اسْتَكْمَلَ مُدَّتَهُ مِنَ الدُّنْيَا تَوَفَّاهُ اللَّهُ إِلَيْهِ سَعِيداً حَمِيداً فَيَا لَهَا مُصِيبَةً خَصَّتِ الْأَقْرَبِينَ وَ عَمَّتْ جَمِيعَ الْمُسْلِمِينَ مَا أُصِيبُوا قَبْلَهَا بِمِثْلِهَا وَ لَنْ يُعَايِنُوا بَعْدَهَا أُخْتَهَا .

فَلَمَّا مَضَي لِسَبِيلِهِ صلي الله عليه و آله تَنَازَعَ الْمُسْلِمُونَ الْأَمْرَ مِنْ بَعْدِهِ فَوَ اللَّهِ مَا كَانَ يُلْقَي فِي رُوعِي وَ لَا يَخْطُرُ عَلَي بَالِي أَنَّ الْعَرَبَ تَعْدِلُ هَذَا الْأَمْرَ بَعْدَ مُحَمَّدٍ عَنْ أَهْلِ بَيْتِهِ وَ لَا أَنَّهُمْ مُنَحُّوهُ عَنِّي مِنْ بَعْدِهِ فَمَا رَاعَنِي إِلَّا انْثِيَالُ النَّاسِ عَلَي أَبِي بَكْرٍ وَ إِجْفَالُهُمْ إِلَيْهِ لِيُبَايِعُوهُ فَأَمْسَكْتُ يَدِي وَ رَأَيْتُ أَنِّي أَحَقُّ بِمَقَامِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله وَ مِلَّةِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله فِي النَّاسِ بِمَنْ تَوَلَّي الْأَمْرَ بَعْدَهُ .

فَلَبِثْتُ بِذَلِكَ مَا شَاءَ اللَّهُ حَتَّي رَأَيْتُ رَاجِعَةً مِنَ النَّاسِ رَجَعَتْ عَنِ الْإِسْلَامِ تَدْعُو إِلَي مَحْقِ دِينِ اللَّهِ وَ مِلَّةِ مُحَمَّدٍ فَخَشِيتُ إِنْ لَمْ أَنْصُرِ الْإِسْلَامَ وَ أَهْلَهُ أَنْ أَرَي فِيهِ ثَلْماً وَ هَدْماً يَكُونُ الْمُصِيبَةُ بِهِمَا عَلَيَّ أَعْظَمَ مِنْ فَوَاتِ وِلَايَةِ أُمُورِكُمُ الَّتِي إِنَّمَا هِيَ مَتَاعُ أَيَّامٍ قَلَائِلَ ثُمَّ يَزُولُ مَا كَانَ مِنْهَا كَمَا يَزُولُ السَّرَابُ وَ كَمَا يَنْقَشِعُ السَّحَابُ فَمَشَيْتُ عِنْدَ ذَلِكَ إِلَي أَبِي بَكْرٍ فَبَايَعْتُهُ وَ نَهَضْتُ فِي تِلْكَ الْأَحْدَاثِ حَتَّي زَاغَ الْبَاطِلُ وَ زَهَقَ وَ كَانَتْ كَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا وَ لَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ .

فَتَوَلَّي أَبُو بَكْرٍ تِلْكَ الْأُمُورَ وَ سَدَّدَ وَ يَسَّرَ وَ قَارَبَ وَ اقْتَصَدَ فَصَحِبْتُهُ مُنَاصِحاً وَ أَطَعْتُهُ فِيمَا أَطَاعَ اللَّهَ فِيهِ جَاهِداً وَ مَا طَمِعْتُ أَنْ لَوْ حَدَثَ بِهِ حَدَثٌ وَ أَنَا حَيٌّ أَنْ يُرَدَّ

ظلم، حسد، تجاوز و حمله متقابل، از نوشیدن شراب، کم کردن در وزن و پیمانه نهی کرد و در آنچه که بر شما تلاوت کرد، برایتان بیان کرد که زنا نکنید، ربا نخورید و اموال یتیمان را نخورید و امانت را به اهل آن بسپارید و به‌عنوان مفسد در زمین فساد نکنید و تجاوز نکنید که خداوند متجاوزان را دوست ندارد. و شما را به هر خیری که به بهشت نزدیک و از آتش دور می‌کند، امر کرد و از هر شری که به آتش نزدیک و از بهشت دور می‌کند، نهی کرد.

و چون مهلتش از دنیا به سر آمد، خداوند او را سعادتمند ستوده به‌سوی خود بازستانید و چه مصیبتی که به نزدیکان اختصاص داشت و جمیع مسلمانان را دربرگرفت، بیش از آن به چنین مصیبتی گرفتار نشدند و بعد از آن نیز با نظیر آن مواجه نشدند.

مسلمانان پس از وی در کار حکومت با یکدیگر درگیر شدند. سوگند به خدا نه در فکرم می‌گذشت، و نه در خاطرم می‌آمد که عرب خلافت را پس از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم از اهل بیت او بگرداند، یا مرا پس از وی از عهده دار شدن حکومت باز دارند، تنها چیزی که نگرانم کرد شتافتن مردم به سوی ابوبکر و تجمعشان بر او بود که با او بیعت کردند. من دست باز کشیدم در حالی که من از کسانی که بعد از محمد عهده دار امر او شدند به جایگاه محمد و دین محمد در میان مردم سزاورتر بودم.

و تا زمانی که خدا خواست بر آن ماندم تا آنجا که دیدم گروهی از اسلام باز گشته، می‌خواهند دین و آیین محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را نابود سازند، پس ترسیدم که اگر اسلام و طرفدارانش را یاری نکنم، رخنه‌ای در آن بینم یا شاهد نابودی آن باشم، که مصیبت آن بر من سخت‌تر از رها کردن حکومت بر امر شماست، که کالای چند روزه دنیاست و به زودی ایّام آن می‌گذرد چنانکه سراب ناپدید شود، یا چونان پاره‌های ابر که زود پراکنده می‌گردد.پس در آن هنگامه به سوی ابوبکر رفتم و با او بیعت کردم و در میان آن آشوب و غوغا بپا خاستم تا آن که باطل از میان رفت، و دین استقرار یافته، آرام شد و کلمه خدا همان برتر شد گرچه کافران اکراه داشتند.

پس ابوبکر آن امور را برعهده کرد و محکم کرد و آسان و نزدیک کرد و میانه‌روی پیشه نمود، پس خالصانه با او همراهی کردم و مجدانه در آنچه که از خدا اطاعت کرد از او اطاعت کردم و طمع نداشتم که اگر حادثه‌ای برای او رخ دهد،

1) و هذه الفقرة من الخطبة ممّا توجب علي المتشرعة الفحص التام و بذل الوسع كما ينبغي حول الآثار الواردة عن صاحب الشريعة و عدم جواز الاتكال علي الفكر الشخصي و العقل الفردي قبل المراجعة أو بعد الوصول إلي ما بينه من لا ينطق عن الهوي إن هو إلّا وحي يوحي إليه من لا يعزب عن علمه شي‌ء في الأرض و لا في السماء و قنن القوانين لمصالح المخلوقين و هو غني عنهم.

إِلَيَّ الْأَمْرُ الَّذِي بَايَعْتُهُ فِيهِ طَمَعَ مُسْتَيْقِنٍ وَ لَا يَئِسْتُ مِنْهُ يَأْسَ مَنْ لَا يَرْجُوهُ فَلَوْ لَا خَاصَّةُ مَا كَانَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ عُمَرَ لَظَنَنْتُ أَنَّهُ لَا يَدْفَعُهَا عَنِّي .

فَلَمَّا احْتَضَرَ بَعَثَ إِلَي عُمَرَ فَوَلَّاهُ فَسَمِعْنَا وَ أَطَعْنَا وَ نَاصَحْنَا وَ تَوَلَّي عُمَرُ الْأَمْرَ فَكَانَ مَرْضِيَّ السِّيرَةِ مَيْمُونَ النَّقِيبَةِ حَتَّي إِذَا احْتَضَرَ قُلْتُ فِي نَفْسِي لَنْ يَعْدِلَهَا عَنِّي لَيْسَ بِدَافِعِهَا عَنِّي فَجَعَلَنِي سَادِسَ سِتَّةٍ !!!

فَمَا كَانُوا لِوِلَايَةِ أَحَدٍ أَشَدَّ كَرَاهِيَةً مِنْهُمْ لِوِلَايَتِي عَلَيْهِمْ فَكَانُوا يَسْمَعُونِّي عِنْدَ وَفَاةِ الرَّسُولِ صلي الله عليه و آله أُحَاجُّ أَبَا بَكْرٍ وَ أَقُولُ يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ إِنَّا أَهْلَ الْبَيْتَ أَحَقُّ بِهَذَا الْأَمْرِ مِنْكُمْ أَ مَا كَانَ فِينَا مَنْ يَقْرَأُ الْقُرْآنَ وَ يَعْرِفُ السُّنَّةَ وَ يَدِينُ بِدِينِ الْحَقِّ:

فَخَشِيَ الْقَوْمُ إِنْ أَنَا وُلِّيتُ عَلَيْهِمْ أَنْ لَا يَكُونَ لَهُمْ مِنَ الْأَمْرِ نَصِيبٌ مَا بَقُوا فَأَجْمَعُوا إِجْمَاعاً وَاحِداً فَصَرَفُوا الْوَلَايَةَ إِلَي عُثْمَانَ وَ أَخْرَجُونِي مِنْهَا رَجَاءَ أَنْ يَنَالُوهَا وَ يَتَدَاوَلُوهَا إِذْ يَئِسُوا أَنْ يَنَالُوهَا مِنْ قِبَلِي ثُمَّ قَالُوا هَلُمَّ بَايِعْ وَ إِلَّا جَاهَدْنَاكَ .

فَبَايَعْتُ مُسْتَكْرَهاً وَ صَبَرْتُ مُحْتَسِباً فَقَالَ قَائِلُهُمْ يَا ابْنَ أَبِي طَالِبٍ إِنَّكَ عَلَي هَذَا الْأَمْرِ لَحَرِيصٌ فَقُلْتُ إِنَّهُمْ أَحْرَصُ مِنِّي وَ أَبْعَدُ أَيُّنَا أَحْرَصُ أَنَا الَّذِي طَلَبْتُ تُرَاثِي وَ حَقِّيَ الَّذِي جَعَلَنِيَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَوْلَي بِهِ أَمْ أَنْتُمْ إِذْ تَضْرِبُونَ وَجْهِي دُونَهُ وَ تَحُولُونَ بَيْنِي وَ بَيْنَهُ فَبُهِتُوا وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ .

اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْتَعْدِيكَ عَلَي قُرَيْشٍ فَإِنَّهُمْ قَطَعُوا رَحِمِي وَ أَصْغَوْا إِنَائِي وَ صَغَّرُوا عَظِيمَ مَنْزِلَتِي وَ أَجْمَعُوا عَلَي مُنَازَعَتِي حَقّاً كُنْتُ أَوْلَي بِهِ مِنْهُمْ فَسَلَبُونِيهِ ثُمَّ قَالُوا أَلَا إِنَّ فِي الْحَقِّ أَنْ تَأْخُذَهُ وَ فِي الْحَقِّ أَنْ تَمْنَعَهُ فَاصْبِرْ كَمَداً أَوْ مُتْ أَسَفاً وَ حَنَقاً .

فَنَظَرْتُ فَإِذَا لَيْسَ مَعِي رَافِدٌ وَ لَا ذَابٌّ وَ لَا نَاصِرٌ وَ لَا مُسَاعِدٌ إِلَّا أَهْلُ بَيْتِي فَضَنِنْتُ بِهِمْ عَنِ الْمَنِيَّةِ فَأَغْضَيْتُ عَلَي الْقَذَي وَ تَجَرَّعْتُ رِيقِي عَلَي الشَّجَا وَ صَبَرْتُ مِنْ كَظْمِ الْغَيْظِ عَلَي أَمَرَّ مِنَ الْعَلْقَمِ وَ آلَمَ لِلْقَلْبِ مِنْ حَزِّ الشِّفَارِ .

حَتَّي إِذَا نَقَمْتُمْ عَلَي عُثْمَانَ أَتَيْتُمُوهُ فَقَتَلْتُمُوهُ ثُمَّ جِئْتُمُونِي لِتُبَايِعُونِي فَأَبَيْتُ عَلَيْكُمْ وَ أَمْسَكْتُ يَدِي فَنَازَعْتُمُونِي وَ دَافَعْتُمُونِي وَ بسطت [بَسَطْتُمْ] يَدِي فَكَفَفْتُهَا وَ مَدَدْتُمُوهَا فَقَبَضْتُهَا وَ ازْدَحَمْتُمْ عَلَيَّ حَتَّي ظَنَنْتُ أَنَّ بَعْضَكُمْ قَاتِلُ بَعْضٍ أَوْ أَنَّكُمْ قَاتِلِيَّ فَقُلْتُمْ بَايِعْنَا لَا نَجِدُ غَيْرَكَ وَ لَا نَرْضَي إِلَّا بِكَ بَايَعْنَاكَ لَا نَفْتَرِقُ وَ لَا تَخْتَلِفُ

درحالی که من زنده هستم که امری که در آن با او بیعت کردم، طمع فردی مطمئن داخل شود و بسان یأس کسی که به آن امید ندارد، مأیوس نشدم، و اگر آنچه که بین او و عمر بود، خاص نبود، قطعاً گمان می‌کردم که آن را از من دفع نمی‌کند. چون در حالت احتضار شد، در پی عمر فرستاد و او را ولایت داد و ما شنیدیم و اطاعت کردیم و خلوص داشتیم و عمر امر را برعهده گرفت و روشش پسندیده و نفسش مبارک بود تا اینکه زمانی که به حالت احتضار رفت با خود گفتم: خلافت را از من خارج نمی‌کند و دورکننده آن از من نیست، اما مرا ششمین آن شش نفر قرار داد.

آنها از ولایت کسی بیزارتر از ولایت من بر آنان نبودند، آنها به‌هنگام وفات رسول‌الله صلّی الله علیه و آله می‌شنیدند که بر ابوبکر حجت می‌آورم و می‌گویم: ای گروه قریش، ما اهل بیت از شما بر این سزاوارتریم، آگاه باشید کسی که قرآن قرائت می‌کرد و سنت را می‌شناخت و به دین حق معتقد بود، در میان ما بود.

پس آن قوم ترسیدند اگر من بر آنان ولایت یابم، تا زمانی که که زنده‌اند، بهره‌ای از امر برای برای آنان نباشد، پس همگی اجماع کردند و ولایت را به عثمان واگذار کردند و آن را از من خارج کردند به امید اینکه به آن دست یابند و بین خود بچرخانند، آنگاه که ناامید شدند که از جانب من به آن دست یابند، سپس گفتند: بشتاب بیعت کن که در غیر این صورت با تو جنگ می‌کنیم.

به اجبار بیعت کردم و به امید اجر، صبر پیشه کردم، پس کسی از آنان گفت: یا ابن ابی‌طالب، تو بر این امر حریص هستی. گفتم: آنها از من حریص‌ترند و دورتر، کدام‌یک حریص‌تریم؟ منی که ارث و حقم را که خدا و رسولش مرا اولی به آن قرار داد، طلب کردم یا شمایی که مرا از آن کنار می زنید و مانع میان من و آن می‌شوید؟ پس بهت‌زده شدند و خداوند قوم ستمگر را هدایت نمی‌کند.

خدایا برای پیروزی بر قریش از تو کمک می‌خواهم، که پیوند خویشاوندی مرا بریدند، و کار مرا دگرگون کردند و جایگاه بزرگ مرا تحقیر کردند، و همگی برای مبارزه با من در حقّی که از همه آنان سزاوارترم، متّحد گردیدند و گفتند:حق را اگر توانی بگیر، و یا اگر تو را از حق محروم دارند، یا با غم و اندوه صبر کن، و یا با حسرت و تأسف بمیر.

به اطرافم نگریستم دیدم که نه یاوری دارم، و نه کسی از من دفاع و حمایت می‌کند، جز خانواده‌ام که مایل نبودم جانشان به خطر افتد.پس خار در چشم فرو رفته، دیده بر هم نهادم، و با گلوی استخوان در آن گیر کرده، جام تلخ را جرعه جرعه نوشیدم، و در فرو خوردن خشم در امری که تلخ‌تر از گیاه حنظل، و دردناک‌تر از فرو رفتن تیزی شمشیر در دل بود شکیبایی کردم

تا اینکه بر عثمان دشمنی کردید، نزد او آمدید و به قتل رسانیدید، سپس به‌سوی من آمدید تا با من بیعت کنید و بر شما امتناع کردم و خودداری کردم، اما با من نزاع کردید و مقاومت کردید، دستتان را گشودید و من دستم را نگاه داشتم، شما آن را دراز کردید و من آن را پس کشیدم و بر من اجتماع کردید، تا اینکه گمان کردم یکدگیر را می‌کشید یا اینکه مرا می‌کشید، پس گفتند: با ما بیعت کن که خیر تو را نمی‌یابیم و جز به تو راضی نمی‌شویم. با ما بیعت کن که پراکنده نمی‌شویم و

كَلِمَتُنَا فَبَايَعْتُكُمْ وَ دَعَوْتُ النَّاسَ إِلَي بَيْعَتِي فَمَنْ بَايَعَ طَوْعاً قَبِلْتُهُ مِنْهُ وَ مَنْ أَبَي لَمْ أُكْرِهْهُ وَ تَرَكْتُهُ .

فَبَايَعَنِي فِيمَنْ بَايَعَنِي طَلْحَةُ وَ الزُّبَيْرُ وَ لَوْ أَبَيَا مَا أَكْرَهْتُهُمَا كَمَا لَمْ أُكْرِهْ غَيْرَهُمَا فَمَا لَبِثْنَا إِلَّا يَسِيراً حَتَّي بَلَغَنِي أَنَّهُمَا قَدْ خَرَجَا مِنْ مَكَّةَ مُتَوَجِّهَيْنِ إِلَي الْبَصْرَةِ فِي جَيْشٍ مَا مِنْهُمْ رَجُلٌ إِلَّا قَدْ أَعْطَانِي الطَّاعَةَ وَ سَمِعَ لِي بِالْبَيْعَةِ .

فَقَدِمَا عَلَي عَامِلِي وَ خُزَّانِ بَيْتِ مَالِي وَ عَلَي أَهْلِ مِصْرِي الَّذِينَ كُلُّهُمْ عَلَي بَيْعَتِي وَ فِي طَاعَتِي فَشَتَّتُوا كَلِمَتَهُمْ وَ أَفْسَدُوا جَمَاعَتَهُمْ ثُمَّ وَثَبُوا عَلَي شِيعَتِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَقَتَلُوا طَائفَةً منْهُمْ غَدْراً وَ طَائِفَةً صَبْراً وَ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ غَضِبُوا لِلَّهِ وَ لِي فَشَهَرُوا سُيُوفَهُمْ وَ ضَرَبُوا بِهَا حَتَّي لَقُوا اللَّهَ صَادِقِينَ فَوَ اللَّهِ لَوْ لَمْ يُصِيبُوا مِنْهُمْ إِلَّا رَجُلًا وَاحِداً مُتَعَمِّدِينَ لِقَتْلِهِ لَحَلَّ لِي بِهِ قَتْلُ ذَلِكَ الْجَيْشِ بِأَسْرِهِ ⁽¹⁾

و ليراجع المصنّف لعبد الرزاق ج 9 ص 485 و سنن البيهقيّ 8/ 41 و نصب الراية 4/ 453.

فَدَعْ مَا أَنَّهُمْ قَدْ قَتَلُوا مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَكْثَرَ مِنَ الْعِدَّةِ الَّتِي دَخَلُوا بِهَا عَلَيْهِمْ وَ قَدْ أَدَالَ اللَّهُ مِنْهُمْ فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ .

ثُمَّ إِنِّي نَظَرْتُ فِي أَمْرِ أَهْلِ الشَّامِ فَإِذَا أَعْرَابٌ وَ أَهْلُ طَمَعٍ جُفَاةٌ طُغَاةُ يَجْتَمِعُونَ مِنْ كُلِّ أَوْبٍ وَ مَنْ كَانَ يَنْبَغِي أَنْ يُؤَدَّبَ أَوْ يُوَلَّي عَلَيْهِ وَ يُؤْخَذَ عَلَي يَدَيْهِ لَيْسُوا مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَ لَا الْأَنْصَارِ وَ لَا التَّابِعِينَ بِإِحْسَانٍ فَسِرْتُ إِلَيْهِمْ فَدَعَوْتُهُمْ إِلَي الطَّاعَةِ وَ الْجَمَاعَةِ فَأَبَوْا إِلَّا شِقَاقاً وَ فِرَاقاً وَ نَهَضُوا فِي وُجُوهِ الْمُسْلِمِينَ يَنْظِمُونَهُمْ بِالنَّبْلِ وَ يَشْجُرُونَهُمْ بِالرِّمَاحِ فَهُنَاكَ نَهَدْتُ إِلَيْهِمْ بِالْمُسْلِمِينَ فَقَاتَلْتُهُمْ فَلَمَّا عَضَّهُمُ السِّلَاحُ وَ وَجَدُوا أَلَمَ الْجَرَاحِ رَفَعُوا الْمَصَاحِفَ يَدْعُونَكُمْ إِلَي مَا فِيهَا فَأَنْبَأْتُكُمْ أَنَّهُمْ لَيْسُوا بِأَهْلِ دِينٍ وَ لَا قُرْآنٍ وَ أَنَّهُمْ رَفَعُوهَا غَدْراً وَ مَكِيدَةً وَ خَدِيعَةً وَ وَهْناً وَ ضَعْفاً فَامْضُوا عَلَي حَقِّكُمْ وَ قِتَالِكُمْ فَأَبَيْتُمْ عَلَيَّ وَ قُلْتُمْ اقْبَلْ مِنْهُمْ فَإِنْ أَجَابُوا إِلَي مَا فِي الْكِتَابِ جَامَعُونَا عَلَي مَا نَحْنُ عَلَيْهِ مِنَ الْحَقِّ وَ إِنْ أَبَوْا كَانَ أَعْظَمَ لِحُجَّتِنَا عَلَيْهِمْ .

فَقَبِلْتُ مِنْهُمْ وَ كَفَفْتُ عَنْهُمْ إِذْ وَنَيْتُمْ وَ أَبَيْتُمْ وَ كَانَ الصُّلْحُ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَهُمْ عَلَي

دچار اختلاف نمی‌شویم. با شما بیعت کردم و مردم را به بیعتم دعوت کردم و هرکه به اختیار بیعت کرد، از او پذیرفتم و هرکه امتناع کرد او را مجبور نکردم و رهایش کردم.

در میان کسانی که با من بیعت کردند، طلحه و زبیر بودند و اگر امتناع کرده بودند، مجبورشان نمی‌کردم، چنانکه غیر آنان را مجبور نکردم، اما دیری نپایید که به من خبر رسید که آنها در لشکری به قصد بصره از مکه خارج شده‌اند و در میان آنها هیچ مردی نیست، مگر اینکه اطاعتم را پذیرفته و با من بیعت کرده بود .

بر کارگزار و خزانه دار من و بر مردم شهری که همگی در بیعت و طاعت من بودند هجوم آوردند و آنان را از هم پراکنده کردند و به زیان من در میانشان اختلاف افکندند و بر مسلمانان پیرو من تاختند و گروهی را به نیرنگ و گروهی را دست بسته کشتند، و گروهی برای خداوند و برای من غضب کردند پس شمشیرها را کشیدند و با دشمن جنگیدند تا اینکه صادقانه خدا را ملاقات کردند. به خدا سوگند اگر فقط یک تن از آنان را به عمد کشته باشند به سبب آن، کشتن تمامی آن لشکر برای من حلال است؛ حال بگذریم از این که تعدادی که ایشان از مسلمانان کشتند بیش از تعداد کسانی بود که علیه ایشان به آن بیعت داخل شده بودند؛ و خداوند آنان را دگرگون کرد و قوم ظالمان نابود باد.

در امر شامیان تأمل کردم آنان بادیه نشینان، طمعکاران، درشت خویانی پست هستند که از هر گوشه‌ای گرد آمده، و از گروه‌های مختلفی ترکیب یافته‌اند، مردمی که سزاوار بودند احکام دین را بیاموزند، و تربیت شوند، و دانش فراگیرند، و کار آزموده شوند، و سرپرست داشته باشند، و دستگیرشان کنند، و آنها را به کار مفید وادارند.آنان نه از مهاجرانند و نه از انصار، و نه با احسان از تابعین، پس به سوی آنان حرکت کردم و انها را به اطاعت و اتحاد دعوت کردم اما از غیر اختلاف و تفرقه امتناع کردند و در مقابل مسلمانان ایستادند و بر آنان تیر انداختند و با نیزه با ایشان ستیز کردند، در آن هنگام با مسلمانان به سوی آنان روانه شدم و با آنان پیکار کردم و چون سلاح آنان را گزیدن گرفت و درد جراحت را احساس کردند قرآنها را بالا بردند و شما را به آنچه در آن است دعوت کردند، شما را آگاه کردم که آنها اهل دین و قرآن نیستند بلکه به نیرنگ و مکر و خدعه و از روی ضعف و سستی آن را علم کرده اند، پس به حق و جنگ خود ادامه دهید اما از من امتناع کردید و گفتید از آنان بپذیر که اگر آنچه که در کتاب است را اجابت کنند با ما بر حقی که بر آن هستیم اجتماع می کنند و اگر امتناع ورزند حجت ما بر ایشان را بزرگتر می کند.

از آنها پذیرفتم و خودداری کردم، آنگاه که سستی و ابا ورزیدید و قرار شد صلح بین شما و آنان با

1) لهذه الفقرة شواهد كثيرة بعضها مذكور في عنوان الرجل يقتله النفر في كتاب الديات تحت الرقم 7743- 7749 من كتاب المصنّف لابن أبي شيبة ج 9 ص 347- 348.

رَجُلَيْنِ يُحْيِيَانِ مَا أَحْيَا الْقُرْآنُ وَ يُمِيتَانِ مَا أَمَاتَ الْقُرْآنُ فَاخْتَلَفَ رَأْيُهُمَا وَ تَفَرَّقَ حُكْمُهُمَا وَ نَبَذَا مَا فِي حُكْمِ الْقُرْآنِ وَ خَالَفَا مَا فِي الْكِتَابِ فَجَنَّبَهُمَا [اللَّهُ] السَّدَادَ وَ دَلَّاهُمَا فِي الضَّلَالَةِ فَنَبَذَا حُكْمَهُمَا وَ كَانَا أَهْلَهُ .

فَانْخَزَلَتْ فِرْقَةٌ مِنَّا فَتَرَكْنَاهُمْ مَا تَرَكُونَا حَتَّي إِذَا عَثَوْا فِي الْأَرْضِ يَقْتُلُونَ وَ يُفْسِدُونَ أَتَيْنَاهُمْ فَقُلْنَا ادْفَعُوا إِلَيْنَا قَتَلَةَ إِخْوَانِنَا ثُمَّ كِتَابُ اللَّهِ بَيْنَنَا وَ بَيْنَكُمْ قَالُوا كُلُّنَا قَتَلَهُمْ وَ كُلُّنَا اسْتَحَلَّ دِمَاءَهُمْ وَ دِمَاءَكُمْ وَ شَدَّتْ عَلَيْنَا خَيْلُهُمْ وَ رِجَالُهُمْ فَصَرَعَهُمُ اللَّهُ مَصَارِعَ الظَّالِمِينَ .

فَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ مِنْ شَأْنِهِمْ أَمَرْتُكُمْ أَنْ تَمْضُوا مِنْ فَوْرِكُمْ ذَلِكَ إِلَي عَدُوِّكُمْ فَقُلْتُمْ كَلَّتْ سُيُوفُنَا وَ نَفِدَتْ نِبَالُنَا وَ نَصَلَتْ أَسِنَّةُ رِمَاحِنَا وَ عَادَ أَكْثَرُهَا قَصْداً فَارْجِعْ بِنَا إِلَي مِصْرِنَا لِنَسْتَعِدَّ بِأَحْسَنِ عُدَّتِنَا فَإِذَا رَجَعْتَ زِدْتَ فِي مُقَاتِلَتِنَا عِدَّةَ مَنْ هَلَكَ مِنَّا وَ فَارَقَنَا فَإِنَّ ذَلِكَ أَقْوَي لَنَا عَلَي عَدُوِّنَا .

فَأَقْبَلْتُ بِكُمْ حَتَّي إِذَا أَظْلَلْتُمْ عَلَي الْكُوفَةِ أَمَرْتُكُمْ أَنْ تَنْزِلُوا بِالنُّخَيْلَةِ وَ أَنْ تَلْزَمُوا مُعَسْكَرَكُمْ وَ أَنْ تَضُمُّوا قَوَاصِيَكُمْ وَ أَنْ تُوَطِّنُوا عَلَي الْجِهَادِ أَنْفُسَكُمْ وَ لَا تُكْثِرُوا زِيَارَةَ أَبْنَائِكُمْ وَ نِسَائِكُمْ فَإِنَّ أَهْلَ الْحَرْبِ الْمُصَابِرُوهَا وَ أَهْلَ التَّشْمِيرِ فِيهَا الَّذِينَ لَا يَنْقَادُوَن مِنْ سَهَرِ لَيْلِهِمْ وَ لَا ظَمَإِ نَهَارِهِمْ وَ لَا خَمْصِ بُطُونِهِمْ وَ لَا نَصَبِ أَبْدَانِهِمْ فَنَزَلَتْ طَائِفَةٌ مِنْكُمْ مَعِي مُعَذِّرَةً وَ دَخَلَتْ طَائِفَةٌ مِنْكُمُ الْمِصْرَ عَاصِيَةً فَلَا مَنْ بَقِيَ مِنْكُمْ صَبَرَ وَ ثَبَتَ وَ لَا مَنْ دَخَلَ الْمِصْرَ عَادَ إِلَيَّ وَ رَجَعَ فَنَظَرْتُ إِلَي مُعَسْكَرِي وَ لَيْسَ فِيهِ خَمْسُونَ رَجُلًا .

فَلَمَّا رَأَيْتُ مَا أَتَيْتُمْ دَخَلْتُ إِلَيْكُمْ فَلَمْ أَقْدِرْ إِلَي أَنْ تَخْرُجُوا إِلَي يَوْمِنَا هَذَا .

فَمَا تَنْتَظِرُونَ أَ مَا تَرَوْنَ أَطْرَافَكُمْ قَدِ انْتَقَصَتْ وَ إِلَي مِصْرِكُمْ قَدْ فُتِحَتْ وَ إِلَي شِيعَتِي بِهَا قَدْ قُتِلَتْ وَ إِلَي مَسَالِحِكُمْ تُعْرَي وَ إِلَي بِلَادِكُمْ تُغْزَي وَ أَنْتُمْ ذَوُو عَدَدٍ كَثِيرٍ وَ شَوْكَةٍ وَ بَأْسٍ فَمَا بَالُكُمْ لِلَّهِ أَنْتُمْ مِنْ أَيْنَ تُؤْتَوْنَ وَ مَا لَكُمْ تُسْحَرُونَ وَ أَنَّي تُؤْفَكُونَ وَ لَوْ أَعْزَمْتُمْ وَ أَجْمَعْتُمْ لَمْ تُرَامُوا .

أَلَا إِنَّ الْقَوْمَ قَدِ اجْتَمَعُوا وَ تَنَاشَبُوا وَ تَنَاصَحُوا وَ أَنْتُمْ قَدْ وَنَيْتُمْ وَ تَغَاشَشْتُمْ وَ افْتَرَقْتُمْ مَا أَنْتُمْ إِنْ أَتْمَمْتُمْ عِنْدِي عَلَي هَذَا بِمُنْقِذِينَ فَانْتَهُوا عَمَّا نُهِيتُمْ وَ اجْمَعُوا عَلَي حَقِّكُمْ وَ تَجَرَّدُوا لِحَرْبِ عَدُوِّكُمْ قَدْ أَبْدَتِ الرَّغْوَةُ مِنَ الصَّرِيحِ وَ بَيَّنَ الصُّبْحُ لِذِي عَيْنَيْنِ

دو مردی باشد که آنچه که قرآن زنده کرد را زنده کنند و آنچه که قرآن از بین برد را از بین ببرند، پس رأیشان مختلف و حکمشان پراکنده شد و آنچه که در حکم قرآن است را رها کردند و با آنچه در کتاب است، مخالفت کردند. خداوند نیز آنان را از اندیشه درست دور داشت و به وادی ضلالت انداخت؛ پس حکم خدا را رها کرده و آنا اهل چنین کاری بودند.

و گروهی از شما از ما گسستند و تا زمانی که ما را ترک کردند، ترکشان کردیم تا اینکه در زمین فساد کردند، درحالی که قتل و فساد می‌کردند، نزد آنان آمدیم و گفتیم: قاتلان برادرانمان را به ما بسپارید و پس از آن کتاب خدا میان ما حکم می‌کند. گفتند: همه ما قاتلان آنها هستیم و همه ما خون آنان و شما را حلال کردیم و سواران و مردان آنها بر ما هجوم آوردند و خداوند آنها در هلاکت‌گاه‌های ظالمان انداخت.

و چون شأن شما چنین بود، شما را امر کردم که به‌سرعت به‌سوی دشمنتان حرکت کنید، پس گفتید: شمشیرهایمان کند و تیرهایمان به پایان رسیده و سرنیزه‌هامان فرو افتاده است و اغلب آن از استواری خارج شده است، پس ما را به شهرمان بازگردان تا به بهترین تجهیزات آماده شویم و اگر به شهر بازگردی به جای آن شمار که از جنگجویان ما کشته شده‌اند یا از ما جدا شده‌اند، گروه دیگری را به لشکر خواهی آورد که این کار ما را در برابر دشمنمان تقویت خواهد کرد. شما را به شهر بازگرداندم چون به نزدیکی کوفه رسیدیم فرمان دادم در نخیله فرود آیید و لشکرگاه برپا کنید و همواره در لشکرگاه خود بمانید و آنچه کم دارید فراهم آرید و دل به جهاد بندید و از دیدار با زنان و فرزندانتان بکاهید که مردان جنگی مردانی شکیبایند و همواره دامن عزم بر کمر دارند و ماندگی نمی‌شناسند و ملول نمی‌شوند نه از بیداری کشیدن در شب و نه از تشنگی در روز و نه از تهی بودن شکم و نه از کوفتگی بدن. جماعتی از شما نزد من ماندند و عذرهای واهی آوردند و گروهی نافرمانی کردند و به شهر رفتند. نه در آنها که مانده بودند صبر و ثباتی بود و نه آنان که به شهر رفتند بازگشتند. تا یک روز که به لشکرگاه خود نگریستم، شمار سربازان من به پنجاه تن هم نمی‌رسید. چون چنان دیدمتان من هم به کوفه در آمدم ولی شما تا به امروز نتوانسته‌اید با من از شهر پای بیرون نهید .

چه انتظار می‌کشید؟ نمی‌بینید که از هر طرف زمینهای شما روی به نقصان می‌نهد و شهرهایتان یکی پس از دیگری به دست دشمن می‌افتد و شیعیان من در آن شهرها کشته می‌شوند و مرزهایتان را مرزبانی نیست و این دشمن است که به بلاد شما لشکر می‌کشد؟ در حالی که شمار شما بسیار است و نیرو و توانتان افزون. شما را چه می‌شود؟ از کجا می‌آیید؟ به کجا می‌روید؟ چه کسی شما را جادو کرده است؟ اگر عزم نبرد جزم کنید و دست اتحاد به هم دهید کس قصد شما نتواند کرد. بدانید که آن قوم- یعنی دشمنانتان- گرد آمدند و متحد شدند و همه نیکخواه یکدیگرند و شما سستی ورزیدید و اختلاف کردید و پراکنده شدید و می‌دانم که اگر بدین وضع ادامه دهید هرگز در زمره سعیدان نخواهید بود. پس آنان که به خواب غفلت در شده‌اند بیدار شوند و بر آن سخن حق که می‌گویند متحد شوند و برای نبرد با دشمن از هر علاقه مجرد گردند. اکنون آنچه روی نهفته بود آشکار شده و برای آنان که چشمان بینا دارند صبح روشن گردیده.

إِنَّمَا تُقَاتِلُونَ الطُّلَقَاءَ وَ أَبْنَاءَ الطُّلَقَاءِ وَ أُولِي الْجَفَاءِ وَ مَنْ أَسْلَمَ كَرْهاً فَكَانَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَنْفُ الْإِسْلَامِ كُلُّهُ حَرْباً أَعْدَاءُ اللَّهِ وَ السُّنَّةِ وَ الْقُرْآنِ وَ أَهْلُ الْبِدَعِ وَ الْأَحْدَاثِ وَ مَنْ كَانَتْ بَوَائِقُهُ تُتَّقَي وَ كَانَ عَلَي الْإِسْلَامِ وَ أَهْلِهِ مُخَوِّفاً وَ أَكَلَةُ الرِّشَا وَ عَبَدَةُ الدُّنْيَا .

وَ لَقَدِ انْتَهَي إِلَيَّ أَنَّ ابْنَ النَّابِغَةِ لَمْ يُبَايِعْ مُعَاوِيَةَ حَتَّي أَعْطَاهُ وَ شَرَطَ لَهُ أَنْ يُؤْتِيَهُ أَتِيَّةً هِيَ أَعْظَمُ مِمَّا فِي يَدِهِ مِنْ سُلْطَانِهِ أَلَا صَفِرَتْ يَدُ هَذَا الْبَائِعِ دِينَهُ بِالدُّنْيَا وَ خَزِيَتْ أَمَانَةُ هَذَا الْمُشْتَرِي نُصْرَةَ فَاسِقٍ غَادِرٍ بِأَمْوَالِ الْمُسْلِمِينَ.

وَ إِنَّ فِيهِمْ مَنْ قَدْ شَرِبَ فِيكُمُ الْخَمْرَ وَ جُلِدَ الْحَدَّ يُعْرَفُ بِالْفَسَادِ فِي الدِّينِ وَ الْفِعْلِ السَّيِّئِ وَ إِنَّ فِيهِمْ مَنْ لَمْ يُسْلِمْ حَتَّي رُضِخَ لَهُ عَلَي الْإِسْلَامِ رَضِيخَةٌ فَهَؤُلَاءِ قَادَةُ الْقَوْمِ وَ مَنْ تَرَكْتُ ذِكْرَ مَسَاوِيهِ مِنْ قَادَتِهِمْ مِثْلُ مَنْ ذَكَرْتُ مِنْهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ مِنْهُمْ وَ يَوَدُّ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ ذَكَرْتُ لَوْ وُلُّوا عَلَيْكُمْ فَأَظْهَرُوا فِيكُمُ الْكُفْرَ وَ الْفَسَادَ وَ الْكِبْرَ وَ الْفُجُورَ وَ التَّسَلُّطَ بِالْجَبْرِيَّةِ وَ اتَّبَعُوا الْهَوَي وَ حَكَمُوا بِغَيْرِ الْحَقِّ .

وَ لَأَنْتُمْ عَلَي مَا كَانَ فِيكُمْ مِنْ تَوَاكُلٍ وَ تَخَاذُلٍ خَيْرٌ مِنْهُمْ وَ أَهْدَي سَبِيلًا فِيكُمُ الْعُلَمَاءُ وَ الْفُقَهَاءُ النُّجَبَاءُ وَ الْحُكَمَاءُ وَ حَمَلَةُ الْكِتَابِ وَ الْمُتَهَجِّدُونَ بِالْأَسْحَارِ وَ عُمَّارُ الْمَسَاجِدِ بِتِلَاوَةِ الْقُرْآنِ أَ فَلَا تَسْخَطُونَ وَ تَهْتَمُّونَ أَنْ يُنَازِعَكُمُ الْوَلَايَةَ عَلَيْكُمْ سُفَهَاؤُكُمْ وَ الْأَشْرَارُ الْأَرَاذِلُ مِنْكُمْ .

فَاسْمَعُوا قَوْلِي هَدَاكُمُ اللَّهُ إِذَا قُلْتُ وَ أَطِيعُوا أَمْرِي إِذَا أَمَرْتُ فَوَ اللَّهِ لَئِنْ أَطَعْتُمُونِي لَا تَغْوُونَ وَ إِنْ عَصَيْتُمُونِي لَا تَرْشُدُونَ خُذُوا لِلْحَرْبِ أُهْبَتَهَا وَ أَعِدُّوا لَهَا عُدَّتَهَا وَ أَجْمِعُوا إِلَيْهَا فَقَدْ شُبَّتْ نَارُهَا وَ عَلَا شَنَارُهَا وَ تَجَرَّدَ لَكُمْ فِيهَا الْفَاسِقُونَ كَيْ يُعَذِّبُوا عِبَادَ اللَّهِ وَ يُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ أَلَا إِنَّهُ لَيْسَ أَوْلِيَاءُ الشَّيْطَانِ مِنْ أَهْلِ الطَّمَعِ وَ الْمَكْرِ وَ الْجَفَاءِ بِأَوْلَي بِالْجِدِّ فِي غَيِّهِمْ وَ ضَلَالِهِمْ وَ بَاطِلِهِمْ مِنْ أَوْلِيَاءِ اللَّهِ أَهْلِ الْبِرِّ وَ الزَّهَادَةِ وَ الْإِخْبَاتِ بِالْجِدِّ فِي حَقِّهِمْ وَ طَاعَةِ رَبِّهِمْ وَ مُنَاصَحَةِ إِمَامِهِمْ .

إِنِّي وَ اللَّهِ لَوْ لَقِيتُهُمْ فَرْداً وَ هُمْ مِلْ‌ءُ الْأَرْضِ مَا بَالَيْتُ وَ لَا اسْتَوْحَشْتُ وَ إِنِّي مِنْ ضَلَالَتِهِمُ الَّتِي هُمْ فِيهَا وَ الْهُدَي الَّذِي نَحْنُ عَلَيْهِ لَعَلَي ثِقَةٍ وَ بَيِّنَةٍ وَ يَقِينٍ وَ بَصِيرَةٍ وَ إِنِّي إِلَي لِقَاءِ رَبِّي لَمُشْتَاقٌ وَ لِحُسْنِ ثَوَابِهِ لَمُنْتَظِرٌ وَ لَكِنَّ أَسَفاً يَعْتَرِينِي وَ حُزْناً يُخَامِرُنِي مِنْ أَنْ يَلِيَ أَمْرَ

شما با آزادشدگان و فرزندان آزادشدگان و سفلگان می‌جنگید، با قومی می‌ستیزید که از روی اکراه اسلام آوردند. و در آغاز اسلام همواره با رسول اللّه صلی الله علیه و آله در جنگ بودند، دشمنان خدا و سنت و قرآن و بدعتگذاران و نو پدیدآوران در دین، کسانی که همواره باید از عواقب تبهکاریشان بیمناک بود. کسانی که برای اسلام و مسلمانان چهره‌هایی ترسناک بوده‌اند، جماعت رشوه‌خواران و دنیاپرستان.

به من خبر داده‌اند که ابن نابغه (عمرو عاص) با معاویه بیعت نکرد تا چیزی نگرفت. و شرط کرد، در صورتی بیعت خواهد کرد که چیزی بیش از آنچه اکنون در قلمرو اوست به او دهد. آری. تهی باد دست چنین فروشنده‌ای که دینش را به دنیا می‌فروشد و به خواری افتد چنین خریداری که کارش نصرت دادن فاسقان است و اموال مسلمانان را به تباهی می‌کشد.

براستی در آنان کسی است که در میان شما شراب نوشید و حد بر او جاری شد، و به فساد در دین و عمل زشت شناخته شد و در میان آنها کسی است که اسلام را نپذیرفت امّا بناحق بخشش‌هایی به او عطا گردید. اینان رهبران آن قوم هستند. و کسی از رهبران آنها که بدی هایش را عنوان نکردم مانند و بلکه بدتر از کسی است که ذکرش کردم. اینانی که برایتان ذکر کردم تمنا می کنند که بر شما ولایت یابند و کفر، فساد، کبر، فجور، تسلط با جبرگرایی را در میان شما آشکار کنند و از امیال پیروی کنند و به ناحق حکم نمایند.

شما قطعا با وجود سستی و ضعفی که در میانتان است از آنان برتر، راهتان استوارتر است، در میان شما علماء، فقهاء، برگزیدگان، حکماء، حاملان کتاب، شب زنده داران، آبادگران مساجد با تلاوت قرآن است. آیا به خشم نمی آیید و اندوهگین نمی شوید که کم خردان، اشرار و فرومایگان شما بر سر ولایت با شما نزاع می کنند؟

خداوند شما را هدایت کند زمانی که سخنی گفتم گوش بسپارید و چون فرمان دادم از فرمانم اطاعت کنید که به خدا سوگند اگر اطاعتم کنید فریب نمی خورید و اگر از من سرکشی کنید هدایت نمی شوید، برای جنگ آماده شوید و ساز و برگ برگیرید و بر آن اجتماع کنید که آتش آن برافروخته شده و شعله های آن بالا گرفته است و در آن فاسقان برای شما مهیا شده اند تا بندگان خدا را عذاب دهند و نور خدا را خاموش کنند! آکاه باشید که دوستان شیطان از میان اهل طمع، مکر و جفا در کوشش در گمراهی و ضلالتشان از دوستان خدا از میان نیکوکاران، زاهدان و فروتنان در کوشش در حق و طاعت پروردگار و خلوص برای امامشان سزاوارتر نیستند. به خدا سوگند اگر تنها با دشمنان روبرو شوم، در حالی که آنان تمام روی زمین را پر کرده باشند، نه باکی داشته، و نه می‌هراسم.من به گمراهی آنان و هدایت خود که بر آن استوارم، مطمئن، دارای دلیل روشن، یقین و آگاه هستم، و همانا من برای ملاقات پروردگار مشتاق، و پاداش او را منتظر هستم.لکن از این اندوهناکم که بی‌خردان، و تبهکاران

هَذِهِ الْأُمَّةِ سُفَهَاؤُهَا وَ فُجَّارُهَا فَيَتَّخِذُوا مَالَ اللَّهِ دُوَلًا وَ عِبَادَ اللَّهِ خَوَلًا وَ الْفَاسِقِينَ حِزْباً وَ ايْمُ اللَّهِ لَوْ لَا ذَلِكَ لَمَا أَكْثَرْتُ تَأْنِيبَكُمْ وَ تَحْرِيضَكُمْ وَ لَتَرَكْتُكُمْ إِذْ وَنَيْتُمْ وَ أَبَيْتُمْ حَتَّي أَلْقَاهُمْ بِنَفْسِي مَتَي حُمَّ لِي لِقَاؤُهُمْ فَوَ اللَّهِ إِنِّي لَعَلَي الْحَقِّ وَ إِنِّي لِلشَّهَادَةِ لَمُحِبٌّ فَ انْفِرُوا خِفافاً وَ ثِقالًا وَ جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ وَ لَا تَثَّاقَلُوا إِلَي الْأَرْضِ فتفروا [فَتَقِرُّوا] بِالْخَسْفِ وَ تَبُوءُوا بِالذُّلِّ وَ يَكُنْ نَصِيبُكُمُ الْأَخْسَرَ إِنَّ أَخَا الْحَرْبِ الْيَقْظَانُ الْأَرِقُ مَنْ نَامَ لَمْ يُنَمْ عَنْهُ وَ مَنْ ضَعُفَ أَوْدَي وَ مَنْ تَرَكَ الْجِهَادَ فِي اللَّهِ كَانَ كَالْمَغْبُونِ الْمَهِينِ .

اللَّهُمَّ اجْمَعْنَا وَ إِيَّاهُمْ عَلَي الْهُدَي وَ زَهِّدْنَا وَ إِيَّاهُمْ فِي الدُّنْيَا وَ اجْعَلِ الْآخِرَةَ لَنَا وَ لَهُمْ خَيْراً مِنَ الْأُولَي وَ السَّلَامُ.

توضيح

قوله و المرتشين في بعض النسخ و المرتبئين أي المنتظرين المترصدين للحكومة أيهما يأخذها قال الجوهري المربأ المرقبة و كذلك المربأ و المرتبأ و ربأت القوم ربئا و ارتبأتهم أي راقبتهم و ذلك إذا كنت لهم طليعة فوق شرف يقال ربأ لنا فلان و ارتبأ إذا اعتان و ربأت المربأة و ارتبأتها أي علوتها قال أبو زيد رابأت الشي‌ء مرابأة إذا حذرته و اتقيته و قال الدهم العدد الكثير.

قوله فإنه لا عطر بعد عروس قال الزمخشري بعد إيراد المثل و يروي لا مخبأ لعطر بعد عروس و أصله أن رجلا أهديت إليه امرأة فوجدها تفلة فقال لها أين الطيب فقالت خبأته فقال ذلك.

و قيل عروس اسم رجل مات فحملت امرأته أواني العطر فكسرتها علي قبره و صبت العطر فوبخها بعض معارفها فقالت ذلك يضرب علي الأول في ذم ادخار الشي‌ء وقت الحاجة إليه و علي الثاني في الاستغناء عن ادخار الشي‌ء لعدم من يدخر له.

و قال الميداني قال المفضل أول من قال ذلك امرأة من عذرة يقال لها أسماء بنت عبد الله و كان لها زوج من بني عمها يقال لها عروس فمات عنها فتزوجها رجل من قومها يقال له نوفل و كان أعسر أبخر بخيلا دميما فلما أراد

این امّت، حکومت را به دست آورند، آنگاه مال خدا را دست به دست بگردانند، و بندگان او را به بردگی کشند، و با فاسقان همراه باشند، اگر اینگونه حوادث نبود شما را بر نمی‌انگیختم، و سرزنشتان نمی‌کردم، و آنگاه که سرباز می‌زدید رهاتان می‌کردم. تا زمانی که مواجهه با انها برایم مقدر شد خود با آنها روبرو می شدم که به خدا سوگند من بر حق هستم و مشتاق شهادت هستم: {سبکبار و گرانبار بسیج‌شوید و با مال و جانتان در راه خدا جهاد کنید اگر بدانید این برای شما بهتر است} در خانه‌های خود نمانید، که به ستم گرفتار، و به خواری دچار خواهید شد، و بهره زندگی شما از همه زیانبارتر خواهد بود، و همانا برادر جنگ، بیداری و هوشیاری است، هر آن کس که به خواب رود، دشمن او نخواهد خوابید، و هرکه سستی کند هلاک می شود و هرکه جهد در راه خدا را ترک کند زیانکار خوار خواهد بود.

بارخدایا ما و آنان را بر هدایت جمع کن و ما و آنها را در دنیا زاهد کن و آخرت را برای ما و آنان از دنیا بهتر کن. با درود.

توضیح

این سخن او «و المرتشین» در بعضی نسخه⁭ها «المرتبئین» آمده⁭است یعنی منتظران در کمین حکومت که کدام⁭یک از آن دو به آن دست می⁭یابند، جوهری گوید: المَربأ یعنی محل مراقبت و المِربأ و المُربأ نیز چنین است و رَبأت القوم رَبئاً و ارتبأتهم یعنی از آنان مراقبت کردم و آن زمانی⁭ است که تو برای آنان جلوداری فراتر از شرف باشی. رباً لنا فلان و ارتبأ زمانی گفته می⁭شود که یاری کند و ربأت المربأه و ارتبأتها یعنی از آن بالا رفتم، ابوزید گوید: ربأت الشئ مرابأة زمانی است که از آن بر حذر باشی و بترسی، و گوید: الدهم یعنی تعداد زیاد.

و این سخن او «فإنه لا عطر بعد عروس» زمخشری بعد از ذکر این مثل گوید و «لا مخبأ لعطر بعد عروس» نیز روایت می⁭شود و اصل آن این است که زنی به سوی مردی برده شد پس او را بد بو دید، به او گفت: عطر کجاست: گفت آن را پنهان کردم، پس مرد این جمله را گفت.

و گفته شده: عروس اسم مردی است که فوت کرد پس همسرش ظرف عطر را برد و بر سر قبر او شکست و عطر را ریخت و برخی از آشنایان او را نکوهش کردند پس زن این جمله را گفت،

که مثال اول در نکوهش ذخیره کردن چیزی به هنگام نیاز به آن، و مثال دوم به هنگام بی⁭نیازی از ذخیره کردن چیزی به⁭جهت عدم وجود کسی⁭که برای او ذخیره شود زده می⁭شود.

میدانی گوید: مفضّل گوید اولین کسی⁭که آن را گفت زنی از عذره است که اسماء بنت عبدالله خوانده می⁭شد و همسرش از عموزادگانش بود که عروس خوانده می⁭شد، او فوت کرد و زن با مردی از قوم خود که نوفل نامیده می⁭شد و فقیرتر بدرایحه، بخیل و زشت بود ازدواج کرد و زمانی⁭که مرد خواست که

أن يظعن بها قالت له لو أذنت لي فرثيت ابن عمي و بكيت عند رمسه فقال افعلي فقالت أبكيك يا عروس الأعراس يا ثعلبا في أهله و أسدا عند البأس مع أشياء ليس يعلمها الناس.

قال و ما تلك الأشياء قالت كان عن الهمة غير نعاس و يعمل السيف صبيحات البأس ثم قالت يا عروس الأغر الأزهر الطيب الخيم الكريم المحضر مع أشياء له لا تذكر.

قال و ما تلك الأشياء قالت كان عيوفا للخنا و المنكر طيب النكهة غير أبخر أيسر غير أعسر.

فعرف الزوج أنها تعرض به فلما رحل بها قال ضمي إليك عطرك و نظر إلي قشوة عطرها مطروحة فقالت لا عطر بعد عروس فذهبت مثلا يضرب لمن لا يدخر عنه نفيس.

قوله عليه السلام لقد كان ما علمت أي ما دمت علمته و عرفته أو علمت حاله أو صرت عالما بتنزيله منزلة اللازم.

و يحتمل أن تكون ما موصولة بتقدير الباء أي بالذي علمت منه أو بجعله خبر كان و الأفعال بعده بدله أو اسم كان و الأفعال خبره أي كان الذي علمت منه تلك الصفات و الأول لعله أظهر.

و انثال انصب و الإجفال الإسراع.

قوله عليه السلام فكان مرضي السيرة أي ظاهرا عند الناس و كذا ما مر في وصف أبي بكر و آثار التقية و المصلحة في الخطبة ظاهرة بل الظاهر أنها من إلحاقات المخالفين.

قوله عليه السلام فبهتوا في بعض النسخ فهبوا أي انتبهوا و لكن لم ينفعهم الانتباه.

و قال الجوهري صغا يصغو و يصغي صغوا أي مال و أصغيت إلي فلان

او را ببرد به وی گفت: اگر اجازه بدهی پسر عمویم را رثا گویم و بر سر قبر او گریه کنم. گفت: انجام بده، پس زن گفت: ای عروس عروسان! ای گرگ در میان خانواده و شیر به هنگام شدت به همراه چیزهایی که مردم آن را انجام نمی⁭دهند! بر تو می⁭گریم. مرد گفت: آن چیزها چیست؟ گفت: از همت، سست نبود و شمشیر را در سپیده⁭دم جنگ به⁭کار می⁭بست. سپس گفت: ای عروس روشن درخشان، صاحب خلق و خوی نیکو، بخشنده، حاضر با اشیائی که برای او ذکر نمی⁭شود. گوید و آن اشیاء چیست؟ گفت: متکبر در مقابل امور ناشایست، منکر، خوش رایحه غیر بد بو، ثروتمند غیر فقیر بود.

پس شوهرش دانست که او به وی کنایه می⁭زند پس زمانی⁭که او را برد گفت: عطرت را به خود بزن و به عطردان خالی شده عطرش نگاه کرد پس زن گفت: بعد از عروس هیچ عطری نیست. پس مثل شد برای کسی⁭که امر نفیسی بعد از او ذخیره نمی⁭شود - فایده ای ندارد -.

این سخن امام علیه السّلام «لقد کان ما عملت» یعنی تا زمانی⁭که از آن آگاه بودم و آن را دریافتم یا اینکه حال او را دریافتم یا اینکه عالم شدم با تنزیل او به منزله لازم.

و محتمل است که «ما» با تقدیر باء با قرار دادن آن خبر برای کان، موصوله باشد یعنی آنچه⁭که از او دانستم آن صفات بود و مورد اول شاید بهتر باشد و انثالّ یعنی ریخت و الاجفال یعنی اسراع.

این سخن امام علیه السّلام «فکان مرضی السیرة» یعنی نزد مردم آشکار بود و آنچه⁭که در توصیف ابوبکر گذشت نیز چنین است و نشانه⁭های تقیه و مصلحت در خطبه آشکار است و حتی روشن است که آن از الحاقات مخالفان است.

