پیام امام امیرالمومنین علیه السلام شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه جلد 15

مشخصات کتاب

‌سرشناسه:مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵ -

عنوان و نام پدیدآور:پیام امام امیرالمومنین علیه‌السلام: شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه / مکارم شیرازی؛ با همکاری جمعی از فضلا و دانشمندان.

مشخصات نشر:قم: مدرسه الامام علی بن ابی طالب(ع)، ۱۳۹۰ -

مشخصات ظاهری:15‌ج.

شابک:۴۰۰۰۰ ریال: ج.۸: 978-964-533-037-6 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال: ج.۱۱: 978-964-533-113-7 ؛ ۸۰۰۰۰ ریال: ج.۱۲‌978-964-533-143-4 : ؛ ۸۰۰۰۰ریال: ج.۱۳‌978-964-533-160-1: ؛ ج.۱۴‌978-964-533-162-5 : ؛ ۱۴۰۰۰۰ ریال:ج.۱۵: 978-964-533-174-8

وضعیت فهرست نویسی:برون‌سپاری

یادداشت:فهرست‌نویسی بر اساس جلد هشتم،۱۳۸۶.

یادداشت:چاپ قبلی: دارالکتب‌الاسلامیه، ۱۳۷۵.

یادداشت:ج. ۱۰ ( چاپ اول : ۱۳۸۹ ).

یادداشت:ج.۱۱ (چاپ اول: ۱۳۸۹).

یادداشت:ج.۱۲ (چاپ اول: ۱۳۹۰).

یادداشت:ج.۱۳(چاپ اول:۱۳۹۰).

یادداشت:ج.۱۵(چاپ اول:۱۳۹۱).

یادداشت:ج.۱۴ (چاپ اول: ۱۳۹۵) (فیپا) .

یادداشت:ناشر جلد نهم، دهم الی دوازدهم و چهاردهم و پانزدهم انتشارات امام علی‌بن‌ابیطالب (ع) میباشد .

یادداشت:کتابنامه.

مندرجات:ج ۸. خطبه ۲۰۱ -۲۴۱.- ج. ۱۰ . نامه‌های تاریخی امام علی ( ع ) ۳۲ - ۵۳.-ج.۱۱. نامه‌های تاریخی امام علی (ع) ۵۴-۷۹.- ج.۱۲. گفتار حکیمانه ۱ - ۱۲۰

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق -- خطبه‌ها

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. -- کلمات قصار

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. . نهج‌البلاغه -- نقد و تفسیر

شناسه افزوده:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. . نهج‌البلاغه. شرح

رده بندی کنگره:BP۳۸/۰۴۲۲/م۷پ۹ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی:۲۹۷/۹۵۱۵

شماره کتابشناسی ملی:۱۳۰۵۴۵۷

اشاره

پیام امام امیرالمومنین علیه‌السلام: شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه

مکارم شیرازی

با همکاری جمعی از فضلا و دانشمندان

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

ادامه کلمات قصار امام امیرمومنان (علیه السلام)

گفتار حکیمانه 361-راه استجابت دعا

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

إِذَا کَانَتْ لَکَ إِلَی اللّهِ،سُبْحَانَهُ،حَاجَهٌ فَابْدَأْ بِمَسْأَلَهِ الصَّلاَهِ عَلَی رَسُولِهِ صلی الله علیه و آله،ثُمَّ سَلْ حَاجَتَکَ؛فَإِنَّ اللّهَ أَکْرَمُ مِنْ أَنْ یُسْأَلَ حَاجَتَیْنِ،

فَیَقْضِیَ إِحْدَاهُمَا وَ یَمْنَعَ الْأُخْرَی.

امام علیه السلام فرمود:

هرگاه حاجتی به درگاه حق داشتی،نخست با صلوات بر پیامبر صلی الله علیه و آله شروع کن، سپس حاجت خود را بخواه زیرا خداوند،کریم‌تر از آن است که دو حاجت از او بخواهند،یکی را قبول و دیگری را رد کند.⁽¹⁾

به گفته مرحوم خطیب در کتاب مصادر آنچه را مرحوم سید رضی در این جا آورده است مرحوم آمدی در غررالحکم با تفاوتی ذکر کرده که از آن استفاده می شود از جای دیگری گرفته است. سپس می افزاید:

مضمون این روایت شریف در اخبار اهل بیت عله به صورت گسترده آمده و در روایات متعددی می خوانیم که برای استجابت دعا باید نخست یا در پایان آن از درود بر محمد و آل محمد علی استفاده کرد. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۶۶).

شرح و تفسیر

راه استجابت دعا

امام علیه السلام در این کلام شریف به نکته مهمی درمورد اسباب اجابت دعا اشاره کرده،می‌فرماید:«هرگاه حاجتی به درگاه حق داشتی،نخست با صلوات بر پیامبر صلی الله علیه و آله شروع کن،سپس حاجت خود را بخواه زیرا خداوند،کریم‌تر از آن است که دو حاجت از او بخواهند،یکی را قبول و دیگری را رد کند»؛ (إِذَا کَانَتْ لَکَ إِلَی اللّهِ،سُبْحَانَهُ،حَاجَهٌ فَابْدَأْ بِمَسْأَلَهِ الصَّلاَهِ عَلَی رَسُولِهِ صلی الله علیه و آله،ثُمَّ سَلْ حَاجَتَکَ؛ فَإِنَّ اللّهَ أَکْرَمُ مِنْ أَنْ یُسْأَلَ حَاجَتَیْنِ،فَیَقْضِیَ إِحْدَاهُمَا وَ یَمْنَعَ الْأُخْرَی) .

در این‌جا دو سؤال مهم مطرح است:نخست این‌که چگونه نمی‌شود بین دو حاجت جدایی افکند،خدا یکی را بپذیرد و دیگری را نپذیرد،اگر این موضوع با کرم و رحمت الهی منافات داشته باشد آن مواردی که یک حاجت بیشتر از خدا نمی‌خواهیم و برآورده نمی‌شود چه خواهد شد؟

پاسخ این سؤال این است که خداوند،کریم است و شخص کریم هنگامی که دو چیز یا چند چیز از او بخواهند در میان آن‌ها تجزیه قائل نمی‌شود و این نشانه نهایت کرم خداوند است و چنین نیست که به گفته بعضی از شارحان،یک سخن عامیانه باشد که در میان مردم معمول است می‌گویند:تبعیض در میان دو خواهش نباید کرد،و امام علیه السلام هم از باب سخن گفتن مطابق افکار این دسته از مردم کلام فوق را فرموده باشد.

این اشتباه بزرگی است.مقام امام علیه السلام والاتر از آن است که افکار عامیانه را تأیید کند.البته اجابت دعا همان‌گونه که در روایات متعددی وارد شده،گاه به این صورت است که خداوند عین آن را به درخواست‌کننده می‌دهد و گاه اگر آن را مصلحت نبیند،عوض آن را در دنیا یا آخرت به‌صورت دیگری به او خواهد داد.

در واقع هیچ دعایی نیست که به اجابت نرسد،خواه عین آن خواسته را خدا بدهد یا چیزی را به‌جای آن و معادل آن یا بیشتر از آن.

سؤال دیگر این است که آیا صلوات فرستادن ما چیزی بر مقام پیامبر صلی الله علیه و آله می‌افزاید؟ بعضی از شارحان نهج البلاغه اصرار بر این دارند که مقام پیغمبر صلی الله علیه و آله بی‌نهایت بالاست و چیزی بر آن افزوده نخواهد شد.در حالی که این سخن اشتباه بزرگی است،مقامات قرب الی‌اللّه بی‌نهایت است،چنین نیست که پایان بیابد بنابراین خداوند به‌برکت دعای ما رحمت تازه‌ای برروان پاک پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرستد.

و به عبارت دیگر،این ما نیستیم که مقام آن حضرت را بالاتر از آنچه هست می‌بریم بلکه این خداوند است که گاه خودش و گاه به برکت تقاضای فرشتگان و گاه به تقاضای بندگان صالح،رحمت تازه‌ای بر روان پاک پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرستد.

در دعاها و روایات اسلامی شواهد روشنی بر این مطلب وجود دارد.در روایت معروف تشهّد نماز،این تعبیر از امام صادق علیه السلام نقل شده است:

«وَ تَقبَّلْ شَفاعتَه فی امَّتِهِ و ارفَعْ دَرَجَتَه» .⁽¹⁾

در یکی از خطبه‌های امیر مؤمنان علی علیه السلام در روز جمعه نیز این عبارت آمده است:

«اللّهمَّ صَلِ‌ّ علی محمَّدٍ عَبدِکَ وَ رَسولِکَ و نَبِیِّکَ صلاهً نامِیهً زاکِیهً تَرفَعُ بها دَرَجَتَه» .⁽²⁾

در دعایی که از امام سجّاد علیه السلام وارد شده می‌خوانیم که در مقام صلوات فرستادن بر پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله به پیشگاه خداوند عرضه می‌دارد:

«فَارْفَعْهُ بِسَلامِنا إلی حَیثِ قدَّرتَ فی سابقِ عِلمِک أن تُبَلِّغَهُ إیّاهُ و بِصَلاتِنا علیه؛ مقام او را با سلام و درود ما بالا ببر تا آن‌جا که در علم خود برای او مقدر کرده‌ای که او را به آن مقام برسانی».⁽¹⁾

از سویی دیگر می‌دانیم که طبق روایات متعدد،هرکس سنت حسنه‌ای بگذارد به تعداد کسانی که به آن سنت عمل می‌کنند به او پاداش داده می‌شود.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بزرگ‌ترین سنت را که آیین اسلام است در میان جامعه بشریت قرار داده است بنابراین به تعداد کسانی که تا روز قیامت به آیین او می‌پیوندند و به سنتش عمل می‌کنند خداوند اجر و پاداش و ترفیع مقام به او می‌دهد.

اضافه بر این،فرض کنیم پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ده سال بیشتر از این،عمر نصیبش می‌شد آیا در آن ده سال،عبادات او ترفیع مقام برایش نداشت و در همان مقامی که داشت باقی می‌ماند؟

کوتاه‌سخن این‌که مدارک فراوانی داریم که ثابت می‌کند قرب خداوند نهایت و پایانی ندارد و معصومین علیهم السلام نیز می‌توانند هر زمان به قرب و مقام والاتری برسند.همان‌گونه که از آغاز رسالت و امامت تا پایان آن به یقین ترفیع مقام داشتند بعد از رحلت و شهادت نیز به‌وسیله تقاضای رحمت و صلوات مؤمنان و یا عمل به سنت آن‌ها ترفیع مقام می‌یابند.

به هر حال بدون شک اگر در استقبال یا بدرقه دعاها صلوات و درود بر پیامبر صلی الله علیه و آله باشد به اجابت نزدیک است و به همین دلیل در بسیاری از دعاهای امام سجاد علیه السلام می‌بینیم هنگامی که چیزی را از خدا می‌خواست نخست صلوات و درود بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرستاد.

این مطلب در دعای مکارم الاخلاق کاملاً نمایان است که در هر فرازی از این دعا نخست امام علیه السلام صلوات و درود بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرستد و بعد تقاضای تازه‌ای از خداوند متعال می‌نماید.

این سخن را با روایاتی که مرحوم کلینی در جلد دوم کافی در باب«الصلاه علی النبی صلی الله علیه و آله...»نقل کرده است پایان می‌دهیم:

در حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آمده است:

«لَا یزَالُ الدُّعَاءُ مَحْجُوباً حَتَّی یصَلَّی عَلَی وَ عَلَی أَهْلِ بَیتِی؛ پیوسته دعا محجوب است (و به اجابت نمی‌رسد) تا زمانی که صلوات بر محمّد و آل محمّد فرستاده شود».⁽¹⁾

در حدیث دیگری از رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خوانیم که فرمود:

«اجْعَلُونِی فِی أَوَّلِ الدُّعَاءِ وَ فِی آخِرِهِ وَ فِی وَسَطِهِ؛ مرا در ابتدای دعا و در وسط دعا و در آخر دعا قرار دهید».⁽²⁾

در حدیث دیگری،از امام صادق علیه السلام آمده است:

«مَنْ کَانَتْ لَهُ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ حَاجَهٌ فَلْیبْدَأْ بِالصَّلاهِ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ ثُمَّ یسْأَلُ حَاجَتَهُ ثُمَّ یخْتِمُ بِالصَّلاهِ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَکْرَمُ مِنْ أَنْ یقْبَلَ الطَّرَفَینِ وَ یدَعَ الْوَسَطَ إِذَا کَانَتِ الصَّلاهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ لا تُحْجَبُ عَنْهُ؛ کسی که حاجتی در پیشگاه خدا دارد نخست صلوات بر محمّد و آلش بفرستد بعد حاجت خود را بخواهد سپس آن را با صلوات بر محمّد و آل محمّد پایان دهد زیرا خداوند متعال گرامی‌تر از آن است که دو طرف را بپذیرد و آنچه در وسط آن دو واقع شده است را نپذیرد.

چون هنگامی که صلوات بر محمّد و آل محمّد فرستاده شود (به یقین) محجوب از خداوند نخواهد بود».⁽³⁾

---

گفتار حکیمانه 362-برای حفظ آبرو

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

مَنْ ضَنَّ بِعِرْضِهِ فَلْیَدَعِ الْمِرَاءَ.

امام علیه السلام فرمود:

کسی که به آبروی خود علاقه‌مند است باید بحث‌های لجاجت‌آمیز

را با مردم رها کند.⁽¹⁾

مرحوم خطیب در مصادر باز ذکر استاد این کلام حکمت آمیز را به آخر کتابش حواله داده است همان چیزی که متأسفانه موفق به انجام آن نشد. ولی در کتاب نزهة الناظر و تنبیه الخاطر نوشته دانشمند اهل سنت به نام حلوانی با همین عبارت آمده است

شرح و تفسیر

برای حفظ آبرو

امام علیه السلام در این کلام حکیمانه خود به یک نکته روانشناسی در زندگی اجتماعی اشاره کرده،می‌فرماید:«کسی که به آبروی خود علاقه‌مند است باید بحث‌های لجاجت‌آمیز را با دیگران ترک گوید»؛ (مَنْ ضَنَّ بِعِرْضِهِ فَلْیَدَعِ الْمِرَاءَ) .

«ضنّ» از ماده«ضِنّه»(بر وزن منّه) در اصل به معنای بخل درباره اشیاء نفیس و گران‌بهاست و سپس به هرگونه بخل و یا حتی خویشتن‌داری در برابر انجام کاری اطلاق شده است.

جامع‌ترین چیزی که درباره مفهوم«عِرض»در کتب لغت آمده است چیزی است که نویسنده فرهنگ ابجدی در کتاب خود آورده،می‌گوید:عِرض به معنای آن چیزی از اصالت و بزرگی است که انسان بدان می‌بالد و افتخار می‌کند،مانند آبرو،حیثیت،نفس،جسد،شرف و بزرگی پدران و نیاکان یا در پیروان و فرزندان،بوی اندام و اخلاق پسندیده.

واژه«مِراء»به معنای گفتگوهای لجاجت‌آمیز و توأم با خصومت به منظور پیروزی بر حریف است هر چند حق نباشد،و سرچشمه آن تعصب و لجاجت و برتری‌جویی است که مانع از پذیرش سخن حق می‌شود.

بنابراین،مفهوم کلام امام علیه السلام این می‌شود:هر کس می‌خواهد آبرو،شخصیت، اصالت و قداست نفس خویش و آنچه مربوط به اوست را حفظ کند باید مِراء را

کنار بگذارد.زیرا به‌هنگام مراء،افراد بر سر لجاجت می‌افتند و گاه انواع توهین‌ها را به طرف مقابل روا می‌دارند و عیوب پنهانی او را برمی‌شمارند و هتک حرمت می‌کنند،گاه درباره خودش و گاه درباره کسانی که مورد علاقه او هستند.بنابراین افرادی که علاقه‌مند به آبرو و شخصیت خود می‌باشند باید همین که بحث آن‌ها با طرف مقابل به مرحله مراء رسید کلام را قطع کنند و او را رها سازند.

در حکمت 31 امیر مؤمنان علی علیه السلام حقیقت ایمان را بر اساس چهار پایه تشریح می‌کند و در مقابل آن برای شک نیز چهار ستون قائل است.ستون اوّل، مراء و جدال می‌باشد و در بیان آن می‌فرماید:

«فَمَنْ جَعَلَ الْمِرَاءَ دَیدَناً لَمْ یصْبِحْ لَیلُه؛ آنکس که مِراء را عادت خویش قرار دهد هرگز از تاریکی شک به روشنایی یقین گام نمی‌نهد»و به یقین چنین است زیرا افرادی که اهل مِراء و جدال هستند دائماً در این فکرند که بر حریف خود غلبه یابند خواه حق باشد یا باطل و به همین دلیل ضعیف‌ترین ادله را برای خود حجت می‌شمارند و محکم‌ترین دلیل رقیب را نادیده می‌انگارند و به این ترتیب دائماً در بیراهه و تاریکی سیر می‌کنند و صبحگاهان روشنِ یقین در زندگی آن‌ها هرگز ظاهر نمی‌شود.

به همین دلیل امام امیر مؤمنان علیه السلام در کلام دیگری که مرحوم کلینی در کافی از آن حضرت نقل کرده می‌فرماید:

«إِیاکُمْ وَ الْمِرَاءَ وَ الْخُصُومَهَ فَإِنَّهُمَا یمْرِضَانِ الْقُلُوبَ عَلَی الْإِخْوَانِ وَ ینْبُتُ عَلَیهِمَا النِّفَاقُ؛ از مِراء و خصومت بپرهیزید که دل را در برابر برادران دینی بیمار می‌سازد و نفاق از آن می‌روید».⁽¹⁾

امام عسکری علیه السلام در روایتی که ابن شعبه حرانی آن را در تحف العقول نقل کرده می‌فرماید:

«لَا تُمَارِ فَیذْهَبَ بَهَاؤُکَ وَ لَا تُمَازِحْ فَیجْتَرَأَ عَلَیکَ؛ مراء نکن که شخصیت تو را از بین می‌برد و (زیاد) مزاح مکن که افراد را در برابر تو جسور می‌سازد (و رعایت احترام تو را نخواهند کرد)».⁽²⁾

در غرر الحکم در حدیث پر معنایی از امیر مؤمنان علیه السلام می‌خوانیم:

«سِتَّهٌ لا یُمارون:الفقیهُ و الرئیسُ و الدّنِیُّ و البَذِیّ و المرأهُ و الصبِیّ؛ با شش گروه بحث توأم با جدل و مراء نکنید:شخص دانشمند،رئیس جمعیت،شخص پست،فرد بد زبان،زن (نادان) و کودک (زیرا در برابر فقیه و رئیس ناتوان خواهید شد و در برابر چهار گروه دیگر آبروی شما می‌رود)».⁽¹⁾

در نکوهش مراء روایات بسیار فراوانی از پیشوایان اسلام نقل شده است که علاقه‌مندان می‌توانند در بحار الانوار،وسایل الشیعه،کنز العمال و میزان الحکمه در بحث مراء،آن را مطالعه کنند.

این سخن را با حدیث دیگری از رسول خدا صلی الله علیه و آله پایان می‌دهیم:

«لا یسْتَکْمِلُ عَبْدٌ حَقِیقَهَ الْإِیمَانِ حَتَّی یدَعَ الْمِرَاءَ وَ إِنْ کَانَ مُحِقّاً؛ هیچ‌کس حقیقت ایمان را به کمال نمی‌رساند مگر زمانی که مراء و جدال را ترک گوید هرچند حق با او باشد».⁽²⁾

---

گفتار حکیمانه 363-دو دلیل نادانی

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

مِنَ الْخُرْقِ الْمُعَاجَلَهُ قَبْلَ الْإِمْکَانِ،وَ الْأَنَاهُ بَعْدَ الْفُرْصَهِ.

امام علیه السلام فرمود:

عجله کردن پیش از فراهم شدن امکانات،و از دست دادن امکانات و سستی کردن پس از فرصت،از حماقت و نادانی است.⁽¹⁾

مرحوم خطیب می گوید: دانشمند و ادیب معروف میدانی آن را با تفاوت مختصری در کتاب مجمع الامثال خود آورده است. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۶۷) اضافه میکنیم: آمدی نیز در غررالحکم آن را با تفاوت هایی نقل کرده که نشان می دهد از منبع دیگری گرفته است. (غررالحکم، ح ۵۷۷۲) و حلوانی از علمای قرن پنجم نیز آن را در کتاب خود نزهة الظاهر ذکر کرده است. (نزهة الظاهر، ص ۴۸)

شرح و تفسیر

دو دلیل نادانی

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه به دو چیز که از نشانه‌های نادانی است اشاره کرده،می‌فرماید:«عجله کردن پیش از فراهم شدن امکانات،و از دست دادن امکانات و سستی نمودن پس از فرصت،از حماقت و نادانی است»؛ (مِنَ الْخُرْقِ الْمُعَاجَلَهُ قَبْلَ الْإِمْکَانِ،وَ الْأَنَاهُ بَعْدَ الْفُرْصَهِ) .

«خُرْق» (بر وزن مرغ) به گفته غالب ارباب لغت به معنای نادانی و کم‌عقلی است ولی«خَرق»(بر وزن خلق) به معنای پاره کردن یا سوراخ کردن چیزی به عنوان افساد است که در قرآن مجید در داستان موسی و خضر علیهما السلام به آن اشاره شده است و بعید نیست هر دو به یک ریشه بازگردد زیرا پاره کردن و فاسد کردن،کار افراد نادان است.

واژه «أناه» به معنای صبر کردن و تأنی نمودن در انجام کاری است.این واژه هرگاه درمورد خداوند به کار برده می‌شود و می‌گویند:خداوند ذو أناه است مفهومش این است که در مجازات گنهکاران هرگز تعجیل نمی‌کند تا اتمام حجت بر آن‌ها شود،و گاه این واژه به معنای سستی کردن نیز به‌کار می‌رود همانگونه که در گفتار حکیمانه بالا دیده می‌شود.

به هر حال امام علیه السلام دو چیز را در این‌جا نشانه حماقت و نادانی می‌شمرد:

نخست تعجیل کردن قبل از فراهم شدن امکانات است مثل این‌که کسی در فصل

غوره کردن درختان انگور اصرار بر چیدن انگور داشته باشد که نشانه نادانی است و دیگر این‌که وقتی فرصت‌ها فراهم می‌شود سستی کند و به اصطلاح این دست و آن دست نماید تا فرصت از دست برود؛فرصتی که شاید هرگز بازنگردد این هم نشانه بی‌خبری و نادانی است.

عاقل و دانا کسی است که صبر کند و در انتظار فرصت باشد و هنگامی که فرصت فراهم شد بدون فوت وقت دست‌به‌کار شود و به مقصود خود برسد.این کار نشانه مدیریت صحیح است.

در روایات اسلامی در نکوهش عجله و شتاب بی‌مورد و همچنین نکوهش از دست دادن فرصت‌ها مطالب زیادی وارد شده است.

ازجمله درباره عجله و شتاب بی‌مورد در حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«إِنَّمَا أَهْلَکَ النَّاسَ الْعَجَلَهُ وَ لَوْ أَنَّ النَّاسَ تَثَبَّتُوا لَمْ یهْلِکْ أَحَدٌ؛ مردم را عجله (بی‌جا) هلاک می‌کند و اگر مردم در کارها درنگ می‌کردند (و با آرامش و دقت کارها را انجام می‌دادند) احدی هلاک نمی‌شد».⁽¹⁾

قابل توجه این‌که در دنیای امروز یکی از مهم‌ترین عوامل تصادف‌های وسایل نقلیه و مرگ و میرهای ناشی از آن عجله و سرعت‌های غیر مجاز ذکر شده است.

در حدیث دیگری از امام امیر مؤمنان علیه السلام در غررالحکم آمده است:

«العَجولُ مُخْطِئٌ و إن مَلَکَ،المُتَأنِّی مُصِیبٌ و إن هَلَک؛ عجول،خطاکار است هر چند (تصادفاً) پیروز شود و کسی که با تأنی (و حساب) کار می‌کند به واقع می‌رسد هر چند (در پاره‌ای از اوقات،ظاهراً) ناکام شود».⁽²⁾

در حدیث دیگری که مرحوم علامه مجلسی در بحارالانوار از امیرمؤمنان علی علیه السلام نقل کرده است می‌خوانیم:

«مَنِ اسْتَطَاعَ أَنْ یمْنَعَ نَفْسَهُ مِنْ أَرْبَعَهِ أَشْیاءَ فَهُوَ

خَلِیقٌ بِأَنْ لَاینْزِلَ بِهِ مَکْرُوهٌ أَبَداً قِیلَ وَ مَا هُنَّ یا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ الْعَجَلَهُ وَ اللَّجَاجَهُ وَ الْعُجْبُ وَ التَّوَانِی؛ کسی که بتواند خود را از چهار چیز بازدارد سزاوار است که هرگز گرفتار حادثه ناگواری نشود.عرض کردند:ای امیرمؤمنان آن چهار چیز چیست؟ فرمود:عجله و لجاجت و خودپسندی و تنبلی».⁽¹⁾

در برابر روایات مذکور،در بعضی از روایات دیگر مشاهده می‌کنیم که دستور به عجله داده شده است ازجمله در حدیثی امام باقر علیه السلام می‌فرماید:

«مَنْ هَمَّ بِشَیءٍ مِنَ الْخَیرِ فَلْیعَجِّلْهُ فَإِنَّ کُلَّ شَیءٍ فِیهِ تَأْخِیرٌ فَإِنَّ لِلشَّیطَانِ فِیهِ نَظْرَهً؛ کسی که تصمیم به کار خیری گرفت باید در آن شتاب کند زیرا به‌هنگام تأخیر،شیطان ممکن است در آن وسوسه کند و آن را (برای همیشه) به عقب بیندازد».⁽²⁾

بدیهی است که هیچ‌گونه تضادی بین این‌گونه از روایات نیست.عجله مذموم در جایی است که انسان بدون فراهم شدن مقدمات و امکانات شتاب کند و نیروی خود را به هدر دهد و عجله ممدوح آن است که هرگاه تمام مقدمات و امکانات فراهم شد به تأخیر نیندازد زیرا شیاطین انس و جن ممکن است در آن موانعی ایجاد کنند.

درمورد نکوهش از دست‌دادن فرصت‌ها نیز روایات فراوانی از معصومین علیهم السلام در کتب مختلف نقل شده است ازجمله در حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«تَرْکُ الفُرَصِ غُصَصٌ؛ از دست دادن فرصت‌ها سبب انواع غصه‌هاست».⁽³⁾

در حدیث دیگری از امیرمؤمنان علیه السلام آمده است:

«مَنْ أَخَّرَ الْفُرْصَهَ عَنْ وَقْتِهَا فَلْیکُنْ عَلَی ثِقَهٍ مِنْ فَوْتِهَا؛ کسی که به‌موقع از فرصت استفاده نکند مطمئن باشد که فرصت از دست خواهد رفت».⁽⁴⁾

روشن است که استفاده کردن از فرصت به معنای عجله بی‌جا نیست بلکه شتاب و سرعت در کارهایی است که اسباب آن فراهم شده و هر لحظه ممکن است موانعی پیش آید.در این‌گونه موارد باید شتاب کرد و پیش از فوت فرصت به مقصد رسید.⁽¹⁾

---

گفتار حکیمانه 364-تفکر منطقی

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

لَا تَسْأَلْ عَمَّا لَا یَکُونُ،فَفِی الَّذِی قَدْ کَانَ لَکَ شُغْلٌ.

امام علیه السلام فرمود:

درباره آنچه تحقق‌یافتنی نیست سؤال مکن چراکه در آنچه تحقق یافته به‌اندازه کافی اسباب دل مشغولی تو وجود دارد.⁽¹⁾

در کتاب مصادر تنها منبع دیگری که برای این گفتار حکیمانه ذکر شده غررالحکم آمدی است که آن را در حرف «لاء» با تفاوت هایی ذکر کرده است. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۶۷).

شرح و تفسیر

تفکر منطقی

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه به نکته مهمی درمورد سؤال کردن اشاره کرده، می‌فرماید:«درباره آنچه تحقق‌یافتنی نیست سؤال مکن چراکه در آنچه تحقق یافته به‌اندازه کافی اسباب مشغولی فکر وجود دارد»؛ (لَا تَسْأَلْ عَمَّا لَا یَکُونُ،فَفِی الَّذِی قَدْ کَانَ لَکَ شُغْلٌ) .

سؤال کردن کار خوبی است و کلید گنجینه علم و دانش است به همین دلیل در قرآن مجید و روایات اسلامی کراراً به آن دستور داده شده است و حتی حیا کردن از سؤال درباره اموری که مربوط به سرنوشت انسان در دین و دنیاست به عنوان حیاء حمق (حیاء احمقانه) شمرده شده است.ولی سؤال باید درباره اموری باشد که مربوط به حیات مادی یا معنوی انسان است و اموری که امکان تحقق در آن تصور شود.

اما اگر کسی خود را به سؤالاتی درباره امور غیر ممکن یا بسیار نادر مشغول کند،از مسائل مهم زندگی بازمی‌ماند.مثلاً بعضی سؤال می‌کنند که اگر انسان با جن ازدواج کند فرزندانی که از آن‌ها متولد می‌شوند چگونه‌اند و چه احکامی دارند؟ و یا اگر از آمیزش انسان با حیوان بچه‌ای متولد شود آن بچه مشمول چه احکامی است؟

گاه سؤال درباره امور ممکن است اما اموری که هیچ تأثیری در زندگی مادی

و معنوی ما ندارد،مثلاً سؤال می‌کنند ابعاد کشتی نوح علیه السلام از نظر طول و عرض چقدر بود؟ حیواناتی که آن حضرت در کشتی با خود سوار کرد کدام‌یک از حیوانات بودند؟ یا سؤالی که معروف است اشعث بن قیس از امام امیرمؤمنان علی علیه السلام کرد و گفت:تعداد موهای سر من چقدر است؟ که حضرت جواب کوبنده‌ای به او داد.⁽¹⁾

این در حالی است که انسان مجهولات بسیاری دارد که رسیدن به پاسخ آن‌ها در سرنوشت او بسیار مؤثر است و اگر تمام اوقات فراغت خود را صرف یافتن پاسخ آن‌ها کند چه بسا موفق به همه آن‌ها نشود.

آیا در چنین شرایطی عقل اجازه می‌دهد که انسان به‌سراغ سؤال درباره امور غیر ممکن برود و از آنچه ممکن است و در زندگی او مؤثر می‌باشد صرف نظر کند؟

نکته: آداب سؤال

در احادیث اسلامی به پیروی از قرآن،سؤال به عنوان کلید علم معرفی شده است.در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«الْعِلْمُ خَزَائِنُ وَ مَفَاتِیحُهُ السُّؤَالُ فَاسْأَلُوا رَحِمَکُمُ اللَّه فَإِنَّهُ یؤْجَرُ أَرْبَعَهٌ السَّائِلُ وَ الْمُتَکَلِّمُ وَ الْمُسْتَمِعُ وَ الْمُحِبُّ لَهُمْ؛ علم،گنجینه است و کلید این گنجینه‌ها سؤال است بنابراین سؤال کنید؛خدا رحمت کند شما را زیرا چهار گروه درمورد سؤال اجر و پاداش الهی دارند:

سؤال‌کنندگان،پاسخ‌گویان،شنوندگان و کسانی که آن‌ها را دوست دارند».⁽²⁾

در حدیث دیگری آن حضرت می‌فرماید:

«السُّؤالُ نِصْفُ العِلْمِ؛ سؤال نیمی از

علم و دانش است».⁽¹⁾

ولی سؤال با تمام اهمیّتش،استثنائاتی هم دارد که در آن موارد سؤال کردن زشت و نازیباست.ازجمله همان مطلبی که در گفتار حکیمانه بالا آمد که انسان درباره امور غیر ممکن پرسش کند.

دیگر این‌که سؤال‌ها جنبه تفقه و فراگیری علم نداشته باشد بلکه کسی بخواهد برای خفیف و خوار کردن طرف مقابل یا به عنوان لجبازی چیزی بپرسد و سؤال خود را پیگیری نماید.

نیز اموری وجود دارد که وقت آن فرا نرسیده است و عجله کردن درمورد آن صحیح نیست مانند آنچه در قرآن مجید در داستان خضر و موسی علیهما السلام آمده است که خضر علیه السلام از موسی علیه السلام عهد گرفته بود که اگر امور عجیبی از خضر علیه السلام دید عجله در سؤال نکند و بگذارد تا او به‌موقع آن را پاسخ گوید.

همچنین سؤال کردن درباره اموری که تکلیف انسان را سنگین می‌کند در حالی که اگر درباره آن سؤال نشود خداوند برای آن مؤاخذه نمی‌کند.مثل سؤالات مکرری که بنی‌اسرائیل درباره گاوی که مأمور بودند آن را ذبح کنند از موسی علیه السلام کردند و لحظه به لحظه کار خود را مشکل‌تر و پیچیده‌تر ساختند.قرآن مجید نیز می‌فرماید:« یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْیَاءَ إِنْ تُبْدَ لَکُمْ تَسُؤْکُمْ ».⁽²⁾

یا سؤال درباره اموری که عقل انسان هرگز به حقیقت آن نخواهد رسید مانند سؤال درباره کنه ذات پروردگار که هیچ انسانی نمی‌تواند به آن برسد چون فکر و روح انسان محدود است و ذات پاک خداوند نامحدود.

یا سؤال درباره مسائل پیچیده‌ای که فهم آن در استعداد سؤال‌کننده نیست مانند سؤال درباره قضا و قدر که از پیچیده‌ترین مسائل علمی و فلسفی است

و ائمه علیهم السلام آن دسته از یاران خود را که استعداد درک این‌گونه از مسائل را نداشتند از فکر کردن درمورد آن نهی می‌نمودند.

این امور شش‌گانه مواردی است که سؤال کردن درباره آن‌ها مذموم و نکوهیده است و با توجه به این‌که دنیایی از مسائل سرنوشت‌ساز وجود دارد که انسان پاسخ آن‌ها را نمی‌داند و باید برای حل آن‌ها بکوشد و از دانشمندان آگاه پرسش کند،بسیار بی‌خردی است که انسان آن‌ها را فراموش کند و به اموری بپردازد که اثری جز اتلاف وقت یا حیرت و سرگردانی برای او ندارد.

---

گفتار حکیمانه 365-بهترین راه ادب‌آموزی خویشتن

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

الْفِکْرُ مِرْآهٌ صَافِیَهٌ،وَ الاِعْتِبَارُ مُنْذِرٌ نَاصِحٌ.وَ کَفَی أَدَباً لِنَفْسِکَ

تَجَنُّبُکَ مَا کَرِهْتَهُ لِغَیْرِکَ.

امام علیه السلام فرمود:

فکر،آینه شفاف و درخشنده‌ای است و حوادث عبرت‌انگیز،بیم‌دهنده و نصیحت‌کننده است و برای ادب‌آموزی خویشتن همین بس که

از آنچه برای دیگران ناخوش می‌داری بپرهیزی.⁽¹⁾

جملة «الفکر مرآة صافیه» همان گونه که مرحوم خطیب نیز به آن اشاره کرده در حکمت پنجم با ذکر مدرک گذشت و اما جملة الاعتبار منذر ناصح» را قبل از مرحوم سید رضی، مرحوم این شعبه حرانی در کتاب تحف العقول نقل کرده است و تمام این کلام را مرحوم شیخ طوسی (قبل از سید رضی) در امالی آورده است.

کراجکی نیز در کنزالفوائد جمله اخیر را در لابه لای حکمت های دیگری ذکر کرده که به وضوح استفاده میشود از نهج البلاغه نگرفته است. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۶۷).

اضافه میکنیم که در کلام کراجکی دو جمله اول و دوم نیز در لابه لای حکمت های دیگری ذکر شده است. (کنزالفوائد، ج ۲، ص۸۳).

شرح و تفسیر

بهترین راه ادب‌آموزی خویشتن

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه به سه نکته مهم اشاره کرده،نخست می‌فرماید:

«فکر،آینه شفاف و درخشنده‌ای است»؛ (الْفِکْرُ مِرْآهٌ صَافِیَهٌ) .

هنگامی که اشیا در مقابل آینه قرار می‌گیرند و نور بر آن‌ها می‌تابد،نور از اشیا بر می‌خیزد و به آینه می‌خورد و از آن بازمی‌گردد و به چشم انسان منتقل می‌شود و از آن‌جا که هر قسمتی از اشیا نور را به یک نحو منعکس می‌کند تمام مشخصات آن شیء در چشم انسان منعکس می‌شود،و جمله معروفی که در تعریف فکر گفته‌اند:

الفکر حرکه الی المبادیء و من مبادیء الی المراد

فکر از دو حرکت تشکیل می‌شود:از مبادی به‌سوی مقصد حرکت می‌کند و از مقصد به‌سوی انسان،و حقایق اشیا را به او نشان می‌دهد.

می‌تواند قابل تطبیق بر این حرکت دوگانه در مقابل آینه باشد.به هر حال خداوند لطف بزرگی در حق انسان کرده که این آینه شفاف تمام‌نمای حقایق را در اختیار او گذاشته مشروط بر این‌که آن را به‌وسیله هوی و هوس‌ها،تعصب‌ها، پیش‌داوری‌های غلط،تقلیدهای کورکورانه و در یک کلمه موانع شناخت، تاریک و کدر نسازد و خود را از این نعمت بزرگ الهی محروم ننماید.

و به گفته شاعر:

إذا المرء کانت له فکره ففی کل شیء له عبره

هنگامی که انسان فکر آماده‌ای داشته باشد به هرچیز بنگرد درس عبرتی از آن می‌آموزد.⁽¹⁾

در حدیثی از امیر مؤمنان علیه السلام می‌خوانیم:

«إِذَا قَدَّمْتَ الْفِکْرَ فِی أَفْعَالِکَ حَسُنَتْ عَوَاقِبُکَ فِی کُلِّ أَمْرٍ؛ اگر کارهای خود را با فکر آغاز کنی پایان تمام کارهای تو خوب خواهد بود».⁽²⁾

در حدیث دیگر از آن حضرت می‌خوانیم:

«ما ذَلَّ مَن أحسَنَ الفِکْرَ؛ کسی که خوب بیندیشد هرگز ذلیل نمی‌شود»⁽³⁾

در حدیث دیگری از امام مجتبی علیه السلام آمده است:

«أوصیکم بتقوی اللّه و إدامهِ التفکّرِ فإنّ التّفَکّر أبو کُلِ‌ّ خیرٍ و أُمِّه؛ شما را به تقوای الهی و تداوم تفکر توصیه می‌کنم زیرا فکر کردن،پدر و مادر همه نیکی‌هاست».⁽⁴⁾

آن‌گاه امام علیه السلام به نکته دوم اشاره کرده،می‌فرماید:«حوادثِ عبرت‌انگیز، بیم‌دهنده و اندرزگوست»؛ (وَ الاِعْتِبَارُ مُنْذِرٌ نَاصِحٌ) .

واژه«اعتبار»به معنای عبرت‌گرفتن است ولی در این‌جا به معنای حوادث عبرت‌انگیز می‌باشد.این حوادث،بشیر و نذیر است؛حوادثی که عاقبت کار ظالمان و ستمگران را نشان می‌دهد،بیم‌دهنده و انذارکننده است و حوادثی که پایان کار عدالت‌پیشگان و نیکوکاران را نشان می‌دهد بشیر و اندرزگوست.

هنگامی که از یک‌سو از آینه شفاف فکر استفاده گردد و از سوی دیگر از حوادث تاریخی و عبرت‌آموز پند گرفته شود به یقین انسان می‌تواند در صراط مستقیم به‌سوی مقصد الهی پیش رود.

قرآن مجید،هم به تفکر اهمیت فراوان داده و در آیات زیادی انسان‌ها را به

آن دعوت نموده و هم تاریخ عبرت‌انگیز پیشینیان را در سوره‌های مختلف بازگو کرده است تا اسباب تربیت انسان‌ها کامل گردد.

از آیات قرآن مجید استفاده می‌شود که رابطه نزدیکی میان اندیشیدن و عبرت‌گرفتن است.در آیه 176 سوره اعراف می‌فرماید:« فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یتَفَکَّرُون »؛این داستان‌ها را (برای آنها) بازگو کن،شاید بیندیشند (وبیدار شوند)!».

امیرمؤمنان علی علیه السلام در حدیثی در غررالحکم می‌فرماید:

«کَسْبُ العقلِ الاعتِبارُ وَ الاستِظهارُ و کَسْبُ الجَهلِ الغَفلهُ و الاغترِارُ؛ عقل،عبرت می‌گیرد و خود را با آن تقویت می‌کند ولی جهل به غفلت و غرور وامی‌دارد».⁽¹⁾

سپس امام علیه السلام در سومین نکته می‌فرماید:«برای تأدیب خویشتن همین بس که از آنچه برای دیگران نمی‌پسندی بپرهیزی»؛ (وَ کَفَی أَدَباً لِنَفْسِکَ تَجَنُّبُکَ مَا کَرِهْتَهُ لِغَیْرِکَ) .

هیچ انسانی به کمال نمی‌رسد مگر این‌که در اصلاح عیوب خویش بکوشد ولی شناخت عیوب غالباً مشکل است.ای بسا انسان براثر حب ذات نه‌تنها عیب خود را نمی‌بیند بلکه ممکن است آن را نشانه حسن بشمارد؛ولی در برابر دیگران چنین نیست؛عیوب آن‌ها را با تمام ریزه‌کاری‌ها می‌بیند و گاه زبان به انتقاد از این و آن می‌گشاید.

بنابراین بهترین و عاقلانه‌ترین راه برای شناخت عیوب خویشتن این است که انسان آنچه را برای دیگران عیب می‌شمرد از خود دور سازد و دیگران را مقیاس و معیار برای سنجش حال خویشتن قرار دهد.آیا راهی بهتر از این برای اصلاح نقاط ضعف یافت می‌شود؟

ولی نمی‌توان انکار کرد که افرادی هستند که صفات یا اعمالی را به دیگران خرده می‌گیرند اما آن را برای خود می‌پسندند و به فرموده امیر مؤمنان علیه السلام در

حکمت 349 این‌ها احمق واقعی هستند:

«وَ مَنْ نَظَرَ فِی عُیوبِ النَّاسِ فَأَنْکَرَهَا ثُمَّ رَضِیهَا لِنَفْسِهِ فَذَلِکَ الْأَحْمَقُ بِعَینِه» .این سخن شبیه چیزی است که در میان ادیبان،معروف است که از لقمان پرسیدند:ادب را از که آموختی؟ گفت:از بی‌ادبان،هر چه از ایشان در نظرم ناپسند آمد از آن پرهیز کردم.⁽¹⁾

ریشه این معنا نیز در قرآن مجید وجود دارد آن‌جا که می‌فرماید:« أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ »؛آیا مردم را به نیکی (و ایمان به پیامبری که صفات او آشکارا در تورات آمده) دعوت می‌کنید،اما خودتان را فراموش می‌نمایید؟».⁽²⁾

اشاره به این‌که نباید تنها نیکی را به دیگران توصیه کرد و پرهیز از زشتی‌ها را درباره دیگران مورد توجه قرار داد بلکه خود انسان اولویت دارد.

نکته

حجاب حبّ ذات

خداوند در انسان غریزه‌ای آفریده که برای حفظ و صیانت او و رسیدن به کمالاتش نقش بسیار مهمی دارد و به یک معنا از مهمترین مواهب الهی است و آن این‌که انسان خود را دوست می‌دارد و به همین دلیل به‌سراغ اطاعت فرمان خدا و پرهیز از گناه می‌رود تا به کمال معنوی برسد و از پاداش‌های الهی در قیامت بهره‌مند شود و از عذاب و کیفر او در امان بماند.

انسان به‌دنبال علم و دانش می‌رود و انگیزه اصلی او حب ذات است چراکه علم را کمال خویشتن می‌بیند.برای رسیدن به مواهب مادی و پیشرفت در امور اقتصادی تلاش می‌کند زیرا آن‌ها را ابزاری برای کمال مادی یا معنوی خود می‌بیند.

اگر انسان‌ها از کشور خویش دفاع می‌کنند،همسر و فرزند خود را دوست دارند،برای حفظ آبروی خود می‌کوشند،همه این‌ها سرچشمه‌ای در حب ذات دارد و اگر روزی این علاقه از او برچیده شود نشاطِ حیات در او خاموش می‌گردد و به موجودی عاطل و باطل تبدیل می‌شود.

ولی همین حب ذات اگر به‌صورت افراطی درآید بزرگ‌ترین بلای جان انسان است و نتیجه آن،خودخواهی و خودپسندی و خودبرتربینی،فراموش کردن دیگران،توقعات بی‌جا،ندیدن صفات زشت در خویشتن و در نتیجه سقوط از مقام انسانیت است.

آنچه امام علیه السلام در جمله مذکور به آن هشدار می‌دهد اشاره به همین نکته است، می‌فرماید:ممکن است حب ذات مانع از این گردد که عیوب خویشتن را ببینی؛ مشاهده کن درباره دیگران چه می‌گویی و چه اموری را بر آنان خرده می‌گیری و عیب می‌دانی همان را برای خویش عیب و نقص بدان.این در حقیقت راهی است برای فرار از آثار سوء حب ذات افراطی.

---

گفتار حکیمانه 366-آنجا که علم فرار می‌کند!

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

الْعِلْمُ مَقْرُونٌ بِالْعَمَلِ:فَمَنْ عَلِمَ عَمِلَ؛وَ الْعِلْمُ یَهْتِفُ بِالْعَمَلِ:فَإِنْ أَجَابَهُ وَ إِلَّا ارْتَحَلَ عَنْهُ.

امام علیه السلام فرمود:

علم با عمل همراه است و هرکس (به‌راستی) عالم باشد عمل می‌کند.علم،عمل را فرامی‌خواند اگر اجابت کرد و آمد،علم می‌ماند و الّا کوچ می‌کند.⁽¹⁾

این گفتار حکیمانه را مرحوم کلینی در روایتی در کافی از امام صادق علیه السلام نقل کرده است و همچنین این کثیر در کتاب البدایة والنهایة از امام علی بن ابی طالب علیه السلام با تفاوتی روایت کرده است. در غررالحکم نیز روایتی شبیه به این روایت آمده است. ( مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۶۷)

اضافه می کنیم که در غرر دو روایت نقل شده که یکی از آن دو عین همان چیزی است که در نهج البلاغه آمده و دیگری متفاوت است. در یکی چنین می خوانیم: «العلم مقرون بالعمل فمن علم عمل» و در دیگری می خوانیم: «العلم یهتف بالعمل فإن أجابه و إلا ارتحل . (غررالحکم، احادیث ۱۴۲ و ۱۴۳)

شرح و تفسیر

آنجا که علم فرار می‌کند!

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه به نکته مهمی درباره رابطه تنگاتنگ علم و عمل اشاره کرده،می‌فرماید:«علم با عمل همراه است و هرکس (به‌راستی) عالم باشد عمل می‌کند.علم،عمل را فرامی‌خواند اگر اجابت کرد و آمد،علم می‌ماند و الّا کوچ می‌کند»؛ (الْعِلْمُ مَقْرُونٌ بِالْعَمَلِ:فَمَنْ عَلِمَ عَمِلَ؛وَ الْعِلْمُ یَهْتِفُ بِالْعَمَلِ:فَإِنْ أَجَابَهُ وَ إِلَّا ارْتَحَلَ عَنْهُ) .

در توضیح این گفتار حکیمانه سه تفسیر وجود دارد:

نخست این‌که این کلام جنبه انشائی دارد و مفهومش این است که علم باید با عمل مقرون باشد و هرکس هرچیزی که می‌داند باید به آن عمل کند.

این تفسیر برای دو جمله اول امکان‌پذیر است ولی جمله سوم خبر از یک واقعیت می‌دهد که نمی‌تواند جنبه انشائی داشته باشد.

تفسیر دیگر این‌که این گفتار حکیمانه اشاره به علم صحیح مورد قبول پروردگار دارد یعنی علمی مقبول خداوند و دارای پاداش است که توأم با عمل باشد.بنابراین عالمان باید در عمل بکوشند تا مشمول عنایات حق شوند.

این تفسیر نیز همان ایراد تفسیر سابق را دارد که هماهنگ با سومین جمله نیست.

تفسیر سوم که مناسب‌ترین تفسیر برای این گفتار حکیمانه می‌باشد این است

که علم حقیقی با عمل توأم است و کسی که از عمق جان خود چیزی را بداند به آن عمل می‌کند.علم دعوت به عمل می‌کند زیرا تأثیر علم،عمل است اما اگر بر طبق آن عمل نشود علم به‌تدریج تبدیل به شک می‌گردد.لذا بعضی از گنهکاران مثلاً شخص شرابخوار یا تارک الصلاه بعد از مدتی به خود می‌گویند:اصلاً چه کسی گفته شراب حرام است و نماز واجب؟

در همین باره قرآن مجید می‌فرماید:« ثُمَّ کَانَ عَاقِبَهَ الَّذِینَ أَسَاءُوا السُّوأَی أَنْ کَذَّبُوا بِآیَاتِ اللّهِ وَ کَانُوا بِهَا یَسْتَهْزِئُون »؛سپس سرانجام کسانی که اعمال بد مرتکب شدند به جایی رسید که آیات خدا را تکذیب کردند و آن را مسخره نمودند!».⁽¹⁾

این آیه به وضوح می‌گوید:گنهکاران در عاقبت،کارشان به جایی می‌رسد که آیات الهی را نیز تکذیب می‌کنند بلکه آن را به سخریه می‌گیرند.

بنابراین اگر بخواهیم علم ما تبدیل به جهل نشود و در مبانی علمی خود تردید نکنیم باید به آنچه می‌دانیم جامه عمل بپوشانیم تا علم ما تبدیل به یک علم پایدار گردد.

اصولاً علم-به‌خصوص در ارتباط با فروع دین و مسائل اخلاقی-جنبه مقدمیت دارد یعنی مقدّمه‌ای است برای عمل و تکامل انسان از این طریق و می‌دانیم اگر تمام مقدمات برای انجام کاری آماده باشد و کار انجام نشود مقدمات ارزشی ندارد.

لذا امیر مؤمنان علیه السلام در خطبه 110،عالم بی عمل را به‌منزله جاهل بی‌خبر شمرده است و می‌فرماید:

«وَ إِنَّ الْعَالِمَ بِغَیرِ عِلْمِهِ کَالْجَاهِلِ الْحَائِرِ الَّذِی لَایسْتَفِیقُ مِنْ جَهْلِهِ؛بَلِ الْحُجَّهُ عَلَیهِ أعْظَمُ،وَ الحَسْرَهُ لَهُ أَلْزَمُ،وَ هُوَ عِنْدَ اللَّهِ أَلْوَمُ؛ به‌یقین، عالمی که به غیر علمش عمل می‌کند،همچون جاهل سرگردانی است که هرگز از جهل خویش بیرون نمی‌آید؛بلکه حجّت بر او عظیم‌تر،حسرتش پایدارتر

و سرزنش او در پیشگاه خدا سزاوارتر است!».

این نکته نیز قابل توجه است که علم مراتبی دارد.در مرحله سطحی ممکن است آثار عملی از خود نشان ندهد ولی اگر به مرحله یقین قطعی که در درون جان انسان نفوذ دارد برسد توأم با عمل است.آیا کسی که یقین به سوزندگی آتش دارد هرگز دست خود را در آن فرو می‌کند؟ و یا کسی که یقین به مسموم بودن غذایی دارد آن را تناول می‌کند؟

از همین رو امیر مؤمنان علی علیه السلام در حکمت 92 می‌فرماید:

«أَوْضَعُ الْعِلْمِ مَا وُقِفَ عَلَی اللِّسَانِ وَ أَرْفَعُهُ مَا ظَهَرَ فِی الْجَوَارِحِ وَ الْأَرْکَانِ؛ پست‌ترین مرحله علم آن است که تنها بر زبان باشد و برترین آن،آن است که در اعضا و ارکان وجود انسان آشکار گردد».

نکته دیگر این‌که عمل به علم گاه سبب توسعه علم می‌شود مثلاً کسی که می‌داند تواضع خوب است به‌خصوص در برابر استاد و تواضع پیشه کند ای بسا علوم بیشتری را از استاد خود فرامی‌گیرد.

همچنین کسی که می‌داند عبادات واجب الهی لازم العمل است و به آن عمل می‌کند نورانیت علم در قلب او فزون‌تر می‌شود.

ازاین‌رو در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«مَنْ عَمِلَ بِمَا یعْلَمُ وَرَّثَهُ اللَّهُ عِلْمَ مَا لَمْ یعْلَمْ؛ کسی که عمل کند به چیزی که می‌داند خداوند دانشی را که نمی‌داند به او تعلیم می‌کند».⁽¹⁾

راغب اصفهانی در مقدمه تفسیر خود حدیثی از امیرمؤمنان علی علیه السلام به این صورت نقل می‌کند:

«قالتِ الحکمهُ:مَن أرادَنی فَلْیَعملْ بأحسَنِ ما عَلِمَ،ثمّ تَلا « الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ »؛دانش می‌گوید هرکس طالب من است به بهترین چیزهایی که می‌داند عمل کند.سپس امام علیه السلام این آیه را تلاوت فرمود:

بندگان حقیقی من همان کسانی هستند که سخنان را می‌شنوند و از نیکوترین آن‌ها پیروی می‌کنند».⁽¹⁾

این سخن را با حدیثی از حضرت مسیح علیه السلام پایان می‌دهیم؛فرمود:

«لَیْسَ بِنافِعِکَ أن تَعْلَمَ ما لَمْ تَعْمَلْ إنَّ کثرهَ العِلمِ لا یَزیدُکَ إلّا جَهلاً إذا لَمْ تعمَلْ بِه؛ علمی که با آن عمل نباشد برای تو سودمند نیست و کثرت علم در صورتی که خالی از عمل باشد چیزی جز بر جهل تو نمی‌افزاید».⁽²⁾

---

گفتار حکیمانه 367-سرنوشت دنیاپرستان-شیوه مؤمنان راستین

بخش اول:

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

یَا أَیُّهَا النَّاسُ،مَتَاعُ الدُّنْیَا حُطَامٌ مُوبِیءٌ فَتَجَنَّبُوا مَرْعَاهُ! قُلْعَتُهَا أَحْظَی مِنْ طُمَأْنِینَتِهَا،وَ بُلْغَتُهَا أَزْکَی مِنْ ثَرْوَتِهَا.حُکِمَ عَلَی مُکْثِرٍ بِالْفَاقَهِ،وَ أُعِینَ مَنْ غَنِیَ عَنْهَا بِالرَّاحَهِ.وَ مَنْ رَاقَهُ زِبْرِجُهَا أَعْقَبَتْ نَاظِرَیْهِ کَمَهاً،وَ مَنِ اسْتَشْعَرَ الشَّغَفَ بِهَا مَلَأَتْ ضَمِیرَهُ أَشْجَاناً،لَهُنَّ رَقْصٌ عَلَی سُوَیْدَاءِ قَلْبِهِ هَمٌّ یَشْغَلُهُ،وَ غَمٌّ یَحْزُنُهُ،کَذلِکَ حَتَّی یُؤْخَذَ بِکَظَمِهِ فَیُلْقَی بِالْفَضَاءِ مُنْقَطِعاً

أَبْهَرَاهُ،هَیِّناً عَلَی اللّهِ فَنَاؤُهُ،وَ عَلَی الْإِخْوَانِ إِلْقَاؤُهُ.

امام علیه السلام فرمود:

ای مردم! متاع دنیا همچون گیاهان خشکیده«وباخیز»است بنابراین از چنین چراگاهی دوری کنید.دل کندن از آن لذت‌بخش‌تر است از دل بستن و اعتماد به آن،و استفاده از آن به مقدار نیاز بهتر است از جمع کردن و انباشتن ثروت آن.

کسی که از آن بسیار گردآوری کند محکوم به فقر و نیازمندی است و هر آن کس از آن بی‌نیازی جوید به آسایش و آرامش خود کمک کرده است.کسی که زر و زیورهای دنیا در نظرش شگفت‌انگیز باشد قلب او نابینا می‌شود و آن کس که عشق آن را به

دل بگیرد درونش پر از غم‌واندوه می‌شود؛اندوه‌ها برکانون قلبش پیوسته می‌رقصند و همواره غم‌های سنگینی او را مشغول می‌سازد و غمی جانکاه او را محزون می‌نماید.

این وضع همچنان ادامه می‌یابد تا آن‌جا که (پنجه مرگ) گلویش را می‌فشارد و او را به گوشه‌ای می‌افکند در حالی که رگ‌های حیاتش قطع شده،مرگ او در پیشگاه خداوند بی‌اهمیت و افکندنش به گورستان برای دوستانش آسان است. 1

شرح و تفسیر

سرنوشت دنیاپرستان

امام علیه السلام در این کلام نورانی در دو بخش که هرکدام دیگری را تکمیل می‌کند سخن می‌گوید.در بخش نخست،بی‌ارزش بودن دنیا را با تعبیرات قاطع و کوبنده بیان کرده و داد سخن را در این قسمت داده و برای دنیا به هفت عیب بزرگ اشاره می‌کند.

نخست می‌فرماید:«ای مردم! متاع دنیا همچون گیاهان خشکیده وباخیز است بنابراین از چنین چراگاهی دوری کنید»؛ (یَا أَیُّهَا النَّاسُ،مَتَاعُ الدُّنْیَا حُطَامٌ مُوبِیءٌ فَتَجَنَّبُوا مَرْعَاهُ!) .

چه تعبیر جالب و گویایی! زیرا«حطام»در اصل از ماده«حطم»(بر وزن ختم) به معنای شکستن و خرد کردن چیزی گرفته شده است و غالباً به شکستن اشیاء خشک مانند ساقه‌های خشک گیاهان اطلاق می‌شود و به همین دلیل گاهی به کاه،«حطام»اطلاق می‌گردد.

امام علیه السلام متاع دنیا را در این‌جا تشبیه به همان گیاهان خشکیده و خردشده‌ای که آذوقه حیوانات است نموده اما گیاهی که با میکروب وبا آغشته شده و حتی سبب مرگ حیوان می‌شود،و به‌دنبال آن هشدار می‌دهد که از این چراگاه بی‌ارزش خطرناک دوری کنید.این سخن در واقع برگرفته از تعبیرات قرآن مجید است آن‌جا که درباره زندگی دنیا می‌فرماید:« اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیاهُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ

وَ زینَهٌ وَ تَفاخُرٌ بَینَکُمْ وَ تَکاثُرٌ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ کَمَثَلِ غَیثٍ أَعْجَبَ الْکُفَّارَ نَباتُهُ ثُمَّ یهیجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یکُونُ حُطاماً »؛بدانید زندگی دنیا تنها بازی و سرگرمی و تجمّل‌پرستی و فخرفروشی در میان شما و افزون‌طلبی در اموال و فرزندان است،همانند بارانی که محصولش کشاورزان را در شگفتی فرو می‌برد،سپس خشک می‌شود به‌گونه‌ای که آن را زردرنگ می‌بینی؛سپس تبدیل به کاه می‌شود!».⁽¹⁾

ولی امام علیه السلام تصریح می‌فرماید که این گیاه خشکیده خرد شده کم‌ارزش، آلوده به وبا نیز می‌باشد که آن را مبدل به شیء خطرناکی می‌کند.

سپس در ادامه این سخن به دو عیب دیگر از عیوب دنیا اشاره کرده، می‌فرماید:«دل کندن از آن لذت‌بخش‌تر است از دل بستن و اعتماد به آن و استفاده از آن به‌مقدار نیاز بهتر است از جمع کردن و انباشتن ثروت آن»؛ (قُلْعَتُهَا أَحْظَی مِنْ طُمَأْنِینَتِهَا،وَ بُلْغَتُهَا أَزْکَی مِنْ ثَرْوَتِهَا) .

امام علیه السلام در این دو ویژگی،راه استفاده از مواهب دنیا را نشان می‌دهد.نخست این‌که انسان دل به آن نبندد و به آن اعتماد نکند و دیگر این‌که به مقدار نیاز و حاجت از آن بهره گیرد و درپی ثروت‌اندوزی و جمع کردن مال از طریق حرام و حلال نباشد.

بدیهی است کسی که دل به دنیا نبندد اکثر نگرانی‌های او برطرف می‌شود زیرا دلبستگی به دنیا توأم با نگرانی‌های فراوانی به دلیل حفظ یا از دست رفتن آن و حسد حسودان و کینه‌توزی دشمنان است.

به گفته حافظ:

حافظا ترک جهان گفتن طریق خوش‌دلی است تا نپنداری که احوال جهان‌داران خوش است

«قُلعَه» به معنای کوچ کردن و دل کندن است و از مادّه«قَلع»(بر وزن نفع)

گرفته شده است.

«بُلغَه» به معنای زاد و توشه‌ای است که انسان با آن به مقصد می‌رسد و به تعبیر دیگر به معنای مقدار نیاز و حاجت است.

در چهارمین و پنجمین وصف دنیا می‌فرماید:«کسی که از آن بسیار گردآوری کند محکوم به فقر و نیازمندی است و هر آنکس از آن بی‌نیازی جوید به آسایش و آرامش او کمک شده است»؛ (حُکِمَ عَلَی مُکْثِرٍ بِالْفَاقَهِ،وَ أُعِینَ مَنْ غَنِیَ عَنْهَا بِالرَّاحَهِ) .

دلیل آن روشن است،دنیاپرستانی که درپی جمع اموال‌اند غالباً بخیل‌اند حتی درباره خویشتن،و بسیاری از آن‌ها زندگانی فقیرانه‌ای دارند.ازاین‌رو بسیاری معتقدند که نیازمندترین افراد در دنیا سلاطین و پادشاهان‌اند.

اضافه بر این،این‌گونه افراد حریص‌اند و حرصی که در جمع کردن مال دنیا دارند از تلاشی که فقیر برای به‌دست آوردن نیازهای خود می‌کند بیشتر است.

آن‌ها هرگز سیر نمی‌شوند و به همین دلیل فقیر واقعی هستند.

معروف است که روزی بهلول بر هارون‌الرشید،خلیفه عباسی وارد شد و سکه بی‌ارزشی در دست او گذاشت.هارون بسیار تعجب کرد و با عصبانیت سؤال کرد:این چیست؟ گفت:من نذر کرده بودم سکه‌ای به فقیرترین مردم بدهم و کسی را از تو فقیرتر نمی‌شناسم.

امام صادق علیه السلام در تأکید بر گفتار جدش امیر مؤمنان علی علیه السلام می‌فرماید:

«مَنْ أَصْبَحَ وَ أَمْسَی وَ الدُّنْیا أَکْبَرُ هَمِّهِ جَعَلَ اللَّهُ تَعَالَی الْفَقْرَ بَینَ عَینَیهِ وَ شَتَّتَ أَمْرَهُ وَ لَمْ ینَلْ مِنَ الدُّنْیا إِلَّا مَا قَسَمَ اللَّهُ لَهُ وَ مَنْ أَصْبَحَ وَ أَمْسَی وَ الْآخِرَهُ أَکْبَرُ هَمِّهِ جَعَلَ اللَّهُ الْغِنَی فِی قَلْبِهِ وَ جَمَعَ لَهُ أَمْرَهُ؛ کسی که صبح و شام کند در حالی که بیشترین فکر او متوجه دنیا باشد خداوند فقر را پیش روی او قرار می‌دهد و امور او را متشتت می‌سازد و از دنیا چیزی بیش از آنچه برای او مقدر شده پیدا نمی‌کند اما کسی که

صبح و شام کند در حالی که بیشترین فکر او متوجه آخرت باشد خداوند غنا و بی‌نیازی را در قلب او قرار می‌دهد و کار او را سامان می‌بخشد».⁽¹⁾

سپس در ششمین و هفتمین وصف دنیا می‌فرماید:«کسی که زر و زیورهای دنیا در نظرش شگفت‌انگیز باشد نابیناییِ قلب خواهد داشت و آنکس که عشق آن را به دل بگیرد درونش پر از غم و اندوه می‌شود؛اندوه‌هایی که بر کانون قلبش پیوسته می‌رقصند و همواره اندوه سنگینی او را مشغول می‌سازد و غمی جانکاه او را محزون می‌نماید»؛ (وَ مَنْ رَاقَهُ زِبْرِجُهَا أَعْقَبَتْ نَاظِرَیْهِ کَمَهاً،وَ مَنِ اسْتَشْعَرَ الشَّغَفَ بِهَا مَلَأَتْ ضَمِیرَهُ أَشْجَاناً،لَهُنَّ رَقْصٌ⁽²⁾عَلَی سُوَیْدَاءِ قَلْبِهِ هَمٌّ یَشْغَلُهُ⁽³⁾،وَ غَمٌّ یَحْزُنُهُ).

چه تعبیر گویایی امام علیه السلام درباره دنیاپرستان فرموده و حالاتی را که ما پیوسته در آن‌ها می‌بینیم به زیباترین وجه بیان فرموده است؛زرق و برق دنیا انسان را کور می‌کند و دلبستگی به آن غم و اندوه را بر قلب مسلط می‌سازد زیرا این دلبستگی سبب می‌شود که زیاده‌خواهی کند و هرگاه به آنچه می‌خواهد،نرسد اندوهگین می‌شود و از آن دردناک‌تر زمانی است که چیزی را از دست می‌دهد.

از سوی دیگر حسودان پیوسته برای از بین بردن امکانات او نقشه می‌کشند و دزدان و راهزنان در کمین مال و ثروت او هستند و حوادث پیش‌بینی نشده هر روز ممکن است بخشی از امکانات او را از میان بردارد،طلبکاران از او مطالبه کنند و بدهکاران بدهی خود را نپردازند.مجموع این عوامل غم و اندوه جاویدان را بر قلب او مسلط می‌سازد.

«زبرج»به معنای زینت و«کمه»به معنای نابینایی و«شغف»به معنای عشق و علاقه شدید است.

«اشجان»جمع«شَجَن»(بر وزن عجم) به معنای حزن و اندوه است.

«رقص»در لغت به هر گونه حرکت و جولان و غلیان،اطلاق می‌شود هر چند در اصطلاح عامه به حرکات موزون طرب‌انگیز گفته می‌شود و منظور امام علیه السلام این است که غم و اندوه،پیوسته در کانون قلب آن‌ها در حرکت است.

«سویداء»«مصغر سوداء»اشاره به دانه سیاهی است که به اعتقاد قدما در درون دل وجود دارد و مرکز عشق و علاقه محسوب می‌شود و بعید نیست آن را بتوانیم بر دریچه‌های قلب تطبیق کنیم.

«هم»به معنای دل‌مشغولی و نگرانی است و«غم»به معنای اندوه است و به گفته مجمع البحرین«هم»به معنای نگرانی‌ای است که قبل از وقوع حادثه حاصل می‌شود و«غم»به معنای اندوهی است که به‌هنگام وقوع،حاصل می‌گردد و«حزن»حالتی است که بعد از گذشتن حادثه رخ می‌دهد.

در خطبه 109 نهج‌البلاغه نیز آمده است:

«وَ مَنْ عَشِقَ شَیئاً أَعْشَی بَصَرَهُ وَ أَمْرَضَ قَلْبَه؛ کسی که به چیزی عشق ورزد آن چیز چشم او را نابینا و قلب او را بیمار می‌کند».

تاریخ نیز نمونه‌های روشنی به ما نشان می‌دهد از کسانی که براثر حب دنیا چنان نابینا شدند که واضح‌ترین مسائل را نمی‌دیدند.ازجمله در داستان عمر سعد و مأموریت او در کربلا می‌خوانیم:هنگامی که ابن زیاد این مأموریت را به او پیشنهاد کرد و وعده حاکمیت بر مُلک ری را نیز به او داد ابن سعد امتناع کرد و گفت:مرا معذور دار.ابن زیاد گفت:فرمان ملک ری را به ما بازگردان.عمر سعد گفت:یک روز به من مهلت بده تا بیندیشم.هنگامی که از نزد ابن زیاد خارج شد و با دوستان خود مشورت کرد.هرکس شنید،او را از این کار نهی کرد ازجمله خواهرزاده‌اش حمزه بن مغیره به او گفت:تو را به خدا سوگند می‌دهم که از این کار صرف نظر کنی،به خدا قسم اگر تمام دنیا مال تو باشد و از تو

بگیرند بهتر از این است که روز قیامت خدا را ملاقات کنی در حالی که خون حسین علیه السلام بر گردن تو باشد.ابن سعد گفت:می‌پذیرم.عبداللّه بن یسار می‌گوید:

نزد عمر سعد آمدم رو به من کرد و گفت:امیر ابن زیاد چنین دستوری به من داده و من خودداری کردم گفتم:کار بسیار خوبی کردی.سپس از نزد عمر سعد خارج شدم ولی کسی آمد خبر داد که ابن سعد مردم را برای جنگ با امام حسین علیه السلام دعوت می‌کند.با عجله نزد او برگشتم،او نشسته بود،هنگامی که مرا دید صورتش را از من برگرداند.فهمیدم که عزم خود را برای این کار جزم کرده (و سخن گفتن با او فایده‌ای ندارد).⁽¹⁾

می‌دانیم که این مرد کوردل هرگز به مقصود خود نرسید و در میان مردم کوفه انگشت‌نما بود و حتی کودکان کوفه هنگامی که او را می‌دیدند به او سنگ پرتاب می‌کردند و می‌گفتند:«هذا قاتل الحسین علیه السلام».و این است همان کوردلی که امام علیه السلام در کلمات حکیمانه مذکور به آن اشاره کرده است.

آنگاه امام علیه السلام به پایان کار این گروه از دنیاپرستان کوردل اشاره کرده، می‌فرماید:«این وضع همچنان ادامه می‌یابد تا آن‌جا که (پنجه مرگ) گلویش را می‌فشارد و او را به گوشه‌ای می‌اندازد در حالی که رگ‌های حیاتش قطع شده، مرگ او در پیشگاه خداوند بی‌اهمیت و افکندنش به گورستان برای دوستانش آسان است»؛ (کَذلِکَ حَتَّی یُؤْخَذَ بِکَظَمِهِ فَیُلْقَی بِالْفَضَاءِ مُنْقَطِعاً أَبْهَرَاهُ،هَیِّناً عَلَی اللّهِ فَنَاؤُهُ،وَ عَلَی الْإِخْوَانِ إِلْقَاؤُهُ) .

«کظم» در اصل به معنای بستن سر مَشکی است که پر از آب باشد و از روی کنایه،به گلو به‌خصوص در زمانی که انسان پر از خشم شده باشد و از ابراز خشم خودداری کند اطلاق می‌شود.

«ابهراه» تثنیه«ابهر»اشاره به دو رگی است که خون را از تمام بدن به قلب

می‌رسانند و اگر قطع شوند انسان می‌میرد.

امام علیه السلام ترسیم بسیار دقیقی از سرنوشت انسان به‌خصوص دنیاپرستان در این گفتار حکیمانه کرده است و آن این‌که دنیاپرستان پیوسته غرق نگرانی‌ها درباره آینده و غم و اندوه درباره آنچه از دست داده‌اند می‌باشند تا این‌که ناگهان مرگشان فرامی‌رسد و گلویشان فشرده می‌گردد و به‌صورت جسم بی‌جانی درمی‌آیند و دوستان سعی می‌کنند هرچه زودتر او را از خانه و کاشانه‌اش بیرون ببرند و به خاک‌های قبرستان خاموش بسپارند.

و به گفته شاعر:

دنیا که در او ثبات است کم می‌بینم با یک فرحش هزار غم می‌بینم

این کهنه رباطی است که از هر طرفش راهی به بیابان عدم می‌بینم

این بحث را با حدیثی از امام صادق علیه السلام که در کتاب شریف کافی آمده است پایان می‌دهیم.امام علیه السلام می‌فرماید:عیسی بن مریم (با یارانش) از کنار قریه‌ای عبور می‌کرد که تمام اهل آن و حتی پرندگان و حیواناتشان مرده بودند،عیسی گفت:این‌ها به مرگ طبیعی نمرده‌اند بلکه با خشم الهی از دنیا رفته‌اند اگر به‌طور طبیعی و متفرق از دنیا می‌رفتند یکدیگر را دفن می‌نمودند.حواریون گفتند:ای روح اللَّه دعا کن خداوند آن‌ها را برای ما زنده کند تا به ما خبر دهند اعمالشان چه بوده است؟ تا از آن بپرهیزیم.حضرت عیسی از خداوند تقاضای زنده شدن آن‌ها را کرد،ندایی از آسمان آمد که آن‌ها را صدا کن،عیسی شب‌هنگام در کنار قطعه زمینی ایستاد و صدا زد:ای مردم قریه! یکی از آن‌ها پاسخ گفت:لبیک یا روح اللَّه! فرمود:وای بر شما،اعمال شما چه بود (که این‌گونه به غضب الهی گرفتار شدید)؟ او در پاسخ گفت:عبادت طاغوت و دنیاپرستی با ترس کم (از

خداوند) و آرزوهای دراز و بی‌خبری همراه با لهو و لعب.عیسی فرمود:عشق شما به دنیا چگونه بود؟ گفت:مانند عشق کودک به مادرش.هنگامی‌که دنیا به‌سوی ما روی می‌آورد خوشحال می‌شدیم و مسرور،و هنگامی که پشت می‌کرد گریه می‌کردیم و محزون می‌شدیم.عیسی گفت:عبادت طاغوت شما چگونه بود؟ گفت:اطاعت از گنهکاران.گفت:پایان کار شما چگونه بود؟ عرض کرد:شب در نهایت عافیت و تندرستی بودیم،صبح در میان جهنم....

در پایان عیسی به حواریون نگاه کرد و گفت:ای دوستان خدا،خوردن نان خشک با نمکی که آن را درست نساییده باشند و خوابیدن بر روی خاک،بسیار بهتر است هنگامی که توأم با عافیت در دنیا و آخرت باشی.⁽¹⁾

---

بخش دوم:

اشاره

وَ إِنَّما یَنْظُرُ الْمُؤْمِنُ إِلَی الدُّنْیَا بِعَیْنِ الاِعْتِبَارِ،وَ یَقْتَاتُ مِنْهَا بِبَطْنِ الاِضْطِرَارِ،وَ یَسْمَعُ فِیهَا بِأُذُنِ الْمَقْتِ وَ الْإِبْغَاضِ،إِنْ قِیلَ أَثْرَی قِیلَ أَکْدَی! وَ إِنْ فُرِحَ لَهُ بِالْبَقَاءِ حُزِنَ لَهُ بِالْفَنَاءِ! هذَا وَ لَمْ یَأْتِهِمْ«یَوْمٌ فِیهِ یُبْلِسُونَ».

(امام علیه السلام فرمود:) انسان مؤمن،تنها با چشم عبرت به دنیا می‌نگرد،از مواهب آن به مقدار ضرورت بهره می‌گیرد و آهنگ دلربای آن را با بغض و نفرت می‌شنود.هرگاه گفته شود فلان کس توانگر شد (دیری نمی‌پاید که) گفته می‌شود بدبخت و بی‌نوا گشت و هرگاه مردم از فکر بقای او (در این جهان) شاد شوند (چیزی نمی‌گذرد که) خبر مرگ او آن‌ها را محزون می‌کند.این حال دنیای آنهاست و هنوز روزی که در آن به راستی غمگین و مأیوس شوند (روز رستاخیز) فرانرسیده است.

شرح و تفسیر

شیوه مؤمنان راستین

امام علیه السلام در این بخش به بیان حالات مؤمنانی می‌پردازد که به عکس دنیاپرستان، قناعت‌پیشه و ساده‌زیست هستند،می‌فرماید:«انسان مؤمن،تنها با چشم عبرت به دنیا می‌نگرد از مواهب آن به مقدار ضرورت بهره می‌گیرد و آهنگ دلربای آن را با بغض و دشمنی می‌شنود»؛ (وَ إِنَّما یَنْظُرُ الْمُؤْمِنُ إِلَی الدُّنْیَا بِعَیْنِ الاِعْتِبَارِ، وَ یَقْتَاتُ مِنْهَا بِبَطْنِ الاِضْطِرَارِ،وَ یَسْمَعُ فِیهَا بِأُذُنِ الْمَقْتِ وَ الْإِبْغَاضِ) .

«یقتات» از مادّه«قوت»به معنی بهره‌گیری از قوت دنیاست و«مقت»به معنی غضب و «ابغاض» به معنی خشم است.

آری! مؤمنان راستین چشم عبرت‌بین دارند و گوشی که حقایق را می‌شنود و در برابر ندای شیطان و هوای نفس،بدبین و خشمگین‌اند آن‌ها بر اساس کفاف و عفاف زندگی می‌کنند و به‌اندازه نیاز از دنیا بهره می‌گیرند و خود را آلوده آنچه دنیاپرستان گرفتارش هستند،نمی‌کنند.

درست است که آنچه امام علیه السلام درباره مؤمنان می‌فرماید به‌صورت جمله خبریه است ولی در واقع،منظور،امر کردن است یعنی شخص مؤمن باید به دیده عبرت به دنیا بنگرد و به مقدار ضرورت از آن قناعت کند و پیام دنیا و دنیاپرستان را با خشم بشنود.

مرحوم علامه مجلسی در جلد 22 بحار الانوار حدیثی از امام صادق علیه السلام نقل می‌کند که مناسب این مقام است.امام علیه السلام می‌فرماید:سلمان فارسی از بازار آهنگران در کوفه عبور می‌کرد،جوانی را دید که ناگهان صیحه‌ای زد و به روی زمین افتاد،مردم اطراف او جمع شدند و هنگامی که سلمان را دیدند به او گفتند:

ای بنده مقرب خدا! این جوان گرفتار بیماری صرع است چیزی در گوش او بخوان تا شفا یابد.سلمان نزدیک او شد جوان به هوش آمد و چشم باز کرد و به سلمان گفت:ای بنده خدا! آن‌گونه که این‌ها خیال می‌کنند من بیمار نیستم از کنار این آهنگران عبور می‌کردم که دیدم با پتک بر آهن می‌کوبند؛به یاد این آیه شریفه افتادم که می‌فرماید:« وَ لَهُمْ مَّقَامِعُ مِنْ حَدِیدٍ »؛و برای آنان گرزهایی از آهن (سوزان) است».⁽¹⁾هنگامی که به یاد این آیه افتادم از ترس عذاب الهی هوش از سرم پرید،سلمان او را به عنوان برادر خویش برگزید و در قلبش شیرینی محبت الهی وارد شد و همچنان با او بود تا زمانی که آن جوان بیمار شد.سلمان به‌سراغ

او آمد و در کنار بالینش نشست،جوان در حال جان‌دادن بود،سلمان به فرشته مرگ خطاب کرد و گفت:با این برادرم مدارا کن،فرشته مرگ به او گفت:ای بنده خدا من با همه مؤمنان مدارا می‌کنم.⁽¹⁾

امیر مؤمنان علیه السلام در پایان می‌فرماید:«وضع دنیا به قدری ناپایدار است که هر گاه گفته شود فلان کس توانگر شد (دیری نمی‌پاید که) گفته می‌شود بی‌خیر و بی‌نوا گشت و هر گاه از فکر بقای او (در این جهان) شاد شوند (چیزی نمی‌گذرد که) خبر مرگ او آن‌ها را محزون می‌کند.این حال دنیای آنهاست و هنوز روزی که در آن غمگین و مأیوس شوند فرانرسیده است»؛ (إِنْ قِیلَ أَثْرَی قِیلَ أَکْدَی! وَ إِنْ فُرِحَ لَهُ بِالْبَقَاءِ حُزِنَ لَهُ بِالْفَنَاءِ! هذَا وَ لَمْ یَأْتِهِمْ«یَوْمٌ فِیهِ یُبْلِسُونَ») .

