راه روشن ترجمه المحجه البیضاء فی تهذیب الحیاء جلد 3

مشخصات کتاب

سرشناسه:فیض کاشانی، محمدبن شاه مرتضی، ۱۰۰۶-۱۰۹۱ق.

عنوان قراردادی:المحجة‌البیضاء فی احیاء‌الاحیاء . فارسی

عنوان و نام پدیدآور:راه روشن/ محمدبن مرتضی معروف به مولی محسن کاشانی؛ ترجمه محمدصادق عارف.

مشخصات نشر:مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، ۱۳۷۳ - ۱۳۷۹.

مشخصات ظاهری:۸ج.

شابک:دوره‌964-444-004-8 : ؛ ج.۲‌964-444-312-8 : ؛ ج.۳‌964-444-317-9 : ؛ ج.۴‌964-444-311-x : ؛ ۲۵۶۰۰۰ ریال: ج.۵ ، چاپ چهارم: 978-964-971-272-7 ؛ ج.۶‌964-444-005-6 : ؛ ۱۶۵۰۰ ریال (ج.۶، چاپ دوم) ؛ ۷۳۰۰۰ ریال: ج.۶، چاپ چهارم‌978-964-444-005-2 : ؛ ج.۷‌964-444-306-3 : ؛ ۱۷۵۰۰ ریال (ج.۷، چاپ دوم) ؛ ۲۶۸۰۰۰ ریال: ج.۷ ،چاپ پنجم: 978-964-444-314-5 ؛ ج.۸‌964-444-313-6 : ؛ ۱۵۰۰۰ ریال (ج.۸، چاپ دوم)

یادداشت:پشت جلد لاتینی‌شده: Mawla Muhsen Kashani, Rah-i-Rawshan.

یادداشت:جلدهای اول، دوم، هفتم و هشتم ترجمه محمدصادق عارف، جلدهای سوم و چهارم ترجمه محمدرضا عطایی، جلدهای پنجم و ششم ترجمه عبدالعلی صاحبی است.

یادداشت:ج. ۳ (چاپ دوم: ۱۳۸۱).

یادداشت:ج. ۶ (چاپ دوم: ۱۳۷۹).

یادداشت:ج.۶ (چاپ چهارم: ۱۳۸۹).

یادداشت:ج.۷ (چاپ دوم: ۱۳۷۹).

یادداشت:ج. ۸ (چاپ دوم: ۱۳۷۹).

یادداشت:کتابنامه.

موضوع:اخلاق اسلامی

موضوع:عرفان

شناسه افزوده:عارف، محمد صادق، ۱۲۹۹ - ، مترجم

شناسه افزوده:عطائی، محمدرضا، ۱۳۱۵ -، مترجم

شناسه افزوده:صاحبی، عبدالعلی، ۱۳۱۲ - ، مترجم

شناسه افزوده:بنیاد پژوهش‌های اسلامی

رده بندی کنگره:BP۲۴۷/۶۵/ف‌۹م‌۳۰۴۱ ۱۳۷۳

رده بندی دیویی:۲۹۷/۶۱

شماره کتابشناسی ملی:م‌۷۷-۳۹۵۵

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

محمد بن مرتضی معروف به مولی محسن کاشانی قدس سره متوفی 1091 ه- . ق

راه روشن : ترجمه کتاب المحجه البیضاء فی تهذیب الحیاء

جلد سوم

ترجمه سید محمد صادق عارف

فهرست مطالب

فهرست مطالب

کتاب آداب غذا خوردن

اشاره

(1)بخش اول از کتاب محجّة البیضاء فی تهذیب الاحیاء پیرامون آداب غذا خوردن بسم اللّه الرّحمن الرّحیم سپاس ویژۀ خداوندی است که مخلوقات را به بهترین صورت تدبیر فرمود و زمین و آسمانها را آفرید،و آب گوارا از عصارۀ بخارات نازل کرد و بدان وسیله دانه‌ها و گیاهان را به وجود آورد،و روزیها و خوردنیها را مقدّر و به وسیلۀ خوردنیها قوای جانداران را حفظ کرد و با اطعام بندگان با غذاهای پاکیزه به طاعات و اعمال شایستۀ آنان کمک کرد.

درود پایان‌ناپذیر خداوند بر حضرت محمّد(ص)صاحب معجزات درخشان و بر خاندان او،و سلام فراوان بر ایشان باد! باری،هدف خردمندان،دیدار(رحمت)خدای سبحان در سرای آخرت است؛و هیچ راهی جز علم و عمل برای رسیدن به این هدف وجود ندارد؛از سویی مراقبت بر

علم و عمل جز با تندرستی ممکن نیست،و تندرستی نیز جز با تناول کردن غذا و خوراک به مقدار حاجت در هر شبانه روز میسّر نمی‌شود.از این روست که بعضی از نیاکان صالح گفته‌اند:«غذا خوردن نیز از امور دینی است»،و بر این اساس است که خداوند متعال می‌فرماید: کُلُوا مِنَ الطَّیِّباتِ وَ اعْمَلُوا صالِحاً. ⁽¹⁾بنابراین هر کس که اقدام به خوردن غذا می‌کند تا بدان وسیله به علم و عمل خود یاری رساند و تقوایش را تقویت کند،سزاوار نیست که زمام نفس را رها کند و آن را همانند چهارپایان در چراگاه آزاد بگذارد تا هر چه می‌خواهد بخورد؛زیرا آنچه باعث دینداری و وسیلۀ رسیدن به دیانت است شایسته است که مظهر انوار و آداب و سنن دینی باشد،به طوری که بندۀ خدا را پایبند کند و انسان متقی بدان وسیله از گناهان مصون بماند؛تا آنجا که اشتهای به غذا را در خوردن و نخوردن با میزان شرع بسنجد تا بدان وسیله گناه و معصیتی را از خود دور سازد و اجر و ثوابی را کسب کند؛هر چند که در آن غذا بیشترین لذّت نفسانی باشد.

پیامبر اکرم(ص)فرمود:«همانا مرد حتی به خاطر لقمۀ غذایی که به طرف دهان خود و همسرش می‌برد اجر می‌برد.» ⁽²⁾البتّه این اجر و ثواب در صورتی است که لقمۀ غذا را به دستور دین و به خاطر دین بردارد و آداب دینی را رعایت و به وظایف دینی عمل کند.

اینک ما بر آنیم که وظایف دینی فرد را در هنگام غذا خوردن بیان کنیم؛از این رو واجبات و مستحبّات و آداب غذا خوردن و گوارایی آن و کیفیت غذا خوردن را در چهار فصل و همچنین فصل دیگری در پایان می‌آوریم.

باب اول،در وظایف کسی که تنها غذا می‌خورد.

باب دوم،آدابی که رعایت آنها چه در صرف غذا به صورت فردی و چه به صورت

دسته‌جمعی الزامی است.

باب سوم،در آداب خاص غذا دادن به برادرانی که به دیدن انسان می‌آیند.

باب چهارم،در آداب خاص دعوت،مهمانی و عوامل آن. ⁽¹⁾

باب اول:دربارۀ وظایف کسی که تنها غذا می خورد

اشاره

(1)این وظایف سه دسته‌اند:وظایف مربوط به پیش از غذا خوردن،موقع غذا خوردن و پس از غذا خوردن.

دستۀ اول:آداب و وظایف پیش از خوردن غذا که هفت چیز است: (2)

1-غذا علاوه بر حلال بودن،باید از راه حلال و موافق با سنت و پارسایی کسب و

تهیه شده باشد

(3) و از راهی که در شریعت ناپسند و مکروه است فراهم نیامده باشد؛و نیز، چنان که در معنای«طیّب مطلق»،در بخش حلال و حرام این کتاب،خواهد آمد،بر طبق هوای نفس و دغلبازی و بی‌بندوباری به دست نیامده باشد،زیرا خدای متعال به خوردن غذای پاکیزه یعنی حلال امر فرموده و منع از خوردن بنا حق را به-سبب اهمیّت امر حرام و بزرگداشت ارزش مال حلال-بر منع از قتل نفس مقدّم داشته و فرموده است:

وَ لا تَأْکُلُوا أَمْوالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْباطِلِ... ⁽²⁾.

بنابراین،در خوراک اصل آن است که پاک و پاکیزه باشد و این خود از واجبات و اصول دیانت است.

در کافی از حضرت ابو جعفر(علیه السلام)روایت شده که فرمود:«رسول خدا(ص)فرموده است:عبادت هفتاد بخش است که بالاتر از همه کسب حلال است.» ⁽¹⁾در مصباح الشّریعة از قول امام صادق(علیه السلام)آمده است:«تقوا بر سه گونه است:

1-تقوای بالله،که عبارت از ترک حلال است تا چه رسد به امور شبهه‌انگیز و این نوع تقوا،تقوای خاص الخاص است.2-تقوای من الله،که عبارت از ترک شبهات است تا چه رسد به حرام.این تقوا،تقوای خاص است.3-تقوای از ترس آتش و عذاب که عبارت از ترک حرام است و تقوای عام می‌باشد.» ⁽²⁾در من لا یحضره الفقیه از امام صادق(علیه السلام)به نقل از پدرانش از قول حسن بن علی(علیه السلام)آمده است:«آداب غذا خوردن دوازده چیز است که بر هر مسلمانی واجب است آنها را بداند،چهار مورد از آنها واجب و چهار مورد مستحب و چهار مورد از ادب است.اما موارد واجب،عبارت است از معرفت،رضا،بسم الله گفتن و شکر خدا را به‌جا آوردن،موارد سنت عبارت است از وضو گرفتن پیش از غذا،نشستن به پهلوی چپ، خوردن غذا با سه انگشت و لیسیدن آنها،و اما چهار موردی که از ادب است:خوردن غذا(در صورت مشترک بودن ظرف غذا)از جلوی خود،کوچک برداشتن لقمه،خوب جویدن غذا و کمتر نگاه کردن به صورت دیگران.» ⁽³⁾مقصود از معرفت در این حدیث،اطّلاع از حلال بودن و مقصود از شکر،الحمد لله گفتن است.شکر و سپاس کامل،دانستن حرمت غذا و صرف کردن قوت و توان آن در راه اطاعت خداست.غرض از وضو،آن گونه که در حدیث دیگری آمده است،همان شستن دست می‌باشد،و مقصود از خوردن با سه انگشت آن است که همچون جبّاران، کسی با دو انگشت نخورد،غرض آن نیست که با بیش از سه انگشت نمی‌توان غذا

خورد،بلکه اگر با همۀ انگشتان غذا بخورند،بهتر و کامل‌تر خواهد بود،زیرا در این صورت احترام غذا بیشتر رعایت شده است.بنابراین تعیین سه انگشت حد اقل است، یعنی با کمتر از سه انگشت نباید غذا بخورند.از امیر المؤمنین(علیه السلام)نقل کرده‌اند:«آن حضرت با همۀ انگشتها غذا میل می‌فرمود.» ⁽¹⁾از امام صادق(علیه السلام)نقل شده است:«همچون بنده‌ای می‌نشست و دستش را روی زمین می‌گذاشت و با سه انگشت غذا می‌خورد.رسول خدا(ص)نیز چنین غذا می‌خورد،نه آن گونه که یکی از ستمگران با دو انگشت غذا می‌خورد.» ⁽²⁾

2-شستن دست،

(1)رسول خدا(ص)فرمود:«وضو گرفتن پیش از غذا تنگدستی را از بین می‌برد و پس از آن جنون ادواری را نابود می‌کند و موجب سلامتی چشم می‌شود»؛ و در روایت دیگری آمده است:«وضو پیش از غذا خوردن و پس از آن،فقر را می‌زداید.» ⁽³⁾چون دست در ارتباط با کارهای مختلف ممکن نیست آلوده نباشد،بنابراین شستن آن قرین پاکیزگی و شادابی است.و از طرفی خوردن غذا با قصد کمک به دین،عبادت است،بنابراین سزاوار است که پیش از غذا هر چه به منزلۀ پاکیزگی در نماز است انجام دهند.

این دو روایت از طریق خاصه(شیعه)نیز نقل شده است: ⁽⁴⁾در کتاب من لا یحضره الفقیه آمده است که پیامبر(ص)فرمود:«هر کس مایل است که خیر بیشتری نصیبش شود،باید موقع غذا خوردن وضو بگیرد.» از امام صادق(علیه السلام)است:«کسی که پیش از غذا و بعد از آن دستش را بشوید،غذا

در اول و آخر با برکت باشد و آن شخص تا وقتی که زندگی کند در گشایش و تندرستی خواهد بود.» ⁽¹⁾و از آن بزرگوار روایت کرده‌اند:«هر کس پیش از غذا خوردن دستش را بشوید،با حوله آن را خشک نکند چرا که تا آن رطوبت در دست باقی است همواره غذا برکت پیدا می‌کند.» ⁽²⁾از صفوان جمال نقل کرده‌اند که می‌گوید:«در خدمت امام صادق(علیه السلام)بودیم؛ سفره آوردند،خدمتگزار آب آورد،امام(علیه السلام)دستش را شست.آنگاه حوله آورد، امام(علیه السلام)نپذیرفت.صفوان می‌گوید:ما نیز از آن آب دستمان را شستیم.» ⁽³⁾

3-غذا را بر سفره‌ای که روی زمین گسترده است قرار دهند

(1) که این عمل به رفتار رسول خدا(ص)نزدیکتر است تا بالا گرفتن غذا.«وقتی که برای رسول خدا(ص)غذا می‌آوردند،روی زمین می‌گذاشت.» ⁽⁴⁾این کار به تواضع نزدیکتر است.اگر روی زمین ممکن نشد،روی سفره بگذارند که یادآور سفر است و انسان به یاد سفر آخرت و نیازمندی به توشۀ تقوا می‌افتد.

انس می‌گوید:«رسول خدا(ص)روی سفره‌های بزرگ و همچنین در سکرجه ⁽⁵⁾غذا میل نکرد.پرسیدند ⁽⁶⁾:پس روی چه غذا می‌خوردید؟گفت:روی سفره (کوچک).»

4-ابتدا که می‌خواهد کنار سفره بنشیند،خوب بنشیند

(1) و همچنان ادامه دهد.

رسول خدا(ص)،بسیاری از اوقات برای غذا خوردن روی زانوهایش می‌نشست و پشت پاهایش بر روی زمین قرار می‌گرفت،و چه بسا پای راستش را به زمین می‌گذاشت و روی پای چپش می‌نشست. ⁽¹⁾

و می‌گفت:«من در حال تکیه دادن،غذا نمی‌خورم،زیرا من بندۀ خدایم همچون بندگان غذا می‌خورم و چون بندگان می‌نشینم». ⁽²⁾

می‌گویم:از طریق خاصه(شیعه)از امیر المؤمنین(علیه السلام)نقل کرده‌اند که فرمود:

«هرگاه کسی از شما کنار سفرۀ غذا می‌نشیند،باید همچون بندگان بنشیند و روی زمین غذا بخورد و نباید یک پا را روی پای دیگر گذاشته،چهار زانو بنشیند که این گونه نشستن را خداوند دوست نمی‌دارد و صاحبش مورد خشم خداست.» ⁽³⁾در کافی از امام صادق(علیه السلام)نقل شده است که فرمود:«پیامبر از آغاز بعثت تا وقتی که از دنیا رفت،در حال تکیه دادن غذا میل نفرمود؛آن حضرت همچون بندگان غذا می‌خورد و چون بندگان می‌نشست.پرسیدند:چرا چنین بود؟فرمود:به خاطر تواضع در

پیشگاه خدا.» ⁽¹⁾در روایت دیگری آمده است:«پیامبر(ص)نمی‌پسندید که به پادشاهان شباهت پیدا کند،و ما نمی‌توانیم چنان باشیم.» ⁽²⁾ابو حامد(غزالی)می‌گوید:«آب خوردن در حال تکیه دادن مکروه است و برای معده زیان‌آور است و غذا خوردن در حالی که دراز کشیده باشد نیز کراهت دارد.و همچنین غذا خوردن در حال تکیه دادن خوب نیست مگر از قبیل دانه‌هایی باشد که به صورت تنقّل می‌خورند.»

5-از غذا خوردن نیّتش آن باشد که بدان وسیله توان اطاعت و بندگی خدا را پیدا

کند،

(1)نه آن که قصدش لذت بردن و تنعّم باشد.با وجود این،تصمیم بر کم خوری داشته باشد،زیرا اگر به قصد قدرت بر عبادت غذا بخورد،مطابق نیّتش عمل نکرده مگر آن که کمتر از حد سیری غذا بخورد،به سبب آن که پرخوری مانع از عبادت می‌شود و انسان توان عبادت پیدا نمی‌کند.بنابراین لازمۀ این نیّت در هم شکستن هوای نفس و ترجیح دادن قناعت بر فزون خواهی است.

رسول خدا(ص)فرمود:«آدمیزاده،هیچ ظرفی را پر نمی‌کند که بدتر از شکمش

باشد.چند لقمه‌ای فرزند آدم را بس است که توان او را حفظ کند،اگر نه یک سوّم (ظرفیت شکم)برای غذا و یک سوم برای آشامیدنی و یک سوم برای نفس کشیدن.» ⁽¹⁾لازمۀ چنین نیّتی آن است که دست به طرف غذا دراز نکند،مگر وقتی که گرسنه باشد.بنابراین یکی از چیزهایی که باید پیش از غذا خوردن وجود داشته باشد گرسنگی است.وانگهی شایسته است پیش از آن که سیر شود از غذا خوردن دست بکشد،که هر کس این کار را انجام دهد از پزشک بی‌نیاز باشد.سخن دربارۀ کم خوردن و کیفیّت تدریجی کم خوری،در کتاب سرکوب کردن میل به غذا در بخش مهلکات خواهد آمد.

می‌گویم:در مصباح الشّریعة ⁽²⁾از امام صادق(علیه السلام)نقل شده است که فرمود:

«کم خوردن در همه حال و نزد همۀ اقوام پسندیده است،زیرا که هم مصلحت ظاهری دارد و هم مصلحت باطنی.»چهار نوع از خوردنیها ستوده است:

1-به‌اندازۀ ضرورت؛ 2-به قدر آمادگی؛ 3-به مقدار روزی خدا دادی؛ 4-به اندازه‌ای که رمقی باشد.

اما اندازۀ ضرورت برای برگزیدگان است و مقدار آمادگی،از آن پرهیزگاران شب‌زنده‌دار،و اندازۀ روزی خدا داده برای متوکلان،و به مقدار رمق برای مؤمنان؛و هیچ چیز برای قلب مؤمن زیانبخش‌تر از پرخوری نیست،زیرا پرخوری دو پیامد دارد:

یکی قساوت قلب و دیگری انگیزش شهوت.گرسنگی خورش مؤمن و غذای روح و طعام قلب و تندرستی بدن است.رسول خدا(ص)فرمود:«هیچ ظرفی را فرزند آدم پر نکرده است که بدتر از شکمش باشد.»حضرت داود(علیه السلام)فرموده است:«آن لقمه‌ای که از روی نیاز خورده می‌شود، ⁽³⁾نزد من بهتر است از بیست شب عبادت.»پیامبر(ص)

فرمود:«مؤمن با یک روده می‌خورد و منافق با هفت روده»؛و نیز پیامبر(ص)فرمود:

«وای به حال مردم از دست دو قبقب»،عرض کردند:یا رسول الله!دو قبقب چیست؟ فرمود:«گلو و فرج.»عیسی بن مریم(علیه السلام)فرمود:«هیچ مرضی برای قلب بدتر از قساوت نیست و هیچ مرض روانی مشکل‌تر از کینۀ گرسنگی نمی‌باشد،که این دو باعث دوری(از رحمت حق)و ذلت و خواری است.» در کتاب کافی از ابو جعفر(علیه السلام)رسیده است که فرمود:«هیچ چیز در پیشگاه خداوند،مبغوض‌تر از شکم پر نیست.» ⁽¹⁾از ابی عبد الله(علیه السلام)نقل شده که فرمود:«شکم از پرخوری سرکشی می‌کند.بهترین وقتی که بنده به خدا نزدیکتر می‌شود وقتی است که شکم سبک باشد و مبغوض‌ترین هنگام بنده در پیشگاه خدا هنگامی است که شکمش پر است.» ⁽²⁾از آن بزرگوار است:«خدای متعال پرخوری را دشمن می‌دارد.» ⁽³⁾آن حضرت فرمود:«فرزند آدم ناگزیر از صرف غذاست تا بدان وسیله ارکان بدنش استوار بماند.بنابراین هرگاه کسی از شما غذایی می‌خورد،باید یک سوم شکمش را برای خوراک و یک سوم را برای آشامیدنی و یک سوم را برای نفس کشیدن قرار دهد،نباید چون خوکان برای سر بریدن فربه شوید.» ⁽⁴⁾از آن حضرت نقل کرده‌اند که فرمود:«ابو ذر-خدایش بیامرزد-از رسول خدا نقل کرده است که فرمود:هر کس از شما(در اثر پرخوری)آروغ بیشتری در دنیا بزند،در آخرت-(و یا)در قیامت-زیاد گرسنگی بکشد.» ⁽⁵⁾

6-به مقدار موجود از روزی و غذا راضی باشد

(1) و در راه رسیدن به رفاه و افزون طلبی و به انتظار خورش تلاش نکند،بلکه از کرامت نان آن است که با بودن آن منتظر خورش نباشند چرا که خبر در تکریم نان رسیده است. ⁽⁶⁾

می‌گویم:از طریق شیعه،روایاتی از قول پیامبر(ص)در کافی آمده است که فرمود:«نان را محترم بشمارید،عرض کردند:یا رسول الله!احترام نان چگونه است؟ فرمود:وقتی که روی سفره گذاردند،نباید منتظر چیز دیگری بود.» ⁽¹⁾از پیامبر(ص)نقل شده است،فرمود؛«خدایا!نان را برای ما با برکت فرما و بین ما و او جدایی مینداز؛زیرا اگر نان نبود ما نماز و روزه نداشتیم و واجبات الهی را نمی‌توانستیم ادا کنیم.» ⁽²⁾از آن حضرت(ص)است که فرمود:«نان را گرامی بدارید،زیرا آنچه بین عرش تا زمین است و هر چه در آن است و بسیاری از مخلوقات در راه آن کار کرده‌اند.» ⁽³⁾از آن بزرگوار است که فرمود:«پیکر آدمی بر نان استوار است.» ⁽⁴⁾ابو حامد می‌گوید:«بنابراین،هر چه باعث دوام قوّت و توانایی بر عبادت گردد خیر کثیر است و شایسته نیست آن را کوچک شمارند،بلکه نباید نان را به خاطر نماز هر چند وقت نماز فرا رسیده-در صورتی که وقت نماز وسیع باشد-معطّل گذاشت.» رسول خدا(ص)فرمود:«وقتی که شام حاضر شد و وقت نماز عشاء نیز فرا رسید، شام را پیش از نماز عشاء بخورید.» ⁽⁵⁾هرگاه نفس میلی به غذا نداشت و در تأخیر غذا زیانی نبود بهتر آن است که نماز را مقدم بدارند،اما وقتی که غذا حاضر شود و نماز را به پا دارند،تأخیر غذا باعث سرد شدن آن و یا تشویش فکر شود،مقدم داشتن غذا-در صورت وسعت وقت نماز-بهتر است،چه نفس تاب و توان داشته باشد و یا نداشته باشد،چون این خبر عام است و از طرفی چون غالبا قلب آدمی به غذای سر سفره بی‌میل نیست،هر چند گرسنه هم نباشد.

7-بکوشد تا دستهای زیادی-هر چند از خانواده و فرزندان خودش باشند-به

سمت غذا دراز شود،

(1)رسول خدا-صلی الله علیه و آله-فرمود؛«دسته‌جمعی غذا بخورید که برای شما با برکت باشد.» ⁽¹⁾انس می‌گوید:«رسول خدا(ص) هیچ‌گاه تنها غذا نمی‌خورد.» ⁽²⁾می‌گویم:در کافی از امام صادق(علیه السلام)نقل شده،می‌گوید:«رسول خدا(ص)فرمود:

غذایی که چهار خصوصیّت در آن جمع باشد،کامل است:از حلال باشد،خورندگان زیاد باشند،در اول غذا بسم الله بگویند،و در آخر،حمد خدا را بجا آورند.» ⁽³⁾

دستۀ دوم:

اشاره

(2)در آداب غذا خوردن در آغاز با نام خدا شروع کند و در آخر حمد خدا را بگوید و اگر با هر لقمه یک «بسم الله»بگوید،خوب است،تا میل به غذا او را از یاد خدا باز ندارد.

می‌گویم:در کافی از امام صادق(علیه السلام)نقل شده است که می‌گوید:«رسول خدا(ص)فرمود:وقتی که سفره پهن می‌شود چهار فرشته آن را احاطه می‌کنند.همین که بنده خدا«بسم الله»بگوید،فرشتگان به شیطان می‌گویند:ای فاسق!بیرون شو که تو را تسلّطی بر ایشان نیست.وقتی که از خوردن غذا فارغ شوند و بگویند:«الحمد لله»، فرشتگان به شیطان می‌گویند:این‌ها مردمانی هستند که خداوند به ایشان نعمت داده و شکر پروردگارشان را به‌جا آوردند،و هرگاه«بسم الله»نگوید،فرشتگان به شیطان می‌گویند:ای فاسق!نزدیک شو و با ایشان غذا بخور،و چون سفره را جمع کنند و حمد خدا را نگویند،فرشتگان می‌گویند:این‌ها گروهی هستند که خداوند به ایشان نعمت داده ولی از پروردگارشان فراموش کردند.» ⁽⁴⁾

از امیر المؤمنین(علیه السلام)نقل شده است که فرمود:«برای کسی که موقع غذا خوردن بسم الله بگوید،ضمانت می‌کنم که از آن غذا اظهار ناراحتی نکند،»ابن کوّا پس از شنیدن این مطلب عرض کرد:یا امیر المؤمنین!من دیشب غذایی خوردم،با این که بسم الله گفته بودم مرا اذیّت کرد.فرمود:«احمق!تو چند نوع غذا خورده‌ای،برای بعضی از آنها بسم الله گفته‌ای و برای بعض دیگر بسم الله نگفته‌ای.» ⁽¹⁾از امام صادق(علیه السلام)است که فرمود:«هر کس فراموش کرد،برای هر نوع از غذا یک بسم الله بگوید،باید بگوید:«بسم الله علی اوّله و آخره.» ⁽²⁾از آن حضرت نقل کرده‌اند:«هرگز دچار تخمه نشدم،برای این که هیچ غذایی را شروع نکردم مگر آن که بسم الله گفتم و از غذا خوردن فارغ نشدم مگر آن که الحمد الله گفتم.» ⁽³⁾و نیز فرمود:«به راستی شکم وقتی که سیر شود،طغیان می‌کند.» ⁽⁴⁾در حدیث صحیح از آن حضرت نقل شده است که فرمود:«هرگاه سفرۀ غذا حاضر شد و یک نفر از حاضران بسم الله گفت،برای همۀ ایشان کافی است.» ⁽⁵⁾از امیر المؤمنین(علیه السلام)نقل کرده‌اند که به پسرش امام حسن(علیه السلام)فرمود:«پسرم، لقمه‌ای از غذای گرم و سرد را نباید بخوری و جرعۀ آب و هیچ نوشیدنی نباید بیاشامی، مگر آن که پیش از خوردن و آشامیدن بگویی؛خدایا!در این خوردن و آشامیدنم از تو درخواست می‌کنم که از ناراحتی آنها مرا ایمن داری و بدان وسیله مرا بر طاعت و ذکر خودت نیرومند سازی و توان شکرت را نسبت به آن مقدار که در بدنم جایگزین کردی مرحمت کنی و با نیروی آن بر عبادت خودت مرا واداری و اجتناب صحیح از

نافرمانی‌ات را بر دل من بیندازی!زیرا تو اگر این کار را بکنی از ناراحتی و ناگواری آن در امانی.» ⁽¹⁾غزالی می‌گوید:«با دست راست غذا را خورده و با نمک شروع و ختم کنند.» می‌گویم:در کتاب کافی از امام صادق(علیه السلام)رسیده است«که مکروه است کسی با دست چپ چیزی بخورد و یا بیاشامد و یا تناول کند.» ⁽²⁾از امیر المؤمنین(علیه السلام)است که فرمود:«در آغاز غذا با نمک شروع کنید،زیرا اگر مردم منافع نمک را می‌دانستند هرآینه آن را بر پادزهر آزموده،ترجیح می‌دادند.» ⁽³⁾از امام صادق(علیه السلام)است که فرموده:«ما[خوردن غذا را]با نمک شروع و با سرکه به پایان می‌بریم.» ⁽⁴⁾غزالی گوید:«لقمه را کوچک برداشته خوب می‌جود و تا وقتی که آن لقمه را فرونبرده است دست به لقمۀ دیگر دراز نمی‌کند،زیرا آن شتاب در خوردن است.دیگر آن که هیچ خوردنی را نکوهش نمی‌کند که رسول خدا(ص)از هیچ خوردنی بد نمی‌گفت؛ اگر دوست داشت می‌خورد و اگر نه خودداری می‌کرد.»؛ ⁽⁵⁾و هر چه در جلویش بود از آن بخورد،جز میوه که در میوه حق دارد،دست بگرداند.پیامبر(ص)فرمود:«از آنچه در جلوی توست بخور!امّا خود آن حضرت در میوه دست می‌گرداند،دراین‌باره پرسیدند،فرمود:میوه‌ها یک نوع نیست.» ⁽⁶⁾دیگر آن که از بالای بشقاب و از وسط ظرف غذا نخورد،بلکه از کنار نان بخورد،مگر این که کم باشد،در آن صورت نان را

می‌شکند اما با کارد آن را نمی‌برد و گوشت را نیز از هم جدا نمی‌کند که پیامبر(ص)از آن نهی فرموده و گفته است:«گوشت را به نحوی با دندان جدا کنید،و نباید روی نان قطعه گوشتی و چیز دیگری را بگذارید،مگر آن که با همان نان بخورید.» ⁽¹⁾رسول خدا(ص)فرمود:«حرمت نان را نگه دارید که خدای تعالی آن را از برکات آسمان نازل فرموده است»؛ ⁽²⁾و نباید انسان دستش را با نان پاک کند و از خوردن ریزه‌های غذا که می‌افتد،ننگ نداشته باشد.

رسول خدا(ص)فرمود:«هرگاه یکی از شما لقمه از دستش افتاد باید آن را بردارد، مقدار آسیبی که رسیده به دور اندازد و نباید تمام لقمه را برای شیطان واگذارد؛و دستش را با حوله پاک نکند مگر این که قبلا انگشتانش را بلیسد،زیرا او نمی‌داند که در کدام غذا برکت است»؛ ⁽³⁾و نباید به غذای داغ بدمد،زیرا این عمل نهی شده است، ⁽⁴⁾بلکه صبر کند تا وقتی که خوردنش آسان شود.و خرما را طاق بخورد؛هفت یا یازده و یا بیست و یک عدد و یا هر مقدار که اتفاق افتاد و خرما و هسته را در یک طبق نریزد و هسته‌ها را میان دستش جمع نکند،بلکه از دهانش به پشت دستش گذاشته سپس بیندازد و همچنین آن خرمایی که پوستۀ ضخیمی دارد.مبادا هر چه از غذا به نظرش نامرغوب بود رها کند و در کاسه فروگذارد،بلکه آن را کنار سفره می‌گذارد تا به شخص دیگری امر مشتبه نشود و آن را بخورد؛و نباید در بین غذا خوردن زیاد آب بنوشد،مگر آن که لقمه‌ای در گلویش گیر کرده باشد و یا به راستی تشنه شده باشد،که در طبّ می‌گویند

چنین آب نوشیدن مستحبّ است و معده را دباغی می‌کند.» می‌گویم:از جمله آداب غذا خوردن آن است که کنار سفره زیاد بنشیند.از امام صادق(علیه السلام)نقل کرده‌اند که فرمود:«کنار سفره‌ها نشست طولانی داشته باشید،زیرا آن ساعتی است که از عمرتان حساب نمی‌شود.» ⁽¹⁾از آن حضرت نقل شده است که فرمود:«خداوند هرگز قومی را به هنگام غذا خوردن عذاب نفرمود و خدای متعال بزرگتر از آن است که به مردم روزی دهد و بعد در خلال همان روزی ایشان را عذاب کند،مگر این که از آن فارغ شوند.» ⁽²⁾

[آداب نوشیدن آب]

(1)[آداب نوشیدن آب]آن است که ظرف آب را به دست راست بگیرد و بسم الله بگوید،و مک بزند نه آن که آب را به یک نفس بیاشامد.

پیامبر(ص)فرمود:«آب را به گونه‌ای مک بزنید،و مبادا آن را به یک نفس سر بکشید،زیرا درد کبد معلول بی‌وقفه نوشیدن آب است»؛ ⁽³⁾و نباید آب را سر پا و در حالی که به پهلو خوابیده بنوشد زیرا پیامبر(ص)از آب خوردن سر پا نهی کرده است.

از آن حضرت نقل کرده‌اند که آن بزرگوار،سر پا آب نوشید، ⁽⁴⁾شاید عذری داشته است! می‌گویم:در مکارم الاخلاق از امام باقر(علیه السلام)رسیده است که فرمود:«آب خوردن سر پا گواراتر و سالم‌تر است.» ⁽⁵⁾

از امام صادق(علیه السلام)نقل کرده‌اند که فرمود:«آب خوردن سر پا در روز،غذا را گوارا می‌سازد،و آب خوردن سر پا در شب باعث زرداب می‌شود،و هر کس شب آب بخورد و سه مرتبه بگوید:از زمزم و فرات بر تو درود باد!،آب خوردن در شب به او ضرری نمی‌رساند.» ⁽¹⁾ابو حامد می‌گوید:پایین ظرف آب را ملاحظه کند تا آب روی خودش نچکد و پیش از نوشیدن آب داخل ظرف را نگاه کند و داخل ظرف آب آروغ نزند و در آن ندمد؛ بلکه ظرف را از دهانش با حمد خدا جدا سازد و با بسم الله شروع کند.پیامبر(ص)پس از نوشیدن آب،فرمود:«سپاس خدا را که این آب را به رحمت خود،گوارا و شیرین قرار داد،نه به خاطر گناهان ما،شور و تلخ.» ⁽²⁾هر چه در بین جمع گردانده می‌شود باید از سمت راست بگردانند.رسول خدا(ص)شیر آشامیدند،ابو بکر سمت چپ او و عربی بیابانی طرف راستش و عمر در کنار او بود.عمر عرض کرد:ظرف شیر را به ابو بکر بدهید،امّا پیامبر به آن عرب داد و فرمود:به ترتیب از راست. ⁽³⁾آن حضرت آب را در سه نفس می‌آشامید و در پایان خدا را سپاس می‌گفت. ⁽⁴⁾

می‌گویم:در کتاب کافی از امام صادق(علیه السلام)نقل شده است که فرمود:«ممکن است فردی از شما آبی بنوشد که خداوند بدان وسیله بهشت را بر او واجب گرداند،سپس فرمود:او ظرف آب را می‌گیرد و آن را به دهانش می‌گذارد و بسم اللّه می‌گوید و پس از آن می‌نوشد و از دهانش جدا می‌کند در حالی که میل دارد و حمد خدا را می‌گوید،آنگاه دوباره بر می‌گردد و می‌نوشد و سپس از دهانش جدا می‌کند و حمد خدا را می‌گوید؛

سپس برمی‌گردد و می‌نوشد و باز از دهانش دور می‌کند و حمد خدا را می‌گوید.در نتیجه خداوند بدان وسیله بهشت را بر او واجب گرداند.» ⁽¹⁾در کتاب مکارم الاخلاق از قول آن حضرت نقل شده است که فرمود:«گروهی نزد پدرم آمدند و عرض کردند:به اعتقاد شما هر چیزی حدی دارد؟پدرم به ایشان فرمود:آری.(امام صادق(علیه السلام)می‌فرماید:آنگاه پدرم آبی طلبید تا ایشان بنوشند.عرض کردند:یا ابا جعفر آیا این ظرف آبخوری از آن چیزهاست؟فرمود:آری،پرسیدند:

حد آن چیست؟فرمود:حد آن،این است که از وسط لبۀ آن،آب خورده شود و نام خدا را وقت آشامیدن ببری و سه مرتبه نفسی بکشی و در هر نفسی خدا را حمد بگویی و از طرف دستگیرۀ ظرف آب ننوشی،زیرا آنجا آبشخور شیطان است.آنگاه فرمود:بگو:

«سپاس خدا را که آبی گوارا به من خورانید و آن را به خاطر گناهانم شور و تلخ قرار نداد.»در روایت دیگری نظیر همین با اندک زیادتی آمده است:«سپاس خدا را که مرا آب داد و سیرابم کرد و به من لطف کرد و خوشحالم ساخت و عافیت بخشید و کفایتم نمود.بار خدایا مرا از کسانی قرار ده که در روز قیامت از حوض(کوثر)حضرت محمد(ص)سیراب گردانی و به همراهی آن بزرگوار خوشبخت سازی،به رحمت خود ای بخشنده‌ترین بخشایندگان.» ⁽²⁾از موسی بن جعفر(علیه السلام)نقل شده است:«از وی دربارۀ حدّ ظرف آب پرسیدند، فرمود:حدّ آن این است که اگر جایی از آن شکسته از آنجا آب نخوری که جایگاه شیطان است،و هرگاه از ظرفی آب بنوشی بسم الله و چون فارغ شدی،الحمد لله بگویی.» ⁽³⁾غزالی گوید:«این‌ها نزدیک به بیست مورد از آداب خوردن و آشامیدن بود که آثار و اخبار بر آنها دلالت می‌کند.»

می‌گویم:بیشتر این آداب از طریق خاصه نیز رسیده است و مواردی هم که نرسیده، خلاف آن نیز وارد نشده است؛عمل به این بخش نیز به علّت اعتماد بر این خبر مستفیض مقبول مانعی ندارد،و آن خبر این است:«هر کس بشنود کاری ثواب دارد و آن کار را انجام دهد به اجر خود می‌رسد هر چند که حدیث آن گونه که به او رسیده است، نباشد.» ⁽¹⁾

دستۀ سوم:

(1)مستحبات بعد از خوردن غذا 1-پیش از سیر شدن،از غذا دست بکشد؛ 2-کاسۀ غذا را بلیسد؛ 3-انگشتانش را بلیسد و پس از لیسیدن با حوله پاک کند،سپس بشوید؛ 4- خرده‌ریزه‌های غذا را جمع کند.

پیامبر(ص)فرمود:«هر کس ریزه‌های افتادۀ سفره را بخورد،زندگی‌اش در گشایش و فرزندانش سلامت خواهند بود.» ⁽²⁾می‌گویند:بر چیدن خرده‌ریزه‌های غذا مهریه‌های حور العین است. ⁽³⁾

5-خلال کند،امّا آنچه از میان دندانهایش با خلال در می‌آورد،نبلعد و بیرون بریزد جز آنچه از پای دندانها با زبانش در می‌آورد.

6-باید پس از خلال،آب در دهانش بگرداند(مضمضه کند)که این کار پیروی از اهل بیت(علیه السلام)است. ⁽⁴⁾

می‌گویم:در کتاب مکارم الاخلاق آمده است که امام(علیه السلام)فرمود:«هر کس کاسۀ

غذا را بلیسد،فرشتگان بر او درود می‌فرستند،و برای او از خداوند درخواست گشایش رزق می‌کنند و چند برابر حسنات برایش نوشته می‌شود.» ⁽¹⁾از امام صادق(علیه السلام)است که فرمود:«فرشتگان بر کسی که انگشتانش را در آخر غذا خوردن،بلیسد،درود می‌فرستند.» در روایت صحیحی از آن حضرت آمده است:«کراهت دارد کسی دستش را در حالی که چیزی از غذا به آن چسبیده باشد،با حوله پاک کند.این کراهت به خاطر بزرگداشت و احترام غذاست،مگر این که خود آن شخص و یا بچه‌ای که در کنارش نشسته انگشتانش را بلیسد(در آن صورت کراهت برداشته می‌شود).» ⁽²⁾امیر المؤمنین(علیه السلام)فرمود:«هر خرده‌ریزه غذا که بر سفره می‌افتد،برای کسی که طالب شفا باشد باعث شفای هر دردی است.» ⁽³⁾پیامبر(ص)دید ابو ایّوب انصاری خرده‌ریزه‌های سفره را می‌چیند،فرمود:

«مرحبا به تو،مبارک باد بر تو و با برکت باد دربارۀ تو!ابو ایوب عرض کرد:یا رسول الله!آیا دربارۀ غیر من همین طور است؟فرمود:آری هر کس آنچه تو خوردی،بخورد گفته‌های من دربارۀ تو شامل حال او نیز هست؛و فرمود:هر کسی چنین کند،خداوند او را از دیوانگی،خوره،پیسی،زرداب و نادانی حفظ می‌کند.» ⁽⁴⁾محمّد بن ولید می‌گوید:در خدمت امام جواد(علیه السلام)غذا خوردم تا این که فارغ شدم و سفره برداشته شد،غلام شروع کرد به جمع کردن خرده‌ریزه‌های غذا،امام(علیه السلام)به او فرمود:«آنچه در بیابان ریخته بود جمع نکنید،هر چند ران گوسفندی باشد؛اما اگر چیزی در خانه بود،جستجو کنید و از زمین بردارید.» ⁽⁵⁾

از امام صادق(علیه السلام)نقل کرده‌اند:«رسول خدا(ص)فرمود:پس از غذا خوردن، خلال کنید،زیرا خلال باعث بهداشت دهان و دندانهای آسیا می‌شود و برای انسان جلب روزی می‌کند.» ⁽¹⁾از امام کاظم(علیه السلام)نقل کرده‌اند:«رسول خدا(ص)فرمود:خلال کنید،زیرا هیچ چیز برای فرشتگان بدتر از آن نیست که غذایی را در دندان بندۀ خدا ببینند.» ⁽²⁾از امام رضا(علیه السلام)نقل کرده‌اند که فرمود:«با چوب انار و ترکۀ ریحان،خلال نکنید، زیرا هر دوی آنها باعث تحریک رگ جذام می‌شوند.» ⁽³⁾و نیز فرمود:«رسول خدا(ص)با هر چوبی که دستش می‌رسید،خلال می‌کرد،جز با برگ خرما و نیشکر.» ⁽⁴⁾ابو حامد می‌گوید:«در دل خدا را به خاطر غذایی که به او داده،سپاس گوید؛و آن غذا را نعمتی از جانب خدا بداند.خدای متعال فرموده است: کُلُوا مِنْ طَیِّباتِ ما رَزَقْناکُمْ وَ اشْکُرُوا لِلّهِ إِنْ کُنْتُمْ إِیّاهُ تَعْبُدُونَ. ⁽⁵⁾

و چون غذای حلالی را بخورد،بگوید:«سپاس خدا را که به نعمت او امور شایسته پایان می‌گیرد و برکات نازل می‌شود،خدایا همان طوری که غذای پاکیزه به ما خورانیدی،عمل ما را شایسته گردان»؛و اگر غذای شبهه‌آمیزی خورد،باید بگوید:«در همه حال خدا را سپاس،خدایا این غذا را باعث توانایی من بر نافرمانی خودت قرار مده»،و پس از خوردن غذا سوره‌های«قل هو الله احد»و«لایلاف قریش»را بخواند و تا سفره را برنداشته‌اند از سر سفره برنخیزد.و اگر غذای دیگری را بخورد باید برای او دعا کند و بگوید:«خدایا خیر او را افزون گردان،روزی او را با برکت فرما.

کارهای خیر را برای او میّسر گردان و او را بدانچه داده‌ای قانع ساز و ما و او را از جمله شکرگزاران قرار ده»؛و اگر نزد گروهی افطار کرد،بگوید:«نزد شما روزه داران افطار می‌کنم و غذای شما نیکان را می‌خورم و درود فرشتگان بر شما باد»؛و باید به خاطر غذای شبهه‌آمیزی که خورده بسیار طلب مغفرت کند و غمگین باشد تا وقتی که با اشک چشمان و اندوه خود حرارت آتشی را که در معرض آن قرار گرفته است خاموش کند؛به دلیل این سخن پیامبر(ص):«هر گوشتی که از حرام بروید،آتش دوزخ سزاوارتر بدان است.» ⁽¹⁾کسی که می‌خورد و می‌گرید همچون کسی نیست که می‌خورد و هرزگی می‌کند.هرگاه شیری را بخورد باید بگوید:«خدایا در روزیی که به ما داده‌ای برکت و فزونی مرحمت فرما».و اگر غذای دیگری بخورد،بگوید:«خدایا در این روزی که نصیب ما کرده‌ای فزونی ده و بهترین از آن را نیز مرحمت کن.» ⁽²⁾دعای نخست را رسول خدا(ص)به خاطر منفعت فراگیری که در شیر موجود است به آن اختصاص داده بود.

پس از هر غذایی مستحب است،بگویند:«سپاس خدای را که به ما نان و آب داد و ما را سرپرستی کرد و پناه داد؛سرور و مولای ما،ای خدایی که از هر چیزی بی‌نیازی اما هیچ چیزی از تو بی‌نیاز نیست،تو از گرسنگی طعامم دادی و از ترس ایمن نمودی پس تو را سپاس!از بی‌سرپرستی پناه دادی و از گمراهی هدایت فرمودی و نسبت به تنگدستی بی‌نیازم کردی،پس تو را سپاس،سپاسی فراوان پاکیزه،سودمند و مبارک چنان که در خور شأن تو و سزاوار خداوندی تو است.خدایا خوراک خوب به ما دادی پس در کار شایسته ما را موفّق بدار،خدایا این غذا را کمک بر طاعت خودت برای ما قرار ده و به تو پناه می‌بریم از این که بر نافرمانیهای تو از آن غذا کمک بگیریم.» می‌گویم:در کتاب مکارم الاخلاق ⁽³⁾آمده است که امام علی بن الحسین(علیه السلام)وقتی

که غذا میل می‌کرد،می‌گفت:«سپاس ویژۀ خدایی است که به ما غذا و آب داد،کفایت و پشتیبانی کرد و پناه داد و بر ما نعمت بخشید.»و بهترین دعا این است:«سپاس خدا را که غذا می‌دهد و خود غذا نمی‌خورد.» از امام باقر(علیه السلام)است که فرمود:«سلیمان ⁽¹⁾وقتی که دست از غذا خوردن می‌کشید،می‌گفت:خدایا نعمت زیاد دادی و نعمتهای خوب دادی،پس بیشتر بده و از نان و آب سیرم کردی،پس گوارایم کن!» از امام صادق(علیه السلام)نقل کرده‌اند که وقتی غذا میل می‌کرد،می‌گفت:«سپاس خدا را که در بین گرسنگان مرا غذا داد و در میان تشنگان آبم داد و در جمع برهنگان،لباسم پوشاند و در بین گمراهان،هدایتم کرد،و در بین پیادگان،سواره‌ام قرار داد و در جمع بی‌پناهان،پناهم داد و در میان مردم در رنج و زحمت به من مرحمت کرد و بر بسیاری از مخلوقات جهان فضیلتم بخشید.» ⁽²⁾پیامبر(ص)فرمود:«وقتی که سفره را برداشتند بگو:سپاس خدا را که پروردگار جهانیان است.خدایا این سفره را نعمتی سپاسگزاری شده قرار ده.» ⁽³⁾غزالی گوید:«و اما شستن دست به وسیلۀ اشنان(مادّۀ شوینده)؛کیفیت آن چنین است که آن را روی دست چپ قرار می‌دهند و نخست سه انگشت دست راست را می‌شویند و انگشتان را به اشنان خشک می‌زنند و روی لبها می‌مالند؛سپس با دو انگشت دهان را می‌شویند و به جلو و پشت دندانها و زنخ و زبان می‌مالند،پس از آن انگشتانش را با آب می‌شویند و بعد،باقیماندۀ اشنان خشک را به پشت و روی انگشتان می‌مالند و به این ترتیب به بازگرداندن اشنان به دهان و دوباره شستن آن نیازی نخواهد بود.» می‌گویم:در مکارم الاخلاق از امام صادق(علیه السلام)نقل کرده‌اند که فرمود:«هرگاه

پس از خوردن غذا وضو گرفتی،زیادی آب دستهایت را به چشمانت بکش که باعث ایمنی از درد چشم می‌شود.» ⁽¹⁾غزالی گوید:در کتاب موالید الصادقین آمده است که پیامبر(ص)وقتی که پس از غذا از شستن دست فارغ می‌شد،با آب زیادی دست به صورتش می‌کشید و می‌گفت:

«سپاس خدا را که ما را هدایت کرد،غذا داد،آب داد و به هر نوع آزمونی که شایسته بود، ما را آزمود.» ⁽²⁾از امام صادق(علیه السلام)نقل کرده‌اند که آن حضرت چربی دستش را شست و بعد،پیش از آن که با حوله خشک کند،دستش را به سر و صورتش کشید و سپس گفت:«خدایا مرا از جملۀ کسانی قرار ده که چهرۀ آنها را فقر و ذلّت در هم نکشد.» ⁽³⁾از آن حضرت است که فرمود:«دست کشیدن بعد از وضو به صورت گرفتاری را بر طرف کرده روزی را زیاد می‌کند.» ⁽⁴⁾در کافی از امام رضا(علیه السلام)نقل شده است که فرمود:«وقتی که غذا خوردی به پشت بخواب و پای راستت را روی پای چپت بینداز.» ⁽⁵⁾از امیر المؤمنین(علیه السلام)نقل شده است:«رسول خدا(ص)فرمود:حولۀ چرکین را در خانه نگاه ندارید،که جایگاه شیطان است.» ⁽⁶⁾

باب دوم:آدابی که به دلیل اجتماع و مشارکت در غذا،علاوه بر

اشاره

آدابی که به دلیل اجتماع و مشارکت در غذا،علاوه بر آداب دیگر باید رعایت شود،هفت تاست:

1-حق ندارد با حضور کسانی که به سبب زیادی عمر و داشتن فضل بیشتر بر او

مقدم‌اند،قبل از آنها آغاز به خوردن کند،

(1)مگر این که پیشوای دیگران باشد که در آن صورت،آنها را در صورتی که آماده و مهیای غذا خوردن هستند نباید منتظر بگذارد.

2-موقع غذا نباید ساکت بمانند،

(2)زیرا سکوت کنار سفرۀ غذا روش عجم است، بلکه سخن نیک بگویند و از حکایات افراد شایسته و صالح در مورد غذا و دیگر چیزها نقل کنند.

3-در ظرف غذا با رفیقش همراهی کند

(3) و نباید به قصد آن باشد که بیش از رفیقش غذا بخورد،زیرا اگر مطابق رضایت رفیقش نباشد-در صورت مشترک بودن غذا-حرام است بلکه شایسته است قصد ایثار داشته باشد؛و نباید دو خرما را با هم بخورد مگر وقتی که همۀ افراد سر سفره دوتایی بخورند و یا از طرف آنها مجاز باشد.

بنابراین اگر رفیقش،کم خورد او را تشویق و ترغیب به غذا خوردن کند و بگوید:بخور! و نباید بیش از سه مرتبه بگوید بخور،زیرا زیاد گفتن،پا فشاری و سماجت است.

«وقتی که رسول خدا(ص)را سه مرتبه دربارۀ چیزی مخاطب قرار می‌دادند بعد از سه مرتبه جواب نمی‌داد» ⁽¹⁾،«و خود رسول اکرم(ص)سخن را تا سه بار تکرار

می‌کرد.» ⁽¹⁾بنابراین بیش از سه مرتبه شرط ادب نیست و اما قسم دادن شخص دربارۀ خوردن چیزی ممنوع است.

حسن بن علی(علیه السلام)فرمود:«غذا کم‌ارزش‌تر از آن است که درباره‌اش قسم یاد کنند.»

4-لازم نباشد که رفیقش به او بگوید:بخور.

(1)یکی از ادبا می‌گوید:«بهترین شخص در موقع غذا خوردن کسی است که رفیقش ناچار نشود از او بخواهد غذا بخورد و زحمت گفتن غذا بخور،را از او بردارد و سزاوار نیست که چیزی را از آنچه میل دارد،به خاطر این که دیگران نگاه می‌کنند ترک کند،زیرا این کار خلاف واقعیت است،بلکه بر طبق معمول و عادت خود رفتار کند و از آن عادتی که در تنهایی دارد چیزی کم نکند، لیکن خود را در تنهایی به حسن ادب عادت دهد تا در بین جمع نیاز به انجام عملی خلاف واقع و تصنّعی نداشته باشد.آری اگر به خاطر ایثار به برادران ایمانی و در صورت لزوم با توجّه به آنها غذا کم بخورد خوب است و اگر با نیّت همراهی و تحریک نشاط دیگران در خوردن غذا به خوردن ادامه دهد،اشکالی ندارد بلکه خوب است.» جعفر بن محمّد(علیه السلام)می‌فرماید:«بهترین دوستانم کسانی هستند که زیاد بخورند و لقمه شان را بزرگ بردارند و سنگین‌تر از همه کسی است که وقت غذا خوردن مرا وادار به تعارف کند.» ⁽²⁾تمام این احادیث بر این مطلب دارند که غذا خوردن باید روی جریان عادی باشد،نه تصنّعی.

امام صادق(علیه السلام)فرمود:«محبّت کسی نسبت به برادر مسلمانش با کامل خوردن غذا در منزل او آشکار می‌شود.» ⁽³⁾

می‌گویم:این خبر با اندک تفاوتی در این زمینه با روایات دیگر در کتاب کافی آمده است.و در همان کتاب از عبد الرحمن بن حجاج نقل کرده‌اند که می‌گوید:«با ابو عبد الله-امام صادق(علیه السلام)-غذا می‌خوردیم،بشقابی برنج آوردند،ما عذر خواستیم.

امام(علیه السلام)فرمود:شما چیزی نخوردید!محبوب‌ترین شما نزد ما کسی است که در نزد ما از دیگران بیشتر غذا تناول کند.عبد الرحمن می‌گوید:پس همچون عذابی که بر سفره نازل شود،آن را برداشتم و خوردم.آنگاه امام(علیه السلام)فرمود:حالا خوب شد؛سپس شروع به نقل این حدیث کرد که برای پیامبر خدا(ص)از طرف انصار،یک بشقاب برنج هدیه آورده بودند،پیامبر(ص)سلمان،مقداد و ابو ذر-خدایشان بیامرزد-را دعوت کرد، آنها شروع به عذر خواهی کردند و نخوردند پیامبر فرمود:شما که چیزی نخورده‌اید، محبوب‌ترین شما نزد من کسی است که غذا بهتر بخورد.آنها با شنیدن سخن پیامبر(ص) به خوبی غذا را خوردند.سپس امام صادق(علیه السلام)فرمود:خداوند آنها را رحمت کند و از آنها راضی باشد و درود خدا بر آنان باد». ⁽¹⁾

5-اشکالی ندارد که دستش را میان طشت بشوید

(1) و اگر تنها غذا می‌خورد می‌تواند(وقت شستن دست)آب بینی یا خلط سینه را در طشت بیندازد و اگر کسی دیگر با او هست شایسته نیست چنین کاری را بکند.و اگر دیگری به احترام او طشت را جلوی او آورد بپذیرد و رد نکند.همچنین اشکالی ندارد که چند نفری با هم دستها را میان طشت بشویند.زیرا این عمل به تواضع نزدیکتر و از انتظار زیاد کشیدن بهتر است و اگر چنین نکردند،لازم نیست آب‌دست هر کدام را بریزند بلکه آبها در طشت جمع شود.پیامبر(ص)فرمود:«دسته‌جمعی وضو بگیرید،تا خداوند همۀ شما را متّحد سازد -بعضی گفته‌اند مقصود پیامبر همین مورد است،بعضی گفته‌اند منظور این است که آب طشت را جمع کنید-و بر خلاف مجوسیان رفتار کنید». ⁽²⁾

ابن مسعود گوید:«دستهاتان را با هم در یک طشت بشویید و مثل عجمها رفتار نکنید.» می‌گویم:در کافی از امام صادق(علیه السلام)نقل شده است که فرمود:«دستهاتان را در یک ظرف بشویید تا اخلاقتان خوب شود». ⁽¹⁾

در محاسن برقی از عبد الرحمن بن ابی داود نقل شده که می‌گوید:«خدمت امام صادق(علیه السلام)غذا خوردیم،طشتی آورد و فرمود:اما شما مردم کوفه دستهایتان را نمی‌شویید،مگر یک نفر یک نفر ولی از نظر ما مانعی ندارد که دسته‌جمعی دستمان را بشوییم.عبد الرّحمن می‌گوید:از این رو ما هم همگی در یک طشت دست شستیم.» ⁽²⁾از فضل بن یونس نقل شده که می‌گوید:«وقتی که امام ابو الحسن(علیه السلام)در منزل ما غذا میل فرمود،طشتی آوردند و از آن حضرت که در بالای مجلس بود خواستند شروع کند.فرمود:از کسی که طرف راست تو قرار دارد شروع کن!همین که یک نفر دست شست،غلام خواست طشت را بردارد،امام ابو الحسن(علیه السلام)فرمود:طشت را بگذار(و رو به حاضران کرد و فرمود:)دستهایتان را در آن بشویید». ⁽³⁾

از ابو عبد الله-امام صادق(علیه السلام)نقل کرده‌اند که فرمود:«پیش از غذا اول باید صاحب‌خانه دستش را بشوید تا کسی شرم نکند و چون از غذا خوردن فارغ شد،از آن کسی که طرف راست در قرار دارد باید شروع کند،خواه آزاد باشد و یا برده». ⁽⁴⁾

در حدیث دیگر،می‌فرماید:«نخست صاحب‌خانه دست خود را می‌شوید،سپس از شخصی که طرف راست اوست شروع می‌کند و چون سفره را برداشتند از کسی که طرف چپ صاحب منزل است شروع می‌کنند و آخرین فردی که دست می‌شوید،

صاحب‌خانه است زیرا او سزاوارتر است که بر چربی دست صبر کند» ⁽¹⁾

6-به همراهان نگاه نکند

(1) و به غذا خوردن آنها چشم ندوزد،مبادا خجالت بکشند،بلکه از آنها چشم بر می‌دارد و به خودش مشغول می‌شود و نباید پیش از برادرانش-اگر طوری است که آنها بعد از وی شرم می‌کنند-دست از غذا بکشد،بلکه شایسته است که دستش را به طرف غذا دراز و کم به کم تناول کند تا آنها غذای کامل بخورند و اگر کم‌خوراک است،در اوّل شروع به خوردن نکند و یا کم به کم بخورد تا این که آنان از غذا سیر شوند و در آخر با آنها بخورد،زیرا بسیاری از صحابه این طور رفتار می‌کردند و اگر به دلیلی از خوردن خودداری کرد باید برای رفع شرمساری از ایشان عذر خواهی کند.

7-کاری را که باعث انزجار دیگران است،انجام ندهد

(2) و دستش را داخل ظرف تکان ندهد و موقعی که لقمۀ غذا را در دهانش می‌گذارد،سرش را به جلوی ظرف نبرد و هنگامی که چیزی را از دهانش بیرون می‌آورد،صورتش را از سمت غذا برگرداند و با دست چپ بیرون آورد و لقمۀ چرب را در سرکه و سرکه را در چربی فرونبرد،زیرا دیگران ناراحت می‌شوند،و باقیماندۀ لقمه‌ای را که با دندان جدا کرده در خورش و سرکه فرونبرد و از چیزهای انزجارآور صحبت نکند.

باب سومدر آداب غذا دادن به برادرانی که به دیدن انسان می آیند

اشاره

در آداب غذا دادن به برادرانی که به دیدن انسان می آیند

(3)بدان،غذا دادن به برادران فضیلت زیادی دارد،امام جعفر بن محمد(علیه السلام) می‌فرماید:«وقتی که با برادران کنار سفره نشستید،زمان غذا خوردن را طولانی کنید،

زیرا آن ساعت از عمرتان حساب نمی‌شود.» می‌گویم:این حدیث با اندکی تغییر و به صورت عام که از طریق خاصه(شیعه) نقل شده در صفحات پیش گذشت.

غزالی گوید:«پیامبر(ص)فرمود:فرشتگان وقتی که سفرۀ غذا در برابر شما گسترده است همواره به شما درود می‌فرستند تا وقتی که سفره را بر دارند.» ⁽¹⁾از یکی از علمای خراسان نقل کرده‌اند،آن‌قدر برای برادران دینی‌اش غذا می‌آورد که نمی‌توانستند،همه را بخورند و می‌گفت:از رسول خدا(ص)رسیده است که فرمود: ⁽²⁾

«برادران وقتی که دست از غذا کشیدند،مازاد آن غذا را هر کس بخورد،محاسبه نمی‌شود»از این رو من دوست دارم غذای زیاد برای شما حاضر کنم،تا مازاد آن را خود بخورم!» در خبر است:«بندۀ خدا بر آنچه با برادرانش بخورد،محاسبه نمی‌شود.» از این رو بعضی از صحابه هنگامی که با جمعی بودند زیاد غذا می‌خوردند،اما تنها که بودند،کم می‌خوردند.» و در خبر است:«سه چیز است که بندۀ خدا دربارۀ آنها محاسبه نمی‌شود:سحری خوردن،افطار کردن و آنچه با برادران می‌خورد.» ⁽³⁾علی(علیه السلام)فرمود:«اگر برادرانم پیرامون یک صاع از غذا جمع شوند برای من محبوب‌تر از آن است که برده‌ای آزاد کنم.» ⁽⁴⁾

اصحاب پیامبر(ص)بارها می‌گفتند که جمع شدن بر سر سفرۀ غذا از جملۀ مکارم اخلاق است.وقتی که برای خواندن قرآن جمع می‌شدند متفرّق نمی‌شدند،مگر چیزی بچشند؛و گفته‌اند:جمع شدن برادران به تعداد کافی همراه با انس و الفت از امور دنیا حساب نمی‌شود.در خبر است:«خدای متعال در روز قیامت به بنده‌اش می‌گوید:

فرزند آدم!گرسنه شدم،غذایم ندادی!می‌گوید:پروردگارا!چگونه به تو غذا می‌دادم در حالی که تو پروردگار جهانیانی؟می‌فرماید:برادر مسلمانت گرسنه بود و تو به او غذا ندادی و اگر به او غذا داده بودی گویا مرا غذا داده بودی.» ⁽¹⁾پیامبر(ص)می‌فرماید:«هرگاه کسی به دیدار شما آمد او را گرامی بدارید.» ⁽²⁾و نیز فرمود:«در بهشت غرفه‌هایی است که از بیرون داخل آنها و از داخل،خارج آنها دیده می‌شود،این غرفه‌ها متعلق به کسی است که سخن نرم گوید،و به دیگران اطعام کند و موقعی که مردم خوابیده‌اند نماز شب بخواند». ⁽³⁾

و نیز پیامبر(ص)فرمود:«بهترین فرد شما آن کسی است که دیگران را اطعام کند.» ⁽⁴⁾و نیز فرمود:«کسی که برادر مؤمنش را آن قدر اطعام کند که سیر شود و آب دهد تا او را سیراب کند،خداوند او را به مقدار هفت خندق از آتش دوزخ دور سازد که فاصلۀ هر خندق با دیگری پانصد سال راه است.» ⁽⁵⁾می‌گویم:از طریق راویان شیعه،روایاتی از امام صادق(علیه السلام)-به شرح زیر-نقل

می‌کنیم:«خصلتهای نجات‌دهنده عبارتند از:غذا دادن،سلام را واضح ادا کردن،و نماز شب خواندن در آن وقتی که مردم خوابیده‌اند». ⁽¹⁾

و نیز فرمود:از جملۀ«محبوب‌ترین اعمال در پیشگاه خدای عزّ و جلّ،سیر کردن مؤمن گرسنه و بر طرف کردن غم و ادای دین اوست.» ⁽²⁾از آن بزرگوار نقل شده که فرمود:«خداوند عزّ و جلّ غذا دادن در راه خود و کسی را که در راه وی غذا می‌دهد،دوست می‌دارد و تأثیر برکت در خانۀ او سریع‌تر از تأثیر کارد تیز در کوهان شتر است.» ⁽³⁾و نیز از آن حضرت نقل شده است که فرمود:«رسول خدا(ص)فرمود:هرگاه در غذا چهار خصوصیت باشد کامل است:حلال باشد،دستهای زیادی به سمت آن دراز شود،در اولش نام خدا و در آخرش حمد خدای عزّ و جلّ گفته شود.» ⁽⁴⁾از آن حضرت روایت شده است:«رسول خدا(ص)فرمود:غذای یک نفر برای دو تن بس است و غذای دو تن،برای سه نفر کافی است و غذای سه تن،برای چهار نفر کافی است» ⁽⁵⁾اخبار دیگری دراین‌باره،آنجا که در فضیلت مهمانی سخن می‌گوییم- ان شاء الله خواهد آمد.

غزالی گوید:

و اما آداب غذا خوردن:

(1)بعضی از آداب مربوط به ورود به مجلس غذا و

بعضی مربوط به غذا دادن است.اما ورود به مجلس غذا؛خلاف سنت است که کسی آهنگ قومی کند و منتظر وقت غذا خوردن آنان بماند و سرانجام به هنگام خوردن وارد شود چرا که این عمل ناگهانی است و از آن نهی شده است.خدای متعال می‌فرماید:

لا تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلاّ أَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ إِلی طَعامٍ غَیْرَ ناظِرِینَ إِناهُ ⁽¹⁾.یعنی:منتظر آماده شدن و پختن آن نباشید».

در خبر است کسی که بی‌دعوت به طرف غذایی برود،تبهکارانه رفته و غذای حرام خورده است. ⁽²⁾و لیکن حق شخص تازه‌وارد است که اگر پیش بینی نشده و منتظر او نبوده‌اند و اتفاقا بر سر سفرۀ غذا رسیده تا اجازه نداده‌اند،غذا نخورد و اگر گفتند بخور،و او دانست که از روی محبّت و مساعدت می‌گویند،باید با آنها هم غذا شود و اگر دانست که از روی شرم می‌گویند،شایسته نیست که غذا بخورد،بلکه باید به بهانه‌ای متوسّل شود».

می‌گویم:در کتاب کافی از امام صادق(علیه السلام)رسیده است:«هر کس بدون دعوت غذایی را بخورد،در حقیقت پاره آتشی را خورده است.» ⁽³⁾از آن حضرت است:«هرگاه یکی از شما را به غذایی دعوت کردند،نباید فرزندش را با خودش ببرد،اگر چنین کند،غذای حرام خورده و مرتکب معصیت شده است.» ⁽⁴⁾در مکارم الاخلاق آمده است:«از فضل بن یونس روایت کرده‌اند که گفت:روزی در منزلم بودم،خدمتگزار وارد شد و گفت:مردی پشت در ایستاده،کنیه‌اش ابو الحسن، موسوم به موسی بن جعفر است.گفتم:ای غلام!او اگر همان کسی باشد که من تصوّر

می‌کنم،تو در راه خدا آزادی،می‌گوید:با شتاب بیرون رفتم دیدم حضرت موسی بن جعفر(علیه السلام)است،عرض کردم:بفرمایید!تشریف آورد و وارد مجلس شد.رفتم تا آن حضرت را بالای خانه بنشانم،فرمود:ای فضل!صاحب منزل،سزاوارتر به نشستن در بالای مجلس است،مگر این که در میان حاضران مردی از بنی هاشم باشد.عرض کردم:

فدایت شوم،بنابراین شما سزاوارید.آنگاه گفتم:خداوند مرا فدای شما سازد غذایی برای اعضای خانواده حاضر است.اگر میل دارید،بفرمایید.فرمود:ای فضل!مردم به چنین غذایی،غذای بی‌خبر می‌گویند و آن را بد می‌دانند اما من اشکالی نمی‌بینم.این بود که دستور دادم،خدمتگزار آفتابه لگن آورد،نزدیک آن حضرت که رسید،فرمود:

«سپاس خدا را که برای هر چیزی حدّ و مرزی تعیین کرده است.عرض کردم:فدایت شوم،حدّ و مرز غذا خوردن چیست؟فرمود:آن است که صاحب‌خانه شروع کند تا روی میهمانها باز شود و هرگاه آفتابه لگن بیاورند،بسم الله بگوید و چون بردارند،الحمد لله گوید»،تا پایان خبر. ⁽¹⁾

غزالی گوید:«اما اگر گرسنه باشد و یکی از برادران ایمانی‌اش بخواهد به او غذا دهد و او در انتظار وقت غذا خوردن آنان نباشد،بی‌اشکال است؛و وارد شدن در چنین حالتی کمک به آن برادر مسلمان است به خاطر ثواب غذا دادن که راه و رسم پیشینیان است.

عون بن عبد الله مسعودی،سیصد و شصت دوست داشت که در طول سال با آنها دوره داشت و سی دوست دیگر داشت که در مدّت یک ماه بین آنها دور می‌زد و هفت دوست دیگر که با آنها روز جمعه انجمن داشت.این برادران به جای کسب و کار به یکدیگر کمک می‌کردند و این کمک و مساعدت به قصد تبرّک،برای آنها عبادتی بود.

پس اگر وارد شود و صاحبخانه را نبیند امّا اطمینان به دوستی او داشته باشد و بداند که او از ورود این مهمان و غذا خوردنش خوشحال است،حق دارد که بدون اجازۀ او غذا بخورد؛زیرا مقصود از اجازه رضایت است.بخصوص در مورد خوردنیها که جریان در

این موارد ساده‌تر است.چه بسا مردی به صراحت اجازه می‌دهد و قسم هم می‌خورد در صورتی که او ناراضی است؛از این رو خوردن غذای او کراهت دارد و چه بسا فردی که خود حضور ندارد و اجازه هم نداده امّا خوردن غذای او پسندیده است.از این رو خداوند عزّ و جلّ فرموده است: أَوْ صَدِیقِکُمْ . ⁽¹⁾

پیامبر(ص)به منزل بریره وارد شد و با اینکه بریره حضور نداشت،پیامبر غذا میل کرد. ⁽²⁾این عمل پیامبر بدان سبب بود که می‌دانست بریره خوشحال می‌شود.بنابراین جائز است کسی بدون کسب اجازه وارد منزلی بشود،و به همین مقدار که بداند صاحبخانه راضی است اکتفا کند،امّا اگر نداند ناچار باید اول کسب اجازه کند سپس وارد شود.

می‌گویم:در کتاب کافی به سند صحیح رسیده است که از امام صادق(علیه السلام)،از تفسیر آیۀ شریفه لیس علیکم جناح أَنْ تَأْکُلُوا مِنْ بُیُوتِکُمْ تا آخر آیه پرسیدند:

أَوْ صَدِیقِکُمْ چه معنی دارد؟فرمود:به خدا قسم،همان است که مردی وارد خانۀ دوستش می‌شود و بدون اجازۀ او چیزی می‌خورد.» ⁽³⁾در روایت دیگری آمده است:«زن حق دارد بخورد،صدقه دهد و دوست حق دارد که از منزل برادر مسلمانش بخورد و صدقه دهد.» ⁽⁴⁾

آداب پذیرایی:

(1)1-اما آداب پذیرایی آن است که اوّلا تکلّف را ترک کند و هر چه در خانه موجود است پیش مهمان بگذارد و اگر چیزی حاضر نبود و مالی در اختیار نداشت نباید برای پذیرایی قرض بگیرد و خودش را به زحمت بیندازد.اگر موجودی به مقداری است

که برای خوراک لازم خودش مورد نیاز است و در باطن راضی به دادن آن نباشد؛نباید برای مهمان بیاورد.فضیل،بارها می‌گفت:همین تکلّفها باعث جدایی بین مردم می‌شود،کسی برادر مؤمنش را دعوت می‌کند و در پذیرایی خود را به تکلّف می‌اندازد، همان تکلّف باعث می‌شود که دوباره نیاید.یکی از بزرگان می‌گوید:من باکی ندارم،هر کس از برادران به خانۀ من بیایند،زیرا خودم را به زحمت نمی‌اندازم،بلکه هر چه دارم با آن پذیرایی می‌کنم در صورتی که اگر برای او خودم را به زحمت بیندازم از آمدن او ناراضی و ملول خواهم بود.

یکی از بزرگان نقل می‌کند:به منزل برادر مسلمانی وارد می‌شدم و او خودش را به زحمت می‌انداخت،گفتم:برادر!نه تو تنها که هستی چنین غذایی را می‌خوری و نه من؛ پس چرا وقتی به هم می‌رسیم غذای غیر معمولی بخوریم؟بنابراین یا باید این تکلّف را از میان برداری و یا من از آمدن خودداری کنم.این بود که او تکلّف را ترک کرد و بدین‌وسیله دیدار ما پایدار ماند.

از موارد تکلّف آن است که هر چه در خانه باشد همه را برای مهمان بیاورد و به افراد خانواده اجحاف و ستم کند و دل آنها را بیازارد،نقل شده است که مردی،حضرت علی(علیه السلام)را دعوت کرد،آن حضرت فرمود:با سه شرط دعوت تو را می‌پذیرم و می‌آیم:

1-از بازار چیزی نیاوری، 2-اگر چیزی در خانه هست مضایقه نکنی، 3-به اعضای خانواده ستم روا نداری، بعضی از بزرگان از آنچه در خانه داشتند،مقداری برای مهمان می‌آوردند و هیچ نوع خوردنی نبود،مگر این که مقداری از آن را حاضر می‌کردند.

شخصی می‌گوید:به اتفاق چند نفر بر جابر بن عبد الله وارد شدیم،جابر مقداری نان و سرکه برای ما آورد و گفت:«اگر ما را از تکلّف،منع نکرده بودند،برای شما خودم را

به تکلّف می‌انداختم.» ⁽¹⁾شخص دیگری می‌گوید:«هرگاه کسی به دیدن تو آمد،هر چه موجود بود برای پذیرایی او حاضر کن،اما اگر تو،به دیدن کسی رفتی،زیاد نمان و موجبات اذیّت او را فراهم نکن.» سلمان-رضی الله عنه-می‌گوید؛«رسول خدا(ص)به ما امر کرد که برای آن که چیزی در خانه نداریم تا از مهمان پذیرایی کنیم خودمان را به مشقت نیندازیم و باید با آنچه موجود است از او پذیرایی کنیم.» ⁽²⁾در حدیث یونس-علی نبیّنا و علیه السلام-آمده است که دوستانش به دیدن او آمدند،پاره نانی و مقداری سبزی که خود کاشته بود،چید و برای ایشان حاضر کرد، سپس گفت:«بخورید،اگر خداوند عزّ و جلّ متکلّفان را لعنت نکرده بود،من خودم را برای شما به زحمت می‌انداختم.» می‌گویم:در کتاب کافی به سندی حسن،از امام صادق(علیه السلام)نقل شده است که فرمود:«مؤمن از برادر مؤمنش شرم نمی‌کند و نمی‌داند کار کدام یک از آن دو نفر شگفت‌انگیزتر است؟آن که وقتی بر برادرش وارد می‌شود وی را وادار می‌کند تا به خاطر پذیرایی از او به زحمت بیفتد و یا کسی که خود را به خاطر مهمان به مشقّت می‌اندازد؟». ⁽³⁾

از آن حضرت است که فرمود:«کسی که آنچه در خانه موجود است برای مهمان حاضر کند،و آن را ناچیز شمارد اهل هلاکت است؛همچنین مهمانی که هر چه برادر میزبانش آورد ناچیز شمارد در هلاکت است.» ⁽⁴⁾

در حدیث صحیح از آن حضرت نقل شده است که فرمود:«مرد مسلمانی که موجودی در خانه را برای پذیرایی از مهمان ناچیز شمارد،در هلاکت خواهد بود.» ⁽¹⁾در حدیث حسن از قول آن حضرت نقل شده که فرمود:«وقتی که برادر مؤمن به خانه تو آمد،هر چه موجود داری برای او بیاور ولی اگر دعوت کردی خودت را به زحمت بینداز.» ⁽²⁾از آن بزرگوار نقل شده است:«رسول خدا(ص)فرمود:از گرامیداشت شخص نسبت به برادر مؤمنش آن است که هدیۀ او را بپذیرد و در مقابل به او هدیه دهد،اما خودش را به زحمت نیندازد؛و رسول خدا(ص)فرموده:من متکلّفان را دوست ندارم.» ⁽³⁾2-آداب مربوط به مهمان کسی که به دیدن کسی می‌رود،نباید از او چیزی بخواهد و در مورد چیزی کاملا به دلخواه خود عمل کند.بسا که برای صاحبخانه حاضر کردن آن چیز مشکل باشد،و اگر برادر(میزبان)مهمان را بین دو نوع غذا مخیّر کند،باید نوعی را که برای میزبان آسان‌تر است انتخاب کند.سنّت اسلامی چنین است.

در خبر است:«رسول خدا(ص)بین دو چیز همیشه آن را که آسان‌تر بود اختیار می‌کرد.» ⁽⁴⁾اعمش از ابو وائل نقل می‌کند:«روزی با دوستم به دیدار سلمان رفتیم سلمان یک نان جو و مقداری نمک ساییده آورد.دوستم گفت:اگر با این نمک مقداری آویشن (مرزه)مهیّا می‌شد بهتر بود.سلمان از خانه بیرون رفت و آفتابۀ خود را به گرو گذاشت و مقداری آویشن گرفت و آورد.وقتی که غذا را خوردیم،دوستم گفت:سپاس خدا را که به آنچه روزی داده،ما را قانع ساخته است.سلمان رو به او کرد و گفت:اگر تو به روزی

خود قانع بودی آفتابۀ من به گرو نمی‌رفت.» ⁽¹⁾البتّه در صورتی باید از چنین حالتی دوری جست که شخص احتمال دهد برای برادر مؤمنش ممکن نیست و یا ناراضی است؛امّا اگر بداند که او از پیشنهاد مهمان خوشحال می‌شود و فراهم آوردنش آسان است،پیشنهاد عیبی ندارد.

یکی از بزرگان می‌گوید:«غذا خوردن،سه نوع است:با مستمندان ایثارگونه،با برادران با چهرۀ باز و با دنیاداران مؤدبانه!».

3-دیگر از آداب مهمانی آن است که میزبان از برادر مهمانش بخواهد و خواهش کند تا هر چه میلش می‌کشد پیشنهاد دهد که این کار خوبی است و اجر و فضیلت فراوانی دارد.پیامبر(ص)فرمود:«کسی که با برادر مؤمنش با میل و رغبت روبرو شود، آمرزیده است.» ⁽²⁾«و هر کس برادر مؤمنش را شادمان کند چنان است که خدای عزّ و جلّ را شادمان کرده است.» ⁽³⁾پیامبر(ص)در روایتی که جابر نقل کرده،فرموده است:«کسی که به برادر مؤمنش غذای لذیذی بدهد،خداوند،هزار هزار حسنه برای او بنویسد و هزار هزار بدی را از نامۀ عمل او محو کند و هزار هزار درجۀ او را بالا ببرد و از سه بهشت،بهشت فردوس،بهشت خلد و بهشت عدن،او را طعام دهد.» ⁽⁴⁾4-دیگر آن که میزبان نباید به مهمان بگوید:آیا غذا بیاورم؟بلکه شایسته است اگر غذا آماده است بیاورد.مهمان اگر خواست می‌خورد و اگر نه میزبان آن را بر می‌دارد، و در صورتی که نمی‌خواهد به مهمانها غذا دهد،سزاوار نیست که اظهار و یا برای

مهمانها از غذایی تعریف کند.

یکی از صوفیه می‌گوید:«هرگاه فقرا بر شما وارد شدند بر ایشان غذا بیاورید و هرگاه فقها وارد شدند از آنها مسئله‌ای بپرسید و هرگاه قاریان قرآن وارد شدند آنها را به محراب عبادت راهنمایی کنید.» می‌گویم:در کتاب کافی از امام صادق(علیه السلام)نقل شده است که فرمود:«هرگاه برادر مؤمنت بر تو وارد شد،غذا برایش حاضر کن؛اگر میل نکرد،آب خوردن تعارف کن؛اگر نخورد پیشنهاد وضو کن!». ⁽¹⁾

باب چهارم:در آداب مهمانی

اشاره

در آداب مهمانی

(1)آنچه را می‌توان از آداب مهمانی برشمرد،شش چیز است:

1-دعوت، 2-قبول دعوت، 3-حضور مهمان، 4-حاضر کردن غذا، 5-غذا خوردن، 6-بازگشت از مهمانی.

پیش از شرح موارد بالا به بیان فضیلت مهمانی می‌پردازیم:

فضیلت مهمانی

(1)پیامبر(ص)فرمود:خودتان را برای مهمان به زحمت نیندازید تا از او خشمگین نشوید،زیرا هر که از مهمان خشمگین شود بر خدا خشم گرفته است و هر که بر خدا خشم گیرد،خداوند نیز بر او خشم گیرد.» ⁽¹⁾پیامبر(ص)فرمود:

«کسی که ضیافت به پا نمی‌دارد،خیری در او نیست.» ⁽²⁾رسول خدا به مردی گذر کرد که صاحب گاو و شتر فراوان بود،و پیامبر را مهمان نکرد،امّا بر زنی گذر کرد که تنها چند بره داشت و یکی از آنها را برای پیامبر سر برید.