این سخن امام علیه السّلام «فبهتوا» در بعضی نسخه⁭ها «فهبّوا» آمده⁭است یعنی هوشیار بودند اما هوشیاری سودی برایشان نداشت.

و جوهری گوید: صغا یصغو و یصغی صَغواً یعنی تمایل یافت، و أصغیت إلی فلان زمانی است که گوش خود را به⁭سوی او

إذا ملت بسمعك نحوه و أصغيت الإناء أملته يقال فلان مصغي إناؤه إذا نقص حقه و قال الكمد الحزن المكتوم و قال جاءوا من كل أوب أي من كل ناحية.

قوله عليه السلام أو يولي عليه أي من كان لقلة عقله و سفاهته حريا لأن يقوم عليه ولي يتولي أموره.

و قال الجوهري نظمت اللؤلؤ أي جمعته في سلك و طعنه فانتظمه أي اختله و قال يقال نصل السهم إذا خرج منه النصل و نصل السهم إذا ثبت نصله في الشي‌ء فلم يخرج و هو من الأضداد و نصلت السهم تنصيلا نزعت نصله و قال القصدة بالكسر القطعة من الشي‌ء إذا انكسر و الجمع قصد يقال القنا قصد و قد انقصد الرمح و تقصدت الرماح تكسرت.

و قال الفيروزآبادي رمح قصد ككتف و قصيد و إقصار متكسر و قال أطل علي الشي‌ء أشرف.

قوله عليه السلام و إلي مسالحكم تعري أي ثغوركم خالية عن الرجال و السلاح و الصريح اللبن الخالص إذا ذهبت رغوته.

ذكره الجوهري و قال أنف كل شي‌ء أوله و أنف البرد أشده و قال المخامرة المخالطة و قال حم الشي‌ء أي قدر و أحم أي حان وقته و قال أودي فلان أي هلك فهو مود.

«723»

⁽¹⁾ ج، الإحتجاج كَتَبَ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ إِلَي مُعَاوِيَةَ احْتِجَاجاً عَلَيْهِ :

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ مِنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ إِلَي الْبَاغِي مُعَاوِيَةَ بْنِ صَخْرٍ سَلَامٌ عَلَي أَهْلِ طَاعَةِ اللَّهِ مِمَّنْ هُوَ أَهْلُ دِينِ اللَّهِ وَ أَهْلُ وَلَايَةِ اللَّهِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللَّهَ

متمایل کنی و أصغیت الإناء یعنی ظرف را متمایل کردم، فلان مصغی إناؤه گفته می⁭شود زمانی⁭که از حقش کاسته شود. و گوید: الکمد یعنی حزن پنهان. و گوید: جاؤوا من کل أوب یعنی از هر ناحیه⁭ای آمدند.

این سخن امام علیه السّلام «أو یولّی علیه» یعنی کسی⁭که به⁭جهت کم⁭خردی و سبک⁭مغزی⁭اش شایسته است که سرپرستی که امور او را عهده⁭دار شود بر وی گمارده شود.

و جوهری گوید نظمت اللّؤلؤ یعنی مروارید را در نخی جمع کردم و طعنه فانتظمه یعنی آن را دچار اختلال کرد و گوید: نصل السهم گفته می⁭شود زمانی⁭که پیکان از آن خارج شود و نصل السهم زمانی است که پیکان آن در چیزی فرو رود و خارج نشود و این از اضداد است و نصلت السهم تنصیلاً یعنی سر پیکان آن را جدا کردم. و گوید: القصدة با کسره قطعه⁭ای از یک چیز است زمانی⁭که بشکند و جمع آن قِصَد است القنا قِصَدٌ و قد انقصد الرّمح و تقصّدت الرماح گفته می شود یعنی نیزه شکست. و فیروزآبادی گوید: رمح قصِد، بر وزن کتِف و قصید و أقصاد یعنی نیزه شکسته، و گوید: أطلّ علی الشئ یعنی مشرف شد.

و این سخن امام علیه السّلام «و إلی مسالحکم تعری» یعنی مرزهایتان از مردان و سلاح خالی است. الصریح یعنی شیر خالص زمانی⁭که کف آن از بین برود، جوهری این را ذکر کرده⁭است و گوید: أنف کل شئ: ابتدای هر چیز است، و أنف البرد یعنی شدت سرما، و گوید المخالطه یعنی درآمیختگی، حمّ الشئ یعنی مقدر شد، أحمّ یعنی وقت آن رسید، أودی فلان یعنی هلاک شد و او مود نامیده می⁭شود.

روایت 723

الاحتجاج⁽²⁾:

محمد بن ابوبکر رضی الله عنه در احتجاج بر معاویه برای او نوشت:

بسم اللّه الرحمن الرحیم. از محمد بن ابی بکر به آن گمراه، پسر صخر. سلام بر اهل فرمانبرداری خدا، از آن کس که به شایسته ولایت الهی سر سپرده است. اما بعد،

1) 723- رواه الطبرسيّ رحمه اللّه في أوائل عنوان: «احتجاجه [يعني أمير المؤمنين عليه السلام] علي معاوية ... » من كتاب الاحتجاج ص 183.

2) . طبرسی آن را در اوائل عنوان «احتجاجه (یعنی أمیر مؤمنان علیه السلام) علی المعاویه...» از کتاب الاحتجاج ص 183 روایت کرد.

بِجَلَالِهِ وَ سُلْطَانِهِ خَلَقَ خَلْقاً بِلَا عَبَثٍ مِنْهُ وَ لَا ضَعْفٍ بِهِ فِي قُوَّةٍ وَ لَكِنَّهُ خَلَقَهُمْ عَبِيداً فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَ سَعِيدٌ وَ غَوِيٌّ وَ رَشِيدٌ ثُمَّ اخْتَارَهُمْ عَلَي عِلْمٍ مِنْهُ وَ اصْطَفَي وَ انْتَخَبَ مِنْهُمْ مُحَمَّداً صلي الله عليه و آله وَ اصْطَفَاهُ لِرِسَالَتِهِ وَ ائْتَمَنَهُ عَلَي وَحْيِهِ فَدَعَا إِلَي سَبِيلِ رَبِّهِ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ .

فَكَانَ أَوَّلَ مَنْ أَجَابَ وَ أَنَابَ وَ أَسْلَمَ وَ سَلَّمَ أَخُوهُ وَ ابْنُ عَمِّهِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام فَصَدَّقَهُ بِالْغَيْبِ الْمَكْتُومِ وَ آثَرَهُ عَلَي كُلِّ حَمِيمٍ وَ وَقَاهُ كُلَّ مَكْرُوهٍ وَ وَاسَاهُ بِنَفْسِهِ فِي كُلِّ خَوْفٍ وَ قَدْ رَأَيْتُكَ تُسَاوِيهِ ⁽¹⁾وَ أَنْتَ أَنْتَ وَ هُوَ هُوَ الْمُبَرِّزُ السَّابِقُ فِي كُلِّ خَيْرٍ وَ أَنْتَ اللَّعِينُ بْنُ اللَّعِينِ لَمْ تَزَلْ أَنْتَ وَ أَبُوكَ تَبْغِيَانِ لِدِينِ اللَّهِ الْغَوَائِلَ وَ تَجْتَهِدَانِ عَلَي إِطْفَاءِ نُورِ اللَّهِ تَجْمَعَانِ الْجُمُوعَ عَلَي ذَلِكَ وَ تَبْذُلَانِ فِيهِ الْأَمْوَالَ وَ تُحَالِفَانِ عَلَيْهِ الْقَبَائِلَ عَلَي ذَلِكَ مَاتَ أَبُوكَ وَ عَلَيْهِ خَلِيفَتُهُ أَنْتَ فَكَيْفَ لَكَ الْوَيْلُ تَعْدِلُ عَنْ عَلِيٍّ ⁽²⁾وَ هُوَ وَارِثُ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ وَصِيُّهُ وَ أَوَّلُ النَّاسِ لَهُ اتِّبَاعاً وَ آخِرُهُمْ بِهِ عَهْداً وَ أَنْتَ عَدُوُّهُ وَ ابْنُ عَدُوِّهِ فَتَمَتَّعْ بِبَاطِلِكَ مَا اسْتَطَعْتَ وَ تَبَدَّدْ بِابْنِ الْعَاصِ فِي غَوَايَتِكَ فَكَأَنَّ أَجَلَكَ قَدِ انْقَضَي وَ كَيْدَكَ قَدْ وَهَي ثُمَّ تَسْتَبِينُ لِمَنْ تَكُونُ الْعَاقِبَةُ الْعُلْيَا وَ السَّلامُ عَلي مَنِ اتَّبَعَ الْهُدي .

فَأَجَابَهُ مُعَاوِيَةُ إِلَي الزَّارِي عَلَي أَبِيهِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ سَلَامٌ عَلَي أَهْلِ طَاعَةِ اللَّهِ.

خداوند به شکوه و فرّ و بزرگی و چیرگی و قدرت خود آفریدگان را بی تحمّل رنج و بی احساس ضعفی در نیروی خویش و بی آنکه خود به آفرینش آنان نیازی داشته باشد بیافرید، ولی او آفریدگان را به عنوان بندگان خود هستی بخشید (که باید بنده‌وار از او فرمان برند) و پاره‌ای را نیکبخت و برخی را بدبخت، گروهی را گمراه و بعضی را ره یافته ساخت، سپس بر پایه آگاهی خود، آنان را دست‌چین و به‌گزین کرد و محمد صلی اللّه علیه و آله و سلم را برگزید و او را به پیامبری خود اختصاص داد و برای دریافت وحی خویش انتخاب کرد و امین امر خود ساخت، پس وی با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارش فرا خواند. و نخستین کسی که به ندای او پاسخ داد و به او روی آورد و باورش کرد و با او همراهی نمود و اسلام پذیرفت و تسلیم شد، برادر و پسر عمّش، علی ابن ابی طالب علیه السلام بود. او را بر پایه غیب نهفته نهان - حقیقت پوشیده از دیگران - تصدیق کرد و بر هر دوست دیگری رجحانش داد و از هر حادثه هولناکی به جان حمایتش کرد و خود را در هر توطئه هراسناک همدوش او نگاه داشت. اینک می‌بینم که تو دم از همتایی با او می‌زنی، در حالی که تو، تویی (با همه خصوصیات بدت) و او، اوست که با سابقه‌ای برجسته در تمام خیرات و نکوییها سرآمدست، در حالی که تو لعنت شده پسر لعنت شده بودی و سپس نیز تو و پدرت همچنان فتنه‌ها بر ضد دین خدا برانگیختید، و برای خاموش کردن پرتو اسلام کوشیدید، و دسته‌بندیها کردید، و احزاب تشکیل دادید، و مال مایه گذاشتید، و بدین منظور با قبایل (مخالف اسلام) رفت و آمد کردید. پدرت بر این روش درگذشت و تو بر همین پایه جایش را گرفتی.

وای بر تو! چگونه خود را با علی مقایسه می‌کنی در حالی که او وارث پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و وصیّ او و پدر فرزندان وی و نخستین انسانی است که سر به فرمان او نهاده و تا واپسین دم زندگی او بر پیمان خویش ایستاده. در صورتی که تو دشمن وی و پسر دشمن او هستی؟ پس چندان که خواهی از باطل خود بهره برگیر و پسر عاص هم در این گمراهی و گردنکشی تو را مدد کند، گویا دیگر مهلتت سپری شده و مکر و نیرنگت رنگ باخته است. بزودی آشکار می‌شود که سرانجام والا از آن کیست. و درود بر آن کس که از هدایت پیروی کند .

معاویه به او نوشت: از معاویة بن ابی سفیان به نکوهشگر پدر خویش، محمد بن ابی بکر، سلام بر اهل طاعت خدا.

1) 1كذا في أصلي من البحار و الاحتجاج، و الصواب: «و أنت تساميه» كما في الحديث: 460 من ترجمة أمير المؤمنين من كتاب أنساب الأشراف: ج 1، ص 404، و في ط 1: ج 2 ص 394 و مثله أواخر الجزء الثاني من كتاب صفّين ص 118، و في أيّام معاوية من كتاب مروج الذهب: ج 3 ص 10، و في ط مصر: ج 3 ص 20، و في كتاب سمط النجوم العوالي: ج 2 ص 465.

2) كذا في أصلي و كتاب الاحتجاج معا، و الصواب: «تعدل نفسك بعلي» كما في الحديث التالي و كما في الحديث المتقدم الذكر من كتاب أنساب الأشراف: ج 2 ص 394 ط المحمودي ببيروت، و في المخطوطة: ج 1، ص 404، و جميع المصادر المتقدم الذكر آنفا.

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ أَتَانِي كِتَابُكَ تَذْكُرُ فِيهِ مَا اللَّهُ أَهْلُهُ فِي قُدْرَتِهِ وَ سُلْطَانِهِ مَعَ كَلَامٍ أَلَّفْتَهُ وَ رَصَفْتَهُ لِرَأْيِكَ فِيهِ ذَكَرْتَ حَقَّ عَلِيٍّ وَ قَدِيمَ سَوَابِقِهِ وَ قَرَابَتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ نُصْرَتَهُ وَ مُوَاسَاتَهُ إِيَّاهُ فِي كُلِّ خَوْفٍ وَ هَوْلٍ وَ تَفْضِيلَكَ عَلِيّاً وَ عَيْبَكَ لِي بِفَضْلِ غَيْرِكَ لَا بِفَضْلِكَ فَالْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَرَفَ ذَلِكَ عَنْكَ وَ جَعَلَهُ لِغَيْرِكَ .

فَقَدْ كُنَّا وَ أَبُوكَ مَعَنَا فِي زَمَانِ نَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله نَرَي حَقَّ عَلِيٍّ لَازِماً لَنَا وَ سَبْقَهُ مُبَرِّزاً عَلَيْنَا فَلَمَّا اخْتَارَ اللَّهُ لِنَبِيِّهِ صلي الله عليه و آله مَا عِنْدَهُ وَ أَتَمَّ لَهُ مَا وَعَدَهُ وَ قَبَضَهُ إِلَيْهِ صلي الله عليه و آله فَكَانَ أَبُوكَ وَ فَارُوقُهُ أَوَّلَ مَنِ ابْتَزَّهُ حَقَّهُ وَ خَالَفَهُ عَلَي ذَلِكَ اتَّفَقَا ثُمَّ دَعَوَاهُ إِلَي أَنْفُسِهِمَا فَأَبْطَأَ عَلَيْهِمَا فَهَمَّا بِهِ الْهُمُومَ وَ أَرَادَا بِهِ الْعَظِيمَ فَبَايَعَ وَ سَلَّمَ لِأَمْرِهِمَا لَا يُشْرِكَانِهِ فِي أَمْرِهِمَا وَ لَا يُطْلِعَانِهِ عَلَي سِرِّهِمَا حَتَّي قَضَي اللَّهُ مِنْ أَمْرِهِمَا مَا قَضَي .

ثُمَّ قَامَ بَعْدَهُمَا ثَالِثُهُمَا يَهْدِي بِهَدْيِهِمَا وَ يَسِيرُ بِسِيرَتِهِمَا فَعِبْتَهُ أَنْتَ وَ أَصْحَابُكَ حَتَّي طَمِعَ فِيهِ الْأَقَاصِي مِنْ أَهْلِ الْمَعَاصِي حَتَّي بَلَغْتُمَا مِنْهُ مُنَاكُمْ وَ كَانَ أَبُوكَ مَهَّدَ مِهَادَهُ فَإِنْ يَكُنْ مَا نَحْنُ فِيهِ صَوَاباً فَأَبُوكَ أَوَّلُهُ وَ إِنْ يَكُنْ جَوْراً فَأَبُوكَ سَنَّهُ وَ نَحْنُ شُرَكَاؤُهُ وَ بِهَدْيِهِ اقْتَدَيْنَا .

وَ لَوْ لَا مَا سَبَقَنَا إِلَيْهِ أَبُوكَ مَا خَالَفْنَا عَلِيّاً وَ لَسَلَّمْنَا لَهُ وَ لَكِنَّا رَأَيْنَا أَبَاكَ فَعَلَ ذَلِكَ فَأَخَذْنَا بِمِثَالِهِ فِعِبْ أَبَاكَ أَوْ دَعْهُ وَ السَّلَامُ عَلَي مَنْ تَابَ وَ أَنَابَ.

بيان

قوله تبدد بابن العاص التبدد التفرق و تبددوا الشي‌ء اقتسموه حصصا و لا يناسبان المقام إلا بتكلف و الأظهر و ليمدك ابن العاص كما سيأتي ⁽¹⁾و زريت عليه عبته و الرصف الشد و الضم.

«724»

⁽²⁾ ختص، الإختصاص كِتَابُ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ إِلَي مُعَاوِيَةَ لعنه

اما بعد، نامه‌ات به من رسید، در آن از آنچه خداوند را از شمول توانایی و قدرتش سزد یاد کرده بودی و سخنانی نیز از خود به هم بربافته و آورده بودی و حق پسر ابی طالب را یادآوری کرده و از پیشینه و خویشاوندی او با پیامبر صلی اللّه علیه و یاری وی به او و همدوشی وی با او در هر موضع هول و هراسگاهی سخن گفته بودی و بر من به برتری و فضل دیگر کس، و نه به فضل و فضیلت خود، احتجاج کرده بودی. سپاس خدایی را که فضل را از تو بگرفت و آن را بر دیگری مقرّر داشت.

ما و پدرت در روزگار زندگی پیامبرمان صلی اللّه علیه با هم بودیم- می‌دیدیم نگهداشت حقّ پسر ابی طالب بر ما لازم و برتری او بر ما آشکارست، پس چون خداوند آنچه را می‌بایست برای پیامبرش صلی اللّه علیه برگزید و آنچه را بدو وعده کرده بود به تمامی رساند و دعوتش را آشکار کرد و حجّتش را روشن و غالب ساخت، جان وی را به جوار خویش برد. آنگاه پدر تو و فاروق او نخستین کسانی بودند که حقّ علی را گرفتند و با او به مخالفت پرداختند و هر دو بر این امر متّفق و همداستان گشتند، سپس وی را به پذیرفتن - حکومت - خود خواندند و او - در بیعت - با آن دو تعلّل کرد و بر ضد ایشان به این سوی و آن سوی روی آورد تا در کار او اندیشیدند و بر آن شدند که او را به اندوهی عظیم افکنند و آهنگ وارد کردن لطمه‌ای گران بدو نمودند، پس ناگزیر بیعت کرد و به آن دو تسلیم شد، ولی آن دو وی را در کار خود مشارکت نمی‌دادند و بر رازهای خود آگاهش نمی‌کردند، تا درگذشتند و دورشان سپری شد.

آنگاه پس از آن دو تن، سومین، عثمان بن عفّان، آمد که به رهنمود آنان ره پیمود و بر روش آن دو رفت، ولی تو و رفیقت از او عیبجویی کردید، تا بدانجا که سرآمدهای عاصیان به طمع حکومت او افتادند تا به آرزوی خود درباره او رسیدید. پدرت شالوده این (دولت) را نهاده و حکومت خود را پایه گذاشته و این بنا را بر آورده است. بنابر این اگر آنچه ما بر آنیم درست است، پدر تو آغاز گرش بوده و اگر جور و ستم است باز هم پدرت پایه‌اش را گذاشته است. ما شرکای او هستیم و به رهنمود او رفته و از کار او پیروی کرده‌ایم.

اگر پدرت، پیش از ما این راه نپیموده بود ما با پسر ابی طالب مخالفتی نمی‌کردیم و به او تسلیم می‌شدیم، ولی دیدیم پدرت چنان کرد و ما نیز گام به جای گام او نهادیم و رفتار او را سرمشق خود ساختیم.

پس در آنچه تو را بایسته است (و می‌پنداری که باید کسی را نکوهش کنی) پدرت را سرزنش کن و یا از سر مدّعا درگذر. و سلام بر آن که پشیمان شود و از گمراهی به راه آید و توبه کند.

توضیح

این سخن او «تبدّد بابن العاص» التبدّد یعنی تفرقه و تبدّدوا الشئ: آن را به قسمت⁭هایی تقسیم کردند و با مقام تناسب ندارند جز با تکلف و بهتر این است: لیمدّک - تا تو را مدد کند - ابن العاص چنانکه به زودی خواهد آمد.

زریت علیه: او را نکوهش کردی، الرّصف: بستن و ضمیمه کردن.

روایت 724

الاختصاص⁽³⁾:

نامه محمد بن ابوبکر به معاویه لعنه الله: از

1) و في أنساب الأشراف، ط ببيروت، ج 2، ص 395: و ليمدد لك عمرو في غوايتك.

2) 724- رواه الشيخ المفيد رحمه اللّه في أواسط كتاب الاختصاص: ص 126، و في ط النجف: ص 119.

3) . شیخ مفید آن را در اواسط کتاب الاختصاص: ص126، و در چاپ نجف: ص 119 روایت کرد.

الله مِنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ إِلَي مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ سَلَامٌ عَلَي أَهْلِ طَاعَةِ اللَّهِ مِمَّنْ هُوَ سَلَّمَ لِأَهْلِ وَلَايَةِ اللَّهِ .

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللَّهَ بِجَلَالِهِ وَ عَظَمَتِهِ وَ سُلْطَانِهِ وَ قُدْرَتِهِ خَلَقَ خَلْقاً بِلَا عَبَثٍ مِنْهُ وَ لَا ضَعْفٍ فِي قُوَّةٍ وَ لَا مِنْ حَاجَةٍ بِهِ إِلَيْهِمْ وَ لَكِنَّهُ خَلَقَهُمْ عَبِيداً فَجَعَلَ مِنْهُمْ غَوِيّاً وَ شَقِيّاً وَ سَعِيداً ثُمَّ اخْتَارَهُمْ عَلَي عِلْمِهِ فَاصْطَفَاهُ وَ انْتَجَبَ مِنْهُمْ مُحَمَّداً صلي الله عليه و آله فَانْتَجَبَهُ وَ اصْطَفَاهُ بِرِسَالاتِهِ وَ أَرْسَلَهُ بِوَحْيِهِ وَ ائْتَمَنَهُ عَلَي أَمْرِهِ وَ بَعَثَهُ رَسُولًا مُصَدِّقاً وَ دَلِيلًا .

فَكَانَ أَوَّلَ مَنْ أَجَابَ وَ أَنَابَ وَ صَدَّقَ وَ آمَنَ وَ أَسْلَمَ وَ سَلَّمَ أَخُوهُ وَ ابْنُ عَمِّهِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ صَدَّقَهُ بِالْغَيْبِ الْمَكْتُومِ وَ آثَرَهُ عَلَي كُلِّ حَمِيمٍ وَ وَقَاهُ كُلَّ هَوْلٍ وَ وَاسَاهُ بِنَفْسِهِ فِي كُلِّ خَوْفٍ حَارَبَ مَنْ حَارَبَهُ وَ سَالَمَ مَنْ سَالَمَهُ وَ لَمْ يَزَلْ بَاذِلًا نَفْسَهُ فِي سَاعَاتِ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ الْجِدِّ وَ الْهَزْلِ حَتَّي أَظْهَرَ اللَّهُ دَعْوَتَهُ وَ أَفْلَجَ حُجَّتَهُ فَلَمْ يَبْرَحْ مُبْتَذِلًا لِنَفْسِهِ فِي سَاعَاتِ الْأَزْلِ وَ الْهَلُوعِ حَتَّي بَرَّزَ سَابِقاً لَا نَظِيرَ لَهُ فِيمَنِ اتَّبَعَهُ وَ لَا مُقَارِبَ لَهُ فِي فِعْلٍ وَ قَدْ رَأَيْتُكَ أَيُّهَا الْغَاوِي تُسَامِيهِ وَ أَنْتَ أَنْتَ وَ هُوَ هُوَ الْمُبَرِّزُ السَّابِقُ فِي كُلِّ حِينٍ أَوَّلُ النَّاسِ إِسْلَاماً وَ أَصْدَقُ النَّاسِ نِيَّةً وَ أَطْيَبُ النَّاسِ ذُرِّيَّةً وَ أَفْضَلُ النَّاسِ زَوْجَةً رَسُولُ اللَّهِ ابْنُ عَمِّهِ وَ هُوَ وَصِيُّهُ وَ صَفِيُّهُ وَ أَخُوهُ الشَّارِي نَفْسَهُ يَوْمَ مُوتَةَ وَ عَمُّهُ سَيِّدُ الشُّهَدَاءِ يَوْمَ أُحُدٍ وَ أَبُوهُ الذَّابُّ عَنْ وَجْهِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ عَنْ حَوْزَتِهِ وَ أَنْتَ اللَّعِينُ بْنُ اللَّعِينِ لَمْ تَزَلْ أَنْتَ وَ أَبُوكَ تَبْغِيَانِ عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله الْغَوَائِلَ وَ تَجْهَدَانِ عَلَي إِطْفَاءِ نُورِ اللَّهِ وَ تَجْمَعَانِ عَلَيْهِ الْجُمُوعَ وَ تُؤَلِّبَانِ عَلَيْهِ الْقَبَائِلَ وَ تَبْذُلَانِ فِيهِ الْمَالَ هَلَكَ أَبُوكَ عَلَي ذَلِكَ وَ عَلَي ذَلِكَ خَلَفُكَ وَ الشَّاهِدُ عَلَيْكَ بِفِعْلِكَ مَنْ يَأْوِي وَ يَلْجَأُ إِلَيْكَ مِنْ بَقِيَّةِ الْأَحْزَابِ وَ رُءُوسِ النِّفَاقِ وَ أَهْلِ الشِّقَاقِ لِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ أَهْلِ بَيْتِهِ .

وَ الشَّاهِدُ لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام بِفَضْلِهِ الْمُنِيرِ الْمُبِينِ وَ سَبْقِهِ الْقَدِيمِ أَنْصَارُهُ الَّذِينَ مَعَهُ الَّذِينَ ذُكِرُوا بِفَضْلِهِمْ فِي الْقُرْآنِ وَ أَثْنَي اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ فَهُمْ مَعَهُ كَتَائِبُ وَ عَصَائِبُ مِنْ حَوْلِهِ يُجَالِدُونَ بِأَسْيَافِهِمْ

محمد بن ابوبکر به معاویه بن ابوسفیان، سلام بر اهل طاعت خدا از کسانی⁭که تسلیم اهل ولایت خدا شدند.

اما بعد، خداوند به شکوه و فرّ و بزرگی و چیرگی و قدرت خود آفریدگان را بی تحمّل رنج و بی احساس ضعفی در نیروی خویش و بی آنکه خود به آفرینش آنان نیازی داشته باشد بیافرید، ولی او آفریدگان را به عنوان بندگان خود هستی بخشید (که باید بنده‌وار از او فرمان برند) و آنان را گمراه و بدبخت، نیک بخت قرار داد، سپس بر پایه آگاهی خود، آنان را دست‌چین کرد و محمد صلی اللّه علیه و آله و سلم را برگزید و او را به پیامبری خود اختصاص داد و برای دریافت وحی خویش انتخاب کرد و امین امر خود ساخت و او را همان رسولی کرد که - کتابهای آسمانی - پیشین تصدیقش کرده‌اند و او رهنمای - قوانین الهی - است .

و نخستین کسی که به ندای او پاسخ داد و به او روی آورد و باورش کرد و با او همراهی نمود و اسلام پذیرفت و تسلیم شد، برادر و پسر عمّش، علی ابن ابی طالب علیه السلام بود. او را بر پایه غیب نهان تصدیق کرد و بر هر دوست دیگری رجحانش داد و از هر حادثه هولناکی به جان حمایتش کرد و خود را در هر توطئه هراسناک همدوش او نگاه داشت، با دشمن او بجنگید و با دوست او صلح و سازش پیشه کرد و همواره در لحظات ترس و گرسنگی و جدی و شوخی برای او جانبازی کرد چندان که دعوت را اظهار و حجتش را پیروز کرد (چندان که پیشگامی گشت که در جهاد، کسی چنو نبود و در کردار، کس به گرد او نمی‌رسید.)

اینک ای گمراه! تو را می‌بینم که دم از همتایی با او می‌زنی، در حالی که تو، تویی (با همه خصوصیات بدت) و او، اوست که با سابقه‌ای برجسته در تمام خیرات و نکوییها سرآمدست، و از مردم نخستین کسی است که اسلام آورده، به نیّت راست- اندیش‌تر، و به خاندان پاکیزه‌تر، و به داشتن همسری ارجمند از همه مردم والاتر، و رسول خدا پسر عم اوست و او وصی و برگزیده پیامبر خداست. برادرش در روز مؤته و عمویش سیدالشهداء در روز احد جانشان را فروختند و پدرش از رسول خدا صلی الله علیه و آله و از حریم او دفاع می کرد. در حالی که تو لعنت شده پسر لعنت شده بودی و سپس نیز تو و پدرت همچنان فتنه‌ها بر ضد دین خدا برانگیختید، و برای خاموش کردن پرتو اسلام کوشیدید، و دسته‌بندیها کردید، و احزاب تشکیل دادید، و مال مایه گذاشتید، و بدین منظور با قبایل (مخالف اسلام) رفت و آمد کردید. پدرت بر این روش هلاک شد و تو بر همین پایه جایش را گرفتی و گواه بر این، باقیمانده دسته‌ها و احزاب مخالف و سران دورویی و دو دستگی و مخالفان پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله هستند که به تو پناه آورده‌اند و تو آنان را زیر بال و پر گرفته‌ای.

و گواه برای علی، علاوه بر برتری آشکار و پیشگامی سابق خود او در اسلام، یاران وی از مهاجران و انصارند که ذکر فضلشان در قرآن آمده و به یادها مانده و خداوند ایشان را ستوده است. اینان گروه پیوسته همراه او و فوجهای پیرامون اویند، به خاطر او شمشیر از نیام کشند

وَ يُهْرِقُونَ دِمَاءَهُمْ دُونَهُ يَرَوْنَ الْفَضْلَ فِي اتِّبَاعِهِ وَ الشَّقَاءَ فِي خِلَافِهِ فَكَيْفَ يَا لَكَ الْوَيْلُ تَعْدِلُ نَفْسَكَ بِعَلِيٍّ وَ عَلِيٌّ أَخُو رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ وَصِيُّهُ وَ أَبُو وُلْدِهِ وَ أَوَّلُ النَّاسِ لَهُ اتِّبَاعاً وَ آخِرُهُمْ بِهِ عَهْداً يُخْبِرُهُ بِسِرِّهِ وَ يُشْرِكُهُ فِي أَمْرِهِ وَ أَنْتَ عَدُوُّهُ وَ ابْنُ عَدُوِّهِ فَتَمَتَّعْ مَا اسْتَطَعْتَ بِبَاطِلِكَ وَ لْيَمُدَّكَ ابْنُ الْعَاصِي فِي غَوَايَتِكَ وَ كَأَنَّ أَجَلَكَ قَدِ انْقَضَي وَ كَيْدَكَ قَدْ وَهَي ثُمَّ تَسْتَبِينُ لِمَنْ تَكُونُ الْعَاقِبَةُ الْعُلْيَا وَ اعْلَمْ أَنَّكَ إِنَّمَا تُكَايِدُ رَبَّكَ الَّذِي قَدْ أَمِنْتَ كَيْدَهُ فِي نَفْسِكَ وَ آيَسْتَ مِنْ رَوْحِهِ وَ هُوَ لَكَ بِالْمِرْصَادِ وَ أَنْتَ مِنْهُ فِي غُرُورٍ وَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ أَهْلِ رَسُولِهِ عَنْكَ الْغَنَاءُ وَ السَّلامُ عَلي مَنِ اتَّبَعَ الْهُدي .

فَلَمَّا قَرَأَ مُعَاوِيَةُ كَتَبَ إِلَيْهِ :

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ مِنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ إِلَي مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ الزَّارِي عَلَي أَبِيهِ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَلَغَنِي كِتَابُكَ تَذْكُرُ فِيهِ مَا اللَّهُ أَهْلُهُ مِنْ سُلْطَانِهِ وَ قُدْرَتِهِ وَ مَا اصْطَفَي بِهِ رَسُولَهُ مَعَ كَلَامٍ أَلَّفْتَهُ وَ وَضَعْتَهُ لِرَأْيِكَ فِيهِ تَضْعِيفٌ وَ لِأَبِيكَ فِيهِ تَعْنِيفٌ وَ ذَكَرْتَ فَضْلَ ابْنِ أَبِي طَالِبٍ وَ قَدِيمَ سَوَابِقِهِ وَ قَرَابَتَهُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ نُصْرَتَهُ لَهُ وَ مُوَاسَاتَهُ إِيَّاهُ فِي كُلِّ خَوْفٍ وَ هَوْلٍ فَكَانَ احْتِجَاجُكَ عَلَيَّ وَ عَيْبَكَ لِي بِفَضْلِ غَيْرِكَ لَا بِفَضْلِكَ فَأَحْمَدُ رَبّاً صَرَفَ ذَلِكَ الْفَضْلَ عَنْكَ وَ جَعَلَهُ لِغَيْرِكَ .

فَقَدْ كُنَّا وَ أَبُوكَ مَعَنَا فِي حَيَاةِ نَبِيِّنَا صلي الله عليه و آله نَرَي حَقَّ ابْنِ أَبِي طَالِبٍ لَازِماً لَنَا وَ فَضْلَهُ مُبَرِّزاً عَلَيْنَا حَتَّي اخْتَارَ اللَّهُ لِنَبِيِّهِ مَا عِنْدَهُ فَأَتَمَّ لَهُ وَعْدَهُ وَ أَظْهَرَ لَهُ دَعْوَتَهُ وَ أَفْلَجَ لَهُ حُجَّتَهُ ثُمَّ قَبَضَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ فَكَانَ أَوَّلَ مَنِ ابْتَزَّهُ حَقَّهُ أَبُوكَ وَ فَارُوقُهُ وَ خَالَفَاهُ فِي أَمْرِهِ عَلَي ذَلِكَ اتَّفَقَا وَ اتَّسَقَا ثُمَّ دَعَوَاهُ لِيُبَايِعَهُمَا وَ أَبْطَأَ عَنْهُمَا وَ تَلَكَّأَ عَلَيْهِمَا فَهَمَّا بِهِ الْهُمُومَ وَ أَرَادَا بِهِ الْعَظِيمَ ثُمَّ إِنَّهُ بَايَعَ لَهُمَا وَ سَلَّمَ فَلَمْ يُشْرِكَاهُ فِي أَمْرِهِمَا وَ لَمْ يُطْلِعَاهُ عَلَي سِرِّهِمَا حَتَّي قُبِضَا عَلَي ذَلِكَ .

ثُمَّ قَامَ ثَالِثُهُمَا مِنْ بَعْدِهِمَا عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ فَاقْتَدَي بِهَدْيِهِمَا فَعِبْتَهُ أَنْتَ وَ صَاحِبُكَ حَتَّي طَمِعَ فِيهِ الْأَقَاصِي مِنْ أَهْلِ الْمَعَاصِي وَ بَطَنْتُمَا لَهُ وَ أَظْهَرْتُمَا لَهُ الْعَدَاوَةَ حَتَّي بَلَغْتُمَا فِيهِ مُنَاكُمَا فَخُذْ حِذْرَكَ يَا ابْنَ أَبِي بَكْرٍ فَسَتَرَي وَبَالَ أَمْرِكَ

و برای او خون خود را بریزند و جانبازی کنند، فضیلت را در پیروی از او و شقاوت را در مخالفت با او می‌دانند. وای بر تو! چگونه خود را با علی مقایسه می‌کنی در حالی که او وارث پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و وصیّ او و پدر فرزندان وی و نخستین انسانی است که سر به فرمان او نهاده و تا واپسین دم زندگی او بر پیمان خویش ایستاده، پیمبر رازش را به او سپرده و وی را در کار خود شریک کرده است. در صورتی که تو دشمن وی و پسر دشمن او هستی؟ پس چندان که خواهی از باطل خود بهره برگیر و پسر عاص هم در این گمراهی و گردنکشی تو را مدد کند، گویا دیگر مهلتت سپری شده و مکر و نیرنگت رنگ باخته است. بزودی آشکار می‌شود که سرانجام والا از آن کیست. و بدان که تو هر چند با پروردگارت، که مدتی از کید او در امان مانده و از نیرومندیش مأیوس شده‌ای، نیرنگ‌بازی، او در حالی که تو از درنگ او در انتقام به خود مغرور شده‌ای در کمین توست، و خدا و خاندان پیامبر او از تو بی‌نیازند. و درود بر آن کس که از هدایت پیروی کند.

چون معاویه لعنه الله آن را خواند به او نوشت:

بسم اللّه الرحمن الرحیم. از معاویة بن ابی سفیان به نکوهشگر پدر خویش، محمد بن ابی بکر، سلام بر اهل طاعت خدا. اما بعد، نامه‌ات به من رسید، در آن از آنچه خداوند را از شمول توانایی و قدرتش سزد و اینکه پیامبرش را بر چه آئین برگزیده یاد کرده بودی و سخنانی نیز از خود به هم بربافته و آورده بودی که نشان از کم خردی تو داشت، و بر پدرت ناروا رانده بودی. حق پسر ابی طالب را یادآوری کرده و از پیشینه و خویشاوندی او با پیامبر صلی اللّه علیه و یاری وی به او و همدوشی وی با او در هر موضع هول و هراسگاهی سخن گفته بودی و برمن به برتری و فضل دیگر کس، و نه به فضل و فضیلت خود، احتجاج کرده بودی. سپاس خدایی را که فضل را از تو گرفت و آن را بر دیگری مقرّر داشت.

آنگاه پس از آن دو تن، سومین، عثمان بن عفّان، بیامد که به رهنمود آنان راه پیمود و بر روش آن دو برفت، ولی تو و رفیقت از او عیبجویی کردید، تا بدانجا که سرآمدهای عاصیان به طمع حکومت او افتادند و خود روی نهفتید و دشمنی و فریبکاری خود را بر ملا ساختید تا به آرزوی خود درباره او رسیدید. ای پسر ابو بکر، به هوش باش که به زودی نتیجه ناپسند کار خود را خواهی دید

وَ قِسْ شِبْرَكَ بِفَتْرِكَ فَكَيْفَ تُوَازِي مَنْ لَا يُوَازِنُ الْجِبَالُ حِلْمَهُ وَ لَا تَعِبْ مَنْ مَهَّدَ لَهُ أَبُوكَ مِهَادَهُ وَ طَرَحَ لِمُلْكِهِ وِسَادَهُ فَإِنْ يَكُنْ مَا نَحْنُ فِيهِ صَوَاباً فَأَبُوكَ فِيهِ أَوَّلُ وَ نَحْنُ فِيهِ تَبَعٌ وَ إِنْ يَكُنْ جَوْراً فَأَبُوكَ أَوَّلُ مَنْ أَسَّسَ بِنَاهُ فَبِهُدَاهُ اقْتَدَيْنَا وَ بِفِعْلِهِ احْتَذَيْنَا وَ لَوْ لَا مَا سَبَقَنَا إِلَيْهِ أَبُوكَ مَا خَالَفْنَا عَلِيّاً وَ لَسَلَّمْنَا إِلَيْهِ وَ لَكِنْ عِبْ أَبَاكَ بِمَا شِئْتَ أَوْ دَعْهُ وَ السَّلَامُ عَلَي مَنْ أَنَابَ وَ رَجَعَ عَنْ غَوَايَتِهِ وَ تَابَ.

أقول: روي الكتاب و الجواب نصر بن مزاحم في كتاب صفين بأدني اختلاف أومأنا إلي بعضه ⁽¹⁾

و رواه عنه ابن أبي الحديد في أواخر شرح المختار: 46 من نهج البلاغة من شرحه ط الحديث بمصر: ج 3 ص 188، و في ط الحديث ببيروت: ج 1 ص 631.

و أشار الطبريّ إلي هذه الكتب و لكن اعتذر عن ذكرها صراحة من أجل كراهة العامّة من ذكر هذا النمط من الحقائق!!!.

«725»

⁽²⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كَلَامٍ لَهُ عليه السلام لَمَّا قَلَّدَ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ مِصْرَ فَمُلِكَتْ عَلَيْهِ وَ قُتِلَ :

وَ قَدْ أَرَدْتُ تَوْلِيَةَ مِصْرَ هَاشِمَ بْنَ عُتْبَةَ وَ لَوْ وَلَّيْتُهُ إِيَّاهَا لَمَا خَلَّي لَهُمُ الْعَرْصَةَ وَ لَا أَنْهَزَ لَهُمُ الْفُرْصَةَ بِلَا ذَمٍّ لِمُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ فَلَقَدْ كَانَ إِلَيَّ حَبِيباً وَ كَانَ لِي رَبِيباً.

بيان

قوله لما قلد أي جعله واليها كأن ولايتها قلادة في عنقه لأنه مسئول عن خيرها و شرها و يقال ملكه عليه أي أخذه منه قهرا و استولي عليه و إنهاز الفرصة إما تأكيد لتخلية العرصة و المراد بهما تمكين العدو و عدم التدبير في دفعه كما ينبغي أو التخلية كناية عن الفرار و الإنهاز عن تمكين الأعداء و عدم استحقاق الذم لكون هذا التمكين عن عجزه لا عن التقصير و التواني و كان إلي حبيبا أي كنت أحبه و محبوبه عليه السلام لا يستحق الذم و ربيب الرجل ابن امرأته من غيره و أم محمد أسماء بنت عميس كانت عند جعفر بن أبي طالب و هاجرت معه إلي الحبشة فولدت له هناك عبد الله و لما

و اندازه و مقیاس وجب خود را داشته باش - پای از گلیم خویش درازتر مکن - که تو در ترازوی سنجش، با آن‌کس که بردباریش با کوههای گران برابر است برابر و همسان نیستی. پدرت شالوده این (دولت) را نهاده و حکومت خود را پایه گذاشته و این بنا را بر آورده است. بنابر این اگر آنچه ما بر آنیم درست است، پدر تو آغاز گرش بوده و اگر جور و ستم است باز هم پدرت پایه‌اش را گذاشته است. ما شرکای او هستیم و به رهنمود او رفته و از کار او پیروی کرده‌ایم. اگر پدرت، پیش از ما این راه نپیموده بود ما با پسر ابی طالب مخالفتی نمی‌کردیم و به او تسلیم می‌شدیم، ولی دیدیم پدرت چنان کرد و ما نیز گام به جای گام او نهادیم و رفتار او را سرمشق خود ساختیم. پس در آنچه تو را بایسته است - و می‌پنداری که باید کسی را نکوهش کنی - پدرت را سرزنش کن و یا از سر مدّعا درگذر. و سلام بر آن که پشیمان شود و از گمراهی به راه آید و توبه کند .

می⁭گویم: نصر بن مزاحم این نامه و پاسخ آن را با اندکی اختلاف در کتاب صفین روایت کرده⁭است که ما به بخشی از آن اشاره⁭ کردیم.⁽³⁾

طبری به این نامه ها اشاره کرده است اما به جهت کراهت مردم از ذکر این قسم حقائق از ذکر صریح آن خودداری کرده است.

روایت 725

نهج⁭البلاغه⁽⁴⁾: از کلام امام علیه السّلام - زمانی⁭که محمد بن ابوبکر را والی مصر کرد و آن از او سلب شد کشته شد : خواستم هاشم بن عتبه را بر مصر بگمارم و اگر او را بر آن می⁭گمارم عرصه را برای آنان بازنمی⁭گذارد و فرصتی را برای آنان پیش نمی⁭آورد بدون هیچ مذمتی برای محمد بن ابوبکر که او برایم محبوب و پسر خوانده من بود.

توضیح

این سخن امام علیه السّلام «لما قلد» یعنی او را والی آن قرار داد گویی که ولایت آن گردنبندی در گردن اوست زیرا او درباره خیر و شر آن مورد سؤال قرار می⁭گیرد. و ملکه علیه گفته می⁭شود یعنی به زور از او گرفت و بر آن سیطره یافت. و إنهاز الفرصة یا تأکیدی برای خالی گذاشتن میدان است و منظور از آن دو قادر ساختن دشمن و عدم تدبیر در دفع کردن او چنانکه شایسته است می⁭باشد یا اینکه خالی گذاردن کنایه از فرار و انهاز کنایه از قادر ساختن دشمنان است. و سزاوار نکوهش نبودن به این جهت است که این قادر ساختن دشمن از ناتوانی اوست نه از کوتاهی و سستی، «و کان إلیّ حبیباً» یعنی او را دوست داشتم و محبوب امام علیه السّلام سزاوار مذمت نیست، ربیب الرجل: پسر همسر مرد از غیر آن مرد است. و مادر محمد اسماء بنت عمیس نزد جعفر بن ابوطالب بود و همراه او به حبشه مهاجرت کرد و آنجا عبدالله را برای او به⁭دنیا آورد و

1) رواه في أواخر الجزء الثاني من كتاب صفّين ص 118، ط مصر.

2) 725- رواه الشريف الرضي رحمه اللّه في المختار: 68 من كتاب نهج البلاغة.

3) . آن را در اواخر جلد دوم از کتاب صفین ص 118، چاپ مصر روایت کرد. و ابن ابی الحدید آن را در اواخر شرح مختار 46 از نهج البلاغه از شرحش چاپ جدید مصر: ج3، ص 188، و در چاپ جدید بیروت: ج1، ص 621 از او روایت کرد.

4) . شریف رضی آن را در مختار 67 از کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

استشهد جعفر تزوجها أبو بكر فولدت له محمدا ثم تزوجها أمير المؤمنين عليه السلام و نشأ محمد في حجره و رضع الولاء و التشيع و كان جاريا عنده عليه السلام مجري بعض ولده.

و أما هاشم فهو ابن عتبة بن أبي وقاص و هو المرقال سمي به لأنه كان يرقل في الحرب أي يسرع قتل بصفين رضي الله عنه.

«726»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ فَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَكَ وَ أَلِنْ لَهُمْ جَانِبَكَ وَ ابْسُطْ لَهُمْ وَجْهَكَ وَ آسِ بَيْنَهُمْ فِي اللَّحْظَةِ وَ النَّظْرَةِ حَتَّي لَا يَطْمَعَ الْعُظَمَاءُ فِي حَيْفِكَ لَهُمْ وَ لَا يَيْأَسَ الضُّعَفَاءُ مِنْ عَدْلِكَ عَلَيْهِمْ وَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَي يُسَائِلُكُمْ مَعْشَرَ عِبَادِهِ عَنِ الصَّغِيرَةِ مِنْ أَعْمَالِكُمْ وَ الْكَبِيرَةِ وَ الظَّاهِرَةِ وَ الْمَسْتُورَةِ فَإِنْ يُعَذِّبْ فَأَنْتُمْ أَظْلَمُ وَ إِنْ يَعْفُ فَهُوَ أَكْرَمُ .

وَ اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّ الْمُتَّقِينَ ذَهَبُوا بِعَاجِلِ الدُّنْيَا وَ آجِلِ الْآخِرَةِ فَشَارَكُوا أَهْلَ الدُّنْيَا فِي دُنْيَاهُمْ وَ لَمْ يُشَارِكْهُمْ أَهْلُ الدُّنْيَا فِي آخِرَتِهِمْ سَكَنُوا الدُّنْيَا بِأَفْضَلِ مَا سُكِنَتْ وَ أَكَلُوهَا بِأَفْضَلِ مَا أُكِلَتْ فَحَظُوا مِنَ الدُّنْيَا بِمَا حَظِيَ بِهِ الْمُتْرَفُونَ وَ أَخَذُوا مِنْهَا مَا أَخَذَتِ الْجَبَابِرَةُ الْمُتَكَبِّرُونَ ثُمَّ انْقَلَبُوا عَنْهَا بِالزَّادِ الْمُبَلِّغِ وَ الْمَتْجَرِ الرَّابِحِ أَصَابُوا لَذَّةَ زُهْدِ الدُّنْيَا فِي دُنْيَاهُمْ وَ تَيَقَّنُوا أَنَّهُمْ جِيرَانُ اللَّهِ غَداً فِي آخِرَتِهِمْ لَا تُرَدُّ لَهُمْ دَعْوَةٌ وَ لَا يُنْقَصُ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنْ لَذَّةٍ .

فَاحْذَرُوا عِبَادَ اللَّهِ الْمَوْتَ وَ قُرْبَهُ وَ أَعِدُّوا لَهُ عُدَّتَهُ فَإِنَّهُ يَأْتِي بِأَمْرٍ عَظِيمٍ وَ خَطْبٍ جَلِيلٍ بِخَيْرٍ لَا يَكُونُ مَعَهُ شَرٌّ أَبَداً أَوْ شَرٍّ لَا يَكُونُ مَعَهُ خَيْرٌ أَبَداً فَمَنْ أَقْرَبُ إِلَي الْجَنَّةِ مِنْ عَامِلِهَا وَ مَنْ أَقْرَبُ إِلَي النَّارِ مِنْ عَامِلِهَا وَ إِنَّكُمْ طُرَدَاءُ الْمَوْتِ إِنْ أَقَمْتُمْ لَهُ أَخَذَكُمْ وَ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنْهُ أَدْرَكَكُمْ وَ هُوَ أَلْزَمُ لَكُمْ مِنْ ظِلِّكُمْ الْمَوْتُ مَعْقُودٌ بِنَوَاصِيكُمْ وَ الدُّنْيَا تُطْوَي مِنْ خَلْفِكُمْ .

فَاحْذَرُوا نَاراً قَعْرُهَا بَعِيدٌ وَ حَرُّهَا شَدِيدٌ وَ عَذَابُهَا جَدِيدٌ دَارٌ لَيْسَ فِيهَا رَحْمَةٌ

زمانی⁭که جعفر شهید شد ابوبکر او را به همسری خود در⁭آورد و محمد را برای او به دنیا آورد سپس امیرمؤمنان علیه السّلام او را به همسری خود درآورد و محمد در خانه او بزرگ شد و ولایت و تشیع در جانش رسوخ کرد و برای او بسان دیگر فرزندانش بود.

و هاشم پسر عتبه بن ابو وقّاص است که همان مرقال است و به این جهت به این نام نامیده‌شد که در جنگ شتاب می‌کرد و در صفین کشته‌شد.

روایت 726

نهج البلاغه⁽²⁾: نامه به فرماندار مصر، محمد بن ابی بکر، هنگامی که او را به سوی مصر فرستاد:

با مردم فروتن باش، نرمخو و مهربان باش، گشاده رو و خندان باش.در نگاه‌هایت، و در نیم نگاه و خیره شدن به مردم، به تساوی رفتار کن، تا بزرگان در ستمکاری تو طمع نکنند، و ناتوان‌ها در عدالت تو مأیوس نگردند، زیرا خداوند از شما بندگان در باره اعمال کوچک و بزرگ، آشکار و پنهان خواهد پرسید، اگر کیفر دهد شما استحقاق بیش از آن را دارید، و اگر ببخشد از بزرگواری اوست.آگاه باشید ای بندگان خدا پرهیزکاران از دنیای زودگذر به سلامت گذشتند و آخرت جاودانه را گرفتند.با مردم دنیا در دنیاشان شریک گشتند، امّا مردم دنیا در آخرت آنها شرکت نکردند، پرهیزکاران در بهترین خانه‌های دنیا سکونت کردند، و بهترین خوراک‌های دنیا را خوردند، و همان لذّت‌هایی را چشیدند که دنیاداران چشیده بودند، و از دنیا بهره گرفتند آنگونه که سرکشان و متکبّران دنیا بهره‌مند بودند.سپس از این جهان با زاد و توشه فراوان، و تجارتی پر سود، به سوی آخرت شتافتند.لذّت پارسایی در ترک حرام دنیا را چشیدند، و یقین داشتند در روز قیامت از همسایگان خدایند، جایگاهی که هر چه درخواست کنند، داده می‌شود، و هر گونه لذّتی در اختیارشان قرار دارد.

ای بندگان خدا از مرگ و نزدیک بودنش بترسید، و آمادگی‌های لازم را برای مرگ فراهم کنید، که مرگ جریانی بزرگ و مشکلی سنگین به همراه خواهد آورد:یا خیری که پس از آن شرّی وجود نخواهد داشت، و یا شرّی که هرگز نیکی با آن نخواهد بود پس چه کسی از عمل کننده برای بهشت، به بهشت نزدیک‌تر و چه کسی از عمل کننده برای آتش، به آتش نزدیک‌تر است شما همه شکار آماده مرگ می‌باشید: اگر توقّف کنید شما را می‌گیرد، و اگر فرار کنید به شما می‌رسد. مرگ از سایه شما به شما نزدیک‌تر است، نشانه مرگ بر پیشانی شما زده شد، دنیا پشت سر شما در حال درهم پیچیده شدن است، پس بترسید از آتشی که ژرفای آن زیاد، و حرارتش شدید، و عذابش نو به نو وارد می‌شود، در جایگاهی که رحمت در آن وجود ندارد،

1) 726- رواه السيّد الرضيّ رضي اللّه عنه في المختار: 26 من الباب الثاني من نهج البلاغة.

2) . سید رضی آن را در مختار 26 از بخش دوم نهج البلاغه روایت کرد.

وَ لَا تُسْمَعُ فِيهَا دَعْوَةٌ وَ لَا تُفَرَّجُ فِيهَا كُرْبَةٌ .

وَ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ يَشْتَدَّ خَوْفُكُمْ مِنَ اللَّهِ وَ أَنْ يَحْسُنَ ظَنُّكُمْ بِهِ فَاجْمَعُوا بَيْنَهُمَا فَإِنَّ الْعَبْدَ إِنَّمَا يَكُونُ حُسْنُ ظَنِّهِ بِرَبِّهِ عَلَي قَدْرِ خَوْفِهِ مِنْ رَبِّهِ وَ إِنَّ أَحْسَنَ النَّاسِ ظَنّاً بِاللَّهِ أَشَدُّهُمْ خَوْفاً لِلَّهِ .

وَ اعْلَمْ يَا مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ أَنِّي قَدْ وَلَّيْتُكَ أَعْظَمَ أَجْنَادِي فِي نَفْسِي أَهْلَ مِصْرَ فَأَنْتَ مَحْقُوقٌ أَنْ تُخَالِفَ عَلَي نَفْسِكَ وَ أَنْ تُنَافِحَ عَنْ دِينِكَ وَ لَوْ لَمْ يَكُنْ لَكَ إِلَّا سَاعَةٌ مِنَ الدَّهْرِ فَلَا تُسْخِطِ اللَّهَ بِرِضَاءِ أَحَدٍ مِنْ خَلْقِهِ فَإِنَّ فِي اللَّهِ خَلَفاً مِنْ غَيْرِهِ وَ لَيْسَ مِنَ اللَّهِ خَلَفٌ فِي غَيْرِهِ صَلِّ الصَّلَاةَ لِوَقْتِهَا الْمُوَقَّتِ وَ لَا تُعَجِّلْ وَقْتَهَا لِفَرَاغٍ وَ لَا تُؤَخِّرْهَا عَنْ وَقْتِهَا لِاشْتِغَالٍ وَ اعْلَمْ أَنَّ كُلَّ شَيْ‌ءٍ مِنْ عَمَلِكَ تَبَعٌ لِصَلَاتِكَ .

وَ مِنْهُ فَإِنَّهُ لَا سَوَاءَ إِمَامُ الْهُدَي وَ إِمَامُ الرَّدَي وَ وَلِيُّ النَّبِيِّ وَ عَدُوُّ النَّبِيِّ وَ لَقَدْ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِنِّي لَا أَخَافُ عَلَي أُمَّتِي مُؤْمِناً وَ لَا مُشْرِكاً أَمَّا الْمُؤْمِنُ فَيَمْنَعُهُ اللَّهُ بِإِيمَانِهِ وَ أَمَّا الْمُشْرِكُ فَيَقْمَعُهُ اللَّهُ بِشِرْكِهِ وَ لَكِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ كُلَّ مُنَافِقِ الْجَنَانِ عَالِمِ اللِّسَانِ يَقُولُ مَا تَعْرِفُونَ وَ يَفْعَلُ مَا تُنْكِرُونَ.

بيان

قوله عليه السلام و آس بينهم قال ابن الأثير في مادة أسا من النهاية الأسوة و المؤاساة المساهمة و المشاركة في المعاش و الرزق و أصلها الهمزة فقلبت واوا تخفيفا و منه حديث علي عليه السلام آس بينهم في اللحظة و النظرة. أي اجعل كل واحد منهم أسوة خصمه و قال ابن أبي الحديد نبه بذلك علي وجوب أن يجعلهم أسوة في جميع ما عدا ذلك من العطاء و الإنعام و التقريب كقوله تعالي فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ .

و قال في قوله عليه السلام في حيفك لهم الضمير في لهم راجع إلي رعيته لا إلي العظماء و قد كان سبق ذكرهم في أول الخطبة أي حتي لا يطمع العظماء في أن تتحيف الرعية و تظلمهم و تدفع أموالهم إليهم و يجوز أن يرجع الضمير إلي العظماء أي حتي لا يطمع العظماء في جورك في القسم الذي إنما تفعله لهم و لأجلهم انتهي و الحيف يكون بمعني الميل عن القصد و بمعني الظلم

و سخن کسی را نمی‌شنوند، و نا راحتی‌ها در آن پایان ندارد.

اگر می‌توانید که ترس از خدا را فراوان، و خوش بینی خود را به خدا نیکو گردانید، چنین کنید، هر دو را جمع کنید، زیرا بنده خدا خوش بینی او به پروردگار باید به اندازه ترسیدن او باشد، و آن کس که به خدا خوش‌بین‌تر است، باید بیشتر از دیگران از کیفر الهی بترسد.

ای محمد بن ابی بکر بدان که من تو را سرپرست بزرگ‌ترین لشکرم یعنی لشکر مصر، قرار دادم. بر تو سزاوار است که با خواسته‌های دل مخالفت کرده، و از دین خود دفاع کنی، هر چند ساعتی از عمر تو باقی نمانده باشد. خدا را در راضی نگهداشتن مردم به خشم نیاور، زیرا خشنودی خدا جایگزین هر چیزی بوده امّا هیچ چیز جایگزین خشنودی خدا نمی‌شود. نماز را در وقت خودش به جای آر، نه اینکه در بیکاری زودتر از وقتش بخوانی، و به هنگام درگیری و کار آن را تأخیر بیندازی، و بدان که تمام کردار خوبت در گرو نماز است.

قسمتی از نامه: امام هدایتگر، و زمامدار گمراهی، هیچ گاه مساوی نخواهند بود، چنان که دوستان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و دشمنانش برابر نیستند، پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به من فرمود: «بر امّت اسلام، نه از مؤمن و نه از مشرک هراسی ندارم، زیرا مؤمن را ایمانش باز داشته، و مشرک را خداوند به جهت شرک او نابود می‌سازد، من بر شما از مرد منافقی می‌ترسم که درونی دو چهره، و زبانی عالمانه دارد، گفتارش دلپسند و رفتارش زشت و ناپسند است».

توضیح

این سخن امام علیه السّلام: «و آس بینهم» ابن اثیر در ماده «أسا» از النهایه گوید: الاسوة و المواساة سهیم بودن و مشارکت در معاش و رزق است و اصل آن دو همزه است که به‌جهت تخفیف به واو قلب شده است و حدیث علی علیه السّلام از آن است. «آس بینهم فی اللحظة و النظرة» یعنی هر یک از آنها را برابر با دشمش قرار بده و ابن ابی الحدید گوید: با آن بر وجوب اینکه آنها را در جمیع آنچه که غیر از آن است، از قبیل عطاء انعام و تقریب برابر قرار بدهد، آگاه کرده است، مانند این سخن خداوند متعال: فَلاَ تَقُل لَّهُمَآ أُفٍّ

و درباره این سخن خداوند «فی حیفک لهم» گوید: ضمیر موجود در لهم به رعیتش باز می‌گردد، نه به بزرگان و ذکر آنها در اول خطبه گذشت، یعنی تا بزرگان در اینکه بر رعیت ستم کنی و بر آنان ظلم کنی و اموال آنان را به‌سوی بزرگان بکشانی، طمع نکنند و جایز است که ضمیر به عظماء باز گردد، یعنی تا بزرگان به ستم تو در قسمی که برای آنان و به‌خاطر آنان انجام می‌دهی، طمع نکنند. پایان. الحیف به‌معنی انحراف از قصد است و به معنی ظلم است و مورد

و الثاني بالأول و الأول بالثاني أنسب.

قوله عليه السلام فأنتم أظلم أي من أن لا تعذبوا أو لا تستحقوا العقاب و إن يعف فهو أكرم من أن لا يعفو أو يستغرب منه العفو.

أو المعني أنه سبحانه إن عذب فظلمكم أكثر من عذابه و لا يعاقبكم بمقدار الذنب و إن يعف فكرمه أكثر من ذلك العفو و يقدر علي أكثر منه و ربما يفعل أعظم منه.

و قال ابن أبي الحديد أي أنتم الظالمون كقوله تعالي وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ و كقولهم الله أكبر.

و قال ابن ميثم و يحتمل أن يكون قد سمي ما يجازيهم من العذاب ظلما مجازا لمشابهة الظلم في الصورة كما في قوله تعالي فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدي عَلَيْكُمْ فصدق إذن اسم التفضيل لابتدائهم بالمعصية انتهي.

و قوله سكنوا الدنيا بيان لقوله ذهبوا و قال ابن ميثم و إنما كان ما فعلوا أفضل لأنهم استعملوها علي الوجه الذي ينبغي لهم و أمروا باستعمالها عليه و ظاهر أن ذلك أفضل الوجوه و هو الأخذ من لذات الدنيا المباحة لهم بقدر ضرورتهم و حاجتهم بل نقول إن لذتهم بما استعملوا منها أتم و أكمل و ذلك أن كل ما استعملوه من مأكول و مشروب و منكوح و مركوب إنما كان عند الحاجة و الضرورة و كلما كان الحاجة إلي الملذات أتم كانت اللذة أقوي و أعظم.

أقول: و يحتمل أن تكون الأفضلية باعتبار أن المتقين لما كان مصروفهم من الحلال لا يخافون عليه عقابا و غيرهم لما كان ما ينتفعون به حراما أو مخلوطا يخشون العقوبة عليه و هذا مما يكدر عيشهم و عامل الجنة من يعمل الأعمال المؤدية إليها و كذا عامل النار.

و الطرداء بضم الطاء و فتح الراء جمع طريد أي يطردكم عن أوطانكم و يخرجكم منها و قال في النهاية فيه كنت أطارد حية أي أخادعها لأصيدها و منه طراد الصيد.

دوم به اول و اول به دوم مناسب‌تر است.

این سخن امام علیه السّلام «فأنتم أظلم» یعنی ظالم‌تر از اینکه عذاب نشوید یا مستحق مجازات نباشید «و إن یعف فهو أکرم» بزرگوارتر از اینکه عفو نکند یا اینکه عفو از او بعید نیست.

یا معنا این است که خداوند سبحان اگر عذاب کند، ظلم شما بیشتر از عذاب اوست و شما را به میزان گناه، مجازات نمی‌کند و اگر عفو کند، کرمش بیشتر از آن عفو است و بر بیشتر از آن قادر است و چه بسا بزرگتر از آن انجام می‌دهد.

و ابن ابی الحدید گوید: یعنی شما ستمکاران هستید، مانند این کلام خداوند متعال: «وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَیْهِ». و مانند این سخن آنان: الله اکبر.

و ابن میثم گوید: و محتمل است که عذابی که به آنان می‌دهد را به‌عنوان مجاز ظلم نامیده‌باشد، به‌جهت مشابهت با ظلم در صورت، چنانکه در این سخن خداوند آمده است: «فَاعْتَدُواْ عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَی عَلَیْکُمْ» {همان گونه که بر شما تعدی کرده بر او تعدی کنید} پس اسم تفضیل به‌جهت آغازکردن معصیت توسط آنان صدق می‌کند.

و این سخن او «سکنوا الدنیا» بیانی برای این سخن او «ذهبوا» است و ابن میثم گوید: آنچه‌که انجام دادند، برتر بود، زیرا آنها، آن را بر وجهی که برایشان شایسته‌است و به استعمال آن بر آن امر شده‌اند، به‌کار می‌بردند و ظاهر این است که آن برترین وجوه است که همان برگرفتن از لذت‌های مباح دنیا برای آنان به قدر ضرورت و حاجتشان است، بلکه می‌گویم: لذتشان به آنچه‌که از آن به‌کار گرفتند، تمام‌تر و کامل‌تر است و آن ابنکه هرآنچه‌که از خوردنی و نوشیدنی، نکاح شدنی و مرکوب استفاده‌کردند فقط به‌هنگام حاجت و ضرورت بود و هرچه نیاز به لذت‌ها تمام‌تر باشد، لذت قوی‌تر و بزرگ‌تر است.

می‌گویم: محتمل است که برتربودن به این اعتبار باشد که متقیان از آنجا که امور مورد مصرفشان حلال است، از مجازات بر آن بیم ندارند و سایرین از آنجا که آنچه‌که از آن بهره می‌برند، حرام یا مخلوط است، از مجازات بر آن بیم دارند و این از اموری است که زندگی آنان را مکدر می‌کند. و عمل کننده بهشت کسی‌است که اعمال منجر به آن را انجام می‌دهد و عمل کننده آتش نیز چنین است.

و الطرداء با ضمه طاء و فتحه راء: جکع طرید است، یعنی شما را از وطنتان طرد می‌کند و از آن بیرون می‌کند. و در النهایه گوید: در آن آمده است: «کنت أطارد حیة»، یعنی به او نیرنگ می‌زنم تا شکارش کنم و طراد الصید از آن است.

قوله عليه السلام معقود بنواصيكم أي ملازم لكم.

قوله عليه السلام و إن أحسن الناس ظنا التلازم بينهما لكونهما لازمين للمعرفة فكلما صارت هذه المعرفة أكمل و العلم بجلالته سبحانه أتم كان حسن الظن و الخوف أبلغ.

قوله عليه السلام أعظم أجنادي أي عساكري و أعواني و أقاليمي و بلداني قال ابن أبي الحديد يقال للأقاليم و الأطراف أجناد.

و قال الجوهري الجند الأعوان و الأنصار و الشام خمسة أجناد دمشق و حمص و قنسرين و أردن و فلسطين يقال لكل مدينة منها جند و الظاهر هو الأول لقوله أهل مصر فأنت محقوق أي حقيق و جدير.

و قال في النهاية المنافحة و المكافحة المدافعة و المضاربة و منه حديث علي عليه السلام في صفين نافحوا بالظبي أي قاتلوا بالسيف و أصله أن يقرب أحد المتقاتلين من الآخر بحيث يصل نفح كل واحد منهما إلي صاحبه و هي ريحه و نفسه و قال اللهم أعط كل منفق خلفا أي عوضا.

و المراد بإمام الردي معاوية كقوله تعالي وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَي النَّارِ و كذا هو المراد بعدو النبي قال ابن أبي الحديد لأن عدوه عليه السلام عدو النبي لقوله صلي الله عليه و آله و عدوك عدوي و عدوي عدو الله و لأن دلائل النفاق كانت ظاهرة عليه من أفعاله و فلتات لسانه.

«727»

⁽¹⁾ كش، رجال الكشي مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقُمِّيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ رَجُلٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ مُحَمَّدٍ الطَّيَّارِ قَالَ: ذَكَرْنَا مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام رَحِمَهُ اللَّهُ وَ صَلَّي عَلَيْهِ قَالَ لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام يَوْماً مِنَ الْأَيَّامِ ابْسُطْ يَدَكَ أُبَايِعْكَ فَقَالَ أَ وَ مَا فَعَلْتَ قَالَ بَلَي

این سخن امام علیه السّلام: «معقود بنواصیکم» یعنی ملازم با شما.

و این سخن امام علیه السّلام: «إن احسن الناس ظناً»، تلازم بین آن دو به‌جهت لازم بودن آن دو برای شناخت است، پس هر چه این شناخت کامل‌تر و علم به جلالت خداوند سبحان تمام‌تر باشد حسن ظن و ترس واضح‌تر است.

این سخن امام علیه السّلام: «اعظم أجنادی» یعنی لشکریان، یاران، اقلیم‌ها و سرزمین‌هایم. ابن ابی الحدید گوید: به اقلیم‌ها و نواحی أجناد گفته می‌شود.

جوهری گوید: الجُند، یاران و کمک‌کنندگان است و شام، پنج جُند است: دمشق، حمص، قنسرین، اردن و فلسطین که به هر شهر از آنها جند گفته می‌شود و قول صحیح تر، همان اول است، به‌جهت این سخن او: اهل مصر. «فأنت محقوق» یعنی شایسته و سزاوار.

در النهایه گوید: المنافحة و المکافحة یعنی دفاع و ضربت متقابل و حدیث علی علیه السّلام در صفین از آن است. «نافحوا بالظبی» یعنی با شمشیر پیکار کنید و اصل آن ان است که یکی از دو جنگجو به دیگری نزدیک شود، به‌گونه‌ای که بو و نفس هر یک از آنها به دیگری برسد و گوید: خدایا به هر انفاق‌کننده‌ای، جایگزینی ببخش.

و منظور از امام ردی، معاویه است، مانند این سخن خداوند متعال: «وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً یَدْعُونَ إِلَی النَّارِ» {و آنان را پیشوایانی که به سوی آتش می‌خوانند گردانیدیم} و همچنین منظور از دشمن نبی، اوست.

ابن ابی الحدید گوید: زیرا دشمن او علیه السّلام، دشمن نبی است، به‌جهت این سخن نبی صلّی الله علیه و آله: «و دشمن تو، دشمن من و دشمن من، دشمن خداست» و نیز به این دلیل که دلائل نفاق از اعمال و سخنان نامعقول او، بر وی روشن است.

روایت 727

رجال الکشی⁽²⁾:

حمزه بن محمد طیار گوید: نزد امام صادق علیه السّلام، محمد بن ابوبکر را یاد کردم، پس فرمود: خداوند او را رحمت کند و او درود بفرستد. روزی به امیرمؤمنان علیه السّلام گفت: دستانت را بگشای تا با تو بیعت کنم. فرمود: آیا چنین نکردی؟ گفت: بلی.

1) 727- رواه أبو عمرو الكشّيّ رحمه اللّه في ترجمة محمّد بن أبي بكر تحت الرقم: 16 من رجاله ص 61 ط النجف.

2) . ابو عمرو کشی آن را در زندگی نامه محمد بن ابوبکر ذیل شماره 16 از رجالش ص 61، چاپ نجف روایت کرد.

فَبَسَطَ يَدَهُ فَقَالَ أَشْهَدُ أَنَّكَ إِمَامٌ مُفْتَرَضٌ طَاعَتُكَ وَ أَنَّ أَبِي فِي النَّارِ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام كَانَ النَّجَابَةُ مِنْ قِبَلِ أُمِّهِ أَسْمَاءَ بِنْتِ عُمَيْسٍ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهَا لَا مِنْ قِبَلِ أَبِيهِ.

«728»

⁽¹⁾ ختص، الإختصاص عَنِ ابْنِ الطَّيَّارِ مِثْلَهُ.

«729»

⁽²⁾ كش، رجال الكشي حَمْدَوَيْهِ بْنُ نَصْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَيْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ بَايَعَ عَلِيّاً عليه السلام عَلَي الْبَرَاءَةِ مِنْ أَبِيهِ.

«730»

⁽³⁾ ختص، الإختصاص أَحْمَدُ بْنُ هَارُونَ الْفَامِيُّ عَنِ ابْنِ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ يَزِيدَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ مِثْلَهُ.

«731»

كش، رجال الكشي حَمْدَوَيْهِ وَ إِبْرَاهِيمُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ عَنْ مُيَسِّرِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: بَايَعَ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ عَلَي الْبَرَاءَةِ مِنَ الثَّانِي.

«732»

كش، رجال الكشي حَمْدَوَيْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ يُونُسَ عَنْ مُوسَي بْنِ مُصْعَبٍ عَنْ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ مَا مِنْ أَهْلِ بَيْتٍ إِلَّا وَ مِنْهُمْ نَجِيبٌ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَنْجَبُ النُّجَبَاءِ مِنْ أَهْلِ بَيْتِ سَوْءٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ.

«733»

⁽⁴⁾ ف، تحف العقول كَتَبَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام إِلَي أَهْلِ مِصْرَ بَعْدَ تَسْيِيرِ

پس دستش را گشود. پس گفت: گواهی می‌دهم که تو امامی هستی که طاعتت واجب است و پدرم در آتش است و امام صادق علیه السّلام فرمود: نجابت از جانب مادرش اسماء بنت عمیس رحمه الله علیها بود نه از جانب پدرش.

روایت 728

الاختصاص⁽⁵⁾:

از ابن طیار مشابه آن را آورده.

روایت 729

رجال کشی⁽⁶⁾:

از امام باقر علیه السّلام روایت است که محمد بن ابوبکر با برائت از پدرش، با علی علیه السّلام بیعت کرد.

روایت 730

الاختصاص⁽⁷⁾:

احمد بن هارون فامی، از ابو ولید، از صفار، از ابن یزید، از ابن عمیر مشابه آن را آورده‌است .

روایت 731

رجال کشی: امام باقر علیه السّلام فرمود: محمد بن ابوبکر با برائت از دومی بیعت کرد.

روایت 732

رجال کشی: شعیب از امام صادق علیه السّلام گوید: از او شنیدم که می‌فرماید: هیچ‌یک از اهل بیت نیست مگر اینکه برخی از آنها از خود، نجیب هستند و نجیب‌ترین نجباء از اهل بیت بد، محمد بن ابوبکر است.

روایت 733

تحف العقول⁽⁸⁾:

امیرمؤمنان علیه السّلام بعد از حرکت دادن

1) 728- رواه الشيخ المفيد رفع اللّه مقامه في الحديث: 123 في أوائل كتاب الاختصاص ص 65 ط النجف.

2) 729- رواه أبو عمر الكشّيّ رحمه اللّه في ترجمة محمّد بن أبي بكر.

3) 730- رواه الشيخ المفيد رحمه اللّه في الحديث: 124 في أوائل كتاب الاختصاص ص 65 ط النجف.

4) 733- رواه الحسن بن عليّ بن شعبة رحمه اللّه في ما اختار من كلام أمير المؤمنين عليه السلام في كتاب تحف العقول ص 119، ط النجف.

5) . شیخ مفید آن را در حدیث 123 در اوائل کتاب الاختصاص ص 65 چاپ نجف روایت کرد.

6) . ابو عمرو کشی آن را در زندگی نامه محمد بن ابوبکر روایت کرد.

7) . شیخ مفید آن را در حدیث 124 در اوائل کتاب الاختصاص ص 65 چاپ نجف روایت کرد.

8) . حسن بن علی بن شعبه آن را در برگزیده کلام امیر مؤمنان علیه السلام در کتاب تحف العقول، ص 119، چاپ نجف روایت کرد.

مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ مَا هَذَا مُخْتَصَرُهُ :

مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَي مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ وَ أَهْلِ مِصْرَ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ وَصَلَ إِلَيَّ كِتَابُكَ وَ فَهِمْتُ مَا سَأَلْتَ عَنْهُ وَ أَعْجَبَنِي اهْتِمَامُكَ بِمَا لَا بُدَّ لَكَ مِنْهُ وَ مَا لَا يُصْلِحُ الْمُسْلِمِينَ غَيْرُهُ وَ ظَنَنْتُ أَنَّ الَّذِي أَخْرَجَ ذَلِكَ مِنْكَ نِيَّةٌ صَالِحَةٌ وَ رَأْيٌ غَيْرُ مَدْخُولٍ .

أَمَّا بَعْدُ فَعَلَيْكَ بِتَقْوَي اللَّهِ فِي مَقَامِكَ وَ مَقْعَدِكَ وَ سِرِّكَ وَ عَلَانِيَتِكَ وَ إِذَا قَضَيْتَ بَيْنَ النَّاسِ فَاخْفِضْ لَهُمْ جَنَاحَكَ وَ لَيِّنْ لَهُمْ جَانِبَكَ وَ ابْسُطْ لَهُمْ وَجْهَكَ وَ آسِ بَيْنَهُمْ فِي اللَّحْظِ وَ النَّظْرَةِ حَتَّي لَا يَطْمَعَ الْعُظَمَاءُ فِي حَيْفِكَ لَهُمْ وَ لَا يَيْأَسَ الضُّعَفَاءُ مِنْ عَدْلِكَ عَلَيْهِمْ وَ أَنْ تَسْأَلَ الْمُدَّعِيَ الْبَيِّنَةَ وَ عَلَي الْمُدَّعَي عَلَيْهِ الْيَمِينُ .

وَ مَنْ صَالَحَ أَخَاهُ عَلَي صُلْحٍ فَأَجِزْ صُلْحَهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ صُلْحاً يُحَرِّمُ حَلَالًا أَوْ يُحَلِّلُ حَرَاماً .

وَ آثِرِ الْفُقَهَاءَ وَ أَهْلَ الصِّدْقِ وَ الْوَفَاءِ وَ الْحَيَاءِ وَ الْوَرَعِ عَلَي أَهْلِ الْفُجُورِ وَ الْكَذِبِ وَ الْغَدْرِ وَ لْيَكُنِ الصَّالِحُونَ الْأَبْرَارُ إِخْوَانَكَ وَ الْفَاجِرُونَ الْغَادِرُونَ أَعْدَاءَكَ فَإِنَّ أَحَبَّ إِخْوَانِي إِلَيَّ أَكْثَرُهُمْ لِلَّهِ ذِكْراً وَ أَشَدُّهُمْ مِنْهُ خَوْفاً وَ أَنَا أَرْجُو أَنْ تَكُونَ مِنْهُمْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ .

وَ إِنِّي أُوصِيكُمْ بِتَقْوَي اللَّهِ فِيمَا أَنْتُمْ عَنْهُ مَسْئُولُونَ وَ عَمَّا أَنْتُمْ إِلَيْهِ صَائِرُونَ فَإِنَّ اللَّهَ قَالَ فِي كِتَابِهِ كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهِينَةٌ وَ قَالَ وَ يُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَ إِلَي اللَّهِ الْمَصِيرُ وَ قَالَ فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ فَعَلَيْكُمْ بِتَقْوَي اللَّهِ فَإِنَّهَا تَجْمَعُ مِنَ الْخَيْرِ مَا لَا يَجْمَعُ غَيْرُهَا وَ يُدْرَكُ بِهَا مِنَ الْخَيْرِ مَا لَا يُدْرَكُ بِغَيْرِهَا مِنْ خَيْرِ الدُّنْيَا وَ خَيْرِ الْآخِرَةِ قَالَ اللَّهُ وَ قِيلَ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا ما ذا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا خَيْراً لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةٌ وَ لَدارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ وَ لَنِعْمَ دارُ الْمُتَّقِينَ اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّ الْمُتَّقِينَ ذَهَبُوا بِعَاجِلِ الْخَيْرِ وَ آجِلِهِ شَارَكُوا أَهْلَ الدُّنْيَا فِي دُنْيَاهُمْ وَ لَمْ يُشَارِكْهُمْ أَهْلُ الدُّنْيَا فِي آخِرَتِهِمْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّيِّباتِ مِنَ

محمد برای اهل مصر، نامه‌ای نوشت که خلاصه آن این است: از بنده خدا امیرمؤمنان به محمد بن ابوبکر و اهالی مصر، سلام بر شما، اما بعد نامه‌ات به من رسید و آنچه‌که درباره آن سؤال کردی را دریافتم و توجه‌ات به آنچه‌که از آن گریزی برای تو نیست و آنچه‌که جز آن برای مسلمانان شایسته نیست را پسندیدم و گمان می‌کنم آنچه‌که آن را از تو به ظهور می‌رساند، نیت پاک و رأی غیر مدخل است.

اما بعد تمسک به تقوای خدا در قیام و نشست، و در پیدا و پنهانت بر تو لازم است و زمانی‌که بین مردم قضاوت کردی، با آنان فروتن باش، نرمخو و مهربان باش، گشاده‌رو و خندان باش. در نگاه‌هایت و در نیم‌نگاه و خیره‌شدن به مردم به تساوی رفتار کن تا بزرگان در ستمکاری تو طمع نکنند و ناتوان‌ها در عدالت تو مأیوس نگردند و از مدعی دلیل روشن و بر مدعی علیه سوگند بخواهی.

و هرکه بر صلحی با برادرش سازش کرد، صلح او را جزا ببخش، مگر اینکه صلحی باشد که حلال را حرام یا حرام را حلال می‌کند و فقهاء، اهل راستی، وفا، حیا و پرهیزکاری را بر اهل فجور، دروغ و نیرنگ برتری بده و باید صالحان نیکان، برادرانت و فاجران نیرنگ‌باز، دشمنت باشند که محبوب‌ترین برادرانم نزد من کسانی هستند که بیشتر خدا را یاد می‌کنند و بیشتر از او بیم دارند و من امیدوارم که تو از آنان باشی، ان شاء الله .

من شما را به تقوای خدا درآنچه‌که درباره آن مورد سؤال واقع می‌شود و آنچه‌که به‌سوی آن درحرکت هستید، توصیه می‌کنم که خداوند در کتابش فرمود: «کُلُّ نَفْسٍ بِمَا کَسَبَتْ رَهِینَةٌ» {هر کسی در گروِ دستاورد خویش است} و فرمود: وَیُحَذِّرُکُمُ اللّهُ نَفْسَهُ وَإِلَی اللّهِ الْمَصِیرُ {و خداوند شما را از [عقوبت] خود می‌ترساند و بازگشت [همه] به سوی خداست} و فرمود: «فَوَرَبِّکَ لَنَسْأَلَنَّهُمْ أَجْمَعِیْنَ * عَمَّا کَانُوا یَعْمَلُونَ» {پس سوگند به پروردگارت که از همه آنان خواهیم پرسید از آنچه انجام می‌دادند} پس بر شما باد تقوای خدا که آن خیری را جمع می‌کند که غیر آن جمع نمی‌کند و به‌وسیله آن به خیری دست یافته‌می‌شود که با غیر آن به آن دست یافته‌نمی‌شود از خیر دنیا و آخرت. خداوند فرمود: «وَقِیلَ لِلَّذِینَ اتَّقَوْاْ مَاذَا أَنزَلَ رَبُّکُمْ قَالُواْ خَیْرًا لِّلَّذِینَ أَحْسَنُواْ فِی هَذِهِ الدُّنْیَا حَسَنَةٌ وَلَدَارُ الآخِرَةِ خَیْرٌ وَلَنِعْمَ دَارُ الْمُتَّقِینَ» {و به کسانی که تقوا پیشه کردند گفته شود پروردگارتان چه نازل کرد می گویند خوبی برای کسانی که در این دنیا نیکی کردند [پاداش] نیکویی است و قطعا سرای آخرت بهتر است و چه نیکوستسرای پرهیزگاران} آگاه باشید ای بندگان خدا که پرهیزکاران با خیر دنیا و آخرت گذشتند. در دنیای اهل دنیا با آنان شریک شدند و اهل دنیا در آخرت آنان شرکت نکردند. خداوند عز وجل فرمود: «قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللّهِ الَّتِیَ أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالْطَّیِّبَاتِ مِنَ

الرِّزْقِ سَكَنُوا الدُّنْيَا بِأَحْسَنِ مَا سُكِنَ فَأَكَلُوهَا بِأَحْسَنِ مَا أُكِلَتْ .

وَ اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّكُمْ إِذَا اتَّقَيْتُمُ اللَّهَ وَ حَفِظْتُمْ نَبِيَّكُمْ فِي أَهْلِهِ فَقَدْ عَبَدْتُمُوهُ بِأَفْضَلِ عِبَادَتِهِ وَ ذَكَرْتُمُوهُ بِأَفْضَلِ مَا ذُكِرَ وَ شَكَرْتُمُوهُ بِأَفْضَلِ مَا شُكِرَ وَ قَدْ أَخَذْتُمْ بِأَفْضَلِ الصَّبْرِ وَ الشُّكْرِ وَ اجْتَهَدْتُمْ بِأَفْضَلِ الِاجْتِهَادِ وَ إِنْ كَانَ غَيْرُكُمْ أَطْوَلَ مِنْكُمْ صَلَاةً وَ أَكْثَرَ مِنْكُمْ صِيَاماً وَ صَدَقَةً إِذْ كُنْتُمْ أَنْتُمْ أَوْفَي لِلَّهِ وَ أَنْصَحَ لِأَوْلِيَاءِ اللَّهِ وَ مَنْ هُوَ وَلِيُّ الْأَمْرِ مِنْ آلِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله .

وَ احْذَرُوا عِبَادَ اللَّهِ الْمَوْتَ وَ قُرْبَهُ وَ كَرْبَهُ وَ سَكَرَاتِهِ وَ أَعِدُّوا لَهُ عُدَّتَهُ فَإِنَّهُ يَأْتِي بِأَمْرٍ عَظِيمٍ بِخَيْرٍ لَا يَكُونُ مَعَهُ شَرٌّ وَ بِشَرٍّ لَا يَكُونُ مَعَهُ خَيْرٌ أَبَداً فَمَنْ أَقْرَبُ إِلَي الْجَنَّةِ مِنْ عَامِلِهَا وَ أَقْرَبُ إِلَي النَّارِ مِنْ أَهْلِهَا فَأَكْثِرُوا ذِكْرَ الْمَوْتِ عِنْدَ مَا تُنَازِعُكُمْ إِلَيْهِ أَنْفُسُكُمْ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ أَكْثِرُوا ذِكْرَ هَادِمِ اللَّذَّاتِ وَ اعْلَمُوا أَنَّ مَا بَعْدَ الْمَوْتِ لِمَنْ لَمْ يَغْفِرِ اللَّهُ لَهُ وَ يَرْحَمْهُ أَشَدُّ مِنَ الْمَوْتِ .

وَ اعْلَمْ يَا مُحَمَّدُ أَنِّي وَلَّيْتُكَ أَعْظَمَ أَجْنَادِي فِي نَفْسِي أَهْلَ مِصْرَ وَ أَنْتَ مَحْقُوقٌ أَنْ تَخَافَ عَلَي نَفْسِكَ وَ أَنْ تَحْذَرَ فِيهِ عَلَي دِينِكَ وَ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكَ إِلَّا سَاعَةٌ مِنَ النَّهَارِ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ لَا تُسْخِطَ رَبَّكَ بِرِضَا أَحَدٍ مِنْ خَلْقِهِ فَافْعَلْ فَإِنَّ فِي اللَّهِ خَلَفاً مِنْ غَيْرِهِ وَ لَا فِي شَيْ‌ءٍ خَلَفٌ مِنَ اللَّهِ .

اشْدُدْ عَلَي الظَّالِمِ وَ خُذْ عَلَي يَدَيْهِ وَ لِنْ لِأَهْلِ الْخَيْرِ وَ قَرِّبْهُمْ مِنْكَ وَ اجْعَلْهُمْ بِطَانَتَكَ وَ إِخْوَانَكَ .

ثُمَّ انْظُرْ صَلَاتَكَ كَيْفَ هِيَ فَإِنَّكَ إِمَامٌ وَ لَيْسَ مِنْ إِمَامٍ يُصَلِّي بِقَوْمٍ فَيَكُونُ فِي صَلَاتِهِمْ تَقْصِيرٌ إِلَّا كَانَ عَلَيْهِ أَوْزَارُهُمْ وَ لَا يَنْتَقِصُ مِنْ صَلَاتِهِمْ شَيْ‌ءٌ وَ لَا يُتَمِّمُهَا إِلَّا كَانَ لَهُ مِثْلُ أُجُورِهِمْ وَ لَا يَنْتَقِصُ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْ‌ءٌ .

وَ انْظُرِ الْوُضُوءَ فَإِنَّهُ تَمَامُ الصَّلَاةِ وَ لَا صَلَاةَ لِمَنْ لَا وُضُوءَ لَهُ وَ اعْلَمْ أَنَّ كُلَّ شَيْ‌ءٍ مِنْ عَمَلِكَ تَابِعٌ لِصَلَاتِكَ وَ اعْلَمْ أَنَّهُ مَنْ ضَيَّعَ الصَّلَاةَ فَإِنَّهُ لِغَيْرِ الصَّلَاةِ

الرِّزْقِ» {[ای پیامبر] بگو زیورهایی را که خدا برای بندگانش پدید آورده و [نیز ] روزیهای پاکیزه را چه کسی حرام گردانیده بگو} پرهیزکاران در بهترین خانه‌های دنیا سکونت کردند و بهترین خوراک‌های دنیا را خوردند.

و آگاه باشید ای بندگان خدا که شما زمانی‌که تقوای خدا داشتید و نبی‌تان را در خاندان او حفظ کردید، او را با برترین عبادتش عبادت کرده‌اید و با برترین آنچه‌که ذکر شده است، یاد کرده‌اید و با برترین آنچه‌که شکر شده، شکرگزاری کرده‌اید و برترین صبر و شکر را گفته‌اید و با برترین تلاش، تلاش کرده‌اید، گرچه غیر شما، نمازشان از شما طولانی‌تر و روزه و صدقه‌شان از شما بیشتر باشد، زیرا شما برای خدا وفادارتر، برای دوستان خدا و هر کسی از خاندان رسول الله صلّی الله علیه و آله ولی امر است، خالص بوده‌اید .

ای بندگان خدا از مرگ و نزدیک‌بودن آن، اندوه و سکرات آن بترسید و آمادگی‌های لازم را برای مرگ فراهم کنید که مرگ جریانی بزرگ به‌همراه خواهد آورد یا خیری که پس از آن شری وجود نخواهد داشت یا شری که هرگز نیکی با آن نخواهد بود! پس چه‌کسی از عمل‌کننده برای بهشت به بهشت نزدیک‌تر و از اهل آتش به آتش نزدیک‌تر است. پس مرگ را بسیار یاد کنید، زمانی‌که نفس‌هایتان به‌سوی آن با شما ستیز می‌کند که من شنیدم که رسول الله صلّی الله علیه و آله می‌فرماید: ویران‌کننده لذت‌ها را بسیار یاد کنید و بدانید که آنچه‌که بعد از مرگ است برای کسی‌که خداوند او را نیامرزد و مورد رحمت قرار ندهد، از مرگ شدیدتر است.

و ای محمد آگاه باش که من تو را سرپرست بزرگترین لشکرم، یعنی لشکر مصر قرار دادم و بر تو سزاوار است که بر خودت بیم داشته باشی و در آن بر دینت برحذر باشی و هرچند ساعتی از روز برایت باقی نباشد و اگر توانستی که خدایت را با رضایت یکی از خلقش به خشم نیاوری، چنین کن، زیرا خشنودی خدا جایگزین هرچیزی بوده، اما هیچ جایگزین خشنودی خدا نمی‌شود.

بر ظالم سخت بگیر و دستانش را ببند و با اهل خیر نرمخو باش و آنها را به خود نزدیک کن و آنها را خواص و برادر خود قرار بده. سپس به نمازت بنگر که چگونه است. اگر تو امام هستی، هیچ امامی نیست که بر قومی پیش‌نماز می‌شود، در نماز آنها هیچ تقصیری نیست، مگر اینکه بار آنها بر اوست درحالی که از نماز انها چیزی کاسته نمی‌شود، و نماز را را کامل نمی‌سازد مگر اینکه مانند اجر آنها برای اوست، درحالی‌که از اجر آنان چیزی کاسته نمی‌شود.

و به وضو بنگر که آن تمام نماز است و کسی‌که وضو ندارد، نماز ندارد و بدان که هرچیزی از عملت تابع نمازت است و بدان که هرکه نماز را تباه کند، برای سایر

مِنْ شَرَائِعِ الْإِسْلَامِ أَضْيَعُ .

وَ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ يَا أَهْلَ مِصْرَ أَنْ يُصَدِّقَ قَوْلَكُمْ فِعْلُكُمُ وَ سِرَّكُمْ عَلَانِيَتُكُمْ وَ لَا تُخَالِفَ أَلْسِنَتَكُمْ أَفْعَالُكُمْ فَافْعَلُوا وَ قَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِنِّي لَا أَخَافُ عَلَي أُمَّتِي مُؤْمِناً وَ لَا مُشْرِكاً أَمَّا الْمُؤْمِنُ فَيَمْنَعُهُ اللَّهُ بِإِيمَانِهِ وَ أَمَّا الْمُشْرِكُ فَيُخْزِيهِ اللَّهُ وَ يَقْمَعُهُ ⁽¹⁾بِشِرْكِهِ وَ لَكِنْ أَخَافُ عَلَيْكُمْ كُلَّ مُنَافِقٍ حُلْوِ اللِّسَانِ يَقُولُ مَا تَعْرِفُونَ وَ يَفْعَلُ مَا تُنْكِرُونَ لَيْسَ بِهِ خَفَاءٌ .

وَ قَدْ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله مَنْ سَرَّتْهُ حَسَنَاتُهُ وَ سَاءَتْهُ سَيِّئَاتُهُ فَذَلِكَ الْمُؤْمِنُ حَقّاً .

وَ كَانَ يَقُولُ صلي الله عليه و آله خَصْلَتَانِ لَا تَجْتَمِعَانِ فِي مُنَافِقٍ حُسْنُ سَمْتٍ وَ فِقْهٌ فِي سُنَّةٍ .

وَ اعْلَمْ يَا مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ أَنَّ أَفْضَلَ الْفِقْهِ الْوَرَعُ فِي اللَّهِ وَ الْعَمَلُ بِطَاعَةِ اللَّهِ أَعَانَنَا اللَّهُ وَ إِيَّاكَ عَلَي شُكْرِهِ وَ ذِكْرِهِ وَ أَدَاءِ حَقِّهِ وَ الْعَمَلِ بِطَاعَتِهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ .

وَ اعْلَمْ أَنَّ الدُّنْيَا دَارُ بَلَاءٍ وَ فَنَاءٍ وَ الْآخِرَةَ دَارُ بَقَاءٍ وَ جَزَاءٍ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تُؤْثِرَ مَا يَبْقَي عَلَي مَا يَفْنَي فَافْعَلْ .

رَزَقَنَا اللَّهُ بَصَرَ مَا بَصَّرَنَا وَ فَهْمَ مَا فَهَّمَنَا حَتَّي لَا نُقَصِّرَ عَمَّا أَمَرَنَا وَ لَا نَتَعَدَّي إِلَي مَا نَهَانَا عَنْهُ فَإِنَّهُ لَا بُدَّ لَكَ مِنْ نَصِيبِكَ مِنَ الدُّنْيَا وَ أَنْتَ إِلَي نَصِيبِكَ مِنَ الْآخِرَةِ أَحْوَجُ فَإِنْ عَرَضَ لَكَ أَمْرَانِ أَحَدُهُمَا لِلْآخِرَةِ وَ الْآخَرُ لِلدُّنْيَا فَابْدَأْ بِأَمْرِ الْآخِرَةِ وَ إِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تُعْظِمَ رَغْبَتَكَ لِلْخَيْرِ وَ تُحْسِنَ فِيهِ نِيَّتَكَ فَافْعَلْ فَإِنَّ اللَّهَ يُعْطِي الْعَبْدَ عَلَي قَدْرِ نِيَّتِهِ إِذَا أَحَبَّ الْخَيْرَ وَ أَهْلَهُ وَ إِنْ لَمْ يَفْعَلْهُ كَانَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ كَمَنْ فَعَلَهُ .

ثُمَّ إِنِّي أُوصِيكَ بِتَقْوَي اللَّهِ ثُمَّ بِسَبْعِ خِصَالٍ هُنَّ جَوَامِعُ الْإِسْلَامِ

شرائع اسلام جز نماز تباه‌کننده‌تر است.

ای مردم مصر، اگر توانستید که سخنتان عملتان را و پنهانتان، پیدایتان را تأیید کند و زبانتان با کردارتان مخالف نباشد، چنین کند که رسول الله صلّی الله علیه و آله فرموده است: بر امت اسلام نه از مؤمن و نه از مشرک هراسی ندارم، زیرا مژمن را خدا با ایمانش بازداشته و مشرک را خدا خوار می‌کند و با شرکش نابود می‌سازد، من بر شما از هر منافق شیرین زبانی می‌ترسم که گفتارش دلپسند و رفتارش زشت و ناپسند است.

و نبی صلّی الله علیه و آله فرموده است: هرکسی‌که نیکی‌هایش او را شاد و بدی‌هایش او را اندوهگین کند، مؤمن حقیقی است. و نیز می‌فرمود: دو خصلت در منافق جمع نمی‌شود: روش نیکو، فقه در سنت.

و بدان ای محمد بن ابوبکر که برترین دانش پرهیزکاری در خدا و عمل به طاعت خداست. خداوند ما و تو را بر شکرش، ذکرش و ادای حقش و عمل به طاعتش یاری کند که او شنوای نزدیک است.

و بدان که دنیا سرای امتحان و نابودی و آخرت سرای بقا و جزا است، پس اگر توانستی که آنچه ماندگار است را بر آنچه‌که فناپذیر است ترجیح دهی، انجام بده. خداوند دیدن آنچه‌که ما را بصیر کرد و فهم آنچه‌که ما را فهیم کرد را بر ما روزی دهد تا از آنچه‌که به ما امر کرد، کوتاهی نکنیم و از آنچه که ما را از آن نهی نکرد فراتر نرویم که تو از بهره‌ات از دنیا گریزی نداری و به بهره‌ات از آخرت نیازمندتر هستی، پس اگر دو امر بر تو عارض شد، یکی برای آخرت و دیگری برای دنیا، امر آخرت را شروع کن و اگر توانستی که اشتیاقت به خیر را بزگتر کنی و نیتت در آن را نیکو کنی انجام بده که خداوند به میزان نیت بنده به او عطا می‌کند. زمانی‌که خیر را و اهالی خیر را دوست بدارد هرچند آن را انجام ندهد، ان شاء الله مانند کسی است که آن را انجام داده‌است.

سپس من شما را به تقوای خدا و سپس هفت خصلتی که جوامع اسلام است، توصیه می‌کنم.

1) كذا في أصلي ط الكمبانيّ، و في كتاب تحف العقول ط بيروت: «فيخزيه اللّه و يقمعه».

تَخْشَي اللَّهَ وَ لَا تَخْشَي النَّاسَ فِي اللَّهِ وَ إِنَّ خَيْرَ الْقَوْلِ مَا صَدَّقَهُ الْفِعْلُ وَ لَا تَقْضِ فِي أَمْرٍ وَاحِدٍ بِقَضَاءَيْنِ فَيَخْتَلِفَ عَلَيْكَ أَمْرُكَ وَ تَزِلَّ عَنِ الْحَقِّ وَ أَحِبَّ لِعَامَّةِ رَعِيَّتِكَ مَا تُحِبُّ لِنَفْسِكَ وَ أَهْلِ بَيْتِكَ وَ اكْرَهْ لَهُمْ مَا تَكْرَهُ لِنَفْسِكَ وَ أَهْلِ بَيْتِكَ وَ الْزَمِ الْحُجَّةَ عِنْدَ اللَّهِ وَ أَصْلِحْ رَعِيَّتَكَ وَ خُضِ الْغَمَرَاتِ إِلَي الْحَقِّ وَ لَا تَخَفْ فِي اللَّهِ لَوْمَةَ لَائِمٍ وَ أَقِمْ وَجْهَكَ وَ انْصَحْ لِلْمَرْءِ الْمُسْلِمِ إِذَا اسْتَشَارَكَ وَ اجْعَلْ نَفْسَكَ أُسْوَةً لِقَرِيبِ الْمُسْلِمِينَ وَ بَعِيدِهِمْ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ اصْبِرْ عَلي ما أَصابَكَ إِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ وَ السَّلَامُ عَلَيْكَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ.

أقول: سيأتي مع شرحه إن شاء الله بإسناد آخر في باب مواعظه ⁽¹⁾

للمصنف ان يحقق هذه الامنية فبقي من دون شرح.

صلوات الله عليه بتغيير و زيادة و قد مر برواية ابن أبي الحديد أيضا ⁽²⁾

«734»

ختص، الإختصاص الْحُسَيْنُ بْنُ أَحْمَدَ الْعَلَوِيُّ الْمُحَمَّدِيُّ وَ أَحْمَدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ زَنْجَوَيْهِ جَمِيعاً عَنْ حَمْزَةَ بْنِ الْقَاسِمِ الْعَلَوِيِّ عَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَبِيبٍ عَنْ سَمُرَةَ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِي مُعَاوِيَةَ الضَّرِيرِ عَنْ مُجَالِدٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ :

عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ ذِي الْجَنَاحَيْنِ قَالَ: لَمَّا جَاءَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ مُصَابُ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ حَيْثُ قَتَلَهُ مُعَاوِيَةُ بْنُ خَدِيجٍ السَّكُونِيُّ بِمِصْرَ جَزِعَ عَلَيْهِ جَزَعاً شَدِيداً وَ قَالَ مَا أَخْلَقَ مِصْرَ أَنْ يُذْهَبَ آخِرَ الدَّهْرِ فَلَوَدِدْتُ أَنِّي وَجَدْتُ رَجُلًا يَصْلَحُ لَهَا فَوَجَّهْتُهُ إِلَيْهَا فَقُلْتُ تَجِدُ فَقَالَ مَنْ قُلْتُ الْأَشْتَرَ قَالَ ادْعُهُ لِي فَدَعَوْتُهُ فَكَتَبَ لَهُ عَهْدَهُ وَ كَتَبَ مَعَهُ:

از خدا بترس و در راه خدا از مردم نترس، و برترین سخن چیزی‌است که عمل را تصدیق کند و در امری واحد با دو قضاوت داوری نکن که امرت را بر تو دچار اختلاف می‌کند و از حق منحرف می‌شوی و آنچه‌که برای خود و خانواده‌ات دوست داری را برای عامه مردمت دوست بدار و آنچه‌که برای خود و خانواده‌ات نمی‌پسندی را برای آنان نیز نپسند و نزد خدا به حجت ملزم باش و رعیتت را اصلاح کن و در راه حق در دشواری‌ها وارد شو و در راه خدا از نکوهش ملامت‌گر نترس و پیوسته توجه - به دین - کن و شخص مسلمان زمانی‌که با تو مشورت کرد، به او خلوص داشته‌باش و خود را با مسلمانان دور و نزدیک برابر قرار بده و به معروف امر کن و از منکر نهی کن و برآنچه‌که گرفتار شدی، شکیبایی کن که آن از عزم امور است و سلام، رحمت و برکات خدا بر تو باد.

می‌گویم: این نامه همرا با شرح آن، ان شاء الله با اسنادی دیگر در باب مواعظ⁽⁴⁾امام علیه السّلام با اندکی تغییر و زیادت خواهد آمد و با روایت ابن ابی الحدید نیز گذشت.⁽⁵⁾

روایت 734

الاختصاص⁽⁶⁾

و برای این نامه مصادر دیگری است که محقق بسیاری از آنها را در مختار 124 از بخش نامه های نهج السعاده: ج5، ص، 52، چاپ اول می یابد.

شعبی گوید:

عبدااله بن جعفر ذوالجناحین گوید: زمانی‌که خبر محمد بن ابوبکر که او را معاویه بن خلیج سکونی در مصر کشته است، به علی بن ابوطالب علیه السّلام رسید، بسیار بر او بی‌تابی کرد و فرمود: چه سزاوار است مصر که که به آخر روزگار برود! چقدر دوست داشتم که مردی بیابم که شایسته آن باشد و او را به‌سوی آن بفرستم. گفتم: می‌یابی. فرمود: کیست؟ عرض کردم اشتر، فرمود: او را صدا کن، او را خواندم. پس عهدش را برای او نوشت و همراه او نوشت:

1) و انظر الحديث: 11 من باب مواعظ أمير المؤمنين عليه السلام من ج 17، ص 101، ط الكمبانيّ، و في ط الحديث: ج 77 و ص 387.

2) تقدم في آخر الحديث الأول من هذا الباب، فلاحظ.

3) 734- رواه الشيخ المفيد رحمه اللّه في الحديث: 135 في أوائل كتاب الاختصاص ص 75 ط النجف، و في ط طهران، ص 79. و للكتاب مصادر أخر يجد الباحث كثيرا منها في المختار: 124 من باب الكتب من نهج السعادة: ج 5 ص 52 ط 1.

4) . مراجعه شود: حدیث 11 از باب مواعظ امیر مؤمنان علیه السلام از ج17، ص 101، چاپ کمپانی و در چاپ جدید: ج77، ص 387.

5) . در پایان حدیث نخست از ابن باب بیان شد.

6) . شیخ آن را در حدیث: 135 از اوائل کتاب الاختصاص ص 75 چاپ نجف، و در چاپ تهران، ص 79 روایت کرد.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ مِنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ إِلَي الْمَلَإِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ غَضِبُوا لِلَّهِ حِينَ عُصِيَ فِي الْأَرْضِ وَ ضَرَبَ الْجَوْرُ بِأَرْوَاقِهِ عَلَي الْبَرِّ وَ الْفَاجِرِ فَلَا حَقٌّ يُسْتَرَاحُ إِلَيْهِ وَ لَا مُنْكَرٌ يُتَنَاهَي عَنْهُ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ فَإِنِّي أَحْمَدُ إِلَيْكُمُ اللَّهَ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ وَجَّهْتُ إِلَيْكُمْ عَبْداً مِنْ عِبَادِ اللَّهِ لَا يَنَامُ أَيَّامَ الْخَوْفِ وَ لَا يَنْكُلُ عَنِ الْأَعْدَاءِ حِذَارَ الدَّوَائِرِ أَشَدَّ عَلَي الْفُجَّارِ مِنْ حَرِيقِ النَّارِ وَ هُوَ مَالِكُ بْنُ الْحَارِثِ الْأَشْتَرُ أَخُو مَذْحِجٍ فَاسْمَعُوا لَهُ وَ أَطِيعُوا فَإِنَّهُ سَيْفٌ مِنْ سُيُوفِ اللَّهِ لَا نَابِي الضَّرِيبَةِ وَ لَا كَلِيلُ الْحَدِّ فَإِنْ أَمَرَكُمْ أَنْ تَنْفِرُوا فَانْفِرُوا وَ إِنْ أَمَرَكُمْ أَنْ تُقِيمُوا فَأَقِيمُوا وَ إِنْ أَمَرَكُمْ أَنْ تُحْجِمُوا فَأَحْجِمُوا فَإِنَّهُ لَا يُقْدِمُ وَ لَا يُحْجِمُ إِلَّا بِأَمْرِي وَ قَدْ آثَرْتُكُمْ بِهِ عَلَي نَفْسِي لِنَصِيحَتِهِ لَكُمْ وَ شِدَّةِ شَكِيمَتِهِ عَلَي عَدُوِّكُمْ عَصَمَكُمْ رَبُّكُمْ بِالْهُدَي وَ ثَبَّتَكُمْ بِالْيَقِينِ .

ثُمَّ قَالَ لَهُ لَا تَأْخُذْ عَلَي السَّمَاوَةِ فَإِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ مُعَاوِيَةَ وَ أَصْحَابَهُ وَ لَكِنَّ الطَّرِيقَ الْأَعْلَي فِي الْبَادِيَةِ حَتَّي تَخْرُجَ إِلَي أَيْلَةَ ⁽¹⁾ثُمَّ سَاحِلْ مَعَ الْبَحْرِ حَتَّي تَأْتِيَهَا فَفَعَلَ فَلَمَّا انْتَهَي إِلَي أَيْلَةَ وَ خَرَجَ مِنْهَا صَحِبَهُ نَافِعٌ مَوْلَي عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ فَخَدَمَهُ وَ أَلْطَفَهُ حَتَّي أَعْجَبَهُ شَأْنُهُ فَقَالَ مِمَّنْ أَنْتَ قَالَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ قَالَ مِنْ أَيِّهِمْ قَالَ مَوْلَي عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ وَ أَيْنَ تُرِيدُ قَالَ مِصْرَ قَالَ وَ مَا حَاجَتُكَ بِهَا قَالَ أُرِيدُ أَنْ أَشْبَعَ مِنَ الْخُبْزِ فَإِنَّا لَا نَشْبَعُ بِالْمَدِينَةِ فَرَقَّ لَهُ الْأَشْتَرُ وَ قَالَ لَهُ الْزَمْنِي فَإِنِّي سَأُجِيبُكَ بِخُبْزٍ فَلَزِمَهُ حَتَّي بَلَغَ الْقُلْزُمَ وَ هُوَ مِنْ مِصْرَ عَلَي لَيْلَةٍ فَنَزَلَ عَلَي امْرَأَةٍ مِنْ جُهَيْنَةَ فَقَالَتْ أَيُّ الطَّعَامِ أَعْجَبُ بِالْعِرَاقِ فَأُعَالِجَهُ لَكُمْ قَالَ الْحِيتَانُ الطَّرِيَّةُ فَعَالَجَتْهَا لَهُ فَأَكَلَ وَ قَدْ كَانَ ظَلَّ صَائِماً فِي يَوْمٍ حَارٍّ فَأَكْثَرَ مِنْ شُرْبِ الْمَاءِ فَجَعَلَ لَا يَرْوَي فَأَكْثَرَ مِنْهُ حَتَّي نَعَرَ يَعْنِي انْتَفَخَ بَطْنُهُ مِنْ كَثْرَةِ شُرْبِهِ فَقَالَ لَهُ نَافِعٌ إِنَّ هَذَا الطَّعَامَ الَّذِي أَكَلْتَ لَا يَقْتُلُ سَمَّهُ إِلَّا الْعَسَلُ فَدَعَا بِهِ مِنْ ثِقْلِهِ فَلَمْ يُوجَدْ قَالَ لَهُ نَافِعٌ هُوَ عِنْدِي فَآتِيكَ بِهِ قَالَ نَعَمْ فَأْتِنِي بِهِ فَأَتَي رَحْلَهُ فَحَاضَرَ شَرْبَةً مِنْ عَسَلٍ بِسَمٍّ قَدْ كَانَ مَعَهُ أَعَدَّهُ لَهُ فَأَتَاهُ بِهَا فَشَرِبَهَا فَأَخَذَهُ الْمَوْتُ مِنْ سَاعَتِهِ وَ انْسَلَّ نَافِعٌ فِي ظُلْمَةِ

بسم الله الرحمن الرحیم، از علی بن ابوطالب به جماعت مسلمانانی که زمانی‌که در زمین عصیان شود و ستم شاخ‌هایش را بر نیکوکار و فاجر زد، پس نه حقی بود که به‌سوی آن استراحت شود و نه منکری که رها شود، برای خدا به‌خشم می‌آمدند. سلام بر شما، من در حضور شما خدایی را حمد می‌گویم که هیچ خدایی جز او نیست. اما بعد من بنده‌ای از بندگان خدا را به‌سوی شما فرستادم که در روزهای ترس نمی‌خوابد و در حذر از مصیبت‌ها از دشمنان عقب نمی‌کشد، بر فاسقان از شعله آتش شدیدتر است و او مالک بن حرث اشتر پسر مذحجی است. به او گوش بسپارید و از او اطاعت کنید که او شمشیری از شمشیرهای خداست که نه تیزی آن کند می شود و نه ضربت آن است، پس اگر شما را فرمان کوچ دادن کرد کوچ کنید و اگر گفت بایستید بایستید و اگر امر کرد که عقب بکشید، عقب بکشید که او جز با دستور من پیش نمی‌رود و عقب نمی‌کشد و شما را به‌وسیله او بر خودم برتری دادم، زیرا او را خیر خواه شما دیدم، و سر سختی او را در برابر دشمنانتان پسندیدم. خدایتان شما را با هدایت مصون بدارد و با یقین استوارتان سازد.

سپس به او فرمود: راه سماوه در پیش نگیر که من از معاویه و یارانش بر شما می‌ترسم، بلکه راه برتر در بادیه است تا اینکه به‌سوی أیله خارج شوی، سپس ساحل دریا تا اینکه به آن برسی. پس چنین کرد و زمانی‌که به أیله رسید و از آن خارج شد. نافع غلام عثمان بن عفان با او همراه شد و به او خدمت کرد و با او مهربان بود، طوری‌که حالت او وی را به شگفتی واداشت، پس گفت: از کیستی تو؟ گفت: از اهالی مدینه. گفت: از کدام‌یک از آنان؟ گفت: غلام عمر بن خطاب. گفت: قصد کجا داری؟ گفت: مصر. گفت: حاجتت در آنجا چیست؟ گفت: می‌خواهم از نان سیر شوم که ما در مدینه سیر نمی‌شویم، پس اشتر بر او دلسوزی کرد و به او گفت: با من همراه شو که تو را با نانی اجابت خواهم کرد. پس با او همراه شد تا به قلزم رسید که در فاصله یک شب از مصر است و بر زنی از جهینه فرود آمد، پس زن گفت: کدام غذا در عراق مورد پسند است که آن را برای شما مهیا کنم؟ گفت: ماهی تازه، پس زن آن را مهیا کرد، پس او خورد، درحالی‌که در روزی گرم روزه‌دار مانده‌بود و بسیار آب نوشید و سیراب نمی‌شد. پس در آن زیاده‌روی کرد تا اینکه از شدت نوشیدن شکمش باد کرد، پس نافع به او گفت: سم این غذایی که خوردی جز با عسل از بین نمی‌رود. پس در میان اثاثیه اش آن را جستجو کرد اما یافت نشد. نافع به او گفت: نزد من است، بدهم؟ گفت: آری، آن را به من بده. پس جهازش را آورد و با سمی که همراه او بود، شربتی از عسل برایش حاضر کرد و برای او آماده کرد و آن را آورد، پس آن را نوشید، پس در همان ساعت مرگ او را دربرگرفت و نافع در تاریکی

1) بفتح الهمزة، مدينة علي ساحل بحر القلزم ممّا يلي الشام.