«اثری» به معنای توانگر شد از ماده«ثروت»گرفته شده است.

«اکدی» به معنای بخیل و فقیر و بی‌نوا گردید از ماده«کُدیه»(بر وزن حُجره) در اصل به معنای سختی و صلابت زمین است سپس آن را به افراد بخیل و گاه فقیر اطلاق کرده‌اند.

«یبلسون» از ماده«ابلاس»در اصل به معنای اندوه است و به معنای یأس و ناامیدی نیز به‌کار می‌رود.

امام علیه السلام در این بخش از کلام خود بی‌اعتباری و سرعت تغییر دنیا را بیان می‌فرماید و نشان می‌دهد که میان توانگری و فقر و همچنین زندگی و مرگ فاصله چندانی نیست؛شب می‌خوابد و توانگر است،صبح برمی‌خیزد و فقیر، چراکه ثروت‌های او براثر حادثه‌ای بر باد رفته و ورشکست شده و به خاک سیاه نشسته است.

گاه در نهایت سلامت و شادابی زندگی می‌کند اما حوادث پیش‌بینی نشده ناگهان خرمن زندگی او را درو می‌کند و همه را متحیر می‌سازد.

قرآن مجید نیز ناپایداری دنیا را بارها به گیاهانی تشبیه می‌کند که در فصل بهار می‌رویند و سرسبز و خرم و پرطراوت‌اند اما چیزی نمی‌گذرد که خزان فرامی‌رسد و همگی خشکیده و زرد می‌شوند و تندباد خزان،آن‌ها را جدا کرده و به هر سو پراکنده می‌کند.⁽¹⁾

تهامی،شاعر و ادیب نکته‌دان شیعه و شهید راه ولایت قصیده معروفی دارد که به‌مناسبت از دست دادن فرزند دلبندش سروده و از بهترین اشعار عرب در این زمینه است و با این شعر آغاز می‌شود:

حُکْمُ المَنِیَّهِ فِی البَرِیَّهِ جاری ما هذِهِ الدُّنیا بِدارِ قَرارِ

حکم مرگ در تمام انسان‌ها جاری است و این جهان جای قرار و ثبات نیست.

سپس می‌افزاید:

بَیْنا تَری الإنسانَ فیها مُخْبِراً حتّی یُری خَبَراً مِن الأخبارِ

در حالی که انسان زنده است و از حوادث مختلف خبر می‌دهد ناگهان طومار زندگانی‌اش پیچیده می‌شود و خودش جزء اخبار می‌گردد.⁽²⁾

---

گفتار حکیمانه 368-فلسفه ثواب و عقاب

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

إِنَّ اللّهَ سُبْحَانَهُ وَضَعَ الثَّوَابَ عَلَی طَاعَتِهِ،وَ الْعِقَابَ عَلَی مَعْصِیَتِهِ، ذِیَادَهً لِعِبَادِهِ عَنْ نَقْمَتِهِ وَ حِیَاشَهً لَهُمْ إِلَی جَنَّتِهِ.

امام علیه السلام فرمود:

خداوند سبحان ثواب را بر اطاعتش و کیفر را بر معصیتش قرار داده است تا بندگانش را از عذاب خود بازدارد و آن‌ها را به‌سوی بهشتش سوق دهد.⁽¹⁾

از آنچه مرحوم خطیب در مصادر آورده استفاده میشود که این کلام نورانی با خطبهای که فاطمه زهرا در باره فدک خوانده هماهنگ است و مرحوم آمدی نیز آن را در کتاب غررالحکم با تفاوتی آورده است.مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۶۸)

شرح و تفسیر

فلسفه ثواب و عقاب

امام علیه السلام در این کلام نورانی و فشرده و کوتاه به فلسفه ثواب و عقاب در برابر اطاعت و معصیت اشاره کرده،می‌فرماید:«خداوند سبحان ثواب را بر اطاعتش و کیفر را بر معصیتش مقرر داشته است تا بندگانش را از عذاب خود بازدارد و آن‌ها را به‌سوی بهشتش سوق دهد»؛ (إِنَّ اللّهَ سُبْحَانَهُ وَضَعَ الثَّوَابَ عَلَی طَاعَتِهِ، وَ الْعِقَابَ عَلَی مَعْصِیَتِهِ،ذِیَادَهً لِعِبَادِهِ عَنْ نَقْمَتِهِ وَ حِیَاشَهً لَهُمْ إِلَی جَنَّتِهِ) .

«ذیاده» در اصل از ماده«ذود»(بر وزن ذوب) به معنای منع کردن و جلوگیری نمودن است که در قرآن مجید در سوره قصص آیه 23 درمورد دختران شعیب به آن اشاره شده و می‌فرماید:« وَ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمْ امْرَأتَیْنِ تَذُودَانِ »؛در کنار چاه آب مدین به جز چوپان‌ها دو زن را دید که از رفتن گوسفندان خود به‌سوی چاه آب جلوگیری می‌کردند».

در کلام نورانی مورد بحث مفهومش این است که خداوند عقاب را بر گناه قرار داده تا بندگانش را از عذاب خود بازدارد.

«حیاشه» مصدر حاش یحوش-آن‌گونه که ارباب لغت ازجمله ابن منظور در لسان‌العرب،گفته‌اند-به معنای سوق دادن صید به‌سوی دام یا به‌سوی افرادی که آماده صید کردن هستند می‌باشد سپس به معنای هرگونه سوق دادن،به‌کار رفته و در کلام نورانی بالا به همین معنا استفاده شده است زیرا امام علیه السلام می‌فرماید:

خداوند ثواب و عقاب را بر طاعت و معصیت قرار داده تا بندگانش را به‌سوی بهشتش سوق دهد.(توجه داشته باشید که این واژه اجوف واوی است و اجوف یایی آن به معنای دیگری است.)

تعبیر به« وضع الثواب ...»سبب شده است که در میان شارحان نهج البلاغه بحث‌هایی درباره هماهنگی این کلام با مذهب اشاعره یا عدلیه صورت گیرد.

می‌دانیم اشاعره منکر حسن و قبح عقلی هستند بنابراین اوامر و نواهی را تابع مصالح و مفاسد نمی‌دانند و همچنین ثواب و عقاب را امر عقلی نمی‌شمرند بلکه معتقدند همه این‌ها قراردادی و طبق وضع شارع مقدس است در حالی که پیروان مکتب عدل (شیعه و معتزله) معتقدند که حسن و قبح،عقلی است؛آنچه خداوند امر فرموده دارای مصلحتی بوده و آنچه نهی کرده دارای مفسده‌ای و این مصالح و مفاسد سبب اوامر و نواهی پروردگار شده است.ثواب و عقاب نیز یک امر عقلی است چراکه مطیع و عاصی نمی‌توانند در ترازوی عقل یکسان باشند به همین دلیل خداوند به مطیعان پاداش نیک و به عاصیان کیفر و مجازات می‌دهد.

ولی قابل توجه این‌که اگر خداوند هیچ ثواب و عقابی بر اطاعت و معصیت قرار ندهد بلکه همان مصالح و مفاسد را که در طاعات و معاصی است سبب امر و نهی قرار دهد کاری برخلاف عدالت و حکمت و حکم عقل انجام نداده است.

مثلاً اگر طبیب به بیمار دستور دهد فلان دارو را مصرف کن و این امر طبیب دارای فوائدی برای این بیمار باشد همین نکته برای صحت امر طبیب کافی است و نیاز به پاداش و جزای اضافه‌ای ندارد و همچنین اگر بیمار را از بعضی کارها بازدارد به دلیل زیانی که در آن کارهاست،نهی او حکیمانه است و نیازی به کیفر ندارد.

اوامر و نواهی الهی نیز اگر تنها به دلیل مصالح و مفاسد آن‌ها باشد کاملاً حکیمانه است و نیازی به پاداش و کیفر ندارد.

ولی خداوند برای لطف و رحمت بیشتر و ایجاد انگیزه در طاعات و نفرت از معاصی،برای اطاعت ثوابی قرار داده و برای معصیت عقابی.این در واقع شبیه همان قاعده لطف است که ارباب علم کلام می‌گویند و خلاصه‌اش این است که شخص حکیم هنگامی که چیزی را از کسی می‌خواهد آنچه او را به اطاعت نزدیک می‌کند و از معصیت بازمی‌دارد در نظر می‌گیرد بی‌آن‌که او را اجبار کرده باشد:

(اللُّطفُ هو ما یکونُ المکلَّفُ معه أقرَبَ إلی فعلِ الطاعهِ و أبعَد مِن فِعلِ المَعصیهِ و لم یَکُن له حظٌّ فی التَّمکینِ (أی القدرَهِ) و لم یبلُغْ حَدَّ الإلجاءِ) .

بنابراین حسن و قبح عقلی،و وضع ثواب و عقاب بر طاعت و معصیت بر اساس حکمت الهی نه تنها منافاتی با یکدیگر ندارند بلکه مؤید یکدیگرند.

نکته

آیا ثواب،تفضّل است یا استحقاق؟

در ذیل خطبه 216 در جلد هشتم،این مسئله را مطرح کردیم که آیا پاداش‌های الهی بر اساس استحقاقی است که بندگان پیدا می‌کنند و یا نوعی تفضل و کرم پروردگار است.در این مسئله اختلاف نظر فراوانی در میان علمای علم کلام به‌ویژه اشاعره و معتزله وجود دارد.

مهمترین دلیلی که طرفداران استحقاق می‌گویند این است که اطاعت فرمان خدا غالباً با مشکلاتی همراه است.چگونه ممکن است خداوند حکیم عادل این مشکلات را بر بندگان خود تحمیل کند و اجر و پاداشی در برابر آن قرار ندهد در حالی که ازنظر فقهی هر کسی برای دیگری کاری انجام دهد یا باید اجره المثل به او داد و یا اجره المسمی،مگر آن‌که خودش قصد تبرع داشته باشد.

ولی به یقین قیاس این دو با یکدیگر قیاس مع الفارق است.کارگر و اجیری که برای ما کار می‌کند مشکلی را از ما حل می‌کند و خدمتی برای ما انجام می‌دهد نه این‌که مشکل خود را حل کند.

ولی اطاعت فرمان‌های پروردگار خدمتی به خداوند نیست بلکه خدمتی به خود ماست زیرا یقین داریم که تمام آن‌ها دارای مصالحی است که عاید ما می‌شود و به تعبیر دیگر،شبیه دستوری است که طبیب به بیمار می‌دهد.آیا اگر بیمار دستور طبیب را اجرا کند و سلامتی خود را بازیابد حق دارد از طبیب تقاضای اجرتی در برابر زحمت خوردن داروهای تلخ کند؟ فرمان‌های پروردگار درمورد واجبات و محرمات همه از این قبیل است.

بنابراین نتیجه می‌گیریم که اگر خداوند پاداشی می‌دهد صرفاً تفضل است، شبیه جایزه‌هایی که به نفرهای اول در امتحانات می‌دهند.مسلم است که آن‌ها خدمتی به خودشان کرده‌اند نه به استادشان ولی استاد برای تشویق تفضلاً جایزه‌ای هم به آن‌ها می‌دهد.

کلام حکیمانه مذکور نیز اشاره به همین معنا می‌کند که خداوند ثواب و عقاب را بر طاعت و معصیت قرار داده است تا بندگانش را از عذاب نجات داده و به‌سوی بهشت سوق دهد.یعنی این ثواب و عقاب نیز مصلحتی دارد که عاید بندگان می‌شود.

این سخن را با حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله پایان می‌دهیم،آن‌جا که فرمود:

«لَنْ یدْخِلَ الْجَنَّهَ أَحَداً عَمَلُهُ،قالُوا:وَ لا أَنْتَ یا رَسُولَ اللَّهِ؟ قالَ:وَ لا أَنَا،الَّا أَنْ یتَغَمَّدَنِی اللَّهُ بِرَحْمَتِهِ!؛ هیچ‌کس را عملش وارد بهشت نمی‌سازد.عرض کردند:حتی خود شما ای رسول خدا؟! فرمود:آری،من هم چنین هستم،مگر این‌که رحمت خدا شامل من شود!».⁽¹⁾

و در ذیل حدیث آمده است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله دست مبارک را بر سر خود نهاد و با صدای بلند جمله بالا را بیان کرد.یعنی یقین بدانید که من هم مشمول این حکم هستم.

اشاره به این‌که پاداش الهی به‌قدری پراهمیت است که اگر بنا بود ما اجر و مزدی از خداوند طلبکار باشیم این پاداش‌های عظیم و این بهشت جاویدان بسیار فراتر از اعمال ما بود.

---

گفتار حکیمانه 369-زمانی طوفانی در پیش است

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

یَأْتِی عَلَی النَّاسِ زَمَانٌ لَا یَبْقَی فِیهِمْ مِنَ الْقُرْآنِ إِلَّا رَسْمُهُ،وَ مِنَ الْإِسْلاَمِ إِلَّا اسْمُهُ،وَ مَسَاجِدُهُمْ یَوْمَئِذٍ عَامِرَهٌ مِنَ الْبِنَاءِ،خَرَابٌ مِنَ الْهُدَی،سُکَّانُهَا وَ عُمَّارُهَا شَرُّ أَهْلِ الْأَرْضِ،مِنْهُمْ تَخْرُجُ الْفِتْنَهُ،وَ إِلَیْهِمْ تَأْوِی الْخَطِیئَهُ؛ یَرُدُّونَ مَنْ شَذَّ عَنْهَا فِیهَا،وَ یَسُوقُونَ مَنْ تَأَخَّرَ عَنْهَا إِلَیْهَا.یَقُولُ اللّهُ سُبْحَانَهُ:فَبِی حَلَفْتُ لَأَبْعَثَنَّ عَلَی أُولئِکَ فِتْنَهً تَتْرُکُ الْحَلِیمَ فِیهَا حَیْرَانَ وَ قَدْ فَعَلَ،وَ نَحْنُ نَسْتَقِیلُ اللّهَ عَثْرَهَ الْغَفْلَهِ.

امام علیه السلام فرمود:

روزگاری بر مردم فرا می‌رسد که در میان آن‌ها از قرآن چیزی جز خطوطش و از اسلام جز نامش باقی نخواهد ماند،مساجد آن‌ها در آن زمان از جهت بنا آباد و محکم ولی از جهت هدایت خراب و ویران‌است،ساکنان آن مساجد و آبادکنندگانش بدترین مردم روی زمین‌اند،فتنه و فساد از آن‌ها برمی‌خیزد و خطاها به آن‌ها باز می‌گردد،آن کس که در آن زمان از فتنه‌ها کناره‌گیری کند او را (به اجبار) به آن بازمی‌گردانند و هر کسی که از آن‌جا وامانده است به‌سوی آن سوقش می‌دهند، خداوند سبحان می‌فرماید:به ذاتم سوگند خورده‌ام فتنه‌ای بر آنان می‌فرستم که

عاقل بردبار در آن حیران بماند (سپس امام علیه السلام افزود:) و هم‌اکنون این کار انجام شده و ما از خداوند خواستاریم که از لغزش‌ها و غفلت‌های ما درگذرد.⁽¹⁾

مرحوم خطیب در مصادر می گوید: مطابق آنچه در میزان الاعتدال ذهبی آمده، اصل این سخن از رسول خدا است که امیر مؤمنان آن را از آن حضرت نقل کرده و نویسنده رساله اصول الایمان نیز آن را روایت نموده ولی بخش آخر آن را امیر مؤمنان علی علیه السلام بر آن افزوده است. مرحوم صدوق نیز در ثواب الاعمال آن را آورده است و این که مرحوم سید رضی آن را از کلمات امیرمؤمنان علی شمرده، شک نیست که در جایی به عنوان روایت آن حضرت بوده همانگونه که آمدی در غررالحکم نیز بخش هایی از آن را از امیر مؤمنان علی نقل نموده است. ( مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۷۰)

شرح و تفسیر

زمانی طوفانی در پیش است

امام علیه السلام در این گفتار پرمعنای خویش از زمانی خبر می‌دهد که اسلام و قرآن به فراموشی سپرده می‌شود و اهل آن زمان غرق گناه می‌گردند،و نُه ویژگی از مفاسد برای آن زمان ذکر می‌کند و می‌فرماید:«روزگاری بر مردم خواهد آمد که در میان آن‌ها از قرآن چیزی جز خطوطش و از اسلام جز نامش باقی نمی‌ماند»؛ (یَأْتِی عَلَی النَّاسِ زَمَانٌ لَا یَبْقَی فِیهِمْ مِنَ الْقُرْآنِ إِلَّا رَسْمُهُ،وَ مِنَ الْإِسْلاَمِ إِلَّا اسْمُهُ) .

رسم در این‌جا به معنی خطوط است،هرچند بعضی آن را به معنی قرائت، تفسیر کرده‌اند که بعید به نظر می‌رسد.

با این‌که این دو ویژگی برای معرفی اهل آن زمان که از اسلام،تنها به ظواهری قناعت کرده‌اند و از حقیقت اسلام چیزی در میان آن‌ها باقی نمانده کفایت می‌کند با این حال چند جمله دیگر در معرفی آن‌ها بیان کرده و می‌فرماید:

«مساجد آن‌ها در آن زمان از جهت بنا آباد و محکم ولی از جهت هدایت خراب و ویران است»؛ (وَ مَسَاجِدُهُمْ یوْمَئِذٍ عَامِرَهٌ مِنَ الْبِنَاءِ،خَرَابٌ مِنَ الْهُدَی) .

اشاره به این‌که آن‌ها تنها به ظواهر اسلام و مساجد قناعت می‌کنند و به مسائل مربوط به فرهنگ اسلامی که باید در آن‌جا پیاده شود و مسجد کانون آن باشد توجهی ندارند.

سپس در وصف دیگری می‌فرماید:«ساکنان آن مساجد و آبادکنندگان آن

بدترین مردم روی زمین‌اند فتنه و فساد از آن‌ها برمی‌خیزد و خطاها و گناهان به‌سوی آن‌ها بازمی‌گردد»؛ (سُکَّانُهَا وَ عُمَّارُهَا شَرُّ أَهْلِ الْأَرْضِ،مِنْهُمْ تَخْرُجُ الْفِتْنَهُ، وَ إِلَیهِمْ تَأْوِی الْخَطِیئَهُ) .

اشاره به این‌که میان ظاهر و باطن آن‌ها فرق بسیار است،ظاهر آن‌ها این است که اهل مسجد و عمران و آبادی آن هستند در حالی که جز فتنه‌گری و گناه، چیزی از آن‌ها برنمی‌خیزد،حتی از همان مساجد آباد برای فتنه‌گری و توطئه بر ضدّ مؤمنان راستین،و انحرافات خود بهره می‌جویند.

سپس در آخرین بیان صفات آن‌ها می‌فرماید:«(آن‌ها به گمراهی خود قانع نیستند بلکه اصرار به گمراه ساختن دیگران نیز دارند) هرگاه کسی از فتنه آنان کناره‌گیری کند او را به آن بازمی‌گردانند و هرکس که از آن‌جا وامانده به‌سوی آن سوقش می‌دهند»؛ (یَرُدُّونَ مَنْ شَذَّ عَنْهَا فِیهَا،وَ یَسُوقُونَ مَنْ تَأَخَّرَ عَنْهَا إِلَیْهَا) .

آری آن‌ها اصرار دارند که هیچ مانعی بر سر راه اعمال زشت و کارهای خلافشان نباشد و اگر کسانی از آن‌ها کناره‌گیری کنند به اجبار آن‌ها را به جمع خود بازمی‌گردانند.

امام علیه السلام در پایان به عذاب دردناک آن‌ها اشاره کرده،می‌فرماید:«خداوند سبحان می‌فرماید:به ذاتم سوگند می‌خورم فتنه‌ای بر آنان بر می‌انگیزم که عاقل بردبار در آن حیران بماند»؛ (یَقُولُ اللّهُ سُبْحَانَهُ:فَبِی حَلَفْتُ لَأَبْعَثَنَّ عَلَی أُولئِکَ فِتْنَهً تَتْرُکُ الْحَلِیمَ فِیهَا حَیْرَانَ) .

این فتنه ممکن است یک بلای آسمانی یا زلزله‌های ویرانگر زمینی یا بیماری‌های فراگیر و یا شمشیرهای دشمنان سلطه‌گر باشد که همگی در برابر آن حیران بمانند و حتی عاقلان بردبار راه برون‌رفتی از آن نیابند.

و در آخرین جمله می‌فرماید:«هم‌اکنون این کار انجام شده و ما از خداوند می‌خواهیم که از لغزش‌ها و غفلت‌ها درگذرد»؛ (وَ قَدْ فَعَلَ،وَ نَحْنُ نَسْتَقِیلُ اللّهَ عَثْرَهَ الْغَفْلَهِ) .

امام علیه السلام در این گفتار پرمعنای خود زمانی را ترسیم می‌کند که نور هدایت الهی به خاموشی می‌گراید،آفتاب عالم‌تاب اسلام رو به افول می‌نهد و مسلمانان راستین کم می‌شوند و آن‌ها که هستند براثر فشارها خانه‌نشین می‌گردند،صحنه اجتماع به دست ریاکارانی می‌افتد که قرآن را با صدای خوب می‌خوانند و آن را با بهترین خط و زیباترین طبع آراسته می‌کنند،نمونه دیگر ریاکاری آن‌ها مساجد آباد و پرشکوه است،این‌ها همه در حالی است که در باطن،نه خبری از تعلیمات اسلام است و نه از اخلاق اسلام.بازیگران ریاکار این میدان که بدترین مردم روی زمین‌اند کاری جز فتنه‌گری و خطاکاری ندارند و عجب این‌که اصرار دارند دیگران را هم به رنگ خود درآورند چراکه اگر آن‌ها مسلمان راستین باشند مانع کار آنان می‌شوند پس باید آن‌ها را نیز از اسلام بیرون بُرد تا راه برای پیشرفت این گروه فتنه‌گر صاف و هموار شود.

البته خداوند تنها به مجازات آنان در عرصه قیامت اکتفا نمی‌کند بلکه در همین دنیا نیز آن‌ها را گرفتار انواع مصائب می‌کند،این مجازات‌ها ممکن است در اشکال مختلف جلوه‌گر شود،بلاهای آسمانی،فتنه‌های زمینی،بیماری‌های فراگیر،قحطسالی و از همه بدتر سلطه گروهی بی‌رحم بر آن‌ها و کشت و کشتار آنان به دست این گروه،فتنه‌هایی که به‌قدری پیچیده و متراکم است که آگاه‌ترین مردم از حلّ آن عاجز می‌شوند و ناچار حیران و سرگردان تماشاگر این صحنه‌ها خواهند بود.

آیا آنچه امام علیه السلام از این اوصاف برای مردم آن زمان بیان کرده اشاره به زمان خود اوست که براثر حکومت‌های خودکامه و سلطه بنی‌امیه و نفوذ بازماندگان عصر جاهلیت در مراکز قدرت اسلامی،مردم گرفتار چنین شرایطی شدند و یا اشاره به زمان‌های آینده مثلاً زمانی مثل زمان ماست.

جمله«یأتی»که به‌صورت فعل مضارع است و همچنین«لا یبقی»و افعال

مضارع دیگری که در کلام امام علیه السلام پی‌درپی به‌کار رفته است نشان می‌دهد که امام علیه السلام از حادثه‌ای در آینده خبر می‌دهد ولی جمله «و قد فعل» (خداوند این کار را کرده است) نشان می‌دهد که چنین گروهی در عصر و زمان امام علیه السلام بودند و خداوند نیز مجازاتش را بر آن‌ها وارد ساخت.

ولی بعضی از شارحان نهج‌البلاغه گفته‌اند که ممکن است جمله «و قد فعل» اشاره به این باشد که خداوند شبیه این عذاب را بر اقوام پیشین که از راه حق منحرف می‌شدند و گرفتار همین مفاسد اجتماعی و اخلاقی بودند،نازل کرده یعنی این موضوع در تاریخ بشر سابقه دارد و بارها تکرار شده است.

بعضی احتمال ضعیف سومی داده‌اند و آن این‌که جمله«قد فعل»تأکید بر این باشد که خداوند چنین سوگندی را یاد کرده است.

احتمال چهارمی نیز در این‌جا وجود دارد که فعل ماضی اشاره به مضارع متحقق‌الوقوع باشد؛یعنی چیزی که در آینده قطعاً واقع می‌شود گاه به‌صورت فعل مضارع بیان می‌گردد که در قرآن مجید نظایر متعددی دارد.

البته فعل مضارع برای زمان حال و استقبال،هر دو می‌آید ولی استعمال آن منحصراً در زمان حال،قطعاً خلاف ظاهر است و احتیاج به قرائن روشن دارد.

(توضیح بیشتری در این زمینه در قسمت نکته خواهد آمد).

امام علیه السلام در پایان این سخن راه توبه را به مردم نشان می‌دهد و می‌فرماید:«ما از خداوند خواستاریم که از لغزش‌ها و غفلت‌های ما درگذرد»؛ (وَ نَحْنُ نَسْتَقِیلُ اللّهَ عَثْرَهَ الْغَفْلَهِ) .

اشاره به این‌که اگر مردم بیدار شوند و به درگاه الهی روی آورند و از غفلت‌ها و لغزش‌هایی که داشته‌اند از پیشگاه خدا آمرزش بطلبند امید است که آن بلاها و فتنه‌ها برطرف گردد.

نکته

آیا زمان ما مصداق کلام بالاست؟

تعبیراتی که امام علیه السلام در این جمله‌های پرمعنا به‌کار برده و تمام آن به‌صورت فعل مضارع یا شبیه مضارع است خبر می‌دهد که این شرایط نابسامان و اوضاع دردناک در آینده برای مسلمانان براثر غفلت‌ها و بیگانگی از تعلیمات اسلام روی می‌دهد اما جمله آخر آن که می‌فرماید: «وَ قَدْ فَعَلَ،وَ نَحْنُ نَسْتَقِیلُ اللَّهَ عَثْرَهَ الْغَفْلَهِ؛ خداوند چنین فتنه‌ای را به دلیل آن کارهای ناشایست بر آن‌ها مسلط ساخته و ما از خدا می‌خواهیم که از لغزش‌ها و غفلت‌های ما بگذرد»نشان می‌دهد که در عصر امام علیه السلام چنین حادثه دردناکی روی داده است.از زمان خلیفه سوم جامعه اسلامی به‌تدریج از اسلام فاصله گرفت و مال و ثروت هنگفت حاصل از غنائم آن‌ها را به خود مشغول ساخت و آلوده گناهان زیادی شدند و به‌دنبال آن،فتنه بنی‌امیه به‌وجود آمد و مردم را در حیرت شدیدی فرو برد.

ولی این احتمال وجود دارد که گفتار امام علیه السلام دارای چند مرحله است،یک مرحله آن در آن عصر اتفاق افتاد و مرحله شدیدترش در اعصار بعد.آن‌گونه که نمونه آن را با چشم خود در بسیاری از کشورهای اسلامی می‌بینیم که قرآن،زیاد می‌خوانند ولی از عمل به قرآن خبری نیست،داد اسلام زیاد می‌زنند ولی از تعلیمات اسلام بی‌گانه‌اند،مساجد فراوانی دارند،بسیار آباد و پرشکوه ولی نور هدایت در آن‌ها نیست،فتنه‌ها از آن‌ها می‌جوشد و همه‌جا را فرامی‌گیرد به‌خصوص این گفتار درباره سلفی‌های تکفیری و متعصب،کاملاً صادق است و فتنه‌ای که بر آن‌ها مسلط شده فتنه یهود و بعضی از کشورهای بزرگ است که قبله اول مسلمین را گرفته‌اند و همواره کشورهای اسلامی را تهدید کرده مسلمین را حیران و سرگردان می‌کنند.

البته این احتمال را نیز که فعل ماضی«قد فعل»اشاره به مضارع متحقق الوقوع و مسلم باشد نباید ازنظر دور داشت.

گفتار حکیمانه 370-یک پیام مستمر

اشاره

و روی أنه علیه السلام،قلما اعتدل به المنبر،إِلا قال أمام الخطبه:

أَیُّهَا النَّاسُ،اتَّقُوا اللّهَ فَمَا خُلِقَ امْرُؤٌ عَبَثاً فَیَلْهُو،وَ لَا تُرِکَ سُدًی فَیَلْغُو وَ مَا دُنْیَاهُ الَّتی تَحَسَّنَتْ لَهُ بِخَلَفٍ مِنَ الْآخِرَهِ الَّتِی قَبَّحَهَا سُوءُ النَّظَرِ عِنْدَهُ،وَ مَا الْمَغْرُورُ الَّذِی ظَفِرَ مِنَ الدُّنْیَا بِأَعْلَی هِمَّتِهِ کَالآخَرِ

الَّذِی ظَفِرَ مِنَ الآخِرَهِ بِأَدْنَی سُهْمَتِهِ.

روایت شده که کمتر اتفاق می‌افتاد که امام علیه السلام بر منبر بنشیند و پیش از خطبه چنین نفرماید:

ای مردم! تقوای الهی پیشه کنید (و بدانید) هیچ‌کس بیهوده و عبث آفریده نشده که دائماً به لهو (و سرگرمی‌های مختلف) بپردازد و هیچ‌کس مهمل و بی‌هدف رها نشده تا به کارهای لغو و بی ارزش مشغول شود (هرگز) دنیای دلپسندش جای آخرتی را که با بدنگری،زشت در نظرش جلوه کرده است نخواهد گرفت و آن فریب‌خورده‌ای که با برترین کوشش بر دنیا ظفر یافته همچون کسی نیست که به کمترین سهم خود از آخرت دست یافته است.⁽¹⁾

مرحوم خطیب در مصادر می گوید: بخش آغازین این کلام نورانی در کتاب دستور معالم الحکم (نوشته قاضی قضاعی متوفای ۴۵۴) با تغییراتی آمده که به روشنی نشان می دهد از منبع دیگری اخذ کرده است. زمخشری نیز در ربیع الابرار آن را آورده است. سپس تصریح می کند که این کلام حکیمانه در نسخه ابن ابی الحدید آمده و در نسخ دیگر وجود ندارد. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۷۰)

در غررالحکم بخش آخرین این کلام نورانی با تفاوت چشمگیری ذکر شده که نشانه تعدد منابع است. (غررالحکم، ح ۲۵۰۲)

شرح و تفسیر

یک پیام مستمر

امام علیه السلام در این کلام نورانی به سه نکته مهم اشاره می‌فرماید و جالب این‌که از آغاز این کلام استفاده می‌شود،مواقعی که به منبر می‌رفت غالباً در آغاز خطبه‌ها به این نکته‌ها اشاره می‌فرمود؛ (وَ رُوِی أَنَّهُ علیه السلام قَلَّمَا اعْتَدَلَ بِهِ الْمِنْبَرُ إِلا قَالَ أَمَامَ الْخُطْبَهِ) .

در نخستین نکته به هدف آفرینش انسان به‌صورت سربسته اشاره کرده، می‌فرماید:«ای مردم! تقوای الهی پیشه کنید.هیچ‌کس بیهوده و عبث آفریده نشده که به لهو (و انواع سرگرمی‌ها) بپردازد و مهمل و بی‌هدف رها نگشته تا پیوسته به کارهای لغو مشغول شود»؛ (أَیُّهَا النَّاسُ،اتَّقُوا اللّهَ فَمَا خُلِقَ امْرُؤٌ عَبَثاً فَیَلْهُو،وَ لَا تُرِکَ سُدًی فَیَلْغُو) .

«سدی» به معنای رها شده و بی‌هدف و بی‌برنامه است.به شتری که ساربان، آن را در بیابان رها کند«ابل سدی»می‌گویند.

تفاوت«لهو»و«لغو»که در کلام بالا آمد این است که«لهو»به معنای سرگرمی

است و انواع بازی‌های سرگرم‌کننده را شامل می‌شود اما«لغو»بیهوده‌کاری است حتی اگر هیچ سرگرمی‌ای در آن نباشد.

هنگامی که به این جهان پهناور با این همه نظامات و این همه بدایع نگاه می‌کنیم و سپس به مواهب زیاد و نعمت‌های گوناگونی که در وجود ما به ودیعت نهاده شده می‌نگریم یقین پیدا می‌کنیم که آفریننده آن دستگاه باعظمت و این موجود عجیب هدف مهمی در نظر داشته است.هرگز نه این عالم پهناور بیهوده آفریده شده است و نه خلقت این اعجوبه جهان هستی که نامش انسان است بی‌هدف می‌باشد.

بنابراین باید آن هدف را پیدا کرد و در مسیر آن گام برداشت و آن،چیزی نیست جز سیر الی اللّه و پیمودن مسیر تکامل و رسیدن به سعادت جاویدان که همه پیامبران الهی به خصوص پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله از آن خبر دادند.

جالب این است که هرگاه از یک فیلسوف مادی‌گرا سؤال کنیم که این چشم انسان برای چیست؟ تمام اهداف چشم را برمی‌شمارد،گوش برای چیست؟اهداف آن را نیز ذکر می‌کند و همچنین زبان و دست و پا و حتی ابروها و مژه‌ها،برای هرکدام اهداف مهمی ذکر می‌کند اما اگر از او سؤال کنیم:این مجموعه که جزء جزئش با هدف است برای چیست؟ در پاسخ آن فرو می‌ماند و جوابی ندارد.

اما فیلسوف الهی شفاف‌ترین جواب را که در بالا اشاره شده و انبیای الهی و دلیل عقل،پشتیبان آن هستند بیان می‌کند.

انسان به سرمایه‌دار عظیمی می‌ماند که باید با این سرمایه‌های الهی، گوهرهای گران‌بهایی به‌دست آورد که ارزش آن را داشته باشد نه این‌که سرمایه وجود خویش و شایستگی‌ها و لیاقتش را به هدر دهد و با دست خالی چشم از جهان ببندد و راهی راه زیان‌کاران شود.

آن‌گاه در دومین نکته اشاره به کسانی می‌کند که آخرت را به‌سبب بدنگری،به

دنیا فروخته‌اند،می‌فرماید:«(هرگز) دنیای دلپسند او جای آخرتی را که با بدنگری،زشت در نظرش جلوه کرده است نخواهد گرفت»؛ (وَ مَا دُنْیَاهُ الَّتی تَحَسَّنَتْ لَهُ بِخَلَفٍ مِنَ الْآخِرَهِ الَّتِی قَبَّحَهَا سُوءُ النَّظَرِ عِنْدَهُ) .

هوای نفس،بلای بزرگی است،گاهی دیدگاه انسان را چنان دگرگون می‌سازد که زشت را زیبا و زیبا را زشت می‌بیند همانگونه که قرآن مجید درباره گروهی از اقوام منحرف پیشین می‌فرماید:« وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطَانُ أَعْمَالَهُمْ »؛شیطان اعمال آن‌ها را در نظرشان زینت داده است».⁽¹⁾و در جای دیگر می‌فرماید:« زُیِّنَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا الْحَیَاهُ الدُّنْیَا »؛زندگی دنیا در نظر کافران زینت داده شده است».⁽²⁾

طبیعی است،هنگامی که زندگی دنیا در نظر انسان خوشایند و زیبا باشد، آخرت در نظرش زشت و ناپسند است،از آن می‌گریزد و به‌سوی دنیا باشتاب می‌رود و این است سرنوشت تمام کسانی که وسوسه‌های شیطان و هوی و هوس‌های نفس،دید و فکر آن‌ها را دگرگون ساخته است.

در سومین نکته اشاره به سرنوشت این‌گونه فریب‌خوردگان کرده،می‌فرماید:

«آن فریب‌خورده‌ای که با برترین همت (و بالاترین کوشش) بر دنیا ظفر یافته همچون کسی نیست که به کمترین سهم خود از آخرت دست یافته است»؛ (وَ مَا الْمَغْرُورُ الَّذِی ظَفِرَ مِنَ الدُّنْیَا بِأَعْلَی هِمَّتِهِ کَالآخَرِ الَّذِی ظَفِرَ مِنَ الآخِرَهِ بِأَدْنَی سُهْمَتِهِ) .

چه شوم است سرنوشت کسانی که بالاترین همت و تلاش خود را برای دست یافتن به متاع ناپایدار و زودگذر دنیا به‌کار می‌گیرند و چه زیباست سرنوشت کسانی که با تلاش و کوشش و همت خود سهمی از سعادت اخروی پیدا کرده‌اند،هر چند این سهم کوچک باشد.

در حدیثی که مرحوم علامه مجلسی در بحار الانوار از امام صادق علیه السلام آورده است می‌خوانیم که ابو بصیر خدمت حضرت رسید،عرض کرد:فدایت شوم مرا تشویق (به بهشت) کن.امام علیه السلام فرمود:بوی بهشت از فاصله هزار سال به مشام می‌رسد و کمترین منزلی که بهشتیان دارند منزلی است که اگر همه جن و انس را بخواهد به آن دعوت کند می‌تواند از آن‌ها پذیرایی نماید بی‌آن‌که چیزی از نعمت‌های او کاسته شود و کمترین مقام اهل بهشت مقام کسی است که داخل بهشت می‌شود و سه باغ در برابر او نمایان می‌گردد و هنگامی که در پایین‌ترین آن‌ها وارد می‌شود همسران و خادمان و نهرها و میوه‌های فراوانی می‌بیند و شکر و حمد خدا را به‌جا می‌آورد.به او گفته می‌شود:سر بلند کن و باغ دوم را ببین که در آن نعمت‌هایی است که در باغ اول نیست.عرضه می‌دارد:خداوندا! این باغ را نیز نصیب من کن.می‌فرماید:شاید اگر آن را به تو بدهم باز غیر آن را بخواهی.

عرضه می‌دارد:همین را می‌خواهم،همین را می‌خواهم.(و به همین ترتیب باغ دیگری را با نعمت‌های بسیار فراوان مشاهده می‌کند و شکر و سپاس خدا را بسیار به‌جا می‌آورد).⁽¹⁾

---

گفتار حکیمانه 371-ده موضوع مهم و سرنوشت‌ساز

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

لَا شَرَفَ أَعْلَی مِنَ الْإِسْلاَمِ،وَ لَا عِزَّ أَعَزُّ مِنَ التَّقْوَی،وَ لَا مَعْقِلَ أَحْسَنُ مِنَ الْوَرَعِ،وَ لَا شَفِیعَ أَنْجَحُ مِنَ التَّوْبَهِ،وَ لَا کَنْزَ أَغْنَی مِنَ الْقَنَاعَهِ،وَ لَا مَالَ أَذْهَبُ لِلْفَاقَهِ مِنَ الرِّضَی بِالْقُوتِ.وَ مَنِ اقْتَصَرَ عَلَی بُلْغَهِ الْکَفَافِ فَقَدِ انْتَظَمَ الرَّاحَهَ وَ تَبَوَّأَ خَفْضَ الدَّعَهِ وَ الرَّغْبَهُ مِفْتَاحُ النَّصَبِ وَ مَطِیَّهُ التَّعَبِ،وَ الْحِرْصُ وَ الْکِبْرُ وَ الْحَسَدُ دَوَاعٍ إِلَی التَّقَحُّمِ فِی الذُّنُوبِ،وَ الشَّرُّ جَامِعُ مَسَاوِی الْعُیُوبِ.

امام علیه السلام فرمود:

هیچ شرافتی برتر از اسلام نیست و هیچ عزتی گران‌بهاتر از تقوا،هیچ پناهگاهی بهتر و نگهدارنده‌تر از ورع (و پرهیزاز شبهات)نمی‌باشد،هیچ شفیعی نجات‌بخش‌تر از توبه،هیچ گنجی بی‌نیاز کننده‌تر از قناعت و هیچ سرمایه‌ای برای از بین بردن فقر بهتر از رضا به‌مقدار حاجت نمی‌باشد.آنکس‌که به مقدار نیازاکتفاکند به آسایش و راحتی همیشگی دست یافته و در فراخنای آسودگی جای گرفته است در حالی که دنیاپرستی کلید رنج و بلا و مَرکب تعب و ناراحتی است.حرص و تکبر و حسد انگیزه‌هایی هستند برای فرو رفتن در گناهان،و شر و بدکاری،جامع تمام (این) عیب‌هاست.⁽¹⁾

در کتاب مصادر آمده است که مرحوم سید رضی این گوهرهای پرارزش را از خطبه امیرمؤمنان علی که به نام خطبة الوسیلة» معروف است برگرفته و گروهی قبل از سید رضی و بعد از او آن را نقل کرده اند. از جمله مرحوم کلینی در کتاب روضه کافی آن را به طور کامل آورده است و بخشی از آن را این شعبه حرانی در تحف العقول آورده همان گونه که با تفاوت مختصری در وصیت امیرمؤمنان علی به فرزندش امام حسین علیه السلام نیز آمده است. نیز مرحوم صدوق در کتاب امالی به آن اشاره کرده است (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۷۱)

اضافه میکنیم: در کتاب شریف من لا یحضر نیز این کلمات نورانی به عنوان خطبه ای که امیر مؤمنان علیه السلام بعد از رحلت پیامبر اکرم بیان کرده ذکر شده است. (من لا یحضر، ج ۴، ص ۴۰۶، ح ۵۸۸۰)

شرح و تفسیر

ده موضوع مهم و سرنوشت‌ساز

امام علیه السلام در این جمله‌های کوتاه و پرمعنا اشاره به ده موضوع مهم می‌کند که هفت موضوع مربوط به فضایل اخلاقی و سه موضوع مربوط به رذایل اخلاقی است.

نخست می‌فرماید:«شرافتی برتر از اسلام نیست»؛ (لَا شَرَفَ أَعْلَی مِنَ الْإِسْلاَمِ) .

این نکته با توجه به این‌که اسلام مجموعه‌ای از عقاید والای دینی و برنامه‌های سازنده عبادی و دستورات مهم اخلاقی است کاملاً روشن است.

بسیاری از افراد،شرف را در مقام‌های مادی متزلزل و اموال و ثروت‌های ناپایدار و قدرت قوم و قبیله که دائماً در معرض فناست می‌دانند.در حالی که شرافت واقعی این است که انسان یک مسلمان راستین باشد.

در جمله دوم می‌فرماید:«عزت و قدرتی گران‌بهاتر از پرهیزکاری نیست»؛ (وَ لَا عِزَّ أَعَزُّ مِنَ التَّقْوَی) .

زیرا تقوا چنان انسان را مسلط بر خویش می‌سازد که وسوسه‌های شیطان و هوای نفس را به عقب می‌راند.چه قدرتی از این بالاتر که انسان شیطان را به زمین بزند و هوای نفس را مهار کند.

در سومین جمله می‌فرماید:«هیچ پناهگاهی بهتر و نگهدارنده‌تر از ورع (و پرهیز از شبهات) نیست»؛ (وَ لَا مَعْقِلَ أَحْسَنُ مِنَ الْوَرَعِ) .

لغزش‌های انسان در بسیاری از موارد در امور شبهه‌ناک است که انسان را به پرتگاه محرمات مسلم شرع سوق می‌دهد.کسی که دارای ورع و پرهیز از شبهات است در پناهگاه مطمئنی قرار گرفته که او را از چنین لغزشی بازمی‌دارد.

در حکمت چهارم نیز شبیه این جمله گذشت آن‌جا که می‌فرماید:

«الْوَرَعُ جُنَّه؛ ورع،سپر محکمی است».

امام باقر علیه السلام می‌فرماید:

«إِنَّ أَشَدَّ الْعِبَادَهِ الْوَرَعُ؛ دشوارترین عبادت ورع است».⁽¹⁾زیرا علاوه بر ترک محرمات و انجام واجبات،انسان را از ارتکاب شبهات بازمی‌دارد.

در حدیث دیگری آمده است که یکی از یاران امام صادق علیه السلام خدمتش عرض کرد:من توفیق زیارت شما را چند سال یک‌بار پیدا می‌کنم دستوری بیان فرما که به آن عمل کنم (و ضامن سعادتم باشد).امام علیه السلام فرمود:

«أُوصِیکَ بِتَقْوَی اللَّهِ وَ الْوَرَعِ وَ الاِجْتِهَادِ وَ اعْلَمْ أَنَّهُ لَا ینْفَعُ اجْتِهَادٌ لَا وَرَعَ فِیهِ؛ تو را به تقوای الهی و ورع و تلاش و کوشش (در مسیر اطاعت پروردگار) سفارش می‌کنم و بدان که تلاش بدون ورع نتیجه‌بخش نخواهد بود».⁽²⁾

در چهارمین نکته می‌فرماید:«هیچ شفیعی نجات‌بخش‌تر از توبه نیست»؛ (وَ لَا شَفِیعَ أَنْجَحُ مِنَ التَّوْبَهِ) .

زیرا شفاعت شفیعان دیگر گاه پذیرفته می‌شود و گاه ممکن است پذیرفته نشود زیرا بار گناه،سنگین‌تر از شفاعت است.اما توبه واقعی که با ندامت کامل و تصمیم بر عدم تکرار گناه و جبران گذشته و اعمال صالح آینده صورت گیرد قطعاً در پیشگاه خداوند پذیرفته خواهد شد.بنابراین گنهکاران به‌جای این‌که به انتظار شفاعت شفیعان بنشینند بهتر است توبه کنند و شفاعت را برای تأکید بر پذیرش آن از شفیعان بخواهند.

خداوند به‌طور مطلق در قرآن مجید می‌فرماید:« وَ هُوَ الَّذِی یَقْبَلُ التَّوْبَهَ عَنْ عِبَادِهِ وَ یَعْفُوا عَنِ السَّیِّئَاتِ »؛خداوند کسی است که توبه را از بندگانش می‌پذیرد و گناهان آن‌ها را می‌بخشد».⁽¹⁾

در پنجمین نکته اشاره به اهمیت قناعت کرده،می‌فرماید:«هیچ گنجی بی‌نیازکننده‌تر از قناعت نیست»؛ (وَ لَا کَنْزَ أَغْنَی مِنَ الْقَنَاعَهِ) .

گنج‌های دیگر پایان می‌پذیرند،گنجی که پایان نمی‌پذیرد گنج قناعت است.

اضافه بر این،برای حفظ گنج‌های ظاهری رنج فراوان باید کشید چراکه دشمنان و سارقان و حسودان دائماً در کمین آن‌اند.ولی گنج قناعت هیچ سارق و دشمن و حسودی ندارد.و به گفته سعدی:

گنج آزادگی و کنج قناعت ملکی است که به شمشیر میسر نشود سلطان را

و به گفته حافظ:

گنج زر،گر نبود،کنج قناعت باقی است آن‌که آن داد به شاهان به گدایان این داد

در گفتار حکیمانه 57 آمده بود:

«الْقَنَاعَهُ مَالٌ لَا ینْفَدُ؛ قناعت سرمایه‌ای است که هرگز تمام نمی‌شود».همین مضمون در گفتار حکیمانه 349 و گفتار حکیمانه 229 آمده بود.

حقیقت قناعت یک ملکه درونی است که انسان با داشتن آن با حدّاقل لازم برای زندگی می‌سازد و به‌دنبال زرق و برق و اضافات و تشریفاتی که وقت و فکر و عمر انسان را مصروف خود می‌سازد نمی‌رود و به همین دلیل آلوده انواع گناهان و مسائل غیر اخلاقی نمی‌شود.

اضافه بر این،شخص قانع،آزادگی فوق‌العاده‌ای دارد زیرا زیر بار منت هیچ‌کس نیست؛در حدیثی از امیرمؤمنان علیه السلام در غررالحکم آمده است:

«الْحُرُّ عَبْدٌ مَا طَمِعَ وَ الْعَبْدُ حُرٌّ إِذَا قَنِعَ؛ شخص آزاده،برده است هنگامی که طمع کند،و برده، آزاده است هنگامی که قناعت پیشه کند».⁽¹⁾

در ششمین نکته می‌فرماید:«هیچ مالی برای نابودی فقر بهتر از رضا به مقدار نیاز نیست»؛ (وَ لَا مَالَ أَذْهَبُ لِلْفَاقَهِ مِنَ الرِّضَی بِالْقُوتِ) .

این جمله که در واقع تکمیل کننده جمله سابق است اشاره به این دارد که بی‌نیازی حقیقی در آن است که انسان به ضروریات زندگی راضی باشد و درپی مال‌اندوزی و فراهم کردن اسباب و وسایل تجملاتی که به یقین مورد نیاز او نیست خود را به زحمت نیفکند که این نوعی فقر و آن نوعی غناست.

در هفتمین نکته باز بر آنچه در نکته پنجم و ششم گذشت به‌گونه دیگری مهر تأیید می‌زند و می‌فرماید:«آنکس که به مقدار نیاز اکتفا کند به آسایش و راحتی همیشگی دست یافته و در فراخنای آسودگی جای گرفته است در حالی که دنیاپرستی کلید رنج و بلا و مَرکب تعب و ناراحتی است»؛ (وَ مَنِ اقْتَصَرَ عَلَی بُلْغَهِ الْکَفَافِ فَقَدِ انْتَظَمَ الرَّاحَهَ وَ تَبَوَّأَ خَفْضَ الدَّعَهِ وَ الرَّغْبَهُ مِفْتَاحُ النَّصَبِ وَ مَطِیَّهُ التَّعَبِ) .

«تبوأ» از ماده«تبوِئَه»(بر وزن تذکره) به معنای سکنی دادن به قصد دوام و بقاست.

«خفض» معانی متعددی دارد ازجمله تنزل و کاهش،فروتنی و نیز به معنای آسایش و فراخی زندگی است.

«دعه» به معنای آسودگی و«رغبه»به معنای دنیاپرستی و «نَصَب» به معنای خستگی و درماندگی و «مطیه» به معنای مرکب است.

روشن است که آنچه انسان را در زندگی به زحمت و رنج می‌افکند دنیاپرستی است وگرنه برای به‌دست آوردن یک زندگی ساده آمیخته با قناعت، رنج و زحمت زیادی لازم نیست و همان‌طور که امام علیه السلام در جمله بالا فرمود، دنیاپرستی است که کلید رنج و ناراحتی‌هاست و مرکب ناراحتی و تعب است.

در پایان برای تکمیل نکات گذشته به نکته دیگر که ناظر به سه رذیله اخلاقی است با ذکر آثار آن‌ها اشاره کرده،می‌فرماید:«حرص و تکبر و حسد انگیزه‌ای هستند برای فرو رفتن در گناهان،و شر و بدکاری،جامع تمام (این) عیب‌هاست»؛ (وَ الْحِرْصُ وَ الْکِبْرُ وَ الْحَسَدُ دَوَاعٍ إِلَی التَّقَحُّمِ فِی الذُّنُوبِ،وَ الشَّرُّ جَامِعُ مَسَاوِی الْعُیُوبِ) .

«تقحُّم» به معنای فرو رفتن در چیزی است.

سه رذیله‌ای که امام علیه السلام به عنوان انگیزه غوطه‌ور شدن در گناهان بیان فرموده همان سه رذیله معروف آغاز آفرینش انسان است؛شیطان بر اثر تکبر رانده درگاه خدا شد و آدم به دلیل حرص،ترک اولی کرد و از درخت ممنوع خورد و از بهشت اخراج شد و قابیل براثر حسد،نخستین قتل و جنایت را در عالم بنیان نهاد و منفور ساحت قدس پروردگار گشت.

در حدیثی از امام علی بن الحسین علیه السلام می‌خوانیم:

«فَأَوَّلُ مَا عُصِی اللَّهُ بِهِ الْکِبْرُ وَ هِی مَعْصِیهُ إِبْلِیسَ حِینَ أَبَی وَ اسْتَکْبَرَ وَ کَانَ مِنَ الْکَافِرِینَ وَ الْحِرْصُ وَ هِی مَعْصِیهُ آدَمَ وَ حَوَّاءَ حِینَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُمَا فَکُلا مِنْ حَیثُ شِئْتُما وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَهَ فَتَکُونا مِنَ الظَّالِمِینَ فَأَخَذَا مَا لَاحَاجَهَ بِهِمَا إِلَیهِ فَدَخَلَ ذَلِکَ عَلَی ذُرِّیتِهِمَا إِلَی یوْمِ

الْقِیامَهِ وَ ذَلِکَ أَنَّ أَکْثَرَ مَا یطْلُبُ ابْنُ آدَمَ مَا لَاحَاجَهَ بِهِ إِلَیهِ ثُمَّ الْحَسَدُ وَ هِی مَعْصِیهُ ابْنِ آدَمَ حَیثُ حَسَدَ أَخَاهُ فَقَتَلَهُ فَتَشَعَّبَ مِنْ ذَلِکَ حُبُّ النِّسَاءِ وَ حُبُّ الدُّنْیا وَ حُبُّ الرِّئَاسَهِ وَ حُبُّ الرَّاحَهِ وَ حُبُّ الْکَلَامِ وَ حُبُّ الْعُلُوِّ وَ الثَّرْوَهِ فَصِرْنَ سَبْعَ خِصَالٍ فَاجْتَمَعْنَ کُلُّهُنَّ فِی حُبِّ الدُّنْیا فَقَالَ الْأَنْبِیاءُ وَ الْعُلَمَاءُ بَعْدَ مَعْرِفَهِ ذَلِکَ حُبُّ الدُّنْیا رَأْسُ کُلِّ خَطِیئَهٍ؛ نخستین چیزی که با آن معصیت خدا شد تکبر بود و آن معصیت ابلیس بود هنگامی که از اطاعت فرمان خدا سر باز زد و تکبر کرد و از کافران شد (سپس) حرص بود و آن (سرچشمه) معصیت آدم و حوا شد.

هنگامی که خداوند عزّوجلّ به آن‌ها فرمود:از میوه‌های بهشتی هرگونه می‌خواهید بخورید ولی نزدیک این درخت (ممنوع) نشوید که از ظالمان خواهید شد.ولی آن‌ها چیزی را که نیاز به آن نداشتند برگرفتند و این مشکلی برای ذریه آن‌ها تا روز قیامت ایجاد کرد و ازاین‌رو بیشترین چیزی که فرزندان آدم به‌دنبال آن هستند چیزی است که به آن نیازی ندارند.سپس حسد بود که (سرچشمه) معصیت فرزند آدم (قابیل) شد در آن‌جا که به برادرش حسد ورزید و او را به قتل رساند.و از این صفات رذیله سه‌گانه،عشق به زنان و عشق به دنیا و عشق به ریاست و راحت‌طلبی و عشق به سخن‌گفتن و برتری‌جویی و ثروت، سرچشمه گرفت و هفت خصلت شد که تمام آن‌ها در حب دنیا جمع شد.

ازاین‌رو پیغمبران و دانشمندان بعد از آگاهی از این موضوع گفتند:حب دنیا سرچشمه تمام گناهان است».⁽¹⁾

جمله «وَ الشَّرُّ جَامِعُ مَسَاوِی الْعُیوبِ» اشاره به این نکته است که این عیوب سه‌گانه (حرص و کبر و حسد) و عیوب دیگر،همه تحت عنوان«شر»قرار می‌گیرند که نقطه مقابل خیر است و تمام آفات و آسیب‌ها از آن سرچشمه می‌گیرد.

---

گفتار حکیمانه 372-ارکان دین و دنیا

اشاره

[[و قال علیه السلام ]]

لِجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِیِّ:

یَا جَابِرُ،قِوَامُ الدِّینِ وَ الدُّنْیَا بِأَرْبَعَهٍ:

عَالِمٍ مُسْتَعْمِلٍ عِلْمَهُ،وَ جَاهِلٍ لَایَسْتَنْکِفُ أَنْ یَتَعَلَّمَ،وَ جَوَادٍ لَا یَبْخَلُ بِمَعْرُوفِهِ، وَ فَقِیرٍ لَا یَبِیعُ آخِرَتَهُ بِدُنْیَاهُ؛فَإِذَا ضَیَّعَ الْعَالِمُ عِلْمَهُ اسْتَنْکَفَ الْجَاهِلُ أَنْ یَتَعَلَّمَ،وَ إِذَا بَخِلَ الْغَنِیُّ بِمَعْرُوفِهِ بَاعَ الْفَقِیرُ آخِرَتَهُ بِدُنْیَاهُ.

یَا جَابِرُ،مَنْ کَثُرَتْ نِعَمُ اللّهِ عَلَیْهِ کَثُرَتْ حَوَائِجُ النَّاسِ إِلَیْهِ،فَمَنْ قَامَ لِلّهِ فِیهَا بِمَا یَجِبُ فِیها عَرَّضَهَا لِلدَّوَامِ وَ الْبَقَاءِ،وَ مَنْ لَمْ یَقُمْ فِیهَا بِمَا یَجِبُ عَرَّضَهَا لِلزَّوَالِ وَ الْفَنَاءِ.

امام علیه السلام به جابر بن عبداللّه انصاری چنین فرمود:

ای جابر! قوام و استواری دین و دنیا به چهار چیز است:عالم و دانشمندی که علم خود را به‌کار گیرد و نادانی که از فراگیری سر باز نزند و سخاوتمندی که در بذل و بخشش بخل نورزد و نیازمندی که آخرتش را به دنیا نفروشد.ازاین‌رو هرگاه عالم علمش را ضایع کند (و به کار نگیرد)،جاهل از فراگیری علم خودداری خواهد کرد (زیرا به علم عالم بدبین می‌شود) و هرگاه اغنیا در نیکی بخل ورزند،نیازمندان آخرت خود را به دنیا می‌فروشند (و به اموال اغنیا حمله می‌کنند).

ای جابر! کسی که خداوند نعمت فراوانی به او داده نیاز مردم به او بسیار خواهد بود در این حال آن کس که به وظیفه واجب خود در برابر آن اموال عمل کند زمینه دوام و بقاء نعمت‌های خود را فراهم ساخته و کسی که به آنچه درباره آن اموال بر او واجب است قیام نکند آن‌ها را در معرض زوال و فنا قرار داده است.⁽¹⁾

از جمله کتاب هایی که قبل از تدوین نهج البلاغه این گفتار حکیمانه را نقل کرده، تفسیر منسوب به امام حسن عسکری علا و خصال صدوق و تحف العقول ابن شعبة حرانی است. بعد از نهج البلاغه نیز در کتاب های متعددی از شیعه و اهل سنت آمده است از جمله مناقب خوارزمی، روضة الواعظین، مشکاة الأنوار و تذکرة الخواص سبط بن جوزی و مجمع الامثال میدانی است که با مختصر تفاوتی آن را آورده اند. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۷۲)

شرح و تفسیر

ارکان دین و دنیا

امیر مؤمنان علی علیه السلام در این کلام جامع و نورانی خطاب به جابر بن عبد اللّه انصاری (آن یار وفادار و باشخصیت) درباره قوام دین و دنیا سخن می‌گوید و می‌فرماید:«ای جابر! استواری دین و دنیا به چهار چیز است»؛ (لِجَابِرِ بْنِ عَبْدِاللَّهِ الْأَنْصَارِیِّ:یَا جَابِرُ،قِوَامُ الدِّینِ وَ الدُّنْیَا بِأَرْبَعَهٍ) .

اشاره به این‌که اگر این چهار چیز هرکدام در جای خود قرار گیرد هم دین مردم سامان می‌یابد و هم دنیای آنها.

سپس در توضیح آن فرمود:«(نخست) دانشمندی که علم خود را به‌کار گیرد (و دوم) نادانی که از فراگیری علم سر باز نزند»؛ (عَالِمٍ مُسْتَعْمِلٍ عِلْمَهُ،وَ جَاهِلٍ لَا یَسْتَنْکِفُ أَنْ یَتَعَلَّمَ) .

بنابراین نخستین پایه‌ها علم و دانش،و تعلیم و تعلم است و تا این دو پایه محکم نشود نه دین مردم سامان می‌یابد نه دنیای آنها؛در دینشان گرفتار انواع خرافات و بدعت‌ها می‌شوند و در دنیایشان گرفتار انواع پریشانی‌ها و اختلافات و رنج‌ها و ناکامی‌ها.

آنگاه به رکن سوم و چهارم اشاره کرده،می‌فرماید:«(و سوم) سخاوتمندی که در کمک‌های مالی به دیگران بخل نورزد و (چهارم) نیازمندی که آخرت خود را

به دنیا نفروشد»؛ (وَ جَوَادٍ⁽¹⁾لَا یَبْخَلُ بِمَعْرُوفِهِ،وَ فَقِیرٍ لَا یَبِیعُ آخِرَتَهُ بِدُنْیَاهُ) .

«معروف» در این‌جا به معنای کمک مالی کردن به مردم است.

اشاره به این‌که بعد از علم و دانش،دو رکن اصلی دیگر،مال و ثروت و تقسیم عادلانه آن و حل مشکلات نیازمندان است.جامعه فقیر و همچنین جامعه‌ای که ثروتمندان بخیلی داشته باشد از آرامش و امنیت محروم خواهد بود.

آن‌گاه امام علیه السلام اشاره به نقطه مقابل این چهار رکن و آثار شوم آن می‌کند و می‌فرماید:«پس هرگاه عالم،علم خود را به‌کار نگیرد و ضایع کند جاهل از فراگیری علم خودداری خواهد کرد و زمانی که اغنیا در کمک‌های مالی بخل ورزند،نیازمندان،آخرت خود را به دنیا می‌فروشند»؛ (فَإِذَا ضَیَّعَ الْعَالِمُ عِلْمَهُ اسْتَنْکَفَ الْجَاهِلُ أَنْ یَتَعَلَّمَ،وَ إِذَا بَخِلَ الْغَنِیُّ بِمَعْرُوفِهِ بَاعَ الْفَقِیرُ آخِرَتَهُ بِدُنْیَاهُ) .

بدیهی است که افراد غیر عالم هنگامی که ببینند علما به علم خود پایبند نیستند،هم به خود آن‌ها بی‌اعتماد می‌شوند و هم به علمشان و در این حال به‌دنبال فراگیری علوم آن‌ها نمی‌روند و می‌گویند:اگر علم آن‌ها حقیقتی داشت خودشان به آن عمل می‌کردند.به تعبیر دیگر،بهترین راه تبلیغ علم،عمل به آن است همان‌گونه که در حدیث معروف از امام صادق علیه السلام آمده است:

«کُونُوا دُعَاهً لِلنَّاسِ بِغَیرِ أَلْسِنَتِکُمْ» .⁽²⁾

در حدیث دیگری از آن حضرت می‌خوانیم که فرمود:

«إِنَّ الْعَالِمَ إِذَا لَمْ یعْمَلْ بِعِلْمِهِ زَلَّتْ مَوْعِظَتُهُ عَنِ الْقُلُوبِ کَمَا یزِلُّ الْمَطَرُ عَنِ الصَّفَا؛ هنگامی که عالم به علمش عمل نکند مواعظ و اندرزهای او از دل‌ها فرو می‌ریزد آن‌گونه که باران از

سنگ‌های سخت فرو می‌ریزد (و بر آن باقی نمی‌ماند)».⁽¹⁾

نیز روشن است که هرگاه اغنیا به وظایف خود در برابر نیازمندان عمل نکنند آن‌ها سد تقوا را شکسته و آلوده انواع گناهان،امثال سرقت و غارت،خیانت در امانت،حتی قیام‌های عمومی بر ضد ثروتمندان و رفتن به‌سراغ نظام‌های اشتراکی و کمونیستی می‌شوند.

در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم:

«إِنَّ مِنْ بَقَاءِ الْمُسْلِمِینَ وَ بَقَاءِ الْإِسْلَامِ أَنْ تَصِیرَ الْأَمْوَالُ عِنْدَ مَنْ یعْرِفُ فِیهَا الْحَقَّ وَ یصْنَعُ فِیهَا الْمَعْرُوفَ فَإِنَّ مِنْ فَنَاءِ الْإِسْلَامِ وَ فَنَاءِ الْمُسْلِمِینَ أَنْ تَصِیرَ الْأَمْوَالُ فِی أَیدِی مَنْ لَا یعْرِفُ فِیهَا الْحَقَّ وَ لَا یصْنَعُ فِیهَا الْمَعْرُوفَ؛ از عوامل بقاء اسلام و مسلمین این است که اموال و ثروت‌ها به دست کسانی بیفتد که حق را در آن بشناسند و به دیگران کمک کنند،و از عوامل فناء اسلام و مسلمین این است که اموال به دست کسانی بیفتد که حق را در آن نشناسند و کمک به دیگران نکنند».⁽²⁾

سپس امام علیه السلام در ادامه این سخن به نکته مهم دیگری اشاره کرده،می‌فرماید:

«ای جابر! کسی که نعمت فراوان خداوند به او روی آورد نیاز مردم به او بسیار خواهد شد»؛ (یَا جَابِرُ،مَنْ کَثُرَتْ نِعَمُ اللّهِ عَلَیْهِ کَثُرَتْ حَوَائِجُ النَّاسِ إِلَیْهِ) .

طبیعی است که تشنگان به‌دنبال چشمه‌های آب می‌روند و گرسنگان به‌دنبال منابع غذا.بنابراین کسانی که خداوند نعمت فراوانی به آن‌ها داده باید از مراجعات مکرر مردم تعجب یا وحشت نکنند،و این خود نعمت دیگری است که بتوانند با نعمت‌های وافری که در اختیار آنهاست گره از کار مردم بگشایند.

سپس امام علیه السلام به واکنش‌های مختلف افراد پرنعمت در برابر این وضع و آثار آن اشاره کرده،می‌فرماید:«در این حال آن کس که وظیفه واجب خود را در برابر

این نعمت‌های الهی انجام دهد زمینه دوام و بقاء آن‌ها را فراهم ساخته و آن‌کس که به وظیفه واجب خود در برابر آن‌ها عمل نکند آن‌ها را در معرض زوال و فنا قرار داده است»؛ (فَمَنْ قَامَ لِلّهِ فِیهَا بِمَا یَجِبُ فِیها عَرَّضَهَا لِلدَّوَامِ وَ الْبَقَاءِ،وَ مَنْ لَمْ یَقُمْ فِیهَا بِمَا یَجِبُ عَرَّضَهَا لِلزَّوَالِ وَ الْفَنَاءِ) .

«عرّض» از ماده«تعریض»به معنای چیزی را در معرض شخص یا حادثه‌ای قرار دادن است.

همین مضمون با تفاوتی در کتب متعددی از امام حسین سیدالشهدا علیه السلام نقل شده است که در یکی از خطبه‌های خود فرمود:

«وَ اعْلَمُوا أَنَّ حَوَائِجَ النَّاسِ إِلَیکُمْ مِنْ نِعَمِ اللَّهِ عَلَیکُمْ فَلَا تَمَلُّوا النِّعَمَ فَتَحُورَ نِقَما؛ بدانید نیازهای مردم به شما از نعمت‌های خدا بر شماست از این نعمت ناراحت نشوید که تبدیل به نقمت خواهد شد».⁽¹⁾

روشن است که هر گاه درخت پر میوه‌ای در باغ باشد،تمام افرادی که وارد باغ می‌شوند چشم به آن می‌دوزند و از آن توقع و انتظار دارند،حتی پرندگان نیز از آن سهمی می‌خواهند.در صورتی که توقعات مردم برآورده نشود،امواج کینه و عداوت در دل‌ها پیدا می‌شود و همین امر آن نعمت را در معرض زوال قرار می‌دهد.اضافه بر این خداوند برکت را از آن برمی‌دارد و آن نعمت به‌سوی زوال و فنا می‌رود.

از سویی دیگر نعمت‌های بزرگی که خداوند به افراد می‌دهد خواه مال فراوان باشد یا قدرت بسیار یا هوش سرشار،همه آن برای زندگی شخصی آن‌ها لازم نیست.پیداست که خداوند آن‌ها را مأمور ساخته که به‌وسیله آن بار مشکلات را از دوش دیگران بردارند و گره از کار آن‌ها بگشایند.حال اگر این امانت‌دار الهی به‌وظیفه خود عمل نکند خداونداو را عزل‌کرده امانتش را به دست دیگری می‌سپارد.

در قرآن مجید در داستان قارون ثروتمند گردنکش نیز آمده است که عقلای بنی‌اسرائیل به او گفتند:« وَ ابْتَغِ فِیمَا آتَاکَ اللّهُ الدَّارَ الْآخِرَهَ وَ لَا تَنسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیَا وَ أَحْسِنْ کَمَا أَحْسَنَ اللّهُ إِلَیْکَ وَ لَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِی الْأَرْضِ إِنَّ اللّهَ لَا یُحِبُّ الْمُفْسِدِینَ »؛و در آنچه خدا به تو داده،سرای آخرت را بطلب؛و بهره‌ات را از دنیا فراموش مکن،و همان‌گونه که خدا به تو نیکی کرده نیکی کن،و هرگز در زمین در جست‌وجوی فساد مباش،که خدا مفسدان را دوست ندارد».⁽¹⁾

ولی قارون این نصیحت منطقی و عاقلانه را نپذیرفت و آن ثروت عظیم را مولود علم و تدبیر خود شمرد و برای دیگران در آن سهمی قائل نشد.سرانجام خداوند او و ثروتش را در زمین فرو برد.زلزله‌ای واقع شد و شکافی در زمین ایجاد گردید و او و سرمایه‌اش در آن دفن شدند «فَخَسَفْنَا بِهِ وَ بِدَارِهِ الْأَرْضَ».⁽²⁾

در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم که فرمود:

«مَنْ عَظُمَتْ نِعْمَهُ اللَّهِ عَلَیهِ اشْتَدَّتْ مَئُونَهُ النَّاسِ عَلَیهِ فَاسْتَدِیمُوا النِّعْمَهَ بِاحْتِمَالِ الْمَئُونَهِ وَ لَا تُعَرِّضُوهَا لِلزَّوَالِ فَقَلَّ مَنْ زَالَتْ عَنْهُ النِّعْمَهُ فَکَادَتْ أَنْ تَعُودَ إِلَیهِ؛ کسی که نعمت خداوند بر او فراوان و عظیم شود نیاز مردم به او شدید خواهد شد پس نعمت‌ها را از طریق تحمل این هزینه‌ها بر خود پایدار سازید و آن را در معرض زوال قرار ندهید زیرا هنگامی که نعمت (براثر ناسپاسی) زائل شود کمتر دیده می‌شود که باز گردد».⁽³⁾

در کتاب کافی در همین باب روایات دیگری به همین مضمون وارد شده است و در باب«حسن جوار النعم»نیز روایاتی در این زمینه دیده می‌شود ازجمله یکی از یاران امام صادق علیه السلام می‌گوید:از آن حضرت شنیدم که فرمود:

«أَحْسِنُوا جِوَارَ النِّعَمِ قُلْتُ وَ مَا حُسْنُ جِوَارِ النِّعَمِ قَالَ الشُّکْرُ لِمَنْ أَنْعَمَ بِهَا وَ أَدَاءُ حُقُوقِهَا؛ همسایه و ملازم خوبی برای نعمت‌های الهی باشید.راوی عرض

می‌کند:چگونه همسایه و ملازم خوبی باشیم؟ امام علیه السلام می‌فرماید:شکر بخشنده نعمت را به‌جای آورید و حقوق آن را ادا کنید».⁽¹⁾

نکته

با جابر بن عبداللّه انصاری بیشتر آشنا شویم

جابر بن عبداللّه یکی از اصحاب جلیل‌القدر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و از عاشقان اهل‌بیت علیهم السلام است و روایات فراوانی در فضیلت او نقل شده است.او در داستان عقبه (گروه هفتاد نفری‌ای که قبل از هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله به مدینه،به نزدیکی مکه آمدند و با پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله پیمان وفاداری بستند) شرکت داشت و در آن زمان جوان کم سن و سالی بود و بعداً که پیامبر صلی الله علیه و آله به مدینه هجرت فرمود جزء یاران خاص آن حضرت شد و در غالب غزوات اسلامی در رکاب پیغمبر صلی الله علیه و آله شرکت داشت و در عمر طولانی خود امامان متعددی را ملاقات کرد و در اواخر عمر نابینا شده بود ولی خدمت امام باقر علیه السلام را درک کرد و سلام پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را به او رساند.

در حدیثی که مرحوم علامه مجلسی در بحارالانوار نقل کرده است می‌خوانیم که امام محمّد بن علی بن الحسین (الباقر) علیهم السلام می‌فرماید:

«دَخَلْتُ عَلَی جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فَسَلَّمْتُ عَلَیهِ فَرَدَّ عَلَی السَّلَامَ قَالَ لِی مَنْ أَنْتَ وَ ذَلِکَ بَعْدَ مَا کُفَّ بَصَرُهُ فَقُلْتُ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِی بْنِ الْحُسَینِ قَالَ یا بُنَی ادْنُ مِنِّی فَدَنَوْتُ مِنْهُ فَقَبَّلَ یدِی ثُمَّ أَهْوَی إِلَی رِجْلِی یقَبِّلُهَا فَتَنَحَّیتُ عَنْهُ ثُمَّ قَالَ لِی رَسُولُ اللَّهِ یقْرِئُکَ السَّلَامَ فَقُلْتُ وَعَلَی رَسُولِ اللَّهِ السَّلَامُ وَ رَحْمَهُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ فَکَیفَ ذَاکَ یا جَابِرُ فَقَالَ کُنْتُ مَعَهُ ذَاتَ یوْمٍ فَقَالَ لِی یا جَابِرُ لَعَلَّکَ تَبْقَی حَتَّی تَلْقَی رَجُلاً مِنْ وُلْدِی یقَالُ لَهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِی بْنِ الْحُسَینِ یهَبُ اللَّهُ لَهُ النُّورَ وَ الْحِکْمَهَ فَأَقْرِئْهُ مِنِّی السَّلَامَ؛ روزی بر جابر

بن عبداللّه انصاری وارد شدم و به او سلام کردم.پاسخ سلام مرا گفت.بعد سؤال کرد گفت:تو کیستی؟-و این بعد از آن بود که نابینا شده بود-گفتم:محمّد بن علی بن الحسین هستم.گفت:فرزندم نزدیک من بیا.به نزدیک او رفتم.دست مرا بوسید و خم شد تا پاهای مرا ببوسد که من خود را عقب کشیدم.سپس به من گفت:رسول خدا صلی الله علیه و آله به تو سلام رساند.گفتم:سلام و رحمت و برکات الهی بر رسول خدا صلی الله علیه و آله باد.ای جابر! این بیان چگونه بوده است؟ جابر عرض کرد:من روزی خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله بودم،فرمود:ای جابر! گویا تو باقی می‌مانی تا مردی از فرزندان مرا ملاقات کنی که نامش محمّد بن علی بن الحسین است.خداوند نور و حکمت و دانش را به او می‌بخشد.سلام مرا به او برسان».⁽¹⁾

داستان زیارت قبر امام حسین علیه السلام توسط جابر در اوّلین اربعین،مشهور است و از نشانه‌های عشق و علاقه او به خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله می‌باشد که در آن سن و سال در حالی که نابینا بود مسیر میان مدینه و کربلا را طی کرد و خود را در میان انبوه مشکلات به آن‌جا رسانید و آن زیارت پرمعنای مخصوص را در کنار قبر حضرت خواند و گریست.

جابر بن عبداللّه انصاری در سال 74 هجری قمری در حالی که 94 ساله بود در شهر مدینه چشم از دنیا بربست.⁽²⁾

---

گفتار حکیمانه 373-مراحل سه گانه نهی از منکر

اشاره

وَ رَوَی ابْنُ جَرِیرٍ الطَّبَرِیُّ فِی تَارِیخِهِ عَنْ عَبْدِالرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی لَیْلَی الْفَقِیهِ وَ کَانَ مِمَّنْ خَرَجَ لِقِتَالِ الْحَجَّاجِ مَعَ ابْنِ الْأَشْعَثِ أَنَّهُ قَالَ فِیمَا کَانَ یَحُضُّ بِهِ النَّاسَ عَلَی الْجِهَادِ إِنِّی سَمِعْتُ عَلِیّاً رَفَعَ اللَّهُ دَرَجَتَهُ فِی الصَّالِحِینَ وَأَثَابَهُ ثَوَابَ الشُّهَدَاءِ وَالصِّدِّیقِینَ یَقُولُ یَوْمَ لَقِینَا أَهْلَ الشَّامِ:

أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ،إِنَّهُ مَنْ رَأَی عُدْوَاناً یُعْمَلُ بِهِ وَ مُنْکَراً یُدْعَی إِلَیْهِ،فَأَنْکَرَهُ بِقَلْبِهِ فَقَدْ سَلِمَ وَ بَرِیءَ؛وَ مَنْ أَنْکَرَهُ بِلِسَانِهِ فَقَدْ أُجِرَ،وَ هُوَ أَفْضَلُ مِنْ صَاحِبِهِ؛وَ مَنْ أَنْکَرَهُ بِالسَّیْفِ لِتَکُونَ کَلِمَهُ اللّهِ هِیَ الْعَلْیَا وَ کَلِمَهُ

الظَّالِمینَ هِیَ السُّفْلَی،فَذَلِکَ الَّذِی أَصَابَ سَبِیلَ الْهُدَی،

وَ قَامَ عَلَی الطَّرِیقِ وَ نَوَّرَ فِی قَلْبِهِ الْیَقِینُ.

محمّد بن جریر طبری (مورّخ معروف) در تاریخ خود از عبدالرحمن بن ابی‌لیلی،فقیه معروف-از کسانی بود که برای پیکار برضد حجاج همراه ابن اشعث خروج کرد-نقل کرده که می‌گوید:در سخنانی که حجاج برای تشویق مردم ایراد کرد چنین گفت که در روزی که با شامیان روبرو بودیم من از علی علیه السلام که خداوند درجاتش را در میان صالحان برتر نماید و ثواب شهیدان و صدیقان را به او عنایت کند شنیدم که چنین فرمود:

ای مؤمنان! هرکس ظلم و ستمی را مشاهده کند که در حال انجام گرفتن است یا کار زشت و منکری را ببیند که مردم را به‌سوی آن فرامی‌خوانند اگر تنها با قلبش آن را انکار کند راه سلامت را برگزیده و گناهی بر او نیست (به شرط این‌که بیشتر از آن در توان نداشته باشد) و آن‌کس که با زبان و بیان به مبارزه برخیزد و آن را انکار کند پاداش الهی خواهد داشت و مقامش از گروه نخست،برتر است.اما آن‌کس که با شمشیر (در آنجا که راهی جز آن نیست) برای اعلای نام خدا و سرنگونی ظالمان،به انکار برخیزد او کسی است که به راه هدایت راه یافته و بر جاده حقیقی گام نهاده و نور یقین در قلبش تابیده است.⁽¹⁾

مرحوم خطیب در مصادر می گوید: با توجه به سندی که سید رضی برای این گفتار حکیمانه ذکر کرده نیازی به جست و جو برای سند دیگری نداریم زیرا طبری این گفتار نورانی را در حوادث سال ۸۲ با سند خودش از ابی مخنف نقل کرده است. ( مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۷۴).