پیامبر فرمود:

«به این دو نفر بنگرید،به راستی که این قبیل خصلتها دست خداست،هر کس را که بخواهد خوی نیک دهد،می‌دهد.» ⁽³⁾ابو رافع غلام رسول خدا(ص)می‌گوید:

«مهمانی بر آن حضرت وارد شد.به من فرمود:برو به فلان یهودی بگو!:مهمانی بر من وارد شده است،مقداری آرد تا ماه رجب نسیه بده!(ابو رافع می‌گوید:وقتی نزد یهودی رفتم و پیام پیامبر را رساندم)یهودی گفت:به خدا سوگند،نسیه نمی‌دهم مگر این که چیزی را نزد من گرو بگذارید!رفتم خدمت پیامبر عرض کردم یهودی چنین می‌گوید.پیامبر(ص)فرمود:به خدا قسم که من در آسمان و زمین امینم.اگر نسیه داده بود به موقع ادا می‌کردم،زره مرا ببر و نزد او گرو بگذار.» ⁽⁴⁾

ابراهیم خلیل(علیه السلام)وقتی که می‌خواست غذا بخورد،یک یا دو میل به سراغ کسی می‌رفت تا با او غذا بخورد؛از این رو به او«ابو الضّیفان»لقب داده بودند،و به خاطر نیّت پاکی که در مهمان‌نوازی داشت تا به امروز در کنار آرامگاه آن حضرت مهمانی ادامه دارد و هیچ شبی نمی‌گذرد،مگر این که جمعی بین سه تا ده الی صد نفر آنجا غذا می‌خورند؛و مأموران آنجا می‌گویند:تا به امروز هیچ شبی آنجا خالی از مهمان نبوده است.از رسول خدا(ص)پرسیدند:ایمان چیست؟فرمود:«غذا دادن و سلام گفتن.» ⁽¹⁾پیامبر(ص)دربارۀ کفارات و درجات می‌فرماید:«غذا دادن و نماز شب خواندن وقتی که مردم در خوابند.» ⁽²⁾از آن حضرت دربارۀ حج مبرور پرسیدند،فرمود:«حج مبرور عبارت است از غذا دادن و سخن خوب گفتن.» ⁽³⁾می‌گویم:از طریق شیعه،روایاتی در کافی از امام صادق(علیه السلام)نقل شده که می‌فرماید:«رسول خدا(ص)فرموده:وقتی که مهمان می‌آید و به قومی وارد می‌شود، روزی‌اش را با خود از آسمان می‌آورد و وقتی که آن را می‌خورد،خداوند به خاطر ورود او برایشان،آنها را می‌آمرزد.» ⁽⁴⁾و نیز از آن حضرت است که فرمود:«رسول خدا(ص)فرموده:هیچ میهمانی بر قومی وارد نمی‌شود،مگر آن که روزی‌اش به همراه اوست.» ⁽⁵⁾از امام کاظم(علیه السلام)نقل شده است که فرمود:«به مردم به قدری که هزینه می‌کنند، کمک می‌رسد.به راستی میهمان وقتی که بر کسی وارد می‌شود،روزیش در کنار او به همراه وی نازل می‌شود.» ⁽⁶⁾

از محمّد بن قیس به نقل از امام صادق(علیه السلام)نقل کرده‌اند که می‌گوید:«دوستان ما از مردمانی یاد کردند،من گفتم:به خدا قسم که من صبحانه و شام نمی‌خورم،مگر آن که از ایشان دو،یا سه نفر و یا کمتر و بیشتر با من باشند.امام(علیه السلام)فرمود:بنابراین منّت آنها بر تو بیش از احسان تو بر ایشان است.عرض کردم:فدایت شوم چطور می‌شود،در حالی که من به آنها غذا می‌دهم و از مال خودم برای ایشان خرج می‌کنم و خادمم به ایشان خدمت می‌کند؟فرمود:وقتی که آنها بر تو وارد می‌شوند،از جانب خدا روزی فراوانی را با خود وارد می‌کنند و موقعی که بیرون می‌روند با آمرزش تو بیرون می‌روند.» ⁽¹⁾غزالی گوید:اخباری که در فضیلت مهمانی و غذا دادن رسیده است بی‌شمار است،بنابراین آداب مهمانی را نقل می‌کنیم:

امّا راجع به دعوت،بهتر است که دعوت‌کننده پرهیزگاران را دعوت کند نه بدکاران را،پیامبر(ص)ضمن دعای خود دربارۀ شخصی فرمود:«نیکان غذای تو را بخورند!» ⁽²⁾و نیز پیامبر(ص)فرمود:«جز غذای آدم پرهیزگار را نخور و نباید غذای تو را هم کسی جز شخص پرهیزگار بخورد.» ⁽³⁾از مستمندان نیز دعوت کند نه این که تنها از توانگران دعوت به عمل آورد.بهتر است در مهمانی از بستگانش فراموش نکند،زیرا دعوت نکردن آنها موجب ترک گفتن آنان و قطع رحم است.همچنین ترتیب را در بین دوستان و آشنایانش رعایت کند،زیرا دعوت گروهی خاص به معنای نادیده گرفتن دیگران است؛و شایسته است که هدف از دعوت فخرفروشی نباشد،بلکه دلجویی برادران و پیروی از سنّت رسول خدا(ص)در

غذا دادن و شادمان کردن دلهای مؤمنان باشد.بهتر است کسی را که می‌داند پذیرفتن دعوت برایش زحمت دارد و وقتی هم که بیاید به گونه‌ای باعث ناراحتی حاضران می‌شود،دعوت نکند؛و خوب است کسی را که علاقمند به پذیرایی اوست دعوت کند.

غذا دادن به آدم پرهیزگار نوعی کمک به او در راه طاعت خدای عزّ و جلّ و غذا دادن به آدم فاسق تقویت او در راه فسق و فجور است.

اما قبول دعوت،سنّت مؤکد است و در برخی موارد بعضی قائل به وجوبند.

پیامبر(ص)فرمود:«اگر مرا به(آبگوشت)پاچه‌ای دعوت کنند،می‌پذیرم و اگر به من ذراع(گوسفندی)هدیه دهند،قبول می‌کنم.» ⁽¹⁾آداب پذیرش دعوت پنج‌تاست:

1-در پذیرفتن دعوت،بین ثروتمند و فقیر تفاوتی قائل نشود که خود نوعی تکبّر و خود بینی است و از آن نهی شده است.به همین دلیل بعضی از اصل پذیرش دعوت خودداری کرده و گفته‌اند:انتظار آبگوشت ذلّت است دیگری گوید:وقتی که دستم را میان ظرف دیگری می‌برم در حقیقت خودم را در نزد او خوار کرده‌ام.بعضی از خود خواهان،دعوت توانگران را می‌پذیرند،امّا دعوت مستمندان را رد می‌کنند که این خلاف سنّت بوده و نهی شده است،«رسول خدا(ص)دعوت آزاد،برده،فقیر و درمانده را می‌پذیرفت.» ⁽²⁾حسن بن علی(علیه السلام)به گروهی از مستمندان گذر کرد که در سر گذرگاهی اصلی گدایی می‌کردند،آنان پاره‌های نان که روی شنهای زمین انداخته بودند، می‌خوردند و آن حضرت سوار بر استر بر آنها سلام کرد.آنها گفتند:فرزند دختر پیامبر خدا بفرمایید غذا میل کنید!فرمود:بسیار خوب!خداوند مستکبران را دوست نمی‌دارد.

از مرکب پیاده شد و با آنها روی زمین نشست و غذا میل کرد؛آنگاه خداحافظی کرد و سوار بر مرکب شد و فرمود:من دعوت شما را قبول کردم.اکنون شما نیز دعوت مرا

بپذیرید.عرض کردند:بسیار خوب،آنگاه امام(علیه السلام)برای وقت معینی آنها را دعوت کرد و آنها حضور یافتند آن حضرت بهترین غذا را برای آنها آورد و خود نشست و با آنها غذا خورد.» ⁽¹⁾اما سخن آن که گفت:«وقتی که دستم را میان ظرف غذای کسی می‌برم در حقیقت خودم را در نزد او خوار ساخته‌ام!»بعضی گفته‌اند که این سخن خلاف سنّت است و هرگز چنین نیست بلکه در صورتی ذلّت و خواری است که دعوت‌کننده از پذیرفتن مهمان خوشحال و به دنبال آن از وی ممنون نباشد و این مهمانی را نوعی تسلّط بر مهمان محسوب کند،در حالی که پیامبر خدا(ص)به مهمانی می‌رفت زیرا می‌دانست که دعوت‌کننده منّت او را قبول دارد و مهمانی را نوعی شرافت و اندوخته‌ای برای خود در دنیا و آخرت می‌بیند.بنابراین با اختلاف موارد،حکم رفتن به مهمانی فرق می‌کند.اگر احتمال می‌دهد که برای شخصی دادن غذا سنگین است و تنها به خاطر فخرفروشی و یا خودنمایی مهمان دعوت می‌کند،پذیرفتن دعوت او جزو سنّت نیست، بلکه در این صورت بهتر آن است که به بهانه‌ای نپذیرند.

2-سزاوار نیست که به خاطر دوری راه از قبول دعوت خودداری کند،همان گونه که به دلیل تنگدستی و نداشتن موقعیّت دعوت‌کننده نباید از دعوت او سر باز زند،بلکه در هر مسافتی که طبق عادت امکان رفتن وجود دارد نباید به خاطر دوری آن خودداری کند.

می‌گویند:در تورات،یا در کتاب دیگری چنین آمده است:«یک میل برو از مریض عیادت کن؛دو میل برو،تشییع جنازه کن؛سه میل برو،اجابت دعوت کن؛چهار میل برو تا برادر دینی‌ات را زیارت کنی.»از این رو اجابت دعوت و دیدار برادر دینی را مقدم داشته است که مربوط به ادای حق آدم زنده است،که بر مرده مقدّم می‌باشد.

پیامبر(ص)فرمود:«اگر مرا به کراع غمیم دعوت کنند،می‌پذیرم.» ⁽²⁾کراع غمیم

نام محلّی است در چند میلی مدینه که پیامبر(ص)در ماه رمضان موقعی که به آنجا رسید،روزه‌اش را افطار کرد و نمازش را در سفر به آنجا قصر خواند.

می‌گویم:در کتاب کافی از ابو جعفر(علیه السلام)رسیده است که گفت:«رسول خدا(ص) فرمود:من به حاضر و غایب امتانم سفارش می‌کنم که دعوت مسلمان را اگر به فاصلۀ پنج میل هم باشد بپذیرند که این عمل از دیانت است.» ⁽¹⁾از ابو عبد الله(علیه السلام)نقل شده است که فرمود:«از جمله حقوق واجب یک مسلمان بر برادر مؤمنش قبول دعوت اوست.» ⁽²⁾غزالی گوید:

3-به دلیل روزه داشتن از قبول دعوت خودداری نکند،بلکه حاضر شود اگر دید که افطار کردنش باعث خوشحالی برادر مسلمان می‌شود باید افطار کند و برای این افطار که به نیّت شاد کردن دل برادر مؤمن است ثواب روزه داشتن و بالاتر از آن حساب می‌شود-این عمل در روزۀ مستحبی است-اما اگر بر شادی قلب مؤمن یقین نداشت، باید همان ظاهر حرف او را تصدیق کرده و باز هم افطار کند،و اگر ثابت شد که در باطن از افطار کردن او خوشحال نمی‌شود باید به بهانه‌ای روزه‌اش را افطار نکند.رسول خدا(ص)به کسی که به بهانه روزه داشتن از قبول دعوت خودداری کرده بود، فرمود:«برادر دینی‌ات برای تو خودش را به زحمت انداخته تو می‌گویی روزه دارم؟» ⁽³⁾ابن عباس می‌گوید:«از بالاترین حسنات احترام به همنشینان است،بنابراین افطار (روزۀ مستحبی)به این نیّت و به عنوان حسن خلق یک عبادت است و ثوابش بالاتر از ثواب روزه داشتن است.» می‌گویم:از طریق شیعه روایتی به سند صحیح از امام صادق(علیه السلام)رسیده است که

فرمود:«هر که روزه‌دار بر برادر مؤمنش وارد شود و در نزد او افطار کند بدون اینکه او را از روزه‌دار بودن خویش مطّلع ساخته و منّتی بر او گذارد،خداوند ثواب یک سال روزه در نامه عمل او بنویسد.» ⁽¹⁾غزالی گوید:«در صورتی که(روزه مستحبی را)افطار نکند،باید با بوی خوش و بخور و سخنان خوب پذیرایی شود،و بعضی گفته‌اند:سرمه و روغن هم هر کدام وسیله‌ای برای پذیرایی هستند.» 4-اگر غذا شبهه‌آمیز و یا مکان و فرش غیر حلال است و یا در آنجا خلاف شرعی انجام می‌گیرد،از قبیل استعمال ظروف نقره و یا مجسمۀ حیوانی بر سقف و یا دیوار نصب شده و یا شنیدن تار و تنبور و سرگرمی و نوعی از لهو و هرزگی و بازیچه در کار است، باید از پذیرفتن دعوت خودداری کند،زیرا همه این‌ها از مواردی است که مانع اجابت و استحباب آن و موجب حرمت و یا کراهت آن می‌شود؛همچنین اگر دعوت‌کننده شخصی ستمگر و یا بدعت‌گذار،یا فاسق و یا تبهکار بوده و یا کسی باشد که به خاطر خودنمایی و فخرفروشی از روی اکراه مهمانی کرده است.» می‌گویم:«در کافی از امام صادق(علیه السلام)نقل شده که فرمود:«شایسته نیست که مؤمن در مجلسی بنشیند که معصیت خدا می‌شود و او قادر به جلوگیری از آن نمی‌باشد.» ⁽²⁾از هارون بن جهم نقل کرده‌اند که گفت:«در حیره خدمت ابو عبد الله-امام صادق(علیه السلام)-بودیم موقعی که آن حضرت نزد ابو جعفر(منصور)آمده بود،یکی از سران سپاه پسرش را ختنه می‌کرد و غذایی فراهم کرده بود.مردم را دعوت کرد و ابو- عبد الله(علیه السلام)نیز از جمله دعوت‌شدگان بود.در این اثنا که آن حضرت کنار سفره مشغول غذا خوردن بود و جمعی با آن حضرت کنار سفره بودند.مردی آب خواست؛کاسۀ شرابی برای او آوردند وقتی که کاسه را به دست آن مرد دادند،امام ابو عبد الله(علیه السلام)از سر

سفره بلند شد.علّت بلند شدن را پرسیدند،در پاسخ گفت:رسول خدا(ص)فرموده:کسی که در کنار سفره‌ای بنشیند و روی آن سفره باده‌گساری کنند،از رحمت خدا بدور است- و در روایت دیگری آمده است:-ملعون است؛ملعون،کسی که کنار سفره‌ای به میل خودش بنشیند در حالی که روی آن سفره باده‌گساری می‌کنند.» ⁽¹⁾از ابو ابراهیم(امام کاظم)(علیه السلام)نقل شده که فرمود:«رسول خدا(ص)از خوردن غذای مهمانیی که مخصوص توانگران باشد و مستمندان دعوت نشده باشند،نهی فرموده است.» ⁽²⁾غزالی گوید:

5-قصدش از قبول دعوت شکم‌پرستی نباشد که در آن صورت برای دنیا کار کرده است،بلکه نیّت خوب داشته باشد تا با قبول دعوت کار اخروی انجام داده باشد،به این ترتیب که نیّتش پیروی از سنت رسول خدا(ص)باشد که فرمود:«اگر به کراع غمیم دعوت شوم می‌پذیرم»و نیّتش گرامیداشت برادر مؤمن باشد،زیرا رسول خدا(ص) فرمود:«هر کس به برادر مؤمنش احترام بگذارد،گویی خدا را گرامی داشته است»؛ ⁽³⁾و نیّتش دوری از معصیت خدا باشد،به دلیل قول پیامبر(ص):«هر کس دعوت دعوت‌کننده را نپذیرد،در حقیقت از فرمان خدا و پیامبر سر پیچی کرده است.» ⁽⁴⁾و نیّتش شادمان کردن قلب مؤمن باشد،مطابق این سخن پیامبر(ص)که فرمود:«هر کس مؤمنی را شاد کند در حقیقت خدا را شاد کرده است»، ⁽⁵⁾و با وجود این‌ها نیّتش زیارت مؤمن باشد تا از جمله دوستداران در راه خدا محسوب شود؛زیرا رسول خدا(ص)شرط دوستی در راه خدا را

دیدوبازدید دو طرف و بذل و بخشش طرفین برای رضای خدا دانسته است»؛ ⁽¹⁾چرا که احسان و بخشش از یک طرف که حاصل شده،متقابلا باید از طرف دیگر نیز دیدار حاصل شود.و نیز نیّتش حفظ خویشتن از سوءظنّ دیگران نسبت به نپذیرفتن مهمانی و بد گفتن مردم دربارۀ او باشد تا مبادا حمل بر تکبّر و یا بدخویی و یا کوچک شمردن برادر مسلمان و نظایر این‌ها کنند.این بود شش نیّت که هر کدامی باعث می‌شود تا پذیرش دعوت با آن نیّت موجب نزدیکی به خدا شود تا چه رسد به مجموع آنها.یکی از پیشینیان می‌گفت:«دوست دارم در هر کاری حتی در خوردن و آشامیدن نیّتی داشته باشم.» در چنین مواردی است که پیامبر(ص)می‌فرماید:«اعمال در گروی نیّتهاست و هر کسی نتیجۀ نیّت خود را می‌بیند،بنابراین هر که هجرتش به سوی خدا و رسول خدا باشد به مقصد خود می‌رسد و هر که به سوی دنیا هجرت کند باز هم به آن می‌رسد و یا به خاطر ازدواج با زنی مهاجرت کند مقصد هجرتش همان است.» ⁽²⁾نیّت تنها در کارهای مباح و طاعات پروردگار مؤثر است،امّا در کارهای خلاف هیچ تأثیری ندارد،بنابراین اگر کسی نیت کند که برادر مسلمانش را با کمک به شرب خمر و یا وسیلۀ حرام دیگری شادمان سازد،این نیّت هیچ سودی ندارد و جائز نیست که بگوید:اعمال به نیّتها بستگی دارد،بلکه اگر قصدش از جنگ و جهادی که طاعت است، فخرفروشی و طلب مال باشد این نیّت آن را از راه طاعت و عبادت بر می‌گرداند.تمام امور مباحی که بین جهتهای خوب و بد مردّد است به وسیلۀ نیّتها به جهات خیر و خوبی ملحق می‌شود و نیّت در این دو نوع از اعمال مؤثر است،نه در قسم سوّم.

اما آداب حضور آن است که وارد خانه شود و در بالای مجلس ننشیند تا بهترین

جاها را بگیرد و صاحب‌خانه را زیاد در انتظار نگذارد و پیش از آماده شدن میزبان برای پذیرایی او را شتابزده و غافلگیر نکند،و با ایجاد زحمت برای حاضران جا را تنگ نکند،بلکه اگر صاحبخانه جایی را برای نشستن نشان داد نباید مخالفت کند،زیرا ممکن است او پیش خود جای هر کسی را معیّن کرده باشد و در صورت مخالفت،برنامۀ او را در هم می‌ریزد،و اگر بعضی از مهمانها از روی احترام پیشنهاد نشستن در بالای مجلس را بکنند باید تسلیم باشد.رسول خدا(ص)فرمود:«همانا از جمله موارد تواضع برای خدا، راضی بودن به جلوس در پایین مجلس است.» ⁽¹⁾شایسته نیست که در مقابل حجرۀ زنان و جایی که آنها مستورند،بنشیند؛و نباید به جایی که غذا را می‌آورند،زیاد نگاه کند که این کار دلیل تمایل زیاد است؛و باید وقتی که نشست بیش از همه کسی را که نزدیک او نشسته است.مورد احترام قرار دهد و با او گفتگو کند.موقعی که مهمان به خوابگاه وارد می‌شود،صاحبخانه باید قبله و دست‌شویی و وضوخانه را به او نشان دهد و موقعی که وارد شد و خلافی را دید اگر بتواند جلوگیری کند و اگر نه به زبان اعتراض کند و برگردد.

می‌گویم:یکی از آداب حضور در مهمانی آن است که میزبان،مهمان را به خدمت نگیرد.در کتاب کافی از امام رضا(علیه السلام)نقل شده است:«مهمانی بر آن حضرت وارد شد و امام(علیه السلام)در نزد وی نشسته بود و تا پاسی از شب با او صحبت می‌کرد،تا این که چراغ نامرتب شد.آن مرد دستش را دراز کرد تا چراغ را درست کند،امام رضا(علیه السلام)مانع شد و بعد خود آن حضرت اقدام فرمود و آن را درست کرد سپس فرمود:«ما مردمانی هستیم که مهمانانمان را به خدمت نمی‌گیریم.» ⁽²⁾از امام صادق(علیه السلام)نقل شده است که«مهمانی داشت،روزی آن مهمان بلند شد تا

کاری انجام دهد.امام(علیه السلام)ممانعت کرد و فرمود:رسول خدا از به خدمت گرفتن مهمان نهی کرده است.» ⁽¹⁾از امام باقر(علیه السلام)نقل شده است که فرمود:«از نشانه‌های ضعف و ناتوانی پاداش نیکی را ندادن است و از جمله ستمکاری به کار گرفتن مهمان است.پس هرگاه مهمانی بر شما وارد شد،او را یاری کنید و هرگاه خواست برود به رفتنش کمک نکنید که این عمل نشانۀ فرومایگی است و زاد و توشۀ راه به او بدهید و توشۀ خوب همراهش کنید که نشانۀ بخشندگی است.» ⁽²⁾غزّالی گوید؛

اما آوردن غذا پنج دستور دارد

1-زود آوردن غذا که نوعی احترام گذاشتن به مهمان است.

(1)پیامبر(ص) فرمود:«هر کس به خدا و روز جزا ایمان دارد،باید مهمان را گرامی دارد.» ⁽³⁾وقتی اکثریّت مهمانها حضور یافتند و یک یا دو نفر حاضر نبودند و از وقت مقرّر تأخیر داشتند،حقّ حاضران مقدّم بر افرادی است که تأخیر دارند،امّا اگر کسی که تأخیر دارد فقیر است و ممکن است دلش بشکند دیر آوردن غذا مانعی ندارد.یکی از دو معنای آیۀ مبارکۀ هَلْ أَتاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْراهِیمَ الْمُکْرَمِینَ ⁽⁴⁾این است که حضرت ابراهیم(علیه السلام)میهمانان را با زود حاضر کردن غذا گرامی داشت،که جملات فَما لَبِثَ أَنْ جاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ ⁽⁵⁾و فَراغَ إِلی أَهْلِهِ فَجاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ ⁽⁶⁾دلالت بر آن مطلب دارد.کلمۀ«روغان»یعنی به شتاب رفتن،بعضی گفته‌اند:مخفیانه رفتن.بعضی گفته‌اند:

ران گوشتی آورد به این دلیل«عجل»گفته‌اند که تعجیل کرد و درنگ جائز نشمرد.

حاتم اصم می‌گوید:«عجله کار شیطان است جز در پنج چیز که از جمله سنّتهای رسول خداست:غذا دادن به مهمان،تجهیز میّت،به شوهر دادن دختر،ادای دین و توبۀ از گناه.»

2-ترتیب خوراکیها.

(1)باید اوّل-اگر میوه هست-میوه را بیاورد که از نظر طبّی بهتر است،زیرا زودتر هضم می‌شود،پس بهتر است که در پایین معده قرار گیرد.در قرآن مجید در آیه شریفۀ وَ فاکِهَةٍ مِمّا یَتَخَیَّرُونَ ⁽¹⁾به مقدم داشتن میوه،توجه داده شده است و پس از آن می‌فرماید: وَ لَحْمِ طَیْرٍ مِمّا یَشْتَهُونَ . ⁽²⁾

آنگاه بهترین چیزی که پس از میوه،مقدم بر دیگر خوردنیهاست،گوشت و آبگوشت است و اگر بعد از آن،شیرینی هم باشد که تمام غذاهای خوب فراهم است.

دلیل اینکه احترام مهمان با گوشت حاصل است،سخن خدای متعال دربارۀ مهمان حضرت ابراهیم است که فرمود:«طولی نکشید که آن حضرت گوسالۀ بریان پیش آورد.» ⁽³⁾حنیذ یعنی بریان شده یعنی چیزی که خوب پخته شده باشد،و این یکی از معانی اکرام یعنی پذیرایی با گوشت است.خداوند در توصیف غذاهای خوب می‌فرماید: وَ أَنْزَلْنا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْوی . ⁽⁴⁾«منّ»یعنی عسل و«سلوی»یعنی گوشت.گوشت را ازآن‌رو سلوی گفته‌اند که جای تمام خورشها را می‌گیرد و هیچ یک جای آن را نمی‌گیرد و از این روست که پیامبر(ص)می‌فرماید:«سرور خورشها گوشت است.» ⁽⁵⁾سپس خدای تعالی بعد از ذکر منّ و سلوی می‌فرماید: کُلُوا مِنْ طَیِّباتِ ما رَزَقْناکُمْ .بنابراین گوشت و شیرینی از جمله غذاهای خوب و پاکیزه است.

ابو سلیمان دارانی می‌گوید:«خوردن غذاهای خوب باعث خشنودی از خدای عزّ و جلّ می‌شود و این غذاهای خوب با نوشیدن آب سرد و ریختن آب ولرم موقع شستن بر روی دست کامل می‌شوند.»می‌گویند وقتی که سر سفره سبزی باشد،فرشتگان حاضر می‌شوند،پس بودن سبزی نیز مستحبّ است،علاوه بر آن که سبزی زینت سفره است.

در خبر است:«مائده‌ای که بر بنی اسرائیل نازل شد همه نوع سبزی داشت،بجز ترّه.از جمله ماهیی در آن مائده بود که کنار سرش سرکه و کنار دمش نمک بود و هفت گردۀ نان بود که روی هر گردۀ نان مقداری زیتون و دانۀ انار وجود داشت.»،و تمام این‌ها اگر در سفره‌ای جمع باشد موافق طبع خواهد بود. ⁽¹⁾

3-از انواع غذاها بهترین آنها را مقدّم بدارد

(1) تا اینکه هر کس مایل باشد به مقدار لازم از آن بخورد و پس از آن چیز زیادی نخورد؛حال آن که عادت مردم مرفّه آن است که اول غذاهای عادی را می‌آورند تا اینکه پس از آن اشتهای انسان با دیدن غذای خوب دوباره تحریک شود که این خلاف سنّت است،زیرا خود حیله‌ای برای پرخوری است.

روش پیشینیان آن بود که همه نوع غذا را با هم می‌آوردند و تعداد زیادی بشقاب روی سفره قرار می‌دادند تا هر کس هر چه مایل است بخورد و اگر تنها یک نوع غذا موجود باشد به آنان یاد آوری کند،تا مهمانان به مقدار نیاز از آن برخوردار شوند و منتظر غذای بهتر نمانند.دربارۀ جوانمردی نقل می‌کنند که وی روی کاغذی نام غذاهای مختلفی را که حاضر می‌کرد می‌نوشت و آنها را به مهمانان عرضه می‌کرد.

یکی از بزرگان می‌گوید:«بزرگی در شام نوعی غذا در اوّل برای من آورد.گفتم رسم ما در عراق این است که این نوع غذا را در آخر می‌آوریم.گفت:رسم ما در شام نیز همین گونه است.امّا او غذای دیگری نداشت و از این جهت من شرمنده شدم!» دیگری می‌گوید:«گروهی در یک مهمانی شرکت داشتیم.میزبان ما چند نوع کلّه‌پاچه بریان شده که برخی پخته و برخی خشکیده بود آورد و ما غذا نمی‌خوردیم و منتظر

چیز دیگری بودیم تا این که آفتابه لگن آورد.به یکدیگر نگاه کردیم،تا این که یکی از بزرگان که شوخ بود گفت:خداوند قادر است سرهای بی‌تن بیافریند! آن شب را گرسنه خوابیدیم در حالی که برای سحری پاره نانی می‌جستیم!»از این رو مستحبّ است که میزبان تمام غذا را حاضر کند و یا هر چه موجود است قبلا به اطّلاع مهمانان برساند.

4-غذاهای مختلف را پیش از آنکه بتوانند استفادۀ کامل ببرند،بر ندارد

(1) تا اینکه از خوردن آنها دست بکشند.شاید در آن میان کسانی باشند که به بعضی از این غذاها علاقه‌مندتر باشند تا خوردنیهایی که بعد می‌آورد و هنوز می‌خواهند از آن بخورند و با برداشتن آنها میل آنها را در هم می‌شکند در حالی که آنها به سفره‌ای دسترسی داشته‌اند که گفته‌اند:یک غذای کامل بهتر از افزودن دو نوع غذاست.احتمال دارد که مقصود از این جمله عجله نکردن باشد و محتمل است که مقصود آن باشد که وسعت جا بهتر از افزایش دو نوع غذاست.

از سیوری ⁽¹⁾که صوفی شوخ‌طبعی بوده،نقل کرده‌اند که در خانۀ مردی از دنیا داران بر سر سفره‌ای حاضر شد،گوشت بره‌ای را برای مهمانان آوردند.میزبان مردی فرومایه و بخیل بود.وقتی که دید مهمانها بره را سخت تکه پاره کردند،دلش تنگ شد، رو به غلامش کرد و گفت:بیا این گوشتها را ببر برای بچه‌ها!غلام آمد تمام گوشت بره را به داخل خانه برد،سیوری بلند شد و دنبال بره می‌دوید!گفتند کجا می‌روی؟گفت:

می‌روم تا با بچه‌ها غذا بخورم!صاحبخانه خجالت کشید و به غلامش دستور داد گوشتها را برگردان.از این رو دستور داده‌اند که صاحبخانه حق ندارد پیش از مهمانان از سفره دست بکشد،زیرا آنها خجالت می‌کشند،بلکه سزاوار است که میزبان آخرین کسی باشد که دست از غذا خوردن می‌کشد.

یکی از بزرگان،تمام غذاها و خوردنیهایی را که می‌خواست سر سفره بیاورد،قبلا

به اطلاع مهمانان می‌رساند و آنان را تنها می‌گذاشت تا هر چه می‌خواهند بخورند.وقتی که نزدیک دست کشیدن آنها می‌شد،خود روی دو زانو می‌نشست،دستش را به سمت غذا دراز می‌کرد و می‌خورد و به مهمانان می‌گفت:بسم الله!به من کمک کنید،خداوند به شما برکت دهد.و پیشینیان این روش او را می‌ستودند.» می‌گویم:در کتاب کافی از امام صادق(علیه السلام)نقل شده است که فرمود:«رسول خدا(ص)وقتی که با جمعی غذا می‌خورد نخستین کسی بود که دست به غذا می‌زد و آخرین کسی بود که دست از خوردن می‌کشید تا دیگران غذا بخورند.» ⁽¹⁾و نیز از آن بزرگوار است که فرمود:«وقتی که کسی به دیدن کسی رفت،و با او هم غذا شد،شرمش از بین می‌رود و اگر هم غذا نشود اندکی دلگیر خواهد بود.» ⁽²⁾غزالی گوید:

5-به مقدار کفایت غذا حاضر کند،

(1)زیرا کمتر از مقدار لازم نقصی در جوانمردی و زیاده از مقدار لازم نیز تصنّع و ریاکاری است.بخصوص اگر میزبان از کسانی باشد که راضی نیست هر چه سر سفره آورده خورده شود.البتّه در صورت رضایت باطنی زیاد آوردن سر سفره مانعی ندارد،هر چند همه را مهمانها بردارند و یا میزبان قصدش آن باشد که از زیادی غذای مهمانان تبرّک جوید،زیرا در حدیث آمده است که نسبت به این مقدار زیادی محاسبه نمی‌شود.

ابراهیم بن ادهم غذای زیادی سر سفره آماده کرده بود،گفتند:ای ابو اسحاق!آیا نمی‌ترسی که این کار تو اسراف باشد؟ابراهیم در پاسخ گفت:در غذا(البته برای مهمان آن هم با این نیت)اسراف نیست.امّا اگر با این نیت نباشد زیاد آوردن غذا تکلّف است.

ابن مسعود می‌گوید:«ما را از پذیرش دعوت کسی که به غذای خودش افتخار می‌کند،نهی کرده‌اند.»گروهی از صحابه خوردن غذای فخر و مباهات را مکروه

می‌شمردند. ⁽¹⁾از این رو بود که از جلو رسول خدا(ص)هرگز غذای زاید بر نمی‌گشت زیرا اصحاب جز به مقدار حاجت غذا حاضر نمی‌کردند و تا حد سیری کامل هم نمی‌خوردند.» می‌گویم:در کتاب کافی از امام صادق(علیه السلام)نقل شده است که فرمود:«در غذا اسراف نیست.» ⁽²⁾و از آن حضرت است که فرمود:«غذایی فراهم کن و با آن سفره را مرتّب و آراسته گردان و دوستانت را دعوت کن.» ⁽³⁾و نیز فرمود:«سه چیز است که نسبت به آنها مؤمن را محاسبه نکنند:غذایی که می‌خورد،لباسی که می‌پوشد و همسر شایسته‌ای که او را یاری و آبروی او را حفظ می‌کند.» ⁽⁴⁾و فرمود:«اگر مردی هزار درهم برای غذایی خرج کند و تنها یک مؤمن از آنها بخورد،اسراف نیست،» ⁽⁵⁾از ابو حمزه نقل شده است که می‌گوید:«جمعی خدمت امام صادق(علیه السلام)بودیم.

غذایی برای ما آوردند که نظیر آن را در لذّت و گوارایی ندیده بودیم و خرمایی آوردند که از مرغوبیت و خوبیش صورت خود را در آن می‌دیدیم.مردی گفت:از این نعمتهایی که نزد پسر پیامبر خدا(ص)برخوردار شدید،روز قیامت می‌پرسند،امام(علیه السلام)فرمود:

خداوند بالاتر از آن است که به شما غذایی را بدهد و آن را بر شما گوارا گرداند و بعد از شما مؤاخذه کند،بلکه از شما دربارۀ نعمت ولایت محمد و آل محمّد(علیه السلام)می‌پرسد.» ⁽⁶⁾نظیر همین روایت از امام باقر(علیه السلام)نیز رسیده است.

از قول یکی از راویان شیعه نقل شده است:«امام صادق(علیه السلام)چه بسا اوّل به ما شیر و

شکر و حلوای خرما می‌خورانید و سپس نان و زیتون می‌داد.عرض کردند اگر کارتان را پیش‌بینی می‌کردید معتدل می‌شد!فرمود:ما به فرمان خدا کارهای خود را تنظیم می‌کنیم.هرگاه خداوند بر ما گشایش دهد،ما هم زندگی را فراخ می‌گیریم و هرگاه بر ما تنگ بگیرد ما نیز در تنگنا به سر می‌بریم.» ⁽¹⁾یکی از راویان شیعه نقل می‌کند،ابو الحسن موسی بن جعفر(علیه السلام)برای یکی از فرزندانش و لیمه می‌داد و تا سه روز مردم مدینه در مساجد و کوچه‌ها با کاسه‌های بزرگ فالوده می‌خوردند.بعضی از مردم به این کار آن حضرت خرده گرفتند.وقتی خبر به آن بزرگوار رسید فرمود:

«خداوند به هیچ پیامبری از پیامبرانش چیزی نداد،مگر اینکه نظیر آن را به محمّد(ص)نیز داده و بعلاوه چیزهایی به او داده که به ایشان نداده است خداوند به حضرت سلیمان فرمود: هذا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِکْ بِغَیْرِ حِسابٍ ⁽²⁾.و به محمّد(ص) فرمود: ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا ⁽³⁾.» ⁽⁴⁾غزالی گوید:«شایسته است که اوّلا سهم افراد خانواده را جدا کند تا آنها چشم‌به‌راه این نباشند که غذا از پیش مهمان برگردد زیرا ممکن است غذایی بر نگردد و باعث

دلتنگی آنها شود و علیه مهمانان بدگویی کنند و میزبان به دنبال اطعام به مهمانان نارضایتی خانواده را فراهم کرده باشد که این خود خیانتی دربارۀ آنهاست؛و آنچه از غذا باقی بماند،مهمانان حق بردن آنها را ندارند و این همان است که صوفیان آن را «زلّة»-از سفره دوست چیزی برداشتن-می‌نامند!مگر اینکه میزبان از روی رضایت قلبی صریحا چنین اجازه‌ای را داده باشد و یا اینکه از روی قرینۀ حال او به رضایت وی یقین داشته باشند و بدانند که او خوشحال می‌شود.امّا اگر احتمال می‌دهد که او ناراضی است نباید ببرند و در صورت علم به رضایت او نیز لازم است که با همراهان رعایت عدل و انصاف بشود.بنابراین شایسته است که یک نفر فقط غذای مخصوص خودش را و یا آن مقداری را که رفیقش از روی میل راضی است نه از روی شرم و حیاء بر دارد و ببرد.»

آداب بازگشت

اشاره

(1)آداب برگشتن از مهمانی سه‌تاست:

1-میزبان باید تا در منزل با مهمان بیرون رود

(2) که این علاوه بر سنّت بودن به خاطر احترام به مهمان است و میزبان مأمور به این احترام است.

پیامبر(ص)فرموده است:«هر که به خدا و روز جزا ایمان دارد باید مهمانش را گرامی دارد.» ⁽¹⁾می‌گویم:این حدیث از طریق اهل بیت(علیه السلام)نیز به چند سند روایت شده است که در بعضی چنین آمده است:«از جمله حقوق مهمان،گرامیداشت او و تهیه کردن خلال برای اوست.» ⁽²⁾

غزالی گوید:پیامبر(ص)فرموده است:«از جمله آداب مهمان آن است که تا در منزل بدرقه شود.» ⁽¹⁾ابو قتاده گوید:«هیئت فرستادگان نجاشی بر رسول خدا(ص)رد شدند.پیامبر، خود به خدمت آنها پرداخت.اصحاب عرض کردند:یا رسول الله!ما به جای شما این کار را انجام می‌دهیم.فرمود:«آنها یاران مرا گرامی داشته‌اند و من دوست دارم خود،از ایشان پذیرایی کنم.»کمال احترام به گشاده‌رویی و موقع ورود و خروج و سر سفره به خوش‌سخنی است.

2-مهمان،خوشحال برگردد،

(1)هر چند کوتاهی در حق او کرده باشند،که این خود دلیل خوش‌خویی و فروتنی است.

پیامبر(ص)فرمود:«همانا یک مرد با خوش‌خویی خود،مرتبۀ روزه‌دار را درک می‌کند.» ⁽²⁾قاصدی رفت تا یکی از پیشینیان را دعوت کند،ولی او در منزل نبود،وقتی که پیام قاصد را شنید،در آن مهمانی حضور یافت،اما موقعی رسید که مهمانان غذا را خورده و پراکنده شده بودند.صاحبخانه آمد و گفت:مهمانان رفتند.آن شخص گفت:

آیا چیزی باقی مانده است؟گفت:نه.گفت:اگر مانده یک تکه نانی بده گفت:

نمانده است.گفت:بنابراین دیگها را پاک می‌کنم؟صاحبخانه گفت:دیگها را شسته‌ایم!آن مرد در حالی که شکر خدا را می‌گفت،بازگشت.دلیل آن را پرسیدند گفت:این مرد مرا با حسن نیّت دعوت کرد و با حسن نیّت باز گرداند.این است معنای

تواضع و خوش‌خویی.» نقل کرده‌اند که کودکی استاد ابو القاسم جنید را چهار مرتبه به مهمانی پدرش دعوت کرد،هر چهار مرتبه،پدرش جنید را برگرداند و او در هر مرتبه به خاطر شاد کردن دل بچه حضور می‌یافت و برای رضایت پدرش بر می‌گشت!این قبیل نفسهایند که برای تواضع در پیشگاه خدا سرکوب شده‌اند و به یکتاپرستی او آرام گرفته‌اند،به طوری که صاحب چنان نفسی در هر رفت و برگشت فقط به خدا توجه دارد و به بی‌حرمتی کردن بندگان شکسته نمی‌شود،همچنان که از احترامات دیگران شادمان نمی‌گردد بلکه همه را از خداوند قهار می‌بیند.از این روست که یکی از بزرگان می‌گوید:«من هیچ مهمانی را قبول نمی‌کنم مگر به سبب آن که غذای بهشتی را خاطرنشانم می‌کند یعنی غذای پاک و پاکیزه‌ای است که رنج و زحمت حساب آن از ما برداشته می‌شود.»

3-بدون رضایت و اجازۀ صاحبخانه بیرون نرود

(1) و در مدّت توقّف در خانۀ او رضایت قلبی او را در نظر بگیرد و هرگاه به عنوان مهمان وارد شد بیش از سه روز نماند،چه بسا که به ستوه آید آزرده خاطر شود و نیاز به بیرون کردن از منزلش پیدا کند،پیامبر(ص)فرمود:«مهمانی سه روز است،مازاد بر آن،صدقه می‌باشد.» ⁽¹⁾آری اگر صاحبخانه صمیمانه از او بخواهد که بماند،آن وقت ماندنش مانعی ندارد.می‌گویم:از طریق راویان شیعه از امام صادق(علیه السلام)،در کتاب کافی نقل شده است که فرمود:«رسول خدا(ص)فرموده است:روز اول و دوم و سوم مهمانی

است و پس از آن صدقه‌ای است که به مهمان داده می‌شود.(امام صادق(علیه السلام)فرمود) آنگاه پیامبر،فرمود:نباید کسی از شما به برادر مسلمانش وارد شود تا او را به زحمت و مشقّت اندازد،پرسیدند:یا رسول الله!چگونه او را به زحمت و مشقّت می‌اندازد؟فرمود:آن قدر بماند که میزبان چیزی برای پذیرایی وی نداشته باشد.» ⁽¹⁾از آن حضرت است که فرمود:«رسول خدا(ص)فرموده است:به مهمان دو شب محبت بیشتری می‌شود،اما شب سوم که شد او یکی از اعضای خانواده است هر چه در خانه بود می‌خورد.» ⁽²⁾و نیز از امام صادق(علیه السلام)نقل شده که فرمود:«رسول خدا(ص)فرموده است:هرگاه کسی وارد شهری شد او مهمان مردم هم‌کیش خود است،تا وقتی که از نزد ایشان کوچ کند.» ⁽³⁾غزالی گوید:«مستحب است که صاحبخانه رختخواب مخصوصی برای مهمان داشته باشد.پیامبر(ص)فرموده است:رختخوابی برای مرد و رختخوابی برای زن و یک رختخواب هم برای مهمان لازم است.رختخواب چهارم مال شیطان است.» ⁽⁴⁾می‌گویم:در کتاب کافی از قول حمّاد بن عیسی نقل شده است که گفت:

ابو عبد الله-امام صادق(علیه السلام)در خانۀ مردی به رختخوابی نگاه کرد و فرمود:

«رختخوابی برای مرد و رختخوابی برای خانواده‌اش و یک رختخواب هم برای مهمانش،رختخواب دیگر از آن شیطان است.» ⁽⁵⁾

باب پنجم:در آداب امور متفرقه ای که از نظر طبّی و شرعی ممنوع است.

1-«از ابراهیم نخعی روایت کرده‌اند که می‌گفت:خوردن چیزی در بازار

فرومایگی است.

(1)او این سخن را به رسول خدا(ص)نسبت داده است که این اسناد شگفت‌آور است، ⁽¹⁾در حالی که از عبد الله بن عمر،خلاف آن را نقل کرده‌اند؛به این ترتیب که او می‌گوید:ما در زمان رسول خدا(ص)میان بازار،چیزی می‌خوردیم و راه می‌رفتیم و سر پا آب می‌نوشیدیم. ⁽²⁾

از یکی از بزرگان معروف صوفیه نقل کرده‌اند که وی در بازار چیزی می‌خورد.به او اعتراض کردند!او در پاسخ گفت:وای بر شما،من در بازار گرسنه باشم و در خانه غذا بخورم!گفتند:می‌توانی وارد مسجد شوی و در آنجا غذا بخوری؟ گفت:من شرم می‌کنم به خانۀ خدا برای خوردن وارد شوم.

جمع بین این دو نظریه آن است که غذا خوردن در بازار نسبت به بعضی از مردم نوعی فروتنی و بی‌تکلّفی است؛از این نظر خوب است.اما از طرفی نسبت به بعضی از مردم،چون خلاف معمول و دور از جوانمردی می‌باشد مکروه است.بنابراین،حکم مسئله به حسب عادات مردم هر دیار و حالات اشخاص تفاوت می‌کند.کسی که این عمل وی با دیگر اعمالش نامناسب باشد،این رفتار او به کم‌مروّتی و آزمندی زیاد حمل شده است و در شهادت او نیز خدشه وارد می‌کند.اما کسی که این عمل با تمام حالات و

رفتار او که بدور از تکلّف است،سازگار می‌باشد،این رفتار او تواضع به شمار می‌آید.» می‌گویم:در کتاب کافی از قول امام صادق(علیه السلام)آمده است که فرمود:«پیش از طلوع فجر،پیامبر(ص)از خانه بیرون آمد در حالی که پارۀ نانی را که در شیر خیس کرده و به همراه داشت می‌خورد و راه می‌رفت در حالی که بلال اذان می‌گفت،و بعد پیامبر با مردم نماز خواند.» ⁽¹⁾و نیز امام صادق(علیه السلام)می‌گوید:«امیر المؤمنین(علیه السلام)فرمود:اشکالی ندارد که مردی در حال راه رفتن چیزی بخورد،زیرا پیامبر خدا(ص)این کار را می‌کرد.» ⁽²⁾غزالی گوید:

2-«علی(علیه السلام)فرموده است:هر کس ناشتای خویش را با نمک شروع کند،

خداوند،هفتاد نوع بلا را از او بر طرف سازد،

(1)و هر که روزی هفت خرمای خشک بخورد،تمام کرمهای داخل شکمش می‌میرند،و هر کس روزی بیست و یک کشمش سرخ بخورد هیچ نوع ناراحتی در بدنش مشاهده نخواهد کرد.گوشت خوردن باعث روییدن گوشت بدن می‌شود و آبگوشت خورش عرب است و خوراکیهای متنوّع خوردن باعث بزرگ شدن شکم و نرمی الیتین(کپلها)می‌شود،و گوشت گاو باعث بیماری،و شیر گاو شفا و روغنش دواست و پیه هم مانند روغن درد را بر طرف می‌سازد و هیچ چیزی همانند روغن مردم را معالجه نمی‌کند و زنان زائو با چیزی بهتر از خرمای تازه بهبودی باز نمی‌یابند؛و ماهی از نیروی بدن می‌کاهد و خواندن قرآن و مسواک زدن بلغم را از بین می‌برند و حافظه را زیاد می‌کنند و درد را از بدن خارج می‌سازند،هر که طالب بقاست-با اینکه بقای در دنیا ممکن نیست-باید پگاه صبحانه بخورد و کفش بپوشد و شام زیاد بخورد ⁽³⁾و با زنان کمتر آمیزش کند و باید عبا و ردای سبک بر تن کند.»

(غزالی پس از نقل این مطالب منسوب به امیر المؤمنین(علیه السلام)،اضافه می‌کند:)دین و آیین همین است.

3-حجّاج به یکی از اطبّا گفت:چیزی به من بگو که به آن پایبند باشم

(1) و از آن تجاوز نکنم.

طبیب گفت:با زنی ازدواج نکن مگر با دختران جوان و گوشت نخور مگر گوشت حیوان جوان و غذای پختنی نخور مگر خوب پخته باشد و هیچ وقت دارو مصرف نکن مگر مریض باشی،و جز میوۀ رسیده را نخور،و مبادا غذایی را تا خوب نجویده‌ای فروبری ؛و هر غذایی را که دوست داری بخور،اما روی غذا آب ننوش و اگر نوشیدی دیگر چیزی پس از آن نخور،و هیچ وقت بول و غائط خود را حبس مکن.در بین روز اگر چیزی خوردی به دنبال آن بخواب و اگر شب پیش از خوابیدن چیزی خوردی راه برو، اگر چه صد گام باشد،از این روست که عرب می‌گوید:«روز که غذا می‌خوری دراز بکش،و شب که شام می‌خوری راه برو»،که در جملۀ اوّل«تمدّ»به معنی تمدّد است همان طوری که در آیه شریفۀ ثُمَّ ذَهَبَ إِلی أَهْلِهِ یَتَمَطّی ⁽¹⁾، یَتَمَطّی به معنی یتمطّط یعنی تکبر می‌ورزید،می‌باشد.

می‌گویم:حدیث استلقاء(به پشت خوابیدن)در هر دو حال از طریق شیعه قبلا گذشت.

غزالی گوید:«می‌گویند:حبس بول بدن را فاسد می‌کند همان طوری که آب رودخانه-اگر مجرایش را ببندند-اطراف نهر را خراب می‌کند.»

4-در خبر آمده است:«آب نیاشامیدن در شب باعث بیماری و شام نخوردن

باعث پیری است.»

⁽²⁾ (2)

عرب می‌گوید:صبحانه نخوردن پیه سرین را آب می‌کند.یکی از حکما به پسرش می‌گوید:پسرم!از خانه‌ات بیرون نیا تا وقتی که حلم و بردباریت را فراهم کنی یعنی صبحانه بخوری،زیرا که به وسیلۀ صبحانه بردباری می‌ماند و خشم و عصبانیت از بین می‌رود و نیز باعث می‌شود که انسان کمتر به خوردنیهایی که در بازار می‌بیند تمایل پیدا کند.

حکیمی به آدم چاقی رسید و گفت:می‌بینم قطیفه‌ای از بافته‌های دندانهایت را به دورت پیچیده‌ای چه خبر است؟!او در جواب گفت:مغز گندم و گوشت بزغاله می‌خورم و با روغن بنفشه بدنم را چرب می‌کنم و لباس کتانی می‌پوشم.

5-پرهیز برای آدم سالم زیان‌بخش است،

(1)همان طور که پرهیز نکردن برای شخص مریض زیان دارد.بعضی این طور گفته‌اند و بعضی هم گفته‌اند:هر که پرهیز کند یقین دارد که مرتکب کار مکروهی شده ولی نسبت به این که تندرستیش در پرهیز کردن است شک دارد،و این در حال سلامتی خوب است،پیامبر خدا(ص)صهیب را دید که خرما می‌خورد در حالی که یک چشمش درد داشت.فرمود:«با وجود درد چشم خرما می‌خوری؟»عرض کرد:یا رسول الله!با طرف دیگر می‌جوم!«یعنی با سمتی که سالم است»،پیامبر(ص)خندید. ⁽¹⁾

6-مستحب است برای صاحبان عزا و خانوادۀ میّت غذا ببرند،

(2)وقتی که خبر شهادت جعفر بن ابی طالب-رضی الله عنه-به رسول خدا(ص)رسید فرمود:

«اعضای خانوادۀ جعفر گرفتار عزاداری بوده‌اند و نتوانسته‌اند غذا فراهم کنند،هر غذایی که می‌خورند برای ایشان ببرید.» ⁽²⁾این عمل،سنت است و موقعی که این غذا را در

حضور جمع قرار می‌دهند،خوردن از آن جائز است مگر غذایی که برای زنان نوحه‌گر و آنهایی که در گریه و بی‌تابی آنها را یاری می‌کنند،همچنین شایسته نیست با آنها غذا بخورد.

7-نباید در سر سفره ظالم حضور یابد

(1) و در صورت اجبار باید هر چه کمتر بخورد، و به غذای بهتر توجه نکند.یکی از افراد با تقوا شهادت کسی را که سر سفرۀ پادشاه حاضر شده بود،ردّ کرد.او بهانه آورد که مجبور بودم،در جواب گفت:دیدم که دست به طرف غذای بهتر می‌بردی و لقمه‌ها را بزرگ بر می‌داشتی این‌ها را که مجبور نبودی! پادشاه آن فرد با تقوا را مجبور به خوردن غذا کرد او در جواب گفت:یا می‌خورم و تزکیه را ترک می‌کنم و یا تزکیه را حفظ می‌کنم و غذای تو را نمی‌خورم،چون دیدند راهی برای بر هم زدن تزکیۀ او ندارند،وی را به حال خود گذاشتند.

8-از فتح موصلی نقل کرده‌اند که به قصد دیدار بشر حافی بر او وارد شد.

(2)بشر درهمی را در آورد و به احمد جلاء خدمتگزارش داد و گفت:با آن خوراک خوب و یا خورش گوارایی بخر!غلام می‌گوید:رفتم و نان تمیزی خریدم و با خود گفتم:

پیامبر(ص)برای هیچ چیز نگفته:«خدایا!بر ما مبارک گردان و افزونی ده»جز شیر.این بود که شیر و خرمای خوبی خریدم و آوردم،پیش مهمان گذاشتم،مقداری را خورد و بقیه را برداشت.

(موصلی می‌گوید:)بشر رو به غلام کرد و گفت:آیا می‌دانی که چرا گفتم:خوراک خوب بخر؟گفت:نه.گفت:برای اینکه غذای خوب،شکر و سپاس خالصانه می‌طلبد.

آیا می‌دانید که چرا موصلی به من نگفت:بخور!برای اینکه مهمان حق ندارد به صاحبخانه بگوید:بخور.و می‌دانید که چرا باقیماندۀ غذا را با خود برد؟برای اینکه وقتی که توکّل و اعتماد بود،بردن زیان نمی‌رساند.

ابو علی رودباری از مردی نقل کرده است که او ضیافتی بر پا کرد که در آن هزار چراغ روشن بود.مردی به او گفت:اسراف کرده‌ای!در پاسخ گفت:داخل شو و هر

چراغی را برای غیر خدا روشن کرده‌ام خاموش کن.آن مرد وارد شد ولی نتوانست حتی یک چراغ را خاموش کند،لذا بازگشت.

ابو علی رودباری چند بار شکر خرید و به شیرینی سازها دستور داد تا دیواری از قند بسازند که دارای کنگره‌ها و محرابها باشد با ستونهایی نقاشی شده که تمام آنها از شکر باشد و پس از پایان کار،صوفیان را دعوت کرد تا آن را خراب کرده و به تاراج ببرند. ⁽¹⁾

9-یکی از بزرگان گوید:خوردن غذا چهار نوع است:

(1)الف-خوردن با یک انگشت که دلیل بر نفرت و انزجار است؛ ب-خوردن با دو انگشت که دلیل بر خود خواهی است؛ ج-خوردن با سه انگشت که سنت است؛ د-خوردن با چهار و پنج انگشت که دلیل بر حرص و تمایل زیاد است.

چهار چیز بدن را قوی می‌کند:

الف-خوردن گوشت؛ ب-بوی خوش استشمام کردن؛ ج-غسل زیاد بدون آمیزش؛ د-لباس کتان پوشیدن.

چهار چیز،بدن را سست می‌کند:

الف:آمیزش زیاد؛ ب-غم زیاد؛ ج-به ناشتا زیاد آب خوردن؛

د-ترشی زیاد خوردن.

چهار چیز بینایی را تقویت می‌کند:

الف-مقابل قبله نشستن؛ ب-وقت خواب سرمه کشیدن؛ ج-به سبزه نگاه کردن؛ د-لباس تمیز پوشیدن.

چهار چیز بینایی را ضعیف می‌کند:

الف-به کثافت و نجاست نگاه کردن؛ ب-به دارآویخته نگاه کردن؛ ج-به فرج زن نگاه کردن؛ د-پشت به قبله نشستن.

چهار چیز باعث افزایش آمیزش گردد:

الف-گوشت گنجشک؛ ب-معجون هلیله؛ ج-پسته؛ د-تره‌تیزک.

خوابیدن چهار نوع است:

الف-به پشت خوابیدن،که خواب انبیاست،پیامبران در آن حال در خلقت آسمانها و زمین می‌اندیشند.

ب-به طرف راست خوابیدن،که خواب دانشمندان و عابدان است.

ج-به طرف چپ خوابیدن،و آن خواب پادشاهان است که به منظور هضم غذا چنین می‌خوابند.

د-به صورت خوابیدن که خواب شیاطین است.

چهار چیز،عقل را زیاد می‌کند:

الف-سخن بیهوده نگفتن؛ ب-مسواک کردن؛ ج-همنشینی با دانشمندان و نیکان؛ د-مطابق علم سودمند،عمل کردن.

چهار چیز از جمله عبادات است:

الف-قدمی بدون وضو بر نداشتن؛ ب-سجده زیاد کردن؛ ج-زیاد به سر بردن در مسجد؛ د-زیاد خواندن قرآن.

و نیز گوید:تعجّب می‌کنم از کسی که ناشتا حمام می‌رود و غذا خوردن را تا بیرون آمدن به تأخیر می‌اندازد،چگونه نمی‌میرد،و تعجّب می‌کنم از کسی که حجامت می‌کند و بعد اقدام به خوردن غذا نمی‌کند چگونه نمی‌میرد.

و نیز گوید:«هیچ چیز را در مورد بیماران مبتلا به وبا مفیدتر از مالیدن روغن بنفشه و نوشیدن آن ندیدم.» می‌گویم:از این قبیل مطالب طبّی و شرعی از ائمۀ اطهار-صلوات الله علیهم- فراوان است که علمای شیعه در کتابهای مربوط به این موضوعات مانند کتاب طب الائمه و نظایر آن نقل کرده‌اند.کتاب کافی نیز به مقدار لازم این قبیل مطالب را نقل کرده است، ⁽¹⁾که باید آنها را از آنجا جست،توفیق به دست خداست و اوست که صحت و تندرستی می‌دهد و سپاس تنها او را سزاست.

در اینجا کتاب آداب خوردن از مجموعۀ کتاب محجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء به پایان می‌رسد و اگر خدا بخواهد،به دنبال آن کتاب آداب نکاح می‌آید و در اول و آخر و در ظاهر و باطن سپاس از آن خداست.

کتاب آداب نکاح

اشاره

(1)بخش دوّم از قسمت مربوط به عادات از کتاب محجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء بسم اللّه الرّحمن الرّحیم سپاس خدای را که تیرهای اندیشه دربارۀ شگفتیهای آفرینش او به جایی نرسد،و عقل و خرد به هنگام تفکّر در بدایع نخستینش جز آنکه سرگردان و متحیر بماند،راه به جایی نبرد،در صورتی که همواره نعمتهای لطیف او برای جهانیان یکی پس از دیگری، چه بخواهند و چه نخواهند استمرار دارد؛و از جمله الطاف زیبایش آن است که از آب بشری را آفرید و او را وابسته و خویشاوند قرار داد و بر مخلوقات شهوت را مسلّط کرد تا بدان وسیله ناخواسته وادار به تولید مثل شوند و از این راه به حکم جبر و بدون اختیار نسلشان باقی بماند؛وانگهی مسألۀ انساب را مهم شمرده و به آن ارج نهاده است و بدان وسیله زنا را حرام داشته و به خاطر منع و جلوگیری از آن این عمل را سخت زشت شمرده و ارتکاب آن را هرزگی و کار زشت دانسته است و مردم را به ازدواج دعوت کرده و به صورت امری مستحبّ و فرمانی الهی بر آن تشویق کرده است.

پاک و منزّه است خداوندی که مرگ را بر بندگان مقرر فرموده و بدان وسیله آنان را محکوم به مرگ و در هم شکستگی کرده و از طرفی بذر نطفه‌ها را در زمین رحمها پراکنده ساخته و افراد جدیدی از آن به وجود آورده و آن را وسیلۀ جبران مرگ قرار داده است،تا آنان را آگاه کند که دریای مقدّرات او از لحاظ سود و زیان،خیر و شرّ،دشوار و آسان،پیچیده و گسترده،برای جهانیان فیض‌بخش است.

و درود بر محمّد(ص)که برای بیم و امید دادن بر انگیخته شده است و بر آل و اصحاب او،درودی که حسابگران از عهدۀ شمارش و اندازۀ آن بر نیایند و سلامی فراوان بر ایشان باد! باری،به راستی که ازدواج پشتوانۀ دین و خوارکنندۀ شیاطین و در مقابل دشمن خدا دژ استواری است و وسیله زیاد شدن افرادی است که سرور انبیا(ص)بدان وسیله بر دیگر پیامبران مباهات می‌کند.بنابراین چقدر بجاست که وسایل ازدواج را فراهم و آداب و سنن آن را حفظ کنند.از این رو باید اهداف و نیازمندیهای آن را شرح و فصول و ابواب آن را تفصیل داد و آن مقدار از احکام نکاح را که دارای اهمیت است در سه باب به شرح زیر بیان می‌شود:

باب اول در تشویق به ازدواج کردن و ازدواج نکردن.

باب دوم در آدابی که باید در عقد و عقدکنندگان رعایت شود.

باب سوم در آداب معاشرت پس از عقد تا زمان جدایی.

باب اول:در تشویق به ازدواج و یا ترک آن

اشاره

در تشویق به ازدواج و یا ترک آن

(1)بدان که دانشمندان دربارۀ فضیلت ازدواج اختلاف نظر دارند.بعضی از آنها دراین‌باره تا آنجا مبالغه کرده‌اند که تصور کرده‌اند ازدواج بالاتر از اشتغال به عبادت خداست و گروهی دیگر به ارزش آن اعتراف دارند،اما آن را مقدّم بر اشتغال به عبادت ندانسته‌اند؛

البته در صورتی که نفس،اشتیاق زیادی به ازدواج پیدا نکند به حدّی که شخص را پریشان حال کرده به سرکشی وادارد.عدۀ دیگری گفته‌اند:در این زمان بهتر است ازدواج نکنند،هر چند در زمانهای قدیم ازدواج فضیلت داشته،آن هم موقعی که کار و کسب رونق داشته و اخلاق غالب زنان پسندیده بوده است.

با توجه به این اختلاف نظرها حقیقت روشن نخواهد شد،مگر اینکه نخست اخبار و آثاری را که در تشویق به ازدواج و یا منع از ازدواج رسیده،بیان کنیم و سپس فوائد و پیامدهای ناهنجار آن را توضیح دهیم تا فضیلت ازدواج و یا ترک ازدواج دربارۀ کسی که از آفات آن در امان است و یا در امان نیست،روشن شود.

ترغیب به ازدواج

اشاره

(1)اما از آیات؛خدای متعال فرموده است: وَ أَنْکِحُوا الْأَیامی مِنْکُمْ ⁽¹⁾که امر به ازدواج می‌فرماید،و نیز فرموده است: فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ یَنْکِحْنَ أَزْواجَهُنَّ، ⁽²⁾که از ازدواج نکردن نهی می‌کند؛و نیز در وصف و ثنای پیامبران می‌فرماید: وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِکَ وَ جَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَ ذُرِّیَّةً، ⁽³⁾که در معرض منّت‌گذاری و اظهار فضل چنان فرموده است.و نیز به گونۀ درخواست در قالب دعا،اولیای خود را ستوده و می‌فرماید:

وَ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَ ذُرِّیّاتِنا قُرَّةَ أَعْیُنٍ ⁽⁴⁾بعضی گفته‌اند:خدای تعالی در قرآن مجید،هیچ پیامبری را نام نبرده است مگر آن که متأهّل بوده است از این رو گفته‌اند:یحیی-علی نبیّنا و آله و علیه السلام-ازدواج کرد،اما هم‌بستر نشد،گفته شد؛حضرت یحیی برای رسیدن به فضیلت و اجرای سنّت ازدواج کرد!و بعضی گفته‌اند:به خاطر چشم فرو هشتن از نامحرمان ازدواج کرد.و اما

عیسی-علی نبیّنا و علیه السلام-وقتی که از آسمان به زمین فرود آید،ازدواج خواهد کرد و صاحب فرزند خواهد شد.

امّا اخبار:رسول اکرم(ص)فرماید:«نکاح سنّت من است،هر که سنّت مرا دوست دارد پس باید به روش من رفتار کند.» ⁽¹⁾

اخباری که به ازدواج تشویق می‌کند

(1)و نیز فرمود:«ازدواج کنید تا افزون شوید که من روز قیامت به جمعیّت شما افتخار می‌کنم حتی به جنینی که سقط شده است.» ⁽²⁾و فرمود:«هر که از سنّت من اعراض کند،از من نیست،به راستی که نکاح سنت من است و هر که مرا دوست دارد باید به سنت من عمل کند.» ⁽³⁾و نیز فرمود:«هر که از ترس فقر و عائله‌مندی ازدواج را ترک کند از ما نیست.» ⁽⁴⁾که این حدیث علّت خودداری از ازدواج را نکوهش کرده است نه اصل ازدواج نکردن را و فرمود:«هر که ثروتی دارد باید ازدواج کند.» ⁽⁵⁾آن حضرت فرمود:«هر که از شما توان مالی دارد،باید ازدواج کند که ازدواج برای فروهشتن چشم و حفظ ناموس بهتر است و هر که توان مالی ندارد باید روزه بگیرد که روزه داری مانع شهوت است.» ⁽⁶⁾این حدیث شریف دلیل بر آن است که علت ترغیب

به ازدواج همان بیم از فساد در چشم و شهوت است.

در این حدیث روزه را باعث«وجاء»دانسته است.وجاء عبارت از کوبیدن خصیتین حیوان نر به منظور از بین بردن نری اوست،بنابراین به طور استعاره برای ناتوانی از آمیزش-به‌وسیله روزه داری-آورده شده است.

پیامبر(ص)فرمود:«هرگاه کسی که دین و امانتداری‌اش مورد رضایت شما بود به خواستگاری آمد،با ازدواج با وی موافقت کنید و اگر نکنید روی زمین فتنه و فساد فراوان خواهد شد.» ⁽¹⁾و این حدیث شریف نیز علت و دلیلی برای تشویق و ترغیب به ازدواج به دلیل بیم از فساد است.

و نیز فرمود:«هر که برای رضای خدا ازدواج کند و برای خدا امکانات ازدواج شخصی را فراهم آورد،استحقاق ولایت الهیّه را پیدا می‌کند.» ⁽²⁾و آن بزرگوار فرمود:«هر کس ازدواج کند،در حقیقت بخشی از دینش را تأمین کرده است.بنابراین نسبت به بخش دیگر آن باید از خدا بترسد.» ⁽³⁾این حدیث شریف هم دارد بر اینکه فضیلت ازدواج به خاطر آن است که به منظور جلوگیری از فساد از مخالفت با آن دوری کنند و گویا آنچه بیشتر باعث فساد در دین شخص می‌شود شهوت و شکم اوست و با تزویج جلوی یکی از این دو گرفته می‌شود.

و نیز فرمود:«تمام اعمال فرزند آدم(با مردن)گسسته می‌شود بجز سه چیز-از

جمله فرمود:-فرزند صالحی که برای او دعا کند.تا آخر حدیث» ⁽¹⁾که جز به‌وسیله نکاح،فرزند صالح به دست نیاید.

می‌گویم:از طریق خاصه نیز روایتی در کافی با اسناد خود از امام صادق(علیه السلام)،به نقل از پدرانش(علیه السلام)نقل شده که آن حضرت می‌گوید:«رسول خدا(ص)فرمود:یک فرد مسلمان پس از اسلام هیچ بهره‌ای به دست نیاورده است که بالاتر از همسر مسلمانی باشد که هرگاه بر او نظر کند باعث شادمانی او گردد و هرگاه دستوری دهد اطاعت کند و در غیاب او،جان و مالش را حفظ کند.» ⁽²⁾و نیز به اسناد خود از آن حضرت نقل کرده:

«رسول خدا(ص)فرمود:تزویج کنید و به همسری درآورید!بدانید که از بهره‌مندی و خوشبختی انسان،ازدواج کردن و دادن هزینۀ دامادی است،و هیچ چیزی نزد خدای عزّ و جلّ محبوب‌تر از خانه‌ای نیست که در اسلام به وسیلۀ ازدواج آباد شود و هیچ چیزی در نزد خدای عزّ و جلّ مبغوض‌تر از خانه‌ای نیست که در اسلام به‌وسیله جدایی-یعنی طلاق-ویران گردد.سپس امام صادق(علیه السلام)فرمود:خدای متعال دربارۀ طلاق تأکید فرموده و خشم خود را نسبت به جدایی زن و مرد چندین بار بیان کرده است.» ⁽³⁾و نیز به اسناد خود از آن بزرگوار نقل کرده است:«دو رکعت نمازی را که شخص ازدواج کرده به‌جا آورد بهتر از هفتاد رکعتی است که فرد مجرّد به‌جا آورد.» ⁽⁴⁾و به اسناد خود از آن حضرت نقل کرده است:«رسول خدا(ص)فرمود:هر کس ازدواج کند نصف دینش را تأمین کرده و باید نسبت به نصف دیگر-و یا باقیماندۀ آن- از خدا بترسد.» ⁽⁵⁾و با اسنادی از امام صادق(علیه السلام)نقل کرده است:«رسول خدا(ص)فرمود:

پست‌ترین مردگان شما افرادی هستند که عزب بمیرند.» ⁽⁶⁾

و نیز به اسناد خود از آن حضرت نقل کرده است،فرمود:«وقتی که حضرت یوسف برادرش را ملاقات کرد،گفت:برادر چگونه بعد از من توانستی با زنان ازدواج کنی؟جواب داد:پدرم-یعقوب-مرا مأمور به ازدواج کرد و گفت:اگر می‌توانی دارای فرزندانی باشی که زمین را با تسبیح خدا سنگین کنند،ازدواج کن.» ⁽¹⁾و با اسنادی از امام صادق(علیه السلام)نقل کرده است:«امیر المؤمنین(علیه السلام)فرمود:ازدواج کنید که رسول خدا(ص)فرمود:هر کس دوست دارد از سنّت من پیروی کند،همانا ازدواج از سنت من است.» ⁽²⁾و به اسناد خود،از آن حضرت نقل کرده است که فرمود:«مردی نزد پدرم آمد، پدرم پرسید:آیا شما همسر دارید؟عرض کرد:خیر.پدرم فرمود:دو رکعت نمازی که مرد همسردار به‌جا آورد با فضیلت‌تر از آن است که مرد بدون همسری شبها مشغول عبادت و روزها روزه‌دار باشد.آنگاه پدرم،هفت دینار به او داد و فرمود:با این مبلغ ازدواج کن،و بعد گفت:رسول خدا(ص)فرموده:تأهّل اختیار کنید که روزیتان بیشتر می‌شود.» ⁽³⁾و نیز به اسناد خود از آن حضرت نقل کرده است:«هر که از ترس نیازمندی و فقر ازدواج را ترک کند،به خدا بدبین شده است.» ⁽⁴⁾و با اسناد خود از آن حضرت نقل کرده است که فرمود:«مردی خدمت پیامبر(ص)رسید و از نیازی که داشت به حضور آن بزرگوار شکوه کرد،پیامبر فرمود:

ازدواج کن،آن مرد ازدواج کرد و روزی‌اش فراوان شد.» ⁽⁵⁾و نیز به اسناد خود،نقل کرده،می‌گوید:«از امام صادق(علیه السلام)راجع به این حدیث پرسیدند که مردم نقل می‌کنند؛مردی خدمت پیامبر(ص)آمد،و از نیازمندی خود، شکایت کرد.پیامبر او را مأمور به ازدواج کرد،و او دستور پیامبر را اجرا کرد،...آیا چنین

حدیثی درست است یا نه؟امام صادق(علیه السلام)فرمود:آری این حدیث درست است و بعد افزود:روزی به همراه زنان و عیال است.» ⁽¹⁾و با اسناد خود از آن حضرت به نقل از پدرانش آورده است:«رسول خدا(ص) فرمود:هر کس از بیم فقر و تنگدستی ازدواج را ترک کند،به خدا بدگمان شده است، زیرا خداوند عز و جلّ می‌فرماید: إِنْ یَکُونُوا فُقَراءَ یُغْنِهِمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ ⁽²⁾⁽³⁾غزالی گوید:«و امّا آثار:ابن مسعود همواره می‌گفت:اگر از عمرم بجز ده روز نمانده باشد مایلم که ازدواج کنم،تا خدا را بدون همسر ملاقات نکنم.و این سخن وی دلیل آن است که به عقیدۀ او فضیلتی در ازدواج وجود دارد،نه این که به خاطر پرهیز از فتنه‌های شهوت این سخن را گفته است.

آورده‌اند که در امّتهای سلف عابدی بود که در عبادت سرآمد همۀ مردم زمان خود بود به پیامبر آن روزگار گفتند که این عابد چقدر خوب عبادت می‌کند!پیامبر گفت:

خوب مردی است اگر یک سنّت را ترک نمی‌کرد!وقتی که عابد این سخن را شنید، بسیار غمگین شد و حضور آن پیامبر رسید و سؤال کرد:آن سنّت چیست؟پیامبر فرمود:

تو ازدواج را ترک کرده‌ای.گفت:من آن را حرام نمی‌دانم بلکه تهی دستم و خودم نان خور مردمم.پیامبر گفت:من دخترم را به همسری تو در می‌آورم و سرانجام پیامبر دخترش را به وی تزویج کرد.بنابراین ازدواج سنّتی است استوار و یکی از خصایل انبیاست.مردی به ابراهیم بن ادهم گفت:خوشا به حال تو که به دلیل نداشتن همسر به عبادت مشغولی!گفت:یک تپش قلب تو به دلیل عیالمندی بالاتر از تمام عبادات من است! آنگاه پرسید:چه چیز مانع ازدواج تو است؟ابراهیم پاسخ داد:من نیازی به زن ندارم و نمی‌خواهم باعث فریب زنی شوم.

بعضی گفته‌اند:فضیلت شخص متأهل بر آدم مجرّد همانند فضیلت شخص مجاهد بر غیر مجاهد است،و یک رکعت نماز شخص متأهل بالاتر از هفتاد رکعت آدم مجرّد است.»

در اعراض از ازدواج

اشاره

(1)رسول اکرم(ص)فرموده است:«بهترین مردم پس از سال دویست،شخص سبک بار کم‌ثروتی است که زن و فرزند ندارد.» ⁽¹⁾و نیز فرموده است:«زمانی برسد که شخص به دست همسر و والدین و فرزندانش هلاک شود،به خاطر تهی دستی او را ملامت کنند و او را به کارهای طاقت‌فرسا وادارند و در نتیجه به کارهایی وارد شود که باعث از بین رفتن دینش شده به هلاکت افتد.» ⁽²⁾در خبر است:«کمی عائله،یکی از دو عامل توانگری و زیادی عائله،یکی از دو عامل تنگدستی است.» ⁽³⁾از دارانی،دربارۀ ازدواج پرسیدند،در پاسخ گفت:«شکیبایی در برابر آنها بهتر است از شکیبایی و تحمل ایشان،و شکیبایی و تحمل ایشان بهتر است از شکیبایی و تحمل آتش دوزخ»،و اضافه کرد:«شخص مجرد شیرینی عمل و آسایش قلب را بیش از شخص متأهل احساس می‌کند.»و بار دیگر گفت:«من از یارانم کسی را ندیدم که ازدواج کرده باشد و بر آن درجه و مرتبه اولیۀ خود،باقی مانده باشد.» گویند:«هرگاه خداوند خیری را برای بنده‌ای بخواهد،او را گرفتار زن و مال دنیا،

نگرداند.»معنای این سخن آن است که مفید به حال او باشند نه آنکه باعث گرفتاری او گردند.این مطلب به این سخن دارانی دارد که:«آنچه از زن و فرزند و ثروت که تو را از یاد خدا باز دارد،نامیمون است.» خلاصه آنکه از کسی دربارۀ اعراض از نکاح به طور مطلق روایتی نقل نشده است مگر این که به شرطی مقیّد گردیده است؛اما در مورد تشویق به ازدواج هم به گونۀ مطلق و هم مقرون به شرط،روایاتی آمده است.بنابراین با نقل موارد خاص آفات و فوائد نکاح،پرده ابهام را بر طرف می‌سازیم.

سود و زیان ازدواج

اشاره

(1)در ازدواج پنج فایده است:

1-فرزند 2-سرکوب کردن شهوت 3-ادارۀ امور منزل 4-افزایش فامیل 5-مجاهدۀ با نفس در رعایت حقوق زنان.

فایدۀ اوّل-فرزند هدف اصلی ازدواج است

(2) و نکاح به همان منظور مقرر شده و مقصود از آن بقای نسل و خالی نماندن جهان از جنس آدمی است.شهوت به عنوان یک انگیزه آفریده شده و همانند موکّلی است برای موجود نر تا بذر را بپاشد و برای ماده تا کشت را بپذیرد؛و این لطفی از جانب خدا برای سوق دادن انسان به فراهم آوردن فرزند به‌وسیله آمیزش است،همچون رام ساختن پرنده در پراکندن دانه‌ای که مورد علاقۀ اوست تا به دام افتد و قدرت ازلی پروردگار نارسا نبود که از آغاز بدون تخم افشانی و ازدواج انسان را خلق کند،امّا حکمت چنین اقتضا می‌کرد که با وجود بی‌نیازی، به منظور اظهار قدرت و به تمام رساندن عجایب صنعت و به وقوع پیوستن آنچه در مشیّت او گذشته و مقدّر شده و قلم قدرت بر او جاری گشته،اسباب و مسبّباتی را تنظیم فرماید،و از طریق فرزند از چهار جهت-که همانها به هنگام ایمنی از فتنه‌های شهوت، هدف اصلی در تشویق به ازدواج می‌باشند-به خدا نزدیک شود،به حدّی که کسی مایل

نباشد بدون ازدواج خدا را ملاقات کند.آن چهار جهت عبارتند از:

1-موافقت لطف الهی با کوشش در به دست آوردن فرزند برای بقای نسل انسان؛ 2-طلب محبت رسول خدا(ص)در افزودن به افراد مورد مباهات آن حضرت؛ 3-تبرک جستن به دعای فرزند صالح پس از خود؛ 4-شفاعت‌طلبی به وسیلۀ مرگ فرزند خردسال،اگر پیش از انسان بمیرد.

اما مورد اول از همۀ موارد ظریف‌تر و بدور از درک و فهم عموم مردم است و در نزد اهل بینش که در عجایب آفرینش پروردگار و قلمرو حکمتش ژرف می‌نگرند از همۀ آن موارد شایسته‌تر و مهم‌تر است،و هر کسی که از عجایب آفرینش آگاه باشد و به راز خلقت زمین و آسمانها توجه کند می‌فهمد که خداوند سبحان،اراده فرموده تا نسل آدمی باقی بماند و وسایلی را برای این منظور مرتب کرده است،پس هر کس از ازدواج رو برتابد از هدف الهی رو برتافته و وسایلی را که او فراهم فرموده معطّل کرده است.

بنابراین شایستۀ عذاب الهی است.

توضیح مطلب آن که اگر آقایی به بنده‌اش،بذر و وسایل کشت بدهد و زمینی را برای کشت آماده کرده باشد و بنده نیز توانایی کشت داشته باشد؛بعلاوه کسی را بر او موکل سازد تا بر انجام کشت نظارت کند،امّا بنده تنبلی کند و ابزار کشت را بی‌کار گذارد و بذر را بیهوده رها کند تا از بین برود و آن موکل را با نوعی چاره سازی از خود دور سازد،مسلم است که از طرف مولا و آقای خود سزاوار سرزنش و عذاب خواهد بود.

خداوند سبحان دو زوج مرد و زن را آفریده و نطفه را در مهره‌های کمر خلق کرده و رگ و پیهایی را برای آن فراهم ساخته و رحم زنان را جا و محل نگهداری نطفه آفریده و انگیزۀ شهوت را بر مرد و زن هر دو مسلّط فرموده است؛بنابراین این افعال و ابزار کار به زبان گویا و بدور از ابهام مقصود آفریدگار را بیان می‌کنند و با معرفی امکانات خود، خردمندان را ندا می‌دهند،تمام این‌ها در صورتی است که خداوند مقصود خویش را به زبان پیامبرش بیان نمی‌کرد،آنجا که فرموده است:«ازدواج کنید تا افزون شوید.»و

حال آن که مطلب را روشن گفته و راز را برملا ساخته است.بنابراین هر کس از ازدواج سر باز زند از کشت رو گردانده و بذر را مهمل گذاشته و ابزاری را که خداوند آماده ساخته بود،معطّل گذاشته و بر خلاف مقصود فطرت و حکمتی که از ظواهر آفرینش بر می‌آید و آن را بر این اعضا با خطّ خدایی-نه با حروف و اصوات-نوشته‌اند عمل کرده و هر که دارای بینش الهی بوده و در ادراک دقایق حکمت ازلی ژرف نگر باشد،آن خطوط را می‌خواند.از این روست که شریعت اسلام،کشتن و دفن فرزندان زنده را در زیر خاک گناهی بزرگ شمرده است،زیرا این عمل جلوگیری از به کمال رسیدن وجود است و به این نکته کرده،آنکه گفته است:نطفه را بیرون رحم ریختن،یکی از راههای زنده به گور کردن اولاد است.پس هر که ازدواج کند برای کامل ساختن آنچه خداوند کمال آن را دوست دارد،کوشیده است،هر که خودداری کند،آنچه خداوند ضایع ساختن آن را دوست ندارد ضایع ساخته است.به سبب علاقه‌مندی به بقای نفوس است که خداوند دستور اطعام داده و بر آن تشویق فرموده و با عبارت قرض،آن را بیان کرده،می‌گوید: مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللّهَ قَرْضاً حَسَناً ⁽¹⁾اگر بگویی:این سخن که شما گفتید:بقای نفس و نسل،محبوب خداست می‌رساند که فنای نفوس خلاف رضای خداست و این خود نوعی تفاوت بین مرگ و زندگی نسبت به ارادۀ پروردگار است؛و واضح است که همۀ این‌ها بستگی به مشیّت خداوند دارد و خداوند بی‌نیاز از جهانیان است؛پس مرگ و زندگی و بقا و فنای مردم در پیشگاه او چه فرقی دارد؟ بدان،که این سخن حقی است که از آن قصد باطل کرده‌اند،زیرا آنچه ما گفتیم با نسبت دادن خیر و شرّ و سود و زیان همۀ موجودات به ارادۀ حق تعالی منافاتی ندارد.