اللَّيْلِ فَأَمَرَ بِهِ الْأَشْتَرُ أَنْ يُطْلَبَ فَطُلِبَ فَلَمْ يُصَبْ .

قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ وَ كَانَ لِمُعَاوِيَةَ بِمِصْرَ عَيْنٌ يُقَالُ لَهُ مَسْعُودُ بْنُ رَجْرَجَةَ فَكَتَبَ إِلَي مُعَاوِيَةَ بِهَلَاكِ الْأَشْتَرِ فَقَامَ مُعَاوِيَةُ خَطِيباً فِي أَصْحَابِهِ فَقَالَ إِنَّ عَلِيّاً كَانَ لَهُ يَمِينَانِ قُطِعَتْ أَحَدُهُمَا بِصِفِّينَ يَعْنِي عَمَّاراً وَ الْأُخْرَي الْيَوْمَ إِنَّ الْأَشْتَرَ مَرَّ بِأَيْلَةَ مُتَوَجِّهاً إِلَي مِصْرَ فَصَحِبَهُ نَافِعٌ مَوْلَي عُثْمَانَ فَخَدَمَهُ وَ أَلْطَفَهُ حَتَّي أَعْجَبَهُ وَ اطْمَأَنَّ إِلَيْهِ فَلَمَّا نَزَلَ الْقُلْزُمَ حَاضَرَ لَهُ شَرْبَةً مِنْ عَسَلٍ بِسَمٍّ فَسَقَاهَا لَهُ فَمَاتَ أَلَا وَ إِنَّ لِلَّهِ جُنُوداً مِنْ عَسَلٍ.

بيان

قال الجوهري الأرواق الفساطيط يقال ضرب فلان روقه بموضع كذا إذا نزل به و ضرب خيمته و في الحديث حين ضرب الشيطان روقه و مد أطنابه يقال ألقي فلان عليك أرواقه و شراشره و هو أن يحبه حبا شديدا و قال الساحل شاطئ البحر و قد ساحل القوم إذا أخذوا علي الساحل.

قوله حتي نعر في بعض النسخ بالغين المعجمة قال في النهاية نغرت القدر تنغر غلت و في القاموس نغر من الماء كفرح أكثر و في بعضها بالمهملة من نعر بمعني صوت و الأول أظهر و لعل ما في الخبر بيان لحاصل المعني.

«735»

ختص، الإختصاص أَحْمَدُ بْنُ عَلِيٍّ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ الْقَاسِمِ الْعَلَوِيِّ عَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَبِيبٍ عَنْ سَمُرَةَ بْنِ عَلِيٍّ عَنِ الْمِنْهَالِ بْنِ جُبَيْرٍ الْحِمْيَرِيِّ عَنْ عَوَانَةَ قَالَ: لَمَّا جَاءَ هَلَاكُ الْأَشْتَرِ إِلَي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام صَعِدَ الْمِنْبَرَ فَخَطَبَ النَّاسَ ثُمَّ قَالَ أَلَا إِنَّ مَالِكَ بْنَ الْحَارِثِ قَدْ قَضَي نَحْبَهُ وَ أَوْفَي عَهْدَهُ وَ لَقِيَ رَبَّهُ فَرَحِمَ اللَّهُ مَالِكاً لَوْ كَانَ جَبَلًا لَكَانَ فِنْداً وَ لَوْ كَانَ حَجَراً لَكَانَ صَلْداً

شب گریخت و اشتر دستور داد که او را بجویند، پس جستجو شد، اما به او دست نیافتند .

عبدالله بن جعفر گوید: معاویه در مصر جاسوسی داشت که مسعود بن رجرجه خوانده می‌شد. پس هلاکت اشتر را برای معاویه نوشت و معاویه به‌عنوان خطیب در میان یارانش برخاست و گفت: علی دو دست داشت که یکی از آنها در صفین قطع شد، یعنی عمار و دیگری امروز، که مالک اشتر با قصد مصر بر أیله گذشت و نافع غلام عثمان با همراه شد و بر او خدمت و مهربانی کرد، طوری‌که او پسندید و به او اطمینان کرد و زمانی‌که در قلزم فرود آمدند، شربتی از عسل با سم برای او حاضر کرد و به او نوشانید، پس وفات کرد. به هوش باشید که خداوند لشکریانی از عسل دارد.

توضیح

جوهری گوید: الأرواق یعنی سایبان ها، ضرب فلان ورقه بموضع کذا گفته می‌شود زمانی‌که در آن موضع فرود آمد و خیمه اش را برپا کرد و در حدیث آمده است: «حین ضرب الشیطان روقه و مدّ اطنابه». گفته می‌شود: ألقی فلان علیک أرواقه و شراشره و آن اینکه او را بسیار دوست بدارد. و گوید: ساحل یعنی کنار دریا و قد ساحل القوم، زمانی‌است که راه ساحل درپیش بگیرند.

این سخن او «حتی نغر» در بعضی نسخه ها با غین آمده است. در النهایه گوید: نغرت القدر تنغر یعنی دیگ جوشید. و در قاموس نغر من الماء بر وزن فرح، یعنی زیاد شد، و در بعضی نسخه‌ها با عین آمده است از ریشه نعر به معنی صدا داد و مورد اول بهتر است و شاید آنچه در خبر است بیانی برای نتیجه معنا باشد.

روایت 735

الاختصاص⁽²⁾: عوانه گوید: زمانی‌که خبر مرگ اشتر به علی بن ابوطالب رسید، از منبر بالا رفت و بر مردم خطبه ایراد کرد و فرمود: به هوش باشید که مالک بن حارث مرگش فرا رسیده و به عهدش وفا کرده و پروردگارش را دیدار کرده است، پس خداوند مالک را رحمت کند، اگر کوه بود، بی‌نظیر بود و اگر سنگ بود، محکم بود.

1) 735- رواه الشيخ المفيد رفع اللّه مقامه في الحديث: 136 في أوائل كتاب الاختصاص ص 81، و في طبع النجف: ص 75. و للحديث مصادر جمة يجد الطالب كثيرا منها في ذيل المختار: 280 و تواليه من باب الكتب من نهج السعادة: ج 2 ص 460 ط 1.

2) . شیخ مفید آن را در حدیث 136 در اوائل کتاب الاختصاص ص 81، و در چاپ نجف ص 75 روایت کرد. این حدیث مصادر فراوانی دارد که محقق بسیاری از آنها را ذیل مختار 280 و مابعد آن از بخش نامه ها از نهج السعاده: ج2، ص 460، چاپ اول می یابد.

لِلَّهِ مَالِكٌ وَ مَا مَالِكٌ وَ هَلْ قَامَتِ النِّسَاءُ عَنْ مِثْلِ مَالِكٍ وَ هَلْ مَوْجُودٌ كَمَالِكٍ قَالَ فَلَمَّا نَزَلَ وَ دَخَلَ الْقَصْرَ أَقْبَلَ عَلَيْهِ رِجَالٌ مِنْ قُرَيْشٍ فَقَالُوا لَشَدَّ مَا جَزِعْتَ عَلَيْهِ وَ لَقَدْ هَلَكَ قَالَ أَمَا وَ اللَّهِ هَلَاكُهُ قَدْ أَعَزَّ أَهْلَ الْمَغْرِبِ وَ أَذَلَّ أَهْلَ الْمَشْرِقِ قَالَ وَ بَكَي عَلَيْهِ أَيَّاماً وَ حَزِنَ عَلَيْهِ حُزْناً شَدِيداً وَ قَالَ لَا أَرَي مِثْلَهُ بَعْدَهُ أَبَداً.

«736»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ قَالَ عليه السلام لَمَّا بَلَغَهُ قَتْلُ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ إِنَّ حُزْنَنَا عَلَيْهِ عَلَي قَدْرِ سُرُورِهِمْ بِهِ إِلَّا أَنَّهُمْ نَقَصُوا بَغِيضاً وَ نَقَصْنَا حَبِيباً.

«737»

⁽²⁾ وَ قَالَ عليه السلام وَ قَدْ جَاءَهُ نَعْيُ الْأَشْتَرِ مَالِكٌ وَ مَا مَالِكٌ لَوْ كَانَ جَبَلًا لَكَانَ فِنْداً وَ لَوْ كَانَ حَجَراً لَكَانَ صَلْداً لَا يَرْتَقِيهِ الْحَافِرُ وَ لَا يُوفِي عَلَيْهِ الطَّائِرُ.

قوله عليه السلام الفند هو المنفرد من الجبال.

توضيح

قال في النهاية الفند من الجبل أنفه الخارج منه و منه حديث علي عليه السلام لو كان جبلا لكان فندا و قيل هو المنفرد من الجبال.

و قال ابن أبي الحديد إنما قال عليه السلام لو كان جبلا لكان فندا لأن الفند قطعة من الجبل طولا و ليس الفند القطعة من الجبل كيف ما كانت و لذلك قال عليه السلام لا يرتقيه الحافر لأن القطعة المأخوذة من الجبل طولا في دقة لا سبيل للحافر إلي صعودها و لو أخذت عرضا لأمكن صعودها ثم وصف عليه السلام تلك القطعة بالعلو العظيم فقال و لا يوفي عليه الطائر أي لا يصعد عليه يقال أوفي فلان علي الجبل أي أشرف.

«738»

⁽³⁾ كش، رجال الكشي ذُكِرَ أَنَّهُ لَمَّا نُعِيَ الْأَشْتَرُ إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام تَأَوَّهَ

شگفتا از مالک؟ مالک چه بود؟ و آیا زنان می توانند همتای مالک را بزایند؟ و آیا موجودی مانند مالک است؟ گوید: زمانی‌که پایین آمد و وارد قصر شد، مردانی از قریش به‌سوی او آمدند و گفتند: بی‌تابی‌ات بر او شدید شد، درحالی‌که او از بین رفته است. فرمود: به‌هوش باشید، به خدا سوگند مرگ او، اهل مغرب را عزیز و اهل مشرق را ذلیل کرده است. گفت و روزها بر او گریست و بسیار بر او غمگین شد و فرمود: پس از او هرگز مانند او را نمی‌بینم.

روایت 736

نهج البلاغه⁽⁴⁾:

آنگاه که خبر کشته شدن محمد بن ابو بکر را به او دادند فرمود: همانا اندوه ما بر شهادت او به اندازه شادی شامیان است جز آن که از آنان یک دشمن و از ما یک دوست کم شد.

روایت 737

نهج البلاغه⁽⁵⁾:

وقتی خبر شهادت مالک اشتر که رحمت خدا بر او باد به امام رسید حضرت فرمود» مالک! چه مالکی؟ اگر کوهی بود در سرفرازی کوهی بود یگانه بود و اگر سنگ بود سنگی سخت و محکم بود، هیچ رونده ای به اوج قله او نمی رسید و هیچ پرنده ای برفراز آن پرواز نمی کرد.

این سخن امام علیه السّلام: «الفند» کوهی که از دیگر کوه ها ممتاز و جدا افتاده است.

توضیح

در النهایه گوید: الفند از کوه، دماغه بیرون از آن است و حدیث علی علیه السّلام از آن است «لو کان جبلاً لکان فنداً» گفته شده یگانه از کوه است.

ابن ابی الحدید گوید: امام علیه السّلام فقط به این دلیل فرمود: «لو کان جبلاً لکان فنداً» که الفند، قطعه ای از طول کوه است و فند قطعه‌ای از کوه به هر صورتی‌که باشد، نیست و به این دلیل فرمود: «لا یرتقیه الحافر» زیرا قطعه برگرفته از طول کوه، درظرافت برای رونده راهی برای صعود ندارد و اگر در عرض آن باشد، صعود آن ممکن است. سپس امام علیه السّلام آن قطعه را به بلندی بزرگ توصیف کرده است. پس فرمود: «ولا یوفی علیه الطائر» یعنی بر آن بالا نمی‌رود. اوفی فلان علی الجبل گفته‌می‌شود، یعنی بر کوه اشراف یافت .

روایت 738

رجال کشی⁽⁶⁾:

ذکر کرد، زمانی‌که خبر مرگ اشتر به امیرمؤمنان علیه السّلام رسید،

1) 736- رواه السيّد الرضيّ رحمه اللّه في المختار: 325 من الباب الثالث من كتاب نهج البلاغة.

2) 737- رواه الشريف الرضي رحمه اللّه في المختار: 443 من قصار كلام أمير المؤمنين في كتاب نهج البلاغة.

3) 738- رواه الكشّيّ رضوان اللّه عليه في ترجمة مالك الأشتر رفع اللّه مقامه من رجاله.

4) . سید رضی آن را در مختار 325 از بخش سوم کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

5) . سید رضی آن را در مختار 443 از کلمات قصار امیر مؤمنان در کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

6) . کشی آن را در زندگی نامه مالک اشتر از رجالش روایت کرد.

حُزْناً ثُمَّ قَالَ رَحِمَ اللَّهُ مَالِكاً وَ مَا مَالِكٌ عَزَّ عَلَيَّ بِهِ هَالِكاً لَوْ كَانَ صَخْراً لَكَانَ صَلْداً وَ لَوْ كَانَ جَبَلًا لَكَانَ فِنْداً وَ كَأَنَّهُ قُدَّ مِنِّي قَدّاً.

«739»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ لَمَّا بَلَغَهُ تَوَجُّدُهُ مِنْ عَزْلِهِ بِالْأَشْتَرِ عَنْ مِصْرَ ثُمَّ تُوُفِّيَ الْأَشْتَرُ فِي تَوَجُّهِهِ إِلَي مِصْرَ قَبْلَ وُصُولِهِ إِلَيْهَا :

وَ قَدْ بَلَغَتْنِي مَوْجِدَتُكَ مِنْ تَسْرِيحِ الْأَشْتَرِ إِلَي عَمَلِكَ وَ إِنِّي لَمْ أَفْعَلْ ذَلِكَ اسْتِبْطَاءً لَكَ فِي الْجُهْدِ وَ لَا ازْدِيَاداً لَكَ فِي الْجِدِّ وَ لَوْ نَزَعْتُ مَا تَحْتَ يَدِكَ مِنْ سُلْطَانِكَ لَوَلَّيْتُكَ مَا هُوَ أَيْسَرُ عَلَيْكَ مَئُونَةً وَ أَعْجَبُ إِلَيْكَ وِلَايَةً.

إِنَّ الرَّجُلَ الَّذِي كُنْتُ وَلَّيْتُهُ أَمْرَ مِصْرَ كَانَ رَجُلًا لَنَا نَاصِحاً وَ عَلَي عَدُوِّنَا شَدِيداً نَاقِماً فَرَحِمَهُ اللَّهُ فَلَقَدِ اسْتَكْمَلَ أَيَّامَهُ وَ لَاقَي حِمَامَهُ وَ نَحْنُ عَنْهُ رَاضُونَ أَوْلَاهُ اللَّهُ رِضْوَانَهُ وَ ضَاعَفَ الثَّوَابَ لَهُ .

فَأَصْحِرْ لِعَدُوِّكَ وَ امْضِ عَلَي بَصِيرَتِكَ وَ شَمِّرْ لِحَرْبِ مَنْ حَارَبَكَ وَ ادْعُ إِلي سَبِيلِ رَبِّكَ وَ أَكْثِرِ الِاسْتِعَانَةَ بِاللَّهِ يَكْفِكَ مَا أَهَمَّكَ وَ يُعِنْكَ عَلَي مَا يُنْزِلُ بِكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

توضيح

التوجد الحزن و الموجدة الغضب و لعل المراد بها أيضا هنا الحزن و التسريح الإرسال و الاستبطاء عد الشي‌ء بطيئا و الجهد بالضم الوسع و الطاقة و بالفتح المشقة و المئونة الثقل و الإعجاب بالشي‌ء عده حسنا و الولاية بالكسر السلطنة و تقول نقمت عليه أمره و نقمت منه كضربت و علمت إذا عبته و كرهته أشد الكراهة لسوء فعله و استكمل أيامه أي أتم عمره و الحمام ككتاب الموت و قيل قضاء الموت و قدره من قوله حم كذا أي قدر أولاه الله رضوانه أي أوصله إليه و قربه منه و قيل أي أعطاه.

با اندوه آه کشید، سپس فرمود: خداوند مالک را رحمت کند و چه مالکی؟ هلاک‌کننده با او بر من دست نمی‌یافت، اگر صخره بود، محکم بود و اگر کوه بود، یگانه بود و گویی قطعه‌ای از من جدا شده است.

روایت 739

نهج البلاغه⁽²⁾: پس از عزل محمد بن ابی بکر و نصب مالک اشتر به فرمانداری مصر، برای دلجویی از محمّد بن ابی بکر نوشت: پس از یاد خدا و درود، به من خبر داده‌اند که از فرستادن اشتر به سوی محلّ فرمانداری‌ات، ناراحت شده‌ای. این کار را به دلیل کند شدن و سهل انگاری‌ات یا انتظار کوشش بیشتری از تو انجام ندادم، اگر تو را از فرمانداری مصر عزل کردم، فرماندار جایی قرار دادم که اداره آنجا بر تو آسان‌تر، و حکومت تو در آن سامان خوش‌تر است همانا مردی را فرماندار مصر قرار دادم، که نسبت به ما خیرخواه، و به دشمنان ما سخت‌گیر و درهم کوبنده بود، خدا او را رحمت کند، که ایّام زندگی خود را کامل، و مرگ خود را ملاقات کرد، در حالی که ما از او خشنود بودیم، خداوند خشنودی خود را نصیب او گرداند، و پاداش او را چند برابر عطا کند. پس برای مقابله با دشمن، سپاه را بیرون بیاور.

و با آگاهی لازم به سوی دشمن حرکت کن، و با کسی که با تو در جنگ است آماده پیکار باش.مردم را به راه پروردگارت بخوان، و از خدا فراوان یاری خواه که تو را در مشکلات کفایت می‌کند، و در سختی‌هایی که بر تو فرود می‌آید یاری‌ات می‌دهد.

توضیح

التوجد یعنی حزن و الموجدة یعنی خشم و شاید منظور از آن نیز در اینجا حزن باشد و التسریح یعنی ارسال و الاستبطاء یعنی کند شمردن یک چیز و الجهد با ضمه یعنی فراخی و توان و با فتحه یعنی مشقت و المؤونة یعنی سنگینی، الاعجاب بالشئ یعنی نیکو شمردن آن و الولایة با کسره یعنی سلطنت. نقمت علیه أمره و نقمت منه بر وزن ضربت و علمت را زمانی می‌گویی که او را ملامت کنی و به‌جهت بدی عملش، به شدت از او بیزار باشی. و «استکمل أیّامه» یعنی عمرش را کامل کرد. الحمام بر وزن کتاب یعنی مرگ و گفته شده، قضا و قدر مرگ است، برگرفته از این کلام او: حمّ کذا، یعنی مقدرشده. «أولاه الله رضوانه» یعنی او را به خود رساند و به خود نزدیک کرد و گفته‌شده یعنی به او عطا کرد.

1) 739- رواه السيّد رضي اللّه تعالي عنه في المختار: 34 من الباب الثاني من نهج البلاغة.

2) . سید رضی آن را در مختار 34 از بخش دوم کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

قوله عليه السلام فأصحر لعدوك قال في النهاية أي كن من أمره علي أمر واضح منكشف من أصحر الرجل إذا خرج إلي الصحراء.

و قال ابن أبي الحديد أي أبرز له و لا تستتر عنه في المدينة التي أنت فيها.

و قال ابن ميثم السبب في إرسال هذا الكتاب أن محمد بن أبي بكر رضي الله عنه كان يضعف عن لقاء العدو و لم يكن في أصحاب علي عليه السلام أقوي بأسا في الحرب من الأشتر رحمه الله و كان معاوية بعد وقائع صفين قد تجرد للإغارة علي أطراف بلاد المسلمين و قد كانت مصر جعلت طعمة لعمرو بن العاص و علم عليه السلام أنها لا تتحفظ إلا بالأشتر فكتب له العهد الذي يأتي ذكره و وجهه إليها فبلغه أن محمدا تألم من ذلك ثم إن الأشتر مات قبل وصوله إليها فكتب عليه السلام إلي محمد هذا الكتاب و هو يؤذن بإقراره علي عمله و استرضائه و تعريفه وجه عذره في تولية الأشتر لعلمه و أنه لم يكن ذلك لموجدة عليه و لا تقصير منه.

«740»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ بَعْدَ مَقْتَلِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ بِمِصْرَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ مِصْرَ قَدِ افْتُتِحَتْ وَ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ رَحِمَهُ اللَّهُ قَدِ اسْتُشْهِدَ فَعِنْدَ اللَّهِ نَحْتَسِبُهُ وَلَداً نَاصِحاً وَ عَامِلًا كَادِحاً وَ سَيْفاً قَاطِعاً وَ رُكْناً دَافِعاً وَ قَدْ كُنْتُ حَثَثْتُ النَّاسَ عَلَي لَحَاقِهِ وَ أَمَرْتُهُمْ بِغِيَاثِهِ قَبْلَ الْوَقْعَةِ وَ دَعَوْتُهُمْ سِرّاً وَ جَهْراً وَ عَوْداً وَ بَدْءاً فَمِنْهُمُ الْآتِي كَارِهاً وَ مِنْهُمُ الْمُعْتَلُّ كَاذِباً وَ مِنْهُمُ الْقَاعِدُ خَاذِلًا أَسْأَلُ اللَّهَ تَعَالَي أَنْ يَجْعَلَ لِي مِنْهُمْ فَرَجاً عَاجِلًا فَوَ اللَّهِ لَوْ لَا طَمَعِي عِنْدَ لِقَائِي عَدُوِّي فِي الشَّهَادَةِ وَ تَوْطِينِي نَفْسِي عَلَي الْمَنِيَّةِ لَأَحْبَبْتُ أَنْ لَا أَبْقَي مَعَ هَؤُلَاءِ يَوْماً وَاحِداً وَ لَا أَلْتَقِيَ بِهِمْ أَبَداً.

إيضاح

استشهد علي بناء المجهول أي قتل في سبيل الله و قال في النهاية الاحتساب من الحسب كالاعتداد من العد و إنما قيل لمن ينوي بعمله وجه الله احتسبه لأن له حينئذ أن يعتد بعمله فجعل في حال مباشرة الفعل

این سخن امام علیه السّلام: «فأصحر لعدوّک» در النهایه گوید: یعنی در خصوص امر او، بر دلیلی واضح روشن باش، از ریشه اصحر الرجل، زمانی‌که به‌سوی صحرا خارج شد.

ابن ابی الحدید گوید: یعنی برای او آشکار شو و در شهری که در آن هستی از او پنهان نشو.

ابن میثم گوید: علت در فرستادن این نامه این است که محمد بن ابوبکر از دیدار با دشمن، ضعیف بود و در یاران علی علیه السّلام در جنگ، قدرتمندتر از اشتر نبود و معاویه بعد از وقایع صفین تلاش خود را به یورش بر نواحی سرزمین‌های مسلمانان، صرف کرده بود و مصر را طعمه‌ای برای عمرو بن عاص قرار داده بود و امام علیه السّلام دریافت که مصر جز با اشتر حفظ نمی‌شود، پس عهدنامه‌ای که ذکرش می آید را برای او نوشت و آن را به‌سوی او فرستاد. پس به او خبر رسید که محمد از آن غمگین شده است و اشتر قبل از رسیدن به آنجا وفات کرده است. پس امام علیه السّلام این نامه را برای محمد نوشت، درحالی‌که بر استقرار او بر عملش و استمالتش و بیان دلیلش در تولیت اشتر برای عمل او و اینکه آن به‌جهت اندوه بر او و کوتاهی از جانب او نبوده است، خبر می‌دهد.

روایت 740

نهج البلاغه⁽²⁾: نامه به عبد الله بن عباس پس از شهادت محمد بن ابی بکر در مصر که نوشته شد:

پس از یاد خدا و درود همانا مصر سقوط کرد، و فرماندارش محمد بن ابی بکر «که خدا او را رحمت کند» شهید شد، در پیشگاه خداوند، او را فرزندی خیر خواه، و کار گزاری کوشا، و شمشیری برنده، و ستونی باز دارنده می‌شماریم، همواره مردم را برای پیوستن به او بر انگیختم، و فرمان دادم تا قبل از این حوادث ناگوار به یاریش بشتابند.مردم را نهان و آشکار، از آغاز تا انجام فرا خواندم، عدّه‌ای با ناخوشایندی آمدند، و برخی به دروغ بهانه آوردند، و بعضی خوار و ذلیل بر جای ماندند.از خدا می‌خواهم به زودی مرا از این مردم نجات دهد به خدا سوگند اگر در پیکار با دشمن، آرزوی من شهادت نبود، و خود را برای مرگ آماده نکرده بودم، دوست می‌داشتم حتّی یکی روز با این مردم نباشم، و هرگز آنان را دیدار نکنم.

توضیح

أستشهد مبنی بر مجهول، یعنی در راه خدا کشته شد. و در النهایه گوید: الاحتساب از ریشه حسب بر وزن اعتداد از عدّ است و به کسی که با عملش ذات خدا را نیت کند گفته می‌شود: احتسبه، چون او در این هنگام باید عمل خود را بشمارد - به آن توجه کند -، و در حال انجام دادن عمل به گونه ای باشد

1) 740- رواه الشريف الرضي رحمه اللّه في المختار: 35 من باب الكتب من نهج البلاغة.

2) . سید رضی آن را در مختار 35 از بخش نامه های کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

كأنه معتد به و الاحتساب في الأعمال الصالحات و عند المكروهات هو البدار إلي طلب الأجر و تحصيله بالصبر و التسليم أو باستعمال أنواع البر و القيام بها علي الوجه المرسوم فيها طلبا للثواب المرجو منها و منه الحديث من مات له ولد فاحتسبه أي احتسب الأجر بصبره علي مصيبته يقال احتسب فلان ابنا له إذا مات كبيرا و افترطه إذا مات صغيرا و معناه اعتد مصيبته به في جملة بلايا الله التي يثاب علي الصبر عليها انتهي و الكدح العمل و السعي قاله الجوهري و قال ركن الشي‌ء جانبه الأقوي و هو يأوي إلي ركن شديد أي عز و منعة و قال لحقه و لحق به لحاقا بالفتح أي أدركه و قال استغاثني فأغثته و الاسم الغياث صارت الواو ياء لكسرة ما قبلها.

قوله عليه السلام و منهم المعتل أي قعد و اعتل بعلة كاذبة قوله عليه السلام و لا ألتقي معطوف علي قوله لأحببت أن لا أبقي كما أن في بعض النسخ بالنصب و في بعضها بالرفع.

«741»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي أَهْلِ مِصْرَ لَمَّا وَلَّي عَلَيْهِمُ الْأَشْتَرَ رَحِمَهُ اللَّهُ :

مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَي الْقَوْمِ الَّذِينَ غَضِبُوا لِلَّهِ حِينَ عُصِيَ فِي أَرْضِهِ وَ ذُهِبَ بِحَقِّهِ فَضَرَبَ الْجَوْرُ سُرَادِقَهُ عَلَي الْبَرِّ وَ الْفَاجِرِ وَ الْمُقِيمِ وَ الظَّاعِنِ فَلَا مَعْرُوفٌ يُسْتَرَاحُ إِلَيْهِ وَ لَا مُنْكَرٌ يُتَنَاهَي عَنْهُ .

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَعَثْتُ إِلَيْكُمْ عَبْداً مِنْ عِبَادِ اللَّهِ لَا يَنَامُ أَيَّامَ الْخَوْفِ وَ لَا يَنْكُلُ عَنِ الْأَعْدَاءِ سَاعَاتِ الرَّوْعِ أَشَدَّ عَلَي الْفُجَّارِ مِنْ حَرِيقِ النَّارِ وَ هُوَ مَالِكُ بْنُ الْحَارِثِ أَخُو مَذْحِجٍ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَطِيعُوا أَمْرَهُ فِيمَا طَابَقَ الْحَقَّ فَإِنَّهُ سَيْفٌ مِنْ سُيُوفِ اللَّهِ لَا كَلِيلُ الظُّبَةِ وَ لَا نَابِي الضَّرِيبَةِ فَإِنْ أَمَرَكُمْ أَنْ تَنْفِرُوا فَانْفِرُوا وَ إِنْ أَمَرَكُمْ أَنْ تُقِيمُوا فَأَقِيمُوا فَإِنَّهُ لَا يُقْدِمُ وَ لَا يُحْجِمُ وَ لَا يُؤَخِّرُ وَ لَا يُقَدِّمُ إِلَّا عَنْ

که گویی آن را می شمارد. الاحتساب در اعمال صالح است و در مکروهات، اقدام برای طلب اجر و تحصیل آن، با صبر و تسلیم است. یا اینکه با استعمال انواع نیکی‌ها و پرداختن به آن به مرسوم در آن، برای طلب ثواب مورد امید از آن است و این حدیث از آن است: «من مات له ولد فاحتسبه» یعنی با صبر بر مصیبت او اجر را طلب کند. احتسب فلان ابناً له، زمانی‌است که در سن بزرگ بمیرد و افترطه زمانی‌است که در کودکی بمیرد و معنایش این است که مصیبتش به او را در زمره بلایای خداوند که بر صبر بر آن، ثواب داده می‌شود می‌شمارد. پایان.

الکدح: عمل و تلاش. جوهری این را گوید و گوید: رکن الئ: جانب قوی یک شئ و هو یأوی إلی رکن شدید، یعنی قدرت و استحکام و لحقه و لحق به لحاقاً با فتحه، یعنی به او رسید. و گوید: استغاثنی فأغثته و اسم آن الغیاث است. واو به‌جهت کسره ما قبل آن یاء شده است.

و این سخن امام علیه السّلام: «و منهم المعتّل» یعنی نشست و دلیل دروغین آورد. این سخن او علیه السّلام: «و لا ألتقی» معطوف به «لأحببت أن أبقی» است، چنانکه در بعضی نسخه‌ها با نصب و در برخی از آنها با رفع است .

روایت 741

نهج البلاغه⁽²⁾: نامه به مردم مصر آنگاه که مالک اشتر را به فرمانداری آنان برگزی :

از بنده خدا، علی امیر مؤمنان، به مردمی که برای خدا به خشم آمدند، آن هنگام که دیگران خدا را در زمین نافرمانی، و حق او را نابود کردند، پس ستم، خیمه خود را بر سر نیک و بد، مسافر و حاضر، و بر همگان، بر افراشت، نه معروفی ماند که در پناه آن آرامش یابند، و نه کسی از زشتی‌ها نهی می‌کرد.

پس از ستایش پروردگار من بنده‌ای از بندگان خدا را به سوی شما فرستادم، که در روزهای وحشت، نمی‌خوابد، و در لحظه‌های ترس از دشمن روی نمی‌گرداند، بر بدکاران از شعله‌های آتش تندتر است، او مالک پسر حارث مذحجی است.آنجا که با حق است، سخن او را بشنوید، و از او اطاعت کنید، او شمشیری از شمشیرهای خداست، که نه تیزی آن کند می‌شود، و نه ضربت آن بی اثر است.اگر شما را فرمان کوچ کردن داد، کوچ کنید، و اگر گفت بایستید، بایستید، که او در پیش روی و عقب نشینی و حمله، بدون

1) 741- رواه الشريف الرضي رفع اللّه مقامه في المختار: 38 من باب كتب أمير المؤمنين عليه السلام في نهج البلاغة.

2) . سید رضی آن را در مختار 38 از بخش نامه های امیر مؤنان علیه السلام در کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

أَمْرِي وَ قَدْ آثَرْتُكُمْ بِهِ عَلَي نَفْسِي لِنَصِيحَتِهِ لَكُمْ وَ شِدَّةِ شَكِيمَتِهِ عَلَي عَدُوِّكُمْ.

«742»

⁽¹⁾ كِتَابُ الْغَارَاتِ، عَنْ فُضَيْلِ بْنِ خَدِيجٍ عَنْ مَوْلَي الْأَشْتَرِ قَالَ: لَمَّا هَلَكَ الْأَشْتَرُ وَجَدْنَا فِي ثِقْلِهِ رِسَالَةَ عَلِيٍّ إِلَي أَهْلِ مِصْرَ وَ ذَكَرَ نَحْوَهُ وَ زَادَ فِي آخِرِهِ عَصَمَكُمُ اللَّهُ بِالْحَقِّ وَ ثَبَّتَكُمْ بِالْيَقِينِ وَ السَّلَامُ عَلَيْكُمْ.

بيان

قوله عليه السلام إلي القوم الذين غضبوا لله قال ابن أبي الحديد هذا الفصل يشكل تأويله علي لأن أهل مصر هم الذين قتلوا عثمان بالعصيان و إذا شهد أمير المؤمنين عليه السلام بأنهم غضبوا لله حين عصي الله في أرضه فهذه شهادة قاطعة علي عثمان بالعصيان و إتيان المنكر.

ثم أجاب بتأويلات ركيكة لا تقبل الجواب و قال الجوهري كل بيت من كرسف فهو سرادق و في القاموس استراح إليه سكن و اطمأن و في النهاية ضبة السيف حده و طرفه و في القاموس الضريبة السيف وحده و في الصحاح نبا السيف إذا لم يعمل في الضريبة و قال فلان شديد الشكيمة إذا كان شديد النفس أنفا أبيا و فلان ذو شكيمة إذا كان لا ينقاد.

«743»

⁽²⁾ نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ كِتَابٍ لَهُ عليه السلام إِلَي أَهْلِ مِصْرَ مَعَ مَالِكٍ الْأَشْتَرِ لَمَّا وَلَّاهُ إِمَارَتَهَا .

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ بَعَثَ مُحَمَّداً صلي الله عليه و آله نَذِيراً لِلْعَالَمِينَ وَ مُهَيْمِناً عَلَي الْمُرْسَلِينَ فَلَمَّا مَضَي عليه السلام تَنَازَعَ الْمُسْلِمُونَ الْأَمْرَ مِنْ بَعْدِهِ فَوَ اللَّهِ مَا كَانَ يُلْقَي فِي رُوعِي وَ لَا يَخْطُرُ عَلَي بَالِي أَنَّ الْعَرَبَ تُزْعِجُ هَذَا الْأَمْرَ مِنْ بَعْدِهِ صلي الله عليه و آله عَنْ أَهْلِ بَيْتِهِ وَ لَا أَنَّهُمْ مُنَحُّوهُ عَنِّي مِنْ بَعْدِهِ فَمَا رَاعَنِي إِلَّا انْثِيَالُ النَّاسِ عَلَي فُلَانٍ يُبَايِعُونَهُ فَأَمْسَكْتُ بِيَدِي حَتَّي رَأَيْتُ رَاجِعَةَ النَّاسِ قَدْ رَجَعَتْ عَنِ الْإِسْلَامِ يَدْعُونَ إِلَي مَحْقِ دِينِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله

فرمان من اقدام نمی‌کند.مردم مصر من شما را بر خود برگزیدم که او را برای شما فرستادم، زیرا او را خیر خواه شما دیدم، و سر سختی او را در برابر دشمنانتان پسندیدم.

روایت 742

کتاب غارات⁽³⁾:

غلام اشتر گوید: زمانی‌که اشتر وفات کرد، در بار او نامه علی علیه السّلام به مردم مصر را یافتیم و مانند آن را ذکر کرد و در پایان آن افزود، خداوند شما را با حق حفظ کند و با یقین استوار سازد و درود خدا بر شما باد.

توضیح

این سخن امام علیه السّلام: «إلی القوم الذین غضبوا لله». ابن ابی الحدید گوید: تأویل این فصل بر من مشکل است، زیرا مردم مصر همان کسانی هستند که با سرکشی، عثمان را کشتند و زمانی‌که امیرمؤمنان علیه السّلام بر این گواهی داد که آنها زمانی‌که در زمین خدا، از خدا سرکشی شد، برای خدا به‌خشم می‌آیند، شهادت قاطعی است بر سرکشی عثمان و انجام دادن منکر.

سپس با تأویلات ضعیفی که جواب نمی‌پذیرد جواب داده است. جوهری گوید: هر خانه ای که از کرسف - پنبه - است، سرادق نام دارد. و در قاموس: استراح إلیه، یعنی ساکن و مطمئن شد. و در النهایه: نبا السیف زمانی‌است که در ضربت عمل نکند و گوید: فلان شدید الشکیمه، زمانی‌که شدید النفس خشن سر باز زننده باشد و فلان ذو شکیمه زمانی است که مطیع نباشد.

روایت 743

نهج البلاغه⁽⁴⁾: نامه به مردم مصر، که همراه مالک اشتر فرستاد آنگاه که وی را والی آن کرد:

پس از یاد خدا و درود خداوند سبحان محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را فرستاد تا بیم دهنده جهانیان، و گواه پیامبران پیش از خود باشد.آنگاه که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به سوی خدا رفت، مسلمانان پس از وی در کار حکومت با یکدیگر درگیر شدند.سوگند به خدا نه در فکرم می‌گذشت، و نه در خاطرم می‌آمد که عرب خلافت را پس از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم از اهل بیت او بگرداند، یا مرا پس از وی از عهده دار شدن حکومت باز دارند، تنها چیزی که نگرانم کرد شتافتن مردم به سوی فلان شخص بود که با او بیعت کردند.من دست باز کشیدم، تا آنجا که دیدم گروهی از اسلام باز گشته، می‌خواهند دین محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را نابود سازند،

1) 742- رواه الثقفي رحمه اللّه في باب خبر مقتل الأشتر، ج 1، ص 266، ط 1.

2) 743- رواه السيّد الرضيّ رفع اللّه مقامه في المختار 62 من الباب الثاني من كتاب نهج البلاغة.

3) . ثقفی آن را در باب خبر مقتل اشتر، ج1، ص 266، چاپ اول روایت کرد.

4) . سید رضی آن در مختار 62 از باب دوم کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

فَخَشِيتُ إِنْ لَمْ أَنْصُرِ الْإِسْلَامَ وَ أَهْلَهُ أَنْ أَرَي فِيهِ ثَلْماً أَوْ هَدْماً تَكُونُ الْمُصِيبَةُ بِهِ عَلَيَّ أَعْظَمَ مِنْ فَوْتِ وِلَايَتِكُمُ الَّتِي إِنَّمَا هِيَ مَتَاعُ أَيَّامٍ قَلَائِلَ يَزُولُ مِنْهَا مَا كَانَ كَمَا يَزُولُ السَّرَابُ أَوْ كَمَا يَتَقَشَّعُ السَّحَابُ فَنَهَضْتُ فِي تِلْكَ الْأَحْدَاثِ حَتَّي زَاحَ الْبَاطِلُ وَ زَهَقَ وَ اطْمَأَنَّ الدِّينُ وَ تَنَهْنَهَ .

وَ مِنْهُ إِنِّي وَ اللَّهِ لَوْ لَقِيتُهُمْ وَاحِداً وَ هُمْ طِلَاعُ الْأَرْضِ كُلِّهَا مَا بَالَيْتُ وَ لَا اسْتَوْحَشْتُ وَ إِنِّي مِنْ ضَلَالِهِمُ الَّذِي هُمْ فِيهِ وَ الْهُدَي الَّذِي أَنَا عَلَيْهِ لَعَلَي بَصِيرَةٍ مِنْ نَفْسِي وَ يَقِينٍ مِنْ رَبِّي وَ إِنِّي إِلَي لِقَاءِ اللَّهِ لَمُشْتَاقٌ وَ لِحُسْنِ ثَوَابِهِ لَمُنْتَظِرٌ رَاجٍ وَ لَكِنِّي آسَي أَنْ يَلِيَ هَذِهِ الْأُمَّةَ سُفَهَاؤُهَا وَ فُجَّارُهَا فَيَتَّخِذُوا مَالَ اللَّهِ دُوَلًا وَ عِبَادَهُ خَوَلًا وَ الصَّالِحِينَ حَرْباً وَ الْفَاسِقِينَ حِزْباً فَإِنَّ مِنْهُمُ الَّذِي شَرِبَ فِيكُمُ الْحَرَامَ وَ جُلِدَ حَدّاً فِي الْإِسْلَامِ وَ إِنَّ مِنْهُمْ مَنْ لَمْ يُسْلِمْ حَتَّي رُضِخَتْ لَهُ عَلَي الْإِسْلَامِ الرَّضَائِخُ فَلَوْ لَا ذَلِكَ مَا أَكْثَرْتُ تَأْلِيبَكُمْ وَ جَمْعَكُمْ وَ تَحْرِيضَكُمْ وَ لَتَرَكْتُكُمْ إِذْ أَبَيْتُمْ وَ وَنَيْتُمْ .

أَ لَا تَرَوْنَ إِلَي أَطْرَافِكُمْ قَدِ انْتَقَضَتْ وَ إِلَي أَمْصَارِكُمْ قَدِ افْتُتِحَتْ وَ إِلَي مَمَالِكِكُمْ تُزْوَي وَ إِلَي بِلَادِكُمْ تُغْزَي انْفِرُوا رَحِمَكُمُ اللَّهُ إِلَي قِتَالِ عَدُوِّكُمْ وَ لَا تَثَّاقَلُوا إِلَي الْأَرْضِ فَتُقِرُّوا بِالْخَسْفِ وَ تَبُوءُوا بِالذُّلِّ وَ يَكُونَ نَصِيبُكُمُ الْأَخَسَّ إِنَّ أَخَا الْحَرْبِ الْأَرِقُ وَ مَنْ نَامَ لَمْ يُنَمْ عَنْهُ وَ السَّلَامُ.

توضيح

قوله عليه السلام و مهيمنا أي شاهدا علي المرسلين يشهد لهم في الآخرة و أصله من آمن غيره من الخوف لأن الشاهد يؤمن غيره من الخوف بشهادته و قيل هو الرقيب و قيل المؤتمن و قيل القائم بأمور الخلق و قيل أصله المؤيمن فأبدلت الهاء من الهمزة و هو مفيعل من الأمانة و المراد بالأمر الخلافة.

و الروع بالضم القلب أو سواده و قيل الذهن و العقل و أزعجه قلعه عن مكانه و نحاه أي أزاله و لعل الغرض إظهار شناعة هذا الأمر و أنه مما لم يكن يخطر ببال بظاهر الحال فلا ينافي علمه بذلك بإخبار الرسول صلي الله عليه و آله.

پس ترسیدم که اگر اسلام و طرفدارانش را یاری نکنم، رخنه‌ای در آن بینم یا شاهد نابودی آن باشم، که مصیبت آن بر من سخت‌تر از رها کردن حکومت بر شماست، که کالای چند روزه دنیاست و به زودی ایّام آن می‌گذرد چنانکه سراب ناپدید شود، یا چونان پاره‌های ابر که زود پراکنده می‌گردد.پس در میان آن آشوب و غوغا بپا خاستم تا آن که باطل از میان رفت، و دین استقرار یافته، آرام شد .

بخشی از همین نامه است: به خدا سوگند اگر تنها با دشمنان روبرو شوم، در حالی که آنان تمام روی زمین را پر کرده باشند، نه باکی داشته، و نه می‌هراسم.من به گمراهی آنان و هدایت خود که بر آن استوارم، آگاهم، و از طرف پروردگارم به یقین رسیده‌ام، و همانا من برای ملاقات پروردگار مشتاق، و به پاداش او امیدوارم.لکن از این اندوهناکم که بی‌خردان، و تبهکاران این امّت، حکومت را به دست آورند، آنگاه مال خدا را دست به دست بگردانند، و بندگان او را به بردگی کشند، با نیکوکاران در جنگ، و با فاسقان همراه باشند، زیرا از آنان کسی در میان شماست که شراب نوشید و حد بر او جاری شد، و کسی که اسلام را نپذیرفت امّا بناحق بخشش‌هایی به او عطا گردید. اگر اینگونه حوادث نبود شما را بر نمی‌انگیختم، و سرزنشتان نمی‌کردم، و شما را به گرد آوری تشویق نمی‌کردم، و آنگاه که سرباز می‌زدید رهاتان می‌کردم.

آیا نمی‌بینید که مرزهای شما را تصرّف کردند و شهرها را گشودند و دستاوردهای شما را غارت کردند و در میان شهرهای شما آتش جنگ را بر افروختند. برای جهاد با دشمنان کوچ کنید، خدا شما را رحمت کند، در خانه‌های خود نمانید، که به ستم گرفتار، و به خواری دچار خواهید شد، و بهره زندگی شما از همه پست‌تر خواهد بود، و همانا برادر جنگ، بیداری و هوشیاری است، هر آن کس که به خواب رود، دشمن او نخواهد خوابید با درود.

توضیح

این سخن امام علیه السّلام: و مهیمناً: یعنی شاهد بر رسولان که در آخرت گواهی می‌دهد و اصل آن از آمن غیره من الخوف است، زیرا شاهد غیر خود را با شهادتش از خوف ایمن می‌دارد. و گفته‌شده: مراقب است و گفته‌شده: مورد اطمینان است و گفته‌شده: قائم به امور خلق است و گفته‌شده اصل آم مؤیمن است و هاء از همزه تبدیل شده است که وزن مفیعل از أمانت است و منظور از امر خلافت است.

الروع با ضمه قلب یا سواد قلب و گفته‌شده، ذهن و عقل است. أزعجه یعنی او را از جایش جدا کرد. نحّاه یعنی او را زائل کرد و شاید غرض، اظهار زشتی این مرد باشد و اینکه آن از اموری که به ظاهر حال به ذهن خطور نمی‌کند باشد. پس عملش از آن با خبردادن رسول صلّی الله علیه و آله منافات ندارد .

قوله عليه السلام فما راعني قال ابن أبي الحديد تقول للشي‌ء يفجؤك بغتة ما راعني إلا كذا و الروع بالفتح الفزع كأنه يقول ما أفزعني شي‌ء بعد ذلك السكون الذي كان عندي و الثقة التي اطمأننت إليها إلا وقوع ما وقع من انثيال الناس أي انصبابهم من كل وجه كما ينثال التراب علي أبي بكر و الاسم كان مذكورا في كتاب الأشتر صريحا و إنما الناس يكتبونه علي فلان تذمما من ذكر الاسم.

قوله عليه السلام حتي رأيت راجعة الناس أي الطائفة الراجعة من الناس التي قد رجعت عن الإسلام يعني أهل الردة كمسيلمة و سجاح و طليحة بن خويلد.

و يحتمل أن يكون المراد بهم المنافقين المجتمعين علي أبي بكر فإنهم كانوا يغتنمون فتنة تصير سببا لارتدادهم عن الدين رأسا قوله عليه السلام كما يتقشع أي يتفرق و ينكشف.

و تنهنه أي انزجر عن الاضطراب و الحركة و قال الجوهري نهنهت الرجل عن الشي‌ء فتنهنه أي كففته و زجرته فكف و في النهاية طلاع الأرض ذهبا أي ما يملأها حتي يطلع عنها و يسيل و الاستيحاش ضد الاستيناس و هنا كناية عن الخوف آسي أي أحزن مال الله دولا في الصحاح أن دولا جمع دولة بالضم فيهما و في القاموس الدولة انقلاب الزمان و العقبة في المال و يضم أو الضم فيه و الفتح في الحرب أو هما سواء أو الضم في الآخرة و الفتح في الدنيا و الجمع دول مثلثة و في النهاية كان عباد الله خولا أي خدما و عبيدا يعني أنهم يستخدمونهم و يستعبدونهم.

قوله عليه السلام و الصالحين حربا أي عدوا و الفاسقين حزبا أي ناصرا و جندا.

و قال ابن أبي الحديد المراد بمن شرب الخمر الوليد بن عقبة و أما الذي رضخت له علي الإسلام الرضائخ فمعاوية و أبوه و أخوه و حكيم بن حزام

این سخن امام علیه السّلام: «فما راعنی» ابن ابی الحدید گوید: به چیزی‌که ناگهان تو را غافلگیر می‌کند، می‌گویی: ما راعنی إلا کذا. الروع با فتحه یعنی فزع، گویی می‌گوید: چیزی‌که بعد از آن سکونی که نزدم بود و اطمینانی که به آن تکیه کردم، مرا به وحشت نیانداخت، مگر وقوع آنچه‌که از سرازیر شدن مردم از هرجهت رخ داد –چنانکه خاک سرازیر می‌شود- بر ابوبکر و اسم در نامه اشتر، به‌صراحت مذکور است و مردم فقط به‌جهت ناپسند دانستن ذکر اسم، علی فلان می‌نوشتند.

این سخن امام علیه السّلام: «حتی رأیت راجعة الناس» یعنی گروه بازگشت‌کننده از مردم که از اسلام بازگشتند، یعنی اهل ردّه ما مسیلمه، سجاح و طلیحه بن خویلد.

و محتمل است که منظور از آن، منافقان جمع‌شده نزد ابوبکر باشد، گویی که آنها فتنه‌ای که سببی اساسی برای ارتدادشان از دین می‌شود را غنیمت می‌شمارند و این سخن امام علیه السّلام: «کما یتقشع» یعنی پراکنده و آشکار شوند.

تنهنه یعنی از آشفتگی و حرکت خودداری کرد و جوهری گوید: نهنهت الرجل عن الشئ فتنهنه، یعنی او را بازداشتم و مانع شدم، پس خودداری کرد. و در النهایه گوید: طلاع الأرمض ذهباً، یعنی آنچه‌که زمین را پر می‌کند تا از اینکه از آن بالا می‌آید و جاری می‌شود. الاستیحاش: متضاد الاستئناس است و در اینجا کنایه از ترس است. آسی یعنی اندوهگین کرد، «مال الله دولاً» در صحاح آمده است که دولا جمع دولة است با ضمه در هر دو و در قاموس، الدولة یعنی دگرگونی زمانی و سیر نزولی در اموال و مضموم می‌شود یا اینکه ضمه در آن و فتحه در حرب است یا هر دو برابر هستند یا اینکه ضمه در آخرت و فتحه در دنیا است و جمع آن دول با هر سه حرکت است و در النهایه آمده است: کان عبادالله خولا، یعنی خادمان یا غلامان، یعنی آنها، آنان را به خدمت و بردگی می‌گیرند.

و این سخن امام علیه السّلام: «والصالحین حرباً»، یعنی دشمن و «الفاسقین خرباً»، یعنی یاریگر و سرباز.

ابن ابی الحدید گوید: منظور از کسی‌که شراب نوشید، ولید بن عقبه است و کسی‌که به ناحق بخشش‌هایی را بر او عطا شد، معاویه، پدر و برادر او و حکیم بن حزام،

و سهيل بن عمرو و الحارث بن هشام و غيرهم و هم قوم معروفون لأنهم من المؤلفة قلوبهم الذين رغبوا في الإسلام و الطاعة بجمال و شاء دفعت إليهم للأغراض الدنياوية و الطمع و لم يكن إسلامهم عن أصل و يقين.

و قال القطب الراوندي يعني عمرو بن العاص و ليس بصحيح لأن عمرا لم يسلم بعد الفتح و أصحاب الرضائخ كلهم صونعوا عن الإسلام بغنائم حنين و لعمري إن إسلام عمرو كان مدخولا أيضا إلا أنه لم يكن عن رضيخة و إنما كان لمعني آخر و الرضيخة شي‌ء قليل يعطاه الإنسان يصانع به عن أمر يطلب منه كالأجرة انتهي و التأليب التحريض و التأنيب أشد اللوم. و الوني الضعف و الفتور و إلي ممالككم تزوي أي تفيض و لا تثاقلوا بالتشديد و التخفيف معا إشارة إلي قوله تعالي ما لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَي الْأَرْضِ الآية و قال الفيروزآبادي تثاقل عنه تباطأ و القوم لم ينهضوا للنجدة و قد استنهضوا لها و قال في النهاية الخسف النقصان و الهوان و قال أصل البواء اللزوم و أبوء أي أقر و التزم و أرجع. و قال الأرق هو السهر و رجل أرق إذا سهر لعلة فإن كان السهر من عادته قيل أرق بضم الهمزة و الراء و أخو الحرب ملازمه و من نام لم ينم عنه لأن العدو لا يغفل عن عدوه.

«744»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة مِنْ عَهْدٍ لَهُ عليه السلام كَتَبَهُ لِلْأَشْتَرِ النَّخَعِيِّ رَحِمَهُ اللَّهُ لَمَّا وَلَّاهُ عَلَي مِصْرَ وَ أَعْمَالِهَا حِينَ اضْطَرَبَ أَمْرُ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ رَحِمَهُ اللَّهُ وَ هُوَ أَطْوَلُ عَهْدٍ كَتَبَهُ وَ أَجْمَعُهُ لِلْمَحَاسِنِ :

هَذَا مَا أَمَرَ بِهِ عَبْدُ اللَّهِ عَلِيٌّ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ مَالِكَ بْنَ الْحَارِثِ الْأَشْتَرَ فِي عَهْدِهِ إِلَيْهِ حِينَ وَلَّاهُ مِصْرَ جِبَايَةَ خَرَاجِهَا وَ جِهَادَ عَدُوِّهَا وَ اسْتِصْلَاحَ أَهْلِهَا وَ عِمَارَةَ بِلَادِهَا .

أَمَرَهُ بِتَقْوَي اللَّهِ وَ إِيثَارِ طَاعَتِهِ وَ اتِّبَاعِ مَا أَمَرَ بِهِ فِي كِتَابِهِ مِنْ فَرَائِضِهِ وَ سُنَنِهِ

سهیل بن عمرو، حارث بن هشام و غیر اوست که اینان گروهی معروف هستند، زیرا اینان یک‌دلانی هستند که از اسلام و طاعت، روی‌گردان شدند، با شتر و گوسفندی که برای اغراض دنیوی و طمع به آنان داده‌شده و اسلام‌شان از اصل و یقین نبوده‌است.

و قطب راوندی گوید: «مقصودش عمرو بن عاص» است و این صحیح نیست، زیرا عمرو بعد از فتح، اسلام نیاورد و همه اصحاب بخشش‌ها، از غنایم حنین برای اسلام آوردنشان داده شدند. و به جانم سوگند، اسلام عمرو نیز مدخول بود، با این تفاوت که آن برای بخشش نبود و بلکه برای قصد دیگری بود و الرضیخه شئ اندکی است که انسان می‌بخشد و با آن امری که از آن طلب می‌کند را به‌دست می‌آورد، مانند اجر. پایان. التأدیب یعنی تشویق، و التأنیب شدیدترین ملامت است و الدنی یعنی ضعف و سستی. إلی ممالککم تزوی یعنی گرفته‌می‌شود. «و لا تثّاقلوا» هم با تشدید و هم با تخفیف اشاره ای است به این سخن خداوند متعال: «مَا لَکُمْ إِذَا قِیلَ لَکُمُ انفِرُواْ فِی سَبِیلِ اللّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَی الأَرْضِ» {شما را چه شده است که چون به شما گفته می‌شود در راه خدا بسیج‌شوید کندی به خرج می‌دهید} و فیروزآبادی گوید: تثاقل عنه یعنی کندی کرد و تثاقل القوم عنه یعنی برای یاری برنخاستند، درحالی‌که برای آن تحریک شده‌اند. و در النهایه گوید: الخسف یعنی نقص و خواری و گوید: اصل البواء، لزوم است و ابوء یعنی اقرار کرد، عهده‌دار شد و بازگشت. و گوید: الأرق، شب‌زنده‌داری است و رجل أرق، زمانی‌است که شب به‌دلیلی بیدار بماند و اگر شب‌بیداری از عادت او باشد، أرق با ضمه همزه و راء گفته‌می‌شود، و اخو الحرب، یعنی ملازم با جنگ، «و هر آن کس که به خواب رود دشمن او نخواهد خوابید»، زیرا دشمن از دشمن خود غافل نمی‌شود.

روایت 744

نهج البلاغه⁽²⁾: نامه به مالک اشتر، در سال 38 هجری هنگامی که او را به فرمانداری مصر برگزید، آن هنگام که اوضاع محمد بن ابی بکر متزلزل شد، و از طولانی‌ترین نامه‌هاست که زیبایی‌های تمام نامه‌ها را دارد .

بنام خداوند بخشنده و مهربان، این فرمان بنده خدا علی امیر مؤمنان، به مالک اشتر پسر حارث است، در عهدی که با او دارد، هنگامی که او را به فرمانداری مصر بر می‌گزیند تا خراج آن دیار را جمع آورد، و با دشمنانش نبرد کند، کار مردم را اصلاح، و شهرهای مصر را آباد سازد.

او را به ترس از خدا فرمان می‌دهد، و اینکه اطاعت خدا را بر دیگر کارها مقدّم دارد، و آنچه در کتاب خدا آمده، از واجبات و سنّت‌ها را پیروی کند،

1) 744- رواه الشريف الرضي قدس اللّه نفسه في المختار: 53 من باب كتب أمير المؤمنين عليه السلام في نهج البلاغة.