شرح و تفسیر

مراحل سه گانه نهی از منکر

سید رضی در مقدّمه این حکمت چنین می‌گوید:«محمّد بن جریر طبری (مورخ معروف) در تاریخ خود از عبدالرحمن بن ابی‌لیلی،فقیه معروف-که از کسانی که برای پیکار علیه حجاج همراه ابن اشعث خروج کرد-نقل کرده که می‌گوید:در سخنانی که حجاج برای تشویق مردم ایراد کرد چنین گفت که در روزی که با شامیان روبرو بودیم من از علی علیه السلام که خداوند درجاتش را در میان صالحان برتر نماید و ثواب شهیدان و صدیقان را به او عنایت کند شنیدم که چنین فرمود»؛ (وَ رَوَی ابْنُ جَرِیرٍ الطَّبَرِیُّ فِی تَارِیخِهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی لَیْلَی الْفَقِیهِ وَ کَانَ مِمَّنْ خَرَجَ لِقِتَالِ الْحَجَّاجِ مَعَ ابْنِ الْأَشْعَثِ أَنَّهُ قَالَ فِیمَا کَانَ یَحُضُّ بِهِ النَّاسَ عَلَی الْجِهَادِ إِنِّی سَمِعْتُ عَلِیّاً رَفَعَ اللَّهُ دَرَجَتَهُ فِی الصَّالِحِینَ وَ أَثَابَهُ ثَوَابَ الشُّهَدَاءِ وَ الصِّدِّیقِینَ یَقُولُ یَوْمَ لَقِینَا أَهْلَ الشَّامِ) .

«ای مؤمنان! هرکس ظلم و ستمی را مشاهده کند که در حال انجام است یا کار زشت و منکری را ببیند که مردم را به‌سوی آن فرامی‌خوانند اگر تنها با قلبش آن را انکار کند راه سلامت را برگزیده و گناهی بر او نیست (به شرط این‌که بیشتر از آن در توان نداشته باشد)»؛ «أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ،إِنَّهُ مَنْ رَأَی عُدْوَاناً یُعْمَلُ بِهِ وَ مُنْکَراً یُدْعَی إِلَیْهِ،فَأَنْکَرَهُ بِقَلْبِهِ فَقَدْ سَلِمَ وَ بَرِیءَ).

امام علیه السلام مراحل سه‌گانه‌ای را برای مبارزه با ظلم ظالم و نهی از منکر بیان

فرموده که نخستین مرحله آن،انکار با قلب و بیزاری از آن در دل است.البته اگر بیش از این در توان شخص نباشد این مقدار بر او واجب است و خداوند از او می‌پذیرد ولی امام علیه السلام پاداشی برای آن ذکر نکرده است شاید به این دلیل که کاری از او سر نزده تنها آلوده گناه نشده و رضایت به گناه نداده است.

سپس امام علیه السلام به‌سراغ مرحله دوم می‌رود و می‌فرماید:«و آن‌کس که با زبان و بیان به مبارزه برخیزد و آن را انکار کند پاداش الهی خواهد داشت و مقامش از گروه نخست،برتر است»؛ (وَ مَنْ أَنْکَرَهُ بِلِسَانِهِ فَقَدْ أُجِرَ،وَ هُوَ أَفْضَلُ مِنْ صَاحِبِهِ) .

روشن است که این اجر و پاداش و برتری مقام در صورتی است که توانی نداشته باشد که عملاً با ظلم ظالم و منکرات گنهکاران مبارزه کند و این دومین مرحله نهی از منکر است که فقها نیز در کتب فقهی خود در کتاب الامر بالمعروف و النهی عن المنکر ذکر کرده‌اند.

سپس امام علیه السلام به‌سراغ برترین و بالاترین و آخرین مرحله نهی از منکر و مبارزه با فساد رفته،می‌فرماید:«اما آن‌کس که با شمشیر برای بالا بردن نام خدا و سرنگونی ظالمان به انکار برخیزد او کسی است که به راه هدایت راه یافته و بر جاده حقیقی گام نهاده و نور یقین در قلبش تابیده است»؛ (وَ مَنْ أَنْکَرَهُ بِالسَّیْفِ لِتَکُونَ کَلِمَهُ اللّهِ هِیَ الْعَلْیَا وَ کَلِمَهُ الظَّالِمینَ هِیَ السُّفْلَی،فَذَلِکَ الَّذِی أَصَابَ سَبِیلَ الْهُدَی،وَ قَامَ عَلَی الطَّرِیقِ وَ نَوَّرَ فِی قَلْبِهِ الْیَقِینُ) .

تعبیر به «من انکره بالسیف» به معنای تکیه بر قدرت است و«سیف»به معنای شمشیر موضوعیتی ندارد.جمله «لتکون کلمه اللّه...» بیان کننده این حقیقت است که برای پیشبرد اهداف مقدس الهی و برچیدن بساط ظلم باید از قدرت و قوت استفاده کرد.ممکن است انکار زبانی تأثیرات محدودی داشته باشد ولی آنچه می‌تواند بساط ظلم ظالمان را برچیند و عدل و داد را جایگزین سازد همان تکیه بر قدرت است.

از این‌جا لزوم تشکیل حکومت اسلامی برای تحقق بخشیدن به اهداف اسلام استفاده می‌شود و این موضوع را با چشم خود در تشکیل نظام جمهوری اسلامی مشاهده کردیم.قبل از آن در مساجد و مجالس مختلف مذهبی سخن از احکام و برنامه‌های اسلامی،بسیار بود کتاب‌های فراوانی در این زمینه نوشته شد ولی تأثیر آن‌ها محدود بود.آنچه توانست به حکومت ظالمان و خودکامگان پایان دهد و به اجرای احکام اسلامی در سطح گسترده کمک کند قیام عمومی مردم و تکیه بر قدرت جماهیر بود.

تعبیر به «فذلک الذی اصاب...» با توجه به مفهوم حصر که از آن استفاده می‌شود اشاره به این است که جز از این راه نمی‌توان در طریق هدایت،به معنای وسیع کلمه،گام نهاد.

تعبیر به «نوّر فی قلبه الیقین» اشاره به این است که نور یقین و ایمان در چنان محیطی که پاک از ظلم و عدوان است بر دل‌ها می‌تابد.

کلام نورانی 374 که بعد از این خواهد آمد نیز توضیح بیشتری برای این کلام محسوب می‌شود.

در نامه معروفی که امام حسین سید الشهدا علیه السلام برای اهل کوفه نوشت مضمونی دیده می‌شود که در پاره‌ای از جهات به آنچه در کلام مولی آمده،شبیه است.مرحوم علامه مجلسی در بحار الانوار چنین نقل می‌کند:امام علیه السلام در نامه‌ای به اشراف اهل کوفه چنین مرقوم داشت:

«أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ عَلِمْتُمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَدْ قَالَ فِی حَیاتِهِ مَنْ رَأَی سُلْطَاناً جَائِراً مُسْتَحِلًّا لِحُرُمِ اللَّهِ نَاکِثاً لِعَهْدِ اللَّهِ مُخَالِفاً لِسُنَّهِ رَسُولِ اللَّهِ یعْمَلُ فِی عِبَادِ اللَّهِ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوَانِ ثُمَّ لَمْ یغَیرْ بِقَوْلٍ وَ لَا فِعْلٍ کَانَ حَقِیقاً عَلَی اللَّهِ أَنْ یدْخِلَهُ مَدْخَلَهُ وَ قَدْ عَلِمْتُمْ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْقَوْمَ قَدْ لَزِمُوا طَاعَهَ الشَّیطَانِ وَ تَوَلَّوْا عَنْ طَاعَهِ الرَّحْمَنِ وَ أَظْهَرُوا الْفَسَادَ وَ عَطَّلُوا الْحُدُودَ وَ اسْتَأْثَرُوا بِالْفَیءِ وَ أَحَلُّوا حَرَامَ اللَّهِ وَ حَرَّمُوا حَلَالَهُ وَ إِنِّی أَحَقُّ بِهَذَا الْأَمْرِ لِقَرَابَتِی مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله؛

اما بعد از حمد و ثنای الهی؛شما می‌دانید که رسول خدا صلی الله علیه و آله در زمان حیات خود فرمود:کسی که سلطان ظالمی را ببیند که حرام خدا را حلال شمرده،پیمان الهی را شکسته،به مخالفت سنت رسول اللّه صلی الله علیه و آله برخاسته و در میان بندگان خدا به گناه و ظلم مشغول است سپس با گفتار و عمل خود با او مخالفت نکند سزاوار است که خداوند او را به سرنوشت همان ظالم گرفتار سازد و شما به‌خوبی می‌دانید که این جمعیت (بنی امیه) اصرار بر اطاعت شیطان دارند و از اطاعت رحمن سر باز زده‌اند،مفاسد را آشکار ساخته و حدود الهی را تعطیل نموده‌اند و بر بیت‌المال مسلمین چنگ انداخته و حرام خدا را حلال شمرده‌اند و من از همه به این امر (قیام بر ضد آنان) به‌سبب قرابت و خویشاوندی با رسول خدا صلی الله علیه و آله سزاوارترم».⁽¹⁾

از کلام طبری استفاده می‌شود که امام علیه السلام بار دیگر این سخن را به‌صورت خطبه در سرزمین بیضه در مقابل حر بن یزید ریاحی و لشکرش که برای جلوگیری از حرکت امام علیه السلام آمده بودند بیان فرمود.⁽²⁾

نکته‌ها

1-محمد بن جریر طبری

در مقدمه‌ای که مرحوم سید رضی برای این گفتار بسیار پرمحتوا بیان کرده نخست اشاره به ابن جریر طبری شده است.طبری نام دو نفر است یکی شیعه و دیگری اهل سنت که هر دو ابوجعفر محمّد بن جریر طبری نام دارند.تاریخ معروف طبری مربوط به طبری اهل سنت است که مردی دانشمند و در عصر و زمان خود کم‌نظیر بود.نوشته‌های زیادی دارد که از جمله آن‌ها تفسیر مهمی به نام جامع البیان و تاریخ مشهورش است و کتابی به نام کتاب الولایه دارد که طرق مختلف حدیث غدیر را در آن بیان کرده است.

تاریخ او از معروف‌ترین تاریخ‌هاست و مطالب زیادی در آن نقل شده است و نسبت به بسیاری از تواریخ اسلامی دقیق‌تر است (هرچند خالی از اشتباه نیست).

او در آمل مازندران در سال 224 تولد یافت و در سال 310 در بغداد چشم از جهان پوشید.

اما ابن جریر طبری شیعی آملی نیز کنیه‌اش ابوجعفر است و از بزرگان علمای امامیه در قرن چهارم بود.نویسنده کتاب دلایل الامامه و کتاب المسترشد می‌باشد و مرحوم نجاشی او را مردی ثقه و جلیل القدر و کثیر العلم از اصحاب ما شمرده است.⁽¹⁾

2-عبدالرحمن بن ابی لیلی

به گفته خطیب بغدادی در کتاب تاریخش،ابولیلی پدر عبدالرحمن از یاران خاص علی علیه السلام بود و در خدمت آن حضرت به مدائن آمد و فرزندش نیز از کسانی است که در کتب ما از وی به نیکی یاد شده است و تعبیر به فقیه در کلام سید رضی ظاهراً صفت برای عبدالرحمن است نه صفت برای پدرش ابی‌لیلی و همان‌گونه که مرحوم سید رضی اشاره کرده عبدالرحمن از کسانی بود که همراه ابن اشعث برای جنگ با حجاج خروج کرد یا از کسانی بود که مردم را به جهاد در مقابل حجاج دعوت می‌کرد.

از نوشته‌های مرحوم سید محسن امین در اعیان الشیعه استفاده می‌شود که او از قرّاء بود،بعضی از قاریان معروف،قرائت قرآن را از او فراگرفته‌اند.

البته فرد دیگری به نام عبد الرحمن بن ابی لیلی در میان فقهای اهل سنت دیده می‌شود که معاصر با امام صادق علیه السلام است و گاه حالات این دو با یکدیگر ممکن است اشتباه شود.

و اما ابن اشعث که در بالا به آن اشاره شده نامش عبدالرحمن،فرزند محمّد بن اشعث بن قیس بود.او در زمان حجاج از طرف وی به عنوان والی سجستان انتخاب شد ولی برگشت و با حجاج به پیکار برخاست،چند بار با او جنگید و سرانجام شکست خورد و فرار کرد و در سال 85 جهان را بدرود گفت.⁽¹⁾

---

گفتار حکیمانه 374-مردگان زنده‌نما!

اشاره

وَ فِی کَلامٍ آخَرَ لَهُ یَجْرِی هَذَا الْمَجْرَی:

فَمِنْهُمُ الْمُنْکِرُ لِلْمُنْکَرِ بِیَدِهِ وَ لِسَانِهِ وَ قَلْبِهِ،فَذلِکَ الْمُسْتَکْمِلُ لِخِصَالِ الْخَیْرِ؛ وَ مِنْهُمُ الْمُنْکِرُ بِلِسَانِهِ وَ قَلْبِهِ وَ التَّارِکُ بِیَدِهِ،فَذَلِکَ مُتَمَسِّکٌ بِخَصْلَتَیْنِ مِنْ خِصَالِ الْخَیْرِ وَ مُضَیِّعٌ خَصْلَهً؛وَ مِنْهُمُ الْمُنْکِرُ بِقَلْبِهِ وَالتَّارِکُ بِیَدِهِ وَلِسَانِهِ، فَذلِکَ الَّذِی ضَیَّعَ أَشْرَفَ الْخَصْلَتَیْنِ مِنَ الثَّلاثِ وَ تَمَسَّکَ بِوَاحِدَهٍ،وَ مِنْهُمْ تَارِکٌ لِإِنْکَارِ الْمُنْکَرِ بِلِسَانِهِ وَقَلْبِهِ وَیَدِهِ،فَذلِکَ مَیِّتُ الْأَحْیَاءِ.وَ مَا أَعْمَالُ الْبِرِّ کُلُّهَا وَ الْجِهَادُ فِی سَبِیلِ اللّهِ،عِنْدَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ،إِلَّا کَنَفْثَهٍ فِی بَحْرٍ لُجِّیٍّ.وَ إِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ لَایُقَرِّبَانِ مِنْ أَجَلٍ،وَ لَایُنْقِصَانِ مِنْ رِزْقٍ،وَ أَفْضَلُ مِنْ ذلِکَ کُلِّهِ کَلِمَهُ عَدْلٍ عِنْدِ إِمَامٍ جَائِرٍ.

امام علیه السلام در گفتار دیگری در همین زمینه فرمود:

گروهی از مردم با دست و زبان و قلب به مبارزه با منکرات و انکار منکر برمی‌خیزند.آن‌ها تمام خصلت‌های نیک را به‌طور کامل در خود جمع کرده‌اند.

گروهی دیگر تنها با زبان و قلب به مبارزه برمی‌خیزند اما با دست کاری انجام نمی‌دهند آن‌ها به دو خصلت از خصلت‌های نیک تمسک جسته‌اند و یکی را ضایع کرده‌اند.

گروهی دیگر تنها با قلبشان نهی از منکر می‌کنند (و از آن بیزارند) ولی مبارزه با دست و زبان را ترک می‌گویند این گروه بهترین خصلت‌های از این سه را ترک گفته و تنها به یکی چنگ زده‌اند.

گروهی دیگر نه با زبان نهی از منکر می‌کنند و نه با قلب و نه با دست،این‌ها (در حقیقت) مردگانی در میان زندگان هستند.

(بدانید) تمام اعمال نیک و حتی جهاد در راه خدا در برابر امر به معروف و نهی از منکر همچون آب دهان است در برابر دریایی عمیق و پهناور.امر به معروف و نهی از منکر نه مرگ کسی را نزدیک می‌کند و نه از روزی کسی می‌کاهد (و بدانید) از همه این‌ها مهمتر سخن حقی است که در برابر سلطان ستمگری گفته شود (و از مظلومی در مقابل آن ظالم دفاع گردد).⁽¹⁾

در کتاب مصادر آمده است: بخشی از این کلام نورانی را قبل از سید رضی ابوطالب مکی در کتاب قوت القلوب با تفاوت هایی آورده است. سپس می افزاید: دلیل ایراد این کلام از سوی امام علی آن گونه که در کتاب فقه الرضا که قبل از نهج البلاغه نگاشته شده آمده است این است که امیر مؤمنان علی مشغول خواندن خطبه بود که مردی عرضه داشت: ای امیر مؤمنان! از مرده زندگان برای ما سخن بگو. امام از خطبه خود را قطع کرد و گفتار حکیمانه بالا را ایراد فرمود. آنگاه می افزاید که در مصادر خطبہ ۱۵۴ گذشت که آن خطبه و این گفتار حکیمانه و چند گفتار حکیمانه دیگر از کلمات قصار) همه خطبه واحدهای بوده که یک جا از سوی امام علی ایراد شده و مرحوم سید رضی آن ها را از هم جدا ساخته است). (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۷۵).

شرح و تفسیر

مردگان زنده‌نما!

مرحوم سید رضی در ابتدای این گفتار حکیمانه می‌گوید:امام علیه السلام در سخن دیگری که در همین معنا (اشاره به گفتار حکیمانه قبل است) بیان کرده چنین می‌فرماید:«گروهی از مردم با دست و زبان و قلب به مبارزه با منکرات و انکار منکر برمی‌خیزند.آن‌ها تمام خصلت‌های نیک را به‌طور کامل در خود جمع کرده‌اند»؛ (وَ فِی کَلامٍ آخَرَ لَهُ یَجْرِی هَذَا الْمَجْرَی:فَمِنْهُمُ الْمُنْکِرُ لِلْمُنْکَرِ بِیَدِهِ وَ لِسَانِهِ وَ قَلْبِهِ،فَذلِکَ الْمُسْتَکْمِلُ لِخِصَالِ الْخَیْرِ) .

امام علیه السلام تقسیم سه‌گانه‌ای در این گفتار حکیمانه و پرمعنا برای آمرین به معروف و ناهین از منکر بیان کرده،که این قسمِ اوّلِ آن است و اشاره به کسانی است که با تمام وجود خود و با استفاده از تمام وسایل به مبارزه با منکرات برمی‌خیزند.

منظور از نهی از منکر با قلب (همانگونه که در تفسیر حکمت گذشته آمد) این است که انسان در دل از منکرات متنفر باشد و هرگز به آن رضایت ندهد هرچند نتواند بیش از این کاری انجام دهد و یا بتواند و کوتاهی کند.

منظور از مبارزه با زبان واضح است:نصیحت کند،اعتراض نماید و گاه لازم است فریاد بکشد.

معنای انکار منکر با دست هرگونه اقدام عملی است برای پیشگیری از منکر

یا برچیدن بساط منکرات موجود که گاه منجر به درگیری فیزیکی به‌سبب مقاومت عاملین به منکر و جسور بودن آن‌ها می‌شود.

قابل توجه این‌که امام علیه السلام این سه را به ترتیب اهمیت ذکر کرده است:نخست انکار با ید سپس لسان و بعد قلب.

این‌که امام علیه السلام می‌فرماید:چنین کسی تمام خصال نیک را در خود جمع کرده، به‌سبب این است که کاری فراتر از آن تصور نمی‌شود و این‌که بعضی از شارحان نهج‌البلاغه کمک‌های مالی را قسم چهارم ذکر کرده‌اند صحیح به نظر نمی‌رسد زیرا کمک‌های مالی نیز جزء اقدامات عملی است که با دست انجام می‌شود.

آن‌گاه امام علیه السلام به‌سراغ گروه دوم می‌رود و می‌فرماید:«گروهی دیگر تنها با زبان و قلب به مبارزه برمی‌خیزند اما با دست کاری انجام نمی‌دهند آن‌ها به دو خصلت از خصلت‌های نیک تمسک جسته‌اند و یکی را ضایع کرده‌اند»؛ (وَ مِنْهُمُ الْمُنْکِرُ بِلِسَانِهِ وَ قَلْبِهِ وَ التَّارِکُ بِیَدِهِ،فَذَلِکَ مُتَمَسِّکٌ بِخَصْلَتَیْنِ مِنْ خِصَالِ الْخَیْرِ وَ مُضَیِّعٌ خَصْلَهً) .

شک نیست که افراد ناتوان و یا توانمند فاقد مسئولیت کامل،نخستین چیزی را که ترک می‌کنند اقدامات عملی در راه نهی از منکر است.تنها در قلبشان از آن متنفرند و با زبان هم نصیحت و اعتراض می‌کنند.آن‌ها در برابر دو قسمتی که انجام داده‌اند مأجورند و درباره ترک مبارزه عملی با منکر-در صورتی که قدرت داشته باشند-مسئولیت سنگینی در پیشگاه خدا دارند.

سپس امام علیه السلام به‌سراغ گروه سوم می‌رود و می‌فرماید:«گروهی دیگر تنها با قلبشان نهی از منکر می‌کنند (و از آن بیزارند) ولی مبارزه با دست و زبان را ترک می‌گویند این گروه بهترین خصلت‌های این سه را ترک گفته و تنها به یکی چنگ زده‌اند»؛ (وَ مِنْهُمُ الْمُنْکِرُ بِقَلْبِهِ وَ التَّارِکُ بِیَدِهِ وَ لِسَانِهِ،فَذلِکَ الَّذِی ضَیَّعَ أَشْرَفَ الْخَصْلَتَیْنِ مِنَ الثَّلاثِ وَ تَمَسَّکَ بِوَاحِدَهٍ) .

تعبیر امام علیه السلام به «اشرف الخصلتین» در واقع ازقبیل اضافه صفت به موصوف است و در معنا«الخصلتین الاشرفین»می‌باشد.

آری آن‌ها مهمترین بخش از نهی از منکر را که بخش عملی و زبانی است رها ساخته و به کمترین آن که مزاحمتی برای هیچ‌کس تولید نمی‌کند قناعت نموده‌اند و آن‌ها ضعیف‌ترین ناهیان از منکرند.ولی این مرحله نیز دارای تأثیر قابل توجهی است زیرا تنفر قلبی سبب می‌شود که شخص لااقل آلوده گناه نشود که اگر این تنفر نباشد او نیز به گناه خو می‌گیرد و به صف گنهکاران می‌پیوندد.

در حکمت 201 نیز گذشت که امیر مؤمنان علیه السلام اشاره به داستان قوم ثمود می‌کند که یک نفر از آن‌ها آمد ناقه‌ای را که معجزه آشکار صالح علیه السلام بود پی کرد و به قتل رساند ولی خداوند این کار را به همه آن‌ها نسبت می‌دهد و می‌فرماید:

«فَعَقَرُوهَا فَأَصْبَحُوا نَادِمِینَ» و امام علیه السلام در توجیه آن می‌فرماید:

«إِنَّمَا عَقَرَ نَاقَهَ ثَمُودَ رَجُلٌ وَاحِدٌ فَعَمَّهُمُ اللَّهُ بِالْعَذَابِ لَمَّا عَمُّوهُ بِالرِّضَا؛ ناقه ثمود را یک نفر پی کرد ولی خداوند همه را مشمول عذاب ساخت زیرا قلباً به آن راضی بودند».

آن‌گاه امام علیه السلام به گروه چهارمی اشاره می‌کند که متفاوت با این سه گروه‌اند و آن‌ها کسانی هستند که تمام مراحل نهی از منکر را رها کرده و بی‌خیال از کنار منکرات جامعه می‌گذرند.می‌فرماید:«گروهی دیگر نه با زبان نهی از منکر می‌کنند و نه با قلب و نه با دست.این‌ها (در حقیقت) مردگانی در میان زندگان هستند»؛ (وَ مِنْهُمْ تَارِکٌ لِإِنْکَارِ الْمُنْکَرِ بِلِسَانِهِ وَ قَلْبِهِ وَ یَدِهِ،فَذلِکَ مَیِّتُ الْأَحْیَاءِ) .

چه تعبیر جالب و گویایی! زنده کسی است که دارای حس و حرکت باشد و مؤمن زنده کسی است که در برابر زشتی‌ها حرکتی از خود نشان دهد.کسی که هیچ‌گونه حرکتی حتی به‌صورت تنفر قلبی از خودش در مقابل مظاهر زشت و منکر جامعه نشان نمی‌دهد واقعاً در صف مردگان قرار گرفته است.

از دیدگاه اسلام (کتاب و سنت) گروهی ظاهراً از دنیا رفته‌اند و در میان ما

نیستند و جسم بی‌جان آن‌ها در قبرها نهفته است ولی در واقع زنده‌اند چراکه آثارشان در همه‌جا نمایان است.مگر زندگی چیزی جز نشان دادن آثار حیات است؟ همان گونه که قرآن درباره شهدا می‌گوید:« وَ لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ أَمْوَاتاً بَلْ أَحْیَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ ».⁽¹⁾

امیرمؤمنان علی علیه السلام در گفتار حکیمانه‌ای که خطاب به کمیل بیان کرد می‌فرماید:

«هَلَکَ خُزَّانُ الْأَمْوَالِ وَ هُمْ أَحْیاءٌ وَ الْعُلَمَاءُ بَاقُونَ مَا بَقِی الدَّهْر؛ ثروت‌اندوزان مرده‌اند ولی علما و دانشمندان تا پایان دنیا زنده‌اند».⁽²⁾

بنابراین،زندگی بی‌خاصیت مرگ است،مرگی توأم با آثار حیات مادی.

آن‌گاه امام علیه السلام در بخش دیگری از این کلام پرمعنا به بیان اهمیت امر به معروف و نهی از منکر به‌صورت کلی پرداخته،می‌فرماید:«(بدانید) تمام اعمال نیک و حتی جهاد در راه خدا در برابر امر به معروف و نهی از منکر همچون آب دهان است در برابر دریایی عمیق و پهناور»؛ «وَ مَا أَعْمَالُ الْبِرِّ کُلُّهَا وَ الْجِهَادُ فِی سَبِیلِ اللّهِ،عِنْدَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ،إِلَّا کَنَفْثَهٍ فِی بَحْرٍ لُجِّیٍّ) .

این تعبیر به‌راستی تعبیر عجیبی است؛تمام کارهای نیک:نماز و روزه و زکات و حج و حتی جهاد فی سبیل اللّه در برابر امر به معروف و نهی از منکر بسیار کوچک و ناچیز است.دلیلش این است که این دو وظیفه بزرگ اسلامی ضامن اجرای تمام آن کارهای نیک و فرائض و واجبات است.اگر امر به معروف و نهی از منکر تعطیل شود به‌دنبال آن نماز و روزه و حج و جهاد نیز به‌تدریج به فراموشی سپرده می‌شود و این است دلیل برتری این دو بر آنها.

آن‌گاه امام علیه السلام در آخرین بخش از کلام نورانی خود به افراد ضعیف النفس هشدار می‌دهد و می‌فرماید:«(بدانید) امر به معروف و نهی از منکر نه مرگ کسی

را نزدیک می‌کند و نه از روزی کسی می‌کاهد (و بدانید) از همه این‌ها مهمتر سخن حقی است که در برابر پیشوای ستمگری گفته می‌شود (و از مظلومی در مقابل آن ظالم دفاع می‌گردد»؛ (وَ إِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ لَا یُقَرِّبَانِ مِنْ أَجَلٍ،وَ لَا یُنْقِصَانِ مِنْ رِزْقٍ،وَ أَفْضَلُ مِنْ ذلِکَ کُلِّهِ کَلِمَهُ عَدْلٍ عِنْدِ إِمَامٍ جَائِرٍ) .

بسیارند کسانی که گمان می‌کنند اگر به‌سراغ انجام این دو وظیفه بروند جانشان یا نانشان به خطر می‌افتد در حالی که چنین نیست.خداوند حافظ جان و نان آن‌هاست و این تفکر،تفکری است شرک‌آلود و بی‌گانه از حق.

جمله «وَ افْضَلُ مِنْ ذلِکَ کُلِّهِ» حقیقت مهمی را بازگو می‌کند و آن این‌که انسان باید شجاع باشد و در برابر ظالمان،بی‌اعتنا به خطراتی که ممکن است او را تهدید کند حق را بیان دارد و ای بسا بیان حق،آن‌ها را بیدار و یا حداقل شرمنده سازد و از انجام ظلم‌هایی بازدارد.

جالب این‌که ابن ابی الحدید در ذیل این جمله اشاره به داستان زید بن ارقم در برابر ابن زیاد یا یزید بن معاویه می‌کند و می‌گوید:مصداق این سخن روایتی است که می‌گوید:زید بن ارقم،ابن زیاد-و گاه گفته شده یزید بن معاویه-را دید که با چوبدستی خود به دندان امام حسین علیه السلام می‌زند در آن زمانی که سر آن حضرت را نزد او برده بودند.زید بن ارقم فریاد زد و گفت:چوب را بردار.بسیار دیدم که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله این دندان‌ها را می‌بوسید.⁽¹⁾

نمونه دیگر آن سخنی است که عبد اللّه بن عفیف ازدی در مسجد کوفه در برابر ابن زیاد گفت و سخنان او را درهم کوبید.هنگامی که ابن زیاد بعد از شهادت امام حسین علیه السلام و یارانش برای قدرت‌نمایی به مسجد کوفه آمد و بر فراز منبر رفت و در برابر انبوه جمعیت،خدا را حمد کرد که پیروز شده و اهانت

شدیدی به حضرت سیدالشهدا علیه السلام کرد و آن حضرت را به دروغگویی نسبت داد،عبداللّه بن عفیف ازدی (که چشمش نابینا بود) از میان جمعیت برخاست و فریاد زد:«یا ابْنَ مَرْجانهَ! انّ الکذّابَ وَ ابنَ الکَذّابِ أنتَ و أبوکَ و مَنِ اسْتَعْمَلَکَ و أبوهُ یا عَدُوَّ اللّهِ أ تقتُلُونَ أولادَ النَّبِیِّین وَ تَتَکَلَّمونَ بِهذا الکَلامِ علی مَنابِرِ المُسلِمین؟؛ای پسر مرجانه! دروغگو و فرزند دروغگو تویی و پدر توست و کسی که تو را بر این مسند نشانده و پدر اوست.ای دشمن خدا فرزندان پیامبران را به قتل می‌رسانی و این سخن زشت را بر منبر مسلمانان می‌گویی؟».

(قابل توجه این‌که او ابن زیاد را ابن زیاد خطاب نکرد بلکه به مادرش مرجانه نسبت داد تا آلوده بودن نسب او را با این سخن آشکار کند و در میان جمعیت رسوایش سازد).ابن زیاد که انتظار چنین سخنی را از هیچ‌کس نداشت خشمگین شد و گفت:گوینده این سخن کیست؟ عبداللّه بن عفیف گفت:منم ای دشمن خدا! آیا خاندان پاکی را که خداوند آن‌ها را از هر گونه آلودگی پیراسته به قتل می‌رسانی و می‌پنداری مسلمانی؟ وا غوثاه؛کجایند فرزندان مهاجر و انصار که از تو و از آن طغیانگر (یزید) نفرین شده فرزند نفرین شده توسط پیامبر صلی الله علیه و آله، انتقام بگیرند....

به این ترتیب،عبد اللّه،بذر انقلاب بر ضد بنی‌امیه و خونخواهی امام حسین علیه السلام را در دل‌ها با سخنانش پاشید و هر چند سرانجام در این راه شهید شد ولی کار خود را کرد.⁽¹⁾

مرحوم محقق شوشتری در شرح نهج البلاغه خود (بهج الصباغه) نمونه دیگری ذکر می‌کند و آن این‌که مروان دستور داد روز عید (فطر یا قربان) منبر را آماده کنند و قبل از ادای نماز عید شروع به خواندن خطبه کرد.مردی برخاست

و گفت:ای مروان تو مخالفت با سنّت پیغمبر صلی الله علیه و آله کردی.اوّلاً منبر را روز عید بیرون آوردی (در حالی که خطبه را باید ایستاده بخوانی نه نشسته بر منبر).ثانیاً خطبه نماز عید را قبل از نماز می‌خوانی (در حالی که خطبه نماز عید،بعد از نماز است) ابوسعید در آن صحنه حاضر بود،پرسید:این مرد کیست؟ گفتند:فلان شخص،فرزند فلان شخص.گفت:بدانید این مرد وظیفه خود را انجام داد.من از پیامبر صلی الله علیه و آله شنیدم که فرمود:هرکس کار منکری را ببیند اگر بتواند باید آن را با دست خود و عملاً تغییر دهد و اگر نتواند با زبان و اگر نتواند با قلب (متنفر از آن باشد) و این ضعیف‌ترین مرحله ایمان است.⁽¹⁾

قابل توجه این‌که تغییر دادن زمان خطبه،از بعد از نماز عید به قبل از آن-به گفته ابوبکر کاشانی (نویسنده کتاب بدائع الصنائع و از فقهای اهل سنت)-به این سبب بود که سخنان بی‌اساسی در خطبه‌های خود می‌گفتند و مردم می‌دانستند و برای خطبه آنها نمی‌نشستند.ناچار زمان آن را تغییر دادند.⁽²⁾

داستان معروف فرزدق و اشعار مشهورش درباره امام سجاد علیه السلام در برابر هشام بن عبدالملک در کنار خانه خدا نیز نمونه زنده و بارزی از این گفتار امام علیه السلام است.⁽³⁾

البته در ذیل این داستان آمده است که هشام سخت از این اشعار عصبانی شد و حقوق فرزدق را از بیت‌المال قطع کرد ولی امام سجاد علیه السلام آن را جبران فرمود.

و در نهایت اشعار فرزدق در تاریخ جاودان و ماندگار شد.

داستان‌های زیادی در تاریخ اسلام از این دست دیده می‌شود.گرچه در بعضی از آن‌ها جان ناهی از منکر به خطر افتاد ولی این در موارد نادری بود که با

کلیتی که امام امیر مؤمنان علیه السلام در این گفتار حکیمانه فرموده منافاتی ندارد زیرا همواره عمومات،استثنائاتی دارد.

نکته

امر به معروف و نهی از منکر در تعلیمات اسلامی

درباره این دو فریضه اسلامی آیات فراوان و روایات بسیاری وارد گردیده و مقدار اهمیتی که به آن‌ها داده شده در هیچ موضوع دیگری تا این حد دیده نمی‌شود.

قرآن مجید،امت اسلامی را بهترین امت‌ها شمرده و در تأیید آن نکاتی فرموده که نخستین آن مسئله امر به معروف و نهی از منکر و سپس ایمان به خداست.می‌فرماید:« کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّهٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ ».⁽¹⁾

در شش آیه قبل از آن دستور مؤکد دیگری به‌صورت گروهی دراین‌باره می‌دهد،می‌فرماید:« وَ لْتَکُنْ مِّنْکُمْ أُمَّهٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ »؛باید از میان شما،جمعی دعوت به نیکی،و امر به معروف و نهی از منکر کنند! و آن‌ها رستگاران‌اند».⁽²⁾

به این ترتیب،هم عنوان بهترین امت‌ها را داشتن و هم در گروه رستگاران بودن در سایه امر به معروف و نهی از منکر حاصل می‌شود.

امام باقر علیه السلام نیز درباره اهمیت این دو وظیفه در حدیث معروفی می‌فرماید:

«

إِنَّ الأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْی عَنِ الْمُنْکَرِ سَبِیلُ الأَنْبِیاءِ وَ مِنْهاجُ الصُّلَحاءِ فَرِیضَهٌ عَظِیمَهٌ بِها تُقامُ الْفَرائِضُ وَ تَأْمَنُ الْمَذاهِبُ وَ تَحِلُّ الْمَکاسِبُ وَ تُرَدُّ الْمَظالِمُ وَ تُعْمَرُ

الأَرْضُ وَ ینْتَصَفُ مِنَ الأَعْداءِ وَ یسْتَقِیمُ الأَمْرُ؛ امر به معروف و نهی از منکر راه انبیا و طریق صالحان است،دو فریضه بزرگ الهی است که بقیه فرائض با آن‌ها برپا می‌شود،و به وسیله این دو،راه‌ها امن می‌گردد،و کسب و کار مردم حلال و حقوق افراد تأمین می‌شود،و در سایه آن زمین‌ها آباد می‌گردند،از دشمنان انتقام گرفته می‌شود،و در پرتو آن همه کارها روبه‌راه می‌گردد».⁽¹⁾

برای اهمیت این دو فریضه الهی همین بس که از روایات استفاده می‌شود شرط قبولی دعا انجام آن‌هاست.همانگونه که امیرمؤمنان علیه السلام در واپسین ساعات عمر در بستر شهادت فرمود:

«لَا تَتْرُکُوا الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْی عَنِ الْمُنْکَرِ فَیوَلَّی عَلَیکُمْ شِرَارُکُمْ ثُمَّ تَدْعُونَ فَلَا یُسْتَجَابُ لَکُمْ؛ امر به معروف و نهی از منکر را ترک نکنید که اشرار بر شما مسلط می‌شوند سپس هرچه دعا کنید مستجاب نمی‌گردد».⁽²⁾

آیه 63 سوره مائده علمای اهل کتاب را سخت نکوهش می‌کند که براثر ترک امر به معروف و نهی از منکر،امت‌های آن‌ها آلوده انواع گناهان شدند و در پایان آیه می‌گوید:چه زشت است کاری که آن‌ها انجام می‌دادند:« لَوْ لَا یَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِیُّونَ وَ الْأَحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَ أَکْلِهِمْ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا کَانُوا یَصْنَعُونَ ».

در خطبه قاصعه⁽³⁾تعبیر تند دیگری درباره تارکان امر به معروف و نهی از منکر دیده می‌شود،می‌فرماید:

«فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ یلْعَنِ الْقَرْنَ الْمَاضِی بَینَ أَیدِیکُمْ إِلَّا لِتَرْکِهِمُ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْی عَنِ الْمُنْکَرِ فَلَعَنَ اللَّهُ السُّفَهَاءَ لِرُکُوبِ الْمَعَاصِی،وَ الْحُلَمَاءَ لِتَرْکِ التَّنَاهِی؛ خداوند سبحان مردم قرون پیشین را از رحمت خود دور نساخت جز به این سبب که امر به معروف و نهی از منکر را ترک کردند،لذا افراد نادان را به‌سبب گناه و دانایان را به‌علّت ترک نهی از منکر از رحمت خود دور ساخت».

فلسفه این اهمیت-همان گونه که در بالا اشاره شده-این است که قوانین الهی در صورتی لباس وجود به خود می‌پوشد و اجرا می‌گردد که نظارتی بر آن باشد و این نظارت در درجه اول همان نظارت عمومی از ناحیه امر به معروف و نهی از منکر است که اگر ترک شود اجرای احکام الهی یا متوقف می‌شود و یا سست.

درباره اهمیت این دو فریضه بزرگ الهی و معنای معروف و منکر و مراحل امر و نهی و شرایط آن می‌توان کتاب یا کتاب‌ها نوشت و در فقه اسلامی نیز در کنار مسئله جهاد،کتابی به عنوان کتاب الامر بالمعروف و النهی عن المنکر دیده می‌شود.⁽¹⁾

در این‌جا این سخن را با حدیث نابی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله که در کتاب تهذیب الاحکام شیخ طوسی آمده است پایان می‌دهیم،فرمود:

«لَا یزَالُ النَّاسُ بِخَیرٍ مَا أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تَعَاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوَی فَإِذَا لَمْ یفْعَلُوا ذَلِکَ نُزِعَتْ مِنْهُمُ الْبَرَکَاتُ وَ سُلِّطَ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ وَ لَمْ یکُنْ لَهُمْ نَاصِرٌ فِی الْأَرْضِ وَ لَافِی السَّمَاءِ؛ مردم همواره در طریق خیر و سعادت‌اند تا زمانی که امر به معروف و نهی از منکر را انجام می‌دهند و تعاون بر نیکی و تقوا می‌نمایند.

زمانی که این‌ها ترک شود برکات الهی از آن‌ها قطع خواهد شد و بعضی بر بعض دیگر سلطه پیدا می‌کنند و یاوری در زمین و آسمان نخواهند داشت».⁽²⁾

---

گفتار حکیمانه 375-قلب‌های واژگونه!

اشاره

وَ عَنْ أَبِی جُحَیْفَهَ قَالَ سَمِعْتُ أَمِیرَالْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَقُولُ:

أَوَّلُ مَا تُغْلَبُونَ عَلَیْهِ مِنَ الْجِهَادِ الْجِهَادُ بِأَیْدِیکُمْ،ثُمَّ بِأَلْسِنَتِکُمْ

ثُمَّ بِقُلُوبِکُمْ؛فَمَنْ لَمْ یَعْرِفْ بِقَلْبِهِ مَعْرُوفاً،وَ لَمْ یُنْکِرْ مُنْکَراً،

قُلِبَ فَجُعِلَ أَعْلَاهُ أَسْفَلَهُ وَأَسْفَلُهُ أَعْلاَهُ.

ابوجحیفه می‌گوید:از امیرمؤمنان علیه السلام شنیدم که می‌فرمود:

نخستین مرحله‌ای از جهاد که از شما می‌گیرند و در آن مغلوب می‌شوید جهاد با دست (جهاد عملی) است سپس جهاد با زبان و بعد جهاد با قلب.آن‌کس که حتی با قلبش به طرفداری معروف و مبارزه با منکر برنخیزد قلبش واژگونه می‌شود! بالای آن پایین و پایین آن بالا می‌رود (و حس تشخیص نیک و بد را از دست می‌دهد).⁽¹⁾

در مصادر چنین آمده است که این کلام نورانی را قبل از سید رضی علی بن ابراهیم قمی در تفسیرش وقاضی قضاعی در کتاب دستور معالم الحکم با تفاوتی آورده اند. همچنین سید ابوطالب یحیی بن الحسین الحسنی (متوفای ۴۲۴) در امالی خود آن را به صورت مسند ذکر کرده و بعد از سید رضی) ابو حامد غزالی در احیاء العلوم آن را با تفاوتی آورده است و نیز روایت آمدی در غررالحکم تفاوتی با روایت سید رضی و روایت دیگران دارد و نشان می دهد هرکدام آن را از منبع خاص خود گرفته اند. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۷۷).

شرح و تفسیر

قلب‌های واژگونه!

این کلام نورانی در واقع تکمیل بر دو گفتار حکیمانه‌ای است که قبلاً تحت شماره 373 و 374 آمد و ناظر به مراحل سه‌گانه امر به معروف و نهی از منکر است و در واقع هرکدام از زاویه‌ای به این مسئله مهم می‌نگرد.

«در این‌جا ابوجحیفه⁽¹⁾می‌گوید:من از امیر مؤمنان علیه السلام شنیدم که می‌فرمود:

نخستین مرحله‌ای از جهاد که از شما می‌گیرند و در آن مغلوب می‌شوید جهاد با دست (جهاد عملی) است سپس جهاد با زبان و بعد جهاد با قلب»؛ (وَ عَنْ أَبِی جُحَیْفَهَ قَالَ:سَمِعْتُ أَمِیرَالْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَقُولُ:أَوَّلُ مَا تُغْلَبُونَ عَلَیْهِ مِنَ الْجِهَادِ الْجِهَادُ بِأَیْدِیکُمْ،ثُمَّ بِأَلْسِنَتِکُمْ ثُمَّ بِقُلُوبِکُمْ) .

روشن است که ظالمان و دشمنان اسلام نخست تلاش می‌کنند چراغ پرفروغ

امر به معروف و نهی از منکر عملی را از مسلمانان بگیرند و اجازه ندهند کسی عملاً امر به معروف یا نهی از منکر کند مبادا موقعیت آن‌ها به خطر بیفتد.

هنگامی که جهاد عملی را خاموش کردند به‌سراغ جهاد زبانی می‌روند و اجازه نمی‌دهند کسی بر فراز منابر یا در مجامع دیگر امر به معروف و نهی از منکر کند و کسانی را که اقدام به این کار کنند تحت تعقیب قرار می‌دهند و حتی در تاریخ می‌خوانیم که گاه زبان بعضی از آن‌ها را قطع می‌کردند تا نتوانند امر به معروف و نهی از منکر کنند و بساط ظالمان را متزلزل سازند مانند آنچه درباره میثم تمار،آن یار باوفا و دوست مخلص علی علیه السلام نقل شده که حتی هنگامی که او را به چوبه دار آویزان کردند (معمول بود طناب را زیر بغل شخصی که می‌خواستند به دار بیاویزند قرار می‌دادند) باز بر فراز چوبه دار فضایل علی علیه السلام را بیان می‌کرد.ابن زیاد دستور داد زبانش را قطع کردند.

یا این‌که همچون ابوذر به نقطه دور افتاده‌ای تبعید می‌شدند تا کسی پیام زبان حق‌گویشان را نشنود آن‌گونه که در زمان معاویه و خلیفه سوم روی داد.

و هنگامی که این مرحله از جهاد را گرفتند تبلیغات منفی را آغاز می‌کنند به گونه‌ای که آن حالت تنفر قلبی را به‌تدریج از مردم بگیرند تا شعله جهاد با قلب نیز خاموش شود و یا این‌که وقتی جهاد عملی و جهاد با زبان گرفته شد و مدتی گذشت به‌تدریج انسان‌ها زشتی منکرات را فراموش می‌کنند همان‌گونه که انسان ماهر در انجام یک کار اگر مدتی آن را ترک کند مهارت خود را به‌کلی از دست خواهد داد.

بعضی از شارحان نهج البلاغه احتمال دیگری در تفسیر این کلام داده‌اند و آن این‌که وقتی حاکمیت ظالمان ادامه پیدا کند نسل‌هایی که بعداً روی کار می‌آیند زشتی منکرات را فراموش می‌کنند و به این ترتیب جهاد با قلب نیز ترک می‌شود.

آن‌گاه امام علیه السلام در یک نتیجه‌گیری پرمعنا می‌فرماید:«کسی که حتی با قلبش از

نیکی‌ها طرفداری و با منکرات مبارزه نکند قلبش واژگونه می‌شود،بالای آن پایین و پایین آن بالا قرار می‌گیرد»؛ (فَمَنْ لَمْ یَعْرِفْ بِقَلْبِهِ مَعْرُوفاً،وَ لَمْ یُنْکِرْ مُنْکَراً، قُلِبَ فَجُعِلَ أَعْلَاهُ أَسْفَلَهُ وَ أَسْفَلُهُ أَعْلاَهُ) .

معلوم است که منظور از «قلب» در این‌جا آن عضو صنوبری که وسیله رسانیدن خون به تمام اعضای بدن است نمی‌باشد بلکه قلب در این‌جا به معنای عقل و حس تشخیص است زیرا یکی از معانی قلب در لغت،همان عقل است.

اشاره به این‌که انسان حس تشخیص نیک و بد را در چنان محیطی از دست می‌دهد و به‌تدریج نیکی‌ها در نظرش زشت و زشتی‌ها در نظرش زیبا خواهد شد.

در حدیثی پرمعنا و پیشگویانه از رسول خدا صلی الله علیه و آله چنین می‌خوانیم:

«کَیفَ بِکُمْ إِذَا فَسَدَتْ نِسَاؤُکُمْ وَ فَسَقَ شَبَابُکُمْ وَ لَمْ تَأْمُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ لَمْ تَنْهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ فَقِیلَ لَهُ وَ یکُونُ ذَلِکَ یا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ نَعَمْ وَ شَرٌّ مِنْ ذَلِکَ کَیفَ بِکُمْ إِذَا أَمَرْتُمْ بِالْمُنْکَرِ وَ نَهَیتُمْ عَنِ الْمَعْرُوفِ فَقِیلَ لَهُ یا رَسُولَ اللَّهِ وَ یکُونُ ذَلِکَ قَالَ نَعَمْ وَ شَرٌّ مِنْ ذَلِکَ کَیفَ بِکُمْ إِذَا رَأَیتُمُ الْمَعْرُوفَ مُنْکَراً وَ الْمُنْکَرَ مَعْرُوفاً؛ چگونه خواهید بود هنگامی که زنان شما فاسد شوند و جوانان شما فاسق و امر به معروف و نهی از منکر را ترک کنید؟ کسی عرض کرد:ای رسول خدا صلی الله علیه و آله ! آیا چنین امری واقع می‌شود؟ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:آری و بدتر از این واقع خواهد شد.چگونه خواهید بود هنگامی که امر به منکر می‌کنید و نهی از معروف؟ عرض کردند:ای رسول خدا صلی الله علیه و آله ! آیا چنین چیزی واقع خواهد شد؟ فرمود:آری و بدتر از این روی می‌دهد.چگونه خواهید بود هنگامی که معروف را منکر و منکر را معروف (و زیبایی‌ها را زشت و زشتی‌ها را زیبا) خواهید دید؟».⁽¹⁾

در قرآن مجید نیز آمده است که یکی از کارهای شیطان این است که زشتی‌ها را در نظر انسان زیبا نشان می‌دهد:« وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطَانُ أَعْمَالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ

فَهُمْ لَا یَهْتَدُونَ »؛و شیطان اعمالشان را در نظرشان جلوه داده،و آن‌ها را از راه بازداشته؛و ازاین‌رو هدایت نمی‌شوند!».⁽¹⁾

این کار مخصوص شیاطین جن نیست بلکه شیطان‌های انسان‌نما نیز این کار را انجام می‌دهند.

---

گفتار حکیمانه 376-عاقبت حق و باطل

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

إِنَّ الْحَقَّ ثَقِیلٌ مَرِیءٌ،وَ إِنَّ الْبَاطِلَ خَفِیفٌ وَبِیءٌ.

امام علیه السلام فرمود:

حق،سنگین اما گواراست،و باطل،سبک است اما بلاخیز و مرگ‌آور.⁽¹⁾

از کسانی که این گفتار حکیمانه را نقل کرده اند بلاذری در انساب الاشراف است که آن را با اضافاتی نقل کرده است همچنین ابن اعثم کوفی در کتاب الفتوح (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۷۷).

شرح و تفسیر

عاقبت حق و باطل

از نوشته بلاذری در انساب الاشراف استفاده می‌شود که این کلام را امیرمؤمنان علی علیه السلام هنگامی بیان فرمود که عثمان تمام فرمانداران خود را از نقاط مختلف کشور اسلام گردآوری کرده بود تا درباره شکایات مردم از آن‌ها صحبت کند.از امیر مؤمنان علی علیه السلام نیز در این مجلس دعوت به عمل آمد.حضرت خطاب به عثمان این جمله را بیان فرمود:«حق،سنگین اما گواراست و باطل،سبک اما بلاخیز و مرگ‌آور است»؛ (إِنَّ الْحَقَّ ثَقِیلٌ مَرِیءٌ،وَ إِنَّ الْبَاطِلَ خَفِیفٌ وَبِیءٌ) .

«مریء»به معنای گوارا و«وبیء»به معنای وباخیز است که گاه تفسیر به مرگ‌آور می‌شود.

سپس افزود:وای بر تو هرگاه کسی به تو راست بگوید عصبانی می‌شوی و اما اگر دروغ بگوید راضی می‌گردی:(انک متی تصدق تسخط و متی تکذب ترض).⁽¹⁾توضیح این‌که در کتاب الفتوح ابن اعثم کوفی آمده است که گروهی از اهل شام نزد عثمان آمدند و از معاویه شکایت کردند و جمعی از خوبان کوفه نزد او آمدند و از والی او سعید بن عاص شکایت داشتند.عثمان گفت:تا کی این‌گونه شکایت‌ها از این دو نفر به من می‌رسد؟ حجاج بن غزیه انصاری گفت:مردم فقط از این دو نفر شکایت ندارند آن‌ها از همه عمال و فرمانداران تو شاکی

هستند.یک‌بار به‌سراغ آن‌ها فرستادی و احضارشان کردی سپس بار دیگر آن‌ها را به مقام خود بازگرداندی،اکنون به‌سراغ آن‌ها بفرست و آن‌ها را در حضور اصحاب پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به این مسجد احضار کن سپس از آن‌ها عهد و پیمان بگیر که به کسی ظلم نکنند و آن‌ها را سوگند ده آنگاه آن‌ها را به جای خود بازگردان و اگر نپذیرفتند دیگری را به‌جای آن‌ها بفرست زیرا صالحان مسلمین کم نیستند.بسیاری از مردم نیز همین پیشنهاد را تأیید کردند.

به‌دنبال این ماجرا عثمان به سراغ جمیع کارگزاران و فرماندارانش فرستاد و آن‌ها را احضار کرد سپس رو به اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله کرد و گفت:ای مردم! این‌ها کارگزاران من‌اند که مورد اعتمادم بوده‌اند اگر دوست داشته باشید آن‌ها را عزل می‌کنم و آن‌کس را که شما دوست بدارید به‌جای آن‌ها می‌گذارم.

این‌جا بود که امیرمؤمنان علی علیه السلام (که می‌دانست عثمان در این سخن خود پایدار نخواهد ماند) فرمود:ای عثمان! حق،سنگین است (و تلخ) و باطل،سبک است (و شیرین) تو مردی هستی که اگر به تو راست بگویند خشمگین می‌شوی و اگر دروغ بگویند راضی می‌گردی.مطالب بسیاری از مردم به تو رسیده که اگر آن‌ها را ترک کنی بهتر از آن است که اصرار بر آن‌ها داشته باشی.از خدا بپرهیز و از آنچه مردم درباره تونمی‌پسندند توبه کن.

آنگاه طلحه نیز سخنانی در تأیید سخنان علی علیه السلام گفت.سرانجام عثمان عصبانی شد و گفت:چرا مرا رها نمی‌کنید؟ چرا این‌همه سرزنش می‌کنید؟ من کاری نکرده‌ام.شما اوضاع را بر ضد من دگرگون ساختید....⁽¹⁾

حوادث بعد از این ماجرا که در تاریخ صدر اسلام به‌طور مشروح آمده نشان می‌دهد که عثمان سرانجام تن به حق نداد چراکه تلخ و سنگین بود و باطل را برگزید چراکه ظاهراً شیرین بود ولی عاقبت دردناکی برای او و برای جهان

اسلام به‌وجود آمد.ای کاش کلام امیر مؤمنان علی علیه السلام را پذیرفته بود و آن‌همه آسیب‌ها به جهان اسلام نمی‌رسید.

سنگینی حق به این دلیل است که در بسیاری از موارد برخلاف میل انسان است و اصولاً حرکت کردن در مسیر حق کار بسیار پیچیده و مشکل است و به گفته بعضی از دانشمندان مانند راه رفتن روی طناب است که اگر اندک خطایی در آن شود انسان سقوط می‌کند؛در مسیر حق نیز اگر انسان خطا کند در وادی باطل گرفتار خواهد شد.ولی به هر حال نتیجه حق بسیار گواراست،هم در دنیا باعث خشنودی بندگان خداست و هم در آخرت موجب سعادت جاودان و نجات ابدی است.بعضی آن را تشبیه به داروی تلخ شفابخشی کرده‌اند که خوردن آن ناگوار اما نتیجه آن رهایی از بیماری‌های خطرناک است.

اما به عکس،باطل،سبک و آسان است چراکه انسان هرگونه بخواهد آن را مطابق میل خود تنظیم می‌کند و به‌طور موقت از آن لذت می‌برد ولی عاقبتی دردناک دارد؛هم در این دنیا مردم بر ضد او می‌شورند و هم در آخرت گرفتار عذاب دردناک الهی می‌شود.در داستان عمال عثمان نیز تاریخ می‌گوید که چه عاقبت ناگوار و بدی در انتظار او بود و چه مشکلات عظیمی برای جهان اسلام به‌وجود آورد.آری انحراف از حق،آثار بسیار ناگواری دارد.

شبیه همین کلام نورانی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به‌صورت دیگری آمده است که فرمود:

«الْحَقُّ ثَقیلٌ مُرٌّ،وَ الْباطِلُ خَفیفٌ حُلْوٌ،وَ رُبَّ شَهْوَهِ ساعَهٍ تُورِثُ حُزْناً طَویلاً؛ حق،سنگین و تلخ است،و باطل،سبک و شیرین؛لیکن چه بسا یک لحظه شهوت‌پرستی،نگرانی و حزن طولانی درپی داشته باشد».⁽¹⁾

آری؛حق،سنگین و تلخ است؛زیرا گاهی به ضرر و زیان انسان تمام می‌شود و بسیاری از اوقات حق برخلاف خواسته‌های درونی و شهوات انسان است

و گاهی نیز اجرای حق،سرزنش دیگران و ناملایمات و مشکلاتی را به همراه دارد که برای انسان گران و سنگین تمام می‌شود.اما باطل،سبک و شیرین است؛ ولی همچون سمّ،مهلک و کشنده است؛به همین دلیل،چه بسا سبب یک عمر پشیمانی و ناراحتی بشود؛مثلاً کسی که از روی خواسته نفس برای مدّت کوتاه گناهی را انجام می‌دهد که مجازات آن زندان ابد است پس از دستگیری و بازداشت،کفّاره یک ساعت گناه را باید یک عمر بپردازد.

---

گفتار حکیمانه 377-نه نیکوکاران در امانند نه بدکاران مأیوس

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

لَا تَأْمَنَنَّ عَلَی خَیْرِ هذِهِ الْأُمَّهِ عَذَابَ اللّهِ لِقَوْلِهِ تَعَالَی:« فَلاَ یَأْمَنُ مَکْرَ اللّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخَاسِرُونَ »وَ لَا تَیْأَسَنَّ لِشَرِّ هذِهِ الْأُمَّهِ مِنْ رَوْحِ اللّهِ لِقَوْلِهِ تَعَالَی:

« إِنَّهُ لَا یَیْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْکَافِرُونَ ».

امام علیه السلام فرمود:

بهترین افراد این امت را از عذاب الهی ایمن ندانید زیرا خداوند می‌فرماید:جز زیان‌کاران هیچ‌کس در برابر مجازات الهی احساس امنیت نمی‌کند.(ممکن است یک روز لغزشی پیدا کند و در صف بدکاران قرار گیرد) و برای بدترین افراد این امت نباید از رحمت خدا مأیوس شوید زیرا خداوند می‌فرماید:از رحمت خدا

جز کافران مأیوس نمی‌شوند.⁽¹⁾

در مصادر آمده است که ابن عبد ربه در کتاب عقد الفرید آن را به اضافه کلام حکمت آمیز پیشین به صورت کلام واحد آورده و اسامة بن منقذ در لباب الآداب حکمت ۸۲ و ۹۰ و حکمت مورد بحث را در کلام واحدی ذکر کرده و به هر حال این کلام حکمت آمیز، هم در کتب پیش از سید رضی و هم کتب بعد از او آمده است. مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۷۸)

شرح و تفسیر

نه نیکوکاران در امانند نه بدکاران مأیوس

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه کوتاه به دو نکته مهم اشاره می‌کند و در واقع به همگان هشدار می‌دهد.

در نکته اول می‌فرماید:«بهترین افراد این امت را نباید از عذاب الهی ایمن بدانید زیرا خداوند می‌فرماید:جز زیان‌کاران هیچ‌کس در برابر مجازات الهی احساس امنیت نمی‌کند»؛ (لَا تَأْمَنَنَّ عَلَی خَیْرِ هذِهِ الْأُمَّهِ عَذَابَ اللّهِ لِقَوْلِهِ تَعَالَی:

« فَلاَ یَأْمَنُ مَکْرَ اللّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخَاسِرُونَ ») .

ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه خود در این‌جا ایرادی مطرح کرده و آن را بدون پاسخ گذاشته است و آن این‌که آیه شریفه اول درمورد قوم زیان‌کار است که ممکن است در برابر مجازات الهی احساس امنیت کند اما کسی که از بهترین افراد این امت است مشمول این آیه نیست چگونه امام علیه السلام آیه را تطبیق بر این‌گونه افراد فرموده است؟

پاسخ این ایراد روشن است و تعجب می‌کنیم چگونه ابن ابی الحدید توجه به آن پیدا نکرده است.منظور امام علیه السلام این است:افرادی که در صف متقین و نیکوکاران قرار دارند از آینده خود در امان نباشند زیرا هر زمان ممکن است لغزشی برای آن‌ها پیدا شود و از مسیر حق منحرف گردند و گرفتار عذاب الهی شوند.همان‌گونه که در میان یاران پیامبر صلی الله علیه و آله افرادی مثل طلحه و زبیر بودند که

در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله خدمات بزرگی به اسلام کردند و همه‌جا از آن‌ها به نیکی یاد می‌شد ولی در زمان علی علیه السلام بیعت او را شکستند و شمشیر به روی امام وقت خود کشیدند و برای به‌دست آوردن مقام،جنگ جمل را به راه انداختند که گروه زیادی از مسلمانان در آن جنگ کشته شدند و خود آن‌ها نیز به قتل رسیدند.

در ذیل آیه شریفه 175 سوره اعراف نیز داستان مردی از بنی‌اسرائیل در تفاسیر مختلف نوشته شده است که نخست در صف مؤمنان بود و حامل آیات و علوم الهی شده بود سپس از این مسیر گام بیرون نهاد و شیطان به وسوسه او پرداخت و عاقبت کارش به گمراهی و بدبختی کشیده شد.« وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ الَّذِی آتَیْنَاهُ آیَاتِنَا فَانسَلَخَ مِنْهَا فَأَتْبَعَهُ الشَّیْطَانُ فَکَانَ مِنَ الْغَاوِینَ »؛و بر آن‌ها بخوان سرگذشت آن‌کس را که آیات خود را به او دادیم؛ولی (سرانجام) خود را از آن تهی ساخت و شیطان درپی او افتاد،و از گمراهان شد!».

مفسران نام این شخص را بلعم باعورا نوشته‌اند که دانشمند مهمی بود ولی سرانجام براثر دنیاپرستی منحرف گشت.

آن‌گاه در دومین جمله می‌فرماید:«برای بدترین افراد این امت نیز نباید از رحمت خداوند مأیوس شد زیرا خداوند متعال می‌فرماید:از رحمت خدا جز کافران مأیوس نمی‌شوند»؛ (وَ لَا تَیْأَسَنَّ لِشَرِّ هذِهِ الْأُمَّهِ مِنْ رَوْحِ اللّهِ لِقَوْلِهِ تَعَالَی:

« إِنَّهُ لَا یَیْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْکَافِرُونَ ») .

دلیل آن هم روشن است.چون بدترین افراد ممکن است روزی متنبه شوند و در مقام توبه و انابه برآیند و مشمول رحمت الهی گردند.

همان‌گونه که در جمله دوم منظور امام علیه السلام این نیست که بدترین افراد در حالی که توبه نکرده‌اند و تغییر مسیر نداده‌اند مشمول رحمت حق می‌شوند،در جمله اول نیز به قرینه مقابله همین است که بهترین افراد ممکن است تغییر مسیر دهند و گرفتار عذاب الهی شوند.

در تاریخ اسلام نیز افراد زیادی را سراغ داریم که روزی در صف کفار و بدکاران و سارقان و مانند آن بودند اما ناگهان بیدار شدند و به راه حق برگشتند و عاقبت‌به‌خیر شدند.

در ذیل گفتار حکمت‌آمیز شماره 170 داستانی از جلد هشتم کافی نقل کردیم که سخن از عابدی می‌گفت که شیطان او را فریب داد و به گناه دعوت کرد ولی زن آلوده گنهکاری او را از گناه نجات داد و خودش نیز اهل نجات شد.توضیح آن را در ذیل همان کلام مطالعه فرمایید.

نکته

منظور از مکر الهی چیست؟

«مکر»در فارسیِ امروز به معنای توطئه مخفیانه برای انجام کارهای خلاف است و جنبه ضدارزش دارد در حالی‌که در لغت عرب به معنای هر نوع چاره‌اندیشی برای بازداشتن دیگری از کار یا از چیزی است خواه خوب باشد یا بد.

بنابراین هنگامی که مکر به خداوند نسبت داده می‌شود به معنای چاره‌اندیشی برای بازداشتن است که گاه درمورد گنهکاران به‌کار می‌رود و مفهومش همان مجازات‌های الهی است و گاه درمورد نیکوکاران به‌کار می‌رود که مفهومش بازداشتن از خطرهاست.

در آیه مورد بحث،مکر به همان معنای اول یعنی مجازات الهی است و می‌دانیم هیچ‌کس-حتی نیکوکارترین شخص-نباید ترس از مجازات را از خود دور سازد چراکه خوف و رجا به‌صورت متعادل رمز پیشرفت و پیروزی است.تنها جمعیت زیان‌کاران هستند که خود را در امن و امان از مجازات الهی می‌بینند و هر کاری را برای خود روا می‌دارند.ولی مؤمنان و صالحان همواره در بیم و امیدند؛ مبادا لغزشی کنند و حسنات آن‌ها بر باد رود،و همواره به لطف خدا امیدوارند.

در حدیثی از امام امیر مؤمنان علیه السلام که در غرر الحکم آمده می‌خوانیم:

«مَنْ أمِنَ مَکرَ اللّهِ هَلَک؛ کسی که خود را از عذاب الهی در امان ببیند هلاک می‌شود».⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام آمده است که می‌فرماید:

«إِذَا رَأَیتُمُ الْعَبْدَ یتَفَقَّدُ الذُّنُوبَ مِنَ النَّاسِ نَاسِیاً لِذَنْبِهِ فَاعْلَمُوا أَنَّهُ قَدْ مُکِرَ بِهِ؛ هنگامی که ببینید کسی از بندگان خدا گناهان مردم را مورد توجه قرار می‌دهد و گناه خود را فراموش می‌کند بدانید فریب خورده (و خود را از عذاب الهی مصون دانسته است)».⁽²⁾

---

گفتار حکیمانه 378-سرچشمه تمام عیوب

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

الْبُخْلُ جَامِعٌ لِمَسَاوِی الْعُیُوبِ،وَ هُوَ زِمَامٌ یُقَادُ بِهِ إِلَی کُلِّ سُوءٍ.

امام علیه السلام فرمود:

بخل،جامع تمام عیوب است و وسیله‌ای است که انسان را

به هر بدی‌ای می‌کشاند.⁽¹⁾

در مصادر آمده است که این کلام حکیمانه را طرطوشی (متوفای ۵۲۰ از دانشمندان اندلس که در شهر طرطوش می زیسته است) در کتاب سراج الملوک در ضمن حکمت های آن حضرت، آورده و مرحوم ابن شعبة حرانی آن را در کتاب تحف العقول در وصیت حضرت به امام حسین علی با تفاوت هایی ذکر کرده است. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۸۰)

اضافه بر این میدانی در مجمع الأمثال، ج ۲، ص ۴۲۱ با تفاوت هایی و زمخشری در ربیع الابرار، ج ۴، ص ۳۹۳ عین آن را ذکر کرده است

شرح و تفسیر

سرچشمه تمام عیوب

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه بخل را به عنوان یک صفت رذیله که سرچشمه رذایل دیگر است معرفی کرده،می‌فرماید:«بخل،جامع تمام عیب‌ها و وسیله‌ای است که انسان را به‌سوی هر بدی‌ای می‌کشاند»؛ (الْبُخْلُ جَامِعٌ لِمَسَاوِی الْعُیُوبِ، وَ هُوَ زِمَامٌ یُقَادُ بِهِ إِلَی کُلِّ سُوءٍ) .

«مساوی» ظاهراً جمع«مسائه»به معنای بدی است و بعضی گفته‌اند که «مساوی»جمع«مسوی»می‌باشد.

انسان بخیل از یک‌سو از پرداخت حقوق شرعی امتناع کرده و سعی می‌کند تا آن‌جا که ممکن است از آن بکاهد.

از سویی دیگر در مواردی که صله رحمی ایجاب می‌کند به احرام کمک نماید خودداری می‌کند و به این ترتیب جزء قاطعان رحم می‌شود.

از سویی دیگر به‌سبب علاقه فوق‌العاده به اندوختن مال ممکن است آلوده احتکار،رباخواری،غش در معامله و انواع کسب‌های حرام شود.

نیز برای پوشانیدن چهره واقعی خود به‌سراغ ریاکاری می‌رود و برای این‌که در برابر درخواست کنندگان کمک جواب رد بدهد متوسل به انواع دروغ‌ها می‌شود و به این ترتیب بخل،سرچشمه گناهان فراوان و عیوب بسیار خواهد بود.

از طرف دیگر شخص بخیل در اعتقادات خود نیز مشکل دارد چراکه اگر

سوءظن به خدا نداشت انفاق می‌کرد و به وعده‌های الهی دل‌خوش بود.

البته بخل درجاتی دارد و تمام صفاتی که گفته شد مربوط به تمام درجات نیست هرچه شدیدتر باشد آثار سوئش بیشتر است.

حقیقت بخل آن است که انسان نخواهد دیگری از اموال یا موقعیت او و یا علم او برخوردار شود.

دانشمندان برای بخل انواع و اقسامی شمرده‌اند.کمترین آن این است که انسان نخواهد دیگران از امکانات او استفاده کنند و بالاترین آن این است که نخواهد دیگران از اموال یکدیگر،یا از اموال خودشان بهره‌مند گردند و گاه بخل به‌قدری شدید می‌شود که انسان دربرابر خویشتن هم بخیل می‌گردد و حاضر نیست خودش از امکاناتش بهره‌مند شود.

قرآن مجید بخیلان را به عذاب خوارکننده تهدید کرده است،می‌فرماید:

« الَّذِینَ یَبْخَلُونَ وَ یَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَ یَکْتُمُونَ مَا آتَاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ أَعْتَدْنَا لِلْکَافِرِینَ عَذَاباً مُّهِیناً »؛آن‌ها کسانی هستند که بخل می‌ورزند،و مردم را به بخل دعوت می‌کنند،و آنچه را که خداوند از فضل (و رحمت) خود به آن‌ها داده، کتمان می‌نمایند.(این عمل،در حقیقت از کفرشان سرچشمه گرفته؛) و ما برای کافران،عذاب خوارکننده‌ای آماده کرده‌ایم».⁽¹⁾

قابل توجه این‌که خداوند اینگونه افراد را جزء کافران شمرده است.

در احادیث اسلامی نکوهش‌های زیادی درباره بخل و بخیل آمده است ازجمله در حدیثی که در غررالحکم از امام امیرمؤمنان علیه السلام نقل شده است می‌خوانیم:

«البُخلُ یُذِلّ مُصاحِبَه وَ یُعِزّ مُجانِبَهُ؛ بخل،صاحبش را ذلیل و بیگانه از او را عزیز می‌کند».⁽²⁾

در حدیث دیگری از همان منبع و از همان حضرت می‌خوانیم:

«البَخیلُ یَبخَلُ عَلی نَفسِه بالیَسیرِ مِن دُنیاه و یَسمَحُ لِوراثهِ بِکُلِّها؛ بخیل حتی مقدار کمی از دنیا را بر خود حرام می‌کند ولی همه آن را در اختیار وارث می‌گذارد».⁽¹⁾

نیز در حدیث دیگری از رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«الْبَخِیلُ بَعِیدٌ مِنَ اللَّهِ بَعِیدٌ مِنَ‌الْجَنَّهِ قَرِیبٌ مِنَ النَّار؛ بخیل از خدا و مردم دور است و به آتش دوزخ نزدیک».⁽²⁾

سرچشمه اصلی بخل همان سوءظن به وعده‌های الهی است آن‌جا که در برابر انفاق وعده جبران بی‌شمار فرموده و بخیل به این وعده‌های صریح الهی اعتنا نمی‌کند.

امیرمؤمنان علی علیه السلام می‌فرماید:

«البُخلُ بالمَوجودِ سُوءُ الظّنِ‌ّ بالمَعبودِ؛ بخل ورزیدن درباره آنچه انسان در اختیار دارد نشانه سوءظن به معبود است».⁽³⁾

نقطه مقابل بخل سخاوت است که صفت بارز اولیاءاللّه و مؤمنان راستین می‌باشد.آن‌ها آنقدر سخاوت به خرج می‌دادند که گاه تمام یا بخش عمده زندگی خود را در اختیار دیگران می‌گذاشتند.

یکی از شاخه‌های بخل،بخل در علم است که متأسفانه مصادیق زیادی دارد:

مطلبی را کشف کرده و حاضر نیست به دیگران بیاموزد و گاه بخیلانی در علوم پیدا می‌شوند که علم و دانش خود را با خود به گور می‌برند.در دنیای امروز بخل در علم از ناحیه سردمداران جهان یک کار رایج و بسیار زشت است که حاضر نیستند حتی فرمول‌های داروهای نجات‌بخش را در اختیار دیگران بگذارند هرچند این کار سبب مرگ افراد زیادی شود.

البته همه بخیلان در تمام شاخه‌های بخل مشترک نیستند بعضی بخل به مال دارند بعضی بخل به مقام و گروهی بخل به علم و دانش و گاه بعضی همه این

بخل‌ها را در خود جمع می‌کنند.

در عصر و زمان ما کسانی پیدا می‌شوند که چندین شغل را در اختیار گرفته‌اند (گاه بیش از ده شغل) در حالی که جوانانی پیدا می‌شوند که از عهده آن‌ها برمی‌آیند ولی آن بخیلان حاضر نیستند یکی از آن‌ها را در اختیار آنان بگذارند و این نهایت بخل و پستی است.

به خدا پناه می‌بریم از این‌که گرفتار چنین رذیله اخلاقی شویم که ما را،هم از خدا دور می‌کند و هم از خلق خدا.

---

گفتار حکیمانه 379-روزی دو گونه است

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

یَا بْنَ آدَمَ،الرِّزْقُ رِزْقَانِ:رِزْقٌ تَطْلُبُهُ،وَ رِزْقٌ یَطْلُبُکَ،فَإِنْ لَمْ تَأْتِهِ أَتَاکَ.

فَلَا تَحْمِلْ هَمَّ سَنَتِکَ عَلَی هَمِّ یَوْمِکَ! کَفَاکَ کُلُّ یَوْمٍ عَلَی مَا فِیهِ؛فَإِنْ تَکُنِ السَّنَهُ مِنْ عُمُرِکَ فَإِنَّ اللّهَ تَعَالَی سَیُؤْتِیکَ فِی کُلِّ غَدٍ جَدِیدٍ مَا قَسَمَ لَکَ؛وَ إِنْ لَمْ تَکُنِ السَّنَهُ مِنْ عُمُرِکَ فَمَا تَصْنَعُ بِالْهَمِّ فِیَما لَیْسَ لَکَ؛وَ لَنْ یَسْبِقَکَ إِلَی رِزْقِکَ طَالِبٌ وَ لَنْ یَغْلِبَکَ عَلَیْهِ غَالِبٌ،وَ لَنْ یُبْطِیءَ عَنْکَ مَا قَدْ قُدِّرَ لَکَ.

امام علیه السلام فرمود:

ای فرزند آدم! روزی دو گونه است یکی آن روزی که تو به‌دنبالش می‌روی و دیگری آن روزی که به‌دنبال تو می‌آید و اگر به‌دنبالش نروی باز هم به‌سراغ تو خواهد آمد بنابراین غم و اندوه تمام سال را بر همّ و غمّ امروزت اضافه مکن.

غم هر روز برای آن روز کافی است.اگر در تمام سال زنده بمانی و جزء عمر تو باشد خداوند هر روز آنچه از روزی برای تو معین کرده است به تو می‌دهد و اگر تمام آن سال جزء عمر تو نباشد چرا غم و اندوه چیزی را بخوری که مربوط به تو نیست؟ (بدان) هیچ‌کس پیش از تو نمی‌تواند روزی تو را دریافت کند و یا

آن را از دست تو بیرون ببرد و آنچه برای تو مقدر شده است بدون تأخیر به تو می‌رسد.⁽¹⁾

مرحوم خطیب در مصادر می گوید: از کسانی که قبل از سید رضی این گفتار حکیمانه را نقل کرده اند، ابوطالب مکی در قوت القوت و ابن عبد ربه در عقد الفرید است که آن را در ضمن وصیت امام علی به محمد بن حنفیة ذکر کرده است و همچنین صدوق در من لایحضره الفقیه و کراجکی در کنزالفوائد. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۷۹)

مرحوم سید رضی می‌گوید:«مضمون این سخن در همین باب گذشت⁽²⁾ولی چون کلام امام علیه السلام در این‌جا واضح‌تر و مشروح‌تر بود آن را براساس روشی که در آغاز کتاب تذکر داده‌ایم تکرار کردیم»؛

(قال الرضیُّ:و قد مضی هذا الکلام فیما تقدّم من هذا الباب،إلا أنّه هاهنا أوضح و أشرح،فلذلک کرّرناه علی القاعدهِ المقرّره فی أوّل الکتاب) .

شرح و تفسیر

روزی دو گونه است

همان گونه که مرحوم سید رضی در ذیل این کلام نورانی آورده (بخشی از) این کلام قبلاً در کلمات قصار (حکمت 267) آمده است و همان گونه که دیگران گفته‌اند (بخشی از آن) در نامه 31 که وصایای امیرمؤمنان علی علیه السلام را به امام حسن علیه السلام منعکس می‌کند ذکر شده است.

بخش دیگری نیز تنها در این‌جا آمده است.

به هر حال هدف اصلی امام علیه السلام این است که انسان‌ها را از حرص به دنیا بازدارد و به گونه‌ای نباشند که تمام تلاش و کوشش آن‌ها برای به‌دست آوردن رزق و روزی باشد و از وظایف دیگر دور بمانند و لزوم تحصیل روزی را بهانه خود برای حرص به دنیا قرار دهند.

می‌فرماید:«ای فرزند آدم! روزی دوگونه است یکی آن‌که تو به‌دنبالش می‌روی و دیگری آن‌که به‌دنبال تو می‌آید که اگر به‌دنبالش نروی باز هم به‌سراغ تو خواهد آمد»؛ (یَا بْنَ آدَمَ،الرِّزْقُ رِزْقَانِ:رِزْقٌ تَطْلُبُهُ،وَ رِزْقٌ یَطْلُبُکَ،فَإِنْ لَمْ تَأْتِهِ أَتَاکَ) .

به یقین همه روزی‌ها مقدر است ولی بعضی مشروط است به تلاش و کوشش و سعی و کار که اگر این شرط حاصل نشود فراهم نخواهد شد.مانند روزی‌هایی که از طریق کشاورزی و دامداری و صنایع و تجارت و امثال آن حاصل می‌شود.

قسم دوم روزی‌هایی است که مشروط به این شرط نیست بلکه ناخواسته

به‌سراغ انسان می‌آید.مانند ارث غیر منتظره‌ای که به انسان می‌رسد و یا سود کلانی که بدون تلاش و کوشش از طریق ترقی قیمت‌ها و یا هدایای غیر منتظره عاید انسان می‌گردد.

آن‌گاه امام علیه السلام چنین نتیجه می‌گیرد:«بنابراین غم و اندوه تمام سال را بر همّ و غمّ امروزت اضافه مکن.غم هر روز برای آن روز کافی است»؛ (فَلَا تَحْمِلْ هَمَّ سَنَتِکَ عَلَی هَمِّ یَوْمِکَ! کَفَاکَ کُلُّ یَوْمٍ عَلَی مَا فِیهِ) .

درست است که انسان باید آینده‌نگر باشد و تنها به فکر امروز نباشد و به همین دلیل در دنیایی که ما زندگی می‌کنیم دولت‌ها برنامه‌های پنج ساله و ده ساله و پنجاه ساله دارند.منظور امام علیه السلام این است که حریصان را از حرص زیاد بازدارد تا به بهانه تأمین آینده،شب و روز در فکر دنیا نباشند.