لیکن محبّت و انزجار ضدّ یکدیگرند،با این حال با اراده ضدّیتی ندارند،چه بسا کارهایی که اراده می‌شوند ولی ناپسندند و چه بسا کارهایی که اراده می‌شوند و پسندیده

هستند.گناهان با اینکه ناپسندند اراده می‌شوند ولی طاعات هم اراده می‌شوند و هم محبوب و پسندیده‌اند.امّا دربارۀ کفر و شرّ نمی‌گوییم پسندیده و مورد علاقه‌اند بلکه اراده می‌شوند،خدای تعالی فرموده است: وَ لا یَرْضی لِعِبادِهِ الْکُفْرَ ⁽¹⁾چگونه ممکن است فنا نسبت به محبّت و کراهت خدا با بقا همسان باشد،در حالی که حق تعالی می‌فرماید:«در هیچ چیز مردّد نشدم،آن چنانکه در قبض روح بندۀ مؤمنم مردد شدم در حالی که او از مرگ ناراضی بود و من ناراحتی او را نمی‌خواستم و از طرفی مرگ برای او حتمی بود.» ⁽²⁾این حدیث قدسی به این مطلب دارد که اراده و تقدیری که در آیۀ شریفۀ: نَحْنُ قَدَّرْنا بَیْنَکُمُ الْمَوْتَ ⁽³⁾و همچنین در قول خدای تعالی: اَلَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیاةَ ⁽⁴⁾آمده،در علم خدا گذشته است،و بین این دو مطلب که یک جا می‌فرماید«ما مرگ را بین شما مقدر ساختیم»و در جایی می‌گوید:

«ما ناراحتی بندۀ مؤمن را نمی‌خواهیم»تعارضی وجود ندارد.با این همه بیان حقیقت مطلب ایجاب می‌کند تا معنای اراده،محبت و کراهت و حقایق آنها را بررسی کنیم،زیرا آنچه آدمی از این واژه‌ها درک می‌کند اموری است که با اراده و محبت و کراهت در مورد مخلوق متناسب است در صورتی که در مورد خالق فاصله زیادی بین آنها وجود دارد.میان صفات خداوند و صفات مخلوق همان قدر فاصله است که ذات خدا با ذات بندگان فاصله دارد،و همان طوری که ذات مخلوق از جوهر و عرض ترکیب یافته و ذات خدا منزّه از آنهاست و آنچه نه جوهر است و نه عرض،تناسبی با جوهر و عرض ندارد،صفات خدای تعالی نیز با صفات مخلوق تناسبی ندارد.این حقایق جزو علم مکاشفه‌اند که ماورای آن سرّ قدر است و خدای متعال خود مانع افشای آن می‌باشد.

بنابراین ما عنان گفتار را باید بکشیم و به تفاوت بین اقدام به ازدواج و خودداری از آن

که کردیم بسنده کنیم،زیرا خودداری از ازدواج باعث تضییع نسل است نسلی که به سبب آن خداوند وجود او را از آدم(علیه السلام)نسل بعد از نسل تا به خود این شخص ادامه داده است؛به این ترتیب کسی که از نکاح خودداری کند،در حقیقت وجود مستمر از آدم را به وجود خودش ختم کرده و در نتیجه خود بی‌فرزند و بلا عقب مرده است.

مورد دوّم،تلاش و کوشش در جلب محبّت و خشنودی پیامبر خدا(ص)است با افزودن به کسانی که مورد افتخار آن حضرتند،زیرا رسول خدا(ص)بر این مطلب تصریح فرموده است و روایاتی که در نکوهش زن نازا وارد شده،به طور مطلق از هر جهت دلیل بر اهمیت موضوع داشتن فرزند است.پیامبر(ص)می‌فرماید:«یک حصیر در گوشۀ خانه بهتر از زن نازاست.» ⁽¹⁾و نیز فرموده است:«بهترین زنان شما زن زایا و زنی است که شوهر خود را خیلی دوست بدارد.» ⁽²⁾و می‌فرماید:«زن سیاه زایا بهتر از زن زیبای نازاست.» ⁽³⁾این روایت دلالت دارد بر این که در ازدواج مسئله داشتن فرزند خیلی مهم‌تر است از مسئله فرو نشاندن شهوت،زیرا زن زیبا برای شوهرش در مورد عفّت و پاک چشمی و جلوگیری از شهوت شایسته‌تر است.

مورد سوّم،آن است که پس از آدمی فرزند صالحی باقی بماند تا دعا گوی او باشد؛ به طوری که در خبر آمده است:«تمام اعمال فرزند آدم منقطع می‌شود جز از سه چیز» ⁽⁴⁾

در خبری آمده است:«دعاها(ی بازماندگان)در طبقهایی از نور بر مردگان عرضه می‌شود.» ⁽¹⁾امّا اینکه بعضی گفته‌اند:چه بسیار فرزندانی که صالح نیستند،تأثیری در مطلب ما ندارد،زیرا بنده مؤمن است و معمولا فرزندان مردم دیندار صالحند،بخصوص اگر بر تربیت آنان همّت گمارد و آنها را وادار به صلاح کند.خلاصه آن که دعای مؤمن برای پدر و مادرش،چه فرزند نیکوکار باشد و چه تبهکار،پذیرفته می‌شود و آنان به وسیلۀ دعاها و خوبیهای فرزند اجر می‌برند،زیرا فرزند محصول آنهاست ولی به گناهان فرزند مؤاخذه نمی‌شوند،زیرا هیچ کسی بار گناه دیگری را بر دوش نمی‌کشد.از این رو خدای متعال فرموده است: أَلْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ ما أَلَتْناهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ. ⁽²⁾

یعنی چیزی از اعمال ایشان نکاهیم و اولادشان را باعث افزایش در احسان ایشان گردانیم.

مورد چهارم این که فرزند در خردسالی پیش از پدر خود بمیرد:که در این صورت شفیع وی خواهد بود.در خبر از رسول خدا(ص)آمده است که فرمود:«همانا طفل والدینش را به سمت بهشت می‌کشاند.» ⁽³⁾در بعضی از اخبار آمده است:«پدر جامۀ کودک خود را می‌گیرد،همان طوری که اکنون وی جامۀ پدر را می‌گیرد.» ⁽⁴⁾و نیز فرمود:«روز قیامت،به نوزاد گفته می‌شود:وارد بهشت شو.او بر در بهشت می‌ایستد و همچنان پرخشم و غضبناک است و می‌گوید:وارد بهشت نمی‌شوم مگر این که پدر و مادرم همراه من باشند.خطاب می‌رسد:پدر و مادرش را با او وارد بهشت

کنید.» ⁽¹⁾در خبر دیگری آمده است:«کودکان در عرصۀ قیامت موقع عرض خلایق برای حساب،جمع می‌شوند.آنگاه به فرشتگان خطاب می‌رسد،اینان را به بهشت ببرید،اما آنها بر در بهشت می‌ایستند.به آنان گفته می‌شود:خوش آمدید ای فرزندان مسلمانان، وارد بهشت شوید،برای شما حسابی نیست.آنها در جواب می‌گویند:پدران و مادران ما کجایند؟خازنان بهشت می‌گویند:پدران و مادرانتان مثل شما نیستند،زیرا آنان گنهکار و بد کارند،باید محاسبه و مؤاخذه شوند-حضرت می‌فرماید-(با شنیدن این سخن) کودکان فریاد بر می‌آورند و بر در بهشت ناله سر می‌دهند!خدای سبحان که خود به حال ایشان داناتر است،می‌گوید:این فریاد چیست؟عرض می‌کنند:پروردگارا!کودکان مسلمانان می‌گویند ما وارد بهشت نمی‌شویم مگر با پدران و مادرانمان،آنگاه خداوند متعال می‌فرماید:میان جمعیت بروید و دست پدرانشان را بگیرید و آنان را وارد بهشت کنید.» پیامبر(ص)فرمود:«هر کس،دو فرزندش مرده باشد در پناهگاهی از آتش دوزخ قرار گرفته است.» ⁽²⁾و نیز فرمود:«فرزندی که پیش از تو بمیرد بهتر از هفتاد فرزندی است که بعد از تو بماند و در راه خدا جهاد کند» ⁽³⁾و نیز فرمود:«هیچ شفیعی در روز رستاخیز نداری مگر فرزندی که قبل از تو مرده باشد.» و آن حضرت فرمود:«از هر که،سه فرزندش،پیش از رسیدن به حد گناه،بمیرد،

خداوند او را به فضل رحمت خود نسبت به آنها،وارد بهشت گرداند.عرض کردند:یا رسول الله اگر دو فرزندش بمیرد،چه؟فرمود:اگر دو فرزند هم مرده باشد چنین است.» ⁽¹⁾نقل کرده‌اند،به یکی از صالحان پیشنهاد ازدواج می‌کردند و او از قبول آن سر باز می‌زد،تا این که روزی از خواب بیدار شد و گفت:برای من همسر بگیرید!علت را پرسیدند،گفت:شاید خداوند فرزندی نصیبم کند و بعد از دنیا ببرد و مقدّمه‌ای برای آخرت من باشد.سپس گفت:من در خواب دیدم،گویی قیامت به پا شده است و من در عرصۀ محشر میان خلایق بودم و چنان تشنگی بر من غلبه کرده بود که نزدیک بود جانم را بگیرد،همچنین تمام مردم در شدّت تشنگی و گرفتاری بودند.همه گرفتار بودیم، ناگاه کودکانی را دیدم که جمعیّت را می‌شکافتند و بر رویشان پارچه‌هایی از نور و در دستشان ظرفهایی از نقره و جامهایی از طلا،یکی را پس از دیگری سیراب می‌کردند،از بین جمعیت عبور می‌کردند و از بیشتر مردم رد می‌شدند.من به سوی یکی از آنها دستم را دراز کردم و گفتم:آبم بدهید که تشنگی مرا از پا در آورد.او گفت:تو در بین ما فرزندی نداری،ما فقط پدران خودمان را سیراب می‌کنیم،گفتم:شما چه کسانی هستید؟گفتند:

ما مردگان از کودکان مسلمانانیم.

یکی از معانی که در این آیه آمده است: فَأْتُوا حَرْثَکُمْ أَنّی شِئْتُمْ وَ قَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ. ⁽²⁾

پیش از خود فرستادن اطفال به عالم آخرت است.

از مطالبی که در این چهار مورد نقل کردیم،معلوم شد که بیشتر ارزش ازدواج به سبب آن است که باعث به وجود آمدن فرزند می‌شود.

فایدۀ دوّم-مصونیّت از شرّ شیطان

(1) و سرکوب شهوت و دفع فتنه‌های آن و نگهداری چشم از حرام و حفظ هوای نفس.

پیامبر اکرم(ص)نیز به همین مطلب کرده،می‌فرماید:«هر کس ازدواج کند نصف دینش را حفظ کرده است و باید نسبت به نصف دیگر آن از خدا بترسد» ⁽¹⁾و نیز فرموده،می‌گوید:«باید تشکیل خانواده دهید،و هر کس قادر بر تشکیل خانواده نیست،باید روزه بگیرد که روزه مانع سرکشی شهوت است.» ⁽²⁾بیشترین روایات و اخباری که قبلا نقل کردیم به همین معنا دارد و این معنا غیر از معنای اوّل است،زیرا غریزۀ شهوت زمینه‌ای است برای به دست آوردن فرزند، بنابراین ازدواج برای سرگرمی شهوت و جلوگیری از گرفتاری آن کافی است آدمی را از شرّ سیطرۀ آن باز می‌دارد،امّا کسی که به خاطر علاقه به جلب رضای مولا،فرمان او را می‌برد،فرق دارد با کسی که برای نجات از سیطرۀ شهوت،فرمان می‌برد،شهوت و فرزند هر دو در حدّ توان انسانند و ما بین آنها ارتباط وجود دارد و درست نیست که بگویند:

هدف،کام‌جویی است و فرزند لازمۀ آن است همان طوری که لازمۀ غذا خوردن،رفع حاجت است و مقصود بالذات آن نیست،بلکه فرزند بالفطره و بر اساس حکمت مورد نظر و هدف است و شهوت انگیزه‌ای است برای آن.به جان خودم سوگند که در شهوت جز واداشتن به تولید نسل،حکمت دیگری وجود دارد و آن عبارت از این است که در ارضای شهوت لذتی موجود است که اگر دوام داشته باشد،هیچ لذّتی با آن برابری نمی‌کند،زیرا انسان را به لذّتهای موعود در بهشت متوجّه می‌سازد!و از طرفی،تشویق به لذّتی که هیچ طعمی نداشته باشد،بی‌فایده است-به طور مثال-اگر عنّین را وادار به لذّت آمیزش کنند و یا کودک را تشویق به لذّت پادشاهی و سلطنت نمایند،این تشویق و ترغیب بی‌فایده است.بنابراین یکی از فوائد لذّتهای دنیا،علاقه به دوام آنها در بهشت

است،تا انگیزه‌ای بر عبادت خدا شود.به راستی به حکمت خدا بنگر و بعد رحمت خدا را نگاه کن،سپس زمینه سازی خداوندی را ببین که چگونه در یک غریزۀ واحد دو زندگی ظاهری و باطنی فراهم کرده است؛زندگی ظاهری که حیات هر کسی به بقای نسلش که نوعی از وجود اوست مربوط می‌شود،و حیات باطنی که همان حیات اخروی است.

بدین جهت،این لذت ناقص با سرعت زوالی که دارد،باعث میل و رغبت به لذت کامل و مداوم شده و انسان را وادار به عبادت می‌کند تا بدان وسیله به آن لذت برسد به این ترتیب بندۀ خدا با علاقه زیاد به لذّت،مواظبت بر عملی که او را به نعمتهای بهشتی می‌رساند،بر خود سهل می‌بیند.هیچ ذره‌ای از ذرات ظاهری و باطنی بدن انسان بلکه از ذرّات ملکوت آسمانها و زمین نیست،مگر این که از لطائف و شگفتیهای حکمت در آن به قدری نهفته است که عقول را سرگردان می‌سازد لیکن از آن لطائف،برای دلهای پاک به‌اندازۀ صفا و به مقدار اعراض آنها از زیبایی و فریب دنیا آشکار می‌شود.البته ازدواج به خاطر بر طرف کردن غائله شهوت برای کسانی که به دلیل ناتوانی و عنین بودن خودداری نکرده باشند که اکثریت مردم را تشکیل می‌دهند از نظر دینی واجد اهمیّت است،زیرا شهوت اگر غلبه کند و نیروی تقوا هم در برابر آن مقاومت نکند،به ارتکاب فحشا و منکرات می‌انجامد و آیۀ مبارکه به آن دارد: إِلاّ تَفْعَلُوهُ تَکُنْ فِتْنَةٌ فِی الْأَرْضِ وَ فَسادٌ کَبِیرٌ ⁽¹⁾.

اما اگر شهوت با لجام تقوا مهار شود،نتیجه نهایی آن خواهد بود که اعضای بدن را از قبول شهوت باز دارد و چشم و هوای نفس را حفظ کند.امّا نگهداری دل از وسوسه‌ها و اندیشه‌های نادرست همیشه در تحت اختیار شخص نیست،بلکه هوای نفس همواره انسان را به خود جذب و امور مربوط به آمیزش را به او تلقین می‌کند و اکثر اوقات شیطان وسوسه‌کنندۀ او،آرام نمی‌گیرد.و گاهی بعضی از امور آمیزش از خاطر او می‌گذرد به طوری که اگر در برابر پست‌ترین افراد صراحتا بگوید،شرم می‌کند و خداوند بر قلب او

آگاه است،زیرا قلب در پیشگاه خدا همانند زبان در نزد مخلوق است و اصل کار برای مرید در سیر و سلوک راه آخرتش،قلب اوست.مداومت بر روزه،مادۀ وسوسه را دربارۀ بیشتر مردم از بین نمی‌برد،مگر آن که علاوه بر مداومت بر روزه،بدن ضعیف و مزاج فاسد شده باشد،از این روست که ابن عباس گوید:«عبادت عبادت‌کننده جز با ازدواج کامل نگردد.» این یک گرفتاری عمومی است و کمتر کسی است که از آن رهایی یابد.

قتاده در معنای آیۀ شریفه: وَ لا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا ⁽¹⁾می‌گوید:آن چیزی که فوق طاقت است عبارت از شدت شهوت جنسی است.که قوی‌ترین ابزار شیطان بر ضد بنی‌آدم است و به همین مطلب،پیامبر اکرم(ص) فرموده که می‌گوید:«هیچ ناقص عقل و ناقص دین را چیره‌تر از شما زنان بر مردان عاقل ندیده‌ام» ⁽²⁾و این نیست مگر به خاطر هیجان شهوت.یکی از نیکان زیاد ازدواج می‌کرد به طوری که هیچ‌گاه کمتر از دو،سه و چهار زن نداشت.یکی از صوفیان به او اعتراض کرد.او در جواب گفت:آیا کسی از شما به خاطر دارد که وقتی در حضور خدا نشسته باشد و یا موقعی که در حال خریدوفروش در پیشگاه خدا ایستاده است،خاطرۀ شهوت‌انگیزی بر قلبش خطور کرده باشد؟!گفتند:برای ما از این موارد زیاد اتفاق افتاده است.گفت:اگر راضی می‌شدم که در تمام عمرم حتی یک لحظه حال شما را می‌داشتم ازدواج نمی‌کردم،لیکن هیچ خاطره‌ای بر قلبم نگذشت که مرا به خود مشغول کند مگر این که پشت سر نهادم تا از آن آسوده باشم و به کار خودم برسم و چهل سال است که بر قلب من معصیتی خطور نکرده است.جنید می‌گفت:همان طوری که به خوراک نیاز دارم به آمیزش نیز نیازمندم.

بنابراین،همسر،بحق غذا و وسیلۀ پاکی دل است و از این رو رسول خدا(ص)به هر کس که چشمش به زنی بیفتد و متمایل به او شود،دستور داده است تا با همسرش آمیزش

کند،زیرا آمیزش با همسر آن وسوسۀ نفسانی را از بین می‌برد.

رسول اکرم(ص)فرمود:«وقتی که زن رو می‌آورد،در صورت شیطانی ظاهر می‌شود.بنابراین اگر کسی از شما زنی را دید و شیفتۀ او شد،باید به سراغ همسرش برود، زیرا به همراه او نیز همان چیزی است که با آن دیگری است.» ⁽¹⁾و نیز آن حضرت فرمود:«بر زنانی که همسرانشان حضور ندارند،وارد نشوید،زیرا شیطان نسبت به بنی‌آدم،همانند خون در بدن او روان است.عرض کردیم:حتی نسبت به شما؟فرمود:حتی نسبت به من هم چنان بوده لیکن خداوند مرا در برابر شیطان یاری کرد و او تسلیم شد.» ⁽²⁾از آنجا که بر مزاج افراد بی‌همسر،شهوت غالب‌تر است.شایستگان ایشان بیشتر طالب ازدواجند،و برای آسایش قلب است که به هنگام ترس از فساد همسری با کنیز جائز شده است،با وجود آن که باعث برده شدن فرزند شده و خود نوعی هلاکت است و بر هر کسی که توان ازدواج با زن آزاد دارد حرام،است و لیکن برده شدن فرزند سهل‌تر از نابود ساختن دین است در صورتی که همسر گرفتن کنیز جز تیره ساختن زندگی برای مدتی بر فرزند،زیان دیگری ندارد،در حالی که ارتکاب خلاف باعث نابود ساختن زندگی اخروی است که عمرهای طولانی در مقایسه با یک روز از روزهای آخرت ناچیز است.

در بعضی از طبیعتها شهوت به حدّی غلبه دارد که یک زن مرد را بس نمی‌کند بنابراین مستحب است چنین کسانی بیش از یکی تا چهار همسر بگیرند که اگر مشمول لطف و رحمت خدا قرار گیرد قلبش با آنها آرام می‌گیرد،اگر نه جایگزین کند(!) رسول خدا(ص)به حسن(علیه السلام)فرمود:

«در اندام و اخلاقت شبیه منی» ⁽¹⁾و نیز فرمود:«حسن از من است و حسین از علی است.» ⁽²⁾بعضی گفته‌اند:یکی از موارد شباهت اخلاقی امام حسن(علیه السلام)به رسول خدا(ص) همین کثرت ازدواج وی بوده است(!).و در بین صحابه کسانی بودند که سه و چهار همسر داشتند و کسانی که دارای دو همسر بوده‌اند،بی‌شمارند،به هر حال در صورتی که انگیزۀ ازدواج معلوم باشد،شایسته است که به تعداد نیاز،انجام گیرد،بنابراین مقصود آرامش نفس است.پس باید در کم و زیاد آن دقّت کند.

فایدۀ سوم-آرامش نفس و مأنوس ساختن آن با همنشینی

(1) و دیدار و بازی،تا اینکه دل آرامش یافته برای عبادت نیرومند شود،زیرا نفس افسرده است و از حق به خاطر مخالفت با طبع آن گریزان است.بنابراین اگر به طور مداوم آن را مجبور به چیزی کنند که مخالف طبع آن است،سرکشی و امتناع خواهد کرد.اما اگر بعضی اوقات به وسیلۀ لذّتها آرامش یابد،نیرومند و با نشاط خواهد شد.در انس با زنان آرامشی حاصل می‌شود که باعث رفع اندوه و آسایش دل است و شایسته است که نفوس پرهیزگاران به‌وسیله امور مباح آسایش یابند،از این رو خدای متعال فرموده است:

لِیَسْکُنَ إِلَیْها . ⁽³⁾

حضرت علی(علیه السلام)فرموده است:«دلها را آرامش ببخشید،زیرا اگر ناراحت باشند کور شوند» ⁽⁴⁾و در خبر است:«خردمند باید سه ساعت داشته باشد:یک ساعت با خدا راز و نیاز کند و یک ساعت محاسبه نفس نماید و یک ساعت را نیز برای خوردن و آشامیدن قرار دهد که این ساعت پشتوانۀ ساعات دیگر است.» ⁽⁵⁾نظیر این روایت با

عبارت دیگر آمده است:

«عاقل وقت خود را نمی‌گذراند مگر در یکی از سه مورد:توشه گرفتن برای آخرت،تأمین زندگی و یا لذت بردن از غیر حرام.» ⁽¹⁾رسول خدا(ص)فرمود:«هر کارگری کوشش و تلاش دارد و هر کوشش و تلاش، فرصتی برای استراحت می‌خواهد،پس هر کس که وقت استراحتش بر سنّت من باشد، هدایت شده است.» ⁽²⁾و نیز فرمود:«سه چیز از دنیای شما نزد من محبوب است:بوی خوش،زنان و روشنی چشمم نماز است.» ⁽³⁾ابو درداء می‌گفت:«من به مقداری از لهویّات نفسم را سرگرم می‌کنم تا بتوانم بعدها در راه حق،نیرومند باشم.» غزالی گوید:«این نیز فایده‌ای است که هر کس نفس خود را در کارهای فکری و اذکار و امور مختلف به زحمت انداخته و این حالت را آزموده است نمی‌تواند منکر آن شود و این فایده غیر از دو فایده‌ای است که قبلا بیان شد،حتی این فایده شامل افراد مقطوع النسل و بدون شهوت نیز می‌شود،جز این که این فایده،ازدواج با این هدف را یک فضیلت قرار می‌دهد و کمتر کسی با این هدف ازدواج می‌کند.اما به هدف داشتن فرزند و به قصد دفع شهوت بسیارند،وانگهی بسا کسانی هستند که به آب روان و سبزی و امثال آن نگاه می‌کنند و نیازی به گفتگو و بازی با زنان برای خوشی نفس ندارند.پس باید توجه داشت که این هدفها در مورد اشخاص مختلف با حالات گوناگون فرق می‌کند.

فایدۀ چهارم-خاطر جمع بودن از ادارۀ منزل،

(1)و تعهّد کار آشپزی،جارو کشیدن،

فرش کردن و ظرف شستن و فراهم کردن وسایل زندگی؛زیرا اگر انسان علاقه به آمیزش نداشته باشد،زندگی کردن تنها در منزل دشوار خواهد بود و اگر تمام کارهای منزل را خودش انجام دهد بیشتر وقتش از دست خواهد رفت و دیگر برای علم و عمل وقتی نخواهد داشت؛بنابراین،زن شایسته‌ای که کار منزل را روبه‌راه می‌کند،از این طریق کمکی است به انجام امور دینی،در صورتی که بی‌نظمی این امور باعث گرفتاری و تشویش دل و تیره شدن زندگی است.از این روست که ابو سلیمان دارانی گوید:همسر شایسته مربوط به دنیا نیست،زیرا او باعث توجه تو به آخرت و عهده‌دار ادارۀ منزل و ارضای شهوت می‌شود.

محمّد بن کعب قرظیّ در معنای این سخن خدای تعالی: رَبَّنا آتِنا فِی الدُّنْیا حَسَنَةً ⁽¹⁾می‌گوید:منظور زن شایسته است.

پیامبر(ص)می‌فرماید:

«باید هر یک از شما زبانی ذاکر و قلبی شاکر و همسری با ایمان و شایسته داشته باشد تا او را در امر آخرتش یاری کند.» ⁽²⁾ملاحظه کنید چگونه پیامبر(ص)همسر خوب را با ذکر و سپاس خدا همسان آورده است.

در بعضی از تفاسیر دربارۀ قول خدای تعالی: فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیاةً طَیِّبَةً ⁽³⁾آمده است که مقصود از حیوة طیّبه،همسر شایسته است.

رسول اکرم(ص)فرمود:«من به سبب دو خصلت بر آدم فضیلت یافتم:همسر او در نافرمانی خدا او را یاری کرد،اما همسران من در طاعت خدا کمکم می‌کنند و دیگر این که شیطان او کافر بوده و شیطان من مسلمان است که جز به

نیکی فرمان نمی‌دهد.» ⁽¹⁾در این حدیث،پیامبر(ص)کمک همسر را در امر طاعت،فضیلت شمرده است، که این خود از جملۀ فوایدی است که مورد توجّه افراد شایسته است،امّا این فایده مخصوص کسانی است که کمک‌دهنده و اداره‌کننده ندارند،پیامبر(ص)در این حدیث به داشتن دو زن دعوت نمی‌کند،بلکه چه بسا داشتن دو زن باعث تیرگی معیشت شود و امور منزل را بی‌سروسامان کند؛و شامل این فایده است آنجا که هدف داشتن بستگان و فامیل زیاد،و به وسیلۀ زیاد شدن قبیله،کسب نیرو و توانمندی باشد؛زیرا این خود از چیزهایی است که در دفع شرّ و کسب سلامت لازم است،از این رو گفته‌اند:آن که یار و یاور ندارد خوار است و هر که بتواند پشتیبانی پیدا کند تا بدان وسیله شرّی را دفع کند، در سلامت و امنیّت و آسوده دل برای عبادت خواهد بود،زیرا خواری باعث نگرانی دل و عزّت به‌وسیله کثرت فامیل ازبین‌برندۀ ذلت و خواری است.

فایدۀ پنجم-مجاهدت و ریاضت نفس از طریق رعایت

(1) و سرپرستی و اقدام به حقوق خانواده و تحمّل اخلاق و اذیّت و آزار ایشان،و کوشش در اصلاح و راهنمایی آنان به راه دین و تلاش در کسب حلال به خاطر آنها و تربیت اولاد که در تمامی این اعمال فضیلت بزرگی است،زیرا خانواده و اولاد رعیّت انسانند و مراقبت و سرپرستی آنان خود فضیلت مهمّی است و کسی که از زن و فرزند دوری می‌کند از آن می‌ترسد که در انجام حق آنها کوتاهی کند،اگر نه پیامبر(ص)فرموده است:«یک روز سرپرستی از سوی سرپرست عادل بهتر از عبادت هفتادساله است»؛ و بعد فرمود:«بدانید که همۀ شما سرپرستید و همۀ شما راجع به افراد تحت سرپرستیتان مسئولید.» ⁽²⁾

آری کسی که به اصلاح خویشتن و دیگران مشغول است همانند کسی نیست که فقط به اصلاح خود همّت دارد،و کسی که بر آزار دیگران صبور است همانند کسی نیست که فقط به رفاه و آسایش خود می‌پردازد،از این رو تحمّل زحمت زن و فرزند به منزلۀ جهاد در راه خداست.رسول خدا(ص)فرمود:

«کسی که در راه هزینۀ خانواده‌اش تلاش کند همچون کسی است که در راه خدای عزّ و جلّ جهاد کند» ⁽¹⁾،و نیز فرمود:«آنچه مرد هزینه خانواده کند،صدقه است و همانا مرد در رساندن لقمۀ نانی به دهان زنش مأجور است.» ⁽²⁾مردی به یکی از دانشمندان گفت:خداوند برای هر عملی بهره‌ای به من مرحمت کرده است؛و از حج،جهاد و دیگر اعمال نام برد.آن دانشمند گفت:کار تو کجا و عمل ابدال و صالحان کجا؟پرسید:عمل آنها چیست؟گفت:کسب حلال و صرف آن بر عیال.

رسول خدا(ص)فرمود:«هر که صلۀ رحم را خوب رعایت کند و عیالوار و کم‌بضاعت باشد و غیبت مسلمانان را نکند،(در حالی که پیامبر(ص)دو انگشتش را بهم متصل کرده بود فرمود:)در بهشت با من چون این دو خواهد بود.» ⁽³⁾در حدیث دیگری آمده است:«خداوند مستمند آبرومند عیالوار را دوست می‌دارد.» ⁽⁴⁾و در حدیثی آمده است:«هرگاه گناهان بنده‌ای افزون شود،خداوند او را دچار اندوهی کند تا گناه او را ببخشد.» ⁽⁵⁾

یکی از پیشینیان گوید:برخی از گناهان جز گرفتاری عیال و اهتمام به ایشان کفّاره‌ای ندارد.حدیثی از پیامبر اکرم(ص) دراین‌باره رسیده که فرموده:«از جمله گناهان،گناهانی هستند که جز مشکل کسب معیشت هیچ کفاره‌ای ندارند.» ⁽¹⁾پیامبر(ص)فرمود:«هر که سه دختر داشته باشد و هزینۀ زندگی آنها را بپردازد و به آنها احسان کند تا وقتی که خداوند آنها را از وی بی‌نیاز سازد،البته که خداوند بهشت را بر او واجب گرداند،مگر این که کاری بکند که خداوند او را نیامرزد.» ⁽²⁾ابن عباس هر وقت این حدیث را نقل می‌کرد،می‌گفت:«به خدا سوگند که این حدیث از احادیث عجیب و برجسته است.» در اخبار انبیا(علیه السلام)آمده است که گروهی بر حضرت یونس-علی نبیّنا و آله و علیه السلام-وارد شدند،یونس(علیه السلام)از ایشان پذیرایی کرد،آن حضرت هرگاه از خانه بیرون و به آن وارد می‌شد همسرش او را اذیّت و بر او ستم می‌کرد و او چیزی نمی‌گفت!مهمانان از این جریان تعجّب کردند.حضرت یونس(علیه السلام)فرمود:تعجّب نکنید چرا که من از خدای تعالی درخواست کردم و گفتم:خدایا آنچه در آخرت مرا مجازات می‌کنی،در همین دنیا زودتر مجازات کن.خطاب آمد که عقوبت تو دختر فلان کس است.با او ازدواج کن و من با او ازدواج کردم،در حالی که بر آنچه شما شاهدید من صبر کرده‌ام،پس فایدۀ این صبر،ریاضت نفس و فرو خوردن خشم و آراستن اخلاق است.

زیرا کسی که تنهاست و یا با آدم خوش‌اخلاق زندگی می‌کند،ناپاکیها و معایب باطنی‌اش،ظاهر نمی‌شود.بنابراین بر کسی که راه آخرت را می‌پیماید لازم است تا خویشتن را با برخورد با چنین عوامل محرّک و عادت دادن به صبر و تحمّل بیازماید تا

این که اخلاقش معتدل و نفسش آزموده و باطنش از صفات ناپسند پاک شود.به این ترتیب،تحمّل زحمت خانواده با این که خود مجاهد و ریاضت است،سرپرستی و ادای حقوق ایشان نیز عبادت است،در نتیجه این هم یکی از فوائد است،امّا جز دو دسته کسی از این فایده بهره‌مند نمی‌شود:یکی آن مردی که قصد مجاهدت و ریاضت و تهذیب اخلاق دارد،به خاطر این که در اوّل راه است و بعید نیست که چنین شخصی تحمّل زحمت خانواده را راهی برای مجاهدت خود بداند و بدان وسیله ریاضت بکشد، دیگر آن مرد عابدی که سیر باطنی و حرکت فکری و قلبی نداشته و تنها کارش،عمل جوارح،از قبیل نماز،حجّ و امثال این‌ها بوده است،در این صورت عمل او برای زن و فرزند با کسب حلال و اقدام به تربیت ایشان بالاتر از عبادتهای وابسته به بدن اوست که خیرش به دیگری نمی‌رسد.امّا مردی که به دلیل کفایت در اصل خلقت و یا به وسیلۀ مجاهدت قبلی دارای اخلاق پاکیزه است،هرگاه ارادۀ سیر باطنی و حرکت فکری در علوم و مکاشفات دارد،سزاوار نیست که به این منظور ازدواج کند،زیرا کار او به مقدار لازم ریاضت دارد و امّا عبادت در عمل مربوط به کسب و کاری که برای عائله خود دارد، علم،از آنها بالاتر است،زیرا کسب علم،خود عملی است که فایده‌اش برای دیگران بیشتر از فایدۀ کسب معاش برای خانواده است.این بود فوائد ازدواج در دینی که آن را یک فضیلت می‌داند.

آفتهای ازدواج

اشاره

(1)آفات ازدواج سه چیز است:

1-مهم‌ترین آفت آن ناتوانی بر کسب حلال است،

(2)زیرا کسب حلال برای همه کس میّسر نیست،بخصوص در این زمان با تنگی معیشت.در این صورت ازدواج باعث می‌شود که بیشتر در صدد خورانیدن غذای حرام شده باعث هلاکت خود و خانواده‌اش شود در صورتی که شخص بدون همسر از این مشکل در امان است.اما کسی که دارای

همسر است بیشتر اوقات دست به کارهای ناپسند زده از خواستۀ زنش پیروی می‌کند و آخرتش را به دنیایش می‌فروشد.در خبر است:

«همانا بندۀ خدا در نزد میزان با وجود این که حسناتش به قدر کوههاست بازداشت می‌شود و از سرپرستی و ادارۀ خانواده و مالش پرسیده می‌شود که از کجا آورده و در کجا صرف کرده است؟تا آنجا که این کمبودها تمام اعمال او را از بین می‌برد و حسنه‌ای برایش نمی‌ماند.آنگاه فرشته‌ای صدا می‌زند:این است آن کسی که خانواده‌اش حسنات او را در دنیا خورده‌اند و او امروز در گرو اعمالش است.» ⁽¹⁾گویند:نخستین چیزی که در روز قیامت باعث گرفتاری انسان می‌شود زن و فرزند است؛او را در محضر خدا نگاه می‌دارند و می‌گویند:پروردگارا حق ما را از او بگیر،زیرا او آنچه را نمی‌دانستیم به ما نیاموخت و از راه حرام به ما غذا می‌داد و ما بی‌اطّلاع بودیم.

پس خداوند از او انتقام می‌گیرد.

یکی از پیشینیان می‌گوید:هرگاه خداوند برای بنده‌ای بدی را مقرّر فرماید، نیشهایی را در این دنیا بر او مسلّط گرداند تا او را بگزد-یعنی خانواده را.

پیامبر(ص)فرمود:«هیچ کس خدای سبحان را با گناهی بزرگتر از نادانی زن و فرزندش دیدار نکند.» ⁽²⁾بنابراین،این یک آفت همگانی است و کمتر کسی است که از این آفت رها شود، مگر کسی که مال ارثی و یا کسب حلالی داشته باشد و راه قناعت در پیش گیرد تا بتواند به آنچه دارد بسنده کند،پس چنین کسی و یا شخص پیشه‌وری که توان کسب حلال از راه مباح دارد،از آن آفت در امان خواهد بود.

آفت دوّم،کوتاهی از ادای حقوق

(1) و عدم تحمّل اخلاق و آزار ایشان است.این آفت کمتر از آفت اوّل عمومیّت دارد،زیرا دفع آن برای انسان آسان‌تر از دفع آفت اوّل

است.به عبارت دیگر خوش‌خویی با زنان و اقدام به حقوق ایشان ساده‌تر از کسب حلال است،در حالی که آن نیز خطرناک است زیرا این شخص سرپرست بوده و نسبت به زیردستان خود مسئول است.پیامبر(ص)فرمود:«در گنهکاری یک شخص همین بس که حق عائله خود را ضایع کند.» ⁽¹⁾نقل کرده‌اند کسی که از خانواده‌اش فرار کند همانند بردۀ فراری گریزپاست،نه نمازش قبول است و نه روزه‌اش،تا وقتی که نزد ایشان برگردد و هر کس از انجام حقوق ایشان کوتاهی کند هر چند در نزد آنان حاضر باشد مثل کسی است که فرار کرده باشد.

خدای تعالی فرموده است:

قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ ناراً . ⁽²⁾

بنابراین ما مأموریم همچنان که خودمان را از آتش دوزخ حفظ می‌کنیم آنها را نیز از آتش حفظ کنیم.انسان گاهی از انجام امور خود ناتوان است و اگر ازدواج کند این حقّ دو برابر می‌شود و به خودش یک فرد دیگر نیز افزوده می‌گردد و از سویی نفس امّاره آدمی را به بدی جلب می‌کند،حال اگر تعداد عائله افزون شود کشش به سمت بدی غالبا بیشتر می‌شود،از این رو بعضی از ازدواج خودداری کرده می‌گویند:من گرفتار خودم هستم چگونه دیگری را هم بر آن بیفزایم! ابراهیم بن ادهم از ازدواج سر باز می‌زد و می‌گفت:من زنی را به دست خودم گول نمی‌زنم و نیازی هم به آنان ندارم.یعنی از جملۀ حقوق آنان عفیف نگه‌داشتن و بهره‌مند ساختن ایشان است،در حالی که من از انجام آن ناتوانم؛از این رو به صورت مشروط پوزش خواست و گفت:این سخن خدای تعالی،مرا از ازدواج منع می‌کند که فرمود:

وَ لَهُنَّ مِثْلُ الَّذِی عَلَیْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ . ⁽³⁾

پس این نیز آفتی فراگیر است،هر چند که از آفت اوّل شمول کمتری دارد.انسان از این آفت در امان نمی‌ماند مگر دانای خردمند،خوشخو و آشنا به عادات زنان؛همچنین کسی که در برابر بدیهای آنان بردبار،و کاملا از هواپرستی ایشان مطّلع،و سخت به ایفای حقوق آنان پایبند است و لغزشهای ایشان را نادیده می‌گیرد و خردمندانه با خلق و خوی آنان رفتار می‌کند؛زیرا صفات غالب بر زنان،نادانی،درشتی،تندی، پرخاشگری،بداخلاقی و-با وجود توقع داشتن نهایت انصاف-بی‌انصافی است؛و چنین صفاتی در ازدواج،ناگزیر باعث فساد بیشتری می‌شود؛پس در این گونه شرائط تنهایی برای مرد بهتر است.

آفت سوّم که در مرتبۀ پایین‌تر از آفات اول و دوم قرار دارد،آن است که زن و

فرزند،شخص را از یاد خدا باز می‌دارند

(1) و او را به طلب دنیا و فراهم آوردن زندگی خوب برای اولاد،از طریق جمع آوری مال و اندوختن برای ایشان و نیز به فخرفروشی و افزون‌طلبی وامی‌دارند،حال آن که هر چه آدمی را-چه زن،چه مال و اولاد-از یاد خدا باز دارد،برایش نامیمون است.مقصود من آن نیست که او را وادار به خلاف می‌کنند،زیرا این موضوع در آفت اوّل و دوّم مندرج بود،بلکه مقصود آن است که او را به برخورداری از امور مباح بلکه تمام اوقات او را به خوش‌گذرانی و همدمی با زنان و غرق شدن در کام‌جویی از ایشان وامی‌دارد و از ازدواج انواع گرفتاریهایی از این قبیل بر می‌آید که دل را فرا می‌گیرد در نتیجه انسان شب و روز را سپری می‌کند و در تمام شبانه روز فرصتی برای اندیشیدن در امر آخرت و آمادگی برای فردای قیامت پیدا نمی‌کند.

این بود،مجموعۀ آفتها و فایده‌های ازدواج.بنابراین قضاوت مطلق که ازدواج بهتر است و یا عزوبت دلیل بر احاطه نداشتن به تمام این آفات و فوائد است؛بلکه شخص باید این آفتها و فوائد را معیار و محکی قرار دهد و نفس خود را بر آنها عرضه کند.اگر این آفات دربارۀ او منتفی و فوائد برای او جمع است،به این ترتیب که مال حلال و

حسن خلق دارد و در دین به حدّی کوشاست که ازدواج او را از یاد خدا باز نمی‌دارد و با وجود این‌ها جوانی است که نیاز به آرام ساختن شهوت دارد و تنهاست و نیازمند کسی است که امور منزل را اداره کند و نیز نیاز به رابطۀ فامیلی دارد.در این صورت نباید لجبازی کند،زیرا ازدواج با فوایدی که دارد،از قبیل به دست آوردن فرزند،برای او بهتر است.اما اگر فاقد این فوائد و دارای آفات است،عزوبت برای او بهتر است.ولی اگر سود و زیان برابر است که بیشتر هم چنین است،لازم است که در ترازوی عدالت هم سهم آن فایده را در افزایش دینش و هم سهم این آفت را در کاستن از دینش بسنجد،اگر برتری یکی از آنها بر دیگری به گمان او بیشتر است به همان طرف حکم کند.و روشن‌ترین فایده‌ها داشتن فرزند و آرام ساختن شهوت و ظاهرترین آفتها نیاز پیدا کردن به کسب حرام و رو برتافتن از خدای تعالی است امّا به فرض برخورد این امور با یکدیگر،می‌گوییم:کسی که از شهوت در رنج نباشد و مقصود از ازدواجش کوشش برای فراهم آمدن فرزند باشد و آفت نیاز به کسب حرام،یا رو تافتن از یاد خدا در کار باشد، عزوبت برای چنین کسی بهترین کارهاست،زیرا در چیزی که انسان را از یاد خدا باز دارد و همچنین در کسب حرام،خیری نیست،و موضوع داشتن اولاد نقصان این دو آفت را جبران نمی‌کند؛لذا ازدواج به منظور داشتن فرزند،تلاش موهومی است در جستجوی داشتن فرزند.اما این کاستی در دین امری کنونی است،پس حفظ حیات خویشتن و پرهیز از هلاکت مهم‌تر از تلاش در راه داشتن فرزند است،زیرا فرزند سود زندگی است؛ اما دین اصل و سرمایۀ آن است و از میان رفتن دیانت باعث نابودی حیات اخروی و از بین رفتن اصل سرمایه است.بنابراین،چنین فایده‌ای(داشتن فرزند)در برابر هیچ یک از این دو زیان ارزش ندارد.اما اگر به امر داشتن فرزند،نیاز به سرکوب شهوت نیز-به خاطر شوق نفس به ازدواج-اضافه شود،مطلب دیگری است که باید ببیند اگر تقوا او را مهار نکرده و می‌ترسد که مرتکب زنا شود،در این صورت ازدواج برای او بهتر است، زیرا او بر سر دو راهی مانده است یا این که مرتکب زنا شود و یا این که مال حرام بخورد،

در این صورت شرّ کسب حرام کمتر است و اگر اطمینان به خود دارد که مرتکب زنا نمی‌شود و با وجود این قادر بر چشم‌پوشی از نامحرم نیست،ازدواج نکردن برای چنین کسی بهتر است،زیرا نگاه به حرام و کسب از راه خلاف هر دو حرام است،اما کسب همیشگی است که به سبب آن خود و خانواده‌اش در معصیتند.اما نگاه به نامحرم گاهی اتّفاق می‌افتد و تنها خود معصیت می‌کند و زودگذر است و نگاه کردن،زنای چشم است،لیکن در صورتی که به زنای آلت نینجامد از خوردن مال حرام به عفو و بخشش نزدیکتر است؛مگر بترسد که نگاه کردن،منجر به زنا شود،در این صورت مربوط می‌شود به خوف ارتکاب چنین گناهی و هرگاه چنین مطلبی ثابت شود پس حالت سوّم، یعنی توانایی بر چشم‌پوشی از نامحرم را دارد،اما افکاری که دل را مشغول کرده نمی‌تواند از خود دفع کند در این صورت ترک ازدواج بهتر است،زیرا عمل قلبی به عفو خداوندی نزدیکتر است و تنها هدفش فراغت دل است برای عبادت در صورتی که با کسب حرام و با خوردن و خورانیدن حرام عبادت ناتمام است.همین طور لازم است آفتها و فوائد را بسنجد و به هر طرف که بیشتر است حکم کند.و هر که به این‌ها احاطه داشته باشد هیچ یک از مشکلات پیشینیان را-که یک بار تشویق به ازدواج و یک بار از آن منع می‌کردند-نخواهد داشت زیرا بر حسب حالات مختلف اشخاص متفاوت است.

می‌گویم:راه چاره برای کسی که تنها به سرکوب شهوت نیازمند است یا خوف دچار شدن بر آفات نکاح،آن است که وسیلۀ عقد منقطع(صیغه)از زنان بهره گرفته و جدا شود،اگر قصدش مصون ماندن از زنا و امثال آن و نیز اجتناب از زیانهای ازدواج نکردن است،برای چنین مواردی است که به عنوان نعمتی از جانب خدا و پیامبرش(ص)برای مردم،عقد موقّت(صیغه)در شرع مقرّر شده است،لیکن اهل تسنّن به دلیل پیروی از عمر از برکت این نعمت مشروع محروم گشته و در مهالک افتاده‌اند،عمر گفت:«دو متعه،در زمان رسول خدا بودند که من آنها را حرام کردم و مرتکب آنها را مجازات می‌کنم.»مقصود عمر از آنها:متعه(عقد موقّت)زنان و حج

تمتّع(طواف النساء است)که این سخن وی گستاخی از جانب او بر خدا و رسول خداست. ⁽¹⁾

در کافی به سندهای صحیح از امام باقر(علیه السلام)روایت شده است که فرمود:

امیر المؤمنین علی(علیه السلام)می‌گفت:

«اگر آن سخنی که پسر خطاب پیش از این گفت نبود،جز فرد شقاوت پیشه کسی مرتکب زنا نمی‌شد» ⁽¹⁾یعنی کمتر کسی سراغ زنا می‌رفت.

و نیز از آن حضرت:«دربارۀ متعه پرسیدند؛فرمود:در قرآن نازل شده است:

فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِیضَةً وَ لا جُناحَ عَلَیْکُمْ فِیما تَراضَیْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِیضَةِ . ⁽²⁾

از امام صادق(علیه السلام)است که فرمود:«آیۀ مبارکه چنین نازل شد: فما استمتعتم به منهنّ(الی اجل مسمّی)فآتوهنّ اجورهنّ فریضة . ⁽³⁾

از زراره نقل شده که گفت:«عبد الله بن عمر لیثی به خدمت امام باقر(علیه السلام)رسید و عرض کرد:نظر شما دربارۀ متعۀ زنان چیست؟امام(علیه السلام)فرمود:

خداوند در کتاب خود به زبان پیامبرش آن را حلال کرده؛بنابراین تا روز قیامت حلال است.عبد الله گفت:ای ابو جعفر!آیا چون شما کسی بر این عقیده است؟در

حالی که عمر،آن را حرام دانست و از آن نهی کرد.امام(علیه السلام)فرمود:هر چند که او چنین کاری را کرده باشد.عبد الله گفت:من تو را در پناه خدا می‌دانم از این که حرام عمر را حلال شماری.امام(علیه السلام)فرمود:تو به عقیدۀ اربابت باش و من بر گفتار رسول خدا(ص) هستم و بر این اساس من حاضرم یکدیگر را لعن کنیم که گفتۀ رسول خدا(ص)حق است و سخن ارباب تو بر باطل است...» ⁽¹⁾از امام صادق(علیه السلام)است که فرمود:«قانون متعه در قرآن نازل شده و سنّت رسول خدا(ص)نیز بر آن جاری گشته است.» ⁽²⁾از آن حضرت منقول است:«ابو حنیفه دربارۀ متعه پرسید،فرمود:از کدام متعه می‌پرسی؟عرض کرد:از حجّ تمتع پرسیدم،حالا شما بفرمایید،آیا متعۀ زنان حقّ است یا نه؟فرمود:سبحان الله،آیا قرآن نخوانده‌ای: فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِیضَةً ؟ابو حنیفه گفت:گویا این آیه را هرگز نخوانده‌ام!» ⁽³⁾اخبار در فضیلت متعه،از قول اهل بیت(علیه السلام)زیاد رسیده است.

غزالی گوید:اگر بپرسی:آیا کسی که از آفات ازدواج در امان است بهتر است که ازدواج نکند تا تمام اوقاتش برای عبادت خدا صرف شود،یا بهتر است ازدواج کند؟ می‌گویم:هر دو را انجام دهد،زیرا که ازدواج از جهت این که یک عقد است مانع صرف تمام وقت در عبادت خدا نیست،و امّا از جهت نیاز به کسب اگر می‌تواند کسب حلال کند،ازدواج برایش بهتر است،زیرا شب و سایر اوقات روز برای اشتغال به عبادت باقی می‌ماند و مواظبت بر عبادت بدون استراحت غیر ممکن است.بنابراین اگر فرض شود که کسی تمام وقتش به کسب و کار می‌گذرد به حدّی که جز اوقات نماز،خواب، خوراک و قضای حاجت وقتی ندارد،اگر از کسانی است که جز با نماز نافله،یا حج و نظایر آن از کارهای بدنی راه آخرت را نمی‌پیماید،ازدواج کردن برایش بهتر است،زیرا کسب حلال،ادارۀ خانواده و در پی داشتن فرزند بر آمدن و تحمّل اخلاق زنان هر کدام

نوعی عبادت است که فضیلت آنها کمتر از عبادات مستحبی نیست؛اما اگر عبادتش به‌وسیله کسب دانش،تفکّر،سیر و سلوک باطنی است و کسب مانع اینهاست در این صورت ازدواج نکردن بهتر است.

اگر بگویی:چرا حضرت عیسی(علیه السلام)با وجود فضیلت نکاح،ازدواج نکرد؟و از طرفی اگر فراغت برای عبادت خدای تعالی بهتر است،پس چرا پیامبر(ص)چندین همسر گرفت؟ بدان که در مورد کسی که قدرت و توانایی دارد و دارای علوّ همّت است و هیچ چیز او را از یاد خدا باز نمی‌دارد،بهتر آن است که هر دو را انجام دهد؛رسول خدا به دلیل داشتن قدرت،فضیلت عبادت و ازدواج را با هم تلفیق کرد؛با داشتن نه همسر، آمادۀ عبادت خدا بود،بر آوردن نیاز زناشویی دربارۀ او مانع از عبادتش نبود،همان طوری که قضای حاجت دربارۀ شاغلین به امور دنیا مانع از تدبیر امور زندگی نیست،تا آنجا که در ظاهر مشغول قضای حاجتند با وجود آن،دلهایشان سخت متوجه اموری است که قصد انجام آنها را دارند و از آنها غافل نیستند.بنابراین رسول خدا(ص)با مقام والایی که داشت،امور این دنیا او را از حضور قلب نسبت به خدای تعالی باز نمی‌داشت.

کی به دیگری چنین منصبی را می‌دهند؟و همچنان که نمی‌توان جویهای کوچک را با دریای بزرگ مقایسه کرد،شایسته نیست که دیگران را با آن حضرت مقایسه کنند.امّا عیسی(علیه السلام)راه حزم و تدبیر را پیشه کرد نه راه قدرت و توان را،و نسبت به نفس خود جانب احتیاط را پیش گرفت و شاید حال آن حضرت چنان بود که سرگرمی به زن و فرزند در او مؤثر می‌شد و یا کسب حلال با وجود آنها غیر ممکن بود و یا آن که جمع بین ازدواج و آمادگی برای عبادت در آن حال امکان نداشت؛از این رو فراغت برای عبادت را انتخاب کرد.در هر حال آنان به اسرار کارهای خود و احکام روزگار خویش راجع به کسبهای درست و خصلتهای زنان و سود و زیان ازدواج برای کسی که تزویج می‌کند، آگاهترند و چون احوال اشخاص متفاوت است به حدی که برای بعضی ازدواج کردن و

برای بعضی ازدواج نکردن بهتر است،بنابراین شایسته است که ما کارهای انبیا(علیه السلام)را در هر حال بهترین عمل بدانیم.

باب دوم

اشاره

دربارۀ آنچه از حالات زن و شرائط عقد،باید رعایت شود

امّا عقد و ارکان و شرائط آن

(1) که باید مراعات شوند تا عقد صحیح باشد و باعث حلیّت گردد چهارتاست:

می‌گویم:بلکه ارکان و شرائط لازم سه‌تاست،زیرا حضور دو شاهد از نظر ما-هر چند مستحب است-شرط لازم نیست،آری در عقد منقطع ذکر مهر و تعیین مدّت شرط لازم است.در روایت صحیح از امام صادق(علیه السلام)آمده است که فرمود:«عقد موقّت ممکن نیست مگر با دو چیز:مدت معین و اجرت معین.» ⁽¹⁾غزالی گوید:«شرط اوّل اجازۀ ولی است،اگر ولی نبود،باید سلطان اجازه دهد.» می‌گویم:این شرط از نظر ما-شیعه-مخصوص افراد صغیر و سفیه و مجنون است چه پسر و چه دختر باشند،و در مورد دوشیزۀ بالغ رشید از نظر فقهای شیعه،اختلاف است،امّا زن غیر دوشیزۀ بالغ رشید،همچون مرد بالغ رشید صاحب اختیار خود است.

غزالی گوید:«شرط دوم،رضایت زن است،اگر زن غیر دوشیزۀ بالغی باشد و یا دوشیزۀ بالغ باشد امّا کسی غیر از پدر و جد او را به شوهر دهد.» می‌گویم:احتیاط آن است که هر چند پدر و یا جد او را به شوهر داده باشند، رضایت او را کسب کنند.

غزالی گوید:«شرط سوّم،ایجاب و قبول است بدون آن که بین این دو لفظ فاصله

شود،با لفظ انکاح یا تزویج و یا کلمه‌ای که معنای مخصوص آنها را بدهد به هر زبانی که باشد از طرف دو شخص مکلّف که هیچ کدام زن نباشند،چه طرف عقد زوج یا ولیّ و یا وکیل آنها باشد.» می‌گویم:از نظر ما-شیعه-اگر اجراکننده صیغۀ عقد،زن باشد مانعی ندارد.

غزالی گوید:«اما آداب ازدواج،پیشنهاد و خواستگاری توسط ولی قبل از هر چیز انجام می‌گیرد،اگر زن عدّه باشد باید پس از پایان عده باشد نه در حال عده،همچنین در حالی که دیگری خواستگاری کرده نباید خواستگاری کند زیرا از این کار نهی شده است.

از جملۀ آداب ازدواج،خواندن خطبه پیش از نکاح و ضمیمه کردن حمد الهی به ایجاب و قبول است،به این ترتیب که تزویج‌کننده می‌گوید:سپاس خدای را و درود بر رسول خدا(ص)فلان دخترم را بر صداق معیّن به همسری تو در آوردم آنگاه همسر می‌گوید:سپاس خدای را و درود بر رسول خدا(ص)همسری او را با این صداق قبول کردم.و صداق باید معیّن و سبک باشد و گفتن حمد پیش از خطبه نیز مستحب است.

از جمله آداب ازدواج آن است که اگر زن دوشیزه است،وضع همسر به اطّلاع زن برسد که این برای سازش و الفت بهتر است؛از این رو نگاه کردن به زن پیش از ازدواج جائز است،زیرا این عمل میان آنها تقرب ایجاب می‌کند.

از جمله آداب ازدواج آن است که،علاوه بر دو شاهد،جمعی از مردمان صالح نیز حضور داشته باشند.و نیز از جمله آداب ازدواج آن است که هدف مرد از نکاح به پا داشتن سنّت،و نگه‌داشتن چشم از حرام،و کسب فرزند و سایر فوایدی باشد که ذکر کردیم و قصدش تنها هوای نفس و کام‌جویی نباشد که در این صورت عملش از اعمال دنیوی خواهد بود در صورتی که این نیّتها مانع کام‌جویی نیست،چه بسا حقی که مطابق هوای نفس است و محال نیست که انگیزۀ وی کام‌جویی و حق دینی هر دو باشد.

اما زنی که ازدواج می‌کند:دو نوع احکام دارد

اشاره

(1):نوع اول به خاطر حلال بودن و نوع دوّم برای زندگی خوب و فراهم آمدن مقاصد است.

نوع اوّل که به منظور حلیّت است،باید زن از موانع نکاح بر کنار باشد

(2) و موانع نکاح نوزده چیز است:

1-همسر دیگری باشد؛ 2-از همسر دیگر،عادت ماهیانه باشد؛چه عدّه وفات باشد،یا طلاق،وطی به شبهه و یا در حال استبراء مربوط به آمیزش از راه ملکیّت؛ 3-مرتد از دین باشد؛ 4-مجوسی باشد؛ می‌گویم:از نظر ما-شیعه-در ازدواج با زن مجوسی اختلاف است،به طوری که تفصیل آن خواهد آمد.

5- دوگانه‌پرست و یا زندیق ⁽¹⁾نبوده،زندیق یعنی کسی که به هیچ کتاب آسمانی و پیامبری منسوب نیست و نیز از جمله معتقدان به مذهب اشتراکی نباشد که ازدواج با هیچ یک از اینان جائز نیست همچنین هر معتقد به مذهب فاسدی که افراد معتقد بدان محکوم به کفرند.

6-اهل کتاب(یهودی یا نصرانی)باشد که پس از تحریف آن ادیان و یا بعد از بعثت پیامبر(ص)به آن دین گرویده باشد و با وجود آن از نژاد بنی اسرائیل هم نباشد.

بنابراین اگر این دو خصلت را نداشت ازدواجش روا نیست اما اگر تنها فاقد نسبت به بنی اسرائیل بود مورد اختلاف است.

می‌گویم:اما از نظر ما(شیعه)در ازدواج با زنان اهل کتاب به طور مطلق اختلاف است و مشهورترین قول در مورد عقد دائم حرمت و عدم جواز است امّا در عقد موقّت و

ملک یمین و در مورد زن مجوسی،جواز است.روشن‌ترین قول،در تمام این موارد به طور مطلق کراهت است،هر چند که در زن مجوسی این کراهت شدیدتر و در عقد دائم- به دلیل جمع بین روایات و نصوص-کراهت مؤکدتر است.

7-زن،برده باشد و همسرش آزاد و قادر بر ادارۀ زن آزاد باشد و یا آن که بیمی از سختی معیشت نداشته باشد؛ می‌گویم:دراین‌باره نیز،ما(شیعه)نظر مخالفی داریم و ازدواج کنیز به شرط حلال کردن از نظر ما جائز است،همان طوری که از اهل بیت(علیه السلام)در اخبار زیادی رسیده است،البته نه مهریه دارد و نه مدّت.در کتاب کافی از فضیل بن یسار نقل شده که گفت:

«به امام صادق(علیه السلام)عرض کردم:فدایت شوم،بعضی از شیعیان از شما نقل کرده‌اند که شما فرموده‌اید:هرگاه مردی کنیزش را حلال کند،ازدواج با او حلال است؟فرمود:

آری ای فضیل.

گفتم:پس چه می‌فرمایید دربارۀ مردی که کنیزی دارد گرانبها و آن دوشیزه است وی به برادر مسلمانش بجز آمیزش با او را حلال می‌کند،آیا او حق دارد هم‌بستر شود؟ فرمود:خیر،بجز آنچه حلال کرده است او حق ندارد و اگر تنها بوسیدن او را اجازه داده باشد،جز آن حق را ندارد.» ⁽¹⁾8-تمام و یا مقداری از کنیز در ملک یمین مردی باشد که با او ازدواج می‌کند؛ 9-از خویشان نزدیک مرد یعنی از اصول و یا فروع او،و یا فروع درجۀ اول از اصول او و یا فرع اول از هر اصلی باشد که پس از آن نیز اصلی است.مقصود من از اصول؛مادران و مادربزرگهاست و از فروع اولاد و نوادگان است و غرض از فرع درجۀ اوّل اصول،خواهران و خواهرزادگان است،و فرع اول از هر اصلی که پس از آن نیز اصلی باشد،عمه‌ها و خاله‌هاست نه اولاد ایشان؛ 10-زنی که به خاطر شیر دادن حرام شده باشد،و هر زنی که به دلیل نسب از

اصول و فروع-چنان که گذشت-حرام است،از طریق شیر دادن نیز همان زن حرام می‌شود و لیکن علّت حرمت پنج نوبت شیر دادن است و کمتر از آن باعث حرمت نمی‌شود؛ می‌گویم:بلکه از نظر ما(شیعه)پانزده مرتبه به قول مشهور و یا یک شبانه روز متوالی شیر بخورد و غذای دیگر نخورد و یا به مقداری شیر بخورد که گوشت بروید و استخوان بچه استحکام گیرد.بیشتر علمای شیعه اتحاد صاحب شیر را به دلیل خبر صحیحی که از اهل بیت(علیه السلام)رسیده،شرط حرمت دانسته‌اند و این قول خلاف احتیاط است،و بعضی از فقها اولاد صاحب شیر را چه از طریق ولادت باشد و یا شیر دادن و اولاد زن شیردهنده را تنها از راه ولادت بر پدر شیرخواره حرام دانسته‌اند به دلیل اخبار صحیحی که از اهل بیت(علیه السلام) دراین‌باره رسیده است ⁽¹⁾و این قول مطابق احتیاط است؛ 11-زنی که به خاطر آن که مرد داماد او شده است حرام می‌شود،به این ترتیب که زوج دختر آن زن را به همسری گرفته و یا قبلا با نوۀ آن زن ازدواج کرده و یا آن که با یکی از آنها به شبهه در حال عقد،هم‌بستر شده و یا آن که با مادر آنها و یا یکی از مادربزرگهایشان به وسیلۀ عقد و یا شبهۀ عقد هم‌بستر شده باشد در این صورت به مجرد عقد کردن آن زن،مادران وی حرام می‌شوند ولی اولاد آنها حرام نمی‌شوند مگر به وسیلۀ هم‌بستر شدن؛ می‌گویم:در مورد وطی به شبهه دیدگاه فقهای شیعه مختلف است و امّا در مورد زنا اگر عارضی باشد-مثل کسی که با زنی ازدواج کند سپس با مادر آن زن زنا کند-و زنش بر او حرام نمی‌شود،اما اگر قبلا با مادر زنا کرده بود،دختر بر او حرام می‌شود و نظیر همین است آنجایی که اگر مردی با پسربچه‌ای لواط کند،بدون هیچ اختلاف نظری، مادر،دختر و خواهرش بر آن مرد حرام می‌شود،مگر آن که قبلا آنها را به عقد خود در آورده باشد،در آن صورت استصحاب حلیّت می‌شود،زیرا که حرام،حلال را حرام

نمی‌کند،همان طوری که از اهل بیت(علیه السلام)رسیده است. ⁽¹⁾

12-زنی که قصد ازدواج با وی را دارد،زن پنجم باشد یعنی مرد چهار زن دیگر به ازدواج دائم و یا در عدۀ طلاق رجعی داشته باشد؛اما اگر یکی از زنان در عدۀ طلاق باین باشد،مانعی ندارد؛ 13-خواهر،یا عمه و یا خالۀ آن زن در ازدواج مرد باشد و ازدواج با وی باعث جمع با آنها شود و در مورد هر دو شخصی که بین آنها خویشاوندی است اگر یکی مرد و دیگری زن باشد ازدواج آن دو با یکدیگر جائز نیست.بنابراین جمع بین زن با هر یک از خواهر،عمه و خاله‌اش نیز جائز نیست؛ می‌گویم:از نظر ما(شیعه)در مورد عمه و خاله وقتی که بعد از ازدواج با دختر برادر و خواهر به ازدواج در آیند این قاعده،نقض می‌شود و همین طور به عکس،که از نظر ما اگر راضی باشند جائز است.

14-شوهر،زن خود را سه مرتبه قبلا طلاق داده باشد؛در این صورت تا همسر مرد دیگری نشده،و در ازدواج صحیحی با وی هم‌بستر نشود،با شوهر اوّلی نمی‌تواند ازدواج کند؛ 15-زوج وی او را لعان کرده باشد که پس از لعان برای همیشه بر آن مرد حرام می‌شود؛ 16-زن در احرام حج یا عمره باشد و یا مرد محرم باشد عقد ازدواج صورت نمی‌گیرد،مگر پس از پایان یافتن احرام؛ 17-زن غیر دوشیزه نابالغ باشد،در این صورت ازدواج با وی درست نیست،مگر پس از بلوغ؛ می‌گویم:این مطلب در صورتی درست است که ولیّ نداشته باشد،اگر نه با اذن

ولیّ ازدواج وی صحیح است و در اقدام حاکم به جای ولیّ نیز احتمال قوی بر جواز است.در روایت صحیحی از اهل بیت(علیه السلام)رسیده است:آن کسی که اختیار پیمان ازدواج به دست اوست ولیّ امر زن است ⁽¹⁾و حاکم ولیّ کسی است که سرپرست ندارد. ⁽²⁾

18-زنی که یتیم است،ازدواجش درست نیست،مگر پس از آن که بالغ شود؛ می‌گویم:مطلب بالا عینا در اینجا نیز صادق است.

19-یکی از همسران پیامبر(ص)باشد،اعمّ از این که پیامبر(ص)با او هم‌بستر نشده و از دنیا رفته باشد و یا با او هم‌بستر شده باشد؛زیرا اینان مادران مؤمنین‌اند.البته چنین زنی در زمان ما وجود ندارد.این‌ها بودند موانعی که باعث حرمت می‌شد.

امّا خصلتهایی که باعث سعادت زندگی است

(1) و باید در مورد زن رعایت شود تا ازدواج دوام یابد و هدفهای آن کاملا بر آورده شود،هشت چیز است:دینداری،اخلاق، زیبایی،کمی مهریّه،زایا بودن،دوشیزگی و دارای نسب بودن و دیگر این که از خویشان نزدیک نباشد.

1-زن صالح و دیندار باشد.

(2)این مسئله مهمی است و لازم است به آن توجّه شود، زیرا اگر زن در خویشتن‌داری و حفظ عفّت خود،دینداری‌اش سست باشد،همسرش را به چیزی نشمرد و او را در بین مردم روسیاه کند و دل او را با نخوت خود نگران کند و زندگی را بر او تیره گرداند.با این حال اگر شوهر،راه حمیّت و غیرت پیش گیرد،باید همیشه در گرفتاری و اندوه به سر برد و اگر بی‌تفاوت باشد نسبت به دین و ناموسش سهل انگار است و به کم‌حمیّتی و بی‌غیرتی متهم خواهد شد.اگر زن علاوه بر ناشایستگی زیبا هم باشد،گرفتاری بیشتر و سخت‌تر خواهد شد،زیرا برای شوهر جدا شدن از او دشوار می‌شود و نمی‌تواند از او دل بکند و نمی‌تواند خطری که او را تهدید

می‌کند تحمل کند و همچون مردی خواهد بود که خدمت رسول خدا(ص)آمد،عرض کرد:«یا رسول الله!من زنی دارم که دست هیچ کسی را ردّ نمی‌کند.رسول خدا(ص) فرمود.طلاقش بده:عرض کرد:او را دوست می‌دارم.فرمود:نگه‌دارش.» ⁽¹⁾این که پیامبر (ص)دستور داده است تا آن زن را نگه دارد به این سبب بوده که مبادا اگر او را طلاق دهد،خود نیز به دنبال آن زن برود و او نیز به فساد مبتلا شود.این است که ادامۀ همسری او را با دل‌تنگی‌اش سزاوارتر برای دفع فساد دیده است و هرگاه زن با فساد دینی خود باعث از بین رفتن مال شوهر شود همواره زندگی همسرش را تیره خواهد کرد؛و اگر شوهر در برابر خلاف او خاموش باشد و اعتراض نکند،شریک جرم و مخالف این آیۀ شریفه خواهد بود:

قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ ناراً . ⁽²⁾و اگر اعتراض کند و با او بستیزد و مانع شود؛ زندگی‌اش تلخ می‌شود،از این رو پیامبر(ص)بیشتر بر ازدواج با زن دیندار تأکید می‌کند و می‌فرماید:«با زن،به خاطر مال،جمال،فامیل و دینش ازدواج می‌کنند تو فقط با دیندار ازدواج کن.» ⁽³⁾در حدیث دیگری گوید:«هر کس با زنی به خاطر مال و زیبایی‌اش ازدواج کند،از مال و زیبایی او محروم خواهد بود و هر که با زنی به خاطر دینداری‌اش ازدواج کند، خداوند مال و جمال او را نصیب وی گرداند.» ⁽⁴⁾پیامبر(ص)فرمود:«زنی را به خاطر زیبایی‌اش تزویج نکنید،زیرا شاید زیبایی او

باعث هلاکت او شود،و به خاطر مالش تزویج نکنید که شاید باعث سرکشی او گردد، بلکه زن را به خاطر دینش به همسری بگیرید» ⁽¹⁾و تنها از این جهت بیشتر بر دیانت زن تأکید فرموده است که چنان زنی به دینداری مرد کمک می‌کند.اما اگر زن دیندار نباشد خود از دین روگردان است و باعث نابسامانی دین همسر نیز می‌شود.

2-خوش‌خویی

(1) که خود اصل مهمّی است در کسب فراغت و کمک به دیانت شخص؛زیرا اگر زن سلیطه و بدزبان و بدخو و ناسپاس باشد،زیانش بیشتر از سودش خواهد بود و تحمّل بدزبانی زنان از موارد امتحان اولیای خداست.یکی از عربها می‌گوید:با شش زن ازدواج نکن:زنی که زیاد می‌نالد؛زنی که زیاد منّت می‌گذارد؛زنی که به مرد دیگری تمایل پیدا می‌کند؛زنی که به هر چیزی خیره می‌شود آن را می‌خواهد؛ زنی که زیاد آرایش می‌کند؛و زنی که به دیگران دهن‌کجی می‌کند و پرحرف است.

امّا«انّانه»زنی است که زیاد ناله و شکوه دارد و هر ساعت سرش را می‌بندد؛ بنابراین در ازدواج با زنی که زیاد مریض شود و یا خود را به مریضی بزند خیری نیست.

و«منّانه»زنی است که بر سر شوهرش منّت می‌گذارد و می‌گوید:به خاطر تو چنین و چنان کردم.

«حنّانه»زنی است که به همسر قبلی و یا بچه‌هایی که از شوهر قبلی‌اش دارد علاقۀ زیاد نشان دهد؛از چنین زنی نیز باید اجتناب کرد.

و«حدّاقه»زنی است که به هر چیزی چشم می‌دوزد و هوس آن می‌کند و شوهرش را وامی‌دارد که آن را بخرد.

«برّاقه»احتمال دو معنی دارد:یکی زنی که سراسر روز به آرایش و زینت سر و صورتش می‌پردازد تا صورتش درخشندگی مصنوعی داشته باشد؛دیگر زنی که از خوردن غذا قهر می‌کند و به تنهایی غذا می‌خورد و در هر چیزی سهم خودش را جدا می‌کند.برّاقه لغت مردم یمن است که می‌گویند:«برقت المرأة و برق الصّبی الطّعام»؛

وقتی که موقع غذا خوردن قهر کنند.

و«شدّاقه»زن پرحرف است که بی‌مهابا حرف می‌زند و به دیگران دهن‌کجی می‌کند.و مربوط به این است سخن پیامبر(ص)که می‌فرماید:«خداوند افراد یاوه‌گوی پرحرف را دشمن می‌دارد.» ⁽¹⁾آورده‌اند که جهانگردی از قبیلۀ ازد به حضرت الیاس(علیه السلام)در ضمن سیر و گردشش برخورد کرد.الیاس(علیه السلام)او را به ازدواج امر و از مجرّد زیستن نهی کرد،سپس فرمود:با چهار دسته از زنان ازدواج نکن:مختلعه،مباریه،عاهره و ناشزه.اما مختلعه زنی است که هر ساعت بی‌دلیل طلاق می‌خواهد؛مباریه زنی است که به دیگران فخرفروشی و به وسایل دنیایی افتخار می‌کند؛عاهره زن فاسقی است که دوست و رفیق برای خود دارد؛ خدای تعالی فرموده است: وَ لا مُتَّخِذاتِ أَخْدانٍ ⁽²⁾و ناشزه زنی است که در رفتار و گفتار نسبت به همسرش برتری می‌جوید که از مصدر نشز به معنی زمین بلند گرفته شده است.

علی(علیه السلام)می‌فرمود:«بدترین خصلتهای مرد،بهترین خصلتهای زنان است و آنها عبارتند از:بخل،کبر و ترس،زیرا زن اگر بخیل باشد مال خود و همسرش را نگاه می‌دارد و اگر متکبر باشد،حاضر نمی‌شود با کسی سخن نرم و شائبه دار بزند و اگر ترسو باشد از همه چیز بیمناک بوده و از خانه‌اش بیرون نمی‌رود و از رفتن به جایی که در معرض تهمت باشد به خاطر ترس از شوهرش پرهیز می‌کند.» می‌گویم:در کتاب کافی از ابراهیم کرخی نقل شده که می‌گوید:خدمت امام صادق(علیه السلام)عرض کردم:همسرم از دنیا رفته است در حالی که اخلاقش با من سازگار بود و تصمیم دارم ازدواج کنم.امام(علیه السلام)فرمود:«ببین به چه کسی علاقه‌مندی و چه کسی را شریک مال و محرم دین و اسرارت قرار می‌دهی.پس اگر ناچار به انتخاب همسری،با

دوشیزه‌ای ازدواج کن که به نیکی و حسن خلق منسوب باشد و بدان که زنان،آن چنانند که این شاعر گفته است:

بدان که زنان به گونه‌های مختلف آفریده شده‌اند:بعضی از زنان،غنیمت و برخی موجب خسارت و زیانند.بعضی چون هلال ماهند.وقتی که برای همسرشان تجلی می‌کنند و بعضی نیز ظلمت و تاریکی محضند،هر کس به زن خوبی دست یابد، سعادتمند است و هر کس از آن محروم باشد نمی‌تواند انتقام بگیرد.

آنان سه نوع‌اند:زنی که اولادآور و مهربان است،همسرش را در برابر مشکلات روزگار و در امور دنیا و آخرتش یاری می‌کند،نه آن که زمانه را در برابر شوهرش یاری کند؛زنی که نه اولادآور است و نه جمال و اخلاق دارد و نه شوهرش را در کار خیر یاری می‌کند؛و زنی که اهل سر و صدا و پررفت‌وآمد و عیبجوست،زیاد را اندک می‌شمرد و اندک را نمی‌پذیرد.» ⁽¹⁾از ابو عبد الله-امام صادق-(علیه السلام)نقل شده که فرمود:«رسول خدا(ص)فرمود:

زنان چهار دسته‌اند:جامع مجمع،ربیع مربع،خرقاء مقمع و غلّ قمل.» ⁽²⁾در تفسیر این حدیث گفته‌اند:جامع مجمع یعنی پرخیر،عفیف و شوهر دار؛ ربیع و مربع زنی که یک بچه در بغل و یکی هم در شکم دارد؛خرقاء مقمع-و به روایتی کرب مقمع یعنی زنی که با شوهرش بدخویی کند و غلّ قمل،یعنی زنی که نزد شوهرش مانند پایبندی از پوست است که شپش در آن افتاده و آن را خورده باشد و نتواند هیچ چیز را از خود بر حذر دارد که این جمله ضرب المثلی است عربی. ⁽³⁾

از ابو حمزه نقل کرده‌اند که می‌گوید:از جابر بن عبد الله شنیدم که می‌گفت:خدمت

پیامبر(ص)بودیم،فرمود:«بهترین زنان شما،زنی است که اولادآور،مهربان و پاک‌دامن، در میان فامیل محترم و در برابر همسرش افتاده و فروتن،نزد شوهر بی‌حجاب و در برابر دیگران پوشیده باشد؛زنی که از همسرش حرف شنوایی دارد و مطیع فرمان اوست؛ در هنگام خلوت با او در اختیار اوست و بمانند اظهار اشتیاق مرد،او اظهار نمی‌کند.آیا شما را از بدترین زنانتان آگاه نسازم،زنی که در بین خانواده‌اش ذلیل و در برابر شوهرش بزرگمنش،نازا و کینه‌توز است؛زنی که از کار زشت پرهیز ندارد؛به هنگام نبودن شوهر بی‌حجاب و در حضور او در حجاب است؛به حرف شوهر گوش نمی‌دهد و فرمان او را نمی‌برد و هنگامی که همسرش با او خلوت کند از خواستۀ او سر باز زند چنان‌که مرکب ناهموار از سوار شدن سر باز زند و هیچ عذری را از شوهر پذیرا نباشد و هیچ گناهی را بر او نبخشد.» ⁽¹⁾از ابو عبد الله(علیه السلام)است که فرمود:«رسول خدا(ص)فرموده است:بهترین زنان شما زنی است که پاک‌دامن و در عین حال شهوت‌انگیز باشد.» ⁽²⁾از ابو الحسن الرّضا(علیه السلام)نقل کرده‌اند:«امیر المؤمنین(علیه السلام)فرمود:بهترین زنان شما خمس است.عرض کردند:یا امیر المؤمنین!خمس چگونه زنی است؟فرمود:زنی که متواضع،نرم‌خو و مطیع شوهر است؛موقعی که همسرش خشمگین شود،از چشم او دور نشود تا وقتی که او خشنود شود و در وقتی که شوهرش بیرون منزل است در نبودن او، حرمت او را حفظ کند که چنین زنی از جمله کارگزاران خداست و کارگزار الهی از رحمت خدا ناامید نمی‌شود.» ⁽³⁾از ابو عبد الله(علیه السلام)است که فرمود:«بهترین زنان شما زنی است که خوش‌بو و آشپز خوبی باشد؛زنی که اگر بخشش کند در راه خیر بخشش کند و اگر چیزی ندهد باز هم درست عمل کرده است.چنین زنی کارگزاری از کارگزاران خداست و کارگزار الهی از

رحمت او ناامید نمی‌باشد.» ⁽¹⁾و نیز از آن حضرت نقل شده است که فرمود:«همانا بهترین زنان زنی است که به هنگام خلوت با همسرش پوشش حیا را به دور افکند و چون با دیگران باشد سپر حیا را در پوشد.» ⁽²⁾از پیامبر(ص)نقل شده است که فرمود:«بدترین زنان شما زن نازای آلوده،لج‌باز سرکشی است که در میان فامیلش زبون و در نزد خود بزرگمنش،در برابر شوهرش عفیف و در برابر دیگران بی‌عفت باشد.» ⁽³⁾از امام صادق(علیه السلام)روایت است که فرمود:«از جمله دعاهای پیامبر(ص)این بود:

خدایا به تو پناه می‌برم از دست زنی که پیش از وقت پیری مرا پیر کند.» ⁽⁴⁾

غزالی گوید:3-زیبایی که خود مطلوب و قابل توجه است،

(1)زیرا که بدان وسیله مرد از گرایش به دیگران محفوظ می‌ماند،چه آن که بیشتر اوقات مرد به زن بدریخت بسنده نمی‌کند،چگونه اکتفا کند در صورتی که غالبا خوش‌خویی با زیبایی همراه است.

اما آنچه ما دربارۀ دینداری تأکید کردیم و گفتیم که با زن نباید برای زیبایی‌اش ازدواج کرد،مانع از رعایت زیبایی نیست،بلکه آن مطالب منع از ازدواجی است که تنها به خاطر زیبایی زن با وجود فساد دینی‌اش باشد،زیرا بیشتر اوقات زیبایی تنها انگیزۀ ازدواج می‌شود و موضوع دینداری را بی‌اهمیّت می‌سازد و دلیل بر توجه به معنای زیبایی آن است که غالبا انس و محبّت بدان وسیله فراهم می‌آید و شرع مقدس نیز نسبت به رعایت عوامل انس و الفت دعوت کرده و به همین خاطر است که دیدن زن،پیش از عقد استحباب دارد.

پیامبر(ص)فرمود:«هرگاه محبّت زنی را خداوند به دل فردی از شما انداخت،

باید صورت آن زن را ببیند که این دیدن برای الفت ما بین آنها بهتر است.» ⁽¹⁾یعنی از این که روبرو شدن دو طرف باعث انس و الفت می‌گردد.در این حدیث کلمۀ«یؤدم»از ادمه به معنی پوست باطن در برابر بشره که به معنی پوست ظاهر است،برای مبالغۀ بیشتر در انس گرفتن آمده است.

پیامبر(ص)فرمود:«به راستی که در چشمان انصار چیزی است؛پس هرگاه کسی از شما خواست با زنان ایشان ازدواج کند باید به ایشان نگاه کند.» ⁽²⁾بعضی گفته‌اند:در چشمان ایشان ضعفی بوده است،و بعضی گفته‌اند:چشمان آنها ریز بوده است.

بعضی از پرهیزگاران دخترانشان را به ازدواج کسی در نمی‌آوردند مگر پس از دیدن طرف؛به سبب آن که مبادا فریب بخورد.اعمش می‌گوید:هر ازدواجی که بدون دیدار باشد سرانجامش غم و گرفتاری است.بدیهی است که در نگاه کردن و دیدن،خلق و خو و دیانت و ثروت را نمی‌توان دید بلکه از زشتی و زیبایی می‌توان اطّلاع یافت و فریب خوردن هم در مورد جمال ممکن است و هم در مورد اخلاق.بنابراین مستحبّ است فریب خوردن دربارۀ جمال را با دیدن و دربارۀ خلق و خو را با وصف و تحقیق از اوصاف طرف از بین ببرند؛و باید،این کار پیش از ازدواج صورت پذیرد و اوصاف طرف را از کسی بپرسد که بصیر،راستگو و از ظاهر و باطن وی با خبر است و طرفدار او نباشد تا در تعریف از او زیاده روی کند و نسبت به او حسد هم نداشته باشد تا کوتاهی کند زیرا طبیعت آدمیان در مقدمات ازدواج و توصیف زنان مورد نکاح به افراط و تفریط مایل است و کمتر کسی پیدا می‌شود که در آن باره راست بگوید و به حقیقت و اعتدال اکتفا کند،بلکه بیشتر بر فریب و خلاف واقع استوار است.بنابراین برای کسی که می‌ترسد به جای همسرش دل در گرو دیگران داشته باشد،احتیاط مهمّ است.اما کسی که

از همسر داشتن تنها اجرای سنّت و یا داشتن فرزند و یا ادارۀ منزل را می‌خواهد،اگر به زیبایی زن بی‌توجه باشد،به پارسایی نزدیکتر است،زیرا زیبایی تا حدی مربوط به دنیاست،هر چند که در حق بعضی از اشخاص پشتوانۀ دینی می‌باشد.