2) . شریف رضی آن را در مختار 53 از بخش نامه های امیر مؤمنان علیه السلام در نهج البلاغه روایت کرد.

الَّتِي لَا يَسْعَدُ أَحَدٌ إِلَّا بِاتِّبَاعِهَا وَ لَا يَشْقَي إِلَّا مَعَ جُحُودِهَا وَ إِضَاعَتِهَا وَ أَنْ يَنْصُرَ اللَّهَ سُبْحَانَهُ بِيَدِهِ وَ قَلْبِهِ وَ لِسَانِهِ فَإِنَّهُ جَلَّ اسْمُهُ قَدْ تَكَفَّلَ بِنَصْرِ مَنْ نَصَرَهُ وَ إِعْزَازِ مَنْ أَعَزَّهُ .

وَ أَمَرَهُ أَنْ يَكْسِرَ مِنْ نَفْسِهِ عِنْدَ الشَّهَوَاتِ ⁽¹⁾وَ يَزَعَهَا عِنْدَ الْجَمَحَاتِ فَإِنَّ النَّفْسَ أَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ اللَّهُ .

ثُمَّ اعْلَمْ يَا مَالِكُ أَنِّي قَدْ وَجَّهْتُكَ إِلَي بِلَادٍ قَدْ جَرَتْ عَلَيْهَا دُوَلٌ قَبْلَكَ مِنْ عَدْلٍ وَ جَوْرٍ وَ أَنَّ النَّاسَ يَنْظُرُونَ مِنْ أُمُورِكَ فِي مِثْلِ الَّذِي مَا كُنْتَ ⁽²⁾تَنْظُرُ فِيهِ مِنْ أُمُورِ الْوُلَاةِ قَبْلَكَ وَ يَقُولُونَ فِيكَ مَا كُنْتَ تَقُولُ فِيهِمْ وَ إِنَّمَا يُسْتَدَلُّ عَلَي الصَّالِحِينَ بِمَا يُجْرِي اللَّهُ لَهُمْ عَلَي أَلْسُنِ عِبَادِهِ فَلْيَكُنْ أَحَبَّ الذَّخَائِرِ إِلَيْكَ ذَخِيرَةُ الْعَمَلِ الصَّالِحِ فَامْلِكْ هَوَاكَ وَ شُحَّ بِنَفْسِكَ عَمَّا لَا يَحِلُّ لَكَ فَإِنَّ الشُّحَّ بِالنَّفْسِ الْإِنْصَافُ مِنْهَا فِيمَا أَحَبَّتْ أَوْ كَرِهَتْ وَ أَشْعِرْ قَلْبَكَ الرَّحْمَةَ لِلرَّعِيَّةِ وَ الْمَحَبَّةَ لَهُمْ وَ اللُّطْفَ بِهِمْ وَ لَا تَكُونَنَّ عَلَيْهِمْ سَبُعاً ضَارِياً تَغْتَنِمْ أَكْلَهُمْ فَإِنَّهُمْ صِنْفَانِ إِمَّا أَخٌ لَكَ فِي الدِّينِ وَ إِمَّا نَظِيرٌ لَكَ فِي الْخَلْقِ ⁽³⁾يَفْرُطُ مِنْهُمُ الزَّلَلُ وَ تَعْرِضُ لَهُمُ الْعِلَلُ وَ يُؤْتَي عَلَي أَيْدِيهِمْ فِي الْعَمْدِ وَ الْخَطَإِ فَأَعْطِهِمْ مِنْ عَفْوِكَ وَ صَفْحِكَ مِثْلَ الَّذِي تُحِبُّ أَنْ يُعْطِيَكَ اللَّهُ مِنْ عَفْوِهِ وَ صَفْحِهِ فَإِنَّكَ فَوْقَهُمْ وَ وَالِي الْأَمْرِ عَلَيْكَ فَوْقَكَ وَ اللَّهُ فَوْقَ مَنْ وَلَّاكَ وَ قَدِ اسْتَكْفَاكَ أَمْرَهُمْ وَ ابْتَلَاكَ بِهِمْ .

وَ لَا تَنْصِبَنَّ نَفْسَكَ لِحَرْبِ اللَّهِ فَإِنَّهُ لَا يَدَيْ لَكَ بِنَقِمَتِهِ وَ لَا غِنَي بِكَ عَنْ عَفْوِهِ وَ رَحْمَتِهِ .

وَ لَا تَنْدَمَنَّ عَلَي عَفْوٍ وَ لَا تَبْجَحَنَّ بِعُقُوبَةٍ وَ لَا تُسْرِعَنَّ إِلَي بَادِرَةٍ وَجَدْتَ عَنْهَا مَنْدُوحَةً وَ لَا تَقُولَنَّ إِنِّي مُؤَمَّرٌ آمُرُ فَأُطَاعُ فَإِنَّ ذَلِكَ إِدْغَالٌ فِي الْقَلْبِ وَ مَنْهَكَةٌ لِلدِّينِ وَ تَقَرُّبٌ مِنَ الْغَيْرِ.

دستوراتی که جز با پیروی آن رستگار نخواهد شد، و جز با نشناختن و ضایع کردن آن جنایتکار نخواهد گردید.به او فرمان می‌دهد که خدا را با دل و دست و زبان یاری کند، زیرا خداوند پیروزی کسی را تضمین کند که او را یاری دهد، و بزرگ دارد آن کس را که او را بزرگ شمارد. و به او فرمان می‌دهد تا نفس خود را از پیروی آرزوها باز دارد، و به هنگام سرکشی رامش کند، که همانا نفس همواره به بدی وا می‌دارد جز آن که خدا رحمت آورد.

پس ای مالک بدان من تو را به سوی شهرهایی فرستادم که پیش از تو دولت‌های عادل یا ستمگری بر آن حکم راندند، و مردم در کارهای تو چنان می‌نگرند که تو در کارهای حاکمان پیش از خود می‌نگری، و در باره تو آن می‌گویند که تو نسبت به زمامداران گذشته می‌گویی، و همانا نیکوکاران را به نام نیکی توان شناخت که خدا از آنان بر زبان بندگانش جاری ساخت.پس نیکوترین اندوخته تو باید اعمال صالح و درست باشد، هوای نفس را در اختیار گیر، و از آنچه حلال نیست خویشتن داری کن، زیرا بخل ورزیدن به نفس خویش، آن است که در آنچه دوست دارد، یا برای او ناخوشایند است، راه انصاف پیمایی. مهربانی با مردم را پوشش دل خویش قرار ده، و با همه دوست و مهربان باش.مبادا هرگز، چونان حیوان شکاری باشی که خوردن آنان را غنیمت دانی، زیرا مردم دو دسته‌اند، دسته‌ای برادر دینی تو، و دسته دیگر همانند تو در آفرینش می‌باشند.اگر گناهی از آنان سر می‌زند یا علّت‌هایی بر آنان عارض می‌شود، یا خواسته و ناخواسته، اشتباهی مرتکب می‌گردند، آنان را ببخشای و بر آنان آسان گیر، آن گونه که دوست داری خدا تو را ببخشاید و بر تو آسان گیرد.همانا تو از آنان برتر، و امام تو از تو برتر، و خدا بر آن کس که تو را فرمانداری مصر داد والاتر است، که انجام امور مردم مصر را به تو واگذارده، و آنان را وسیله آزمودن تو قرار داده است.

هرگز با خدا مستیز، که تو را از کیفر او نجاتی نیست، و از بخشش و رحمت او بی‌نیاز نخواهی بود.

بر بخشش دیگران پشیمان مباش، و از کیفر کردن شادی مکن، و از خشمی که توانی از آن رها گردی شتاب نداشته باش.به مردم نگو، به من فرمان دادند و من نیز فرمان می‌دهم، پس باید اطاعت شود، که این گونه خود بزرگ بینی دل را فاسد، و دین را پژمرده، و موجب زوال نعمت‌هاست.

1) و في نسختين من طبع الحديث من نهج البلاغة: «و أمره أن يكسر نفسه من الشهوات».

2) كذا في متن أصلي، و كتب في هامشه: «في مثل الذي كنت» و لم يشر إلي بدليته.

3) و في بعض النسخ المطبوعة حديثا: «أو نظير لك في الخلق».

وَ إِذَا أَحْدَثَ لَكَ مَا أَنْتَ فِيهِ مِنْ سُلْطَانِكَ أُبَّهَةً أَوْ مَخِيلَةً فَانْظُرْ إِلَي عِظَمِ مُلْكِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ فَوْقَكَ وَ قُدْرَتِهِ مِنْكَ عَلَي مَا لَا تَقْدِرُ عَلَيْهِ مِنْ نَفْسِكَ فَإِنَّ ذَلِكَ يُطَامِنُ إِلَيْكَ مِنْ طِمَاحِكَ وَ يَكُفُّ عَنْكَ مِنْ غَرْبِكَ وَ يَفِي‌ءُ إِلَيْكَ بِمَا عَزَبَ عَنْكَ مِنْ عَقْلِكَ .

إِيَّاكَ وَ مُسَامَاةَ اللَّهِ فِي عَظَمَتِهِ وَ التَّشَبُّهَ بِهِ فِي جَبَرُوتِهِ فَإِنَّ اللَّهَ يُذِلُّ كُلَّ جَبَّارٍ وَ يُهِينُ كُلَّ مُخْتَالٍ .

أَنْصِفِ اللَّهَ وَ أَنْصِفِ النَّاسَ مِنْ نَفْسِكَ وَ مِنْ خَاصَّةِ أَهْلِكَ وَ مَنْ لَكَ فِيهِ هَوًي مِنْ رَعِيَّتِكَ فَإِنَّكَ إِنْ لَا تَفْعَلْ تَظْلِمْ وَ مَنْ ظَلَمَ عِبَادَ اللَّهِ كَانَ اللَّهُ خَصْمَهُ دُونَ عِبَادِهِ وَ مَنْ خَاصَمَهُ اللَّهُ أَدْحَضَ حُجَّتَهُ وَ كَانَ لِلَّهِ حَرْباً حَتَّي يَنْزِعَ وَ يَتُوبَ .

وَ لَيْسَ شَيْ‌ءٌ أَدْعَي إِلَي تَغْيِيرِ نِعْمَةِ اللَّهِ وَ تَعْجِيلِ نَقِمَتِهِ مِنْ إِقَامَةٍ عَلَي ظُلْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَسْمَعُ دَعْوَةَ الْمَظْلُومِينَ وَ هُوَ لِلظَّالِمِينَ بِالْمِرْصَادِ وَ لْيَكُنْ أَحَبَّ الْأُمُورِ إِلَيْكَ أَوْسَطُهَا فِي الْحَقِّ وَ أَعَمُّهَا فِي الْعَدْلِ وَ أَجْمَعُهَا لِرِضَا الرَّعِيَّةِ فَإِنَّ سُخْطَ الْعَامَّةِ يُجْحِفُ بِرِضَي الْخَاصَّةِ وَ إِنَّ سُخْطَ الْخَاصَّةِ يُغْتَفَرُ مَعَ رِضَي الْعَامَّةِ وَ لَيْسَ أَحَدٌ مِنَ الرَّعِيَّةِ أَثْقَلَ عَلَي الْوَالِي مَئُونَةً فِي الرَّخَاءِ وَ أَقَلَّ مَعُونَةً لَهُ فِي الْبَلَاءِ وَ أَكْرَهَ لِلْإِنْصَافِ وَ أَسْأَلَ بِالْإِلْحَافِ وَ أَقَلَّ شُكْراً عِنْدَ الْإِعْطَاءِ وَ أَبْطَأَ عُذْراً عَنِ الْمَنْعِ وَ أَضْعَفَ صَبْراً عِنْدَ مُلِمَّاتِ الدَّهْرِ مِنْ أَهْلِ الْخَاصَّةِ وَ إِنَّمَا عَمُودُ الدِّينِ وَ جِمَاعُ الْمُسْلِمِينَ وَ الْعُدَّةُ لِلْأَعْدَاءِ الْعَامَّةُ مِنَ الْأُمَّةِ فَلْيَكُنْ صِغْوُكَ لَهُمْ وَ مَيْلُكَ مَعَهُمْ .

وَ لْيَكُنْ أَبْعَدَ رَعِيَّتِكَ مِنْكَ وَ أَشْنَأَهُمْ عِنْدَكَ أَطْلَبُهُمْ لِمَعَايِبِ النَّاسِ فَإِنَّ فِي النَّاسِ عُيُوباً الْوَالِي أَحَقُّ مَنْ سَتَرَهَا فَلَا تَكْشِفَنَّ عَمَّا غَابَ عَنْكَ مِنْهَا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ تَطْهِيرُ مَا ظَهَرَ لَكَ وَ اللَّهُ يَحْكُمُ عَلَي مَا غَابَ عَنْكَ فَاسْتُرِ الْعَوْرَةَ مَا اسْتَطَعْتَ يَسْتُرِ اللَّهُ مِنْكَ مَا تُحِبُّ سَتْرَهُ مِنْ رَعِيَّتِكَ .

أَطْلِقْ عَنِ النَّاسِ عُقْدَةَ كُلِّ حِقْدٍ وَ اقْطَعْ عَنْكَ سَبَبَ كُلِّ وِتْرٍ وَ تَغَابَ عَنْ كُلِّ مَا لَا يَضِحُ لَكَ ⁽¹⁾وَ لَا تَعْجَلَنَّ إِلَي تَصْدِيقِ سَاعٍ فَإِنَّ السَّاعِيَ غَاشٌّ وَ إِنْ

و اگر با مقام و قدرتی که داری، دچار تکبّر یا خود بزرگ بینی شدی به بزرگی حکومت پروردگار که برتر از تو است بنگر، که تو را از آن سرکشی نجات می‌دهد، و تند روی تو را فرو می‌نشاند، و عقل و اندیشه‌ات را به جایگاه اصلی باز می‌گرداند. بپرهیز که خود را در بزرگی همانند خداوند پنداری، و در شکوه خداوندی همانند او دانی، زیرا خداوند هر سرکشی را خوار می‌سازد، و هر خودپسندی را بی‌ارزش می‌کند.

با خدا و با مردم، و با خویشاوندان نزدیک، و با افرادی از رعیّت خود که آنان را دوست داری، انصاف را رعایت کن، که اگر چنین نکنی ستم روا داشتی، و کسی که به بندگان خدا ستم روا دارد خدا به جای بندگانش دشمن او خواهد بود، و آن را که خدا دشمن شود، دلیل او را نپذیرد، که با خدا سر جنگ دارد، تا آنگاه که باز گردد، یا توبه کند.

و چیزی چون ستمکاری نعمت خدا را دگرگون نمی‌کند، و کیفر او را نزدیک نمی‌سازد، که خدا دعای ستمدیدگان را می‌شنود و در کمین ستمکاران است. دوست داشتنی‌ترین چیزها در نزد تو، در حق میانه‌ترین، و در عدل فراگیرترین، و در جلب خشنودی مردم گسترده‌ترین باشد، که همانا خشم عمومی مردم، خشنودی خواص -نزدیکان- را از بین می‌برد، امّا خشم خواص را خشنودی همگان بی‌أثر می‌کند.خواصّ جامعه، همواره بار سنگینی را بر حکومت تحمیل می‌کنند زیرا در روزگار سختی یاریشان کمتر، و در اجرای عدالت از همه ناراضی‌تر، و در خواسته‌هایشان پافشارتر، و در عطا و بخشش‌ها کم سپاس‌تر، و به هنگام منع خواسته‌ها دیر عذر پذیرتر، و در برابر مشکلات کم استقامت‌تر می‌باشند.در صورتی که ستون‌های استوار دین، و اجتماعات پرشور مسلمین، و نیروهای ذخیره دفاعی، عموم مردم می‌باشند، پس به آنها گرایش داشته و اشتیاق تو با آنان باشد.

از رعیّت، آنان را که عیب جوترند از خود دور کن، زیرا مردم عیوبی دارند که رهبر امّت در پنهان داشتن آن از همه سزاوارتر است، پس مبادا آنچه بر تو پنهان است آشکار گردانی، و آنچه که هویداست بپوشانی، که داوری در آنچه از تو پنهان است با خدای جهان می‌باشد، پس چندان که می‌توانی زشتی‌ها را بپوشان، تا آن را که دوست داری بر رعیّت پوشیده ماند خدا بر تو بپوشاند.

گره هر کینه‌ای را در مردم بگشای، و رشته هر نوع دشمنی را قطع کن، و از آنچه که در نظر روشن نیست کناره گیر.در تصدیق سخن چین شتاب مکن، زیرا سخن چین

1) و في أصلي بالصاد المهملة.

تَشَبَّهَ بِالنَّاصِحِينَ .

وَ لَا تُدْخِلَنَّ فِي مَشُورَتِكَ بَخِيلًا يَعْدِلُ بِكَ عَنِ الْفَضْلِ وَ يَعِدُكَ الْفَقْرَ وَ لَا جَبَاناً يُضْعِفُكَ عَنِ الْأُمُورِ وَ لَا حَرِيصاً يُزَيِّنُ لَكَ الشَّرَهَ بِالْجَوْرِ فَإِنَّ الْبُخْلَ وَ الْجُبْنَ وَ الْحِرْصَ غَرَائِزُ شَتَّي يَجْمَعُهَا سُوءُ الظَّنِّ بِاللَّهِ .

إِنَّ شَرَّ وُزَرَائِكَ مَنْ كَانَ لِلْأَشْرَارِ قَبْلَكَ وَزِيراً وَ مَنْ شَرِكَهُمْ فِي الْآثَامِ فَلَا يَكُونَنَّ لَكَ بِطَانَةً فَإِنَّهُمْ أَعْوَانُ الأئمة [الْأَثَمَةِ] وَ إِخْوَانُ الظَّلَمَةِ وَ أَنْتَ وَاجِدٌ مِنْهُمْ خَيْرَ الْخَلَفِ مِمَّنْ لَهُ مِثْلُ آرَائِهِمْ وَ نَفَاذِهِمْ وَ لَيْسَ عَلَيْهِ مِثْلُ آصَارِهِمْ وَ أَوْزَارِهِمْ وَ آثَامِهِمْ مِمَّنْ لَمْ يُعَاوِنْ ظَالِماً عَلَي ظُلْمِهِ وَ لَا آثِماً عَلَي إِثْمِهِ أُولَئِكَ أَخَفُّ عَلَيْكَ مَئُونَةً وَ أَحْسَنُ لَكَ مَعُونَةً وَ أَحْنَي عَلَيْكَ عَطْفاً وَ أَقَلُّ لِغَيْرِكَ إِلْفاً فَاتَّخِذْ أُولَئِكَ خَاصَّةً لِخَلَوَاتِكَ وَ حَفَلَاتِكَ ثُمَّ لْيَكُنْ آثَرُهُمْ عِنْدَكَ أَقْوَلَهُمْ بِمُرِّ الْحَقِّ لَكَ وَ أَقَلَّهُمْ مُسَاعَدَةً فِيمَا يَكُونُ مِنْكَ مِمَّا كَرِهَ اللَّهُ لِأَوْلِيَائِهِ وَاقِعاً ذَاكَ مِنْ هَوَاكَ حَيْثُ وَقَعَ .

وَ الْصَقْ بِأَهْلِ الْوَرَعِ وَ الصِّدْقِ ثُمَّ رُضْهُمْ عَلَي أَنْ لَا يُطْرُوكَ وَ لَا يَبْجَحُوكَ بِبَاطِلٍ لَمْ تَفْعَلْهُ فَإِنَّ كَثْرَةَ الْإِطْرَاءِ تُحْدِثُ الزَّهْوَ وَ تُدْنِي مِنَ الْغِرَّةِ ⁽¹⁾

وَ لَا يَكُونَنَّ الْمُحْسِنُ وَ الْمُسِي‌ءُ عِنْدَكَ بِمَنْزِلَةٍ سَوَاءٍ فَإِنَّ فِي ذَلِكَ تَزْهِيداً لِأَهْلِ الْإِحْسَانِ فِي الْإِحْسَانِ وَ تَدْرِيباً لِأَهْلِ الْإِسَاءَةِ عَلَي الْإِسَاءَةِ وَ أَلْزِمْ كُلًّا مِنْهُمْ مَا أَلْزَمَ نَفْسَهُ .

وَ اعْلَمْ أَنَّهُ لَيْسَ شَيْ‌ءٌ بِأَدْعَي إِلَي حُسْنِ ظَنِّ وَالٍ بِرَعِيَّتِهِ مِنْ إِحْسَانِهِ إِلَيْهِمْ وَ تَخْفِيفِهِ الْمَئُونَاتِ عَنْهُمْ وَ تَرْكِ اسْتِكْرَاهِهِ إِيَّاهُمْ عَلَي مَا لَيْسَ لَهُ قِبَلَهُمْ فَلْيَكُنْ مِنْكَ فِي ذَلِكَ أَمْرٌ يَجْتَمِعُ لَكَ بِهِ حُسْنُ الظَّنِّ بِرَعِيَّتِكَ فَإِنَّ حُسْنَ الظَّنِّ يَقْطَعُ عَنْكَ نَصَباً طَوِيلًا وَ إِنَّ أَحَقَّ مَنْ حَسُنَ ظَنُّكَ بِهِ لَمَنْ حَسُنَ بَلَاؤُكَ عِنْدَهُ وَ إِنَّ أَحَقَّ مَنْ سَاءَ ظَنُّكَ بِهِ لَمَنْ سَاءَ بَلَاؤُكَ عِنْدَهُ .

وَ لَا تَنْقُضْ سُنَّةً صَالِحَةً عَمِلَ بِهَا صُدُورُ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ اجْتَمَعَتْ بِهَا الْأُلْفَةُ

گرچه در لباس اندرز دهنده ظاهر می‌شود امّا خیانتکار است. بخیل را در مشورت کردن دخالت نده، که تو را از نیکوکاری باز می‌دارد، و از تنگدستی می‌ترساند.ترسو را در مشورت کردن دخالت نده، که در انجام کارها روحیّه تو را سست می‌کند.حریص را در مشورت کردن دخالت نده، که حرص را با ستمکاری در نظرت زینت می‌دهد.همانا بخل و ترس و حرص، غرائز گوناگونی هستند که ریشه آنها بدگمانی به خدای بزرگ است.

بدترین وزیران تو، کسی است که پیش از تو وزیر بدکاران بوده، و در گناهان آنان شرکت داشته، پس مبادا چنین افرادی محرم راز تو باشند، زیرا که آنان یاوران گناهکاران، و یاری دهندگان ستمکارانند.تو باید جانشینانی بهتر از آنان داشته باشی که قدرت فکری امثال آنها را داشته، امّا گناهان و کردار زشت آنها را نداشته باشند:کسانی که ستمکاری را بر ستمی یاری نکرده، و گناه کاری را در گناهی کمک نرسانده باشند.هزینه این گونه از افراد بر تو سبک‌تر، و یاریشان بهتر، و مهربانیشان بیشتر، و دوستی آنان با غیر تو کمتر است.آنان را از خواص، و دوستان نزدیک، و راز داران خود قرار ده، سپس از میان آنان افرادی را که در حق گویی از همه صریح‌ترند، و در آنچه را که خدا برای دوستانش نمی‌پسندد تو را مدد کار نباشند، انتخاب کن، چه خوشایند تو باشد یا ناخوشایند.

تا می‌توانی با پرهیزکاران و راستگویان بپیوند، و آنان را چنان پرورش ده که تو را فراوان نستایند، و تو را برای اعمال زشتی که انجام نداده‌ای تشویق نکنند، که ستایش بی‌اندازه، خود پسندی می‌آورد، و انسان را به سرکشی وا می‌دارد.هرگز نیکو کار و بدکار در نظرت یکسان نباشند، زیرا نیکوکاران در نیکوکاری بی‌رغبت، و بدکاران در بد کاری تشویق می‌گردند، پس هر کدام از آنان را بر أساس کردارشان پاداش ده.

بدان ای مالک هیچ وسیله‌ای برای جلب اعتماد والی به رعیّت بهتر از نیکوکاری به مردم، و تخفیف مالیات، و عدم اجبار مردم به کاری که دوست ندارند، نمی‌باشد، پس در این راه آنقدر بکوش تا به وفاداری رعیّت، خوشبین شوی، که این خوشبینی رنج طولانی مشکلات را از تو بر می‌دارد، پس به آنان که بیشتر احسان کردی بیشتر خوشبین باش، و به آنان که بد رفتاری کردی بد گمان‌تر باش.

و آداب پسندیده‌ای را که بزرگان این امّت به آن عمل کردند، و ملّت اسلام با آن پیوند خورده،

1) كذا و انظر بيان المصنّف الآتي.

وَ صَلَحَتْ عليه [عَلَيْهَا] الرَّعِيَّةُ وَ لَا تُحْدِثَنَّ سُنَّةً تَضُرُّ بِشَيْ‌ءٍ مِنْ مَاضِي تِلْكَ السُّنَنِ فَيَكُونَ الْأَجْرُ لِمَنْ سَنَّهَا وَ الْوِزْرُ عَلَيْكَ بِمَا نَقَضْتَ مِنْهَا .

وَ أَكْثِرْ مُدَارَسَةَ الْعُلَمَاءِ وَ مُنَاقَشَةَ الْحُكَمَاءِ فِي تَثْبِيتِ مَا صَلَحَ عَلَيْهِ أَمْرُ بِلَادِكَ وَ إِقَامَةِ مَا اسْتَقَامَ بِهِ النَّاسُ قَبْلَكَ .

وَ اعْلَمْ أَنَّ الرَّعِيَّةَ طَبَقَاتٌ لَا يَصْلُحُ بَعْضُهَا إِلَّا بِبَعْضٍ وَ لَا غِنَي بِبَعْضِهَا عَنْ بَعْضٍ فَمِنْهَا جُنُودُ اللَّهِ .

وَ مِنْهَا كُتَّابُ الْعَامَّةِ وَ الْخَاصَّةِ .

وَ مِنْهَا قُضَاةُ الْعَدْلِ .

وَ مِنْهَا عُمَّالُ الْإِنْصَافِ وَ الرِّفْقِ .

وَ مِنْهَا أَهْلُ الْجِزْيَةِ وَ الْخَرَاجِ مِنْ أَهْلِ الذِّمَّةِ وَ مُسْلِمَةِ النَّاسِ .

وَ مِنْهَا التُّجَّارُ وَ أَهْلُ الصِّنَاعَاتِ .

وَ مِنْهَا الطَّبَقَةُ السُّفْلَي مِنْ ذَوِي الْحَاجَةِ وَ الْمَسْكَنَةِ وَ كُلٌّ قَدْ سَمَّي اللَّهُ لَهُ سَهْمَهُ وَ وَضَعَ عَلَي حَدِّهِ وَ فَرِيضَتِهِ فِي كِتَابِهِ أَوْ سُنَّةِ نَبِيِّهِ صلي الله عليه و آله عَهْداً مِنْهُ عِنْدَنَا مَحْفُوظاً .

فَالْجُنُودُ بِإِذْنِ اللَّهِ حُصُونُ الرَّعِيَّةِ وَ زَيْنُ الْوُلَاةِ وَ عِزُّ الدِّينِ وَ سُبُلُ الْأَمْنِ وَ لَيْسَ تَقُومُ الرَّعِيَّةُ إِلَّا بِهِمْ .

ثُمَّ لَا قِوَامَ لِلْجُنُودِ إِلَّا بِمَا يُخْرِجُ اللَّهُ لَهُمْ مِنَ الْخَرَاجِ الَّذِي يَقْوَوْنَ بِهِ عَلَي [فِي] جِهَادِهِمْ ⁽¹⁾عَدُوَّهُمْ وَ يَعْتَمِدُونَ عَلَيْهِ فِيمَا يُصْلِحُهُمْ وَ يَكُونُ مِنْ وَرَاءِ حَاجَتِهِمْ .

ثُمَّ لَا قِوَامَ لِهَذَيْنِ الصِّنْفَيْنِ إِلَّا بِالصِّنْفِ الثَّالِثِ مِنَ الْقُضَاةِ وَ الْعُمَّالِ وَ الْكُتَّابِ لِمَا يُحْكِمُونَ مِنَ الْمَعَاقِدِ وَ يَجْمَعُونَ مِنَ الْمَنَافِعِ وَ يُؤْتَمَنُونَ عَلَيْهِ مِنْ خَوَاصِّ الْأُمُورِ وَ عَوَامِّهَا وَ لَا قِوَامَ لَهُمْ جَمِيعاً إِلَّا بِالتُّجَّارِ وَ ذَوِي الصِّنَاعَاتِ فِيمَا يَجْتَمِعُونَ عَلَيْهِ مِنْ مَرَافِقِهِمْ وَ

و رعیّت با آن اصلاح شدند، بر هم مزن، و آدابی که به سنّت‌های خوب گذشته زیان وارد می‌کند، پدید نیاور، که پاداش برای آورنده سنّت، و کیفر آن برای تو باشد که آنها را در هم شکستی.با دانشمندان، فراوان گفتگو کن، و با حکیمان فراوان بحث کن، که مایه آبادانی و اصلاح شهرها، و برقراری نظم و قانونی است که در گذشته نیز وجود داشت. ای مالک بدان مردم از گروه‌های گوناگونی می‌باشند که اصلاح هر یک جز با دیگری امکان ندارد، و هیچ یک از گروه‌ها از گروه دیگر بی‌نیاز نیست.از آن قشرها، لشکریان خدا، و نویسندگان عمومی و خصوصی، قضات دادگستر، کارگزاران عدل و نظم اجتماعی، جزیه دهندگان، پرداخت کنندگان مالیات، تجّار و بازرگانان، صاحبان صنعت و پیشه‌وران.

و نیز طبقه پایین جامعه، یعنی نیازمندان و مستمندان می‌باشند، که برای هر یک خداوند سهمی مقرّر داشته، و مقدار واجب آن را در قرآن یا سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم تعیین کرده که پیمانی از طرف خداست و نگهداری آن بر ما لازم است. پس سپاهیان به فرمان خدا، پناهگاه استوار رعیّت، و زینت و وقار زمامداران، شکوه دین، و راههای تحقّق امنیّت کشورند.امور مردم جز با سپاهیان استوار نگردد.

و پایداری سپاهیان جز به خراج و مالیات رعیّت انجام نمی‌شود که با آن برای جهاد با دشمن تقویت گردند، و برای اصلاح امور خویش به آن تکیّه کنند، و نیازمندی‌های خود را برطرف سازند.

سپس سپاهیان و مردم، جز با گروه سوم نمی‌توانند پایدار باشند، و آن قضات، و کارگزاران دولت، و نویسندگان حکومتند، که قراردادها و معاملات را استوار می‌کنند، و آنچه به سود مسلمانان است فراهم می‌آورند، و در کارهای عمومی و خصوصی مورد اعتمادند.و گروه‌های یاد شده بدون بازرگانان، و صاحبان صنایع نمی‌توانند دوام بیاورند،

1) كذا في أصلي و في متن ط الحديث من شرح ابن أبي الحديد: «الذي يقوون به علي جهاد عدوهم».

يُقِيمُونَهُ مِنْ أَسْوَاقِهِمْ وَ يَكْفُونَهُمْ مِنَ التَّرَفُّقِ بِأَيْدِيهِمْ مِمَّا لَا يَبْلُغُهُ رِفْقُ غَيْرِهِمْ .

ثُمَّ الطَّبَقَةُ السُّفْلَي مِنْ أَهْلِ الْحَاجَةِ وَ الْمَسْكَنَةِ الَّذِينَ يَحِقُّ رِفْدُهُمْ وَ مَعُونَتُهُمْ وَ فِي اللَّهِ لِكُلٍّ سَعَةٌ وَ لِكُلٍّ عَلَي الْوَالِي حَقٌّ بِقَدْرِ مَا يُصْلِحُهُ وَ لَيْسَ يَخْرُجُ الْوَالِي مِنْ حَقِيقَةِ مَا أَكْرَمَ اللَّهُ تَعَالَي مِنْ ذَلِكَ إِلَّا بِالاهْتِمَامِ وَ الِاسْتِعَانَةِ بِاللَّهِ وَ تَوْطِينِ نَفْسِهِ عَلَي لُزُومِ الْحَقِّ وَ الصَّبْرِ عَلَيْهِ فِيمَا خَفَّ عَلَيْهِ أَوْ ثَقُلَ.

فَوَلِّ مِنْ جُنُودِكَ أَنْصَحَهُمْ فِي نَفْسِكَ لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِإِمَامِكَ [وَ] أَنْقَاهُمْ جَيْباً وَ أَفْضَلَهُمْ حِلْماً مِمَّنْ يُبْطِئُ عَنِ الْغَضَبِ وَ يَسْتَرِيحُ إِلَي الْعُذْرِ وَ يَرْؤُفُ بِالضُّعَفَاءِ وَ يَنْبُو عَلَي الْأَقْوِيَاءِ وَ مِمَّنْ لَا يُثِيرُهُ الْعُنْفُ وَ لَا يَقْعُدُ بِهِ الضَّعْفُ ثُمَّ الْصَقْ بِذَوِي الْمُرُوءَاتِ وَ الْأَحْسَابِ وَ أَهْلِ الْبُيُوتَاتِ الصَّالِحَةِ وَ السَّوَابِقِ الْحَسَنَةِ ثُمَّ أَهْلِ النَّجْدَةِ وَ الشَّجَاعَةِ وَ السَّخَاءِ وَ السَّمَاحَةِ فَإِنَّهُمْ جِمَاعٌ مِنَ الْكَرَمِ وَ شُعَبٌ مِنَ الْعُرْفِ .

ثُمَّ تَفَقَّدْ مِنْ أُمُورِهِمْ مَا يَتَفَقَّدُهُ الْوَالِدَانِ مِنْ وَلَدِهِمَا وَ لَا يَتَفَاقَمَنَّ فِي نَفْسِكَ شَيْ‌ءٌ قَوَّيْتَهُمْ بِهِ وَ لَا تَحْقِرَنَّ لُطْفاً تَعَاهَدْتَهُمْ بِهِ وَ إِنْ قَلَّ فَإِنَّهُ دَاعِيَةٌ لَهُمْ إِلَي بَذْلِ النَّصِيحَةِ لَكَ وَ حُسْنِ الظَّنِّ بِكَ وَ لَا تَدَعْ تَفَقُّدَ لَطِيفِ أُمُورِهِمْ اتِّكَالًا عَلَي جَسِيمِهَا فَإِنَّ لِلْيَسِيرِ مِنْ لُطْفِكَ مَوْضِعاً يَنْتَفِعُونَ بِهِ وَ لِلْجَسِيمِ مَوْقِعاً لَا يَسْتَغْنُونَ عَنْهُ .

وَ لْيَكُنْ آثَرُ رُءُوسِ جُنْدِكَ عِنْدَكَ مَنْ وَاسَاهُمْ فِي مَعُونَتِهِ وَ أَفْضَلَ عَلَيْهِمْ مِنْ جِدَتِهِ بِمَا يَسَعُهُمْ وَ يَسَعُ مَنْ وَرَاءَهُمْ مِنْ خُلُوفِ أَهْلِيهِمْ حَتَّي يَكُونَ هَمُّهُمْ هَمّاً وَاحِداً فِي جِهَادِ الْعَدُوِّ فَإِنَّ عَطْفَكَ عَلَيْهِمْ يَعْطِفُ قُلُوبَهُمْ عَلَيْكَ وَ لَا تَصِحُّ نَصِيحَتُهُمْ إِلَّا بِحِيطَتِهِمْ عَلَي وُلَاةِ أُمُورِهِمْ ⁽¹⁾

«فإن عطفك عليهم يعطف قلوبهم عليك، و إن أفضل قرة عين الولاة استقامه العدل في البلاد و ظهور مودة الرعية. و أنّه لا تظهر مودتهم إلّا بسلامة صدورهم، و لا تصح نصيحتهم إلّا بحيطتهم علي ولاة الأمور ... ».

وَ قِلَّةِ اسْتِثْقَالِ دُوَلِهِمْ وَ تَرْكِ اسْتِبْطَاءِ

زیرا آنان وسائل زندگی را فراهم می‌آورند، و در بازارها عرضه می‌کنند، و بسیاری از وسایل زندگی را با دست می‌سازند که از توان دیگران خارج است.

قشر دیگر، طبقه پایین از نیازمندان و مستمندانند که باید به آنها بخشش و یاری کرد. برای تمام اقشار گوناگون یاد شده، در پیشگاه خدا گشایشی است، و همه آنان به مقداری که امورشان اصلاح شود بر زمامدار، حقّی مشخصّ دارند، و زمامدار از انجام آنچه خدا بر او واجب کرده است نمی‌تواند موفّق باشد جز آن که تلاش فراوان نماید، و از خدا یاری بطلبد، و خود را برای انجام حق آماده سازد، و در همه کارها، آسان باشد یا دشوار، شکیبایی ورزد.

برای فرماندهی سپاه کسی را برگزین که خیرخواهی او برای خدا و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و امام تو بیشتر، و دامن او پاک‌تر، شکیبایی او برتر باشد، از کسانی که دیر به خشم آید، و عذر پذیرتر باشد، و بر ناتوان رحمت آورد، و با قدرتمندان، با قدرت برخورد کند، درشتی او را به تجاوز نکشاند، و ناتوانی او را از حرکت باز ندارد.سپس در نظامیان با خانواده‌های ریشه‌دار، دارای شخصیّت حساب شده، خاندانی پارسا، دارای سوابقی نیکو و درخشان، که دلاور و سلحشور و بخشنده و بلند نظرند، روابط نزدیک بر قرار کن، آنان همه بزرگواری را در خود جمع کرده، و نیکی‌ها را در خود گرد آورده‌اند.

پس در کارهای آنان به گونه‌ای بیندیش که پدری مهربان درباره فرزندش می‌اندیشد، و مبادا آنچه را که آنان را بدان نیرومند می‌کنی در نظرت بزرگ جلوه کند، و نیکوکاری تو نسبت به آنان - هر چند اندک باشد - خوار مپندار، زیرا نیکی، آنان را به خیرخواهی تو خواند، و گمانشان را نسبت به تو نیکو گرداند، و رسیدگی به امور کوچک آنان را به خاطر رسیدگی به کارهای بزرگشان وامگذار، زیرا از نیکی اندک تو سود می‌برند، و به نیکی‌های بزرگ تو بی‌نیاز نیستند.

برگزیده‌ترین فرماندهان سپاه تو، کسی باشد که از همه بیشتر به سربازان کمک رساند، و از امکانات مالی خود بیشتر در اختیارشان گذارد، به اندازه‌ای که خانواده‌هایشان در پشت جبهه، و خودشان در آسایش کامل باشند، تا در نبرد با دشمن، سربازان اسلام تنها به یک چیز بیندیشند.

همانا مهربانی تو نسبت به سربازان، دل‌هایشان را به تو می‌کشاند، و همانا برترین روشنی چشم زمامداران، برقراری عدل در شهرها و آشکار شدن محبّت مردم نسبت به رهبر است، که محبّت دلهای رعیّت جز با پاکی قلب‌ها پدید نمی‌آید، و خیرخواهی آنان زمانی است که با رغبت و شوق پیرامون رهبر را گرفته، و حکومت بار سنگینی را بر دوش رعیّت نگذاشته باشد،

1) و مثله في متن ط الحديث من شرح ابن أبي الحديد، و هاهنا في نسخة الصبحي الصالح زيادة هذا نصها:

انْقِطَاعِ مُدَّتِهِمْ فَافْسَحْ فِي آمَالِهِمْ وَ وَاصِلْ فِي حُسْنِ الثَّنَاءِ عَلَيْهِمْ وَ تَعْدِيدِ مَا أَبْلَي ذَوُو الْبَلَاءِ مِنْهُمْ فَإِنَّ كَثْرَةَ الذِّكْرِ لِحُسْنِ فِعَالِهِمْ تَهُزُّ الشُّجَاعَ وَ تُحَرِّضُ النَّاكِلَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَي .

ثُمَّ اعْرِفْ لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا أَبْلَي وَ لَا تَضُمَّنَّ بَلَاءَ امْرِئٍ إِلَي غَيْرِهِ وَ لَا تُقَصِّرَنَّ بِهِ دُونَ غَايَةِ بَلَائِهِ وَ لَا يَدْعُوَنَّكَ شَرَفُ امْرِئٍ إِلَي أَنْ تُعْظِمَ مِنْ بَلَائِهِ مَا كَانَ صَغِيراً وَ لَا ضَعَةُ امْرِئٍ إِلَي أَنْ تَسْتَصْغِرَ مِنْ بَلَائِهِ مَا كَانَ عَظِيماً .

وَ ارْدُدْ إِلَي اللَّهِ وَ رَسُولِهِ مَا يَظْلَعُكَ مِنَ الْخُطُوبِ وَ يَشْتَبِهُ عَلَيْكَ مِنَ الْأُمُورِ فَقَدْ قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ لِقَوْمٍ أَحَبَّ إِرْشَادَهُمْ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْ‌ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَي اللَّهِ وَ الرَّسُولِ فَالرَّدُّ إِلَي اللَّهِ الْأَخْذُ بِمُحْكَمِ كِتَابِهِ وَ الرَّدُّ إِلَي الرَّسُولِ الْأَخْذُ بِسُنَّتِهِ الْجَامِعَةِ غَيْرِ الْمُفَرِّقَةِ .

ثُمَّ اخْتَرْ لِلْحُكْمِ بَيْنَ النَّاسِ أَفْضَلَ رَعِيَّتِكَ فِي نَفْسِكَ مِمَّنْ لَا تَضِيقُ بِهِ الْأُمُورُ وَ لَا يُمَحِّكُهُ الْخُصُومُ وَ لَا يَتَمَادَي فِي الزَّلَّةِ وَ لَا يَحْصَرُ مِنَ الْفَيْ‌ءِ إِلَي الْحَقِّ إِذَا عَرَفَهُ وَ لَا تُشْرِفُ نَفْسُهُ عَلَي طَمَعٍ وَ لَا يَكْتَفِي بِأَدْنَي فَهْمٍ دُونَ أَقْصَاهُ [وَ] أَوْقَفَهُمْ فِي الشُّبُهَاتِ وَ آخَذَهُمْ بِالْحُجَجِ وَ أَقَلَّهُمْ تَبَرُّماً بِمُرَاجَعَةِ الْخَصْمِ وَ أَصْبَرَهُمْ عَلَي تَكْشِيفِ الْأُمُورِ وَ أَصْرَمَهُمْ عِنْدَ إِيضَاحِ الْحُكْمِ مِمَّنْ لَا يَزْدَهِيهِ إِطْرَاءٌ وَ لَا يَسْتَمِيلُهُ إِغْرَاءٌ وَ أُولَئِكَ قَلِيلٌ ثُمَّ أَكْثِرْ تَعَاهُدَ قَضَائِهِ وَ افْسَحْ لَهُ فِي الْبَذْلِ مَا يُزِيحُ عِلَّتَهُ وَ تَقِلُّ مَعَهُ حَاجَتُهُ إِلَي النَّاسِ وَ أَعْطِهِ مِنَ الْمَنْزِلَةِ لَدَيْكَ مَا لَا يَطْمَعُ فِيهِ غَيْرُهُ مِنْ خَاصَّتِكَ لِيَأْمَنَ بِذَلِكَ اغْتِيَالَ الرِّجَالِ لَهُ عِنْدَكَ فَانْظُرْ فِي ذَلِكَ نَظَراً بَلِيغاً فَإِنَّ هَذَا الدِّينَ قَدْ كَانَ أَسِيراً فِي أَيْدِي الْأَشْرَارِ يُعْمَلُ فِيهِ بِالْهَوَي وَ تُطْلَبُ بِهِ الدُّنْيَا .

ثُمَّ انْظُرْ فِي أُمُورِ عُمَّالِكَ وَ اسْتَعْمِلْهُمْ اخْتِيَاراً وَ لَا تُوَلِّهِمْ مُحَابَاةً وَ أَثَرَةً فَإِنَّهُمَا جِمَاعٌ مِنْ شُعَبِ الْجَوْرِ وَ الْخِيَانَةِ وَ تَوَخَّ مِنْهُمْ أَهْلَ التَّجْرِبَةِ وَ الْحَيَاءِ مِنْ أَهْلِ الْبُيُوتَاتِ الصَّالِحَةِ وَ الْقَدَمِ فِي الْإِسْلَامِ الْمُتَقَدِّمَةِ فَإِنَّهُمْ أَكْرَمُ أَخْلَاقاً وَ أَصَحُّ أَعْرَاضاً وَ أَقَلُّ فِي الْمَطَامِعِ إِشْرَافاً وَ أَبْلَغُ فِي عَوَاقِبِ الْأُمُورِ نَظَراً ثُمَّ أَسْبِغْ عَلَيْهِمُ الْأَرْزَاقَ فَإِنَّ ذَلِكَ قُوَّةٌ لَهُمْ عَلَي اسْتِصْلَاحِ أَنْفُسِهِمْ وَ غِنًي لَهُمْ عَنْ تَنَاوُلِ مَا تَحْتَ أَيْدِيهِمْ

و طولانی شدن مدت زمامداری بر ملّت ناگوار نباشد.پس آرزوهای سپاهیان را بر آور، و همواره از آنان ستایش کن، و کارهای مهمّی که انجام داده‌اند بر شمار، زیرا یادآوری کارهای ارزشمند آنان، شجاعان را بر می‌انگیزاند، و ترسوها را به تلاش وامی‌دارد، انشاء اللّه.

و در یک ارزشیابی دقیق، رنج و زحمات هر یک از آنان را شناسایی کن، و هرگز تلاش و رنج کسی را به حساب دیگری نگذاشته، و ارزش خدمت او را ناچیز مشمار، تا شرافت و بزرگی کسی موجب نگردد که کار کوچکش را بزرگ بشماری، یا گمنامی کسی باعث شود که کار بزرگ او را ناچیز بدانی.مشکلاتی که در احکام نظامیان برای تو پدید می‌آید، و اموری که برای تو شبهه ناکند، به خدا، و رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم باز گردان، زیرا خدا برای مردمی که علاقه داشته هدایتشان کند فرموده است: {ای کسانی که ایمان آورده‌اید خدا را اطاعت کنید و پیامبر و اولیای امر خود را [نیز] اطاعت کنید پس هر گاه در امری [دینی] اختلاف نظر یافتید اگر به خدا و روز بازپسین ایمان دارید آن را به [کتاب] خدا و [سنت] پیامبر [او] عرضه بدارید} پس باز گرداندن چیزی به خدا، یعنی عمل کردن به قرآن، و باز گرداندن به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یعنی عمل کردن به سنّت او که وحدت بخش است، نه عامل پراکندگی.

سپس از میان مردم، برترین فرد نزد خود را برای قضاوت انتخاب کن، کسانی که مراجعه فراوان، آنها را به ستوه نیاورد، و برخورد مخالفان با یکدیگر او را خشمناک نسازد، در اشتباهاتش پافشاری نکند، و بازگشت به حق پس از آگاهی برای او دشوار نباشد، طمع را از دل ریشه کن کند، و در شناخت مطالب با تحقیقی اندک رضایت ندهد، و در شبهات از همه با احتیاطتر عمل کند، و در یافتن دلیل اصرار او از همه بیشتر باشد، و در مراجعه پیاپی شاکیان خسته نشود، در کشف امور از همه شکیباتر، و پس از آشکار شدن حقیقت، در فصل خصومت از همه برنده‌تر باشد، کسی که ستایش فراوان او را فریب ندهد، و چرب زبانی او را منحرف نسازد و چنین کسانی بسیار اندکند.پس از انتخاب قاضی، هر چه بیشتر در قضاوت‌های او بیندیش، و آنقدر به او ببخش که نیازهای او بر طرف گردد، و به مردم نیازمند نباشد، و از نظر مقام و منزلت آنقدر او را گرامی دار که نزدیکان تو، به نفوذ در او طمع نکنند، تا از توطئه آنان در نزد تو در أمان باشد.در دستوراتی که دادم نیک بنگر که همانا این دین در دست بدکاران اسیر گشته بود، که با نام دین به هوا پرستی پرداخته، و دنیای خود را به دست می‌آوردند.

سپس در امور کارمندانت بیندیش، و پس از آزمایش به کارشان بگمار، و با میل شخصی، و بدون مشورت با دیگران آنان را به کارهای مختلف وادار نکن، زیرا نوعی ستمگری و خیانت است. کارگزاران دولتی را از میان مردمی با تجربه و با حیا، از خاندان‌های پاکیزه و با تقوی، که در مسلمانی سابقه درخشانی دارند انتخاب کن، زیرا اخلاق آنان گرامی‌تر، و آبرویشان محفوظتر، و طمع و روزی‌شان کمتر، و آینده نگری آنان بیشتر است. سپس روزی فراوان بر آنان ارزانی دار، که با گرفتن حقوق کافی در اصلاح خود بیشتر می‌کوشند، و با بی‌نیازی، دست به اموال بیت المال نمی‌زنند،

وَ حُجَّةٌ عَلَيْهِمْ إِنْ خَالَفُوا أَمْرَكَ أَوْ ثَلَمُوا أَمَانَتَكَ .

ثُمَّ تَفَقَّدْ أَعْمَالَهُمْ وَ ابْعَثِ الْعُيُونَ مِنْ أَهْلِ الصِّدْقِ وَ الْوَفَاءِ عَلَيْهِمْ فَإِنَّ تَعَاهُدَكَ فِي السِّرِّ لِأُمُورِهِمْ حَدْوَةٌ لَهُمْ عَلَي اسْتِعْمَالِ الْأَمَانَةِ وَ الرِّفْقِ بِالرَّعِيَّةِ .

وَ تَحَفَّظْ مِنَ الْأَعْوَانِ فَإِنْ أَحَدٌ مِنْهُمْ بَسَطَ يَدَهُ إِلَي خِيَانَةٍ اجْتَمَعَتْ بِهَا عَلَيْهِ عِنْدَكَ أَخْبَارُ عُيُونِكَ اكْتَفَيْتَ بِذَلِكَ شَاهِداً فَبَسَطْتَ عَلَيْهِ الْعُقُوبَةَ فِي بَدَنِهِ وَ أَخَذْتَهُ بِمَا أَصَابَ مِنْ عَمَلِهِ ثُمَّ نَصَبْتَهُ بِمَقَامِ الْمَذَلَّةِ وَ وَسَمْتَهُ بِالْخِيَانَةِ وَ قَلَّدْتَهُ عَارَ التُّهَمَةِ .

وَ تَفَقَّدْ أَمْرَ الْخَرَاجِ بِمَا يُصْلِحُ أَهْلَهُ فَإِنَّ فِي صَلَاحِهِ وَ صَلَاحِهِمْ صَلَاحاً لِمَنْ سِوَاهُمْ وَ لَا صَلَاحَ لِمَنْ سِوَاهُمْ إِلَّا بِهِمْ لِأَنَّ النَّاسَ كُلَّهُمْ عِيَالٌ عَلَي الْخَرَاجِ وَ أَهْلِهِ .

وَ لْيَكُنْ نَظَرُكَ فِي عِمَارَةِ الْأَرْضِ أَبْلَغَ مِنْ نَظَرِكَ فِي اسْتِجْلَابِ الْخَرَاجِ لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يُدْرَكُ إِلَّا بِالْعِمَارَةِ وَ مَنْ طَلَبَ الْخَرَاجَ بِغَيْرِ عِمَارَةٍ أَخْرَبَ الْبِلَادَ وَ أَهْلَكَ الْعِبَادَ وَ لَمْ يَسْتَقِمْ أَمْرُهُ إِلَّا قَلِيلًا فَإِنْ شَكَوْا ثِقَلًا أَوْ عِلَّةً أَوِ انْقِطَاعَ شُرْبٍ أَوْ بَالَّةٍ أَوْ إِحَالَةَ أَرْضٍ اغْتَمَرَهَا غَرَقٌ أَوْ أَجْحَفَ بِهَا عَطَشٌ خَفَّفْتَ عَنْهُمْ بِمَا تَرْجُو أَنْ يَصْلُحَ بِهِ أَمْرُهُمْ وَ لَا يَثْقُلَنَّ عَلَيْكَ شَيْ‌ءٌ خَفَّفْتَ بِهِ الْمَئُونَةَ عَنْهُمْ فَإِنَّهُ ذُخْرٌ يَعُودُونَ بِهِ عَلَيْكَ فِي عِمَارَةِ بِلَادِكَ وَ تَزْيِينِ وِلَايَتِكَ مَعَ اسْتِجْلَابِكَ حُسْنَ ثَنَائِهِمْ وَ تَبَجُّحِكَ بِاسْتِفَاضَةِ الْعَدْلِ فِيهِمْ مُعْتَمِداً فَضْلَ قُوَّتِهِمْ بِمَا ذَخَرْتَ عِنْدَهُمْ مِنْ إِجْمَامِكَ لَهُمْ وَ الثِّقَةَ مِنْهُمْ بِمَا عَوَّدْتَهُمْ مِنْ عَدْلِكَ عَلَيْهِمْ وَ رِفْقِكَ بِهِمْ فَرُبَّمَا حَدَثَ مِنَ الْأُمُورِ مَا إِذَا عَوَّلْتَ فِيهِ عَلَيْهِمْ مِنْ بَعْدُ احْتَمَلُوهُ طَيِّبَةً أَنْفُسُهُمْ بِهِ فَإِنَّ الْعُمْرَانَ مُحْتَمِلٌ مَا حَمَّلْتَهُ وَ إِنَّمَا يُؤْتَي خَرَابُ الْأَرْضِ مِنْ إِعْوَازِ أَهْلِهَا وَ إِنَّمَا يُعْوِزُ أَهْلُهَا لِإِشْرَافِ أَنْفُسِ الْوُلَاةِ عَلَي الْجَمْعِ وَ سُوءِ ظَنِّهِمْ بِالْبَقَاءِ وَ قِلَّةِ انْتِفَاعِهِمْ بِالْعِبَرِ .

ثُمَّ انْظُرْ فِي حَالِ كُتَّابِكَ فَوَلِّ عَلَي أُمُورِكَ خَيْرَهُمْ وَ اخْصُصْ رَسَائِلَكَ الَّتِي تُدْخِلُ فِيهَا مَكَايِدَكَ وَ أَسْرَارَكَ بِأَجْمَعِهِمْ لِوُجُودِ صَالِحِ الْأَخْلَاقِ مِمَّنْ لَا تُبْطِرُهُ الْكَرَامَةُ فَيَجْتَرِئَ بِهَا عَلَيْكَ فِي خِلَافٍ لَكَ بِحَضْرَةِ مَلَإٍ وَ لَا تَقْصُرُ بِهِ الْغَفْلَةُ عَنْ إِيرَادِ مُكَاتَبَاتِ عُمِّالِكَ عَلَيْكَ وَ إِصْدَارِ جَوَابَاتِهَا عَلَي الصَّوَابِ عَنْكَ وَ فِيمَا

و اتمام حجّتی است بر آنان اگر فرمانت را نپذیرند یا در امانت تو خیانت کنند. سپس رفتار کارگزاران را بررسی کن، و جاسوسانی راستگو، و وفاپیشه بر آنان بگمار، که مراقبت و بازرسی پنهانی تو از کار آنان، سبب امانت داری، و مهربانی با رعیّت خواهد بود.

و از همکاران نزدیکت سخت مراقبت کن، و اگر یکی از آنان دست به خیانت زد، و گزارش جاسوسان تو هم آن خیانت را تأیید کرد، به همین مقدار گواهی قناعت کرده او را با تازیانه کیفر کن، و آنچه از اموال که در اختیار دارد از او باز پس گیر، سپس او را خوار دار، و خیانتکار بشمار، و طوق بد نامی به گردنش بیفکن.

مالیات و بیت المال را به گونه‌ای وارسی کن که صلاح مالیات دهندگان باشد، زیرا بهبودی مالیات و مالیات دهندگان، عامل اصلاح امور دیگر اقشار جامعه می‌باشد، و تا امور مالیات دهندگان اصلاح نشود کار دیگران نیز سامان نخواهد گرفت زیرا همه مردم نان خور مالیات و مالیات دهندگانند.