آنگاه امام علیه السلام به استدلال روشنی پرداخته،می‌فرماید:«اگر در تمام سال زنده بمانی و جزء عمر تو باشد خداوند هر روز آنچه از روزی برای تو معین کرده است به تو می‌دهد و اگر تمام آن سال جزء عمر تو نباشد چرا غم و اندوه چیزی را بخوری که مربوط به تو نیست؟»؛ (فَإِنْ تَکُنِ السَّنَهُ مِنْ عُمُرِکَ فَإِنَّ اللّهَ تَعَالَی سَیُؤْتِیکَ فِی کُلِّ غَدٍ جَدِیدٍ مَا قَسَمَ لَکَ؛وَ إِنْ لَمْ تَکُنِ السَّنَهُ مِنْ عُمُرِکَ فَمَا تَصْنَعُ بِالْهَمِّ فِیَما لَیْسَ لَکَ) .

بسیارند کسانی که برای به‌دست آوردن درآمدهای هنگفت دست و پا می‌زنند در حالی که تنها بخش کوچکی را از آن مصرف کرده و بقیه را برای وارثان خود می‌گذارند و در واقع تلاشگران خسته و بی‌مزدند.هدف امام علیه السلام این است که این گروه از افراد را از تلاش‌های بی‌حد و حساب که آرامش دنیا و نجات آخرت را بر باد می‌دهد بازدارد.

و به گفته شاعر:

آن‌که مکنت بیش از آن خواهد که قسمت کرده‌اند گو طمع کم کن که زحمت بیش باشد بیش را

در آخرین جمله به نکته دیگری در همین باره اشاره کرده،می‌فرماید:

«(بدان) هیچ‌کس پیش از تو نمی‌تواند روزی تو را دریافت کند و یا آن را از دست تو بیرون ببرد و آنچه برای تو مقدر شده است بدون تأخیر به تو می‌رسد»؛ (وَ لَنْ یَسْبِقَکَ إِلَی رِزْقِکَ طَالِبٌ وَ لَنْ یَغْلِبَکَ عَلَیْهِ غَالِبٌ،وَ لَنْ یُبْطِیءَ عَنْکَ مَا قَدْ قُدِّرَ لَکَ) .

همان‌گونه که در بالا اشاره کردیم هرگز هدف امام علیه السلام این نیست که افراد را از تلاش و کوشش برای حل مشکلات اقتصادی بازدارد چراکه آن حضرت و سایر معصومین علیهم السلام در کلمات دیگر خود به این نوع تلاش سفارش کرده‌اند بلکه هدف این است که با بیان این واقعیت‌ها که روزی بر دوگونه است و خداوند آنچه مقدر باشد به انسان می‌رساند،سدی در برابر حرص و طمع و دنیاپرستی و افزون‌طلبی ایجاد کنند.

مرحوم سید رضی در ذیل این کلام حکیمانه می‌گوید:«مضمون این سخن در همین باب (حکمت 267) گذشت ولی چون کلام امام علیه السلام در این‌جا واضح‌تر و مشروح‌تر بود آن را بر اساس روشی که در آغاز کتاب تذکر داده‌ایم تکرار کردیم»؛ (قال الرضیُّ:و قد مضی هذا الکلام فیما تقدّم من هذا الباب،إلا أنّه هاهنا أوْضَحُ و أشْرَحُ،فلذلِک کرّرناه علی القاعدهِ المقرّره فی أوّل الکتاب) .

این سخن سید رضی اشاره به نکته‌ای است که در مقدمه نهج‌البلاغه آورده و آن این‌که کلمات امام علیه السلام گاهی با روایات مختلف نقل شده است.سید رضی آن را مطابق یکی از روایات نقل می‌کند سپس به روایتی که از طریق دیگر نقل شده و مشروح‌تر و گسترده‌تر است دست می‌یابد و لذا آن را تکرار می‌کند تا فایده بیشتری نصیب خوانندگان گردد.

در این زمینه توضیحات دیگری در ذیل حکمت 267 و همچنین در ذیل نامه 31 که مشتمل بر حکمت‌ها و اندرزهای فراوان خطاب به امام حسن مجتبی علیه السلام می‌باشد،آمده است.

گفتار حکیمانه 380-بی‌اعتباری این جهان

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

رُبَّ مُسْتَقْبِلٍ یَوْماً لَیْسَ بِمُسْتَدْبِرِهِ،وَ مَغْبُوطٍ فِی أَوَّلِ لَیْلِهِ،

قَامَتْ بَوَاکِیهِ فِی آخِرِهِ.

امام علیه السلام فرمود:

چه بسیار کسانی که در آغاز روز زنده بودند اما روز را به پایان نبردند و چه بسیار کسانی که در آغاز شب زندگی‌شان مورد غبطه مردم بود اما در پایان همان شب عزاداران به سوگشان نشستند!⁽¹⁾

از کلام مرحوم خطیب در مصادر استفاده می شود که قبل و بعد از سید رضی این گفتار حکیمانه از منابع دیگری اخذ شده است از جمله در کتاب من لایحضره الفقیه آن را جزء وصایای امام عالی به فرزندش محمد بن حنفیة نقل کرده و سبط بن جوزی آن را در تذکرة الخواص توام با حکمت ۳۴۴ آورده است. نیز آمدی در غررالحکم با تفاوت قابل ملاحظه ای آن را ذکر کرده است. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۷۹)

شرح و تفسیر

بی‌اعتباری این جهان

هدف از این کلام حکیمانه بیان بی‌اعتباری دنیاست و بیدار کردن غافلان از خواب غفلت؛می‌فرماید:«چه بسیار کسانی که در آغاز روز زنده بودند اما روز را به پایان نبردند و چه بسیار کسانی که در آغاز شب زندگی‌شان مورد غبطه مردم بود اما در پایان همان شب عزاداران به سوگشان نشستند»؛ (رُبَّ مُسْتَقْبِلٍ یَوْماً لَیْسَ بِمُسْتَدْبِرِهِ،وَ مَغْبُوطٍ فِی أَوَّلِ لَیْلِهِ،قَامَتْ بَوَاکِیهِ فِی آخِرِهِ) .

بسیارند کسانی که خیال می‌کنند اگر امروز سالم و شاداب و سرخوش‌اند ماه‌ها یا سال‌ها این وضع ادامه پیدا می‌کند و یا اگر امروز در مجلس جشن و سروری حضور دارند این مجالس تا مدت‌ها ادامه خواهد یافت.

در حالی که اگر به تاریخ مراجعه کنیم و یا حتی حوادثی را که در دوران عمر خود دیده‌ایم مورد بررسی قرار دهیم می‌بینیم این‌ها خیال باطلی بیش نیست.

افرادی بودند بسیار قوی و نیرومند ازنظر جسمانی و بسیار قدرتمند ازنظر موقعیت اجتماعی ولی ناگهان با گذشتن یک روز یا یک شب همه چیز دگرگون شد.آن آدم سالم،گرفتار سکته مغزی شد و به‌صورت یک انسان به تمام معنا فلج درآمد و آن شخص قدرتمند به دست یکی از نزدیکانش به قتل رسید همان‌گونه که درباره نادرشاه افشار نقل کرده‌اند که در اوج قدرت به‌وسیله یکی از نزدیکانش به قتل رسید آن‌گونه که شاعر آن را ترسیم کرده است:

شبانگه به دل قصد تاراج داشت سحرگه نه تن سر نه سر تاج داشت

به یک گردش چرخ نیلوفری نه نادر به‌جا ماند نی نادری

مرحوم علامه شوشتری در شرح نهج البلاغه خود (بهج الصباغه) اشاره به بعضی از تحولات عراق کرده،می‌گوید:سر شب دولت ملک فیصل که آخرین نفر از شرفاء بود با قدرت بر سر کار بود ولی در آخر شب عبدالکریم قاسم قیام کرد و حکومت جدید را تشکیل داد.⁽¹⁾

قرآن مجید روشن‌ترین نمونه را در این زمینه در پایان سوره قصص در داستان قارون،ثروتمند بزرگ بنی‌اسرائیل آورده است که یک روز تمام یاران و کارگزاران خود را بسیج کرد تا ثروت او را به نمایش بگذارند به گونه‌ای که بسیاری از بنی‌اسرائیل به حال او غبطه خوردند و گفتند:« یا لَیتَ لَنا مِثْلَ ما أُوتِی قارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظیمٍ »؛ای کاش همانند آنچه به قارون داده شده است ما نیز داشتیم! به‌راستی که او بهره عظیمی دارد!».⁽²⁾

ولی فردا که فرمان مرگ او از سوی خداوند صادر شد و زمین شکافت و خودش و تمام اموالش درون زمین مدفون شد آن‌ها که دیروز آرزوی زندگی او را می‌کردند،گفتند:« وَیْکَأَنَّ اللّهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَ یَقْدِرُ لَوْ لَا أَنْ مَّنَّ اللّهُ عَلَیْنَا لَخَسَفَ بِنَا وَیْکَأَنَّهُ لَا یُفْلِحُ الْکَافِرُونَ »؛وای بر ما! گویی خدا روزی را بر هرکس از بندگانش بخواهد گسترش می‌دهد یا تنگ می‌گیرد! اگر خدا بر ما منت ننهاده بود،ما را نیز به قعر زمین فرو می‌برد! ای وای! گویی کافران هرگز رستگار نمی‌شوند!».⁽³⁾

مرحوم صدوق در کتاب من لا یحضر این کلام شریف را با اضافه پر معنایی

(ذیل وصایای امام علیه السلام به فرزندش محمّد بن حنفیه) آورده است و آن این گونه است:

«فَلَا یغُرَّنَّکَ مِنَ اللَّهِ طُولُ حُلُولِ النِّعَمِ وَ إِبْطَاءُ مَوَارِدِ النِّقَمِ فَإِنَّهُ لَوْ خَشِی الْفَوْتَ عَاجَلَ بِالْعُقُوبَهِ قَبْلَ الْمَوْت؛ چون چنین است،فزونی نعمت‌های خداوند و تأخیر مجازات‌های او تو را مغرور نسازد زیرا او اگر از این ترس داشت که مجازات از دست رود قبل از مرگ به‌سرعت کیفر می‌داد».⁽¹⁾

شعرای عرب و عجم در همین مضمون اشعار بیدار کننده‌ای سروده‌اند.

ازجمله شاعر عرب می‌گوید:

یا راقد اللیل مسرورا بأوله

إن الحوادث قد یطرقن أسحارا

ای کسی که در شب خوشحال به بستر استراحت می‌روی مراقب باش که حوادث تلخ گاهی سحرگاه به‌سراغ تو می‌آید.

و دیگری می‌گوید:

عجبا لعین تلذّ بالرّقاد

و ملک الموت معه علی وساد

در شگفتم از چشمی که به خواب خوش فرو می‌رود در حالی که فرشته مرگ همواره در کنار او خوابیده است.⁽²⁾

و شاعر فارسی زبان می‌گوید:

به شب بودی به‌پا قصر سرورش

سر و کارش سحر با قبر و گورش

نماز شام بودش تاج بر سر

شفق چون زد کشیدش خاک دربر

در ذیل کلام حکمت‌آمیز 191 مسائل مشابهی گذشت.

---

گفتار حکیمانه 381-حتی با یک کلمه

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

الْکَلاَمُ فِی وَثَاقِکَ مَا لَمْ تَتَکَلَّمْ بِهِ؛فَإِذَا تَکَلَّمْتَ بِهِ صِرْتَ فِی وَثَاقِهِ،فَاخْزُنْ لِسَانَکَ کَمَا تَخْزُنُ ذَهَبَکَ وَ وَرِقَکَ:فَرُبَّ کَلِمَهٍ سَلَبَتْ نِعْمَهً وَ جَلَبَتْ نِقْمَهً.

امام علیه السلام فرمود:

سخن را تا نگفته‌ای اسیر توست اما همین که گفتی تو اسیر او خواهی بود.زبانت را همچون طلا و نقره‌ات حفظ کن.ای بسا گفتن یک کلمه نعمت بزرگی را از انسان سلب کرده یا بلا و مصیبتی را فراهم ساخته است.⁽¹⁾

تنها منبعی که مرحوم خطیب قبل از نهج البلاغه برای این کلام شریف نقل کرده است کتاب من لا یحضر مرحوم صدوق است. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۸۹)

اضافه میکنیم که مرحوم صدوق آن را در من لا یحضر در ذیل کلام حکمت آمیز گذشته در وصایای علی علیه السلام به محمد بن حنفیه نقل کرده است.

شرح و تفسیر

حتی با یک کلمه

درباره اهمیت سکوت و خطرات سخن‌گفتن بی‌رویه،در کلمات پیشین امام علیه السلام مطالب قابل توجهی خواندید.امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه در ضمن سه جمله دیگر بر این مسأله تأکید می‌کند.

نخست می‌فرماید:«سخن،تا نگفته‌ای اسیر توست اما همین که گفتی تو اسیر او خواهی بود»؛ (الْکَلاَمُ فِی وَثَاقِکَ مَا لَمْ تَتَکَلَّمْ بِهِ؛فَإِذَا تَکَلَّمْتَ بِهِ صِرْتَ فِی وَثَاقِهِ).

چه تشبیه و تعبیر جالبی! به‌راستی،سخن قبل از آن‌که از دهان گوینده‌اش بیرون آید همچون اسیری در نزد اوست ولی همین که از دهان گوینده بیرون آمد نه تنها قادر بر مهار کردنش نیست بلکه در اسارت آن خواهد بود و تمام مسئولیت‌هایش را باید به عهده بگیرد.پس چه بهتر که انسان کم سخن بگوید و سنجیده بگوید.

امام علیه السلام در دومین تعبیر از تشبیه دیگری استفاده کرده،می‌فرماید:«زبانت را همچون طلا و نقره‌ات حفظ کن»؛ (فَاخْزُنْ لِسَانَکَ کَمَا تَخْزُنُ ذَهَبَکَ وَ وَرِقَکَ) .

شک نیست که انسان اجناس گران‌بهای خود را با دقت محافظت می‌کند مبادا سارقان آن را بربایند و یا به‌گونه دیگری از دست برود.امام علیه السلام می‌فرماید که زبان تو نیز سرمایه بسیار گران‌بهایی است که باید با دقت در حفظ آن بکوشی.

در سومین جمله به عنوان یک دلیل می‌فرماید:«ای بسا گفتن یک کلمه نعمت

بزرگی را از انسان سلب کرده یا بلا و مصیبتی را فراهم ساخته است»؛ (فَرُبَّ کَلِمَهٍ سَلَبَتْ نِعْمَهً وَ جَلَبَتْ نِقْمَهً) .

اهمیت سکوت تا آنجاست که از داستان زکریا در قرآن مجید استفاده می‌شود خداوند هنگامی که به زکریا بشارت فرزندی را به نام یحیی داد عرضه داشت:

«خدایا! نشانه‌ای برای من قرار ده.خطاب آمد:نشانه تو این است که سه شبانه‌روز قدرت تکلم با مردم نخواهی داشت در حالی که زبانت سالم است؛ « قَالَ رَبِّ اجْعَل لِّی آیَهً قَالَ آیَتُکَ أَلاَّ تُکَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَ لَیَالٍ سَوِیّاً »⁽¹⁾و به این ترتیب سکوت به عنوان آیتی از آیات خدا نسبت به موهبتی که ارزانی داشته بود قرار داده شد.

---

گفتار حکیمانه 382-دو نکته حکیمانه

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

لَا تَقُلْ مَا لَا تَعْلَمُ بَلْ لَا تَقُلْ کُلَّ مَا تَعْلَمُ،فَإِنَّ اللّهَ فَرَضَ عَلَی جَوَارِحِکَ کُلِّهَا فَرَائِضَ یَحْتَجُّ بِهَا عَلَیْکَ یَوْمَ الْقِیَامَهِ.

امام علیه السلام فرمود:

چیزی را که علم به آن نداری مگو بلکه همه آنچه را که می‌دانی نیز مگو،

زیرا خداوند بر تمام اعضای تو واجباتی قرار داده که روز قیامت

از آن‌ها بازخواست خواهد کرد.⁽¹⁾

قبل از سید رضی مرحوم صدوق این کلام حکیمانه را در کتاب من لا یحضر و مرحوم مفید در کتاب اختصاص ضمن وصایای امام علیه السلام به فرزندش محمد بن حنفیة آورده اند. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۷۹)

شرح و تفسیر

دو نکته حکیمانه

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه به دو نکته مهم اشاره می‌فرماید:

نخست این‌که انسان باید از گفتن چیزی که درباره آن آگاهی ندارد بپرهیزد، می‌فرماید:«آنچه را نمی‌دانی مگو»؛ (لَا تَقُلْ مَا لَا تَعْلَمُ) .

زیرا اولاً در آیات متعددی از قرآن مجید از این کار نهی شده است به‌خصوص هرگاه اسناد به خداوند متعال داده شود.در سوره بقره می‌فرماید:

« إِنَّمَا یَأْمُرُکُمْ بِالسُّوءِ وَ الْفَحْشَاءِ وَ أَنْ تَقُولُوا عَلَی اللّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ »؛او شما را فقط به بدی‌ها و کار زشت فرمان می‌دهد؛(و نیز دستور می‌دهد) آنچه را که نمی‌دانید،به خدا نسبت دهید».⁽¹⁾

در سوره اعراف نیز می‌خوانیم که خداوند می‌فرماید:« قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّیَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَ مَا بَطَنَ وَ الْإِثْمَ وَ الْبَغْیَ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ أَنْ تُشْرِکُوا بِاللّهِ مَا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَاناً وَ أَنْ تَقُولُوا عَلَی اللّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ »؛بگو:«خداوند،تنها اعمال زشت را، چه آشکار باشد چه پنهان،حرام کرده است؛و (همچنین) گناه و ستم به‌ناحق را؛ و این‌که چیزی را که خداوند دلیلی برای آن نازل نکرده،شریک او قرار دهید؛ و به خدا مطلبی نسبت دهید که نمی‌دانید».⁽²⁾

در سوره اسراء می‌فرماید:« وَ لَا تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤَادَ کُلُّ أُوْلَئِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْئُولاً »؛از آنچه به آن آگاهی نداری،پیروی مکن، چراکه گوش و چشم و دل،همه مسئول‌اند».⁽¹⁾

ثانیاً ازنظر عقل نیز کار قبیحی است زیرا هنگامی که انسان چیزی را نمی‌داند ولی به‌طور قطع از آن خبر می‌دهد مفهومش این است که من درباره آن علم و اطلاع دارم در حالی که این دروغ است و دروغ،از زشت‌ترین کارهاست.

اضافه بر این امکان دارد آن سخن برخلاف واقع و کذب باشد بنابراین ذکر آن به‌طور قطع،نوعی تجری در برابر خداوند است چراکه چیزی را بی‌پروا می‌گوید که احتمال دارد معصیت خداوند باشد.

مرحوم کلینی در جلد اول کتاب کافی بابی تحت عنوان«النَّهْی عَنِ الْقَوْلِ بِغَیرِ عِلْمٍ»ذکر کرده که در آن روایات بسیاری آورده است.ازجمله در حدیثی از امام صادق علیه السلام نقل می‌کند که فرمود:

«لِلْعَالِمِ إِذَا سُئِلَ عَنْ شَیءٍ وَ هُوَ لَا یعْلَمُهُ أَنْ یقُولَ اللَّهُ أَعْلَمُ وَ لَیسَ لِغَیرِ الْعَالِمِ أَنْ یقُولَ ذَلِکَ؛ هنگامی که سؤالی از شخص عالمی شود در حالی که پاسخ آن را نمی‌داند باید بگوید:«اللّه اعلم»و کسی که عالم نیست حتی این جمله را هم نباید بگوید (زیرا او علمی ندارد که خدا را از خود اعلم بداند)».⁽²⁾

در حدیث دیگری از آن حضرت آمده است که شخص غیر عالم در برابر چنین سؤالی باید بگوید:«لا ادری؛نمی‌دانم»و نگوید:«اللّه اعلم».⁽³⁾

در حدیث دیگری می‌خوانیم که زراره ابن اعین از امام باقر علیه السلام پرسید:

خداوند چه حقی بر بندگان دارد؟ امام علیه السلام فرمود:

«أَنْ یقُولُوا مَا یعْلَمُونَ وَ یقِفُوا عِنْدَ مَا لَا یعْلَمُون؛ از آنچه می‌دانند سخن بگویند و درباره آنچه نمی‌دانند توقف کنند».⁽⁴⁾

احادیث دیگری نیز قریب به همین مضمون نقل شده است.

مرحوم علامه مجلسی نیز در جلد دوم بحارالانوار باب 16،همین مطلب (نهی از گفتن چیزی بدون آگاهی از آن) را عنوان کرده و آیات متعدد و 50 روایت در این زمینه نقل کرده است.

در دومین نکته امام علیه السلام می‌فرماید:«بلکه همه آنچه را می‌دانی نیز مگو زیرا خداوند بر تمام اعضای انسان واجباتی قرار داده که در قیامت از آن‌ها بازخواست می‌کند»؛ (بَلْ لَا تَقُلْ کُلَّ مَا تَعْلَمُ،فَإِنَّ اللّهَ فَرَضَ عَلَی جَوَارِحِکَ کُلِّهَا فَرَائِضَ یَحْتَجُّ بِهَا عَلَیْکَ یَوْمَ الْقِیَامَهِ) .

زیرا اولاً بیان آنچه انسان می‌داند گاه افشای اسرار مؤمنین و گاه غیبت و عیب‌جویی دیگران است و گاه سبب اهانت و یا ایجاد اختلاف در میان مردم و یا اشاعه فحشا و یا سبب اضطراب افکار عمومی می‌شود و یا افراد کم‌استعدادی را به گمراهی می‌افکند که همه این‌ها از مصادیق گناه است.

ثانیاً بیان آنچه انسان می‌داند گاهی سبب انحراف از فضایل اخلاقی است زیرا گاهی خودستایی و اظهار کبر و غرور و برتری بر دیگران است و گاه شکل ریا و سمعه به خود می‌گیرد که تمام این‌ها مذموم است.

علتی که امام علیه السلام برای نکته دوم گفته است مقصود ایشان را کاملاً آشکار می‌سازد و آن این‌که چشم و گوش و دست و پا و زبان هرکدام مسئولیتی دارند:

«إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤَادَ کُلُّ أُوْلَئِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْئُولاً»⁽¹⁾و مسئولیت زبان از همه اعضا بیشتر است و گناهانی که با زبان انجام می‌شود فزون‌تر و متنوع‌تر می‌باشد.

این احتمال نیز وجود دارد که کلام اخیر امام علیه السلام بیان علت برای هر دو بخش کلام آن حضرت باشد.

ولی نباید فراموش کرد که امام علیه السلام می‌فرماید:همه آنچه را می‌دانی (کُلّ ما تعلَم) .اشاره به این‌که بسیاری از چیزهایی را که انسان می‌داند باید برای دیگران بیان کند و مردم را از جهل و بی‌خبری درباره احکام الهی و مفاسد اخلاقی و یا خطراتی که جامعه اسلامی را تهدید می‌کند خارج سازد.

---

گفتار حکیمانه 383-در برابر معاصی ضعیف و در برابر طاعات قوی باش

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

اِحْذَرْ أَنْ یَرَاکَ اللّهُ عِنْدَ مَعْصِیَتِهِ وَ یَفْقِدَکَ عِنْدَ طَاعَتِهِ فَتَکُونَ مِنَ الْخَاسِرِینَ، وَ إِذَا قَوِیتَ فَاقْوَ عَلَی طَاعَهِ اللّهِ،وَ إِذَا ضَعُفْتَ فَاضْعُفْ عَنْ مَعْصِیَهِ اللّهِ.

امام علیه السلام فرمود:

برحذر باش از این‌که خدا تو را نزد معصیتش حاضر ببیند و نزد طاعتش غایب

که از زیان‌کاران خواهی بود،و هرگاه قوی و قدرتمند می‌شوی قدرت

بر اطاعت خداوند داشته باش و هرگاه ضعیف و ناتوان می‌گردی

در برابر معصیت خداوند ضعیف و ناتوان باش.⁽¹⁾

تنها منبعی که مرحوم خطیب در مصادر برای این کلام شریف غیر از نهج البلاغه ذکر کردہ کتاب غررالحکم آمدی است که آن را با تفاوتی از نظر الفاظ آورده است هر چند معنا یکی است. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۸۰).

ولی با مراجعه به کتاب من لا یحضره الفقیه مرحوم صدوق روشن می شود که او نیز در آن را با تفاوتی ضمن وصیت امیرمؤمنان علی به فرزندش محمد بن حنفیة ذکر نموده است (من لا یحضره الفقیه، ج ۲، ص۶۲۸) و میدانیم مرحوم صدوق پیش از سید رضی می زیسته است. قابل توجه اینکه در من لا یحضر این کلام شریف به صورت دو قسمت جداگانه در دو مورد از وصیت نامه مزبور ذکر شده است. (جملة و اذا قویت جداگانه است) (من لا یحضره الفقیه، ج ۳، ص ۵۵۶).

شرح و تفسیر

در برابر معاصی ضعیف و در برابر طاعات قوی باش

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه‌اش به دو نکته مهم اشاره می‌فرماید.

نکته اول این است که به همگان هشدار می‌دهد مراقب اعمال خویش باشند، می‌فرماید:«برحذر باش از این‌که خداوند تو را نزد معصیت‌هایش حاضر ببیند و نزد طاعاتش غایب که از زیان‌کاران خواهی بود»؛ (احْذَرْ أَنْ یَرَاکَ اللّهُ عِنْدَ مَعْصِیَتِهِ وَ یَفْقِدَکَ عِنْدَ طَاعَتِهِ فَتَکُونَ مِنَ الْخَاسِرِینَ) .

اشاره به این‌که عالَم محضر خداست و خداوند از ما به ما نزدیک‌تر است حتی افکار و خیالاتی را که در ذهن ما نقش می‌بندد می‌داند و می‌بیند بنابراین چگونه به خود اجازه می‌دهیم که در صحنه‌های معصیت در حضور خداوند، حضور داشته باشیم و در صحنه‌های اطاعت که خاصان و مقربان پروردگار و مؤمنان صالح حضور دارند جای ما خالی باشد؟

امام صادق علیه السلام طبق روایتی که در کتاب شریف کافی آمده است به یکی از یاران خود به نام اسحاق بن عمار می‌فرماید:

«یا إِسْحَاقُ خَفِ اللَّهَ کَأَنَّکَ تَرَاهُ وَ إِنْ کُنْتَ لَا تَرَاهُ فَإِنَّهُ یرَاکَ فَإِنْ کُنْتَ تَرَی أَنَّهُ لَا یرَاکَ فَقَدْ کَفَرْتَ وَ إِنْ کُنْتَ تَعْلَمُ أَنَّهُ یرَاکَ ثُمَّ بَرَزْتَ لَهُ بِالْمَعْصِیهِ فَقَدْ جَعَلْتَهُ مِنْ أَهْوَنِ النَّاظِرِینَ عَلَیکَ؛ ای اسحاق! آن‌گونه از خدا بترس که گویی او را می‌بینی و اگر تو او را نمی‌بینی او تو را می‌بیند.اگر فکر می‌کنی که خدا تو را نمی‌بیند کافر شده‌ای و اگر می‌دانی تو را می‌بیند ولی آشکارا

معصیتش را می‌کنی او را کمترین بینندگان به حساب آورده‌ای (زیرا در برابر یک انسان عادی و حتی گاه در مقابل یک کودک حاضر نیستی بسیاری از گناهان را انجام دهی پس چگونه در محضر پروردگار مرتکب آن می‌شوی؟)».⁽¹⁾

از این سخن می‌توان نتیجه گرفت که بی‌تقوایی‌های انسان‌ها نتیجه ضعف ایمان آن‌ها به خداوند و معاد است.یا او را همه‌جا حاضر نمی‌دانند و یا وعده‌های معاد و پاداش و کیفر اعمال را کوچک می‌شمرند که اگر چنین نبود روح تقوا حاکم بود.

از همین رو در حدیثی می‌خوانیم که از امام صادق علیه السلام تفسیر تقوا را پرسیدند.

امام علیه السلام در پاسخ فرمود:

«أَنْ لَایفْقِدَکَ اللَّهُ حَیثُ أَمَرَکَ وَ لَا یرَاکَ حَیثُ نَهَاکَ؛ حقیقت تقوا این است که خدا تو را در جایی که امر کرده،غایب نبیند و در جایی که نهی کرده حضور نداشته باشی».⁽²⁾

امیر مؤمنان علیه السلام در جمله دوم از گفتار حکیمانه مورد بحث به نکته دیگری اشاره می‌کند که در واقع تکمیل‌کننده جمله پیشین است.می‌فرماید:«و هر گاه قوی و قدرتمند می‌شوی قدرت بر اطاعت خداوند داشته باش و هرگاه ضعیف و ناتوان می‌گردی در برابر معصیت خداوند ضعیف و ناتوان باش»؛ (وَ إِذَا قَوِیتَ فَاقْوَ عَلَی طَاعَهِ اللّهِ،وَ إِذَا ضَعُفْتَ فَاضْعُفْ عَنْ مَعْصِیَهِ اللّهِ) .

اشاره به این‌که سعی‌کن اسباب اطاعت را فراهم‌کنی و درطریق‌اطاعت پروردگار قوی شوی و نیز سعی کن اسباب معصیت را از میان برداری و در طریق عصیان ضعیف شوی زیرا فراهم آوردن اسباب یا از میان بردن آن غالباً کاری است که در اختیار انسان می‌باشد.مثلاً هنگامی که افراد عادی نزد علما و دانشمندان وارسته دینی بروند تا نصیحتی از آن‌ها بشنوند سبب می‌شود که روح آن‌ها برای اطاعت

پروردگار قوی گردد و هنگامی که از بدان و دوستان بدکار دوری کنند اسباب معصیت را از میان برداشته و خود را برای انجام آن ضعیف می‌سازند.

در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه شریفه« وَ لِمَنْ خافَ مَقامَ رَبّهِ جَنّتانِ »آمده است:

«مَنْ عَلِمَ أَنَّ اللَّهَ یراهُ وَ یسْمَعُ ما یقُوْلُ وَ یعْلَمُ ما یعْمَلُ مِنْ خَیرٍ أَوْ شَرٍّ،فَیحْجُزُهُ ذلِکَ عَنِ الْقَبیحِ مِنَ الْأَعمالِ،فَذلِکَ الَّذی خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوَی؛ کسی که بداند خدا او را می‌بیند و آنچه را می‌گوید می‌شنود و از اعمال نیک و بدی که انجام می‌دهد آگاه است و این امر او را از اعمال قبیح بازدارد این کسی است که از مقام پروردگارش خائف است و نفس خویش را از هوی بازمی‌دارد».⁽¹⁾

در آیات قرآن مجید نیز تعبیرات مختلفی دیده می‌شود که در واقع گفتار امام علیه السلام برگرفته از آنهاست.

در آیه چهاردهم سوره علق درباره بعضی از کافران و تکذیب کنندگان پیغمبر صلی الله علیه و آله آمده است:« أَ لَمْ یَعْلَمْ بِأَنَّ اللّهَ یَرَی »؛آیا او نمی‌دانست که خداوند اعمالش را می‌بیند».

در آیه 108 سوره نساء می‌خوانیم:« یَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَ لَا یَسْتَخْفُونَ مِنَ اللّهِ »؛آن‌ها زشتکاری خود را از مردم پنهان می‌دارند؛اما از خدا پنهان نمی‌دارند».

این سخن را با نکته‌ای که مرد سالکی بیان کرده پایان می‌دهیم:نقل شده که او بعد از گناهی توبه کرده بود ولی پیوسته می‌گریست.به او گفتند:چرا این‌قدر گریه می‌کنی؟ مگر نمی‌دانی خداوند غفور است و آمرزنده گناهان؟ گفت:آری ممکن است او عفو کند ولی این خجلت و شرمساری را از این‌که او مرا به‌هنگام گناه دیده است،چگونه از خود دور سازم؟ گیرم که تو از سر گنه درگذری وان شرم که دیدی که چه کردم چه کنم؟!

گفتار حکیمانه 384-سه نکته حکیمانه

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

الرُّکُونُ إِلَی الدُّنْیَا مَعَ مَا تُعَایِنُ مِنْهَا جَهْلٌ،وَ التَّقْصِیرُ فِی حُسْنِ الْعَمَلِ إِذَا وَثِقْتَ بِالثَّوَابِ عَلَیْهِ غَبْنٌ،وَ الطُّمَأْنِینَهُ إِلَی کُلِّ أَحَدٍ قَبْلَ الاِخْتِبَارِ لَهُ عَجْزٌ.

امام علیه السلام فرمود:

اعتماد به دنیا با وجود آنچه با چشم خود از (تحولات و دگرگونی‌های) آن مشاهده می‌کنی جهل و نادانی است و کوتاهی در حُسن عمل با وجود اطمینان به پاداش (الهی) برای آن،غبن و خسارت است و اطمینان به هرکس قبل از آزمایش و امتحان او دلیل عجز و ناتوانی است.⁽¹⁾

دانشمند معروف، میدانی، در مجمع الامثال این کلام حکیمانه را در ذیل کلمات امیر مؤمنان علی علیه السلام آورده با بعضی از اضافات (که نشان می دهد از منبعی غیر از نهج البلاغه گرفته است. از جمله «البخل جامع المساویء العیوبا که در حکمت ۳۷۸ گذشت (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۸۰) و بعید نیست که اینها هر دو با هم در کلام امام عالی آمده و سید رضی آنها را تفکیک نموده است.

اضافه میکنیم: مرحوم آمدی نیز آن را در غرر با تفاوتی ذکر کرده (غررالحکم، ح ۲۳۵۱، ۱۵۸ و ۹۴۹۰) و همچنین ابن طلحه شافعی در مطالب السؤول با اضافاتی آورده است. (مطالب السؤول، ص ۲۰۳)

شرح و تفسیر

سه نکته حکیمانه

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه اشاره به سه نکته می‌کند که هرکدام حکمت مستقلی است.

نخست می‌فرماید:«اعتماد به دنیا با وجود آنچه با چشم خود از (تحولات و دگرگونی‌های) آن مشاهده می‌کنی جهل و نادانی است»؛ (الرُّکُونُ إِلَی الدُّنْیَا مَعَ مَا تُعَایِنُ مِنْهَا جَهْلٌ) .

همه افراد،بدون استثنا یا در تواریخ خوانده‌اند و یا درباره پیشینیان شنیده‌اند و یا با چشم خود دیده‌اند که افراد قدرتمند یا ثروتمند و پرتوان ناگهان قدرت و ثروت و توان خود را از دست داده و به‌صورت فردی ضعیف و ناتوان درآمده‌اند.یک روز امیر بود و فردای آن اسیر است،یک روز جوانی نیرومند و فردا بیمار ناتوانی در بستر،یک روز ثروتمند و روز دیگر فقیری نیازمند.

با این تحولات سریع و دگرگونی‌هایی که در امور دنیا می‌بینیم اگر به امکانات آن اعتماد کنیم آیا نشانه جهل و نادانی نیست؟

عاقل کسی است که دل به دنیا نبندد هر چند از امکانات فراوانی برخوردار باشد.این‌گونه افراد آسوده زندگی می‌کنند و آسوده از جهان می‌روند و از تحولات و دگرگونی‌های دهر هرگز ناراحت نمی‌شوند.در حالی که دلبستگان به دنیا با از دست دادن مقام یا مال و ثروت،چنان ناراحت می‌شوند که گاه کارشان به جنون و دیوانگی می‌کشد.

مرحوم علامه شوشتری در شرح نهج البلاغه خود نقل می‌کند که ابو الفتح ابن عمید از صاحب بن عباد نزد سلطان وقت،مؤیدالدوله،سعایت کرد تا او را از کار خود (وزیر مخصوص بودن) برکنار ساخت و خودش به تدبیر امور پرداخت همانگونه که برای رکن‌الدوله،پدر مؤیدالدوله تدبیر می‌کرد.روزی ندیمان و دوستان خاص خود را دعوت کرد،مجلس عظیمی تشکیل داد و زینت‌آلات فراوان و ظروف طلا و نقره‌ای که از حد و حصر خارج بود حاضر ساخت و مشغول نوشیدن شراب شد و آن روز و آن شب مرتباً شراب می‌خورد و به غلامان خود دستور داد که مجلس را به همان حال نگه دارید،چیزی از آن کم و زیاد نشود تا فردا نیز ادامه دهیم و به ندیمان و دوستان خاص خود گفت:فردا صبح نیز در این مجلس شرکت کنید.سپس به اتاق خواب خود رفت و ندیمان به خانه‌های خود بازگشتند.سحرگاهان همان شب مؤیدالدوله دستور داد او را دستگیر کردند و کسی را به خانه‌اش فرستاد که آنچه در آن است گردآوری کرده بیاورد و صاحب بن عباد را به وزارت بازگرداند و ابن عمید همچنان در آن حال نکبت بود تا از دنیا رفت.⁽¹⁾

آن‌گاه امام علیه السلام به دومین نکته اشاره کرده،می‌فرماید:«کوتاهی در حُسن عمل با وجود اطمینان به پاداش (الهی) برای آن،غبن و خسارت است»؛ (وَ التَّقْصِیرُ فِی حُسْنِ الْعَمَلِ إِذَا وَثِقْتَ بِالثَّوَابِ عَلَیهِ غَبْنٌ) .

اشاره به این‌که اگر انسان شک در معاد و ثواب و عقاب داشته باشد کوتاهی او در انجام کارهای نیک ممکن است قابل توجیه باشد اما افراد باایمان که معاد را باور کرده و به ثواب و جزای الهی ایمان دارند آن هم ثواب‌های بسیار عظیمی که تناسبی با مقدار عمل انسان‌ها ندارد بلکه فقط مناسب فضل و الطاف الهی است اگر در انجام کارهای نیک کوتاهی کنند به‌راستی عجیب است و این همان غبن

و خسارتی است که انسان با دست خود بر خویشتن وارد می‌کند.

حقیقت غبن آن است که انسان سرمایه‌ای را از دست دهد و نتواند معادل یا بیش از آن به‌دست آورد و نیز فرصت مناسبی برای به‌دست آوردن سود کلانی در اختیار او باشد اما فرصت را از دست دهد و آن سود را تحصیل نکند؛این‌ها همه مصداق غبن است.

قرآن مجید روز قیامت را یوم التغابن نام نهاده،می‌فرماید:« یوْمَ یجْمَعُکُمْ لِیوْمِ الْجَمْعِ ذَلِکَ یوْمُ التَّغَابُنِ »؛این (رستاخیز عام) در زمانی خواهد بود که خداوند همه شما را در روز اجتماع گردآوری می‌کند و آن روز،روز تغابن است».⁽¹⁾

تغابن از باب تفاعل معمولاً درمورد کاری گفته می‌شود که دو جانبه باشد مانند تعارض و تزاحم و این معنی در قیامت صادق است زیرا همگی خود را مغبون می‌بینند،مؤمنان به این دلیل که کارهای نیک بیشتری انجام نداده‌اند و ای بسا کافران مانع بودند و کافران به این دلیل که هیچ اندوخته‌ای برای آن روز به دستشان نیامده و شاید مؤمنان را در خبررسانی مقصر می‌پندارند.از گفته بعضی از اهل لغت نیز استفاده می‌شود که باب تفاعل همیشه به این معنا نیست و تغابن در آیه مزبور به معنی ظهور غبن است.آری آن روز ظاهر می‌شود که چه اشخاصی مغبون بوده‌اند و چه اشخاصی بهره کافی برده‌اند.

سپس امام علیه السلام به سومین و آخرین نکته اشاره کرده،می‌فرماید:«اطمینان به هرکس قبل از آزمایش و امتحان او دلیل عجز و ناتوانی است»؛ (وَ الطُّمَأْنِینَهُ إِلَی کُلِّ أَحَدٍ قَبْلَ الاِخْتِبَارِ لَهُ عَجْزٌ) .

با توجه به این‌که ابلیسِ آدم‌رو بسیار است پس به هر دستی نباید داد دست.

دوستان انسان در سرنوشت او تأثیر عمیقی دارند نباید هیچ‌کس را بدون امتحان به دوستی برگزید.سرمایه‌هایی را که خدا به انسان داده نمی‌توان در اختیار

هرکس گذاشت،ای بسا انسانِ خائن و سارق باشد،باید افراد را کراراً آزمود و سپس به آن‌ها اطمینان کرد.

این مطلب در عصر و زمان ما اهمیت بیشتری پیدا کرده چراکه ابلیسان آدم‌رو و منافقان ظاهرالصلاح و خائنان در لباس خادم فراوان شده‌اند،بنابراین تا اطمینان از طریق امتحان حاصل نشود اعتماد به آن‌ها نشانه عجز و ناتوانی است.

قابل توجه این‌که گاه انسان به کسی بعد از آزمایش‌های متعدد اعتماد می‌کند ولی سرانجام،شخصِ فاسد و مفسدی از آب درمی‌آید،بنابراین چگونه می‌توان بدون آزمایش به هر کسی اعتماد کرد و دین و دنیای خود را به او سپرد؟

به گفته شاعر عرب:

وَ کُنتُ أری أنَّ التّجارِبَ عُدّهٌ وَ خانَتْ ثِقاهُ النّاسِ حِینَ التَّجارُبِ

من چنین می‌پنداشتم که تجربه و آزمایش،وسیله خوبی است ولی بعضی از افراد مورد اطمینان به‌هنگام تجربه‌ها (ی دشوار) خائن از آب درآمدند.

قابل توجه این‌که امام علیه السلام به سه پیامد منفی که مربوط به سه اشتباه است در این کلام حکیمانه‌اش اشاره کرده است:«جهل»و«غبن»و«عجز».

نشانه جهل،تکیه کردن بر این دنیای ناپایدار است و سبب غبن،کوتاهی در انجام کارهای نیک است و نشانه عجز،اطمینان به افراد،قبل از اختبار و امتحان می‌باشد.

مرحوم آمدی در غررالحکم روایات دیگری از امام علیه السلام نقل کرده که هماهنگ با جمله اخیر آن حضرت در حکمتِ مورد بحث است.ازجمله این‌که می‌فرماید:

«الطُّمأنِینَهُ علی کُلِ‌ّ أحَدٍ قَبْلِ اختِبارٍ مِن قُصورِ العَقْلِ؛ اطمینان به هرکس پیش از آزمودن او نشانه کم‌عقلی است».⁽¹⁾

و نیز می‌فرماید:

«قَدِّمِ الاختِبارَ فِی اتِّخاذِ الإخْوانِ فَإنّ الاختِبارَ مِعمارٌ یُفَرِّق بینَ

الأخیارِ وَ الأشجارِ؛ قبل از گزینش دوستان،آن‌ها را آزمایش کنید زیرا آزمایش، معماری است که نیکان را از بدان جدا می‌کند».⁽¹⁾

ممکن است سؤال شود که در اخبار متعدد اسلامی آمده است که به همه مسلمانان حُسن ظنّ داشته باشید و فعل آن‌ها را حمل بر صحت کنید آیا این روایات با آنچه در بالا آمد سازگار است؟ پاسخ این سؤال روشن است:ازنظر کلّی و به‌هنگام معاشرت با مردم باید فعل افراد را حمل بر صحت کرد اما اگر کسی بخواهد شریکی انتخاب کند یا دوستی برگزیند و سرمایه دین و دنیای خود را در اختیار او بگذارد به یقین باید بعد از امتحان و اختبار باشد.

---

گفتار حکیمانه 385-در پستی دنیا همین بس!

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

مِنْ هَوَانِ الدُّنْیَا عَلَی اللّهِ أَنَّهُ لَا یُعْصَی إِلَّا فِیهَا،وَ لَا یُنَالُ مَا عِنْدَهُ إِلَّا بِتَرْکِهَا.

امام علیه السلام فرمود:

برای پستی این دنیا (ی فریبنده پرزرق و برق) همین بس که تنها جایی است که معصیت خدا در آن می‌شود،و برای رسیدن به پاداش‌های الهی راهی جز ترک آن نیست.⁽¹⁾

مرحوم خطیب در مصادر می گوید: این گفتار حکیمانه را ابوعثمان جاحظ (متوفای ۲۵۵) در تعدادی از کتاب هایش نقل کرده و آمدی نیز در غررالحکم با تفاوت مختصری آورده است. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۸۰)

شرح و تفسیر

در پستی دنیا همین بس!

درباره پستی دنیا و بی‌ارزش بودن زرق و برق آن در قرآن مجید تعبیرات مختلفی دیده می‌شود.گاهی از آن تعبیر به لهو و لعب شده:« وَ مَا هَذِهِ الْحَیَاهُ الدُّنْیَا إِلَّا لَهْوٌ وَ لَعِبٌ »⁽¹⁾و گاه از آن تعبیر به زخرف شده و این‌که اگر مردمِ دنیاپرست همگی به دنیا اقبال نمی‌کردند به‌قدری دنیا بی‌ارزش بود که برای کافران خانه‌های پرزرق و برق و زینتی قرار می‌دادیم:« وَ لَوْ لَا أَنْ یَکُونَ النَّاسُ أُمَّهً وَاحِدَهً لَّجَعَلْنَا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمَنِ لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِّنْ فَضَّهٍ وَ مَعَارِجَ عَلَیْهَا یَظْهَرُونَوَ لِبُیُوتِهِمْ أَبْوَاباً وَ سُرُراً عَلَیْهَا یَتَّکِئُونَوَ زُخْرُفاً وَ إِنْ کُلُّ ذَلِکَ لَمَّا مَتَاعُ الْحَیَاهِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَهُ عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُتَّقِینَ ».⁽²⁾

و در احادیث اسلامی به برگ درخت نیم‌جویده در دهان ملخ تشبیه شده است

(وَإِنَّ دُنْیَاکُمْ عِنْدِی لَأَهْوَنُ مِنْ وَرَقَهٍ فِی فَمِ جَرَادَهٍ تَقْضَمُهَا) .⁽³⁾و امثال این تعبیرات.

آنچه در این گفتار حکیمانه می‌بینیم تعبیر جدیدی در این زمینه است.امام علیه السلام می‌فرماید:«برای پستی دنیا (ی فریبنده و پرزرق و برق) همین بس که معصیت خداوند فقط در آن انجام می‌شود و برای رسیدن به پاداش الهی راهی جز ترک

آن نیست»؛ (مِنْ هَوَانِ الدُّنْیَا عَلَی اللّهِ أَنَّهُ لَا یُعْصَی إِلَّا فِیهَا،وَ لَا یُنَالُ مَا عِنْدَهُ إِلَّا بِتَرْکِهَا) .

امام علیه السلام در این گفتار نورانی به دو نکته در پستی دنیا اشاره می‌کند:نخست این‌که جای معصیت الهی تنها اینجاست و دوم این‌که وسیله رسیدن به سعادت جاویدان ترک آن است.

عجیب آن است که در حدیثی از امام سجاد علیه السلام می‌خوانیم که می‌فرماید:

«خَرَجنا مع الحُسَینِ فَما نَزَلَ مَنزِلاً و ما ارتَحَل مِنه إلّا ذَکَر یحیی بنَ زکرِیّا و قَتْلَه و قال یَوماً:وَ مِن هَوانِ الدُّنیا علی اللّهِ عزّ و جَلّ أنّ رأسَ یحیی بنَ زکرِیّا أُهدِیَ إلی بَغیٍ‌ّ مِن بَغایا بنی إسرائیل؛ ما با امام حسین (پدرم به سوی کربلا) خارج شدیم امام هر زمان در منزلی پیاده می‌شد و یا از آن حرکت می‌کرد به یاد یحیی بن زکریا و قتل او می‌افتاد و روزی فرمود:در پستی دنیا در برابر خداوند متعال همین بس که سر یحیی بن زکریا (پیامبر بزرگ الهی) برای زن آلوده‌ای از زنان آلوده بنی‌اسرائیل هدیه فرستاده شد».⁽¹⁾

این تعبیر اشاره روشنی است به پیش‌بینی شهادت امام علیه السلام.

امام کاظم علیه السلام در حدیث معروف هشام بن حکم که در آغاز جلد اوّل اصول کافی آمده است خطاب به هشام می‌فرماید:

«یا هِشام! إنّ العُقَلاءَ ترَکوا فُضولَ الدُّنیا فَکَیف الذّنوب،و تَرْکُ الدّنیا مِن الفَضْلِ و تَرْکُ الذّنوبِ مِنَ الفَرْضِ؛ عاقلان اضافات دنیا را ترک کرده‌اند تا چه رسد به گناهان،چراکه ترک دنیا فضیلت است و ترک گناهان فریضه».⁽²⁾

از حدیث بالا به خوبی استفاده می‌شود که منظور از ترک دنیا ترک ضروریات و نیازهای زندگانی ساده نیست چراکه در احادیث دیگر،کمکی برای رسیدن به

آخرت شمرده شده (نعم العون الدنیا علی الآخره)⁽¹⁾بلکه به تعبیر امام کاظم علیه السلام منظور فضول دنیاست،زرق و برق‌ها،زینت و تجملات بی‌حساب و مانند آن است بنابراین هیچ منافاتی بین کلام حکیمانه بالا و روایاتی که درباره لزوم برخورداری از حدّ معقول زندگی آمده نیست.

در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم که پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله از راهی عبور می‌کرد،چشمش به بزغاله مرده‌ای افتاد که در محل گردآوری زباله‌ها افتاده بود،به اصحابش فرمود:ارزش این بزغاله چقدر است؟ عرض کردند:اگر زنده بود شاید به‌اندازه یک درهم نیز نبود.پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:

«و الّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ لَلدُّنیا أهوَنُ عَلی اللّهِ من هذا الجَدْی علی أهْلِه؛ دنیا کم‌ارزش‌تر است در پیشگاه خدا از این بزغاله در نزد صاحبانش».⁽²⁾

---

گفتار حکیمانه 386-هر تلاشی سرانجام به نتیجه می‌رسد،کم یا زیاد

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

مَنْ طَلَبَ شَیْئاً نَالَهُ أَوْ بَعْضَهُ.

امام علیه السلام فرمود:

هرکس برای رسیدن به چیزی تلاش کند یا به همه آن می‌رسد

یا به قسمتی از آن چیز.⁽¹⁾

این کلام شریف را میدانی در مجمع الامثال آورده است، صاحب کتاب مصادر بعد از ذکر این مطلب می گوید: ما بارها گفته ایم که میدانی کتابش را از کتب پیشینیان گردآوری کرده (نه از نهج البلاغه) و قاضی قضاعی نیز در کتاب دستور معالم الحکم آن را ذکر کرده است. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۸۰)

شرح و تفسیر

هر تلاشی سرانجام به نتیجه می‌رسد،کم یا زیاد

امام علیه السلام در این کلام نورانی اشاره به تأثیر جدّ و جهد بر وصول به مقاصد عالی کرده،می‌فرماید:«هرکس برای رسیدن به چیزی تلاش کند یا به همه آن می‌رسد یا به قسمتی از آن»؛ (مَنْ طَلَبَ شَیْئاً نَالَهُ أَوْ بَعْضَهُ) .

بدون شک برای رسیدن به مقصود،عوامل زیادی باید دست به دست هم بدهند ولی در میان همه آن عوامل،نقش تلاش و کوشش از همه پررنگ‌تر است و تجربه نیز همین را نشان می‌دهد که بزرگان دنیا که به مقاصد عالی دست یافته‌اند براثر کار و کوشش و تلاش فراوان بوده و حتی مخترعان و مکتشفان که توانسته‌اند نیروهای مختلف جهان طبیعت را به تسخیر خود درآورَند،بر فراز آسمان پرواز کنند و یا به بعضی از کرات بالا برسند،در اعماق دریاها سیر کرده و ذخایر آن را کشف نمایند،نیروی اتم را در اختیار بگیرند و از آن برای مقاصد صلح‌جویانه استفاده کنند،به کشفیات فراوانی در علوم مختلف دست یابند و درهای گنجینه‌های علوم را بگشایند،همه این‌ها در سایه تلاش و کوشش و استقامت و پشتکار است.

شبیه آنچه در گفتار حکیمانه بالا آمد در افواه دانشمندان مشهور است گاه به عنوان حدیث از آن یاد می‌شود و گاه به عنوان یک ضرب المثل عام و آن این‌که

«من طلب شیئاً وَ جَدَّ وَجَد؛ کسی که چیزی را طلب کند و جدیت درباره آن

داشته باشد آن را خواهد یافت»و نیز گفته‌اند:

«مَن قَرَعَ باباً و لَجَّ وَلَج؛ کسی که دری را بکوبد و اصرار کند سرانجام وارد می‌شود».و شاعر نیز آن را به پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نسبت داده و می‌گوید:

گفت پیغمبر که چون کوبد دری عاقبت ز آن در برون آید سری

شبیه آنچه در بالا آمد با تفاوتی در غررالحکم از علی علیه السلام نقل شده است که فرمود:

«مَنِ استَدام قَرْعَ البابِ وَ لَجَّ وَلَج؛ کسی که کوبیدن در را ادامه دهد و اصرار کند وارد می‌شود».⁽¹⁾

تفاوتی که گفتار حکیمانه مورد بحث با سایر آنچه در این زمینه نقل شده، دارد این است که امام علیه السلام می‌فرماید:اگر به تمام آنچه می‌خواهید،نائل نشوید لااقل به بخشی از آن خواهید رسید و این نکته حائز اهمیت است که معمولاً انسان به‌طور کامل ناکام نمی‌شود،گاه به تمام آنچه می‌خواهد بر اساس سعی و کوشش می‌رسد و گاه حداقل به بعضی از آن نائل می‌شود.

در حدیث مشابهی نیز از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«و مَن یُکْثِر مِنْ قَرْعِ بابِ المَلِک یُفْتَحُ له؛ کسی که بسیار درِ خانه پادشاه (خداوند عالم هستی) را بکوبد سرانجام برای او گشوده خواهد شد».⁽²⁾

این نکته نیز حائز اهمیت است که گاه برای رسیدن به مقصود کوشش فردی نتیجه‌بخش نیست و باید از دیگران نیز در امور عمومی کمک گرفت،پیدا کردن اعوان و انصار و یاران نیز نتیجه طلب و تلاش و کوشش انسان است،بنابراین آنچه در این گفتار حکیمانه آمد با آنچه در خطبه 5 نهج‌البلاغه آمده که می‌فرماید:

«أَفْلَحَ مَنْ نَهَضَ بِجِنَاحٍ؛ کسی که با کمک یاران قیام کند رستگار و پیروز می‌شود» منافاتی ندارد.

آخرین نکته‌ای که لازم می‌دانیم در این‌جا یادآور شویم این است که آنچه در کلام امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه آمده حکم غالبی است چرا که ممکن است در بعضی از موارد،مطلوب انسان به‌قدری پیچیده و مشکل باشد و یا گاهی غیر ممکن به نظر برسد که با تلاش و کوشش فراوان نیز به آن دست نیابد.

---

گفتار حکیمانه 387-همه چیز دنیا در برابر آخرت ناچیز است

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

مَا خَیْرٌ بِخَیْرٍ بَعْدَهُ النَّارُ،وَ مَا شَرٌّ بِشَرٍّ بَعْدَهُ الْجَنَّهُ،وَ کُلُّ نَعِیمٍ دُونَ الْجَنَّهِ فَهُوَ مَحْقُورٌ،وَ کُلُّ بَلاَءٍ دُونَ النَّارِ عَافِیَهٌ.

امام علیه السلام فرمود:

آن خوبی و نعمتی که به‌دنبالش جهنم باشد خوبی نیست و آن بدی و مشکلی که بعد از آن بهشت باشد بدی نیست،هر نعمتی در مقایسه با بهشت،حقیر و کوچک است و هر رنج و بلایی در مقایسه با جهنم،تندرستی و عافیت محسوب می‌شود.⁽¹⁾

این گفتار نورانی را سه نفر از بزرگانی که قبل از سید رضی می زیسته اند در کتاب های خود آورده اند: مرحوم کلینی در کتاب روضه کافی و صدوق در من لا یحضره الفقیه و ابن شعبة حرانی در تحف العقول. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۸۱).

شرح و تفسیر

همه چیز دنیا در برابر آخرت ناچیز است

همان گونه که در مصادر این گفتار حکیمانه اشاره شد مرحوم کلینی آن را در کتاب کافی آورده و به‌صورت بخشی از خطبه بسیار مفصلی است که به نام خطبه وسیله معروف شده و طبق نقل کافی امیر مؤمنان علی علیه السلام این خطبه را در مدینه بعد از هفت روز از وفات پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله ایراد کرد و مواعظ بسیار مهمی در آن بیان شده که اگر مردم آن را به‌کار می‌بستند وضع مسلمانان بسیار بهتر از امروز بود.

امام علیه السلام به دو نکته مهم درباره خیر و شر در این کلام نورانی اشاره کرده است؛ نخست می‌فرماید:«آن خوبی و نعمتی که جهنم دنبال آن باشد خوبی نیست»؛ (مَا خَیْرٌ بِخَیْرٍ بَعْدَهُ النَّارُ) .

سپس می‌افزاید:«و آن بدی و مشکلی که بعد از آن بهشت باشد بدی محسوب نمی‌شود»؛ (وَ مَا شَرٌّ بِشَرٍّ بَعْدَهُ الْجَنَّهُ) .

مفهوم«خیر»و«شر»به‌طور اجمال بر همه روشن است ولی معیار سنجش آن در جوامع و مکاتب مختلف کاملاً متفاوت می‌باشد،مادی‌گراها خیر و نیکی را در لذات مادی می‌دانند و بدی را در ضررها و زیان‌های مادی،در حالی که مکاتب الهی خیر و شر را به‌گونه دیگری تفسیر می‌کنند آن‌ها خیر را در سعادت جاویدان سرای دیگر و در فضایل انسانی و صفات برجسته اخلاقی می‌دانند، هرچند زیان‌های مادی نیز ظاهراً سنگین است و به‌عکس،شر و بدی را در

رذایل اخلاقی و کارهای غیر انسانی و آنچه مایه خسران و زیان در سرای دیگر می‌شود حساب می‌کنند و اینجاست که دیدگاه این دو مکتب کاملاً از هم جدا می‌شود.

در این‌که تعبیر امام علیه السلام که (نفی خیر بودن از خیری که بعد از آن آتش دوزخ است و نفی شر بودن از شری که بعد از آن بهشت جاویدان است)،آیا یک تعبیر حقیقی است یا مجازی و ادعایی؟ دو نظر متفاوت وجود دارد،بعضی می‌گویند:

خیر مادی واقعاً خیر است اما اگر دنبال آن آتش دوزخ باشد به‌منزله شر محسوب می‌شود و شر مادی واقعاً شر است و اگر بعد از آن بهشت جاویدان باشد به‌منزله خیر محسوب می‌شود.ولی حق این است که تعبیر،یک تعبیر واقعی است زیرا خیر و شر و خوب و بد بودن چیزی با در نظر گرفتن تمام جهات آن می‌باشد اگر انسان،امروز غذای بسیار لذیذی بخورد ولی بعد از آن یک هفته بیمار شود و در بستر بیفتد هیچ عاقلی آن را خیر نمی‌نامد و به‌عکس اگر انسان داروی تلخی را می‌نوشد و به‌دنبال آن از یک بیماری سخت بهبودی می‌یابد هیچ‌کس آن را شر حساب نمی‌کند بنابراین آغاز و انجام و تمام جوانب را باید در نظر گرفت تا بتوان حکم به خیر بودن یا شر بودن چیزی کرد،به همین دلیل کارهای ظاهراً خیری که بعد از آن آتش دوزخ است واقعاً شر است،هوس‌رانی‌های بی‌حساب، حکومت کردن به غیر حق،لذات گناه‌آلود دنیوی،تمامشان ازنظر خداپرستان شر است چون پایانش دوزخ است و به‌عکس،شهادت در راه خدا و انفاق فی سبیل اللّه و تحمل زحمات در مبارزه با هوای نفس که بعد از آن بهشت جاویدان الهی است واقعاً خیر است.

در ضمن از کلام امام علیه السلام به‌خوبی استفاده می‌شود که خیر و شر چیزی است که با حکم عقل درک می‌شود و پاسخ خوبی است برای اشاعره که منکر خیر و شر به حکم عقل‌اند.امام علیه السلام در این‌جا به یک استدلال عقلی تمسک جسته که

عقیده منکران را ابطال می‌کند.

سپس امام علیه السلام به دو نکته دیگر اشاره می‌فرماید که هرکدام تأکیدی بر یکی از دو نکته اول است،در تأکید بر نکته اوّل می‌فرماید:«هر نعمتی در برابر بهشت، حقیر و کوچک است»؛ (وَ کُلُّ نَعِیمٍ دُونَ الْجَنَّهِ فَهُوَ مَحْقُورٌ) .

بنابراین،نعمت‌های مادی که از طریق حرام به‌دست آمده گرچه در کوتاه‌مدت لذتی دارد ولی در برابر بهشتی که انسان آن را از دست می‌دهد بسیار کوچک است.

و در تأکید بر نکته دوم می‌فرماید:«هر رنج و بلایی در مقایسه با جهنم، عافیت و تندرستی است»؛ (وَ کُلُّ بَلاَءٍ دُونَ النَّارِ عَافِیَهٌ) .

به همین دلیل خداوند انسان را با انواع بلاها آزمایش می‌کند تا صفِ صابران را از دیگران جدا سازد و پاداش خیر به آن‌ها دهد.قرآن مجید می‌فرماید:

« وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنْ الْأَمْوَالِ وَ الْأَنفُسِ وَ الثَّمَرَاتِ وَ بَشِّرِ الصَّابِرِینَ »؛به یقین همه شما را با اموری همچون ترس،گرسنگی و کاهش در مال‌ها و جان‌ها و میوه‌ها آزمایش می‌کنیم و بشارت ده به صابران».⁽¹⁾

و در جای دیگر می‌فرماید:« وَ نَبْلُوکُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَیْرِ فِتْنَهً وَ إِلَیْنَا تُرْجَعُونَ »؛ و شما را با بدی‌ها وخوبی‌ها آزمایش می‌کنیم و به‌سوی ما بازگردانده می‌شوید».⁽²⁾

---

گفتار حکیمانه 388-بدترین بلاها

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

ألَا وَ إِنَّ مِنَ الْبَلاَءِ الْفَاقَهَ،وَ أَشَدُّ مِنَ الْفَاقَهِ مَرَضُ الْبَدَنِ،وَ أَشَدُّ مِنْ مَرَضِ الْبَدَنِ مَرَضُ الْقَلْبِ.ألَا وَ إِنَّ مِنْ صِحَّهِ الْبَدَنِ تَقْوَی الْقَلْبِ.

امام علیه السلام فرمود:

آگاه باشید که یکی از بلاها فقر و تنگدستی است و بدتر از آن بیماری جسم است و از آن بدتر بیماری قلب (فساد اخلاق و انحراف عقیدتی) می‌باشد و بدانید که تقوای قلب به دلیل صحت بدن است.⁽¹⁾

این کلام حکیمانه - به گفته مرحوم خطیب در مصادر - جزء وصایای امیر مؤمنان علی ع به فرزندش امام حسن علیه السلام است که مرحوم شیخ طوسی در کتاب امالی خود به صورت مسند از آن حضرت با اضافات فراوانی نقل کرده است. ( مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۸۱)

اضافه میکنیم که مرحوم ابن شعبة حرانی آن را در کتاب تحف العقول با اضافاتی نقل کرده است (تحف العقول، ص ۲۰۳) نیز در غررالحکم با تفاوتی آمده که نشان می دهد از منابع دیگری گرفته شده است (غررالحکم، ح ۸۲۱۹).

شرح و تفسیر

بدترین بلاها

امام علیه السلام در این گفتار نورانی در چهار جمله به چهار نکته مهم اشاره می‌کند.

در جمله‌های سه‌گانه نخست اشاره به سه بلا کرده که یکی از دیگری شدیدتر و رنج‌آورتر است.

نخست می‌فرماید:«آگاه باشید که فقر و تنگدستی یکی از بلاهاست»؛ (ألَا وَ إِنَّ مِنَ الْبَلاَءِ الْفَاقَهَ) .

در حکمت 163 نیز فقر به عنوان«الموت الاکبر؛مرگ بزرگ‌تر»معرفی شده است.در حدیث دیگری از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آمده است:

«الْفَقْرُ سَوَادُ الْوَجْهِ فِی الدَّارَینِ؛ فقر مایه روسیاهی در دنیا و آخرت است».⁽¹⁾

دلیل آن هم روشن است؛شخصی که گرفتار فقر و تنگدستی می‌شود چه بسا آلوده گناهان زیادی ازقبیل سرقت و خیانت و تقلب و مانند آن می‌گردد.ازنظر معنوی،فقر،انسان را به ناشکری و ناسپاسی در برابر پروردگار و جزع و فزع وامی‌دارد و به این ترتیب،هم از خدا دور می‌شود و هم از خلق خدا.

به همین دلیل در اسلام دستورهای فراوانی برای مبارزه با فقر داده شده است چراکه دعوت به فضایل اخلاقی و ایمان و اعتقاد صحیح به‌هنگام بی‌نیازی، بسیار آسان‌تر است.

البته نمی‌توان انکار کرد که گروهی از اولیاء اللّه هستند که گرفتار فقرند و در عین حال شاکرند و صابرند و در مسیر حق گام برمی‌دارند.

آنگاه امام علیه السلام در جمله دوم اشاره به چیزی که بدتر از فقر است می‌کند، می‌فرماید:«بدتر از فقر،بیماری بدن است»؛ «وَ أَشَدُّ مِنَ الْفَاقَهِ مَرَضُ الْبَدَنِ» .

به یقین،غالب افراد اگر زندگانی فقیرانه‌ای داشته باشند ولی تندرست باشند آن را بر غنای توأم با بیماری و بیزاری از همه چیز،ترجیح می‌دهند.انسان بیمار که ملازم و حلیف بستر است چه بهره‌ای می‌تواند از غنا و ثروت خود ببرد جز این‌که ببیند و حسرت بخورد.بسیارند کسانی که حاضرند تمام ثروت خود را بدهند تا از بستر بیماری برخیزند.

اساساً همان‌گونه که اشاره کردیم ثروتمند بیمار نه تنها از ثروت خود بهره‌ای نمی‌برد بلکه زجر هم می‌کشد چون می‌بیند دیگران از ثروت او بهره‌مند می‌شوند و او محروم است.

سپس امام علیه السلام به بلایی که از آن هم بدتر است اشاره کرده،می‌فرماید:«و بدتر از بیماری بدن،بیماری قلب است»؛ (وَ أَشَدُّ مِنْ مَرَضِ الْبَدَنِ مَرَضُ الْقَلْبِ) .

روشن است که منظور از قلب در این‌جا آن عضوی که وسیله خون‌رسانی به تمام بدن است نمی‌باشد بلکه قلب به معنای روح و جان آدمی است و در لغت، یکی از معانی آن نیز همین معنا ذکر شده است.افراد بیماردل کسانی هستند که یا ازنظر اعتقادی گرفتار انحرافات مختلفی شده‌اند و یا ازنظر اخلاقی آلوده به انواع رذایل گشته‌اند مانند بخل و حسد و کینه‌توزی و شهوت‌پرستی و....

معلوم است که بیماری تن در دنیا انسان را آزار می‌دهد ولی بیماری قلب و روح،هم در دنیا انسان را آزار می‌دهد و هم مایه بدبختی او در سرای دیگر است و به همین دلیل بیماری روح و قلب از همه آنچه قبلاً ذکر شد بدتر می‌باشد.

در آخرین جمله از این کلام نورانی،امام علیه السلام می‌فرماید:«آگاه باشید که به‌سبب

صحت بدن تقوای قلب حاصل می‌شود»؛ (ألَا وَ إِنَّ مِنْ صِحَّهِ الْبَدَنِ تَقْوَی الْقَلْبِ) .

اشاره به این‌که عقل سالم و اخلاق خوب از سلامت جسم سرچشمه می‌گیرد یا به تعبیر دیگر انسانی که ازنظر جسمی سالم نباشد زمینه‌های بی‌تقوایی ممکن است در وی حاصل شود.

ولی باید توجه داشت که این جمله به این صورت در تمام نسخه‌های اصلی نهج‌البلاغه که به دست ما رسیده،نیامده است بلکه در همه نسخه‌های معروف به این صورت نقل شده است:

«وَ أَفْضَلُ مِنْ صِحَّهِ الْبَدَنِ تَقْوَی الْقَلْب؛ بهتر از صحت بدن تقوای قلب است».

به این ترتیب جمله مزبور هماهنگ با جمله‌های قبل از آن می‌شود که امام علیه السلام درباره اهمیت تقوای الهی و فضایل اخلاقی و برتری آن بر مال و ثروت و سلامت تن بیان فرموده است.در حالی که جمله مزبور به‌صورت اول هیچ هماهنگی‌ای با جمله‌های قبل ندارد و بعید نیست که صبحی صالح که این نسخه را انتخاب کرده اشتباه نموده باشد.

مرحوم علامه مجلسی نیز در بحار الانوار به نقل از نهج البلاغه جمله مزبور را به‌صورت دوم آورده است که نشان می‌دهد نسخه نهج البلاغه‌ای که نزد ایشان بوده به همین صورت بوده است.⁽¹⁾

در نهج البلاغه‌ای که اخیراً از طرف سازمان اوقاف جمهوری اسلامی منتشر شده و در مقدمه آن تصریح شده که در تحقیق عبارات نهج البلاغه به چهار نسخه قدیمی موجود در کتابخانه‌های مهم مربوط به زمانی که نزدیک به زمان مرحوم سید رضی بوده اعتماد شده است نیز جمله بالا به‌صورت دوم یعنی

«وَ أَفْضَلُ مِنْ صِحَّهِ الْبَدَنِ تَقْوَی الْقَلْب» آمده است.بنابراین احتمال اشتباه صبحی صالح بسیار قوی به نظر می‌رسد.به خصوص این‌که در مصادر نهج البلاغه نیز به همین

صورت دوم ذکر شده است.

در ضمن،از کلام مرحوم علامه مجلسی در بحار الانوار و کسانی که عبارت نهج البلاغه را به‌صورت دوم آورده‌اند استفاده می‌شود که منشأ اشتباه صبحی صالح حذف بعضی از جمله‌های گفتار حکیمانه مورد بحث است و در اصل چنین بوده است:

«أَلَا وَ إِنَّ«مِنَ النِّعَمِ سَعَهَ الْمَالِ وَ أَفْضَلُ مِنْ سَعَهِ الْمَالِ صِحَّهُ الْبَدَنِ وَ أَفْضَل»مِنْ صِحَّهِ الْبَدَنِ تَقْوَی الْقَلْبِ؛ آگاه باشید که یکی از نعمت‌های مهم الهی وسعت مال است و از وسعت مال برتر صحت بدن است و از صحت بدن برتر تقوای قلب است».

در واقع امام علیه السلام در مقابل سه جمله اول که اشاره به فقر و بیماری جسمانی و بیماری قلب فرموده و یکی را از دیگری بدتر شمرده،در این عبارت به نقطه‌های مقابل آن اشاره کرده (ثروت و مال و صحت بدن و صحت قلب) و هر کدام را از مورد قبلی بالاتر شمرده است.

---

گفتار حکیمانه 389-هر افتخاری است در عمل است

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

«مَنْ أَبْطَأَ بِهِ عَمَلُهُ لَمْ یُسْرِعْ بِهِ نَسَبُهُ».

وَ فِی روایه أُخْرَی:مَنْ فَاتَهُ حَسَبُ نَفْسِهِ لَمْ یَنْفَعْهُ حَسَبُ آبَائِهِ.

امام علیه السلام فرمود:

کسی که اعمالش او را عقب براند نسبش او را پیش نخواهد برد.

و در روایت دیگری آمده است: آن‌کس که از ارزش‌های وجودی بی‌بهره است ارزش پدران و نیاکان سودی به او نخواهد بخشید.⁽¹⁾

مرحوم خطیب در مصادر در این جا تنها به این جمله قناعت می کند که این کلام حکیمانه از کلماتی است که در نهج البلاغه تکرار شده و تحت شماره ۲۳ آمده است و با مراجعه به آنچه مصادر در آن جا ذکر کرده مشاهده می کنیم که جمله اول از این گفتار حکیمانه در کتاب های زیادی از جمله نهایة ابن اثیر، عقد الفرید ابن عبد ربه و غررالحکم آمدی، از آن حضرت نقل شده ولی فخر رازی در ذیل آیه ۸۱ سوره بقره آن را از رسول خدای را نقل می کند. (و البته منافاتی میان این دو نیست) (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۸۲)

ولی آنچه در حکمت ۲۳ آمده فقط جمله اول است و اما جمله دوم (من فاته حسب نفسه...) در آن جا ذکر نشده است

شرح و تفسیر

هر افتخاری است در عمل است

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه به نکته‌ای اشاره می‌کند که بسیاری،از آن غافل‌اند.می‌فرماید:«کسی که اعمالش او را به عقب براند نسبش او را پیش نخواهد برد»؛ (مَنْ أَبْطَأَ بِهِ عَمَلُهُ لَمْ یُسْرِعْ بِهِ نَسَبُهُ) .

اشاره به این‌که ارزش و شخصیت در انسان به صفات و فضایل شخصی اوست،علم و دانش،شجاعت و سخاوت،بزرگواری و امانت و صفات برجسته دیگر.و آن‌ها که از این صفات بی‌بهره‌اند و تنها به مقام پدران خود افتخار می‌کنند در اشتباه بزرگی هستند و به گفته شاعر:

گیرم پدر تو بود فاضل از فضل پدر،تو را چه حاصل؟

و به گفته بعضی از بزرگان:از عجایب روزگار این است که انسان زنده به شخص مرده‌ای افتخار کند و استخوان‌های پوسیده را نشانه عظمت خود بداند.

این همان است که قرآن مجید در سوره حجرات به آن اشاره کرده است:

« یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُمْ مِّنْ ذَکَرٍ وَ أُنثَی وَ جَعَلْنَاکُمْ شُعُوباً وَ قَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّهِ أَتْقَاکُمْ إِنَّ اللّهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ »؛ای مردم! ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم و شما را تیره‌ها و قبیله‌ها قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید؛(این‌ها ملاک امتیاز نیست،) گرامی‌ترین شما نزد خداوند،باتقواترین شماست؛خداوند دانا و آگاه است!».⁽¹⁾

البته عظمت نیاکان ممکن است به‌صورت تشریفاتی مایه افتخار شود ولی افتخار حقیقی در پرتو صفات و اعمال خود انسان است.

در حدیثی می‌خوانیم:شخصی خدمت امام علی بن موسی‌الرضا علیه السلام رسید و عرض کرد:به خدا سوگند که بر روی زمین کسی ازنظر شرافت پدر از تو برتر نیست.امام علیه السلام فرمود:

«التَّقْوَی شَرَّفَتْهُمْ وَ طَاعَهُ اللَّهِ أَحْظَتْهم؛ تقوای الهی آن‌ها را شریف نمود و اطاعت پروردگار آن‌ها را والامقام ساخت».آن مرد بار دیگر عرض کرد:به خدا سوگند تو بهترین مردم هستی.امام علیه السلام فرمود:ای مرد! قسم مخور؛

خَیرٌ مِنِّی مَنْ کَانَ أَتْقَی لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَطْوَعَ لَهُ وَ اللَّهِ مَا نَسَخَتْ هَذِهِ الْآیهَ، آیهٌ وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوباً ... إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُم ؛ بهتر از من کسی است که تقوای الهی‌اش بیشتر و مطیع‌تر در برابر فرمان خدا باشد به خدا سوگند این آیه را هیچ آیه‌ای نسخ نکرده است:خداوند شما را طوایف و قبایلی قرار داده تا یکدیگر را بشناسید،گرامی‌ترین شما نزد خدا با تقواترین شماست».⁽¹⁾

در حدیثی از امام باقر علیه السلام می‌خوانیم که فرمود:«سه چیز است که از اعمال دوران جاهلیت است...»و نخستین آن را«الفخر بالانساب؛افتخار به نسب»ذکر فرمود.⁽²⁾

این سخن را با حدیثی از امام علی بن موسی‌الرضا علیه السلام پایان می‌دهیم:زید بن موسی (برادر امام علی بن موسی‌الرضا علیه السلام) در مدینه خروج کرد و بر ضد حکومت قیام نمود و در مدینه آتش‌افروزی کرد و عده‌ای را به قتل رساند و به همین دلیل زید النار نامیده شد.لشکریان مأمون او را اسیر کردند و نزد مأمون آوردند.مأمون گفت:او را نزد ابوالحسن علی بن موسی‌الرضا علیه السلام ببرید.یاسر (غلام حضرت) می‌گوید:هنگامی که او را نزد امام علیه السلام آوردند حضرت به او

فرمود:آیا سخن افراد بی‌سروپای کوفه که می‌گویند:فاطمه زهرا علیها السلام دامانش پاک بود و خداوند تمام فرزندانش را بر آتش دوزخ حرام کرد،تو را فریفته؟ این فقط مربوط به امام حسن و امام حسین بود اگر چنین می‌پنداری که تو خدا را معصیت کنی و وارد بهشت شوی و موسی بن جعفر اطاعت خدا را کند و او هم وارد بهشت شود در این صورت مقام تو نزد خداوند از موسی بن جعفر علیه السلام هم بالاتر است.

سپس فرمود:

«وَ اللَّهِ مَا ینَالُ أَحَدٌ مَا عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ إِلَّا بِطَاعَتِهِ وَ زَعَمْتَ أَنَّکَ تَنَالُهُ بِمَعْصِیتِهِ فَبِئْسَ مَا زَعَمْت؛ به خدا سوگند کسی به مقامات الهی نمی‌رسد مگر از طریق طاعت او ولی تو چنین پنداشته‌ای که به آن مقامات از طریق معصیت می‌رسی،چه پندار غلطی!».

سپس زید عرض کرد:من برادرت و فرزند پدرت هستم.حضرت فرمود:تو برادر من هستی مادامی که اطاعت خداوند متعال کنی.نوح عرض کرد:خداوندا! فرزند من از خانواده من است و وعده تو حق می‌باشد (که خاندان مرا نجات دهی) و تو احکم الحاکمینی.خداوند فرمود:ای نوح! او از خاندان تو نیست او عمل غیر صالحی است ( فرد ناشایسته‌ای است).خداوند متعال او را به‌سبب معصیت از خاندان نوح طرد کرد.⁽¹⁾

از بعضی از روایات استفاده می‌شود که مأمون او را به خاطر امام علی بن موسی‌الرضا علیه السلام بخشید و او تا پایان خلافت متوکل عباسی زنده بود سپس از دنیا رفت و در سامرا به خاک سپرده شد.⁽²⁾

مرحوم سید رضی در ذیل این گفتار حکیمانه می‌افزاید:«در روایت دیگری (این مطلب به‌صورت دیگری نقل شده است):آن‌کس که از ارزش‌های وجودی

بی‌بهره است ارزش پدران و نیاکان سودی به او نخواهد بخشید»؛ (مَنْ فَاتَهُ حَسَبُ نَفْسِهِ لَمْ یَنْفَعْهُ حَسَبُ آبَائِهِ).