ابو سلیمان دارانی می‌گوید:یکی از نشانه‌های پارسایی در دنیا ازدواج با دختر یتیم است.زیرا به سبب غذا و لباسی که به او می‌دهد،اجر می‌برد و از طرفی چون چنین زنی به اندک چیزی قناعت می‌کند،کم‌خرج است؛در صورتی که اگر با دختر مردمان دنیادار ازدواج کند،چنین دختری خواسته‌های خودش را بر او تحمیل می‌کند و می‌گوید:چنین لباس و چنان غذا را برایم فراهم کن.البتّه این روش کسانی است که به قصد تمتّع ازدواج نکنند،اما کسانی که تا کام‌جویی نکنند نسبت به دینشان ایمن نیستند،باید به سراغ جمال و زیبایی بروند،زیرا کامیابی به‌وسیله مباح دژی برای دین آدمی است.

بعضی گفته‌اند:هرگاه زن،زیبا،خوش‌خوی،چشم و مو سیاه،فراخ چشم،سفید رنگ،دوستدار همسر و به غیر همسر خود بی‌اعتنا باشد،به صورت حور العین است، زیرا خدای تعالی در توصیف زنان بهشت،همین اوصاف را آورده و می‌فرماید: عُرُباً أَتْراباً ⁽¹⁾،«عروبة»یعنی زنی که عاشق همسر خویش و علاقمند به آمیزش با اوست و تمام لذتش به وسیلۀ او حاصل می‌شود،و حوراء یعنی سفید(مؤنث است)و حور به معنای سفید(برای مذکر).معنای دیگر«حوراء»،چشمی که بشدّت سفید باشد و مویی که بشدّت سیاه باشد؛عیناء یعنی زن درشت چشم.

پیامبر(ص)فرمود:«بهترین زنان شما زنی است که هرگاه همسرش به او نگاه کند باعث خوشحالی او شود و هرگاه دستوری دهد،اطاعت کند و اگر به جایی رود پشت سر او خود و مال شوهر را حفظ کند.» ⁽²⁾البته موقعی که زن دوستدار همسر باشد،شوهر با نگاه کردن به او شادمان می‌شود.

4-زنی که مهرش سبک باشد،

(1)رسول خدا(ص)فرموده:«بهترین زنان شما زنی است که از همه زیباتر و از همه مهرش کمتر باشد.» ⁽¹⁾پیامبر خدا(ص)برای بعضی از زنان خود ده درهم مهریه قرار داد و نیز وسایل خانه‌اش که یک آسیای دستی و یک کوزه و بالشی از چرم بود و داخل بالش از لیف خرما پر شده بود؛برای یکی از زنانش دو پیمانه جو و برای دیگری دو پیمانه خرما و دو پیمانه آرد سبوس گرفته،ولیمه داد.در صورتی که اگر زیاد بودن مهریّۀ زنان،یک ارزش بود،پیامبر خدا(ص)پیش از دیگران این کار را کرده بود.در خبر است:«از برکات زن آن است که زود ازدواج کند و زود صاحب فرزند شود و مهرش کم باشد.» ⁽²⁾رسول خدا(ص)فرمود:«بابرکت‌ترین زنان آن زنی است که کمترین مهریه را داشته باشد.» ⁽³⁾می‌گویم:مهر السّنه پانصد درهم است.

در کافی با اسناد صحیح به نقل از ابی عبد الله-امام صادق(علیه السلام)-آمده است که فرمود:«رسول خدا(ص)برای همسرانش دوازده اوقیه و نشّی تعیین کرد،هر اوقیه چهل درهم و هر نشّی نصف اوقیه یعنی بیست درهم است.که مجموع آن پانصد درهم می‌شود.پرسیدند با همین واحدهای وزنی که ما داریم؟فرمود:آری با همین واحدهای وزن.» ⁽⁴⁾و نیز به اسناد خود از امام باقر(علیه السلام)نقل کرده است که فرمود:«رسول خدا(ص)مهر هیچ کدام از دختران خود را بیش از دوازده اوقیه و یک نشّ قرار نداد و هیچ یک از زنان

خود را نیز به بیش از دوازده اوقیه و یک نشّ تزویج نکرد(اضافه کرد:)اوقیه چهل درهم و هر نشّی بیست درهم است.» ⁽¹⁾و به اسناد خود از حسین بن خالد نقل کرده،می‌گوید:«از ابو الحسن(علیه السلام)راجع به مهر السّنه پرسیدم که چگونه پانصد درهم می‌شود؟فرمود:خدای تعالی بر خود واجب کرده است که هیچ مؤمنی نیست که صد مرتبه اللّه اکبر و صد مرتبه سبحان اللّه،و صد مرتبه الحمد للّه و صد مرتبه لا إله إلاّ الله و صد مرتبه اللهمّ صل علی محمد و آل محمد بگوید و بعد بگوید:بار خدایا از حور العین به همسری من درآور!مگر این که،خداوند از حور العین به همسری او در آورده و مهریۀ او را این مبلغ قرار دهد.سپس خداوند به پیامبرش(ص)وحی فرمود که مهر السّنه زنان مؤمنه را پانصد درهم قرار دهد و رسول خدا(ص)نیز چنین کرد؛و هر مؤمنی که دختر برادر مؤمنش را خواستگاری کند و بگوید:پانصد درهم مهر اوست و او موافقت با تزویج وی نکند،در حقیقت او را عاق کرده است و او سزاوار است که خدای تعالی از حوریان به همسریش در نیاورد.» ⁽²⁾از آن حضرت منقول است که فرمود:«مهریه همان است که مردم توافق کنند و یا دوازده اوقیه و یک نشّ و یا پانصد درهم است.» ⁽³⁾از آن حضرت است که فرمود:«علی(علیه السلام)وقتی با فاطمه ازدواج کرد،مهریه‌اش را یک جامۀ ساده و یک پیراهن و یک فرش از پوست گوسفند قرار داد.» ⁽⁴⁾از ابو جعفر(علیه السلام)روایت شده است که فرمود:«مهریّۀ حضرت فاطمه(علیه السلام)یک جامۀ ساده و چادر پشمی سیاه و یک زره حطمی بود و فرش ایشان از پوست گوسفند بود که آن را روی زمین می‌انداختند و فرش می‌کردند و هم روی آن می‌خوابیدند،درود خدا بر ایشان باد.» ⁽⁵⁾در روایت دیگری آمده است:«پیراهن حطمی معادل سی درهم است.» ⁽⁶⁾

غزالی گوید:«همان طوری که زیاده روی در مهر از طرف زن کراهت دارد،از طرف شوهر نیز پرسش از ثروت زن،کراهت دارد.بنابراین سزاوار نیست که به طمع مال با زنی ازدواج کند و اگر چیزی از طرف شوهر هدیه دادند بر خانوادۀ زن لازم نیست در برابر آن بیشتر بدهند و همچنین اگر از طرف زن،به شوهر هدیه‌ای دادند،باز همین طور.بنابراین نیت درخواست بیشتر نیّت فاسدی است،اما هدیه دادن دو طرف به یکدیگر عملی مستحبّ و باعث محبت است رسول خدا(ص)فرمود:«به یکدیگر هدیه دهید،تا میان شما محبت ایجاد شود.» ⁽¹⁾اما افزون‌طلبی در این آیۀ شریفه آمده است: وَ لا تَمْنُنْ تَسْتَکْثِرُ ⁽²⁾.یعنی به کسی چیزی مده برای این که بیشتر از آن را بطلبی،و نیز در این آیه: وَ ما آتَیْتُمْ مِنْ رِباً لِیَرْبُوَا فِی أَمْوالِ النّاسِ فَلا یَرْبُوا عِنْدَ اللّهِ . ⁽³⁾زیرا ربا یعنی فزونی و به طور اجمال شامل هر نوع افزون طلبی است هر چند که در اموال ربوی هم نباشد.پس تمام این‌ها در ازدواج کراهت دارد و بدعت است و نظیر تجارت و قمار می‌باشد و با هدفهای ازدواج منافات دارد.

5-زن،اولادآور باشد.

(1)بنابراین اگر به نازایی معروف است نباید با او ازدواج کرد.

پیامبر(ص)فرمود:«به شما توصیه می‌کنم با زنان اولادآور مهربان ازدواج کنید» ⁽⁴⁾و اگر همسر نداشته و کسی خبر از عقیم بودنش ندارد باید تندرستی و جوانی‌اش مورد توجّه قرار گیرد،زیرا زن با وجود این دو صفت غالبا اولادآور است.

6-باکره باشد.

(1)پیامبر(ص)به جابر که با زن غیره باکره ازدواج کرده بود،فرمود:«چرا با زن باکره ازدواج نکردی تا او با تو،و تو با او ملاعبه کنی.» ⁽¹⁾باکره بودن سه فایده دارد:

اوّل،آن که همسرش را دوست دارد و با او انس می‌گیرد که این خود در معنای مودّت مؤثر است.پیامبر(ص)فرمود:«با زن مهربان ازدواج کنید»و طبیعت آدمیان بر انس با نخستین کسی که الفت می‌گیرد سرشته شده است و اما زنی که مردان را آزموده و با حالات مختلف سر و کار داشته است چه بسا به بعضی از اوصافی که مخالف با میل اوست راضی نباشد و باعث خشم شوهر گردد.

دوم،آن است که باعث کمال دوستی مرد نسبت به همسرش می‌گردد،زیرا طبع مرد از زنی که شخص دیگری با او تماس گرفته به نحوی متنفّر است و هر وقت این مطلب را به خاطر بیاورد بر طبعش سنگینی می‌کند و بعضی طبیعتها در این مورد حساسیّت بیشتری دارند.

سوّم،به همسر قبلی دلبستگی ندارد،در صورتی که معمولا علاقۀ شدید در مورد نخستین دوست صورت می‌گیرد.

7-زن باید نسیبه،یعنی از خانواده خیر و صلاح باشد،

(2)زیرا چنین خانواده‌ای دختران و پسران خود را با ادب تربیت می‌کند و اگر خانواده با ادب نباشد نمی‌تواند فرزند را خوب تربیت کند و با ادب بار آورد.از این رو،رسول خدا(ص)فرمود:

«بپرهیزید از خضراء دمن،پرسیدند:یا رسول الله!خضراء دمن چیست؟فرمود:زن زیبایی که از رویشگاه(خانوادۀ)بد،باشد.» ⁽²⁾

و نیز فرمود:«برای نطفه‌هایتان(همسری)گزینش کنید،زیرا رگ و ریشه‌ها نقش دارند» ⁽¹⁾و بعضی به جای«دسّاس»کلمۀ«نزّاع»آورده‌اند،یعنی دارای گرایش مختلف و رغبت خاصّ.

8-زن از خویشاوندان نزدیک نباشد،

(1)زیرا که قرابت زیاد باعث کم شدن میل و شهوت می‌شود.پیامبر(ص)فرمود:«با خویشان نزدیک ازدواج نکنید که فرزند ضعیف و لاغر به دنیا می‌آید» ⁽²⁾ناتوانی فرزند به خاطر آن است که خویشاوندی در کم کردن شهوت تأثیر دارد،زیرا شهوت از قوۀ احساس به وسیلۀ نگاه کردن و تماس گرفتن برانگیخته می‌شود و احساس نیز به وسیلۀ امر شگفت و تازه تقویت می‌شود،اما چیزی که مدتی در دیدگاه انسان بوده باعث می‌شود تا حس آدمی از ادراک کامل آن ناتوان گشته و کمتر تحت تأثیر آن قرار بگیرد و در نتیجه میل و کشش به آن بر انگیخته نشود.

این بود خصلتهای قابل توجه در زنان و نیز بر ولیّ دختر واجب است تا دربارۀ ویژگیهای مردان دقّت کند و به خاطر دخترش مواظب باشد تا مبادا او را به همسری مردان بدخو،یا بدقیافه،یا سست ایمان،یا مردی که در

حق وی کوتاهی کند و یا از نظر خانوادگی هم‌طراز او نباشد،در آورد.

پیامبر(ص)فرمود:ازدواج نوعی بردگی است،پس باید هر کسی توجّه کند که دخترش را در چه خانواده‌ای قرار می‌دهد» ⁽¹⁾و دربارۀ حقّ زن جانب احتیاط را باید گرفت،زیرا زن با ازدواج کردن حالت وابستگی پیدا می‌کند و راه نجات هم ندارد.

بنابراین شوهر در هر حال می‌تواند او را طلاق دهد[ولی از ناحیۀ زن چنین نیست؛]حال اگر ولی دختری فرزند خودش را به ستمگر،یا فاسق و یا بدعت‌گذار و یا میگساری تزویج کند،نسبت به دین خود جنایت کرده و به خاطر قطع رحم که به وسیلۀ انتخاب و گزینش نادرست مرتکب شده،خود را در معرض خشم خدا قرار داده است.پیامبر(ص) فرمود:«هر کس دخترش را به همسری مرد تبهکاری در آورد به یقین قطع رحم کرده است.» ⁽²⁾

باب سوم

اشاره

در آداب معاشرت و آنچه در دوام ازدواج دخالت دارد و زن و مرد

باید مراعات کنند.

امّا شوهر:باید در دوازده مورد اعتدال و ادب را رعایت کند:

(1)1-ولیمه 2-معاشرت 3-شوخی 4-سیاست 5-غیرت 6-هزینه 7-تعلیم

8-تقسیم 9-ادب کردن زن نافرمان 10-آمیزش 11-زایمان 12-جدایی به وسیلۀ طلاق.

اوّل،ولیمه:

(1)ولیمه مستحب است:«رسول خدا(ص)بر چهرۀ عبد الرحمن بن عوف اثر زردی مشاهده فرمود:پرسید:این زردی چیست؟عرض کرد:با زنی ازدواج کردم در برابر وزن هستۀ خرمایی از طلا؛رسول خدا(ص)فرمود:خداوند مبارک کند، ولیمه بده،هر چند به گوشت گوسفندی باشد.» ⁽¹⁾رسول خدا(ص)در ازدواج با صفیّه،با شربت و خرما ولیمه داد.» ⁽²⁾پیامبر(ص)فرمود:«غذا دادن در روز اول عروسی حق و روز دوم سنّت است امّا روز سوم سمعه ⁽³⁾می‌باشد و هر که منظورش سمعه باشد،خداوند او را به هدفش که همان سمعه است برساند.» ⁽⁴⁾این حدیث را به صورت مرفوع کسی جز زیاد بن عبد الله نقل نکرده و آن حدیث غریبی است.» می‌گویم:در کتاب کافی از قول یکی از راویان شیعه نقل شده که می‌گوید:

«حضرت ابو الحسن،موسی بن جعفر(علیه السلام)برای یکی از فرزندانش ولیمه داد؛سه روز به تمام مردم مدینه در مساجد و میان کوچه‌ها با کاسه‌های بزرگ فالوده داد بعضی از مردم مدینه راجع به این کار عیبجویی کردند،به اطّلاع آن حضرت رسید،فرمود:

«خداوند به هیچ پیامبری از پیامبران خود چیزی نداده مگر این که به حضرت محمّد(ص)نظیر آن را داده،علاوه بر آن،آنچه به آنها نداده بود نیز به وی مرحمت کرد،به سلیمان(علیه السلام)فرمود: هذا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِکْ بِغَیْرِ حِسابٍ ⁽¹⁾.و به حضرت محمّد(ص)فرمود: ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا ⁽²⁾و ⁽³⁾از ابو عبد الله-امام صادق(علیه السلام)-نقل شده است،فرمود:«دعوت به مهمانی جز در چهار مورد،پسندیده نیست:عروسی،مولود تازه،از سفر برگشتن و ختنه کردن کودک.» و از آن حضرت است که فرمود:«رسول خدا(ص)فرموده است:ولیمه در چهار چیز است:عروسی،کسی مولودی را عقیقه کند و طعام دهد،ختنه کردن پسر بچّه و هنگامی که کسی از سفر بر می‌گردد،دوستانش را دعوت کند.» ⁽⁴⁾در روایت دیگری

آمده است:«و یا در ساختن خانه و نظایر آن.» ⁽¹⁾از ابو ابراهیم-حضرت موسی بن جعفر(علیه السلام)-نقل شده است که فرمود:«رسول خدا(ص)از خوردن ولیمه‌ای که منحصر به ثروتمندان باشد و مستمندان دعوت نشوند، منع کرده است.» ⁽²⁾از معاویة بن عمّار روایت شده است:«مردی خدمت امام صادق(علیه السلام)عرض کرد، من از غذای عروسی بویی استشمام می‌کنم که غذاهای دیگر آن بوی را ندارند؟امام(علیه السلام) در پاسخ فرمود:«هیچ عروسی نیست که بچه شتر و یا گاو و گوسفندی را سر ببرند،مگر این که خداوند فرشته‌ای را با قیراطی از مشک بهشتی می‌فرستد تا آن را به غذای ایشان مخلوط کند،پس آن بو از آن مشک به مشام می‌رسد.» ⁽³⁾غزالی گوید:«مستحب است تبریک بگویند؛هر که بر تازه‌داماد وارد شود بگوید:

خداوند برای تو و بر تو مبارک کند و شما دو نفر را به خیر و نیکی برساند.و مستحبّ است که ازدواج آشکارا صورت گیرد،پیامبر(ص)فرمود:«فرق بین نکاح حلال و حرام به این است که در حلال دف و آواز در کار است.» ⁽⁴⁾

دوم،خوشرفتاری با زنان

(1) و از باب ترحّم به ایشان-به دلیل نارسا بودن عقل آنها- اذیت و آزار ایشان را تحمّل کردن؛خدای تعالی فرموده است: وَ عاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ ⁽⁵⁾.دربارۀ بزرگداشت حقوق زنان می‌فرماید: وَ أَخَذْنَ مِنْکُمْ مِیثاقاً غَلِیظاً ⁽⁶⁾.و نیز فرموده است: وَ الصّاحِبِ بِالْجَنْبِ ⁽⁷⁾.بعضی گفته‌اند؛مقصود زن انسان

است.و آخرین چیزی که رسول خدا(ص)دربارۀ آن سفارش کرده،سه چیز است که دربارۀ آنها سخن می‌گفت تا زبان مبارکش بند آمد و کلامش شنیده نشد،می‌فرمود:

«نماز،نماز!و مبادا دربارۀ بردگانتان تکلیف طاقت فرسا بکنید،خدا را،خدا را دربارۀ زنان،که ایشان در دست شما اسیرند و آنها را با پیمان الهی گرفته‌اید و با کلمۀ الهی آمیزش با ایشان را بر خود حلال کرده‌اید.» ⁽¹⁾پیامبر(ص)فرمود:«هر کس با بداخلاقی زنش بسازد خدا به‌اندازۀ اجر و ثواب ایوب که در گرفتاری صبر کرد به او مرحمت کند و هر زنی که بداخلاقی شوهرش را تحمّل کند خداوند به او ثوابی مانند ثواب آسیه همسر فرعون بدهد.» ⁽²⁾بدان که خوشرفتاری با زن تنها آن نیست که به او آزار نرسانند،بلکه اذیت و آزار او را تحمل کنند.و موقع سبک عقلی و خشم او شکیبا باشند.

انس می‌گوید:«رسول خدا(ص)از همه کس به زنان و کودکان مهربان‌تر بود.» ⁽³⁾

سوم،علاوه بر تحمّل آزار زن،با او بیشتر خوشرفتاری و مهربانی کند

(1) که این قبیل رفتار باعث دلشادی زنان می‌شود؛رسول خدا(ص)با زنان خود در رفتار و اخلاق در خور فهم و عقل آنان،با آنها برخورد می‌کرد.

پیامبر(ص)فرمود:«از همۀ مؤمنان آن کس ایمانش کامل‌تر است که با خانواده‌اش خوشخوتر و مهربان‌تر باشد.» ⁽⁴⁾پیامبر(ص)فرمود:«بهترین شما کسی است که به زنانش بیشتر نیکی کند و من از

همۀ شما با زنانم خوش‌رفتارترم.» ⁽¹⁾عمر با وجود خشونتش می‌گوید:سزاوار است که مرد در خانواده مانند کودکی باشد،اما وقتی که از شخصیّت او جستجو کنند مردانگی بیابند.لقمان می‌گفت:شایسته است که خردمند در میان خانواده‌اش چون کودکی باشد،اما وقتی که بین مردم می‌آید، مرد و مردانه باشد.در خبر آمده است:«همانا خدای تعالی جعظری جوّاظ را دشمن می‌دارد.» ⁽²⁾بعضی گفته‌اند مقصود کسی است که بر خانواده سختگیر و در ذات خود متکبر است،و یکی از کسانی است که در آیۀ مبارکه آمده است: عُتُلٍّ بَعْدَ ذلِکَ زَنِیمٍ ⁽³⁾بعضی گفته‌اند:عتلّ یعنی کسی که نسبت به خانواده‌اش تندزبان و سخت‌دل باشد.

پیامبر(ص)به جابر فرمود:«چرا با دوشیزه‌ای ازدواج نکردی تا تو با او و او با تو ملاعبه کند.» ⁽⁴⁾زن بادیه‌نشینی همسرش را که از دنیا رفته بود،توصیف می‌کرد و می‌گفت:به خدا سوگند وقتی که خانه می‌آمد خندان و در خارج منزل کم‌حرف و خاموش بود،هر چه می‌یافت می‌خورد و اگر چیزی نداشت از کسی درخواست نمی‌کرد.

چهارم این که شوخی و خوش‌خویی و موافقت با خواسته‌های زنش را تا آنجا

گسترش ندهد که باعث فساد اخلاق همسرش شود

(1) و به طور کلی شکوه و ابهتش را در نزد او از دست بدهد؛بلکه دراین‌باره اعتدال را رعایت کند و آنجا که خلاف شرعی ببیند نباید هیبت و شدّت خود را از دست بدهد و نباید راه کمک به کارهای ناپسند را به روی او بگشاید،بلکه هرگاه خلاف شرع و خلاف مروتی را از او دید اعتراض کند و خشمگین شود.پیامبر(ص)فرمود:«مرده باد کسی که بندۀ زنش باشد.» ⁽¹⁾پیامبر(ص)بدان سبب این جمله را فرموده است که مرد هرگاه در مورد خواسته‌های زن از او اطاعت کند در حقیقت او را پرستیده و خود به هلاکت افتاده است.خدای متعال او را صاحب اختیار زن قرار داده در صورتی که چنین مردی خودش را به دست خویش در اختیار زن گذاشته و درست قضیه را به عکس کرده و از شیطان پیروی کرده است،زیرا خداوند به نقل از شیطان گفته: وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَیُغَیِّرُنَّ خَلْقَ اللّهِ ⁽²⁾چه آن که حق مرد آن است که متبوع باشد،نه تابع.خدای تعالی مردان را بالا دست زنان قرار داده و شوهر را آقا و سرور نامیده و می‌فرماید: وَ أَلْفَیا سَیِّدَها لَدَی الْبابِ ⁽³⁾حال اگر سیّد و سرور مسخّر شود،نعمت الهی را تبدیل به کفران و ناسپاسی کرده است.هوای نفس زن همانند هوای نفس تو است،اگر اندکی لجام نفس خویش را رها کنی بی‌اختیار،چون مرکب سرکشی، تو را تا مسافت دوری ببرد و اگر لجام را مقداری سست کنی چندین ذراع تو را بکشد،اما اگر لجام را آنجا که باید بکشی سخت در دست گیری،در اختیار تو خواهد بود.

آسمانها و زمین به عدالت پابرجایند و هر چه از حدّ خود بگذرد به ضد خود مبدّل شود؛بنابراین سزاوار است که آدمی در مخالفت و موافقت با همسرش راه اعتدال در پیش گیرد و در تمام این موارد از حق پیروی کند تا از شرّ زنان در امان ماند،زیرا مکر ایشان بزرگ و شرّ ایشان فراگیر است و خلق و خوی آنان معتدل نمی‌شود مگر با نوعی

لطف و محبت آمیخته با سیاست.

از آن حضرت نقل است که می‌گوید:«رسول خدا(ص)فرمود:اهل نجات از مردان کم و از زنان کمترند.عرض کردند:چرا یا رسول الله؟فرمود:زیرا زنان به هنگام خشم چون کافران و به هنگام خوشنودی همانند مؤمنانند.» ⁽¹⁾در حدیث صحیح از امام صادق(علیه السلام)نقل شده است که فرمود:«در نزد رسول خدا(ص)سخن از زنان به میان آمد،فرمود:در کارهای خوب از ایشان فرمان نبرید تا شما را به بدی فرمان ندهند؛از زنان بد به خدا پناه ببرید و از خوبان ایشان نیز بر حذر باشید.» ⁽²⁾و به همین مضمون از امیر المؤمنین(علیه السلام)نیز نقل شده است. ⁽³⁾

در کافی با سندی که دارد،می‌گوید:«رسول خدا(ص)فرمود:اطاعت زن باعث پشیمانی است.» ⁽⁴⁾از امام صادق(علیه السلام)است که فرمود:«زنهار از مشورت با زنان،زیرا در زنان ضعف، عجز و سستی وجود دارد.» ⁽⁵⁾غزالی گوید:

«در وصیت لقمان به پسرش آمده است:پسر عزیزم!از زن بد بپرهیز زیرا زن بد، قبل از پیری تو را پیر می‌کند،و از زنان بد بترس زیرا آنها تو را به نیکی دعوت نمی‌کنند و از زنان خوب نیز بر حذر باش.» پیامبر(ص)فرمود:از سه مصیبت بزرگ به خدا پناه ببرید-از جمله فرمود-

زن بد،زیرا که پیش از پیری آدمی را پیر می‌کند،و در عبارت دیگر آمده است:«اگر بر او وارد شوی دشنامت دهد و اگر از نزد او غایب شوی به تو خیانت کند.» ⁽¹⁾پیامبر(ص)به یکی از زنانش فرمود:«شما همسران یوسف هستید» ⁽²⁾یعنی اگر ابو بکر مانع از جلو افتادن شما در نماز شود بعضی از شما از حق به سمت هوای نفس متمایل خواهید شد.

می‌گویم:این حدیث دراین‌باره وارد شده که زنان پیامبر(ص)در نماز در جلو ابو بکر می‌ایستادند،نه آن که ایشان را از نماز منع کند،همان طوری که در کتاب«ذکر الموت»-ان شاء الله-بیان این حدیث خواهد آمد.غزالی به خاطر تصدیق کسانی که به پیامبر خدا(ص)دروغ گفته و به او افترا زده‌اند این حدیث را از معنای اصلی‌اش منحرف کرده است.

غزالی گوید:«خدای متعال موقعی که آنها راز پیامبر خدا(ص)را فاش کردند فرمود: إِنْ تَتُوبا إِلَی اللّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُکُما ⁽³⁾،یعنی دلهای شما متمایل شده است.

رسول خدا(ص)فرمود:«قومی که زمامدارشان زنی باشد رستگار نمی‌شوند» ⁽⁴⁾بنابراین در وجود ایشان شر و ضعف است.علاج شر،سیاست و خشونت و علاج ضعف، مزاح و محبّت است.پس پزشک حاذق کسی است که به مقدار درد و متناسب با آن از عهدۀ معالجه برآید.مرد باتجربه باید نخست به اخلاق زن پی ببرد،سپس به اقتضای حال وی آن گونه که مصلحت است با او رفتار کند.

پنجم در غیرت نسبت به همسرش میانه‌رو باشد؛

(1)به این ترتیب که نه از مقدّمات کارهایی که عواقب بیمناکی دارند غافل بماند و نه زیاد بدگمان و سخت‌گیر و کنجکاو باشد«که رسول خدا(ص)از تجسّس اسرار زنان نهی فرموده»؛به عبارت دیگر«از سختگیری با زنان منع کرده است.» ⁽¹⁾رسول خدا(ص)وقتی که از مسافرت باز می‌گشت،پیش از ورود به مدینه،فرمود:

«شب هنگام بر زنان وارد نشوید.دو مرد بر خلاف دستور پیامبر به منزلشان رفتند و هر کدام چیزی دیدند که از آن کراهت داشتند.» ⁽²⁾می‌گویم:در کافی از امام صادق(علیه السلام)نقل شده است که فرمود:«کراهت دارد که مرد وقتی از سفر بر می‌گردد شب هنگام،تا صبح نشده بر خانواده‌اش وارد شود.» ⁽³⁾غزالی گوید:«در خبر مشهوری آمده است:زن همچون استخوان دنده است.اگر بخواهی آن را راست کنی می‌شکند،پس در همان حالت کجی از آن استفاده کن. ⁽⁴⁾

این مطلب راجع به تهذیب اخلاق زن می‌باشد.» می‌گویم:این حدیث در کافی نیز به سندهای متعدّد نقل شده است. ⁽⁵⁾

غزالی گوید:پیامبر(ص)فرموده است:«نوعی از غیرت وجود دارد که باعث خشم خدا و رسول خدا می‌شود و آن غیرت مرد نسبت به خانواده‌اش در جایی است که هیچ زمینۀ شکی وجود ندارد.» ⁽⁶⁾زیرا این نوع غیرت برخاسته از بدگمانی است که ما را از

آن نهی کرده‌اند،خدای تعالی فرموده است: إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ ⁽¹⁾علی(علیه السلام)می‌فرماید:«نسبت به خانواده‌ات زیاد غیور مباش که با بدگمانی‌ات او را متهم خواهی کرد.»اما غیرت در جای خود لازم و ضروری است و از آن ستایش کرده‌اند.

پیامبر(ص)فرموده است:«همانا خداوند غیور است و مؤمن نیز غیرتمند است و غیرت خدا آن است که مبادا مرد مؤمن مرتکب محرّمات الهی گردد.» ⁽²⁾می‌گویم:در کافی از امام صادق(علیه السلام)نقل شده است که فرمود:«خداوند تبارک و تعالی غیور است و غیرت را دوست می‌دارد و به دلیل غیور بودن خداست که کارهای زشت را چه آشکار و چه پنهان،حرام کرده است.» ⁽³⁾از آن حضرت است که فرمود:«هرگاه مردی بی‌غیرت باشد دلش واژگون گردد.» ⁽⁴⁾امام صادق(علیه السلام)می‌گوید:«امیر المؤمنین(علیه السلام)فرمود:ای مردم عراق!به من خبر دادند که زنان شما در بین راه مزاحم مردان می‌شوند،آیا خجالت نمی‌کشید؟» ⁽⁵⁾در حدیث دیگری از امیر المؤمنین(علیه السلام)آمده است که فرمود:«آیا شرم نمی‌کنید و بر سر غیرت نمی‌آیید در حالی که زنان شما به بازار می‌آیند و مزاحم افراد بی‌دین می‌شوند؟» ⁽⁶⁾از آن حضرت و از پدر بزرگوارش نقل کرده‌اند:«امیر المؤمنین-صلوات الله و سلامه علیه-در نامه‌ای که به امام حسن(علیه السلام)نوشته،می‌فرماید:بپرهیز از اظهار غیرت نابجا به این ترتیب که زن بی‌گناهی را مورد سرزنش قرار دهی،در نتیجه او گناه را بزرگ شمرد و به سرزنش کردن تو بی‌اعتنا شود؛این عمل زنان درستکار را به نادرستی می‌کشاند؛پس کار آنان را استوار کن و اگر عیبی در آنها دیدی،عیب کوچک یا بزرگ

به شدت با آن برخورد کن.» ⁽¹⁾غزالی گوید:«راه پیشگیری از بدگمانی آن است که مردان نزد زن نیایند و زن نیز به بازار نرود.» رسول خدا(ص)به دخترش فاطمه(علیه السلام)فرمود:«برای زن چه چیز بهتر است؟ عرض کرد:این که نه او مردی را ببیند و نه مردی او را ببیند.پیامبر(ص)فاطمه را در آغوش گرفت و فرمود:فرزندانی هستند برخی از نسل برخی،و سخن او را تحسین کرد.» ⁽²⁾اصحاب رسول خدا(ص)تمام سوراخها و روزنه‌های منزل را می‌بستند تا مبادا زنان،مردان را ببینند.

رسول خدا(ص)به زنان اجازه داد تا در مساجد حاضر شوند و فرمود:«کنیزان خدا را از حضور در مساجد خدا مانع نشوید.» ⁽³⁾در صورتی که امروز حقّ آن است که از رفتن زنان بجز پیر زنان به مساجد جلوگیری کنند و در دوران صحابه نیز،منع زنان از مساجد کار خوبی شمرده می‌شد، می‌گفتند:اگر رسول خدا می‌دانست که به وسیلۀ زنان پس از آن حضرت چه اتفاقاتی می‌افتد هرآینه آنان را از رفتن به بیرون منزل مانع می‌شد.» می‌گویم:در کافی از امام صادق(علیه السلام)نقل شده است:«از آن حضرت دربارۀ بیرون رفتن زنان از خانه‌ها در عید فطر و عید قربان پرسیدند،فرمود:نباید بیرون روند مگر پیر زنان با کفش.» ⁽⁴⁾در روایت دیگری آمده است:«دربارۀ بیرون رفتن زنان در عید فطر و قربان و روز

جمعه پرسیدند،فرمود:نباید بیرون روند مگر زنان سالخورده.» ⁽¹⁾غزالی گوید:

ششم،میانه روی در خرج؛

(1)بنابراین سزاوار نیست که بر زنان در خرج دادن سخت بگیرد و نه هم زیاده روی کند،بلکه میانه‌رو باشد.خدای تعالی فرموده است: کُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا ⁽²⁾و نیز می‌فرماید: وَ لا تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلی عُنُقِکَ وَ لا تَبْسُطْها کُلَّ الْبَسْطِ . ⁽³⁾

پیامبر می‌فرماید:«بهترین شما کسی است که با خانواده‌اش بهترین رفتار را داشته باشد.» ⁽⁴⁾پیامبر(ص)فرمود:«از چهار دینار که اوّلی به خانواده‌ات انفاق کنی،دومی در راه خدا بدهی،سومی در راه آزاد کردن بنده صرف کنی و چهارمی به مستمندان صدقه دهی،اجر و پاداش آن دیناری از همه بیشتر است که به خانواده‌ات انفاق کرده‌ای.» ⁽⁵⁾نقل کرده‌اند که حضرت علی(علیه السلام)چهار زن داشت؛برای هر کدام از آنها در هر چهار روز یک درهم گوشت می‌خرید.

لازم است که به زنش دستور دهد تا باقیماندۀ غذا و هر چه را که در صورت ماندن فاسد می‌شود به مستمندان صدقه دهد.این کمترین مرتبۀ کار خیر است،و بر زن لازم است که هر چند شوهر به صراحت اجازه نداده باشد،به مقتضای حال،آن کار را بکند.

سزاوار نیست که مرد در خوردن غذای خوب خود را بر دیگر اعضای خانواده مقدّم بدارد و از آن خوراکی به ایشان ندهد،چرا که این عمل باعث کینه می‌شود و از زندگی و معاشرت خوب بدور است.پس اگر نمی‌خواهد به آنان چیزی بدهد باید

به نحوی مخفیانه بخورد که خانواده‌اش نفهمند و نباید نزد ایشان از طعامی که نمی‌خواهد به آنها بخوراند،تعریف کند و هنگام غذا خوردن تمام اعضای خانواده را بر سر سفره بنشاند که می‌گویند خداوند و فرشتگانش بر اهل آن خانه‌ای درود می‌فرستند که با هم غذا می‌خورند.و مهم‌ترین امر واجب بر مرد که باید در مخارج خانواده رعایت کند،آن است که خوراک از مال حلال تهیه کند و به خاطر آنها دست به درآمدهای حرام دراز نکند زیرا این عمل جنایت است نسبت به آنها نه مراعات حال ایشان.ما اخباری را که دراین‌باره وارد شده است در ذکر آفات نکاح،نقل کردیم.

هفتم،باید شوهر مسائل و احکام حیض را به مقداری که زن تکلیف واجبش را

بداند به او بیاموزد

(1) و احکام نماز و آنچه پس از انقضای زمان حیض،باید قضا کند(مثل روزه)و آنچه را قضا ندارد(مانند نماز)به او تعلیم دهد،زیرا شوهر مأمور است تا خود و خانواده‌اش را از آتش دوزخ باز دارد: قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ ناراً. ⁽¹⁾بنابراین لازم است که مرد به همسرش عقاید اهل حق را تلقین کند و هر بدعتی را که به گوش او خورده از دل او خارج سازد و او را-در صورت سهل انگاری در امور دینی-از عذاب خدا بترساند و احکام لازم و ضروری حیض و نفاس را به وی بیاموزد چرا که تعلیم مسائل استحاضه به طول می‌انجامد.اما آنچه دربارۀ حیض لازم است به زن بیاموزند بیان نمازهایی است که باید به‌جا آورد،زیرا به مجرد این که خون قطع شد اگر به مقدار طهارت و یک رکعت نماز وقت باقی است باید آن نماز را به‌جا آورد،همچنین اگر به مقدار طهارت و خواندن نماز از اول وقت بگذرد و حایض شود،قضای آن نماز بر او واجب است.این مقدار کمترین حدّی است که باید زنان رعایت کنند.پس اگر مرد به همسرش تعلیم داد،زن حق ندارد که برای پرسش از علما از خانه بیرون رود؛همچنین اگر مرد مسائل را نداند و از طرف زن مسائل را از صاحب فتوا بپرسد و جواب را به زنش برساند باز هم حق بیرون شدن از خانه را ندارد.ولی اگر هیچ کدام از این‌ها نباشد،زن حق

دارد که برای پرسیدن مسأله‌اش از خانه بیرون رود،بلکه واجب است برود و مرد اگر مانع شود گنهکار است و هر وقت واجبات را آموخت حق ندارد بدون رضای شوهر به مجلس ذکر و یا برای آموختن مسائل بیشتر بیرون رود و هرگاه زن در حکمی از احکام حیض و استحاضه کوتاهی کند و مرد نیز به او تعلیم ندهد بلکه به همراه زن از خانه بیرون رود با وی در گناه شریک است.

هشتم،هرگاه مردی چندین زن داشته باشد،باید عدالت را در میان آنها رعایت

کند

(1) و مبادا به یکی بیشتر از دیگران علاقه نشان دهد؛پس اگر به سفری رفت و خواست یکی از آنها را به همراه خود ببرد باید میان آنها قرعه بزند چرا که رسول خدا(ص)چنین می‌کرد. ⁽¹⁾و اگر شبی را که متعلّق به زنی است در حق وی ستم روا داشته و حقش را ضایع کرده است باید قضای آن را به‌جا آورد زیرا قضای عمل بر او واجب است و در این مورد لازم است که مرد احکام تقسیم کردن شبها را بین همسرانش بداند و بیان آن به درازا می‌کشد.

پیامبر(ص)فرمود:«هر کس دو زن داشته باشد و به یکی بیشتر علاقه‌مند باشد-و به عبارت دیگر:بین آنها به عدالت رفتار نکند-روز قیامت در حالی بیاید که یک طرف طرف بدنش کج باشد.» ⁽²⁾البته این عدالت مربوط می‌شود به دادن چیزی و بیتوته در شب امّا عدالت در دوست داشتن و آمیزش خارج از حد اختیار است.خدای متعال می‌فرماید: وَ لَنْ تَسْتَطِیعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَیْنَ النِّساءِ وَ لَوْ حَرَصْتُمْ ⁽³⁾:در علاقۀ نفسانی و گرایش قلبی هرگز نمی‌توانید به عدالت رفتار کنید و این تفاوت،باعث تفاوت در آمیزش می‌شود.

رسول خدا(ص)همواره میان زنان خود در بخشش و بیتوته در شبها با عدالت رفتار می‌کرد و می‌گفت:«خدایا این تلاش و کوشش من است در مورد آنچه در اختیار من است امّا دربارۀ آنچه در اختیار تو است و من اختیاری ندارم،مرا توانی نیست.» ⁽¹⁾یعنی محبت از اختیار من خارج است.

هرگاه یکی از زنان یک شب خودش را به هوویش ببخشد و شوهر هم راضی باشد حق بیتوته برای هوو ثابت می‌شود.

نهم،در نافرمانی زنان،

(1) هرگاه بین زن و شوهر اختلافی پیش آید و سازش نکنند؛ اگر ناسازگاری از هر دو طرف و یا تنها از طرف مرد باشد و زن نتواند همسرش را به سازش بکشاند و مرد نیز قادر نباشد که اصلاح کند ناگزیر باید دو نفر از طرف مرد و زن انتخاب شوند تا بین آنها داوری کنند و سازش دهند که اگر آنها قصد اصلاح داشته باشند خداوند آنان را موفّق خواهد کرد.اما اگر نافرمانی تنها از طرف زن باشد،پس مردان بر زنان مسلّطند و آن مرد می‌تواند همسرش را ادب و به زور وادار به اطاعت کند،با وجود این باید به تدریج او را ادب کند به این ترتیب که نخست موعظه کند و بترساند و تهدید کند و اگر موفق نشد موقع خوابیدن در بستر بی‌اعتنایی کند و صورتش را برگرداند و یا جدا بخوابد و در حالی که خود در خانه است،از یک شب تا سه شب او را در خوابیدن تنها بگذارد،و اگر این هم مفید واقع نشد کتک نه چندان سختی بزند به طوری که او را برنجاند اما استخوانی نشکند و جایی از بدنش خونی نشود و حق ندارد به صورتش لطمه‌ای بزند که از آن نهی شده است.

از رسول خدا(ص)پرسیدند:«حق زن بر همسرش چیست؟فرمود:وقت غذا، خوراک او را بدهد و به هنگام احتیاج به لباس،برای او لباس فراهم کند و با او تندی نکند و کتک نزند،مگر-در صورت ضرورت-تنبیه کم آزاری کند و جز در خانه از او

جدا نشود.» ⁽¹⁾مرد،حق دارد که بر زنش خشم بگیرد و به خاطر کوتاهی در امری از امور دینی تا ده روز و تا یک ماه از او دوری کند.» می‌گویم:در کتاب کافی از امام صادق(علیه السلام)رسیده است که فرمود:«زنی خدمت پیامبر(ص)آمد و از آن حضرت دربارۀ حق شوهر بر زن پرسید،پیامبر(ص)جواب داد.

سپس سؤال کرد:پس حق زن بر شوهر چیست؟فرمود:لباس برای پوشیدنش فراهم کند و وقت گرسنگی غذا دهد و اگر خطایی کرد ببخشد.آنگاه پرسید:آیا حق دیگری جز این‌ها بر شوهرش ندارد؟فرمود:نه،آن زن با شنیدن این کلمه گفت:نه به خدا سوگند من هرگز همسر انتخاب نمی‌کنم!این جمله را گفت و به راه افتاد.پیامبر(ص)فرمود:برگرد! آن زن برگشت،فرمود:خدای متعال می‌فرماید: وَ أَنْ یَسْتَعْفِفْنَ خَیْرٌ لَهُنَّ ⁽²⁾.

از آن حضرت دربارۀ حق زن بر شوهرش نقل شده است که فرمود:«مرد خوراک و لباس زنش را فراهم کند و با او تندی نکند که اگر این کارها را بکند به خدا قسم که حق زن را ادا کرده است.» ⁽³⁾

غزالی گوید:«دوازدهم درباره»

طلاق

(1)باید توجه داشت که طلاق مباح است،لیکن در نزد خدا ناپسندترین مباحات است.البته وقتی مباح می‌شود که بیهوده باعث اذیت کسی نشود.بنابراین اگر زن را طلاق

داد در حقیقت او را آزرده است و آزردن دیگری مجاز نیست.مگر به دلیل جنایتی از جانب آن شخص و یا به مقتضای ضرورتی از طرف آزاردهنده.خدای متعال فرموده است: فَإِنْ أَطَعْنَکُمْ فَلا تَبْغُوا عَلَیْهِنَّ سَبِیلاً ⁽¹⁾،یعنی در صدد بهانه‌جویی برای جدایی بر نیایید.

می‌گویم:در کافی از امام صادق(علیه السلام)نقل شده است که فرمود:«چیزی نیست که خداوند حلال کرده باشد و به قدر طلاق در نزد او مبغوض باشد و خداوند دشمن می‌دارد کسانی را که زود طلاق می‌دهند و زود ازدواج می‌کنند.» ⁽²⁾و نیز از آن حضرت نقل شده است که فرمود:«خداوند خانه‌ای را که در آن ولیمۀ عروسی داده شود،دوست می‌دارد و خانه‌ای را که در آن طلاق دهند،دشمن می‌دارد و چیزی در نزد خدا مبغوض‌تر از طلاق نیست.» ⁽³⁾غزالی گوید:«اگر زن را پدرش مجبور کند،باید مرد او را طلاق دهد،زیرا حق پدر مقدم است.لیکن پدر در صورتی می‌تواند او را مجبور به طلاق کند که هدف ناروایی نداشته باشد،امّا اگر زن شوهرش را بیازارد و به فامیل همسرش ناسزا گوید جنایتکار است همچنین وقتی که بدخو یا از نظر دینی فاسد باشد.» می‌گویم،کلینی از حضرت ابو جعفر(علیه السلام)نقل کرده است:«آن حضرت زنی داشت که مورد علاقه‌اش بود.روزی فرا رسید که او را طلاق داد و از این بابت غمگین شد.یکی از موالیانش عرض کرد:فدایت شوم چرا آن زن را طلاق دادید؟فرمود:من نام علی(علیه السلام) را بردم و او از آن حضرت عیبجویی کرد و بد گفت؛از این رو نخواستم که پاره‌ای از آتش جهنم بر بدنم بچسبد!» ⁽⁴⁾

از خطّاب بن سلمه نقل کرده‌اند که گفت:«خدمت حضرت موسی بن جعفر(علیه السلام) رسیدم در حالی که قصد داشتم از بداخلاقی زنم به آن بزرگوار شکایت کنم.قبل از این که من چیزی بگویم،فرمود:پدرم یک بار زن بداخلاقی را برای من تزویج کرده بود،من خدمت آن حضرت از بدخویی وی شکایت کردم،به من فرمود:چه چیز تو را مانع از جدایی او شده است؟خداوند این را به اختیار تو گذاشته است.پس من با خود گفتم:غم و اندوهم بر طرف شد.» ⁽¹⁾غزالی گوید:«اگر اذیّت از طرف شوهر باشد،زن حق دارد که مبلغی از مال خودش را بپردازد و برای مرد مکروه است که بیش از آنچه داده است از زن بگیرد،زیرا این عمل ظلم و تجاوز به حق زن و نوعی تجارت بر ناموس است.خدای متعال فرموده است: فَلا جُناحَ عَلَیْهِما فِیمَا افْتَدَتْ بِهِ ⁽²⁾.بنابراین پس گرفتن مبلغی که زن دریافت کرده و حتی کمتر از آن شایسته است.اگر زن از همسرش بدون هیچ آزار و اذیّتی درخواست طلاق کند،گنهکار است.رسول خدا(ص)فرموده است:«هر زنی که از همسرش بدون چیزی که باعث ناراحتی او شده باشد درخواست طلاق کند،بوی بهشت را استشمام نمی‌کند» ⁽³⁾و در روایت دیگر:«بهشت بر او حرام است.» ⁽⁴⁾پیامبر(ص)فرمود:«زنانی که مالی را به شوهر خود می‌بخشند تا طلاق بگیرند، منافقند.» ⁽⁵⁾وانگهی شوهر باید چهار چیز را در طلاق دادن رعایت کند:

«اوّل،آن که زن را در زمان پاکی از عادت ماهیانه طلاق دهد که در آن زمان پاکی هم‌بستر نشده باشد،زیرا طلاق در زمان حیض و پاکی که مجامعت صورت گرفته باشد

بدعت و حرام است،هر چند این طلاق انجام می‌گیرد به خاطر این که عدّۀ چنین طلاقی طولانی است.» می‌گویم:بلکه قول درست آن است که طلاق در چنین مواردی واقع نمی‌شود، چنان که علمای شیعه اتفاق نظر دارند،و روایات صریح از اهل بیت(علیه السلام) دراین‌باره رسیده است،مگر طلاق زن غیر مدخوله و بار دار و زنی که به حد حیض نرسیده و زنی که یائسه شده و از حدّ حیض گذشته و زنی که شوهرش ناپیداست و کسی از او خبر ندارد، طلاق این قبیل زنان به هر حال جائز است.

غزالی گوید:«دوم،آن که به یک طلاق اکتفا کند و بین سه طلاق در یک مجلس جمع نکند.» می‌گویم:از نظر ما(فقهای شیعه)این شرط بی‌معنی است،زیرا اگر هزار طلاق هم در یک مجلس بدهد،جز یکی واقع نمی‌شود،به طوری که از اهل بیت(علیه السلام)وارد شده است؛بنابراین بهتر بود که به جای این شرط،وقوع طلاق در حضور دو شاهد عادل را می‌آورد،همان طوری که خدای تعالی فرموده است: وَ أَشْهِدُوا ذَوَیْ عَدْلٍ مِنْکُمْ ⁽¹⁾و دراین‌باره،بر خلاف قول عامه،نصوص و روایات زیادی از اهل بیت عصمت صلوات الله علیهم،رسیده است.

غزالی گوید:«سوم آن که در اقدام به طلاق،سخت نگیرد و سرزنش نکند بلکه مقداری نرمش به خرج دهد و مدارا کند و دل زنش را با دادن هدیه‌ای بر خلاف میل قلبی و ناخواسته،به دست آورد به خاطر این که با رنج طلاق دل او را رنجانده است خدای تعالی می‌فرماید: وَ مَتِّعُوهُنَّ ⁽²⁾و این دادن هدیه،در صورتی که مهریّه در اصل ازدواج نداده باشد،واجب است.

از آن حضرت نقل شده است که فرمود:سه کس‌اند که دعای آنها به خودشان

برمی‌گردد:یکی از آنها مردی است که بر زنش نفرین می‌کند در حالی که نسبت به زنش ستم روا می‌دارد،گفته می‌شود:مگر ما امر آن زن را در اختیار تو قرار ندادیم؟» ⁽¹⁾غزالی گوید:«مقصود از این مطالب بیان آن است که طلاق امر مباحی است و خداوند متعال هم در جدایی و هم در ازدواج وعدۀ بی‌نیازی داده و فرموده است:

وَ أَنْکِحُوا الْأَیامی مِنْکُمْ وَ الصّالِحِینَ مِنْ عِبادِکُمْ وَ إِمائِکُمْ إِنْ یَکُونُوا فُقَراءَ یُغْنِهِمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ ⁽²⁾و فرموده است: وَ إِنْ یَتَفَرَّقا یُغْنِ اللّهُ کُلاًّ مِنْ سَعَتِهِ ⁽³⁾.

چهارم،راز زنش را نه در طلاق فاش کند و نه در ازدواج،زیرا دربارۀ فاش کردن راز زنان در خبر صحیح وعدۀ عذاب بزرگ داده شده است. ⁽⁴⁾

از یکی از صالحان نقل شده است که می‌خواست زنش را طلاق دهد،پرسیدند چه چیز دل تو را نسبت به او بد کرد؟گفت:آدم عاقل،پرده از راز همسر خودش بر نمی‌دارد؛و پس از آن که او را طلاق داد،پرسیدند:چرا او را طلاق دادی؟در جواب گفت:مرا چه کار به زن دیگری؟! این بود مطالب مربوط به شوهر.

قسم دوم از این باب دربارۀ حقوق شوهر بر زن و بیان کافی راجع به آن

(1)به راستی نکاح نوعی بردگی است و زن بردۀ مرد است و باید از شوهر،هر چه بخواهد در تمام اموری که مربوط به زن است،اموری که مستلزم معصیت نباشد،بدون قید و شرط اطاعت کند.در بزرگداشت حقّ شوهر نسبت به زن،اخبار زیادی رسیده

است.رسول خدا(ص)می‌فرماید:«هر زنی که از دنیا برود و همسرش از او خشنود باشد، وارد بهشت شود.» ⁽¹⁾و نیز آن حضرت می‌فرماید:«هرگاه زن پنج وقت نمازش را بخواند و روزۀ ماه رمضان را بگیرد و عفّت خود را حفظ و از همسرش اطاعت کند،به بهشت پروردگارش وارد می‌شود.» ⁽²⁾در این روایت امام(علیه السلام)اطاعت شوهر را در ردیف واجبات اساسی اسلام آورده است.

می‌گویم:اخباری که غزالی در این باب نقل کرده،بیشترشان از طریق اهل بیت(علیه السلام)-با تفاوت در عبارت-نقل شده است و ما از کتابهای شیعه-رحمهم الله- به علاوۀ روایاتی که قریب به آنهاست،از قول ائمّه(علیه السلام)نقل می‌کنیم چون اعتماد به این‌ها بیشتر است.

می‌گوییم:در کافی از قول امام صادق(علیه السلام)نقل شده است که فرمود:«مردی از انصار در زمان رسول خدا(ص)برای کار لازمی از خانه بیرون رفت و با زنش شرط کرد که تا برگردد حق ندارد از خانه بیرون رود،می‌گوید:پدر زن مریض شد،زن کسی را نزد رسول خدا(ص)فرستاد و گفت:همسرم از خانه بیرون رفته و از من پیمان گرفته است که تا بر می‌گردد از خانه بیرون نروم و اکنون پدرم مریض شده،اجازه می‌فرمایید از او عیادت کنم؟رسول خدا(ص)فرمود:خیر،در خانه‌ات بنشین و از دستور شوهرت اطاعت کن.می‌گوید:بیماری پدرش شدّت یافت؛دوباره آن زن کسی را نزد پیامبر(ص)فرستاد و پرسید که اجازه می‌فرمایید،عیادت کنم؟فرمود:در خانه‌ات بنشین و به دستور شوهرت عمل کن.می‌گوید:تا این که پدرش مرد،کسی را نزد پیامبر(ص) فرستاد که پدرم مرده است حال اجازه می‌دهی که بر او نماز بخوانم؟فرمود:خیر،در

خانه‌ات بنشین و از شوهرت اطاعت کن.می‌گوید:آن مرد را دفن کردند،رسول خدا(ص)به آن زن پیغام داد که خداوند به خاطر اطاعت کردن از شوهرت تو و پدرت را آمرزید.» ⁽¹⁾و از آن حضرت نقل شده است که فرمود:«رسول خدا(ص)برای زنان سخنرانی کرد و فرمود:ای تودۀ زنان،صدقه دهید هر چند از زر و زیورتان است،اگر چه یک خرما و یا نصف خرما باشد،زیرا بیشتر شما هیزم جهنّمید،به خاطر آن که زیاد نفرین می‌کنید و نسبت به همنشینتان ناسپاسید.زنی از قبیله بنی سلیم که زن عاقلی بود عرض کرد:یا رسول اللّه!مگر ما آن مادرانی نیستیم که حامله می‌شویم و پس از وضع حمل شیر می‌دهیم؟مگر این دختران ارزشمند و خواهران مهربان از ما نیستند؟رسول خدا(ص) فرمود:چرا شما زنان،مادرانی هستید که به فرزندان حامله می‌شوید و آنها را شیر می‌دهید و دلسوزی می‌کنید،اگر نبود رفتاری که زنان با شوهرانشان دارند،هرآینه هیچ زن نمازگزاری وارد آتش دوزخ نمی‌شد.» ⁽²⁾غزالی دربارۀ جمله«و تکفرنّ العشیر»در حدیث امام(علیه السلام)می‌گوید:یعنی با همسری که معاشرت دارد،ناسپاسی می‌کند.

می‌گویم:از ابو جعفر(امام باقر(علیه السلام)است که فرمود:«روز عید قربان رسول خدا(ص)سوار بر شتر برهنه‌ای بیرون شهر مدینه رفت و بر گروهی از زنان گذر کرد و ایستاد؛سپس فرمود:ای گروه زنان،صدقه بدهید و از شوهرانتان اطاعت کنید،زیرا اکثر شما در آتش دوزخید.وقتی که زنان این سخن را از پیامبر(ص)شنیدند،گریه کردند، سپس زنی از زنان رو به پیامبر(ص)کرد و گفت:یا رسول الله در آتش دوزخ با مردمان کافر خواهیم بود؟به خدا سوگند که ما کافر نیستیم تا از اهل آتش باشیم.رسول خدا(ص)در پاسخ آن زن فرمود:شما به حق شوهرانتان ناسپاسید.» ⁽³⁾

در روایت صحیح از قول آن حضرت رسیده است که فرمود:«زنی خدمت پیامبر(ص)رسید،عرض کرد:یا رسول الله!حق شوهر بر زن چیست؟فرمود:آن است که از او اطاعت کند و نافرمانی نکند،و از خانه او چیزی بدون اجازه،صدقه ندهد و روزۀ مستحبی نگیرد مگر به اذن او،و به هنگام نیاز او را از وجود خویش متمتع کند،هر چند در پشت پالان شتری باشد و از خانه‌اش بدون اجازۀ او بیرون نرود،زیرا اگر بدون اذن او بیرون رود،فرشتگان آسمان و زمین و فرشتگان غضب و رحمت او را لعنت می‌کنند تا وقتی که به خانه‌اش برگردد.عرض کرد:یا رسول الله چه کسی بیش از همۀ مردم به گردن مرد حق دارد؟فرمود:پدرش.عرض کرد:چه کسی بیش از همه،بر زن حق دارد؟ فرمود:شوهرش...» از آن حضرت است که فرمود:هر زنی که شب را به صبح رساند در حالی که شوهرش بحق از او خشمگین باشد،نمازی از او پذیرفته نمی‌شود تا وقتی که شوهرش راضی شود و هر زنی که خودش را برای غیر شوهرش خوش‌بو کند،نمازی از او قبول نمی‌شود تا وقتی که غسل کند همان گونه که غسل جنابت می‌کند.» ⁽¹⁾در کتاب کافی از امام صادق(علیه السلام)نقل شده است که فرمود:«گروهی خدمت رسول خدا(ص)رسیدند و عرض کردند:یا رسول الله ما مردمانی را دیدیم که یکدیگر را سجده می‌کردند؛رسول خدا(ص)فرمود:اگر من بنا بود دستور دهم که کسی کس دیگری را سجده کند،هرآینه دستور می‌دادم که زن،شوهرش را سجده کند.» ⁽²⁾از آن حضرت نقل شده است که فرمود:«زنی خدمت رسول خدا(ص)رسید و عرض کرد:شوهر چه حقی بر زنش دارد؟فرمود:نیاز او را بر آورده کند هر چند که پشت پالان شتر باشد و چیزی به کسی ندهد مگر به اذن او،و اگر بدون اجازۀ شوهر چیزی بدهد،گناهش به گردن او و اجر و پاداشش مال شوهر است.و دیگر این که شبی را به صبح نرساند در حالی که شوهرش از او خشمگین باشد...»

در روایتی آمده است:«باید زن برای شوهرش خود را به بهترین عطرها معطّر کند و بهترین لباسهایش را بپوشد و بهترین آرایشها را بکند و صبح و شام خودش را بر شوهرش،عرضه کند و حقوق شوهر بر زن بیشتر از اینهاست.» ⁽¹⁾از آن حضرت است:«زن بدون اجازۀ شوهرش،حق آزاد کردن برده،صدقه دادن، بخشیدن چیزی به کسی و نذر کردن از مال خودش ندارد مگر در مورد زکات و یا احسان به پدر و مادر و یا برای صلۀ رحم(که نیازی به اذن شوهر ندارد) ⁽²⁾.

غزالی گوید:«بنابراین حقوق مرد بر زنش بسیار است.و مهم‌ترین آنها دو چیز است:یکی آن که خودش را حفظ کند و از نامحرم بپوشد و دیگر آن که بیش از حد نیاز درخواست نکند و از مصرف مالی که شوهر از راه حرام به دست آورد بپرهیزد.زنان قدیم همین روش را داشتند؛وقتی که مرد از منزلش بیرون می‌رفت،زن و دخترش به او می‌گفتند:مبادا کسب حرام کنی که ما بر گرسنگی و سختی صبر می‌کنیم امّا بر آتش دوزخ نمی‌توانیم صبر کنیم.

مردی از پیشینیان عازم سفر شد،همسایه‌ها راضی به مسافرت او نبودند به همسرش گفتند:با این که او برای تو خرجی نگذاشته است،چرا تو راضی شدی که او به سفر برود؟زن گفت:از زمانی که من او را شناخته‌ام او روزی خوار بوده است،نه روزی‌دهنده ولی من پروردگار روزی‌دهنده‌ای دارم؛اکنون روزی خوار می‌رود اما روزی‌دهنده می‌ماند.

رابعه دختر اسماعیل به احمد بن ابی الحواری پیشنهاد ازدواج داد امّا احمد به خاطر عبادتی که داشت راضی نشد و به او گفت:به خدا قسم که من به دلیل گرفتاری به حال خودم میلی به زنان ندارم.رابعه در جواب گفت:به خدا سوگند که من به خودم مشغول‌ترم تا شما و تمایلی هم به ازدواج ندارم،اما از همسر قبلی‌ام به من مال زیادی به ارث رسیده

است می‌خواستم آنها را بین برادران تو تقسیم کنم و به وسیلۀ تو افراد شایسته را شناسایی کنم و آن راهی به سوی خدا باشد.احمد گفت:مگر استادم اجازه دهد.به ابو سلیمان دارانی مراجعه کرد که او را از ازدواج منع می‌کرد و می‌گفت:هر کس از یاران ما ازدواج کرد اوضاعش دگرگون شد.دارانی وقتی که سخنان رابعه را از احمد شنید،گفت:با او ازدواج کن،که او ولیّ خدای سبحان است و این سخن او،کلام صدّیقین است.احمد می‌گوید:من با رابعه ازدواج کردم و در میان خانۀ ما یک پایۀ گچی بود،این پایه از آب دست کسانی که پس از خوردن غذا دستشان را روی آن می‌شستند و با عجله می‌خواستند بیرون روند،و نیز از آب دست کسانی که دستشان را با اشنان می‌شستند،از بین رفت.

احمد گفت:بعد از او من با سه زن ازدواج کردم و او بهترین غذاها را به ما می‌خورانید و مرا معطّر می‌کرد و می‌گفت:برو با نشاط و قوّت به همسرانت برس و این رابعه در میان مردم شام،نظیر رابعۀ عدویه در بین مردم بصره بود.

از جمله واجباتی که بر عهدۀ زن است،آن است که در مال شوهر ولخرجی نکند بلکه از آن نگهداری کند؛رسول خدا(ص)فرمود:«برای زن حلال نیست که از خانۀ شوهر بدون اجازۀ او اطعام کند مگر خرمایی را که می‌ترسد،فاسد شود.بنابراین اگر با رضایت شوهر اطعام کند،اجر و پاداشی همانند او دارد و اگر بدون اجازۀ او اطعام کند، اجر و پاداشش مال شوهر و گناهش به گردن او خواهد بود.» ⁽¹⁾

از جمله حقوق زن بر پدر و مادر آن است که به او حسن معاشرت و آداب زندگی با شوهر را بیاموزند همان گونه که در روایت آمده است اسماء بن خارجۀ فزاری موقع ازدواج دخترش به او گفت:تو از لانه‌ای که در آن زندگی می‌کردی بیرون شدی و به جانب بستری می‌روی که آشنا نبودی و به سوی همدمی می‌روی که با او انس نداشتی.تو در برابر او زمین باش و او برای تو آسمان؛تو برای او گهواره و او برای تو تکیه‌گاه باشد؛ تو برای او کنیز باش تا او هم غلام تو باشد؛زیاد خودت را به او نچسبان تا بر تو خشم نگیرد و آن قدر فاصله نگیر تا فراموشت کند.اما اگر او به تو نزدیک شد تو هم نزدیک شو و اگر فاصله گرفت تو نیز از او فاصله بگیر؛قوای بویای،شنوایی و بینایی‌اش را پاس دار که جز بوی خوش از تو استشمام نکند و جز خوبی از تو خشنود و جز به زیبایی زیبایی تو را نبیند.

مردی به همسرش می‌گفت:

نسبت به من عفو و چشم‌پوشی داشته باش تا مورد محبت و علاقۀ دائمی من باشی و هنگامی که خشمگینم در موقع قهر و سلطۀ من حرف نزن،و یک‌باره چنان که دف را به صدا می‌آوری مرا به صدا در نیاور،زیرا که تو بی‌خبری از حال کسی که دور افتاده است!همانا من دیده‌ام که محبت و دوستی وقتی که با اذیت و آزار در قلب جمع شوند، محبت درنگ نکرده،از میان می‌رود و چنان از بین می‌رود که دوباره نمی‌توانی آن را بازگردانی،چنان که شکاف موجود در سنگ سخت ممکن نیست دوباره به هم بیاید و درست شود. ⁽¹⁾

سخن کامل و جامع دربارۀ وظیفه و ادب زن بدون طول و تفصیل آن است که در میان خانه بنشیند و سرگرم کار(کنار دوک و چرخ ریسندگی خود)باشد،زیاد بالا نرود و با همسایه‌ها کم حرف بزند و جز در موارد ضروری به خانۀ آنها نرود و در حضور و

غیاب شوهر،او را پاس بدارد و در تمام کارهایش در پی خوشحالی و مسرّت همسرش باشد،در مورد عفّت خود و مال شوهر به او خیانت نکند و از خانه بیرون نرود،و اگر رفت به صورت پوشیده در هیئتی که جلب توجه نکند،در پی جاهای خلوت بوده باشد نه خیابانها و بازارها مبادا بیگانه‌ای صدای او را بشنود و یا شخصا او را بشناسد،در موارد نیاز مبادا به دوست شوهرش،خود را معرفی کند،بلکه به هر کسی که گمان می‌کند او را می‌شناسد،خود را ناشناخته بگیرد؛همّتش اصلاح امور خویش و تدبیر منزل باشد؛به روزه و نمازش توجه کند؛وقتی که دوست همسرش در منزل را زد و اجازۀ ورود خواست،در صورتی که شوهرش در خانه نیست حق ندارد چیزی از او بپرسد و به خاطر حمیت نسبت به خود و شوهرش نباید با او گفتگو کند و به آنچه خداوند روزی کرده، نسبت به همسرش قانع باشد و حق شوهرش را بر حق خود و سایر خویشاوندان مقدّم بدارد،همیشه تمیز و پاکیزه و در هر حال آمادۀ بهره‌برداری باشد که اگر شوهرش خواست،برخوردار شود؛به فرزندانش دلسوز باشد و به لباس آنها توجه کند،زبانش را از دشنام به فرزندان و برگرداندن حرف شوهر نگه دارد،پیامبر(ص)فرموده است:«من با زن گندمگون که علاقمند به فرزندان باشد مانند این دو(در حالی که انگشتانش را به هم متصل کرده بود)هستیم،یعنی زنی که از شوهر بیوه شده و به خاطر دخترانش بیوه مانده تا آنها همسر گزیده و جدا شده و یا مرده‌اند.» ⁽¹⁾از جمله آداب زن آن است که هر چه می‌تواند در منزل خدمت کند و به زیبایی و جمال خودش به شوهر فخرفروشی نکند و شوهرش را به خاطر زشتی سرزنش ننماید.

آورده‌اند که اصمعی می‌گوید:وارد بادیه شدم دیدم،زنی از زیباترین زنان،همسر مردی از بدشکل‌ترین مردان است،گفتم:آیا راضی هستی که همسر چنین مردی باشی؟ گفت:خاموش باش حرف نادرستی زدی،شاید او بین خود و خدایش بهترین کس باشد

شاید من بین خود و آفریدگار خودم بد عمل کرده باشم خداوند همسری او را مجازات من قرار داده باشد و آیا من نباید راضی به رضای خدا باشم؟به این ترتیب مرا خاموش کرد.

از جمله آداب زن،آن است که همواره در صلاح و آراستگی باشد،در نبودن شوهرش گرفته و در وقت حضور همسر به شوخی و گشاده‌رویی و اسباب و عوامل لذّت روآورد،و سزاوار است که هیچ‌گاه شوهرش را نیازارد.از پیامبر(ص)نقل شده است:

«هیچ زنی در دنیا همسرش را نمی‌آزارد مگر این که همسر حور العین وی می‌گوید:خدا تو را بکشد او را میازار او اکنون نزد تو غریب است و نزدیک است که از تو جدا شود و نزد ما بیاید.» ⁽¹⁾از جمله حقوق نکاح که بر زن واجب است آن است که وقتی شوهرش از دنیا رفت چهار ماه و ده روز عدّه نگاه دارد،و منتظر بماند و برای او سوگوار باشد به این ترتیب که در این مدت از بوی خوش و زر و زیور اجتناب کند و بیش از این عزادار نماند.زینب دختر ام سلمه می‌گوید:بر ام حبیبه همسر پیامبر(ص)وقتی که پدرش ابو سفیان بن حرب مرده بود،وارد شدم،عطری طلبید که در آن مقداری خلوق ⁽²⁾و یا چیز دیگری بود،کنیزی بر بدن او مالید و بعد مقداری به گونه‌هایش زد،آنگاه گفت:به خدا سوگند من به بوی خوش نیازی ندارم جز این که از رسول خدا(ص)شنیدم که می‌فرمود:

«روا نیست برای زنی که به خدا و روز جزا ایمان دارد،بیش از سه روز برای مرده عزادار باشد مگر برای شوهر که چهار ماه و ده روز باید سیاه بپوشد» ⁽³⁾و باید تا آخر عده ساکن خانه باشد و حق ندارد به نزد فامیلش منتقل شود و جز در موارد ضروری بیرون نرود.

این است پایان کتاب آداب نکاح از محجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء و به دنبال آن ان شاء اللّه کتاب کسب و معاش می‌آید و الحمد اللّه اوّلا و آخرا.

کتاب آداب کسب و معاش

اشاره

(1)این سومین کتاب پیرامون بخش عادات از محجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء است بسم اللّه الرحمن الرحیم سپاس خدای را؛او را سپاس می‌گوییم همچون سپاس گفتن انسان موحّد که در توحید او جز پادشاه حقیقی،همه چیز محو و متلاشی است و او را به بزرگی می‌ستاییم همچون ستایش کسی که بوضوح می‌گوید:همه چیز بجز خدای تعالی بیهوده و پوچ است و باکی هم ندارد؛به راستی که تمام موجودات آسمانها و زمین هرگز مگس و پروانه‌ای را نیافریده‌اند هر چند که همه با هم برای چنین کاری همدست شوند و او را سپاس می‌گوییم،زیرا که او آسمان را چون سقفی برای بندگانش برافراشته و زمین را چون بساط و فرشی برای ایشان مهیّا کرده است و شب را بر روز پوشانده،پس شب را پوشش و روز را وسیلۀ زندگی قرار داده است تا در جستجوی احسان او پراکنده شوند و برای رفع نیازها به‌پاخیزند؛و بر پیامبر خدا(ص)که مؤمنان با لب‌تشنه بر حوض (کوثر)او وارد می‌شوند و سیراب از آن خارج می‌گردند و بر خاندان و اصحابش درود می‌فرستیم،آن اصحابی که در راه نصرت دین وی کمر بسته بودند و هیچ‌گاه اظهار

گرفتگی و خستگی نکردند و سلام فراوان ابلاغ می‌کنیم.

باری خداوند یکتای بخشنده،ربّ الارباب و مسبّب اسباب،آخرت را سرای پاداش و کیفر و دنیا را سرای اندوه و دلهره و کوشش و اکتساب قرار داده است و تلاش و کوشش در دنیا محدود به معاد بدون معاش نیست بلکه معاش وسیله و کمکی است برای معاد.بنابراین دنیا کشتزار آخرت و راه رسیدن به معاد است.در این مورد مردم سه دسته‌اند:

1-فردی که معاش او را از معادش بازداشته و او از جملۀ هالکان است.

2-کسی که معادش او را از معاش بازداشته و او از جملۀ سبقت‌گیرندگان و رستگاران است.

3-کسی که به اعتدال نزدیکتر است؛چنین شخصی به امر معاش به خاطر معادش مشغول شده و از جملۀ مقتصدان است و هرگز به مقام و مرتبۀ اقتصاد نمی‌رسد کسی که در کسب معاش راه صحیح را نپیماید و ملازم تقوا نباشد و تا وقتی که در کسب معیشت مؤدّب به آداب شریعت نباشد،هرگز از راه طلب دنیا نمی‌تواند وسیله‌ای برای آخرت فراهم کند.

اینک آداب تجارت و صنعت و انواع کسب و راه و روش اشتغال به کار را مطرح می‌کنیم و در پنج باب آنها را شرح می‌دهیم:باب اول در فضیلت کسب و تشویق به آن.

باب دوم دربارۀ علم و آگاهی به درستی خریدوفروش و معاملات.باب سوم راجع به بیان عدالت در معامله.باب چهارم راجع به بیان احسان در معامله.باب پنجم دربارۀ دلسوزی بازرگان نسبت به دینش.

باب اول:در فضیلت کسب و تشویق به آن

اشاره

در فضیلت کسب و تشویق به آن

(1)اما از قرآن مجید،قول خدای تعالی: وَ جَعَلْنَا النَّهارَ مَعاشاً ⁽¹⁾که خدا این آیه را از باب امتنان و قدردانی ذکر کرده است.

و فرموده است: وَ جَعَلْنا لَکُمْ فِیها مَعایِشَ قَلِیلاً ما تَشْکُرُونَ ⁽²⁾قدرت بر تصرّف زمین را نعمتی دانسته و شکر آن را خواسته است؛ و فرموده است: لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّکُمْ ⁽³⁾و نیز فرموده است: وَ آخَرُونَ یَضْرِبُونَ فِی الْأَرْضِ یَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللّهِ ⁽⁴⁾و فرموده است: فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّهِ ⁽⁵⁾.

اما اخبار،رسول خدا(ص)فرمود:«بعضی از گناهان است که جز تلاش برای معاش،آنها را محو نمی‌کند.» ⁽⁶⁾پیامبر(ص)فرمود:«تاجر راستگو در روز قیامت با صدّیقین و شهیدان محشور می‌شود.» ⁽⁷⁾

و آن حضرت فرمود:«هرگاه از راه حلال و برای حفظ آبرو و خودداری از خواستن چیزی از مردم و به خاطر گشایش بر اعضای خانواده و کمک به همسایگان دنیا را بطلبد خدا را در حالی ملاقات کند که صورتش چون ماه شب چهارده می‌درخشد.» ⁽¹⁾پیامبر(ص)روزی با اصحابش نشسته بود.چشمش به جوان چابک و نیرومندی افتاد که با شتاب از دیگران سبقت می‌گرفت؛اصحاب گفتند:وای بر این جوان چقدر خوب بود که جوانی و چابکی وی در راه خدا می‌بود.پیامبر(ص)فرمود:«این حرف را نزنید،زیرا اگر او برای خودش می‌کوشد تا خود را از درخواست از مردم باز دارد و از مردم بی‌نیاز کند در حقیقت او در راه خداست و اگر برای پدر و مادر ناتوان و یا فرزندان خود که توان کار ندارند تلاش می‌کند تا آنها را بی‌نیاز کند و کفایت کند بحقّ در راه خداست و اگر تلاش وی برای فخرفروشی و افزون طلبی باشد در راه شیطان است.» ⁽²⁾پیامبر(ص)فرمود:«خداوند بنده‌ای را دوست می‌دارد که شغل و حرفه‌ای می‌گیرد تا بدان وسیله از مردم بی‌نیاز شود و بنده‌ای را دشمن می‌دارد که علم می‌آموزد و علم را حرفه و شغل خود قرار می‌دهد.» ⁽³⁾در خبر است:«خداوند مؤمن پیشه‌ور را دوست می‌دارد.» ⁽⁴⁾پیامبر(ص)فرمود:«حلالترین چیزی که مرد از آن تغذیه می‌کند مالی است که از

راه کسب و هر نوع خریدوفروش پسندیده به دست آورد.» ⁽¹⁾در خبر دیگری است:«حلالترین مالی که بندۀ خدا می‌خورد کسب دست سازنده است وقتی که خالص باشد.» ⁽²⁾پیامبر(ص)فرمود:«به دنبال شغل تجارت بروید که نه دهم روزی در آن است.» ⁽³⁾روایت شده است که عیسی-علی نبیّنا و آله و علیه السلام-مردی را دید،فرمود:

«چه می‌کنی؟گفت:عبادت می‌کنم.پرسید:زندگی تو را چه کسی اداره می‌کند؟گفت:

برادرم.فرمود:برادرت از تو عابدتر است.» پیامبر ما(ص)فرمود:«همانا من چیزی را نمی‌شناسم که شما را به بهشت نزدیک کند و از آتش دوزخ دور سازد مگر این که به شما انجام آن را دستور دادم و چیزی را سراغ ندارم که باعث دوری شما از بهشت و نزدیکی شما به آتش جهنّم گردد مگر آن که شما را نهی کردم و جبرئیل امین در دلم انداخت که هیچ کس هرگز نمی‌میرد مگر این که روزی‌اش را کامل بخورد و اگر روزی بموقع نرسید از خدا بترسید و در طلب روزی حد اعتدال پیشه کنید.»آن بزرگوار در طلب روزی به حدّ اعتدال دستور داده و نگفته است طلب نکنید،آنگاه در پایان سخن فرموده است:«مبادا دیر رسیدن روزی شما را وادارد تا از راه معصیت خدا آن را طلب کنید زیرا به وسیلۀ معصیت به روزیی که در نزد خداست کسی نمی‌تواند برسد.» ⁽⁴⁾پیامبر(ص)فرمود:«بازارها سفره‌های الهی هستند؛هر کس در آنجا حاضر شد،

از آنها بهره برد.» ⁽¹⁾پیامبر(ص)فرمود:«اگر کسی از شما ریسمانش را بردارد و پشتۀ هیزمی بر دوش بگیرد بهتر است از این که پیش مردی بیاید که خداوند از لطف خود مالی به او مرحمت کرده است و از او چیزی بخواهد:آن هم بدهد و یا ندهد.» ⁽²⁾پیامبر(ص)فرمود:«هر کس به روی خودش دری از درخواست بگشاید،خداوند هفتاد در از تنگدستی به روی او باز کند.» ⁽³⁾می‌گویم:از طریق شیعه،روایاتی را کافی با سند صحیح از قول ابو حمزۀ ثمالی از امام باقر(علیه السلام)نقل کرده،می‌فرماید:«رسول خدا(ص)در حجة الوداع فرمود:بدانید که جبرئیل در دلم انداخت که کسی تا روزیش را به طور کامل نخورده از دنیا نمی‌رود.پس از خدای عز و جلّ بترسید و در طلب روزی رعایت اعتدال کنید،مبادا دیر رسیدن مقداری از روزی شما را وادار کند تا از راه معصیت خدا آن را بطلبید؛زیرا خدای تبارک و تعالی روزی را به طور حلال ما بین مردم تقسیم کرده،نه به طور حرام.بنابراین هر کس از خدای عز و جلّ بترسید و صبر کند،خداوند از راه حلال روزی او را می‌دهد،و هر کس پردۀ حرمت را بدرد،عجله کند و از راه حرام روزی به دست آورد،خداوند از روزی حلال وی به همان اندازه بکاهد و در روز قیامت از او حساب کشیده شود.» ⁽⁴⁾

در حدیث صحیح از عبد الرحمن بن حجاج به نقل از امام صادق(علیه السلام)رسیده است که فرمود:«محمد بن منکدر همواره می‌گفت:من تصور نمی‌کردم که علی بن حسین(علیه السلام) فرزندی برتر از خود به‌جا گذاشته باشد تا این که پسرش محمّد بن علی را دیدم.

می‌خواستم او را موعظه کنم،اما او مرا موعظه کرد.یارانش از او پرسیدند:چگونه تو را موعظه کرد؟گفت:در وقتی که هوا گرم بود به یکی از نواحی مدینه رفتم؛ابو جعفر محمد بن علی به من برخورد.او که مردی تنومند و سنگین وزن بود،در حالی به من رسید که بر دو غلام سیاه و یا دو برده تکیه داده بود،با خودم گفتم:سبحان اللّه،پیرمردی از بزرگان قریش در این ساعت گرما با این حالت در پی دنیاست!من باید او را نصیحت کنم.نزدیک او رفتم و به او سلام دادم،سلامم را به گرمی ⁽¹⁾پاسخ داد در حالی که عرق می‌ریخت گفتم:خداوند،تو را بهبود بخشد،تو یکی از پیر مردان و بزرگان قریشی در این ساعت روز با این حال در پی دنیایی،آیا توجه داری که اگر اجلت فرارسد،تو با این حال چه می‌کنی:؟امام(علیه السلام)فرمود:اگر مرگم فرارسد و من با این حال باشم؛من در حال طاعت،طاعت خدای عز و جلّ خواهم بود،در حالی که خود و خانواده‌ام را از تو و از مردم دیگر بی‌نیاز می‌گردانم،و تنها ترسم از آن است که مبادا مرگم فرارسد در حالی که من در معصیتی از معاصی پروردگار باشم!گفتم:راست گفتی،خداوند تو را مشمول رحمت خود گرداند،من می‌خواستم شما را موعظه کنم،شما مرا موعظه کردید.» ⁽²⁾در روایت صحیح از فضیل بن یسار به نقل از امام صادق(علیه السلام)آمده است که فرمود:

«مردی که تنگدست شود و به مقدار نیاز خود و خانواده‌اش کار کند و در پی مال حرام نرود،همچون کسی است که در راه خدا جهاد کند.» ⁽³⁾در روایت حسن از قول زراره از امام صادق(علیه السلام)نقل شده است:«مردی خدمت آن

حضرت رسید و عرض کرد:من با وجود این که محروم و نیازمندم،از عهدۀ کاری به خوبی بر نمی‌آیم و به امر تجارت خوب وارد نیستم.امام(علیه السلام)فرمود:کار کن و روی سرت بار بکش و در پی بی‌نیازی از مردم باش،زیرا رسول خدا(ص)سنگی را روی شانه‌اش حمل کرد و آن را روی دیواری گذاشت و سنگ در جای خود قرار گرفت در حالی که پیامبر(ص)از عمق رخنه آن بی‌خبر بود با وجود این سنگ جای مناسب خود را یافت.» ⁽¹⁾در روایت حسن به نقل از حلبی از امام صادق(علیه السلام)،آمده است:«کسی که برای خانواده‌اش زحمت می‌کشد مانند کسی است که در راه خدا جهاد می‌کند.» ⁽²⁾در روایت حسن،زراره از امام صادق(علیه السلام)نقل کرده که می‌گوید:«هر کس در وضو گرفتن و نماز خواندنش تنبلی کند،برای امر آخرتش خیری نیست و هر که نسبت به آنچه باعث اصلاح امر زندگی اوست تنبلی کند،خیری در او برای امر دنیوی‌اش نمی‌باشد.» ⁽³⁾از آن حضرت است که فرمود:«امیر المؤمنین فرموده است:خداوند عز و جلّ به داود(علیه السلام)وحی کرد که تو اگر از بیت المال نمی‌خوردی و به دست خودت کاری انجام می‌دادی،بندۀ خوبی بودی.امام(علیه السلام)فرمود:داود(علیه السلام)چهل بامداد گریه کرد،خداوند به آهن دستور داد که برای بنده‌ام،داود،نرم شو.به این ترتیب خداوند آهن را برای داود نرم ساخت و او هر روز زرهی می‌ساخت و به هزار درهم می‌فروخت در نتیجه سیصد و شصت زره ساخت و آنها را به سیصد و شصت هزار درهم فروخت و از بیت المال بی‌نیازی جست.» ⁽⁴⁾از امام صادق(علیه السلام)نقل شده است که فرمود:«در اوقات زندگی از بخشی برای

بخش دیگر کمک بگیرید و سربار دیگران نباشید.» ⁽¹⁾از آن حضرت نقل شده است که فرمود:«رسول خدا(ص)می‌فرماید:کسی که بار زندگی خود را به دوش دیگران بیندازد،از رحمت خدا بدور است.» ⁽²⁾از آن حضرت نقل شده است:«دربارۀ مردی پرسید،عرض کردند:نیازمند شده است،فرمود:اکنون چه می‌کند؟گفتند:در خانه‌اش به عبادت خدا مشغول است.