باید تلاش تو در آبادانی زمین بیشتر از جمع آوری خراج باشد که خراج جز با آبادانی فراهم نمی‌گردد، و آن کس که بخواهد خراج را بدون آبادانی مزارع به دست آورد، شهرها را خراب، و بندگان خدا را نابود، و حکومتش جز اندک مدّتی دوام نیاورد.پس اگر مردم شکایت کردند، از سنگینی مالیات، یا آفت زدگی، یا خشک شدن آب چشمه‌ها، یا کمی باران، یا خراب شدن زمین در سیلاب‌ها، یا خشکسالی، در گرفتن مالیات به میزانی تخفیف ده تا امورشان سامان گیرد، و هرگز تخفیف دادن در خراج تو را نگران نسازد زیرا آن، اندوخته‌ای است که در آبادانی شهرهای تو، و آراستن ولایت‌های تو نقش دارد، و رعیّت تو را می‌ستایند، و تو از گسترش عدالت میان مردم خشنود خواهی شد، و به افزایش قوّت آنان تکیّه خواهی کرد، بدانچه در نزدشان اندوختی و به آنان بخشیدی، و با گسترش عدالت در بین مردم، و مهربانی با رعیّت، به آنان اطمینان خواهی داشت، آنگاه اگر در آینده کاری پیش آید و به عهده‌شان بگذاری، با شادمانی خواهند پذیرفت، زیرا عمران و آبادی، قدرت تحمّل مردم را زیاد می‌کند.همانا ویرانی زمین به جهت تنگدستی کشاورزان است، و تنگدستی کشاورزان، به جهت غارت اموال از طرف زمامدارانی است که به آینده حکومتشان اعتماد ندارند، و از تاریخ گذشتگان عبرت نمی‌گیرند.

سپس در امور نویسندگان و منشیان به درستی بیندیش، و کارهایت را به بهترین آنان واگذار، و نامه‌های محرمانه، که در بر دارنده سیاست‌ها و اسرار تو است، از میان نویسندگان به کسی اختصاص ده که صالح‌تر از دیگران باشد، کسی که گرامی داشتن، او را به سرکشی و تجاوز نکشاند تا در حضور دیگران با تو مخالفت کند، و در رساندن نامه کار گزارانت به تو، یا رساندن پاسخ‌های تو به آنان کوتاهی نکند، و در آنچه

يَأْخُذُ لَكَ وَ يُعْطِي مِنْكَ وَ لَا يُضْعِفُ عَقْداً اعْتَقَدَهُ لَكَ وَ لَا يَعْجِزُ عَنْ إِطْلَاقِ مَا عُقِدَ عَلَيْكَ وَ لَا يَجْهَلُ مَبْلَغَ قَدْرِ نَفْسِهِ فِي الْأُمُورِ فَإِنَّ الْجَاهِلَ بِقَدْرِ نَفْسِهِ يَكُونُ بِقَدْرِ غَيْرِهِ أَجْهَلَ .

ثُمَّ لَا يَكُنِ اخْتِيَارُكَ إِيَّاهُمْ عَلَي فِرَاسَتِكَ وَ اسْتِنَامَتِكَ وَ حُسْنِ الظَّنِّ مِنْكَ فَإِنَّ الرِّجَالَ يَتَعَرَّضُونَ لِفِرَاسَاتِ الْوُلَاةِ بِتَصَنُّعِهِمْ وَ حُسْنِ خِدْمَتِهِمْ وَ لَيْسَ وَرَاءَ ذَلِكَ مِنَ النَّصِيحَةِ وَ الْأَمَانَةِ شَيْ‌ءٌ وَ لَكِنِ اخْتَبِرْهُمْ بِمَا وُلُّوا لِلصَّالِحِينَ قَبْلَكَ فَاعْمِدْ لِأَحْسَنِهِمْ كَانَ فِي الْعَامَّةِ أَثَراً وَ أَعْرَفِهِمْ بِالْأَمَانَةِ وَجْهاً فَإِنَّ ذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَي نَصِيحَتِكَ لِلَّهِ وَ لِمَنْ وُلِّيتَ أَمْرَهُ .

وَ اجْعَلْ لِرَأْسِ كُلِّ أَمْرٍ مِنْ أُمُورِكَ رَأْساً مِنْهُمْ لَا يَقْهَرُهُ كَبِيرُهَا وَ لَا يَتَشَتَّتُ عَلَيْهِ كَثِيرُهَا وَ مَهْمَا كَانَ فِي كُتَّابِكَ مِنْ عَيْبٍ فَتَغَابَيْتَ عَنْهُ أُلْزِمْتَهُ .

ثُمَّ اسْتَوْصِ بِالتُّجَّارِ وَ ذَوِي الصِّنَاعَاتِ وَ أَوْصِ بِهِمْ خَيْراً الْمُقِيمِ مِنْهُمْ وَ الْمُضْطَرِبِ بِمَالِهِ وَ الْمُتَرَفِّقِ بِبَدَنِهِ فَإِنَّهُمْ مَوَادُّ الْمَنَافِعِ وَ أَسْبَابُ الْمَرَافِقِ وَ جُلَّابُهَا مِنَ الْمَبَاعِدِ وَ الْمَطَارِحِ فِي بَرِّكَ وَ بَحْرِكَ وَ سَهْلِكَ وَ جَبَلِكَ وَ حَيْثُ لَا يَلْتَئِمُ النَّاسُ لِمَوَاضِعِهَا وَ لَا يَجْتَرِءُونَ عَلَيْهَا فَإِنَّهُمْ سِلْمٌ لَا تُخَافُ بَائِقَتُهُ وَ صُلْحٌ لَا تُخْشَي غَائِلَتُهُ .

وَ تَفَقَّدْ أُمُورَهُمْ بِحَضْرَتِكَ وَ فِي حَوَاشِي بِلَادِكَ وَ اعْلَمْ مَعَ ذَلِكَ أَنَّ فِي كَثِيرٍ مِنْهُمْ ضِيقاً فَاحِشاً وَ شُحّاً قَبِيحاً وَ احْتِكَاراً لِلْمَنَافِعِ وَ تَحَكُّماً فِي الْبِيَاعَاتِ وَ ذَلِكَ بَابُ مَضَرَّةٍ لِلْعَامَّةِ وَ عَيْبٌ عَلَي الْوُلَاةِ فَامْنَعْ مِنَ الِاحْتِكَارِ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مَنَعَ مِنْهُ وَ لْيَكُنِ الْبَيْعُ بَيْعاً سَمْحاً بِمَوَازِينِ عَدْلٍ وَ أَسْعَارٍ لَا تُجْحِفُ بِالْفَرِيقَيْنِ مِنَ الْبَائِعِ وَ الْمُبْتَاعِ فَمَنْ قَارَفَ حُكْرَةً بَعْدَ نَهْيِكَ إِيَّاهُ فَنَكِّلْ بِهِ وَ عَاقِبْ فِي غَيْرِ إِسْرَافٍ .

ثُمَّ اللَّهَ اللَّهَ فِي الطَّبَقَةِ السُّفْلَي مِنَ الَّذِينَ لَا حِيلَةَ لَهُمْ مِنَ الْمَسَاكِينِ وَ الْمُحْتَاجِينَ وَ أَهْلِ الْبُؤْسَي وَ الزَّمْنَي فَإِنَّ فِي هَذِهِ الطَّبَقَةِ قَانِعاً وَ مُعْتَرّاً احْفَظِ اللَّهَ مَا اسْتَحْفَظَكَ مِنْ حَقِّهِ فِيهِمْ وَ اجْعَلْ لَهُمْ قِسْماً مِنْ بَيْتِ مَالِكِ وَ قِسْماً مِنْ غَلَّاتِ

برای تو می‌ستاند یا از طرف تو به آنان تحویل می‌دهد، فراموش کار نباشد.و در تنظیم هیچ قراردادی سستی نورزد، و در برهم زدن قراردادی که به زیان توست کوتاهی نکند، و منزلت و قدر خویش را بشناسد، همانا آن که از شناخت قدر خویش عاجز باشد، در شناخت قدر دیگران جاهل‌تر است.

مبادا در گزینش نویسندگان و منشیان، بر تیزهوشی و اطمینان شخصی و خوش باوری خود تکیه نمایی، زیرا افراد زیرک با ظاهر سازی و خوش خدمتی، نظر زمامداران را به خود جلب می‌نمایند، که در پس این ظاهر سازی‌ها، نه خیرخواهی وجود دارد، و نه از امانت داری نشانی یافت می‌شود لکن آنها را با خدماتی که برای زمامداران شایسته و پیشین انجام داده‌اند بیازمای، به کاتبان و نویسندگانی اعتماد داشته باش که در میان مردم آثاری نیکو گذاشته، و به امانت داری از همه مشهورترند، که چنین انتخاب درستی نشان دهنده خیرخواهی تو برای خدا، و مردمی است که حاکم آنانی.

برای هر یک از کارهایت سرپرستی برگزین که بزرگی کار بر او چیرگی نیابد، و فراوانی کار او را در مانده نسازد، و بدان که هر گاه در کار نویسندگان و منشیان تو کمبودی وجود داشته باشد که تو بی‌خبر باشی خطرات آن دامنگیر تو خواهد بود.

سپس سفارش مرا به بازرگانان و صاحبان صنایع بپذیر، و آنها را به نیکوکاری سفارش کن، بازرگانانی که در شهر ساکنند، یا آنان که همواره در سیر و کوچ کردن می‌باشند، و بازرگانانی که با نیروی جسمانی کار می‌کنند، چرا که آنان منابع اصلی منفعت، و پدید آورندگان وسایل زندگی و آسایش، و آوردندگان وسایل زندگی از نقاط دور دست و دشوار می‌باشند، از بیابان‌ها و دریاها، و دشت‌ها و کوهستان‌ها، جاهای سختی که مردم در آن اجتماع نمی‌کنند، یا برای رفتن به آنجاها شجاعت ندارند.بازرگانان مردمی آرامند، و از ستیزه جویی آنان ترسی وجود نخواهد داشت، مردمی آشتی طلبند که فتنه انگیزی ندارند.در کار آنها بیندیش چه در شهری باشند که تو به سر می‌بری، یا در شهرهای دیگر، با توجه به آنچه که تذکر دادم. این را هم بدان که در میان بازرگانان، کسانی هم هستند که تنگ نظر و بد معامله و بخیل و احتکار کننده‌اند، که تنها با زورگویی به سود خود می‌اندیشند.و کالا را به هر قیمتی که می‌خواهند می‌فروشند، که این سود جویی و گران فروشی برای همه افراد جامعه زیانبار، و عیب بزرگی بر زمامدار است.پس، از احتکار کالا جلوگیری کن، که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم از آن جلوگیری می‌کرد، باید خرید و فروش در جامعه اسلامی، به سادگی و با موازین عدالت انجام گیرد، با نرخ‌هایی که بر فروشنده و خریدار زیانی نرساند، کسی که پس از منع تو احتکار کند، او را کیفر ده تا عبرت دیگران شود، امّا در کیفر او اسراف نکن.

سپس خدا را خدا را در خصوص طبقات پایین و محروم جامعه، که هیچ چاره‌ای ندارند، - و عبارتند - از زمین گیران، نیازمندان، گرفتاران، دردمندان.همانا در این طبقه محروم گروهی خویشتن داری کرده، و گروهی به گدایی دست نیاز بر می‌دارند، پس برای خدا پاسدار حقّی باش که خداوند برای این طبقه معیّن فرموده است:بخشی از بیت المال، و بخشی از غلّه‌های

صَوَافِي الْإِسْلَامِ فِي كُلِّ بَلَدٍ فَإِنَّ لِلْأَقْصَي مِنْهُمْ مِثْلَ الَّذِي لِلْأَدْنَي وَ كُلٌّ مَنْ قَدِ اسْتُرْعِيتَ حَقَّهُ فَلَا يَشْغَلَنَّكَ عَنْهُمْ بَطَرٌ فَإِنَّكَ لَا تُعْذَرُ بِتَضْيِيعِ التَّافِهِ لِأَحْكَامِكَ الْكَثِيرَ الْمُهِمَّ فَلَا تُشْخِصْ هَمَّكَ عَنْهُمْ وَ لَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لَهُمْ .

وَ تَفَقَّدْ أُمُورَ مَنْ لَا يَصِلُ إِلَيْكَ مِنْهُمْ مِمَّنْ تَقْتَحِمُهُ الْعُيُونُ وَ تَحْقِرُهُ الرِّجَالُ فَفَرِّغْ لِأُولَئِكَ ثِقَتَكَ مِنْ أَهْلِ الْخَشْيَةِ وَ التَّوَاضُعِ فَلْيَرْفَعْ إِلَيْكَ أُمُورَهُمْ ثُمَّ اعْمَلْ فِيهِمْ بِالْإِعْذَارِ إِلَي اللَّهِ سُبْحَانَهُ يَوْمَ تَلْقَاهُ فَإِنَّ هَؤُلَاءِ مِنْ بَيْنِ الرَّعِيَّةِ أَحْوَجُ إِلَي الْإِنْصَافِ مِنْ غَيْرِهِمْ وَ كُلٌّ فَأَعْذِرْ إِلَي اللَّهِ تَعَالَي فِي تَأْدِيَةِ حَقِّهِ إِلَيْهِ .

وَ تَعَهَّدْ أَهْلَ الْيُتْمِ وَ ذي [ذَوِي] الرِّقَّةِ فِي السِّنِّ مِمَّنْ لَا حِيلَةَ لَهُ وَ لَا يَنْصِبُ لِلْمَسْأَلَةِ نَفْسَهُ وَ ذَلِكَ عَلَي الْوُلَاةِ ثَقِيلٌ وَ الْحَقُّ كُلُّهُ ثَقِيلٌ وَ قَدْ يُخَفِّفُهُ اللَّهُ عَلَي أَقْوَامٍ طَلَبُوا الْعَاقِبَةَ فَصَبَّرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ وَثِقُوا بِصِدْقِ مَوْعُودِ اللَّهِ لَهُمْ .

وَ اجْعَلْ لِذَوِي الْحَاجَاتِ مِنْكَ قِسْماً تُفَرِّغُ لَهُمْ فِيهِ شَخْصَكَ وَ تَجْلِسُ لَهُمْ مَجْلِساً عَامّاً فَتَتَوَاضَعُ فِيهِ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَكَ وَ تُقْعِدُ عَنْهُمْ جُنْدَكَ وَ أَعْوَانَكَ مِنْ أَحْرَاسِكَ وَ شُرَطِكَ حَتَّي يُكَلِّمَكَ مُتَكَلِّمُهُمْ غَيْرَ مُتَعْتَعٍ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ فِي غَيْرِ مَوْطِنٍ لَنْ تُقَدَّسَ أُمَّةٌ لَا يُؤْخَذُ لِلضَّعِيفِ فِيهَا حَقُّهُ مِنَ الْقَوِيِّ غَيْرَ مُتَعْتَعٍ ثُمَّ احْتَمِلِ الْخُرْقَ مِنْهُمْ وَ الْعِيَّ وَ نَحِّ عَنْكَ الضِّيقَ وَ الْأَنَفَ ⁽¹⁾يَبْسُطِ اللَّهُ عَلَيْكَ بِذَلِكَ أَكْنَافَ رَحْمَتِهِ وَ يُوجِبْ لَكَ ثَوَابَ طَاعَتِهِ وَ أَعْطِ مَا أَعْطَيْتَ هَنِيئاً وَ امْنَعْ فِي إِجْمَالٍ وَ إِعْذَارٍ .

ثُمَّ أُمُورٌ مِنْ أُمُورِكَ لَا بُدَّ لَكَ مِنْ مُبَاشَرَتِهَا مِنْهَا إِجَابَةُ عُمَّالِكَ بِمَا يَعْيَا عَنْكَ كُتَّابُكَ .

وَ مِنْهَا إِصْدَارُ حَاجَاتِ النَّاسِ عِنْدَ وُرُودِهَا عَلَيْكَ مِمَّا تَحْرَجُ بِهِ صُدُورُ أَعْوَانِكَ .

وَ امْضِ لِكُلِّ يَوْمٍ عَمَلَهُ فَإِنَّ لِكُلِّ يَوْمٍ مَا فِيهِ وَ اجْعَلْ لِنَفْسِكَ فِيمَا بَيْنَكَ وَ بَيْنَ

زمین‌های غنیمتی اسلام را در هر شهری به طبقات پایین اختصاص ده، زیرا برای دورترین مسلمانان همانند نزدیک‌ترین آنان سهمی مساوی وجود دارد و تو مسئول رعایت آن می‌باشی. مبادا سر مستی حکومت تو را از رسیدگی به آنان باز دارد، که هرگز انجام کارهای فراوان و مهم عذری برای ترک مسئولیّت‌های کوچک‌تر نخواهد بود .

همواره در فکر مشکلات آنان باش، و از آنان روی بر مگردان، به ویژه امور کسانی را از آنان بیشتر رسیدگی کن که از کوچکی به چشم نمی‌آیند و دیگران آنان را کوچک می‌شمارند و کمتر به تو دسترسی دارند.

برای این گروه، از افراد مورد اطمینان خود که خدا ترس و فروتنند فردی را انتخاب کن، تا پیرامونشان تحقیق و مسائل آنان را به تو گزارش کنند.سپس در رفع مشکلاتشان به گونه‌ای عمل کن که در پیشگاه خدا عذری داشته باشی، زیرا این گروه در میان رعیّت بیشتر از دیگران به عدالت نیازمندند، و حق آنان را به گونه‌ای بپرداز که در نزد خدا معذور باشی، از یتیمان خردسال، و پیران سالخورده که راه چاره‌ای ندارند.و دست نیاز بر نمی‌دارند، پیوسته دلجویی کن که مسئولیّتی سنگین بر دوش زمامداران است، اگر چه حق، تمامش سنگین است امّا خدا آن را بر مردمی آسان می‌کند که آخرت می‌طلبند، نفس را به شکیبایی وا می‌دارند، و به وعده‌های پروردگار اطمینان دارند.

پس بخشی از وقت خود را به کسانی اختصاص ده که به تو نیاز دارند، تا شخصا به امور آنان رسیدگی کنی، و در مجلس عمومی با آنان بنشین و در برابر خدایی که تو را آفریده فروتن باش، و سربازان و یاران و نگهبانان خود را از سر راهشان دور کن تا سخنگوی آنان بدون اضطراب در سخن گفتن با تو گفتگو کند، من از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بارها شنیدم که می‌فرمود: ملّتی که حق ناتوانان را از زورمندان، بی اضطراب و بهانه‌ای باز نستاند، رستگار نخواهد شد. پس درشتی و سخنان ناهموار آنان را بر خود هموار کن، و تنگ خویی و خود بزرگ بینی را از خود دور ساز تا خدا درهای رحمت خود را به روی تو بگشاید، و تو را پاداش اطاعت ببخشاید، آنچه به مردم می‌بخشی بر تو گوارا باشد، و اگر چیزی را از کسی باز می‌داری با مهربانی و پوزش خواهی همراه باشد.

بخشی از کارها به گونه‌ای است که خود باید انجام دهی، مانند پاسخ دادن به کارگزاران دولتی، در آنجا که منشیان تو از پاسخ دادن به آنها درمانده‌اند.

و دیگر، بر آوردن نیاز مردم در همان روزی که به تو عرضه می‌دارند، و یارانت در رفع نیاز آنان ناتوانند .

کار هر روز را در همان روز انجام ده، زیرا هر روزی، کاری مخصوص به خود دارد.

نیکوترین وقت‌ها و بهترین ساعات شب و روزت را برای خود و

1) كذا في الأصل المطبوع، وفي متن شرح ابن أبي الحديد، ط الحديث ببيروت: " ونح عنهم الضيق ... ".

اللَّهِ أَفْضَلَ تِلْكَ الْمَوَاقِيتِ وَ أَجْزَلَ تِلْكَ الْأَقْسَامِ وَ إِنْ كَانَتْ كُلُّهَا لِلَّهِ إِذَا صَلَحَتْ فِيهَا النِّيَّةُ وَ سَلِمَتْ مِنْهَا الرَّعِيَّةُ .

وَ لْيَكُنْ فِي خَاصَّةِ مَا تُخْلِصُ لِلَّهِ بِهِ دِينَكَ إِقَامَةُ فَرَائِضِهِ الَّتِي هِيَ لَهُ خَاصَّةً فَأَعْطِ اللَّهَ مِنْ بَدَنِكَ فِي لَيْلِكَ وَ نَهَارِكَ وَ وَفِّ مَا تَقَرَّبْتَ بِهِ إِلَي اللَّهِ مِنْ ذَلِكَ كَامِلًا غَيْرَ مَثْلُومٍ وَ لَا مَنْقُوصٍ بَالِغاً مِنْ بَدَنِكَ مَا بَلَغَ .

وَ إِذَا قُمْتَ فِي صَلَاتِكَ لِلنَّاسِ فَلَا تَكُونَنَّ مُنَفِّراً وَ لَا مُضَيِّعاً فَإِنَّ فِي النَّاسِ مَنْ بِهِ الْعِلَّةُ وَ لَهُ الْحَاجَةُ وَ قَدْ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله حِينَ وَجَّهَنِي إِلَي الْيَمَنِ كَيْفَ أُصَلِّي بِهِمْ فَقَالَ صَلِّ بِهِمْ كَصَلَاةِ أَضْعَفِهِمْ وَ كُنْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً .

وَ أَمَّا بَعْدَ هَذَا فَلَا تُطَوِّلَنَّ احْتِجَابَكَ مِنْ رَعِيَّتِكَ فَإِنَّ احْتِجَابَ الْوُلَاةِ عَنِ الرَّعِيَّةِ شُعْبَةٌ مِنَ الضِّيقِ وَ قِلَّةُ عِلْمٍ بِالْأُمُورِ وَ الِاحْتِجَابُ مِنْهُمْ يَقْطَعُ عَنْهُمْ عِلْمَ مَا احْتَجَبُوا دُونَهُ فَيَصْغُرُ عِنْدَهُمُ الْكَبِيرُ وَ يَعْظُمُ الصَّغِيرُ وَ يَقْبُحُ الْحَسَنُ وَ يَحْسُنُ الْقَبِيحُ وَ يُشَابُ الْحَقُّ بِالْبَاطِلِ .

وَ إِنَّمَا الْوَالِي بَشَرٌ لَا يَعْرِفُ مَا تَوَارَي عَنْهُ النَّاسُ بِهِ مِنَ الْأُمُورِ وَ لَيْسَتْ عَلَي الْحَقِّ سِمَاتٌ يُعْرَفُ بِهَا ضُرُوبُ الصِّدْقِ مِنَ الْكَذِبِ .

وَ إِنَّمَا أَنْتَ أَحَدُ رَجُلَيْنِ إِمَّا امْرُؤٌ سَخَتْ نَفْسُكَ بِالْبَذْلِ فِي الْحَقِّ فَفِيمَ احْتِجَابُكَ مِنْ وَاجِبِ حَقٍّ تُعْطِيهِ أَوْ فِعْلٍ كَرِيمٍ تُسْدِيهِ أَوْ مُبْتَلًي بِالْمَنْعِ فَمَا أَسْرَعَ كَفَّ النَّاسِ عَنْ مَسْأَلَتِكَ إِذَا أَيِسُوا مِنْ بَذْلِكَ مَعَ أَنَّ أَكْثَرَ حَاجَاتِ النَّاسِ إِلَيْكَ مَا لَا مَئُونَةَ فِيهِ عَلَيْكَ مِنْ شَكَاةِ مَظْلِمَةٍ أَوْ طَلَبِ إِنْصَافٍ فِي مُعَامَلَةٍ .

ثُمَّ إِنَّ لِلْوَالِي خَاصَّةً وَ بِطَانَةً فِيهِمُ اسْتِيثَارٌ وَ تَطَاوُلٌ وَ قِلَّةُ إِنْصَافٍ [فِي مُعَامَلَةٍ] فَاحْسِمْ مَادَّةَ أُولَئِكَ بِقَطْعِ أَسْبَابِ تِلْكَ الْأَحْوَالِ ⁽¹⁾

خدای خود انتخاب کن، اگر چه همه وقت برای خداست، اگر نیّت درست و رعیّت در آسایش قرار داشته باشد.

از کارهایی که به خدا اختصاص دارد و باید با اخلاص انجام دهی، انجام واجباتی است که ویژه پروردگار است، پس در بخشی از شب و روز، وجود خود را به پرستش خدا اختصاص ده، و آنچه تو را به خدا نزدیک می‌کند بی‌عیب و نقصانی انجام ده، اگر چه دچار خستگی جسم شوی.هنگامی که نماز به جماعت می‌خوانی، نه با طولانی کردن نماز، مردم را بپراکن و نه آن که آن را تباه سازی، زیرا در میان مردم، بیمار یا صاحب حاجتی وجود دارد.آنگاه که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مرا به یمن می‌فرستاد از او پرسیدم، با مردم چگونه نماز بخوانم فرمود: در حد توان ناتوانان نماز بگذار و بر مؤمنان مهربان باش.

هیچ گاه خود را فراوان از مردم پنهان مدار، که پنهان بودن رهبران، نمونه‌ای از تنگ خویی و کم اطّلاعی در امور جامعه می‌باشد.نهان شدن از رعیّت، زمامداران را از دانستن آنچه بر آنان پوشیده است باز می‌دارد، پس کار بزرگ، اندک، و کار اندک بزرگ جلوه می‌کند، زیبا زشت، و زشت زیبا می‌نماید، و باطل به لباس حق در آید.

همانا زمامدار، آنچه را که مردم از او پوشیده دارند نمی‌داند، و حق را نیز نشانه‌ای نباشد تا با آن راست از دروغ شناخته شود.

و تو به هر حال یکی از آن دو نفر می‌باشی: یا خود را برای جانبازی در راه حق آماده کرده‌ای که در این حال، نسبت به حقّ واجبی که باید بپردازی یا کار نیکی که باید انجام دهی ترسی نداری، پس چرا خود را پنهان می‌داری و یا مردی بخیل و تنگ نظری، که در این صورت نیز مردم چون تو را بنگرند مأیوس شده از درخواست کردن باز مانند.با اینکه بسیاری از نیازمندی‌های مردم رنجی برای تو نخواهد داشت، که شکایت از ستم دارند یا خواستار عدالتند، یا در خرید و فروش خواهان انصافند.

همانا زمامداران را خواص و نزدیکانی است که خود خواه و چپاولگرند، و در معاملات انصاف ندارند، ریشه ستمکاریشان را با بریدن اسباب آن بخشکان،

1) كذا في متن أصلي، و في هامشه: «فاحسم مئونة أولئك ... ».

وَ لَا تُقْطِعَنَّ لِأَحَدٍ مِنْ حَاشِيَتِكَ وَ حَامَّتِكَ قَطِيعَهُ وَ لَا يَطْمَعَنَّ مِنْكَ فِي اعْتِقَادِ عُقْدَةٍ تَضُرُّ بِمَنْ يَلِيهَا مِنَ النَّاسِ فِي شِرْبٍ أَوْ عَمَلٍ مُشْتَرَكٍ يَحْمِلُونَ مَئُونَتَهُ عَلَي غَيْرِهِمْ فَيَكُونَ مَهْنَأُ ذَلِكَ لَهُمْ دُونَكَ وَ عَيْبُهُ عَلَيْكَ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ .

وَ أَلْزِمِ الْحَقَّ مَنْ لَزِمَهُ مِنَ الْقَرِيبِ وَ الْبَعِيدِ وَ كُنْ فِي ذَلِكَ صَابِراً مُحْتَسِباً وَاقِعاً ذَلِكَ مِنْ قَرَابَتِكَ وَ خَاصَّتِكَ حَيْثُ وَقَعَ وَ ابْتَغِ عَاقِبَتَهُ بِمَا يَثْقُلُ عَلَيْكَ مِنْهُ فَإِنَّ مَغَبَّةَ ذَلِكَ مَحْمُودَةٌ .

وَ إِنْ ظَنَّتِ الرَّعِيَّةُ بِكَ حَيْفاً فَأَصْحِرْ لَهُمْ بِعُذْرِكَ وَ اعْدِلْ عَنْكَ ظُنُونَهُمْ بِإِصْحَارِكَ فَإِنَّ فِي ذَلِكَ رِيَاضَةً مِنْكَ لِنَفْسِكَ وَ رِفْقاً بِرَعِيَّتِكَ وَ إِعْذَاراً تَبْلُغُ فِيهِ حَاجَتَكَ ⁽¹⁾مِنْ تَقْوِيمِهِمْ عَلَي الْحَقِّ .

وَ لَا تَدْفَعَنَّ صُلْحاً دَعَاكَ إِلَيْهِ عَدُوُّكَ لِلَّهِ فِيهِ رِضًي فَإِنَّ فِي الصُّلْحِ دَعَةً لِجُنُودِكَ وَ رَاحَةً مِنْ هُمُومِكَ وَ أَمْناً لِبِلَادِكَ وَ لَكِنِ الْحَذَرَ كُلَّ الْحَذَرِ مِنْ عَدُوِّكَ بَعْدَ صُلْحِهِ فَإِنَّ الْعَدُوَّ رُبَّمَا قَارَبَ لِيَتَغَفَّلَ فَخُذْ بِالْحَزْمِ وَ اتَّهِمْ فِي ذَلِكَ حُسْنَ الظَّنِّ .

وَ إِنْ عَقَدْتَ بَيْنَكَ وَ بَيْنَ عَدُوٍّ لَكَ عُقْدَةً أَوْ أَلْبَسْتَهُ مِنْكَ ذِمَّةً فَحُطْ عَهْدَكَ بِالْوَفَاءِ وَ ارْعَ ذِمَّتَكَ بِالْأَمَانَةِ وَ اجْعَلْ نَفْسَكَ جُنَّةً دُونَ مَا أَعْطَيْتَ فَإِنَّهُ لَيْسَ مِنْ فَرَائِضِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ شَيْ‌ءٌ النَّاسُ أَشَدُّ عَلَيْهِ اجْتِمَاعاً مَعَ تَفَرُّقِ أَهْوَائِهِمْ وَ تَشْتِيتِ آرَائِهِمْ مِنْ تَعْظِيمِ الْوَفَاءِ بِالْعُهُودِ وَ قَدْ لَزِمَ ذَلِكَ الْمُشْرِكُونَ فِيمَا بَيْنَهُمْ دُونَ الْمُسْلِمِينَ لِمَا اسْتَوْبَلُوا مِنْ عَوَاقِبِ الْغَدْرِ فَلَا تَغْدِرَنَّ بِذِمَّتِكَ وَ لَا تَخِيسَنَّ بِعَهْدِكَ وَ لَا تَخْتِلَنَّ عَدُوَّكَ فَإِنَّهُ لَا يَجْتَرِئُ عَلَي اللَّهِ إِلَّا جَاهِلٌ شَقِيٌّ وَ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ عَهْدَهُ وَ ذِمَّتَهُ أَمْناً أَفْضَاهُ بَيْنَ الْعِبَادِ بِرَحْمَتِهِ وَ حَرِيماً يَسْكُنُونَ إِلَي مَنَعَتِهِ وَ يَسْتَفِيضُونَ إِلَي جِوَارِهِ فَلَا إِدْغَالَ وَ لَا مُدَالَسَةَ وَ لَا خِدَاعَ فِيهِ .

وَ لَا تَعْقِدْ عَقْداً تُجَوِّزُ فِيهِ الْعِلَلَ وَ لَا تُعَوِّلَنَّ عَلَي لَحْنِ قَوْلٍ بَعْدَ التَّأْكِيدِ وَ التَّوْثِقَةِ

و به هیچ کدام از اطرافیان و خویشاوندانت زمین را واگذار مکن، و به گونه‌ای با آنان رفتار کن که قرار دادی به سودشان منعقد نگردد که به مردم زیان رساند، مانند آبیاری مزارع، یا زراعت مشترک، که هزینه‌های آن را بر دیگران تحمیل کنند، در آن صورت سودش برای آنان، و عیب و ننگش در دنیا و آخرت برای تو خواهد ماند. حق را به صاحب حق، هر کس که باشد، نزدیک یا دور، بپرداز، و در این کار شکیبا باش، و این شکیبایی را به حساب خدا بگذار، گر چه اجرای حق مشکلاتی برای نزدیکانت فراهم آورد، تحمّل سنگینی آن را به یاد قیامت بر خود هموار ساز. و هر گاه رعیّت بر تو بد گمان گردد، عذر خویش را آشکارا با آنان در میان بگذار، و با این کار از بدگمانی نجاتشان ده، که این کار ریاضتی برای خود سازی تو، و مهربانی کردن نسبت به رعیّت است، و این پوزش خواهی تو آنان را به حق وامی‌دارد.

هرگز پیشنهاد صلح از طرف دشمن را که خشنودی خدا در آن است رد مکن، که آسایش رزمندگان، و آرامش فکری تو، و امنیّت کشور در صلح تأمین می‌گردد .

لکن زنهار زنهار از دشمن خود پس از آشتی کردن، زیرا گاهی دشمن نزدیک می‌شود تا غافلگیر کند، پس دور اندیش باش، و خوشبینی خود را متّهم کن. حال اگر پیمانی بین تو و دشمن منعقد گردید، یا در پناه خود او را امان دادی، به عهد خویش وفا دار باش، و بر آنچه بر عهده گرفتی امانت دار باش، و جان خود را سپر پیمان خود گردان، زیرا هیچ یک از واجبات الهی همانند وفای به عهد نیست.

که همه مردم جهان با تمام اختلافاتی که در افکار و تمایلات دارند، در آن اتّفاق نظر داشته باشند.تا آنجا که مشرکین زمان جاهلیّت به عهد و پیمانی که با مسلمانان داشتند وفادار بودند، زیرا که آینده ناگوار پیمان شکنی را آزمودند. پس هرگز پیمان شکن مباش، و در عهد خود خیانت مکن، و دشمن را فریب مده، زیرا کسی جز نادان بدکار، بر خدا گستاخی روا نمی‌دارد، خداوند عهد و پیمانی که با نام او شکل می‌گیرد با رحمت خود مایه آسایش بندگان، و پناهگاه امنی برای پناه آورندگان قرار داده است، تا همگان به حریم أمن آن روی بیاورند. پس فساد، خیانت، فریب، در عهد و پیمان راه ندارد. مبادا قراردادی را امضاء کنی که در آن برای دغلکاری و فریب راه‌هایی وجود دارد، و پس از محکم کاری و دقّت در قرار داد نامه، دست از بهانه جویی بردار،

1) ما بين المعقوفين غير موجود في أصلي و إنّما أخذناه من عدة نسخ من مطبوعات نهج البلاغة.

وَ لَا يَدْعُوَنَّكَ ضِيقُ أَمْرٍ لَزِمَكَ فِيهِ عَهْدُ اللَّهِ إِلَي طَلَبِ انْفِسَاخِهِ بِغَيْرِ الْحَقِّ فَإِنَّ صَبْرَكَ عَلَي ضِيقٍ تَرْجُو انْفِرَاجَهُ وَ فَضْلَ عَاقِبَتِهِ خَيْرٌ مِنْ غَدْرٍ تَخَافُ تَبِعَتَهُ وَ أَنْ تُحِيطَ بِكَ مِنَ اللَّهِ فِيهِ طِلْبَةٌ لَا تَسْتَقِيلُ فِيهَا دُنْيَاكَ وَ لَا آخِرَتَكَ .

إِيَّاكَ وَ الدِّمَاءَ وَ سَفْكَهَا بِغَيْرِ حِلِّهَا فَإِنَّهُ لَيْسَ شَيْ‌ءٌ أَدْعَي لِنَقِمَةٍ وَ لَا أَعْظَمَ لِتَبِعَةٍ وَ لَا أَحْرَي بِزَوَالِ نِعْمَةٍ وَ انْقِطَاعِ مُدَّةٍ مِنْ سَفْكِ الدِّمَاءِ بِغَيْرِ حَقِّهَا وَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مُبْتَدِئٌ بِالْحُكْمِ بَيْنَ الْعِبَادِ فِيمَا تَسَافَكُوا مِنَ الدِّمَاءِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَلَا تُقَوِّيَنَّ سُلْطَانَكَ بِسَفْكِ دَمٍ حَرَامٍ فَإِنَّ ذَلِكَ مِمَّا يُضْعِفُهُ وَ يُوهِنُهُ بَلْ يُزِيلُهُ وَ يَنْقُلُهُ .

وَ لَا عُذْرَ لَكَ عِنْدَ اللَّهِ وَ لَا عِنْدِي فِي قَتْلِ الْعَمْدِ لِأَنَّ فِيهِ قَوَدَ الْبَدَنِ .

وَ إِنِ ابْتُلِيتَ بِخَطَإٍ وَ أَفْرَطَ عَلَيْكَ سَوْطُكَ وَ يَدُكَ بِعُقُوبَةٍ فَإِنَّ فِي الْوَكْزَةِ فَمَا فَوْقَهَا مَقْتَلَةً فَلَا تَطْمَحَنَّ بِكَ نَخْوَةُ سُلْطَانِكَ عَنْ أَنْ تُؤَدِّيَ إِلَي أَوْلِيَاءِ الْمَقْتُولِ حَقَّهُمْ .

وَ إِيَّاكَ وَ الْإِعْجَابَ بِنَفْسِكَ وَ الثِّقَةَ بِمَا يُعْجِبُكَ مِنْهَا وَ حُبَّ الْإِطْرَاءِ فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ أَوْثَقِ فُرَصِ الشَّيْطَانِ فِي نَفْسِهِ لِيَمْحَقَ مَا يَكُونُ مِنْ إِحْسَانِ الْمُحْسِنِ .

وَ إِيَّاكَ وَ الْمَنَّ عَلَي رَعِيَّتِكَ بِإِحْسَانِكَ أَوِ التَّزَيُّدَ فِيمَا كَانَ مِنْ فِعْلِكَ أَوْ أَنْ تَعِدَهُمْ فَتُتْبِعَ مَوْعُودَكَ بِخُلْفِكَ فَإِنَّ الْمَنَّ يُبْطِلُ الْإِحْسَانَ وَ التَّزَيُّدَ يَذْهَبُ بِنُورِ الْحَقِّ وَ الْخُلْفَ يُوجِبُ الْمَقْتَ عِنْدَ اللَّهِ وَ عِنْدَ النَّاسِ قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ إِيَّاكَ وَ الْعَجَلَةَ بِالْأُمُورِ قَبْلَ أَوَانِهَا أَوِ التَّسَاقُطَ فِيهَا عِنْدَ إِمْكَانِهَا أَوِ اللَّجَاجَةَ فِيهَا إِذَا تَنَكَّرَتْ أَوِ الْوَهْنَ عَنْهَا إِذَا اسْتَوْضَحَتْ فَضَعْ كُلَّ أَمْرٍ مَوْضِعَهُ وَ أَوْقِعْ كُلَّ عَمَلٍ مَوقِعَهُ وَ إِيَّاكَ وَ الِاسْتِئْثَارَ بِمَا النَّاسُ فِيهِ أُسْوَةٌ وَ التَّغَابِيَ عَمَّا تُعْنَي بِهِ مِمَّا قَدْ وَضَحَ لِلْعُيُونِ فَإِنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنْكَ لِغَيْرِكَ وَ عَمَّا قَلِيلٍ تَنْكَشِفُ عَنْكَ أَغْطِيَةُ الْأُمُورِ وَ يُنْتَصَفُ مِنْكَ لِلْمَظْلُومِ .

امْلِكْ حَمِيَّةَ أَنْفِكَ وَ سَوْرَةَ حَدِّكَ وَ سَطْوَةَ يَدِكَ وَ غَرْبَ لِسَانِكَ وَ احْتَرِسْ مِنْ كُلِّ ذَلِكَ بِكَفِّ الْبَادِرَةِ وَ تَأْخِيرِ السَّطْوَةِ حَتَّي يَسْكُنَ غَضَبُكَ فَتَمْلِكَ الِاخْتِيَارَ وَ لَنْ

مبادا مشکلات پیمانی که بر عهده‌ات قرار گرفته، و خدا آن را بر گردنت نهاده، تو را به پیمان شکنی وا دارد، زیرا شکیبایی تو در مشکلات پیمان‌ها که امید پیروزی در آینده را به همراه دارد، بهتر از پیمان شکنی است که از کیفر آن می‌ترسی، و در دنیا و آخرت نمی‌توانی پاسخ گوی پیمان شکنی باشی.

از خونریزی بپرهیز، و از خون ناحق پروا کن، که هیچ چیز همانند خون ناحق کیفر الهی را نزدیک مجازات را بزرگ نمی‌کند، و نابودی نعمت‌ها را سرعت نمی‌بخشد و زوال حکومت را نزدیک نمی‌گرداند، و روز قیامت خدای سبحان قبل از رسیدگی اعمال بندگان، نسبت به خون‌های ناحق ریخته شده داوری خواهد کرد، پس با ریختن خونی حرام، حکومت خود را تقویت مکن. زیرا خون ناحق، پایه‌های حکومت را سست، و پست می‌کند و بنیاد آن را بر کنده به دیگری منتقل سازد، و تو، نه در نزد من، و نه در پیشگاه خداوند، عذری در خون ناحق نخواهی داشت چرا که کیفر آن قصاص است و از آن گریزی نیست. اگر به خطا خون کسی ریختی، یا تازیانه یا شمشیر، یا دستت دچار تند روی شد،- که گاه مشتی سبب کشتن کسی می‌گردد، چه رسد به بیش از آن- مبادا غرور قدرت تو را از پرداخت خونبها به بازماندگان مقتول باز دارد.

مبادا هرگز دچار خود پسندی گردی و به خوبی‌های خود اطمینان کنی، و ستایش را دوست داشته باشی، که اینها همه از بهترین فرصت‌های شیطان برای هجوم آوردن به توست، و کردار نیک، نیکوکاران را نابود سازد.

مبادا هرگز با خدمت‌هایی که انجام دادی بر مردم منّت گذاری، یا آنچه را انجام داده‌ای بزرگ بشماری،یا مردم را وعده‌ای داده، سپس خلف وعده نمایی منّت نهادن، پاداش نیکوکاری را از بین می‌برد، و کاری را بزرگ شمردن، نور حق را خاموش گرداند، و خلاف وعده عمل کردن، خشم خدا و مردم را بر می‌انگیزاند که خدای بزرگ فرمود: {نزد خدا سخت ناپسند است که چیزی را بگویید و انجام ندهید}

مبادا هرگز در کاری که وقت آن فرا نرسیده شتاب کنی، یا کاری که وقت آن رسیده سستی ورزی، و یا در چیزی که (حقیقت آن) روشن نیست ستیزه جویی نمایی و یا در کارهای واضح و آشکار کوتاهی کنی تلاش کن تا هر کاری را در جای خود، و در زمان مخصوص به خود، انجام دهی.

مبادا هرگز در آنچه که با مردم مساوی هستی امتیازی خواهی از اموری که بر همه روشن است، غفلت کنی، زیرا به هر حال نسبت به آن در برابر مردم مسئولی، و به زودی پرده از کارها یک سو رود، و انتقام ستمدیده را از تو باز می‌گیرند. باد غرورت، جوشش خشمت، تجاوز دستت، تندی زبانت را در اختیار خود گیر، و با پرهیز از شتابزدگی، و فروخوردن خشم، خود را آرامش ده تا خشم فرو نشیند و اختیار نفس در دست تو باشد.

تَحْكُمَ ذَلِكَ مِنْ نَفْسِكَ حَتَّي تُكْثِرَ هُمُومَكَ بِذِكْرِ الْمَعَادِ إِلَي رَبِّكَ .

وَ الْوَاجِبُ عَلَيْكَ أَنْ تَتَذَكَّرَ مَا مَضَي لِمَنْ تَقَدَّمَكَ مِنْ حُكُومَةٍ عَادِلَةٍ أَوْ سُنَّةٍ فَاضِلَةٍ أَوْ أَثَرٍ عَنْ نَبِيِّنَا صلي الله عليه و آله أَوْ فَرِيضَةٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ فَتَقْتَدِيَ بِمَا شَاهَدْتَ مِمَّا عَمِلْنَا بِهِ فِيهَا وَ تَجْتَهِدَ لِنَفْسِكَ فِي اتِّبَاعِ مَا عَهِدْتُ إِلَيْكَ فِي عَهْدِي هَذَا وَ اسْتَوْثَقْتُ بِهِ مِنَ الْحُجَّةِ لِنَفْسِي عَلَيْكَ لِكَيْ لَا تَكُونَ لَكَ عِلَّةٌ عِنْدَ تَسَرُّعِ نَفْسِكَ إِلَي هَوَاهَا .

وَ مِنْ هَذَا الْعَهْدِ وَ هُوَ آخِرُهُ ⁽¹⁾

وَ أَنَا أَسْأَلُ اللَّهَ تَعَالَي بِسَعَةِ رَحْمَتِهِ وَ عَظِيمِ قُدْرَتِهِ عَلَي إِعْطَاءِ كُلِّ رَغْبَةٍ أَنْ يُوَفِّقَنِي وَ إِيَّاكَ لِمَا فِيهِ رِضَاهُ مِنَ الْإِقَامَةِ عَلَي الْعُذْرِ الْوَاضِحِ إِلَيْهِ وَ إِلَي خَلْقِهِ مَعَ حُسْنِ الثَّنَاءِ فِي الْعِبَادِ وَ جَمِيلِ الْأَثَرِ فِي الْبِلَادِ وَ إِتْمَامِ النِّعْمَةِ وَ تَضْعِيفِ الْكَرَامَةِ وَ أَنْ يَخْتِمَ لِي وَ لَكَ بِالسَّعَادَةِ وَ الشَّهَادَةِ إِنَّا إِلَيْهِ رَاغِبُونَ وَ السَّلَامُ عَلَي رَسُولِهِ وَ آلِهِ كَثِيراً وَ سَلَّمَ تَسْلِيماً ⁽²⁾

و في ط بيروت من شرح ابن ميثم: «و السلام علي رسول اللّه صلّي اللّه و عليه و آله و سلم الطيبين الطاهرين و سلم تسليما كثيرا».

تبيين

قال الجوهري قال الكسائي جَبَبْتُ الماءَ في الحوض و جَبَوْتُهُ أي جمعته و جَبَيْتُ الخراجَ جِبَايةً و جَبَوْتُهُ جِبَاوَةً و لا يهمز و أصله الهمز.

و قال الفيروزآبادي في القاموس جبا الخراج كسعي و رمي جبوة و جباء و جباوة جمعه و جباية بكسرهن انتهي.

و قال الكيدري الجبوة بالفتح للمرة و بالكسر للهيئة و النصب علي البدلية أو علي أنه مفعول لقوله ولاه و لعل المراد بالخراج هنا كل ما يأخذه الوالي.

و تو بر نفس مسلّط نخواهی شد مگر با یاد فراوان قیامت، و بازگشت به سوی خدا. آنچه بر تو لازم است آن که حکومت‌های دادگستر پیشین، سنّت‌های با ارزش گذشتگان، روش‌های پسندیده رفتگان، و آثار پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و واجباتی که در کتاب خداست، را همواره به یاد آوری، و به آنچه ما عمل کرده‌ایم پیروی کنی، و برای پیروی از فرامین این عهد نامه‌ای که برای تو نوشته‌ام، و با آن حجّت را بر تو تمام کرده‌ام، تلاش کن، زیرا اگر نفس سرکشی کرد و بر تو چیره شد عذری نزد من نداشته باشی. از خداوند بزرگ، با رحمت گسترده، و قدرت برترش در انجام تمام خواسته‌ها، درخواست می‌کنیم که به آنچه موجب خشنودی اوست ما و تو را موفّق فرماید، که نزد او و خلق او، دارای عذری روشن باشیم، برخوردار از ستایش بندگان، یادگار نیک در شهرها، رسیدن به همه نعمت‌ها، و کرامت‌ها بوده، و اینکه پایان عمر من و تو را به شهادت و رستگاری ختم فرماید، که همانا ما به سوی او باز می‌گردیم. با درود به پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و اهل بیت پاکیزه و پاک او، درودی فراوان و پیوسته. با درود .

توضیح

جوهری گوید: کسایی گوید: جبیت الماء فی الحوض و جبوته، یعنی جمع کردم و جبیت الخراج جبایة و جبوته جباوةً، بدون همزه و اصل آن همزه است.

و فیروزآبادی در قاموس گوید: جبا الخراج بر وزن سمی و رمی جبوةً و جباء و جباوةً یعنی مالیات را جمع‌آوری کرد و جبایةً که همگی با کسره است. پایان.

کیدری گوید: الجبوة با فتحه مصدر مرّه و با کسره مصدر هیأت است و نصب بنا بر بدل بودن یا مفعول له بودن برای «ولاه» است و شاید منظور از خراج در اینجا، هرآن‌چیزی باشد که والی می‌گیرد.

1) و هذه الجملة: «و من هذا العهد و هو آخره» لا توجد في بعض نسخ نهج البلاغة.

2) و في النسخة المطبوعة ببيروت من شرح ابن أبي الحديد: «و السلام علي رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله الطيبين الطاهرين».

قوله عليه السلام و أن ينصر الله سبحانه بيده كالجهاد بالسيف و ضرب من احتاج إليه في النهي عن المنكر مثلا.

و المراد من قوله بقلبه في الاعتقادات و الإنكار القلبي للآتي بالمنكرات و العزم علي إجراء الأحكام و العبادات.

و تكفله سبحانه بقوله وَ لَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ و أمثالها.

و الكسر من النفس كناية عن كفها عن بعض ما تشتهيه و قال الجوهري وزعته أزعه كففته فاتزع هو أي كف و قال جمح الفرس إذا اعتز فارسه و غلبه و الجموح من الرجال الذي يركب هواه فلا يمكن رده و جمح أي أسرع قال أبو عبيد في قوله تعالي لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَ هُمْ يَجْمَحُونَ أي يسرعون و قال الدولة بالفتح في الحرب يقال كانت لنا عليهم الدولة و بالضم المال يقال صار الفي‌ء دولة بينهم يتداولونه يكون مرة لهذا و مرة لهذا و الجمع دولات و دول و قال بعضهم كلتاهما تكون في الحرب و المال.

قوله عليه السلام إن الناس ينظرون أي كما كنت تمدح قوما من الولاة و تذم قوما كذلك من يسمع أخبارك يمدحك بأفعالك الحسنة و يذمك بأعمالك القبيحة فاحذر أن تكون ممن عاب و يذم.

قوله عليه السلام ذخيرة العمل الصالح في بعض النسخ برفع ذخيرة و الإضافة و في بعضها بالنصب علي التمييز و رفع العمل الصالح.

قوله عليه السلام فيما أحببت و كرهت أي عند الشهوة و الغضب أو في الأفعال و التروك.

قوله عليه السلام و أشعر قلبك الرحمة أي اجعلها شعاره و اللطف بهم في بعض النسخ بالتحريك و هو الإسلام من لطف كنصر لطفا بالضم إذا رفق و دنا قال الجوهري ضري الكلب بالصيد ضراوة أي تعود و كلب ضار و كلبة ضارية و أضراه صاحبه أي عوده و أضراه به أيضا أي أغراه و إما نظير لك أي إنسان مثلك يفرط منهم الزلل أي ليسوا معصومين يقال

و این سخن امام علیه السّلام: «و خدا را با دست یاری کند» مانند جهاد با شمشیر و کسی‌که در نهی‌کردن از منکر به او نیاز دارد را به‌عنوان مثال آورده‌است.

و منظور از این سخن او «با دلش» در اعتقادات است و انکار قلبی برای انجام‌دهنده منکرات، و عزم بر اجرای احکام و عبادات است.

و خداوند سبحان با این کلامش: «وَلَیَنصُرَنَّ اللَّهُ مَن یَنصُرُهُ» {و قطعا خدا به کسی که [دین] او را یاری میکند یاری میدهد} و امثال آن او را تأمین می‌کند.

والکسر من النفس کنایه از بازداشتن نفس از برخی ا آنچه‌که به آن تمایل دارد، است و جوهری گوید: وزعته أزعه یعنی او را بازداشتم، پس او اتّزع یعنی خودداری کرد. و گوید: جمح الفرس زمانی‌است که سوارکار اسب، نیرو بگیرد و بر او غلبه یابد و جموح از مردان کسی‌است که بر مرکب امیال خود سوار می‌شود و رد آن ممکن نیست و جمح یعنی شتاب کرد. ابوعبید درباره این سخن خداوند متعال گوید: «لَّوَلَّوْاْ إِلَیْهِ وَهُمْ یَجْمَحُونَ» {شتابزده به سوی آن روی می‌آوردند} و گوید: الدولة با فتحه درباره جنگ است گفته‌می‌شود: ما بر آنان دولت داشتیم و با ضمه مال است، گفته‌می‌شود: صار الفئ دولة بینهم، یعنی غنیمت را بین خود می‌چرخاندند، یک‌مرتبه برای این بود و بار دیگر برای او، و جمع آن دولات و دول است و برخی گویند: هر دو آنها درباره جنگ و مال است .

این سخن امام علیه السّلام: «إن الناس ینظرون»، یعنی چنانکه تو گروهی از والیان را مدح و گروهی را نکوهش می‌کردی، کسی‌که اخبار تو را بشنود نیز چنین است، با اعمال نیکت تو را مدح و با اعمال ناپسندت تو را نکوهش می‌کند، پس برحذر باش از کسانی نباشی که نکوهش می‌کند و مذمت می‌شود. و این سخن امام علیه السّلام: «ذخیرة العمل الصالح»، در بعضی نسخه‌ها با رفع «ذخیرة» و اضافه و در برخی دیگر با نصب بنا بر تمییز بودن و رفع «العمل الصالح» آمده است. و این سخن امام علیه السّلام: «فیما أحببت و کرهت» یعنی به‌هنگام شهوت و خشم یا در اعمال و ترک کردن‌ها.

و این سخن امام علیه السّلام: «و أشعر قلبک الرحمة» یعنی رحمت را جامه قلبت قرار بده. «واللطف بهم» در بعضی نسخه‌ها با حرکت آمده است که اسم از لطف لطفاً بر وزن نصر است و زمانی‌که به‌معنی نرم شد و نزدیک شد باشد، با ضمه است. جوهری گوید: ضری الکلب بالصید ضراوة، یعنی سگ به شکار عادت کرد و کلب ضار و کلبة ضاریة و أضراه صاحبه یعنی او را عادت داد و أضراه به نیز به‌معنی او را تحریک کرد، است. «و إمّا نظیر لک» یعنی انسانی مانند تو. «یفرط منهم الزلل»، یعنی معصوم نیستند،

فرط إليه منه قول أي سبق و العلل الأمراض المعنوية أي أسباب المعاصي و دواعيها.

قوله عليه السلام و يؤتي علي أيديهم قال ابن أبي الحديد هذا مثل قولك يؤخذ علي أيديهم أي يؤدبون و يمنعون يقال خذ علي يد هذا السفيه و قد حجر الحاكم علي فلان و أخذ علي يده.

و قال ابن ميثم كناية عن كونهم غير معصومين بل هم ممن يؤتون من قبل العمد و الخطإ و تأتي علي أيديهم أوامر الولاة و المؤاخذات فيما يقع منهم من عمد أو خطإ انتهي.

و أقول إن الفعل في قوله يؤتي في بعض النسخ بصيغة الخطاب و في بعضها بصيغة الغيبة فعلي الأول يحتمل أن يكون الغرض بيان احتياجه إليهم و تضرره من ناحيتهم أي تهلك بسبب ما يجري علي أيديهم عمدا أو خطأ من قولهم أتي عليه الدهر أي أهلكه و قولهم أتي من جهة كذا إذا أتاه الضرر من تلك الجهة.

و علي الثاني الظرف قائم مقام الفاعل أي يهلك الحكام و الولاة أيديهم كناية عن منعهم عن التصرفات و مؤاخذتهم بما عملته أيديهم فيرجع إلي بعض ما مر و يمكن أن يكون القائم مقام الفاعل الضمير الراجع إلي الوالي بقرينة المقام فيئول إلي ما أفادته النسخة الأخري.

أو المعني أنهم و ربما صدر منهم بعض القبائح بإضلال غيرهم فكأنه جري فعل المضل بأيديهم فهم مستحقون للصفح عنهم.

قوله عليه السلام و قد استكفاك الضمير المرفوع راجع إلي الله و إلي الموصول في من ولاك أي طلب منك كفاية أمورهم و امتحنك بهم.

و نصب النفس لحرب الله كناية عن مبارزته إياه بالمعاصي.

قوله عليه السلام لا يدي لك قال ابن أبي الحديد اللام مقحمة و المراد

گفته می‌شود: فرط إلیه منه قول یعنی سخنی از او به‌سوی او پیشی گرفت و الملل بیماری‌های روحی است یعنی اسباب و علل معصیت ها.

این سخن امام علیه السّلام: «و یؤتی علی أیدیهم»، ابن ابی الحدید گوید: این مانند این سخن توست: یؤخذ علی أیدیهم، یعنی ادب می‌شوند و منع می‌شوند، گفته می‌شود: حذر علی ید هذا السفیه و قد حجر الحاکم علی فلان و أخذ علی یده.

و ابن میثم گوید: کنایه‌ای است از غیر معصوم بودن آنان، بلکه آنها از کسانی هستند که از روی عمد و خطا انجام می‌دهند و اوامر والیان و مؤاخذه در آنچه که از روی عمد یا خطا از آنان سر می‌زند، به دست آنان انجام می‌گیرد. پایان.