مضمون این سخن همان است که امام علیه السلام در گفتار حکیمانه اول فرموده و هردو بر این معنا تأکید دارند که ارزش وجودی انسان به فضایل و صفات و ویژگی‌های وجود خود اوست و عظمت پدران و فضایل آن‌ها سودی به انسان نمی‌بخشد اگر خودش از آن‌ها بی‌بهره باشد.

متأسفانه نه تنها در دوران جاهلیت افتخار به انساب و آباء امر بسیار رایجی بود تا آن‌جا که گاهی به گورستان می‌رفتند و تعداد قبرهای مردگان قبیله خود را می‌شمردند تا برتری خود را بر قبایل دیگر اثبات کنند:« أَلْهَاکُمْ التَّکَاثُرُ*حَتَّی زُرْتُمُ الْمَقَابِرَ ».⁽¹⁾بلکه در عصر ما نیز همین سنت جاهلی باقی است که عده‌ای فاقد هرگونه علم و دانش و فضیلت اخلاقی،تنها با اتکا به فضایل آباء و نیاکانشان انتظار دارند در جامعه مورد احترام و صاحب شخصیت باشند.

---

گفتار حکیمانه 390-تقسیم صحیح ساعات شب و روز

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

لِلْمُؤْمِنِ ثَلاَثُ سَاعَاتٍ:فَسَاعَهٌ یُنَاجِی فِیهَا رَبَّهُ،وَ سَاعَهٌ یَرُمُّ مَعَاشَهُ،وَ سَاعَهٌ یُخَلِّی بَیْنَ نَفْسِهِ وَ بَیْنَ لَذَّتِها فِیَما یَحِلُّ وَ یَجْمُلُ.وَ لَیْسَ لِلْعَاقِلِ أَنْ یَکُونَ شَاخِصاً إِلَّا فِی ثَلاَثٍ:مَرَمَّهٍ لِمَعَاشٍ،أَوْ خُطْوَهٍ فِی مَعَادٍ،أَوْ لَذَّهٍ فِی غَیْرِ مُحَرَّمٍ.

امام علیه السلام فرمود:

انسان باایمان ساعات شبانه‌روز خود را به سه بخش تقسیم می‌کند:قسمتی را صرف مناجات با پروردگارش می‌کند و قسمت دیگری را برای ترمیم معاش و کسب و کار زندگی قرار می‌دهد و قسمت سوم را برای بهره‌گیری از لذات حلال و دلپسند می‌گذارد و سزاوار نیست که انسان عاقل حرکتش جز در سه چیز باشد:مرمت معاش،گامی در راه معاد و لذت در غیر حرام.⁽¹⁾

این گفتار حکمت آمیز مطابق آنچه مرحوم شیخ طوسی در امالی آورده جزء وصایای امیر مؤمنان علیه السلام به فرزندش امام حسن مجتبی علی است که در ذیل کلام حکیمانه ۳۸۸ در آن کتاب ذکر شده است. اضافه بر آن قبل از مرحوم سید رضی در کتاب محاسن برقی، کتاب السفر، از اصبغ بن نباتة ذیل آن (ولیس للعاقل) نقل شده است. ( مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۸۲)

شرح و تفسیر

تقسیم صحیح ساعات شب و روز

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه برنامه‌ای به‌منظور نظم زندگی پربرکت برای انسان‌ها،ارائه داده است.

نخست می‌فرماید:«انسان باایمان ساعات شبانه‌روز خود را به سه بخش تقسیم می‌کند»؛ (لِلْمُؤْمِنِ ثَلاَثُ سَاعَاتٍ) .

روشن است که منظور از ساعت در اینجا،ساعت مصطلح امروز نیست که عبارت از شصت دقیقه باشد بلکه ساعت به‌مفهوم لغوی آن است یعنی بخشی از زمان (برحه من الزمان).

آنگاه به این تقسیم سه‌گانه پرداخته،می‌فرماید:«قسمتی را صرف مناجات با پروردگارش می‌کند و قسمت دیگری را برای ترمیم معاش و کسب و کار زندگی قرار می‌دهد و قسمت سوم را برای بهره‌گیری از لذات حلال و دلپسند می‌گذارد»؛ (لِلْمُؤْمِنِ ثَلاَثُ سَاعَاتٍ:فَسَاعَهٌ یُنَاجِی فِیهَا رَبَّهُ،وَ سَاعَهٌ یَرُمُّ مَعَاشَهُ، وَ سَاعَهٌ یُخَلِّی بَیْنَ نَفْسِهِ وَ بَیْنَ لَذَّتِها فِیَما یَحِلُّ وَ یَجْمُلُ).

به این ترتیب قسمت مهم و اصلی زندگی همان مناجات با پروردگار است و قسمت دوم که انسان را برای بخش اوّل آماده می‌سازد ترمیم معاش و کسب درآمدهای مادی است به گونه‌ای که سربار دیگران نباشد و زندگی معقول آبرومندی برای خود تهیه کند.

بخش سوم که در واقع کمک به دو بخش اول می‌کند این است که به استراحت و تفریح سالم بپردازد تا هم نشاط برای کار پیدا کند و هم برای عبادت و نیز بتواند سلامتی را که شرط انجام بخش اوّل و دوم است برای خود حفظ کند.

چه تقسیم جالب و دلپسندی که ضامن سعادت دنیا و آخرت است!

بعضی از شارحان از این تقسیمات سه‌گانه این‌گونه استفاده کرده‌اند که باید به هرکدام هشت ساعت را اختصاص داد؛کار نباید بیش از هشت ساعت باشد و استراحت و تفریح نیز بیش از این مطلوب نیست و اما مناجات با پروردگار نیز با توجه به مقدمات و آمادگی‌هایی که جهت آن لازم است (شست‌وشوی بدن، طهارت لباس،غسل و وضو و نیز رفتن به مسجد و بازگشت از آن و انجام عبادات) هشت ساعت را دربر می‌گیرد.

البته ممکن است برای عده‌ای این تقسیم به‌طور دقیق انجام نشود ولی با مقداری کم و زیاد تقسیم مزبور صادق است.

اما متأسفانه بعضی آن‌چنان غرق زندگی مادی می‌شوند که تقریباً تمام اوقات شب و روز آن‌ها به آن تعلق می‌گیرد و حتی در خواب نیز حساب درآمدها و بدهی‌ها را انجام می‌دهند و به زن و فرزند خود نیز نمی‌رسند و حتی سلامتی خود را در این راه به خطر می‌اندازند.این‌ها درحقیقت بی‌نوایانی هستند که برای دیگران زحمت می‌کشند،جمع می‌کنند و می‌گذارند و می‌روند.نه خود از آن بهره‌ای می‌گیرند و نه به نیازمندان بهره‌ای می‌دهند.

وبه‌عکس،بعضی کسب و کار را رها کرده و گوشه عزلت اختیار نموده و دائماً مشغول عبادت‌اند که به یقین آن‌ها نیز از تعلیمات اسلام دور و با آن بیگانه‌اند.

و گروه سومی غرق لذات و عیاشی و هوسرانی هستند؛نه از دنیا خبر دارند و نه از عقبی،اموال بی‌حسابی از پدر و مادر یا از طرق دیگر به آن‌ها رسیده و همه چیز را رها کرده و به عیش و نوش پرداخته‌اند که به یقین آن‌ها نیز نه

عاقبت خوبی در این دنیا دارند و نه آینده‌ای در آخرت.

در بعضی از روایات ساعات شبانه‌روز به چهار بخش تقسیم شده است.

ازجمله در حدیثی از امام موسی بن جعفر علیه السلام چنین می‌خوانیم:

«اجْتَهِدُوا فِی أَنْ یکُونَ زَمَانُکُمْ أَرْبَعَ سَاعَاتٍ سَاعَهً لِمُنَاجَاهِ اللَّهِ وَ سَاعَهً لِأَمْرِ الْمَعَاشِ وَ سَاعَهً لِمُعَاشَرَهِ الْإِخْوَانِ وَ الثِّقَاتِ الَّذِینَ یعَرِّفُونَکُمْ عُیوبَکُمْ وَ یخْلِصُونَ لَکُمْ فِی الْبَاطِنِ وَ سَاعَهً تَخْلُونَ فِیهَا لِلَذَّاتِکُمْ فِی غَیرِ مُحَرَّم؛ کوشش کنید که زمان شما به چهار بخش تقسیم شود:بخشی برای مناجات با پروردگار و بخشی برای امر معاش و بخشی برای معاشرت با دوستان و افراد مورد اعتماد که عیوب شما را برای شما بازگو می‌کنند و با خلوص باطن به شما خدمت می‌نمایند،و بخشی از آن را نیز برای لذات غیر حرام باقی گذارید».⁽¹⁾

و روایات دیگری نیز به همین مضمون یا قریب به آن از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و از امام علی بن موسی‌الرضا علیه السلام نقل شده است.و روشن است که منافاتی بین این تقسیم بندی‌ها نیست برای این‌که در تقسیم سه گانه بخشی در بخش دیگر ادغام شده است.

در ضمن از این احادیث به‌خوبی استفاده می‌شود که اسلام هیچ گونه مخالفتی با لذات حلال ندارد بلکه بر آن تأکید نموده زیرا همان‌گونه که در بالا به آن اشاره شد تفریح سالم و لذات حلال،روح را آرامش بخشیده و جسم را سالم می‌کند و انسان در پرتو آن می‌تواند به بخش‌های مهم زندگی،بهتر برسد.ولی مهم آن است که خط فاصل لذات حلال و حرام روشن گردد و این احادیث بهانه‌ای برای هوس‌رانان و عیاشان نگردد.

سپس امام علیه السلام در بخش دوم این گفتار حکیمانه همان مطلب را به‌صورت زیبای دیگری بیان کرده است،می‌فرماید:«سزاوار نیست که انسان عاقل

حرکتش جز در سه چیز باشد:مرمت معاش،گامی در راه معاد و لذت در غیر حرام»؛ (وَ لَیْسَ لِلْعَاقِلِ أَنْ یَکُونَ شَاخِصاً إِلَّا فِی ثَلاَثٍ:مَرَمَّهٍ لِمَعَاشٍ،أَوْ خُطْوَهٍ فِی مَعَادٍ،أَوْ لَذَّهٍ فِی غَیْرِ مُحَرَّمٍ).

جمعی از شارحان نهج‌البلاغه واژه«شاخص»را در این‌جا«مسافر»معنا کرده‌اند که البته یکی از معانی این واژه همین است و به این ترتیب گفته‌اند:

نه تنها انسان در حضر باید اوقات شبانه‌روز را به سه بخش تقسیم کند بلکه سفرش نیز باید چنین باشد.ولی با توجه به این‌که واژه شاخص تنها به معنای مسافر نیست بلکه به کسی که برای کاری قیام می‌کند نیز اطلاق می‌شود ضرورتی ندارد که ذیل این کلام حکمت‌آمیز را فقط مربوط به زمانی که کسی در حال سفر است بدانیم.

---

گفتار حکیمانه 391-زاهد باش تا ببینی!

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

ازْهَدْ فِی الدُّنْیَا یُبَصِّرْکَ اللّهُ عَوْرَاتِهَا،وَ لَا تَغْفُلْ فَلَسْتَ بِمَغْفُولٍ عَنْکَ!

امام علیه السلام فرمود:

زهد و بی‌اعتنایی به (زرق و برق) دنیا پیشه کن تا خداوند چشم تو را برای دیدن عیوب آن بینا سازد و غافل مباش که (فرشتگان الهی و از آن بالاتر ذات پاک پروردگار) مراقب تواند.⁽¹⁾

مرحوم خطیب در ذیل این گفتار حکیمانه تنها به این قناعت می کند که می گوید: شبیه این سخن در خطبه های ۹۷ و ۱۷۳ و ۱۸۶ گذشت. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۸۲)

اضافه میکنیم که مرحوم آمدی در غررالحکم آن را با تفاوتی ذکر کرده و به جای عوراتها اعیوبها» آورده است، غررالحکم، ح ۶۰۸۵).

شرح و تفسیر

زاهد باش تا ببینی!

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه به دو نکته مهم اشاره می‌کند.

نخست می‌فرماید:«زهد و بی‌اعتنایی به (زرق و برق) دنیا پیشه‌کن تا خداوند چشم تو را برای دیدن عیوب آن بینا سازد»؛ «ازْهَدْ فِی الدُّنْیَا یُبَصِّرْکَ اللّهُ عَوْرَاتِهَا» .

روشن است که انسان هرگاه دل‌بسته و عاشق چیزی باشد هرگز عیوب آن را نمی‌بیند بلکه بسیار می‌شود که عیوب را محاسن و صفات برجسته می‌شمرد و در حدیث مشهوری از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آمده است

«حُبُّکَ لِلشَّیءِ یعْمِی وَ یصِمُّ؛ علاقه تو به چیزی،نابینا و کرت می‌کند».⁽¹⁾

این مسأله با تجربه‌های شخصی کاملاً به اثبات رسیده است که در واقع محبت افراطی و عشق به چیزی،از حجاب‌های معرفت محسوب می‌شود و تا این حجاب کنار نرود انسان حسن و عیب‌ها را از هم تشخیص‌نمی‌دهد.

شاعر عرب هم می‌گوید:

وَ عَیْنُ الرِّضا عَن کُلِ‌ّ عَیْبٍ کَلِیلَهٌ وَ لکِنّ عَیْنَ السُّخْطِ تُبْدِی المَساوِیا

نگاه خوش‌بینانه (و عاشقانه) به چیزی،تمام عیوب را می‌پوشاند ولی نگاه‌های خشمگین همه عیوب را آشکار می‌سازد.

در شعری از مجنون عامریِ معروف درباره معشوقه‌اش لیلی می‌خوانیم:

یَقولونَ لَیْلی سَوْدَهٌ حَبَشِیَّهٌ وَ لَو لا سَوادُ المِسْکِ ما کانَ غالِیا

می‌گویند لیلی سیاه و حبشی است (درست است ولی) اگر مشک،سیاه نباشد گران‌قیمت نیست.

و به گفته شاعر فارسی‌زبان:

اگر بر دیده مجنون نشینی به جز زیبایی لیلی نبینی

از همین‌رو گفته‌اند که عیوب خود را از دیگران بشنوید و در آینه وجود دیگران ببینید زیرا انسان به خود بسیار خوش‌بین است و همین خوش‌بینی مانع از مشاهده عیوب خویشتن است.این سخن درمورد تمام اموری که انسان به آن علاقه دارد صادق است.افرادی هستند که وقتی فحش‌های رکیک از فرزندانشان می‌شنوند آن را شیرین‌زبانی می‌پندارند و هنگامی که شیطنت‌های بدی از آن‌ها می‌بینند آن را نشانه نشاط و استعداد آن‌ها می‌شمرند.

امام علیه السلام درباره زیبایی‌های ظاهری دنیا نیز هشدار می‌دهد و می‌فرماید:اگر می‌خواهید از عیوب دنیا آگاه شوید باید زهد در دنیا را پیشه کنید.هنگامی که بی‌اعتنا شدید،عیوب،یکی بعد از دیگری آشکار می‌گردد.

در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم که فرمود:

«مَنْ زَهِدَ فِی الدُّنْیا أَثْبَتَ اللَّهُ الْحِکْمَهَ فِی قَلْبِهِ وَ أَنْطَقَ بِهَا لِسَانَهُ وَ بَصَّرَهُ عُیوبَ الدُّنْیا دَاءَهَا وَ دَوَاءَهَا وَ أَخْرَجَهُ مِنَ الدُّنْیا سَالِماً إِلَی دَارِ السَّلَامِ؛ کسی که زهد در دنیا را پیشه کند خداوند علم و دانش را در قلب او قرار می‌دهد و زبانش را به آن جاری می‌سازد و عیوب دنیا را به او نشان می‌دهد دردهای دنیا و دواهای آن را می‌شناسد و از دنیا سالم به دارالسلام (و جوار رحمت الهی) می‌رود».⁽¹⁾

در روایت دیگری که آن را نیز مرحوم کلینی در کتاب کافی از آن حضرت

آورده است می‌خوانیم:

«إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِعَبْدٍ خَیراً زَهَّدَهُ فِی الدُّنْیا وَ فَقَّهَهُ فِی الدِّینِ وَ بَصَّرَهُ عُیوبَهَا؛ هنگامی که خداوند خیر و نیکی برای بنده‌اش اراده کند او را به دنیا بی‌اعتنا می‌سازد و عالم به احکام دینش می‌کند و عیوب دنیا را در نظرش آشکار می‌سازد».⁽¹⁾

سپس امام علیه السلام در دومین نکته می‌فرماید:«غافل مباش که (از تو غفلت ندارند و) مراقب تواند»؛ (وَ لَا تَغْفُلْ فَلَسْتَ بِمَغْفُولٍ عَنْکَ!).

اشاره به این‌که مأموران پروردگار و فرشتگانِ ثبت اعمال،پیوسته مراقب تو می‌باشند؛هر عمل کوچک یا بزرگی از تو سر زند آن را ثبت می‌کنند و از آن بالاتر عالم،محضر خداست و ذات پاک او به تو از تو نزدیک‌تر است.بنابراین هرگز مورد غفلت نخواهی بود و چون چنین است تو نیز از حال خود غافل مباش.

ارتباط این جمله با جمله اول از این‌جا روشن می‌شود که انسان‌های فریفته دنیا غالباً از خود و آینده خویش غافل می‌شوند و همین امر سبب بدبختی و تیره‌روزی آن‌ها می‌شود و انسان غافل همواره در دام بلاها گرفتار می‌گردد.

در حدیثی نیز از رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«عَجَبٌ لِغَافِلٍ وَ لَیسَ بِمَغْفُولٍ عَنْهُ وَ عَجَبٌ لِطَالِبِ الدُّنْیا وَ الْمَوْتُ یطْلُبُهُ وَ عَجَبٌ لِضَاحِکٍ مِلْءَ فِیهِ وَ هُوَ لَا یدْرِی أَ رَضِی اللَّهُ أَمْ سَخِطَ لَهُ؛ در تعجبم از کسی که غافل است و از او غافل نیستند و نیز در تعجبم از کسی که در طلب دنیاست و مرگ در طلب اوست و در شگفتم از کسی که با تمام دهانش می‌خندد (و قهقهه می‌زند) در حالی که نمی‌داند خدا از او راضی است یا خشمگین».⁽²⁾

سلمان فارسی نیز در این زمینه می‌گوید:

«عَجِبْتُ بِسِتٍّ ثَلَاثَهٌ أَضْحَکَتْنِی وَ ثَلَاثَهٌ أَبْکَتْنِی فَأَمَّا الَّتِی أَبْکَتْنِی فَفِرَاقُ الْأَحِبَّهِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ هَوْلُ الْمُطَّلَعِ وَ الْوُقُوفُ

بَینَ یدَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَمَّا الَّتِی أَضْحَکَتْنِی فَطَالِبُ الدُّنْیا وَ الْمَوْتُ یطْلُبُهُ وَ غَافِلٌ وَ لَیسَ بِمَغْفُولٍ عَنْهُ وَ ضَاحِکٌ مِلْءَ فِیهِ وَ لَایدْرِی أَ رَضِی لَهُ أَمْ سَخِطَ؛از شش چیز در شگفتم؛سه چیز مرا می‌خنداند و سه چیز مرا به گریه وامی‌دارد.اما آنچه مرا به گریه وامی‌دارد جدایی دوستان عزیز است (دوستی همچون) محمّد صلی الله علیه و آله و وحشت قیامت و ایستادن در پیشگاه خداوند عزّوجلّ و اما آنچه مرا به خنده وامی‌دارد طالب دنیاست در حالی که مرگ در طلب اوست و غافل است در حالی که مورد غفلت نیست،و کسی که با تمام دهان خود می‌خندد و قهقهه می‌زند در حالی که نمی‌داند از او خوشنود شده‌اند یا نه».⁽¹⁾

---

گفتار حکیمانه 392-شخصیت انسان زیرزبان او نهفته است

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

تَکَلَّمُوا تُعْرَفُوا،فَإِنَّ الْمَرْءَ مَخْبُوءٌ تَحْتَ لِسَانِهِ.

امام علیه السلام فرمود:

سخن بگویید تا شناخته شوید زیرا انسان در زیر زبان خود پنهان است.⁽¹⁾

مرحوم خطیب در این جا مدرک خاصی ذکر نکرده و ارجاع به کلام حکمت آمیز ۱۴۸ داده ولی مرحوم آمدی در غرر آن را به همین صورت آورده است در حالی که کراجکی (متوفای ۴۴۹) در معدن الجواهر با تفاوتی روشن و با اضافه ای آورده که نشان می دهد از منبع دیگری گرفته است.

شرح و تفسیر

شخصیت انسان زیرزبان او نهفته است

امام در این گفتار حکیمانه به نکته مهمی اشاره کرده سپس دلیل زیبایی برای آن ذکر می‌کند،نخست می‌فرماید:«سخن بگویید تا شناخته شوید»؛ (تَکَلَّمُوا تُعْرَفُوا).

اشاره به این‌که اگر می‌خواهید مقامات علمی و فضل و کمال و ایمان و ارزش‌های وجودی شما آشکار گردد و مردم از آن بهره گیرند سخن بگویید تا شما را بشناسند و به شخصیت شما پی ببرند و جایگاه خود را در جامعه پیدا کنید و بتوانید فرد مفیدی باشید.

زیرا زبان،ترجمان عقل و کلید گنجینه‌های روح آدمی است و«تا مرد سخن نگفته باشد عیب و هنرش نهفته باشد».

و اگر سکوت کنید ممکن است سالیان دراز در میان مردم باشید و شما را نشناسند و از وجودتان استفاده نکنند و در واقع مانند محتکری شوید که مواد مورد نیاز مردم را در انباری پنهان کرده و درِ آن را قفل نموده است.

آنگاه امام علیه السلام با تعبیر جالبی برای آن استدلال می‌کند،می‌فرماید:«زیرا انسان در زیر زبان خود پنهان است»؛ (فَإِنَّ الْمَرْءَ مَخْبُوءٌ تَحْتَ لِسَانِهِ).

گویی شخصیت انسان مخفی‌گاهی دارد و آن،زیر زبان اوست،هنگامی که سخن بگوید،زبان از روی آن برمی‌خیزد و مخفی‌گاه آشکار می‌شود.

ضمناً از این جمله دو نکته دیگر نیز استفاده می‌شود:

نخست این‌که گرچه سکوت نشانه کمال انسان است و در روایات تأکید زیادی بر آن شده ولی در مواردی سخن‌گفتن لازم و واجب است،همان‌گونه که پیش از این در روایت بسیار پرمعنایی از امام سجاد علیه السلام آمد که از آن حضرت سؤال کردند:آیا کلام افضل است یا سکوت؟ امام علیه السلام فرمود:هر دو آفاتی دارند اگر از آفات سالم بمانند کلام از سکوت افضل است.عرض کردند:چگونه افضل است ای فرزند رسول خدا؟ فرمود:خداوند متعال انبیا و اوصیا را به سکوت مبعوث نکرد بلکه آن‌ها را مبعوث به کلام کرد،هرگز بهشت را با سکوت به کسی نمی‌دهند و ولایت اللّه با سکوت حاصل نمی‌شود،پرهیز از آتش دوزخ با سکوت میسر نمی‌گردد،همه این‌ها به‌وسیله کلام به‌دست می‌آید.

آری من هرگز ماه را با خورشید برابر نمی‌بینم،حتی اگر بخواهی فضیلت سکوت را بیان کنی باید با کلام،این فضیلت را شرح دهی در حالی که هرگز نمی‌توانی فضیلت کلام را با سکوت بیان کنی.

دیگر این‌که افرادی که فضیلتی ندارند و نقایصی در خود می‌بینند چه بهتر که در مجالس سکوت کنند و شخصیت ناقص خود را که در زیر زبانشان نهفته است آشکار نسازند.

مرحوم صدوق در کتاب خصال سخنی از شعبی (محدث و تابعی معروف، متوفای 103) نقل می‌کند که می‌گوید:امیرمؤمنان علیه السلام نُه جمله را به‌صورت ارتجالی (بدون مقدمه) بیان فرمود که چشم بلاغت را درآورد و گوهرهای حکمت و دانش را یتیم نمود و همه مردم را حتی از رسیدن به یکی از آن‌ها بازداشت.سه جمله در باب مناجات است و سه جمله در باب حکمت و سه جمله در باب ادب.

اما سه جمله‌ای که در باب مناجات است:

«إلهی کَفی لی عِزّاً أن أکونَ لَکَ عَبداً و کَفی بِی فَخراً أن تکونَ لی رَبّاً أنتَ کما أُحِبّ فاجعَلْنی کَما تُحِبّ؛ الهی این عزت برای من بس که بنده تو باشم و این افتخار برای من بس که تو پروردگار من باشی تو همان‌گونه هستی که من دوست می‌دارم پس مرا آن‌گونه قرار ده که تو دوست داری».

و اما درباره حکمت و دانش چنین فرمود:

«قِیمهُ کُلِ‌ّ امْرِءٍ ما یُحسِنُه وما هلَک امرِءٌ عَرَف قَدْرَهُ و المَرءُ مَخبوءٌ تَحت لِسانِهِ؛ ارزش هر انسانی به‌اندازه کاری است که به‌خوبی از عهده آن برمی‌آید،و آن‌کس که قدر خود را بشناسد (و از آن تجاوز نکند) هرگز هلاک نمی‌شود و انسان در زیر زبانش پنهان است».

و اما سه جمله‌ای که درباره آداب است؛فرمود:

«امْنُنْ علی مَنْ شِئْتَ تَکُن أمِیرَهُ و احْتَج إلی مَن شِئْتَ تَکُنْ أسِیرَه و اسْتَغْنِ عمَّن شِئْتَ تَکُن نَظِیره؛ به هرکس می‌خواهی،نعمتی ببخش تا امیرش باشی و به هرکس می‌خواهی محتاج شو تا اسیرش شوی و از هرکس می‌خواهی بی‌نیاز باش تا نظیرش باشی».⁽¹⁾

---

گفتار حکیمانه 393-تلاش معقول

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

خُذْ مِنَ الدُّنْیَا مَا أَتَاکَ،وَ تَوَلَّ عَمَّا تَوَلَّی عَنْکَ؛فَإِنْ أَنْتَ لَمْ تَفْعَلْ فَأَجْمِلْ فِی الطَّلَبِ.

امام علیه السلام فرمود:

از دنیا همان قدر را بگیر که به‌سراغ تو می‌آید و از آنچه از تو روی گردانده روی بگردان (و به‌دنبال آن مشتاب) و اگر چنین نمی‌کنی لااقل در طلب دنیا به‌صورت معقول تلاش کن (و تندروی مکن).⁽¹⁾

مرحوم خطیب در مصادر تنها منبع دیگری که برای این گفتار حکیمانه ذکر می کند غررالحکم آمدی است که آن را با تفاوت مختصری نقل کرده است.( مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۸۳).

اضافه میکنیم که مرحوم ابن شعبة حرانی قبل از سید رضی آن را در کتاب تحف العقول ضمن وصایای امیر مؤمنان علی عالی به فرزندش امام مجتبی علی با تفاوت مختصری نقل کرده است. (تحف العقول، ص ۷۸)

شرح و تفسیر

تلاش معقول

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه به دو نکته اشاره می‌کند که یکی زاهدانه است و دیگری عاقلانه.

در نکته اول می‌فرماید:«از دنیا همان‌قدر را بگیر که به‌سراغ تو می‌آید و از آنچه از تو روی گردانده روی بگردان (و به‌دنبال آن مشتاب)»؛ (خُذْ مِنَ الدُّنْیَا مَا أَتَاکَ،وَ تَوَلَّ عَمَّا تَوَلَّی عَنْکَ).

اشاره به این‌که هر انسانی در شرایط معمولی و کسب و کار عادی،درآمدی دارد که این درآمد خواه‌ناخواه به‌سراغ او می‌آید.مثلاً هنگامی که زراعت می‌کند معمولاً این زراعت درآمدی دارد و همچنین دامداری و تجارت و صنعت.

ولی بسیار می‌شود که اضافه بر آن به‌سراغ انسان نمی‌آید.امام علیه السلام می‌فرماید:

چه بهتر که تو هم به‌سراغ آن نروی و این حقیقت زهد و بی‌اعتنایی به دنیاست.

هرگز منظور امام علیه السلام این نیست که انسان در خانه خود بنشیند تا رزق و روزی‌اش به‌سراغ او بیاید این همان چیزی است که با صراحت در روایات از آن نهی شده است.بلکه منظور آن است که اصرار بر افزودن مال و ثروت در جایی که اسبابش فراهم نیست نداشته باشد چراکه هم مشقت زیادی را بر انسان تحمیل می‌کند و هم ممکن است آلوده انواع گناهان و انحراف از مسیر شرع شود و ای بسا اگر به آن نرسد زبان به ناشکری و کفران بگشاید.

در جمله دوم می‌فرماید:«اگر چنین نمی‌کنی لااقل در طلب دنیا به‌صورت معقول تلاش کن (و تندروی مکن)»؛ (فَإِنْ أَنْتَ لَمْ تَفْعَلْ فَأَجْمِلْ فِی الطَّلَبِ).

اشاره به این‌که اگر اصرار داری بر مال و جاه خود بیفزایی،تندروی مکن؛ عاقلانه تلاش کن و آلوده گناهان مشو و به تعبیر دیگر مانند افراد حریص و دنیاپرست که به هر دری می‌زنند مباش.

به یقین یک زندگی ساده و آبرومندانه و خالی از هرگونه آلودگی به گناه، بسیار افتخارآمیزتر است از زندگی پرزرق و برقی که از طریق تلاش خسته‌کننده و آلوده به انواع گناهان به‌دست آمده است.

در حدیثی که مرحوم کلینی در کافی آورده است می‌خوانیم که امام صادق علیه السلام فرمود:

«خَرَجَ النَّبِی صلی الله علیه و آله وَ هُوَ مَحْزُونٌ فَأَتَاهُ مَلَکٌ وَ مَعَهُ مَفَاتِیحُ خَزَائِنِ الْأَرْضِ فَقَالَ یا مُحَمَّدُ هَذِهِ مَفَاتِیحُ خَزَائِنِ الْأَرْضِ یقُولُ لَکَ رَبُّکَ افْتَحْ وَ خُذْ مِنْهَا مَا شِئْتَ مِنْ غَیرِ أَنْ تُنْقَصَ شَیئاً عِنْدِی فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الدُّنْیا دَارُ مَنْ لَا دَارَ لَهُ وَ لَهَا یجْمَعُ مَنْ لَا عَقْلَ لَهُ فَقَالَ الْمَلِکُ وَ الَّذِی بَعَثَکَ بِالْحَقِّ نَبِیاً لَقَدْ سَمِعْتُ هَذَا الْکَلَامَ مِنْ مَلَکٍ یقُولُهُ فِی السَّمَاءِ الرَّابِعَهِ حِینَ أُعْطِیتُ الْمَفَاتِیحَ؛ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در حالی که غمگین بود از منزل خارج شد فرشته‌ای خدمت آن حضرت آمد در حالی که کلید گنج‌های زمین را در دست داشت عرض کرد:ای محمّد! این کلید گنج‌های زمین است پروردگارت می‌فرماید:آن‌ها را بگشا و هرچه می‌خواهی بردار بی‌آن‌که چیزی از مقام تو نزد من کم شود.پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:دنیا خانه کسی است که خانه دیگری ندارد و آن را کسی گردآوری می‌کند که عقلی ندارد.آن فرشته عرض کرد:قسم به خدایی که تو را مبعوث به حق کرده است عین این سخن را از فرشته‌ای در آسمان چهارم شنیدم در آن هنگام که کلید این گنج‌ها به دست من داده شد».⁽¹⁾

مشکلات عظیمی که در دنیای دیروز و امروز و فردا وجود داشته،دارد

و خواهد داشت ناشی از حرص حریصان و دنیاپرستان است که به سهم و حق خود از دنیا قانع نیستند و اصرار دارند از دیگران بگیرند و به خود بیفزایند.

سرچشمه جنگ‌ها و نزاع‌ها و بسیاری از پرونده‌های سنگین دادگاه‌ها همین حرص دنیا و بیش از حق خود طلبیدن است و اگر به دستوری که امام علیه السلام فرموده عمل شود آتش جنگ‌ها خاموش می‌گردد و پرونده‌های دادگاه‌ها بسته خواهد شد.

این سخن را با شعری از شاعر عرب پایان می‌دهیم هرچند سخن در این‌جا بسیار است.

یا حَرِیصاً قَطَع الأیّامَ فِی بُؤسِ عَیْشٍ وَ عَناءٍ و تَعَب

لَیْسَ یَعدُوکَ مِنَ الرِّزقِ الّذِی قَسَم اللّهُ فأجْمِل فی الطَّلَب

ای کسی که تمام روزها را در ناراحتی و رنج و تعب (برای افزودن مال و ثروت) می‌گذرانی!

(بدان) آن رزقی که خدا برای تو مقرر کرده است از تو دریغ نخواهد شد بنابراین در طلب دنیا معقولانه رفتار کن.

---

گفتار حکیمانه 394-کلمات نافذتر از تیرها!

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

رُبَّ قَوْلٍ أَنْفَذُ مِنْ صَوْلٍ.

امام علیه السلام فرمود:

چه بسیار سخن‌هایی که از حمله کردن (و اعمال قدرت) نافذتر است.⁽¹⁾

به گفته مرحوم خطیب، آمدی آن را در غرر با تفاوتی که بیانگر استفاده از منبع دیگر است آورده (به جای انقذ»، «اشد» ذکر کرده و میدانی در مجمع الامثال آن را به عنوان یک ضرب المثل مشهور ذکر کرده است بی آنکه نامی از قائل آن ببرد ( مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۸۳)

شرح و تفسیر

کلمات نافذتر از تیرها!

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه اشاره به نکته مهمی درباره تأثیر سخن کرده، می‌فرماید:«چه بسیار سخنانی که از حمله (و اعمال قدرت) نافذتر است»؛ (رُبَّ قَوْلٍ أَنْفَذُ مِنْ صَوْلٍ).

این کلام حکمت‌آمیز ممکن است هم ناظر به تأثیرات مثبت سخن باشد هم تأثیرات منفی آن.زیرا گاهی سخن به‌قدری نافذ و مؤثر است که ممکن است دشمن یا دشمنانی را مغلوب سازد و مردم را بر ضد آن‌ها بشوراند و آن‌ها را به فرار وادارد.نیز گاه ممکن است تأثیر سخن در آزردن اشخاص و ناراحت کردن آن‌ها از حمله کردن با سلاح بیشتر باشد همان‌گونه که شاعر عرب می‌گوید:

جِراحاتُ السِّنانِ لها التِیامٌ وَ لا یَلتامُ ما جَرَح اللِّسانُ

جراحات نیزه‌ها ممکن است بهبود یابد ولی ای بسا که جراحات زبان هرگز بهبودی نیابد.

به همین دلیل است که بعضی نام«لسان»را«سنان»گذاشته‌اند.

زبان آدمی به‌راستی از عجایب مخلوقات پروردگار است.قطعه گوشتی بیشتر نیست اما کارهای حیرت‌آوری انجام می‌دهد.به‌هنگام غذا خوردن،مرتب لقمه را از یک طرف دهان به طرف دیگر به زیر دندان‌ها می‌فرستد و به‌قدری ماهرانه کار می‌کند که خودش زیر دندان‌ها نمی‌رود ولی گاه اتفاق می‌افتد که خطایی از او

سر می‌زند و انسان چنان زبان خود را گاز می‌گیرد که فریادش بلند می‌شود آنگاه به یاد این نعمت الهی می‌افتد که اگر مهارت زبان نبود این‌گونه حوادث پیوسته اتفاق می‌افتاد و زندگی را بر انسان تلخ می‌کرد.

از سوی دیگر هنگامی که غذا آماده بلعیدن شد کمک بسیار مؤثری به بلع آن می‌کند و اگر نبود بلعیدن غذا امکان نداشت.

تشخیص طعم غذاهای مختلف و جدا کردن خوب از بد و زهر از دارو نیز به‌وسیله آن انجام می‌شود.

پزشکان نیز از مشاهده رنگ و شکل زبان به بسیاری از بیماری‌ها پی می‌برند.

کار مهم دیگر آن به هنگام سخن گفتن آشکار می‌شود.

صدایی که از تارهای صوتی از گلوی انسان بیرون می‌آید یک صدای ممتد، یکنواخت و بی‌معناست.این زبان است که آن را به‌وسیله حرکات مختلف تبدیل به مخارج حروف می‌کند و از آن،کلمه و جمله می‌سازد و مکنون دل آدمی را بیان می‌کند.

صدایی که از تارهای صوتی برمی‌خیزد در واقع مانند مُرکبی است که بر نوک قلم‌های دانشمندان قرار دارد.این مرکب هیچ شکل و قیافه‌ای ندارد و این قلم است که با گردش خود به آن شکل حروف می‌دهد و جمله‌ها را می‌سازد و مسائل مهم علمی را منعکس می‌کند.

اما همین زبان اگر از مسیر حق منحرف شد می‌تواند مبدل به یکی از بلاهای خطرناک شود و آدمی را تا سرحد کفر و مرگ بکشاند همان‌گونه که از قدیم ضمن ضرب‌المثلی گفته‌اند:«زبان سرخ،سر سبز می‌دهد بر باد».

در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«فِتْنَهُ اللِّسَانِ أَشَدُّ مِنْ ضَرْبِ السَّیفِ؛ گزش زبان از ضربت شمشیر سخت‌تر است».⁽¹⁾

در کتاب تمام نهج البلاغه ضمن وصیت مشروحی از امیر مؤمنان علی علیه السلام که خطاب به اصحابش می‌کند و آداب دین و دنیا را به آن‌ها می‌آموزد چنین آمده است:

«إِحْسَبُوا کَلَامَکُمْ مِنْ أَعْمَالِکُمْ یقِلُّ کَلَامُکُمْ إِلَّا فِی الْخَیرِ کُفُّوا أَلْسِنَتَکُمْ، وَ سَلِّمُوا تَسْلیماً تَغْتَنِمُوا فَرُبَّ قَوْلٍ أنْفَذُ مِنْ صَوْلٍ،وَ رُبَّ فِتْنَهٍ أَثَارَهَا قَوْلٌ؛ گفتار خود را از اعمال خویش حساب کنید تا سخن شما جز در راه خیر و نیکی کم شود زبان‌های خود را نگاه دارید و تسلیم فرمان خدا باشید تا غنیمت ببرید.

چه بسیار سخنانی که از حمله نافذتر است و چه بسیار فتنه‌ها که از گفتارها برخاسته است».⁽¹⁾

در کتاب میزان الحکمه در واژه«اللسان»تحت عنوان«خطر اللسان»روایات تکان‌دهنده‌ای ذکر شده است.ازجمله در حدیثی از امام امیرمؤمنان علیه السلام آمده است:

«رب لسان أتی علی إنسان؛ چه بسیار زبانی که انسانی را به کشتن داده است».⁽²⁾

در حدیث دیگری از آن حضرت آمده است:

«کَم مِن دَمٍ سَفَکَهُ فَمٌ؛ چه خون‌هایی که با دهان ریخته شده است».⁽³⁾

به عکس،چه بسیار آتش‌های جنگ‌هایی که با چند جمله خاموش شده و نزاع‌های فامیلی و قبیله‌ای با سخنان شیرین و حساب‌شده‌ای پایان یافته است.

شاعر فارسی زبان می‌گوید:

با صارم زبان بگشاید هزار حصن با تیر خامه درشکند پشت صد سوار

---

گفتار حکیمانه 395-زندگی ساده قانع‌کننده است

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

کُلُّ مُقْتَصَرٍ عَلَیْهِ کَافٍ.

امام علیه السلام فرمود:

به هرمقدار (از دنیا) قناعت کنی همان برای تو کافی است.⁽¹⁾

تنها منبع دیگری که مرحوم خطیب در مصادر برای این کلام حکمت آمیز آورده مجمع الأمثال میدانی است و میدانیم میدانی بعد از مرحوم سید رضی می زیسته است (متوفای ۵۱۸) (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۸۳)

اضافه میکنیم: ابن طلحه شافعی در مطالب السؤول (ص ۲۰۳) و کفعمی در محاسبة النفس (ص ۷۴) آن را ضمن کلماتی طولانی از حضرت آورده اند از جمله اینکه در عبارت خود چنین نقل می کنند: «کل مقتصر علیه کاف و کل ما زاد علی الاقتصاد اسراف»

شرح و تفسیر

زندگی ساده قانع‌کننده است

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه به نکته‌ای که در طرز زندگی انسان بسیار مؤثر است اشاره کرده،می‌فرماید:«به هر مقدار (از دنیا) قناعت کنی همان برای تو کافی است»؛ (کُلُّ مُقْتَصَرٍ عَلَیْهِ کَافٍ).

اشاره به این‌که نیاز آدمی با نحوه تفکر و روحیات او متفاوت می‌شود.انسان قانع می‌تواند با زندگی ساده‌ای بسازد در حالی که افراد غیر قانع فکر می‌کنند نیاز آن‌ها با این‌گونه زندگی‌ها تأمین نمی‌شود و باید امکانات فراوان در اختیار داشته باشند؛منزل وسیع همچون یک قصر،وسایل منزل گسترده و در حد آن،خادمان فراوان،مرکب‌های سواری،سفره‌های رنگین و امثال آن.

گاهی تصور می‌کنند این‌ها همه نیازهای اصلی زندگی آنهاست و گاه نام آن را زندگی در حد شأن می‌گذارند که همه این‌ها فریب نفس اماره است.اگر روح قناعت بر آن‌ها حاکم باشد می‌دانند این‌ها فوق نیاز بلکه اسراف است.همانطور که در عبارت کفعمی خواندیم که طبق آن امام علیه السلام می‌فرماید:آنچه مافوق میانه‌روی است اسراف می‌باشد؛(کل ما زاد علی الاقتصاد اسراف).⁽¹⁾

امام علیه السلام در گفتار حکیمانه دیگری که مرحوم علامه مجلسی آن را در بحارالانوار نقل کرده می‌فرماید:

«مَنْ لَمْ یقْنِعْهُ الْیسِیرُ لَمْ ینْفَعْهُ الْکَثِیرُ؛ کسی که

مقدار کم،او را قانع نسازد مقدار زیاد (از دنیا) نیز او را قانع نخواهد ساخت».⁽¹⁾

در حدیث دیگری از آن حضرت آمده است:

«ابْنَ آدَمَ إِنْ کُنْتَ تُرِیدُ مِنَ الدُّنْیا مَا یکْفِیکَ فَإِنَّ أَیسَرَ مَا فِیهَا یکْفِیکَ وَ إِنْ کُنْتَ إِنَّمَا تُرِیدُ مَا لَا یکْفِیکَ فَإِنَّ کُلَّ مَا فِیهَا لَا یکْفِیکَ؛ ای فرزند آدم! اگر از دنیا به‌مقداری که لازم است و کفایت می‌کند بخواهی،ساده‌ترین زندگی برای تو کافی است اما اگر چیزی فراتر از آن بخواهی تمام دنیا را هم به تو بدهند تو را کفایت نمی‌کند».⁽²⁾

این مطلب در میان مردم معروف است و تجربه نیز آن را نشان داده و در اخبار اسلامی هم منعکس می‌باشد که انسان اگر در مسیر حرص قرار بگیرد هیچ‌چیز او را سیر نمی‌کند و صاحب«نفس لا یشبع»یعنی روح سیری‌ناپذیر می‌گردد.

در حدیث معروف قدسی که امام صادق علیه السلام آن را نقل فرموده می‌خوانیم:

«إِنَّ فِیمَا نَزَلَ بِهِ الْوَحْی مِنَ السَّمَاءِ لَوْ أَنَّ لاِبْنِ آدَمَ وَادِیینِ یسِیلَانِ ذَهَباً وَ فِضَّهً لَابْتَغَی إِلَیهِمَا ثَالِثاً یا ابْنَ آدَمَ إِنَّمَا بَطْنُکَ بَحْرٌ مِنَ الْبُحُورِ وَ وَادٍ مِنَ الْأَوْدِیهِ لَا یمْلَأُهُ شَیءٌ إِلَّا التُّرَابُ؛ ازجمله وحی‌های آسمانی این بود که اگر انسان دو رودخانه از طلا و نقره داشته باشد باز هم رود سومی را می‌خواهد.ای فرزند آدم! شکمت دریایی از دریاها و دره‌ای از دره‌هاست که چیزی جز خاک آن را پر نمی‌کند».⁽³⁾

به گفته سعدی:

گفت چشم تنگ دنیا دوست را یا قناعت پر کند یا خاک گور

این سخن را با روایت دیگری از امام صادق علیه السلام پایان می‌دهیم:

«شَکَا رَجُلٌ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ یطْلُبُ فَیصِیبُ وَ لَا یقْنَعُ وَ تُنَازِعُهُ نَفْسُهُ إِلَی مَا هُوَ أَکْثَرُ مِنْهُ وَ قَالَ عَلِّمْنِی شَیئاً أَنْتَفِعْ بِهِ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنْ کَانَ مَا یکْفِیکَ یغْنِیکَ فَأَدْنَی مَا

فِیهَا یغْنِیکَ وَ إِنْ کَانَ مَا یکْفِیکَ لَا یغْنِیکَ فَکُلُّ مَا فِیهَا لَا یغْنِیکَ؛ مردی به امام صادق علیه السلام شکایت کرد و عرضه داشت که به‌دنبال چیزهایی (از دنیا) می‌رود و به آن می‌رسد ولی باز هم قانع نیست و نفس او پیوسته بیش از آن را می‌طلبد و گفت:چیزی به من بیاموز که از آن بهره‌مند شوم.امام علیه السلام در پاسخ،مطلبی فرمود که تعبیر دیگری از کلام حکیمانه مورد بحث است،فرمود:اگر آن اندازه که تو را کفایت می‌کند تو را بی‌نیاز سازد،کمترین چیز دنیا سبب بی‌نیازی توست و اگر بی‌نیازت نسازد همه دنیا را هم به تو بدهند باز هم (عطش تو فرو نمی‌نشیند و) بی‌نیاز نخواهی شد.⁽¹⁾

---

گفتار حکیمانه 396-مرگ آری ولی تن دادن به ذلّت هرگز!

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

الْمَنِیَّهُ وَ لَا الدَّنِیَّهُ! وَ التَّقَلُّلُ وَ لَا التَّوَسُّلُ مَنْ لَمْ یُعْطَ قَاعِداً لَمْ یُعْطَ قَائِماً،الدَّهْرُ یَوْمَانِ:یَوْمٌ لَکَ،وَ یَوْمٌ عَلَیْکَ؛فَإِذَا کَانَ لَکَ فَلاَ تَبْطَرْ،وَ إِذَا کَانَ عَلَیْکَ فَاصْبِرْ!

امام علیه السلام فرمود:

مرگ آری اما تن دادن به پستی هرگز و قناعت به‌مقدار کم آری ولی دست نیاز به‌سوی دیگران دراز کردن،نه.آن‌کس که با تلاش معتدل و صحیح چیزی را به دست نیاورد با تلاش نادرست و بی‌رویه چیزی به‌دست نخواهد آورد.دنیا دو روز است:روزی به سود توست و روزی به زیان تو.در آن روز که به سود توست مست و مغرور مباش و آن روز که به زیان توست صابر و شکیبا باش.⁽¹⁾

در مصادر آمده است که مرحوم حرانی این گفتار حکیمانه را در کتاب تحف العقول (قبل از مرحوم سید رضی) با تفاوت مختصر و جابه جایی بعضی از جمله ها نقل کرده است و این گفتار حکیمانه در کتاب کافی نیز در خطبه معروف وسیله با تفاوت هایی آمده است. و از کسانی که بعد از سید رضی آن را نقل کرده میدانی در مجمع الأمثال می باشد که بخشی از آن را ذکر کرده است. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۸۴)

شرح و تفسیر

مرگ آری ولی تن دادن به ذلّت هرگز!

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه به چهار نکته مهم اشاره می‌کند.نخست می‌فرماید:«مرگ آری اما تن دادن به پستی هرگز»؛ (الْمَنِیَّهُ وَ لَا الدَّنِیَّهُ!).

«منیه» به معنای مرگ و «دنیه» به معنای پستی است.

یعنی انسان با شخصیت اگر بر سر دو راهی قرار بگیرد که یک راه به‌سوی مرگ و شهادت می‌رود و راه دیگر به‌سوی ذلت و پستی،هرگز دومی را بر اولی ترجیح نمی‌دهد؛با قامتی رسا به‌سوی خدا می‌رود و با قامتی شکسته و پست، زیردست افراد دون همت و پست قرار نمی‌گیرد.

نمونه این معنا در زندگی بسیاری از اولیاء اللّه و به‌خصوص معصومین علیهم السلام و به ویژه سرور شهیدان کربلا دیده می‌شود که وقتی آن حضرت را بین تسلیم شدن و زنده ماندن و سر بر فرمان یزید نهادن و یا تن به شمشیر و نیزه‌ها سپردن مخیر ساختند،فرمود:

«أَلَا وَ إِنَّ الدَّعِی ابْنَ الدَّعِی قَدْ تَرَکَنِی بَینَ السِّلَّهِ وَ الذِّلَّهِ وَ هَیهَاتَ لَهُ ذَلِکَ هَیهَاتَ مِنِّی الذِّلَّهُ أَبَی اللَّهُ ذَلِکَ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ جُدُودٌ طَهُرَتْ وَ حُجُورٌ طَابَتْ أَنْ نُؤْثِرَ طَاعَهَ اللِّئَامِ عَلَی مَصَارِعِ الْکِرَام؛ آگاه باشید این مرد ناپاک ناپاک‌زاده مرا در میان شمشیر و ذلت رها ساخته هیهات که بتواند چنین کاری را انجام دهد و هیهات که من تن به ذلت بدهم.خداوند از این کار ابا دارد و همچنین پیامبرش و مؤمنان و نیاکان پاک و دامن‌های پاکیزه (این‌ها به ما

اجازه نمی‌دهد) که اطاعت لئیمان را بر میدان شهادت کریمان مقدم داریم».⁽¹⁾

ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه خود در ذیل خطبه 51 جمله زیبایی دارد که گرچه در شرح آن خطبه آوردیم اما تکرار آن در این‌جا مناسب به نظر می‌رسد.درباره امام حسین علیه السلام می‌گوید:

«سَیِّد أهلِ الإباء الّذی عَلَّم النّاسَ الحَمِیَّهَ و المَوت تحتَ ظِلال السُّیوفِ اختیاراً له علی الدَّنِیَّهِ أبو عبدِ اللّهِ الحُسَین بن علیّ بن أبی طالب علیهما السّلام عُرِض علیه الأمانُ و أصحابِه فَأنِفَ مِن الذُّلّ؛ بزرگ و پیشوای ستم‌ناپذیران جهان که درس غیرت و برگزیدن مرگ در سایه شمشیرها را در برابر ذلّت و خواری،به مردم جهان داد،حسین بن علی بود، دشمن به او و یارانش امان داد ولی آن‌ها تن به ذلّت ندادند».⁽²⁾

سپس امام علیه السلام در جمله دوم می‌فرماید:«قناعت به‌مقدار کم آری ولی دست نیاز به‌سوی دیگران دراز کردن نه»؛ (وَ التَّقَلُّلُ وَ لَا التَّوَسُّلُ).

«تقلل»به معنای اکتفا به مقدار قلیل است.و«توسل»به معنای دست به دامن دیگران زدن می‌باشد.

روشن است که اگر انسان در زندگی قانع باشد هرگز نیاز ندارد که سر در پیش هرکس خم کند،تملق بگوید،تعریف و تمجید بی‌جا کند و عزت و کرامت خود را پایمال سازد.

ولی اگر قناعت به کنار رفت و انسان زندگی پرزرق و برق را برای خود انتخاب نمود،اداره کردن چنین زندگی‌ای غالباً با عزت و سربلندی میسر نیست؛ یا باید آلوده به انواع گناهان شود و از طرق مشروع و نامشروع کسب درآمد کند و یا سر در پیش این و آن خم کند و به تعبیر امام علیه السلام متوسل به این و آن شود و این شیوه آزادگان و رادمردان نیست.

و به گفته شاعر عرب:

أُقسِمُ بِاللّهِ لَمَصُّ النَّوی وَ شُربُ ماءِ القُلُبِ المالِحَه

أحسَنُ بالإنسانِ مِن ذُلِّه وَ مِن سُؤالِ الأوْجُهِ الکالِحَه

فَاستَغْنِ باللّهِ تَکُن ذا غِنیً مُغتَبِطاً بالصّفَقَهِ الرّابِحَه

فَالزُّهدُ عِزٌّ و التُّقی سُؤْدَدٌ وَ ذِلَّهُ النّفسِ لَها فاضِحَه

سوگند به خداوند که مکیدن هسته‌ها (ی خرما برای سد جوع) و نوشیدن آب چاه‌های شور.

برای انسان بهتر است از تن دادن به ذلت و درخواست از افراد ترش‌روی.

بنابراین غنای الهی پیشه کن تا غنی و سربلند باشی و مردم با این تجارت پرسود به تو غبطه خورند.

زهد و قناعت عزت است و تقوا بزرگی و ذلت نفس،رسوایی است.⁽¹⁾

و شاعر فارسی زبان نیز می‌گوید:

آخر ز بهر دو نان تا کی دوی چو دونان

و آخر ز بهر سه نان تا کی خوری سنانش

و شاعر شیرین زبان دیگری می‌گوید:

چو حافظ در قناعت کوش و از دنیای دون بگذر

که یک جو منت دو نان دو صد من زر نمی‌ارزد

اهمیت قناعت تا آن اندازه است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

«خِیارُ امّتی القانِعُ و شِرارُ امّتی الطامِع؛ نیکان امت من قناعت‌کاران‌اند و بَدان آن طمع‌کاران».⁽²⁾و در حدیث دیگری که مرحوم کلینی در کافی از امام صادق علیه السلام نقل کرده است می‌خوانیم:

«مَا أَقْبَحَ بِالْمُؤْمِنِ أَنْ تَکُونَ لَهُ رَغْبَهٌ تُذِلُّهُ؛ چقدر برای مؤمن زشت

است که علاقه به چیزی پیدا کند که باعث ذلت او گردد»⁽¹⁾

در سومین نکته حکمت‌آمیز می‌فرماید:«آن‌کس که با تلاش معتدل و صحیح چیزی را به‌دست نیاورد با تلاش ناصحیح چیزی به‌دست نخواهد آورد»؛ (مَنْ لَمْ یُعْطَ قَاعِداً لَمْ یُعْطَ قَائِماً).

منظور امام علیه السلام این است که انسان باید برای به‌دست آوردن روزی،از راه‌های صحیح و معقول وارد شود؛حرص و طمع را کنار بگذارد و گمان نکند همیشه تلاش بیشتر سبب درآمد بیشتر است زیرا اگر چیزی برای انسان مقدر نشده باشد هرقدر هم تلاش و کوشش کند به آن نخواهد رسید.

بعضی از شارحان،این جمله را چنین معنا کرده‌اند:اگر چیزی را به انسان با مدارا ندهند،با زور نخواهند داد.

ولی ظاهر همان است که در تفسیر بالا گفتیم.

و شبیه آن،تفسیر دیگری است که در کلام ابن ابی الحدید آمده است و می‌گوید:

اگر چیزی را بدون کوشش به انسان ندهند با کوشش به او نخواهند داد.

البته این سخن اگر ناظر به رزق مقسوم باشد قابل قبول است اما روزی‌هایی که مشروط به تلاش است نمی‌تواند در این تفسیر بگنجد.

آن‌گاه امام علیه السلام در آخرین جمله دورنمایی از زندگانی دنیا را نشان می‌دهد که همه حوادث را در دل خود دارد و دستور جامعی برای برخورد با این حوادث بیان می‌کند،می‌فرماید:«دنیا دو روز است:روزی به سود توست و روزی به زیان تو.در آن روز که به سود توست مست و مغرور مباش و آن روز که به زیان توست صابر و شکیبا باش»؛ (الدَّهْرُ یَوْمَانِ:یَوْمٌ لَکَ،وَ یَوْمٌ عَلَیْکَ؛فَإِذَا کَانَ لَکَ فَلاَ تَبْطَرْ،وَ إِذَا کَانَ عَلَیْکَ فَاصْبِرْ!).

«تبطر» از ماده«بطر»(بر وزن ضرر) به معنای غرور و مستی حاصل از فزونی

نعمت است.واقعیت چنین است که دنیا همیشه به کام انسان نیست همانگونه که همواره به زیان او نمی‌باشد؛مخلوطی است از شیرینی‌ها و تلخی‌ها،کامیابی‌ها و ناکامی‌ها و پیروزی‌ها و شکست‌ها که باید با هر یک از این دو بخش برخورد مناسبی داشت.

آن روز که دنیا به کام انسان است و شاهد پیروزی را در آغوش گرفته و شهد زندگی خوب و مرفه را چشیده باید مراقب باشد که این پیروزی او را به غرور و مستی نکشاند بلکه شکرگزار بخشنده این نعمت‌ها باشد و حق آن‌ها را ادا کند تا خدا نعمتش را بر او افزون سازد.

و آن روز که دنیا چهره عبوس خود را نشان می‌دهد و کام انسان را با حوادث ناگوار تلخ می‌کند و مشکلات و مصائب یکی پس از دیگری فرامی‌رسد در آن روز نباید دست و پای خود را گم کند و زبان به شکایت بگشاید و جزع و فزع نماید بلکه باید صبر پیشه کند تا از یک‌سو اجر صابران را داشته باشد« وَ بَشِّرِ الصَّابِرِینَ »⁽¹⁾و از سوی دیگر با صبر و شکیبایی می‌تواند اعصابی آرام داشته باشد و برای برون‌رفت از مشکلات راه چاره‌ای بیندیشد زیرا انسانی که به‌هنگام بروز مشکلات بی‌تابی می‌کند راه چاره را نیز گم خواهد کرد.

به علاوه بسیار می‌شود که کامیابی و ناکامی،هر دو برای آزمایش انسان‌هاست و اگر حق آن‌ها را درست ادا نکند در آزمایش الهی مردود شده است و به همین دلیل در روایت تحف العقول بعد از این دو جمله آمده است:

«فَبکلَیَهْمِا سَتُخْتَبَر؛ با هر دو به زودی آزمایش می‌شوی».⁽²⁾

امام علیه السلام در نامه 72 همین دوگانگی حوادث روزگار را با تعبیر حکیمانه دیگری بیان فرموده است؛خطاب به ابن عباس می‌فرماید:

«وَ اعْلَمْ بِأَنَّ الدَّهْرَ

یوْمَانِ یوْمٌ لَکَ وَ یوْمٌ عَلَیکَ وَ أَنَّ الدُّنْیا دَارُ دُوَلٍ فَمَا کَانَ مِنْهَا لَکَ أَتَاکَ عَلَی ضَعْفِکَ وَ مَا کَانَ مِنْهَا عَلَیکَ لَمْ تَدْفَعْهُ بِقُوَّتِکَ؛ بدان که دنیا دو روز است:روزی به سود توست و روزی به زیان تو.این دنیا سرایی است متغیر (که هر روز به دست گروهی می‌افتد) آنچه از مواهب دنیا قسمت توست به‌سوی تو می‌آید هر چند ضعیف باشی و آنچه به زیان توست گریبانت را خواهد گرفت (هر چند قوی باشی) و نمی‌توانی با قدرتت آن را از خود دور سازی».

به یقین این‌گونه توجه به حوادث روزگار آرامش فوق‌العاده‌ای به انسان می‌دهد و از تلخی ناکامی‌ها می‌کاهد و از مستی و غرور کامیابی‌ها جلوگیری می‌کند.

---

گفتار حکیمانه 397-بهترین عطرها

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

نِعْمَ الطِّیبُ الْمِسْکُ خَفِیفٌ مَحْمِلُهُ عَطِرٌ رِیحُهُ.

امام علیه السلام فرمود:

مشک،عطر خوبی است حملش سبک و عطرش بسیار خوب است.⁽¹⁾

مرحوم خطیب در این جا منبع دیگری اضافه بر نهج البلاغه نقل نکرده است. تنها می گوید: این سخن را امیرمؤمنان علی علیه السلام از رسول خدا نیز نقل فرموده است و جای تعجب نیست زیرا علی علیه السلام باب مدینه علم پیامبر است. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۸۴)

قابل توجه اینکه بسیاری از شروح نهج البلاغه این گفتار حکیمانه را اصلا ذکر نکرده اند.

شرح و تفسیر

بهترین عطرها

امام علیه السلام در این بیان کوتاه و پرمعنا از یکی از مواد معطر یعنی مِشک تعریف و تمجید می‌کند،می‌فرماید:«مشک،عطر خوبی است حملش سبک و عطرش بسیار خوب است»؛ (نِعْمَ الطِّیبُ الْمِسْکُ خَفِیفٌ مَحْمِلُهُ عَطِرٌ رِیحُهُ).

بوی خوش در اسلام و مخصوصاً احادیث پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و ائمه هدی علیهم السلام بسیار مدح شده است و به مسلمانان دستور داده‌اند که از عطریات استفاده کنند و همیشه خوشبو باشند و مخصوصاً به‌هنگام نماز از بوی خوش استفاده نمایند.

مرحوم کلینی در جلد ششم کافی از امام سجاد علیه السلام نقل می‌کند که آن حضرت ظرفی داشت که در آن مشک بود و در کنار سجده‌گاهش می‌گذاشت و هنگامی که می‌خواست وارد نماز شود از آن بر می‌داشت و خود را خوشبو می‌ساخت؛

(کَانَتْ لِعَلِی بْنِ الْحُسَینِ علیه السلام قَارُورَهُ مِسْکٍ فِی مَسْجِدِهِ فَإِذَا دَخَلَ لِلصَّلَاهِ أَخَذَ مِنْهُ فَتَمَسَّحَ بِهِ) .⁽¹⁾

در حدیث دیگری آمده است که امام صادق علیه السلام فرمود:

«صَلاهُ مُتَطَیبٍ أَفْضَلُ مِنْ سَبْعِینَ صَلَاهً بِغَیرِ طِیبٍ؛ نماز کسی که خود را خوشبو می‌کند برتر از هفتاد نماز بدون آن است».⁽²⁾

حتی برای روزه‌دار که بوییدن گل‌ها مکروه است استفاده از عطریات نه تنها ممنوع نیست بلکه توصیه شده است:در روایتی می‌خوانیم:

«کَانَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِذَا صَامَ تَطَیبَ بِالطِّیبِ وَ یقُولُ الطِّیبُ تُحْفَهُ الصَّائِمِ؛ امام صادق علیه السلام هنگامی که روزه می‌گرفت از عطر استفاده می‌کرد و می‌گفت:عطر تحفه روزه‌دار است».⁽¹⁾

استفاده از عطر نه تنها در حال نماز و روزه بلکه در تمام حالات (جز در حال احرام) توصیه شده است تا آن‌جا که درباره پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ینْفِقُ فِی الطِّیبِ أَکْثَرَ مِمَّا ینْفِقُ فِی الطَّعَامِ؛ آنچه پیامبر صلی الله علیه و آله برای عطر هزینه می‌کرد بیش از آن بود که برای غذا هزینه می‌کرد».⁽²⁾

البته این موضوع هرگز اسراف نبود زیرا هزینه زندگی ساده پیغمبر صلی الله علیه و آله بسیار کم بود و هزینه عطریات به‌خصوص مشک که از راه‌های دور می‌آوردند نسبتاً زیاد بود.

البته درمورد زنان اکیداً نهی شده است که به‌هنگام بیرون آمدن از خانه یا ملاقات با نامحرم خود را خوشبو سازند به گونه‌ای که دیگران آن عطر را استشمام کنند زیرا ممکن است منشأ مفاسدی گردد.

به هر حال امام علیه السلام در گفتار حکیمانه مورد بحث،درباره برتری مشک بر عطریات دیگر می‌فرماید:امتیاز این عطر بر سایر عطرها این است که اولاً حملش آسان است زیرا ظرف بزرگی لازم ندارد به علاوه مانند بسیاری از عطریات به‌صورت مایع نیست که مشکلات خاص خود را داشته باشد بلکه به‌صورت جامد بوده و استفاده کردن از آن نیز بسیار آسان است؛انسان با سر انگشت خود می‌تواند مقداری از آن را بردارد و به خویش بمالد.اضافه بر این، بوی مشک را غالب مردم با اختلاف سلیقه‌ای که درباره عطر دارند می‌پسندند

و لذا امام علیه السلام آن را مدح و ستایش می‌کند.

به همین دلیل از حالات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و ائمه هدی علیهم السلام استفاده می‌شود که بسیاری از آن بزرگواران از مشک استفاده می‌کردند حتی گاهی مقداری از آن را در غذا می‌ریختند.⁽¹⁾

در اهمیت استفاده از بوی خوش در نمازها همین بس که مرحوم کلینی در باب الغالیه در کافی نقل می‌کند که امام علی بن الحسین علیهما السلام شبی از شب‌های سرد زمستانی جبه خز و ردایی از خز و عمامه‌ای از خز پوشیده بود و خود را با بوهای خوش کاملاً معطر ساخته بود یکی از یاران حضرت،ایشان را با آن حالت مشاهده کرد،عرض کرد:فدایت شوم در این وقت شب با این وضع کجا می‌روید؟ فرمود:

«إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أَخْطُبَ الْحُورَ الْعِینَ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی هَذِهِ اللَّیلَهِ؛ من می‌خواهم از خداوند حور العین را خواستگاری کنم».⁽²⁾اشاره به این‌که استفاده از بوی خوش به‌هنگام عبادت و نماز و پوشیدن لباس‌های خوب به‌هنگام رفتن به مسجد از اموری است که در آخرت پاداش‌های مهم الهی دارد.

ممکن است از کلام حکیمانه مورد بحث به نکته مهم گسترده‌تری نیز برسیم و آن این‌که انسان‌های شایسته کسانی هستند که خفیف مئونه و پرفایده‌اند و آن‌ها همچون مشک‌اند که وزن آن کم و عطر آن فراوان است.

گفتنی است که مِشک که در فارسی،هم به کسر میم و هم به ضم میم خوانده می‌شود ماده‌ای است سیاه و بسیار معطر که از یک نوع آهو گرفته می‌شود و در واقع خونی است که در کیسه‌ای در زیر شکم او پیدا می‌شود سپس جدا شده و می‌افتد.در آغاز به‌صورت مایع و تیره‌رنگ و بسیار معطر است و پس از خشک شدن سیاه می‌شود و در واقع از عطرهای تند است.

البته مشک علاوه بر این‌که به عنوان عطر معروفی به‌کار می‌رود خواص طبی فراوانی نیز برای آن ذکر کرده‌اند و از روایاتی که در باب تروک احرام وارد شده است استفاده می‌شود که در آن زمان گاه در غذا برای خوشبو کردن می‌ریختند و خوردن آن مجاز بوده است.

---

گفتار حکیمانه 398-ردای فخر و تکبر را بیفکن!

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

ضَعْ فَخْرَکَ،وَ احْطُطْ کِبْرَکَ،وَ اذْکُرْ قَبْرَکَ.

امام علیه السلام فرمود:

فخرفروشی خود را کنار بگذار و تکبرت را (از خود) فرو ریز

و به یاد قبرت باش (و برای آن آماده شو).⁽¹⁾

این گفتار حکیمانه را قبل از مرحوم سید رضی نویسنده تحف العقول در کتاب خود (با تفاوتی و در ضمن خطبه ای طولانی) آورده است و بعد از مرحوم سید رضی مرحوم ورام در مجموعه خود بدون هیچ تغییری ذکر کرده که نشان میدهد آن را از نهج البلاغه گرفته است. ( مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۸۴)

شرح و تفسیر

ردای فخر و تکبر را بیفکن!

جمعی از شارحان نهج البلاغه در این‌جا به شرح این کلام نورانی نپرداخته‌اند و جمع دیگری اصلاً آن را ذکر نکرده‌اند شاید به این دلیل که عین این کلام در لابه‌لای خطبه 153 آمده و به شرحی که در آن‌جا داده‌اند قناعت کرده‌اند و می‌دانیم مرحوم سید رضی گاهی جمله‌هایی را از خطبه‌های مفصل برمی‌گزیده و به عنوان کلمات قصار می‌آورده است.

به هر حال امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه سه دستور مهم می‌دهد که هرکس به آن‌ها عمل کند رستگار خواهد بود.

نخست می‌فرماید:«فخرفروشی خود را کنار بگذار»؛ (ضَعْ فَخْرَکَ).

ممکن است انسان امتیازاتی داشته باشد که مایه افتخار است چه ازنظر علم و دانش و چه ازنظر موقعیت اجتماعی و حسن ظاهر و صفات برجسته اخلاقی.

این‌ها واقعیت است ولی آنچه نکوهیده است این است که انسان افتخارات خود را ذکر کرده و به آن‌ها افتخار کند و خود را به این وسیله از دیگران برتر بشمارد.

از آیات قرآن مجید و روایات اسلامی به‌خوبی استفاده می‌شود که این کار یکی از زشت‌ترین کارهاست.در قرآن مجید در ضمن نصایح لقمان می‌خوانیم:

« وَ لَا تُصَعِّرْ خَدَّکَ لِلنَّاسِ وَ لَا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّ اللّهَ لَا یُحِبُّ کُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ »؛(پسرم!) با بی‌اعتنایی از مردم روی مگردان،و مغرورانه بر زمین راه مرو

که خداوند هیچ متکبر مغرورِ خیال‌پردازی را دوست ندارد».⁽¹⁾

این موضوع به‌قدری اهمیت دارد که امیرمؤمنان علی علیه السلام در حدیثی که مرحوم صدوق در کتاب خصال از آن حضرت نقل کرده،می‌فرماید:

«أَهْلَکَ النَّاسَ اثْنَانِ خَوْفُ الْفَقْرِ وَ طَلَبُ الْفَخْرِ؛ مردم را دو چیز هلاک کرده است:ترس از فقر (که موجب دست زدن به کارهای خلاف می‌شود) و فخرفروشی».⁽²⁾

در حدیث دیگری از امام زین العابدین علیه السلام می‌خوانیم که در ضمن دعای مکارم الاخلاق از خداوند چنین تقاضا می‌کند:

«وَ هَبْ لِی مَعَالِی الْأَخْلَاقِ، وَ اعْصِمْنِی مِنَ الْفَخْرِ؛ خداوندا! اخلاق برجسته را به من ارزانی کن و از فخرفروشی مرا مصون دار».⁽³⁾

سپس امام علیه السلام در دومین دستور می‌فرماید:«کبر خود را فرو ریز»؛ (وَ احْطُطْ کِبْرَکَ).

ممکن است کسی فخرفروشی نکند و سخنی از امتیازات واقعی یا خیالی خود به زبان نیاورد ولی برخورد او با مردم متکبرانه و حتی راه رفتن و سایر حرکاتش آمیخته با کبر و غرور باشد زیرا حقیقت کبر آن است که انسان برای خود برتری خاصی نسبت به دیگران قائل باشد خواه این برتری واقعی باشد یا پنداری و خیالی،معنوی باشد یا مادی،این چیزی است که اسلام و تمام مکاتب اخلاقی آن را نمی‌پذیرند و در قرآن مجید علاوه بر آنچه در سوره لقمان ضمن نصایح آن مرد حکیم آمده است در جای دیگر می‌فرماید:« و لَا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولاً »؛در روی زمین متکبرانه راه مرو زیرا تو نه زمین را می‌توانی زیر پای خود پاره کنی و نه قامت خود را به بلندای

کوه‌ها برسانی».⁽¹⁾

این اشاره به حال کسانی است که متکبرانه راه می‌روند گویی به زمین می‌گویند:زیر پای ما مباش و به کوه‌ها می‌گویند:ما همسان شما هستیم.

البته این‌گونه راه رفتن مسأله ساده‌ای است،مهم این است که از روحیه‌ای حکایت می‌کند که بسیار خطرناک و زشت و ناپسند است.

واژه«و احطط؛فرو بریز»گویا اشاره به این است که یک موجود مزاحم اضافی است که به بدن انسان می‌چسبد و انسان باید آن را از خود دور کند و فرو بریزد تا آسایش پیدا کند.

مرحوم کلینی در کتاب شریف کافی در جلد دوم بابی مشروح و مفصل درباره نکوهش کبر ذکر کرده،ازجمله در روایتی از امام باقر و امام صادق علیهما السلام نقل می‌کند که فرمودند:

«لَا یدْخُلُ الْجَنَّهَ مَنْ فِی قَلْبِهِ مِثْقَالُ ذَرَّهٍ مِنْ کِبْرٍ؛ کسی که به‌اندازه سنگینی ذره‌ای از تکبر در قلب او باشد وارد بهشت نمی‌شود».⁽²⁾

در حدیث دیگری از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می‌کند:

«ثَلَاثَهٌ لَا یکَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَ لَا ینْظُرُ إِلَیهِمْ یوْمَ الْقِیامَهِ وَ لَا یزَکِّیهِمْ وَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ شَیخٌ زَانٍ وَ مَلِکٌ جَبَّارٌ وَ مُقِلٌّ مُخْتَالٌ؛ سه گروه‌اند که خداوند روز قیامت با آن‌ها سخن نمی‌گوید و به آنان (با نظر لطفش) نگاه نمی‌کند و آن‌ها را پاکیزه نمی‌سازد و عذاب دردناکی در انتظار آن‌هاست:پیرمرد زناکار و پادشاه جبار و فقیر متکبر».⁽³⁾

بی‌شک تکبر برای همه بد است خواه غنی باشد یا فقیر ولی شخص فقیرِ متکبر در عالم خیال‌بافی برای جبران کمبود خود گرفتار کبر و غرور می‌شود و خطر او بیشتر است.

شک نیست که کبر سرچشمه مفاسد بسیاری است،کسی که خود را برتر از دیگران می‌داند حاضر نیست به دیگران همچون یک برادر نگاه کند بلکه انتظار دارد همه در برابر او تواضع کنند و به فرمانش گوش فرادهند و چون مردم از چنین روحیه‌ای متنفرند از او فاصله می‌گیرند در نتیجه او کینه مردم را به دل می‌گیرد و آن‌ها را حق‌نشناس می‌پندارد و گاه همین امر سبب می‌شود در حق دیگران ظلم و ستم کند.

کار کبر و غرور گاه به جایی می‌رسد که انسان تسلیم حرف حق نمی‌شود و حتی از اطاعت فرمان خدا سرپیچی می‌کند و به دره کفر سقوط می‌نماید همان‌گونه که شیطان براثر کبر و غرورش به چنین سرنوشتی گرفتار شد.

این سخن را با حدیثی از امام صادق علیه السلام و آیه‌ای از قرآن مجید پایان می‌دهیم.

یکی از یاران امام علیه السلام به نام عمر بن یزید خدمتش عرض کرد:ما غذای خوب می‌خوریم و بوی خوش و عطریات استعمال می‌کنیم و سوار بر مرکب باارزش می‌شویم و گاهی خادم ما نیز به‌دنبال ما می‌آید آیا این واقعاً مصداق تجبر و تکبر است که من همه آن را ترک کنم؟

امام علیه السلام مدتی سکوت نمود در حالی که به زمین نگاه می‌کرد.سپس فرمود:

«إِنَّمَا الْجَبَّارُ الْمَلْعُونُ مَنْ غَمَصَ النَّاسَ وَ جَهِلَ الْحَق؛ جبار و متکبر ملعون،کسی است که با مردم«با غمص»برخورد کند و حق را نشناسد».

آن مرد عرض کرد:اما من هرگز حق را انکار نمی‌کنم ولی نمی‌دانم غمص چیست؟ امام علیه السلام فرمود:

«مَنْ حَقَّرَ النَّاسَ وَ تَجَبَّرَ عَلَیهِمْ فَذَلِکَ الْجَبَّارُ؛ کسی که مردم را کوچک بشمارد و خود را برتر از آن‌ها بداند،که این شخص جبار است».⁽¹⁾

قرآن مجید نیز در تعبیر تکان‌دهنده‌ای می‌فرماید:« تِلْکَ الدَّارُ الْآخِرَهُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِینَ لَا یُرِیدُونَ عُلُوّاً فِی الْأَرْضِ وَ لَا فَسَاداً وَ الْعَاقِبَهُ لِلْمُتَّقِینَ »؛آن سرای آخرت را

(تنها) برای کسانی قرار می‌دهیم که اراده برتری‌جویی در زمین و فساد ندارند؛ و عاقبت نیک برای پرهیزکاران است!».⁽¹⁾

آنگاه امام علیه السلام در سومین جمله می‌فرماید:«به یاد قبرت باش»؛ (وَ اذْکُرْ قَبْرَکَ).

منظور از این جمله آن است که انسان باید به فکر مرگ و پایان زندگی باشد و بداند روزی همه آنچه را از مقام و مال و جاه و قدرت و قوت دارد رها می‌سازد و به‌صورت جسم بی‌جانی روانه گور می‌شود و او را در آن‌جا دفن می‌کنند و همه حتی عزیزترین عزیزانش از وی جدا می‌شوند و او می‌ماند و اعمالش.

به یقین توجه به این نکته انسان را از فخرفروشی و تکبر و ظلم و ستم به دیگران و غفلت از خدا بازمی‌دارد.

در حدیثی که از امام امیرمؤمنان علیه السلام در امالی شیخ طوسی آمده است می‌خوانیم:

«الْمَوْتُ طَالِبٌ وَ مَطْلُوبٌ لَا یعْجِزُهُ الْمُقِیمُ وَ لَایفُوتُهُ الْهَارِبُ فَقَدِّمُوا وَ لَا تَتَّکِلُوا فَإِنَّهُ لَیسَ عَنِ الْمَوْتِ مَحِیصٌ إِنَّکُمْ إِنْ لَمْ تُقْتَلُوا تَمُوتُوا وَ الَّذِی نَفْسُ عَلِی بِیدِهِ لَأَلْفُ ضَرْبَهٍ بِالسَّیفِ عَلَی الرَّأْسِ أَهْوَنُ مِنْ مَوْتٍ عَلَی فِرَاشٍ؛ مرگ،هم طلب‌کننده است هم مطلوب (برای اولیاء اللّه)،نه کسی که از آن فرار نکند می‌تواند بر آن چیره شود و نه کسی که فرار می‌کند بنابراین برای بعد از مرگ خود چیزی بفرستید و اعتماد به زندگی نکنید زیرا هیچ‌گونه راه فراری از مرگ نیست شما اگر شهید نشوید به مرگ طبیعی می‌میرید ولی سوگند به کسی که جان علی به دست اوست هزار ضربه شمشیر بر سر،آسان‌تر است از مردن در بستر».⁽²⁾

آری مردان خدا نه تنها به فکر مرگ بودند بلکه به این فکر بودند که پایان زندگان‌شان شهادت در راه خدا باشد.