فرمود:پس هزینۀ زندگی‌اش از کجا تأمین می‌شود؟گفتند:یکی از برادران دینی‌اش زندگی او را تأمین می‌کند.فرمود:به خدا سوگند،آن که زندگی او را اداره می‌کند عبادت بیشتری انجام می‌دهد تا خود او.» ⁽³⁾اخبار از ائمه(علیه السلام)در این زمینه فراوان است.

غزالی گوید:امّا آثار واردۀ از بزرگان؛لقمان حکیم به پسرش گفت:پسر عزیزم!از کسب حلال در برابر تنگدستی کمک بگیر،زیرا کسی هرگز دچار تنگدستی نشد مگر آن که به سه خصلت مبتلا شد:سستی در دین و ضعف در عقل و بی‌مروّتی و مهمّ‌تر از این سه خصلت بی‌اعتباری او در نظر مردم است.

ابن مسعود می‌گوید:همانا من دوست ندارم مردی را ببینم که نه به امر دینی‌اش مشغول باشد و نه به امر دنیوی‌اش.

نقل کرده‌اند که اوزاعی،ابراهیم بن ادهم را دید که پشتۀ هیزمی روی شانه‌اش حمل می‌کند.رو به او کرد و گفت:ابو اسحاق این پشته را کجا می‌بری؟دوستانت کارها را انجام می‌دهند.ابراهیم گفت:ای ابو عمرو،این حرف را نزن،زیرا من شنیده‌ام هر کسی در راه کسب حلال در معرض خواری و مذلّت قرار گیرد،وارد بهشت می‌شود.

ابو سلیمان دارانی می‌گوید:از نظر ما عبادت آن نیست که پاهایت را دراز کنی در حالی که دیگری زندگی تو را تأمین می‌کند،بلکه نخست باید دو قرص نان برای خودت فراهم کنی و پس از تهیۀ آنها عبادت کنی.

گویند:روز قیامت منادیی فریاد می‌زند:کجایند کسانی که در روی زمین مورد خشم خدا شدند،کسانی به پا می‌خیزند که در مسجدها گدایی می‌کردند.این مطلب نکوهشی است از طرف شرع نسبت به گدایی و تکیه داشتن بر کمک دیگران،در صورتی که هر کس مال موروثی نداشته باشد،جز کسب و تجارت چیزی او را از گدایی و سربار دیگران شدن نجات نمی‌دهد.

پاسخ به اشکال

(1)اگر بگویی پیامبر(ص)فرموده است:«به من وحی نشده که مال و ثروت جمع کن و از جملۀ بازرگانان باش،لیکن به من وحی شده که با حمد و سپاس،پروردگارت را تسبیح گوی و از جمله سجده‌کنندگان باش و پروردگارت را چنان پرستش کن که مقام یقین برای تو حاصل شود.» ⁽¹⁾به سلمان فارسی-خدایش بیامرزد-گفتند:ما را نصیحت کن،فرمود:هر کس از شما در حال مراسم حج و یا در حال جهاد و یا تعمیر مسجد خدا بمیرد،به مقاماتی خواهد رسید و مبادا در حال تجارت و در حال خیانت از دنیا برود.

پاسخ آن است که راه جمع بین این اخبار به این است که حالات مختلف را شرح دهیم:ما نمی‌گوییم که تجارت به طور مطلق و یا بی‌کاری بی‌قید و شرط از هر جهت بالاترین صفت است،بلکه می‌گوییم تجارت یا برای تحصیل مال به مقدار نیاز است،یا برای فراهم آوردن ثروت بیش از حد نیاز؛اگر تجارت برای افزون خواهی از مقدار احتیاج،یعنی برای زیاد کردن مال و اندوختن ثروت باشد نه برای صرف در راه خیرات و صدقات،در این صورت نکوهیده است زیرا چنین تجارتی رو آوردن به دنیاست؛ دنیایی که دلبستگی بدان در رأس همۀ خطاهاست و اگر علاوه بر آن خیانتکار هم باشد

که خود ظلم و تبهکاری است و مقصود سلمان هم که فرمود:«نباید در حال تجارت و خیانت بمیری».همین است و از تاجر،قصدش آدم افزون طلب است.

و اما اگر انسان به وسیلۀ تجارت بخواهد زندگی خود و فرزندانش را اداره کند در حالی که می‌توانست از راه گدایی هم آنها را اداره کند،در این صورت به خاطر حفظ آبرو و احتراز از گدایی،تجارت بهترین کار است و اگر محتاج به گدایی نیست و بدون درخواست،دیگران به او کمک می‌کنند باز هم کسب برای او بهتر است چرا که دیگران به خاطر درخواست به زبان حالش به او کمک می‌کنند و در بین مردم،خود منادی تنگدستی خویش است.بنابراین پرهیزگاری و حفظ آبرو بهتر از بیکاری بلکه بهتر از اشتغال به عبادت بدنی است.

نرفتن به دنبال کسب برای چهار گروه بهتر است:1-عابدی که به عبادتهای بدنی [باطنی]مشغول است،2-مردی که در سیر و سلوک باطنی است و به عمل قلبی در علوم احوال و مکاشفات اشتغال دارد،3-دانشمندی که سرگرم تربیت علم ظاهر است در اموری که مردم در دین خود از آن بهره‌مند می‌شوند مانند کسی که صاحب فتواست و مفسّر،محدّث و نظایر آنها،4-مردی که دست‌اندرکار مصالح مسلمین و عهده‌دار امور مسلمانان است مانند سلطان،قاضی و ناظر بر اموال که این افراد هرگاه اموالی را که برای مصالح عمومی و یا موقوفاتی که وقف علما و فقراست سرپرستی می‌کنند،توجّه ایشان بر این امور بالاتر از اشتغال به کسب است؛از این رو به رسول خدا(ص)وحی شد که با حمد و سپاس پروردگارت را تسبیح گوی و از جملۀ سجده‌کنندگان باش و وحی نشد که ثروت جمع کن و در زمرۀ بازرگانان باش،زیرا آن حضرت جامع اوصاف این چهار گروه بود،با اوصاف بیشتری که در وصف نگنجد.و این چهار دسته دو حالت دیگر نیز دارند:

یکی آن که زندگی آنان وقتی که کسبی ندارند از دست مردم و زکات و یا صدقه‌ای است که بدون نیاز به درخواست به خاطر خدا می‌دهند،در این صورت کسب نکردن و اشتغال به همان کاری که دارند بهتر است زیرا عمل آنها کمک به مردم در امور خیر است و به

دلیل این که قبول زکات و صدقات از سوی آنان حقی است بر گردن مردم که ادا می‌شود و یا فضیلتی است برای آنان؛حالت دوم آن است که آنان برای اداره معیشت خود نیازمند به درخواست از دیگران شوند،در این صورت جای اشکال و سختگیریهایی است که در مورد سؤال از مردم نقل کردیم و نکوهش سؤال ظاهرا دلیل بر آن است که خودداری از سؤال بهتر است و نظر دادن دربارۀ سؤال بدون توجّه به احوال و اشخاص دشوار است بلکه اظهار نظر در این مورد موکول به درک موقعیّت و توجه انسان به وضع خود می‌باشد؛به این ترتیب که حالت ذلّت و آبروریزی و نیاز به گران‌باری و خواهشی را که در سؤال پیش می‌آید با فایده‌ای که برای او و دیگری از اشتغال وی به علم و یا عمل حاصل می‌شود،با هم بسنجد.چه بسا کسی که مردم بهرۀ زیادی از او می‌برند،خود نیز از اشتغال به علم و عمل بهرۀ فراوان می‌برد و کسب معیشت با کمترین عرض حاجت بر او سهل می‌شود و چه بسا قضیه بر عکس باشد و در مواردی هم سود و زیان با هم برابر باشند.بنابراین شایسته است که شخص تصمیم‌گیرنده به قلبش مراجعه کند،هر چند که مفتیان در آن مورد فتوا داده باشند،زیرا فتواها تمام جهات و جزئیات احوال را به تفصیل بیان نمی‌کنند.

در میان پیشینیان کسی بود که سیصد و شصت دوست داشت هر شب به منزل یکی از آنها وارد می‌شد و کسی بود که سی دوست داشت،آنان مشغول عبادت می‌شدند با علم به این که میزبانان ایشان از این که اینان احسان آنها را پذیرایند ممنون هستند،از این رو پذیرفتن احسان میزبان از جانب آنها،علاوه بر عبادات آنان،خود خیر و نیکی بود.بنابراین در این امور باید دقّت لازم صورت گیرد؛زیرا پاداش‌گیرنده، وقتی که از آن برای امر دینی کمک بگیرد،و احسان‌کننده نیز از روی میل احسان کند،همانند بخشنده است و هر کس بر این مطالب آگاهی داشته باشد،می‌تواند

وضع خودش را دریابد و از دل خودش بپرسد که چه چیز نسبت به حال و وقت او بهتر است،و الله اعلم.» می‌گویم:آنچه از اخبار اهل بیت(علیه السلام)به دست می‌آید این است که به طور کلّی کسب و تجارت افضل است حتی برای شخص متعبّد و اهل علم و صاحبان ریاست، همان طوری که از خبر داود و اخباری که گذشت استفاده می‌شود.

در کتاب من لا یحضره الفقیه آمده است:امام صادق(علیه السلام)دربارۀ آیۀ مبارکۀ:

رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّهِ ⁽¹⁾فرمود:بازرگانانی بودند که موقع نماز تجارت را رها می‌کردند و به سوی نماز می‌شتافتند،اینان پاداش بیشتری دارند تا کسی که تجارت نمی‌کند.» ⁽²⁾از امام صادق(علیه السلام)است که فرمود:عمر بن مسلم چه می‌کند؟گفتند،رو به عبادت آورده و تجارت را ترک کرده است.فرمود:وای بر او آیا نمی‌داند که هر که از طلب روزی بازایستد،عبادتش قبول نمی‌شود؟همانا گروهی از اصحاب رسول خدا(ص)وقتی که آیۀ شریفۀ: وَ مَنْ یَتَّقِ اللّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لا یَحْتَسِبُ ⁽³⁾نازل شد،در خانه‌هایشان را بستند و رو به عبادت آوردند و گفتند:ما را خداوند کفایت می‌کند،این قضیّه به رسول خدا(ص)رسید به ایشان پیغام داد که چه چیز باعث شد که شما این کار را بکنید؟گفتند:یا رسول الله! خدای عزّ و جلّ روزی ما را بر عهده گرفته است و ما رو به عبادت آوردیم.

پیامبر فرمود:همانا کسی که چنین کاری بکند،خداوند عبادت او را نمی‌پذیرد، باید شما دنبال روزی بروید زیرا من دشمن می‌دارم آن مردی را که دهانش را

به سمت پروردگار باز کند و بگوید:پروردگارا به من روزی بده،روزی بده، در حالی که دنبال روزی نمی‌رود.» ⁽¹⁾از علی بن ابی حمزه روایت شده است که می‌گوید:«حضرت ابو الحسن(علیه السلام)را دیدم در میان زمینی که متعلّق به ایشان بود کار می‌کرد،در حالی که پاهایش غرق در عرق بود.عرض کردم:فدایت شوم،کارگران شما کجا هستند؟فرمود:

علی بن حمزه،کسانی که از من و از پدرم بهتر بودند در زمین خود،کار می‌کردند.

عرض کردم:مقصود شما کیست؟فرمود:رسول خدا(ص)و امیر المؤمنین(علیه السلام) و همۀ نیاکانم که به دست خود،کار می‌کردند،کار کردن،روش انبیا و مرسلین و صالحان است.» ⁽²⁾از فضل بن ابی قره نقل شده است که می‌گوید:«بر امام صادق(علیه السلام)وارد شدیم در حالی که روی دیوار مشغول کار بود،عرض کردیم:فدایت شویم،اجازه بفرمایید این کار را ما انجام دهیم و یا غلامانتان انجام بدهند،فرمود:نه،مرا به حال خودم بگذارید زیرا من مایلم که خدای عزّ و جلّ مرا در حالی ببیند که کار می‌کنم و برای کسب حلال خودم را به زحمت انداخته‌ام»؛و«امیر المؤمنین(علیه السلام)در شدّت گرما به دنبال رفع نیازهای زندگی‌اش می‌رفت به این منظور که خداوند ببیند او در راه کسب حلال خود را زحمت می‌دهد.» ⁽³⁾غزالی گوید:«این بود،فضیلت کسب،لیکن عقدی که بدان وسیله کسب صورت می‌گیرد باید دارای چهار ویژگی باشد:درستی،عدالت،احسان و دلسوزی نسبت به دین، و ما راجع به هر کدام از آنها یک باب فراهم کرده‌ایم،اینک از عوامل و اسباب صحّت و درستی کسب در باب دوّم شروع می‌کنیم و آنها را نام می‌بریم.»

باب دوّم:دربارۀ آشنایی با کسب

اشاره

دربارۀ آشنایی با کسب

(1)به صورت بیع،ربا،سلم،اجاره،قراض، شرکت،و بیان شرایطی که شرع مقدس دربارۀ صحت این تصرفات دارد که همین صحّت،در شرع مقدس مدار و ملاک همۀ کسبهاست.

بدان که تحصیل علم این باب بر هر کسی که در صدد کسب می‌باشد واجب است، زیرا طلب علم بر هر مسلمانی واجب است.منظور طلب علمی است که مورد نیاز است و شخص کاسب هم به علم کسب نیاز دارد و هرگاه با علم مربوط به این باب آشنا شود با عوامل فساد معامله آشنا می‌شود و در نتیجه از آنها پرهیز می‌کند و در موارد نادر و مشکلات فرعی که پیش می‌آید،تأمّل می‌کند تا آن که بپرسد،زیرا اگر او به علم اجمالی با اسباب و عوامل فساد آشنا نباشد نمی‌داند که چه وقت باید توقّف کند و بپرسد و اگر بگوید:من اقدام بر فراگیری نمی‌کنم بلکه صبر می‌کنم تا وقتی که موردی پیش بیاید،آن وقت می‌آموزم و می‌پرسم،در پاسخ وی گفته می‌شود:اگر تو موارد فساد عقدها را ندانی از کجا می‌دانی که اشکالی پیش آمده است،زیرا شخص کاسب به طور مداوم تصرّفاتی می‌کند و نمی‌داند در کجا باید توقّف کند در حالی که تمام این تصرّفات را صحیح و مباح می‌پندارد.پس ناگزیر باید این مقدار از علم تجارت را داشته باشد تا بتواند موارد مباح و جائز را از غیر جائز و جای اشکال را از جای واضح و غیر مشکل تشخیص دهد.» می‌گویم:در کتاب من لا یحضره الفقیه از امیر المؤمنین(علیه السلام)نقل شده است که فرمود:«هر کس بدون علم و آگاهی تجارت کند،در ربا بیفتد،باز هم دچار ربا گردد، بنابراین نباید کسی در بازار به کسب و تجارت بپردازد مگر آن که به مسائل خریدوفروش آشنا باشد.» ⁽¹⁾

از اصبغ بن نباته نقل شده که می‌گوید:«از علی(علیه السلام)شنیدم که روی منبر می‌گفت:

ای گروه بازرگانان،اوّل آشنایی با مسائل،آنگاه تجارت؛به خدا سوگند که ربا در میان این امّت مخفی‌تر از راه رفتن مورچه روی سنگ صاف است.اموالتان را با صدقه دادن حفظ کنید،تاجر تبهکار است و تبهکار در آتش است جز آن تاجری که حق را بگیرد و حق را بدهد.» ⁽¹⁾غزالی گوید:«علم عقود زیاد است لیکن این شش عقدی که از مکاسب جدا نیستند،عبارتند از بیع،ربا،سلم،اجاره،شرکت و قراض که ما باید شرائط آنها را شرح دهیم.»

عقد بیع و شرائط آن

[ارکان عقد بیع]

اشاره

(1)اولین عقد،بیع است،خداوند آن را حلال فرموده است و آن سه رکن دارد:عاقد، معقود علیه،و عبارت عقد؛

رکن اوّل-عاقد.

(2)می‌گویم:مقصود غزالی از عاقد،شامل بایع و مشتری است.ما شرائط آن دو را به روش اهل بیت(علیه السلام)نقل می‌کنیم و از نقل گفتۀ وی اعراض می‌کنیم،و به توفیق الهی می‌گوییم:شرط فروشنده و خریدار آن است که دارای بلوغ،عقل و رشد و مالکیّت باشند و یا چیزی که جایگزین مالکیّت باشد مانند وکالت،ولایت و وصایت،و دیگر آن که دو طرف راضی باشند.بنابراین خریدوفروش کودک،دیوانه،بی‌هوش،مست و سفیه درست نیست،و نیز بیع فضولی و بیع کسی را که به ناحق مجبور کنند جائز نیست،چه کودک ممیّز باشد و چه نباشد و چه به اجازۀ ولی باشد یا نه،همچنین در مورد شخصی که دیوانه است.بعضی از علمای شیعه معاملۀ کودک عاقلی را که به ده سالگی رسیده باشد جائز دانسته‌اند و بعضی خریدوفروش او را برای آزمایش و تمرین اجازه داده‌اند ولی اظهر آن است که خریدوفروش کودک در اشیای کم‌ارزش در مواردی که عرف عادت بر آن جاری

گشته،برای رفع مشکل در بعضی اوقات جائز است.همچنین در موردی که کودک به منزلۀ آلت و ابزار برای کسی است که اهلیّت دارد،مگر آن که خریدوفروش از قبیل معاطاة باشد که سخن در آن خواهد آمد.و در بیع فضولی و شخص مجبور اگر مالک و یا ولیّ او اجازه دهد و یا راضی شوند،از نظر اکثر علما به دلیل وجود مقتضی صحّت، معامله درست است یعنی عقدی است با تمام شرائط و مانعی نیز در اینجا وجود ندارد جز اجازه ندادن و رضایت نداشتن آن هم که مرتفع گشته است.و نیز به دلیل خبر عروۀ بارقی، ⁽¹⁾که پیامبر(ص)او را مأمور کرد تا گوسفندی را به یک دینار بخرد و او دو گوسفند با آن یک دینار خرید سپس یکی از آنها را به یک دینار فروخت و یک دینار را با گوسفند دیگر باز آورد.پیامبر(ص)اجازه داد و او را برای این معامله تبریک گفت و برای منع از بیع فضولی اخباری از طریق اهل سنّت وجود دارد جز این که خبر مربوط به جواز مشهورتر و دلالتش روشن‌تر است.اما کسی را که به حق مجبور کنند مانند کسی که به خاطر ادای دینی که دارد مجبور به فروش مالش کنند و یا مجبور به خرید مالی شود که در مقابل طلبش به او داده‌اند که حاکم او را مجبور بر خرید کند و نظایر این بدون خلاف صحیح است.

غزالی گوید:«شرط خریدار بردۀ مسلمان و قرآن مجید آن است که مسلمان باشد مگر دربارۀ کسی که با خریدن او،بردۀ مسلمان آزاد شود.

رکن دوّم مورد عقد،

(1)مال معیّنی است که از یک طرف به عنوان ثمن و یا مثمن به طرف دیگر معامله منتقل می‌شود که شش شرط دارد.» می‌گویم:بلکه نه شرط-بر اساس روش شیعه-دارد،چنان که بیان خواهیم کرد:

اوّل-آن که عین مال باشد،

(2)بنابراین فروش منفعت مال درست نیست بر خلاف نظر شیخ در کتاب مبسوط که در مورد خدمت عبد،معامله را جائز می‌داند،این قول

خلاف قاعده است.

دوّم-آن که دارای منفعت حلالی باشد که مقصود عقلاست.

(1)بنابراین فروش چیزی که منفعت مشروع ندارد نظیر مردار،بدون هیچ اختلافی درست نیست،بلکه فقها منع بیع را نسبت به فروش اعیان نجسه و مایعاتی که نجس شوند و به خاطر پلیدی و نجاست آنها قابل تطهیر نباشد،تعمیم داده‌اند،بجز سگ شکاری به دلیل فایدۀ شکار و روغن نجس به خاطر فایده مصرفش در روشنایی که در این دو مورد روایت صریح مبنی بر جواز بیع رسیده و بعضی از فقیهان جواز فروش را مخصوص سگ تازی دانسته‌اند و بعضی فروش سگ گلّه و زراعت و باغ را نیز مجاز دانسته‌اند به دلیل مشارکت این‌ها با سگ شکاری در هدفی که باعث جواز بیع آن است.همچنین فقیهان فروش مسوخات را به طور کلّی، بنابراین که قابل تذکیه نیستند-بجز فیل به قول بعضی و به خاطر روایتی که مبنی بر جواز بیع فیل رسیده-جائز ندانسته‌اند و نیز به منع فروش قورباغه‌ها،لاک‌پشتها و تمام درندگان فتوا داده‌اند.بجز گربه-به دلیل نصی که به جواز بیع آن رسیده-و به استثنای یوز پلنگ به خاطر صلاحیت آن برای شکار.و بعضی از علما به دلیل خبر صحیح،پرندگان درنده را نیز استثنا کرده‌اند و بعضی گفته‌اند تمام درندگان به دلیل استفاده از پوست و پرشان که تذکیه بر آنها واقع می‌شود و پاک و مورد استفاده واقع می‌شوند،جایزالبیع‌اند،و دربارۀ پوست دباغی‌شدۀ پلنگ روایت صریح بر جواز بیع رسیده است و بعضی فروش سرگین و بول را چه پاک و چه نجس به دلیل پلیدی آنها منع کرده‌اند جز بول شتر را که به عنوان دارو-به‌طوری که در خبر وارد شده-مجاز شمرده‌اند و اخبار با وجود ضعف اسناد دربارۀ عذره مختلف است و بعضی از فقها منع بیع را به هر چیزی که مانند آلات لهو به منظور حرام استفاده می‌شود تعمیم داده‌اند،هر چند که به ندرت در غیر راه حرام نیز قابل استفاده باشد.چون مورد ندرت باعث جواز نمی‌شود و همچنین بیع مجسمه‌هایی مانند صلیب و بت که برای پرستش ساخته شده‌اند و بعضی از اساتید ما از متأخرین-خدا بیامرزدشان-به جواز بیع هر آنچه سود حلال مورد نظر عقلا را داشته باشد که به دلیل

اصالت جواز و نبودن دلیل قابل توجهی بر منع بیع،مورد اعتماد بوده گرایش یافته‌اند.

زیرا نجاست و پلید دانستن چیزی باعث منع بیع نمی‌شود و به دلیل فرمودۀ امام صادق(علیه السلام):«هر چیزی مطلق است مگر آن که نهیی در آن باره رسیده باشد» ⁽¹⁾،و به دلیل ظواهر نصوصی که در موارد استثنای یاد شده وارد است زیرا که جواز در این موارد -چنان که ظاهر است-جز برای منفعت حلال نمی‌باشد تنها به دلیل مخصوص بودن مورد سؤال است که پاسخ نیز محدود و مخصوص به مورد خاص است،و نیز به دلیل عموم:و احلّ اللّه البیع.

سوم-مورد معامله مملوکی باشد که ملکیّت آن کامل باشد

(1)بنابراین فروش شخص آزاد و چیزهایی که تمام مسلمانان پیش از حیازت در آنها شریکند مانند آب و علف، ماهیها و حیوانات وحشی را پیش از آن که شکار کنند-وقتی که در زمین مباح باشند- صحیح نیست و نیز فروختن مال وقف جائز نیست به دلیل تمام نبودن ملکیّت آن مگر موردی باشد که خبر صحیح-در صورت اختلاف صاحبان وقف-دلالت بر جواز بیع آن دارد به این دلیل که چه بسا اختلاف باعث از بین رفتن اموال و نفوس می‌شود. ⁽²⁾

در خبر دیگری آمده است:«هرگاه نیازمند باشند و پس از آن درآمد ملک کفایت نکند و همۀ اصحاب وقف راضی باشند و فروختن بهتر باشد،بفروشند.»بعضی از فقها به این خبر عمل کرده‌اند در حالی که سند آن مجهول است؛بعضی از ایشان موردی را که ملک وقف مخروبه شده و مهمل مانده و به آن صورت هیچ نفعی نداشته باشد،به مورد فوق ملحق کرده‌اند و شهید ثانی-خدایش بیامرزد-این قول را پسندیده به دلیل آن که در این حال مقصود وقف که باقی داشتن اصل ملک و مصرف کردن منفعت می‌باشد از

میان رفته است،چنان که اگر حصیر مسجد کهنه شود و یا درخت خرمایش فرسوده گردد به نحوی که قابل استفاده نباشد،برای سوختن و امثال آن فروخته می‌شود و این کار خوب است و در این مسئله اقوال ضعیف دیگری وجود دارد،در حالی که دلیل منع عام است.

و نظیر آن است،فروختن امّ ولد تا وقتی که فرزندش زنده است،فروختن او جائز نیست مگر برای ادای مبلغی که بر ذمّه دارد،با وجود ناداری و تنگدستی مولایش-بنا به قول مشهور-به دلیل خبر صحیحی که از امام کاظم(علیه السلام)رسیده است:«هر مردی که کنیزی را بخرد و از او صاحب فرزندی شود و بعد،بهای آن کنیز را نپردازد و آن‌قدر مال هم از خود به‌جا نگذارد که آن مبلغ را بپردازند،فرزندش را از آن زن می‌گیرند و خود او را می‌فروشند و بهایش را می‌پردازند،سؤال کردند:آیا در غیر این صورت نیز فروخته می‌شود؟فرمود:خیر». ⁽¹⁾و بعضی فروختن او را مشروط به مردن مالک کرده‌اند،و بعضی موارد دیگر را نیز بر این مورد افزوده‌اند.در روایت صحیح آمده است:«ام ولد فروخته می‌شود و به ارث می‌رسد و هبه می‌شود و از هر جهت مثل کنیز است.» ⁽²⁾و اگر فتوای فقهای شیعه نبود که از فروش ام ولد منع کرده‌اند،ما نهی روایت اول را حمل بر کراهت می‌کردیم.

چهارم-مال مورد معامله معلوم باشد،

(1)بنابراین فروختن چیز نامعلوم و مبهم صحیح نیست به دو جهت یکی از ترس این که مبادا دچار فریب شود که از آن نهی شده و دیگر

برای جلوگیری از نزاع،لیکن معلوم بودن هر چیز مناسب خود آن است،به این ترتیب فروختن چیزهایی که باید کیل،وزن و یا شمرده شوند بدون وزن و پیمانه و یا شمارش، هر چند که دیده شوند صحیح نیست-به طوری که در خبر صحیح آمده است- ⁽¹⁾بر خلاف نظر ابن جنید که در مورد معامله دو کالایی که جنسا مغایر و در معرض مشاهده‌اند،به دلیل این که مشاهده باعث رفع غرر و اختلاف جنسیّت نیز باعث از میان رفتن ربا می‌شود،معامله را جائز می‌داند،در حالی که حدیث مخالف نظر وی و حجّت بر اوست.

در حدیث حسن از امام صادق(علیه السلام)است:«از آن حضرت دربارۀ گردو پرسیدند که شمردن آن ممکن نیست از این رو پیمانه می‌کنند سپس گردوهای داخل پیمانه را می‌شمارند و بعد بقیّه را بر اساس همان پیمانه محاسبه می‌کنند،درست است یا نه؟ فرمود:اشکالی ندارد.» ⁽²⁾امثال جامه و زمین را با مشاهده می‌توان معامله کرد هر چند که متر نکرده باشند،و جز از افراد کمی،در این مسئله اختلافی وجود ندارد و خریدن مقدار معیّنی از جامه و زمین تا وقتی که تمام اجزایش برابر نباشد جائز نیست مگر به صورت مشاع،و فروختن میوه و برگ درختان به مدّت یک سال و یا بیشتر،همچنین سبزی روی زمین،یک نوبت چیدن و یا چند نوبت را پس از ظاهر شدن و به وجود آمدن در تمام این‌ها جائز است، اگر چه میوه‌ها هنوز شکوفه نکرده و یا زراعت خوشه نبسته باشد،هر چند که معاملۀ میوه‌ها به مدّت یک سال در صورتی که وضعیّت میوه به درستی ظاهر نگشته کراهت دارد،به این ترتیب که به حدی رسیده باشد که اطمینان حاصل شود،آفت نمی‌زند،یا خرما زرد و قرمز و یا میوه‌ها دانه بسته باشد.

در روایت صحیح از امام صادق(علیه السلام)رسیده است که فرمود:«پدرم خریدن درخت

خرما را پیش از ظاهر شدن میوۀ آن سال کراهت داشت امّا به مدّت دو سال و سه سال می‌فرمود:اگر امسال میوه نداد در سال دیگر میوه خواهد داد سپس در مورد میوه و درخت خرما فرمود:خرید یک‌ساله پیش از آن که میوه ظاهر شود کراهت دارد به دلیل این که مبادا آفت بزند اما اگر ظاهر شود اشکالی ندارد.» ⁽¹⁾اما فروش میوه پیش از ظاهر شدن آن بر درخت،مشهور آن است که به طور مطلق جائز نیست و قول صحیح‌تر آن است که معامله به بیش از یک سال و یا با ضمیمه کردن مقداری میوۀ معلوم و یا به شرط چیدن،به طوری که از اخبار استفاده می‌شود، جائز است.

معاملۀ پشم،کرک و موی بدن گوسفند و شتر به طور جداگانه و یا به ضمیمۀ خود حیوان با مشاهدۀ از نظر شیخ مفید،علامه و جمعی از فقها جائز است هر چند وزن آنان معلوم نباشد زیرا آنها نیز در این حال مثل میوۀ درخت،در حکم چیزهای موزون نیستند.

از امام صادق(علیه السلام)نقل شده است:«از آن حضرت پرسیدند،نظر شما دربارۀ مردی که پشمهای صد گوسفند را با بره‌هایی که در رحم دارند به فلان مبلغ بخرد چیست؟ فرمود:اشکالی ندارد،اگر بچّه‌ای در رحم نداشته باشند،رأس المال همان پشم خواهد بود.» ⁽²⁾و بعضی گفته‌اند:بدون ضمیمۀ معلوم معامله جائز نیست و احوط همین است.

پنجم-آنکه به طور محسوس و از نظر شرعی بر تسلیم کالای مورد معامله قادر

باشد

(1)بنابراین فروش برده‌ای که فرار کرده،جائز نیست مگر با ضمیمۀ چیزی که قدرت بر تسلیم دارد و همچنین فروختن مال گروگان جائز نیست مگر با اجازۀ گرودار زیرا آن مال وثیقۀ طلب اوست.در روایت صحیحی از امام کاظم(علیه السلام)نقل شده است:«راوی از آن حضرت پرسید:آیا درست است که از مردم،کنیز گریخته‌ای را بخرم و بهای آن را

بپردازم و خود به دنبال یافتن کنیز باشم؟فرمود:خریدن آن جائز نیست مگر آن که به همراه آن چیزی از قبیل جامه و یا کالایی از ایشان بخری و بگویی:فلان کنیز را با این جنس به فلان مبلغ از شما می‌خرم،در این صورت جائز است.» ⁽¹⁾امّا معاملۀ چیزی که طبق جریان عادی بر می‌گردد مانند کبوتر پرندۀ اهلی بدون ضمیمه درست است به دلیل قرار دادن جریان عادی به منزلۀ واقع زیرا در این صورت به منزلۀ برده‌ای است که او را به دنبال کاری فرستاده‌اند و مانند چهارپایی است که به چراگاه گسیل شده باشد.همچنین جائز است معاملۀ آن چیزی که تسلیمش تا مدّتی ممکن نیست،مانند قرضی که مدّت‌دار است،ولی در این دو مورد قولی نیز بر منع معامله وجود دارد.

ششم-این که مال مورد فروش را قبض کند،

(1)اگر ملکیّت به وسیلۀ بیع حاصل شود و از چیزهایی قابل کیل و وزن باشد و آن را برای سود و یا با تخفیف بفروشد،غیر از موردی که جنسی را سر بسر بفروشد که اصطلاحا به آن تولیه می‌گویند،چنان که در اخبار زیادی از جمله در حدیث صحیحی از امام صادق(علیه السلام)رسیده است که فرمود:«هرگاه جنسی را که قابل پیمانه و وزن است خریدی،آن را تا نگرفته‌ای نفروش مگر آن که به طریق تولیه باشد،اما اگر کیل و وزن ندارد،بفروش.» ⁽²⁾بعضی از فقهای شیعه،به دلیل اطلاق بعضی از اخبار،معاملۀ به صورت تولیه را نیز منع کرده‌اند و بعضی به طور مطلق تجویز کرده‌اند اما مکروه شمرده‌اند و بعضی کراهت را مخصوص به موارد غیر تولیت دانسته‌اند و این مورد را مباح شمرده‌اند و در خوراکیها به کراهت شدید قائل شده‌اند،به دلیل جمع بین اخبار.

هفتم-آن که پیش از جدا شدن فروشنده و خریدار،کالای مورد معامله را اگر نقد

است با بهای آن از دو طرف مبادله کنند،

(2)بنابراین اگر قبض و اقباض صورت نگیرد

معامله باطل می‌شود،و اگر مقداری را خریدار قبض کرده باشد تنها نسبت به همان مقدار معامله درست است و در بین اخبار عباراتی است که بر حرمت عمل وی نیز دارد؛از نظر فقهای شیعه بدون هیچ اختلاف نظری درهم و دینار باید مشخّص باشد و عوض کردن آن دو جائز نیست و اگر پیش از قبض،جنس از بین رفت،معامله خود به خود فسخ می‌شود و خریدار لازم نیست که عوض آن را-هر چند که برابر باشند-بپردازد و فروشنده هم حق ندارد از وی مطالبه کند.

هشتم-آن که معامله نباید از دو طرف مدّت‌دار باشد

(1) در صورتی که بر ذمّۀ طرفین بماند زیرا چنین معامله‌ای کالی به کالی است و از آن نهی شده است.بعضی گفته‌اند کالی به کالی خریدوفروش وام به وام است چه مدّت‌دار باشد و یا نباشد در حالی که اصل ملکیّت بر محور تأخیر باشد و شاید مقصود از مورد نهی دین باشد از آن جهت که اجناس دین بر تأخیر است.و اگر یکی از ثمن و مثمن تنها مدّت‌دار باشد به شرط آن که مدّت معلوم باشد بدون هیچ اختلافی معامله صحیح است،پس اگر مثمن مدّت‌دار باشد به آن سلم و سلف می‌گویند که شرائط آن خواهد آمد و اگر ثمن مدّت‌دار باشد،نسیه نامیده می‌شود و هر کس کالایی را به طور مطلق بفروشد و یا فوریت را قید کند باید مشتری قیمت را نقد بپردازد و اگر به دو مبلغ متفاوت با دو مدت مختلف و یا مبلغی را نقد و مبلغی را مدّت‌دار بفروشد،به دلیل نامعلوم بودن مدّت و مبلغ و به جهت رسیدن نهی از دو معامله در یک عقد،این معامله صحیح نیست و بعضی گفته‌اند؛پرداختن کمترین مبلغ در درازترین مدّت قطعیّت پیدا می‌کند،به دلیل اخباری که در این مورد رسیده است،ولی سند آنها ضعیف است. ⁽¹⁾

نهم-آن که رأس المال از نظر مقدار و نقد و نسیه بودن معلوم باشد

(2) در صورتی که به سود و یا به تخفیف بفروشد،همچنین مقدار سود و یا تخفیف باید معیّن باشد،و اگر تمام جنس را یکجا بخرد،فروش مقداری با سود و یا به تخفیف جائز نیست هر چند که

قیمت‌گذاری کرده باشد؛همچنین است دلاّل اگر تاجر قیمت جنس را تعیین کرده باشد و اگر کالایی را نسیه بخرد،باید فروشنده مدّت را اعلام کند و اگر مدّت را تعیین نکند، خریدار حق دارد معامله را ردّ کند و یا کالا را نقد بگیرد.

غزالی گوید:«رکن سوّم،اجرای صیغۀ عقد است،

(1)از این رو باید ایجاب و قبول با عبارتی که-به طور صریح و یا به کنایه-مقصود را برساند،و متصل به عقد باشد،اجرا شود.پس اگر فروشنده بگوید:این جنس را به آن مبلغ دادم،عوض عبارت:بعتک و طرف بگوید:قبلت اگر قصد بیع کرده باشند،جائز است،زیرا احتمال دارد که قصد عاریه کرده باشند در صورتی که معامله در مورد دو جامه و یا دو حیوان باشد.در حالی که نیّت جلو احتمال را می‌گیرد امّا عبارت صریح و روشن بهتر رفع اختلاف و خصومت می‌کند.» می‌گویم:آنچه برای من روشن است این است که صرف رضایت طرفین و قبض و اقباض در صحّت بیع کافی است به شرط آن که قرینه‌ای بر خریدوفروش باشد به طوری که اشتباه از میان برداشته شود و فرصت مخاصمه و نزاع بین فروشنده و خریدار نماند،امّا بیع گاهی با همان لفظ دو طرف حاصل می‌شود لفظی که بر آن دلالت داشته باشد مانند بعتک و یا ملّکتک و نظایر این‌ها در ایجاب و اشتریت و قبلت و نظایر این‌ها در قبول و گاهی به چیز دیگری غیر از لفظ حاصل می‌شود مثل این که خریدار نزد گندم‌فروش می‌آید و می‌گوید:یک من از این گندمها را چند می‌فروشی؟او می‌گوید:به یک درهم، مشتری یک درهم را می‌دهد و یک من گندم را می‌گیرد بدون این که حرف دیگری بین آنها رد و بدل شود.و گاهی نرخ جنس بین خریدار و فروشنده معلوم است در اینجا به سؤال و جواب نیز نیازی نیست،زیرا چنین عملی صریح در معامله است و هیچ احتمال دیگری نمی‌رود،بخصوص وقتی که فروشنده در دکانش برای فروش نشسته است؛نه برای هبه و عاریه و ودیعه و نظیر این‌ها و احتمال بعید هیچ زیانی در چنین موردی ندارد، زیرا این مقدار احتمال در لفظ نیز وارد است،زیرا فروشنده حق دارد که بگوید:من از

کلمۀ بعت قصد انشای بیع را نداشتم بلکه می‌خواستم از بیع گذشته خبر دهم،و دروغ گفتم.و یا این که بگوید:می‌خواستم بگویم عاریه دادم اشتباه کردم و گفتم فروختم،و نظیر چنین دعاوی که قابل قبول نیست؛زیرا خلاف ظاهر است و از طرفی این صیغۀ مخصوص برای این نوع عقد مخصوص وضع شده و همچنین داد و ستد با دست با قراین حالی و یا مقالی در عرف و عادت برای این نوع معامله وضع شده است.در تمام زمانها عادات بر این جاری بوده است که با نانوا،قصّاب،بزّاز و نظایر این‌ها به داد و ستد اکتفا می‌کنند و نام آن را بیع می‌گذارند و شیخ مفید،طاب ثراه،بر این عقیده است و می‌گوید:

عقد بیع به رضایت طرفین در آنچه مالکند و مورد معامله است منعقد می‌شود،وقتی که در مجموع آن را بشناسند و به معامله راضی باشند و داد و ستد کنند و از یکدیگر جدا شوند.بعضی از متأخرین با نظر شیخ مفید موافقند با این تفاوت که آنان لفظی را که دال بر رضایت طرفین باشد،شرط صحت می‌دانند در حالی که اطلاق کلام شیخ مفید اعم از آن است.این نظریۀ شیخ از سخنان اهل بیت(علیه السلام)و قدمای علمای شیعه نیز مستفاد می‌شود به این دلیل که ایشان با وجود به استیفای شرائط و بیان واضح‌ترین شرائط، اصلا به لفظ و صیغه در شرائط عقود نکرده‌اند همان طوری که کتاب تهذیب، کافی،من لا یحضره الفقیه و نظایر این‌ها گواه بر این مطلبند و اطلاق نصوص کتاب و سنّت که دال بر حلیّت بیع و انعقاد آن بدون تقیید به صیغۀ مخصوص است نیز بر این مطلب دلالت دارد،مضافا آن که دلیل عقلی و نقلی دیگری بر خلاف آن وجود ندارد.و تکلیف فهمیدن آن شرط از کلمۀ بیع از قبیل لغز و پوشیده سخن گفتن است و زیبندۀ شارع مقدّس نمی‌باشد.بیع،هر چند که نامی است برای ایجاب و قبول،جز این که ایجاب و قبول اعمّ از لفظ و غیر لفظ است؛و لفظ،خود سبب انتقال نیست،بلکه دلالت بر انتقال دارد.فعل خاص نیز بر حسب معمول دلالت مستمرّی بر مقصود دارد و احساس نیاز،عادت پیشینیان و رواج همۀ رسوم و عادات بر قبول هدایا بدون ایجاب و قبول لفظی با تصرّف در آن را نیز باید به دلایل فوق بیفزاییم؛و چه تفاوتی است میان هدایای

عوض‌دار و بلا عوض،زمانی که در شرع لفظی دربارۀ آن وارد نشده باشد،زیرا ملک در هبه نیز باید منتقل شود،و مطلب در سایر عقود نیز چنین است،جز این که بیشتر فقهای متأخّر شیعه در تمام عقود،بخصوص عقود لازمه،لفظی را واجب شمرده‌اند که دال بر ایجاب بوده و لفظ دیگری را که دال بر قبول به دنبال لفظ قبلی آورده و هر دو به صیغۀ ماضی باشد،زیرا صیغۀ ماضی به انشای مقصود نزدیکتر است،به طوری که بر انجام مدلول خود در زمان ماضی دلالت دارد و اگر وقوع در ماضی مورد نظر نباشد،هم اکنون در ضمن این خبر عقد حاصل شده است،به خلاف صیغۀ مستقبل که احتمال دارد وعدۀ به آینده و امری باشد که مقتضی انشای بیع از طرف آمر نیست.بعضی وقوع عقد را مشروط به عربی کرده‌اند مگر برای کسی که یادگرفتنش دشوار باشد.و بعضی از فقها مقدم داشتن ایجاب را بر قبول واجب دانسته‌اند،و بعضی مطابق آوردن لفظ آنها را واجب شمرده و بعضی شرائط دیگری قائل شده‌اند و بر اساس گفتۀ اینان اگر توافق بر معامله میان طرفین حاصل شد و هر یک از رضایت طرف دیگر مطّلع شد و فهمید که وی می‌داند با تمام شرائط بیع سرانجام عوض معیّن چه می‌شود،با این همه بدون آن لفظ مخصوص معامله قطعی نمی‌شود،لکن با توجّه به اذن تصرّفی که هر کدام به دیگری داده آیا مفید اباحۀ تصرّف هر یک در آن مالی که به عوض مال خودشان در اختیار دارند، می‌شود یا نه،هر چند که تا عین باقی است رجوع جائز است.یا این که معامله از نظر اختلال به شرط یعنی همان صیغۀ مخصوص،فاسد است؟مشهور،همان اول(یعنی صحت)است مالک و احمد از بزرگان عامه بر این عقیده‌اند و علامۀ حلی-رحمه الله- و جماعتی بر نظریّۀ دوّم(یعنی فساد بیع)هستند و شافعی از عامه نیز بر این عقیده است.

غزالی گوید:«هنگامی که بین دو طرف داد و ستد بدون تلفّظ به زبان معامله صورت گرفته باشد از نظر شافعی اصلا بیعی منعقد نشده است؛اما از نظر ابو حنیفه در معاملات کم‌ارزش درست است.آنگاه تعیین معاملات کم‌ارزش مشکل است؛اگر قضیه را به عرف مردم واگذار کنیم مردم آن را در مورد تمام داد و ستدها جاری

می‌سازند؛به طور مثال دلاّلی جلو می‌افتد،از بزاز جامۀ ابریشمی به ده دینار می‌خرد و آن را نزد مشتری می‌برد و بعد نزد بزاز بر می‌گردد و می‌گوید:مشتری راضی است ده دینار را بگیر،و از صاحبش ده دینار را می‌گیرد و بزاز تسلیم می‌کند و او هم می‌گیرد و تصرّف می‌کند و خریدار جامه،بیع را قطعی می‌داند در صورتی که بین آنها هرگز ایجاب و قبولی جاری نشده است.همچنین عده‌ای برای خرید به مغازۀ فروشنده مراجعه می‌کنند و او کالایی را عرضه می‌کند که بهایش به طور مثال صد دینار است و هر که بیشتر بخرد به او می‌دهد.یکی می‌گوید:به نود دینار مال من،دیگری می‌گوید:به نود و پنج دینار،مال من و دیگری می‌گوید:صد دینار،بعد می‌گوید:وزن کن،وزن می‌کند و تسلیم می‌کند؛بدون ایجاب و قبول کالا را می‌گیرد و عادت به همین منوال جریان یافته است.این یکی از مشکلات غیر قابل علاج است،زیرا سه احتمال وجود دارد:احتمال اول آن است که باب معاطات به طور مطلق چه در کالای کم‌بها و چه در پربها،باز باشد که این محال است،زیرا در معاطات نقل ملکیت است بدون لفظی که بر آن دلالت کند و حال این که خداوند بیع را حلال کرده است و بیع نام ایجاب و قبول است و ایجاب و قبول نیز جاری نشده،و نام بیع به صرف عمل داد و ستد اطلاق نمی‌شود.پس به چه دلیل حکم به انتقال ملک از دو طرف می‌شود بخصوص در کنیزان و غلامان،زمینهای کشاورزی و چهار پایان گران قیمت و هر چیزی که بیشتر باعث اختلاف و نزاع می‌شود،زیرا در وقت اختلاف باید تسلیم‌کنندۀ متاع برگردد و بگوید:پشیمان شده‌ام و نفروخته‌ام؛چون جز تسلیم صرف کار دیگری نکرده‌ام و این بیع نیست.احتمال دوّم آن است که به طور کلّی باب معاطات را مسدود کنیم،همان طوری که شافعی این عقد را باطل می‌داند.در این مورد نیز از دو جهت اشکال وجود دارد:یکی این که ممکن است معاملات در مورد اشیای کم‌ارزش بوده است که در زمان صحابه امر معمولی بود و اگر آنان با بقّال،نانوا و قصّاب مکلّف به ایجاب و قبول می‌بودند برای ایشان سخت بود و به طور گسترده در همۀ موارد باید انجام می‌گرفت و در وقت اعراض کلّی از این عادت هم باید شهرت

می‌یافت(نه زمانی دون زمانی)زیرا در چنین مسأله‌ای تمام زمانها نظیر همند.جهت دوّم آن است که هم اکنون مردم گرفتار این نوع معامله هستند و انسان از خوراکیها و نظایر آن چیزی نمی‌خرد،مگر این که می‌داند فروشنده با همین داد و ستد،کالا را به او تملیک کرده است.بنابراین اگر چنین است ادای عبارات عقد چه فایده‌ای دارد.احتمال سوّم آن است که بین کالاهای کم‌ارزش و پرارزش تفاوت باشد،همان طوری که ابو حنیفه معتقد است.در این صورت تشخیص کالاهای کم‌ارزش دشوار می‌شود و بدون هیچ لفظی مبنی بر انتقال ملک،علّت انتقال آن مشکل می‌شود».

می‌گویم:به یاری خدای تعالی و لطف او،ما این گره کور را باز کرده و این مشکل پیچیده را که غیر قابل علاج می‌نمود،به برکت پیروی از اهل بیت(علیه السلام)و ترک سخنان زاید و سکوت نسبت به آنچه خداوند در آن باره چیزی نگفته است،حلّ کردیم و دلیل نقل ملکیت بدون لفظ را بیان کردیم و احتمال دوم را نیز باطل کردیم؛با وجود این که این احتمال مستلزم حرج و مشقّت است،یعنی آن چیزی که در قرآن صریحا نفی شده است.چگونه به کار بردن لفظ لازم باشد در حالی که اگر با بقال و قصاب صیغۀ عقد لازم بود،این عمل وی بسیار بی‌معنی و بی‌نهایت سنگین می‌شد و به انجام‌دهندۀ عمل نسبت می‌دادند که برای چیز بی‌ارزشی ارزش قائل می‌شود،بخصوص بنا به قول متأخرین علمای شیعه که انجام صیغۀ عقد باید به عربی و با رعایت اعراب و بناء و با قصد انشاء از لفظ خبر،باشد و شرائط دیگری که درک آنها از حوصلۀ عوام خارج است تا چه رسد به این که عمل کنند.بسیاری از مردم عربی نمی‌دانند،حتی برای ایشان تلفّظ به عربی ممکن نیست و اگر مکلّف شوند که در مورد هر دانق(ده پولی)که معامله می‌کنند،وکیل بگیرند و یا تلفّظ عربی را یاد بگیرند تکلیف ظالمانه‌ای است،با این که وکیل گرفتن نیز از عقدهایی است که نیاز به ایجاب و قبول دارد،چه دلیلی برای وجوب لفظ عربی در بیع است که در وکیل گرفتن نیست.اما احتمال سوّم تا آنجا که من می‌دانم هیچ یک از علمای شیعه بر آن عقیده نیست،زیرا امکان تعیین کالای کم‌ارزش وجود ندارد و ارزانی

و گرانی نسبت به اشخاص بلکه نسبت به طرفین معامله در یک چیز نیز متفاوت است.

بعلاوه این سخن یک زور گویی مسلّم است و دلیلی ندارد،زیرا اگر مجرد گرفتن و دادن در کالاهای کوچک بیع و یا قرینۀ بیع باشد،چه مانعی دارد که در کالای بزرگ هم صرف داد و ستد،بیع و یا قرینۀ بیع باشد،و اگر در کالاهای کوچک،نه بیع است و نه قرینۀ بیع،پس چه چیز باعث نقل ملکیّت می‌شود و به این ترتیب بیع معاطاتی که متداول کرده‌اند باطل خواهد بود.بنابراین می‌گوییم:اگر صرف داد و ستد قرینۀ اذن و اباحۀ تصرف است پس چرا قرینۀ بیع و انتقال ملکیّت نباشد با وجود این که دلالت آن بر بیع روشن‌تر است،بلکه بر اذن در تصرف دلالت نمی‌کند مگر از آن جهت که بیع صورت گرفته است.از این رو اگر از قصاب بپرسند که آیا به مشتری گوشت را فروختی و یا به او اجازۀ تصرّف دادی؟خواهد گفت:بلکه به او فروختم؛و این از مطالبی است که بر هیچ کس پوشیده نیست در صورتی که اگر برای قصاب روا باشد که بیع را انکار کند هرآینه جائز بود که اذن در تصرف را نیز منکر شود و بگوید:چگونه تصرّف کردی در صورتی که من به صراحت اجازۀ تصرف نداده بودم؛شاید من آن را به تو امانت داده بودم و نظیر این سخنان.حاصل مطلب آن که مردم در مورد اباحۀ تصرّف بی‌نیاز از اعتماد به قراین نیستند و باید در انعقاد و قطعیّت بیع بر آن قراین اعتماد کنند.خلاصۀ بحث آن که،شرط کردن صیغۀ در انعقاد عقد و یا در قطعیت آن سخنی است بی‌دلیل و تکلیف به چیزی است که هیچ راهی برای شناخت آن از طریق شرع و عقل وجود ندارد.ما به این دلیل سخن را در این مسئله به درازا کشاندیم که معرکۀ آرای بزرگان و مورد مشاجرۀ فضیلت‌مآبان است.علاوه بر آن هر چه از شرائط مجاز در ضمن عقد گفته شود مانند شرط شستن جامه(کوبیدن جامه)و آزاد کردن برده و نظایر آن،شرط لازم است و وفای به آن واجب می‌باشد،زیرا مؤمنان به شرائط خود آن پایبند می‌باشند،مگر آن که این پایبندی،به جهالت در مورد یکی از دو عوض منجر شود؛و اگر شرط غیر مجاز بود عقد باطل است و اگر طرف شرطکننده به شرط خود وفا نکرد،طرف دیگر اختیار فسخ دارد.

خیارات

(1)حال می‌گویم در بیع،خیاراتی به شرح زیر ثابت است:خیار مجلس تا وقتی که دو طرف معامله از هم جدا نشده‌اند؛خیار حیوان که برای مشتری تا سه روز و به قول بعضی برای طرفین تا سه روز حق فسخ معامله است؛خیار شرط برای کسی که طرفین تا مدّت معیّنی برای او چنین حقّی را شرط کرده‌اند؛خیار عیب در مورد نقص و یا زیادی در چیزی روی جریان طبیعی؛خیار رؤیت در کالایی بر خلاف آنچه تعریف شده؛خیار غبن،به مقداری که بیش از حدّ معمول گول بخورند و خیار تأخیر بعد از سه روز در صورتی که ثمن و مثمن را تسلیم نکرده باشند و شرط تأخیر در میان نباشد و در مورد کالایی که اگر شب مانده شود فاسد می‌شود،یک روز نگذشته باشد.چهار مورد اوّل به وسیلۀ ایجاب و اسقاط و تصرّف ساقط می‌شود و چهارمی نیز یعنی خیار عیب با حدوث عیبی پس از دریافت کالا از بین می‌رود،زیرا عیب جدید مانع از ردّ کالا به سبب عیب سابق می‌شود و فقط تفاوت قیمت(ارش)ثابت می‌شود؛و اگر عیب حامله بودن کنیز و تصرّف به وطی باشد،مانع از ردّ نمی‌شود،به طوری که در اخبار صحیحه رسیده است.

در این صورت مورد معامله یعنی کنیز را بر می‌گرداند و به همراه او یک دوّم از عشر قیمت آن را نیز پس می‌دهد. ⁽¹⁾اما خیار پنجمی یعنی خیار رؤیت با اسقاط از بین نمی‌رود و خیار ششم یعنی خیار غبن با تصرّف ساقط نمی‌شود تا وقتی که از ملک او خارج نشده است و یا مانعی از رد مبیع باشد،مانند باردار ساختن در مورد کنیز؛این دو نوع از خیارات به دلایل دیگر(غیر از این دو مورد)ساقط می‌شود؛و نماء در زمان خیار-هر چند که عقد خود به خود فسخ شود-مال مشتری است.اما تلف شدن کالا بدون تفریط،مربوط به کسی است که خیار ندارد و اگر هر دو خیار داشتند مربوط به مشتری است و تلف پیش از قبض به طور مطلق مربوط به فروشنده است.

ربا و تحریم آن

(1)غزالی گوید:«عقد دوم،ریاست که خدای تعالی آن را حرام کرده است و کار را در آن باره سخت گرفته است.بر صرّافانی که طلا و نقره خریدوفروش می‌کنند و بر کسانی که خوردنیها را مبادله و داد و ستد می‌کنند واجب است که از ربا دوری کنند،زیرا جز در نقد و خوراکی ربا نیست.» می‌گویم:ربا از نظر اهل بیت(علیه السلام)در هر مکیل و موزونی جریان دارد؛چه خوراکی باشد چه غیر خوراکی و چه نقد باشد و چه غیر نقد و در چیزهای قابل شمارش علمای ما اختلاف نظر دارند،و اجتناب از آن بهتر است.

در حدیث صحیح از امام صادق(علیه السلام)نقل شده است که فرمود:«یک درهم ربا خواری بدتر از هفتاد بار زنا کردن است که تمام آنها با محارم باشد.» ⁽¹⁾ربا در داد و ستد چیزهایی که از نظر جنسیت همسان باشند با مقدار زایدی در یک طرف ثابت می‌شود و این زیادی یا از عین جنس است مانند معامله یک من گندم به یک من و نیم و یا در حکم آن است مانند خریدوفروش یک من نقد به یک من مدّت‌دار،و به سبب اختلاف در اوصاف عرضی،اختلاف در جنس پیدا نمی‌شود.بنابراین،گندم و آرد گندم یک جنس است و خرما و شیرۀ خرما نیز یکی؛انگور و کشمش یک جنس و شیر و دوغ و فله نیز یک جنس است؛و بالاخره مرغوب یک جنس با نامرغوب آن یکی است، میوۀ درخت خرما و همچنین میوۀ تاک هر کدام یک جنس است،اما گوشتها با اختلاف نام حیوانات مختلف است و همچنین شیر هر حیوانی با حیوان دیگر متفاوت است.

بنابراین گوشت گاو و گاومیش یکی است،اما گوشت گاو از گوسفند متفاوت است و همچنین شیر و انواع سرکه تابع اصل خود می‌باشد اما گندم و جو از نظر علمای شیعه-به دلیل اخبار زیادی که از اهل بیت(علیه السلام)دربارۀ عدم جواز زیادت در آنها رسیده-یک

جنس است و گویی این دو از حکم کلیّه کالاهایی که دارای جنس متفاوت هستند، خارجند.اگر مقدار یکی از دو عوض هم‌جنس نامعلوم باشد معامله ربا خواهد بود؛ همچنین اگر یکی از آنها تر و دیگری خشک باشد؛چه یکی بیشتر از دیگری و یا هر دو برابر باشند.اما در مورد زیادت یکی از دیگری هیچ اختلاف نظری نیست هر چند که زیادت مربوط به آن طرفی باشد که تر است به دلیل نامعیّن بودن مقدارش رباست و اما در صورت برابر بودن دو طرف،به دلیل اخبار صحیحه‌ای که دربارۀ ممنوعیّت معاملۀ خرمای تازه با خرمای خشک رسیده است ⁽¹⁾به این جهت که اگر خرمای تازه بخشکد وزنش کم می‌شود و بعضی از علمای شیعه این احادیث را مخصوص موردی دانسته‌اند که اخبار در آن مورد صادر شده است و در غیر خرمای تازه و خشک،تساوی را در مثل انگور و کشمش و گندم تر را به خشک و نظیر این‌ها،جائز شمرده‌اند که این نظریه قابل توجه نیست،زیرا علت حکم به صراحت بیان شده است.بنابراین حکم کلیّت دارد و به موارد دیگر سرایت پیدا می‌کند و پیروی از آنچه به صورت عادت معمول شده از قبیل گرههای کاه و کاه‌ریزه‌های موجود در گندم اشکالی ندارد.

در مورد این که آیا گوشت حیوانی را با خود حیوان از همان جنس جائز است معامله کنند یا نه،دو قول وجود دارد که مشهورترین آنها عدم جواز است و هرگاه دو شیء ربوی در جنس تفاوت داشته باشند زیادی یکی بر دیگری در معاملۀ نقدی مانعی ندارد.

اما نسیه دادن دو جنس با زیادت بر یکدیگر مورد اختلاف است و اخبار صحیحی بر منع چنین معامله‌ای دلالت دارد و چه بسا این اخبار را به کراهت حمل کرده‌اند ولی احوط اجتناب از چنین معامله‌ای است.

بین پدر با فرزندان و شوهر با همسرش و مسلمان با کافر حربی ربا نیست.

گاهی می‌توان از ربا نجات یافت به این ترتیب که از خریدار و فروشنده،یکی کالای خودش را به دیگری در برابر جنس دیگری بفروشد سپس جنس دیگر را با پول

بخرد،در این صورت در نظر گرفتن مساوات از بین می‌رود.همچنین اگر کالای خودش را به طرف دیگر ببخشد و بعد طرف دیگر نیز به او ببخشد و یا قرض دهد و بعد از یکدیگر بگذرند و یا این که خریدوفروش کنند اما مقدار زاید را ببخشد و نیز با نظایر این‌ها می‌توان از ربا نجات یافت،امّا بدون این که در تمام این موارد مشروط کند،و اشکالی ندارد که هیچ یک از این امور هدف اصلی نباشد و این که گفته‌اند عقدها تابع قصد و نیّتهاست درست است؛زیرا قصد عقد صحیح در این موارد کافی است،و شرط نشده که تمام نتایج حاصل از عقد مورد قصد باشد بلکه قصد یک نتیجۀ درست از نتایج حاصل از عقد کافی است؛چون اگر کسی اراده کند که خانه‌ای را بخرد و آن را اجاره دهد و از آن راه درآمدی کسب کند همین قدر در درستی عقد کافی است،هر چند که هدفهای دیگری مهمّ‌تر و واضح‌تر از این هم در نظر عقلا-مانند سکونت و نظیر آن-داشته باشد.

در نصوص فراوانی از اهل بیت(علیه السلام)مطالبی رسیده است که برای جلوگیری از رباخواری،چاره‌جویی را در چنین مواردی جائز شمرده است.از جمله روایت اسحاق بن عمّار است که می‌گوید:«به موسی بن جعفر(علیه السلام)عرض کردم:من از مردی چند درهم طلبکارم،او می‌گوید:طلبت را به تأخیر بینداز و من سود آن را به تو می‌دهم آنگاه من جامه‌ای را که هزار درهم می‌ارزد به ده هزار-و یا این که گفت:بیست هزار-درهم به او می‌فروشم و طلبی را که داشتم به تأخیر می‌اندازم.امام(علیه السلام)فرمود:اشکالی ندارد». ⁽¹⁾

از محمّد بن اسحاق بن عمّار نقل شده است که گفت:«خدمت امام رضا(علیه السلام) عرض کردم:مردی مالی دارد بر ذمۀ کسی.وقت ادای آن رسیده است.آیا ممکن است که او مرواریدی را که به صد درهم می‌ارزد،به هزار درهم به بدهکار بفروشد تا پرداخت بدهی را به تأخیر بیندازد؟فرمود:اشکالی ندارد.پدرم به من دستور داد و من خود چنین کاری را کردم.راوی پنداشت که امام رضا(علیه السلام)از پدرش امام کاظم(علیه السلام)چنین

سؤالی کرده و آن حضرت نیز چنین گفته است.» ⁽¹⁾در روایت صحیح از امام صادق(علیه السلام)قریب به این مضمون رسیده است. ⁽²⁾و از اسحاق بن عمار به نقل از امام موسی کاظم(علیه السلام)رسیده که می‌گوید:«از آن حضرت دربارۀ مردی پرسیدم که از کسی مالی طلب دارد.بدهکار از ترس این که مبادا مالش را قرض ندهد،مبلغی به عنوان ربح به او می‌دهد و مال را از او بدون هیچ شرطی می‌گیرد؛امام(علیه السلام)فرمود:تا وقتی که مشروط به دادن ربح نکرده است،اشکالی ندارد.» ⁽³⁾

بیع سلم و شرائط آن

اشاره

(1)غزالی گوید:«عقد سوّم،بیع سلم است و بازرگان در این عقد باید ده شرط را رعایت کند.» می‌گویم:بلکه نه شرط را باید رعایت کند.

غزالی می‌گوید:«شرط اول،آن است که اصل مال مورد معامله از روی علم به مثل

و مانند آن،معلوم باشد

(2) تا اگر در موقع معین تسلیم نشد.طرف مقابل بتواند به قیمت آن مال مراجعه کند.بنابراین اگر یک مشت درهم بدون شمارش را در برابر یک کرّ گندم بدهد بنا به یکی از دو قول صحیح نیست.

دوّم،آن است که رأس المال مورد معامله را در مجلس عقد پیش از این که مجلس

به هم بخورد،تسلیم کنند.

(3)بنابراین اگر پیش از دریافت مال طرفین از هم جدا شوند بیع سلم فسخ می‌شود.

سوّم،آن که مال مورد بیع سلم،از چیزهایی باشد که تعریف اوصاف آن ممکن

باشد،

(4)مانند حبوبات،حیوانات،مواد معدنی،پنبه و ابریشم،لبنیّات،و کالاهای عطاری و

نظایر آنها.اما در معجونات و مرکبّات و چیزهایی که از اجزای مختلف فراهم آمده مانند کمانهای مصنوعی و تیرهای معمولی و کفش و نعلین که دارای اجزای مختلف و ساختهای گوناگونی است و نیز در پوست حیوانات جائز نیست.

چهارم،اوصاف چیزهایی را که قابل توصیفند،به طور کامل بیان کنند

(1) تا صفت خاصی باقی نماند که باعث آن مقدار تفاوت قیمتی باشد که مردم در آن حد مغبون می‌شوند،زیرا این تعریف و توصیف در حقیقت به جای دیدن در معامله است.بنابراین بیان عدد در متاع قابل شمارش کافی است،بلکه ناگزیر باید در مواردی مثل خربزه، بادنجان،تخم مرغ و انار وزن شود؛البته در بیع غیر سلم تنها دیدن جنس کافی است.

پنجم،آن که مدت را-اگر مدّت‌دار است-معیّن کند

(2) نه آن که بگوید:تا وقت درو و یا تا وقت چیدن میوه‌ها بلکه با ماه و روز تعیین کند،زیرا چیدن میوه‌ها گاهی جلو و گاهی عقب می‌افتد.

ششم،مال مورد معاملۀ سلم از چیزهایی باشد که در سر آمد وقت بتواند آن را

تسلیم کند

(3) و غالبا یقین به وجود آن باشد.بنابراین در مثل دری که می‌گویند کم‌نظیر است و یا کنیز زیبایی که فرزند هم داشته باشد و نظایر این‌ها که غالبا تسلیم آنها غیر ممکن است،صحیح نیست.همچنین در مورد انگور و سایر میوه‌ها،پیش‌فروش آن تا مدّتی که امکان رسیدن آن نباشد،معاملۀ سلم درست نیست.بنابراین اگر غالبا در زمان معهود آن متاع وجود دارد ولی در سرآمد وقت،به سبب آفتی امکان تسلیم نباشد،در این مورد اگر خواست می‌تواند مهلت بدهد تا فراهم کند و می‌تواند معامله را به هم بزند و به رأس المال رجوع کند.

هفتم،آن که محلّ تسلیم را در مواردی که مقصود بدان وسیله فرق می‌کند باید نام

ببرند

(4) تا باعث اختلاف نشود.بعضی گفته‌اند:تعیین محلّ در صورتی لازم است که فروشنده و خریدار در بیابان و یا در شهر غربت باشند و بخواهند آنجا را ترک کنند،و

گرنه لازم نیست و اطلاق نیز منصرف به موضع و محلّی است که در آن عقد جاری می‌شود.

هشتم،آن که مورد معامله را به عین مخصوصی،مقیّد نسازد

(1) و بگوید:یک من گندم این زراعت و یا میوۀ این باغ،زیرا این قید،وام بودن آن را به هم می‌زند،آری اگر بگوید:میوۀ شهر و یا روستای بزرگی مانعی ندارد.

نهم،هرگاه که اصل مال ربوی باشد بیع سلم در مال ربوی درست نیست

(2) و ما این مطلب را در مبحث ربا با اختلافی که در غیر نقد و متجانسین بود گفتیم.

اجاره و احکام آن

(3)غزالی گوید:«عقد چهارم،اجاره است که دارای دو رکن است:یکی اجرت و دیگری منفعت.امّا کسی که عقد را منعقد می‌کند و لفظ عقد اجاره همان شرایطی را دارد که در مورد عقد بیع گفتیم.و اجرت،همانند ثمن در صورتی که عین باشد،شایسته است که معلوم و با تمام شرایطی که در بیع گفتیم:توصیف شود و نیز اگر دین بود، شایسته است که از نظر اوصاف و مقدار معین باشد.» می‌گویم:همچنین در مورد منفعت نیز باید معلوم و اوصاف آن معیّن باشد و این تعیین،یا با سنجش مقدار کار است مانند دوختن جامۀ معیّن و سوار شدن بر مرکبی تا مقصد معیّنی و یا با تعیین مدت است مانند خیاطی به مدت یک ماه و استفاده از مرکب تا یک ماه؛و در مواردی که جز به وسیلۀ زمان نمی‌توان سنجید،مثل سکونت در منزل و شیر دادن به طفل و نظایر این‌ها ناچار باید مدّت تعیین شود.خلاصه آن که باید برای رفع ابهام و فریب به گونه‌ای تعیین شود و به هر آنچه معمولا باعث خصومت و نزاع می‌شود نباید بی‌توجه بود و یا آن را به صورت مجمل بیان کرد.و اگر بگوید:هر ماهی تو را به این مبلغ اجیر کردم بنا به قولی باطل است،ولی اگر بگوید در یک ماه این قدر اجرت به تو می‌دهم،به قولی صحیح است،و شرط است در منفعت که مباح و در ملک شخص باشد و او هم به ظاهر و هم از نظر شرعی،بتواند آن را تسلیم کند و از اموری نباشد که بر

اجیر واجب است و از چیزهایی که نیابت در آنها معمول نیست نیز نباشد؛و از نظر علمای شیعه زن آزاد می‌تواند برای شیر دادن و نظیر آن،در صورتی که چیزی از حقوق شوهرش،ضایع نشود خود را اجیر دیگری کند،در غیر این صورت موقوف به اجازۀ شوهر است و کسی که مدت معینی خود را اجیر دیگری قرار داده است نمی‌تواند در آن مدت جز به اذن کارفرما برای دیگری کار کند و یا در وقتی باید کار کند که طبق عادت در آن وقت-مثلا در شب-برای کارفرما کار نمی‌کند البته این شیوه در صورتی مجاز است که منجر به سستی در کار کارفرما نشود.

در عین مورد اجاره شرط است که با وجود بقای عین استفادۀ از آن درست باشد و یا از قبیل آب چاه و شیر زن شیرده و رنگ‌آمیزی رنگرز از چیزهایی که عین آنها از بین می‌رود ولی جایگزین می‌شود و یا آن که خود از قبیل منافع است.اجاره گرفتن درهم و دینار(سکه‌های نقره و طلا)برای تزیین و آرایش و اظهار توانگری و امثال آن و همچنین اجاره کردن سیب برای بوییدن و درختان برای استفادۀ از سایۀ آنها و شمع برای زینت و نظایر این‌ها جائز است،زیرا تمام این‌ها از اموری است که مورد توجّه عقلا بوده و درست است که در برابر آنها پولی پرداخت شود؛و هر چیزی که بهره‌برداری از منفعت در گرو آن باشد،بنا به قولی بر عهدۀ انجام‌دهندۀ کار است مانند نخ و مرکّب که بر عهدۀ دوزنده و نویسنده است،و بهتر آن است که در این مورد مطابق عرف و عادت عمل شود، با وجود این،شرط کردن استوارتر است و اگر شرط مربوط به کسی شود که منفعت از او نیست باز هم درست است،ولی در این صورت ناگزیر باید مقدار و اوصاف آن بیان شود و هرجا که عقد در آنجا باطل شود،با برخورداری از تمام و یا مقداری از منفعت چه از مقدار معیّن بیشتر باشد و یا کمتر،اجرت المثل ثابت می‌شود و پیش از قرار داد پیمانکاری،به کار گرفتن اجیر،مکروه است.

قراض و احکام آن

(1)غزالی گوید:«عقد پنجم،قراض(سرمایه از یکی و کار تجارت از دیگری)است و

در این عقد باید سه اصل رعایت شود:

اوّل،سرمایه که مشروط است بر این که نقد و معیّن باشد و به کسی که کار می‌کند تسلیم شود.بنابراین،قراض بر اساس فلوس(پول سیاه)و کالاها جائز نیست،زیرا تجارت در این دو مورد به سختی انجام می‌گیرد و محدود است و همچنین در سرمایۀ محسوسی که مقدارش معلوم نباشد و نیز در سرمایۀ غش‌دار و بر ذمّه جائز نیست.

دوّم،سود که باید به صورت مجزّا و جزئی تعیین شود،به این ترتیب که یک سوّم و یا نصف و یا هر مقدار که بخواهد باید شرط کند.بنابراین اگر بگوید:صد تومان از سود مال تو و بقیۀ آن مال من درست نیست،زیرا چه بسا سود بیش از صد تومان نباشد و تعیین یک اندازۀ معیّن نیز جائز نیست،بلکه باید مقدار رایج تعیین شود.

سوّم،کاری که بر عهدۀ کارگزار تجارت است.

می‌گویم:در مورد کارگزار شرط است از آن حدی که مالک تعیین می‌کند تجاوز نکند.بنابراین اگر شرط کرد که مسافرت نکند،مگر به سمت معیّنی و یا آن که غیر از فلان کس از دیگری خرید نکند و یا این که غیر از فلانی به دیگری نفروشد و یا فقط فلان نوع جامه تجارت کند،لازم الاجر است،بدون هیچ اختلافی در میان علمای شیعه به دلیل اخباری که از اهل بیت(علیه السلام)رسیده است.مسافرت کردن او بدون اجازۀ مالک و آمیختن سرمایه،به مال خودش بی‌اذن وی جائز نیست ولی حق دارد هر چه را که مالک در تجارت می‌تواند شخصا انجام دهد،از قبیل عرضه کردن و باز کردن قماش و کارگر گرفتن در مواردی که معمولا کارگر می‌گیرند و خرید جنس معیوب و پس دادن آن به خاطر عیبش و نظایر این کارها را انجام دهد.البته تمام این‌ها باید با رعایت حال و غبطه باشد و باید با عین مال خرید کند نه بر ذمّه،زیرا در آن صورت احتمال زیان و ضرر است و از طرفی حاصل خرید بر ذمّه سود این مال مورد عقد نیست و در مسافرت هزینۀ خود را از اصل مال خرج می‌کند اگر هزینه صرفا مربوط به تجارت باشد و پس از مراجعت باقیماندۀ وسایل سفر از قبیل آفتابه و سفره و دیگر چیزها را باید باز گرداند،و هرگاه

عقد به هم بخورد تمام سود از آن مالک است ولی مزد کارگزار را باید بپردازد.

غزالی گوید:«عقد ششم،شرکت است

(1) که خود چهار نوع دارد و سه نوع از آن باطل است:

اوّل،شرکت مفاوضه(به طور تساوی)به این ترتیب دو طرف می‌گویند:ما متعهّد می‌شویم که در سود و زیان با هم شریک باشیم ولی مال ما از یکدیگر جدا باشد این باطل است.

دوم،شرکت در کار جسمانی بدین نحو که شرط کنند که هر چه کار کردند در دستمزد آن شریک باشند،این هم باطل است.

سوم،شرکت در وجهه و اعتبار،به این ترتیب که یکی شوکت و جلالی دارد و حرفش مورد قبول است پس جهت اجرایی با اوست و دیگری کار کند و یا پول و سرمایه از او باشد،این هم باطل است».

می‌گویم:علمای شیعه نیز در این سه نوع همین طور گفته‌اند،ولی نصّی در این مورد نیافتم و آنچه به عنوان دلیل بر منع و بطلان آورده‌اند ضعیف است و با وجود رضایت و شرکت و سازش طرفین مانعی وجود ندارد غزالی گوید:«تنها مورد صحیح،نوع چهارم از عقد شرکت به نام شرکت عنان است و آن چنین است که طرفین مالشان را به طوری مخلوط کنند که جز با تقسیم،امکان تمیز دادن نباشد و هر کدام از آنها به دیگری اجازۀ تصرّف می‌دهد،سپس حکم ایشان تقسیم سود و زیان بر حسب سرمایۀ طرفین است،وانگهی با بر کناری هر کدام از شرکاء، تصرّف شخص معزول ممنوع است و با تقسیم مال مشترک،ملک هر یک جدا می‌شود و صحیح آن است که عقد شرکت نسبت به کالای مشترک جائز است و مشروط بر این نیست که وجه نقد باشد،بر خلاف قراض(سرمایه از یکی و کار از دیگری)که در آن وجه نقد شرط است.»

فصل

(1)غزالی گوید:«این مقدار از علم فقه را هر کسی که در پی کسب و کار است باید بیاموزد و گرنه از روی ناآگاهی به حرام خواهد افتاد.و امّا در معاملۀ با قصّاب و بقّال و نانوا،کاسب و غیر کاسب بی‌نیاز از آنها نمی‌باشد و اختلاف آرا در این نوع مشاغل به سه علّت است؛1-برای سهل انگاری در شرائط بیع 2-توجه نکردن به شرائط بیع سلم 3-برای اکتفا کردن بر معاطات،زیرا عادات بر این جاری است که همه روزه این نیازها را سیاهه برداری و پس از مدّتی محاسبه می‌کنند،وانگهی بر حسب آنچه طرفین توافق کنند قیمت‌گذاری می‌شود؛به نظر می‌رسد در اینجا به دلیل نیاز مردم،حکم به اباحه داده شده و احتمال می‌رود که فروشندگان جنس را بنا بر اباحه دریافت و با انتظار عوض تسلیم کنند.در این صورت خوردن و استفادۀ از آن جائز است.اما با خوردن آن،ذمّۀ طرف مشغول می‌شود و روزی که جنس را تلف کرده،قیمت همان روز در ذمّۀ طرف می‌آید و هرگاه دو طرف بر یک مقدار معیّن توافق کردند،لازم است که از ایشان درخواست برائت مطلق کند تا اگر تفاوت قیمتی پدید آید،چیزی به گردن او نماند.این حد اقلی است که باید رعایت شود،زیرا تکلیف نسبت به سنجش بها برای هر حاجتی از حوائج در هر روز و هر ساعت تکلیف نابجایی است.همچنین تکلیف نسبت به ایجاب و قبول و سنجیدن مبلغ به مقدار اندک،دشوار است.اما در صورتی که زیاد باشد از هر نوعی که باشد،تعیین مقدار آن آسان است.»می‌گویم:تحقیق این مسئله در ذکر ارکان بیع،گذشت.

باب سوم«در بیان عدالت در معامله و اجتناب از ظلم»

«در بیان عدالت در معامله و اجتناب از ظلم»

(2)غزالی گفته:بدان که معامله گاهی به گونه‌ای انجام می‌گیرد که مفتی به درستی و

انعقاد آن حکم می‌کند،لیکن همین معامله مشتمل بر ظلم و ستمی است که شخص معامله گر خود را در معرض خشم خداوند قرار می‌دهد،زیرا هر نهیی مقتضی نادرستی عقد نیست و این ظلم مورد نظر ما یعنی چیزی که باعث زیان غیر می‌شود بر دو قسم است:یکی آن که زیان عمومی دارد و دیگر آن که زیانش تنها به معامله گر می‌رسد.

باب چهارماحسان در معامله

اشاره

احسان در معامله

(1)خدای تعالی هم به عدالت امر فرموده است و هم به احسان،در حالی که عدالت تنها وسیلۀ نجات و در تجارت به منزلۀ درستی سرمایه است.اما احسان باعث رستگاری و رسیدن به سعادت است و نسبت به تجارت به منزلۀ سود است،و کسی که در معاملات دنیا به سرمایه قناعت کند،از عقلا شمرده نمی‌شود؛همین طور در معاملات اخروی.از این رو برای شخص دیندار سزاوار نیست که بر عدالت و اجتناب از ظلم و جور بسنده کند و راههای احسان را ترک گوید،در حالی که خدای تعالی فرموده است: وَ أَحْسِنْ کَما أَحْسَنَ اللّهُ إِلَیْکَ ⁽¹⁾.و نیز فرموده است: إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ ⁽²⁾.و باز می‌فرماید: إِنَّ رَحْمَتَ اللّهِ قَرِیبٌ مِنَ الْمُحْسِنِینَ . ⁽³⁾مقصود ما از احسان،انجام دادن عملی است که باعث منفعت طرف معامله باشد در حالی که آن کار واجب نبوده،بلکه از راه لطف انجام شده است،زیرا که واجب در باب عدالت و ترک ظلم وارد است که ما گفتیم،و شخص با یکی از شش کار ذیل به مقام احسان می‌رسد:

اوّل،در مغبون ساختن یکدیگر،

(1)شایسته آن است که بیش از حد معمول طرف معامله را مغبون نکند؛اما اصل مغبون ساختن مجاز است،زیرا بیع برای منفعت است و منفعت جز با مغبون کردن اندکی امکان ندارد ولی باید حدّ تقریبی آن رعایت شود؛زیرا مشتری وقتی بیش از سود معمول می‌پردازد یا به دلیل علاقۀ زیاد او به آن جنس است و یا به خاطر نیاز فراوان او به آن در آن لحظه.در هر صورت شایسته است که از قبول آن مبلغ زاید خودداری شود و این از جمله موارد احسان است و هرگاه کتمان حقیقت نباشد،دریافت سود بیش از حدّ معمول،ظلم نخواهد بود.بعضی از علما بر این عقیده‌اند که مبلغ غبن اگر بیش از یک سوّم بهای جنس باشد مستلزم خیار فسخ می‌شود،البتّه ما این را قبول نداریم،لیکن شرط احسان آن است که غبن را از آن حدّ تنزّل دهد.نقل می‌کنند که یونس بن عبید،لباسهای فروشی با نرخهای متفاوتی داشت،هر کدام را چهار صد درهم نرخ گذاشته بود در صورتی که نرخ نوعی از آنها دویست درهم بود؛خودش به نماز رفت و برادرزاده‌اش را در مغازه گذاشت مرد بادیه‌نشینی آمد یک لباس به چهار صد درهم خواست و او یکی از لباسهای دویست درهمی را عرضه کرد اعرابی آن را پسندید و خرید و با خود برد؛همین طور که لباس را در دستش داشت و می‌رفت،یونس با او روبرو شد،و لباس را شناخت پرسید:چند خریدی؟گفت:چهار صد درهم،گفت:

بیشتر از دویست درهم نمی‌ارزد،برگرد تا بقیۀ پولت را پس بگیری؛او گفت:این لباس در دیار ما به پانصد درهم می‌ارزد و من راضی‌ام.یونس گفت:برگرد،که خیر خواهی در راه دین بهتر از تمام موجودی دنیاست.سپس او را به مغازه برگرداند و دویست درهم را به او پس داد و برادرزاده‌اش را سرزنش کرد و گفت:آیا خجالت نکشیدی؟!آیا از خدا نترسیدی که چنین استفاده‌ای را ببری و خیر خواهی مسلمانان را ترک کنی؟!او گفت:به خدا سوگند تا راضی نشد نخرید.یونس گفت:تو چرا برای او نپسندیدی آنچه را برای خودت می‌پسندی؟.در این قبیل موارد اگر پنهان داشتن نرخ و کتمان حقیقت در میان باشد،از باب ظلم بر دیگران است که قبلا بحث آن گذشت.