و می گویم: فعل در این سخن امام علیه السّلام، «یؤتی» در بعضی نسخه‌ها به صیغه خطاب و در بعضی از آنها با صیغه غایب آمده است و بر اساس مورد اول محتمل است که غرض، بیان احتیاج او به آنان و ضررش از جانب آنان باشد، یعنی به‌سبب آنچه‌که به عمد یا اشتباه به دست آنان صورت می‌پذیرد، هلاک می‌شود که برگرفته از این سخن آنان است: أتی علیه الدهر، یعنی روزگار او را هلاک کرد، و این سخن آنان: أتی من جهة کذا زمانی‌که ضرر از آن‌جهت بر او وارد شود.

و بر اساس مورد دوم، ظرف جانشین فاعل است، یعنی حاکم هلاک می‌شود و الولاة ایدیهم کنایه از منع آنها از تصرف و مؤاخذه آنان به سبب آنچه‌که دستانشان مرتکب شد، می‌باشد. پس به بخشی از آنچه‌که بیان شد، باز می‌گردد و ممکن است که به قرینه مقام جانشین فاعل، ضمیر مربوط به والی باشد، پس به آنچه‌که نسخه دیگر افاده کرد، باز می‌گردد.

یا معنا این است که چه بسا با گمراه‌کردن سایرین، برخی از زشتی‌ها از آنان سرزده است، پس گویی، عمل گمراه با دست آنان صورت گرفته است، پس آنها مستحق بخشش از آنان هستند.

و این سخن امام علیه السّلام: «و قد استکفاک» ضمیر مرفوع به الله یا به موصول موجود در «من ولّاک» باز می‌گردد، یعنی کفایت امور آنان را از تو طلب کرد و تو را به‌وسیله آنان امتحان کرد. و نصب النفس لحرب الله، کنایه از مبارزه او با وی به وسیله معصیت‌هاست. و این سخن امام علیه السّلام: «لایدی لک» ابن ابی الحدید گوید: لام مقحمه است و قصد

الإضافة و نحوه قوله لا أبا لك.

و قال ابن ميثم و حذف النون من يدين لمضارعته المضاف و قيل لكثرة الاستعمال.

و قال ابن الأثير في حرف الياء في مادة يد من النهاية فيه قد أخرجت عبادا لي لا يدان لأحد بقتالهم أي لا قدرة و لا طاقة يقال ما لي بهذا الأمر يد و لا يدان لأن المباشر و الدفاع إنما يكون باليد فكان يديه معدومتان لعجزه عن دفعه.

و في بعض النسخ لا يدا لك.

و قال الجوهري البجح الفرح و قال البادرة الحدة و بدرت منه بوادر غضب أي خطإ و سقطات عند ما احتد و البادرة البديهة و المندوحة السعة و التأمير تولية الإمارة يقال هو أمير مؤمر و الإدغال إدخال الفساد و منهكة أي ضعف و سقم و قال الجزري فيه من يكفر الله يلقي الغير أي تغير الحال و انتقالها عن الصلاح إلي الفساد و الغير الاسم من قولك غيرت الشي‌ء فتغير و قال الأبهة العظمة و المخيلة الكبر و قال الفيروزآبادي طامن الأمر سكن و قال الطماح ككتاب النشوز و الجماح و قوله إليك متعلق بقوله يطامن علي تضمين معني القبض أو الجذب و من للتبعيض.

و قال الكيدري ضمّن يطامن معني يردّ فلذا عداه بإلي أي يرد إليك سورة غضبك و اعتلائك و لا يخليها تتجاوز عنك إلي غيرك و قيل إن إلي يتعلق بطماحك و هو من قولهم طمح بصره إلي الشي‌ء أي ارتفع أي يسكن ذلك بعض نظرك نفسك بعين العجب و الكبرياء و الغرب بالفتح الحدة و بالكسر البعد و يفي‌ء إليك أي يرجع إليك بما بعد عنك من عقلك و المساماة مفاعلة من السمو و هو العلو.

قوله عليه السلام أنصف الله أي بالقيام بما فرض عليك و أنصف الناس بالقيام بحقوقهم و معاملتهم بالعدل دون عباده أي فقط

اضافه کردن است و لا أباً لک مانند آن است.

و ابن میثم گوید: و نون از یدین به‌جهت مشابهتش به مضاف و گفته‌شده به‌جهت کثرت استعمال حذف شده است.

و ابن اثیر در حرف یاء در ماده «ید» از النهایه گوید: در آن آمده است: «قد أخرجت عباداً لی لا یدان لأحد بقتالهم» یعنی قدرت و توانی نیست. گفته می‌شود: ما لی بهذا الأمر ید و لا یدان، زیرا اقدام و دفاع فقط با دست است، پس گویی به‌جهت ناتوانی‌اش از دفع آن، دو دستش وجود ندارد و در بعضی نسخه‌ها «لا یدا لک» آمده است.

جوهری گوید: البجح شادی است و گوید: البادرة یعنی شدت و بدرت منه بوادر غضب یعنی خطا کرد و بدرت سقطات زمانی است که خشمگین شود، البادره یعنی بدیهه، المندورة یعنی فراخی، التأمیر یعنی واگذاری امارت و گفته‌می‌شود: هو امیر مؤمّر، و الادغال، یعنی واردکردن فساد و منهکة یعنی ضعف و بیماری. و جزری گوید: در آن آمده است: «من یکفر الله یلقی الغیر» یعنی تغییر حال و دگرگونی آن از صلاح به فساد و الغیر، اسم از این سخن توست. غیّرت الشئ متغیّر و گوید: الأبهّة یعنی عظمت و المخیلة یعنی کبر و فیروزآبادی گوید: طامن الأمر یعنی ساکن شد و الطماح بر وزن کتاب یعنی ناسازگاری و تمرد و این سخن او «إلیک» متعلق به «یطامن» است. بنابر تضمین معنای رفتن یا جذب‌کردن و «من» تبعیضیه است.

کیدری گوید: «یطامن» معنای یردّ را در خود دارد، لذا آن را با إلی متعدی کرده است، یعنی تندی خشم تو و اعتلای تو را به سوی تو باز می گرداند و اجازه نمی دهد از تو به غیر تو تجاوز کند. و گوید: «إلی» متعلق به «بطماحک» است و این برگرفته از این سخن است: طمح ببصره إلی الشئ، یعنی نگاهش به‌سوی آن بالا رفت، یعنی بخشی از نگاهت به خودت با دیده بزرگی و شیفتگی به خود نزد آن ساکن می شود، الغرب با فتحه شدت و با کسره دوری است، «یفئ إلیک» یعنی آن قسمت از عقلت که از تو دور شد را به‌سوی تو باز می‌آورد و «المساماة» بر وزن مفاعله از سموّ یعنی بلندی است.

این سخن امام علیه السّلام: «أنصف الله» یعنی با پرداختن به آنچه‌که بر تو فرض کرد. «وأنصف الناس» با پرداختن به حقوق آنها و برخورد عادلانه با آنها. «دون عباده» یعنی

أو كان الله هو الحقيق بأن يسمي خصما فإن مخاصمة العباد مضمحلة في جنب مخاصمته و انتقامه.

و قال الجوهري دحضت حجته دحوضا بطلت و أدحضه الله أبطله و قال أنا حرب لمن حاربني أي عدو و قال نزع عن الأمور نزوعا انتهي عنها.

أقول: يحتمل أن يكون أداء حقوق الناس إليهم من التوبة أو يكون نزوعه عبارة عن أداء حقوقهم و توبته عن ندمه فإنه ما دام حابسا لحقوقهم فهو ظالم فلم يكن تاركا للظلم منتهيا عنه و المرصاد الطريق و الموضع يرصد فيه العدو.

و قال في النهاية كل خصلة محمودة فلها طرفان مذمومان فهي وسط بين الطرفين و فيه الوالد أوسط أبواب الجنة أي خيرها.

قوله عليه السلام لرضا الرعية أي العامة يجحف برضي الخاصة أي يبطله و لا يجدي نفعا عند سخط العامة من قولهم أجحف به أي ذهب به و لعل المراد بالخاصة أعيان أهل البلد و ذوو المروءة منهم و من يلازم الوالي و صار كالصديق له يغتفر أي يستر و لا يضر عند رضا العامة.

قوله عليه السلام و ليس أحد من الرعية أثقل علي الوالي مئونة لسؤال المطالب و الشفاعات و أقل معونة له في البلاء كوقت الحاجة و عند العزل و النكبة لعدم حصول متمنياتهم و ألحف السائل ألح و أقل شكرا عند الإعطاء لاعتقادهم زيادة فضلهم علي العامة و أبطأ عذرا عند المنع أي إن منعهم الوالي و لم يعطهم لم يقبلوا منه عذرا و ملمات الدهر نوازله و مصائبه.

قوله عليه السلام من أهل الخاصة متعلق بأثقل و ما عطف عليه و جماع الشي‌ء مجمعه و مظنته و قال الجوهري يقال صغوه معك و صغوه معك و صغاه معك أي ميله و في بعض النسخ صفوه بالفاء أي خالص

اگر فقط خدا سزاوار این بود که خصم نامیده‌شود، خصومت بندگان در کنار خصومت و انتقام او زائل بود.

جوهری گوید: دحضت حجّته دحوضاً: یعنی حجتش باطل شد و أدحضه الله، یعنی خداوند او را باطل کرد و گوید: أنا حرب لمن حاربنی، یعنی دشمن و گوید: نزع عن الأمور نزوعاً، یعنی از آن پایان گرفت.

می‌گویم: محتمل است که ادای حقوق مردم، از توبه برای آنان باشد یا اینکه نزوع آن، عبارت از ادای حقوق آنها و توبه‌اش از روی ندامت باشد، زیرا او تا زمانی‌که حقوق آنها را حبس کرده است، ظالم است، پس ترک‌کننده ظلم و پایان یابنده از آن نیست. «المرصاد» راه و محلی‌است که در آن دشمن کمین می‌کند.

و در النهایه گوید: هر خصلت پسندیده ای دو طرف ناپسند دارد که آن وسط آن دوست و از آن آمده است، پدر وسط ابواب بهشت، یعنی بهترین آنهاست .

این سخن امام علیه السّلام: «لرضا الرعیّة» یعنی عامه مردم «یجحف برضی الخاصة»، یعنی آن را باطل می‌کند و در صورت خشم عامه مردم فایده‌ای ندارد که برگرفته از این سخن آنان است: أجحف به، یعنی آن را برد و شاید منظور از خاصه سرشناسان مردم شهر و جوانمردان آنان و ملازمان والی باشد که برای او مانند دوست شده است. «یغتفر» یعنی پنهان می‌شود و با وجود رضای عامه مردم، ضرر ندارد. این سخن امام: « خواص جامعه بار سنگینی را بر حکومت تحمیل می کنند» برای درخواست تقاضاها و شفاعت‌ها است، «و در روزگار سختی یاریشان کمتر است» مانند وقت حاجت و گوشه‌نشینی و مصیبت است به‌دلیل عدم حصول خواسته‌ها، ألحف السائل یعنی اصرار کرد. «أقل شکراً عند الإعطاء» به‌جهت اعتقادشان بر فزونی فضیلت او بر عامه است. «و أبطأ عذراً عند المنع» یعنی اگر والی از آنان منع کند و به آنان عطا نکند، عذری از او نمی‌پذیرند و «ملمات الدهر»، حوادث و مصیبت‌های روزگار.

این سخن امام علیه السّلام: «من أهل الخاصة» متعلق به «أثقل» و آنچه‌که بر آن عطف شده است، می‌باشد و جماع الشئ: محل اجتماع و محل گمان آن است و جوهری گوید: صِغوه معک، صُغُوه معک و صَغاه معک گفته می‌شود: میل او با توست و در بعضی نسخه‌ها «صهوه» آمده است یعنی خلوص

ودك و الشناءة مثل الشناعة البغض و إطلاق عقدة الحقد إخراجه من القلب أي لا تحقد علي أحد فتكون الجملة التالية كالتفسير لها.

و يحتمل أن يكون المراد إخراج الحقد علي نفسه عن قلوب الناس بحسن الخلق أو حقد بعضهم علي بعض بالموعظة و نحوها فتكون الجملة التالية مؤسسة.

و قال في النهاية السبب في الأصل الحبل ثم استعير لكل ما يتوصل به إلي شي‌ء.

و في الصحاح الوتر بالكسر الفرد و بالفتح الذحل أي الحقد و العداوة هذه لغة أهل العالية.

فأما لغة أهل الحجاز فبالضد منهم.

و أما تميم فبالكسر فيهما و قال تغابي تغافل أي لا تتعرض لأمر لم يتضح لك من أمورهم التي توجب حدا أو تعزيرا أو عتابا و تعييرا و الساعي من يسعي إلي الوالي بذم الناس و جرائمهم و الباء قوله يعدل بك للتعدية و الفضل الإحسان.

و يعدك الفقر أي يخوفك منه إشارة إلي قوله تعالي الشَّيْطانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ .

و قوله بالجور متعلق بالشره فالجور جور المأمور أو بالتزيين فالمراد جور الأمر و الشره غلبة الحرص و الجور الميل عن القصد.

قوله عليه السلام يجمعها سوء الظن أي هو ملزومها أو معني مشترك بينها و بطانة الرجل بالكسر صاحب سره و محل مشورته و الواو في قوله و أنت واجد يحتمل العطف و الحالية و منهم متعلق باسم التفضيل مقدم عليه و ممن بيان لقوله خير الخلف و يقال رجل نافذ في أمره أي ماض و الآصار جمع الإصر بالكسر و هو الذنب و الثقل و الحنو العطف و الشفقة و حفلاتك أي مجامعك و محفل القوم:

علاقه تو، و الشناءة بر وزن شناعة یعنی دشمنی، و اطلاق عقدة الحقد یعنی خارج‌کردن عقده کینه از قلب، یعنی بر کسی کینه نورز. پس جمله بعد مانند تفسیر برای آن است.

و محتمل است که منظور، بیرون‌کردن کینه بر خود از دل مردم به‌وسیله حسن خلق باشد یا بیرون‌کردن کینه برخی از آنها بر برخی دیگر به‌وسیله پند و اندرز و امثال آن باشد. پس جمله بعد مؤسسه است.

در النهایه گوید: سبب در اصل، ریسمان است، سپس برای هرآنچه‌که با آن به چیزی وصل می‌شود، استعاره گرفته شده است.

و در الصحاح: الوتر با کسره، فرد و با فتحه کینه و دشمنی است و این لغت اهل عالیه است .

و لغت اهل حجاز، مخالف آنهاست و لغت تمیم در هر دو با کسره است و گوید: تغابی یعنی تظاهر به غفلت کرد، یعنی به امری از امور آنها که حد، تعزیر، نکوهش و ملامتی را واجب می‌کند برایت روشن نشد نپرداز. «الساعی» از ریشه با نکوهش مردم و اشتباهات آنها به‌سوی والی تلاش می‌کند است و باء در این سخن او «یعدل بک» برای تعدیه است.

الفضل یعنی احسان، «یعدک الفقر» یعنی تو را از آن می‌ترساند، اشاره‌ای‌است به این سخن خداوند متعال: «الشَّیْطَانُ یَعِدُکُمُ الْفَقْرَ» {شیطان شما را از تهیدستی بیم می‌دهد}

و این سخن او «بالجور» متعلق به الشر است، پس جور جور مأمور است یا متعلق به التزیین است، پس منظور از جور، امرکننده است. «الشره» غلبه حرص و الجور انحراف از میانه‌روی است.

این سخن امام علیه السّلام: «یجمعها سوء الظن»، سوء‌ظن، ملزم آن یا معنای مشترک بین آنهاست. «بطانة الرجل» با کسره رازدار و مورد مشورت اوست. و واو در این کلام او «و أنت واجد» عاطفه و حالیه‌بودن را محتمل است و «منهم» متعلق به اسم تفضیل مقدم بر آن است و «ممن» بیانی برای «خیر الخلف» در کلام اوست. و رجل نافذ فی أمره، گفته‌می‌شود یعنی قاطع، و الآصار جمع «الإصر» با کسره است که به‌معنی گناه و بار است. الحنو یعنی عطف و شفقت و «حفلاتک» یعنی محل اجتماع تو و محفل القوم

مجتمعهم .

و قوله عليه السلام واقعا منصوب علي الحالية أي في حال وقوع ذلك القول منه و النصيحة و قلة المساعدة حيث وقع من هواك سواء كان في هوي عظيم أو حقير أو حيث وقع هواك أي سواء كان ما تهواه عظيما أو ليس بعظيم.

و يحتمل أن يريد واقعا ذلك الناصح من هواك و محبتك حيث وقع أي يجب أن يكون له من هواك موقعا كذا ذكره ابن ميثم.

و قيل يحتمل أن يكون ذلك إشارة إلي ما يكون منك أي سواء كان ذلك الفعل الصادر عنك مما تهواه هوي عظيما أم لا.

و الأظهر أن المعني أن الناصح يقول و ينصح و يمنع سواء كان علمه موافقا لهواك و رضاك أم لا فقوله حيث وقع أي من الموافقة و المخالفة.

قوله عليه السلام و الصق علي بناء المجرد و في بعض النسخ علي بناء الإفعال أي ألصق نفسك بهم و علي التقديرين المعني اجعلهم خاصتك و خلصاءك ثم رضهم أي ربهم و عودهم أن لا يمدحوك في وجهك.

و قال الجوهري البجح الفرح و بجحته أنا تبجيحا فتبجح أي أفرحته ففرح و التوصيف بقوله لم تفعله ليس للتخصيص بل المعني لا يفرحوك بمدحك بما لم تفعله فإنه باطل كما قال سبحانه وَ يُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا و الزهو الكبر و الفخر و العزة بالعين المهملة و الزاي بمعني القوة و الغلبة و الشدة أي يقربك إلي أن يقوي الشيطان و نفسك الأمارة و يغلبا عليك أو إلي أن يقسو قلبك فتغلب الرعية و تظلمهم.

و في بعض النسخ بالغين المعجمة و الراء المهملة أي الغفلة عن الحق و الاغترار بالباطل و التزهيد خلاف الترغيب و التدريب التعويد.

قوله عليه السلام و ألزم كلا منهم أي فجاز المحسن بالإحسان

محل اجتماع آنان.

و این سخن او «واقعاً» بنا بر حال بودن منصوب است، یعنی درحال وقوع آن کلام از او، نصیحت و کم‌بودن کمک، آنجاکه از میل تو واقع شود، چه اینکه در میل بزرگ باشد یا حقیر یا جایی‌که میل تو واقع شود، یعنی چه‌اینکه آنچه دوست داری بزرگ باشد یا کوچک.

و محتمل است که منظور این باشد که آن نصیحت‌کننده از روی هوا و علاقه تو، واقع‌شده‌باشد، آنجا‌که واقع می‌شود، یعنی واجب است که در علاقه تو موقعی برای آن باشد. ابن میثم آن را چنین ذکر کرده است و گفته‌شده: محتمل است که آن اشاره‌ای به آنچه‌که از جانب توست، باشد، یعنی چه اینکه آن عمل صادر شده از تو از جمله مواردی که بسیار دوست می‌داری باشد یا خیر.

و بهتر این است که معنی این باشد که ناصح می‌گوید: نصیحت می‌کند و منع می‌کند، چه اینکه عملش با هوا و رضای تو موافق باشد یا خیر. پس این سخن او «حیث وقع» یعنی از موافقت و مخالفت.

و این سخن امام علیه السّلام: «و الصق» بر بنای مجرد است و در بعضی نسخه‌ها بر بنای إفعال است، یعنی خود را به آنان ملحق کن و بر اساس هر دو تقدیر معنا این است: آنها را خواص و خالصان خود قرار بده. «ثم رضهم» یعنی آنان را تربیت کن و عادت بده که تو را در حضور خودت نستایند.

و جوهری گوید: البجح یعنی شادی و بجّحه أنا تبجیحاً فتبجّح، یعنی او را خوشحال کردم، پس خوشحال شد و توصیف‌کردن با این سخن او «لم تفعله» برای تخصیص نیست بلکه معنی این است تو را با مدح‌کردن تو به وسیله آنچه‌که انجام نداده‌ای، خوشحال نکنند که این باطل است، چنانکه خداوند سبحان فرمود: «وَّیُحِبُّونَ أَن یُحْمَدُواْ بِمَا لَمْ یَفْعَلُواْ» {و دوست دارند به آنچه نکرده‌اند مورد ستایش قرار گیرند} الزهو یعنی کبر و فخر، العزّة با عین و زاء به‌معنی قدرت، غلبه و شدت است، یعنی تو را نزدیک می‌کند تا اینکه شیطان و نفس اماره‌ات قوی شود و بر تو غلبه یابد یا تا اینکه قلبت قسی شود. پس بر رعیت غلبه بیابی و به آنان ستم کنی.

در بعضی نسخه‌ها با غین و راء است، یعنی غفلت از حق و فریفته باطل شدن، تزهید مخالف ترغیب است، تدریب یعنی عادت‌دادن.

این سخن او «و ألزم کلاً منهم» یعنی نیکوکار را به نیکی

و المسي‌ء بالإساءة و النصب التعب و هو هنا اغتمامه حذرا من أن يصيبه منهم مكروه أو لا يطيعوه و البلاء يطلق علي الخير و الشر كما قال تعالي وَ نَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَيْرِ فِتْنَةً و المراد هنا بالأول الأول و بالثاني الثاني.

و قال الجوهري صدر كل شي‌ء أوله و الصلاح ضد الفساد و الفعل كدخل و حسن و المنافثة المحادثة وَ فِي الْحَدِيثِ أَنَّ الرُّوحَ الْأَمِينَ نَفَثَ فِي رُوعِي و في بعض النسخ مثافنة الحكماء بتقديم المثلثة علي النون و هي المعاونة.

و قال الراوندي رحمه الله اشتقاقه من ثفنة البعير و هي ما يقع علي الأرض من أعضائه إذا استنيخ كأنك ألصقت ثفنة ركبتك ركبته قوله عليه السلام من أهل الذمة قال ابن ميثم لف و نشر و يحتمل أن يكون بيانا لأهل الخراج فإن للإمام أن يقبل أرض الخراج من سائر المسلمين و أهل الذمة و التجار بالضم و التشديد و بالكسر و التخفيف جمع تاجر.

و الصناعة بالكسر حرفة الصانع و الضميران في حده و فريضته إما راجعان إلي الله أو إلي كل.

و المراد بالعهد الحكم الخاص بكل منهم.

و قوام الشي‌ء بالكسر ما يقوم به و ينتظم به أمره.

قوله عليه السلام و يكون من وراء حاجتهم أي فيما يحتاجون إليه و الوراء إما بمعني الخلف كأنه ظهر لحاجتهم و محل لاعتمادهم أو بمعني القدام كما قيل في قوله وَ كانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ فكأنه يسعي بين يدي حاجتهم لكفاية أمورهم و الأول أظهر و يحكمون بصيغة الإفعال.

قوله عليه السلام من مرافقهم أي مرافق الرعية أو التجار و ذوي الصناعات أي المرافق الحاصلة بهم و كذلك الضمير في أسواقهم و المرفوع في يكفونهم راجع إلي التجار و ما عطف عليه و كذا ضمير بأيديهم و غيرهم.

و بدکار را به بدی مجازات کن و النصب یعنی خستگی و در اینجا اندوهش در حذر از اینکه مکروهی از آنان به او برسد یا اینکه از او اطاعت نکنند است و البلاء بر خیر و شر اطلاق می‌شود، چنانکه خداوند متعال فرمود: «وَنَبْلُوکُم بِالشَّرِّ وَالْخَیْرِ فِتْنَةً» {شما را از راه آزمایش به بد و نیک خواهیم آزمود} و در اینجا منظور از اول، خلیفه اول و منظور از دوم، خلیفه دوم است .

جوهری گوید: صدر کل شئ، اول هر چیز است و الصلاح مخالف فساد است و الفعل بر وزن دخل و حسن است، المنافثة یعنی صحبت متقابل، و در حدیث آمده است: «إن الروح الأمین نفث فی روعی» و در بعضی نسخه‌ها «مثافنة الحکماء» آمده است با تقدیم ثاء بر نون که به‌معنی کمک و همراهی است.

و راوندی گوید: از ثفة البعیر مشتق است و آن عضوی از شتر است که بر زمین قرار می‌گیرد زمانی‌که نشانده‌شود، گویی تو سر زانویت را به زانوی او می‌چسبانی. این سخن امام علیه السّلام: «من أهل الذمّة» ابن میثم گوید: لف و نشر است و محتمل است که بیانی برای اهل خراج باشد، زیرا برای امام است که زمین خراج را از سایر مسلمانان و اهل ذمّه بپذیرد.

تجار با ضمه و تشدید و با کسره و تخفیف، جمع تاجر است.

الصناعة با کسره، حرفه صنعتگر است و دو ضمیر موجود در «حدّه» و «فریضه» یا به «الله» بازمی‌گردد یا به «کل» و منظور از «بالعهد» حکم خاص هر یک از آنان است.

و قوام الشئ با کسره: آنچه‌که به آن قائم می‌شود و امرش با آن نظم می‌گیرد، است. این سخن امام علیه السّلام: «و یکون من وراء حاجتهم» یعنی در آنچه‌که به آن نیاز دارند، «الوراء» یا به‌معنی پشت است، گویی آن تکیه‌گاهی برای حاجتشان و محلی برای اعتمادشان است یا به‌معنی جلو است، چنانکه درباره این کلام خداوند: «وَکَانَ وَرَاءهُم مَّلِکٌ» {پیشاپیش آنان پادشاهی بود} گفته شده است، پس گویی او پیشاپیش حاجت آنان برای کفایت امور آنان تلاش می‌کند و مورد اول بهتر است، «یحکمون» به صیغه افعال است.

این سخن امام علیه السّلام: «من مرافقهم» یعنی مرافق رعیت یا تجار یا صنعتگران، یعنی مرافق حاصل شده به‌وسیله آنها و ضمیر در «أسواقهم» چنین است و ضمیر مرفوع موجود در «یکفونهم» به تجار و آنچه‌که بر آن عطف شده است، باز می‌گردد و ضمیر موجود در «أیدیهم» و «غیرهم» نیز چنین است.

و قال الجوهري المرفق من الأمر هو ما ارتفقت به و انتفعت به و قال حق الشي‌ء يحق أي وجب و قال الرفد العطاء و الصلة.

قوله عليه السلام و في الله أي في جوده و عنايته فليعتمدوا علي الله في تدبير أمورهم أو في حكمه و شريعته و ما قرر لكل منهم في كتابه و سنة نبيه .

قوله عليه السلام بقدر ما يصلحه الضمير راجع إلي الكل و قيل إلي الوالي و هو بعيد.

قوله عليه السلام فول من جنودك أي اجعل الوالي علي جندك من كان كذلك أنقاهم جيبا أي أطهرهم جيبا أي عفيفا أمينا و يكني عن العفة و الأمانة بطهارة الجيب لأن الذي يسرق يجعل المسروق في جيبه و هذه الوصية في ولاة الجيش لأجل الغنائم كذا ذكره ابن أبي الحديد.

و قال ابن ميثم ناصح الجيب كناية عن الأمين.

و لعله لم يكن في نسخته لفظة أنقاهم و قال الجوهري رجل ناصح الجيب أمين.

و يحتمل أن يكون المراد بطهارة جيبه أو نصحه كونه محبا للإمام عليه السلام غير مبطن لعداوة أو نفاق.

قوله عليه السلام و يستريح إلي العذر أي يسكن عند العذر و يميل إليه فيقبله.

و يحتمل أن يكون من قولهم عذرته عذرا فيما صنع فالعذر بمعني قبول العذر.

قوله عليه السلام و ينبو علي الأقوياء كذا في أكثر النسخ المصححة أي يعلو علي الأقوياء و يدفع ظلمهم عن الضعفاء من النباوة و هي الأرض المرتفعة.

و في بعض النسخ عن الأقوياء أي يتجافي و يبعد عنهم و لا يميل إليهم

جوهری گوید: المرفق من الأمر، چیزی‌است که از آن بهر ه و منفعت می‌بری. و گوید: حقّ الشئ یحقّ یعنی واجب شد و گوید: الرفد یعنی عطا و بخشش .

این سخن امام علیه السّلام: «و فی الله» یعنی در جود و عنایت خدا، پس در تدبیر امورشان یا در حکم و شریعت او و آنچه‌که در کتابش و سنت نبی‌اش برای هریک از آنان مقرر کرده است باید بر خدا تکیه کنند.

این سخن امام علیه السّلام: «بقدر ما یصلحه»، ضمیر به کل باز می‌گردد و گفته‌شده به والی که این بعید است.

این سخن امام علیه السّلام: «فولّ من جنودک» یعنی هرکسی که چنین بود را سرپرست لشکرت قرار بده. «أنقاهم جیباً» یعنی پاک‌ترین آنها از نظر جیب، یعنی عفیف امین و از عفت و امانت‌داری به پاکی جیب، کنایه آورده‌است، زیرا کسی‌که سرقت می‌کند، مال دزدی را در جیبش می‌گذارد و این توصیه درباره سرپرستان لشکر به‌جهت غنائم است، ابن ابی الحدید چنین ذکر کرده است. ابن میثم گوید: ناصح الجیب کنایه از امین است، و شاید در نسخه او، لفظ «أنقاهم» نبوده‌است. و جوهری گوید: رجل ناصح الجیب، یعنی امین. و محتمل است که منظور از طهارت جیب او یا خلوص او، محب امام بودن و خالی از عداوت و نفاق بودن او باشد.

و این سخن امام علیه السّلام: «یستریح إلی العذر» یعنی در صورت عذر آرام می‌گیرد و به‌سوی آن متمایل می‌شود و آن را می‌پذیرد.

و محتمل است که برگرفته از این کلام آنان باشد: عذرته عذراً فیما صنع، پس عذر به‌معنی قبول عذر است.

این سخن امام علیه السّلام: «و ینبو علی الأقویاء» در اکثر نسخه‌های تصحیح‌شده چنین است، یعنی بر اقویاء برتری می‌یابد و ظلم آنها را از ضعفاء دفع می کند. از ریشه نباوة که به‌معنی زمین مرتفع است.

و در بعضی نسخه‌ها «عن الأقویاء» آمده است و از آنها کناره‌گیری می‌کند و دوری می‌گزیند و به آنها متمایل نمی‌شود، برگرفته از این

من قولهم نبأ بصره عن الشي‌ء إذا تجافي عنه.

قوله عليه السلام و ممن لا يثيره عطف علي قوله ممن يبطئ أي لا يكون له عنف فيثيره و لو كان له عنف بمقتضي طبعه يطفيه بعقله أو أنه لو عنف به أحد تحلم و صبر.

و لعل المراد بالإلصاق بذوي الأحساب تفويض الولايات و الأمور إليهم أو تفقد أحوالهم و تربيتهم و حفظهم عن الضياع و الحسب بالتحريك ما يعد من المآثر و قيل الشرف الثابت له و لآبائه و السوابق الفضائل التي يسبق لها.

و قال الجوهري النجدة الشجاعة و لاقي فلان نجدة أي شدة و السماحة بالفتح موافقة الرجل علي ما أريد منه أو الجود و العطاء.

قوله عليه السلام فإنهم جماع من الكرم أي مجمع من مجامع الكرم أو تلك الصفات من الصفات الجامعة من جملة صفات الكرم و في إتيان ضمير ذوي العقول تجوز كقوله فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ و قال ابن أبي الحديد أي مجمع الكرم وَ مِنْهُ الْحَدِيثُ الْخَمْرُ جِمَاعُ الْإِثْمِ و من هاهنا زائدة و إن كان في الإيجاب علي مذهب الأخفش.

قوله عليه السلام و شعب من العرف أي شعب العرف أي أقسامه و أجزاؤه أو من المعروف لأن غيرها أيضا من الكرم و المعروف نحو العدل و الفقه.

قوله عليه السلام ثم تفقد من أمورهم أي أمور الجنود أو ذوي الأحساب و من بعده أو الرعية مطلقا و التفقد طلب الشي‌ء عند غيبته.

و قال الجوهري تفاقم الأمر عظم و التاء في داعية للمبالغة ⁽¹⁾

قال الكيدري: قيل: هو مستعار من داعية اللبن و هو ما يترك في الضرع ليدعو ما بعده. منه رحمه اللّه.

کلام آنان: نبا بصره عن الشئ، زمانی‌که از آن کناره‌گیری کند.

این سخن امام علیه السّلام: «و ممن لا یثیره» عطف بر این سخن او «ممن یبطئ» است، یعنی او خشونتی ندارد که آن را برانگیزد و اگر به اقتضای فطرتش خشونتی داشت، آن را با عقلش خاموش می‌کند یا اگر کسی با او تندی کند، صبر و بردباری پیشه می‌کند.

و شاید منظور از الصاق بذوی الاحساب، سپردن ولایات و امور به آنان یا بررسی احوال آنها و تربیت و حفاظت آنها از تباهی باشد. «الحسب» با حرکت چیزی است که از مفاخر به‌حساب می‌آید و گفته شده شرف اثبات شده برای او و اجداد اوست. و سوابق: فضائلی است که بر او پیشی دارد.

و جوهری گوید:النجدة یعنی شجاعت و لاقی فلان نجدة یعنی فلانی با شدتی مواجه شد و السماحة با فتحه یعنی موافقت مرد با آنچه‌که از او خواسته می‌شود یا جود و بخشش است.

این سخن امام علیه السّلام: «فأنهم جماع من الکرم» یعنی مجمعی از مجامع کرم یا اینکه آن صفت از صفت‌های جامع از جمله صفات کرم است و در آوردن ضمیر ذوی العقول جوازی است، مانند این سخن خداوند متعال: «فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِّی إِلَّا رَبَّ الْعَالَمِینَ» { قطعا همه آنها جز پروردگار جهانیان دشمن منند} و ابن ابی الحدید گوید: یعنی محل اجتماع کرم و از آن حدیث است: الخمر جماع الاثم و «من» در اینجا بر اساس مذهب اخفش زائد است، گرچه در ایجاب باشد.

این سخن امام علیه السّلام: «و شعب من العرف» شعبه‌های عرف یعنی أقسام و اجزاء آن یا از معروف، زیرا غیر آن نیز از کرم و احسان است، مانند عدل و دانش.

این سخن امام علیه السّلام: «ثم تفقّد من امورهم»، یعنی امور لشکریان یا افراد صاحب حسب و نسب و کسانی‌که بعد از اوست یا مطلقاً رعیت، و تفقد جستجوی چیزی به‌هنگام غیبت آن است.

جوهری گوید: تفاقم الأمر یعنی کار بزرگ شد و تاء در «داعیة» برای مبالغه است.

1) و في هامش أصلي هاهنا ما لفظه:

قوله عليه السلام اتكالا علي جسيمها أي اعتمادا علي تفقد عظيمها و من واساهم أي الجنود من جدته أي غناه و من خلوف أهليهم أي من يخلفونه من أولادهم و أهليهم إلا بحيطتهم في أكثر النسخ المصححة بفتح الحاء و تشديد الياء و ليس موجودا فيما ظفرنا به من كتب اللغة بل فيها الحيطة بكسر الحاء و سكون الياء كما في بعض النسخ قال الجوهري الحيطة بالكسر الحياطة و هما من الواو و قد حاطه يحوطه حوطا و حياطة و حيطة أي كلأه و وعاه و مع فلان حيطة لك و لا تقل عليك أي تحنن و تعطف.

و قال ابن أبي الحديد و أكثر الناس يروونها بتشديد الياء و كسرها و الصحيح بكسر الحاء و تخفيف الياء.

قوله عليه السلام و قلة استثقال دولهم أي بأن كانوا راضين بدولتهم و لا يعدوها ثقيلا و لا يتمنوا زوالها و الاستبطاء عد الشي‌ء بطيئا.

قوله عليه السلام و واصل في حسن الثناء عليهم أي كرره حتي كأنك وصلت بعضه ببعض أو واصلهم و تحبب إليهم بذلك.

و في بعض النسخ من حسن و تعديد البلاء كثرة إظهاره و قال في النهاية فيه عسي أن يؤتي هذا من لا يبلي بلائي أي لا يعمل مثل عملي في الحرب كأنه يريد أفعل فعلا أختبر فيه و يظهر خيري و شري و الهز التحريك و التحريض الترغيب ثم اعرف أي اعلم مقدار بلاء كل امرئ منهم و جازه بذلك المقدار و لا تقصرن به دون غاية بلائه أي بأن تذكر بعضه أو تحفره و لا تجازيه بحسبه.

قوله عليه السلام ما يضلعك في بعض النسخ بالضاد و في بعضها بالظاء و قال ابن الأثير في مادة ضلع من كتاب النهاية فيه أعوذ بك من الكسل و ضلع الدين أي ثقله و الضلع الاعوجاج أي يثقله حتي يميل صاحبه عن الاستواء و الاعتدال يقال ضلع بالكسر يضلع ضلعا بالتحريك

و این سخن امام علیه السّلام: «اتکالاً علی جسیمها» یعنی اعتماد بر جستجوی بزرگ آن، «من واسهم» یعنی لشکریان، «من جدته» یعنی بی‌نیازی آن، «من خوف أهلیهم» یعنی کسی‌که از میان فرزندان و خویشاوندان خود جانشین می‌کنند. «إلا بحیطتهم» در اغلب نسخه‌های تصحیح‌شده با فتحه حاء و تشدید یاء آمده است و در کتب لغتی که یافتیم، موجود نیست، بلکه الحیطة در آنها با کسره حاء و سکون یاء است، چنانکه در بعضی نسخه‌ها چنین است. جوهری گوید: الحیطة با کسره، حیاطة است و هر دو از واو است و قد حاطه یحوطه حوطاً و حیاطة و حیطة، یعنی از او مراقبت و محافظت کرد. و مع فلان حیطه لک [و علیک نمی‌گویی] یعنی مهربانی و عطوفتی است.

و ابن ابی الحدید گوید: و اغلب افراد آن را با تشدید یاء و کسره آن روایت می‌کنند و صحیح با کسره حاء و تخفیف یاء است.

و این سخن امام علیه السّلام: «و قلّه استثقال دولهم»، یعنی به اینکه به دولت آنها راضی باشند و آن را سنگین نشمارند و نابودی آن را آرزو نکنند، والاستبطاء یعنی کند شمردن چیزی.

این سخن امام علیه السّلام: «واصل فی حسن الثناء علیهم»، یعنی آن را تکرار کرد تا اینکه برخی از آن را به برخی دیگر رساندی، یا اینکه آنان را دنبال کرد و با آن به آنها اظهار دوستی کرد.

و در بعضی نسخه‌ها: «من حسن» آمده است و تعدید البلاء، کثرت اظهار بلا است و در النهایه گوید: در آن آمده است: «عسی أن یؤتی هذا من لا یبلی بلائی»، یعنی نظیر عمل من در جنگ را انجام نمی‌دهد، گویی او می‌خواهد بگوید که عملی انجام می‌دهم که در آن آزموده‌شوم و خیر و شر را اظهار می‌کند. «الهز» یعنی حرکت دادن، تحریض، یعنی ترغیب کردن. «ثم اعرف» یعنی مقدار امتحان هر فرد از آنها را می‌دانم و تجاوز او از آن مقدار، «ولا تقصرنّ به دون غایة بلائه» یعنی به اینکه برخی را ذکر کنی و برخی را تحقیر کنی و او را بر اساس آن جزا ندهی.

این سخن امام علیه السّلام: «ما یضلعک» در بعضی نسخه‌ها با ضاد و در برخی دیگر با ظاء آمده است و ابن اثیر در ماده ضلع از کتاب النهایه گوید: در آن آمده است: «اعوذ بک من الکسل و ضلع الدین» یعنی سنگینی آن، و الضلع یعنی انحراف، یعنی بر او سنگین می‌شود تا اینکه صاحبش از استقرار و اعتدال منحرف می‌شود، ضلع با کسره، یضلع ضلعاً با حرکت

و ضلع بالفتح يضلع ضلعا بالتسكين أي مال و من الأول حديث علي عليه السلام و اردد إلي الله و رسوله ما يضلعك من الخطوب أي يثقلك.

و قال الظاء في مادة ظلع الظلع بالسكون العرج و ظلعوا أي انقطعوا و تأخروا لتقصيرهم و أخاف ظلعهم بفتح اللام أي ميلهم عن الحق و ضعف إيمانهم و قيل ذنبهم و أصله داء في قوائم الدابة يغمز منها و رجل ظالع أي مائل و قيل إن المائل بالضاد.

و قال ابن أبي الحديد الرواية الصحيحة بالضاد و إن كان للرواية بالظاء وجه.

قوله عليه السلام بسنته الجامعة أي التي تصير أهواؤهم و نياتهم بالأخذ بها واحدة و لا يتفرقون عن طاعة الله و عبادته.

قوله عليه السلام ثم اختر للحكم بين الناس هو وصية في نصب القضاة في نفسك أي اعتقادك و الباء في تضيق به للتعدية و لا يمحكه الخصوم كذا في النسخ المعتبرة علي صيغة المجرد إما بالياء أو بالتاء و الذي يظهر من كلام أهل اللغة هو أن محك لازم.

و الذي رواه ابن الأثير في النهاية هو تمحكه بضم التاء من باب الإفعال و قال في حديث علي عليه السلام لا تضيق به الأمور و لا تمحكه الخصوم قال المحك اللجاج و قد محك يمحك و أمحكه غيره انتهي.

و في بعض النسخ يمحكه علي بناء التفعيل.

و قال ابن ميثم في شرح قوله ممن لا يمحكه الخصوم أي لا يغلبه علي الحق باللجاج و قيل ذلك كناية عمن يرتضيه الخصوم فلا تلاجه و يقبل منه بأول قوله.

قوله عليه السلام و لا يتمادي في الزلة أي لا يستمر في الخطإ بل يرجع بعد ظهور الحق و قال الجوهري الحصر العي يقال حصر الرجل يحصر حصرا مثل تعب تعبا و الحصر أيضا ضيق الصدر يقال حَصِرَتْ

و ضلع با فتحه، یضلع ضلعاً با سکون گفته می‌شود، یعنی منحرف شد و از مورد اول، حدیث علی علیه السّلام است، «و اردد إلی الله و رسوله ما یضلعک من الخطوب»، یعنی بر تو سنگین می‌شود.

درباره الظاء در ماده ظلع گوید: الظلع با سکون انحراف است و ظلعوا یعنی منقطع شدند و به‌جهت کوتاهی‌شان تأخیر کردند و أخاف ظلعهم با فتحه لام، یعنی انحرافشان از حق و ضعف ایمانشان و گفته‌شده از گناهشان و اصل آن دردی در پای چهارپاست که او را لنگ می کند. و رجل ظالع، یعنی منحرف و گفته‌شده منحرف با ضاد است و گوید: ابن ابی الحدید گوید: روایت صحیح با ضاد است گرچه روایت با ظاء نیز دارای وجه است.

این سخن امام علیه السّلام: «ثم اختر للحکم بین الناس» توصیه‌ای در گماشتن فقهاء است. «فی نفسک» یعنی در اعتقادات، باء در «تضیق» برای تعدیه است. «و لا یمحکه الخصوم» در نسخه های معتبر نیز به صیغه مجرد است یا با یاء، یا با تاء و آنچه‌که از کلام اهل لغت روشن می‌گردد، این است که آن دعوای لازم است.

و آنچه‌که ابن اثیر در النهایه روایت کرده این است که «تمحکه» با ضمه تاء از باب إفعال است و گوید: در حدیث علی علیه السّلام آمده است: «لا تضیق به الأمور و لا تمحکه الخصوم» المحک یعنی لجاجت و قد محک یمحک و أمحکه غیره پایان.

و در بعضی نسخه‌ها: «یمحکه» بر مبنای تفعیل است.

و ابن میثم در شرح این سخن امام علیه السّلام: «ممن لا یمحکه الخصوم» گوید: یعنی با لجاجت، در حق بر او غلبه نمی‌کند و گفته‌شده، آن کنایه از کسی‌است که طرف دعوا او راضی می‌کند، پس با او لجاجت نمی‌کند و اولین کلام او را می‌پذیرد.

و این سخن امام علیه السّلام: «لا یتمادی فی الزلّه»، یعنی در خطا استمرار ندارد، بلکه بعد از ظهور حق باز می‌گردد. و جوهری گوید: الحصر یعنی ناتوانی، گفته‌می‌شود: حصر الرجل یحصر حصراً بر وزن تعب تعباً و نیز الحصر یعنی تنگ‌دل و حصرت

صُدُورُهُمْ و كل من امتنع من شي‌ء لم يقدر عليه فقد حصر عنه و حصرت الرجل فهو محصور أي حبسته و حصره و حبسته و حصره العدو يحصرونه إذا ضيقوا عليه انتهي و المعني لا يضيق صدره و لا يشكل عليه الرجوع إلي الحق إلي معرفته و لا يحبس نفسه عنه و التبرم التضجر و الملال أي لا يمل من معاودة الكلام رجاء ظهور الحق و أصرمهم أقطعهم و أمضاهم.

و قال الجوهري زهاه و ازدهاه استخفه و تهاون به و منه قولهم فلان لا يزدهي بخديعة و الإطراء المدح و الإغراء التحريض.

قوله عليه السلام ثم أكثر تعاهد قضائه أي ابحث و استخبر ما يقضي و يحكم به هل هو موافق للحق ثم أمره بأن يفرض له عطاء واسعا يملأ عينه و يتعفف به عن الرشوة و قال الجوهري زاح الشي‌ء يزيح زيحا أي بعد و ذهب و أزحت علته فزاحت.

و قال ابن ميثم ما في قوله ما يزيح علته يحتمل أن يكون بدلا من البذل و أن يكون مفعولا لفعل محذوف دل عليه البذل أي فتبدل له ما يزيح علته و أن يكون مفعولا لقوله افسح فسح وسع له ما يكفيه من المال أو في معني مصدر افسح أي افسح له فسحا يزيل علته انتهي.

و الاغتيال في الأصل أن تقتل رجلا خدعة و هاهنا كناية عن ذم الناس له و تقبيح ذكره عند الوالي حتي ينحرف عنه.

قوله عليه السلام قد كان أسيرا أي في زمن من تقدم من الخلفاء.

قوله عليه السلام و العمال هم المنصوبون لجباية الخراج و الجزية و الصدقات فاستعملهم اختيارا في بعض النسخ بالمثناة أي انصب من عمالك من كان مختارا عندك و الاختيار الاصطفاء أو من تختاره بعد التأمل و التفكر و في بعضها بالموحدة أي بعد اختبارك و امتحانك لهم.

و قال الجوهري حباه يحبوه أي أعطاه.

و قال ابن أبي الحديد أي لا تولهم محاباة لهم أو لمن يشفع لهم و لا أثرة و إنعاما

صدورهم گفته می‌شود و هرکسی‌که از چیزی امتناع کند و قادر بر آن نباشد، از آن ناتوان باشد قد حصر عنه گفته می شود حصرت الرجل به صورت متعدی نیز به کار می رود و او محصور است، یعنی او را حبس کردم و حصره العدو یحصرونه، زمانی‌است که بر او فشار آورند. پایان.

و معنی این است که سینه‌اش تنگ نمی‌شود و رجوع به حق بعد از شناخت آن مشکل نیست و خود را از آن نگه نمی‌دارد. والتبرّم یعنی تشویق و ملال، یعنی به امید ظهور حق از بحث ملول نمی‌شود و «أصرمهم» قاطع‌ترین و مؤثرترین آنها.

جوهری گوید: زهاه و ازدهاه یعنی او را خفیف و خوار کرد و این کلام آنان از آن است: فلان یزدهی بخدیعة الإطراء یعنی مدح و الإغراء یعنی تشویق.

این سخن امام علیه السّلام: «ثم أکثر تعاهد قضائه» یعنی درباره آنچه‌که او قضاوت می‌کند و حکم می‌کند جستجو و تحقیق کن که آیا آن با حق موافق است، سپس امر کن که بخشش فراوانی که چشمانش را سیر کند و او را از رشوه باز دارد، بر او واجب شود و جوهری گوید: زاح الشئ یزیح زیحا، یعنی دور شد و از بین رفت و أرحت علّته فزاحت علتش را از بین بردم پس از بین رفت

ابن میثم گوید: ما در این کلام او «ما یزیح علته»، محتمل است که بدل از «البذل» باشد و محتمل است که مفعولی برای فعل محذوفی که «البذل» بر آن دلالت می‌کند باشد، یعنی آنچه‌که علت او را از بین می‌رود، بر او می‌بخشی و محتمل است که مفعولی برای این کلام او «افسح» باشد از ریشه فسح، یعنی مالی که او را کفایت کند بر او بگستران یا در معنی، مصدر «افسح» باشد، یعنی چنان برای او بگستران که علت او را از بین ببرد. پایان.

الاغتیال در اصل این است که مردی را با حیله به قتل برسانی و در اینجا کنایه از نکوهش او توسط مردم و تقبیح نام او نزد والی است تا از او رویگردان شود.

و این سخن امام علیه السّلام: قد کان اسیراً، یعنی در زمان خلفای پیشین.

این سخن او: «العمّال» یعنی افراد منصوب برای جمع‌آوری مالیات، جزیه و صدقات، «فاستعملهم اختیاراً» در بعضی نسخه‌ها با یاء آمده است، یعنی از میان کارگزارانت کسی‌که نزد تو برگزیده‌است را منصوب کن و الاختیار یعنی برگزیدن. یا کسی‌که بعد از تأمل و تفکر برمی‌گزینی و در بعضی نسخه‌ها با باء آمده است، یعنی بعد از برگزیدن و امتحان کردن آنها. جوهری گوید: حباه یحبوه، یعنی به او بخشید.

ابن ابی الحدید گوید: یعنی آنها را به‌عنوان هدیه‌ای برای آنان یا به‌خاطر کسی‌که وساطت آنها را می‌کند یا از روی برتری و

عليهم.

و قال في القاموس حاباه محاباة و حباء نصره و اختصه و مال إليه فإنهما أي المحاباة و الأثرة كما هو مصرح به في بعض النسخ بدل الضمير و في بعض النسخ فإنهم و التوخي التحري و القصد قاله الجوهري.

و قال القدم واحد الأقدام و القدم السابقة في الأمر يقال لفلان قدم صدق أي أثرة حسنة و قال الفيروزآبادي فالقدم بمعني الرجل مؤنثة و قول الجوهري القدم واحد الأقدام سهو صوابه واحدة.

و قال في النهاية الأعراض جمع العرض و هو موضع المدح و الذم من الإنسان سواء كان في نفسه أو في سلفه أو من يلزمه أمره و قيل هو جانبه الذي يصونه من نفسه و حسبه و يحامي عنه أن ينتقص و يثلب و قال ابن قتيبة عرض الرجل نفسه و بدنه لا غير.

و قال ابن أبي الحديد الإشراف شدة الحرص علي الشي‌ء.

قوله عليه السلام ما تحت أيديهم أي من أموال المسلمين مما أمروا بجبايتها أو ثلموا أمانتك كناية عن الخيانة و الثلمة الخلل في الحائط و غيره.

قوله عليه السلام و ابعث العيون أي من يراقبهم و يطلع عليهم. و العين الجاسوس و الديدبان حدوة لهم أي باعث و محرض لهم و الحدو في الأصل سوق الإبل و الغناء لها.

قوله عليه السلام و تحفظ من الأعوان أي من خيانة أعوان الولاة أو أعوانك في ذكر أحوال العمال بأغراضهم الفاسدة أو الأعوان هم الحاضرون عنده الذين يبعثهم إلي المواضع القريبة و ضمير بها راجع إلي الخيانة.

و اكتفيت جزاء الشرط و أخذه بما أصاب من عمله استعادة ما أخذه خيانة و قال الجوهري وسمته وسما و سمة إذا أثرت فيه بسمة وكي و الهاء عوض عن الواو و قلدته عار التهمة أي جعلت العار كالقلادة في عنقه.

لطف بر آنها نگمار.

و در قاموس گوید: حاباه محاباة و حباء: او را یاری کرد، مخصوص گردانید و به‌سوی او تمایل یافت.

«فإنهما»، یعنی مهربانی و ترجیح، چنانکه در برخی نسخه‌ها به‌جای ضمیر، صریحاً آمده است و در بعضی نسخه‌ها «فإنهم» آمده است و جوهری گوید: التوخی، یعنی طلب و قصد کردن.

و گوید: القدم واحد أقدام است. والقدم سابقه در امری است. گفته‌می‌شود: لفلان قدم صدق، یعنی تأثیر نیکو. و فیروزآبادی گوید: القدم به‌معنی پا مؤنث است و این کلام جوهری که «القدم» واحد اقدام است، اشتباه و درست آن، واحدة است.

و در النهایه گوید: الاعراض جمع عرض است که جایگاه مدح و ذم در انسان است، چه اینکه در خودش باشد یا در نیاکانش یا در کسی‌که به امر او ملزم است. و گفته‌شده قسمتی از خودش و نسبتش است که آن را محافظت می‌کند و آن را از اینکه کاسته شود و افتراه زده‌شود، محافظت می‌کند و ابن قتیبه گوید: عرض الرجل، خود و بدن مرد است نه چیز دیگر.

و ابن ابی الحدید گوید: الاشراف شدت حرص بر چیزی است.

این سخن امام علیه السّلام: «ما تحت ایدیهم» یعنی از اموال مسلمانان، از آنچه‌که به جمع‌آوری آن مأمور شده‌اند، «أو ثلموا أمانتک» کنایه از خیانت است، الثلمة شکاف در دیوار و غیر آن است.

این سخن امام علیه السّلام: «و ابعث العیون» یعنی کسی‌که مراقب آنان است و بر آنان اطلاع دارد.

العین، جاسوس و دیده‌بان است. «حدوة لهم» یعنی برانگیزنده و تحریک‌کننده آنها و الحدو، در اصل کشیدن شتر و آواز خواندن برای آن است .

این سخن امام علیه السّلام: «و تحفظ من الأعوان» یعنی از خیانت یاران والیان یا یاران خودت در ذکر احوال کارگزاران با اهداف فاسدشان یا یاران افراد حاضر نزد او هستند، کسانی‌که آنها را به‌سوی مکان‌های نزدیک می‌فرستی و ضمیر موجود در «بها» به خیانت باز می‌گردد.

«واکتفیت» جواب شرط است و أخذه بما اصاب من عمله، بازگرداندن آنچه‌که به خیانت گرفته‌است. و جوهری گوید: وسمته وسماً وسِمة، زمانی‌است که در او نشانه و داغی گذاشتی و هاء، بدل از واو است. «قلّدته عار التهمة»یعنی ننگ را مانند قلاده‌ای در گردن او قرار دادم.

قوله عليه السلام لأن ذلك أي الخراج أو استجلابه ⁽¹⁾

قال بعض الشارحين روي استحلاب الخراج بالحاء المهملة من الحلب و هو استخراج ما في الضرع من اللبن. «و إلّا قليلا» أي قليلا من أمره أو زمانا قليلا أو قليلا من العمّال. منه رحمه اللّه.

فإن شكوا ثقلا أي ثقل الخراج المضروب عليهم أو ثقل وطأة العامل أو علة كالجراد و البرد و نحوهما و الشرب بالكسر الحظ من الماء و قال الجوهري و الجزري يقال لا تبلك عندي بالة أي لا يصيبك مني ندي و لا خير.

و قال ابن ميثم البالة القليل من الماء تبل به الأرض و قال أحالت الأرض تغيرت عما كانت عليه من الاستواء فلا نتجت زرعها و لا أثمرت نخلها.

و قال ابن أبي الحديد أو بالة يعني المطر.

و قال في النهاية حالت الناقة و أحالت إذا حملت عاما و لم تحمل عاما و قال في الحديث إنه جعل علي كل جريب عامر أو غامر درهما و قفيزا الغامر ما لم يزرع مما يحتمل الزراعة من الأرض سمي غامرا لأن الماء يغمره فهو و الغامر فاعل بمعني مفعول انتهي.

قوله عليه السلام أو أجحف بها أي ذهب به و المعني أتلفها عطش بأن لا يكفيها الماء الموجود في الشرب أو لتقصير أو مانع حسن نياتهم أي صفاء باطنهم و ميلهم بالقلوب و في بعض النسخ ثنائهم و استفاضة العدل انتشاره.

و قوله معتمدا حال من ضمير خففت أي قاصدا و الإجمام الترفيه.

و قوله و الثقة النسخ متفقة علي جرها فيكون معطوفا علي قوله أو إجمامك.

این سخن امام علیه السّلام: «لأن لک» یعنی خراج یا گرفتن آن. «فإن شکوا ثقلاً» یعنی مالیات تعیین‌شده بر آنان یا سنگینی فشار کارگزار یا علتی مانند ملخ، سرما و امثال آن، الشرب با کسره، سهم از آب است و جوهری و جزری گویند: گفته‌می شود: لا تبلّک عندی بالّه، یعنی از من بخشش و خیری به تو نمی‌رسد.