---

گفتار حکیمانه 399-حقوق متقابل پدر و فرزند

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

إِنَّ لِلْوَلَدِ عَلَی الْوَالِدِ حَقّاً،وَ إِنَّ لِلْوَالِدِ عَلَی الْوَلَدِ حَقّاً.فَحَقُّ الْوَالِدِ عَلَی الْوَلَدِ أَنْ یُطِیعَهُ فِی کُلِّ شَیْءٍ،إِلَّا فِی مَعْصِیَهِ اللّهِ سُبْحَانَهُ؛وَ حَقُّ الْوَلَدِ عَلَی الْوَالِدِ أَنْ یُحَسِّنَ اسْمَهُ،وَیُحَسِّنَ أَدَبَهُ وَ یُعَلِّمَهُ الْقُرْآنَ.⁽¹⁾

راغب اصفهانی در محاضرات الادباء شبیه این کلام را نقل کرده است. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۸۵).

امام علیه السلام فرمود:

فرزند بر پدر حقی دارد و پدر را نیز بر فرزند حقی است.حق پدر بر فرزندان این است که در همه چیز جز در معصیت خداوند سبحان از او اطاعت کنند و حق فرزند بر پدر این است که نام نیک بر او بگذارد و او را به‌خوبی ادب آموزد (و تربیت کند) و قرآن را به او تعلیم دهد.

شرح و تفسیر

حقوق متقابل پدر و فرزند

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه به بخشی از حقوق پدران بر فرزندان و حقوق فرزندان بر پدران اشاره می‌کند.برای حق پدر بر فرزند،تنها یک مورد را بیان می‌فرماید و برای حق فرزند بر پدر سه مورد،می‌فرماید:«فرزند را بر پدر حقی است و پدر را نیز بر فرزند حقی»؛ (إِنَّ لِلْوَلَدِ عَلَی الْوَالِدِ حَقّاً،وَ إِنَّ لِلْوَالِدِ عَلَی الْوَلَدِ حَقّاً) .

سپس درمورد حق پدر بر فرزند چنین می‌فرماید:«حق پدر بر فرزندان این است که در همه چیز جز در معصیت خداوند سبحان از وی اطاعت کنند»؛ (فَحَقُّ الْوَالِدِ عَلَی الْوَلَدِ أَنْ یُطِیعَهُ فِی کُلِّ شَیْءٍ،إِلَّا فِی مَعْصِیَهِ اللّهِ سُبْحَانَهُ).

ظاهر این است که حقی را که امام علیه السلام به این گستردگی درباره پدران فرموده اعم از واجب و مستحب است و به تعبیر دیگر،در مواردی اطاعت واجب است و آن جایی است که اگر ترک کند سبب اذیت و آزار می‌شود و منجر به عقوق پدر می‌گردد اما مواردی هست که اگر اطاعت نکند پدر اذیت نمی‌شود.در این‌جا مستحب است که فرزند به امر پدر احترام بگذارد و اطاعت کند.

البته گاهی مسائل سرنوشت‌سازی است که اگر پسر بخواهد از پدر اطاعت کند گرفتار خسارت عظیمی می‌شود هرچند داخل در عنوان معصیت نیست.

مثلاً پدر از عروس خود ناراحت باشد و به فرزند دستور دهد که همسرت را

طلاق بده و یا این‌که پسر تجارت پرسودی با شریکی دارد و پدر از شریک ناراحت باشد و به پسر بگوید که به شراکت خود خاتمه بده.

در این‌گونه موارد دلیلی بر وجوب اطاعت پدر هر چند معصیت خدا نیست، نداریم.زیرا اطلاقات ادله از این‌گونه مصادیق منصرف است و بیشتر ناظر به احترام پدر در مسائل مورد نیاز او یا مرتبط با اوست.

البته مسأله احترام به پدر و برخورد خاضعانه و متواضعانه با او و مصاحبت به معروف هرچند مسلمان نباشد مسأله جداگانه‌ای است که در آیات قرآن به آن اشاره شده است آن‌جا که می‌فرماید:« وَ اخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَهِ وَ قُلْ رَّبِّ ارْحَمْهُمَا کَمَا رَبَّیَانِی صَغِیراً »؛و بال‌های تواضع خویش را از محبّت و لطف، در برابر آنان فرود آر! و بگو:«پروردگارا! همان‌گونه که آن‌ها مرا در کوچکی تربیت کردند،مشمول رحمتشان قرار ده!».⁽¹⁾

و در سوره لقمان می‌فرماید:« وَ إِنْ جَاهَدَاکَ عَلی أَنْ تُشْرِکَ بِی مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلَا تُطِعْهُمَا وَ صَاحِبْهُمَا فِی الدُّنْیَا مَعْرُوفاً »؛و هر گاه آن دو،تلاش کنند که تو چیزی را همتای من قرار دهی،که از آن آگاهی نداری (بلکه می‌دانی باطل است)،از ایشان اطاعت مکن،ولی با آن دو در دنیا به‌طرز شایسته‌ای رفتار کن».⁽²⁾

این آیات و مانند آن که در قرآن مجید آمده به خوبی نشان می‌دهد که تا چه حد حق پدر و مادر زیاد است و تا چه‌اندازه احترام آن‌ها بر فرزندان لازم می‌باشد.

سپس امام علیه السلام به‌سراغ حقوق سه‌گانه فرزند بر پدر رفته،می‌فرماید:«و حق فرزند بر پدر آن است که نام نیک بر او نهد و ادب و تربیتش را به خوبی انجام دهد و قرآن را به او بیاموزد»؛ (وَ حَقُّ الْوَلَدِ عَلَی الْوَالِدِ أَنْ یُحَسِّنَ اسْمَهُ،وَ یُحَسِّنَ أَدَبَهُ وَ یُعَلِّمَهُ الْقُرْآنَ) .

نامگذاری ممکن است در نظر بعضی،امر ساده‌ای باشد در حالی که چنین نیست.نام،چیزی است که هر روز بارها انسان با آن مخاطب می‌شود و طبعاً اثر تلقینی دارد.اگر به فرض،پدر نام«ظالم»بر پسر بگذارد و هر روز او را به این نام خطاب کنند اگر روح ستمگری بر او غالب شود جای تعجب نیست.

و به عکس اگر نام محسن و حسن یا حسین بر او نهند و همواره آن را در خطابات تکرار کنند حقیقت نیکوکاری به‌تدریج در او راسخ می‌شود.

همچنین نام عبد اللّه و عبد الرحیم و عبد الرحمان که همگی حکایت از عبودیت انسان در برابر خدا دارد.

در روایات اسلامی نیز درباره نامگذاری دقت زیادی شده است حتی در روایتی داریم که اگر نام زشتی بر انسان‌ها و یا حتی شهرها گذاشته شده آن را تغییر دهید:

«کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یغَیرُ الأَسْمَاءَ الْقَبِیحَهَ فِی الرِّجَالِ وَ الْبُلْدَانِ؛ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله اسماء زشتی را که بر مردان و شهرها گذاشته بودند تغییر می‌داد»⁽¹⁾و به یقین کار پیغمبر صلی الله علیه و آله برای ما الگو و اسوه است.

حتی از روایات استفاده می‌شود که برای فرزندان قبل از تولد اسم انتخاب شود و از امیر مؤمنان علیه السلام روایت شده که فرمود:

«سَمُّوا أَوْلَادَکُمْ فَإِنْ لَمْ تَدْرُوا أَ ذَکَرٌ أَوْ أُنْثَی فَسَمُّوهُمْ بِالأَسْمَاءِ الَّتِی تَکُونُ لِلذَّکَرِ وَ الْأُنْثَی فَإِنَّ أَسْقَاطَکُمْ إِذَا لَقُوکُمْ فِی الْقِیامَهِ وَ لَمْ تُسَمُّوهُمْ یقُولُ السِّقْطُ لِأَبِیهِ أَلَّا سَمَّیتَنِی وَ قَدْ سَمَّی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مُحَسِّناً قَبْلَ أَنْ یولَدَ؛ برای فرزندانتان نام انتخاب کنید (حتی پیش از تولد) و اگر نمی‌دانید پسر است یا دختر برای آن‌ها نام‌هایی انتخاب کنید که هم می‌توان آن‌ها را بر پسر گذاشت و هم دختر زیرا فرزندانی از شما که سقط می‌شوند هنگامی که روز قیامت با شما ملاقات می‌کنند و نامی برای آن‌ها انتخاب نکرده‌اید به پدرش می‌گوید:چرا نامی بر من نگذاشتی در حالی که رسول خدا صلی الله علیه و آله نام محسن را

(برای فرزند حضرت فاطمه زهرا علیها السلام) انتخاب کرد پیش از متولد شدنش».⁽¹⁾

عجب این‌که عرب در عصر جاهلیت و حتی بعد از آن نیز نام‌های خشن برای فرزندانش انتخاب می‌کرد مانند کلب (سگ) و نمر (پلنگ) و فهد (یوزپلنگ) و امثال آن.

در حدیثی از امام رضا علیه السلام می‌خوانیم:این انتخاب به‌دلیل این بود که دشمنان را به‌وسیله آن بترسانند و به عکس،نام غلامان خود را مبارک و میمون و امثال آن می‌گذاشتند.⁽²⁾

از بعضی از روایات استفاده می‌شود که هر گاه نام‌های بسیار خوبی مانند نام محمّد برای فرزند خود انتخاب کردید احترام بیشتری به فرزند بگذارید.رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

«إِذَا سَمَّیتُمُ الْوَلَدَ مُحَمَّداً فَأَکْرِمُوهُ وَ أَوْسِعُوا لَهُ فِی الْمَجْلِسِ وَ لَا تُقَبِّحُوا لَهُ وَجْهاً؛ هنگامی که فرزند خود را محمّد نام نهادید او را گرامی دارید و در مجالس به آن‌ها جای دهید و چهره خود را در مقابل آن‌ها درهم نکشید».⁽³⁾

و اما مسأله تعلیم و تربیت:امام علیه السلام تربیت را مقدم داشته و همگان را سفارش می‌کند که فرزندان را به خوبی تربیت کنند و ادب بیاموزند.

می‌دانیم که روح و ذهن انسان در کودکی بسیار تأثیرپذیر است و طبق حدیث معروف،علم در«صغر»همچون نقش بر«حجر»است و بسیار پررنگ و پردوام خواهد بود.ازاین‌رو اگر پدر و مادر در تعلیم و تربیت فرزند کوتاهی کنند خسارت عظیمی،هم دامان پدر و مادر را می‌گیرد و هم فرزند را،به‌خصوص اگر وسوسه‌های شیطانی بر فرزند غلبه کند یا افراد ناباب یا رسانه‌های آلوده با آن‌ها ارتباط برقرار کنند و تعلیمات زشت و ناپسند خود را در روح کودک فرو ریزند.

به همین دلیل در نامه‌ای که امام علیه السلام به فرزند دلبندش امام حسن علیه السلام نوشت

و آنچه خیر دنیا و آخرت در آن است در آن نامه ریخت و به فرزندش هدیه کرد می‌خوانیم:پسرم! چون احساس کردم به سن پیری رسیده‌ام و قوایم رو به سستی نهاده به این وصیت مبادرت ورزیدم و بخش‌هایی از آن را برای تو بیان کردم مبادا اجلم فرا رسد در حالی که آنچه در درون سینه داشته‌ام بیان نکرده باشم...

ازاین‌رو پیش از آن‌که هوی و هوس و فتنه‌های دنیا به تو هجوم آورد و همچون مرکبی سرکش شوی،به تعلیم و تربیت تو روی آوردم زیرا

«إِنَّمَا قَلْبُ الْحَدَثِ کَالْأَرْضِ الْخَالِیهِ مَا أُلْقِی فِیهَا مِنْ شَیءٍ قَبِلَتْهُ فَبَادَرْتُکَ بِالْأَدَبِ قَبْلَ أَنْ یقْسُوَ قَلْبُکَ وَ یشْتَغِلَ لُبُّک؛ قلب جوان همچون زمین خالی است و هر بذری در آن بیفشانند آن را می‌پذیرد.به همین دلیل پیش از آن‌که قلبت قساوت یابد و فکرت به امور دیگر مشغول گردد (گفتنی‌ها را گفتم)».⁽¹⁾

این مطلب پیش از همه از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیده شده است که فرمود:

«مَنْ تَعَلَّمَ فِی شَبَابِهِ کَانَ بِمَنْزِلَهِ الرَّسْمِ فِی الْحَجَر وَ مَنْ تَعَلَّمَ وَ هُوَ کَبِیرٌ کَانَ بِمَنْزِلَهِ الْکِتَابِ عَلَی وَجْهِ الْمَاءِ؛ کسی که در جوانی (و نوجوانی) چیزی را فراگیرد همچون مطلبی است که بر سنگ ترسیم می‌شود و کسی که در بزرگسالی چیزی را فراگیرد همچون نقشی است که برآب زنند».⁽²⁾

سپس امام علیه السلام از میان تمام آداب و تعلیمات به تعلیم قرآن توجه کرده و بر آن تأکید می‌کند.چرا که قرآن مجموعه بی‌نظیری است که تمام درس‌های زندگی مادی و معنوی در آن جمع است.توحید و معاد به‌صورت گسترده در آن تجلی می‌کند،بخش مهم احکام الهی در آن بیان شده و دستورات اخلاقی‌اش فوق‌العاده مؤثر و پربار است و تاریخ عبرت‌انگیز انبیاء پیشین نیز در جای‌جای آن دیده می‌شود.آری باید قبل از هرچیز به فرزندان قرآن تعلیم داد.

به همین دلیل در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«وَ مَنْ عَلَّمَهُ الْقُرْآنَ دُعِی بِالْأَبَوَینِ فَیکْسَیانِ حُلَّتَینِ یضِیءُ مِنْ نُورِهِمَا وُجُوهُ أَهْلِ الْجَنَّهِ؛ کسی که به فرزندش قرآن تعلیم دهد او و همسرش (پدر و مادر آن فرزند) را در روز قیامت می‌آورند و دو لباس فاخر نورانی بر آن‌ها می‌پوشانند که از نور آن‌ها صورت بهشتیان روشن می‌شود».⁽¹⁾

در حدیثی از اصبغ بن نباته می‌خوانیم که می‌گوید:امیرمؤمنان علی علیه السلام فرمود:

«إِنَّ اللَّهَ لَیهُمُّ بِعَذَابِ أَهْلِ الْأَرْضِ جَمِیعاً حَتَّی لَا یحَاشِی مِنْهُمْ أَحَداً إِذَا عَمِلُوا بِالْمَعَاصِی وَ اجْتَرَحُوا السَّیئَاتِ فَإِذَا نَظَرَ إِلَی الشِّیبِ نَاقِلِی أَقْدَامِهِمْ إِلَی الصَّلَوَاتِ وَ الْوِلْدَانِ یتَعَلَّمُونَ الْقُرْآنَ رَحِمَهُمْ فَأَخَّرَ ذَلِکَ عَنْهُمْ؛ خداوند گاه اراده می‌کند همه اهل زمین را هلاک کند و یک نفر را باقی نگذارد و این در زمانی است که غرق گناهان می‌شوند و آلوده انواع معاصی.هرگاه در این زمان پیرمردانی را ببیند که (لنگان لنگان) به‌سوی نماز (در مسجد) گام برمی‌دارند و کودکانی که مشغول فراگرفتن قرآن‌اند به آن‌ها رحم می‌کند و عذابشان را به تأخیر می‌اندازد».⁽²⁾

این نکته نیز حائز اهمیت است که همان‌گونه که فرزندان براثر عدم ادای حق پدران و مادران،عاق پدر و مادر می‌شوند پدر و مادر نیز براثر عدم ادای حق فرزندان عاق فرزندان خواهند شد همان‌گونه که در حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آمده است:

«یلْزَمُ الْوَالِدَینِ مِنَ الْعُقُوقِ لِوَلَدِهِمَا مَا یلْزَمُ الْوَلَدَ لَهُمَا مِنْ عُقُوقِهِمَا» .⁽³⁾

نکته‌ها

1-چه حقوقی پدر و مادر بر فرزندان دارند؟

آنچه در این کلام حکیمانه امام علیه السلام آمد در واقع اشاره به مهمترین حقوق

پدران و مادران بر فرزندان است و در روایات اسلامی حقوق متعدد دیگری نیز برای آن‌ها ذکر شده است ازجمله:

1.هیچ‌گاه پدر را با نام خطاب نکند.بلکه بگوید«یا ابتاه؛پدر جان»زیرا خطاب بزرگ‌تر با اسم توسط کوچکتر،خلاف آداب است.

2.به‌هنگام راه رفتن از او جلوتر نرود.

3.به‌هنگام ورود در مجلس پیش از او ننشیند.

4.کاری نکند که مردم پدرش را دشنام دهند یا لعن کنند.

این چهار موضوع در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله در پاسخ سؤالی درباره حق پدر بر فرزند ذکر شده است؛

(لَا یسَمِّیهِ بِاسْمِهِ وَ لَا یمْشِی بَینَ یدَیهِ وَ لَا یجْلِسُ قَبْلَهُ وَ لَا یسْتَسِبُّ لَهُ) .⁽¹⁾

«یستسب»از ماده«سب»به معنای طلب کردن سب و دشنام و لعن برای کسی است.

5.هنگامی که پدر عصبانی می‌شود عکس‌العمل نشان ندهد و تواضع و خشوع کند.همان‌گونه که در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده است:

«مِنْ حَقِ‌ّ الْوالِدِ عَلی وَلَدِهِ أن یخشَعَ له عند الغَضَبِ» .⁽²⁾

6.تشکر کردن در هر حال و خیرخواه آن‌ها بودن در آشکار و پنهان.امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

«یجِبُ لِلْوَالِدَینِ عَلَی الْوَلَدِ ثَلَاثَهُ أَشْیاءَ شُکْرُهُمَا عَلَی کُلِّ حَالٍ...وَ نَصِیحَتُهُمَا فِی السِّرِّ وَ الْعَلَانِیه» .⁽³⁾

7.توجه به این نکته که پدر (و مادر) اصل و ریشه انسان هستند.بنابراین هرگاه امتیازی در خود ببیند باید بداند اساس این نعمت از آن‌هاست پس خدا را شکرگزاری کند.

(فَأَنْ تَعْلَمَ أَنَّهُ أَصْلُکَ وَ أَنَّهُ لَوْلَاهُ لَمْ تَکُنْ فَمَهْمَا رَأَیتَ فِی نَفْسِکَ

مِمَّا یعْجِبُکَ فَاعْلَمْ أَنَّ أَبَاکَ أَصْلُ النِّعْمَهِ عَلَیکَ فِیهِ فَاحْمَدِ اللَّهَ وَ اشْکُرْهُ عَلَی قَدْرِ ذَلِکَ) .⁽¹⁾و شاید به همین دلیل خداوند شکرگزاری در برابر پدر و مادر را به‌دنبال شکرگزاری نعمت‌های خود ذکر کرده است:« أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوَالِدَیْکَ إِلَیَّ الْمَصِیرُ ».⁽²⁾

8.احسان و نیکی به پدر و مادر.در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم که بعضی از یاران آن حضرت درباره تفسیر آیه شریفه« وَ بِالْوالِدَینِ إِحْساناً »⁽³⁾سؤال کردند که مراد از احسان چیست؟ امام علیه السلام فرمود:

«الْإِحْسَانُ أَنْ تُحْسِنَ صُحْبَتَهُمَا وَ أَنْ لَا تُکَلِّفَهُمَا أَنْ یسْأَلَاکَ شَیئاً مِمَّا یحْتَاجَانِ إِلَیهِ وَ إِنْ کَانَا مُسْتَغْنِیین؛ برخورد خود را با آن‌ها نیکو کن و اگر چیزی نیاز داشتند پیش از آن‌که از تو بخواهند برای آن‌ها فراهم کن تا ناچار نشوند از تو درخواست کنند هر چند خودشان هم بتوانند مشکل خویش را حل کنند».⁽⁴⁾

9.اگر آن‌ها بدهکاری دارند و در حیات خود نتوانستند دین خویش را ادا کنند فرزند دین آن‌ها را ادا کند و برای گناهان آن‌ها استغفار نمایند همان‌گونه که در حدیثی از امام باقر علیه السلام می‌خوانیم:

«وَ إِنَّهُ لَیکُونُ عَاقّاً لَهُمَا فِی حَیاتِهِمَا غَیرَ بَارٍّ بِهِمَا فَإِذَا مَاتَا قَضَی دَینَهُمَا وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمَا فَیکْتُبُهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بَارّاً؛ گاه فرزند در حیات پدر و مادر عاق آنهاست و نیکی در حق آن‌ها نکرده اما بعد از وفات آن‌ها بدهی آن‌ها را ادا می‌کند و برای آن‌ها استغفار می‌نماید.خدا او را جزء نیکوکاران (نه عاق) محسوب می‌دارد».⁽⁵⁾

10.یکی دیگر از حقوق مهم پدران و مادران بر فرزندان این است که به‌هنگام ضعف و پیری و ناتوانی که نیاز شدید به کمک و حمایت دارند آن‌ها را

فراموش نکنند و مشکلات آن‌ها را تا آن‌جا که در توان دارند حل کنند به عکس آنچه در دنیای امروز دیده می‌شود که به محض این‌که پدر و مادر پیر و ناتوان شدند فرزندان از آنان فاصله می‌گیرند و حداکثر کاری که درباره آن‌ها می‌کنند این است که آن‌ها را به خانه‌های سالمندان می‌سپارند و گاه حتی از این کار نیز خودداری می‌کنند.در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم که یکی از یارانش خدمت آن حضرت رسید و عرض کرد:پدرم بسیار پیر و ناتوان شده به گونه‌ای که برای قضای حاجت باید او را بر دوش بگیریم.امام علیه السلام فرمود:

«إِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَلِی ذَلِکَ مِنْهُ فَافْعَلْ وَ لَقِّمْهُ بِیدِکَ فَإِنَّهُ جُنَّهٌ لَکَ غَداً؛ اگر توانستی این کار را برای او انجام دهی انجام ده حتی لقمه غذا را با دست خود به دهان او بگذار که این کار سپری است برای تو در فردای قیامت (در برابر آتش دوزخ)».⁽¹⁾

قرآن مجید نیز اشاره‌ای به این امر دارد آن‌جا که می‌فرماید:« إِمَّا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ کِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَّهُمَا أُفٍّ وَ لَا تَنْهَرْهُمَا وَ قُلْ لَّهُمَا قَوْلاً کَرِیماً »؛هر گاه یکی از آن دو،یا هر دوی آنها،نزد تو به سن پیری رسند،کمترین اهانتی به آن‌ها روا مدار! و بر آن‌ها فریاد مزن! و گفتار لطیف و سنجیده و بزرگوارانه به آن‌ها بگو! (و مشکلات آن‌ها را حل کن)».⁽²⁾

2-فرزندان بر پدران و مادران چه حقوقی دارند؟

در روایات اسلامی همان‌گونه که موارد فراوانی از حقوق پدران و مادران بر فرزندان ذکر شده موارد زیادی نیز از حقوق فرزندان بر پدران و مادران بیان گردیده است که سه قسمت مهم آن را امام امیرمؤمنان علی علیه السلام در گفتار حکیمانه مورد بحث بیان فرموده است:اسم نیکو نهادن،تربیت خوب و تعلیم قرآن.در

روایات،حقوق دیگری نیز ذکر شده ازجمله:

4.خواندن و نوشتن را به آن‌ها بیاموزند.

5.شنا و تیراندازی را به آن‌ها تعلیم دهند.(شنا برای جلوگیری از غرق‌شدن و تیراندازی برای جهاد).

6.غذای حلال به او بدهند.

این سه حق در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود:

«حَقُّ الوَلَدِ علی والِدِهِ أن یُعَلِّمَه الکِتابَهَ وَ السِّباحَهَ و الرِّمایهَ و أن لا یَرزُقَه إلّا طَیِّباً» .⁽¹⁾

7.به‌هنگام بلوغ (و آمادگی برای ازدواج) وسیله ازدواج او را فراهم کنند.در حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌خوانیم که فرمود:یکی از حقوق فرزندان این است که

«یزَوِّجُهُ إِذَا بَلَغَ» .⁽²⁾

8.نماز (و فرائض دینی) را به آن‌ها بیاموزند (و آن‌ها را به‌تدریج عادت دهند) و هنگامی که بالغ شدند آن‌ها را وادار به نماز کنند.در غررالحکم از امیرمؤمنان علی علیه السلام نقل شده است که فرمود:

«عَلِّموا صِبْیانَکُم الصّلاهَ و خُذوهُم بِها إذا بلَغوا الحُلُمَ» .⁽³⁾

9.عدالت را در میان فرزندان رعایت کنند.در حدیثی از امیرمؤمنان علی علیه السلام نقل شده که می‌فرماید:پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله مردی را دید که دو فرزند دارد،یکی را بوسید و دیگری را نبوسید.پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:

«فَهَلَّا وَاسَیتَ بَینَهُمَا؛ چرا میان آن‌ها عدالت را رعایت نکردی؟».⁽⁴⁾

10.به فرزندانشان در کارهای نیک کمک کنند (و آن‌ها را تشویق نمایند).در روایات متعددی که مرحوم محدث نوری در مستدرک الوسائل نقل کرده به این

معنا توصیه شده ازجمله این‌که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:

«رَحِمَ اللَّهُ وَالِدَینِ أَعَانَا وَلَدَهُمَا عَلَی بِرِّهِمَا» .⁽¹⁾

---

گفتار حکیمانه 400- کدام حق است و کدام خرافه؟

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

الْعَیْنُ حَقٌّ،وَ الرُّقَی حَقٌّ،وَ السِّحْرُ حَقٌّ،وَ الْفَأْلُ حَقٌّ،وَ الطِّیرَهُ لَیْسَتْ بِحَقٍّ، وَ الْعَدْوَی لَیْسَتْ بِحَقٍّ،وَ الطِّیبُ نُشْرَهٌ،وَ الْعَسَلُ نُشْرَهٌ،وَ الرُّکُوبُ نُشْرَهٌ، وَ النَّظَرُ إِلَی الْخُضْرَهِ نُشْرَهٌ.

امام علیه السلام فرمود:

«چشم زخم»حق است و تعویذ (دعایی که برای دفع چشم زخم است) نیز حق است و سِحر حق است و فال (نیک) نیز حق است اما طیره (فال بد) حق نیست و عدوی (اثرگذاری کسی بر دیگری در امور خرافی نیز) حق نیست.بوی خوش،عسل،سوار شدن بر مرکب و نگاه کردن به سبزه،مایه قوت و نشاط است.⁽¹⁾

صاحب مصادر می گوید: بخشی از این گفتار حکیمانه (جملة: والتطیب نشرة و الغسل نشرة و النظر الخضرة نشرة و الرکوب نشرة...) قبل از مرحوم سید رضی در کتاب صحیفة الرضا از علی علی نقل شده است. ولی برای بقیه آن مدرک دیگری ذکر نکرده است. ( مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۷۶)

اضافه میکنیم که مرحوم صدوق بخش اخیر را در عیون اخبار الرضا با سندش از علی بن موسی الرضا علیه السلام از امیر مؤمنان علی علیه السلام نقل کرده است. (عیون اخبار الرضا، ج ۲، ص ۴۰، ح ۱۲۶)

شرح و تفسیر

کدام حق است و کدام خرافه؟

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه تأثیر چهار موضوع از امور غیر عادی را تصدیق و تأثیر دو موضوع خرافی را نفی می‌کند و چهار چیز را مؤثر در نشاط آدمی می‌شمرد.نخست می‌فرماید:«چشم زخم حق است»؛ (الْعَینُ حَقٌّ).

همان‌گونه که در تفسیر نمونه در ذیل آخرین آیات سوره قلم آمده است بسیاری از مردم معتقدند که چشم‌های برخی از افراد،دارای اثر مخصوصی است و یا به تعبیر دیگر،انرژی خاص و فوق‌العاده‌ای دارد که هرگاه از روی تعجب به چیزی بنگرند ممکن است آن را درهم بشکنند و یا تأثیر بدی در آن بگذارند.

این نیروی مغناطیسی و انرژی فوق‌العاده و یا هرچه نام آن بگذاریم مطلب قابل انکاری نیست که در بعضی از چشم‌ها به‌طور طبیعی و گاه با تمرین به‌وجود می‌آید و بسیاری نقل می‌کنند که با چشم خود افرادی را دیده‌اند که دارای چنین نیروی مرموزی بوده‌اند که به حیوانات یا انسان‌ها یا اشیا از طریق چشم زدن آسیب رسانده‌اند.

مسأله خواب مغناطیسی و این‌که افرادی با چشم‌های خود می‌توانند دیگری را به خواب مخصوصی فرو برند و مطالبی را از او کشف کنند در بسیاری از کتاب‌ها نوشته شده و جنبه علمی به خود گرفته و حتی برای درمان‌های پزشکی مربوط به مسائل روانی از آن کمک می‌گیرند.

بنابراین هرگز نباید چشم زخم را فوراً حمل بر خرافات کرد به خصوص این‌که در قرآن مجید و در روایات اسلامی به آن اشاره شده و کلام امام علیه السلام که در بالا آمد اشاره به واقعیت داشتن آن است.

آن‌گاه امام علیه السلام به دعاهایی اشاره می‌فرماید که برای خنثی کردن چشم زخم است،می‌فرماید:«تعویذ (دعایی که برای دفع چشم زخم است) نیز حق است»؛ (وَ الرُّقَی حَقٌّ).

گاه«رقی»به معنی وسیع‌تری تفسیر شده و آن هرگونه دعایی است که جلوی آفت‌ها را می‌گیرد.

در حدیثی می‌خوانیم که اسماء بنت عمیس (از زنان مشهور و بافضیلت اسلام در عصر پیغمبر صلی الله علیه و آله و امیر مؤمنان علیه السلام) خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد:

گاه فرزندان جعفر را چشم می‌زنند آیا رُقْیه (دعایی که جلوی چشم زخم را بگیرد) برای آن‌ها بگیرم؟ پیامبر فرمود:مانعی ندارد.⁽¹⁾

در حدیث دیگری که ابن ابی الحدید در ذیل همین گفتار در شرح نهج البلاغه خود آورده است می‌خوانیم که عوفی بن مالک اشجعی می‌گوید:ما در زمان جاهلیت معتقد به رقیه بودیم،به پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله عرض کردم:نظر مبارک شما درباره آن چیست؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:

«أعرِضُوا عَلَیَّ رُقاکُم فلا بأسَ بِالرُّقی ما لم یَکُنْ فیها شِرْکٌ؛ رقیه‌های خود را به من عرضه کنید اگر مطلب شرک‌آلودی در آن نباشد مانعی ندارد».⁽²⁾

اشاره به این‌که نباید در دعاهای دفع چشم زخم مطلبی مخالف توحید وجود داشته باشد.

و اگر در روایاتی،از رقیه مذمت شده اشاره به رقیه‌های شرک‌آلود است و یا

این‌که افرادی توکل بر خدا را به‌کلی فراموش کرده و تنها به رقیه‌ها دل ببندند.

حتی در بعضی از روایات اسلامی آمده است که جبرئیل برای پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله هنگامی که بیمار شده بود رُقیه آورد و آن حضرت را از شر چشم حاسدان و هر بیماری و هر موجود ایذاگری به خداوند بزرگ سپرد.⁽¹⁾

به هر حال درباره تأثیر رقیه و دعاهای تعویذ،روایات متعددی در کتب اسلامی نقل شده و مرحوم علامه مجلسی در بحار الانوار (جلد 60) بحث مفصلی در این زمینه دارد.وی در همین جلد از بعضی نقل می‌کند که می‌گویند:

این امکان وجود دارد که از بعضی از چشم‌ها اجزاء لطیفه‌ای جدا شود و در اشخاص یا موجوداتی تأثیر بگذارد و این ویژگی در بعضی از چشم‌ها باشد همان‌طور که بعضی از اشیا خواصی دارند که در مشابه آن‌ها نیست.

این همان چیزی است که امروز از آن تعبیر به امواج مغناطیسی یا مانند آن می‌شود و معتقدند که این امواج و انرژی‌ها در بعضی از موارد آثار عجیبی از خود به‌جا می‌گذارد.

البته شک نیست که از طریق توکل بر خدا و دعاها و مخصوصاً سوره‌های حمد و ناس و فلق و آیه شریفه« وَ إِنْ یَکَادُ الَّذِینَ ...»و همچنین ذکر

«ما شاء اللّه و لا حولَ و لا قوّه إلّا باللّهِ العَلِیِ‌ّ العظیم» می‌توان جلوی تأثیر این‌گونه چشم‌ها را گرفت.

سپس امام علیه السلام به سومین موضوع از آن چهار موضوع مثبت اشاره کرده، می‌فرماید:«سحر (نیز) حق است»؛ (وَ السِّحْرُ حَقٌّ).

در آیات فراوانی از قرآن مجید اشاره به مسأله سحر شده به‌خصوص در داستان موسی علیه السلام و فرعون،کراراً از سحر ساحران سخن به میان آمده است و تأثیر آن اجمالاً مورد تأیید واقع شده که از طریق معجزه موسی علیه السلام سحر آن‌ها باطل شد.

در سوره بقره در داستان دو فرشته‌ای که به بابِل آمدند نیز اشاره به مسأله سحر و تأثیر آن شده است.

نیز از آیات مختلف قرآن استفاده می‌شود که مسأله سحر،اجمالاً در میان اقوام گذشته معروف بوده و لذا بسیاری از پیغمبران را متهم به سحر کردند:

« کَذَلِکَ مَا أَتَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِّنْ رَّسُولٍ إِلَّا قَالُوا سَاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ ».⁽¹⁾

سحر در اصل به معنای هر کاری است که مأخذ آن پنهان باشد حتی در زبان روزمره گاه به کارهای مهم،سحر اطلاق می‌شود.ولی حقیقت سحر آن است که چیزی به‌صورت خارق‌العاده انجام شود که عوامل متعددی می‌تواند داشته باشد.

گاه صرفاً جنبه چشم‌بندی و تردستی دارد،گاه از عوامل تلقینی ناشی می‌شود و گاه از خواص ناشناخته فیزیکی و شیمیایی بعضی از اجسام.

از قرآن استفاده می‌شود که سحر ساحران فرعونی مجموعه‌ای بود از این امور،زیرا در یک‌جا می‌فرماید:« سَحَرُوا أَعْیُنَ النَّاسِ وَ اسْتَرْهَبُوهُمْ وَ جَاءُو بِسِحْرٍ عَظِیمٍ »؛مردم را چشم‌بندی کردند و ترساندند؛و سحر عظیمی پدید آوردند».⁽²⁾

در جای دیگر می‌فرماید:« فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَ عِصِیُّهُمْ یُخَیَّلُ إِلَیْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَی »؛در این هنگام طناب‌ها و عصاهای آنان براثر سحرشان چنان به نظر می‌رسید که حرکت می‌کنند!»⁽³⁾ولی از داستان دو فرشته بابل استفاده می‌شود که ساحران واقعاً در مردم تغییراتی ایجاد می‌کردند ازجمله زن و شوهر را چنان به هم بدبین می‌ساختند که کارشان منجر به طلاق می‌شد.« فَیَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا یُفَرِّقُونَ بِهِ بَیْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ »؛ولی آن‌ها از آن دو فرشته،مطالبی را می‌آموختند که بتوانند به‌وسیله آن،میان مرد و همسرش جدایی بیفکنند».⁽⁴⁾

امروز هم افراد زیادی پیدا می‌شوند که می‌توانند از طریق چشم‌بندی و تردستی و استفاده از خواص فیزیکی و شیمیایی اشیا کارهای خارق‌العاده‌ای انجام دهند.

نوع دیگری از سحر نیز وجود دارد که ساحر به‌وسیله ریاضت‌های شدید، اراده خود را چنان تقویت می‌کند که می‌تواند آثار خارق‌العاده‌ای از خود نشان دهد که جنبه چشم‌بندی ندارد.

از مجموع آنچه گفته شد به خوبی استفاده می‌شود که کلام حکیمانه امام علیه السلام که فرموده سحر حق است،بیان یک واقعیت می‌باشد.⁽¹⁾

آنگاه امام علیه السلام به سراغ چهارمین موضوعی که حق است رفته،می‌فرماید:«فال (نیک) حق است»؛ (وَ الْفَأْلُ حَقٌّ).

منظور از فال در ادبیات عرب این است که انسان حادثه‌ای را نشان پیروزی، موفقیت و پیشامدهای خیر بداند.مثلاً بگوید که چون فلان نوزاد در روز میلاد مبارک یکی از معصومین علیهم السلام متولد شده آینده خوبی دارد و یا این‌که صبحگاهان که از منزل خارج می‌شود وقتی با انسان صالح و خوب و درست‌کاری برخورد کرد بگوید این نشان می‌دهد که امروز کارهای ما روبه‌راه خواهد بود.عرب از این‌گونه پیش‌بینی‌ها به فال تعبیر می‌کند که همان تفأل خوب است.

اما این‌که آیا واقعاً رابطه‌ای میان این‌گونه حوادث و حوادث دیگری که پشت سر آن پیش‌بینی می‌کنند وجود دارد؟ هیچ دلیلی برای آن در دست نیست ولی یک نکته را نمی‌توان انکار کرد و آن این‌که وقتی انسان تفأل به خوبی می‌زند اثر روانی قابل ملاحظه‌ای در او دارد؛او را امیدوار به آینده خوب می‌سازد و اراده او

را برای ادامه کارها تقویت می‌کند و به او شجاعت و استقامت می‌بخشد و این اثر روانی،قابل انکار نیست و ای بسا همان،سبب پیشرفت و پیروزی می‌شود.

شاید به همین دلیل است که در حالات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله دیده می‌شود گاه خودش تفأل به خیر می‌زد و گاه از تفأل دیگران اظهار رضایت می‌کرد.مثلاً در ماجرای برخورد مسلمانان با کفار مکه در سرزمین حدیبیه آمده است:هنگامی که سهیل بن عمرو به عنوان نماینده کفار مکه به‌سراغ مسلمانان آمد و پیامبر صلی الله علیه و آله از نام او آگاه شد فرمود:

قد سَهُلَ علیکُم أمرُکُم؛ کار بر شما آسان شد (چون نام آن مرد سهیل بود پیامبر صلی الله علیه و آله آن را به فال نیک گرفت).⁽¹⁾

جمله معروف «تفالوا بالخیر تجدوه؛ فال نیک بزنید آن را خواهید یافت»نیز که در تفسیر المیزان به عنوان حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده هر چند آن را در منابع معروف حدیث نیافتیم بلکه آنچه در حدیث علوی در غررالحکم آمده این است:

«تفأل بالخیر تنجح؛ فال نیک بزن تا پیروز شوی»⁽²⁾همه گواه بر این است که اسلام نظر مثبتی درباره فال نیک زدن دارد.

لذا در حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود:

«إِنَّ اللَّهَ یحِبُّ الْفَأْلَ الْحَسَن؛ خداوند فال نیک را دوست دارد».⁽³⁾

به یقین اگر فال نیک با توکل بر خدا همراه باشد اثر معنوی آن غیر قابل انکار است.

بنابراین،اعتقاد به تأثیر فال نیک به آن معنا که گفتیم نه یک امر خرافی است و نه چیزی برخلاف عقیده توحیدی و بسیار شده که خود ما نیز آثار مثبت فال نیک را در زندگی دیده‌ایم.

آن‌گاه امام علیه السلام در ادامه این سخن به‌سراغ دو چیز می‌رود که آن‌ها را غیر حق می‌نامد،می‌فرماید:«طیره (فال بد) حق نیست و عدوی (اثرگذاری کسی بر دیگری در امور خرافی نیز) حق نیست»؛ (وَ الطِّیرَهُ لَیْسَتْ بِحَقٍّ،وَ الْعَدْوَی لَیْسَتْ بِحَقٍّ).

اما «طِیرَه» به کسر طاء در اصل به معنای فال بد زدن است و چون اعراب به‌وسیله پرندگان فال بد می‌زدند این واژه که از ماده طیر است به معنای فال بد به‌کار رفته،در برابر«تفأل»که به معنای فال نیک است.در قرآن مجید نیز به‌طور مکرر واژه«طیره»در همین معنا به‌کار رفته که مشرکان خرافی‌مسلک در برابر پیامبران الهی به این حربه متوسل می‌شدند تا روحیه آن‌ها را تضعیف کنند و یا مردم را از اطراف آن‌ها پراکنده سازند.درمورد موسی علیه السلام و یارانش می‌فرماید:

« یَطَّیَّرُوا بِمُوسَی وَ مَنْ مَّعَهُ »⁽¹⁾هر گاه ناراحتی به فرعونیان می‌رسید آن را به شوم بودن موسی و همراهانش نسبت می‌دادند.

در مورد قوم ثمود نیز می‌فرماید:« قَالُوا اطَّیَّرْنَا بِکَ وَ بِمَنْ مَّعَکَ »؛گفتند:ما به تو و کسانی که با تو هستند فال بد می‌زنیم و شما را شوم می‌دانیم»⁽²⁾و پیامبر آن‌ها صالح علیه السلام در جواب آن‌ها گفت:« قَالَ طَائِرُکُمْ عِنْدَ اللّهِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ »؛فال (نیک و) بد شما نزد خداست (و همه مقدّرات به‌قدرت او تعیین می‌گردد)؛بلکه شما گروهی هستید فریب‌خورده».

و در جای دیگر می‌فرماید:« قَالُوا طَائِرُکُمْ مَّعَکُمْ »؛(رسولان) گفتند:«شومی شما از خودتان است».⁽³⁾

به هر حال این واژه به معنای فال بد است و در کلام امام علیه السلام نیز به معنای فال بد ذکر شده هرچند«طائر»گاه به معنای فال بد و گاه به معنای فال نیک و یا به

معنای عمل خوب و بد به‌کار می‌رود.

اما این‌که چرا از فال بد نهی شده است؟ برای این‌که اولا یک مسأله خرافی است و هیچ گونه رابطه‌ای در میان پرواز پرندگان،یا به‌ویژه کلاغ و حوادث شوم وجود ندارد و ثانیا باعث تضعیف روحیه‌ها و سستی اراده‌ها می‌گردد.

به همین دلیل در روایات اسلامی نکوهش شدیدی درباره فال بد زدن و تطیر دیده می‌شود تا آن‌جا که در حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«الطیره شرک؛ فال بد زدن نوعی شرک است»⁽¹⁾زیرا مفهومش این است که غیر از خدا را در سرنوشت خودمان مؤثر و شریک بدانیم و این نوعی شرک است.

در روایت دیگری از همان حضرت می‌خوانیم:

«مَن خَرَج یُریدُ سَفَراً فرجَع مِن طَیرٍ فقد کَفَر بما انزِل علی محمّدٍ صلی الله علیه و آله؛ کسی که اراده سفری کند و از منزل به‌سوی مقصد حرکت نماید ولی پرنده‌ای را ببیند و به فال بد بگیرد و به خانه برگردد به آنچه بر محمّد صلی الله علیه و آله نازل شده کافر گردیده است».⁽²⁾زیرا پریدن پرنده‌ای را در سرنوشت خود مؤثر دانسته به گونه‌ای که او را از حرکت به‌سوی مقصد بازداشته است.

و در روایات اسلامی دستور داده شده است که به فال بد اعتنا نکنید و توکل بر خدا کنید هیچ مشکلی برای شما پیش نخواهد آمد.در حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله چنین نقل شده است:

«الطّیرهُ شِرکٌ و لکنّ اللّه عزّ و جلّ یُذهِبَه بالتوکُّل؛ فال بد زدن نوعی شرک است و لیکن خداوند متعال آن را با توکل از بین می‌برد».⁽³⁾این سخن را با حدیث دیگری از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله پایان می‌دهیم:

«أَنَّ النَّبِی صلی الله علیه و آله کَانَ یحِبُّ الْفَأْلَ الْحَسَنَ وَ یکْرَهُ الطِّیرَهَ وَ کَانَ علیه السلام یأْمُرُ مَنْ رَأَی شَیئاً یکْرَهُهُ وَ یتَطَیرُ مِنْهُ أَنْ یقُولَ اللَّهُمَّ لَا یؤْتِی الْخَیرَ إِلَّا أَنْتَ وَ لَا یدْفَعُ السَّیئَاتِ إِلَّا أَنْتَ

وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّهَ إِلَّا بِکَ؛ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فال نیک را دوست می‌داشت و از فال بد متنفر بود و دستور می‌داد اگر کسی چیزی ببیند که می‌شود با آن فال بد زد (برای رفع نگرانی) بگوید:خداوندا! هیچ‌کس جز تو نیکی عطا نمی‌کند و هیچ‌کس جز تو بدی‌ها را دور نمی‌سازد و هیچ پناه و نیرویی جز به وسیله تو نیست».⁽¹⁾

از مجموع آنچه درباره فال و طیره گفته شد این نکته به‌دست می‌آید که شخص موحد هرگز به‌سراغ خرافات نمی‌رود و غیر خدا را در سرنوشت خود مؤثر نمی‌داند.در واقع فال نیک که سبب خوش‌بینی به آینده و امیدواری و نشاط می‌گردد ضرری ندارد اما فال بد که نگرانی و آشفتگی و گاه یأس و حتی بدبینی به ساحت قدس خداوند ایجاد می‌کند کار زشت و ناپسندی است.

و اما «عدوی» به معنای سرایت است به‌خصوص درمورد سرایت بیماری از کسی به دیگری به‌کار می‌رود و این‌که امام علیه السلام سرایت را نفی فرموده به این معنا نیست که هیچ‌گونه از بیماری‌ها واگیردار نمی‌باشد زیرا امروز مسلم است که بسیاری از بیماری‌ها از فردی به دیگری منتقل می‌شود مانند بیماری سل و سرماخوردگی و امثال آن.اما چنین هم نیست که تمام بیماری‌ها واگیردار باشد بسیاری از بیماری‌ها مانند بیماری قند،فشار خون،انواع سکته‌های قلبی و مغزی چیزی نیست که از کسی به دیگری سرایت کند.

به نظر می‌رسد که در عصر جاهلیت افرادی بودند که به‌شدّت از همه بیماران پرهیز می‌کردند و شاید اصلاً به عیادت آنها نمی‌رفتند و یک اعتقاد خرافی داشتند که باید از هر بیماری پرهیز کرد.اسلام این عقیده افراطی و خرافی را نفی می‌کند تا مردم به عیادت بیماران بروند و به کمک آن‌ها بشتابند و از آن‌ها روی‌گردان نشوند.

گاه این تفکر افراطی انحرافی به امور دیگر غیر از بیماری‌ها نیز سرایت

می‌کند مثلاً می‌گویند:فلان کس فرزندش را از دست داده،به‌سراغ او نرویم ممکن است فرزندمان از دست برود،یا در امر تجارت ورشکست شده با او دوستی نکنیم ممکن است به ما هم سرایت کند،و امثال این خرافات که اسلام با همه آن‌ها مخالفت کرده است.

جمعی از بزرگان⁽¹⁾تفسیر دیگری برای نفی«عدوی»ذکر کرده‌اند و آن این‌که اسلام می‌خواهد به پیروان خود تعلیم دهد که حتی سرایت بیماری از کسی به دیگری بدون اراده خداوند نمی‌شود و هیچ سببی از اسباب این جهان استقلال در تأثیر ندارد بلکه باید اراده و فرمان خدا با آن همراه باشد.

ولی این تفسیر،مناسب به نظرنمی‌رسد زیرا این مطلب منحصر به بیماری‌ها نیست،تمام اسباب و علل این جهان چنین است چرا در روایت فقط سرایت بیماری‌ها ذکر شده است؟

آن‌گاه در پایان این سخن اشاره به چهار موضوع نشاط‌آور و برطرف‌کننده غم و اندوه می‌کند،می‌فرماید:«بوی خوش،عسل،سوار شدن بر مرکب و نگاه کردن به سبزه،مایه قوت و نشاط است»؛ (وَ الطِّیبُ نُشْرَهٌ،وَ الْعَسَلُ نُشْرَهٌ،وَ الرُّکُوبُ نُشْرَهٌ،وَ النَّظَرُ إِلَی الْخُضْرَهِ نُشْرَهٌ).

«نشره» در بسیاری از منابع لغت به عنوان تعویذ و حرز است،یعنی همان دعا و چیزی که به بیمار یا مصروع می‌دهند تا شفا پیدا کند و سبب زوال غم و اندوه او گردد و لذا بعضی مانند علامه مجلسی آن را به چیزی که سبب زوال غم و اندوه می‌شود تفسیر کرده‌اند.⁽²⁾

و در اصل از ماده«نشر»(بر وزن حشر) گرفته شده زیرا حرز و تعویذ و امثال آن سبب انتشار آثار مثبت در شخص بیمار یا غیر بیمار می‌شود و لذا در کتاب

التحقیق ریشه اصلی آن«هو بسط بعد قبض»ذکر شده است.

البته این مسأله گاه جنبه خرافی داشته و گمان می‌کردند اشخاصی که گرفتار بیماری صرع می‌شوند جن در آن‌ها نفوذ کرده و به‌وسیله تعویذ می‌خواستند جن را بیرون کنند ولذا در بعضی از روایات آمده‌است:

«النُّشرَهُ مِن عمَلِ الشَّیطانِ»⁽¹⁾

ولی در بسیاری از اوقات جنبه مثبت داشته و آن این‌که به وسیله دعا و حرز که به بیمار می‌دادند از خدا تقاضای شفای او را می‌کردند.

و از آن‌جا که بوی خوش و عسل و سوار شدن بر مرکب راهوار و نگاه کردن به سبزه سبب نشاط و زوال غم و اندوه می‌شود امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه آن را شبیه حرز و تعویذ دانسته و این تعبیر زیبا را درباره آن به‌کار برده،گویی این چهار موضوع همچون حرز و تعویذی است که غم و اندوه را از انسان زایل می‌کند و این موضوع علاوه بر این‌که به تجربه ثابت شده هم‌اکنون مورد تأکید پزشکان برای رفع غم واندوه وافسردگی و تجدید نشاط بعد از خستگی می‌باشد.

قابل توجه این‌که در بعضی از روایات به‌جای«عسل»«غُسل»آمده است.

مرحوم طبرسی در کتاب مکارم الاخلاق حدیث را اینگونه نقل می کند:

«التَّطَیُّبُ نُشْرَهٌ و الغُسْلُ نُشْرَهٌ و النَّظَرُ إلی الخُضْرَهِ نُشْرَهٌ و الرُّکوبُ نُشْرَهٌ؛ خوشبو کردن خویشتن و غسل نمودن و نگاه کردن به سبزه و سوار بر مرکب شدن موجب زوال غم و اندوه است».⁽²⁾

نکته: اسباب نشاط و شادی و دفع غم و اندوه

اسباب نشاط و شادی و دفع غم و اندوه

فراگیر بودن احکام اسلام سبب شده که اهمیتی نیز به اسباب نشاط و زوال

غم و اندوه بدهد تا مسلمان‌ها بتوانند از این طریق تجدید نشاط کنند و به زندگی سالم و شاد خود ادامه دهند.

در حدیثی از امام صادق علیه السلام که در کتاب محاسن برقی نقل شده چنین می‌خوانیم:

«النُّشْرَهُ فِی عَشَرَهِ أَشْیاءَ الْمَشْی وَ الرُّکُوبِ وَ الاِرْتِمَاسِ فِی الْمَاءِ وَ النَّظَرِ إِلَی الْخُضْرَهِ وَ الْأَکْلِ وَ الشُّرْبِ وَ النَّظَرِ إِلَی الْمَرْأَهِ الْحَسْنَاءِ وَ الْجِمَاعِ وَ السِّوَاکِ وَ مُحَادَثَهِ الرِّجَالِ؛ اسباب نشاط در ده چیز است:پیاده‌روی،سوار بر مرکب شدن،آب‌تنی کردن،نگاه به سبزه افکندن،غذا و نوشابه (خوب و مناسب) خوردن،نگاه به همسر زیبا،آمیزش جنسی،مسواک زدن و گفتگو (ی دوستانه) با مردان داشتن».⁽¹⁾

در حدیث دیگری شستن سر با خطمی (گیاهی است که معمولاً از گل آن برای شست‌وشو استفاده می‌کنند)⁽²⁾و در احادیث دیگری،ملاقات الاخوان؛ دیدار دوستان،استفاده از داروی حمام و کوتاه کردن موی شارب (اصلاح کردن سر و صورت) از اسباب نشاط شمرده شده است.

بسیاری از آنچه در این روایات آمده است نیز به تجربه ثابت شده هر چند راهنمایی روایات گسترده‌تر از تجربیات ماست.

البته آنچه در روایات بالا درمورد نشره و اسباب زدودن غم و اندوه آمده بر حسب حالات عمومی مردم است ولی اولیاء اللّه وسیله دیگری دارند که از همه آن‌ها برتر و مهمتر است و آن،راز و نیاز با خدا و عبادت و نماز و خلوت کردن با اوست.

حدیث معروف پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله که می‌فرماید:

«حُبِّبَ إلیَّ مِنْ دُنیاکُم ثَلاث:

الطِّیبُ وَ النِّساءُ و قُرَّهُ عَینِی فِی الصَّلاهِ؛ سه چیز از دنیای شما در نظر من محبوب

است:بوی خوش و همسران و نور چشمان من در نماز است»⁽¹⁾گواه روشنی بر این مطلب است.

---

گفتار حکیمانه 401- هماهنگی معقول با مردم

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

مُقَارَبَهُ النَّاسِ فِی أَخْلَاقِهِمْ أَمْنٌ مِنْ غَوَائِلِهِمْ.

امام علیه السلام فرمود:

هماهنگی (معقول) با مردم در اخلاقشان سبب ایمنی از

کینه‌توزی و دشمنی آن‌هاست.⁽¹⁾

مرحوم خطیب تنها منبع دیگری که برای این گفتار حکیمانه ذکر کرده غررالحکم است که با تفاوتی آن را به این صورت آورده است: «قارب الناس فی أخلاقهم تامن غوائلهم» (این تفاوت نشان میدهد که غرر آن را از منبع دیگری غیر از نهج البلاغه آورده است) (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۸۶).

شرح و تفسیر

هماهنگی معقول با مردم

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه اشاره به یک نکته لطیف اجتماعی می‌کند می‌فرماید:«هماهنگی با مردم در اخلاقشان سبب در امان بودن از کینه‌توزی و دشمنی آن‌هاست»؛ (مُقَارَبَهُ النَّاسِ فِی أَخْلَاقِهِمْ أَمْنٌ مِنْ غَوَائِلِهِمْ).

شک نیست که هر قوم و جمعیت بلکه هر انسانی صفات و اخلاق ویژه خود را دارد و به کسانی علاقه‌مند است که در صفات و اخلاق با او هماهنگ باشند،به آداب و رسومش احترام بگذارند و مطابق خواسته‌های او عمل کنند.هماهنگی با مردم در این امور-البته در مواردی که برخلاف شرع و عقل نیست-سبب می‌شود که آن‌ها انسان را از خود بدانند و با او رابطه دوستی برقرار کنند و همین امر سبب امنیت از کینه‌توزی و دشمنی آن‌ها می‌شود.

البته همان‌گونه که اشاره شد منظور،هم‌رنگ جماعت شدن در زشتی و بدی‌ها و آداب و رسوم غلط و کارهای خلاف شرع و عقل نیست چراکه نه شرع به ما چنین اجازه‌ای را می‌دهد و نه عقل و خرد.

در روایات اسلامی عنوان دیگری مطرح است که با آنچه در این کلام شریف آمده قریب‌المضمون می‌باشد و آن مسأله مدارا با مردم است.

در احادیث فراوانی به مدارا کردن با مردم توصیه و بر آن تأکید شده است ازجمله امیرمؤمنان علی علیه السلام می‌فرماید:

«دارِ النّاسَ تأمَنْ غوائِلَهُم و تَسْلَمْ مِن

مَکایِدِهم؛ با مردم مدارا کن تا از دشمنی آن‌ها و کید و مکرشان در امان باشی».⁽¹⁾

مرحوم کلینی در کتاب شریف کافی در جلد دوم بابی تحت عنوان«باب المداراه»مطرح کرده که در ذیل آن روایات متعددی آورده است ازجمله در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می‌کند:

«ثَلَاثٌ مَنْ لَمْ یکُنَّ فِیهِ لَمْ یتِمَّ لَهُ عَمَلٌ وَرَعٌ یحْجُزُهُ عَنْ مَعَاصِی اللَّهِ وَ خُلُقٌ یدَارِی بِهِ النَّاسَ وَ حِلْمٌ یرُدُّ بِهِ جَهْلَ الْجَاهِلِ؛ سه چیز است که در هرکس نباشد هیچ کاری از کارهای او سامان نمی‌پذیرد:ورع و تقوایی که او را از معصیت خدا بازدارد و اخلاقی که او را به مدارا کردن با مردم وادارد و حلم و بردباری‌ای که جهل جاهلان را با آن از خود دور سازد».⁽²⁾

در حدیث دیگری از آن حضرت این مسأله با تأکید بیشتری عنوان شده است،می‌فرماید:

«أَمَرَنِی رَبِّی بِمُدَارَاهِ النَّاسِ کَمَا أَمَرَنِی بِأَدَاءِ الْفَرَائِضِ؛ پروردگارم مرا به مدارا کردن با مردم دستور داده همان‌گونه که دستور به فرائض و واجبات داده است».⁽³⁾

و در حدیث سومی باز هم تأکید بیشتری در این زمینه شده،می‌فرماید:

«مُدَارَاهُ النَّاسِ نِصْفُ الْإِیمَانِ وَ الرِّفْقُ بِهِمْ نِصْفُ الْعَیشِ؛ مدارا کردن با مردم نصف ایمان است و رفاقت با آن‌ها نصف زندگی است».⁽⁴⁾

کلام امام علیه السلام درباره هماهنگی با اخلاق مردم و احادیث متعددی که در بالا از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله درمورد مدارا کردن با خلق خدا و رفاقت با آن‌ها نقل کردیم نشانه روشنی از روح اجتماعی تعلیمات اسلام است که تا چه‌اندازه مسائل مختلف اخلاقی و روانی را برای هم‌زیستی مسالمت‌آمیز با مردم مورد توجه قرار داده است.

این سخن را با حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام پایان می‌دهیم:

«إِنَّ قَوْماً مِنَ النَّاسِ قَلَّتْ مُدَارَاتُهُمْ لِلنَّاسِ فَأُنِفُوا (فَنُفُوا) مِنْ قُرَیشٍ وَ ایمُ اللَّهِ مَا کَانَ بِأَحْسَابِهِمْ بَأْسٌ وَ إِنَّ قَوْماً مِنْ غَیرِ قُرَیشٍ حَسُنَت مُدَارَاتُهُمْ فَأُلْحِقُوا بِالْبَیتِ الرَّفِیعِ؛ گروهی از مردم مدارا کردنشان نسبت به دیگران کم و ضعیف بود و لذا از قبیله قریش نفی و طرد شدند و به خدا سوگند ازنظر حسب و نسب مشکلی نداشتند (مشکلشان عدم مدارا بود) و گروهی از غیر قریش مدارا کردنشان خوب بود و ملحق به این بیت رفیع شدند».⁽¹⁾

بار دیگر تأکید می‌کنیم که منظور از هماهنگی و مدارا با مردم این نیست که هم‌رنگ آن‌ها در خلاف‌کاری‌ها و معاصی و آلودگی شویم.به یقین کسی که پایبند به موازین شرع باشد چنین فکری به خود راه نمی‌دهد بلکه منظور هماهنگی و مدارا در امور مباح و چیزهایی است که مورد علاقه آن‌ها و مشروع می‌باشد.

---

گفتار حکیمانه 402- فراتر از حد تو سخن مگو

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

لِبَعْضِ مُخَاطِبِیهِ وَ قَدْ تَکَلَّمَ بِکَلِمَهٍ یُسْتَصْغَرُ مِثْلُهُ عَنْ قَوْلِ مِثْلِهَا:

لَقَدْ طِرْتَ شَکِیراً،وَ هَدَرْتَ سَقْباً.

امام علیه السلام به شخصی که در حضورش سخنی بالاتر از شأن خود گفت، فرمود:

پیش از پردرآوردن پرواز کردی و هنوز بالغ نشده بانگ برآوردی.⁽¹⁾

مرحوم خطیب در مصادر منبع دیگری برای این کلام حکیمانه نقل نمی کند جز چیزی که از غررالحکم نقل کرده و معتقد است عبارت غرر غلط می باشد. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۸۶)

اضافه میکنیم که زمخشری در ربیع الابرار آن را به همین صورت نقل کرده است. (ربیع الابرار، ج ۳، ص ۶۱)

مرحوم سید رضی می‌گوید:«منظور از«شکیر»در این‌جا نخستین پرهایی است که بر بال پرنده می‌روید پیش از آن‌که قوی و محکم شود و«سقب»به شتر نابالغ گفته می‌شود و شتر معمولاً پیش از رسیدن به بلوغ،فریاد مخصوص را سر نمی‌دهد»؛

(قال الرّضیّ:و الشّکیرُ هاهنا:أوّل ما یَنبُت من ریشِ الطائرِ قبل أن یَقوی و یستَحْصِفَ.و السّقبُ:الصّغیرُ مِنَ الإبلِ،و لا یَهدِرُ إلّا بعد أن یستَفحِل) .

شرح و تفسیر

فراتر از حد تو سخن مگو

از مقدمه این کلام استفاده می‌شود که شخصی در حضور امام علیه السلام سخنی بیش از حد و مقدار خود گفت (و به تعبیر رایج میان مردم:بزرگ‌تر از دهانش حرف زد) امام علیه السلام برای این‌که او را بر سر جایش بنشاند و او دیگر زیاد از حد خود سخن نگوید با تعبیر بسیار زیبا و ذکر دو مثال جالب اشتباه او را به او گوشزد کرد و فرمود:«پیش از پر درآوردن پرواز کردی و هنوز بالغ نشده بانگی که درخور بالغان است سردادی»؛ (لِبَعْضِ مُخَاطِبِیهِ وَ قَدْ تَکَلَّمَ بِکَلِمَهٍ یُسْتَصْغَرُ مِثْلُهُ عَنْ قَوْلِ مِثْلِهَا:لَقَدْ طِرْتَ شَکِیراً،وَ هَدَرْتَ سَقْباً).

مرحوم سید رضی در شرح کلام امام علیه السلام چنین می‌گوید:«منظور از«شکیر»در این‌جا نخستین پرهایی است که بر بال پرنده می‌روید پیش از آن‌که قوی و محکم شود و«سقب»به شتر نابالغ گفته می‌شود و شتر معمولاً پیش از رسیدن به بلوغ فریاد مخصوص را سر نمی‌دهد»؛ (قال الرّضیّ:و الشّکیرُ هاهنا:أوّل ما یَنبُت من ریشِ الطائرِ قبل أن یَقوی و یستَحْصِفَ.و السّقبُ:الصّغیرُ مِنَ الإبلِ،و لا یَهدِرُ إلّا بعد أن یستَفحِل).

امام علیه السلام دو تشبیه درباره عمل شخصی که در محضرش بیش از حد خود سخن گفته بود بیان فرمود.نخست او را تشبیه به پرندگانی کرد که هنوز بال و پر آن‌ها قوی نشده سعی می‌کنند مانند بزرگسالان پرواز کنند؛برمی‌خیزند و بر زمین می‌خورند.

تشبیه دیگر این‌که شتربچه آن صدای مخصوص شتران را که عرب آن را «هدیر»می‌گوید سر نمی‌دهد.امام علیه السلام می‌فرماید:به شتر بچه‌ای می‌مانی که مانند شتران بزرگسال هدیر سر می‌دهی.

فصاحت و بلاغتی که در این کلام کوتاه و پرمعنا به‌کار رفته بر هیچ‌کس پوشیده نیست و این نشان می‌دهد که امام علیه السلام چنان بر سخن گفتن مسلط بود که با دو جمله کوتاه مطلب مهمی را به زیباترین وجه بیان می‌کند.

یکی از آداب مجلس این است که هرکس در جای خود بنشیند و هرکس به‌اندازه قدر و مقام خود سخن بگوید.حافظ نیز با توجه به این رسم و آداب چنین گفته است:

افسر سلطان گل پیدا شد از طرف چمن مقدمش یا رب مبارک باد بر سرو و سمن

خوش به‌جای خویشتن بود این نشست خسروی تا نشیند هر کسی اکنون به جای خویشتن

بنابراین کسانی که بلندپروازی می‌کنند و بیش از حد خود سخن می‌گویند کارشان نوعی بی‌ادبی محسوب می‌شود و همگان بر آن‌ها خرده می‌گیرند.

ازاین‌رو در غررالحکم از امام علیه السلام نقل شده که فرمود:

«رَحِمَ اللّه امرِأً عرَف قدرَهُ و لم یَتَعدَّ طَورَهُ؛ خداوند رحمت کند کسی را که قدر خود را بشناسد و از حد خود تجاوز نکند».⁽¹⁾

تاریخ نشان می‌دهد افرادی که بلندپروازی کردند و از حد خود تجاوز نمودند و سخنان نامناسبی گفتند گرفتار مشکلات مهمی شدند و شاید گاه جان خود را بر سر سخنان خود دادند.

بنابراین،گفتار امام علیه السلام خطاب به شخص معینی نیست بلکه همه انسان‌ها

مخاطب آن حضرت‌اند که حد و مقام خود را بشناسند و در گفتار و عمل و ادعا از آن تجاوز نکنند تا آبروی آن‌ها در میان خاص و عام نرود.

در عربی و فارسی نیز ضرب‌المثل‌هایی مشابه این سخن دیده می‌شود هرچند هرگز آن فصاحت و بلاغت را ندارد.مثلاً عرب‌ها به کسی که بیش از حد خود سخن بگوید یا عملی انجام دهد می‌گویند:

«زببت و انت حِصرِم؛ هنوز غوره هستی مویز شدی».

در فارسی گفته می‌شود:سخن بزرگتر از دهانت می‌گویی،یا گفته می‌شود:

هنوز غوره نشده مویز شدی.

اشتباه نشود،ممکن است افراد کوچکی دارای استعدادهای مهم و فوق‌العاده باشند و سخن‌های مهمی بگویند.این‌گونه افراد نه تنها نباید تحقیر شوند بلکه باید مورد تشویق قرار گیرند.سخن امام علیه السلام ناظر به کسانی است که ادعایی بیش از حد خود دارند و بیش از آنچه زیبنده آن‌هاست حرف می‌زنند.

مرحوم حاج شیخ محمّد علی انصاری،برادر واعظ معروف حاج شیخ مرتضی انصاری که شاعر باذوقی بود و تمام نهج‌البلاغه را به شعر درآورده و با شرح و ترجمه آمیخته که در چندین جلد منتشر شده است در ترجمه این کلام امام علیه السلام چنین می‌گوید:

تو پیش از پر درآوردن پریدی نگشته فحل،فریادی کشیدی

تویی کوچک نشاید در محافل بزرگان را شوی قرن و مماثل

فراتر از گلیم خویش پا را مکش،در جای خود راحت بیاسا

---

گفتار حکیمانه 403- پراکنده‌کاری و شکست

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

مَنْ أَوْمَأَ إِلَی مُتَفَاوِتِ خَذَلَتْهُ الْحِیَلُ.

امام علیه السلام فرمود:

کسی که به کارهای مختلف بپردازد نقشه‌ها و تدبیرهایش به جایی نمی‌رسد.⁽¹⁾

در مصادر آمده است که این گفتار حکمت آمیز را پیش از سید رضی مرحوم ابن شعبة حرانی در تحف العقول در ضمن وصیتی که امام علی به مالک اشتر فرمود، آورده است اما با این تفاوت: «من أوما إلی متفاوت خذلته الرغبة.» (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۸۷)

ولی در نسخه ای که از تحف العقول نزد ماست چنین آمده است: «من أهوی إلی متفاوت خذلته الرغبة» . (تحف العقول، ص ۲۰۲).

شرح و تفسیر

پراکنده‌کاری و شکست

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه اشاره به یکی از اصول مهم مدیریت کرده، می‌فرماید:«کسی که به کارهای مختلف بپردازد نقشه‌ها و تدبیرهایش به جایی نمی‌رسد»؛ (مَنْ أَوْمَأَ إِلَی مُتَفَاوِتِ خَذَلَتْهُ الْحِیَلُ).

افراد زیادی را در جامعه می‌بینیم که قانع به یک یا چند شغل نیستند و حتی گاهی شغل‌های متضاد و مختلف برای خود انتخاب می‌کنند و با این‌که از استعداد خوبی برخوردارند و گاه ممکن است جزء نخبه‌ها و نابغه‌ها باشند باز می‌بینیم به موفقیت چشمگیری نائل‌نمی‌شوند.

دلیل آن روشن است؛هر کاری تدبیر خاص خودش را می‌طلبد و کارهای مختلف تدبیرهای مختلفی را طلب می‌کند و جمع‌کردن بین تدبیرهای متضاد، کار بسیار مشکلی است به همین دلیل افرادی را می‌بینیم که تمام همّ خود را مصروف به یک فن می‌کنند و توفیقات زیادی به‌دست می‌آورند ولی افرادی که چندین فن مختلف و گاه متضاد را بر عهده می‌گیرند غالباً همه را ناقص می‌گذارند و یا نتیجه مهم و چشمگیری به‌دست نمی‌آورند.

بعضی از شارحان نهج البلاغه این کلام نورانی را به معنای جمع دنیا و آخرت گرفته و گفته‌اند:کسانی که بخواهند هم دنیا و هم آخرت را به‌طور کامل به‌دست آورند ناکام می‌مانند زیرا این دو با هم جمع‌نمی‌شوند.

و بعضی آن را به معنای جمع میان حق و باطل تفسیر کرده‌اند؛کسی بخواهد از حق طرفداری کند و در عین حال حامی باطل نیز باشد و یا به تعبیر دیگر بخواهد همه را از خود راضی کند.تدبیرهای چنین کسی نیز به جایی نمی‌رسد.

این تفسیرها را به عنوان یکی از مصادیق آن مفهوم کلی و جامع کلام امام علیه السلام می‌توان پذیرفت اما منحصر ساختن مفهوم کلام به این تفاسیر،صحیح به نظر نمی‌رسد.

بعضی نیز آن را به معنای قبول کردن شغل‌های زیاد گرفته‌اند که حتی در زمان ما مرسوم است بعضی چندین شغل برای خودشان انتخاب می‌کنند اما هیچ‌کدام را به‌طور صحیح‌نمی‌توانند انجام دهند ولی این تفسیر با تعبیر«متفاوت»سازگار نیست زیرا متفاوت،مفهومش«ناهماهنگ»و یا«متضاد»است و این غیر از شغل‌های زیادی است که ممکن است ناهماهنگ نیز نباشد.

اصولاً پیشرفت کارها بدون مدیریت صحیح امکان‌پذیر نیست و مدیریت صحیح،اصول و شرایطی دارد.یکی از شرایط مهمش همان است که امام علیه السلام در این کلام حکیمانه به آن اشاره کرده و آن این است که مدیر از پراکنده‌کاری بپرهیزد کارها را از هم جدا کند و هر کاری را به کسی یا به گروهی واگذار نماید و ناظرانی بر آن‌ها بگمارد.اما هرگاه به یک نفر یا یک گروه چندین کار متضاد و مختلف را بدهد به یقین همه آن‌ها ناقص خواهد شد و این بر خلاف مدیریت صحیح است.

در حدیثی که مرحوم کلینی در کتاب شریف کافی نقل کرده است می‌خوانیم که امام صادق علیه السلام به یکی از یاران خاصش به نام فضیل بن یسار فرمود:

«إِنَّهُ مَنْ کَانَ هَمُّهُ هَمّاً وَاحِداً کَفَاهُ اللَّهُ هَمَّهُ وَ مَنْ کَانَ هَمُّهُ فِی کُلِّ وَادٍ لَمْ یبَالِ اللَّهُ بِأَی وَادٍ هَلَکَ؛ به یقین کسی که یک هدف داشته باشد خداوند او را برای رسیدن به هدفش کمک می‌کند اما آن‌کس که همّ او در وادی‌های مختلف است در هر

وادی‌ای هلاک شود خدا او را کمک نخواهد کرد».⁽¹⁾

البته برای این حدیث تفسیرهای دیگری هم شده است،که انسان باید مذهب حق را پیدا کند و برگزیند و در مسیر آن گام بردارد و از سیر در مذاهب باطل گوناگون بپرهیزد.

امیر مؤمنان علی علیه السلام در نامه پرمحتوای مالک اشتر هنگامی که دستورات مربوط به فرماندهی لشکر را می‌دهد می‌فرماید:

«وَ أَفْضَلَ عَلَیهِمْ مِنْ جِدَتِهِ بِمَا یسَعُهُمْ وَ یسَعُ مَنْ وَرَاءَهُمْ مِنْ خُلُوفِ أَهْلِیهِمْ حَتَّی یکُونَ هَمُّهُمْ هَمّاً وَاحِداً فِی جِهَادِ الْعَدُوِّ؛ دستور بده که فرماندهان لشکر از امکاناتی که در اختیار دارند به سپاهیان کمک کنند به اندازه‌ای که نفراتی که تحت تکفل آن‌ها هستند به خوبی اداره شوند به گونه‌ای که همّ آن‌ها همّ واحدی باشد و آن جهاد با دشمن است».

این دستور نیز نشان می‌دهد که تمرکز بر برنامه‌ها و فعالیت در یک بخش سبب پیروزی و موفقیت است.

این جمله از شیخ بهایی نیز معروف است که می‌گوید:

«غَلَبتُ کُلَّ ذِی فُنونٍ وَ غَلَبنِی ذو فَنٍ‌ّ واحِدٍ؛ بر تمام دانشمندانی که مثل من در علوم مختلفی کار کرده بودند غلبه کردم اما دانشمندی که تنها در یک علم فعالیت داشت بر من غلبه نمود».

---

گفتار حکیمانه 404- هر چه هست از اوست!

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

وَ قَدْ سُئِلَ عَنْ مَعْنَی قَوْلِهِمْ:

«لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّهَ إِلَّا بِاللّهِ»:إِنَّا لَا نَمْلِکُ مَعَ اللّهِ شَیْئاً،وَ لَا نَمْلِکُ إِلَّا مَا مَلَّکَنَا؛ فَمَتی مَلَّکَنَا مَا هُوَ أَمْلَکُ بِهِ مِنَّا کَلَّفَنَا،وَ مَتَی أَخَذَهُ مِنَّا وَضَعَ تَکْلِیفَهُ عَنَّا.

امام علیه السلام در پاسخ سؤالی درباره معنای«لا حول و لا قوه الا بالله»چنین فرمود:

ما در برابر خداوند با مالکیت او شریک نیستیم بلکه ما چیزی را مالک نیستیم جز آنچه او به ما تملیک کرده و هرگاه قدرت یا مالی را به ما ببخشد-در حالی که او از ما به آن مال سزاوارتر است-ما را مکلف به وظایفی (درباره آن) فرموده و هر گاه آن را از ما باز پس گیرد تکلیفش را نیز از ما برداشته است.⁽¹⁾

در مصادر نهج البلاغه آمده است که مضمون این گفتار حکیمانه در کتاب تحف العقول (که پیش از نهج البلاغه تألیف شده) در لابه لای سؤالاتی که عبایة بن ربعی اسدی از حضرت کرد آمده است. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۸۷). (و عبارت تحف العقول چنین است که امام علی در تفسیر «لا حول ولا قوة إلا بالله» فرمود: «لا حول عن معاصی الله إلا بعصمة الله و لا قوة لنا علی طاعة الله إلا بعون الله قال: فوثب عبایة فقبل یدیه ورجلیه». تحف العقول، در کلمات امام هادی علیه السلام از امیر مؤمنان علی علیه السلام ، ص ۴۶۸)

شرح و تفسیر

هر چه هست از اوست!

به نظر می‌رسد-همانگونه که بعضی از شارحان نهج البلاغه استنباط کرده‌اند⁽¹⁾- شخصی که معنای«لا حول و لا قوّه إلّا باللّه»برای او مفهوم نبود و گرفتار شبهه جبر شده بود سؤالی در این باره از حضرت کرد و امام علیه السلام برای رفع شبهه او سه جمله بیان فرمود.

نخست فرمود:«ما در برابر مالکیت خداوند مالک چیزی نیستیم»؛ (وَ قَدْ سُئِلَ عَنْ مَعْنَی قَوْلِهِمْ«لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّهَ إِلَّا بِاللّهِ»-:إِنَّا لَا نَمْلِکُ مَعَ اللّهِ شَیْئاً).

بنابراین مالک اصلی خداست و هیچ کس استقلال در مالکیت ندارد و به تعبیر دیگر،توحید در مالکیت،یکی از شاخه‌های توحید افعالی است که بدون اعتقاد به آن توحید انسان کامل نمی‌شود.

سپس در جمله دوم می‌افزاید:«بلکه ما چیزی را مالک نیستیم جز آنچه او به ما تملیک کرده است»؛ (وَ لَا نَمْلِکُ إِلَّا مَا مَلَّکَنَا).

بنابراین مالکیت ما از ذات پاک او سرچشمه می‌گیرد؛آنچه اراده کند به ما می‌دهد و آنچه را اراده کند باز پس می‌گیرد و به تعبیر دیگر،مالکیت ما نسبت به مالکیت خداوند مالکیت طولی است نه مالکیت عرضی.

آنگاه در جمله سوم می‌فرماید:«هر گاه او چیزی را به ما تملیک کند که

در واقع خودش به آن سزاوارتر از ماست ما را (درباره آن) مکلف به وظایفی می‌کند و هر گاه آن را از ما باز پس گیرد تکلیفش را از ما برمی‌دارد»؛ (وَ لَا نَمْلِکُ إِلَّا مَا مَلَّکَنَا؛فَمَتی مَلَّکَنَا مَا هُوَ أَمْلَکُ بِهِ مِنَّا کَلَّفَنَا،وَ مَتَی أَخَذَهُ مِنَّا وَضَعَ تَکْلِیفَهُ عَنَّا).

این همان نکته باریک و دقیق و بسیار جالب«الأمرُ بین الأمرَین»است.نه چنان است که ما از خود استقلال تام داشته باشیم و صاحب قدرتی در برابر خدا و مالکیتی در برابر مالکیت او گردیم و نه چنان است که در اعمال خود مطلقاً اراده و اختیاری نداشته باشیم.بلکه او به ما قدرت و قوت و اختیار داده و هماهنگ با آن تکالیفی بر عهده ما گذاشته است.تا زمانی که آن قدرت و قوت وجود دارد تکالیف هم هست هنگامی که گرفته شد تکالیف از بین می‌رود.

او به ما اموالی بخشیده و تملیک کرده و تکلیف خمس و زکات را در کنار آن قرار داده است،قوت و قدرت جسمانی داده و تکلیف نماز و روزه و حج و جهاد را در کنار آن مقرر فرموده،هر گاه مال را باز پس گیرد تکلیف خمس و زکات نیز برداشته می‌شود هر گاه قوت و قدرت جسمانی را از ما سلب کند واجباتی که نیاز به قوت و قدرت جسمانی دارد از ما برداشته خواهد شد.