در حدیث آمده است:«فریب دادن کسی که در قیمت جنس به فروشنده اعتماد می‌کند،حرام است»؛ ⁽¹⁾زبیر بن عدی می‌گفت:«من هیجده تن از صحابه را درک کردم که هیچ کدام از آنها دوست نداشت که گوشتی را به درهمی بخرد.بنابراین گول زدن چنین کسانی که اعتماد می‌کنند حرام است.» می‌گویم:در کافی از امام صادق(علیه السلام)رسیده است:«فریب دادن کسی که در نرخ کالا اعتماد می‌کند،حرام است» ⁽²⁾و در روایت دیگری آمده است:«گول زدن مؤمن حرام است.» ⁽³⁾و از آن حضرت نقل است که فرمود:«سود دادن مؤمن به مؤمن رباست،مگر آن که بیش از صد درهم خرید کند،در آن صورت به قدر خوراک همان روز سود گرفتن مانعی ندارد،و یا این که برای تجارت بخرد،در آن صورت سود بگیرید ولی با ایشان مدارا کنید. ⁽⁴⁾

از آن حضرت نقل است که فرمود:«هرگاه کسی به دیگری بگوید:بیا با تو خوب معامله خواهم کرد،سود گرفتن از او حرام است.» ⁽⁵⁾میسّر گوید:«به امام باقر(علیه السلام)عرض کردم:همۀ مشتریهای من،برادران ایمانی من هستند،یک حدّی برای معامله با آنان تعیین بفرمایید که من از آن حدّ تجاوز نکنم؛ فرمود:اگر برادرت را دوست داری بسیار خوب،اگر نه همچون بینای با دقّت جنس را بفروش.» ⁽⁶⁾

غزالی گوید:«اگر حق‌پوشی نباشد،احسان است،در صورتی که کمتر معامله‌ای است که جز با نوعی از کتمان حق و پنهان داشتن نرخ روز انجام گیرد،در صورتی که احسان محض آن است که از سری سقطی نقل کرده‌اند که وی یک کر بادام به بهای شصت دینار خرید و در یادداشت روزانه‌اش نوشت،سه درهم سود آن باشد و گویا نظر وی این بود که هر ده دینار،نیم دینار سود ببرد،قیمت بادام به نود دینار ترقی کرد،دلاّل که خود از خوبان بود نزد سرّی آمد و بادام‌ها را به نود دینار درخواست کرد.سرّی گفت:

من با خود قرار دادی بسته‌ام و دیگر آن را به هم نمی‌زنم و جز به شصت و سه درهم آنها را نمی‌فروشم دلاّل گفت:من بین خود و خدا عهد کرده‌ام که با هیچ مسلمانی تقلّب نکنم،از این رو جز به نود دینار از تو نمی‌گیرم.می‌گوید:نه دلاّل از او کمتر خرید و نه او به بیشتر فروخت.این احسان محض از دو طرف بود،زیرا که با علم و آگاهی به حقیقت قضیّه صورت گرفته است؛و هر کس به منفعت کم بسنده کند معاملاتش زیاد خواهد بود و از معاملات مکرّر سود زیاد خواهد برد،و به این سبب برکت ظاهر خواهد شد.

علی(علیه السلام)در میان بازار کوفه،مرواریدی را می‌گرداند،و می‌گفت:«ای گروه بازرگانان،حق را بگیرید و حق را بدهید تا در امان باشید،منفعت کم را از دست ندهید تا از منافع زیاد محروم بمانید.» از کسی پرسیدند:علت ثروتمندی تو چه بود؟گفت:سه چیز:هیچ نوعی سودی را هرگز ردّ نکردم،و هیچ‌گاه درخواست فروش حیوانی نشد که من آن را تأخیر بیندازم،و نسیه‌فروشی هم نکردم.می‌گویند:وی هزار شتر فروخت و هیچ سود نبرد مگر زانوبند شتران که برای او ماند.وی هر کدام را به یک درهم فروخت و از این راه هزار درهم منفعت عایدش شد و هزار درهم نیز مخارج آن روز شتران به نفع او شد.

دوّم،در تحمل غبن؛

(1)مشتری اگر طعامی و یا چیزی را از ضعیف و تنگدستی خریداری کرد،اشکالی ندارد که غبن را تحمّل کند و سهل بینگارد و دربارۀ فروشنده احسان کند و مشمول سخن پیامبر(ص)شود که فرمود:«خدا بیامرزد آن کس را که

خریدوفروش را ساده و آسان بگیرد.» ⁽¹⁾امّا اگر از تاجر توانگری چیزی خرید که بیش از حد نیاز،سود می‌جوید،تحمّل غبن از چنین کسی پسندیده نیست بلکه تضییع مال بدون اجر و سپاس است در حدیثی از طریق اهل بیت(علیه السلام)رسیده است:«آدمی که مغبون شده،اجر و سپاس ندارد.» ⁽²⁾می‌گویم:این حدیث به طریق ما(شیعه)از امام صادق(علیه السلام)روایت شده است. ⁽³⁾

غزالی گوید:«حسن و حسین(علیه السلام)و دیگر برگزیدگان پیشین در خرید،دقّت کامل می‌کردند،با وجود این،مال زیادی را می‌بخشیدند.به یکی از ایشان گفتند:در خرید، روی مقدار اندک دقّت زیادی می‌کنی و سپس مقدار زیادی را می‌بخشی و اهمیّت نمی‌دهی؟فرمود:کسی که می‌بخشد،از زیادی مالش می‌دهد امّا کسی که مغبون می‌شود در حقیقت عقلش را فریب داده است.یکی از این بزرگان گوید:همانا من عقل و بصیرتم را فریب می‌دهم ولی فریب‌دهنده را بر آن مسلّط نمی‌کنم و هرگاه بخششی می‌کنم در حقیقت برای خدای تعالی داده‌ام و برای او کار زیادی انجام نداده‌ام.

سوم،دریافت کامل بهای کالا و سایر مطالبات و احسان در آن،

(1)گاهی به سهل انگاری و چشم‌پوشی از مقداری است و گاهی نیز با مهلت و تأخیر دریافت وجه است و گاهی با مسامحه در مطالبه پول نقد(و کیفیّت طلا و نقره)است،همۀ این‌ها مستحب و در مورد آن تأکید شده،پیامبر(ص)فرمود:«خدا بیامرزد کسی که فروش را نیز بمانند خرید و درخواست خرید آسان بگیرد.» ⁽⁴⁾پس باید دعای پیامبر خدا(ص)را مغتنم شمارد.

پیامبر(ص)فرمود:«ببخش تا به تو ببخشند» ⁽¹⁾،و آن حضرت فرمود:«هر که تنگدستی را مهلت دهد و یا از او بگذرد،خداوند محاسبۀ او را آسان بگیرد»و در عبارت دیگر آمده:«خداوند او را در روزی که هیچ سایه‌ای جز سایۀ عرش خدا نیست،در سایۀ عرش خود قرار دهد.» ⁽²⁾پیامبر(ص)فرمود:«مردی بود که بر خود ستم کرده بود،به حساب وی رسیدند و حسنه‌ای در نامۀ عملش نیافتند.از او پرسیدند:آیا هرگز کار نیکی انجام داده‌ای؟گفت:

خیر،جز این که من مردی بودم که از مردم طلبکار بودم و به غلامانم می‌گفتم:با توانگران مسامحه کنید و به تنگدستان مهلت دهید-و در عبارت دیگر-گفت:از تنگدست چشم‌پوشی کنید،پس خدای تعالی فرمود:ما به گذشت از تو سزاوارتریم،این بود که خداوند از او در گذشت و او را آمرزید.» ⁽³⁾و آن حضرت(ص)فرمود:«هر کس یک دینار مدّتی وام دهد،برای هر روز تا آخر آن مدّت ثواب صدقه در نامۀ عملش نوشته می‌شود و چون موعد آن سر آید و مهلت دهد،در برابر هر روز به قدر آن وام ثواب صدقه دارد.» ⁽⁴⁾یکی از پیشینیان به خاطر این خبر،دوست نمی‌داشت که بدهکار وامش را بپردازد تا این که هر روز مطابق تمام وام ثواب صدقه را دریافت کند.

و آن حضرت(ص)فرمود:«دیدم روی در بهشت نوشته‌اند،صدقه ده برابر ثواب دارد و قرض،هیجده برابر» ⁽⁵⁾.بعضی در معنای این حدیث گفته‌اند:صدقه به دست

نیازمند و غیر نیازمند می‌رسد ولی جز شخص نیازمند ذلّت درخواست وام را تحمّل نمی‌کند.

رسول خدا(ص)به مردی نگریست که از مرد دیگری به خاطر طلبی که داشت جدا نمی‌شد.با دست مبارکش به طلبکار کرد:قسمتی از وامت را واگذار،آن مرد، چنان کرد،آنگاه پیامبر(ص)رو به بدهکار کرد و فرمود:برخیز طلب او را بده.» ⁽¹⁾هر کس چیزی بفروشد و بهای آن را در آن حال ترک گوید و در مطالبۀ آن شتاب نکند،چنین کسی در معنا وام‌دهنده است.

در خبر است:«هرگاه حق خود را با خویشتن‌داری،کامل و یا غیر کامل بگیری خداوند،حساب تو را آسان بگیرد.» ⁽²⁾می‌گویم:در کافی، ⁽³⁾از حمّاد بن عثمان روایت شده که می‌گوید:«مردی بر ابو عبد الله(امام صادق)(علیه السلام)وارد شد،یکی از اصحاب امام(علیه السلام)به آن حضرت شکایت کرد و چیزی نگذشت مردی که از وی شکایت شده بود آمد.امام صادق(علیه السلام)فرمود:چرا فلانی از تو شکایت می‌کند؟عرض کرد:شکایت می‌کند که چرا من پافشاری می‌کنم که او حقّم را ادا کند. ⁽⁴⁾راوی گوید:امام صادق(علیه السلام)به حالت خشم نشست،آنگاه فرمود:

گویا تو وقتی که اصرار در ادای حق خود می‌کردی کار بدی نکرده‌ای!آیا آنچه را خدای تعالی حکایت فرموده است،دیده‌ای که می‌فرماید: وَ یَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ ؛آیا توجّه داری که آنان از خدای عزّ و جلّ می‌ترسند که مبادا بر ایشان ستم کند،نه به خدا

سوگند که ایشان نمی‌ترسند مگر از پافشاری پروردگار بر ادای حق،که خدای متعال آن را حساب بد نامیده است،پس هر کس در ادای حق اصرار ورزد،کار بدی کرده است.» در کافی آمده است:«مردی خدمت امام صادق(علیه السلام)عرض کرد:من مالی از یکی از سادات حسنی طلب دارم و گرفتن آن مال مرا خسته کرده در حالی که میان من و او سخنانی ردّ و بدل شد و من از این که چیزی بین من و او بگذرد که باعث اندوه او شود، مطمئن نیستم.امام صادق(علیه السلام)فرمود:راه و روش مطالبۀ مال این نیست،بلکه موقعی که نزد او رفتی،بیشتر بنشین و چیزی نگو،آن مرد می‌گوید:چند باری این کار را کردم،مالم را دریافت کردم.» ⁽¹⁾

[چهارم ادا کردن دین]

(1)غزالی گوید:«چهارم،ادا کردن دین،از جمله موارد احسان دربارۀ دین،خوب ادا کردن دین است و آن به این ترتیب است که نزد صاحب حق برود،و کاری نکند که او نزد وی بیاید و درخواست ادای حق کند.»پیامبر(ص)فرمود:«بهترین شما کسی است که از همه کس بهتر ادای دین کند.» ⁽²⁾و هر وقت که توان ادای دین را داشت باید فوری اقدام کند هر چند که پیش از وقت ادا باشد و باید بهتر از آنچه شرط کرده و به بهترین صورت تسلیم کند و اگر توانایی نداشت باید نیّت کند که هر وقت قدرت داشت، ادا کند.رسول خدا(ص)فرمود:«هر که دینی بر گردنش باشد و او قصد دادن آن را داشته باشد خداوند فرشتگانی را موکّل او کند تا از او حفاظت کنند و برای او دعا کنند تا وقتی که او ادای دین کند.» ⁽³⁾و هر وقت صاحب حق سخن درشتی به او بگوید باید تحمّل کند و به پیروی از رسول خدا(ص)با لطف و مدارا با او مقابله کند.گویند شخص طلبکاری وقت سر رسید طلبش نزد پیامبر(ص)آمد و آن حضرت امکان پرداخت حق او را نداشت،آن مرد با

رسول خدا(ص)به درشتی سخن گفت:اصحاب قصد او را کردند؛پیامبر(ص)فرمود:او را واگذارید،زیرا صاحب حق را گفتاری است.» ⁽¹⁾هر وقت بین طلبکار و بدهکار سخنی رد و بدل شود،احسان اقتضا می‌کند که میل بیش از حد متوسّط به سمت کسی باشد که بدهکار است،زیرا کسی که وام می‌دهد از روی بی‌نیازی است ولی کسی که وام می‌گیرد از روی نیاز وام می‌گیرد؛همچنین شایسته است که به مشتری بیشتر کمک کنند،زیرا فروشنده دلبستگی به کالا ندارد،بلکه طالب فروش و منفعت آن است ولی خریدار نیازمند به آن است.این شیوه بهتر است مگر آن که بدهکار از اندازۀ خود تجاوز کند که در این صورت،کمک به او در جلوگیری از تجاوز اوست و در نتیجه کمک به طلبکار است،زیرا پیامبر(ص)فرمود:«برادرت را-چه ظالم باشد و چه مظلوم-یاری کن،پرسیدند:چگونه ظالم را یاری کنند؟فرمود:جلوگیری وی از ظلم یاری کردن به اوست.» ⁽²⁾

[پنجم قبول اقاله]

(1)پنجم،این که کالا را از خریداری که تقاضای پس گرفتن آن را دارد،پس بگیرد، زیرا کسی درخواست پس گرفتن چیزی نمی‌کند،مگر آن که پشیمان باشد و از خرید جنس احساس ضرر و زیان کند.بنابراین سزاوار نیست که فروشنده بر خود بپسندد که سبب زیان برادر مسلمان خویش شود.پیامبر(ص)فرمود:«هر کس از خریدار پشیمانی کالایش را باز پس بگیرد،-خداوند در روز قیامت از لغزش او در گذرد-و یا خدا از وی در گذرد همان طوری که او گذشت کرده است.» ⁽³⁾

می‌گویم:از طریق شیعه،روایتی در کافی آمده است:«رسول خدا(ص)به حکیم بن حزام،اجازۀ تجارت نداد تا این که قول داد،از خریداری که پشیمان شود،جنس را باز پس بگیرد و به بدهکار تنگدست مهلت دهد و حق را چه کامل و چه ناقص بگیرد.» ⁽¹⁾از امام صادق(علیه السلام)است:«هر بندۀ خدا که در معامله‌ای،کالا را از مسلمانی باز پس بگیرد،خداوند در روز قیامت از لغزش او در گذرد.» ⁽²⁾

[ششم نسیه دادن به تهیدستان]

(1)غزالی گوید:«ششم،در معاملۀ خود قصدش این باشد که با گروهی از تهیدستان به نسیه معامله کند و در همان حال تصمیم بگیرد تا وقتی که توانگر نشوند مطالبه نکند،زیرا در میان پیشینیان صالح کسانی بوده‌اند که دو دفتر حساب داشتند، یکی از آنها وضعش نامعلوم و در آن اسامی کسانی از ناتوانان و تنگدستان بود توضیح آن که فقیر غذا و میوه‌ای را می‌بیند و هوس می‌کند و می‌گوید:-به طور مثال-پنج پیمانه از این متاع می‌خواهم ولی پول همراهم نیست.فروشنده می‌گوید:بگیر و هر وقت داشتی پولش را بده و این شخص از نیکان نیست، بلکه آن کسی از نیکان به شمار می‌آید که نام او را در دفتر اصلا ننویسد و آن را قرض محسوب نکند بلکه بگوید:هر چه می‌خواهی بگیر و اگر خداوند به تو داد،ادا کن،اگر نه آن را به تو حلال کردم و تو آزادی،این بود راههای تجارت پیشینیان که امروزه از بین رفته و هر کس اقدام به این کارها بکند در حقیقت این سنّت را زنده کرده است.

خلاصه،تجارت وسیلۀ آزمایش مردان است که بدان وسیله دیانت و تقوای مرد آزموده می‌شود،از این رو گفته‌اند:

نباید پیراهن وصله‌دار و یا پوشش بلند مردی که تا بالای پایش آویخته و یا پیشانی او که در آن اثر برجسته‌ای پدیدار است،فریبت دهد،بلکه در برابر پول گمراهی و یا پرهیزگاری او را مورد توجّه قرار بده.

از این روست که گفته‌اند:هرگاه همسایه‌های کسی در شهر و دیار او و همراهان او در سفر و طرفهای معاملۀ با او در بازارها از وی تعریف کنند،از خوبی و درستی او نپرسید.

در نزد یکی از بزرگان کسی شهادت داد.وی گفت:کسی را بیاور که تو را بشناسد،او مردی را آورد که از او به نیکی یاد کرد؛پرسید:آیا تو همسایۀ نزدیک او هستی که رفت و آمد او را می‌دانی؟گفت:خیر،پرسید:در مسافرتی هم سفر بودی که رفتار او را در سفر دلیل بر مکارم اخلاق وی می‌دانی؟گفت:

خیر.پرسید:آیا به درهم و دیناری با او معامله کرده‌ای که بدان وسیله پی به پرهیزگاری این مرد برده‌ای؟گفت:خیر،آنگاه گفت:من تصوّر می‌کنم که تو او را دیده‌ای در مسجد ایستاده،در حالی که با خواندن قرآن همهمه می‌کند و آواز می‌دهد گاهی سرش را بالا می‌برد و گاهی پایین می‌آورد؟گفت:آری همین طور است،آن بزرگ گفت:برو،تو این مرد را نمی‌شناسی و به آن مرد گفت:برو کسی را نزد من بیاور که تو را بشناسد.

باب پنجم

در دلسوزی تاجر نسبت به امور مربوط به دین و اهتمام به آخرتش

(1)سزاوار نیست که امر معاش تاجر،او را از معادش باز دارد و در نتیجه عمرش ضایع و کالایش زیانبار باشد؛زیرا آنچه در دنیا نصیب او می‌شود،با آنچه از منفعت اخروی از

دست می‌دهد برابری نمی‌کند و در نتیجه از جملۀ کسانی می‌شود که زندگانی دنیا را به بهای آخرت می‌خرند،بلکه عاقل باید،دلسوز خویش باشد و دلسوزی او بر خود به وسیلۀ حفظ سرمایه،میسّر است و سرمایۀ او،دین او و تجارت در فضای دین است.

یکی از پیشینیان می‌گفت:سزاوارترین چیز برای عاقل همان است که بیش از هر چیز دنیا به آن نیاز دارد و ضروری‌ترین چیز در دنیا همان است که در تجارت آخرت به او کمک کند.خدای تعالی فرمود: وَ لا تَنْسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیا ⁽¹⁾یعنی در دنیا بهره‌ات را دربارۀ آخرت فراموش مکن،زیرا دنیا کشتزار آخرت است و در آنجا نیکیها و بدیها فراهم می‌شود.امّا دلسوزی تاجر نسبت به دین خود با رعایت هفت چیز میسّر می‌شود:

اوّل،حسن نیّت و عقیده در آغاز کار تجارت،که باید نیّتش حفظ آبرو و خودداری از گدایی به وسیلۀ تجارت و بریدن طمع از مردم،و بی‌نیازی با کسب حلال از ایشان و کمک گرفتن از امکانات کسب برای امور دینی و فراهم کردن هزینۀ خانواده باشد تا بدان وسیله در شمار مجاهدان قرار بگیرد؛و باید اعتقادش خیر خواهی نسبت به مسلمانان باشد و برای دیگران دوست بدارد آنچه برای خود دوست می‌دارد و قصدش -چنان که قبلا گفتیم-در معاملات پیروی از طریق عدل و احسان باشد و باید دربارۀ آنچه در بازار می‌بیند تصمیم بگیرد که امر به معروف و نهی از منکر کند و چون این عقاید و نیّات را در دل داشت کارش در راه آخرت خواهد بود،پس اگر مالی کسب کرد در حقیقت،زیادی است و اگر در دنیا ضرر کند،در آخرت سود خواهد برد.

دوّم،هدفش در صنعت و یا تجارتی که می‌کند ادای واجبی از واجبات کفایی

باشد،زیرا اگر مردم تجارت و صنعت را ترک گویند زندگیها فلج و مردمان نابود شوند.

بنابراین مرتب شدن امور جامعه بستگی به همیاری همگان دارد و باید هر کسی کاری را عهده‌دار شود،و اگر همگی به یک صنعت رو آورند،باقی کارها تعطیل خواهد شد و همۀ مردم نابود می‌شوند و بعضی از مردم،این سخن پیامبر(ص):«اختلاف امّتم رحمت است» ⁽¹⁾را بر این مورد حمل کرده‌اند،یعنی اختلاف همّت مردم در صنعتها و حرفه‌هایشان؛بعضی از صناعات مهمّند و برخی از آنها چندان مورد نیاز نیست،چون مربوط به رفاه طلبی و آرایش در دنیا می‌شود.پس باید به صناعت مهمی اشتغال پیدا کند تا در اقدام به آن مشکلی را از نظر دینی از مسلمانان حلّ کند و باید از شغل نقّاشی و ریخته‌گری و گچ‌کاری ساختمان و زینت‌کاری و هر چه باعث آرایش دنیا شود،دوری کند زیرا دینداران همۀ این‌ها را بد می‌دانند،اما ساختن ابزار موسیقی و آلاتی که استعمال آنها حرام است،اجتناب از آنها از قبیل ترک ظلم است و از آن جمله است دوختن قبای ابریشمی برای مردان و ریخته‌گری هر نوع مرکب از طلا و یا انگشترهای طلا برای مردان که تمامی این‌ها از گناهان است و گرفتن مزد برای آنها حرام می‌باشد و قبلا گفتیم که فروختن طعام و کفن‌فروشی مکروه است،زیرا باعث می‌شود صاحبان این شغلها منتظر مرگ مردم و نیازمندی آنان-به خاطر گرانی نرخ-باشند و قصّابی نیز به خاطر قساوت قلبی که به همراه می‌آورد،و حجامت و رفتگری به دلیل آلودگی و کثافت آن و همچنین دبّاغی و نظایر آن مکروه است.ابن سیرین واسطه‌گری و دلاّلی را نیز مکروه دانسته و

قتاده اجرت گرفتن دلاّل را مکروه می‌داند و شاید سبب کراهت آن باشد که دلال کمتر اتفاق می‌افتد که دروغ نگوید و اغلب از کالا به خاطر تبلیغ،تعریف می‌کند و برای این که این عمل حدّ و اندازه‌ای ندارد،گاهی اجرت کم و گاهی زیاد است و مقدار اجرت به عمل مربوط نمی‌شود،بلکه به مقدار ارزش جامه مربوط است،مطابق معمول این طور است و این ظلم است.بلکه باید به مقدار زحمت توجه شود،و علما خرید حیوان را برای تجارت نیز مکروه دانسته‌اند،زیرا خریدار نمی‌خواهد حکم الهی-یعنی مرگی که ناگزیر در پی آن است-جاری شود.بعضی گفته‌اند:حیوان را بفروش و زمین و نظایر آن چیزهای بی‌جان را بخر،و صرّافی را مکروه دانسته‌اند،زیرا در عمل صرّافی بدور ماندن از ریزه‌کاریهای ربا،دشوار است و از طرفی صرّافی در حقیقت،جستن صفات دقیق در چیزهایی است که توجّهی به جنسیّت آنها نیست،بلکه توجّه به رایج بودن آنهاست و کمتر اتفاق می‌افتد که صرّاف سودی ببرد،مگر با تکیه بر ناآگاه بودن طرف معامله نسبت به صفات دقیق پول؛و صرّاف هر چند که محتاط باشد،کمتر اتّفاق می‌افتد که از ربا بری بماند.و برای صرّاف و دیگران شکستن درهم و دینار سالم کراهت دارد،مگر جایی که در مرغوبیّت آن شک داشته باشد و یا در وقت ضرورت که مانعی ندارد؛و علما تجارت لباس پنبه و کتانی را مستحبّ دانسته‌اند.سعید بن مسیّب گوید:هیچ تجارتی در نزد من محبوب‌تر از تجارت لباس پنبه‌ای و کتانی نیست به شرط آن که در آن سوگند خوردن نباشد،و در روایت آمده است:«بهترین تجارت شما لباس پنبه‌ای و کتانی است و بهترین صناعت شما پوست و چرم‌دوزی است.» ⁽¹⁾در حدیث دیگری آمده است:«اگر اهل بهشت تجارت داشتند هرآینه پارچه پنبه و کتان تجارت می‌کردند و اگر اهل دوزخ تجارت داشتند هرآینه شغل صرّافی را قبول می‌کردند.» ⁽²⁾

بیشتر کارهای نیکان از مردمان پیشین ده صنعت بود:صنعت پوست‌دوزی، تجارت،باربری،دوزندگی،کفش‌دوزی،لباس‌شویی،کفش‌فروشی،آهنگری،شکار و صید در خشکی و دریا و کاغذفروشی.و چهار تن از صاحبان مشاغل در نظر مردم،از آنان به ضعف فکری یاد می‌شود:بافندگان،پنبه‌فروشان،ریسندگان و آموزگاران؛و شاید از آن جهت باشد که غالبا برخورد این اشخاص با زنان و کودکان است و بر خورد با افراد ضعیف العقل باعث ضعف عقل می‌شود،چنان که سرو کار با خردمندان باعث فزونی عقل می‌گردد.

از مجاهد نقل شده است که مریم(علیه السلام)در جستجوی عیسی(علیه السلام)بود.به بافندگانی گذر کرد و از آنها راه را پرسید،و آنان او را به غلط راهنمایی کردند.مریم گفت:

«خداوندا برکت را از کسب ایشان بردار و آنان را با تنگدستی از دنیا ببر،و در نظر مردم بی‌ارزش گردان»و دعای مریم(علیه السلام)به اجابت رسید.پیشینیان گرفتن اجرت برای کارهایی از قبیل عبادات و واجبات کفایی نظیر غسل اموات و دفن مردگان و اذان گفتن را مکروه می‌دانستند،هر چند که حکم اجیر شدن در این امور را صحیح می‌شمردند؛ همچنین اجرت گرفتن برای آموزش قرآن و علوم شرعی را مکروه می‌دانستند،زیرا حق این اعمال آن است که بدان وسیله آخرت کسب شود.بنابراین گرفتن اجرت بر این اعمال عوض کردن دنیا با آخرت است پس چنین کاری پسندیده نیست.» می‌گویم:بیشتر مواردی را که غزّالی از صناعات مکروهه ذکر کرده،از طریق اهل بیت(علیه السلام)نیز کراهت آنها رسیده و علاوه بر آنها برده‌فروشی نیز آمده است به این دلیل که رسول خدا(ص)فرمود:«بدترین مردم کسی است که مردمان را بفروشد.» ⁽¹⁾از حسان معلم نقل شده که می‌گوید:«از امام صادق(علیه السلام)دربارۀ تعلیم پرسیدم، فرمود:برای تعلیم مزد نگیر؛عرض کردم:برای تعلیم شعر و نامه‌نگاری و نظایر این‌ها با

ایشان شرط مزد بکنم؟فرمود:آری،پس از آن که کودکان در نزد تو،از نظر آموزش یکسان باشند و یکی را بر دیگری برتری ندهی.» ⁽¹⁾و از آن حضرت نقل است که فرمود:«معلّم برای مزد تعلیم نمی‌دهد،امّا اگر هدیه‌ای به او بدهند،قبول می‌کند.» ⁽²⁾از آن حضرت دربارۀ خریدوفروش قرآن پرسیدند؛فرمود:«کتاب خدا را نخر، بلکه آن آهنی را که برای باز و بسته کردن به قرآن می‌آویزند و جلد و دفتر را خریداری کن و بگو این را از تو به این قدر می‌خرم.» ⁽³⁾و در روایت دیگری آمده است:«قرآن را بخرم در نظر من بهتر از آن است که آن را بفروشم.» ⁽⁴⁾درباره مردی پرسیدند که یک دهم بهای قرآنها را به صورت طلا می‌گرفت، فرمود:«کار خوبی نیست،اما آن مرد گفت:آخر این راه زندگی من است،فرمود:اگر این کار را ترک کنی خداوند راهی برای زندگی تو فراهم کند.» ⁽⁵⁾و از آن حضرت است که فرمود:«زن آوازه‌خوان از رحمت خدا بدور است و هر کس از کسب او تغذیه کند نیز از رحمت خدا دور است» ⁽⁶⁾و در روایت دیگری آمده است:«کسب زن خواننده‌ای که عروسها را همراهی کند ⁽⁷⁾،اشکالی ندارد.» ⁽⁸⁾در روایت دیگری آمده است زن خواننده‌ای که مردها به مجلس او در آیند حرام

است،اما زنی که به عروسیها دعوت شود اشکالی ندارد،و همان است معنای قول خدای تعالی: وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِ اللّهِ ⁽¹⁾.

از آن حضرت نقل شده است که فرمود:«مزد گرفتن زن نوحه‌گر که برای میّت نوحه‌سرایی می‌کند اشکالی ندارد.» ⁽²⁾از آن حضرت نقل است:«از اجرت گرفتن قاری قرآن که تنها به شرط مزد قرائت می‌کند نهی شده است.» ⁽³⁾از آن حضرت نقل شده که از او پرسیدند:چه بسا که مردی را مأموریت می‌دهیم تا برای ما زمین و یا چهارپا،غلام و یا خدمتگزاری را بخرد و برای او مبلغی تعیین می‌کنیم؟امام صادق(علیه السلام)فرمود:مانعی ندارد.» ⁽⁴⁾از ابو جعفر(علیه السلام):«دربارۀ کسب حجامت پرسیدند،فرمود:اگر شرط مزد نکند اشکالی ندارد.» ⁽⁵⁾در روایت دیگری آمده است:«بر تو باکی نیست که با حجامت‌کننده شرط کنی و دربارۀ مزد کارش چانه بزنی بلکه برای او کراهت دارد و بر تو باکی نیست.» ⁽⁶⁾

غزالی گوید:«سوّم،آن که بازار دنیا او را از بازار آخرت باز ندارد؛

(1)بازارهای آخرت همان مسجدهایند.خدای تعالی فرموده است: رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّهِ ⁽⁷⁾و نیز فرموده است: فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ.. ⁽⁸⁾.

بنابراین شایسته است که اوّل روز را تا وقتی که وارد بازار می‌شود برای آخرتش قرار دهد و همواره مسجد برود و به اذکار و اوراد بپردازد،و پیشینیان صالح اول و آخر روز را به امور مربوط به آخرت و وسط روز را به تجارت اختصاص می‌دادند،به طوری که بامدادان کسی حلیم و کله‌پاچه نمی‌فروخت،مگر کودکان و اهل ذمّه،زیرا مردم مسلمان در آن وقت در مساجد بودند.

در خبر است:«وقتی فرشتگان در اول و آخر روز،نامۀ عمل بنده‌ای را بالا می‌برند؛ اگر در اول و آخر آن ذکر خدا و کار خیری باشد خداوند هر عمل بدی را که در آن میان باشد می‌آمرزد.» ⁽¹⁾وانگهی هرگاه وسط روز صدای اذان را برای نماز ظهر و عصر شنید،سزاوار است که پی شغلی نرود و از جا بلند شود و هر کاری که دارد بگذارد تا فضیلت تکبیرة الاحرام اوّل وقت را با امام جماعت از دست ندهد که تمام دنیا با آنچه دارد با آن برابری نمی‌کند؛و از نظر بعضی از علما اگر در نماز جماعت حاضر نشود گنهکار است.پیشینیان به هنگام اذان به مساجد می‌شتافتند و بازارها را به بچه‌ها و اهل ذمّه وامی‌گذاشتند و در اوقات نماز به مبلغ ناچیزی کسی را برای نگهداری مغازه‌ها اجیر می‌گرفتند و امرار معاش ایشان این گونه بوده است.در تفسیر قول خدای تعالی: لا تُلْهِیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّهِ ؛آمده است که آنان آهنگران و چرم‌دوزان بودند؛و چنان بوده که هرگاه یکی از ایشان پتکی را بلند کرده بود و یا درفش را در چرم فروبرده بود و اذان را می‌شنید،درفش را از سوراخ چرم در نمی‌آورد و پتک را بر نمی‌گرداند و آنها را کناری می‌انداخت و به سراغ نماز می‌رفت.» می‌گویم:از طریق شیعه دربارۀ این آیۀ شریفه آمده است:«ایشان بازرگانانی هستند که بازرگانی و داد و ستد آنان را از یاد خدا باز نمی‌دارد؛هرگاه وقت نماز فرا

رسد،حق خدا را دربارۀ نماز ادا کند.» ⁽¹⁾

غزالی گوید:«چهارم آن که به این مقدار اکتفا نکند،بلکه در بازار نیز همواره به

یاد خدا باشد

(1) و به تسبیح و تهلیل مشغول باشد،زیرا یاد خدا در بازار در میان غافلان، فضیلت بیشتری دارد.پیامبر(ص)فرمود:«کسی که در میان غافلان به یاد خداست همانند مبارزی است که در میان فراریان از جنگ باشد و مانند زنده در بین مردگان است»؛و به عبارت دیگر«همانند درخت سر سبزی در میان گیاهان خشک است.» ⁽²⁾پیامبر(ص)فرمود:«هر کس وارد بازار شود و بگوید:لا إله الاّ اللّه وحده لا شریک له،له الملک و له الحمد،یحیی و یمیت و هو حیّ لا یموت،بیده الخیر،و هو علی کلّ شیء قدیر،خداوند برایش دو هزار هزار حسنه بنویسد.» ⁽³⁾می‌گویم:از طریق شیعه،روایتی،در کافی از حنّان،به نقل از پدرش آمده است که می‌گوید:ابو جعفر(علیه السلام)به من فرمود:«ای ابو الفضل آیا جایی داری که در آنجا بنشینی و با مردم معامله کنی؟عرض کردم:آری،فرمود:هیچ مرد مؤمنی نیست که شب و روز به محل کار خود و بازار برود و موقعی که قدم در بازار می‌گذارد،بگوید:اللّهمّ انّی أسألک من خیرها و خیر اهلها مگر این که خداوند عزّ و جلّ فرشتگانی را بگمارد که او را تا وقتی که به منزلش بر می‌گردد،حفظ کنند و به او بگوید:من تو را امروز به اذن خدای عزّ و جلّ از شرّ بازار و اهل بازار حفظ کردم و امروز از خیر آن و خیر مردم آن به تو روزی دادم،و موقعی که در جای خود می‌نشیند بگوید:اشهد ان لا إله الاّ اللّه وحده لا شریک له و اشهد انّ محمّدا عبده و رسوله اللّهمّ انّی أسألک من فضلک حلالا طیّبا و اعوذ من ان اظلم او اظلم،و أعوذ بک من صفقة خاسرة و یمین کاذبة.پس اگر این کلمات را بگوید،فرشته‌ای که موکل به اوست،گوید:مژده باد تو را که امروز کسی در بازار پربهره‌تر از تو نیست،تو بر حسنات شتافتی و بدیها را از خودت محو کردی،بزودی آنچه

خداوند نصیب تو کرده به طور فراوان،حلال و پاک،با برکت به تو خواهد رسید.» ⁽¹⁾از امام صادق(علیه السلام)است که فرمود:هرگاه کالا و یا چیز دیگری خریدی،الله اکبر بگو ⁽²⁾و سپس بگو:«اللّهمّ انّی اشتریته التمس فیه من فضلک فصلّ علی محمّد و آل محمّد و اجعل لی فیه فضلا،اللّهمّ انّی اشتریته التمس فیه من رزقک فاجعل لی فیه رزقا،و بعد،هر قسمتی را سه بار تکرار کن» ⁽³⁾غزالی گوید:«هر کس دنیا را برای کمک به آخرت بطلبد،چگونه ممکن است منفعت آخرت را از دست داده باشد؟در حالی که بازار،مسجد و خانه برای او یک حکم دارد،و نجات و خلاصی تنها در گرو تقواست.پیامبر(ص)فرمود:«هرجا که هستی از خدا بترس» ⁽⁴⁾.بنابراین،وظیفۀ تقوا از کسانی که خود را برای دین آماده کرده‌اند در هیچ زمانی گسسته نمی‌شود،در حالی که زندگی و زندگانی آنها به تقوا بستگی دارد،زیرا خلاصی و منفعت خود را در این وظیفه می‌بینند.بعضی گفته‌اند:هر که خدای تعالی و آخرت را دوست دارد زنده است و هر که دنیا را دوست بدارد هلاک شده است،و کسی که عقل دارد به نسبت دینش جستجوگر و ژرف‌نگر است و آن که احمق است صبح و شام در نگرانی به سر می‌برد.

پنجم،زیاد به بازار و تجارت حریص نباشد؛

(1)به این ترتیب که وی نخستین فردی باشد که وارد بازار می‌شود و آخرین کسی باشد که از بازار بیرون می‌رود و برای تجارت از راه دریا سفر نکند که هر دوی این‌ها کراهت دارد و گفته می‌شود:هر که سفر دریا کند،در کسب روزی،نهایت تلاش را کرده است،و در خبر است:«جز برای اعمال حج،

عمره و یا جهاد،نباید به سفر دریا رفت.» ⁽¹⁾در خبر است:«بدترین جاها،بازارهاست و بدترین بازاریها نخستین کسانی هستند که به بازار وارد و بعد از همه خارج می‌شوند.» ⁽²⁾و کمال احتراز آن است که مواظب باشد هر وقت نیازش بر آورده شد از بازار برگردد و به تجارت آخرت مشغول شود.صالحان پیشین چنین بودند؛بعضی از آنها چنان بودند که هرگاه یک دانگ استفاده می‌کردند،قناعت کرده و باز می‌گشتند و بعضی از ایشان بعد از ظهر و برخی پس از عصر بر می‌گشتند و بعضی بودند که فقط یک و یا دو روز در هفته،کار می‌کردند و به همین مقدار بسنده می‌نمودند.» می‌گویم:در کافی از امام صادق(علیه السلام)وارد شده است که فرمود:«هر که در راه کسب بیدار خوابی کشد و چشمش بهرۀ لازم را از خواب نبرد،چنین کسبی حرام است.» ⁽³⁾و از آن حضرت نقل شده است که فرمود:«صنعتگران اگر تمام شب را بیدار خوابی بکشند،حرام است.» ⁽⁴⁾و از آن حضرت نقل است:«هر که روزی کم را ناچیز شمارد،از رزق زیاد محروم خواهد شد.» ⁽⁵⁾در مصباح الشریعة ⁽⁶⁾از آن حضرت نقل شده است که فرمود:«همانا خدای تعالی به بندگانش لطف کرده که به ایشان اجازۀ کسب و جنب و جوش در راه زندگی را داده تا وقتی که از حدود آن تجاوز نکنند و واجبات الهی و سنّتهای پیامبر خدا(ص)را در تمام

حرکاتشان ترک نگویند و از دلیل توکّل عدول ننمایند و در میدان حرص و آز نایستند.

امّا اگر از این دستور سر پیچی کنند و بر خلاف آن حدّی که تعیین شده حرکت کنند،از جملۀ هلاک‌شوندگانی خواهند بود که نهایتا جز ادّعاهای دروغین به همراه نخواهند داشت و هر صاحب شغلی که دارای صفت توکّل نباشد،از کسب خویش جز حرام و شبهه چیزی برای خود فراهم نمی‌کند و نشانۀ کاسب دارای توکّل آن است که آنچه از کسبش فراهم می‌کند ایثار می‌نماید و خود گرسنگی می‌کشد و در راه دین انفاق می‌کند و نگاه نمی‌دارد و کسی از طرف خدا اجازۀ کسب دارد که خود به کسب مشغول و قلبش به خدا توکّل داشته باشد،و هر چند مال در نزد او فراوان باشد او خود را چون امانتداری می‌بیند،و توجّه دارد که بودن آن مال و نبودنش یکسان است،و اگر آن مال را نگه دارد، برای خدا نگه می‌دارد و اگر انفاق کند،در اجرای امر خدای عزّ و جلّ انفاق می‌کند و ندادن و دادنش در راه خداست.»

غزالی گوید:«ششم،این که نباید به دوری کردن از حرام اکتفا کند،

(1)بلکه باید از موارد مشتبه و مشکوک و از جاهایی که احتمال شبهه می‌رود بپرهیزد،به فتواها و نظرات دیگران نگاه نکند بلکه به قلبش مراجعه کند؛اگر نارضایتی در آن دید،دوری کند،و هرگاه کالایی نزد او بردند و مشکوک بود،از آن جویا شود تا وضعیّت آن را بداند اگر نه مال شبهه‌ناک را خورده است،ما در کتاب حلال و حرام محل وجوب این پرسش و جستجو را توضیح خواهیم داد؛بلکه بر تاجر واجب است که به طرف معامله بنگرد و با کسی که به ظلم،خیانت،سرقت و یا ربا منسوب است معامله نکند و همچنین با سپاهیان و ستمگران نباید معامله کند و نیز با اصحاب و یاران ظالمان به دلیل آن که معامله با ایشان کمک به ظلم است داد و ستد نکند.

در خبر است:«هر که دعا کند که ظالم زنده بماند در حقیقت معصیت خدا را دوست می‌دارد.» ⁽¹⁾

و در خبر دیگری است:«هر کس فاسق و تبهکاری را گرامی دارد به نابودی اسلام کمک کرده است.» ⁽¹⁾خلاصه آن که سزاوار است مردم در نظر او به دو گروه تقسیم شوند؛یک گروهی که با آنها می‌توان معامله کرد و گروه دیگر که با آنان نمی‌شود معامله کرد لیکن در این زمان گروهی که بتوان با آنان معامله کرد کمترند از گروهی که نمی‌توان با آنها معامله کرد.

یکی از بزرگان می‌گوید:زمانی بر مردم بیاید که مرد وارد بازار شود و بگوید:به نظر شما با چه کسی از مردم من می‌توانم معامله کنم؟در جواب گفته می‌شود:با هر که می‌خواهی معامله کن،سپس زمانی دیگر فرارسد که بگویند:با هر که می‌خواهی معامله کن جز فلانی و فلانی،و سپس زمان دیگری بیاید که بگویند:جز با فلانی و فلانی با کس دیگر معامله نکن و از آن می‌ترسم که زمانی فرارسد که این مقدار نیز از بین برود،و گویا واقع شده آنچه او از وقوع آن می‌ترسید(انّا للّه و انّا الیه راجعون).

هفتم،شایسته است تا تمام جنبه‌های معامله خود را با هر یک از طرفهای معامله

در نظر بگیرد،

(1)زیرا خداوند ناظر بر اعمال اوست و او در معرض حساب قرار دارد پس باید برای روز حساب و روز جزا در تمام گفتار و رفتارش،جوابی آماده کند که چرا آن کار را کرده و برای چه نکرده است.

می‌گویند:در روز قیامت،تاجر را با تمام افرادی که به آنان چیزی فروخته است نگاه می‌دارند و از هر کدام به تعداد کسانی که با آنان معامله کرده است حساب مخصوصی می‌کشند.

این بود واجباتی که شخص کاسب در معامله‌ای که انجام می‌دهد از عدالت،احسان و دلسوزی برای دین باید رعایت کند،پس اگر تنها به عدالت اکتفا کند از صالحان خواهد بود،و اگر علاوه بر آن،احسان را نیز رعایت کند،از جمله مقربان درگاه خدا

خواهد بود،و اگر علاوه بر این‌ها وظایفی را که در باب پنجم گفتیم رعایت کند از جمله صدّیقین خواهد بود.

این بود پایان گفتار در کتاب آداب کسب و معاش از بخش مربوط به عادات از کتاب محجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء و به دنبال آن-اگر خدای تعالی بخواهد-کتاب حلال و حرام می‌آید و سپاس خدای را اوّلا و آخرا و ظاهرا و باطنا و درود بر محمّد(ص)و اهل بیت او باد.

کتاب حلال و حرام

اشاره

(1)کتاب چهارم از بخش عادات کتاب محجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء بسم اللّه الرّحمن الرّحیم سپاس خدای را که انسان را از گل چسبنده و بدبو آفرید،سپس آن را در بهترین نظام و کاملترین اعتدال شکل داد؛وانگهی در آغاز تولّدش او را به وسیلۀ شیری گوارا که از میان سرگین و خون همانند آبی زلال تصفیه کرده بود،غذایش داد و بعد او را با دادن روزیهای پاکیزه در برابر عوامل ضعف و نابودی حفاظت کرد،و سپس شهوت و میل تجاوزگر او را از سطوت و غلبه باز داشت و با واجب ساختن کسب روزی حلال آن را مغلوب گردانید و با سرکوب کردن شهوت،سپاه شیطان را که کمر بر گمراه ساختن او بسته بودند پراکنده ساخت؛شیطانی که همچون خون در سراسر پیکر آدمیزاد در جریان است؛پس عزّت و ارزشمندی حلال مجال ورود را بر او تنگ گرداند،چه آن که شیطان را چیزی تا ژرفای رگ و پی ندواند،مگر شهواتی که گرایش به غلبه و خود سری دارد؛ به این ترتیب شیطان در آنجا که آدمی پایبند حلال باشد،ناامید و زیانکار،بی‌یار و یاور می‌ماند.

و درود بر محمّد(ص)-راهنما و نجاتبخش از گمراهی-و بر خاندان او که بهترین خاندان است و سلام فراوان بر ایشان باد.

باری رسول خدا(ص)فرمود:«پی روزی حلال رفتن بر هر فرد مسلمانی واجب است.» ⁽¹⁾درک این واجب در میان سایر واجبات بر عقلها ناهموارتر و عمل برای تحصیل آن نیز بر اعضا و جوارح انسان سنگین‌تر است؛از این روست که به طور کلی عمل به این فریضه و علم بدان از میان رفته و دشواری علم به آن باعث از بین رفتن عملش شده است،زیرا به گمان نادانان،حلال نایاب و راه رسیدن بدان بسته است.به تصور آنها از خوردنیهای حلال جز آب فرات و علفهای خشکی که در زمینهای بایر روییده است، چیزی نمانده و جز این‌ها را دست تجاوزگران آلوده کرده‌اند و معاملات نادرست به تباهی کشانده است و چون قناعت به علفهای خشک ممکن نیست راهی جز باز گذاشتن دست در محرّمات نمی‌ماند.آنان به این دلیل واهی این فریضۀ بزرگ دینی را به طور کلّی ترک گفته‌اند و هیچ فرق و تفاوتی بین اموال نگذاشته‌اند،و هیهات هیهات!زیرا حلال آشکار و حرام آشکار است و در آن میان امور شبهه‌ناکی وجود دارد و هر شرائط و دگرگونی که به وجود آید در همه حال این سه مورد کنار همند.و چون این روش بدعتی است که ضررش به تمام امور دینی سرایت کرده و شراره‌اش تمام خلق را فرا گرفته است،پرده از چهره فاسد آن-به وسیلۀ ارشاد به مدرک تفاوت میان حلال،حرام و شبهه به گونۀ تحقیقی-بر گرفتن،واجب و لازم است.و علی رغم این که تشخیص موارد آنها دشوار است،بیان و توضیح آن ممکن است.و ما-اگر خدا بخواهد-این مطلب را در هفت باب شرح می‌دهیم:

باب اول در فضیلت حلال و مذمّت حرام و درجات حلال و حرام.

باب دوم در مراتب و منشأ شبهه‌ها و تمیز آنها از حلال و حرام.

باب سوم در بحث و پرسش و هجوم و سهل انگاری و احتمال آنها در حلال و حرام.

باب چهارم در کیفیت پاک شدن شخص توبه‌کننده از مظلمه‌های مالی.

باب پنجم در ماهیانه و حقوقی که شاهان می‌دهند و بیان حلال و حرام آنها.

باب ششم در وارد شدن بر پادشاهان و معاشرت با ایشان.

باب هفتم در مسائل متفرّقه.

باب اوّل:در فضیلت حلال و مذمّت حرام

اشاره

در فضیلت حلال و مذمّت حرام و بیان اقسام حلال و درجات آن و انواع حرام و مراتب پرهیز از آن

فضیلت حلال و مذمت حرام

(1)خدای تعالی فرموده: کُلُوا مِنَ الطَّیِّباتِ وَ اعْمَلُوا صالِحاً . ⁽¹⁾خداوند دستور داده است،پیش از آن که عمل صالح انجام دهند از طیّبات بخورند؛بعضی گفته‌اند:مقصود از طیّبات همان حلال است.

و خدای تعالی فرموده است: وَ لا تَأْکُلُوا أَمْوالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْباطِلِ ⁽²⁾.

و نیز فرموده است: إِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوالَ الْیَتامی ظُلْماً... ⁽³⁾

و نیز می‌فرماید: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَ ذَرُوا ما بَقِیَ مِنَ الرِّبا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

⁽¹⁾آنگاه می‌فرماید: فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللّهِ وَ رَسُولِهِ ⁽²⁾.سپس فرموده است: وَ إِنْ تُبْتُمْ فَلَکُمْ رُؤُسُ أَمْوالِکُمْ ⁽³⁾و بعد از آن فرموده است: وَ مَنْ عادَ فَأُولئِکَ أَصْحابُ النّارِ ⁽⁴⁾.خداوند آغاز کار رباخواری را در حکم اعلام جنگ با خدا و پایان آن را به منزلۀ در معرض آتش قرار گرفتن ربا خوار مقرر فرموده است،و آیات وارده دربارۀ حلال و حرام بی‌شمار است. اما اخبار:ابن مسعود از پیامبر(ص)روایت کرده است که فرمود:«طلب مال حلال بر هر مسلمانی واجب است.» ⁽⁵⁾و چون پیامبر(ص)فرموده است:«طلب دانش بر هر مسلمانی واجب است» ⁽⁶⁾بعضی از دانشمندان گفته‌اند:مقصود پیامبر(ص)در آن حدیث نیز این است که طلب علم حلال و حرام واجب است و مقصود از هر دو حدیث را یکی دانسته‌اند.

پیامبر(ص)فرمود:«هر کس از راه حلال برای معاش خانواده‌اش تلاش کند مانند کسی است که در راه خدا جهاد کند و هر که با آبرومندی در پی حلال دنیا باشد،در مرتبۀ شهدا خواهد بود.» ⁽⁷⁾و پیامبر(ص)فرمود:«هر کس چهل روز خوراک حلال بخورد،خداوند قلبش را

نورانی کند و چشمه‌سارهای حکمت را از دل بر زبانش جاری سازد» ⁽¹⁾و در روایتی آمده است:«خداوند او را پارسای در دنیا قرار دهد.» آورده‌اند که سعد از رسول خدا(ص)درخواست کرد تا خدا او را چنان قرار دهد که دعایش به اجابت رسد؛فرمود:«غذای پاک بخور تا دعایت مستجاب گردد.» ⁽²⁾وقتی که پیامبر(ص)از حریص بر دنیا یاد می‌کرد می‌فرمود:«چه بسیار آدم ژولیده موی،خاک‌آلوده و دور افتاده در سفرها،که طعام و لباسش حرام و خوراکش حرام است و دستهایش را بلند می‌کند و یا رب یا رب می‌گوید،پس کجا آن دعا مستجاب می‌شود.» ⁽³⁾در حدیث ابن عباس از پیامبر(ص)آمده است:«خداوند فرشته‌ای در بالای بیت المقدس دارد که هر شب صدا می‌زند:هر کس مال حرام بخورد،صرف و عدل (انفاق و عدالت)وی پذیرفته نیست.» ⁽⁴⁾بعضی گفته‌اند:مقصود از صرف مستحبّات و مقصود از عدل واجبات است.

پیامبر(ص)فرمود:«هر که جامه‌ای به ده درهم بخرد و در میان بهای آن یک درهم حرام باشد،تا وقتی از آن جامه چیزی در تن وی باشد،خداوند متعال نماز او را قبول نمی‌کند.» ⁽⁵⁾و آن حضرت فرمود:«هر که پروایی نداشته باشد که از کجا مال را به دست آورد،

خدای متعال اهمیّت نخواهد داد که او را از کجا وارد آتش دوزخ کند.» ⁽¹⁾و نیز فرمود«هر گوشتی که از حرام بروید،آتش او را سزاوارتر است.» ⁽²⁾و فرمود:«عبادت ده جزء دارد،نه جزء آن در طلب حلال است.» ⁽³⁾و این روایت به صورت مرفوع و موقوف از بعضی از صحابه نیز نقل شده است.و آن حضرت فرمود:

«هر که روز را شب کند در حالی که از طلب حلال خسته باشد،شب را بگذراند در حالی که آمرزیده باشد و صبح کند در حالی که خدا از او راضی است.» ⁽⁴⁾و نیز فرمود:«هر که از راه گناه به مالی دست یابد و بدان وسیله صلۀ رحم کند و یا صدقه دهد و یا در راه خدا انفاق کند،خداوند همۀ آنها را جمع کند و سپس او را در آتش افکند.» ⁽⁵⁾و آن حضرت فرمود:«بهترین راه و روش شما پرهیزگاری است.» ⁽⁶⁾و فرمود:«هر که خدای سبحان را در حال پارسایی ملاقات کند،خداوند اجر و مزد کامل اسلام را به او مرحمت کند.» ⁽⁷⁾نقل می‌کنند که خدای متعال در یکی از کتابهای آسمانی فرموده است:«و امّا پرهیزکاران را من شرم می‌کنم که محاسبه کنم.»همچنین پیامبر(ص)فرمود:«یک

درهم از راه ربا در اسلام بدتر از سی زناست.» ⁽¹⁾و در حدیث است:«هر کس مالی را از راه حرام به دست آورد،اگر آن را صدقه دهد پذیرفته نشود،و اگر به ارث گذارد،توشۀ وی به سمت آتش خواهد بود.» ⁽²⁾ما برخی از اخبار را در کتاب آداب کسب نقل کردیم که حکایت از فضیلت کسب حلال می‌کنند.» می‌گویم:ما نیز در آنجا از طریق خاصه(شیعه)روایاتی را نقل کردیم که بیانگر همین مطلب است.

در کافی از امام باقر(علیه السلام)نقل شده که فرمود:«رسول خدا(ص)فرموده است:

عبادت هفتاد جزء دارد که بالاتر از همه طلب حلال است.» ⁽³⁾از خالد بن نجیح نقل شده که امام صادق(علیه السلام)فرمود:«با هر که از یارانتان برخوردید،سلام دهید و به ایشان بگویید:فلانی پسر فلانی به شما سلام می‌رساند و به آنها بگویید:بر شما باد تقوای الهی و آنچه به سبب آن می‌توان به خدا نزدیک شد به خدا سوگند که من به شما دستور نمی‌دهم مگر آنچه ما خود بدان مأموریم،پس بر شما باد به تلاش و کوشش،و چون نماز صبح را خواندید و برگشتید،صبح زود در پی روزی بروید و در طلب حلال باشید،زیرا خدای عزّ و جلّ شما را روزی خواهد داد و بر آن کار یاری خواهد کرد.» ⁽⁴⁾و از آن حضرت نقل است که می‌گوید:«رسول خدا(ص)فرمود:بعد از من بیش از هر چیز بر امّتم از این کسبهای حرام و شهوت پنهانی و ربا بیمناکم.» ⁽⁵⁾

و فرمود:«وقتی که مردی از غیر راه حلال مالی را کسب کند سپس با آن مال به حجّ رود و لبّیک گوید،ندا می‌آید لا لبّیک و لا سعدیک اما اگر از راه حلال باشد،ندا شود؛ لبّیک و سعدیک.» ⁽¹⁾و از آن حضرت نقل است که فرمود:«کسب حرام پیامدش در اولاد انسان آشکار می‌شود.» ⁽²⁾از ابو الحسن(علیه السلام)است که فرمود:«مال حرام رشد نمی‌کند و اگر هم رشد کند برکت در آن نخواهد بود و اگر انفاق کنند،اجری ندارد و هر چه هم که به‌جا گذارند،زاد و توشۀ شخص به سوی آتش دوزخ می‌باشد.» ⁽³⁾از ابو عبد الله(علیه السلام)دربارۀ قول خدای عزّ و جلّ: وَ قَدِمْنا إِلی ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً ⁽⁴⁾نقل شده است که فرمود:«اگر اعمالشان سفیدتر از جامه‌های بسیار سفید قبطی(مصری)باشد،خدای عزّ و جلّ می‌فرماید:غبار پراکنده شوید،به آن دلیل است که ایشان همین که راه باز شد مال حرام را می‌گرفتند.» ⁽⁵⁾و از آن حضرت نقل شده است که فرمود:«دنیا برای گروهی به صورت حلال محض جلوه کرد،و آنها نخواستند و به راه خودشان رفتند،سپس برای گروهی به صورت حلال و شبهه‌ناک جلوه‌گر شد،گفتند:ما نیازی به مال مشکوک نداریم و از حلال برخوردار شدند،آنگاه برای گروهی به صورت حرام و شبهه‌ناک جلوه کرد،گفتند:ما به حرام نیازی نداریم و از شبهه برخوردار شدند و بعد برای گروهی به صورت حرام محض جلوه‌گر شد و خواستند و آن را نیافتند،اما مؤمن در دنیا همانند شخص ناچار و مجبور

چیزی را می‌خورد.» ⁽¹⁾از احمد بن محمد بن ابی نصر نقل شده است می‌گوید:«به ابو الحسن-امام هفتم(علیه السلام)-عرض کردم:فدایت شوم،از خدا بخواهید که روزی حلال نصیبم کند،فرمود:

آیا می‌دانی که حلال چیست؟عرض کردم:فدایت شوم،اما آنچه نزد ماست همین کسب پاک و پاکیزه است؛فرمود:علی بن حسین(علیه السلام)می‌فرمود:حلال قوت برگزیدگان است،بلکه تو بگو:خداوندا از روزی گسترده‌ات درخواست دارم.» ⁽²⁾غزالی گوید:«و اما آثار،ابن عباس می‌گوید:خداوند نماز کسی را که در شکمش مال حرام باشد،قبول نمی‌کند.» سهل بن عبد الله شوشتری می‌گوید:بنده‌ای به حقیقت ایمان نمی‌رسد،مگر این که در او چهار خصلت باشد:واجبات را مطابق سنّت انجام دهد،و حلال را با پرهیزگاری بخورد و از موارد نهی در ظاهر و باطن دوری کند و تا هنگام مرگ بر این‌ها پایدار بماند.

و گوید:هر که دوست دارد با آیات صدّیقین آشنا شود،نباید جز حلال بخورد و کاری جز مطابق سنّت و یا ضرورت انجام دهد.

می‌گویند:هر کس چهل روز مال شبهه‌ناک بخورد،دلش را تیره و تار ساخته است و همین است تأویل قول خدای تعالی: کَلاّ بَلْ رانَ عَلی قُلُوبِهِمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ ⁽³⁾ابن مبارک گوید:واگذاشتن یک درهم شبهه‌ناک در نظر من محبوب‌تر است از صدقه دادن صد هزار درهم.

سهل می‌گوید:هر که مال حرام بخورد،اعضا و جوارحش بر او نافرمانی کنند،چه بداند و یا نداند عملی انجام ندهد،و هر که خوراکش از راه حلال باشد،جوارح او فرمان ببرند و موفق به انجام کارهای نیک شود.

گویند:نخستین لقمۀ کوچکی که بنده‌ای از مال حلال می‌خورد خداوند گناهان او را می‌آمرزد و هر که خود را در راه به دست آوردن حلال به ذلت و خواری بیندازد، گناهانش همانند ریزش برگ درخت،فروریزد.

بشر حافی از پرهیزکاران بود.به او گفتند:از کجا می‌خوری؟جواب داد:از آنجایی که شما می‌خورید لیکن آن که می‌خورد و می‌گرید با آن که می‌خورد و می‌خندد یکسان نیست،و گفت:دستی کوتاه‌تر از دستی است و لقمه‌ای کوچکتر از لقمه‌ای.

انواع حلال و راههای درآمد آن

اشاره

(1)بدان که بیان و تفصیل حلال و حرام را کتابهای فقهی به عهده دارند و شخص علاقمند در صورتی که به‌وسیله فتوا بداند غذای معینی حلال است و از غیر آن تغذیه نکند،از تفصیل آن کتابها بی‌نیاز است؛و اما کسی که از راههای مختلفی خوراکش فراهم می‌شود،باید به تمام علم حلال و حرام آشنا باشد،همان طوری که در کتابهای فقه بیان کرده‌ایم و اکنون در جریان تقسیمی به مجموع آن موارد می‌کنیم و آن چنین است که مال یا به دلیل ذاتی خود حرام است و یا برای اشکالاتی که در جهت اکتساب آن وجود دارد.

بخش اول:

(2)مالی که به دلیل داشتن صفتی در ذات خود حرام است مانند شراب و خوک و دیگر چیزها.توضیح مطلب از این قرار است که مواد خوردنی روی زمین از سه نوع تجاوز نمی‌کند:آنها یا مانند نمک و گل و دیگر چیزها از مواد معدنی هستند و یا از روییدنیها و یا از جانداران.اما در مورد معادن که جزء زمین و فرآورده‌های زمین هستند،خوردن مواد حاصل از آنها در صورتی که خوردنشان زیان‌بخش نباشد،حرام نیست و بعضی از این مواد معدنی به منزلۀ زهر است.بنابراین نان اگر زیان‌بخش بود، خوردنش حرام می‌شد و گلی که به خوردنش عادت می‌کنند جز از بابت ضرررسانی حرام نمی‌باشد و فایدۀ این سخن ما که مواد معدنی حرام نیستند با وجود این که خورده

هم نمی‌شوند،این است که اگر مقداری از آنها در خورشی و یا خوراکی بیفتد نمی‌توان گفت حرام است.» می‌گویم:در کافی از امام صادق(علیه السلام)روایت شده است که فرمود:«خوردن گل مانند گوشت خوک حرام است و هر که بخورد و در آن حال بمیرد من بر او نماز نمی‌خوانم،مگر خاک قبر(امام حسین(علیه السلام)که شفای هر دردی در آن است و هر که آن را روی میل نفسانی بخورد،شفا برای او نخواهد بود.» ⁽¹⁾غزالی گوید:«امّا از روییدنیها هیچ کدام حرام نیست،مگر آنچه باعث زوال عقل و یا زوال حیات و یا از دست دادن سلامتی باشد:زایل‌کننده عقل مانند بنگ و می و سایر مسکرات و ازبین‌برندۀ حیات زهرها،و نابودکننده سلامتی مانند مصرف بی‌موقع داروها و تمام این‌ها به ضرر و زیان بر می‌گردد.در مورد شراب و مسکرات مقدار کمتر از حد مسکر آنها نیز با وجود اندک بودن آن حرام است،به دلیل حرمت ذاتی و داشتن آن صفت یعنی شدّت نشاط و شادمانی،اما سمّ اگر به دلیل کمی و یا مخلوط شدن آن با چیز دیگر از حالت زیان‌رسانی بیرون شود،حرام نیست.

اما حیوانات به دو قسم خوردنی و نخوردنی تقسیم می‌شوند و تفصیل آن در کتاب اطعمه آمده است.قسم خوردنی،وقتی است که حیوان ذبح شرعی شود و شرائط ذبح‌کننده و ابزار و نحوۀ ذبح در آن رعایت شده باشد و تمام این‌ها در کتاب صید و ذبایح ذکر شده است و تا وقتی که ذبح شرعی نشده باشد و یا خود حیوان بمیرد،حرام است و جز مردۀ ماهی و ملخ حلال نیست.» می‌گویم:بر شرط آن که ماهی از آب زنده بیرون بیاید و ملخ را زنده بگیرند.

غزالی گوید:«و هر حیوانی که خون جهنده نداشته باشد دلیلی جز تنفّر طبع آدمی بر تحریم آن وجود ندارد،و اگر تنفّر نباشد،خوردن آنها بد نخواهد بود و اگر کسی هم پیدا شد که طبعش تنفّر نداشت به او اعتنا نمی‌شود،زیرا این نوع از حیوانات جزو پلیدیها

شمرده شده‌اند به دلیل شمول تنفّر بر همۀ آنها،بنابراین خوردن این نوع از حیوانات مکروه است.کراهت خوردن این قبیل حیوانات برای نجس بودن آنها نیست،زیرا صحیح آن است که این‌ها با مردن نجس نمی‌شوند.و امّا حیوانات خوردنی،وقتی که با شرط شرعی ذبح شود باز هم تمام اجزای بدن آنها حلال نیست بلکه بعضی از اجزای آن مانند خون و سرگین و هر چه که حکم به نجاست آن شده نیز حرام است،بلکه خوردن هر نجاستی به طور مطلق حرام است لیکن در ذات اشیای غیر از حیوانات،شیء نجس وجود ندارد.

اما از روییدنی‌ها،فقط مسکرات آنها-غیر از آنچه مثل بنگ باعث زوال عقل می‌شود و مست‌کننده نیست-حرام است،زیرا نجاست مسکر تأکیدی بر نهی از آن است به دلیل آن که امکان زیاده روی در آن وجود دارد.و هرگاه جزئی از نجاست جامد (مانند بنگ)و یا قطره‌ای از نجاست مایع(مانند شراب)در خورش و یا خوراک و یا روغنی بیفتد،خوردن تمام آن حرام است؛اما استفادۀ دیگری غیر از خوردن حرام نیست،بنابراین از روغن نجس برای روشنایی و همچنین روغن‌کاری کشتیها و چرب کردن حیوانات و دیگر چیزها می‌توان استفاده کرد.این بود مجموعۀ چیزهایی که به خاطر صفت و خصوصیتی در ذات خود حرام می‌باشد.

بخش دوم:

(1)مالی که به سبب اشکالی که در مورد اثبات مالکیت آن وجود دارد حرام است و دراین‌باره بحث دامنه داری شده است از این رو می‌گوییم:در اختیار گرفتن مال یا از روی اختیار شخص تملّک‌کننده است و یا بدون اختیار وی،مانند ارث و آنچه در اختیار اوست،یا آن که مالکی ندارد مانند دست یافتن انسان به معدن و یا آن که دارای مالک است؛و آنچه از مالکی گرفته می‌شود یا به زور و قهر گرفته می‌شود و یا به رضایت دو طرف.آنچه از روی قهر و جبر گرفته می‌شود،یا برای آن است که حق نگهداری مالک از بین رفته است،مانند غنایم جنگی و یا به خاطر آن است که استحقاق داشته تا به جبر بگیرند،مانند زکات و نفقات واجبه نسبت به کسانی که نمی‌دهند که باید

به قهر و زور گرفت؛و اما آنچه به رضایت طرفین گرفته می‌شود؛یا در عوض آن چیزی گرفته می‌شود،مانند خریدوفروش و مهریه و مزد کار و یا بدون عوض گرفته می‌شود، مانند بخشش،و وصیّت،پس به این ترتیب شش قسم حاصل می‌شود:

اوّل،آنچه از مالک گرفته نشود مانند دست یافتن به معادن و آباد کردن زمینهای بایر و شکار و جمع آوری هیزم و آبیاری از رودخانه‌ها و جمع کردن علوفه حلال است، به شرط آن که مخصوص فردی با حرمت از آدمیان نباشد پس اگر از حیطۀ ملک او جدا شد،می‌تواند تصرّف کند و تفصیل آن در کتاب احیای موات آمده است.

دوّم،مالی که از اشخاص بی‌حرمت،به زور و جبر گرفته شود،مانند خراج و غنیمت و سایر اموال کفّار حربی که برای مسلمانان-در صورتی که پنج یک آنها را جدا کرده و بین مردم مستحقّ به عدالت تقسیم کنند-حلال است به شرط این،که از کافری که حرمت،امان و پیمانی با مسلمانان دارد نگرفته باشند.تفصیل این شرائط در کتاب الفیء و الغنیمة و کتاب الجزیه آمده است.

سوم،مالی که از روی استحقاق بزور گرفته می‌شود،از کسی که واجب است ادا کند ولی خودداری می‌کند.از این رو بدون رضای او گرفته می‌شود و این مال در صورتی حلال است که سبب استحقاق،کامل باشد و شخص مستحق،اوصاف کامل استحقاق را داشته باشد و به مقداری که استحقاق دارد اکتفا کند و کسی که اختیار استیفا را دارد از قبیل قاضی،یا سلطان و یا شخص مستحق،آن را استیفا کند و تفصیل آن در کتاب تفریق الصّدقات و کتابهای وقف و نفقات آمده است،زیرا در آنجا به صفت مستحقین زکات و وقف و نفقه و دیگر حقوق توجّه می‌شود،به این ترتیب اگر شرائط کامل آنها را داشت آنچه گرفته حلال است.

چهارم،مالی را که از روی رضایت طرفین در برابر چیزی می‌گیرند،در صورتی حلال است که شرائط دو عوض و دو طرف عقد و دو لفظ یعنی ایجاب و قبول با آنچه که پایبندی شرعی بدانها لازم است از قبیل دوری از شرائط فاسدکننده،رعایت شده

باشد،توضیح این مطالب در کتاب بیع،سلم،اجاره،حواله،ضمان،قراض،شرکت، مساقات،شفعه،صلح،خلع،کتابت،صداق و سایر معاوضات آمده است.

پنجم،مالی که با رضایت،بدون عوض گرفته می‌شود حلال است،اگر شرائط مربوط به مورد عقد و طرفین و صیغه رعایت شود و به ضرر وارث و یا دیگری منتهی نشود و این هم در کتاب هبات،وصایا و صدقات ذکر شده است.

ششم،مالی که بدون اختیار به دست آید،مانند میراث،حلال است در صورتی که مورّث،مال را از یکی از جهات پنجگانه(نامبرده فوق)به گونۀ حلال کسب کرده باشد؛ علاوه بر آن پس از پرداخت و تنفیذ وصایا و فرائض باشد.این بود مجموعۀ درآمدهای حلال که ما به تمام آنها کردیم تا این که شخص علاقه‌مند بداند که اگر خوراکش از موارد مختلف باشد نه از یک جهت معیّنی،از دانستن این امور بی‌نیاز نیست،زیرا هر چیزی را که او می‌خورد،از یکی از این جهات است،باید از اهل علم بپرسد و ندانسته اقدام بر آن نکند،زیرا همان طوری که به دانشمند می‌گویند:چرا خلاف علمت عمل کردی؟همچنین به نادان می‌گویند:چرا به نادانی خود ماندی و نرفتی یاد بگیری،پس از آن که به تو گفتند:«طلب دانش بر هر مسلمانی واجب است.»

بیان درجات حلال و حرام

(1)بدان که هر نوع حرامی پلید است،و لیکن بعضی پلیدتر از برخی دیگر است و تمام حلالها پاکیزه است،اما بعضی پاک‌تر از برخی دیگر است.همچنان که پزشک هر مادۀ شیرینی را گرم می‌داند،ولی می‌گوید:بعضی مانند شکر در درجۀ اوّل و بعضی مانند فانیذ(نوعی حلوا)در درجۀ دوم و بعضی مانند شیرۀ انگور در درجۀ سوم و بعضی مثل عسل در درجۀ چهارم است،همچنین حرام؛بعضی در درجۀ اوّل پلیدی و بعضی در درجۀ دوم،سوم و یا چهارم است و نیز حلال از نظر صفا و پاکی درجات مختلفی دارد.

باید به پزشکان در این اصطلاح-به چهار درجۀ تقریبی-اقتدا کنیم،هر چند که

تحقیق و بررسی،انحصار به این چهار درجه را تأیید نمی‌کند،زیرا هر درجه‌ای از این درجات نیز اختلاف زیادی می‌تواند داشته باشد.چه بسا نوعی از شکر کم‌حرارت‌تر از نوع دیگر باشد و همین طور در چیزهای دیگر.همچنین می‌گوییم:پرهیز از حرام،چهار درجه دارد:

اوّل،پرهیز عدالت‌پیشگان.این حرامی است که ارتکاب آن باعث فسق شده و عدالت بدان وسیله از بین می‌رود و نشانۀ معصیت و آمادگی برای ورود به آتش دوزخ است و این درجه پرهیز از هر چیزی است که فتاوی فقها آن را حرام می‌داند.

دوّم،پرهیز صالحان و شایستگان که عبارت از خودداری از هر چیزی است که احتمال تحریم در آن راه دارد،ولی صاحب فتوا بر اساس ظاهر اجازۀ ارتکاب آن را می‌دهد،و چون به طور اجمال از موارد شبهه است از این رو اجتناب از آن پرهیز صالحان نام گرفته و این در درجۀ دوّم است.

سوّم،آنچه فتوا آن را حرام نمی‌داند و هیچ شبهه‌ای در حلال بودن آن نیست و لیکن بیم آن می‌رود که انجام آن به حرام بینجامد،و آن ترک عمل بی‌اشکالی است به خاطر ترس از ارتکاب عملی که دارای اشکال است،و این پرهیز متّقین و تقواپیشگان است.

چهارم،آن چیزی که هیچ اشکالی ندارد و بیم آن هم نمی‌رود که منجر به عملی شود که اشکالی داشته باشد،لیکن برای غیر خدا و بدون داشتن نیّت قدرت بر عبادت خدا،به آن دست می‌یازد و یا آن که باعث می‌شود تا برای دستیابی به وسایل مقدماتی آن مرتکب کراهت و یا معصیتی شوند،از این رو خودداری از آن،پرهیز صدّیقین است.

این بود درجات حلال به نحو اجمال تا در آینده آن را با مثالها و شواهد به تفصیل بیان کنیم.

امّا حرامی که ما آن را در درجۀ اول بیان کردیم،حرامی است که هر کس از آن پرهیز کند عادل می‌گردد و اثر فسق از او ساقط می‌شود و این حرام نیز درجات پلیدی

متفاوتی دارد.بنابراین آنچه از راه عقد فاسد به دست آید حرام است لیکن به درجۀ مال غصبی که از راه زور و جبر گرفته شده باشد نمی‌رسد،بلکه مال غصب شده،پلیدتر است،زیرا در کسب آن قانون شرع را پشت پا زده و باعث آزار دیگری شده در حالی که در معاملۀ فاسد آزار دیگری نیست و تنها راه قبول بندگی و طاعت را ترک گفته است، سپس ترک راه تعبّد به وسیلۀ عقد فاسدی غیر از ربا سهل‌تر است از ترک آن به وسیلۀ ربا و این تفاوت را می‌توان از شدّت عمل شرع و وعدۀ عذاب و تأکید آن دربارۀ بعضی از موارد نهی فهمید،آن طوری که در کتاب توبه آنجا که فرق بین گناه صغیره و کبیره را می‌گوییم،خواهد آمد،بلکه گرفتن چیزی از روی ظلم از فقیر،یا از شخص صالح و یا از یتیمی پلیدتر و بدتر است از آنچه از شخص نیرومند یا ثروتمند و یا فاسقی گرفته می‌شود،زیرا که درجات آزار با اختلاف درجات فردی که آزرده می‌شود،فرق می‌کند.

این دقّتها در موارد تفصیل پلیدیها وجود دارد،سزاوار نیست که از آنها غفلت کنند و اگر درجات گنهکاران اختلاف نداشت،درجات آتش دوزخ نیز تفاوت نمی‌داشت،و اکنون که از انگیزه‌ها و علل بد بودن آگاه شدید،پس نیازی به محدود کردن در سه و یا چهار درجه نیست،زیرا اعتقاد به محدودیت به منزلۀ زورگویی و به دلخواه چیزی را گفتن است،یعنی محدود دانستن چیزی که محدود نیست،مطلبی که در باب تعارض محذورات و برتری بعضی از آنها بر بعضی خواهد آمد،رهنمودی برای شما در تشخیص درجات حرام در پلیدی خواهد بود،تا آنجا که هرگاه اضطرار به خوردن مردار و یا مال غیر و یا شکار در حرم پیش آید،بعضی از این‌ها را بر بعضی مقدّم می‌داریم.

نمونه‌های درجات چهارگانه در پارسایی و شواهد آنها

(1)اما درجۀ اوّل یعنی پارسایی عدالت‌پیشگان،هر چه فتوا بر حرمت آن باشد؛از چیزهایی که در مداخل شش‌گانه‌ای که از مداخل حرام شمردیم وارد باشد با فقدان یک شرط،به طور مطلق حرام است و مرتکب آن به فسق و گناه نسبت داده می‌شود و مقصود

ما از حرام مطلق همین است از این رو نیازی به ذکر نمونه‌ها و شواهد ندارد.

اما نمونه‌های درجه دوم،-همان طور که در باب شبهات خواهد آمد-هر شبهه‌ای است که اجتناب از آنها لازم نیست،زیرا بعضی از شبهات است که باید از آنها اجتناب کرد و ملحق به حرام است و از بعضی،اجتناب کراهت دارد و پرهیز از آنها مانند پرهیز افراد مبتلا به وسواس است،مانند کسی که از شکار کردن به این دلیل خودداری می‌کند که مبادا شکار از دست انسانی فرار کرده باشد که قبلا او را گرفته و مالک بوده است؛این شخص گرفتار وسواس است،و بعضی از شبهات است که اجتناب از آنها مستحب است نه واجب و این موردی است که مشمول سخن پیامبر(ص)است که فرمود:«آنچه (حرمت آن)برای تو مشکوک است رها کن تا بدانچه در حرمت آن یقین داری دچار نشوی» ⁽¹⁾و این نهی بر نهی تنزیهی حمل می‌شود،مثالها و نمونه‌های این درجه را آنجا که درجات شبهه را مطرح می‌کنیم بیان خواهیم کرد،بنابراین هر چه شبهه داشت اجتناب از آن در مثل این درجه،واجب نیست.

اما درجه سوم،یعنی پرهیزگاران،شاهد بر آن این سخن پیامبر(ص)است، که فرمود:«بندۀ خدا به درجۀ پرهیزگاران نمی‌رسد تا این که آنچه را اشکالی ندارد از بیم آنچه اشکال دارد ترک گوید.» ⁽²⁾ابو درداء گوید:تمام تقوا آن است که بندۀ خدا از ذرۀ ناچیزی بپرهیزد حتی بعضی چیزهایی را که حلال می‌داند از بیم آن که مبادا حرام باشد،ترک کند تا حجابی میان او و آتش دوزخ شود،از این رو بود که یکی از آنها صد درهم از کسی طلب داشت،وقتی که بدهکار صد درهم را نزد او برد او نود و نه درهم را گرفت و از بیم آن که مبادا زیادی گرفته باشد از گرفتن تمام مبلغ خودداری کرد.بعضی تجارت می‌کردند و هر چه می‌گرفتند یک دانه کمتر می‌گرفتند و آنچه را که می‌دادند یک دانه بیشتر می‌دادند تا این

کار مانع از آتش دوزخ باشد.

آنچه مردم نسبت به آن سهل‌انگارند از این درجه است،زیرا در جهت تقوا این نوع چیزها حلال است،لیکن بیم آن می‌رود که این سهل انگاری وسیله‌ای شود که به دیگر محرمات منجر شود و آدمی به بی‌بندوباری خو کند و دست از پرهیزگاری بردارد.

از این قبیل است داستانی که علی بن معبد نقل کرده و می‌گوید:در خانۀ بکر نشسته بودم،نامه‌ای را نوشتم و خواستم از خاک دیوار مقداری بر دارم تا نوشته را خشک کنم؛ سپس گفتم:این دیوار که مال من نیست،اما نفس من گفت:خاک دیوار چه ارزشی دارد،این بود به مقدار نیازم خاک برداشتم،همین که خوابیدم در خواب دیدم شخصی ایستاده می‌گوید:فردای قیامت خواهند فهمید کسانی که می‌گویند خاک دیوار چه ارزشی دارد! شاید معنای این حرف آن باشد که فردای قیامت می‌بیند چگونه مقام و منزلتش پایین می‌آید،زیرا تقوا مقامی دارد که با از میان رفتن پرهیز پرهیزگاران از بین می‌رود و مقصود آن نیست که به خاطر انجام آن مستحق مجازات می‌شود.

نقل کرده‌اند:یکی از بزرگان کنار محتضری بود که در شب از دنیا رفت گفت:

چراغ را خاموش کنید که از این لحظه برای ورثه در روغن چراغ حقی پیدا شده است.

از یکی از بزرگان راجع به مردی پرسیدند که در مسجد است،در آن حال برای یکی از پادشاهان عودسوزی می‌آورند،مسجد را بخور عود می‌گیرد؟گفت:سزاوار است که از مسجد بیرون شود،زیرا از عود سودی غیر از بوی آن نمی‌برند.و این عمل گاهی نزدیک به حرام می‌شود،زیرا آن مقداری از بوی خوش که در لباس وی می‌ماند گاهی مورد قصد و رضایت می‌باشد و گاهی از روی بخل و نارضایتی است و شخصی که در مسجد است نمی‌داند که طرف نسبت به این مقدار رضایت دارد یا نه.