و ابن میثم گوید: البالّه اندکی آب است که زمین با آن خیس می شود و گوید: أحالت الأرض یعنی زمین از همواری‌ای که بر آن بود، دگرگون شد، پس نه کشته‌اش بارور شد و نه نخلش ثمر داد.

و ابن ابی الحدید گوید: یا بالّه یعنی باران.

و در النهایه گوید: حالت الناقه و أحالت زمانی‌است که یک سال آبستن شود و سالی آبستن نشود و در حدیث گوید: «إنه جعل علی کل جریب عامر او غامر درهماً و قفیزاً». الغامر زمینی که احتمال زراعت دارد کشت نشود و به این دلیل غامر نامیده‌شده است که آب آن را می‌پوشاند، پس آن غامر است و الغامر فاعل به‌معنی مفعول است. پایان.

این سخن امام علیه السّلام: «أو أحجف بها» یعنی آن را برد و معنی این است که عطش، او را تلف کرد. به این‌صورت که آب موجود در نوشیدن برایش کافی نبود یا به‌جهت کوتاهی یا مانعی. «حسن نیاتهم» یعنی صفای باطن و تمایل قلبی آنان. و در بعضی نسخه‌ها، ثنائهم آمده است و استفاضة العدل گسترش عدالت است .

و این سخن او «معتمداً» حال برای ضمیر خففت است، یعنی قصدکننده و الاجمام یعنی ایجاد آسایش.

و این سخن او: «و الثقه»، نسخه‌ها بر جرّ آن متفق هستند، پس معطوف بر این سخن او «أو اجمامک» می شود.

1) و هاهنا في حاشية أصلي هامش أو تعليق من المصنّف العلامة و هذا نصه:

و قال ابن ميثم فضل نصب بالمفعول من معتمدا و الثقة معطوف علي المفعول المذكور و لعله قرأ بالنصب.

قوله عليه السلام فربما حدث من الأمور كاحتياجك إلي مساعدة مال يقسطونه عليهم قرضا لك أو معونة محضة و الإعواز الفقر.

قوله عليه السلام علي الجمع أي جمع المال لأنفسهم أو للسلطان و سوء ظنهم بالبقاء أي الإبقاء علي العمل لخوف العزل أو يظنون طول البقاء و ينسون الموت و الزوال أي بالبقاء.

و في النهاية العبر جمع عبرة و هي كالموعظة مما يتعظ به الإنسان و يعمل به و يعتبر ليستدل به علي غيره.

قوله عليه السلام فول علي أمورك لعل المراد بها ما يكون لها نهاية الاختصاص بالوالي من الأمور الكلية دون الجزئية المتعلقة بالقري و نحو ذلك فالمراد بخيرهم خير كتاب الوالي.

و يمكن أن يراد بها مطلق أموره فالضمير في خيرهم عائد إلي مطلق الكتاب و الأول أظهر.

قوله عليه السلام مكايدك أي تدابيرك الخفية و المعني اجعل رسائلك المذكورة مخصوصة بمن كان منهم أشد جمعا للأخلاق الصالحة كالعلم بوجوه الآراء المصلحة و الوفاء و النصيحة و الأمانة و غيرها.

و البطر الطغيان عند النعمة.

قوله عليه السلام و لا تقصر به أي لا تجعله الغفلة مقصرا و قوله و فيما لعله معطوف علي قوله عن إيراد يأخذ لك كالخراج أو المكاتيب التي تكون حجة لك و يعطي منك كسهام الجند أو المكاتيب التي تكون حجة لغيرك.

قوله عليه السلام و لا يضعف أي إن عقد لك عقدا قواه و أحكمه

و ابن میثم گوید: «فضل» به‌عنوان مفعول «معتمداً» منصوب شده است و «الثقه» معطوف بر مفعول مذکور است و شاید او با نصب قرائت کرده است.

و این سخن امام علیه السّلام: «فربما حدث من الأمور» مانند احتیاج تو به مساعدت، مالی‌است که به‌عنوان قرض یا کمک صرف، بر خود قسط‌بندی می‌کنند. و الاعواز یعنی فقر. این سخن امام علیه السّلام: «علی الجمع» یعنی اموال برای خودشان یا برای حاکم. «و سوء ظنّهم بالبقاء» یعنی ابقاء بر کار به‌جهت ترس از برکناری یا اینکه طول بقاء را گمان می‌کنند و مرگ و زوال را با بقاء فراموش می کنند.

در النهایه: العبر جمع عبرة است و آن پند و اندرز از آنچه‌که انسان از آن پند می‌گیرد و به آن عمل می‌کند و عبرت می گیرد یا با آن بر غیر خود استدلال می کند است.

این سخن امام علیه السّلام: «فولّ علی أمورک» شاید منظور از آن، امور کلی‌ای که دقیقاً به والی اختصاص دارد، باشد نه امور جزئی مربوط به روستاها و امثال آن. پس منظور از بهترین آنها، بهترین کاتبان والی است و ممکن است که منظور از آن، مطلق امور او باشد. پس ضمیر موجود در «خیرهم» به مطلق کتاب باز می‌گردد و مورد اول بهتر است.

این سخن امام: «مکائدک» یعنی تدبیرهای پنهان تو و معنا این است که نامه‌های مذکورت را مخصوص به کسی که بیشتر دارای اخلاق نیکو از قبیل علم به وجوه آراء اصلاح‌کننده، وفاء، خلوص، امانت و امثال آن است، قرار بده و البطر، سرکشی به‌هنگام نعمت است.

این سخن امام علیه السّلام: «و لا تقصر به» یعنی از روی کوتاهی، آن را غفلت قرار نده. و این سخن او: «فیما» شاید معطوف بر این سخن او «عن ایراد» باشد، «یأخذ لک» مانند خراج یا نوشته‌هایی که برای تو حجت است و «یعطی منک» مانند سهم لشکریان یا نوشته هایی که برای سایرین حجت است.

این سخن او: «و لا یضعف» یعنی اگر برای تو پیمانی بست، آن را قوی و محکم می‌کند

و إن عقد خصومك عليك عقدا اجتهد في إدخال ما يمكن به حله و نقضه عند الحاجة فالمراد بالإطلاق إما ترك التقييد أو حل العقد.

و في بعض النسخ لا يعجز بصيغة الإفعال أي لا يعجزك.

و استنامتك أي ميل قلبك إليه قال الجوهري استنام إليه أي سكن إليه و اطمأن.

قوله عليه السلام فإن الرجال يتعرضون قال ابن أبي الحديد و يروي يتعرفون أي يجعلون أنفسهم بحيث تعرف بالمحاسن بتصنعهم فاعمد لأحسنهم كان أي اقصد لمن كان في زمن الصالحين قبلك أحسنهم.

قوله عليه السلام و لمن وليت أمره أي لإمامك.

قوله عليه السلام و اجعل لرأس كل أمر قال ابن أبي الحديد نحو أن يكون أحدهم للرسائل إلي الأطراف و الأعداء و الآخر لأجوبة عمال السواد و الآخر لخاصته و نفقاته.

قوله عليه السلام لا يقهره كبيرها أي لا يعجز عن القيام بحقه و لا يتشتت عليه أي لا يتفرق لكثرته و ضميرا كبيرها و كثيرها راجعان إلي الأمور.

قوله عليه السلام ألزمته أي يأخذك الله و الإمام بتغافلك.

قوله عليه السلام ثم استوص قال ابن أبي الحديد أي أوص نحو قر في المكان و استقر يقول استوص بالتجار خيرا أي أوص نفسك بذلك و منه قول النبي صلي الله عليه و آله استوصوا بالنساء خيرا و مفعولا استوص و أوص هاهنا محذوفان للعلم بهما.

و يجوز أن يكون معني استوص أي اقبل الوصية مني بهم و أوص بهم أنت غيرك.

و المضطرب يعني المسافر و الضرب السير في الأرض قال الله تعالي:

و اگر دشمنانت علیه تو پیمانی بستند، او در وارد کردن آنچه که باز کردن آن و شکستن آن به‌هنگام نیاز را ممکن می‌کند، تلاش می‌کند. پس منظور از اطلاق یا ترک قید است یا باز کردن گره است. و در بعضی نسخه‌ها «لا یعجز» با صیغه إفعال آمده است، یعنی تو را ناتوان نمی‌کند.

و استنامتک یعنی تمایل قلبی تو به او، جوهری گوید: استنام إلیه یعنی به‌سوی او آرام گرفت و اطمینان یافت.

این سخن او: «فأنّ الرجل یتعرّضون» ابن ابی الحدید گوید: «یتعرّضون» روایت می‌شود، یعنی خود را به‌گونه ای قرار می‌دهند که با تصنع خود به محاسن شناخته می شوند. «فاعمد لأحسنهم کان» یعنی کسی‌که در زمان صالحان پیش از تو بهترین آنها بود را قصد کن. این سخن امام علیه السّلام: «و لمن ولیت أمره» یعنی امام تو.

این سخن امام علیه السّلام: «واجعل لرأس کلّ أمر»، ابن ابی الحدید گوید: مانند اینکه یکی از آنها برای نامه های ارسالی به اطراف و دشمنان، دیگری برای پاسخ‌های کارگزاران نواحی و دیگری برای خواص و هزینه‌های او باشد.

و این سخن امام علیه السّلام: «لا یقهر کبیرها»، یعنی از پرداختن به حق آن عاجز نباشد. «و لا یتشتت علی»، یعنی به‌جهت کثرت آن، پراکنده نمی‌شود و دو ضمیر موجود در «کبیرها و کثیرها» به امور باز می‌گردد.

این سخن او «ألزمته» یعنی خدا و امام، تو را به‌جهت تظاهرت به غفلت مؤاخذه می‌کنند.

این سخن امام علیه السّلام: «ثم استوص» ابن ابی الحدید گوید: یعنی أوص مانند قرّ فی المکان و استقرّ است می‌گوید: استوص بالتجار خیراً، یعنی خودت را به آن سفارش کن و کلام نبی صلّی الله علیه و آله از آن است: استوصوا بالنساء خیراً. و مفعول «استوص» و «أوص» در اینجا به‌دلیل علم به آن محذوف است و جایز است که معنای استوص این باشد: سفارش من درباره آنها را بپذیر و أوص بهم أنت غیرک. «المضطرب» یعنی مسافر و الضرب: حرکت در زمین. خداوند متعال فرمود:

إِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ .

قوله عليه السلام و المترفق ببدنه أي أهل الصنائع فإنهم يتكلفون نفع الناس و نفع أنفسهم بتجشم العمل و إتعاب البدن و المرافق ما ينتفع بها و المطارح المواضع البعيدة قال الجوهري الطرح بالتحريك المكان البعيد و حيث قال ابن أبي الحديد و يروي بحذف الواو أي من مكان لا يجتمع الناس لمواضع تلك المنافع منه و لا يجترءون عليها فيه كالبحار و الجبال و نحوهما.

و الضمير في مواضعها و عليها يعود إلي المنافع.

قوله عليه السلام فإنهم سلم أي و لو أسلم و صلح لا يتخوف منهم إفساد في دولة و لا خيانة في مال و البائقة الداهية و قيل الظلم. و الغائلة الشر و حواشي البلاد أطرافها و الشح البخل أو الحرص و الحكر الجمع و الإمساك و الاحتكار الحبس انتظارا للغلاء و سيأتي أحكام الاحتكار في محلها.

و قال في القاموس تحكم في الأمر جار فيه حكمه و قال البياعة بالكسر السلعة و الجمع بياعات و لفظ و عيب في بعض النسخ مذكور بالرفع عطفا علي باب و في بعضها بالجر عطفا علي مضرة و سمح بكذا سمحا بالفتح أي جاد و أعطي أو وافق علي ما أريد منه و المراد هنا إما ترك البخس في المكيال و الميزان فالمراد بقوله بموازين عدل عدم النقص في أصل الميزان و يحتمل التأكيد.

أو المراد بالسمح إعطاء الراجح قليلا أو الرفق بالمشتري و ترك الخشونة علي الاستحباب و إن كان الظاهر الوجوب و قارفه أي قاربه و خالطه. و المراد بالتنكيل و المعاقبة في غير إسراف التعزير علي قدر المصلحة.

قوله عليه السلام ثم الله الله أي اذكر الله و اتقه و الحيلة الحذق في تدبير الأمور و أهل البؤسي لفظ أهل غير موجود في أكثر النسخ.

«وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِی الأَرْضِ» {و چون در زمین سفر کردید}

این سخن امام علیه السّلام: «المترفق ببدنه» یعنی پیشه‌وران، زیرا آنها با تحمل کار و خسته‌کردن بدن منفعت مردم و خود را بر عهده می گیرند. المرافق: آنچه‌که از آن بهره برده می‌شود. المطارح، یعنی مکان‌های دور. جوهری گوید: الطرح با حرکت مکان دور است. «و حیث» ابن ابی الحدید گوید: با حذف واو روایت می‌شود، یعنی از مکانی که مردم به جهت محل آن منافع، بر او اجتماع نمی‌کنند و در آن بر آن منافع تن به خطر نمی‌دهند، مانند دریا، کوه و امثال آن و ضمیر موجود در «مواضعها و علیها» به منافع باز می‌گردد.

این سخن امام علیه السّلام: «فإنهم سلم» یعنی اگر تسلیم شود و صلح کند، از فساد در دولت و خیانت در اموال توسط آنان ترسی وجود ندارد. البائقه یعنی مصیبت و گفته‌شده ظلم است و الغائله یعنی شر، حواشی البلاد، اطراف سرزمین‌ها، الشحّ یعنی بخل یا حرص، الحکر جمع کردن و نگه‌داشتن و احتکار نگه‌داشتن در انتظار افزایش قیمت است و احکام احتکار در محل آن خواهد آمد.

در القاموس گوید: تحکم فی الأمر یعنی حکمش در آن جاری شد و گوید: البیاعة با کسره کالای تجاری و جمع آن بیاعات است و لفظ «و عیب» در بعی نسخه‌ها به‌عنوان عطف بر «باب» با رفع مذکور است و در بعضی از آنها به‌عنوان عطف بر «مضرة» با جر مذکور است. سمح بکذا سمحاً با فتحه یعنی بخشید، بخشش کرد و با آنچه‌که از او خواسته‌شد، موافقت کرد و در اینجا مقصود، یا ترک کم‌فروشی در پیمانه و وزن است که منظور از این سخن او «بموازین عدل» نکاستن در اصل میزان است و محتمل تأکید است یا اینکه منظور از السمح اعطاء الراجع قلیلاً، نرم‌خویی با مشتری و ترک خشونت از روی استحباب است، گرچه ظاهر، وجوب است. «قارفه» یعنی به او نزدیک شد و درآمیخت و مقصود از التنکیل و المعاقبة در غیر اسراف، تنبیه به‌قدر مصلحت است .

این سخن امام علیه السّلام: «ثم الله الله» یعنی خدا را یاد کن و از او بترس، الحیله: مهارت در تدبیر امور و «اهل البؤسی» لفظ «اهل» در اکثر نسخه‌ها موجود نیست

و البؤسي مصدر كالنعمي و هي شدة الحاجة فلا يصح عطفه علي المساكين و المحتاجين إلا بتقدير و أما الزمني فهو جمع زمن فيكون معطوفا علي أهل البؤسي لا البؤسي و سيأتي تفسير القانع و المعتر ⁽¹⁾

اختلف في القانع و المعتر فقيل القانع الذي يقنع بما أعطي أو بما عنده و لا يسأل و المعتر الذي يتعرض ان تطعمه من اللحم و يسأل.

و قيل: القانع: الذي يسأل و المعتر الذي يتعرض للمسألة و لا يسأل، يقال: عرة و اعتره و عراه و اعتراه إذا اعترض للمعروف من غير مسألة.

و في مجمع البيان: قال أبو جعفر و أبو عبد اللّه عليهما السلام: القانع الذي يسأل فيرضي بما أعطي و المعتر الذي يعتر الأبواب منه رحمه اللّه.

أقول: و في ط بيروت في تفسير الآية 36 من سورة الحجّ من مجمع البيان: هكذا:

و قال أبو جعفر و أبو عبد اللّه عليهما السلام: القانع الذي يقنع بما أعطيته و لا يسخط و لا يكلح و لا يلوي شدقه غضبا. و المعتر: الماد يده لتطعمه .

و في رواية الحلبيّ عن أبي عبد اللّه عليه السلام قال: القانع الذي يسأل فيرضي بما أعطي، و المعتر: الذي يعتري رحلك ممن لا يسأل.

و احفظ لله أي اعمل بما أمر الله به في حقهم أو اعمل بما أمرك به من ذلك لله.

و قال في النهاية الصوافي الأملاك و الأراضي التي جلا عنها أهلها أو ماتوا و لا وارث لها واحدها صافية.

قال الأزهري يقال للضياع التي يستخلصها السلطان لخاصته الصوافي و به أخذ من قرأ فاذكروا اسم الله عليها صوافي أي خالصة لله تعالي انتهي.

و لعل المراد بالقسم من بيت المال في قوله عليه السلام و اجعل لهم قسما من بيت مالك هو السهم المفروض لهم من الزكوات و الأخماس و بالقسم من غلات الصوافي ما يكفيهم لسد خلتهم من خاصة الإمام عليه السلام من الفي‌ء و الأنفال تبرعا و يحتمل شموله لبيت المال أيضا.

و المراد بالأقصي من بعد من بلد الوالي و قيل من بعد من جهة الأنساب

و البؤسی مصدر است، مانند النعمی، یعنی شدت نیاز. پس عطف‌کردن آن بر مساکین و محتاجین جز با تقدیر صحیح نیست. «الزّمنی« جمع زمن است، پس معطوف بر «اهل البؤسی» است نه «البؤسی» و تفسیر القانع و المعتّر به‌زودی خواهد آمد. «احفظ لله» یعنی به آنچه‌که خداوند درباره حق آنها امر کرده است، عمل کن یا به آنچه‌که در خصوص آن تو را به آن امر کرده است، برای خدا عمل کن.

در النهایه گوید: الصوافی املاک و زمین‌هایی است که اهل آن از آن رفته‌اند یا وفات کرده اند و وارثی ندارد و واحد آن صافیه است.

الأزهری گوید: به املاکی که حاکم برای خواص خود اختصاص می‌دهد، صوافی گفته می‌شود و کسی که « فاذکروا اسم الله علیها صوافی» قرائت کرده است، این معنا را گرفته‌است، یعنی خالص برای خداوند متعال. پایان.

و شاید منظور از بخشی از بیت المال در این سخن امام علیه السّلام: «واجعل لهم قسماً من بیت مالک»، سهم واجب برای آنها از زکات و خمس باشد و منظور از قسم من غلات الصوافی، چیزی باشد که از غنیمت و ره‌آورد برای تأمین کمبود خواص امام علیه السّلام، به‌عنوان اعانه برایشان کافی باشد و شمولش بر بیت‌المال نیز محتمل است.

و منظور از الأقصی از نظر دوری از شهر والی باشد و گفته‌شده از نظر دوری از جهت انساب

1) أقول: و في هامش أصلي هاهنا للمصنف العلامة حاشية و هذا نصها:

و الأسباب منه و قيل أي لا تصرف ما كان من الصوافي في بعض البلاد علي مساكين ذلك البلد خاصة فإن لغيرهم فيها مثل حقهم و كل قد استرعيت حقه أي أمرك الله برعاية حقه.

قوله عليه السلام و لا يشغلنك عنهم نظر أي تفكر في أمر آخر و اهتمام به و في بعض النسخ بطر بالباء و الطاء المهملة أي مرح و طغيان. و التافه الحقير.

قوله لأحكامك في أكثر النسخ بفتح الهمزة و يمكن أن يقرأ بالكسر و لعله أنسب كما لا يخفي و الإشخاص الإخراج و لا تصعر خدك لهم أي لا تمل وجهك عن الناس تكبرا ممن تقتحمه العيون أي تزدريه و تحتقره و تحقر بالتخفيف و كسر القاف أي تستحقره و في بعض النسخ علي التفعيل ففرغ لأولئك ثقتك أي عين لرفع أمورهم إليك رجلا من أهل الخشية لله و التواضع لهم أو لله أو الخشية لله و التواضع للإمام أو لك ثم اعمل فيهم أي اعمل في حقهم بما أمر الله به بحيث تكون ذا عذر عنده إذا سألك عن فعلك بهم.

قوله عليه السلام و تعهد أهل اليتم و ذوي الرقة في السن ممن لا حيلة له قال الجوهري الرقق محركة الضعف و رجل رقيق أي ضعيف و قال ابن ميثم أي المشايخ الذين بلغوا في الشيخوخة إلي أن رق جلدهم ثم ضعف حالهم عن النهوض فلا حيلة لهم.

و قال الكيدري أي الذين بلغوا في السن غاية يرق لهم و يرحم عليهم و لا ينصب نفسه أي حياء أو ثقة بالله.

قوله عليه السلام و العاقبة في بعض النسخ بالقاف و الباء الموحدة. و في بعضها بالفاء و الياء المثناة فصبروا أنفسهم بالتخفيف و التشديد.

قال في النهاية أصل الصبر الحبس و قال تعالي وَ اصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ.

و اسباب از اوست. و گفته‌شده آنچه‌که از زمین‌های غنیمتی حاصل می‌شود را در برخی از شهرها به‌طور خاص بر مساکین آن شهر هزینه نکن، زیرا سایرین نیز در آن مانند آنها حق دارند. «وکل قد استرعیته حقه» یعنی خداوند تو را به مراعات حق او امر کرده است.

این سخن امام علیه السّلام: «و لا یشغلنّک عنهم نظر» یعنی اندیشه در امری دیگر و توجه به آن تو را از آنان مشغول نسازد. و در بعضی نسخه‌ها «بطر» آمده است، یعنی نشاط و سرکشی، و التافه یعنی حقیر .

و این سخن امام علیه السّلام: «لإحکامک» در اغلب نسخه‌ها با فتحه همزه آمده است و قرائتش با کسره نیز ممکن است و شاید این مناسب‌تر باشد، چنانکه پوشیده‌نیست. و الاشخاص یعنی بیرون کردن، «و لا تصعّر خدّک لهم» یعنی از روی تکبر رویت را از مردم نگردان، «ممن تقتحمه العیون» یعنی خوار و تحقیرش می‌کند. «و تحقر» با تخفیف و کسره قاف، یعنی او را حقیر می‌پندارد و در بعضی نسخه ها بر وزن تفعیل است. «ففرّغ لأولئک ثقتک» یعنی برای رساندن امور آنها به تو، مردی از اهل خشیت خدا و تواضع برای آنان یا برای خدا و تواضع برای امام یا برای تو باشد را منصوب کن. «ثمّ اعمل فیهم» یعنی در خصوص آنها به آنچه‌که خداوند امر کرده است، عمل کن، به‌گونه‌ای که زمانی‌که درباره عملت با آنان از تو سؤال کرد، صاحب عذر باشی.

این سخن امام علیه السّلام: «و تعهد اهل الیتیم و ذوی الرقة فی السن ممّن لا حیلة له»، جوهری گوید: الرقق با حرکت یعنی ضعف و رجل رقیق یعنی مردی ضعیف، و ابن میثم گوید: یعنی افراد کهنسالی که در پیری به حدی رسیده‌اند که پوستشان نازک شده و حالشان از برخاستن ضعیف است. پس حیله‌ای ندارند.

کیدری گوید: یعنی کسانی‌که در سن، به‌حدی رسیده‌اند که به آنان دلسوزی می‌شود و مهربانی می‌شود. «و لا ینصب نفسه» یعنی حیا یا اطمینان به خدا.

این سخن امام علیه السّلام: «العاقبه» در بعضی نسخه‌ها با قاف و باء، در بعضی دیگر با فاء و یاء آمده است، «فصبروا انفسهم» با تخفیف و تشدید است. در النهایه گوید: اصل صبر، حبس است و خداوند متعال فرمود: «وَاصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُم» {و با کسانی که پروردگارشان را می‌خواهند شکیبایی پیشه کن}

و قال الفيروزآبادي صبره طلب منه أن يصبر.

قوله عليه السلام قسما أي من أوقاتك تفرغ لهم فيه شخصك أي لا تشتغل فيه بسائر الأشغال و تقعد عنهم جندك أي تنهاهم عن التعرض لهم و الدخول في أمورهم و الأحراس جمع حارس أي الحفظة و قال في النهاية شرط السلطان نخبة أصحابه الذين يقدمهم علي غيرهم من جنده و الشرطة أول طائفة من الجيش تشهد الوقعة.

و أيضا قال ابن الأثير في مادة تعتع من النهاية فيه حتي يؤخذ للضعيف حقه غير متعتع بفتح التاء أي من غير أن يصيبه أذي يقلقله و يزعجه يقال تعتعته فتتعتع و غير منصوب لأنه حال من الضعيف انتهي.

قوله عليه السلام لن تقدس أي لن تطهر عن العيوب و النقائص و هو علي المجهول من التفعيل و المعلوم من التفعل و الخرق الجهل و كذلك العي أي تحمل عنهم و لا تعاتبهم و الضيق التضييق عليهم في الأمور أو البخل أو ضيق الصدر بما يرد من الأمور أو العجز و الأنف بالتحريك الامتناع من الشي‌ء استكبارا و الكنف بالتحريك الجانب و الناحية و الإعطاء الهني‌ء ما لم يكن مشوبا بالمن و الأذي و نحو ذلك و يقال أجملت الصنيعة عند فلان و أجمل في صنيعه ذكره الجوهري و أعذر أي أبدي عذره.

و قوله أمور مبتدأ خبره محذوف أي هناك أمور و في الصحاح و عيي إذا لم يهتد لوجهه و العي خلاف البيان و قد عي في منطقه و عيي أيضا و قال مكان حرج و حرج أي ضيق و قد حرج صدره يحرج حرجا.

قوله عليه السلام بالغا من بدنك أي و إن أتعبك ذلك تعبا كثيرا.

قوله عليه السلام فلا تكونن منفرا أي بالتطويل الذي يوجب نفرة الناس و لا مضيعا بالتأخير عن أوقات الفضيلة و التقصير في الآداب و التعليل للأول.

و فیروزآبادی گوید: صبّره، یعنی از او خواست که صبور باشد.

این سخن امام علیه السّلام: «قسماً» یعنی بخشی از اوقات را «تفرّغ لهم فیه شخصک» یعنی در آن به سایر مشغولیت‌ها مشغول نباش. «و تقعد عنهم جندک» یعنی لشکریانت را از تعرض به آنها و دخالت در امور آنها نهی می‌کنی، الأحراس جمع حارس است، یعنی پاسدار، و در النهایه گوید: شرط السلطان گزیده‌ای از یاران حاکم است که آنها را بر سایر لشکریانش مقدم می‌سازد و الشرطة اولین گروه از لشکر است که شاهد واقعه است.

و ابن اثیر نیز در ماده تعتع از النهایه گوید: در آن آمده است: «حتی یؤخذ للضعیف حقّه غیر متعتع» با فتحه تاء، یعنی بدون اینکه آزاری به او برسد که وی را نگران و هراسان کند، تعتعه فتتعتع گفته‌می‌شود و «غیر» به‌عنوان حال برای الضعیف منصوب است. پایان.

این سخن امام علیه السّلام: «لن تقدس» یعنی از عیوب و نقائص پاک نخواهی‌شد که بر وزن مجهول از تفعیل و معلوم از تفعل است. «الخرق» یعنی جهل و العیّ نیز چنین است، یعنی از آنها برعهده بگیر و آنها را ملامت نکن. «الضیق» یعنی فشار آوردن به آنها در امور یا بخل یا تنگی سینه به‌جهت اموری که از آنها سر می‌زند یا عجز. «الأنف» باحرکت، امتناع ورزیدن از چیزی از روی تکبر. الکنف با حرکت، جانب و ناحیه، الاعطاء الهنئ چیزی‌است که آمیخته با منت و آزار و امثال آن نباشد. گفته‌می‌شود: أجملت الصنیعة عند فلان و أجمل فی صنیعه، جوهری این را ذکر کرده است و أعذر یعنی عذرش را آشکار کرد.

این سخن او «امور» مبتدا است و خبرش محذوف است یعنی هناک امور. و در الصحاح: وعیی اذا لم یهتد لوجهه و العیّ، مخالف بیان است و قد عیّ فی منطقه، و نیز عیی گفته‌می‌شود. و گوید: مکان حرِجٌ و حرج یعنی مکانی تنگ و قد حرج صدره یحرج حرجاً.

این سخن امام علیه السّلام: «بالغاً من بدنک» یعنی گرچه آن تو را بسیار خسته کند.

این سخن امام: «فلا تکوننّ منفّراً» یعنی با طولانی ساختنی که موجب بیزاری مردم است. «و لا مضیعاً» با تأخیر از اوقات فضیلت و کوتاهی در آداب و تعلیل برای مورد اول است.

قوله عليه السلام و كن بالمؤمنين رحيما من تتمة الحديث النبوي صلي الله عليه و آله أو من كلامه عليه السلام و رجح ابن أبي الحديد الثاني قوله عليه السلام من الضيق أي البخل أو ضيق الخلق أو غيرهما مما تقدم و قلة علم أي سبب لها و الاحتجاب منهم الضمير للولاة أي الناشئ منهم أو للرعية فمن بمعني عن و ضمير عنهم للولاة قطعا و كذا ضمير عندهم أي يصير سببا لأن يتوهموا كبير الأمور بتسويل الأعوان و أصحاب الأغراض صغيرا و كذا العكس ما تواري عنه الناس أي استتر و الضمير في عنه راجع إلي الوالي و في به إلي ما و من الأمور بيان له.

قوله عليه السلام و ليست علي الحق سمات أي ليست علي الحق و الباطل من الكلام علامات يعرفان بها بمجرد السماع فلا بد من التجسس حتي يتميزا.

و في النهاية أسدي و أولي و أعطي بمعني و المظلمة ما تطلبه من الظالم و هو اسم ما أخذ منك و الاستيثار الاستبداد بالأمور و التطاول الترفع و الحامة الخاصة و حامة الرجل أقرباؤه و في النهاية الأقطاع يكون تمليكا و غير تمليك و في الصحاح أقطعه قطيعة أي طائفة من أرض الخراج و في القاموس القطيعة محال بغداد قطعها المنصور أناسا من أعيان دولته.

قوله عليه السلام و لا يطمعن فاعله ضمير أحد المتقدم و العقدة بالضم الضيعة و العقار الذي اعتقده صاحبه ملكا و العقدة المكان الكثير الشجر أو النخل كذا في كتب اللغة.

و قال ابن ميثم اعتقد الضيعة اقتناها و قال ابن أبي الحديد اعتقدت عقدة أي ادخرت ذخيرة.

و لم نجدها في كلام أهل اللغة و لا يخفي عدم مناسبة ما ذكره ابن أبي الحديد و قال في النهاية كل أمر يأتيك من غير تعب فهو هني‌ء و لك المهنأ و المهنّأ.

این سخن او: «و کن بالمؤمنین رحیماً» از ادامه حدیث نبوی یا از کلام امام علیه السّلام است و ابن ابی الحدید مورد دوم را ترجیح داده‌است. این سخن امام علیه السّلام: «من الضیق» یعنی بخل یا خلق‌تنگی یا اموری غیر از این دو از مواردی که بیان شد. «قلّة علم» یعنی سببی برای آن. «الاحتجاب منهم» ضمیر موجود برای والیان است، یعنی احتجاب ناشی از آنها یا برای رعیت است پس «من» به‌معنی عن است و ضمیر موجود در «عنهم» قطعاً برای والیان است و نیز ضمیر موجود در «عندهم» یعنی سببی برای این می‌شود که امور بزرگ خود را با فریب یاران و اصحاب اغراض، کوچک پندارند و همچنین بالعکس. «ما تواری عنه الناس» یعنی پنهان می‌شوند و ضمیر در «عنه» به والی، و در «به» به «ما» بازمی‌گردد و «من الأمور» بیانی برای آن است.

این سخن امام علیه السّلام: «و لیست علی الحق سمات» یعنی کلام حق و باطل نشانه‌ای ندارد که به محض شنیدن، به‌وسیله آن شناخته‌شود، پس ناگزیر باید تحقیق شود تا از یکدیگر بازشناخته‌شوند.

و در النهایه: أسدی، أولی و أعطی به یک معنی است. و المظلمة چیزی‌است که از ظالم طلب می کنی و اسم چیزی‌است که از تو گرفته شده است. الاستئثار خودرأی ای در امور است. التطاول یعنی ترفع و الحامة یعنی خواص و حامة الرجل نزدیکان مرد است. و در النهایه: الإقطاع تملیکی و غیر تملیکی است. و در الصحاح: أقطعه قطیعة یعنی بخشی از زمین‌های خراج و در قاموس: القطیعه، محله‌هایی از بغداد است که منصور، آن را بین افرادی از سرشناسان دولتش تقسیم کرد.

این سخن امام علیه السّلام: «و لا یطمعنّ»، فاعلش ضمیر احد متقدم بر آن است.

العقیدة با ضمه، دارائی و ملکی است که صاحبش به‌عنوان ملک به آن معتقد است و العقده مکان پر درخت یا پر نخل است، در کتب لغت چنین آمده است.

ابن میثم گوید: اعتقد الضیعة: آن را به‌دست آورد و ابن ابی الحدید گوید: اعتقدت عقدة یعنی آن را به‌عنوان ذخیره اندوختم.

آن را در کلام اهل لغت نیافتم و عدم تناسب آنچه‌که ابن ابی الحدید ذکر کرده است، پوشیده‌نیست و در النهایه گوید: هر امری که بدون خستگی به تو برسد، هنئ است و برای تو مهنأ و مهنّأ است .

قوله عليه السلام و كن في ذلك قال ابن ميثم الواو في و كن للحال و كذا واقعا حال .

أقول و في الأول نظر و الحاصل ألزم الحق كل من لزم عليه أي حق كان من ظلامة أو حد أو قصاص و علي أي امرئ كان من قرابتك و خواصك و ابتغ عاقبته أي عاقبة ذلك الإلزام.

و في القاموس الغب بالكسر عاقبة الشي‌ء كالمغبة بالفتح.

قوله عليه السلام فأصحر لهم أي أظهر لهم عذرك يقال أصحر الرجل إذا خرج إلي الصحراء و أصحر به إذا أخرجه و اعدل عنك في بعض النسخ بقطع الألف علي بناء الإفعال و في بعضها بالوصل علي بناء المجرد فعلي الأول من عدل بمعني حاد و علي الثاني من عدله أي نحاه فإن في ذلك إعذارا أي إظهارا للعذر و الدعة الخفض و سعة العيش و الهاء عوض عن الواو.

و مقاربة العدو إظهاره المودة و طلبه الصلح و يتغفل أي يطلب غفلتك و الحزم الأخذ في الأمر بالثقة و اتهام حسن الظن ترك العمل بمقتضاه.

و في النهاية العقدة البيعة المعقودة و قال حاطه يحوطه حفظه و صانه.

قوله عليه السلام و اجعل نفسك جنة أي لا تغدر و لو ذهبت نفسك.

فإنه ليس من فرائض الله شي‌ء.

قال ابن أبي الحديد شي‌ء اسم ليس و جاز ذلك و إن كان نكرة لاعتماده علي النفي و لأن الجار و المجرور قبله في موضع الحال كالصفة فتخصص بذلك و قرب من المعرفة و الناس مبتدأ و أشد خبره و هذه الجملة المركبة من مبتدإ و خبر في موضع رفع لأنها صفة شي‌ء.

و أما خبر المبتدإ الذي هو شي‌ء فمحذوف و تقديره في الوجود

این سخن او: «و کن فی ذلک»، ابن میثم گوید: واو در «و کن» حالیه است و «واقعاً» نیز حال است. می‌گویم: در مورد اول نکته‌ای است و نتیجه اینکه حق را، هرچه که بود از بی عدالتی، حد یا قصاص بر هر کسی‌که لازم شد، ملزم کن و بر هرکسی‌که بود از نزدیکان و خواصت. «ابتغ عاقبته» یعنی عاقبت آن الزام. و در قاموس «الغبّ» با کسره: عاقبت یک چیز است مانند مغبّة با فتحه.

این سخن امام علیه السّلام: «فأصحر لهم» یعنی عذرت را برای آنها آشکار کن، أصحر الرجل گفته‌می شود زمانی‌که به‌سوی صحرا خارج شد و أصحر به زمانی‌است که او را خارج کرد. «و أعدل عنک» در بعضی نسخه‌ها با قطع الف بر بنای إفعال و در برخی دیگر با وصل بر بنای مجرد است که بر اساس بنای اول از «عدل» به‌معنی منحرف شد، و بر اساس بنای دوم از «عدله» به‌معنی او را دور کرد، است. «فإن فی ذلک اعذاراً» یعنی اظهار عذری است. الدعة یعنی افتادگی و فراخی زندگی و هاء، عوض از واو است.

و مقاربة العدوّ اظهار دوستی و درخواست صلح توسط دشمن است. «یتغفل» یعنی خواستار غفلت توست و الحزم اطمینان یافتن در امری است. و اتهام حسن الظن، ترک‌کردن عمل به مقتضای آن است.

در النهایه: العقده: بیعت بسته شده است و گوید: حاطه یحوطه، یعنی او را حفاظت و صیانت کرد.

این سخن امام علیه السّلام: «واجعل نفسک جنّة» یعنی نیرنگ نکن، گرچه خودت از بین بروی.

«فإنه لیس من فرائض الله شئ» ابن ابی الحدید گوید: شئ اسم «لیس» است و این جایز است، گرچه نکره‌بودن آن به‌جهت اعتمادش بر نفی است، زیرا جار و مجرور قبل از آن در موضع حال، ماند صفت است، پس با آن اختصاص یافته‌است و به معرفه نزدیک شده است و الناس، مبتدا و أشدّ خبر آن است و این جمله مرکب از مبتدا و خبرش در موضع رفع است، زیرا صفت شئ است. و خبر مبتدائی که «شئ» است، محذوف و

كما حذف الخبر في قولنا لا إله إلا الله.

و يمكن أيضا أن يكون من فرائض الله في موضع رفع لأنه خبر المبتدإ و قد تقدم عليه و يكون موضع الناس و ما بعده رفعا لأنه صفة المبتدإ الذي هو شي‌ء كما قلناه أولا و ليس يمتنع أيضا أن يكون من فرائض الله منصوب الموضع لأنه حال و يكون موضع الناس أشد رفعا لأنه خبر المبتدإ الذي هو شي‌ء.

قوله عليه السلام و قد لزم ذلك أي لزم المشركون مع شركهم الوفاء بالعهود و صار ذلك سنة لهم فالمسلمون أولي باللزوم و الوفاء.

قوله عليه السلام لما استوبلوا أي عدوا عواقب الغدر وبالا.

قال في النهاية الوبال في الأصل الثقل و المكروه و استوبلوا المدينة أي استوخموها و قال فيه إني لا أخيس بالعهد أي لا أنقضه يقال خاس بعهده يخيس و خاس بوعده إذا أخلفه و قال ختله يختله خدعه و راوغه.

و قال ابن ميثم أفضاه بسطه و استفاض الماء سال و قال في القاموس فضا المكان فضاء و فضوا اتسع و المنعة بالتحريك العز و قد يسكن.

قوله عليه السلام و حريما يسكنون إلي منعته و يستفيضون إلي جواره ⁽¹⁾قال ابن أبي الحديد إلي هاهنا متعلق بمحذوف كقوله تعالي فِي تِسْعِ آياتٍ إِلي فِرْعَوْنَ أي مرسلا إليه أي جعل الله ذمته أمنا ينتشرون في طلب حوائجهم ساكنين إلي جواره و في الصحاح الدغل بالتحريك الفساد يقال قد أدغل في الأمر إذا أدخل فيه ما يخالفه و يفسده و قال المدالسة كالمخادعة.

قوله عليه السلام تجوز فيه العلل أي يتطرق إليه التأويلات و المعاذير و في النهاية اللحن الميل عن جهة الاستقامة يقال لحنت لفلان إذا

تقدیرش «من فرائض الله»، در موضع رفع باشد، زیرا خبر مبتدا است که بر آن مقدم شده است و موضع «الناس» و ما بعد آن رفع است، زیرا صفت برای مبتدا، یعنی «شئ» است، چنانکه در ابتدا گفتیم. و ممتنع نیست که «من فرائض الله» محلاً منصوب باشد، زیرا حال است و محل «الناس أشدّ» به‌عنوان خبر برای «شئ» مرفوع است.

این سخن او «و قد لزم ذلک» یعنی مشرکان با وجود شرکشان، وفا به عهد را ملزم شدند و این برای آنها سنت شد، پس مسلمانان به لزوم و وفاء سزاوارتر هستند.

این سخن امام علیه السّلام: «لما استوبلوا» یعنی عواقب نیرنگ را زیان شمردند.

در النهایه گوید: الوبال در اصل بار سنگین و ناپسندی است. استوبلوا المدینه یعنی شهر را سنگین دانستند. گوید: در آن آمده است: «انّی لا أخیس بالعهد» یعنی عهد نمی‌شکنم، خاس بعهده یخیس و خاس بوعده، گفته‌می‌شود زمانی‌که خلف وعده کند و گوید: ختله یختله، به او نیرنگ زد و حقه زد.

و ابن میثم گوید: أفضاه، یعنی آن را گسترش داد، استفاض الماء یعنی آب جاری شد، و در قاموس گوید: فضا المکان فضاءً و فضوّاً: مکان وسعت گرفت و المنعة با حرکت و گاه سکون یعنی عزت.

این کلام امام علیه السّلام : «و حریماً یسکنون إلی منعته و یستفیضون إلی جواره» ابن ابی الحدید گوید: «إلی» در اینجا متعلق به محذوف است، مانند این کلام خداوند متعال: «فِی تِسْعِ آیَاتٍ إِلَی فِرْعَوْنَ» { نشانه‌های نه‌گانه‌ای است [که باید] به سوی فرعون} یعنی فرستاده‌شده به‌سوی او یعنی خداوند ذمه‌اش را أمن قرار داد که در طلب حاجت خود، درحالی‌که در جوار او ساکن هستند، پراکنده‌می شوند. در الصحاح: الدغل با حرکت یعنی فساد، قد ادخل فی الأمر، گفته‌می‌شود زمانی‌که آنچه‌که با آن امر مخالف است و تباه‌کننده آن است را در آن وارد کند. و گوید: المدالسة بر وزن المخالطة است و این سخن امام علیه السّلام: «تجوز فیه العلل» یعنی تأویلات و عذرهایی بر آن وارد می‌شود. و در النهایه آمده است: اللحن، انحراف از سمت استواری است .

لحنت لفلان، گفته‌می‌شود زمانی‌که به او کلامی

1) ما بين المعقوفين في آخر هذا العهد الشريف في صلي الله عليه و آله و إنّما اعدناه هاهنا توضيحا.

قلت له قولا يفهمه و يخفي علي غيره لأنك تميله بالتورية عن الواضح المفهوم.

و المعني لا تنقض العهود و المواثيق تمسكا بالتأويلات أو لا تقبل من الخصم ذلك و يحتمل الأعم.

و الانفساخ في بعض النسخ بالخاء المعجمة من الفسخ و هو النقض و في بعضها بالمهملة و هو الاتساع.

قوله عليه السلام لا تسقيل فيها أي لا تكون لك إقالة في الدنيا و لا في الآخرة.

قوله عليه السلام و انقطاع مدة كمدة العمر و السلطنة و سعة العيش و ينقله أي إلي غيرك و القود القصاص و الوكز الضرب بجمع الكف أو مطلقا و المعني أنه قد يؤدي أمثالها إلي القتل.

و قال الجوهري :

طمح بصره إلي الشي‌ء ارتفع و كل مرتفع فهو طامح و أطمح فلان بصره رفعه و المعني لا يمنعك كبر السلطنة عن أداء الدية و ظاهره ثبوت الدية في الخطإ في إقامة التعزير مطلقا و اختلف فيه الأصحاب فقيل لا يضمن مطلقا. و قيل يضمن في بيت المال إذا كان الحد للناس فلو كان لله لم يضمن و قد يقال الخلاف إنما هو في التعزير فإن تقديره منوط بالاجتهاد لا الحد فإنه مقدر و سيأتي تمام الكلام فيه في محله.

و أعجب فلان بنفسه علي بناء المفعول إذا ترفع و سر بما رأي من نفسه و أطريت فلانا مدحته بأحسن ما فيه و قيل جاوزت الحد في مدحه.

قوله عليه السلام من أوثق فرص الشيطان في نفسه أي اعتماد الشيطان في الإضلال بزعمه علي هذا النوع من الفرصة أشد من اعتماده علي سائر الأنواع و المحق الإبطال و التزيد في الحديث الكذب و المراد هنا أن تعطي أحدا واحدا فتقول أعطيته عشرة أو التساقط فيها قال ابن أبي

بگویی که وی می‌فهمد و بر سایرین پوشیده‌باشد، زیرا تو آن کلام را با توریه از مفهوم واضح منحرف می‌کنی. و معنا این است، عهد و پیمان‌ها را با تمسک به تأویلات نقض نکن یا آن را از طرف دعوا قبول نکن و اعم از این نیز محتمل است. الانفساخ در بعضی نسخه‌ها با خاء از ریشه الفسخ، به‌معنی نقض‌کردن و در برخی دیگر با حاء، به‌معنی وسعت داشت است.

این سخن امام علیه السّلام: «لا یستقیل فیها» یعنی در دنیا و آخرت گذشتی برای تو نیست.

این سخن امام علیه السّلام: «انقطاع مدّة» نظیر مدت عمر، سلطنت، فراخی زندگی، «ینقله» یعنی به غیر تو منتقل می‌کند. «القود» یعنی قصاص، الوکز: ضربه با مشت یا مطلقا ضربه و معنا این است: امثال آن منجر به قتل می شود.

جوهری گوید: طمح بصره إلی الشئ، یعنی نگاهش را به‌سوی چیزی بالا برد و هر بالا رفته‌ای، طامح است و أطمح فلان بصره: نگاهش را بالا برد و معنا این است، غرور حکومت، تو را از پرداخت دیه بازندارد و ظاهر آن ثبوت دیه در خطا در اقامه حد و تعزیر به‌صورت مطلق است و اصحاب، درباره آن دچار اختلاف هستند. گفته‌شده مطلقاً تعهد می‌کند. و گفته‌شده: در بیت المال تعهد می‌کند، اگر حد برای مردم باشد و اگر برای خدا باشد، تعهد نمی‌کند. و گاه گفته‌می‌شود: اختلاف فقط در تعزیر-زیرا اندازه آن منوط به اجتهاد است- است نه حد، زیرا اندازه آن معین است و بخش تکمیلی سخن در باره آن در محل آن خواهد آمد.

أعجب فلان بنفسه بر مبنای مفعول است زمانی‌که خود را برتر شمرد و به آنچه‌که از خود می‌بیند، شاد شود. أطریت فلاناً، یعنی او را با بهترین چیزی‌که در اوست، مدح کردم و گفته‌شد، در ستایش او از حد فراتر رفتم.

این سخن امام علیه السّلام: «من أوثق فرص الشیطان فی نفسه» یعنی تکیه شیطان در گمراه‌کردن به زعم او بر این نوع از فرصت‌ها بیشتر از تکه او بر سایر انواع است. المحق یعنی ابطال، التزید در سخن یعنی دروغ و مقصود در اینجا این است که به‌کسی یکی ببخشی و بگویی به او ده عدد بخشیدم. أو التساقط فیها: ابن ابی

الحديد: هذا عبارة عن النهي عن الحرص و الجشع قال الشنفري:

و إن مدت الأيدي إلي الزاد لم أكن***بأعجلهم إذ أجشع القوم أعجل

و هذا أخذه من قول الجوهري تساقط علي الشي‌ء أي ألقي نفسه عليه إلا أنه عداه بعلي كما تري و حينئذ لا يكون مقابلا للفقرة الأولي بل عينها و لا يخلو عن بعد بقرينة ما بعدها و الظاهر أن التساقط في الأمر التقصير و التكاسل فيها كما ذكره ابن ميثم.

و قال الفيروزآبادي التنكر التغير عن حال تسرك إلي حال تكرهها و الاسم النكير.

و قال الجوهري استوضحت الشي‌ء إذا وضعت يدك علي عينك تنظر هل تراه و استوضحه الأمر إذا سألته أن يوضحه لك انتهي.

فعلي ما في بعض النسخ من بناء المجهول فالمعني واضح أي إذا تأملت فيها و استعملته و تيقنته و في بعضها علي بناء المعلوم.

و قال ابن أبي الحديد أي وضحت و انكشفت و لم أجده في كلام أهل اللغة.

قوله عليه السلام و التغابي عما تعني به أي التغافل عما تفعله خواصك أو مطلقا من الأمور المنكرة فإنك تقصد به و تؤخذ منك للمظلوم و تعاقب عليه مما قد وضح للعيون لعل تخصيص هذا النوع لكونه أشنع أو لأنه لا ينبغي للوالي تجسس العيوب و المعاصي الخفية.

و قال ابن ميثم أي التغافل عما يجب العلم و العناية به من حقوق الناس المأخوذة ظلما مما قد وضح للعيون إهمالك انتهي.

و لا يخفي أنه إنما يستقيم تفسير ابن ميثم إذا كان يعني بصيغة المذكر الغائب لا بالخطاب كما فيما عندنا من النسخ.

و مأخوذ منك لغيرك أي تعاقب عليه مع أنك لم تنتفع به بل انتفع به

الحدید گوید: این عبارت است از نهی‌کردن از حرص و طمع، شنفری گوید: إن مدّت الأیدی إلی الزاد لم أکن بأعجلهم إذ أجشع القوم أعجل

اگر دست‌ها به‌سوی غذا دراز شود، عجول‌ترین آنها نیستم، زیرا حریص‌ترین مردم، عجول‌ترین آنان است.

و این را از کلام جوهری گرفته‌است: تساقط علی الشئ، یعنی خود را بر آن انداخت، با این تفاوت که او آن را با علی متعدی کرده است، چنانکه می‌بینی و در این حالت مقابل فقره نخست نیست، بلکه عین آن است و به قرینه مابعدش دور از بعید بودن نیست. و ظاهر این است که التساقط فی الامور، کوتاهی و سستی در آنها باشد، چنانکه ابن میثم ذکر کرده است.

فیروزآبادی گوید: التنکّر تغییر از حالتی که تو را شاد می‌کند، به حالتی است که آن را نمی‌پسندی و اسم آن نکیر است.

جوهری گوید: استوضحت الشئ زمانی‌است که دست را بر روی چشمت قرار می‌دهی، می‌بینی که آیا آن را می‌بینی و استوضحت الأمر زمانی‌است که از او می‌خواهی که آن را برایت توضیح دهد. پایان.

بر اساس آنچه‌که در بعضی نسخه‌ها با بنای مجهول آمده است، معنی واضح است، یعنی زمانی‌که در آن تأمل کردی و آن را به‌کار گرفتی و به آن یقین یافتی. و در بعضی نسخه ها بر بنای معلوم است.

ابن ابی الحدید گوید: یعنی واضح و روشن کردم و این را در کلام اهل لغت نیافتم.

این سخن امام علیه السّلام: «التغابی عمّا تعنی به» یعنی اظهار غفلت از آنچه‌که خواصت انجام می‌دهد یا مطلقاً از امور ناپسند، زیرا تو با آن قصد می‌شوی و از تو برای مظلوم گرفته‌می شود و بر آن مجازات می‌شوی.

«مما قد وضح للعیون» شاید تخصیص‌دادن این نوع به‌جهت شنیع‌تر بودن آن باشد یا به این دلیل باشد که تحقیق درباره عیوب و معصیت‌های پنهان برای والی لازم است.

ابن میثم گوید: یعنی تظاهر به غفلت از آنچه‌که سهل‌انگاری تو برای عیون روشن است. پایان .

و پوشیده نیست که تفسیر ابن میثم، زمانی صحیح است که یعنی به صیغه مذکر غائب باشد نه به صیغه خطاب، چنانکه در نسخه های نزد ما اینگونه است.

«مأخوذ منک لغیرک» یعنی بر آن مجازات می‌شوی، با وجود اینکه تو از آن بهره‌مند نمی‌شوی، بلکه

غيرك و يمكن أن يكون المراد بالغير المظلوم و عما قليل أي مجاوزا عن زمان قليل و ما زائدة أو نكرة موصوفة ينتصف منك أي ينتقم بالعدل .

و قال في النهاية في حديث معقل بن يسار فحمي من ذلك أنفا يقال أنف من الشي‌ء يأنف أنفا إذا كرهه و شرفت نفسه عنه و أراد به هاهنا أخذته الحمية من الغيرة و الغضب و قيل هو أنفا بسكون النون للعضو أي اشتد غضبه و غيظه من طريق الكناية كما يقال للمتغيظ ورم أنفه .

و السورة الحدة و الشدة و الإضافة للمبالغة.

و السطوة الصولة.

و البادرة من الكلام الذي يسبق من الإنسان في الغضب.

و الأثر بالتحريك اسم من آثرت الحديث أي نقلته.

و استوثقت أي استحكمت و تسرع إلي الأمر عجل علي إعطاء كل رغبة.

قال ابن أبي الحديد الرغبة مصدر رغب في كذا كأنه قال القادر علي إعطاء كل سؤال أي كل سائل ما سأله و روي و كل رغيبه أي ما يرغب فيه من الإقامة علي العذر و لعل المعني علي الجواب الواضح في كل ما سألنا الله عنه من حقوقه و حقوق خلقه و صاحب العذر بهذا المعني لا يكون مذنبا.

و قال ابن ميثم يحتمل أن يكون العذر اسما من الإعذار إلي الله و هو المبالغة في الإتيان بأوامره فكأنه قال من الإقامة علي المبالغة إليه في أداء أوامره انتهي.

و في كون العذر اسما من أعذر كما ذكره إشكال و تمام النعمة عطف علي قوله ما فيه أي لتمام نعمته علي و تضاعف كرامته لدي و توفيقنا للأعمال الصالحة التي نستوجبهما بها.

غیر تو از آن بهره می‌گیرد. و ممکن است که منظور از «غیر» مظلوم باشد، «عما قلیل» یعنی مجاوز از زمانی اندک. «ما» زائد یا نکره موصوفه است. «ینتصف منک» یعنی با عدالت از تو انتقام گرفته می شود و در النهایه گوید: در حدیث معقل بن یسار آمده است: «فحمی من ذلک أنفاً» أنف من الشئ یأنف أنفاً گفته‌می‌شود، زمانی‌که از آن بیزار باشد و خود را از آن دور کند و در اینجا منظورش این است، از غیرت و غضب به تب دچار شد و گفته شده: هو أنفاً با سکون نون برای عضو، یعنی خشم و غیظش شدید شد، از طریق کنایه چنانکه به خشمگین گفته‌می‌شود: ورم أنفه - دماغش ورم کرد - السورة، حدت و شدت است و اضافه برای مبالغه است.

السطوة یعنی یورش، البادرة من الکلام یعنی سخنی که در خشم از انسان سرعت می‌گیرد.

الأثر با حرکت اسمی از أثرت الحدیث است، یعنی سخن را نقل کردم و استوثقت یعنی محکم کردم.

تسرّع إلی الأمر: به‌سوی آن کار شتاب کرد.

«علی اعطتء کلّ رغبة» ابن ابی الحدید گوید: الرغبة مصدر رغب فی کذا است، گویی که بگوید: القادر علی اعطاء کل سؤال، یعنی قادر به اعطای خواسته هر درخواست‌کننده. و «کل رغیبة» روایت شده است یعنی آنچه‌که به آن رغبت می‌شود، درخصوص پافشاری بر عذر و شاید معنی این باشد: جواب واضح در هر آنچه‌که در خصوص حقوق خدا و خلقش از خدا سؤال کردیم و صاحب عذر با این معنی گناهکار نیست.

ابن میثم گوید: محتمل است که عذر، اسم مصدر از اعذار إلی الله باشد که این مبالغه در به‌جای آوردن اوامر اوست، گویی که بگوید: از پافشاری بر مبالغه در انجام دادن اوامر او. پایان و در اسم بودن عذر از «اعذر» چنانکه او ذکر کرده است، اشکالی است. «و تمام النعمة» عطف بر این سخن اوست: «ما فیه» یعنی برای اتمام نعمتش بر من و دوچندان‌کردن کرامتش نزد من و توفیق دادن ما به اعمال صالحی که به‌وسیله آن مستوجب آن دو می‌شویم.

كذا قيل و الأظهر أنه عطف علي حسن الثناء .

و إنما اكتفينا بهذا القدر من البيان إيثارا للاختصار و إلا فالمجلدات لا تفي بشرحه.

«745»