همین معنا در حدیث دیگری که از امام علیه السلام نقل شده منعکس است:

«عبایه،از یاران خاص امیر المؤمنین علیه السلام از آن حضرت درباره مسأله توانایی‌های انسان که با آن برمی‌خیزد و می‌نشیند و کارهایی انجام می‌دهد سؤال کرد (که آیا این‌ها جبری است یا اختیاری؟) امام امیرمؤمنان علی علیه السلام از او پرسید:

منظور تو کدام توانایی است؟ توانایی بدون پروردگار یا با پروردگار؟ عبایه ساکت شد و پاسخی نداد،امام علیه السلام فرمود:بگو،عرض کرد:چه بگویم،فرمود:

اگر بگویی با خداوند (در عرض خداوند) مالک قدرتی هستی،مایه هلاکت توست و اگر بگویی بدون خداوند چنین قدرتی را پیدا کردی آن هم مایه هلاکت توست.عبایه عرض کرد:چه بگویم ای امیر المؤمنین؟ فرمود:باید بگویی که این

قدرت را خداوند به تو ارزانی داشته اگر این قدرت را برای تو ادامه دهد عطا و بخشش اوست و اگر از تو بگیرد بلا و آزمایش اوست.او مالک قدرتی است که به تو داده و قادر بر چیزی است که تو را بر آن قادر نموده،آیا نشنیدی مردم حول و قوه الهی را می‌طلبند در آن‌جا که می‌گویند:

«لا حولَ و لا قوّه إلّا باللّه العلیِ‌ّ العظیمِ» .

عبایه عرض کرد:تفسیر این سخن چیست؟ فرمود:پناهی دربرابر معاصی الهی نیست مگر پناه خداوند و قوتی بر طاعات نیست مگر با اعانت پروردگار.عبایه برخاست و خود را به روی دست و پای امام علیه السلام انداخت و بوسه زد.⁽¹⁾

برای روشن شدن این بحث پیچیده و دقیق و ظریف یک مثال حسی داریم که سابقاً نیز به آن اشاره کردیم و آن این است که فرض کنید یک قطار برقی به حرکت درآمده است این قطار نیروی خود را لحظه‌به‌لحظه از سیم برقی که در طول مسیر کشیده‌اند و حلقه لغزنده قطار روی آن حرکت می‌کند دریافت می‌دارد هر لحظه مسئول اداره برق اراده کند می‌تواند برق آن قطار را از همان مبدأ قطع کند ولی مادامی که قطع نکرده راننده قطار با میل و اراده و آزادی،قطار را در مسیر به حرکت وامی‌دارد.هر کجا لازم بود توقف می‌کند هر کجا لازم بود سرعت می‌گیرد و هر کجا خواست ملایم می‌رود،این راننده قادر است قطار را به‌صورت‌های مختلف هدایت کند ولی این قوت و قدرت را از مبدائی می‌گیرد که لحظه‌به‌لحظه به او نیرو می‌بخشد و هر لحظه بخواهد می‌تواند این قدرت و نیرو را قطع کند.بنابراین این راننده،هم اختیار دارد و هم ندارد،اختیار برای انتخاب حرکت و توقف ولی عدم اختیار در بقاء نیرویش.

و این است معنی الامر بین الامرین:نه جبر و سلب اختیار و نه آزادی مطلق.

نکته قابل توجه این است که«حول»در لغت به دو معناست:یکی حرکت و تحول و دیگری ممانعت و حائل شدن.اگر در لغت عرب به«سال»حول گفته

می‌شود به این دلیل است که انسان از زمانی به زمان دیگر متحول می‌شود و حرکت می‌کند.

بنابر این معنا،معنی لا حول و لا قوه الا باللّه این است که هیچ نوع حرکت و تحول و هیچ قوت و قدرتی جز از سوی خدا نیست،اوست که به ما این نیروها را بخشیده و به ما توانایی و اختیار داده تا بتوانیم به‌سوی مقاصد خویش حرکت کنیم.

و بنابر معنی دوم،معنی جمله این است که هیچ مانعی دربرابر معاصی و هیچ قدرتی بر اطاعات جز به‌وسیله خداوند نیست،همانگونه که در ذیل حدیث عبایه آمده بود و در حدیثی از امام صادق علیه السلام نیز در تفسیر جمله

«لا حول و لا قوّهَ إلّا باللّه» می‌خوانیم که فرمود:

«لا یَحولُ بَینَنا و بینَ المَعاصِی إلّا اللّهُ و لا یُقَوّینا علی أداءِ الطّاعهِ و الفرائضِ إلّا اللّه؛ میان ما و گناهان جز خداوند حائل نمی‌شود و برای ادای اطاعت و واجبات جز خداوند به ما نیرو نمی‌بخشد».⁽¹⁾

به این ترتیب جمله پرمعنی و پرمحتوای

«لا حولَ و لا قوّه إلّا باللّه» دو معنی دارد که هر دو در روایات معصومین علیهم السلام آمده است.⁽²⁾

---

گفتار حکیمانه 405- این مرد لجوج را رها کن

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

لِعَمَّارِ بْنِ یَاسِرٍ وَ قَدْ سَمِعَهُ یُرَاجِعُ الْمُغِیرَهَ بْنَ شُعْبَهَ کَلاماً:

دَعْهُ یَا عَمَّارُ،فَإِنَّهُ لَمْ یَأْخُذْ مِنَ الدِّینِ إِلَّا مَا قَارَبَهُ مِنَ الدُّنْیَا،وَ عَلَی عَمْدٍ لَبَسَ عَلَی نَفْسِهِ لِیَجْعَلَ الشُّبَهَاتِ عَاذِراً لِسَقَطَاتِهِ.

امام علیه السلام هنگامی که شنید عمار یاسر با مغیره بن شعبه (آن مرد منافق لجوج) جرّ و بحث می‌کند، فرمود:

ای عمار! رهایش کن،چراکه او از دین خدا آن مقدار گرفته که به دنیا نزدیکش سازد و از روی عمد حق را بر خود مشتبه ساخته تا شبهات را بهانه لغزش‌ها و خلاف‌هایش قرار دهد.⁽¹⁾

در مصادر آمده است که این گفتار حکیمانه را ابن عساکر در تاریخ دمشق در شرح حال مغیرة بن شعبه و ابن قتیبه در الامامة و السیاسة با تفاوتی نقل کرده اند و (قبل از سید رضی مرحوم شیخ مفید آن را در کتاب مجالس آورده است. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۸۸).

شرح و تفسیر

این مرد لجوج را رها کن

از مقدمه این کلام استفاده می‌شود که عمار یاسر،آن صحابی پاکباز و شجاع و مخلص با مغیره بن شعبه در مسائل مهم دینی گفتگو داشت و مغیره،آن مرد منافق و کوردل نمی‌پذیرفت.امام علیه السلام گفتگویی را که میان این دو نفر رد و بدل می‌شد شنید و چند جمله کوتاه و پرمعنا درباره مغیره بن شعبه فرمود که تمام روحیات و برنامه زندگی او در آن خلاصه شد.فرمود:«ای عمار! رهایش کن، چراکه او از دین خدا آن مقدار گرفته که به دنیا نزدیکش سازد و از روی عمد حق را بر خود مشتبه ساخته تا شبهات را بهانه لغزش‌ها و خلاف‌هایش قرار دهد»؛ (لِعَمَّارِ بْنِ یَاسِرٍ وَ قَدْ سَمِعَهُ یُرَاجِعُ الْمُغِیرَهَ بْنَ شُعْبَهَ کَلاماً:دَعْهُ یَا عَمَّارُ،فَإِنَّهُ لَمْ یَأْخُذْ مِنَ الدِّینِ إِلَّا مَا قَارَبَهُ مِنَ الدُّنْیَا،وَ عَلَی عَمْدٍ لَبَسَ عَلَی نَفْسِهِ لِیَجْعَلَ الشُّبَهَاتِ عَاذِراً لِسَقَطَاتِهِ).

امام علیه السلام روی دو نکته اساسی در این کلام حکیمانه تکیه فرموده که یکی مربوط به دنیای مغیره است و دیگری مربوط به اعتقادات و آخرتش.

در نکته اول می‌فرماید:او اعتقادی به مسائل اسلامی ندارد با آن هماهنگ نیست،آن‌جا که به نفع دنیای او باشد دیندار می‌شود و آن‌جا که به زیان دنیای او باشد احکام دین را رها می‌کند.

قرآن مجید این وصف را برای جمعی از منافقان بیان کرده که راه تبعیض را

پیش می‌گرفتند و آنچه را به نفعشان بود می‌پذیرفتند و بقیه را انکار می‌کردند، می‌فرماید:« إِنَّ الَّذِینَ یَکْفُرُونَ بِاللّهِ وَ رُسُلِهِ وَ یُرِیدُونَ أَنْ یُفَرِّقُوا بَیْنَ اللّهِ وَ رُسُلِهِ وَ یَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَکْفُرُ بِبَعْضٍ وَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَّخِذُوا بَیْنَ ذَلِکَ سَبِیلاً »؛کسانی که خدا و پیامبرانِ او را انکار می‌کنند،و می‌خواهند میان خدا و پیامبرانش تبعیض قائل شوند،و می‌گویند:«به بعضی ایمان می‌آوریم،و بعضی را انکار می‌کنیم و می‌خواهند در میان این دو،راهی برای خود انتخاب کنند)».⁽¹⁾

یکی از صفات زشت یهود نیز همین بود همان‌گونه که قرآن درباره آن‌ها می‌فرماید:« أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتَابِ وَ تَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَمَا جَزَاءُ مَنْ یَفْعَلُ ذَلِکَ مِنْکُمْ إِلَّا خِزْیٌ فِی الْحَیَاهِ الدُّنْیَا وَ یَوْمَ الْقِیَامَهِ یُرَدُّونَ إِلَی أَشَدِّ الْعَذَابِ وَ مَا اللّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ »؛آیا به بعضی از دستورات کتاب آسمانی ایمان می‌آورید،و به بعضی کافر می‌شوید؟! برای کسی از شما که این عمل (تبعیض در میان احکام و قوانین الهی) را انجام دهد،جز رسوایی در این جهان،چیزی نخواهد بود، و روز رستاخیز به شدیدترین عذاب‌ها گرفتار می‌شوند.و خداوند از آنچه انجام می‌دهید غافل نیست».⁽²⁾

همین معنا در کلام سالار شهیدان امام حسین علیه السلام به‌هنگام ورود به کربلا،در دوم محرم‌آمده است آن‌جا که رو به‌سوی یارانش کرد و فرمود:

«النَّاسُ عَبِیدُ الدُّنْیا وَ الدِّینُ لَعِقٌ عَلَی أَلْسِنَتِهِمْ یحُوطُونَهُ مَا دَرَّتْ مَعَایشُهُمْ فَإِذَا مُحِّصُوا بِالْبَلَاءِ قَلَّ الدَّیانُون؛ مردم،بردگان دنیا هستند و دین،تنها بر زبان آن‌هاست؛تا آن زمان که زندگی آن‌ها تأمین شود به‌دنبال دین هستند اما هنگامی که گرفتار بلا و آزمون الهی شدند (و دین از منافع مادی آن‌ها جدا شد) دینداران کم‌اند».⁽³⁾

ولی مؤمنان راستین کسانی هستند که آیین خدا را به‌طور کامل با تمام وجود

می‌پذیرند خواه به منفعت مادی آن‌ها باشد یا به زیان آن و اصولاً بر سر همین دو راهی،دینداران از افراد منافق و بی‌دین،شناخته می‌شوند که دین از یک مسیر می‌رود و منافع مادی آن‌ها از مسیر دیگر.

در جمله دوم می‌فرماید:او برای این‌که خود را در نظر خویش یا در نظر مردم معذور بشمرد عمداً حقایق را بر خود مشتبه می‌سازد و شبهاتی را بهانه برای کارهای خلافش قرار می‌دهد و این همان کاری است که همه منافقین انجام می‌دهند؛به شبهات پناه می‌برند و وجدان خود را فریب می‌دهند و کارهای خلاف خود را به این وسیله توجیه می‌کنند.

قرآن مجید درباره بعضی از کافران می‌گوید:« بَلْ یُرِیدُ الْإِنسَانُ لِیَفْجُرَ أَمَامَهُ * یَسْأَلُ أَیَّانَ یَوْمُ الْقِیَامَهِ »؛(انسان شک در معاد ندارد) بلکه می‌خواهد (آزاد باشد و بدون ترس از دادگاه قیامت) در تمام عمر گناه کند! (ازاین‌رو) می‌پرسد:«قیامت کی خواهد بود؟».⁽¹⁾

بر این اساس امام علیه السلام عمار را نهی کرد ازاین‌که سخن را با او ادامه دهد زیرا او کسی نبود که در برابر حق تسلیم شود و یا حتی حق را نشناخته باشد آگاهانه مخالفت می‌کرد و برای حفظ منافع مادی خود طرح شبهه می‌نمود،و سخن گفتن با چنین کسی روا نیست؛نه مصداق ارشاد جاهل است و نه تنبیه غافل.

این‌گونه افراد در واقع مصداق آیه شریفه« سَوَآءٌ عَلَیْهِمْ ءَ أَنذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنذِرْهُمْ لَا یُؤْمِنُونَ »⁽²⁾می‌باشند.

نکته‌ها

1-ماجرای گفتگوی عمار یاسر و مغیره

مرحوم سید رضی به این نکته اشاره نکرده که میان عمار یاسر و مغیره بن

شعبه چه گفتگویی بود که علی علیه السلام به عمار چنان فرمود.اما مرحوم علامه شوشتری نقل می‌کند که گفتگوی عمار با مغیره درباره این بود که عمار مغیره را دعوت کرد تا با امیرمؤمنان علیه السلام بیعت کند و او را در برابر دشمنانش (ازجمله معاویه) یاری دهد.مغیره نپذیرفت و به عمار گفت:یاری تو برای علی بن ابی‌طالب مانند کسی است که از گرما به بیابان سوزان فرار کند یعنی تو از آن مصیبت‌های زمان عثمان فرار کردی و الآن در فشار معاویه‌ای خواهی افتاد که مصائبش بیشتر از اوست.هنگامی که امیرمؤمنان علی علیه السلام این گفتگو را (یا گوشه‌ای از آن را شنید) آن سخنان را به عمار فرمود.⁽¹⁾

2-عمار یاسر و مغیرة بن شعبه را بیشتر بشناسیم

درباره عمار یاسر،آن صحابی بزرگ و مخلص رسول اللّه صلی الله علیه و آله و صحابی فداکار جانشینش،امیر مؤمنان علی علیه السلام پیش از این در جلد 7،صفحه 83 از همین کتاب و جاهای دیگر سخن گفته‌ایم ولی فضایل و مناقب آن مرد پاکباز بیش از این‌هاست.او کسی است که یکی از آیات قرآن درباره او نازل شد زمانی که جماعتی از مشرکین،او و پدر و مادرش را شکنجه کردند تا اظهار برائت از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله کنند پدر و مادرش حاضر نشدند و شهید گشتند ولی عمار با زبان و لفظ خود آنچه را می‌خواستند گفت و گریه‌کنان خدمت پیغمبر صلی الله علیه و آله آمد.آیه شریفه نازل شد:« مَنْ کَفَرَ بِاللّهِ مِنْ بَعْدِ إِیمَانِهِ إِلَّا مَنْ أُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمَانِ »؛ کسانی که بعد از ایمان کافر شوند (مجازات می‌شوند) به‌جز آن‌ها که تحت فشار واقع شده‌اند در حالی که قلبشان با ایمان،آرام است»⁽²⁾در این‌جا بعضی از ناآگاهان گفتند:عمار با گفتن الفاظ مربوط به برائت و بیزاری از اسلام،کافر شد.

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود:

«کَلَّا إِنَّ عَمَّاراً مَلِیءٌ إِیمَاناً مِنْ قَرْنِهِ إِلَی قَدَمِهِ وَ اخْتَلَطَ الْإِیمَانُ بِلَحْمِهِ وَ دَمِه؛ چنین نیست،عمار از فرق سر تا قدم مملو از ایمان است و ایمان با گوشت و خون او آمیخته است».سپس پیامبر صلی الله علیه و آله افزود:اگر باز در چنین شرایطی قرار گرفتی همین‌گونه عمل کن.⁽¹⁾

این آیه و روایت از مدارک روشنی است که اجازه تقیه را در شرایطی که جان انسان در خطر است می‌دهد.

در حدیث دیگری آمده است که پیامبر صلی الله علیه و آله به او بشارت داد،فرمود:

«یا ابا الیقظان (انتخاب این کنیه برای عمار شاید به این دلیل بود که در بعضی از جنگ‌ها او و بعضی دیگر از صحابه پیغمبر صلی الله علیه و آله شب بیدار بودند و از لشکریان حفاظت می‌کردند تا دشمن به آن‌ها شبیخون نزند)

فَإِنَّکَ أَخُو عَلِی فِی دِیانَتِهِ وَ مِنْ أَفَاضِلِ أَهْلِ وَلَایتِهِ وَ مِنَ الْمَقْتُولِینَ فِی مَحَبَّتِهِ تَقْتُلُکَ الْفِئَهُ الْبَاغِیه؛ تو برادر علی در دیانتش هستی و از افراد برجسته اهل ولایت او می‌باشی و از کسانی هستی که در محبت او شهید می‌شوی و تو را گروه ستمکار شهید می‌کنند».⁽²⁾

و همین گونه شد؛او در صفین به دست لشکریان معاویه به شهادت رسید.

جالب این‌که علمای اهل سنت نیز در فضیلت عمار مطالب قابل توجهی نقل کرده‌اند ولی با نهایت تأسف عثمان بلایی بر سر عمار آورد که هر مسلمانی از شنیدن آن ناراحت می‌شود.بلاذری،از علمای معروف اهل سنت،در کتاب انساب الاشراف می‌نویسد که مقداد و عمار یاسر و طلحه و زبیر و جمعی دیگر از اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله نامه‌ای نوشتند و کارهای خلاف عثمان را در آن برشمردند و او را از عذاب الهی ترساندند و به او گفتند که اگر دست از کارهایش برندارد بر ضد او اقدام خواهند کرد.عمار نامه را گرفت و نزد عثمان آمد

و بخشی از آن را برای عثمان خواند.عثمان گفت:تو چرا از میان آن‌ها داوطلب شدی؟ عمار گفت:برای این‌که من بیش از آن‌ها خیرخواه تو هستم.عثمان به او گفت:دروغ گفتی ای فرزند سمیه (او را به نام مادرش نامید که توهین بزرگی محسوب می‌شد،یعنی پدر تو معلوم نیست) عمار گفت:من فرزند سمیه هستم و پدرم یاسر است.عثمان دستور داد غلامانش دست و پای او را گرفتند و کشیدند و عثمان با دو پای خود با کفش به پایین شکم او زد و او دچار فتق (پارگی پرده شکم) شد.⁽¹⁾

همین داستان را ابن عبدالبر،عالم دیگر اهل سنت در کتاب الاستیعاب در شرح حال عمار نقل کرده و افزوده که یکی از دنده‌های عمار را نیز شکستند.⁽²⁾

اما مغیره بن شعبه:بسیاری درمورد او نوشتند که مرد بسیار باهوشی بود و به همین دلیل بعد از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیز از طرف خلفا مناصب مهمی به او داده شد که آخرین منصبش فرمانداری کوفه بود ولی در عین حال مردی بسیار سنگدل و جنایت‌پیشه بود.

ابوالفرج اصفهانی درباره اسلام آوردن او چنین نوشته است که مغیره درباره اسلام آوردن خودش می‌گوید:با گروهی از طائفه بنی مالک در عصر جاهلیت نزد پادشاه مصر رفتیم و هدایایی برای او بردیم.او هدایا را گرفت و دستور داد جوایزی به همه ما دادند بعضی را بیشتر و بعضی را کمتر ولی به من چیز بسیار کمی داد و چندان اعتنایی به من نکرد.گروهی از قبیله بنی مالک که با من بودند با استفاده از کمک سلطان مصر هدایایی برای خانواده خود گرفتند و بسیار خوشحال بودند و هیچ‌کدام حاضر نشدند با من مواسات کنند (و من کینه آن‌ها را به دل گرفتم).هنگامی که از مصر خارج شدیم مقداری شراب با خود آوردند

و از آن نوشیدند من هم با آن‌ها خوردم ولی دوست نداشتم با آن‌ها باشم،با خود گفتم:این‌ها به طائف بازمی‌گردند و به قبیله من می‌گویند که سلطان مصر به من بی‌اعتنایی کرد به همین دلیل تصمیم گرفتم آن‌ها را به قتل برسانم.به آن‌ها گفتم:

من گرفتار سردردی شده‌ام.آن‌ها شراب خود را حاضر کردند و مرا دعوت نمودند.گفتم:چون سردرد دارم نمی‌نوشم اما شما بنشینید من ساقی شما می‌شوم.قبول کرده و شروع به نوشیدن شراب نمودند و هنگامی که در آن‌ها اثر کرد باز هم تقاضای شراب کردند.آنقدر نوشیدند و مست شدند که به خواب عمیقی فرو رفتند.من برخاستم و همه آن‌ها را به قتل رساندم و آنچه با آن‌ها بود برداشتم و به مدینه آمدم.دیدم پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در مسجد است و ابوبکر نزد اوست،مرا می‌شناخت (پرسید:برای چه آمده‌ای؟) گفتم:آمده‌ام شهادتین بگویم و مسلمان شوم.ابوبکر گفت:از مصر آمده‌ای؟ گفتم:آری.گفت:آنهایی که با تو بودند چه کردند؟ گفتم:میان من و آن‌ها اختلافاتی بروز کرد و ما مشرک بودیم من همه آن‌ها را کشتم و غنائمشان را برگرفتم و خدمت پیغمبر صلی الله علیه و آله آمدم تا خمس آن را تقدیم کنم چون غنیمت مشرکین است.پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود:اسلامت را می‌پذیرم ولی چیزی از اموالت را نمی‌گیرم و آن را تخمیس نمی‌کنم زیرا تو به آن‌ها خیانت کردی.عرض کردم:هنگامی که آن‌ها را کشتم بت‌پرست بودم اکنون مسلمان شده‌ام.فرمود:بسیار خوب،اسلام،گذشته‌ها را می‌پوشاند.چیزی نگذشت که این خبر (قتل سیزده نفر) به قبیله ثقیف رسید که در طائف بودند.

آن‌ها تصمیم گرفتند با طائفه ما بجنگند سپس صلح کردند که سیزده دیه پرداخت شود و غائله پایان یابد.⁽¹⁾

آری این است سابقه مغیره بن شعبه.

ابن ابی الحدید این داستان را نقل کرده و بعد از آن می‌افزاید:جمعی از

اصحاب ما چنین می‌گویند:کسی که اسلام آوردنش این‌گونه باشد و پایان کارش خبر متواتری باشد که تا پایان عمرش علی علیه السلام را بر منابر لعن می‌کرد و در میان این آغاز و پایان،کارش فسق و فجور و پر کردن شکم و هوس‌بازی جنسی و همراهی با فاسقان و صرف وقت در غیر اطاعت خدا بود چگونه ممکن است کسی به او علاقه داشته باشد و ما چه عذری داریم اگر فسق او را برای مردم آشکار نسازیم.⁽¹⁾

این گفتار ابن ابی الحدید در واقع اشاره به داستان عدالت صحابه است که اهل سنت همه آن‌ها را از خوب و بد و زشت و زیبا و مؤمن و فاسق،محترم می‌شمارند.مقصود ابن ابی الحدید این است که آیا کسی را با این زندگی سراسر کثیف و آلوده تنها به عنوان این‌که جزء صحابه بوده یعنی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را دیده می‌توان تبرئه کرد یا او را عادل شمرد؟⁽²⁾

---

گفتار حکیمانه 406- دو کار زیبا!

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

مَا أَحْسَنَ تَوَاضُعَ الْأَغْنِیَاءِ لِلْفُقَرَاءِ طَلَباً لِمَا عِنْدَ اللّهِ! وَ أَحْسَنُ مِنْهُ تِیهُ الْفُقَرَاءِ عَلَی الْأَغْنِیَاءِ اتِّکَالاً عَلَی اللّهِ.

امام علیه السلام فرمود:

چه زیباست تواضع و فروتنی ثروتمندان در برابر فقرا،برای رسیدن به پاداش‌های الهی،و از آن بهتر بی‌اعتنایی و بزرگ‌منشی مستمندان است

در برابر اغنیا برای توکل بر خدا.⁽¹⁾

مرحوم خطیب می گوید: از کسانی که قبل از سید رضی این کلام نورانی را نقل کرده اند ابو طالب مکی در قوت القلوب است سپس در داستانی از خطیب بغدادی در تاریخ بغداد در شرح حالات فتح بن شخرف نقل می کند که او بعد از ختم قرآن در یکی از کوههای انطاکیه شبی امیر مؤمنان علی علی را در خواب دید و تقاضا کرد کلام خیری به او تعلیم دهد امام علی دست مبارکش را باز کرد در آن دو سطر نوشته شده بود و آن این بود: ما رایت احسن من تواضع الغنی للفقیر یطلب ثواب الله، و احسن من ذلک تیه الفقیر علی العین ثقة بالله (کلامی که شباهت زیادی به گفتار حکیمانه بالا دارد.) نیز از کسانی که بعد از سید رضی آن را نقل کرده اند میدانی در مجمع الامثال است. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۸۹).

شرح و تفسیر

دو کار زیبا!

امام علیه السلام در این گفتار نورانی به دو نکته اشاره می‌کند که اگر در جامعه پیاده شود بسیاری از نابسامانی‌ها سامان می‌یابد.زیرا دو چیز است که باعث تباهی جامعه و شکاف وسیع طبقاتی می‌شود:تکبر صاحبان ثروت و خضوع ذلت‌بار مستمندان در برابر آنها.

در واقع این دو رذیله اخلاقی علاوه بر این‌که چهره جامعه انسانی را زشت و نفرت‌انگیز می‌کند سرچشمه انواع نابسامانی‌ها،عداوت‌ها و کینه‌ها و بی‌ثباتی‌هاست.

به همین دلیل امام علیه السلام در جمله اول،اغنیا و ثروتمندان را به تواضع دعوت می‌کند و به آن‌ها مژده پاداش الهی می‌دهد،می‌فرماید:«چه خوب و زیباست تواضع و فروتنی ثروتمندان در برابر فقرا برای رسیدن به پاداش‌های الهی»؛ (مَا أَحْسَنَ تَوَاضُعَ الْأَغْنِیَاءِ لِلْفُقَرَاءِ طَلَباً لِمَا عِنْدَ اللّهِ!).

وقتی افرادی که امکانات مالی فراوان دارند در برابر نیازمندان تواضع کنند که لازمه این تواضع آن است که به درد دل آن‌ها گوش فرادهند و مشکلاتشان را تا آن‌جا که در توان دارند حل کنند،کینه‌ها تبدیل به دوستی،و فاصله‌ها مبدل به نزدیکی خواهد شد و اغنیا علاوه بر پاداش‌های الهی آرامشی نیز در این جهان خواهند داشت که زندگی را برای آن‌ها شیرین می‌کند.

آری،تواضع از سوی هر کسی زیباست ولی از سوی اغنیا و ثروتمندان زیباتر است چراکه نشان می‌دهد آن‌ها به‌سبب ثروت،بر مرکب غرور سوار نشده‌اند و خود را گم نکرده‌اند و این فضیلت بزرگی است که به‌هنگام فزونی نعمت‌های الهی،انسان خود را فراموش نکند.

از این گذشته،اغنیا نباید فراموش کنند که همه اموال و ثروت‌ها از آنِ خداست و همه ما نمایندگان و خلفای او در استفاده از آن اموال هستیم همان گونه که قرآن مجید می‌گوید:« وَ أَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَکُمْ مُّسْتَخْلَفِینَ فِیهِ »؛انفاق کنید از آنچه خداوند شما را نماینده خود در آن قرار داده است».⁽¹⁾

آنگاه امام علیه السلام به‌سراغ جمله دوم رفته،چنین می‌فرماید:«و از آن بهتر بی‌اعتنایی و بزرگ‌منشی مستمندان در برابر اغنیا برای تکیه کردن بر خداست»؛ (وَ أَحْسَنُ مِنْهُ تِیهُ الْفُقَرَاءِ عَلَی الْأَغْنِیَاءِ اتِّکَالاً عَلَی اللّهِ).

«تیه» در لغت به دو معنا آمده است:نخست،سرگردانی؛همان‌گونه که خداوند در قرآن مجید درباره قوم بنی‌اسرائیل و سرگردانی آن‌ها در صحرای سینا به مدت چهل سال می‌فرماید:« أَرْبَعِینَ سَنَهً یَتِیهُونَ فِی الْأَرْضِ ».⁽²⁾

و معنای دیگر،تکبر و بزرگ‌منشی و بی‌اعتنایی است و در کلام امام علیه السلام منظور،معنای دوم است.

روشن است که اگر نیازمندان دست حاجت به‌سوی اغنیا دراز کنند و خود را در برابر آنان ذلیل و خوار نمایند از یک‌سو شخصیت خود را پایمال کرده‌اند و از سوی دیگر به جای این‌که به خدا پناه ببرند به غیر خدا پناه برده‌اند و این نوعی شرک خفی است.

به همین دلیل در کلام حکیمانه 228 آمده بود:

«مَنْ أَتَی غَنِیاً فَتَوَاضَعَ لَهُ لِغِنَاهُ ذَهَبَ ثُلُثَا دِینِهِ؛ کسی که به‌سراغ ثروتمندی برای ثروتش برود و در برابر او

تواضع کند دو سوم دینش از دست رفته است».و همانگونه که در آن‌جا گفتیم ایمان دارای سه رکن است:معرفت قلبی،اقرار زبانی و عمل به ارکان دین؛کسی که در برابر چنین ثروتمندی خضوع می‌کند در واقع اقرار زبانی به توحید را با کلمات تملق‌آمیزش در هم شکسته و همچنین خضوعی که باید در برابر ذات پاک پروردگار داشته باشد به وسیله خضوع در مقابل این ثروتمند،به شرک آلوده کرده است.بنابراین،دو رکن از ارکان ایمان را بر باد داده هر چند ایمان قلبی او محفوظ مانده باشد.

اشتباه نشود،منظور این نیست که نیازمندان در برابر اغنیا موضع‌گیری کرده و راه خصومت در پیش گیرند و آتش دشمنی و عناد در میان این دو گروه برافروخته شود بلکه منظور این است که آن‌ها بزرگ‌منشی خود را حفظ کنند و اغنیا نیز دربرابر آن‌ها متواضع باشند و کمک‌های خود را بدون منت در اختیارشان بگذارند.

لذا در حدیثی می‌خوانیم:

«ذَکَرَ رَجُلٌ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الْأَغْنِیاءَ وَ وَقَعَ فِیهِمْ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام اسْکُتْ فَإِنَّ الْغَنِی إِذَا کَانَ وَصُولاً لِرَحِمِهِ بَارّاً بِإِخْوَانِهِ أَضْعَفَ اللَّهُ لَهُ الْأَجْرَ ضِعْفَینِ لِأَنَّ اللَّهَ یقُولُ وَ ما أَمْوالُکُمْ وَ لا أَوْلادُکُمْ بِالَّتِی تُقَرِّبُکُمْ عِنْدَنا زُلْفی إِلَّا مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً فَأُولئِکَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا وَ هُمْ فِی الْغُرُفاتِ آمِنُونَ؛ مردی نزد امام صادق علیه السلام سخن از اغنیا به میان آورد و درباره آن‌ها بدگویی کرد.امام علیه السلام فرمود:ساکت باش،اگر غنی صله رحم به‌جا آورد و به برادران دینی خود نیکی کند خداوند اجر او را دو چندان خواهد داد زیرا در قرآن مجید فرموده:اموال و اولادتان شما را به ما نزدیک نمی‌کند مگر کسی که ایمان داشته باشد و عمل صالح انجام دهد که پاداش آن‌ها به دلیل اعمالشان دو چندان است و در غرفه‌های بهشتی در امنیت خواهند بود».⁽¹⁾

در حالات معصومین علیهم السلام نیز می‌خوانیم که به گونه‌ای به نیازمندان کمک

می‌کردند که هرگز شخصیت آن‌ها درهم نشکند و احساس شرمندگی نکنند.

در حدیث جالبی از امام حسن مجتبی علیه السلام می‌خوانیم که مردی خدمت امام علیه السلام رسید و اظهار فقر و پریشانی فراوان کرد و این دو بیت شعر را برای بیان نهایت فقر و درماندگی خود تقدیم نمود:

لَمْ یَبْقَ لِی شیءٌ یُباعُ بِدِرْهَمٍ یَکْفِیکَ مَنظَرُ حالَتی عَن مخبَری

إلّا بَقایا ماءِ وَجهٍ صُنْتُه ألّا یُباعَ و قَد وجَدتُک مُشتَری

چیزی در بساط من باقی نمانده که حتی یک درهم ارزش داشته باشد.نگاه به چهره من کافی است و نیازی به خبر دادن نیست.

تنها چیزی که باقی مانده آبرویم است که آن را هرگز نفروخته‌ام ولی اکنون تو را مشتری یافتم و می‌خواهم به تو بفروشم.

امام مجتبی علیه السلام وکیل خویش را طلبید و فرمود:چقدر مال نزد توست؟ عرض کرد:دوازده هزار درهم.فرمود:همه آن را به این مرد فقیر بده،من از او شرمنده‌ام.عرض کرد:چیزی برای مخارج روزانه نمی‌ماند.فرمود:آن را به این مرد فقیر بده و حسن ظن به خدا داشته باش،خداوند جبران می‌کند.

سپس امام علیه السلام آن مرد فقیر را طلبید و پول‌ها را به او داد و این دو بیت شعر را در جواب اشعارش فرمود:

عاجَلْتَنا فأتاک وابِلُ بِرّنا طَلّاً و لو أمهَلْتَنا لم تُمطِر

فَخُذِ القَلیلَ و کُن کأنَّک لم تَبِع ما صُنْتَهُ و کأنّنا لم نَشْتَری

به‌سراغ ما آمدی و باران فیض ما به‌سراغ تو آمد و اگر دیر آمده بودی شرمنده می‌شدیم.

با این حال این مقدار کم را بگیر و چنان باش که گویی آبرویت را که محفوظ می‌داشتی به ما نفروختی و ما هم از تو چیزی نخریدیم.⁽¹⁾

آری! این پاسخ از آن عطای فوق‌العاده زیباتر بود.

گفتار حکیمانه 407- هر درک عاقلانه‌ای روزی نجات‌بخش است

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

مَا اسْتَوْدَعَ اللّهُ امْرَأً عَقْلاً إِلَّا اسْتَنْقَذَهُ بِهِ یَوْماً ما!

امام علیه السلام فرمود:

خداوند هیچ نوع عقلی را در وجود کسی به ودیعت ننهاده جز این‌که روزی به‌وسیله آن وی را نجات خواهد داد.⁽¹⁾

تنها موردی که مرحوم خطیب در مصادر غیر از نهج البلاغه نقل کرده روایت آمدی در غررالحکم است که آن را با کمی تفاوت ذکر کرده است. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۹۰) اضافه میکنیم که مرحوم شیخ طوسی نیز آن را در کتاب امالی خود از امام علی بن موسی الرضاعی با تفاوتی ذکر کرده که عبارت او چنین است: «ما استودع الله عبدا عقلا إلا استنقذه به یوما». (امالی طوسی،ص ۵۶، ح ۴۸).

شرح و تفسیر

هر درک عاقلانه‌ای روزی نجات‌بخش است

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه اشاره به حکمت خداوند می‌کند و این‌که هر چه را به هرکس داده روی حساب و کتابی بوده است،می‌فرماید:«خداوند هیچ نوع عقلی را در وجود کسی به ودیعت ننهاده جز این‌که روزی به‌وسیله آن وی را نجات خواهد داد»؛ (مَا اسْتَوْدَعَ اللّهُ امْرَأً عَقْلاً إِلَّا اسْتَنْقَذَهُ بِهِ یَوْماً ما!).

از تعبیر امام علیه السلام استفاده می‌شود که عقل،شاخه‌های مختلفی دارد و خداوند در هر کسی شاخه یا شاخه‌هایی از آن را به ودیعت می‌نهد.تعبیر امام علیه السلام به «عقلا»به‌صورت نکره اشاره به همین نکته است.

آری،بعضی عقل معاد دارند،بعضی عقل معاش و بعضی هر دو.عقل معاد نیز شاخه‌های متعددی دارد؛کسانی از طریق ادله عقلی وارد می‌شوند و افرادی از طریق ادله نقلی که هرکدام نیز شاخه‌های متعددی دارد و در عقل معاش نیز بعضی عقل صنعت دارند،بعضی استعداد خوبی برای کشاورزی و بعضی برای امور دیگر و هر کدام از این‌ها نیز برای خود شاخه‌هایی دارد.

امام علیه السلام می‌فرماید:این نقاط قوت که نامش عقل است و خداوند در میان بندگانش تقسیم کرده همه روی حساب است.ممکن است کسی عقل خاصی در وجودش باشد و سالیان دراز از آن استفاده نکند و گاه حتی خودش فکر کند که این عقل و استعداد خاص در وجود او به چه کار می‌آید ولی ناگهان جریانی در

زندگانی او رخ می‌دهد که تا دست به دامان آن عقل و استعداد خاص نزند نجات نمی‌یابد و این نکته‌ای است که کمتر کسی به آن توجه دارد و یا در نوشته‌های خود آورده است ولی امام علیه السلام به‌واسطه علم گسترده و وسیعش به این نکته اشاره فرموده است.

قابل توجه این‌که غالب شارحان نهج البلاغه به نکره بودن«عقل»که اشاره به شاخه‌های خاص عقل است توجه نکرده‌اند و نقش عقل را به‌طور کلی در زندگی انسان ستوده و تشریح کرده‌اند در حالی که منظور امام علیه السلام بیان اهمیت عقل در این گفتار حکیمانه نیست هرچند عقل ازنظر اسلام فوق‌العاده اهمیت دارد و در آیات و روایات اشارات گسترده‌ای درباره آن آمده بلکه منظور امام علیه السلام این است که بسیاری از افراد،دارای عقل خاصی هستند که از مواهب الهی است و آن عقل خاص روزی به یاری آن‌ها می‌آید و آن‌ها را از مشکلات مهمی نجات می‌دهد،که نمونه‌های آن عبارت است از:

سلمان فارسی دارای یک عقل تجربی درمورد راه دفاع از شهرها از طریق کندن خندق در اطراف آن بود این عقل همواره در وجود او بود تا جریان جنگ احزاب پیش آمد،از آن استفاده کرد و نه تنها خودش را نجات داد بلکه لشکر اسلام را نیز از این طریق محافظت نمود.

مرحوم علامه شوشتری مثال دیگری در این‌جا انتخاب کرده،می‌گوید:

داستان عابد بنی‌اسرائیل و آن زن بدکاره که هشیاری او سبب نجات عابد شد نمونه‌ای از این کلام است.این عقل در واپسین روزهای زندگی به‌کار او آمد که هم خودش را نجات داد هم دیگری را.

و این‌که در قرآن و روایات اسلامی تأکید بر مشورت شده ممکن است به ملاحظه همین امر باشد که هرکس دارای عقل و تدبیر و هشیاری خاصی است که به‌هنگام مشورت ظاهر می‌شود و ممکن است یکی از آن‌ها مورد قبول همه

طرف‌های مشورت قرار گیرد و سبب نجات گردد.

در داستان مبارزه امیر مؤمنان علی علیه السلام با عمرو بن عبدود نیز می‌بینیم که حضرت با استفاده از یک شگرد،عمرو را مغلوب کرد و بر زمین انداخت.

---

گفتار حکیمانه 408- با حق ستیزه مکن! به زمین خواهی خورد

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

مَنْ صَارَعَ الْحَقَّ صَرَعَهُ.

امام علیه السلام فرمود:

آن‌کس که با حق درافتد،حق او را بر زمین خواهد زد.⁽¹⁾

از کسانی که قبل از سید رضی» این گفتار حکیمانه را نقل کرده اند مرحوم شیخ مفید در ارشاد است و از کسانی که بعد از سید رضی» آن را در کتب خود آورده اند میدانی در مجمع الامثال و زمخشری در ربیع الابرار و قضاعی در دستور معالم الحکم است. ( مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۹۱)

شرح و تفسیر

با حق ستیزه مکن! به زمین خواهی خورد

امام علیه السلام در این گفتار کوتاه و حکیمانه به نکته مهم و سرنوشت‌سازی اشاره کرده،می‌فرماید:«آن‌کس که با حق درافتد حق او را بر زمین خواهد زد»؛ (مَنْ صَارَعَ الْحَقَّ صَرَعَهُ).

آنچه امام علیه السلام در این گفتار نورانی بیان فرموده همان چیزی است که بارها تجربه شده و تاریخ شواهد فراوانی برای آن دارد.

زیرا حق به معنای واقعیت است و در برابر آن،باطل چیزی است که برخلاف واقع است و طرفداران آن می‌خواهند با زور و فشار آن را سرپا نگاه دارند و طبیعی است روزی فرا می‌رسد که آن زور و فشار کم می‌شود و بساط باطل برچیده خواهد شد.

شک نیست که طرفداری از حق نیز گاه مشکلات فراوانی دارد و طرفداری از باطل گاه ساده و آسان است ولی اصل کلی بر این است که حق چون بر پایه واقعیت‌ها استوار است سرانجام ثابت و برقرار خواهد شد و باطل چون برخلاف واقعیت‌هاست سرانجام شکست خواهد خورد.

قرآن مجید در مثالی که برای حق و باطل زده می‌فرماید:حق همچون آب است و باطل همچون کف های روی آب،این کف‌ها مدتی خودنمایی و جوش و خروش دارند ولی چیزی نمی‌گذرد که محو و نابود می‌شوند و آب که حق

است باقی می‌ماند:« فَأَمَّا الزَّبَدُ فَیَذْهَبُ جُفَاءً وَ أَمَّا مَا یَنفَعُ النَّاسَ فَیَمْکُثُ فِی الْأَرْضِ ».⁽¹⁾

از این گذشته،بالاترین حق و واقعیت در عالم،ذات پاک خداست و اوست که از حق حمایت می‌کند و فرشتگان او مأمورند که طرفداران حق را حمایت کنند.« إِنَّ الَّذِینَ قَالُوا رَبُّنَا اللّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلَائِکَهُ أَلاَّ تَخَافُوا وَ لَا تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّهِ الَّتِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ »؛به یقین کسانی که گفتند:

«پروردگار ما خداوند یگانه است!»سپس استقامت کردند،فرشتگان بر آنان نازل می‌شوند که«نترسید و غمگین مباشید،و بشارت باد بر شما به آن بهشتی که به شما وعده داده شده است».⁽²⁾

هنگامی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ظهور کرد تنها بود و با گروه عظیم دشمنان سرسخت و لجوج و نیرومند روبرو شد اما چون طرفدار حق بود پیروز گشت و چون دشمنانش با حق درآویختند بر زمین خوردند.سایر انبیا از ابراهیم گرفته تا موسی بن عمران علیهما السلام و مردان مبارزی که حمایت از حق کردند به پیروزی رسیدند گرچه گروهی از آن‌ها در این راه شربت شهادت نوشیدند ولی اهداف و برنامه‌های آن‌ها زنده و جاویدان ماند.

این وعده الهی است که در آیات متعددی از قرآن نیز به آن اشاره شده ازجمله:« وَعَدَ اللّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُم فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضَی لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِّنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنِی لَا یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً »؛خداوند به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند وعده می‌دهد که قطعاً آنان را حکمران روی زمین خواهد کرد،همان‌گونه که به پیشینیان آن‌ها خلافت روی زمین را

بخشید؛و دین و آیینی را که برای آنان پسندیده،پابرجا و ریشه‌دار خواهد ساخت؛و ترسشان را به امنیت و آرامش مبدّل می‌کند،آن‌چنان‌که تنها مرا می‌پرستند و چیزی را شریک من نخواهند ساخت».⁽¹⁾

جالب توجه این‌که ابن ابی الحدید در شرح خطبه قاصعه پس از اشاره به فعالیت‌های تبلیغاتی بنی‌امیه برای محو آثار علی علیه السلام و فضایل او و تعیین جایزه برای کسانی که اخبار و احادیث برای خلفای پیشین ذکر کنند می‌گوید:آن‌ها در هنگامی که قدرت به دست داشتند از هیچ کوششی برای محو کردن نام علی علیه السلام و فرزندانش و خاموش کردن نور آن‌ها و کتمان فضایل و مناقب و سوابقشان و وادار کردن مردم به سب و لعن آن‌ها بر منابر کوتاهی نکردند.پیوسته خون از شمشیرهای آن‌ها می‌چکید در حالی که اهل بیت علیهم السلام در آن زمان عده کمی بودند و دشمنان،بسیار.بعضی را کشتند و بعضی را اسیر کردند و بعضی را تبعید نمودند و بعضی فرار کردند و پنهان شدند و بعضی پیوسته در خوف به سر می‌بردند این اوضاع به قدری وخیم بود که گاه فقیه و محدث و قاضی و متکلمی را ملاقات می‌کردند و او را تهدید شدید به اشد عقوبات می‌نمودند که کمترین سخنی از فضایل اهل بیت علیهم السلام نگوید و کار تقیه به جایی رسید که وقتی یکی از محدثین می‌خواست حدیثی از علی علیه السلام نقل کند نام او رانمی‌برد و به‌جای آن می‌گفت:مردی از قریش چنین گفت یا مردی از قریش چنین کرد....

سپس می‌افزاید:معاویه و یزید و بنی مروان در ایام حکومتشان که هشتاد سال طول کشید با تمام توان تلاش کردند که مردم را مجبور به دشنام دادن به امیرمؤمنان علی علیه السلام و پنهان کردن فضایلش کنند تا آن‌جا که عامر بن عبداللّه بن زبیر به فرزندش گفت:پسرم علی علیه السلام را جز به نیکی یاد مکن زیرا بنی امیه هشتاد سال او را بر منابر لعن کردند اما این کار چیزی جز بر رفعت مقام و عظمت

علی علیه السلام نیفزود.سپس اشاره به دوران حجاج می‌کند که چه جنایاتی را برای اخفاء فضایل علی علیه السلام و فرزندان و شیعیانش مرتکب شد.

و در پایان می‌گوید:ولی خداوند اراده کرده بود که روزبه‌روز بر نور و روشنایی فضایل آن‌ها بیفزاید و محبت آن‌ها را در دل‌ها افزون کند.اگر فضایل آن حضرت مانند کعبه آشکار و روشن نبود چیزی از آن امروز به‌دست ما نمی‌رسید.⁽¹⁾

آری،به گفته امام شافعی:در شگفتم از مردی که دشمنانش فضایل او را از روی حسد کتمان کردند و دوستانش از ترس،ولی با این حال شرق و غرب جهان را پر کرده است.⁽²⁾

در مقابل،دشمنانش چنان منفور شدند که در مرکز حکومت آن‌ها (شام) حتی قبر آبادی از آن‌ها دیده‌نمی‌شود در حالی که آثار اهل بیت علیهم السلام در پایتخت حکومت آن‌ها مثل آفتاب می‌درخشد.

آری کسی که با حق بجنگد حق او را بر زمین می‌کوبد.

در این‌جا ممکن است سؤال شود که پس چرا ما جمعی از طرفداران باطل را می‌بینیم که مدت‌ها بر سر کار ماندند و حکومت کردند و با حق درافتادند و در عین حال به زمین نخوردند؟

پاسخ این سؤال با توجه به یک نکته روشن می‌شود و آن این‌که این‌گونه حکومت‌ها برای حفظ خود کارهای مثبتی نیز داشتند:ایجاد امنیت،پیشرفت اقتصادی و گاه کمک به نیازمندان.آن‌ها به دلیل همین مقدار از حق که عمل می‌کردند مدتی بر سر کار ماندند نه به‌سبب حمایت‌هایی که از باطل داشتند.

این نکته را نیز نباید فراموش کرد که گروه‌هایی ممکن است براثر اشتباه در

راه باطل گام گذاشته باشند و اکثریت را در بعضی از جوامع تشکیل دهند اما چون با حق مبارزه ندارند مصداق کلام امیرمؤمنان علیه السلام نیستند که حق،آن‌ها را بر زمین بزند.

---

گفتار حکیمانه 409- قلب کتاب چشم است

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

الْقَلْبُ مُصْحَفُ الْبَصَرِ.

امام علیه السلام فرمود:

قلب،کتاب چشم است.(و آنچه را انسان با چشم می‌بیند و می‌آزماید

در قلبش نقش می‌بندد).⁽¹⁾

تنها موردی که مرحوم خطیب در مصادر به عنوان منبع دیگری برای این کلام حکیمانه نقل می کند میدانی در مجمع الامثال است. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۹۱) اضافه میکنیم که ابوطلحه شافعی نیز در مطالب السؤول آن را به عین همین عبارت از علی نقل کرده است. (مطالب السؤول، ص ۲۰۳).

شرح و تفسیر

قلب کتاب چشم است

برای این کلام حکیمانه دو تفسیر مختلف شده است:نخست اینکه«قلب، کتاب چشم است (و آنچه انسان با چشم می‌بیند و می‌آزماید در قلبش نقش می‌بندد»؛ (الْقَلْبُ مُصْحَفُ الْبَصَرِ).

به این ترتیب امام علیه السلام می‌خواهد اهمیت علوم تجربی و حقایق زیادی را که انسان می‌تواند با چشم درک کند بیان فرماید؛علوم و حقایق مربوط به اسرار آفرینش،نشانه‌های عظمت خدا،آثار پیشینیان و کتاب‌ها و نوشته‌هایی که از آن‌ها باقی مانده و درس‌های عبرتی که انسان در طول عمر خود می‌بیند.

به یقین قسمت بسیار مهمی از علوم و دانش‌های ما از طریق چشم حاصل می‌شود اعم از آنچه مستقیماً با چشم می‌بینیم و یا آنچه در آثار گذشتگان می‌خوانیم.

بنابراین اگر گفته شود قلب،مصحَف و کتاب چشم است سخنی حکیمانه است و گویی چشم به‌منزله قلمی است که پیوسته در کتاب قلب می‌نویسد و رقم می‌زند.

تعبیرات دیگری که از امام علیه السلام نقل شده نیز این معنا را تأیید می‌کند.ازجمله در تعبیری می‌خوانیم:

«العین رائد القلب؛ چشم راهنمای قلب است».⁽¹⁾

در تعبیر دیگری می‌فرماید:

«العین برید القلب؛ چشم همچون نامه‌رسان قلب است»⁽²⁾

مرحوم علامه مجلسی در بحارالانوار تعبیر دیگری از امیر مؤمنان علیه السلام نقل کرده است:

«سُئِلَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام بِمَا ذَا یسْتَعَانُ عَلَی غَضِّ الْبَصَرِ فَقَالَ بِالْخُمُودِ تَحْتَ سُلْطَانِ الْمُطَّلِعِ عَلَی سِرِّکَ وَ الْعَینُ جَاسُوسُ الْقَلْبِ وَ بَرِیدُ الْعَقْلِ فَغُضَّ بَصَرَکَ عَمَّا لَا یلِیقُ بِدِینِکَ وَ یکْرَهُهُ قَلْبُکَ وَ ینْکِرُهُ عَقْلُکَ؛ از امیرمؤمنان علیه السلام سؤال شد که چگونه انسان می‌تواند چشم (از ناروایی‌ها) بپوشد؟ فرمود:از طریق قرار گرفتن تحت سلطه خداوندی که مطلع از اسرار توست و چشم،جاسوس قلب است و نامه‌رسان عقل.چشمت را از آنچه مناسب دین تو نیست و قلب و عقلت آن را انکار می‌کند بپوشان»⁽¹⁾

قرآن مجید نیز می‌گوید:« أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَتَکُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ یَعْقِلُونَ بِهَا أَوْ آذَانٌ یَسْمَعُونَ بِهَا فَإِنَّهَا لَاتَعْمَی الْأَبْصَارُ وَ لَکِنْ تَعْمَی الْقُلُوبُ الَّتِی فِی الصُّدُورِ »؛آیا آنان در زمین سیر نکردند،تا دل‌هایی داشته باشند که حقیقت را با آن درک کنند؛ یا گوش‌های شنوایی که با آن (ندای حق را) بشنوند؟! چراکه چشم‌های ظاهر، نابینا نمی‌شود،بلکه دل‌هایی که در سینه‌هاست کور می‌شود».⁽²⁾

اشاره به این‌که اگر چشم باز و بینا داشته باشند و سیر در زمین کنند،هم آثار عظمت خدا را می‌بینند و هم درس‌های عبرتی را که از پیشینیان و پایان کار آن‌ها باقی مانده فرامی‌گیرند.

از سوی دیگر نیز بسیار می‌شود که انسان نگاه‌های هوس‌آلود می‌کند و آثار شوم آن در مصحف قلب نوشته می‌شود و منشأ حزن طویل یا انحراف کثیر می‌گردد و به گفته شاعر:

ز دست دیده و دل هر دو فریاد که هرچه دیده بیند دل کند یاد

در تفسیر دوم،مفهومی درست مقابل تفسیر اوّل مورد توجه قرار گرفته و آن

این‌که آنچه در قلب و درون روح انسان باشد در چشمان او نمایان است.در واقع چشم تابلویی است برای اسرار درون؛شبیه آن چیزی که در حکمت 26 آمد که امام علیه السلام می‌فرماید:

«مَا أَضْمَرَ أَحَدٌ شَیئاً إِلَّا ظَهَرَ فِی فَلَتَاتِ لِسَانِهِ وَ صَفَحَاتِ وَجْهِهِ؛ هیچ‌کس چیزی را در ضمیر و درون خود پنهان نمی‌کند مگر این‌که در سخنان (بی‌اندیشه) او و در رخسارش نمایان می‌شود».و این همان چیزی است که در ضرب‌المثل فارسی خود نیز داریم:رنگ رخساره خبر می‌دهد از سر ضمیر.

بنابر این تعبیر،قلب همچون کتاب پرمطلبی است که مطالب خود را از دریچه چشم بیرون می‌فرستد،و از نگاه و دید افراد،بسیاری از مطالب درونشان را می‌توان درک کرد.

و به گفته شاعر عرب:

إنّ العیونَ لَتُبدِی فی تَقلُّبِها ما فِی الضّمائرِ مِن وُدٍّ و مِنْ حَنَقِ

چشم‌ها در گردش خود آشکار می‌سازد آنچه در درون،از محبت و عداوت است.

و شاعر دیگر می‌گوید:

تَخْبِرُنی العَینانِ ما القَلْبُ کاتِمٌ وَ ما جَنّ بالبَغضاءِ و النَّظرِ الشَّزْرِ

چشم‌ها به من خبر می‌دهد آنچه را که در دل پنهان است؛و آنچه از کینه‌ها و عداوت‌ها در دل وجود دارد از نگاه‌های غضب‌آلود که با گوشه چشم می‌شود ظاهر می‌گردد.⁽¹⁾

ولی قرائن نشان می‌دهد که معنای اول مناسب‌تر است.بعضی از شارحان نهج‌البلاغه احتمال دیگری نیز داده‌اند که مناسب به نظر نمی‌رسد لذا از ذکر آن خودداری کردیم.⁽²⁾

گفتار حکیمانه 410- رئیس صفات پسندیده

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

التُّقَی رَئِیسُ الْأَخْلاَقِ.

امام علیه السلام فرمود:

پرهیزکاری،رئیس صفات پسندیده است.⁽¹⁾

در کتاب مصادر در ذیل این گفتار حکیمانه نیز اشاره شده که میدانی آن را در مجمع الامثال نقل کرده است. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۹۱)

اضافه میکنیم که زمخشری آن را در ربیع الأبرار و ابن طلحه شافعی در مطالب السؤول از امیر مؤمنان علیه السلام آورده اند. (ربیع الابرار، ج ۲، ص ۲۳۸، ح ۱۸۰؛ مطالب السؤول، ص ۲۰۳).

شرح و تفسیر

رئیس صفات پسندیده

امام علیه السلام در این گفتار کوتاه و حکیمانه به نکته مهمی درباره رابطه تقوا با صفات برجسته و اخلاق انسانی بیان می‌کند،می‌فرماید:«پرهیزکاری،رئیس صفات پسندیده است»؛ (التُّقَی⁽¹⁾رَئِیسُ الْأَخْلاَقِ).

برای پی بردن به عمق کلام امام علیه السلام لازم است نخست مفهوم تقوا را آن‌چنان‌که هست بدانیم.

تقوا در اصل از ماده«وقایه»به معنای نگهداری یا خویشتن‌داری گرفته شده و به گفته راغب در مفردات«وقایه»در اصل به معنای نگهداری اشیا در برابر اموری است که به آن‌ها زیان می‌رساند و تقوا به معنای قراردادن روح و فکر در پوشش حفاظتی در برابر خطرها و گناهان است.

بنابراین،تقوا آن حالت خداترسی و احساس مسئولیت درونی است که بازدارنده انسان در برابر سرپیچی از فرمان خداست.

عبداللّه بن معتز (متوفای قرن سوم) این سخن را به شعر درآورده و گفته است: خَلِ‌ّ الذُّنوبَ صَغیرَها و کبیرَها فهو التُّقی

و اصنَعْ کَماشٍ فَوقَ أر ضِ الشَّوکِ یَحذَرُ ما یَری

لا تَحقِرَنَّ صَغیرهً إنّ الجِبالَ مِن الحَصی

همه گناهان را از کوچک و بزرگ رها کن که حقیقت تقوا همین است.

و همچون کسی باش که در یک زمین پرخار با نهایت احتیاط گام برمی‌دارد و پیوسته مراقب اطراف خویش است.

گناهان صغیره را کوچک مشمر که کوه‌های بلند از سنگریزه‌ها تشکیل شده است.

اما «اخلاق» جمع«خُلق»(بر وزن قفل) و«خُلُق»(بر وزن افق) به معنای قوا و سجایا و صفات درونی است که با چشم دل دیده می‌شود و آثاری در ظاهر دارد و گاه به همان آثار و اعمال و رفتاری که از خلقیات درونی ناشی می‌گردد اخلاق گفته می‌شود و در واقع،اولی،اخلاق صفاتی است و دومی اخلاق رفتاری و اخلاق به دو بخش تقسیم می‌شود:اخلاق فضیله که سرچشمه کارهای نیک می‌شود و اخلاق رذیله که منشأ کارهای زشت است.

در زمینه رابطه علم و اخلاق،رابطه اخلاق و عرفان و این‌که آیا اخلاق قابل تغییر است و نقش اخلاق در زندگی انسان‌ها،بحث است که در این مختصر نمی‌گنجد.⁽¹⁾

با توجه به این دو تفسیر (تفسیر تقوا و تعریف اخلاق) روشن می‌شود که تقوا رئیس اخلاق است زیرا این ملکه درونی،انسان را از بخل و حسد و کینه و عداوت و غیبت و ظلم و ستم و کبر و غرور و مانند آن بازمی‌دارد و به همین دلیل امام علیه السلام آن را رئیس اخلاق شمرده است و نیز به همین دلیل آن‌ها که از تقوای الهی بی‌بهره‌اند آلوده انواع رذایل اخلاقی می‌شوند.

شاید به همین دلیل است که قرآن مجید تقوا را تشبیه به لباس کرده است

و می‌فرماید:« وَ لِبَاسُ التَّقْوَی ذَلِکَ خَیْرٌ ».⁽¹⁾همانگونه که لباس،بدن انسان را از آسیب‌های فراوانی که در هر لحظه ممکن است بر جسم انسان وارد شود حفظ می‌کند تقوا نیز که لباس معنوی و روحانی است انسان را از آسیب مفاسد اخلاقی حفظ می‌نماید.

در خطبه 230 امام علیه السلام این مطلب را به شکل دیگری بیان کرده،می‌فرماید:

«فَإِنَّ تَقْوَی اللَّهِ مِفْتَاحُ سَدَادٍ،وَ ذَخِیرَهُ مَعَادٍ،وَ عِتْقٌ مِنْ کُلِّ مَلَکَهٍ،وَ نَجَاهٌ مِنْ کُلِّ هَلَکَهٍ.بِهَا ینْجَحُ الطَّالِبُ،وَ ینْجُو الْهَارِبُ،وَ تُنَالُ الرَّغائِبُ؛ به یقین تقوا و پرهیزکاری کلید درهای راستی است و ذخیره روز قیامت و سبب آزادی از هرگونه گناهی است که بر انسان چیره می‌شود و موجب نجات انسان از هرگونه هلاکت است.به‌وسیله تقوا جویندگان به مقصود خود می‌رسند و فرار کنندگان (از کیفر الهی) رهایی می‌یابند و با تقوا به هر هدف و خواسته رفیع و بلندی می‌توان رسید».چنانچه«تقی»را جمع بدانیم،با توجه به این‌که«اخلاق»نیز جمع است و هر دو شاخه‌های مختلفی دارند ممکن است کلام امام علیه السلام اشاره به این باشد که هر شاخه‌ای از تقوا شاخه‌ای از اخلاق را سرپرستی می‌کند.تقوای مالی جلوی بخل را می‌گیرد،تقوای زبانی جلوی تهمت و غیبت را می‌گیرد و به همین طریق.

این بحث را با حدیثی از امام صادق علیه السلام پایان می‌دهیم.فرمود:

«إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَصَّ الْأَنْبِیاءَ بِمَکَارِمِ الْأَخْلَاقِ فَمَنْ کَانَتْ فِیهِ فَلْیحْمَدِ اللَّهَ عَلَی ذَلِکَ وَ مَنْ لَمْ تَکُنْ فِیهِ فَلْیتَضَرَّعْ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لْیسْأَلْهُ إِیاهَا قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ وَ مَا هُنَّ قَالَ هُنَّ الْوَرَعُ وَ الْقَنَاعَهُ وَ الصَّبْرُ وَ الشُّکْرُ وَ الْحِلْمُ وَ الْحَیاءُ وَ السَّخَاءُ وَ الشَّجَاعَهُ وَ الْغَیرَهُ وَ الْبِرُّ وَ صِدْقُ الْحَدِیثِ وَ أَدَاءُ الْأَمَانَهِ؛ خداوند متعال پیامبران را به فضایل اخلاقی آراست.کسی که این فضایل در او باشد خدا را بر آن سپاس گوید و کسی

که نداشته باشد به درگاه خداوند متعال تضرع کند و آن‌ها را از او بخواهد.راوی می‌گوید:عرض کردم:فدایت شوم،این مکارم اخلاق که فرمودید چیست؟ فرمود:ورع،قناعت،صبر،شکر،حلم،حیا،سخاوت،شجاعت،غیرت، نیکوکاری،راستگویی و ادای امانت است».⁽¹⁾

آری کسی که این اوصاف دوازده‌گانه را داشته باشد به یقین انسان کامل و برجسته و در خط انبیا و اولیاست.

---

گفتار حکیمانه 411- مراقب باش با چه کسی سخن می‌گویی؟

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

لَا تَجْعَلَنَّ ذَرَبَ لِسَانِکَ عَلَی مَنْ أَنْطَقَکَ،وَ بَلاَغَهَ قَوْلِکَ عَلَی مَنْ سَدَّدَکَ.

امام علیه السلام فرمود:

تندی و تیزی زبانت را بر ضد کسی که سخن گفتن را به تو آموخته به‌کار مگیر و (نیز) بلاغت سخنت را بر ضد کسی که سخنوری به تو آموخت صرف مکن.⁽¹⁾

مرحوم خطیب میگوید: این کلام حکمت آمیز را آمدی در غرر با تفاوتی آورده است که نشان می دهد از غیر نهج البلاغه گرفته است. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۹۱).

افزون بر این، زمخشری آن را در ربیع الابرار از علی ع نقل می کند. (ربیع الابرار، ج ۴، ص ۸۶، ح ۱۳۹۶).

شرح و تفسیر

مراقب باش با چه کسی سخن می‌گویی؟

امام علیه السلام در این کلام نورانی به یک نکته اخلاقی و عاطفی اشاره کرده، می‌فرماید:«تندی و تیزی زبانت را بر ضد کسی که نیکوسخن گفتن را به تو آموخت به‌کار مگیر و (نیز) بلاغت سخنت را بر ضد کسی که سخنوری به تو آموخت صرف مکن»؛ (لَا تَجْعَلَنَّ ذَرَبَ لِسَانِکَ عَلَی مَنْ أَنْطَقَکَ،وَ بَلاَغَهَ قَوْلِکَ عَلَی مَنْ سَدَّدَکَ).

اشاره به این‌که حق‌شناسی ایجاب می‌کند که اگر انسان نعمت و موهبتی از کسی به‌دست آورده،بر ضد او به‌کار نگیرد زیرا این نهایت بی‌انصافی و ناسپاسی است.

این سخن شامل پدر و مادرها و همه استادان و معلم‌ها می‌شود؛انسان نباید در برابر پدر و مادری که یک حرف و دو حرف بر زبانش گذاشته‌اند تا شیوه سخن گفتن را فراگیرد درشتی و خشونت کند.این کار گذشته از این‌که ازنظر شرعی منفور و زشت است تا آن‌جا که قرآن می‌فرماید:« وَ قَضَی رَبُّکَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ وَ بِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَاناً إِمَّا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ کِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَّهُمَا أُفٍّ وَ لَا تَنْهَرْهُمَا وَ قُلْ لَّهُمَا قَوْلاً کَرِیماً »؛و پروردگارت فرمان داده که جز او را نپرستید! و به پدر و مادر نیکی کنید! هرگاه یکی از آن دو،یا هر دوی آنها،نزد تو به سن پیری رسند،کمترین اهانتی به آن‌ها روا مدار! و بر آن‌ها فریاد مزن! و گفتار لطیف

و سنجیده و بزرگوارانه به آن‌ها بگو!»⁽¹⁾ازنظر وجدانی نیز کاری ناپسند و ناجوانمردانه است.

همچنین استادی که به انسان شیوه نوشتن و سخن گفتن فصیح و بلیغ را آموخته هرگز نباید از این سرمایه بر ضد او استفاده کرد.

تجربه نشان داده است بعضی از کسانی که مرتکب چنین کاری می‌شوند عمر کوتاهی دارند.

شاعر عرب می‌گوید:

فَیا عَجَباً لِمَن رَبّیتُ طِفْلاً أُلَقِّمُه بأطرافِ البَنانِ

اعَلِّمُهُ الرِّمایهَ کُلَّ یومٍ فَلمّا اشتَدَّ ساعِدُهُ رَمانی

اعَلِّمُهُ الفُتُوَّهَ فلمّا طَرَّ شارِبُه جَفانی

وَ کَم قد علّمتُه نَظْمَ القَوافی فَلمّا قال شِعراً قد هَجانی

در شگفتم از کسی که او را در کودکی تربیت کردم و با انگشتان خود لقمه در دهانش گذاشتم.

هر روز تیراندازی را به او می‌آموختم اما هنگامی که دست و بازویش قوی شد مرا نشانه گرفت و به‌سوی من تیر انداخت.

من جوانمردی را به او آموختم اما همین که پشت لب‌هایش مو سبز شد به من جفا کرد.

چقدر نظم قافیه‌ها را به او آموختم ولی هنگامی که قدرت بر شعر گفتن پیدا کرد مرا با اشعار خود هجو نمود.⁽²⁾

«ذَرَب» (بر وزن طرب) به معنای تیزی و حدت و خشونت است.و«ذَرِب» (بر وزن خشن) به معنای شخص فصیح و سخنور و گاه نیز به معنای انسان بدزبان آمده است.

در حدیثی که از امیر مؤمنان علی علیه السلام نقل شده است می‌خوانیم که به‌هنگام وصیت به فرزندش محمّد بن حنفیه فرمود:

«و أَکْرِمِ الَّذِینَ بِهِمْ تَصُول وَ ازْدَدْ لَهُمْ طُولَ الصُّحْبَهِ بِرّاً وَ إِکْرَاماً وَ تَبْجِیلاً وَ تَعْظِیماً فَلَیسَ جَزَاءُ مَنْ عَظَّمَ شَأْنَکَ أَنْ تَضَعَ مِنْ قَدْرِهِ وَ لَا جَزَاءُ مَنْ سَرَّکَ أَنْ تَسُوءَه؛ با برادران دینی و کسانی که به کمک آن‌ها به دشمن حمله می‌کنی خوش‌رفتاری کن و آن‌ها را گرامی و بزرگ دار چراکه جزای کسی که مقام تو را بالا برده این نیست که از قدرش بکاهی و نیز جزای کسی که تو را مسرور کرده این نیست که او را غمگین سازی».⁽¹⁾

در حدیث دیگری از حذیفه (صحابی معروف) نقل شده که می‌گوید:من مردی بودم که به خانواده‌ام درشتی می‌کردم و خشونت زبان داشتم،به پیغمبر صلی الله علیه و آله عرض کردم:ای رسول خدا صلی الله علیه و آله ! می‌ترسم زبانم مرا وارد دوزخ کند فرمود:

«فأین أنت من الاستِغفار إنّی لأستغفِرُ اللّهَ فی الیومِ مائهً؛ چرا استغفار نمی‌کنی من نیز هر روز یکصد مرتبه استغفار می‌کنم».⁽²⁾

در خطبه 186 نیز آمده بود که امام علیه السلام فرمود:

«وَ لْیخْزُنِ الرَّجُلُ لِسَانَهُ فَإِنَّ هَذَا اللِّسَانَ جَمُوحٌ بِصَاحِبِهِ وَ اللَّهِ مَا أَرَی عَبْداً یتَّقِی تَقْوَی تَنْفَعُهُ حَتَّی یخْزُنَ لِسَانَه؛ انسان باید زبانش را (از سخنان ناروا) حفظ کند زیرا این زبان در برابر صاحبش سرکش است.به خدا سوگند بنده‌ای را نمی‌بینم که باتقوا باشد و تقوایش به او سودی ببخشد مگر این‌که زبانش را (از سخنان ناروا) حفظ کند».

---

گفتار حکیمانه 412- بهترین راه تأدیب خویشتن

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

کَفَاکَ أَدَباً لِنَفْسِکَ اجْتِنَابُ مَا تَکْرَهُهُ مِنْ غَیْرِکَ.

امام علیه السلام فرمود:

برای اصلاح خویشتن همین بس که از آنچه برای دیگران نمی‌پسندی اجتناب ورزی.⁽¹⁾

مرحوم خطیب در ذیل این گفتار حکیمانه اشاره میکند که همین سخن در (ذیل) حکمت شماره ۳۶۵ گذشت و در آن جا مدارکی برای آن ذکر کردیم و اضافه می کنیم که مرحوم کلینی آن را در روضه کافی و مرحوم حرانی در تحف العقول ضمن خطبه معروف وسیله آورده اند. همان گونه که حرانی در ضمن بعضی از وصایای امام علی به فرزندش امام حسین علیه السلام آن را با کمی تفاوت ذکر کرده و از این معلوم می شود که امام بارها این گفتار حکیمانه را بیان فرموده است. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۹۱)

شرح و تفسیر

بهترین راه تأدیب خویشتن

امام علیه السلام در این کلام نورانی راه خوب و مؤثری به انسان‌ها برای تربیت خویش آموخته است.می‌فرماید:«برای اصلاح خویشتن همین بس که از آنچه برای دیگران نمی‌پسندی اجتناب ورزی»؛ (کَفَاکَ أَدَباً لِنَفْسِکَ اجْتِنَابُ مَا تَکْرَهُهُ مِنْ غَیْرِکَ).

بسیاری از افراد دوست دارند واقعاً خود را اصلاح کنند ولی اصلاح خویشتن و زدودن صفات رذیله از خود کار آسانی نیست زیرا در این‌جا حجابی وجود دارد که نمی‌گذارد انسان عیوب خود را ببیند و آن حجاب حب ذات است و ای بسا نقاط ضعف خود را براثر این حجاب نقاط قوت پندارد و به‌جای آن‌که آن‌ها را از نفس خویشتن بزداید سعی در تقویت آن کند.

امام علیه السلام راه روشنی برای تهذیب نفس و تعلیم و تربیت خویشتن به همه انسان‌ها آموخته و آن این‌که در اعمال و رفتار و صفات دیگران دقت کنند و ببینند چه چیزهایی را برای آن‌ها عیب و چه اعمالی را ناروا می‌شمرند،همان‌ها را از خود دور سازند.

چه تعبیر زیبا و چه راه روشن و چه روش مؤثری امام علیه السلام پیشنهاد می‌فرماید.

انسان دربرابر دیگران خرده‌بین و خرده‌گیر است و کمترین عیوب و اشکالات کار آن‌ها را می‌بیند زیرا آن حجاب که به آن اشاره کردیم درمورد دیگران وجود

ندارد.بنابراین می‌تواند آن‌ها را آینه‌ای برای دیدن صفات زشت و رفتار ناپسند خود قرار دهد و با این آیینه خود را اصلاح کند و به صفات انسانی بیاراید و با اعمال و رفتار نیکو راه را برای رسیدن به قله‌های سعادت بگشاید.

انزوا و گوشه‌گیری و جدا شدن از مردم عیوب زیادی دارد.یکی از عیوبش همین است که انسان را از این آینه خوب برای اصلاح خود محروم می‌سازد و به همین دلیل گوشه‌گیران غالباً گرفتار توهم و خود بزرگ‌بینی و گاه ادعاهای ناروا و بی‌اساس می‌شوند.در حالی که اگر در اجتماع گام بگذارند و صفات خود را در دیگران ببینند و آن را به نقد بکشند می‌توانند از این مرکب شیطان پیاده شوند.

همان گونه که به‌هنگام ذکر مصادر اشاره شد امام علیه السلام این سخن را کرارا بیان فرموده است.در ذیل حکمت 365 با عبارت:

«کَفَی أَدَباً لِنَفْسِکَ تَجَنُّبُکَ مَا کَرِهْتَهُ لِغَیرِکَ» ،اشاره به این مطلب فرموده بود و در حکمت 353 با تعبیر دیگری آن را بیان فرموده:

«أَکْبَرُ الْعَیبِ أَنْ تَعِیبَ مَا فِیکَ مِثْلُهُ؛ بزرگ‌ترین عیب آن است که چیزی دیگران را به عیب بگیری که در خود تو موجود است».

این تعبیرات متنوع و متعدد نشان می‌دهد که امام علیه السلام اهمیت فراوانی برای این مطلب قائل بوده و آن را به شکل‌های مختلف ارائه می‌فرموده است.در وصیت امام علیه السلام به فرزندش امام مجتبی علیه السلام همین مطلب به‌صورت گسترده‌تر و تعبیرات متنوع‌تر آمده است.آن‌جا که می‌فرماید:

«فَأَحْبِبْ لِغَیرِکَ مَا تُحِبُّ لِنَفْسِکَ وَ اکْرَهْ لَهُ مَا تَکْرَهُ لَهَا وَ لَاتَظْلِمْ کَمَا لَاتُحِبُّ أَنْ تُظْلَمَ وَ أَحْسِنْ کَمَا تُحِبُّ أَنْ یحْسَنَ إِلَیکَ وَ اسْتَقْبِحْ مِنْ نَفْسِکَ مَا تَسْتَقْبِحُهُ مِنْ غَیرِکَ وَ ارْضَ مِنَ النَّاسِ بِمَا تَرْضَاهُ لَهُمْ مِنْ نَفْسِکَ وَ لَا تَقُلْ مَا لَا تَعْلَمُ وَ إِنْ قَلَّ مَا تَعْلَمُ وَ لَاتَقُلْ مَا لَا تُحِبُّ أَنْ یقَالَ لَکَ؛ پسرم! خویشتن را معیار و مقیاس قضاوت میان خود و دیگران قرار ده.برای دیگران چیزی را دوست دار که برای خود دوست می‌داری و برای آن‌ها نپسند آنچه را برای خود نمی‌پسندی.به دیگران ستم نکن همان گونه که دوست نداری به تو

ستم شود.به دیگران نیکی کن چنان‌که دوست داری به تو نیکی شود.آنچه را برای دیگران قبیح می‌شمری برای خودت نیز زشت شمار.و برای مردم راضی شو به آنچه برای خود از سوی آنان راضی می‌شوی.آنچه را که نمی‌دانی مگو، اگرچه آنچه می‌دانی اندک باشد،و آنچه را دوست نداری درباره تو بگویند، درباره دیگران مگو».⁽¹⁾

نکته: روح ادب و اسباب آن

روح ادب و اسباب آن

«أدب»(بر وزن ابر) در اصل به معنای دعوت کردن به مهمانی است و لذا به مجلس مهمانی مَأْدُبَه و مَدعاه می‌گویند.

«أدَب»(بر وزن طلب) به معنای دعوت کردن دیگری به نیکی‌ها و ترک زشتی‌هاست و تأدیب نیز همین معنا را می‌رساند.

این کار وظیفه تمام انبیا و اولیا و معلمان و پیشوایان و پدران و مادران است که پیروان و شاگردان و فرزندان خود را به نیکی‌ها دعوت کنند و از بدی بازدارند.بلکه قبل از همه،ادب کردن کار خداست که گاه از طریق فرستادن پیامبران و نازل کردن کتب آسمانی،انسان‌ها را ادب می‌کند و گاه از طریق آزمون‌های تکوینی و مجازات‌های مادی و معنوی.

این واژه گاه معنای اسم مصدری دارد و اشاره به حالتی است که انسان در پرتو نیکی‌ها و ترک زشتی‌ها پیدا می‌کند.

در روایات اسلامی بحث‌های گسترده‌ای درباره ادب وارد شده است.

امیرمؤمنان علی علیه السلام می‌فرماید:

«أفضَلُ الشَّرَفِ الأدَبُ؛ ادب بالاترین شرافت است».⁽²⁾

در حدیث دیگری از آن حضرت می‌خوانیم:

«خَیرُ ما وَرَّث الآباءُ الأبناءَ الأدَبَ؛ بهترین چیزی که پدران برای فرزندان به ارث می‌گذارند ادب است».⁽¹⁾

در حدیث دیگری از آن حضرت آمده است:

«قَلیلٌ الأدَبِ خَیرٌ مِن کثیرِ النَّسبِ؛ ادب اندک برتر است از بسیاری از نسب‌ها (و شرف‌های خانواده و فامیل)».⁽²⁾و تعبیرات فراوان و جالب دیگری که نقل همه آن‌ها به طول می‌انجامد.

نیز در دستورات اسلامی وارد شده که در درجه اول انسان باید خویشتن را تأدیب کند.در حکمت 73 نیز این گفتار حکیمانه آمده بود:

«مَنْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلنَّاسِ إِمَاماً فَعَلَیهِ أَنْ یبْدَأَ بِتَعْلِیمِ نَفْسِهِ قَبْلَ تَعْلِیمِ غَیرِهِ وَ لْیکُنْ تَأْدِیبُهُ بِسِیرَتِهِ قَبْلَ تَأْدِیبِهِ بِلِسَانِهِ وَ مُعَلِّمُ نَفْسِهِ وَ مُؤَدِّبُهَا أَحَقُّ بِالْإِجْلَالِ مِنْ مُعَلِّمِ النَّاسِ وَ مُؤَدِّبِهِمْ؛ کسی که خود را پیشوای مردم می‌داند باید قبل از تعلیم دیگران،خویشتن را تعلیم دهد و باید ادب آموختن او از طریق اعمال خویش پیش از ادب آموختن به زبانش باشد و آن‌کس که معلم خویشتن و تأدیب کننده خود می‌باشد به احترام سزاوارتر است از کسی که به مردم تعلیم می‌دهد و آن‌ها را تأدیب می‌کند».