و نیز راجع به کسی که یک برگ از احادیث وی افتاده بود،پرسیدند که آیا کسی که آن را یافته می‌تواند رونویسی کند،سپس باز گرداند؟فرمود:نه،اوّل اجازه بگیرد و

بعد بنویسد،و این مورد نیز معلوم نیست که صاحبش راضی به رونویسی هست یا نه،از این رو آنچه مورد شک است،اصل تحریم است،پس آن حرام و ترک آن از درجۀ اول می‌باشد.

از این قبیل است،خودداری از آرایش زیرا بیم آن می‌رود که به کار دیگر منتهی شود،اگر چه زینت و آرایش در ذات خود مباح است،اما بیشتر امور مباح سرانجام به امور خلاف می‌انجامد،حتی پرخوری و مصرف بوی خوش برای آدم مجرّد شایسته نیست زیرا باعث تحریک شهوت می‌شود و شهوت به فکر وامی‌دارد و فکر به نگاه و نگاه به کار دیگر می‌انجامد.همچنین نگاه کردن به خانه‌های توانگران و تجمّل ایشان در ذات خود مباح است و لیکن حرص آدمی را برمی‌انگیزد و وادار می‌کند تا در صدد رسیدن به موقعیتی نظیر آن باشد و لازمۀ آن مرتکب شدن اموری است که تحصیل آن جائز نیست،همچنین تمام امور مباح هرگاه به مقدار نیاز استفاده نشود و در وقت حاجت با وجود اجتناب از پیامدهای آنها-اوّلا به وسیلۀ معرفت و ثانیا دوری گزیدن از آنها-کمتر اتفاق می‌افتد که عاقبت آن بی‌خطر باشد؛همچنین هر چیزی که به عنوان تفریح انجام می‌گیرد کمتر بدون خطر است،تا آنجا که یکی از بزرگان گچ‌کاری دیوارها را مکروه دانسته و می‌گوید:اما گچ کردن روی زمین برای جلوگیری از خاک است،ولی گچ‌کاری دیوار زینت است و فایده‌ای ندارد.حتی گچ کردن و تزیین مسجد را بد دانسته و به روایتی از پیامبر(ص)استدلال کرده است که از آن حضرت راجع به اندود کردن مسجد با ماده‌ای سرمه‌گون پرسیدند،فرمود:نه بلکه سایبانی باشد چون کومۀ موسی ⁽¹⁾.و آن چیزی نظیر سرمه بوده است که با آن خانه‌ها را اندود می‌کردند،و رسول خدا(ص)اجازه نداد؛همۀ این‌ها از بیم آن بود که مبادا پیروی از هوسها در امور مباح منتهی به چیزهای دیگر شود،زیرا تمایل به مباح و مورد حرام از یک میل بر می‌خیزد و اگر میل آدمی به سهل انگاری عادت کند،بی‌بندوبار می‌شود،در حالی که بیم تقوا حکم

می‌کند تا از همۀ این‌ها بپرهیزد.پس هر حلالی که از چنین بیمی بر کنار باشد،حلال پاکیزه داخل در درجۀ سوم است و آن تمام چیزهایی است که به طور قطع می‌دانیم انجام آنها به معصیت منتهی نمی‌شود.

اما درجه چهارم،پرهیز صدّیقین است.پس حلال مطلق از نظر ایشان هر چیزی است که در مقدمات آن معصیتی صورت نگرفته و بدان وسیله به معصیتی کمک نشود و در زمان حال و آینده قصد ظلمی از آن نباشد،بلکه تنها برای خدای تعالی و برای پرهیزگاری بر اساس عبادت او و ادامۀ حیات به خاطر او استفاده می‌کند و این‌ها کسانی هستند که هر چه را جز برای خدا باشد حرام می‌دانند از باب امتثال این سخن خدای تعالی: قُلِ اللّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِی خَوْضِهِمْ یَلْعَبُونَ . ⁽¹⁾این مقام موحّدانی است که خود را از بهره‌های نفسانی تهی کرده‌اند و هدفشان تنها برای خداست،و تردیدی نیست که هر کس دوری گزیند از آنچه به معصیت منتهی می‌شود و یا کمک به معصیت می‌کند،بدین ترتیب از آنچه در اثر اکتساب آن به معصیت و یا عمل ناپسندی نزدیک می‌شود نیز دوری خواهد جست؛از این قبیل است،داستانی که از یحیی بن یحیی ⁽²⁾روایت کرده‌اند که او دارویی را نوشید؛زنش به او گفت:اگر داخل منزل اندکی راه می‌رفتی تا دوا کارگر می‌شد بهتر بود،او در جواب گفت:حکم این راه رفتن را نمی‌دانم،من سی سال است که محاسبۀ نفس می‌کنم.گویا او در این راه رفتن نیتی که مربوط به دین باشد نیافت و در نتیجه اقدام بر آن را جائز ندانست.

از سری نقل شده که می‌گوید:در کوه به گیاه خشکی رسیدم و آبی از آن کوه بیرون می‌شد؛از آن گیاه خوردم و از آن آب نوشیدم و با خود گفتم:اگر من در عمرم روزی حلال پاکیزه‌ای خورده باشم،همین امروز است.پس هاتفی ندا داد:آن نیرویی که تو را به اینجا رساند از کجا آمد؟پس برگشتم و از فکری که به سرم آمده بود پشیمان شدم.

آورده‌اند که ذو النّون مصری گرسنه و زندانی بود.زن صالحه‌ای غذایی به وسیلۀ زندانبان برای وی فرستاد؛او نخورد و بعد عذرخواهی کرد و گفت:غذا را روی طبق ستمگری آوردند،یعنی نیرویی که غذا را به من رساند پاک نبود،این حدّ نهایی در ورع است.

از این قبیل است داستان بلابشر که از نهرهایی که فرمانروایان حفر کرده بودند آب نمی‌آشامید،زیرا حفر،باعث جریان آب و رسیدن آن به دست او می‌شد،هر چند که خود آب مباح بود در نتیجه مانند کسی بود که از رودی بهره‌مند شود که آن را مزدورانی کنده‌اند که مزد آنها را از حرام داده باشند!از این رو یکی از ایشان از انگور حلالی که از تاک حلال چیده بودند نخورد و به صاحب انگور گفت:آن را فاسد کرده‌ای چون تاکش را از آب رودی آبیاری کرده‌ای که آن را ستمگران حفر کرده‌اند.و این در مقایسه با آشامیدن خود آب،دورتر از ظلم است،زیرا در این مورد اجتناب به خاطر بهره‌مندی انگور از آن آب است.

و برخی از ایشان در راه سفر حجّ هرگاه از آبگیرهایی گذر می‌کردند که ستمگران ساخته بودند،آب نمی‌خوردند،با وجود این که آب مباح بود،لیکن در آبگیری نگهداری می‌شد که آن آبگیر از مال حرام ساخته شده بود و گویا در صورت استفاده از آب از خود آبگیر بهره‌مند می‌شدند.

خودداری ذو النّون از غذای دست زندانبان مهم‌تر از تمام اینهاست زیرا دست زندانبان قابل توصیف به حرام نیست به خلاف طبق غصبی که غذا را روی آن برده‌اند، لیکن غذا با نیرویی به دست او رسیده که از غذای حرام فراهم شده است؛از این رو یکی از ایشان شیر حرام را با وجود این که با جهل به حرمتش آشامیده بود،قی کرد از بیم آن که مبادا نیرویی به وسیلۀ حرام در او ایجاد شود با این که قی کردن آن واجب نبود،لیکن تهی کردن درون از پلیدی جزو پرهیز صدّیقین است.» می‌گویم:«همچنین ابو الحسن(علیه السلام)تخم مرغی را که میل فرموده بود استفراغ کرد.

بعدا معلوم شد-مطابق روایتی که در کافی ⁽¹⁾آمده است-علّت استفراغ آن بوده است که غلام پس از خرید با آن قمار زده بود.

غزّالی گوید:«از آن قبیل است پرهیز از کسب حلال،مثل این که دوزنده‌ای در مسجد دوزندگی کند،به خاطر کراهتی که نشستن خیّاط برای دوزندگی در مسجد دارد،و (نمونۀ دیگر)یکی از بزرگان،چراغی را که غلامش روشن کرده بود،خاموش کرد زیرا چراغ متعلّق به کسانی بود که مالشان کراهت داشت؛و نیز از افروختن تنور برای پخت نان که مقداری آتش از هیزم مکروه در آن باقی بود جلوگیری کرد و یکی از ایشان از این که بند کفش خود را در نور چراغ مربوط به پادشاه محکم کند،خودداری کرد.» می‌گویم:از چیزهایی که از طریق شیعه در همین زمینه رسیده روایتی است که در فقیه به سند صحیح از ابراهیم بن هاشم نقل شده ⁽²⁾و در تهذیب نیز آن را نقل کرده است ⁽³⁾که محمد بن ابی عمیر-رضی الله عنه-مرد بزّازی بود،ثروتش را از دست داد و تهی دست شد.و از مردی ده هزار درهم طلب داشت،و آن مرد خانۀ مسکونی خود را به ده هزار درهم فروخت و پولها را به خانۀ او برد.محمّد بن ابی عمیر از خانه بیرون آمد و رو به آن مرد کرد و گفت:این چیست؟گفت:این پولی است که از من طلب داشتی،گفت:

این مبلغ از راه ارث نصیب شد؟گفت:خیر،پرسید:کسی به تو بخشیده است؟گفت:

خیر،گفت:بنابراین بهای مزرعه‌ای است که فروخته‌ای؟گفت:خیر،پرسید:پس آن پول چیست؟گفت:خانه‌ای را که ساکن بودم فروختم تا دینم را ادا کنم.این بود که محمد بن ابی عمیر گفت:ذریح محاربی،برایم از ابو عبد الله(علیه السلام)نقل کرد که آن حضرت فرمود:نباید مردی را از محل زادگاهش به دلیل بدهکاری بیرون کنند،اکنون این مالها را ببر و من نیازی بدانها ندارم،به خدا سوگند من هم اکنون به یک درهم نیازمندم،اما یک درهم از آن وارد ملک من نخواهد شد.

امّا آنچه غزالی به عنوان نمونه نقل کرده است،بعضی از آنها نظیر پرهیز وسوسه داران است مثل راه رفتن یحیی و قضیۀ زندانبان،و داستان نخوردن انگور و حتی نخوردن آب در راه مکّه،زیرا ظاهرا احوال ائمّۀ ما(علیه السلام)حاکی از پرهیز نکردن از چنین مواردی است،در حالی که آنان صدّیقین واقعی بوده‌اند و صدّیقی بالاتر از ایشان وجود ندارد،و نهایت چیزی که از ایشان در این باب رسیده روایتی است که در مصباح الشریعة ⁽¹⁾از امام صادق(علیه السلام)رسیده است:که فرمود:«تقوا بر سه گونه است.

1-تقوای به خاطر خدا و در راه خدا،و آن عبارت از ترک حلال است تا چه رسد به خودداری از شبهه و این نوع تقوا،تقوای خاصّ الخاصّ می‌باشد.2-تقوا و ترس از خدا، و آن ترک شبهات است تا چه رسد به حرام و آن تقوای خاص است.3-تقوای از ترس آتش و مجازات الهی و آن عبارت از ترک حرام است و تقوای عام می‌باشد.مثل تقوا بمانند آبی است که در رودی روان است و مثل مراتب سه‌گانه تقوا مانند درختانی است که در کنار این رود کاشته شده،هر کدام جوهر،مزه و لطافت و درشتی خودش را دارد و بهرۀ مردم از آن درختان و میوه‌ها به قدر و قیمت آنها مربوط می‌شود».خداوند عزّ و جلّ فرمود: صِنْوانٌ وَ غَیْرُ صِنْوانٍ یُسْقی بِماءٍ واحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَها عَلی بَعْضٍ فِی الْأُکُلِ... ⁽²⁾

بنابراین تقوا برای طاعتها همانند آب برای درختان است و مثل طبیعت.درختان و میوه‌ها در رنگ و طعمشان مثل مراتب و اندازه‌های ایمان است؛پس هر کس بالاترین مرتبۀ ایمان را دارد و جوهر روح و روانش از همه صاف‌تر است،از همه کس پرهیزگارتر است و هر کس پرهیزگارتر باشد عبادتش خالص‌تر و پاک‌تر خواهد بود و هر کس چنین باشد از همه کس به خدا نزدیکتر می‌باشد و هر عبادتی که بر اساس غیر تقوا باشد گرد و

غبار بر باد رفته خواهد بود.خدای عزّ و جلّ می‌فرماید: أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْیانَهُ عَلی تَقْوی مِنَ اللّهِ وَ رِضْوانٍ خَیْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْیانَهُ عَلی شَفا جُرُفٍ هارٍ فَانْهارَ بِهِ فِی نارِ جَهَنَّمَ... ⁽¹⁾و تفسیر تقوا عبارت است از ترک چیزی که گرفتن آن مانعی ندارد از ترس آن که مبادا مرتکب خلافی بشود و آن در حقیقت طاعت و ذکر است بدون نسیان و علم است بدون جهل که پذیرفته و غیر مردود است.

غزالی گوید:«این بود موارد دقیق پارسایی و تقوا از نظر سالکان راه آخرت،و تحقیق در آن باره چنین است که پرهیزگاری آغازی دارد که عبارت است از خودداری از آنچه فتوا حرام کرده و آن پرهیزگاری مردمان عادل می‌باشد و انتهایی دارد که عبارت از پرهیز صدیقین است و آن خودداری از تمام چیزهایی است که برای خدا نباشد؛از چیزهایی که روی هوای نفس انجام گیرد و یا آن که به واسطۀ عمل ناپسندی به او برسند و یا خود واسطۀ عمل ناشایستی باشد و بین این دو،مراتب مختلفی در احتیاط وجود دارد.پس هر چه بنده نسبت به نفس خود سختگیرتر باشد در روز قیامت سبکبارتر و از صراط زودگذرتر و دورتر از آن خواهد بود که کفّه بدیهایش بر کفۀ خوبیهایش بچربد و تفاوت منازل در آخرت بر حسب تفاوت این درجات پرهیز است همچنان که درکات آتش دوزخ درباره ستمگران نیز بر حسب تفاوت پلیدی درجات حرام،فرق می‌کند،و هرگاه حقیقت کار را فهمیدی اختیار و انتخاب با تو است؛اگر خواستی بیشتر احتیاط کن و اگر مایلی جلو هوای نفست را رها کن،اگر احتیاط کنی به نفع خودت عمل کرده‌ای و اگر بی‌بندوبار باشی به زیان خودت عمل کرده‌ای.

باب دوّم:در مراتب شبهات و منشأ پیدایش آنها و تمیز آنها از حلال و حرام

اشاره

در مراتب شبهات و منشأ پیدایش آنها و تمیز آنها از حلال و حرام

(1)رسول خدا(ص)فرمود:«حلال آشکار و حرام نیز روشن است ولی در بین آنها امور مشتبهی وجود دارد که بسیاری از مردم نمی‌دانند،پس هر کس از شبهات پرهیز کند آبرو و دین خود،را حفظ کرده است و هر که وارد شبهات شود در حرام افتد مانند چوپانی که گوسفندانش را در اطراف قرقگاه می‌چراند ممکن است وارد قرقگاه شود.» ⁽¹⁾این حدیث در اثبات سه قسم،صراحت دارد و مورد اشکال قسم متوسّط یعنی شبهه است که بسیاری از مردم آن را نمی‌شناسند.پس ناگزیر باید بیان شود و پردۀ ابهام از آن دور گردد؛زیرا چیزی را که بسیاری از مردم نمی‌شناسند گاهی عدّۀ قلیلی آن را می‌شناسند؛بنابراین می‌گوییم:حلال مطلق آن است که در ذات خود از صفاتی که باعث تحریم عین آن باشد،خالی است و از اسباب تحریم آنچه سرانجام منتهی به حرمت و یا کراهت شود بدور است.نمونه‌اش آبی است که آدمی از باران پیش از آن ملک کسی شود بر می‌دارد و او خود به هنگام برداشت آب و جمع آوری آن از هوا در میان ملک خویش و یا در زمین مباحی ایستاده است؛و حرام محض چیزی است که بی‌تردید دارای صفت حرامی باشد مانند شدّت احساس شادی در شراب و نجاست در بول و یا آن که از راهی به دست آمده باشد که به طور قطع نهی شده است،نظیر مالی که از راه ظلم و غصب و ربا و نظایر آن به دست آید.پس این دو طرف روشن و آشکار است و به این دو طرف مربوط می‌شود آنچه حکم آن ثابت و محقّق بوده،اما احتمال دارد دگرگون شده باشد و برای این احتمال نیز دلیلی که مؤیّد آن باشد وجود ندارد،پس شکار در صحرا و

دریا حلال است و نیز هر کس آهویی را بگیرد و احتمال دهد که شکارچیی مالک آن بوده،سپس از دست او فرار کرده است همچنین ماهیی که تصوّر می‌شود پس از افتادن به دست ماهیگیر و تور او،جسته باشد و نظیر این احتمال در آب بارانی که از هوا گرفته می‌شود حرمت راهی ندارد،بلکه این موارد نیز نظیر آب باران است و اجتناب از آنها وسواس است و باید این نوع را پرهیز وسواس داران بنامیم تا آن که نظایر آن را به آن ملحق سازیم زیرا این یک توهّم محض است و هیچ دلیلی ندارد،آری اگر دلیلی داشته باشد،اگر آن دلیل قطعی باشد چنان که اگر در گوش ماهی حلقه‌ای یافت شود و یا راه احتمالی وجود داشته باشد همان طوری که اگر آهو زخمی دارد که احتمال می‌رود داغ کرده باشند و این عمل بدون گرفتن آهو امکان ندارد و احتمال دارد جراحت دیگری باشد،این مورد جای پرهیز است و هرگاه دلالت از هر جهت منتفی باشد،در این صورت،احتمالی که بی‌دلیل است مثل آن است که اصلا وجود ندارد و از این قبیل است؛کسی که منزلی را عاریه می‌گیرد و عاریه‌دهنده از آنجا می‌رود و او نیز از منزل بیرون می‌رود و می‌گوید:شاید صاحب منزل مرده باشد و حق به وارث منتقل شده باشد، این کار وسواس است هرگاه هیچ دلیلی قطعی و یا غیر قطعی بر مردن او نباشد،زیرا شبهۀ مورد اجتناب چیزی است که از شکّ نشأت بگیرد و شک عبارت است از دو اعتقاد متقابل که از دو سبب مختلف به وجود آمده باشد.بنابراین چیزی که سبب ندارد،در دل آدمی جایی پیدا نمی‌کند تا با عقیدۀ مقابل خود برابری و ایجاد شک کند،از این رو می‌گوییم:هر که شک کند که سه رکعت نماز خوانده و یا چهار رکعت،بنا را بر سه می‌گذارد،زیرا که اصل عدم زیادت است.و اگر از کسی دربارۀ نماز ظهری که چندین سال پیش از این به‌جا آورده سؤال کنند چهار رکعت بوده است و یا سه رکعت،برایش قطع حاصل نمی‌شود که چهار رکعت بوده است و چون قطع ندارد احتمال می‌دهد که سه رکعت باشد،این احتمال شک نمی‌باشد،زیرا سببی که باعث اعتقاد وی به سه رکعت باشد برای او حاصل نشده است.بنابراین حقیقت شک باید معلوم باشد تا با وهم

و احتمال بدون دلیل اشتباه نشود زیرا این موارد جزو حلال مطلق می‌باشد در حالی که آنچه تحریمش مسلّم است جزو حرام محض است هر چند که ممکن است دلیلی برای حلیّت آن پیدا شود لیکن سببی که دلالت بر پیدایش آن دلیل کند وجود ندارد،مثل کسی که غذایی در دست او از مورّثش باشد که وارثی دیگر جز او ندارد،پس مورّث از نظر او غایب گردد و وارث بگوید:احتمال می‌رود که او مرده باشد و ملکیّت این غذا به من انتقال یافته است پس آن را بخورم،بنابراین اقدام این شخص بر خوردن آن غذا حرام محض است زیرا احتمال مرگ مورّث بدون دلیل است و سزاوار نیست که این نوع احتمال از اقسام شبهه به حساب آید،زیرا مقصود از شبهه چیزی است که امر آن بر ما مشتبه باشد به این ترتیب که دو عقیده برای ما پیدا شود که از دو سبب مقتضی نشأت گرفته باشند.

منشأ پیدایش شبهه پنج‌تاست

منشأ اوّل:شک در سببی است که باعث حلال و حرام می‌شود

(1) و این از دو صورت بیرون نیست یا این که دو طرف شک برابرند و یا آن که یکی از دو احتمال غلبه دارد.اگر دو احتمال برابر باشند،حکم،همان خواهد بود که قبلا بوده و باید استصحاب کرد و به دلیل شکّ حکم قبلی را ترک نکرد؛و اگر یکی از دو طرف غلبه کند؛به این ترتیب که از دلالت معتبری صادر شده باشد،حکم،همان حکم طرف غالب خواهد بود،و این مطلب جز با مثال و شواهد روشن نمی‌شود،بنابراین آن را به چهار قسم تقسیم می‌کنیم:

قسم اوّل،آن است که قبلا حلیّت معلوم نباشد،سپس شک در وجود محلّل پیدا شود،این شبهه‌ای است که اجتناب از آن واجب،و اقدام بر آن حرام است.مثل این که کسی تیری به سمت شکاری می‌اندازد و او را زخمی می‌کند و شکار داخل آب می‌افتد و بعد شکارچی با مردۀ او مواجه می‌شود و نمی‌داند که علّت مرگ او،غرق شدن است و یا

زخمی است که خورده؟این شکار حرام است،زیرا اصل تحریم است مگر آن که به جهت معیّنی مرده باشد و شکّ در آن جهت باشد در این صورت نباید یقین را به خاطر شکّ ترک کند،همچنان که در موارد حدث و نجاست و رکعتهای نماز و امثال این‌ها اتّفاق می‌افتد و سخن پیامبر(ص)را به عدیّ بن حاتم مشعر بر این می‌دانیم که فرمود:

«آن را نخور که شاید چیزی غیر از سگ تو باعث قتل آن شده باشد» ⁽¹⁾همچنین سیرۀ آن حضرت چنان بود که هرگاه چیزی می‌آوردند مشتبه بود که صدقه است یا هبه،می‌پرسید تا معلوم شود که کدام یک از آنهاست؟ ⁽²⁾قسم دوّم،آن که بداند حلال بوده و شکّ در حرمت آن کند،پس اصل حلیّت است و حکم شرع بر آن است،زیرا در مورد آبها،نجاسات و حدثها و دربارۀ نمازها ثابت شده است که یقین را نباید به خاطر شک رها کرد و این مورد داخل در معنای اصالة الیقین است،لذا هرگاه یقین به پاکی آب داشته باشد سپس در نجاست آن شک کند،برای او وضو ساختن با آن آب جائز است پس چگونه جائز نیست که آن را بنوشد و هرگاه نوشیدن آن روا باشد،مسلّم خواهد بود که یقین را نباید به خاطر شک رها کرد.

قسم سوّم،آن که اصل تحریم باشد،لیکن چیزی که به ظنّ غالب باعث حلال شدن است بر آن عارض شده باشد.بنابراین مورد شک است اما حلال بودنش غلبه دارد.پس در آن باره دقّت می‌کند؛اگر ظنّ مستند به یک سبب معتبر شرعی بود،حلیّت آن را اختیار می‌کند و اجتناب از آن مربوط به ورع و تقواست،به عنوان مثال؛کسی به سمت شکاری تیری می‌اندازد،شکار می‌رود از نظر او غایب می‌شود و بعد آن را مرده می‌یابد در حالی که جز اثر تیر وی اثر دیگری در آن نیست،لیکن احتمال می‌رود که در اثر سقوط از بلندی و یا علت دیگری مرده باشد.پس اگر اثر صدمه و یا زخم دیگری بر آن ظاهر بود،به قسم اوّل مربوط می‌شود،و امّا این که بعضی گفته‌اند:چون ثابت نشده است

که مرگ او در همان لحظه بر اساس حلیّت بوده باشد،بنابراین جزو شکّ در سبب است، این طور نیست بلکه سبب مسلّم شده،زیرا همان جراحت سبب مرگ است و این که آیا چیز دیگری عارض شده یا نه مورد شک است.و دلیل بر صحّت این مطلب اجماع علما بر آن است که هر کس مجروح گردد و از انظار دور شود و بعد او را مرده بیابند،آن کسی که زخم زده،واجب است قصاص شود،بلکه اگر از انظار دور نشده بود احتمال می‌رفت به علّت هیجان درونی مرده باشد،چنان که انسان ناگهان می‌میرد،در این صورت نباید قصاص کرد مگر گردن مجروح را بریده و یا به قصد کشتن بر او حمله ور شده باشد،زیرا از علتهای کشنده در باطن انسان ایمنی نیست و به همین خاطر آدم سالم ناگهان می‌میرد و هیچ کس در این مورد قائل به قصاص نشده است،با این که اساس قصاص بر شبهه است.همچنین جنین در رحم حیوانی که ذبح شرعی شده حلال است،در حالی که شاید پیش از ذبح مادرش و نه به علت ذبح او،مرده باشد و یا آن که روح در آن دمیده نشده باشد در حالی که ظهور جنین لازم است و شاید جنین درست شده اما روح در آن دمیده نشده است.و یا آن که شخص پیش از وقوع جنایت به علت دیگری مرده باشد،لیکن بنا را بر اساس اسباب و عوامل ظاهری می‌گذارند زیرا احتمال دیگر هرگاه مستند به دلیلی نباشد که بیانگر واقعیت باشد-چنان که گفتیم-جزو وهم و وسواس خواهد بود،در این مورد نیز همان طور است.

قسم چهارم،آن است که حلال معلوم و مشخص است ولی احتمال قوی می‌رود که علّت تحریم عارض شده باشد،آن هم به سبب معتبری که شرعا باعث غلبۀ ظن شود در این صورت استصحاب از بین می‌رود و حکم به تحریم می‌شود،زیرا برای ما روشن شد که استصحاب ضعیف است و در برابر ظنّ غالب حکومتی ندارد و مثال آن چنین است:

اجتهاد کسی به نجاست یکی از دو ظرف منتهی شود با تکیه بر علامت معیّنی که باعث غلبۀ ظنّ می‌گردد پس این غلبه ظنّ حرمت شرب از آن ظرف را ایجاب می‌کند همان طوری که وضو نگرفتن با آن را ایجاب کرده و هرگاه آن علامت مربوط به عینی که در

دسترس است نباشد،موجب رفع حکم اصل-مانند آب خوردن از ظروف مشرکین و افراد می‌گسار-نمی‌شود،و توضیح این مطلب در منشأ دوم شبهه،یعنی شبهه آمیختگی حلال و حرام خواهد آمد.از روی این مثال معلوم شد حکم حلالی که در عروض علّت حرمت بر آن،شک کنند و یا ظن ببرند،همچنین حکم حرامی که در عروض علّت حلیّت بر آن شک کنند و یا ظن ببرند،و فرق بین ظنّی که مستند به علامتی در عین شیئی باشد و بین آنچه مستند به آن نباشد نیز روشن شد.» می‌گویم:از جمله چیزهایی که از طریق خاصّه(شیعه)مناسب این مقام است روایتی است که در کتاب کافی به سند صحیح از ابو جعفر باقر(علیه السلام)نقل شده دربارۀ کسی که پس از یقین به وضو،شک کند که آیا به خواب رفته است یا نه؟فرمود هرگز نباید یقین خود را با شک بشکند لیکن با یقین دیگر می‌تواند آن را نقص کند. ⁽¹⁾

و در روایت صحیح از ابو عبد الله صادق(علیه السلام)رسیده است:«دربارۀ جامه‌ای که به کافر ذمّی عاریه داده‌اند در حالی که او شراب می‌نوشد و گوشت خوک می‌خورد،فرمود:

در آن جامه نماز بخوان و از آن جهت که در دست ذمّی بوده است آن را نشوی زیرا تو آن را در حالی که پاک بوده به وی عاریه داده‌ای و به نجاست آن یقین نداری پس باکی نیست که در آن جامه نماز بخوانی مگر این که یقین پیدا کنی که آن را نجس کرده است.» ⁽²⁾در روایت صحیحی از آن حضرت نقل شده است:«وی جامه‌ای را که یک فرد مجوسی پلید و می‌گسار ساخته بود،پیش از آن که بشوید،بر تن کرد.» ⁽³⁾و در حدیث موثّقی از آن حضرت است که فرمود:«هر چیزی پاک و نظیف است تا بدانی که آلوده و پلید است و تا وقتی که ندانی ایرادی بر تو نیست.» ⁽⁴⁾

از امیر المؤمنین(علیه السلام)نقل شده است:«تا وقتی که ندانم آیا آب بر(بدن و لباس)من رسیده یا بول،باکی ندارم.» ⁽¹⁾مخفی نماند که نوشیدن آب نجس حلال نیست،در این صورت مأخذ نجس بودن و حلال بودن یکی است و شک در یکی از آنها باعث شک در دیگری است.

غزالی گوید:«هر چه را در این چهار قسم به حلال بودنش حکم کردیم،در درجۀ اول حلال است و احتیاط ترک آن است.پس هر کس اقدام به انجام آن کند در زمرۀ اهل تقوا و صالحان نیست،بلکه در زمرۀ عدالت‌پیشگان-که در فتوای شرع به فسق و عصیان وی و استحقاق عقوبتش حکم نکنند-خواهد بود،جز آن مواردی که به درجۀ وسواس مربوط دانستیم که اجتناب از آن از اصل،جزو ورع نیست.

منشاء دوم شبهه:

(1)«شکی است که منشاء پیدایش آن در هم بودن و آمیختگی است به این ترتیب که حلال با حرام درهم آمیزد و امر مشتبه شود به طوری که قابل تشخیص نباشد.» می‌گویم:غزالی در این مورد سخن را به درازا کشانده و در طول و تفصیل مطلب زیاده روی کرده و ما دراین‌باره به یک قاعدۀ کلّی مختصر از اهل بیت(علیه السلام)اکتفا می‌کنیم و آن قاعده روایتی است در کافی به سند صحیح از مولایمان امام صادق(علیه السلام)که فرمود:

«هر چیزی که داخل آن حلال و حرام باشد،همواره برای تو حلال است تا وقتی که قسمت حرام آن را عینا بشناسی،پس آن را ترک گویی.» ⁽²⁾در حدیث موثقی از آن حضرت نقل شده است که فرمود:«همه چیز برای تو حلال است تا بدانی که آن چیز بعینه حرام است.در آن صورت خودت آن را رها کن؛ مانند جامه‌ای که خریده‌ای در حالی که دزدی بوده،و یا غلامی را خریدی،شاید آزاد بوده و خود را فروخته و یا حیله‌ای به کار برده شده و او را فروخته‌اند و یا وی را مجبور به

فروش کرده‌اند،و یا زنی که داری معلوم شد خواهر تو و یا خواهر رضاعی تو بوده است، و تمام امور بر این منوال است تا غیر از آن برای تو آشکار شود و یا شاهد و دلیلی بر آن دلالت کند.» ⁽¹⁾و در حدیث موثقی از آن حضرت نقل است:«دربارۀ مردی پرسیدند که از پول اجرت کاری که برای بنی امیه کرده،صدقه می‌دهند و صلۀ رحم می‌کند و حجّ می‌گزارد تا باعث آمرزش گناهانش شود و او می‌گوید:خوبیها بدیها را از بین می‌برند! امام صادق(علیه السلام)فرمود:گناه باعث محو گناه نمی‌شود بلکه نیکی باعث محو گناه می‌شود، سپس فرمود:اگر حلال با حرام مخلوط شده باشد به طوری که ممکن نیست حلال را از حرام شناخت پس باکی نیست.» ⁽²⁾در روایت صحیح از ابو بصیر نقل شده که می‌گوید از امام باقر،یا امام صادق(علیه السلام) دربارۀ خریدن مال خیانت و دزدی پرسیدم،فرمود:جائز نیست مگر این که مال دیگری با آن مخلوط شده باشد.اما خریدن مال دزدی بعینه جائز نیست مگر این که از مال پادشاه باشد،در آن صورت باکی نیست.» ⁽³⁾در روایت حسن از حلبی به نقل از آن حضرت(علیه السلام)می‌گوید:مردی نزد پدرم آمد و عرض کرد:مالی به ارث به من رسیده و می‌دانم صاحب مال که من از او به ارث برده‌ام، رباخوار بوده است و اعتراف دارم که در آن ربا وجود دارد و به آن یقین دارم و به خاطر علمی که دربارۀ آن دارم،مقدار حلال آن نیز بر من گوارا نیست؛از فقهای عراق و حجاز راجع به آن پرسیدم،گفتند:خوردن آن حلال نیست؛امام باقر(علیه السلام)فرمود:اگر به یقین

می‌دانی که در میان آن مال مشخصی از رباست و صاحب مال هم معلوم است،اصل مالت را بردار و بقیه را به صاحبش ردّ کن.اما اگر مخلوط است،بخور،گوارایت باد زیرا مال،مال تو است و از آنچه صاحب مال انجام می‌داد،دوری کن،زیرا رسول خدا(ص) آنچه از ربا در گذشته صورت گرفته بود،کناری گذاشت و باقیمانده را بر ایشان حرام کرد،پس هر کس جاهل به مورد ربا باشد،جهل او باعث می‌شود که در وسعت باشد مگر آن که موردی را بداند رباست و چون از تحریم آن آگاه شد،بر او حرام می‌شود و در صورتی که مرتکب حرام شود مجازات او حتمی است،چنان که برای رباخواران حتمی است. ⁽¹⁾

از حلبی به نقل از آن حضرت آمده است که فرمود:«هر کسی که از پدرش مالی به ارث برد و بداند که داخل آن مال،ربا وجود دارد لیکن در تجارت با مال دیگری که حلال بوده است مخلوط شده باشد،حلال و پاکیزه خواهد بود و باید بخورد و اگر بداند که مقدار معیّنی از آن رباست باید اصل مال خودش را بر دارد و آن مقدار ربا را باز پس دهد.» ⁽²⁾غزالی آن جایی را که عین حرام با تعداد محدود مخلوط شود حرام شمرده است چنان که اگر گوشت مرداری با گوشت یک،یا ده حیوانی که ذبح شرعی شده مخلوط شود و یا زنی که خواهر رضاعی است با ده زن مشتبه شده باشد و یا آن که با یکی از دو خواهر ازدواج می‌کند سپس امر مشتبه می‌شود با این استدلال که مجموع به منزلۀ یک چیز است و یقین به حرمت،و حلیّت در برابر هم قرار گرفته‌اند،سپس تعداد محدود را به چیزی تفسیر کرده است که اگر روی یک قطعه زمین جمع باشد شمردن آنها به مجرّد نگاه برای بیننده آسان باشد مانند ده و بیست،و غیر محدود را به چیزی که شمارش آنها در آن هنگام دشوار باشد مانند شمارش هزار و دو هزار،و حد وسطهایی در بین آن دو به عنوان متشابه قرار داده است که به‌وسیله ظن به یکی از دو طرف ملحق می‌شود و حکم

آنچه مورد شک واقع می‌شود به تشخیص دل واگذار می‌کند؛اما این قول بر اساس اصول و قواعد ما(شیعه)درست نیست زیرا ما با وجود منضبط نبودن آن،دلیلی نقلی دراین‌باره نداریم،و از اهل بیت(علیه السلام)نقل شده است در آن جایی که«هرگاه گوشت مردار با گوشت حیوانی که ذبح شرعی شده مخلوط شده باشد،آنها را به کسی که مردار را حلال می‌داند و بهای مردار و ذبیحۀ شرعی را نیز حلال می‌شمارد می‌توان فروخت» ⁽¹⁾و غزالی در مال مخلوط به غیر محصور از حلال استدلال به نفی حرج در دین کرده است،زیرا کسی که بداند مال دنیا به یقین با حرام مخلوط است،لازم نیست که خریدن و خوردن آن را ترک گوید زیرا این باعث حرج است و در دین حرج وجود ندارد و البته دنیا وقتی از حرام جدا می‌شود که همۀ مردم از گناهان مصون باشند و آن هم محال است!و هرگاه در مورد تمام دنیا چنین شرطی(عصمت تمام مردم از گناه)نباشد،در مورد یک شهر نیز چنین شرطی نخواهد بود،مگر وقتی که شبهه در میان جمع محدودی واقع شود،بلکه اجتناب از چنین موردی در زمرۀ ورع مردمان وسواس خواهد بود،و به دلیل آنچه در

زمان رسول خدا(ص)و خلفا معلوم شد زیرا بهای مشروبات و پول ربا در دست اهل ذمّه مخلوط با اموال ایشان بود همچنین تقلّب در غنایم جنگی،و از زمانی که رسول خدا(ص)از رباخواری منع کرد،زیرا فرمود:«نخستین ربایی را که من جلوگیری می‌کنم رباخواری عباس است». ⁽¹⁾همۀ مردم ربا را ترک نکردند،همان طوری که میگساری و سایر گناهان را ترک نکردند،تا آنجا که بعضی از راویان نقل کرده‌اند که یکی از صحابه شراب را فروخت،چون نمی‌دانستند که حرمت خمر باعث حرمت پول ما به ازای آن است،و رسول خدا(ص)فرمود:«فلان کس در آتش است،عبایی را بر دوش می‌کشد که از راه تقلّب به دست آورده است.» ⁽²⁾و«مردی کشته شد،وقتی که وسایل زندگی او را بازرسی کردند،در میان آنها مهره‌ای از مهره‌های یهود یافتند که به دو درهم نمی‌ارزید،در حالی که آن را از راه غیر صحیح به دست آورده بود» ⁽³⁾همچنین اصحاب پیامبر(ص)رهبران جور را درک کردند در حالی که هیچ یک از ایشان-به دلیل غارت مدینه که یاران یزید سه روز آنجا را غارت کردند-از خرید در بازار خودداری نکرد و هر کس از آن اموال خودداری می‌کرد،در ورع و تقوا مشار الیه بود ولی بیشتر مردم خودداری نکردند.و هر که واجب کند آنچه را که پیشینیان صالح واجب نکرده بودند و گمان کند که او در شرع چیزی را فهمیده که آنان نفهمیده بودند،چنین کسی دارای وسواس و بی‌خرد است با توجه به این که اگر او این باب را بگشاید هرآینه باب همۀ تصرّفات بسته شده و دنیا ویران خواهد شد و در این صورت تباهی بر مردم غلبه می‌کند و بدان جهت مردم در شرائط و عقود شرع سهل انگاری می‌کنند و این خود ناگزیر به آمیختن حلال و حرام می‌انجامد.

غزالی گوید:و اما سخن کسی که می‌گوید:بیشتر اموال در زمان ما حرام است اشتباه

محض است و منشأ این اشتباه نیز غفلت از تفاوت بین کثیر و اکثر است،بیشتر مردم گمان می‌کنند مالی که کمیاب نباشد اکثر است و تصوّر می‌کنند که آنها دو قسم،متقابل هستند و میان آنها قسم سوم وجود ندارد در صورتی که چنین نیست بلکه اموال بر سه قسم است؛ قلیل یعنی کمیاب،کثیر و اکثر.

غزالی گوید:پس اگر بگویند،با فرض غلبۀ حرام،غیر محصوری با غیر محصوری مخلوط شده است هرگاه در عین موجود علامت مخصوصی نباشد،نظر شما در آن باره چیست؟ می‌گویم:آنچه نظر من است،این است که ترک آن ورع و تقواست؛با وجود این گرفتنش حرام نیست،چون اصل حلیّت است و جز با نشانه‌های معیّن این اصل دفع نمی‌شود،مانند گل خیابانها و نظایر آن.

وی اضافه می‌کند؛اگر کسی بگوید:مقایسۀ حلّیت با نجاست درست نیست،زیرا بزرگان در امور طهارت ساده می‌گرفتند ولی از موارد شبهۀ حرام،سخت دوری می‌گزیدند،شما چطور این دو را با هم مقایسه می‌کنید؟می‌گوییم:اگر مقصود آن است که با نجاست نماز می‌خواندند که نماز با نجاست معصیت است،در حالی که نماز ستون دین است،این بدگمانی است؛بلکه باید دربارۀ ایشان معتقد بود که آنان از هر نجاستی که اجتناب از آن واجب است دوری می‌کردند و تنها آنجایی سهل انگاری می‌کردند که بین اصل و غالب تعارض بود و غالب به علامتی که در عین مورد نظر باشد استناد نداشت،و اما پارسایی ایشان در حلال به طریق تقوا بوده است.یعنی ترک چیزی که بی‌اشکال است از ترس چیزی که اشکال دارد؛زیرا انسان باید از نزدیک شدن به اموال احساس بیم کند و نفس آدمی اگر مراقبت نشود،مایل به تملک آن است در حالی که امر طهارت چنین نیست.گروهی از بزرگان از ترس این که دلبستگی پیدا نکنند از حلال محض خودداری کرده‌اند و آیا از کسی نقل کرده‌اند که از وضو با آب دریا که پاک محض است خودداری کرده باشد؟بنابراین تفاوت آنها در غرضی که ما از مجموع آنها

داشتیم ضرری ندارد.

منشأ سوّم:

(1)شبهه‌ای است که به وسیلۀ سبب محلّل با معصیتی ارتباط و پیوستگی دارد و این ارتباط یا از طریق لواحق،یا مقدمات و یا در جهت عوض است و این معصیت از جمله معاصیی است که باعث فساد عقل و باطل ساختن سبب محلّل نمی‌شود؛مثال برای آنجا که معصیت در قراین باشد:خریدوفروش در روز جمعه وقتی که دعوت به نماز می‌کنند و ذبح حیوان با کارد غصبی و جمع کردن هیزم با تبر غصبی و خریدوفروش روی خریدوفروش دیگری و هر نهیی که در عقود رسیده و باعث به هم خوردن عقد نمی‌شود،خودداری از همۀ این‌ها پرهیزگاری است،اگر چه با این وسایل آنچه به دست می‌آید محکوم به تحریم نمی‌باشد و نامیدن این نوع چیزها به شبهه از باب تسامح است،زیرا شبهه در غالب اوقات شامل چیزی است که اشتباه و ناآگاهی در کار باشد و در اینجا اشتباهی در کار نیست،بلکه معصیت بودن در ذبح با کارد دیگران معلوم است و حلال بودن حیوانی که سر بریده شده نیز معلوم است،لیکن شبهه گاهی از یک مشابهت پیدا می‌شود؛و استفاده از بعضی از این امور کراهت دارد و از طرفی کراهت به تحریم شباهت دارد،و اگر مقصود از شبهه این باشد،نامیدن به شبهه در اینجا بی‌جهت نیست،اگر نه باید این مورد را کراهت نامید،نه شبهه،و چون مقصود معلوم است ایرادی در نامها نیست.این کراهت درجاتی دارد؛از آن جمله کراهت نزدیک به حرام است که پرهیز از آن در دین اهمیّت دارد و از جمله کراهتی است که به نوعی از مبالغه می‌انجامد و در نتیجه به ورع مردم وسواس منتهی می‌شود و بین این دو مرتبه، درجاتی است که به یکی از آنها متمایل است؛بنابراین،کراهت در خوردن شکار سگ غصبی بیش از خوردن گوشت حیوانی است که با کارد غصبی سر بریده‌اند و یا شکاری که هدف تیر غصبی گردد،زیرا سگ دارای اختیار است؛و اختلاف است در این که آیا شکار مال صاحب سگ است،یا مال صیّاد،و به دنبال این،بحث بذری است که در زمین غصبی بکارند،زیرا زراعت مال صاحب بذر است،ولی شبهه‌دار است.

می‌گویم:از اهل بیت(علیه السلام)در چنین مواردی کراهت ثابت نشده است لیکن پاکی و احتیاط از باب تقوا چنان اقتضایی را دارد،بخصوص که اگر در دل چیزی از آن بابت خلجان کند زیرا گناه اندک اندک دلها را تصرّف می‌کند.

غزالی گوید:«و امّا مثال لواحق،عبارت از هر نوع تصرّفی است که در جریان خود به معصیت انجامد و نوع برجستۀ آن فروختن انگور به باده‌فروش و فروش غلامان به کسی که معروف به فسق و فجور با غلامان است و نیز فروش شمشیر به راهزن می‌باشد، دانشمندان در صحت بیع و حلیّت پولی که از این معاملات به دست آید اختلاف نظر دارند.» می‌گویم:در کافی به سند صحیح از محمد حلبی نقل شده که،می‌گوید:«از ابو عبد الله-امام صادق-(علیه السلام)راجع به فروش آب انگور هب کسی که آن را حرام می‌سازد، پرسیدم،فرمود:اشکالی ندارد،تو به او حلال می‌فروشی و او حرام می‌سازد،خداوند او را از رحمت خود دور گرداند و هلاکش کند.» ⁽¹⁾در روایت صحیح از ابن اذینه رسیده است که گوید:«خدمت امام صادق(علیه السلام) دربارۀ مردی پرسیدم که درخت انگور دارد،آیا می‌تواند انگور و خرما به کسی بفروشد که می‌داند از آن شراب و مادۀ مخدّر می‌سازد؟فرمود:او در هنگامی می‌فروشد که آشامیدن و یا خوردنش حلال است.بنابراین فروش او اشکالی ندارد»و در روایت دیگری است که آن حضرت فرمود:«چنان است که ما خرماهای خودمان را می‌فروشیم به کسی که می‌دانیم از آن شراب می‌سازد.» ⁽²⁾در حدیث صحیح از احمد بن محمد بن ابی نصر نقل شد که می‌گوید:«از ابو الحسن(علیه السلام)راجع به فروش آب انگوری پرسیدم که پیش از دریافت بهای آن،شراب می‌شود؟-می‌گوید:حضرت در پاسخ من-فرمود:اگر میوۀ خود را به شخصی بفروشد که می‌داند آن را حرام می‌سازد،اشکالی ندارد و اما اگر آب انگور یا خرماست جز به

بهای نقد نباید بفروشد.» ⁽¹⁾غزالی گوید:«اما مقدّمات،برای سرایت معصیت بدانها نیز درجات و مراتبی وجود دارد و آنچه کراهت شدید دارد موردی است که اثر آن در شیء مورد استفاده باقی می‌ماند مثل خوردن از گوشت گوسفندی که از علف غصبی تغذیه کرده و یا در چراگاه حرام چرانیده شده است،زیرا آن کار معصیت بوده و باعث بقای آن گوسفند می‌باشد و چه بسا از آن علف در گوشت و اجزای بدن او باقی است،و این پرهیز هر چند واجب نیست اما مهم است و آن را از گروهی از پیشینیان نقل کرده‌اند.» غزالی گوید:«اما معصیت در عوض،نیز درجاتی دارد؛موردی که کراهت شدید دارد آن است که چیزی را نسیه بخرد و بهای آن را از مال غصبی و یا حرام بپردازد.

بنابراین ببیند اگر فروشنده پیش از دریافت ثمن،طعام را با رضایت قلبی به او داد و او پیش از پرداخت بها،آن را خورد،حلال است و ترک آن پیش از پرداخت ثمن به اجماع فقها واجب نیست و در زمرۀ ورع و پرهیز مؤکّد نمی‌باشد.اما اگر بهای آن را پس از خوردن از مال حرام پرداخت مثل آن است که نپرداخته است و اگر اصلا آن را نپردازد،به دلیل ترک دینی که به عهده دارد،مظلمه بر گردن او می‌ماند ولی آن خوراکی که خورده بود مبدّل به حرام نمی‌شود،پس اگر بها را از حرام بپردازد و فروشنده با علم به این که حرام است او را بریء الذمه کند،دین از گردن او برداشته شده است و جز مظلمۀ تصرّف وی در پول حرام که به فروشنده داده است چیزی بر او نیست،و اگر فروشنده به گمان آن که ثمن،حلال است او را بریء الذّمه کند،برائت حاصل نمی‌شود زیرا وی به این گمان که آنچه دریافت کرده تمام حق اوست او را بریء الذمه می‌کند در حالی که پولی که داده صلاحیّت ادای دین او را نداشته است.پس این است حکم مشتری و خوردن از طعامی که خریده و حکم بدهی،اما اگر از روی رضایت قلبی به مشتری ندهد

ولی او بگیرد،خوردن چنین خوراکی حرام است،چه پیش از پرداخت بها از حرام باشد و چه پس از پرداخت آن.» می‌گویم:در این مورد،به دلیل آن که عقد به رضایت طرفین نبوده باطل است(در نتیجه اکل آن حرام می‌باشد)همچنین است اگر به‌وسیله عین مال حرام،طعامی را بخرد، چه فروشنده بداند که حرام است یا نداند،جز این که اگر فروشنده نداند که حرام است ایرادی بر او نیست.

بقیۀ سخن غزالی در این مسئله بر اساس قواعد خودش درست است ولی حق آن است که ما بیان کردیم.

محمّد بن حسن صفّار به خدمت امام عسکری(علیه السلام)نوشت:«مردی باغی و یا خدمتگزاری را با پول راهزنی و یا دزدی خریده است،آیا در آمدی که از میوۀ این باغ عاید او می‌شود بر او حلال است و یا بهره‌بری از کنیزی که با پول دزدی یا راهزنی خریده،حلال است؟امام(علیه السلام)در پاسخ نوشت:چیزی که در اصل حرام است،خیر ندارد و استعمال آن حلال نیست.»این حدیث در کافی به سند صحیح نقل شده است. ⁽¹⁾

در روایت سکونی از امام صادق(علیه السلام)به نقل از پدر و از نیاکانش،از قول علی(علیه السلام) آمده است که فرمود:«اگر مردی هزار درهم بدزدد و با آن کنیزی بخرد و یا آن را مهریۀ زنی قرار دهد،آن زن بر او حلال است ولی عقوبت آن مال به گردن اوست.» ⁽²⁾هماهنگی بین این دو خبر به این ترتیب ممکن است که اوّلی را به آن مورد حمل کنیم که با عین آن مال خریده باشد و دومی را به آن صورتی که ابتدا نسیه خریده سپس این مال را به عنوان بها پرداخته است.

از جمله چیزهایی که مناسب است در اینجا ذکر شود،روایتی است که به سند حسن در کافی از قول محمّد بن مسلم به نقل از امام باقر(علیه السلام)آمده است:«دربارۀ مردی

که مبلغی از مرد دیگری طلب داشت،این مرد طلبکار در حالی که شاهد بود بدهکارش شراب یا خوکهایی را فروخت و دین او را پرداخت امام(علیه السلام)فرمود:باکی بر او نیست،اما برای کسی که طلبش را گرفته حلال است و اما برای فروشنده حرام است.» ⁽¹⁾در روایتی با سند حسن از زراره به نقل از امام صادق(علیه السلام)آمده است:«دربارۀ مردی که مبلغی از او طلبکارم و در برابر آن مبلغ،شراب و یا خوکی را می‌فروشد سپس از آن طریق طلب مرا می‌دهد؟فرمود:اشکالی ندارد.یا این که فرمود:آن مبلغ را بگیر.» ⁽²⁾و در روایتی با سند حسن از محمّد بن مسلم نقل شده که می‌گوید:«از امام صادق(علیه السلام)دربارۀ صدقه‌های اهل ذمّه و آنچه از راه جزیه از ایشان گرفته می‌شود که آنها را از بهای شراب‌فروشی و گوشت خوک و مردار فراهم می‌آورند،سؤال کردم؟فرمود:

آنها باید از مالشان جزیه بدهند که از بهای گوشت خوک و یا شراب از ایشان گرفته می‌شود،و هر چه که از ایشان بگیرند گناهش به گردن آنها و پولش برای مسلمین حلال است و ایشان آن پول را بابت جزیه می‌گیرند.» ⁽³⁾غزالی گوید:«باری این بود مقتضای فقه و بیان حکم دربارۀ نخستین مرتبۀ از حلیّت و حرمت،اما خودداری از آن،بخشی از تقوا و پرهیزگاری با اهمیّت است زیرا معصیت هرگاه سبب رسیدن به چیزی را در اختیار داشته باشد،چنان که گذشت کراهت در مورد آن شدیدتر خواهد بود،و قوی‌ترین اسباب‌رساننده،پول است و اگر بهای متاع حرام نباشد،فروشنده راضی به تسلیم کالای حرام نخواهد شد.بنابراین رضایت فروشنده به تسلیم کالا،از کراهت شدید عمل مکروه نمی‌کاهد؛لیکن به عدالت

صدمه‌ای نمی‌خورد در حالی که مقام تقوا و پرهیزگاری از بین می‌رود.اگر پادشاهی -مثلا-جامه یا زمینی نسیه بخرد و پیش از پرداخت بهای آن با رضایت فروشنده آن را بگیرد و به فقیهی یا به دیگری به عنوان صله یا خلعتی بدهد در حالی که فروشنده شک دارد آیا بهای آن را از حلال خواهد پرداخت یا از حرام،کراهت این کمتر است زیرا شک در سرایت معصیت به بها واقع شده است و کمی کراهت با تفاوت زیادی و کمی حرام در مال آن پادشاه و آنچه مورد ظنّ غالب است تفاوت می‌کند و بعضی از موارد شدیدتر از بعضی دیگر است،و در این مورد به میزان نارضایتی در دل باید رجوع کرد.

منشأ چهارم شبهه:

(1)اختلاف در ادلّه است،زیرا اختلاف در آن مانند اختلاف در سبب می‌باشد،چه آنکه سبب،وسیلۀ حکم حلال و حرام است و دلیل،وسیله برای شناخت حلال و حرام،پس دلیل وسیله‌ای است در حق معرفت و تا وقتی که در معرفت عبد ثابت نگشته،ثبوت خود آن فایده‌ای ندارد،هر چند که سبب حکم در علم خدای تعالی گذشته باشد،و اختلاف یا به خاطر تعارض ادلّۀ شرع است و یا به خاطر تعارض علامتهایی است که بر حلیّت و حرمت دلالت دارند و یا به جهت تعارض دو موردی که در صفات مشابهند.

قسم اول آن که ادلّۀ شرع با هم در تعارض باشند مثل تعارض دو مفهوم عام از قرآن یا سنّت،پس چون چنین تعارضی باعث شک می‌گردد،اگر ترجیحی نبود به استصحاب و یا به اصلی که پیش از آن معلوم بوده است رجوع می‌شود و اگر در طرف احتیاط ترجیحی ظاهر شد باید آن را گرفت و اگر در جهت حلیّت ترجیحی بود،عمل به آن جائز است،هر چند که اقتضای تقوا ترک آن است و پرهیز در موارد اختلاف برای مرجع تقلید و مقلّد اهمیّت دارد،هر چند که مقلّد هر چه را که مرجع تقلیدش فتوا دهد می‌تواند به آن عمل کند،مرجعی که به گمان او از همۀ علمای بلد بالاتر است و آگاهی به این برتری از راه شنیدن از این و آن حاصل می‌شود،همان طور که بالاترین پزشک آن دیار را از راه شنیدن و به قراین می‌شناسند هر چند که پزشک خوبی هم نباشد و مقلّد

حق ندارد از مذاهبی که در انتخابش آزاد است،انتقاد کند بلکه لازم است کنجکاوی کند تا به ظنّ غالب مذهب بالاتر را پیدا کند و آنگاه از آن پیروی کند و هرگز مخالفت نکند.

آری اگر مرجع تقلید او فتوایی بدهد و در برابر او نظر مخالفی باشد،فرار از مورد اختلاف به مورد اجماع از ورع مؤکّد است،همچنین وقتی ادلّه در نزد مجتهد با یکدیگر تعارض پیدا کنند و به حدس و تخمین و ظن،جانب حلیّت را ترجیح دهد،اقتضای ورع، اجتناب است،و صاحبان فتوا که به حلیّت اشیا فتوا می‌دهند،-به دلیل پرهیزگاری آنان و دوری از شبهه‌ای که در آن است-هرگز خود به آن عمل نمی‌کنند.و این نیز چندین مرتبه دارد،در بعضی مراتب آن،پرهیز کردن مستحب مؤکّد است و این موردی است که دلیل مخالف قوی است و جهت رجحان عقیدۀ مخالف مشکل است و برخی از مراتب پایین‌تر از درجۀ وسواس و بعضی در مرتبۀ وسواس است».

می‌گویم:مثال برای مرتبۀ اول موردی است که در آن ربا وجود دارد از قبیل معدودات،در صورتی که مجتهد،ظن بر عدم جریان ربا در آن داشته باشد و(مثال دیگر) اجزایی از حیوان حلال گوشت که حرمت یا کراهتش مورد اختلاف است و مجتهد معتقد به حرمت آن نباشد؛مانند پی گردن،غدّه‌ها و دانه‌هایی که داخل مغز است و مثال برای مرتبۀ دوّم،کشمشی که داخل غذا پخته شود بیم آن می‌رود که مبادا از عصاره‌های حرام شده باشد و مثال برای مرتبه سوّم سرکه‌ای که از خمرۀ بزرگی درآورند وقتی که به بالاهای خمره‌ها می‌رسد-در حالی که قبلا که شراب بوده و خمره آلوده شده باشد-با این ترس که مبادا بالای خمره نجس باشد در صورتی که بدون هیچ اختلاف نظری پاک است و پرهیز از آن وسواس است.

غزالی گوید:«قسم دوم آن است که علامتهایی که بر حلیّت و حرمت دلالت دارند با هم در تعارض باشند؛چرا که گاهی نوعی از کالا در وقت خاصّی غارت می‌شود و نظیر آن بدون غارت کمیاب می‌شود،به طور مثال در دست مردی از اهل صلاح آن کالا دیده می‌شود؛صلاحیت آن مرد،دلیل بر حلال بودن آن کالا تلقّی می‌شود،و نوع آن کالا و

کمیابی آن بدون این که غارت شده باشد موجب حرمت آن می‌شود در نتیجه تعارض بوجود می‌آید.همچنین عادلی خبر می‌دهد که فلان چیز حرام و دیگری می‌گوید حلال است و یا آن که شهادت دو فاسق یا قول کودک و بالغ با هم تعارض پیدا می‌کند،پس اگر ترجیحی آشکار بود حکم به مورد ترجیح می‌شود و اقتضای پرهیز اجتناب است،و اگر ترجیحی ظاهر نبود،توقّف لازم است و تفصیل آن در باب التّعرف بالبحث و السّؤال خواهد آمد.» می‌گویم:از اهل بیت(علیه السلام)روایاتی رسیده است در مورد پوستهایی که از مخالفان خریداری می‌شود و آنها معتقد به طهارت پوست مردار به وسیلۀ دبّاغی هستند.در این روایات فرموده‌اند که پوشیدن آنها در نماز بدون سؤال جائز است و این روایت بر اطلاق حلیّت در این باب صراحت دارد؛در حدیث صحیح از امام صادق(علیه السلام)«دربارۀ جورابهای چرمی که در بازار فروخته می‌شود،پرسیدند فرمود:خریداری کن و با آنها نماز بخوان مگر وقتی که بدانی از پوست مردار است.» ⁽¹⁾در حدیث صحیح از امام کاظم(علیه السلام)نقل است«دربارۀ مردی پرسیدند که به بازار می‌آید و پوستینی می‌خرد،نمی‌داند پاک است یا ناپاک،آیا می‌تواند در آن نماز بخواند؟فرمود:بر شما لازم نیست از چنین چیزی سؤال کنید،زیرا امام باقر(علیه السلام) می‌فرمود:خوارج به علّت نادانی بر خودشان سخت گرفتند،در حالی که دین اسلام بیش از این‌ها در گشایش است» ⁽²⁾و در روایت صحیحی از امام رضا(علیه السلام)نظیر این حدیث آمده است ⁽³⁾.

از حسن بن جهم به نقل از امام رضا(علیه السلام)آمده است که عرض کردم:«وارد بازار می‌شوم و کفشی می‌خرم؛نمی‌دانم پاک است یا نه؟امام(علیه السلام)فرمود:با آن نماز بخوان.

عرض کردم:نعلین چطور؟فرمود:همان طور.عرض کردم:من سخت‌تر از این

می‌دانستم؛فرمود:آیا تو از آنچه ابو الحسن(علیه السلام)انجام می‌داد اعراض داری؟» ⁽¹⁾در روایت صحیح از امام باقر(علیه السلام)نقل شده است«که از آن حضرت راجع به خرید گوشت از بازار پرسیدند در حالی که نمی‌دانند قصّاب چه کرده است،فرمود:تمام آنها وقتی که در بازار مسلمین بود،جای پرسش ندارد» ⁽²⁾یعنی وقتی که از کسی آن را خریدی که ظاهرش ظاهر اسلامی است،چون در بازار مسلمین است(دیگر نباید پرسید).در روایت سماعه آمده است که گفت:«از خوردن پنیر و آویختن شمشیر به گردن در حالی که بند شمشیر از پوست دبّاغی‌شدۀ اسب و الاغ و چرم حیوانات است، سؤال کردم،امام(علیه السلام)فرمود:اشکالی ندارد.» ⁽³⁾از امیر المؤمنین(علیه السلام)نقل شده است:«دربارۀ سفره‌ای از آن حضرت پرسیدند که در بین راه یافتند،در حالی که گسترده بود و گوشت و نان و پنیر و تخم مرغ زیادی داشت و روی آن کاردی بود،فرمود:هر چه در آن سفره است قیمت‌گذاری کرده سپس می‌خورند،زیرا آنها فاسد می‌شود و ماندنی نیست و اگر کسی در پی آن درآمد،بهای آن را بپردازند؛گفتند:یا امیر المؤمنین نمی‌دانیم که آیا سفرۀ مسلمان است یا مجوسی؟ فرمود:تا وقتی که ندانید تکلیفی بر گردن شما نیست.» ⁽⁴⁾غزالی گوید:«قسم سوّم،تعارض مواردی که در صفاتی مشابهند که همان صفات ملاک احکام می‌باشد؛مثل این که کسی وصیّت می‌کند مالی را به فقها بدهند و می‌دانیم که این وصیّت شامل هر کسی می‌شود که در فقه دارای فضیلتی است ولی شامل آن کسی نمی‌شود که یک روز و یا یک ماه است تحصیل فقه را آغاز کرده،امّا بین این دو، مراتب بی‌شماری است که شک و تردید در آنها حاصل می‌شود،از این رو مجتهد مطابق ظنّ خود فتوا می‌دهد امّا اقتضای تقوا و ورع اجتناب است و این از مشکل‌ترین موارد

وجود شبهه است؛چون در اینجا صورت‌های مختلفی وجود دارد که مجتهد را سخت متحیّر می‌کند و راه و چاره‌ای ندارد،زیرا کسی که متحیّر است در درجه‌ای ما بین دو درجۀ متقابل قرار گرفته که میل او به یکی از دو طرف روشن نیست.همچنین صدقاتی که صرف نیازمندان می‌شود،زیرا کسی که چیز معلومی ندارد نیازمند است و هر که مال زیاد معلومی دارد توانگر است و در بین این دو مرتبه مسائل پیچیده‌ای وجود دارد،مثل کسی که منزل و اثاثیۀ منزل و چند لباس و چند کتاب دارد و مقدار حاجت او مانع از صرف صدقات به او نمی‌شود در حالی که مازاد بر مقدار نیاز مانع می‌شود.از طرفی نیازمندی حدّی ندارد بلکه به تقریب معلوم می‌شود و توجّه از آن تجاوز می‌کند به مقدار وسعت منزل و بناهای آن و مقدار ارزش آن،به جهت آن که در وسط شهر قرار گرفته است در حالی که می‌تواند به منزلی پایین‌تر از آن اکتفا کند.همچنین در نوع لوازم خانه وقتی که از مس و برنج باشد نه از سفال و همین طور در تعداد و بهای آنها و همچنین در آنچه همه روزه مورد نیاز است و آنچه در هر سال نیاز دارد مثل وسایل زمستانی و آنچه جز در طول سالها به آن نیاز پیدا نمی‌شود و چیزی از این قبیل که حدّی ندارد؛دلیل ما در چنین مواردی فرمودۀ رسول خدا(ص)است:«آنچه را تردید داری به آنچه تردید نداری واگذار»؛ ⁽¹⁾و همۀ این موارد در محل تردید است.بنابراین اگر مجتهد اظهار نظری نکند جهتی جز خود اظهار نظر نکردن ندارد و اگر از روی ظن و تخمین فتوا دهد،باز هم اقتضای تقوا اظهار نظر نکردن است و این از مهم‌ترین جایگاههای تقواست.همچنین مقدار کفایت از نفقۀ خویشان و پوشاک همسران و کفایت مخارج فقها و علما که بر بیت المال واجب است.در اینجا نیز دو طرف است و معلوم است که یک طرف قاصر است و طرف دیگر زاید و ما بین آنها امور متشابهی وجود دارد که با اختلاف شخص و اختلاف حال،متفاوت می‌شود،در حالی که مطّلع از نیازمندیها خدای تعالی است و هیچ فرد بشری نمی‌تواند بر حدود آنها آگاهی یابد؛(به طور مثال)کمتر از یک رطل مکّی در

هر روز برای یک مرد درشت هیکل کمتر از حد کفایت است و بیش از سه رطل زاید بر حد کفایت،و ما بین این دو،حدّ مشخصی ندارد.پس باید شخص پرهیزکار آنچه را تردید دارد به آنچه تردید ندارد واگذارد،و این قاعده در هر حکمی که مربوط به سببی باشد که آن سبب به وسیلۀ لفظی شناخته شود،جریان دارد،زیرا عرب و سایر اهل زبانها معانی لغتها را محدود به حدودی نکرده‌اند که اطراف آن را از معنای مقابل جدا سازد، مانند لفظ عدد شش نیست که شامل اعداد پایین‌تر و بالاتر از خود نمی‌شود و نیز سایر الفاظ حساب و اندازه‌ها،امّا الفاظ لغوی چنین نیست.از این رو هیچ لفظی در قرآن و سنّت رسول الله(ص)وجود ندارد،که شک و تردید به حد وسطها در مفاهیم و مقتضیات آنها راه نداشته باشد و این شک و تردید بین طرفهای مقابل قرار می‌گیرد.

بنابراین نیاز به این فن در وصایا و اوقاف زیاد است،و این موارد مشابه از نشانه‌های متفاوت نشأت می‌گیرد که این نشانه‌ها به دو طرف متقابل جذب می‌شوند و از تمام این موارد شبهه باید اجتناب کرد تا وقتی که طرف حلیّت-به دلالتی که باعث ظن غالب شود و یا به دلیل استصحاب به موجب فرمایش پیامبر(ص)«آنچه را تردید داری به آنچه تردید نداری واگذار»و به موجب سایر ادلّه‌ای که ذکر آنها گذشت-رجحان نیافته باشد.این بود منشأ شبهه‌ها که بعضی شدیدتر از بعضی هستند و اگر چند شبهه مختلف پشت سر هم بر یک چیز وارد شود،امر دشوارتر می‌شود.

این بود مراتبی که ما به طریقۀ وقوف بر آنها آشنا شدیم و در توان بشر حد و حصر آنها نمی‌گنجد.بنابراین هر چه از این شرح و تفصیل روشن شد باید به آن عمل و آنچه مشتبه بود باید از آن اجتناب کرد زیرا گناه به تدریج دلها را تصرّف می‌کند. ⁽¹⁾

و آنجا که ما حکم را به استفتای قلب واگذاشتیم مقصود ما موردی بود که مجتهد آن را مباح کرده،امّا جایی که وی حرام شمرده است،خودداری از آن واجب است.

وانگهی بر هر قلبی اعتماد نمی‌توان کرد،چه بسیار آدم وسواسی که از هر چیزی نفرت دارد و چه بسیار آدم حریص مسامحه‌کار که به هر چیزی اطمینان می‌کند و به این دو نوع قلب اعتباری نیست،بلکه اعتبار به قلب عالم مؤمن مراقب به دقایق احوال است،زیرا قلب او محکی است که خفایای امور بدان وسیله آزمایش می‌شود و چقدر این نوع قلب میان دلها اندک است!پس هر که به قلب خویش اطمینان ندارد،باید از دلی با این خصوصیت روشنایی بطلبد و رویداد خودش را بر آن عرضه کند.در زبور آمده است«که خدای تعالی به داود(علیه السلام)وحی کرد به بنی اسرائیل بگو که من به نماز و روزۀ شما نگاه نمی‌کنم بلکه به کسی توجّه دارم که در چیزی که شک دارد آن را به خاطر من ترک کند، پس اوست که با نصرت خود وی را تأیید می‌کنم و به وجود او بر فرشتگانم افتخار می‌نمایم.» می‌گویم:از طریق شیعه روایتی است در کتاب کافی از امام صادق(علیه السلام)که فرمود:

«همانا امور بر سه قسم است:امری که درستی‌اش آشکار است،پس باید از آن پیروی کنند،و از امری که نادرستی‌اش آشکار و عامل گمراهی است،باید اجتناب کنند،و امری که مشکل است،علم آن را به خدا و رسول خدا واگذارند؛رسول خدا(ص)فرمود:

«حلال آشکارا،و حرام آشکاراست و شبهاتی بین آنها وجود دارد پس هر کس شبهات را ترک کند از محرمات رها شود و هر که شبهات را مرتکب شود،محرّمات را نیز انجام دهد و از جایی که نمی‌داند هلاک شود.» ⁽¹⁾و از آن حضرت نقل شده است:«وقوف و تأمّل در نزد شبهات بهتر از افتادن در هلاکتهاست.» ⁽²⁾

باب سوّمدربارۀ تحقیق و پرسش،اقدام کردن،سهل انگاری و احتمال هر کدام

دربارۀ تحقیق و پرسش،اقدام کردن،سهل انگاری و احتمال هر کدام

(1)غزالی گوید:بدان،هر کسی که به تو غذا یا هدیه‌ای تقدیم کند و یا بخواهی از او بخری و یا به عنوان هبه بگیری،حق نداری تحقیق کنی و بپرسی و بگویی:این از چیزهایی است که نمی‌توانم دربارۀ تمام اجزایش تحقیق کنم،پس نمی‌گیرم بلکه بررسی می‌کنم.و نیز حق نداری که هیچ تحقیق نکنی و از هر کسی بگیری و یا هر چیزی را که یقین به حرمت آن نداشتی دریافت داری،بلکه گاهی پرسیدن واجب و گاهی حرام و گاهی مستحب و گاهی مکروه است،پس ناگزیر از تفصیل آنیم.

سخن کامل در آن باره این است:موارد شک و تردید و منشأ آنها که در مظان پرسش است یا امری است مربوط به مال و یا مربوط به صاحب مال.

منشأ اول حالات مالک؛و مالک نسبت به شناخت تو سه حال دارد:یا ناشناخته است و یا مورد شک و تردید است و یا به نوعی معلوم است که احتمال می‌رود به دلیلی مستند باشد.

حالت اول که ناشناخته باشد؛ناشناخته آن است که قرینه‌ای با آن نباشد که دلیل بر فساد و ظلم او باشد،مانند کسی که در لباس نظامیان است و نه هم دلیلی بر صالح بودن او باشد مانند کسی که جامۀ صوفیان،بازرگانان و دانشجویان و علامات دیگر،داشته باشد.

پس هرگاه وارد روستای ناشناسی شدی و مردی را دیدی که از حال او چیزی نمی‌دانی و نشانه‌ای به همراه ندارد که او را به شایستگان و یا فاسدان منسوب کند چنین کسی ناشناخته است و هرگاه وارد شهر بیگانه‌ای شدی و به بازاری رفتی و نانوا یا قصّاب یا دیگری را دیدی که علامتی ندارد که دلیل رباخواری و یا خیانت او باشد و نه هم دلیل بر

نفی این‌ها،پس چنین کسی ناشناخته است و ما از حال او ناآگاهیم و نمی‌گوییم او مشکوک است،چون شک عبارت است از دو اعتقاد متقابل که دارای سبب متقابل می‌باشند و بیشتر فقها فرق بین جایی را که معلوم نباشد و آنجایی را که مشکوک باشد درک نکرده‌اند در صورتی که به دلیلی که ذکر شد آگاه شدید که مقتضای ورع ترک موردی است که انسان حکم آن را نمی‌داند.گروهی دربارۀ سخت‌ترین اعمال گفتگو می‌کردند؛گفتند سخت‌ترین اعمال،ورع است.حسان بن ابی سنان به ایشان گفت:

چیزی در نزد من آسان‌تر از ورع نیست،زیرا که هرگاه چیزی در دل من به هم می‌رسد آن را ترک می‌کنم،و این است شرط ورع.و هم اکنون ما حکم ظاهر را بیان می‌کنیم.

می‌گوییم:حکم این حالت آن است که اگر فرد ناشناسی غذایی پیش تو آورد و یا هدیه‌ای به تو داد و یا خواستی از مغازۀ او چیزی بخری،لازم نیست که از او بپرسی،بلکه دست او و مسلمان بودن او دو دلیل کافی برای اقدام به گرفتن آن می‌باشد،و تو حق نداری که بگویی:فساد و ظلم بر مردم چیره شده،که این وسوسه است و نسبت به این مسلمان بعینه بدگمانی است و البتّه بعضی از گمانها گناه است،در صورتی که این مسلمان با اسلامی که دارد،این حق را بر تو دارد که به او گمان بد نبری،و اگر در مورد او-به خاطر این که از دیگری فسادی را دیده‌ای-بدگمانی کنی،بر او جنایت کرده‌ای و در عین حال بی‌تردید نسبت به او گنهکاری و اگر مالی را گرفتی هرآینه حرام مشکوک خواهد بود و دلیل بر این مطلب آن که ما می‌دانیم،صحابه در جنگها و مسافرتهای خود در روستاها فرود می‌آمدند و پیشنهاد مهمانی و ضیافت مردم را رد نمی‌کردند و وارد شهرها که می‌شدند از وارد شدن بازارهای آن شهر اجتناب نمی‌کردند،در حالی که زمان ایشان نیز حرام موجود بوده است و از آنها نقل نکرده‌اند که جز در مورد مشکوک سؤالی کرده باشند،زیرا پیامبر(ص)از هر چه خدمت ایشان می‌بردند،نمی‌پرسید بلکه در آغاز ورودش به مدینه از آنچه به نزد او برده می‌شد،سؤال می‌کرد:آیا صدقه است یا هدیه؟زیرا قرینۀ حال،یعنی ورود مهاجران به مدینه که همگی تنگدست و بی‌چیز

بودند این گمان را ایجاد می‌کرد که هر چه برای ایشان می‌برند به عنوان صدقه می‌دادند، وانگهی مسلمان بودن دهندۀ مال و این که از دست اوست دلیل بر صدقه نبودن آن مال نمی‌باشد؛و چنان بود که پیامبر(ص)را به مهمانیها دعوت می‌کردند و آن حضرت قبول می‌کرد و نمی‌پرسید که صدقه است یا نه،زیرا عادت بر این جاری نشده که با صدقه، مهمانی کنند و هر که در نزد فرد ناشناسی مهمان شود از این که مهمانی او را بدون تحقیق پذیرفته گناهی نکرده است،بلکه اگر در میان خانۀ او تجمّل و ثروت زیادی را ببیند حق ندارد بگوید:مال حلال کم است و این مال فراوان،از کجا این همه از راه حلال جمع می‌شود؟بلکه همین شخص بعینه هرگاه احتمال دارد که مالی را به ارث برده و یا از راه کسب به دست آورده باشد خود همین شخص استحقاق حسن ظن دارد.

به مطالب فوق اضافه کرده،می‌گویم:او حق ندارد که بپرسد،بلکه اگر بپرهیزد و جز مالی را که می‌داند از کجاست وارد شکم خود نکند،خوب است.بنابراین در ترک و پرهیز باید به مدارا رفتار کند،پس اگر ناچار از خوردن است،بخورد و نپرسد زیرا پرسش باعث ناراحتی و پرده‌دری و ترساندن است و آن هم بی‌تردید حرام است.

اگر بگویی:شاید طرف آزرده نشود،در پاسخ می‌گویم:شاید آزرده شود و تو از ترس«شاید»می‌پرسی،اگر به شاید قانعی،پس شاید مال او حلال باشد و گناه ممنوع در رابطه با آزار مسلمان کمتر از گناه خوردن مال شبهه یا حرام نیست،و غالب مردم از پرسش و تفتیش بیمناکند و روا نیست از آن چیزی که خود از آن آگاه است از دیگری سؤال و کنجکاوی کند،زیرا آزردن در این مورد بیشتر است و اگر از چیزی بپرسد که نمی‌داند،پس دچار بدگمانی و پرده‌دری گشته و نیز تجسّس کرده و گرفتار غیبت شده است،هر چند که به صورت واضح هم نباشد و تمام این‌ها در یک آیۀ شریفه نهی شده است.خدای متعال فرماید: اِجْتَنِبُوا کَثِیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لا تَجَسَّسُوا وَ لا یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً. ⁽¹⁾چه بسیار پارسای نادانی که دلها را با تفتیش خود به وحشت

می‌اندازد و سخن درشتی را می‌گوید که باعث اذیت می‌شود؛البتّه شیطان این عمل را به منظور کسب شهرت به حلال خوری،خوب جلوه‌گر می‌کند و اگر انگیزۀ او محض دین باشد هرآینه خوف او بر دل مسلمانی که مبادا آزرده شود بیش از خوف او بر شکمش خواهد بود که طعامی را که نمی‌داند چگونه است بخورد،در حالی که او را به خاطر چیزی که نمی‌داند مؤاخذه نمی‌کنند در صورتی که علامتی وجود نداشته باشد که باعث اجتناب از آن طعام گردد.پس باید بداند که راه ورع و تقوا ترک بدون تجسّس است و هرگاه چاره‌ای جز خوردن ندارد پس اقتضای ورع خوردن و حسن ظن است.این همان روش معمول صحابه است و هر کس در ورع جلوتر از ایشان قدم بگذارد گمراه و بدعت‌گذار است و قابل پیروی نیست،هیچ کس را یارای رسیدن به حد آنها و نصف آنها نیست،هر چند که تمام موجودی زمین را انفاق کند،چگونه می‌تواند کسی از آنان برتر باشد در صورتی که رسول خدا(ص)طعام بریره را میل فرمود،و گفته شد که این صدقه است؛فرمود:این برای بریره صدقه و برای ما هدیه است ⁽¹⁾،و از کسی که صدقه داده بود، نپرسید و در حالی که صدقه‌دهنده از نظر او ناشناخته بود،از خوردن آن غذا خودداری نکرد.

حالت دوم در ارتباط با مالک،مشکوک فیه باشد به سبب دلالتی که باعث این شک شده است،که ما ابتدا صورت مسئله و سپس حکم آن را بیان می‌کنیم.امّا صورت مسئله این است که دلیلی بر حرمت آنچه در دست مالک است وجود دارد که دلالت آن یا به طبیعت او مربوط می‌شود،یا به طرز شکل و لباس او و یا به رفتار و گفتار او.

امّا دلالت طبیعت،به این ترتیب که بر طبیعت ترکها و بادیه‌نشینان و کسانی باشد که معروف به ظلم و راهزنی هستند و دارای سبیل بلند بوده و موهای سر را به روش ستمگران و فاسدان آرایش کرده باشد.

امّا دلالت جامه؛قبا و کلاه و شکل ظاهری او،شکل مردم فاسد و ستمگر از

نظامیان و دیگران باشد.

و امّا دلالت در رفتار و گفتار به این ترتیب است که ببیند او به کارهایی دست می‌زند که حلال نیست که این خود دلیل آن است که چنین کسی در امور مالی نیز مسامحه‌کار است و مال غیر حلال را می‌گیرد.این‌ها بودند موارد شک.پس اگر خواست از چنین کسانی چیزی بخرد یا از آنان هدیه‌ای بگیرد و یا مهمانی آنها را بپذیرد در حالی که غریب و ناآشنایند در نزد او و چیزی جز این علامتها از ایشان دیده نشده است،در اینجا احتمال دارد که گفته شود:در دست کسی بودن دلیل بر ملکیّت اوست و این دلالات ضعیفند و اقدام بر آن جائز است و ترک آن از باب ورع و پرهیزگاری است،و احتمال می‌رود که بگویند:در دست بودن مال،دلالت ضعیفی است و در برابرش چنین دلالتی وجود دارد و در نتیجه شک و تردید ایجاد کرده پس اقدام نارواست که این قول مورد نظر ماست و فتوای ما همان است به دلیل فرمودۀ پیامبر(ص)«آنچه را تردید داری به آنچه تردید نداری واگذار»و ظاهر این گفتار امر است اگر چه احتمال استحباب می‌رود،و به دلیل قول آن حضرت:«گناه دلها را تصرّف می‌کند»و این عمل اثری غیر قابل انکار در دل دارد،و به دلیل این که پیامبر(ص)جایی که شک داشت،پرسید:«آیا صدقه است،یا هدیه؟»هر چند که ممکن است بتوان این‌ها را بر ورع و پارسایی حمل کرد،اما جز به وسیلۀ قیاس نمی‌توان حمل بر ورع کرد و قیاس نمی‌تواند شاهد بر حلال بودن این مورد باشد زیرا دلالت قاعدۀ ید یعنی در تصرّف کسی بودن و اسلام با این دلالات معارضه کرده است و هرگاه این دو دلالت در برابر هم قرار گیرند،حلال شمردن،دلیلی ندارد.» می‌گویم:بلکه حق در این مسئله آن است که در این مورد اقدام جائز است و ترک آن از ورع و پارسایی است به دلیل نصّی که از اهل بیت(علیه السلام) دراین‌باره

رسیده و سخن آنان از نظر ما حجّت است نه قیاس و نه چیز دیگر،بخصوص در برابر نص ایشان.اما جواز اقدام به دلیل اخباری که از اهل بیت(علیه السلام)قبلا بیان کردیم که آن روایات بر جواز پوشیدن پوستهایی در حال نماز دلالت داشت که از مخالفان خریداری می‌شد که آنها پوست مردار را با دباغی حلال می‌شمردند امامان فرموده‌اند پوشیدن آنها در نماز جائز است بدون این که بپرسند،و خوارج بر خود تنگ گرفتند به خاطر جهالتشان در حالی که دین سهل‌تر از اینهاست و امّا این که ترک این قبیل چیزها از ورع است به دلیل روایتی است که ما از سرور عابدان(علیه السلام)نقل کردیم که آن حضرت پوستین خود را که از پوستینهای عراق بود،در حال نماز نمی‌پوشید.از آن حضرت سؤال کردند،فرمود:«مردم عراق لباس پوست مردار را حلال می‌شمرند و گمان می‌کنند که دباغی آن باعث پاک شدن است.» همچنین اخبار نبوی که غزالی آنها را نقل کرد،بر بیش از استحباب و مقتضای ورع دلالت نداشت،و اما تصرّف دل،فرع بر حکم شرع است و ظاهرا پس از فتوا معتبر است.