در تفسیر نمونه،ج 22،ذیل آیات 1 تا 5 سوره حجرات بحث‌های دیگری در این زمینه آمده است.

---

گفتار حکیمانه 413- اجر و پاداش صابران

مَنْ صَبَرَ صَبْرَ الْأَحْرَارِ،وَ إِلَّا سَلاَ سُلُّوَّ الْأَغْمَارِ.

امام علیه السلام فرمود:

هرکس همچون آزادگان شکیبا باشد (به اجر و پاداش صابران خواهد رسید و آرامش خواهد یافت) و گرنه همچون جاهلان،خود را به غفلت می‌زند

(و بی‌نصیب خواهد بود).

گفتار حکیمانه 414- دو راهی مصائب

اشاره

وَ فِی خَبَرٍ آخَرَ أَنَّهُ علیه السلام قَالَ لِلْأَشْعَثِ بْنِ قَیْسٍ مُعَزِّیاً عَنِ ابْنٍ لَهُ:

إِنْ صَبَرْتَ صَبْرَ الْأَکَارِمِ،وَ إِلَّا سَلَوْتَ سُلُوَّ الْبَهَائِمِ.

امام علیه السلام در خبر دیگری (همین مضمون را) به اشعث بن قیس به عنوان

تسلیت درگذشت فرزندش فرمود:

هرگاه همچون بزرگواران صبر پیشه کنی (پیروز خواهی شد) و گرنه همچون چهارپایان،خود را به غفلت خواهی زد (و بی‌نصیب می‌مانی).⁽¹⁾

مرحوم خطیب در مصادر می گوید: این کلام حکمت آمیز (۴۱۳) را ماوردی در ادب الدنیا والدین آورده است. و در ذیل کلام حکمت آمیز ۴۱۴ این را از آمدی نقل کرده و در دنبال آن می گوید: تسلیت گفتن امیر مؤمنان علی علیه السلام به اشعث بن قیس مشهور است که علما و بزرگان دین قبل از سید رضی و بعد از او به عبارات مختلف آن را نقل کرده اند و مضمون همه یکی است. ( مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۹۲)

شرح و تفسیر

دو راهی مصائب

به نظر می‌رسد امام علیه السلام این جمله گفتار حکیمانه 413 را به هنگام تسلیت گفتن به یکی از افراد مصیبت‌زده بیان فرموده و بعید نیست حکمت بعدی (414) که خطاب به اشعث بن قیس است تعبیر دیگری از این حکمت، و مخاطب در هر دو اشعث بن قیس باشد.امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه مصیبت‌زدگان را بر سر دو راهی قرار می‌دهد،می‌فرماید:«هرکس همچون آزادگان شکیبا باشد (به اجر و پاداش صابران خواهد رسید و آرامش خواهد یافت) وگرنه همچون جاهلان،خود را به غفلت خواهد زد»؛ (مَنْ صَبَرَ صَبْرَ الْأَحْرَارِ،وَ إِلَّا سَلاَ سُلُّوَّ الْأَغْمَارِ).

«سلا» از ماده«سُلُوّ»(بر وزن غلو) به معنای به فراموشی سپردن و از یاد بردن چیزی است.

و «اغمار» جمع«غُمر»(بر وزن عمق) به معنای انسان جاهل و نادان است.

این واژه در اصل به معنای از بین بردن اثر چیزی است مانند آب زیادی که چهره چیزی را می‌پوشاند و یا جهل و نادانی عمیق که انسان را در خود فرو می‌برد و گرفتار غفلت و سرگردانی می‌کند.

اشاره به این‌که برای تخفیف آلام و دردهای مصائب،انسان دو راه در پیش دارد؛راهی را عاقلان برمی‌گزینند و راه دیگر را جاهلان.

افراد عاقل و بزرگوار و باشخصیت در برابر مصائب شکیبایی پیشه می‌کنند، جزع و فزع به خود راه نمی‌دهند و می‌دانند زندگی دنیا به هر حال،آمیخته با درد و رنج‌هاست که بسیاری از آن‌ها اجتناب‌ناپذیر است و همگان گرفتار آن می‌شوند،خواه یک فرد ضعیف باشد یا رئیس نیرومند یک کشور و فرمانده یک لشکر.

این شکیبایی سبب می‌شود که آن‌ها زبان به ناشکری نگشایند و از خداوند شکایت نکنند و در عمل نیز جزع و فزع ننمایند بلکه خدا را شکر گویند و مصیبت را آزمون الهی یا جبران خطاها و یا مقدمه نعمتی بدانند.آن‌ها اجر و پاداش صابران را خواهند داشت که قرآن مجید از آن‌ها با عظمت یاد کرده، می‌فرماید:« وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَ الْأَنفُسِ وَ الثَّمَرَاتِ وَ بَشِّرِ الصَّابِرِینَ*الَّذِینَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِیبَهٌ قَالُوا إِنَّا للّهِ‌ِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ * أُوْلَئِکَ عَلَیْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَهٌ وَ أُوْلَئِکَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ »؛قطعاً همه شما را با چیزی از ترس،گرسنگی و کاهش در مال‌ها و جان‌ها و میوه‌ها آزمایش می‌کنیم؛ و بشارت ده به استقامت کنندگان! آن‌ها که هرگاه مصیبتی به ایشان می‌رسد، می‌گویند:«ما از آن خداییم؛و به‌سوی او بازمی‌گردیم».اینها،همان‌ها هستند که الطاف و رحمت خدا شامل حالشان شده؛و آن‌ها هدایت‌یافتگان هستند!».⁽¹⁾

اما جاهلان،این راه روشن و پرافتخار را رها کرده برای فراموش کردن مصائب،خود را به غفلت و بی‌خبری می‌زنند و به سرگرمی‌های ناسالم و لهو و لعب می‌پردازند؛نه اجر صابران را دارند و نه افتخارات آن‌ها را.

روشن است که منظور امام علیه السلام این نیست که یکی از این دو راه را انتخاب کنید بلکه منظور این است که اگر راه اوّل را نپذیرفتید به راه دوم خواهید افتاد که رهبر شما در این راه،شیطان و هوای نفس است.

البته بعضی از جاهلان راه سومی انتخاب می‌کنند؛آنقدر جزع و فزع و بی‌تابی می‌کنند و سخنان ناموزون می‌گویند تا خسته شوند و با گذشت زمان به‌تدریج فشار مصیبت کاسته شود؛این راه نیز راه عاقلان و افراد باایمان نیست.

در حکمت 414 که تعبیر دیگری از حکمت 413 است می‌خوانیم که امام علیه السلام در خبر دیگری این سخن را خطاب به اشعث به عنوان تسلیت مرگ فرزندش عنوان کرد و فرمود:«هرگاه همچون بزرگواران صبر پیشه کنی (پیروز خواهی شد) وگرنه همچون چهارپایان،خود را به غفلت خواهی زد»؛ (إِنْ صَبَرْتَ صَبْرَ الْأَکَارِمِ،وَ إِلَّا سَلَوْتَ سُلُوَّ الْبَهَائِمِ).

تفاوت میان این دو گفتار حکیمانه این است که در جمله دوم به‌جای احرار (آزادگان)،اکارم (بزرگواران) آمده است که هر دو قریب‌المضمون هستند و به‌جای اغمار (جاهلان)،بهائم (چهارپایان) ذکر شده که آن‌ها نیز مضمونی شبیه به هم دارند.

در حکمت 291 تسلیت امام علیه السلام به اشعث‌بن‌قیس برای مرگ فرزندش به‌صورت گسترده‌تری آمده است که شرح آن را در ذیل همان حکمت بیان کردیم.

شرح حال اشعث بن قیس را نیز که از منافقان مشهور بود و امام علیه السلام به دلایلی با او مدارا می‌کرد در ذیل نامه پنجم (جلد نهم پیام امام علیه السلام) آوردیم.

نکته: راه صحیح برخورد با مشکلات زندگی

راه صحیح برخورد با مشکلات زندگی

زندگی،خالی از مشکلات و درد و رنج‌ها نیست.پاره‌ای از آن‌ها قابل اجتناب است که انسان باید با هشیاری جلوی آن‌ها را بگیرد و یا اگر براثر غفلت مشکلی دامان او را گرفت راهی برای برون رفت از آن پیدا کند و دست روی دست نگذارد تا مشکل،او را از پای درآورد.

ولی پاره‌ای از مشکلات چنین نیست و هیچ‌کس قادر بر دفع آن‌نمی‌باشد ازجمله این‌که همه دوستان و خویشاوندان با هم به دنیا نمی‌آیند و همه با هم از دنیا نمی‌روند؛فقدان عزیزان مطلبی است غیر قابل اجتناب.

این از یک‌سو،از سوی دیگر فشار مصیبت گاه به‌قدری سنگین است که اگر انسان چاره‌ای برای آن نیندیشد او را از پای درمی‌آورد.بهترین راه برای کاستن و از بین بردن فشار مصیبت توجه به پاداش صابران و شخصیت آن‌ها در پیشگاه خداوند است و این زاییده ایمان و تقواست.

انسان مؤمن و متقی می‌داند هرچه از سوی دوست می‌رسد نیکوست و ای بسا در مصائب،مصالحی باشد که بسیار مفید و مؤثر بوده و از اهمیت مصیبت،برتر و بالاتر است و یا جبران گناهی است که از انسان سرزده و سبب پاکی او می‌شود و یا آزمونی است که اگر از عهده آن برآید مقام مقربان درگاه خدا را پیدا می‌کند.

این تفکر و اندیشه است که فشار مصیبت را می‌کاهد و از بین می‌برد.

تعبیر به«احرار»در کلام امام علیه السلام نیز ناظر به همین معناست که آزادگان می‌کوشند از طرق مختلف،آثار سوء حوادث ناگوار را از خود دور سازند و با صبر و شکیبایی به استقبال آینده روشنی بروند و تا آن‌جا که ممکن است حوادث ناگوار را جبران سازند ولی اغمار (جاهلان) یا زبان به ناشکری می‌گشایند و یا با سرگرمی‌های ناسالم خود را مشغول می‌کنند.

توجه به آنچه در آیات و روایات درباره پاداش صابران آمده نیز تأثیر بسزایی در صبر و شکیبایی انسان در برابر حوادث ناگوار دارد.

در حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«الصَّبْرُ خَیرُ مَرْکَبٍ مَا رَزَقَ اللَّهُ عَبْداً خَیراً لَهُ وَ لَا أَوْسَعَ مِنَ الصَّبْر؛ صبر بهترین مرکب راهوار است و خداوند به بنده‌ای از بندگانش چیزی بهتر و گسترده‌تر از صبر عنایت نکرده است».⁽¹⁾

در حدیثی از امیر مؤمنان علی علیه السلام می‌خوانیم که فرمود:

«الصّبرُ علی البلاءِ أفضَلُ مِن العافیهِ فی الرَّخاءِ؛ صبر در برابر مشکلات،برتر از عافیت در وسعت است».⁽¹⁾زیرا اجر فراوان اخروی آن قابل مقایسه نیست.

---

گفتار حکیمانه 415-سه ویژگی دنیا

اشاره

[[و قال علیه السلام ]]

فِی صِفَهِ الدُّنْیَا:

تَغُرُّ وَ تَضُرُّ وَ تَمُرُّ،إِنَّ اللّهَ تَعَالَی لَمْ یَرْضَهَا ثَوَاباً لِأَوْلِیَائِهِ،وَ لَا عِقَاباً لِأَعْدَائِهِ.إِنَّ أَهْلَ الدُّنْیَا کَرَکْبٍ بَیْنَا هُمْ حَلُّوا إِذْ صَاحَ بِهِمْ سَائِقُهُمْ فَارْتَحَلُوا.

امام علیه السلام در وصف دنیا فرمود:

می‌فریبد و زیان می‌رساند و می‌گذرد.خداوند به (بخشیدن) آن به عنوان پاداش برای دوستانش،رضایت نداده و (گرفتن) آن را به عنوان کیفر دشمنانش نپذیرفته است.اهل دنیا همچون کاروانی هستند که هنوز رحل اقامت نیفکنده‌اند که قافله‌سالار فریاد می‌زند (کوچ کنید):و آن‌ها کوچ می‌کنند.⁽¹⁾

از کسانی که این کلام حکمت آمیز را در کتاب های خود آورده اند راغب اصفهانی در محاضرات و ماوردی در ادب الدنیا والدین و آمدی در غررالحکم و ابن طلحه شافعی در مطالب السؤول است که بعضی از آنها آن را با تفاوتی نقل کرده اند و این تفاوت نشان می دهد مصدری غیر از نهج البلاغه در اختیار داشته اند. میدانی نیز در مجمع الامثال آن را با تفاوت هایی نقل کرده است. همچنین طبرسی در مشکاة الانوار. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۹۳)

اضافه میکنیم که مجمع الأمثال و مطالب السؤول این کلام را در ضمن یک کلام طولانی از امام علیه السلام نقل کرده اند

شرح و تفسیر

سه ویژگی دنیا

امام علیه السلام در این بیان کوتاه و حکیمانه پنج صفت برای دنیا بیان فرموده است.

در سه وصف اول می‌فرماید:«دنیا می‌فریبد و زیان می‌رساند و می‌گذرد»؛ (فِی صِفَهِ الدُّنْیَا:تَغُرُّ وَ تَضُرُّ وَ تَمُرُّ).

فریبندگی دنیا از طریق ظواهر پرزرق و برق آن است؛اموال و ثروت‌ها، کاخ‌ها و زینت‌ها،مقام‌ها و قدرت‌ها؛همه از مظاهر فریبنده دنیاست که گروه زیادی را به‌سوی خود جلب کرده و می‌کند.

و زیان رساندن دنیا از طریق ناکامی‌ها،درد و رنج‌ها،شکست‌ها و مصیبت‌هاست.هنوز انسان دوران جوانی را طی نکرده برف پیری بر سر و روی او می‌نشیند و هنوز از قدرتش استفاده نکرده دیگران آن را از چنگ او درمی‌آورند.هنوز از سلامتی‌اش بهره‌مند نشده امواج بیماری و درد و رنج او را احاطه می‌کند.

اساساً فریبندگی دنیا گویا مقدمه‌ای برای زیان رساندن آن است؛انسان را غرق نعمت می‌کند ناگهان از او بازمی‌ستاند و گرفتار امواج غم و اندوه می‌کند.

و گذرا بودن دنیا چیزی نیست که بر کسی مخفی باشد.تاریخ،بهترین شاهد و گواه آن است و حوادثی که با چشم خود در طول عمر دیده‌ایم گواه دیگری است.

فرعون‌ها و نمرودها و شدادها همه رفتند سلاطین بزرگ و قدرتمند و جهان‌گشا همگی در زیر خاک پنهان شدند.تنها کاخ‌های ویران‌شده آن‌ها باقی مانده است.

در عمر خود نیز کسان بسیاری را دیده‌ایم که یک روز در اوج قدرت بودند و روز دیگر در نهایت ذلت.

بعضی از شارحان «تمُرُّ» را از ماده«مراره»به معنای تلخی دانسته و گفته‌اند:

مفهوم کلام این است که دنیا می‌فریبد و ضرر می‌زند و تلخ می‌شود.⁽¹⁾

آنگاه امام علیه السلام به چهارمین وصف دنیا پرداخته که حقارت آن را در پیشگاه خداوند روشن می‌سازد،می‌فرماید:«خداوند به (بخشیدن) آن به عنوان پاداش برای دوستانش،رضایت نداده و (گرفتن) آن را به عنوان کیفر دشمنانش نپذیرفته است»؛ (إِنَّ اللّهَ تَعَالَی لَمْ یَرْضَهَا ثَوَاباً لِأَوْلِیَائِهِ،وَ لَا عِقَاباً لِأَعْدَائِهِ).

این تعبیرِ بسیار جالبی است.درست مثل این که کسی بگوید:فلان مبلغ ناچیز به‌قدری بی‌اهمیت است که نمی‌تواند بخشیدن آن سبب تشویق دوستان و نبخشیدنش سبب مجازات دشمنان گردد و این نهایت حقارت دنیا را نشان می‌دهد.

قرآن مجید در سوره زخرف می‌فرماید:« وَ لَوْ لَا أَنْ یَکُونَ النَّاسُ أُمَّهً وَاحِدَهً لَّجَعَلْنَا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمَنِ لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِّنْ فَضَّهٍ وَ مَعَارِجَ عَلَیْهَا یَظْهَرُونَوَ لِبُیُوتِهِمْ أَبْوَاباً وَ سُرُراً عَلَیْهَا یَتَّکِئُونَوَ زُخْرُفاً وَ إِنْ کُلُّ ذَلِکَ لَمَّا مَتَاعُ الْحَیَاهِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَهُ عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُتَّقِینَ »؛اگر (تمکّن کفّار از مواهب مادی) سبب نمی‌شد که همه مردم،امت واحد (گمراهی) شوند،ما برای کسانی که به (خداوند) رحمان،کافر

می‌شدند خانه‌هایی قرار می‌دادیم با سقف‌هایی از نقره و نردبان‌هایی که از آن بالا روند و برای اطاق‌های آن‌ها درهایی (پر زرق و برق) و تخت‌هایی (زیبا) قرار می‌دادیم که بر آن تکیه کنند،و هرگونه زیوری را در اختیار آن‌ها می‌گذاشتیم،ولی این‌ها همه،متاع زندگی دنیاست،و سرای آخرت نزد پروردگارت برای پرهیزکاران است».⁽¹⁾

البته خداوند اقوام متعددی را به عذاب‌های دنیوی گرفتار کرده است که در قرآن مجید نمونه‌های فراوانی از آن دیده می‌شود ولی این به آن معنا نیست که فقط عذاب‌های دنیا و سلب نعمت‌ها جزای کافران باشد؛جزای اصلی آن‌ها در قیامت است.همان گونه که قرآن می‌فرماید:« وَ لَنُذِیقَنَّهُمْ مِّنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَی دُونَ الْعَذَابِ الْأَکْبَرِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ »؛به آنان از عذاب نزدیک (عذاب این دنیا) پیش از عذاب بزرگ (عذاب آخرت) می‌چشانیم،شاید بازگردند!».⁽²⁾

در پنجمین و آخرین جمله امام علیه السلام شرح ناپایداری دنیا را در لباس مثال گویایی بیان کرده،می‌فرماید:«اهل دنیا همچون کاروانی هستند که هنوز رحل اقامت نیفکنده‌اند که قافله‌سالار فریاد می‌زند (کوچ کنید) و آن‌ها کوچ می‌کنند»؛ (وَ إِنَّ أَهْلَ الدُّنْیَا کَرَکْبٍ بَیْنَا هُمْ حَلُّوا إِذْ صَاحَ بِهِمْ سَائِقُهُمْ فَارْتَحَلُوا).

اشاره به این‌که مردم دنیا حتی وضعشان از مسافران عادی نیز بدتر است زیرا مسافران عادی هنگامی که وارد منزلی شدند مقداری در آن‌جا می‌مانند و استراحت می‌کنند و خود را آماده ادامه راه می‌نمایند مگر این‌که قافله‌سالار بعد از اجازه اقامت احساس کند در آن منزلگاه خطری است،در این صورت بلافاصله اعلام می‌دارد همه برخیزند و آماده حرکت شوند و اهل دنیا درست به چنین قافله و قافله‌سالاری می‌مانند و این مربوط به شرایط غیر عادی است.

نکته: ناپایداری مواهب این جهان

ناپایداری مواهب این جهان

درباره بی‌وفایی و ناپایداری دنیا تعبیرات مختلفی در روایات اسلامی دیده می‌شود که هر یک از دیگری گویاتر است از جمله:

گاه دنیا را تشبیه به پلی کرده‌اند که باید از آن عبور کرد و ایستادن و توقف بر آن معنا ندارد.

«إِنَّمَا الدُّنْیا قَنْطَرَهٌ فَاعْبُرُوهَا وَ لَا تَعْمُرُوهَا» .⁽¹⁾

در جایی دیگر دنیا به عنوان سرای عبور و نه دار اقامت معرفی شده است همان‌گونه که امام امیرمؤمنان علیه السلام در حکمت 133 فرموده است:

«الدُّنْیا دَارُ مَمَرٍّ لَا دَارُ مَقَر» .

در تعبیر زیبای سومی دنیا تشبیه به لباسی شده که تمام آن از هم شکافته و تنها به نخی بند است که هر زمان احتمال می‌رود آن نخ،پاره شود و لباس فرو افتد همان‌گونه که رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

«هذِهِ الدُّنْیا مِثْلُ ثَوْبٍ شُقَّ مِنْ أَوَّلِهِ إلی آخِرِهِ فَیبْقی مُتَعَلِّقاً بِخَیطٍ فی آخِرِهِ یوشَکُ ذلِکَ الْخَیطُ أنْ ینْقَطِع» .⁽²⁾

در تعبیر چهارمی دنیا تشبیه به سایه ابرها شده که هرگز پایدار نیست و همچون صحنه‌های دل‌انگیز خواب است که به زودی می‌گذرد همان‌گونه که در غررالحکم از امیرمؤمنان علیه السلام نقل شده است:

«إنَّ الدُّنْیا ظِلُّ الْغَمامِ وَ حُلُمُ الْمَنامِ» .⁽³⁾

در پنجمین تعبیر،وضعیت انسان در برابر دنیا تشبیه به سواری شده است که برای استراحت و خواب نیمروز در سایه درختی در یک روز داغ تابستانی پیاده می‌شود و بعد از ساعتی استراحت آن را ترک می‌گوید و می‌رود همان‌گونه که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:

«إِنَّمَا مَثَلِی وَ مَثَلُ الدُّنْیا کَمَثَلِ رَاکِبٍ مَرَّ لِلْقَیلُولَهِ فِی ظِلِّ

شَجَرَهٍ فِی یوْمِ صَیفٍ ثُمَّ رَاحَ وَ تَرَکَهَا» .⁽¹⁾

پیش از همه این‌ها قرآن مجید با مثال روشنی ناپایداری و بی‌وفایی دنیا را ترسیم کرده است:« وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَّثَلَ الْحَیَاهِ الدُّنْیَا کَمَاءٍ أَنزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِیماً تَذْرُوهُ الرِّیَاحُ وَ کَانَ اللّهُ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ مُّقْتَدِراً ».⁽²⁾

و عجیب این است که با این همه توصیف و تشبیه باز هم گروه کثیری غافل‌اند و همچنان بر این دنیای ناپایدار تکیه می‌کنند و برای به‌دست آوردن گوشه‌ای از آن جانفشانی می‌نمایند.

---

گفتار حکیمانه 416- برای چه کسی باقی می‌گذاری؟

اشاره

[[و قال علیه السلام ]]

لِابْنِهِ الْحَسَنِ علیه السلام:

لَا تُخَلِّفَنَّ وَرَاءَکَ شَیْئاً مِنَ الدُّنْیَا،فَإِنَّکَ تُخَلِّفُهُ لِأَحَدِ رَجُلَیْنِ:إِمَّا رَجُلٍ عَمِلَ فِیهِ بِطَاعَهِ اللّهِ فَسَعِدَ بِمَا شَقِیتَ بِهِ،وَ إِمَّا رَجُلُ عَمِلَ فِیهِ بِمَعْصِیَهِ اللّهِ فَشَقِیَ بِمَا جَمَعْتَ لَهُ؛فَکُنْتَ عَوْناً لَهُ عَلَی مَعْصِیَتِهِ،وَ لَیْسَ أَحَدُ هذَیْنِ حَقِیقاً أَنْ تُؤْثِرَهُ عَلَی نَفْسِکَ.

امام علیه السلام به فرزندش امام حسن علیه السلام فرمود:

چیزی از مال و ثروت دنیا را بعد از خود باقی مگذار زیرا آنچه باقی می‌گذاری برای یکی از دو کس خواهد بود:یا کسی که آن را در راه اطاعت خداوند مصرف می‌کند که در این صورت او به چیزی سعادتمند شده که تو به‌سبب آن محروم شده‌ای یا برای کسی می‌گذاری که آن را در راه معصیت خداوند به‌کار می‌گیرد در نتیجه تو به‌سبب چیزی که برای اواندوخته‌ای شقاوتمند،ومحروم ازسعادت می‌شوی ودرواقع‌او را درگناهش یاری کرده‌ای و سزاوار نیست هیچ‌یک از این دو کس را بر خویشتن مقدم داری.⁽¹⁾

مرحوم خطیب در کتاب مصادر نهج البلاغه می گوید: اما تعبیر اول را که امام علیه السلام به فرزندش امام حسن علیه السلام وصیت میکند گروهی از علما قبل از سید رضی و بعد از او روایت کرده اند مانند صدوق در کتاب خصال و ابن عساکر در تاریخ دمشق و آمدی در غرر (با تفاوت مختصری). اما جمله دوم را مرحوم کلینی در روضه کافی نقل کرده و مخاطب امام علی یکی از اصحابش است که مال قابل توجهی از امام علی درخواست کرد. امام علیه السلام؟ فرمود: به زودی سهم من از بیت المال معین می شود و من آن را با تو تقسیم می کنم. او گفت: من به این قناعت نمی کنم. از نزد حضرت بیرون رفت و به معاویه پیوست.

امام علی این سخن را به صورت نامه ای برای او نوشت. ( مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۹۴)

مرحوم سید رضی می‌گوید:«این سخن به‌گونه دیگری نیز نقل شده است و آن چنین است:اما بعد (از حمد و ثنای الهی)،آنچه از دنیا هم‌اکنون در اختیار توست پیش از این در دست دیگران بوده است و بعد از تو نیز به دیگران می‌رسد تو اموال را برای یکی از دو کس گردآوری می‌کنی:یکی آن‌کس که آن را در راه طاعت الهی صرف می‌کند و با آن سعادتمند می‌شود در حالی که تو از آن محروم مانده‌ای یا کسی که آن را در راه معصیت خداوند صرف می‌کند و تو به‌سبب آنچه برای او گردآوری کرده‌ای شقاوتمند خواهی شد (چراکه کمک به گناه کرده‌ای).هیچ‌یک از این دو،شایستگی این را ندارد که تو او (شخص صالح) را بر خود مقدم داری و یا بار (گناه) او (شخص ناصالح) را بر دوش کشی بنابراین برای گذشتگان،رحمت خدا و برای بازماندگان،رزق پروردگار را طلب کن (و به فکر آخرت و آینده خویش باش)»؛

(قَالَ الرَّضِی وَ یرْوَی هَذَا الْکَلامُ عَلَی وَجْهٍ آخَرَ وَ هُوَ:أَمَّا بَعْدُ،فَإِنَّ الَّذِی فِی یَدِکَ مِنَ الدُّنْیَا قَدْ کَانَ لَهُ أَهْلٌ قَبْلَکَ،وَ هُوَ صَائِرٌ إِلَی أَهْلٍ بَعْدَکَ،وَ إِنَّمَا أَنْتَ جَامِعٌ لِأَحَدِ رَجُلَیْنِ:رَجُلٍ عَمِلَ فِیَما جَمَعْتَهُ بِطَاعَهِ اللّهِ فَسَعِدَ بِمَا شَقِیتَ بِهِ؛أوْ رَجُلٍ عَمِلَ فِیهِ بِمَعْصِیَهِ اللّهِ،فَشَقِیتَ بِمَا جَمَعْتَ لَهُ.

وَ لَیْسَ أَحَدُ هذَیْنِ أَهْلاً أَنْ تُؤْثِرَهُ عَلَی نَفْسِکَ،وَ لَا أَنْ تَحْمِلَ لَهُ عَلَی ظَهْرِکَ،فَارْجُ لِمَنْ مَضَی رَحْمَهَ اللّهِ،وَ لِمَنْ بَقِیَ رِزْقَ اللّهِ) .

شرح و تفسیر

برای چه کسی باقی می‌گذاری؟

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه با استدلال روشنی حریصان را از مال‌اندوزی بازمی‌دارد و خطاب به فرزندش امام حسن علیه السلام می‌فرماید:«چیزی از مال و ثروت دنیا را بعد از خود باقی مگذار زیرا آنچه باقی می‌گذاری برای یکی از دو کس خواهد بود:یا کسی که آن را در راه اطاعت خداوند مصرف می‌کند که در این صورت او به سبب چیزی سعادتمند شده که تو به‌سبب آن شقاوت یافته و محروم شده‌ای یا برای کسی می‌گذاری که آن را در راه معصیت خداوند به‌کار می‌گیرد در نتیجه تو به‌سبب چیزی که برای او اندوخته‌ای شقاوتمند،و محروم از سعادت می‌شوی و در واقع او را در گناهش یاری کرده‌ای»؛ (وَ قَالَ لِابْنِهِ الْحَسَنِ علیه السلام:لَا تُخَلِّفَنَّ وَرَاءَکَ شَیْئاً مِنَ الدُّنْیَا،فَإِنَّکَ تُخَلِّفُهُ لِأَحَدِ رَجُلَیْنِ:إِمَّا رَجُلٍ عَمِلَ فِیهِ بِطَاعَهِ اللّهِ فَسَعِدَ بِمَا شَقِیتَ بِهِ،وَ إِمَّا رَجُلُ عَمِلَ فِیهِ بِمَعْصِیَهِ اللّهِ فَشَقِیَ بِمَا جَمَعْتَ لَهُ؛فَکُنْتَ عَوْناً لَهُ عَلَی مَعْصِیَتِهِ).

و در پایان می‌فرماید:«و سزاوار نیست هیچ‌یک از این دو کس را بر خویشتن مقدم داری»؛ (وَ لَیْسَ أَحَدُ هذَیْنِ حَقِیقاً أَنْ تُؤْثِرَهُ عَلَی نَفْسِکَ).

شک نیست که گذاشتن اموالی به عنوان ارثیه در حد نیاز فرزندان و بازماندگان مذموم و نکوهیده نیست و بسیاری از اولیاء اللّه و نیکان اموالی داشته‌اند که به فرزندان و همسران یا سایر بستگان آن‌ها رسیده و حتی در آیه 180 سوره بقره

خداوند توصیه می‌کند که به‌هنگام فرا رسیدن مرگ،کسانی که اموالی دارند،برای پدر و مادر و نزدیکان به‌طور شایسته وصیت کنند و آن را حقی بر پرهیزکاران می‌شمرد:« کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّهُ لِلْوَالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقّاً عَلَی الْمُتَّقِینَ »و حتی در این آیه از مال الارث به عنوان «خیر»یاد شده است که نشان می‌دهد باقی گذاشتن چنین مالی نه تنها عیب نیست بلکه مایه خیر و برکت است.

مخاطب امام علیه السلام حریصانی هستند که به نام تأمین آینده فرزندان به هر دری می‌زنند و حلال و حرام را به‌هم می‌آمیزند و خود را به زحمت و درد و رنج فراوان و مسئولیت‌های سنگین گرفتار می‌کنند.

امام علیه السلام به این‌گونه افراد می‌فرماید:برای چه کسی این اموال را ذخیره می‌کنید؟ برای افراد صالح که از آن در راه اطاعت خداوند بهره می‌گیرند؟ در این صورت آن‌ها خوشبخت می‌شوند و شما محروم و زیان‌کار؛در حالی که زحمت جمع کردن مال را شما کشیده‌اید.

و اگر این اموال به‌دست افراد ناصالح و فاسد بیفتد و از آن در مسیر معصیت پروردگار کمک بگیرند سرنوشت بدتری خواهید داشت زیرا علاوه بر این‌که از برکات مال خود محروم شده‌اید،اعانت به اثم و کمک به گناه کرده‌اید.

بنابراین چه بهتر که انسان حرص و طمع را کنار بگذارد و به کفاف و عفاف قناعت کند و از گردآوری اینگونه اموال بپرهیزد و اگر اموال فراوانی،خواسته یا ناخواسته به‌دست او افتاد،تا زنده است از آن‌ها بهره بگیرد و بار سفر آخرت خود را با آن ببندد و صالحات و باقیاتی از خود به‌جای نهد و بخشی از آن را به‌صورت ارث برای بازماندگانش بگذارد.در این صورت در قیامت گرفتار حسرت و اندوه نخواهد شد به عکس کسانی که اموالی را از طرق مختلف گردآوری کرده و برای دیگران گذاشته‌اند که در هر صورت گرفتار حسرت

و اندوه یوم القیامه خواهند بود.

بنابراین از هرکس شایسته‌تر برای اموالی که انسان گردآوری کرده است خود اوست که زحمت و مسئولیتش را بر دوش گرفته است.

در این‌جا این سؤال پیش می‌آید که چرا نگوییم در صورت اول که بازماندگان،اموال را در راه خیر مصرف می‌کنند شخص گردآوری کننده کمک به طاعت آن‌ها کرده و از این نظر دارای ثواب و پاداش،و سعادتمند است همان گونه که در صورت دوم به سبب اعانت بر گناه،شقاوتمند محسوب می‌شود؟

با توجه به یک نکته پاسخ این سؤال روشن می‌شود و آن این است که به فرض که به انسان به دلیل کمک و اطاعت پاداشی بدهند ولی بدون شک اگر خودش آن را در طریق اطاعت مصرف می‌کرد چندین برابر عایدش می‌شد و از این نظر گرفتار خسران شده است.

اضافه بر این ممکن است در جمع‌آوری این اموال دقت در حلال و حرام بودن آن‌ها نکرده باشد که در این صورت وزر و وبال آن برای اوست و بهره گرفتن از آن در طریق طاعت برای کسی که از وجود حرام در آن خبر نداشته نصیب دیگران می‌شود.

سؤال دیگر این‌که فقها در بحث اعانت بر گناه نیت را لازم می‌دانند و می‌دانیم شخصی که اموالی را گردآوری کرده نیتش این نیست که فرزند ناصالحش آن را حتماً در طریق گناه مصرف کند بنابراین چگونه امام علیه السلام می‌فرماید:اعانت بر گناه کرده است؟

پاسخ این است که در بحث اعانت بر اثم گفته‌ایم که اگر انسان یقین داشته باشد مثلاً انگوری که به کارخانه شراب‌سازی می‌فروشد حتماً برای ساخت شراب مورد استفاده واقع می‌شود آن را نیز مصداق اعانت بر اثم می‌دانیم و ای بسا حریصانی که اموالی را جمع‌آوری کرده‌اند بدانند فرزندان آن‌ها از آن در

کارهای ناشایست استفاده می‌کنند بنابراین مصداق اعانت بر اثم می‌شود.

مرحوم سید رضی بعد از پایان این گفتار حکمت‌آمیز می‌گوید:«این سخن به‌گونه دیگری نیز نقل شده است و آن چنین است»؛ (قَالَ الرَّضِی وَ یرْوَی هَذَا الْکَلامُ عَلَی وَجْهٍ آخَرَ وَ هُوَ).

این قسمت،که مرحوم سید رضی نقل می‌کند ازنظر معنا تفاوتی با بخش گذشته ندارد و روشن است که نقل به معنا شده است یا آن بخش نقل به معنای این بخش بود.ولی این تفاوت در آن دیده می‌شود که بخش گذشته به‌صورت وصیتی به امام حسن مجتبی علیه السلام بود اما این بخش به‌صورت خطبه ایراد شده است چون در آغازش«اما بعد»آمده که معمولاً در آغاز خطبه‌ها می‌آید. به هر حال می‌فرماید:«اما بعد (از حمد و ثنای الهی)،آنچه از دنیا هم‌اکنون در اختیار توست پیش از این در دست دیگران بوده است و بعد از تو نیز به دیگران می‌رسد»؛ (أَمَّا بَعْدُ،فَإِنَّ الَّذِی فِی یَدِکَ مِنَ الدُّنْیَا قَدْ کَانَ لَهُ أَهْلٌ قَبْلَکَ،وَ هُوَ صَائِرٌ إِلَی أَهْلٍ بَعْدَکَ).

آنگاه می‌افزاید:«تو اموال را برای یکی از دو کس گردآوری می‌کنی:یکی آن‌کس که آن را در راه طاعت الهی صرف می‌کند و با آن سعادتمند می‌شود در حالی که تو از آن محروم مانده‌ای یا کسی که آن را در راه معصیت خداوند صرف می‌کند و تو به‌سبب آنچه برای او گردآوری کرده‌ای شقاوتمند خواهی شد (چراکه کمک به گناه کرده‌ای)»؛ (وَ إِنَّمَا أَنْتَ جَامِعٌ لِأَحَدِ رَجُلَیْنِ:رَجُلٍ عَمِلَ فِیَما جَمَعْتَهُ بِطَاعَهِ اللّهِ فَسَعِدَ بِمَا شَقِیتَ بِهِ؛أوْ رَجُلٍ عَمِلَ فِیهِ بِمَعْصِیَهِ اللّهِ،فَشَقِیتَ بِمَا جَمَعْتَ لَهُ).

و در پایان می‌فرماید:«هیچ‌یک از این دو،شایستگی این را ندارد که تو او (شخص صالح) را بر خود مقدم داری و یا بار (گناه) او (شخص ناصالح) را بر دوش کشی»؛ (وَ لَیْسَ أَحَدُ هذَیْنِ أَهْلاً أَنْ تُؤْثِرَهُ عَلَی نَفْسِکَ،وَ لَا أَنْ تَحْمِلَ لَهُ عَلَی ظَهْرِکَ).

آن‌گاه نتیجه می‌گیرد و می‌فرماید:«بنابراین برای گذشتگان،رحمت خدا و برای بازماندگان،رزق پروردگار را طلب کن (و به فکر آخرت و آینده خویش باش)»؛ (فَارْجُ لِمَنْ مَضَی رَحْمَهَ اللّهِ،وَ لِمَنْ بَقِیَ رِزْقَ اللّهِ).

در حکمت 352 نیز مطلبی آمده بود که از بعضی جهات شبیه کلام مورد بحث است آن‌جا که می‌فرماید:بیشترین دل‌مشغولی خود را به خانواده و فرزندان (و تأمین زندگی آنها) اختصاص مده زیرا اگر آن‌ها از دوستان خدا باشند خداوند دوستان خود را تنها نمی‌گذارد و اگر از دشمنان خدا هستند چرا همّ خود را صرف دشمنان خدا می‌کنی؟

(وَ قال علیه السلام:لِبَعْضِ أَصْحَابِهِ لَا تَجْعَلَنَّ أَکْثَرَ شُغُلِکَ بِأَهْلِکَ وَ وَلَدِکَ فَإِنْ یکُنْ أَهْلُکَ وَ وَلَدُکَ أَوْلِیاءَ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ لَا یضِیعُ أَوْلِیاءَهُ وَ إِنْ یکُونُوا أَعْدَاءَ اللَّهِ فَمَا هَمُّکَ وَ شُغُلُکَ بِأَعْدَاءِ اللَّهِ) .

و در حکمت 429 نیز تنها به یک بخش از حکمت مورد بحث اشاره شده است که به خواست خدا خواهد آمد.

مرحوم علامه شوشتری در ذیل این کلام حکمت‌آمیز داستان جالبی از کتاب انوار نعمانیه نقل می‌کند،می‌گوید:حضرت عیسی علیه السلام روزی با جماعتی از یارانش از کنار زراعتی می‌گذشت که هنگام دروی آن رسیده بود.عرض کردند:

ای پیغمبر خدا! ما همه گرسنه‌ایم.خداوند به عیسی علیه السلام وحی فرستاد که به آن‌ها اجازه بده به مقدار قوتشان از آن زراعت بخورند.آن‌ها در آن زراعت متفرق شدند و هرکدام مقداری را آماده خوردن کردند و خوردند.در این هنگام صاحب زراعت رسید و فریاد زد:این زراعت و زمین من است که از پدرانم به ارث برده‌ام.به اجازه چه کسی از آن می‌خورید؟ حضرت مسیح علیه السلام از خداوند تقاضا کرد تمام کسانی که از زمان حضرت آدم علیه السلام تا آن زمان مالک آن زمین شده بودند همه را مبعوث و حاضر کند.آن‌ها حاضر شدند و هرکدام فریاد زدند:

زراعت من و زمین من است که از پدرانم به ارث برده‌ام.صاحب زمین از این

صحنه در وحشت فرو رفت و کار و جایگاه حضرت عیسی علیه السلام به اطلاع او رسید (که به آن‌ها اجازه استفاده از آن زمین را داده است).خدمت آن حضرت رسید و عرض کرد:من تو را نشناختم.زراعتم برای تو حلال است.حضرت عیسی علیه السلام فرمود:همه کسانی را که دیدی،این زمین را به ارث برده،آباد کرده و گذاشته بودند و رفته بودند و تو نیز خواهی رفت و به آن‌ها ملحق خواهی شد در حالی که نه زمینی و نه مالی خواهی داشت.⁽¹⁾

---

گفتار حکیمانه 417-مراحل استغفار کامل

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

لِقَائِلٍ قَالَ بِحَضْرَتِهِ:«أَسْتَغْفِرُ اللّهَ»:

ثَکِلَتْکَ أُمُّکَ،أَ تَدْرِی مَا الاِسْتِغْفَارُ؟ الاِسْتِغْفَارُ دَرَجَهُ الْعِلِّیِّینَ،وَ هُوَ اسْمٌ وَاقِعٌ عَلَی سِتَّهِ مَعَانٍ:أَوَّلُهَا النَّدَمُ عَلَی مَا مَضَی،وَ الثَّانِی الْعَزْمُ عَلَی تَرْکِ الْعَوْدِ إِلَیْهِ أَبَداً،وَ الثَّالِثُ أَنْ تُؤَدِّیَ إِلَی الَْمخْلُوقِینَ حُقُوقَهُمْ حَتَّی تَلْقَی اللّهَ أَمْلَسَ لَیْسَ عَلَیْکَ تَبِعَهٌ،وَ الرَّابِعُ أَنْ تَعْمِدَ إِلَی کُلِّ فَرِیضَهٍ عَلَیْکَ ضَیَّعْتَهَا فَتُؤَدِّیَ حَقَّهَا،وَ الْخَامِسُ أَنْ تَعْمِدَ إِلَی اللَّحْمِ الَّذِی نَبَتَ عَلَی السُّحْتِ فَتُذِیبَهُ بِالْأَحْزَانِ، حَتَّی تُلْصِقَ الْجِلْدَ بِالْعَظْمِ،وَ یَنْشَأَ بَیْنَهُمَا لَحْمٌ جَدِیدٌ،وَ السَّادِسُ أَنْ تُذِیقَ الْجِسْمَ أَلَمَ الطَّاعَهِ کَمَا أَذَقْتَهُ حَلاَوَهَ الْمَعْصِیَهِ،فَعِنْدَ ذلِکَ تَقُولُ:«أَسْتَغْفِرُ اللّهَ».

امام علیه السلام به شخصی که در حضور او (از روی غفلت و بی‌خبری) استغفراللّه گفت، فرمود:

مادرت به عزایت بنشیند آیا می‌دانی استغفار چیست؟ استغفار مقام بلندمرتبه‌گان است و واژه‌ای است که بر شش معنا اطلاق می‌شود (مراحل شش‌گانه‌ای دارد):نخست پشیمانی از اعمال گذشته،دوم تصمیم بر ترک همیشگی آن‌ها در آینده.سوم این است که حقوقی را که از مردم ضایع کرده‌ای به

آن‌ها بازگردانی تا به‌هنگام ملاقات پروردگار (به‌هنگام مرگ یا محشور شدن در قیامت) مدیون کسی نباشی و چهارم این‌که هر واجبی که از تو فوت شده است حق آن را ادا کنی (و قضای آن را به‌جای آوری) پنجم،گوشت‌هایی را که براثر حرام بر اندامت روییده با اندوه بر گناه آب کنی تا چیزی از آن باقی نماند و پوست به استخوانت بچسبد و گوشت تازه در میان آن‌ها بروید و ششم آن‌که به همان اندازه که لذت و شیرینی گناه را به خود چشانده‌ای زحمت و مرارت طاعت را نیز به آن بچشانی.پس از انجام این مراحل می‌گویی:استغفر اللّه.⁽¹⁾

این کلام آموزنده را قبل از سید رضی مرحوم ابن شعبة حرانی در کتاب تحف العقول نقل کرده ولی طولانی تر از مرحوم سید رضی، و بعد از مرحوم سید رضی فخر رازی در تفسیر خود و دیلمی در کتاب ارشاد آن را آورده اند. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۹۵).

شرح و تفسیر

مراحل استغفار کامل

امام علیه السلام در این گفتار بسیار پرمعنا،حقیقت استغفار را بیان می‌کند.استغفاری که جامع جمیع شرایط است و انسان را از تمام آثار گناه پاک می‌سازد و شست‌وشو می‌دهد.داستان این گفتار از این قرار است:«شخصی در حضور امام علیه السلام (از روی غفلت و بی‌خبری) گفت:استغفر اللّه.امام علیه السلام (که احساس کرد استغفار او ظاهری بیش ندارد او را مخاطب ساخته) فرمود:مادرت به عزایت بنشیند»؛ (لِقَائِلٍ قَالَ بِحَضْرَتِهِ:«أَسْتَغْفِرُ اللّهَ»:ثَکِلَتْکَ أُمُّکَ).

«ثَکل»در لغت به معنای از دست دادن فرزند و یا از دست دادن یکی از عزیزان است بنابراین جمله (ثَکِلَتْکَ أُمُّکَ) یعنی مادرت تو را از دست بدهد که نتیجه آن این است که او عزادار می‌شود.

البته منظور از این جمله واقعاً نفرین به مرگ نیست بلکه این،تعبیری است که هنگام نهی اکید از چیزی،در ادبیات عرب به‌کار می‌رود.همان‌گونه که ما وقتی کسی کار بدی انجام می‌دهد و می‌خواهیم به‌شدّت او را نهی کنیم می‌گوییم:خدا مرگت دهد چرا این کار را می‌کنی؟ این در واقع نفرین جدی به مرگ نیست بلکه اشاره به نهی شدید است.

به هر حال،از قرائن معلوم می‌شود که شخص مزبور انسان آلوده به گناهی بوده که استغفارش ظاهری و یا بسیار کم‌محتوا بوده است.امام علیه السلام در این‌جا

فرصت را غنیمت می‌شمرد تا کامل‌ترین مرحله توبه و استغفار را بیان کند.

نخست به او می‌فرماید:«می‌دانی استغفار یعنی چه؟»؛ (أَ تَدْرِی مَا الاِسْتِغْفَارُ؟).

این استفهام در واقع استفهام انکاری است یعنی تو حقیقت استغفار را نمی‌دانی،بگذار برای تو شرح دهم.

سپس می‌افزاید:«استغفار مقام بلندمرتبه‌گان است»؛ (الاِسْتِغْفَارُ دَرَجَهُ الْعِلِّیِّینَ).

«علیین» جمع«عِلی»(بر وزن ملی) در اصل به معنای مکان بلند یا اشخاصی است که در محل بالا می‌نشینند و به اشخاص والامقام که ازنظر معنوی در مکان بالایی هستند نیز اطلاق می‌شود.بعضی نیز گفته‌اند که ذکر علیین به صیغه جمع به منظور تأکید است یعنی (عُلُوٌّ فِی عُلُوٍّ) ولی در کلام امام علیه السلام به معنای اشخاص والامقام می‌باشد و معنای جمله این است که استغفار،مقام بلندپایگان نزد خداست و آن‌ها هستند که از هر ترک اولایی استغفار می‌کنند؛استغفاری که جامع شرایط باشد (شرایط مذکور،در ادامه می‌آید).

آنگاه امام علیه السلام در تفسیر این سخن می‌فرماید:«استغفار واژه‌ای است که بر شش معنا اطلاق می‌شود (و مراحل شش‌گانه‌ای دارد)»؛ (وَ هُوَ اسْمٌ وَاقِعٌ عَلَی سِتَّهِ مَعَانٍ).

آنگاه امام علیه السلام به شرح این مقامات شش‌گانه پرداخته،می‌فرماید:«نخست پشیمانی از اعمال گذشته و دوم تصمیم بر ترک همیشگی آن‌ها در آینده است»؛ (أَوَّلُهَا النَّدَمُ عَلَی مَا مَضَی،وَ الثَّانِی الْعَزْمُ عَلَی تَرْکِ الْعَوْدِ إِلَیْهِ أَبَداً).

به یقین،کسی که در مقام استغفار و توبه برمی‌آید باید از گذشته خویش پشیمان باشد و کسی که از گذشته خویش واقعاً پشیمان است باید تصمیم بر ترک آن‌ها در آینده داشته باشد.چگونه ممکن است کسی از خدا تقاضای عفو گناهی را کند اما در عین حال از انجام آن پشیمان نباشد و یا تصمیم به تکرار آن در آینده داشته باشد؟ این دو از ارکان قطعی استغفار و توبه است و بدون آن توبه مفهومی نخواهد داشت.

لذا در حدیثی از امام باقر علیه السلام در کتاب شریف کافی می‌خوانیم:

«الْمُقِیمُ عَلَی الذَّنْبِ وَ هُوَ مُسْتَغْفِرٌ مِنْهُ کَالْمُسْتَهْزِی؛ کسی که به گناه خود ادامه می‌دهد و در عین حال استغفار می‌کند گویی دارد (خود را یا حکم گناه را یا نعوذ بالله خدا را) مسخره می‌کند»⁽¹⁾

آن‌گاه می‌فرماید:«سوم این است که حقوقی را که از مردم ضایع کرده‌ای به آن‌ها بازگردانی تا به‌هنگام ملاقات پروردگار (به‌هنگام مرگ یا محشور شدن در قیامت) حق کسی بر تو نباشد و چهارم این‌که هر واجبی که از تو فوت شده است حق آن را ادا کنی (و قضای آن را به‌جای آوری)»؛ (وَ الثَّالِثُ أَنْ تُؤَدِّیَ إِلَی الَْمخْلُوقِینَ حُقُوقَهُمْ حَتَّی تَلْقَی اللّهَ أَمْلَسَ لَیْسَ عَلَیْکَ تَبِعَهٌ،وَ الرَّابِعُ أَنْ تَعْمِدَ إِلَی کُلِّ فَرِیضَهٍ عَلَیْکَ ضَیَّعْتَهَا فَتُؤَدِّیَ حَقَّهَا).

این دو قسمت در حقیقت از آثار قطعی پشیمانی واقعی از گناه است زیرا کسی که از کاری پشیمان شده سعی می‌کند آن را جبران نماید و جبران،در ضایع کردن حقوق مردم،بازگرداندن حقوق به آن‌ها و در تضییع حق اللّه قضای آن است.

بدیهی است که این دو رکن در مواردی است که قابل جبران باشد اما گناهانی که از طریق قضا کردن یا ادای حقوق مردم قابل جبران نیست تنها با انجام اعمال صالح دیگر می‌توان آثار آن را از روح و جان شست.

به همین دلیل در آیات بسیاری بعد از ذکر توبه،ذکر اصلاح (جبران با اعمال صالحه) آمده است ازجمله در سوره بقره آیه 159 و 160 درباره علمای یهود که حقایق را مخفی می‌کردند می‌خوانیم:« إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ مَا أَنزَلْنَا مِنَ الْبَیِّنَاتِ وَ الْهُدَی مِنْ بَعْدِ مَا بَیَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِی الْکِتَابِ أُوْلَئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللّهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللاَّعِنُونَ*إِلَّا الَّذِینَ تَابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ بَیَّنُوا فَأُوْلَئِکَ أَتُوبُ عَلَیْهِمْ وَ أَنَا التَّوَّابُ الرَّحِیمُ »؛کسانی که دلایل روشن،و وسیله هدایتی را که نازل کرده‌ایم،بعد از آن‌که در کتاب برای

مردم بیان نمودیم،کتمان کنند،خدا آن‌ها را لعنت می‌کند؛و همه لعن‌کنندگان نیز آن‌ها را لعن می‌کنند.مگر آن‌ها که توبه و بازگشت کردند،و (اعمال بد خود را با اعمال نیک) اصلاح نمودند،(و آنچه را کتمان کرده بودند؛آشکار ساختند؛) من توبه آن‌ها را می‌پذیرم؛که من توّاب و رحیمم».

در واقع شخص گنهکار به‌خصوص کسی که اصرار بر گناه داشته مانند بیماری است که نیروهای خود را از دست داده است؛هنگامی که بیماری قطع شد باید به تقویت خویشتن بپردازد تا نیروهای از دست رفته بازگردد و به‌صورت نخستین درآید.تأثیر گناه بر روح انسان نیز همین‌گونه است و جبران و اصلاح آن نیز از طریق انجام اعمال صالحه است.

آن‌گاه امام علیه السلام به‌سراغ پنجمین و ششمین مرحله که آخرین ارکان توبه و بالاترین مراحل آن هستند رفته،می‌فرماید:«پنجم،گوشت‌هایی را که براثر حرام بر اندامت روییده با اندوه بر گناه آب کنی تا چیزی از آن باقی نماند و پوست به استخوانت بچسبد و گوشت تازه در میان آن‌ها بروید و ششم آن‌که به همان اندازه که لذت و شیرینی گناه را به جسمت چشانده‌ای زحمت و مرارت طاعت را نیز به آن بچشانی»؛ (وَ الْخَامِسُ أَنْ تَعْمِدَ إِلَی اللَّحْمِ الَّذِی نَبَتَ عَلَی السُّحْتِ فَتُذِیبَهُ بِالْأَحْزَانِ،حَتَّی تُلْصِقَ الْجِلْدَ بِالْعَظْمِ،وَ یَنْشَأَ بَیْنَهُمَا لَحْمٌ جَدِیدٌ، وَ السَّادِسُ أَنْ تُذِیقَ الْجِسْمَ أَلَمَ الطَّاعَهِ کَمَا أَذَقْتَهُ حَلاَوَهَ الْمَعْصِیَهِ) .

البته این مربوط به جایی است که گوشت انسان از اموال حرام روییده باشد و تعبیر به «حَتَّی تُلْصِقَ الْجِلْدَ بِالْعَظْمِ؛ تا پوستت به استخوانت بچسبد»نوعی تأکید و مبالغه است.حداقل چنین شخصی که در عیش و نوش و اموال حرام فربه شده به‌وسیله گرفتن روزه‌های مستحب لاغر شود و بخش قابل توجهی از آن گوشت‌ها را از طریق روزه و ریاضت آب کند.

قابل توجه این‌که این دو مرحله یکی ناظر به جنبه‌های جسمی است

و دیگری ناظر به جنبه‌های روحی (هر چند هر دو از طریق جسم انجام می‌شود)؛جسم را با ریاضت لاغر می‌کند و روح را با چشیدن زحمت طاعت، همان‌گونه که در حال معصیت جسمش را با اموال حرام چاق و فربه کرد و روحش را با گناهانی مانند شنیدن انواع موسیقی‌ها و کارهای حرام دیگری که از طریق جسم به روح منتقل می‌شود.

در پایان می‌فرماید:«پس از انجام این مراحل می‌گویی:استغفر اللّه»؛ (فَعِنْدَ ذلِکَ تَقُولُ:«أَسْتَغْفِرُ اللّهَ») .

بنابراین استغفار بازیچه نیست و لقلقه زبان نمی‌باشد که انسان هر زمان مرتکب گناهی شود بی‌آن‌که شرایط توبه را فراهم کرده باشد با گفتن استغفراللّه خود را راحت کند و گمان کند گناهش بخشوده شده و از عذاب الهی در امان است.

البته بعضی از این مراحل شش‌گانه از ارکان است و بعضی دیگر از شرایط کمال.به یقین چهار مرحله اول از ارکان می‌باشد زیرا بدون پشیمانی که لازمه آن تصمیم بر ترک در آینده است و بدون جبران مافات از حقوق الناس و حقوق اللّه حقیقت توبه حاصل نمی‌شود.ولی آب شدن گوشت‌هایی که از حرام روییده و یا چشیدن مرارت طاعت برای از بین رفتن آثار لذت حرام،از مراحل کمال است.

به تعبیر دیگر-آن‌گونه که مرحوم امام خمینی قدس سره در مکاسب محرمه خود بیان کرده-دو مرحله اول،حقیقت توبه است،مرحله سوم و چهارم شرط پذیرش آن و مرحله پنجم و ششم شرط کمال آن است.

نکته‌ها

1-شرایط توبۀ واقعی

نخستین گام در سیر و سلوک الی اللّه ازنظر عمل،توبه از گناه است؛تا انسان از آثار گناهان پیشین از طریق توبه صحیح،پاک و پاکیزه نشود در حریم قرب پروردگار راهی نخواهد داشت.

در واقع توبه یک کلاس تربیتی مهم است زیرا اگر گنهکار راه بازگشت را به روی خود بسته ببیند از ادامه گناه پرهیز نخواهد کرد و پیش خود فکر می‌کند:

اکنون که من رانده درگاه خدا شده‌ام آب از سرم گذشته چه یک قامت چه صد قامت.

امام سجاد علیه السلام حقیقت توبه را در مناجات تائبین به‌صورت بسیار زیبایی ترسیم کرده است:

«إِلَهِی أَنْتَ الَّذِی فَتَحْتَ لِعِبَادِکَ بَاباً إِلَی عَفْوِکَ سَمَّیتَهُ التَّوْبَهَ فَقُلْتَ تُوبُوا إِلَی اللَّهِ تَوْبَهً نَصُوحاً فَمَا عُذْرُ مَنْ أَغْفَلَ دُخُولَ الْبَابِ بَعْدَ فَتْحِه؛ خداوندا! تو همان کسی هستی که دری به‌سوی عفوت برای بندگانت گشوده‌ای و نام آن را باب توبه گذاشته‌ای و از همه گنهکاران دعوت کرده‌ای و فرموده‌ای:به‌سوی خدا بازگردید و توبه کنید؛توبه‌ای خالص.اکنون که این باب رحمت گشوده است کسانی که از آن وارد نمی‌شوند چه عذری دارند؟»همان‌گونه که علمای اخلاق توبه را به عنوان گام نخستین،بسیار مهم می‌شمارند فقها نیز آن را جزء واجبات می‌دانند و بر همه واجب می‌کنند که اگر لغزشی از کسی سر زد بلافاصله توبه کند و در مقام جبران برآید.

جالب این است که توبه در آیات قرآن در بسیاری از موارد به گنهکار نسبت داده شده ولی در پاره‌ای از موارد به خدا نسبت داده شده است:« لَّقَدْ تَّابَ اللّهُ عَلَی النَّبِیِّ وَ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنصَارِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ فِی سَاعَهِ الْعُسْرَهِ مِنْ بَعْدِ مَا کَادَ یَزِیغُ قُلُوبُ فَرِیقٍ مِّنْهُمْ ثُمَّ تَابَ عَلَیْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَءُوفٌ رَّحِیمٌ »؛به یقین خداوند رحمت خود را شامل حال پیامبر و مهاجران و انصار،که در زمان عسرت و شدّت (در جنگ تبوک) از او پیروی کردند،نمود؛بعد از آن‌که نزدیک بود دل‌های گروهی از آنها،از حقّ منحرف شود (و از میدان جنگ بازگردند)؛سپس خدا توبه آن‌ها را پذیرفت،که او درباره آنان مهربان و رحیم است!».⁽¹⁾

هر دو توبه به معنای بازگشت است ولی توبه بندگان بازگشت از گناه به

اطاعت است و توبه خداوند بازگشت از مجازات به رحمت.

و جالب این‌که هر دو توبه در یک آیه از قرآن در کنار هم قرار داده شده است آن‌جا که می‌فرماید:« فمَنْ تَابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَ أَصْلَحَ فَإِنَّ اللّهَ یَتُوبُ عَلَیْهِ إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَّحِیمٌ »؛اما آن‌کس که پس از ستم کردن،توبه و جبران نماید،خداوند توبه او را می‌پذیرد؛(و از مجازات الهی؛معاف می‌شود،زیرا) خداوند،آمرزنده و مهربان است»⁽¹⁾

درباره توبه،هم در آیات قرآن به‌طور گسترده بحث شده و هم در روایات.در قرآن مجید بیش از هشتاد بار این واژه و مشتقات آن استعمال شده است.

همه انبیای الهی هنگامی که برای هدایت امت‌های مختلف مأموریت پیدا می‌کردند قبل از هرچیز،آن‌ها را به توبه دعوت می‌نمودند.هود و صالح و شعیب و...علیهم السلام همه قوم خویش را به توبه دعوت کردند و همچنین پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله.

امیرمؤمنان علیه السلام در وصیت‌نامه‌ای که خطاب به امام مجتبی علیه السلام نوشته است می‌فرماید:

«إِنْ قَارَفْتَ سَیئَهً فَعَجِّلْ مَحْوَهَا بِالتَّوْبَهِ؛ هر وقت مرتکب گناهی شدی هرچه سریع‌تر آن را به‌وسیله توبه محو کن»و به مؤمنان هشدار داده شده است که در مسأله توبه از تأخیر و تسویف بپرهیزند.⁽²⁾

و در جای دیگر می‌فرماید:

«مُسَوِّفُ نَفْسِهِ بِالتَّوْبَهِ مِنْ هُجُومِ الْأَجَلِ عَلَی أَعْظَمِ الْخَطَرِ؛ کسی که در برابر هجوم اجل،توبه را به تأخیر بیندازد خود را در معرض بزرگ‌ترین خطرات قرار داده است».⁽³⁾

درباره توبه بحث‌های زیادی مطرح است که در اینجانمی‌توان به تمام آن پرداخت،ازجمله این‌که قبول شدن توبه عقلی است یا نقلی؟ شرایط توبه و مراتب آن و آثار و برکاتش چیست؟ یکی از بحث‌ها نیز این است که توبه تا چه

زمانی پذیرفته می‌گردد؟ و چه زمانی درهای توبه بسته می‌شود؟ که از آیات و روایات استفاده می‌شود هنگامی که انسان در آستانه مرگ قرار گرفت و چشم برزخی پیدا کرد درهای توبه بسته می‌شود.

قرآن مجید می‌فرماید:« وَ لَیْسَتِ التَّوْبَهُ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئَاتِ حَتَّی إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّی تُبْتُ الْآنَ وَ لَا الَّذِینَ یَمُوتُونَ وَ هُمْ کُفَّارٌ أُوْلَئِکَ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَاباً أَلِیماً »؛توبه کسانی که کارهای بد انجام می‌دهند،و هنگامی که مرگ یکی از آن‌ها فرا می‌رسد می‌گوید:«الان توبه کردم!»پذیرفته نیست؛و نه کسانی که در حال کفر از دنیا می‌روند؛این‌ها کسانی هستند که عذاب دردناکی برایشان فراهم کرده‌ایم».⁽¹⁾

امام امیر مؤمنان علی علیه السلام در حکمت مورد بحث شرایط توبه کامل و جامع را در عباراتی کوتاه و بسیار پرمعنا بیان فرموده که چیزی فراتر از آن در امر توبه وجود ندارد.

چنین توبه‌ای است که انسان را از هرگونه گناه و از تمام آثار وضعی و تکوینی آن پاک و پاکیزه می‌کند و از نفوذ گناه در اعماق وجود انسان جلوگیری می‌نماید.

البته گاه آلودگی انسان به اندازه‌ای است که تصمیم به توبه گرفتن کار آسانی نیست؛زندگی او آلوده به انواع اموال حرام شده،شغل او و فکر او آلوده به گناه است.در این‌گونه موارد تصمیم شجاعانه‌ای لازم است که توأم با امدادهای الهی شود و انسان را از منجلاب گناه بیرون آورد.همانگونه که در داستان معروف ابو بصیر و همسایه توبه‌کارش آمده است.

2-سرگذشت عجیب همسایۀ ابوبصیر

او می‌گوید:همسایه‌ای داشتم که از کارگزاران حکومت ظالم (بنی‌امیه یا

بنی‌عباس) بود و از این طریق اموال فراوانی را به‌دست آورده و مشغول عیش و نوش و لهو و لعب بود.اضافه بر این،افراد فاسد را به مجلس خود دعوت می‌کرد.بارها او را نصیحت کردم ولی دست برنداشت اما هنگامی که زیاد اصرار نمودم گفت:ای مرد! من آدمی آلوده به گناهم و تو مرد پاکی هستی اگر شرح حال مرا برای یارت امام صادق علیه السلام بازگو کنی امید می‌رود نجات یابم.

ابوبصیر می‌گوید:گفته‌های او در دل من اثرکرد هنگامی‌که خدمت امام‌صادق علیه السلام رسیدم شرح حال او را به آن حضرت عرض کردم.فرمود:هنگامی که به کوفه بازگشتی او به دیدار تو می‌آید.به او بگو جعفر بن محمّد برای تو پیغام فرستاده و گفته است که دست از این کارها بردار،من بهشت را برای تو تضمین می‌کنم.

ابو بصیر می‌گوید:وقتی به کوفه بازگشتم در میان کسانی که به دیدار من آمدند همسایه گنهکارم بود.هنگامی که خواست برخیزد و برود اشاره کردم بنشین تا منزل خلوت شود من کاری با تو دارم.هنگامی که منزل خلوت شد به او گفتم:

حال تو را برای امام صادق علیه السلام شرح دادم امام علیه السلام فرمود:سلام مرا به او برسان و به او بگو اعمال ناشایست خود را ترک کند و در برابر آن،من بهشت را برای او تضمین می‌کنم.

مرد همسایه با شنیدن این سخن،سخت منقلب شد و گریه کرد.سپس گفت:

تو را به خدا جعفر بن محمّد چنین پیامی به من داده است؟ ابو بصیر می‌گوید:

قسم یاد کردم که این پیام آن حضرت است.

آن مرد گفت:همین کافی است و سپس از نزد من بیرون رفت.

بعد از چند روز کسی را به‌سراغ من فرستاد تا نزد او بروم.دیدم پشت در خانه ایستاده در حالی که بدنش تقریباً برهنه است.گفت:ای ابوبصیر! هرچه در منزل از اموال حرام بود آن‌ها را در راه خدا دادم.(یا به صاحبانش بازگرداندم) و تو می‌بینی اکنون در چه حالم.

ابوبصیر می‌گوید:با کمک برادران شیعه،لباس (و سایر نیازمندی‌ها را) برای او گردآوری کردم (در حالی که از تصمیم و همت او سخت شگفت‌زده بودم).

مدتی گذشت بار دیگر به‌سراغ من فرستاد که بیا من بیمارم.ابوبصیر می‌گوید:

به سراغش رفتم و مرتباً برای درمان او می‌کوشیدم ولی درمان‌ها سودی نبخشید و سرانجام در آستانه رحلت از دنیا قرار گرفت.

ابوبصیر می‌گوید:در واپسین ساعات عمر در کنار او نشسته بودم و او بیهوش شد.هنگامی که به هوش آمد صدا زد:ای ابوبصیر! دوست تو به عهدش وفا کرد.

این سخن را گفت و چشم از دنیا فروبست.

ابوبصیر اضافه می‌کند:مدّتی بعد به زیارت خانه خدا رفتم؛سپس برای زیارت امام صادق علیه السلام به مدینه آمدم هنگامی که می‌خواستم وارد منزل آن حضرت شوم در حالی که یک پای من در دالان خانه بود و پای دیگرم در حیاط خانه،امام علیه السلام از داخل اطاق صدا زد و فرمود:

«یا أَبَا بَصِیرٍ قَدْ وَفَینَا لِصَاحِبِکَ؛ ای ابو بصیر! ما به عهدی که با دوست تو کرده بودیم وفا کردیم!».⁽¹⁾

---

گفتار حکیمانه 418-بهترین یاور در برابر سفیهان

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

الْحِلْمُ عَشِیرَهٌ.

امام علیه السلام فرمود:

حلم همچون یک قوم و قبیله است (در یاری کردن انسان در مقابل سفیهان).⁽¹⁾

مرحوم خطیب در این جا منبع دیگری برای این گفتار موجز حکمت آمیز ذکر نکرده و ماهم جست وجو کردیم و منبع دیگری جز نهج البلاغه نیافتیم جز این که در غررالحکم نیز با عین همین عبارت ذکر شده است. (غررالحکم، ح ۶۳۷۹) همچنین دانشمند معروف، واسطی نیز که در قرن ششم می زیسته در کتاب عیون الحکم و المواعظ آن را آورده است. ( عیون الحکم والمواعظ، ص ۳۸)

شرح و تفسیر

بهترین یاور در برابر سفیهان

امام علیه السلام در این گفتار بسیار کوتاه و حکیمانه به حقیقت مهمی اشاره کرده، می‌فرماید:«حلم همچون یک قوم و قبیله است (در یاری کردن انسان در مقابل سفیهان)»؛ (الْحِلْمُ عَشِیرَهٌ).

حقیقت حلم همان بردباری در برابر اهانت‌ها و سخنان درشت و سخیف و بی‌ادبانه افراد نادان است و همیشه در جوامع انسانی چنین افرادی بوده و هستند که گاهی از سر حسادت و یا نادانی،افراد باشخصیت را مورد اهانت قرار داده و می‌دهند.

یکی از دستورات اسلام که هم در آیات قرآن به اشاره شده و هم در روایات، سکوت و تحمل در برابر این افراد است.قرآن مجید می‌گوید:« وَ عِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِینَ یَمْشُونَ عَلَی الْأَرْضِ هَوْناً وَ إِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَاماً »؛بندگان (خاص خداوند) رحمان،کسانی هستند که با آرامش و بی‌تکبّر بر زمین راه می‌روند؛ و هنگامی که جاهلان آن‌ها را مخاطب سازند (و سخنان نابخردانه گویند)،به آن‌ها سلام می‌گویند (و با بی‌اعتنایی و بزرگواری می‌گذرند)»⁽¹⁾

و در جای دیگر می‌فرماید:« وَ الَّذِینَ لَا یَشْهَدُونَ الزُّورَ وَ إِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِرَاماً» ؛و کسانی که شهادت به باطل نمی‌دهند (و در مجالس باطل شرکت

نمی‌کنند)؛وهنگامی‌که با لغو وبیهودگی برخورد کنند،بزرگوارانه از آن می‌گذرند»⁽¹⁾

امام علیه السلام در این کلام نورانی می‌فرماید:هرگاه افراد باشخصیت در مقابل نادانی که ناسزا می‌گوید و اهانت می‌کند سکوت کنند و بردبار باشند مردم به یاری آن‌ها برمی‌خیزند و شخص نادان بی‌ادب را بر سر جای خود می‌نشانند و چه بهتر که دشمن انسان به دست دیگران تنبیه شود.

در همین کلمات قصار نهج‌البلاغه در حکمت 206 خواندیم که امام علیه السلام فرمود:

«أَوَّلُ عِوَضِ الْحَلِیمِ مِنْ حِلْمِهِ أَنَّ النَّاسَ أَنْصَارُهُ عَلَی الْجَاهِلِ؛ نخستین سودی که شخص حلیم از حلم خود می‌برد این است که مردم در برابر شخص جاهل از او حمایت می‌کنند».

در حدیث دیگری که در غررالحکم آمده همین معنی به تعبیر زیبای دیگری بیان شده است.امام علیه السلام می‌فرماید:

«وجَدتُ الحِلمَ و الاحتِمالَ أنْصَرَ لِی مِن شُجعانِ الرِّجال؛ بردباری و تحمل را یاوری بهتر از مردان شجاع یافتم».⁽²⁾

اضافه بر این،سکوت افراد باشخصیت در مقابل اینگونه افراد سبب می‌شود خودشان شرمنده شوند و دهان فرو بندند همان‌گونه که در حکمت 211 آمده بود:

«وَ الْحِلْمُ فِدَامُ السَّفِیه؛ حلم و بردباری دهان‌بند سفیهان است».ولی اگر افراد باشخصیت به مقابله برخیزند،هم مقام خودشان را تنزل می‌دهند و هم بر آتش جهل جاهلان می‌افزایند و نتیجه معکوس خواهند گرفت.

مرحوم علامه شعرانی در پاورقی‌هایی که بر شرح اصول کافی مرحوم ملاصالح مازندرانی نوشته در تفسیر جمله«الحلم عشیره»چنین می‌گوید:بعضی از افراد نادان چنین می‌پندارند که حلم و بردباری نشانه ضعف است و شخص نیرومند باغیرت هرگز آزار مردم را تحمل‌نمی‌کند زیرا قبول ظلم از ظلم کردن

زشت‌تر و بدتر است و گاه به آیه شریفه« فَمَنِ اعْتَدَی عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَی عَلَیْکُمْ »⁽¹⁾و آیه شریفه« وَ لَکُمْ فِی الْقِصَاصِ حَیَاهٌ یَا أُوْلِی الْأَلْبَابِ »⁽²⁾و آیه « وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِیِّهِ سُلْطَاناً »⁽³⁾استدلال می‌کنند اضافه بر این، سکوت در برابر ظلم و رضایت دادن به آن سبب جرأت و جسارت شخص ظالم می‌شود و افراد ظالم و بی‌ادب اگر بدانند انسان‌های باشخصیت،مأمور به سکوت‌اند بر ظلم و جسارتشان می‌افزایند.

نامبرده در پاسخ این اشکال می‌گوید:حلم و بردباری جایی دارد و مطالبه حقوق جای دیگر.آنچه مسلم است این است که انسان نباید تسلیم عواطف ناشی از شهوت و غضب شود به گونه‌ای که اختیار را از او سلب کند و در مسیر قوه وهمیه قرار گیرد بلکه واجب است مالک نفس خویش باشد.حتی قصاص و انتقام و ایستادنش در برابر شخص متجاوز باید به مقتضای عقل باشد نه برای ارضای عواطف و متابعت از هوای نفس و شهوات زیرا امتیاز انسان نسبت به حیوان در همین است و پیروی از حلم از وظایف انسان است نه پیروی از هوی، و آن چیزی است که ذخیره او برای قیامت می‌شود و مقتضای عقل همین است.⁽⁴⁾

از بعضی روایات معصومین علیهم السلام استفاده می‌شود که آن بزرگواران حتی طرز حلم کردن و برخورد با سفیهان و جاهلان را به ما آموخته‌اند.

در حدیث معروف عنوان بصری که خدمت امام صادق علیه السلام برای آموختن علم آمد ازجمله مطالبی که امام علیه السلام به او فرمود این بود:من نُه چیز را به تو سفارش می‌کنم که برای همه سالکان الی اللّه نیز همان را توصیه می‌نمایم.سه نکته درباره ریاضت نفس است و سه نکته درباره حلم و سه نکته درباره علم.آن‌ها را به

خاطر بسپار و در آن سستی مکن.

عنوان بصری می‌گوید:تمام فکر و قلبم را متوجه آن حضرت ساختم.فرمود:

اما آنچه درباره ریاضت نفس است این است که هرگز چیزی را که به آن تمایل نداری نخور که موجب حماقت است و هنگامی که سیر شدی دست به‌سوی غذا مبر و هنگامی که می‌خواهی چیزی بخوری باید از حلال باشد و نام خدا را ببری....

و اما سه نکته‌ای که درباره حلم است:اگر کسی به تو بگوید:اگر یک سخن نسنجیده درباره من بگویی ده برابر آن را درباره تو می‌گویم،تو در مقابل چنین شخصی باید بگویی:اگر ده گفتار نسنجیده بگویی حتی یکی هم نخواهم گفت و کسی که به تو دشنام و نسبت بد بدهد به او بگو:اگر در آنچه می‌گویی صادق هستی از خدا می‌خواهم مرا ببخشد و اگر کاذب هستی از خدا می‌خواهم تو را ببخشد.وهرگاه به تو وعده شروبدی بدهد تو وعده نصیحت وخیرخواهی به او بده.

اما آن سه چیز که درمورد علم است این است که آنچه رانمی‌دانی از علما بپرس و بپرهیز از این‌که برای آزار و آزمودن از آن‌ها سؤال کنی،و از این‌که تنها به رأی خود چیزی را عمل کنی بپرهیز و راه احتیاط را در پیش گیر....⁽¹⁾

نقطه مقابل حلم؛حدّت،تندی و پرخاشگری است.افرادی را سراغ داریم که با شنیدن یک جمله نامناسب از یک فرد نادان ناگهان تبدیل به کوره‌ای از آتش می‌شوند و عکس‌العمل‌های تند و شدیدی نشان می‌دهند که هم از مقام آن‌ها کاسته می‌شود و هم شخص نادان را جسورتر می‌کند و هم کسی به یاری آن‌ها برنمی‌خیزد.

لذا در حدیثی از امیرمؤمنان علی علیه السلام می‌خوانیم:

«الحِلمُ یُطْفِئُ نارَ الغضَبِ و الحِدّهُ تُؤجِّجُ إحراقَه؛ حلم و بردباری آتش غضب را خاموش می‌کند اما حدت و تندی بر آتش آن می‌افزاید».⁽²⁾

در حکمت 255 از نهج البلاغه نیز خواندیم:

«الْحِدَّهُ ضَرْبٌ مِنَ الْجُنُونِ؛ حدت و تندی و تندخویی نوعی از جنون و دیوانگی است».

جالب این‌که افراد سفیه و نادان دوست دارند عکس‌العملی در برابر آن‌ها نشان داده شود تا به کار خود ادامه دهند و عقده دل را بگشایند اما هنگامی که به آن‌ها بی‌اعتنایی شود غمگین می‌شوند.آیا بهتر نیست با بی‌اعتنایی آن‌ها را غمگین و مأیوس سازیم همانگونه که امیرمؤمنان علیه السلام می‌فرماید:

«إذا حَلُمتَ عن السَّفیهِ غَمَمْتَه فَزِدْه غمّاً بحِلْمِکَ عنه؛ هنگامی که در برابر شخص سفیه و نادان بردباری نشان دهی غمگین می‌شود.حال که چنین است با حلم خود بر غم و اندوه او بیفزا».⁽¹⁾

---

گفتار حکیمانه 419-نقاط ضعف عجیب این انسان مغرور!

اشاره

[[و قال علیه‌السلام ]]

مِسْکِینٌ ابْنُ آدَمَ:مَکْتُومُ الْأَجَلِ مَکْنُونُ الْعِلَلِ،مَحْفُوظُ الْعَمَلِ تُؤْلِمُهُ الْبَقَّهُ،وَ تَقْتُلُهُ الشَّرْقَهُ،وَ تُنْتِنُهُ الْعَرْقَهُ.

امام علیه السلام فرمود:

بیچاره فرزند آدم،سرآمد زندگی‌اش نامعلوم،عوامل بیماری‌اش ناپیدا و (تمام) اعمالش در جایی محفوظ است.پشه او را آزار می‌دهد و گلوگیر شدن (آب یا غذا) موجب مرگ او می‌شود و عرق،او را متعفن و بدبو می‌سازد.⁽¹⁾

در مصادر آمده است که قبل از مرحوم سید رضی، جاحظ در المائة المختارة این کلام حکمت آمیز را آورده و بعد از سید رضی آمدی در غررالحکم آن را با تفاوت مختصری ذکر کرده و همچنین این القاسم در ریاض الاخبار با بعضی اضافات آن را آورده است. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۹۶)

اضافه میکنیم که طبق نقل دمیری در کتاب حیاة الحیوان اصبغ بن نباتة از امیر مؤمنان علی علیه السلام روایت را به این صورت نقل کرده است: ابن آدم و ما ابن آدم تؤلمه البقة و تنتنه العرقة و تقتله الشرقه. (ر.ک: شرح علامة تستری، ج ۱۱، ص ۳۳۷). نیز زمخشری در ربیع الابرار آن را با اضافه جملة وتمیته الغرقة» آورده است. (ربیع الابرار، ج ۲، ص ۳۴۲)