غزالی گوید:

«حالت سوّم،آن که به وسیلۀ نوعی خبرگی و ممارست،وضعیت معلوم باشد به گونه‌ای که موجب ظنّ در حلیّت و حرمت مال شود؛مثل این که به حسب ظاهر صلاحیّت و دیانت و عدالت شخص معلوم باشد و ممکن است در باطن بر خلاف آن باشد.در چنین موردی سؤال لازم نیست،همان طور که در مورد شخص ناشناس تحقیق جائز نبود در اینجا نیز تحقیق جائز نیست.بنابراین اقدام بر گرفتن مال بهتر است و اقدام در اینجا از شبهه دورتر است تا اقدام به خوردن طعام مجهول زیرا اقدام به خوردن طعام مجهول،هر چند حرام نیست،از ورع بدور است و اما خوردن غذای اهل صلاح روش انبیا و اولیاست.پیامبر(ص)

فرمود:«نباید بخوری مگر طعام پرهیزگار را و نباید طعام تو را بخورد،مگر پرهیزگار». ⁽¹⁾

اما وقتی که به وسیلۀ خبره معلوم شد که صاحب مال نظامی یا آوازخوان و یا رباخوار است و از استدلال به وسیلۀ هیئت و شکل و لباس او،بی‌نیازی حاصل شد،در اینجا ناگزیر سؤال واجب است،همچنان که در مورد شک لازم بود،بلکه لازم‌تر است.

منشأ دوّم،جایی که شکّ در آن مستند به سببی در مال باشد،نه در حال مالک آن،به این ترتیب که حرام با حلال مخلوط باشد،همچنان که اگر در میان بازار چند بار از طعام غصبی گذاشته شده و بازاریان آنها را خریده باشند پس بر کسی که در آن شهر و آن بازار خرید می‌کند،واجب نیست که از آنچه می‌خرد بپرسد، مگر این که ظاهر باشد که بیشتر موجودی در دست آنها حرام است.در آن صورت پرسش واجب است امّا اگر اکثریت موجودی آنها حرام نباشد پرسیدن مقتضای ورع است ولی واجب نیست و بازار بزرگ حکم شهر را دارد.» می‌گویم:ما در پیش حدیثی از اهل بیت(علیه السلام)نقل کردیم:«همانا هر چیزی که حلال و حرام دارد،برای تو،تا وقتی که حرام را بعینه نشناخته‌ای حلال است.» ⁽²⁾و این حدیث با اطلاقی که دارد،شامل آن موردی می‌شود که اکثر آن حرام است و از نظر ما دلیلی برای این تفصیل وجود ندارد،در حالی که غزالی سخن را در این مورد،آن‌قدر به درازا کشانده که بر اساس ضوابط ما فایده‌ای در آن نیست پس باید سخن را کوتاه کرده به این حدیث اکتفا کنیم:

باب چهارم:در کیفیت خروج شخص تائب از مظلمه های مالی

اشاره

در کیفیت خروج شخص تائب از مظلمه های مالی

(1)غزالی گوید:بدان که هر کس توبه کند و در دستش مال مخلوطی باشد،وظیفه دارد که مال حرام را مشخص و آن را جدا کند و وظیفۀ دیگری دارد در کیفیت مصرف آن بخش جدا شده،که باید به هر دو وظیفه دقّت داشته باشد.

نظر اوّل در کیفیت تمیز و جدا کردن مال حرام،بدان که هر کس توبه کند در حالی که میان اموالش مال حرامی باشد که عین آن معیّن است،مثلا از قبیل مال غصب یا ودیعه و یا چیز دیگری،پس کار او سهل می‌باشد و بر او لازم است که حرام را جدا کند ولی اگر مشتبه و مخلوط باشد از دو صورت بیرون نیست:یا این که در مال او از همان جنس مخطوط شده است مانند حبوبات و طلا و نقره و روغن و یا آن که از جنسهای دیگر در میان اموال اوست؛مثل بردگان و چهار پایان و منازل.پس اگر در اجناس همگون باشد و یا این که در تمام مال پراکنده باشد،مثل کسی که از راه تجارت کسب مال کرده و می‌داند در بهره و منافع بعضی موارد دروغ و در بعضی موارد راست گفته است و یا کسی که روغنی را غصب کرده و با روغن مال خودش مخلوط کرده و یا در مورد حبوبات و یا درهم و دینار چنین کاری را کرده است،از دو صورت بیرون نیست؛یا آن که مقدار آن معلوم است و یا مقدار معلوم نیست.پس اگر مقدار معلوم باشد مثل این که می‌داند به‌اندازۀ نصف مال او حرام است،پس باید نصف آن را جدا کند و اگر مشکل بود برای او دو راه وجود دارد:یکی این که به همان قدر که یقین دارد عمل کند و دیگر آن که به ظنّ غالب عمل کند و در هر دو صورت علما نظر داده‌اند پس اگر قصد او ورع و پرهیزگاری است،راه احراز واقعیّت و اجتهاد آن است که برای خود باقی نگذارد مگر مقدار مالی را

که به حلال بودنش یقین دارد و اگر بخواهد به ظن غالب عمل کند،راهش-به طور مثال-آن است که در دستش مال تجارتی است که مقداری از آن فاسد است و یقین دارد که نصف آن حلال و ثلث آن حرام است،می‌ماند یک ششم آن که مشکوک است.پس دربارۀ آن با ظنّ غالب حکم می‌کند و راه رسیدن به واقع در هر مالی این چنین است؛ یعنی مقداری را که از دو طرف یقین دارد-در حلیّت و حرمت آن-جدا می‌کند و مقدار مورد تردید را اگر ظن بر حرمتش غلبه داشت بیرون می‌سازد و اگر حلیّتش غلبه داشت جائز است که نگه دارد.اما مقتضای ورع جدا کردن آن مال است و اگر در آن شکّ داشت با این که نگه‌داشتن آن جائز است،اما اقتضای ورع جدا کردن آن است و این ورع بیشتر مورد تأکید است،زیرا مورد شک بوده و نگه‌داشتن آن بر اساس این است که در دست اوست؛پس حلیّت غلبه پیدا کرده ولی پس از یقین به مخلوط شدن با حرام، ضعیف شده است،و اما قول گوینده‌ای که می‌گوید:مالی را که از بین اموالش جدا می‌کند در حقیقت نمی‌داند که آن عین حرام است پس شاید حرام در دستش مانده باشد، پاسخش این است که مال با جدا سازی عوض آن،حلال می‌شود،به دلیل آن که معاوضه به آن سرایت می‌کند.» می‌گویم:امّا بنا بر طریقۀ اهل بیت(علیه السلام)واجب است در موردی که مقدار حرام و صاحب آن را نمی‌شناسد،خمس مال را بپردازد.این روایت را از مولایمان امام صادق(علیه السلام)نقل کرده‌اند که فرمود:«همانا مردی خدمت امیر المؤمنین(علیه السلام)رسید،عرض کرد:یا امیر المؤمنین،مالی به دستم رسیده است که نمی‌توانم مقدار حلال و حرام آن را بفهمم،چه کنم؟فرمود:خمس آن مال را جدا کن زیرا خدای عزّ و جلّ،به مقدار خمس، از مال راضی است و از آنچه صاحبش معلوم است،دوری کن.» ⁽¹⁾

در روایت سکونی از آن حضرت چنین آمده است:«مردی خدمت امیر المؤمنین آمد،عرض کرد:من مالی را کسب کرده‌ام که در طلب آن به حلال و حرام بودنش توجه نکردم.اکنون می‌خواهم توبه کنم ولی حلال را از حرام تشخیص نمی‌دهم چون درهم آمیخته است.امیر المؤمنین فرمود:خمس مالت را صدقه بده،زیرا خداوند از اموال به خمس راضی است و سایر مال،از آن تو است». ⁽¹⁾ما مورد مصرف این خمس را -ان شاء الله-بیان خواهیم کرد.

غزالی در اینجا سخن را بیش از حد به درازا کشانده است در حالی که ما با این حدیث مورد اتّفاق میان علمای شیعه از آن همه حرف بی‌نیازیم.

غزالی گوید:«نظر دوّم،دربارۀ مصرف مالی است که جدا می‌شود،زیرا وقتی حرام را جدا کردند،سه حالت دارد:یا آن که مالک معیّنی دارد که در این صورت باید به خود او و یا وارثش پرداخت شود و اگر غایب باشد باید انتظار کشید تا بیاید و به خود او داده شود و اگر زیادت و منفعتی داشته است باید فوائد آن را تا وقت حضور مالک برای او جمع آوری کنند؛و یا آن که مالک معیّنی ندارد و از دسترسی به خود او ناامیدند و کسی نمی‌داند که آیا او مرده و آیا ورثه‌ای دارد یا ندارد؛و چه بسا به دلیل زیاد بودن تعداد مالکان بازگرداندن مال ممکن نباشد،مانند خیانت در غنیمت جنگی که پس از تفرقه رزمندگان چگونه می‌توان آنها را جمع آوری کرد و اگر هم ممکن باشد چگونه می‌شود یک دینار را بین همه تقسیم کرد و مثلا به هزار یا دو هزار نفر داد؛پس در این صورت بهتر است صدقه داده شود؛و یا آن که از اموالی است که برای مصالح عموم مسلمانان در نظر گرفته شده است که در این صورت باید در ساختن پلها،مساجد،رباطها و آبگیرهای بین راه مکّه و نظایر این اموری که در استفاده از آنها هر رهگذری شریک است،مصرف شود،تا این که نفعش برای عموم مسلمانان باشد.

اگر کسی بگوید:چه دلیلی بر جواز صدقه دادن مال حرام وجود دارد،و چگونه می‌شود انسان چیزی را که مالک نیست،صدقه دهد،در حالی که گروهی برآنند که صدقه دادن آن به دلیل این که حرام است جائز نیست؟ می‌گوییم:آری برای این سخن دلیل و احتمالی وجود دارد ولی ما به دلیل خبر و اثر و قیاس با آن مخالفیم.امّا خبر؛دستور رسول خدا(ص)به صدقه دادن گوسفند سوخته و کباب شده‌ای که برای آن حضرت آوردند و گوسفند به پیامبر گفت که وی حرام است، زیرا پیامبر(ص)فرمود:آن را به اسیران بخورانید؛ ⁽¹⁾همچنین آن حضرت آنچه را که ابی بکر قبل از تحریم قمار با کفّار شرطبندی کرده بود،صدقه داد. ⁽²⁾

اما اثر،نقل کرده‌اند که ابن مسعود کنیزی خرید و پس از جستجوی زیاد به مالک او دسترسی پیدا نکرد تا بهای آن را بپردازد و چون پیدا نکرد آن مبلغ را صدقه داد و گفت:خداوندا این صدقه را از جانب او می‌دهم،اگر راضی بود اجرش مال او و اگر نه مال من باشد.

اما قیاس،چون این مال-به دلیل نومیدی از یافتن مالکش-مردّد بین آن است که از بین برود و یا آن که در راه خیر مصرف شود،به یقین معلوم است که صرف آن در راه خیر بهتر است از انداختنش به دریا،زیرا ما اگر آن را به دریا بیندازیم هم از دست خودمان داده‌ایم و هم از دست مالک و هیچ فایده‌ای از آن حاصل نشده است،در حالی که اگر به فقیری بدهیم برای مالکش دعا می‌کند در نتیجه برای مالک برکت دعای وی و برای فقیر رفع نیاز حاصل خواهد شد و حصول اجر برای مالک بدون اختیار وی در صدقه دادن،سزاوار نیست که انکار شود،زیرا در خبر صحیح آمده است:«برای کسی که زمینی را کشت می‌کند و یا درختی را می‌کارد،به خاطر آنچه مردم و پرندگان از نتایج و میوه‌های آن بهره‌مند شوند اجر است.» ⁽³⁾و اما سخن کسی که گفته است جز به مال پاک

نمی‌توان صدقه داد،آن در صورتی است که ما برای خودمان اجر بطلبیم ولی اکنون ما در صدد خلاصی از مظلمه هستیم نه اجر در حالی که بین ضایع کردن مال و صدقۀ آن مردّدیم،و قول وی که گفت:نباید برای دیگران بپسندیم آنچه برای خود نمی‌پسندیم، همین طور است لیکن این مال به خاطر بی‌نیازی ما بر ما حرام است ولی برای فقیر حلال است،زیرا دلیل شرعی آن را حلال کرده است و هرگاه مصلحت حلیّت را اقتضا کند، حلال شمردن واجب خواهد بود و هرگاه حلال شده باشد ما نیز به حلال راضی خواهیم بود و می‌گوییم:او حق دارد در صورتی که خود وی و یا عیال و خانواده‌اش فقیر باشند،بر خود و عیالش صدقه دهد،پس پوشیده نماند که فقر،به دلیل این که افراد از عائله و خاندان او هستند از ایشان برداشته نمی‌شود،بلکه آنان از دیگران سزاوارتر به صدقه دادنند و اما خود او باید به مقدار نیازمندی‌اش استفاده کند زیرا او خود نیز فقیر است و اگر به فقیر دیگری صدقه دهد جائز است همچنین اگر خود او فقیر باشد.» می‌گویم:ما با حمد و سپاس خدای سبحان،از امثال این قیاسات و اعتبارات به وسیلۀ نصّی که مورد اتفاق فقهاست و دربارۀ دادن خمس مال است-چنان که گفتیم- بی‌نیاز می‌باشیم،جز این که گروهی از متأخران علمای ما که پنداشته‌اند محل مصرف این خمس همان مصرف خمس غنایم یعنی هاشمیون است،از این رو آن را در کتاب خمس ذکر کرده‌اند و از غنایم شمرده‌اند و این گمان نادرستی است به دلیل این که صحیح نیست حرام از جملۀ غنایم باشد و در این حدیث،محل مصرف ذکر نشده است.

پس دلیلی برای تخصیص آن به هاشمیون وجود ندارد،بلکه آن چه از لفظ تصدّق استفاده می‌شود،جائز نبودن اختصاص آن به هاشمیون است مگر این که صدقه‌دهنده، خود هاشمی باشد به دلیل حرمت دادن صدقۀ واجبه به ایشان به اتفاق فقها جز از مثل خودشان،پس حق آن است که آن را صرف فقرا و مستمندان دیگر کنند زیرا متبادر از لفظ تصدّق همین است.

و از دلایلی که بر جواز صدقه دادن چیز حرام یا شبهه‌ناک که-مالک آن

نمی‌شود-از طریق شیعه رسیده،غیر از آنچه ذکر شد و جز آنچه دربارۀ صدقه دادن لقطه-پس از تعریف آن-وارد شده،روایتی است در کافی که به اسناد خود از ابو ایّوب نقل کرده است؛او گفت:«به ابو عبد الله-امام صادق(علیه السلام)-عرض کردم:مردی غلامش را مأمور می‌کند تا انگورهای باغش را برای ساختن شیرۀ انگور بفروشد،و او به منظور ساختن شراب فروخت و سپس بهای آن را به وی داد؛امام(علیه السلام)فرمود:بهترین چیز از نظر من آن است که بهای آن را صدقه دهد.» ⁽¹⁾و در روایت حسنۀ دیگری آمده است:«همانا بالاترین خصوصیات این چیزی که غلام فروخته،آن است که بهای آن را صدقه دهد.» ⁽²⁾از جمله دلایل جواز مصرف آن برای خود و عیالش،اگر فقیر باشند،مطلبی است که در حدیث صحیح از طریق شیعه دربارۀ کسی آمده است که در ماه رمضان آمیزش کرده و چیزی برای کفّاره ندارد؛مردی چند صاع خرما به او می‌دهد تا کفّاره دهد.او می‌گیرد و به عیالش اطعام و از خداوند طلب مغفرت می‌کند ⁽³⁾،و احتمال دارد بین دو مسئله تفاوت باشد و علم به حقایق امور نزد خداست.غزالی در این اصل مسائلی را طرح کرده است که ما بعضی از آنها را ذکر می‌کنیم و بعضی را مسکوت می‌گذاریم.

مسئله:هرگاه در دست کسی حلال و حرام،یا شبهه‌ای باشد

(1) و مجموع مال بیش از مقدار حاجت وی نباشد،اگر نان‌خور داشته باشد باید خود بخصوص از مال حلال بخورد،زیرا حجت دربارۀ خود او شدیدتر است تا بنده و خانواده و فرزندان خرد و کلانش،آنها را از حرام نگاه می‌دارد اگر به بدتر از آنچه هستند نکشاند و اگر نه به مقدار حاجت باید به آنان بخوراند،خلاصه هر چه دربارۀ دیگران باید بر حذر باشد،دربارۀ

خودش بیشتر حذر کند چرا که او از روی علم و آگاهی چیزی را می‌خورد،در حالی که اعضای خانواده چه بسا اگر ندانند عذرشان پذیرفته است،زیرا خود سرپرست امر خویش نبوده‌اند.بنابراین ابتدا خود از حلال استفاده کند و بعد به کسانی که نان‌خور او هستند بدهد و هرگاه دربارۀ خود،میان مخارج مخصوص خوراک و پوشاک خویش و مخارج دیگر مانند اجرت حجامت‌کننده،رنگرز،رخت‌شو،و مزد نوره‌کشی و روغن مالی،باربر،تعمیر منزل،و کرایۀ چهارپایان،آتش تنور را بر افروختن و بهای هیزم و روغن چراغ،مردّد باشد،باید خوراک و لباسش را از حلال فراهم کند،زیرا آنچه مربوط به بدن اوست و ناگزیر از آن است،سزاوارتر به پاکی است و هرگاه امر بین خوراک و لباس مردّد شود،احتمال دارد که گفته شود:باید خوراک از حلال باشد،زیرا که با گوشت و خونش آمیخته می‌شود و هر گوشتی که از حرام بروید آتش او را سزاوارتر است و اما فایدۀ پوشاک،پوشیدن عورت و دفع گرما و سرما و حفظ بدن اوست و به نظر من صحّت این گفتار واضح‌تر است.

محاسبی ⁽¹⁾گوید:لباس مقدم بر خوراک است،چون لباس مدتی بر تن شخص می‌ماند در حالی که خوراک نمی‌ماند و به دلیل روایتی که نقل کرده‌اند:«همانا نماز کسی که جامه‌ای بر تن داشته باشد که به ده درهم خریداری کرده که یک درهم آن از حرام است،پذیرفته نمی‌شود.» ⁽²⁾این احتمال درست است،اما امثال این حدیث دربارۀ کسی که در شکمش حرام باشد و گوشتش از حرام بروید نیز رسیده است.بنابراین رعایت این که گوشت و استخوان از حلال بروید بهتر است؛از این رو بعضی از بزرگان آنچه از حرام نوشیده بودند،و نمی‌دانستند حرام است،بعد که فهمیدند استفراغ کردند تا از آن گوشتی در بدن ایشان نروید که بماند.

اگر کسی بگوید:بنابراین اگر هر کسی به اهداف خود توجّه کند پس چه فرقی بین خود و دیگران و بین این جهت و آن جهت است و مدرک این تفاوت چیست؟ می‌گویم:این مطلب از روایتی معلوم شده که نقل کرده‌اند.رافع بن خدیج از دنیا رفت و یک شتر آبکش و غلامی که حجامت می‌کرد از او باقی ماند.از رسول خدا(ص) راجع به آن پرسیدند،پیامبر(ص)از کسب حجامت‌کننده منع کرد و چندین بار مراجعه کردند باز هم منع کرد،گفتند:او چند یتیم دارد،فرمود:درآمد غلام را به شتر آبکش علف بدهند.» ⁽¹⁾پس این روایت دلیل بر تفاوت بین چیزی است که او خود می‌خورد و چیزی که شتر او می‌خورد و چون راه تفاوت باز شد،تفصیل مطلبی را که ذکر کردیم بر آن قیاس کن!» می‌گویم:از طریق شیعه روایتی است که با سند صحیح از امام صادق(علیه السلام)نقل کردیم که مردی از رسول خدا(ص)دربارۀ کسب حجامت‌کننده پرسید،فرمود:تو شتر آبکشی داری؟عرض کرد:آری،فرمود:در آمد حجامت را به شتر آبکش خود علوفه بده و خودت از آن نخور.» ⁽²⁾و در روایت دیگری آمده است:«مردی از انصار غلامی داشت که شغلش حجامت کردن بود،از رسول خدا(ص)پرسید؛فرمود:آیا شتر آبکش داری؟عرض کرد:آری، فرمود:در آمد غلام را به شتر آبکشت علف بده.» ⁽³⁾و در روایت صحیح از آن حضرت آمده است:«دربارۀ مردی پرسیدند که سیصد یا چهارصد درهم دارد و عائله‌مند است و شغلی دارد که کفاف نفقۀ عیالش را نمی‌دهد؛ آیا می‌تواند به مبلغ موجود متوسل شود و از آن بخورد و زکات نگیرد یا زکات بگیرد؟

فرمود:نه،بلکه به درآمد آن توجّه کند و خود،و هر کسی را از اعضای خانواده که می‌تواند از آن تغذیه کند و برای بقیۀ خانواده‌اش زکات بگیرد و خرج کند،و آن مبلغ(سرمایه)را خرج نکند.» ⁽¹⁾در روایت موثّقی از آن حضرت رسیده است که فرمود:«گاهی بر صاحب هفتصد درهم،زکات حلال می‌شود در حالی که بر صاحب پنجاه درهم حرام است؛عرض کردم:چگونه چنین چیزی ممکن است؟فرمود:هرگاه صاحب هفتصد درهم نان‌خور زیادی داشته باشد،به طوری که اگر آن مبلغ را بین ایشان تقسیم کند کفایت نکند در این صورت خود باید از زکات استفاده نکند و آن را برای افراد نان‌خور و عیالش بگیرد و اما صاحب پنجاه درهم،اگر خودش تنها باشد در حالی که شغلی هم دارد،زکات بر او حرام است،چنین شخصی از درآمد شغلش-اگر خدا بخواهد- تأمین می‌شود.» ⁽²⁾غزالی گوید:

مسئله:مال حرامی که در دست شخص است،

(1)اگر آن را به فقرا صدقه دهد،باید بر آنها آسان گیرد و هرگاه برای خودش خرج می‌کند باید از مقدار لازم کمتر خرج کند و آنچه بر افراد نان‌خور خویش صرف می‌کند معتدل و حدّ متوسّط بین آسان گرفتن و تنگ گرفتن باشد و این امر سه مرحله دارد:اگر برای مهمانی که وارد شده خرج می‌کند،و مهمان فقیر هم هست باید آسان گیرد و اگر مهمانی که حاضر شده ثروتمند است او را اطعام نکند،مگر آن که در صحرا باشد یا شب وارد شود و اگر فقیری مهمان شده باشد که متقی است به طوری که اگر در جریان قرار بگیرد،از آن مال پرهیز می‌کند باید غذا را بر او عرضه کند و به خاطر این

که بین حق مهمانی و ترک فریب‌کاری جمع کرده باشد،باید به اطلاع او برساند.

بنابراین سزاوار نیست که برادر مسلمانش را با آنچه کراهت دارد پذیرایی کند و سزاوار نیست که بر این مطلب اعتماد کند که چون او نمی‌داند پس ضرری به حال او ندارد،زیرا حرام،وقتی که وارد معده شد،هر چند که صاحبش نداند قساوت قلب ایجاد می‌کند.

مسئله:هرگاه حرام یا مال شبهه در دست پدر و مادر کسی باشد،

(1)باید از هم‌خوراک شدن با آنان خودداری کند.پس اگر خشمگین می‌شوند بر مال حرام محض با آنان موافقت نکند،بلکه آنها را نهی کند،زیرا اطاعت از مخلوق در جایی که معصیت خالق است،روا نیست.و اگر مورد شبهه باشد و خودداری او به خاطر پرهیزگاری‌اش بوده باشد و این خودداری با مخالفت والدین تعارض پیدا کند، چون پرهیزگاری در جلب رضای آنهاست بلکه رضای آنها واجب است پس باید در خودداری با مدارا عمل کند و اگر نتوانست باید با آنها در خوردن همراه باشد و کمتر بخورد،به این ترتیب که لقمه را کوچک بردارد و زمان بلعیدنش را طولانی سازد و دستش را باز نگیرد زیرا این عمل فریب است.و در مورد برادر و خواهر نیز مطلب قریب به این است زیرا حق آنها نیز مورد تأکید است.همچنین هرگاه مادرش جامه‌ای از مال شبهه بر تن او کند و اگر او نپوشد،خشمگین می‌شود،باید قبول کند و در حضور مادر بپوشد ولی در نبودن او از تن بیرون کند و باید سعی کند تا در آن جامه نماز نخواند مگر در حضور مادر که نماز را به گونۀ نماز شخص مضطر می‌خواند،و آنجا که عوامل و اسباب ورع و پرهیزگاری با هم در تعارض باشد،سزاوار است که به این نکات ظریف توجّه کند.

مسئله:هر که در اختیارش مال حرام محض باشد،

(2)نه حجّی بر اوست و نه کفّارۀ

مالی،زیرا او مفلس است و زکات بر او واجب نیست.معنای زکات مثلا،وجوب اخراج یک چهلم است در صورتی که بر این شخص واجب است که تمام مال را خارج کند؛یا به مالکش ردّ کند،اگر او را می‌شناسد،و یا اگر مالک را نمی‌شناسد،به فقرا بدهد و اما وقتی مال شبهه باشد،احتمال دارد که حلال باشد و تا وقتی که از دستش بیرون نکرده است،حج بر او واجب است،زیرا ممکن است حلال باشد و حج جز با فقر ساقط نمی‌شود و فقر وی ثابت نشده است،در حالی که خدای تعالی فرموده است: وَ لِلّهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ ⁽¹⁾،و هرگاه صدقه دادن مازاد بر نیاز،بر او واجب شود،آنجا که غلبه با حرمت است،زکات دادن سزاوارتر به وجوب است،و اگر کفّاره به گردن او باشد برای این که یقین پیدا کند که چیزی بر گردنش نمانده باید هم روزه بگیرد و هم برده آزاد کند.

مسئله:هر که برای انجام حج واجب با مالی که شبهه دارد بیرون رود

(1)باید سعی کند،خوراکش از مال پاکیزه باشد و اگر نتوانست؛از زمانی که احرام می‌بندد تا وقت محلّ شدن از حلال تغذیه کند و اگر این مقدار هم ممکن نیست باید روز عرفه بکوشد تا مبادا حضورش در پیشگاه خدا و دعایش در وقتی باشد که خوراک و پوشاکش حرام است،پس باید سعی کند که در شکم و بر پشتش مال حرام نباشد، ما هر چند که در وقت حاجت این را تجویز کردیم،از باب نوعی ضرورت بود و آن را به اموال پاکیزه ملحق نساختیم.بنابراین اگر نتوانست باید قلبش ملازم بیم و اندوه باشد برای این که او ناگزیر به خوردن مال ناپاک شده است پس شاید خداوند به دیدۀ رحمت بر او بنگرد و از گناه او به خاطر غم و بیم و ناخشنودیش از حرام، در گذرد.

باب پنجم:دربارۀ مقرّریهای پادشاهان و جایزه های ایشان و موارد حلال و حرام آن

دربارۀ مقرّریهای پادشاهان و جایزه های ایشان و موارد حلال و حرام آن

(1)بدان که هر کس از پادشاه،مالی بگیرد،ناگزیر به سه امر باید توجه کند:

به راهی که این مال به دست پادشاه رسیده،یعنی از کجا آمده است،در صفت خودش که با داشتن آن صفت استحقاق دریافت آن را پیدا کرده است،و دربارۀ مقدار مالی که دریافت کرده است،آیا در مقایسه دریافتی خود با دیگر افراد شریک در استحقاق،شایستگی دریافت آن مقدار را داشته است؟ می‌گویم:اما در نزد ما(شیعه)گرفتن اموال سلاطین و کارگزاران آنها بدون هیچ اختلافی جائز است؛اگر چه بدانیم که آنان به مردم ستم کرده و بیش از مبلغ استحقاقی خود از مردم می‌گیرند،چه آن اموال را به نام مقاسمه،یا مالیات،یا زکات و یا جز این‌ها گرفته باشند،صاحب مال راضی باشد یا ناراضی و چه پولی را که می‌دهند،عنوان جایزه وصله داشته باشد یا به عنوان بیع و شرا و سایر معاوضات باشد،و این مطلب به دلیل روایات صریحی است که از اهل بیت(علیه السلام) دراین‌باره رسیده،جز این که روایات ایشان مخصوص سلاطین اهل خلاف است،برای آن که این احادیث دربارۀ ایشان رسیده و میان ایشان و سلاطین اهل حق تفاوت است،از آن جهت که اهل خلاف از مخالفان و ناصبیها اموال را می‌گیرند و اکثرا با اعتقاد به این که استحقاق چنین دریافتی را دارند، می‌گیرند؛در حالی که سلاطین اهل حق(شیعه)و فرقۀ طرفدار حق با اعتقاد به این که اصلا چنین استحقاقی را ندارند،مالی را دریافت می‌کنند.بنابراین مقایسۀ اینان با آنان درست نیست.

کسی نمی‌تواند بگوید که علّت حکم به حلال،تنها اختلاط حرام به حلال است و آن هم در تمام موارد مشترک است.پس تا وقتی که حرام بعینه شناخته نباشد،گرفتن آن جائز است،زیرا که در نصوص وارده روایاتی است که دلالت می‌کند بر این که اگر حرام بعینه شناخته شده باشد نیز گرفتن آن جائز است،با این که قیاس از نظر ما(شیعه)حجّت نیست مگر وقتی که علت منصوصی در آن مورد باشد و اگر علّت منصوص نباشد حجّت نیست.آری اگر حرام بعینه شناخته نباشد در مالی که از سلاطین اهل حق می‌گیرند و معلوم باشد که در میان اموال ایشان مال حلال نیز وجود دارد،بنا بر آن قاعده،گرفتن مال جائز است و اگر ممکن باشد باید آنچه صاحبش یا مصرفش معیّن است به اهلش باز گرداند و اگر نه گرفتن آن جائز نیست و اگر به دست او افتاده باشد باید از طرف صاحبش صدقه دهد.

البته دریافت مال از سلاطین از مال مخصوص ایشان جائز است مانند متاعی که خریده‌اند یا زمینی را که احیا کرده‌اند یا به ارث برده‌اند یا از دار الحرب گرفته‌اند و یا نظایر آنها،همچنین هرگاه از مالی که برای مصالح مسلمین آماده شده-چه برای مصالح عامه و یا خاصه-به کسی ببخشند و گیرنده از جمله صاحبان حق باشد گرفتن آن جائز است،البته در هر دو صورت به‌اندازۀ استحقاق خود می‌تواند بگیرد.

اما قول گوینده که بگوید:عزل سلطان ظالم واجب است و یا او در حقیقت معزول است،پس چگونه جائز است که از دست او چیزی بستانیم؟پاسخش این است که تا وقتی شوکت و قدرتش یاری کند و بر کنار ساختن او دشوار باشد و جایگزینی او باعث شورش طاقت فرسا باشد،واگذاشتن او و اطاعت ظاهری از او واجب است.

امّا قول او که هرگاه عطای سلطان شامل تمام کسانی که استحقاق دارند نباشد، چگونه برای یک نفر جائز است چیزی از او بگیرد؟جواب آن است که حق در چنین موردی برای یک فرد مشخص نیست و تنها با گرفتن حق مشخص می‌شود؛او حق خودش را گرفته و دیگران مورد ظلم و ستم می‌باشند.این بود خلاصۀ تحقیق گفتار در

این مورد،در حالی که این خلاصه ما را از تمام نظریّه‌های غزالی در این مورد و طول و تفصیلش بی‌نیاز می‌کند؛و به خاطر این که بیشتر مطالب وی بر اساس قواعد ما درست نیست،از سخنان وی صرف‌نظر و به ذکر اخبار اهل بیت(علیه السلام)اکتفا می‌کنیم.

در تهذیب به اسناد صحیح خود از ابو عبیده به نقل از امام باقر(علیه السلام)آمده که گفت:«از آن حضرت دربارۀ مرد شیعی پرسیدم که شتران و گوسفندان فراهم آمده از زکات،از پادشاه می‌خرد و می‌داند که مأموران شاه بیش از حقی که بر عهدۀ مردم است از ایشان می‌گیرند؟ابو عبیده می‌گوید:امام(علیه السلام)فرمود:شتر و گوسفند مثل گندم و جو و دیگر چیزهاست اشکالی ندارد،مگر وقتی که حرام را بعینه بشناسد.» ⁽¹⁾در حدیث موثّقی از اسحاق بن عمّار رسیده که می‌گوید:«دربارۀ مردی از آن حضرت پرسیدم که از کارگزار سلطان چیزی را می‌خرد با این که او ظالم است.فرمود:

در صورتی می‌تواند از او چیزی بخرد که نداند در آن چیز به کسی ستم شده است.» ⁽²⁾از جمیل بن صالح نقل شده که می‌گوید:«می‌خواستند خرماهای عین ابی زیاد را بفروشند.من خواستم آن را بخرم با خود گفتم:از امام صادق(علیه السلام)اجازه بگیرم از مصادف خواستم تا از آن حضرت بپرسد،امام در پاسخ سؤال او فرموده بود:به جمیل بگو:آن را بخرد.او اگر نخرد،دیگری خواهد خرید.» ⁽³⁾بعضی گفته‌اند:گویا مقصود امام آن بوده است که با خریدن تو،تفاوتی در حال نفوذ امر وی و قوّت و شوکتش و ضعف دولت عدل،حاصل نمی‌شود تا این که معاونت بر گناه کرده باشی.

در روایت صحیح از معاویه بن وهب نقل شده است که می‌گوید:«به امام صادق(علیه السلام)عرض کردم:از کارگزار سلطان چیزی را می‌خرم و می‌دانم که او ظلم می‌کند؟

فرمود:از او بخر.» ⁽¹⁾از مردی نقل کرده‌اند که گفت:«به امام صادق(علیه السلام)عرض کردم،خوراکی را می‌خرم،پس کسی که مظلوم واقع شده است نزد من می‌آید و می‌گوید:آنان به من ظلم کرده‌اند،فرمود:آن را بخر.» ⁽²⁾آن مرد نگفت که در این خوراک مورد معامله به من ستم کرده‌اند،بلکه اطّلاع داد که آنان از ستمگرانند برای این که از ایشان نخرد و البته خرید از آنان جائز است به خاطر این که او نمی‌داند که ایشان در مورد آن طعام به کسی ظلم کرده باشند.

در روایت صحیح از عبد الرحمن بن حجاج آمده است که گفت ابو الحسن(علیه السلام)به من فرمود:«تو را چه شده است که با علی وارد خرید طعام نمی‌شوی؟با این که گمان دارم در تنگدستی به سر می‌بری،می‌گوید:عرض کردم:آری اگر بخواهی می‌توانی بر من گشایش حاصل کنی،فرمود:آن را بخر.» ⁽³⁾از ابو بکر حضرمی نقل شده که گوید:به محضر ابو عبد الله(علیه السلام)وارد شدم و پسرش اسماعیل نیز در نزد او بود،فرمود:چه چیز مانع ابن ابی سماک شده تا جوانان شیعه را بیرون آورد و آنچه مردم را با آن کفایت می‌کند آنان را نیز کفایت کند و آنچه به مردم می‌دهد به ایشان هم بدهد؟حضرمی می‌گوید:آنگاه رو به من کرد و فرمود:چرا سهمیۀ خودت را ترک گفتی؟می‌گوید:عرض کردم از بیمی که بر دینم داشتم؛فرمود:چه چیز مانع ابن ابی سماک شده تا عطیّه تو را بفرستد،مگر نمی‌داند که در بیت المال سهم داری؟» ⁽⁴⁾از ابو القاسم صیقل نقل شده که می‌گوید:«خدمت امام صادق(علیه السلام)نوشتم:من مردی هستم که شمشیر تیز می‌کنم.شمشیرها را می‌خرم و به پادشاه می‌فروشم.آیا فروختن آنها برای من جائز است؟امام(علیه السلام)در پاسخ من نوشت:مانعی ندارد.» ⁽⁵⁾در حدیث موثّقی از سماعه نقل شده که گوید:«از آن حضرت راجع به خرید مال

خیانت،و دزدی پرسیدم،فرمود:هرگاه دانستی که چنان است،نباید بخری مگر چیزی باشد که آن را از کارگزاری خریده باشی.» ⁽¹⁾در حدیث صحیح از علی بن عطیّه نقل شده که می‌گوید:زراره برایم نقل کرد و گفت:«ضریس بن عبد الملک و برادرش از هبیره روپوشهایی به سی صد هزار درهم خریدند.می‌گوید:به او گفتم:وای بر تو،ببین خمس این مال چقدر است،آن را نزد امام بفرست و بقیّه را نگهدار؛می‌گوید:هبیره خودداری کرد و تمام مال را پرداخت و اینان(بنی عباس)پیش افتادند و حکومت بنی امیه سپری شد.زراره می‌گوید:جریان را به امام صادق(علیه السلام)عرض کردم آن حضرت به پاسخ مبادرت فرمود و گفت:مال خودش است،مال اوست،عرض کردم:همه را هبیره به آنان داد،امام(علیه السلام)متأسّف شد.» ⁽²⁾در حدیث صحیح از ابو عبد الله به نقل از پدر بزرگوارش رسیده است:«همانا حسن و حسین(علیه السلام)جوایز معاویه را قبول می‌کردند.» ⁽³⁾این حدیث از جمله احادیثی است که غزالی نیز از آن حضرت نقل کرده است.

از آن حضرت نقل شده است که فرمود:«جوایز کارگزاران سلطان اشکالی ندارد.» ⁽⁴⁾در حدیث صحیح از ابو ولاّد نقل شده که می‌گوید:«به امام صادق(علیه السلام)عرض کردم:

چه می‌فرمایید دربارۀ مردی که سرپرستی کارهای پادشاه را دارد و هیچ راه درآمدی جز کارهای ایشان ندارد؛من گذرم می‌افتد و بر او فرود می‌آیم و او مرا مهمان و به من احسان می‌کند و چه بسا که دستور می‌دهد به من مبلغی پول و لباس بدهند و من از این بابت دلگیرم؟فرمود:غذای او را بخور و از مال او بگیر گوارایی‌اش از تو و گناه و عقوبتش بر اوست.» ⁽⁵⁾در روایت صحیح از ابو المغرا آمده است که گفت:«مردی از امام صادق(علیه السلام)در حالی که من نیز در نزد آن حضرت بودم،پرسید:خدا شما را تندرست بدارد،

بر کارگزاری گذر می‌کنم و او چند درهم به من جایزه می‌دهد.آیا آنها را بگیرم؟فرمود:

آری بگیر؛عرض کردم:آیا می‌توانم با آن پول حجّ به‌جا آورم؟فرمود:آری.» ⁽¹⁾غزالی گوید:از علی(علیه السلام)روایت شده است که فرمود:«هر چه پادشاه به تو داد، بگیر که او از حلال به تو می‌دهد و آنچه او از حلال می‌گیرد بیشتر از آن چیزی است که از حرام می‌گیرد.» از سلمان-رضی الله عنه-نقل است که می‌گوید:هرگاه دوست کارگزار و یا بازرگان رباخواری داشتی و تو را به قبول هدیه‌ای فرا خواند و یا چیزی به تو عطا کرد بپذیر،که گوارایی‌اش از تو و عقوبتش بر اوست.

از ابو ذر-رضی الله عنه-نقل شده است که به احنف بن قیس فرمود:بخشش را مادامی‌که رایگان و هدیه باشد بپذیر اما اگر به بهای دینت باشد ترک کن.

وقتی که حسن بن علی(علیه السلام)نزد معاویه آمد،معاویه گفت:آیا مایلی جایزه‌ای به تو بدهم که پیش از تو چنان جایزه‌ای را به هیچ کس از عرب نداده‌ام و بعد از تو نیز به احدی ندهم؟پس چهار صد هزار درهم به وی داد و او دریافت کرد.

سپس غزالی از این روایات و آثار تأویلاتی را به دست می‌دهد که به سختی می‌توان آنها را باور کرد؛او آنها را در مراتب ورع و تقوا قرار داده است.اما ما نیازی به تأویل آنها نداریم زیرا با نصوص روایات معصومین ما موافق است و شکی نیست که خودداری از گرفتن اموال سلاطین به‌ویژه سلاطین شیعه با نداشتن نیاز شدید از ورع و تقواست و امّا این که امامان ما(علیه السلام)آنها را می‌گرفتند،چون حق آنها بوده است و این که گرفتن آن را برای شیعیانشان بلامانع می‌دانستند،شاید برای این بود که از نیاز شدید آنان مطّلع بودند و یا این خود اذنی از جانب ایشان برای تصرّف در حق ایشان است،و یا آن که این فرمودۀ ایشان به حسب ظاهر فتوا باشد نه حکم ورع و پارسایی و در آینده مطلبی خواهد آمد که نظر آخری را تأیید می‌کند.

در حدیث موثّقی از امام صادق(علیه السلام)نقل است:«از آن حضرت دربارۀ کار برای سلطان پرسیدند که مردی برای سلطان،مالیات می‌گیرد؟فرمود:نگیرد،مگر این که کاری از او برنیاید و چیزی نخورد و ننوشد و هیچ راه چاره‌ای نداشته باشد،پس اگر کار کرد و چیزی در دستش فراهم شد،باید خمس آن را برای اهل بیت(علیه السلام)بفرستد. ⁽¹⁾

این که امام(علیه السلام)دستور داده است تا خمس آن را به اهل بیت(علیه السلام)بدهد از این جهت است که سلاطین حق ایشان را از خمس نمی‌پرداختند و در میان اموال سلاطین حق ایشان بود،نه به خاطر آن که حلال و حرام مخلوط بوده است،زیرا قبلا معلوم شد که خمس مال مخلوط صدقه‌ای است بر عهدۀ صاحبش.

باب ششم:موارد حلال و حرام در ارتباط با سلاطین ظالم

اشاره

موارد حلال و حرام در ارتباط با سلاطین ظالم و حکم رفتن به مجالس و ورود بر ایشان و گرامیداشت آنان

(1)غزالی گوید:بدان که رابطۀ تو با فرمانروایان و کارگزاران ستمگر به سه حالت است:حالت اول که بدترین حالات است،ورود تو بر ایشان است،حالت دوم که در مرتبه پایین‌تری است ورود ایشان بر تو است،و حالت سوم که سالم‌ترین حالات است کناره‌گیری تو از آنهاست،به طوری که نه تو آنها را ببینی و نه آنان تو را ببینند.

(2)امّا حالت اوّل:یعنی ورود تو بر ایشان،جدّا در شرع مذمّت شده و در آن باره مجازات سخت و دشواری است که اخبار و آثار زیادی راجع به آن رسیده و ما آنها را نقل می‌کنیم تا مذمت شرع را دربارۀ آن بدانی سپس موارد حرام،مباح و مکروه آن را به طوری که فتوا در ظاهر علم،مقتضی است بیان می‌کنیم.

اما اخبار،وقتی که رسول خدا(ص)فرمانروایان ستمگر را توصیف می‌کند می‌فرماید:«هر که از آنها فاصله گرفت نجات یافت و هر که از ایشان دوری جست سالم ماند-یا ممکن است سالم بماند-و هر که با ایشان وارد در امور دنیای آنها شد،از ایشان است» ⁽¹⁾و این از آن جهت است که هر که از ایشان دوری کرد از گناه ایشان در امان است،اما از عذاب عمومی آنان-اگر بر آنان نازل شود-به خاطر ترک مخالفت و ستیز در امان نمی‌ماند.

پیامبر(ص)فرمود:«بعد از من فرمانروایانی خواهند بود که دروغ می‌گویند و ستم می‌کنند،پس هر کس دروغ آنها را تصدیق کند و به ستمگری آنان کمک کند از من نیست و من از او نیستم و در کنار حوض کوثر بر من وارد نشود.» ⁽²⁾در خبر است:«بهترین فرمانروایان کسانی هستند که نزد دانشمندان می‌آیند و بدترین دانشمندان کسانی هستند که نزد فرمانروایان می‌روند.» ⁽³⁾و در خبر است:«علما از طرف پیامبران تا وقتی که با پادشاه معاشرت نکرده‌اند بر بندگان خدا امین هستند،و همین که معاشرت کردند به پیامبران خیانت کرده‌اند؛از ایشان بترسید و از آنان دوری کنید.» ⁽⁴⁾می‌گویم:از طریق خاصه(شیعه)روایتی است در کافی به اسناد خود از محمد بن عذافر به نقل از پدرش که می‌گوید:امام صادق(علیه السلام)فرمود:«ای عذافر به من اطّلاع دادند که با ابو ایّوب و ربیع معامله داری،چگونه خواهد بود حال تو آنگاه که ندا دهند تو را در میان یاران ستمگران؟راوی گوید پدرم سخت غمگین و متأثر شد.امام ابو عبد الله(علیه السلام)

وقتی که تأثّر پدرم را دید،فرمود:ای عذافر،من تو را از چیزی بیم دادم که خدای عزّ و جلّ مرا از آن بیم داده است؛محمد می‌گوید:پدرم از آنجا آمد،همواره غمگین و محزون بود تا از دنیا رفت.» ⁽¹⁾از ولید بن صبیح نقل شده که می‌گوید:«بر امام صادق(علیه السلام)وارد شدم.زراره که از نزد آن حضرت بیرون می‌شد،به استقبال من آمد.امام صادق(علیه السلام)به من فرمود:ای ولید، آیا از زراره تعجّب نمی‌کنی که دربارۀ اعمال اینان از من می‌پرسد؛زراره چه می‌خواهد، آیا می‌خواهد که به او بگویم:نه،و آنگاه آن را از قول من نقل کند؛سپس فرمود:چه وقت شیعه از این مطلب سؤال می‌کند؟» ⁽²⁾از حدید نقل شده که می‌گوید:از امام صادق(علیه السلام)شنیدم که می‌فرمود:«از خدا بترسید و دینتان را با ورع حفظ کنید و آن را با تقیّه و بی‌نیازی جستن به وسیلۀ خدای تعالی تقویت کنید،زیرا کسی که نسبت به صاحب قدرت و نسبت به فردی که با دینش مخالفت است،تواضع کند به خاطر طلب کردن آنچه از دنیا در اختیار اوست،خدای عزّ و جلّ او را ضعیف گرداند و آن قدرتمند را بر او خشمگین سازد و او را به خودش واگذارد و هرگاه او بر چیزی از دنیای وی غلبه یافت و کاری از جانب سلطان به او واگذار شد،خداوند-جلّ اسمه-برکت را از او ببرد و در برابر هر چیزی که انفاق می‌کند در راه حج و آزاد ساختن برده و هر عمل نیکی به او پاداش ندهد.» ⁽³⁾از علی بن ابی حمزه نقل شده که گوید:من دوستی داشتم از کاتبان بنی امیّه به من گفت:از امام صادق(علیه السلام)برای من اجازۀ ملاقات بگیر.اجازۀ شرفیابی برایش گرفتم.

امام(علیه السلام)اجازه فرمود.وقتی که او وارد شد،سلام داد و نشست؛سپس گفت:فدایت شوم من در دیوان این قوم(بنی امیّه)هستم و از دنیای ایشان مال زیادی عایدم شده است و در جمع آوری آن هیچ ملاحظه‌ای نکرده‌ام؟امام صادق(علیه السلام)به وی فرمود:اگر بنی امیّه

کسانی را نمی‌یافتند که برای ایشان نویسندگی کند و برای ایشان مالیات جمع کند و به طرفداری ایشان بجنگد و در اجتماع آنان حاضر شود،هرآینه حق ما را نمی‌گفتند،و اگر مردم آنها و مالشان را ترک می‌کردند،چیزی جز آنچه دستشان افتاده،پیدا نمی‌کردند.

علی بن ابی حمزه گوید:آن جوان پس از شنیدن سخنان امام(علیه السلام)عرض کرد:فدایت شوم آیا راهی برای رهایی من از آن وجود دارد؟فرمود:اگر بگویم انجام می‌دهی؟عرض کرد:انجام می‌دهم.امام فرمود:هر چه در دیوان آنها به دست آورده‌ای از مالت جدا کن و هر که را از صاحبان اموال می‌شناسی مالش را پس بده و هر که را نشناختی آن را صدقه بده و من برای تو از جانب خدای عزّ و جلّ بهشت را تضمین می‌کنم.علی می‌گوید:آن جوان مدّتی سرش را به زیر انداخت،سپس گفت:فدایت شوم،قبول کردم.ابن ابی حمزه می‌گوید:آن جوان با ما به کوفه برگشت؛هیچ چیز را روی زمین از اموالی که داشت باقی نگذاشت،مگر این که از اختیار خود خارج کرد،حتّی لباسهایی که در بدنش بود، می‌گوید:من از دوستانم چیزی جمع کردم و برایش جامه‌هایی خریدم و مقداری خرجی فرستادم.علی بن ابی حمزه می‌گوید:چند ماهی نگذشته بود که مریض شد؛ما از او عیادت می‌کردیم،می‌گوید:روزی بر او وارد شدم در حالی که جان می‌داد،چشمش را گشود،سپس گفت:یا علی!به خدا سوگند که مولایت به عهد خود وفا کرد،و بعد هم از دنیا رفت و ما امر کفن و دفن او را انجام دادیم.آنگاه به مدینه رفتم و خدمت امام صادق(علیه السلام)شرفیاب شدم.همین که آن حضرت چشمش به من افتاد،فرمود:یا علی،به خدا سوگند ما برای رفیقت به عهدمان وفا کردیم.راوی می‌گوید:عرض کردم:فدایت شوم راست گفتید،همین طور است به خدا سوگند او در وقت مردن این را به من گفت.» ⁽¹⁾از ابو بصیر نقل کرده‌اند که گفت:«از امام باقر(علیه السلام)راجع به کارهای مربوط به دستگاه بنی امیّه پرسیدم؛فرمود:ای ابو محمد،جائز نیست،حتی بقدر یک قلم به مرکب

زدن؛زیرا فردی از کارکنان به چیزی از دنیای آنان نمی‌رسد مگر آن که آنها از دین وی همان قدر می‌کاهند.» ⁽¹⁾از محمد بن مسلم نقل شده که می‌گوید:«خدمت امام باقر(علیه السلام)در مدینه بر در منزل آن حضرت نشسته بودیم.امام(علیه السلام)به مردم نگاه می‌کرد که دسته‌دسته می‌گذشتند.رو به یکی از حاضران کرد و گفت:آیا در شهری اتفاقی افتاده است؟عرض کرد:فدایت شوم.فرمانداری برای مدینه تعیین شده،مردم برای عرض تبریک نزد او می‌روند.فرمود:

همانا این مردی که فرمانروایی به او رسیده و به همین خاطر به او تبریک می‌گویند خود دروازه‌ای از دروازه‌های آتش دوزخ است.» ⁽²⁾از ابن ابی یعفور نقل شده است که گفت:«خدمت امام صادق(علیه السلام)بودم.مردی از شیعیان وارد شد و عرض کرد:خداوند شما را تندرست بدارد،چه بسیار اتّفاق می‌افتد که مردی از ما شیعیان در تنگنا و سختی قرار می‌گیرد و او را برای ساختن بنا و کندن نهر و ترمیم آب بند دعوت می‌کنند؛دراین‌باره چه می‌فرمایید؟امام صادق(علیه السلام)فرمود:من دوست ندارم که گرهی برای ایشان بزنم و یا نخی بر سر کیسه آنان ببندم در حالی که ما بین دو مرز مدینه مال من باشد،و نه قلمی را به مرکّب بزنم،زیرا روز قیامت یاران ستمگران در خیمه‌ای از آتش قرار داده می‌شوند تا وقتی که خداوند میان بندگان حکم کند.» ⁽³⁾از مهاجر نقل شده که می‌گوید:«به امام صادق(علیه السلام)عرض کردم:فلانی به شما سلام می‌رساند و همچنین فلان و فلان.امام فرمود:بر آنها سلام و درود باد،بعد عرض کردم از شما درخواست دعا دارند؛فرمود:به آنها چه شده است؟عرض کردم ابو جعفر منصور آنان را زندانی کرده است؛فرمود:آنها را چه کار با منصور؟گفتم:آنها را به کاری گماشته بود.بعد هم زندانی کرد،فرمود:آنان را با منصور چه کار؟مگر من آنها را نهی

نکرده بودم،آنها در آتشند،آنها در آتشند.راوی می‌گوید:سپس امام گفت:خداوندا قلب منصور را از ضرر رساندن به آنان منصرف گردان.مهاجر می‌گوید:از مکه برگشتم از حال آن سه نفر پرسیدم،معلوم شد سه روز بعد از این گفتار از زندان بیرون شده‌اند.» ⁽¹⁾از جهم بن حمید نقل کرده‌اند که می‌گوید:امام صادق(علیه السلام)به من فرمود:«آیا دعوت پادشاه اینان را نپذیرفتی و نزد او نرفتی؟عرض کردم:خیر،فرمود:چرا؟گفتم:فرار کردم به خاطر حفظ دینم،فرمود:بر این عقیده مصممی؟عرض کردم:آری پس رو به من کرد و فرمود:اکنون دینت برایت سالم است.» ⁽²⁾از فضیل بن عیاض ⁽³⁾نقل کرده‌اند که گفت:«راجع به چند کسب از امام صادق(علیه السلام) پرسیدم.امام(علیه السلام)مرا از آنها نهی کرد و فرمود:ای فضیل به خدا سوگند که ضرر آنها بر این امّت از ضرر و زیان ترک و دیلم بیشتر است.می‌گوید:دربارۀ پرهیز از مردم پرسیدم فرمود:کسی که از محرّمات خدای عزّ و جلّ بپرهیزد،از این گروه(ستمکار)دوری کند و هرگاه از شبهات نپرهیزد،ناخودآگاه در حرام بیفتد؛هرگاه خلافی را ببیند و نهی نکند در حالی که قدرت آن را داشته است در حقیقت دوست دارد که نسبت به خدای عزّ و جلّ معصیت شود و هر که دوست بدارد که خدا معصیت شود در حقیقت با دشمنی به مبارزۀ خدای عزّ و جلّ بر خاسته است و هر کس بقای ستمگران را دوست بدارد در حقیقت دوست دارد که خداوند جلّ و علا را معصیت کند،خدای متعال خود را به خاطر نابود ساختن ستمکاران ستوده و می‌فرماید: فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِینَ ظَلَمُوا وَ الْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ ⁽⁴⁾.

از امام صادق در حدیث مرفوعی راجع به قول خدای تعالی: وَ لا تَرْکَنُوا إِلَی الَّذِینَ

ظَلَمُوا فَتَمَسَّکُمُ النّارُ ⁽¹⁾آمده است که فرمود:«منظور آیه مردی است که در نزد سلطان می‌رود و بقای او را آرزو می‌کند تا سلطان دستش را وارد کیسه‌اش کند و به او چیزی بدهد.» ⁽²⁾از آن حضرت نقل است که فرمود:«گروهی از ایمان‌آورندگان به موسی(علیه السلام) گفتند:اگر ما میان سپاه فرعون می‌رفتیم،در بین آن سپاه بودیم و از دنیای او برخوردار می‌شدیم و هرگاه که امیدوار به ظهور موسی شدیم نزد او می‌رفتیم،و همین کار را کردند به این ترتیب که چون موسی با همراهانش آمدند،آنان از سپاه فرعون گریختند و سوار بر مرکبهایشان شدند و برای پیوستن به موسی(علیه السلام)و سپاهش،بسرعت حرکت کردند تا با او باشند.خداوند عزّ و جلّ فرشته‌ای را فرستاد،به روی چهارپایانشان زد و آنان را به سپاه فرعون باز گرداند و آنان از جمله کسانی گشتند که با فرعون غرق شدند.» ⁽³⁾از آن حضرت است که فرمود:«بر خدای عزّ و جلّ حقّ است که سرانجام کار شما با کسی که در دنیا با او زندگی می‌کردید،یکی باشد.» ⁽⁴⁾از یونس بن عمار است که گفت:«برای امام صادق(علیه السلام)دربارۀ کسی که معتقد به امر امامت است و نیز از جملۀ افرادی است که کارگزار سلطان می‌باشند صحبت کردم، امام(علیه السلام)فرمود:هرگاه عهده‌دار کار شما شوند آیا با شما مدارا می‌کنند و در رفع نیازتان به شما سودی می‌رسانند؟یونس می‌گوید:عرض کردم:بعضی از آنان این کار را می‌کنند و بعضی از آنها نمی‌کنند.فرمود:از آن کسی از آنها که چنین رفتار نمی‌کند بیزاری بجویید؛خداوند از او بیزار است.» ⁽⁵⁾از حمید نقل شده که می‌گوید:«به امام صادق(علیه السلام)عرض کردم:من از سوی ظلمه کاری را عهده‌دار شده‌ام،آیا برایم راه فراری از این کار هست؟فرمود:چه بسیار کسانی

که به دنبال راه خروج از آن بر آمدند ولی بر آنان دشوار شد.عرض کردم:پس نظر شما چیست؟فرمود:نظر من این است که از خدا بترسی و دوباره باز نگردی.» ⁽¹⁾از زیاد بن ابی سلمه نقل شده است که گفت:«بر موسی بن جعفر(علیه السلام)وارد شدم؛به من فرمود:ای زیاد آیا تو برای پادشاه کار می‌کنی؟می‌گوید:عرض کردم:آری،فرمود:

برای چه؟گفتم:من مرد با مروّتی هستم و عائله زیادی دارم و پشتوانۀ مالی هم ندارم؛ فرمود:ای زیاد! هرآینه اگر مرا از قلۀ کوهی پرت کنند و بدنم پاره پاره شود،در نزد من محبوب‌تر است تا این که کاری برای یکی از آنها(سلاطین جور)عهده‌دار شوم و یا این که فرشی برای مردی از ایشان بگسترم،مگر برای چیزی؟گفتم:فدایت شوم،نمی‌فهمم برای چه؟فرمود:مگر برای رفع گرفتاری از مؤمنی یا آزاد سازی از اسارت و یا ادای دین مؤمن؛ای زیاد!کمترین کاری که خداوند نسبت به کسی که عهده‌دار کاری برای آنها شود،انجام می‌دهد آن است که خیمه‌ای از آتش روی او می‌زند تا این که خداوند از حساب خلق فارغ شود،ای زیاد!پس اگر کاری از کارهای آنها را قبول کردی به برادران دینی‌ات خوبی کن،که یکی در برابر یکی است و خداوند پشت سر آن است. ⁽²⁾ای زیاد هر مردی از شما کاری از آنها را بر عهده بگیرد سپس بین شما و آنها مساوات قائل شود، به او بگویید:تو ادّعای نابجا داری و دروغگویی.ای زیاد! هرگاه قدرت خودت را بر

مردم به خاطر آوردی قدرت خدای عزّ و جلّ را در فردای قیامت بر خودت و از بین رفتن آنچه از مال ایشان به ایشان داده‌ای و باقی ماندن آنچه به زیان خودت به ایشان داده‌ای، به خاطر آورد.» ⁽¹⁾از ابو بصیر به نقل از امام صادق(علیه السلام)رسیده است که می‌گوید:«نزد آن حضرت سخن دربارۀ مردی از این گروه به میان آمد که استاندار جایی شده بود،فرمود:رفتارش با برادران دینی چگونه است؟راوی می‌گوید گفتم:خیری نزد او وجود ندارد،فرمود:جای تأسف است که به کاری که شایستۀ آنها نیست وارد می‌شوند و هیچ کار خیری برای برادرانشان نمی‌کنند.» ⁽²⁾از علیّ بن یقطین نقل شده که گوید:«به امام کاظم(علیه السلام)عرض کردم:دربارۀ اعمال این قوم چه می‌فرمایید؟فرمود:اگر ناگزیر از انجام آنی پس بپرهیز از اموال شیعه؛امام می‌فرماید:علی به من خبر داد که وی در ظاهر از شیعه مالیات را می‌گیرد و در نهان به ایشان پس می‌دهد.» ⁽³⁾از امام صادق(علیه السلام)نقل شده است:«هیچ ستم پیشه‌ای نیست،مگر آن که با او مؤمنی است که خدای عزّ و جلّ به وسیلۀ او از مؤمنان دفاع می‌کند،و حال این که او خود در آخرت از همۀ مؤمنان-به خاطر مصاحبت با ستمگر-کم‌بهره‌تر است.» ⁽⁴⁾از علیّ بن یقطین نقل شده که می‌گوید:«امام کاظم(علیه السلام)به من فرمود:همانا خداوند عزّ و جلّ به همراه سلطان،اولیایی دارد که به وسیلۀ ایشان از اولیای خویش دفاع می‌کند.» ⁽⁵⁾

فصل

(1)غزالی گوید:اما از آثار؛حذیفه گوید:دوری کنید از جاهای فتنه و آشوب؛ پرسیدند:آنها چه جاهایی است؟گفت:در خانۀ فرمانروایان،وقتی که یکی از شماها بر

امیری وارد می‌شود و به دروغ گفته‌های او را تصدیق می‌کند و آنچه در او نیست دربارۀ او می‌گوید.

ابو ذر به سلمه گفت:ای سلمه به در خانۀ سلطان رفت و آمد نکن،زیرا تو به چیزی از دنیای ایشان نمی‌رسی،مگر این که آنان از دین تو به بالاتر از آن می‌رسند.

عبادة بن صامت گوید:دوستی شخص عابد و قاری قرآن،با امیران دورویی،و دوستی وی با توانگران ریاکاری است.

ابو ذر گوید:هر که سیاهی قومی را افزون کند-یعنی سیاهی جمعیّت ستمگران را بیشتر کند-از ایشان است.

ابن مسعود گوید:مردی بر سلطان به همراه دینش وارد می‌شود امّا وقت بیرون شدن بی‌دین بیرون می‌رود!گفتند:چرا؟گفت زیرا او به بهای غضب خدا،سلطان را راضی می‌کند.

سعید بن مسیّب تجارت روغن زیتون داشت و می‌گفت:در این شغل از سلاطین بی‌نیازی است.

وقتی که زهری با سلطان معاشرت داشت یکی از برادران دینی‌اش به وی نوشت:

ای ابو بکر!خداوند،ما و تو را از آشوبها نگه دارد.تو به حالی در آمده‌ای که سزاوار است هر کس تو را می‌شناسد برایت به درگاه خدا دعا و به تو ترحّم کند؛پیر مردی شده‌ای در حالی که نعمتهای الهی بر دوشت سنگینی می‌کند به دلیل آنچه خداوند از کتاب خود تو را آگاه ساخته و از سنت پیامبرش به تو آموخته است در حالی که چنین نیست؛خداوند از علما،عهد و پیمان گرفته و ذات مقدّس حق تعالی فرموده است: لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنّاسِ وَ لا تَکْتُمُونَهُ ⁽¹⁾و بدان که آسان‌ترین چیزی که مرتکب شده‌ای و سبکترین گناهی که به گردن گرفته‌ای این است که با وحشت ستمگر انس گرفته‌ای و با نزدیک شدنت به کسی که حق را ادا نمی‌کند و باطل را ترک نمی‌گوید در حالی که تو را مقرّب ساخته است،راه

گمراهی را هموار کرده‌ای.آنان تو را قطبی ساخته‌اند که بر محور تو آسیای ظلم و ستمشان می‌چرخد و تو را پلی قرار داده‌اند که از روی تو،به سمت گرفتاری و بلایشان گذر می‌کنند و نردبانی که به اوج گمراهی شان بالا می‌روند،به وسیلۀ تو بر علما،شبهه وارد می‌کنند و دلهای نادانان را با تو جذب می‌کنند،پس چه بسیار ناچیز است آنچه آنان برای تو آباد ساختند در برابر آنچه به زیان تو ویران کردند!و چقدر زیاد است آنچه از تو گرفتند در برابر آنچه از دین تو که فاسد کردند!پس چه چیز تو را ایمن می‌سازد تا از جمله کسانی باشی که خدای تعالی دربارۀ ایشان فرموده است: فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصَّلاةَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَواتِ ⁽¹⁾و همانا تو با کسی سرو کار داری که نادان نیست و نگهبان تو قرار می‌دهد کسی را که غفلت ندارد،بنابراین دین خود را معالجه و درمان کن که بیماری در آن راه یافته و زاد و توشه فراهم کن که سفر دوری در پیش داری و هیچ چیز در زمین و در آسمان بر خداوند پوشیده نیست و السّلام ⁽²⁾

فصل

اشاره

(1)غزالی گوید:این اخبار و آثار دلیل بر فتنه و انواع فسادی است که در معاشرت با سلاطین وجود دارد،لیکن ما دراین‌باره به تفصیل فقهی مطالب می‌پردازیم تا موارد ممنوع از مکروه و مباح مشخص شود.بنابراین می‌گوییم:کسی که بر پادشاه وارد می‌شود،در معرض آن است که با عملش و یا با سکوتش و یا به سخن و یا با اعتقادش معصیت خدای تعالی کند و از یکی از این حالات خارج نیست.

اما عمل،ورود به دربار سلاطین

(1)در بیشتر اوقات با ورود به خانه‌های غصبی و گام نهادن در آنها همراه است و ورود در این‌ها بدون اجازۀ مالک حرام است،و این سخن تو را گول نزند که گفته‌اند:این قبیل چیزها را مردم سهل گرفته‌اند مانند یک خرما یا ریزه‌های نانی است که افتاده باشد.آری این حرف در غیر مغصوب درست است،اما در مغصوب درست نیست،زیرا اگر گفته شود که هر نشست اندک چیزی از ملکیّت نمی‌کاهد،زیرا این مقدار،جای تسامح دارد،همچنین در عبور از ملک کسی،پس این مقدار تسامح در هر یک از این موارد،در مجموع موارد جریان دارد!در حالی که غصب در مجموع عمل،حاصل می‌شود ولی در یک یک موارد محل تسامح است،زیرا اگر مالک مطّلع شود ناراضی نخواهد بود و اما در صورتی که این موارد جزئی راهی به فراگیری کلّ به صورت مشترک شود پس حکم تحریم به جمیع سرایت می‌کند.بنابراین جائز نیست ملک کسی را-به این اعتماد که هر یک از رهگذران فقط گامی بر می‌دارد و از ملک چیزی کم نمی‌شود-راه عبور قرار داد،زیرا که مجموع ملک را از بین می‌برد؛ نظیر ضربت سبکی که در تعلیم مباح است ولی به شرط یک ضربه بودن اما اگر جمعی باشند و هر کدام ضربتی بزنند باعث قتل شود،قصاص بر همه واجب می‌شود در حالی که هر یک از ضربتها اگر تنها بود،باعث قصاص نمی‌شد پس اگر فرض شود-به طور مثال-ستمگری در جای غیر غصبی مثل زمین بایری باشد؛اگر زیر خیمه یا سایبانی از مال خودش باشد که حرام است.ورود به نزد او جائز نیست زیرا این ورود بهره‌مندی از حرام و استفادۀ از سایۀ آن است،بنابراین اگر فرض شود که هر کدام از آنها حلال است پس با ورود به آنجا از جهت این که یک ورود است معصیت نباشد و سلام دادن به او نیز گناهی نداشته باشد ولی اگر در برابر او رکوع یا سجده کند و یا در وقت سلام و خدمت به صورت قیام بایستد حرام است زیرا تعظیم او برای ظالم به دلیل سیطرۀ او که ابزار کار ستمگران است،و از طرفی تواضع برای ستمگران معصیت است بلکه هر که برای توانگر غیر ظالمی تواضع کند تنها به خاطر توانگری‌اش-نه به جهت دیگری که مقتضی

تواضع است-دو سوّم دینش را از دست داده است،پس چگونه است وقتی که برای ظالم تواضع کند؟بنابراین جز مجرد سلام چیز دیگری مباح نیست.

اما دست‌بوسی و خم شدن در خدمت،معصیت است مگر برای ترس از ظالم یا برای امام عادل و یا برای کسی که به دستور دینی استحقاق آن را دارد.بنابراین اگر شخص وارد،تمام این‌ها را هم که ترک کند و تنها به سلام اکتفا کند،نمی‌تواند روی فرش آنها ننشیند و هرگاه بیشتر اموال ایشان حرام است پس نشستن روی فرش ایشان نیز جائز نیست،این از جهت عمل.

امّا سکوت؛او در مجلس سلاطین بعضی از ظروف طلا و لباسهای ابریشمی را بر تن خودشان و غلامانشان می‌بیند که پوشیدن آنها حرام است،در حالی که هر کس گناهی را ببیند و در برابر آن سکوت کند،او هم در آن گناه شریک است،حتی بعضی از سخنان ایشان را می‌شنود که فحش،دروغ و ناسزا و آزردن است و سکوت در برابر تمام این‌ها حرام است و لباسهایی که می‌پوشند و غذایی را که می‌خورند می‌بیند و تمام آنچه در اختیار دارند حرام است و سکوت در مقابل آنها جائز نیست پس امر به معروف و نهی از منکر،اگر به عمل نتواند،به زبان بر او واجب است.

پس اگر بگویی او بر جانش بیمناک است،عذرش در سکوت کردن پذیرفته است، این سخن حقّ است لیکن او بی‌نیاز از آن است که خودش را در معرض ارتکاب امر غیر مباحی قرار دهد،مگر بهانه‌ای داشته باشد،زیرا او اگر بر سلطان وارد نشود و شاهد خلافها نباشد،خطاب به گمان متوجه او نمی‌شود تا این که به وسیلۀ عذر از او ساقط شود.در اینجا می‌گویم:هر که در جایی از فساد،مطّلع باشد و بداند که نمی‌تواند آن را بر طرف سازد،جائز نیست در آنجا حضور پیدا کند تا آن فساد در مقابل او انجام گیرد و او شاهد باشد و سکوت اختیار کند بلکه سزاوار است که از مشاهدۀ آن دوری کند.

امّا قول؛آن است که به ظالم دعا کند و ثناگوی او باشد و یا آنچه از سخن باطل می‌گوید به صراحت یا با تکان دادن سر و یا با شگفتگی چهره‌اش تصدیق کند،یا این که

اظهار محبّت و دوستی و اشتیاق به دیدار وی کند و یا این که علاقۀ شدید به طول عمر و بقای وی داشته باشد،زیرا او بیشتر وقتها تنها به سلام دادن اکتفا نمی‌کند،بلکه حرف می‌زند و سخنانش از چند صورت بیرون نیست،یا دعا برای اوست که جائز نیست،مگر این که بگوید:خدا تو را اصلاح کند!و یا خدا تو را به کارهای نیک موفق بدارد!و یا خداوند عمر تو را در طاعت خود طولانی گرداند!و نظایر این‌ها و اما دعا به این که خدا تو را نگه دارد و عمر طولانی دهد،و دعا برای طول بقا و وفور نعمت با خطاب به عنوان مولی و نظیر آن جائز نیست.پیامبر(ص)فرمود:«هر کس برای بقای ظالمی دعا کند در حقیقت دوست دارد که خدا را روی زمین معصیت کنند»، ⁽¹⁾پس اگر از دعا بگذرد به ثنا گویی برسد و چیزهایی بگوید که در او نیست،دروغگو،منافق و گرامی‌دارندۀ ظالم خواهد بود که این هر سه معصیت است.

پیامبر(ص)فرمود:«همانا در وقت مدح فاسق خداوند به غضب می‌آید.» ⁽²⁾و در خبر دیگری آمده است:«هر که ظالمی را احترام کند،در حقیقت به نابودی اسلام کمک کرده است.» ⁽³⁾اگر از این هم تجاوز کند و به تصدیق گفته‌ها و پاک شمردن هر عملی که او انجام می‌دهد برسد،به خاطر تصدیق و کمک به ظالم،گنهکار خواهد بود،زیرا پاک دانستن اعمال و ثناگویی آنها کمک است و کمک بر معصیت،تشویق است برای تمایل به معصیت،همان طوری که تکذیب و مذمت و تقبیح،منع از معصیت و تضعیف انگیزه‌های ظلم است و کمک بر معصیت،خود معصیت است و لو به جزئی از کلمه باشد و اگر از این حد هم بگذرد و به اظهار محبّت و اشتیاق به دیدار و طول عمر او برسد،اگر به دروغ اظهار کند،هم معصیت دروغ و هم نفاق را مرتکب شده است و اگر راست

بگوید،به دلیل دوست داشتن بقای ظالم معصیت کرده است،و حال آن که حق وی آن است که به خاطر خدا به او خشم و کین بورزد،پس خشم در راه خدا واجب است در حالی که فرد دوستدار گناه و راضی به معصیت،خود گنهکار است،و هر کس ظالمی را دوست بدارد اگر به خاطر ستمگری‌اش دوست بدارد،به سبب همین دوستی گنهکار است و هر کس به دلیل دیگری او را دوست بدارد باز هم گنهکار است از آن جهت که چرا بغض او را در دل ندارد در صورتی که بر او واجب است برای خدا او را مبغوض بدارد و اگر در کسی خوبی و بدی جمع باشد لازم است او را به خاطر آن خوبی دوست و به خاطر آن بدی دشمن بدارد،و در آینده-در کتاب اخوّة المتحابّین فی الله-علت جمع بین حب و بغض خواهد آمد،اگر از تمام این حرفها بر کنار باشد-در صورتی که بعید است-از فسادی که به دل راه پیدا می‌کند،سالم نمی‌ماند،زیرا او می‌بیند که طرف در وسعت نعمت است و نعمت خدا را بر خود ناچیز می‌شمرد،و نهی رسول خدا را بی‌اهمیّت تلقّی می‌کند که فرمود:«ای تودۀ مهاجران بر دنیاداران وارد نشوید که باعث خشم روزی می‌شود.» ⁽¹⁾این مطلب به علاوه این که دیگران در ورود به ستمگران از او پیروی می‌کنند و خود باعث ایجاد سیاهی‌لشکر برای ستمگران و آبرو دادن به ایشان می‌شود،اگر از کسانی باشد که باعث آبرومندی است و تمام این‌ها یا مکروهند و یا حرام؛ و ورود بر سلاطین جز به خاطر یکی از دو عذر جائز نیست:یکی از جهت خود آنها؛امر اجباری باشد نه امر احترامی و بداند که اگر خودداری کند او را اذیّت خواهند کرد و یا این که مردم بر طاعت آنان نخواهند بود و امر سیاست به هم خواهد خورد که در این صورت اجابت واجب است به خاطر اطاعت مردم و رعایت مصلحت خلق تا این که حکومت مضطرب نشود. ⁽²⁾دوّم این که ورود او به جهت دفع ظلم از مسلمان دیگر یا از

خودش،از باب ولایتی که دارد و یا از باب داد خواهی باشد،این دو مورد را اجازه داده‌اند به شرط این که دروغ نگوید و ثناگو نباشد و از نصیحتی که انتظار پذیرفتن آن می‌رود،دریغ نورزد،این بود حکم ورود بر سلاطین.

حالت دوّم:

(1)آن است که پادشاه برای دیدار او برود.در این صورت جواب سلام واجب است اما قیام و احترام به او،در برابر احترام او،احترام کردن حرام نیست زیرا او به خاطر بزرگداشت علم و دین استحقاق ستایش دارد چنان که به خاطر ظلم و ستمش مستحق دوری کردن است.پس احترام در برابر احترام و پاسخ به سلام لازم است لیکن بهتر آن است که اگر با او در خلوت است،از جا بلند نشود تا عزت دین و حقارت ظلم را بدان وسیله به او ابراز کند و خشم خودش را به خاطر دین و اعراضش را از کسی که از خدا اعراض کرده است و در نتیجه خدا هم از او اعراض کرده،بروز دهد.اما اگر سلطان با جمعی وارد شود،مراعات حشمت استانداران و دولت مردان،در میان رعیّت دارای اهمیت است،در این صورت با این نیّت از جا بلند شدن اشکالی ندارد و اگر بداند که این عملش پیامد فاسدی در میان رعیّت ندارد و از خشم سلطان آزاری به او نمی‌رسد،احترام نکردن به صورت از جا بر خاستن،بهتر است.وانگهی بر او واجب است پس از انجام ملاقات او را نصیحت کند.پس اگر مرتکب عملی می‌شود که از حرمت آن بی‌خبر است و او توقّع دارد که اگر از حرمت آن آگاه شود،آن را ترک می‌کند باید او را آگاه کند که این کار واجب است و امّا ذکر حرمت چیزی از قبیل میگساری و ستمگری که او حرام بودن آن را می‌داند بی‌فایده است.بلکه بر او لازم است از گناهانی که مرتکب می‌شود او را بترساند در صورتی که احتمال می‌دهد ترساندن در او مؤثر خواهد بود و نیز لازم است که او را به راههای مصلحت ارشاد کند-اگر راهها را مطابق

شرع می‌شناسد به نحوی که مقصود ظالم بدون معصیت حاصل می‌شود-تا او را بدان وسیله از رسیدن به هدف به وسیلۀ ظلم باز دارد،پس در این صورت بر او واجب است در جایی که نمی‌داند،آگاهی دهد و در آنچه گستاخ و بی‌باک است او را بترساند،و به آنچه از آن غفلت دارد-به وسیلۀ چیزی که از ظلم بی‌نیازش کند-ارشاد کند.پس این سه امر،وقتی که احتمال می‌دهد سخنش در آن موارد مؤثر است،بر او لازم است و نیز بر هر کسی که با عذر یا بدون عذر بر سلطان وارد شود،رعایت این امور لازم است.

محمّد بن صالح می‌گوید:نزد حمّاد بن سلمه بودم،متوجّه شدم که در خانۀ وی جز یک حصیری که او بر روی آن نشسته و قرآنی که تلاوت می‌کند و انبانی که غذایش را داخل آن می‌گذارد و آفتابه‌ای که وضو می‌گیرد چیز دیگری نیست،ناگهان در را زدند، معلوم شد محمّد بن سلیمان است،اجازه داد،او وارد شد و در مقابل وی نشست،پرسید:

مرا چه می‌شود وقتی که تو را می‌بینم.تمام وجودم را ترس فرا می‌گیرد؟حمّاد گفت:

برای این که رسول خدا(ص)فرمود:«همانا عالم اگر هدفش از علم،ذات مقدّس خدا باشد،همه چیز او را تعظیم کند.» ⁽¹⁾سپس چهل هزار درهم که به همراه خود آورده بود بر او عرضه کرد و گفت:این‌ها را بگیر و استفاده کن،حمّاد گفت:آنها را به کسانی که از آنان به ستم گرفته‌ای باز گردان.محمد بن سلیمان گفت:به خدا سوگند،جز آنچه به ارث برده‌ام به شما نمی‌دهم جواب داد:نیازی به آنها ندارم.او گفت:بگیرید و(به مستحقان)تقسیم کنید.حماد گفت:شاید من اگر در تقسیم،به عدالت رفتار کنم کسی که چیزی از آن مبلغ نرسیده است بگوید:او در تقسیم،عدالت را جاری نکرده و دربارۀ من دچار گناه شود بنابراین،آنها را از من دور کنید.

حالت سوم:

(1)آن است که از سلاطین کناره بگیرد و آنها را نبیند و آنها هم او را نبینند،و این امر لازم است،زیرا سلامت جز در این صورت ممکن نیست.بنابراین باید

به خاطر ظلم و ستم ایشان،بغض آنان را در دل داشته باشد و بقای آنها را نخواهد و ثناگوی آنها نباشد و از حال آنها نپرسد و به اطرافیان آنان نزدیک نشود و بر آنچه به خاطر مفارقت ایشان از دست می‌دهد،تأسف نخورد.توضیح مطلب این که هرگاه امر ایشان از ذهنش بگذرد،اگر از آنها غفلت کند چه بهتر و هرگاه امر ایشان و در ناز و نعمت بودن آنها از ذهنش بگذرد با یاد خدا آنها را از ذهنش محو کند و به آنچه حاتم اصم گفته است عمل کند:«همانا بین من و پادشاهان یک روز فاصله است،امّا دیروز، لذتش(گذشته)و آنها نمی‌یابند و در فردا هم من،و هم ایشان در هراسیم،و آن روزی که فاصله داریم امروز است و شاید آن روز،امروز نباشد.»و به آنچه ابو درداء گفته است نیز عمل کند:«مالداران می‌خورند،ما هم می‌خوریم و می‌آشامند ما هم می‌آشامیم و می‌پوشند،ما هم می‌پوشیم،آنها اموال زیادی دارند که به آنها نگاه می‌کنند و ما هم با ایشان به آن اموال نگاه می‌کنیم،و حساب آن مالها با ایشان است ولی ما از حساب بر کناریم.»بنابراین هر کسی که از ظلم و ظالم و معصیت گنهکاری اطلاع کامل داشته باشد، شایسته است که مقام و منزلت او را به این جهت در دل خود پایین بیاورد این امر واجبی است بر او،زیرا هر عمل ناپسندی که از او صادر شود،از مقام و منزلت او در قلب کم می‌شود و معصیت مستحق ناپسندی است زیرا معصیت یا مورد غفلت است،یا مورد رضایت و یا کراهت،با وجود علم و آگاهی،غفلت معنی ندارد و دلیلی برای رضایت نیست پس ناگزیر معصیت مورد کراهت است،بنابراین جنایت هر کسی بر حق خدا همانند جنایت او بر حق تو است.

پس اگر بگویی:نارضایتی در تحت اختیار نیست،پس چگونه واجب می‌شود؟ می‌گوییم:چنین نیست،زیرا به ضرورت طبع،دوست،آنچه را که نزد محبوبش ناپسند باشد نمی‌پسندد و مخالف آن است،و البته کسی که از معصیت خدا ناراضی نیست خدا او را دوست نمی‌دارد و دوست نمی‌دارد خدا را کسی که معرفت او را ندارد و حال آن که معرفت خدا واجب و محبّت خدا نیز واجب است،و هرگاه کسی خدا را دوست بدارد،

نمی‌پسندد آنچه را او نپسندد و می‌پسندد آنچه را او بپسندد،توضیح این مطلب در کتاب محبت و رضا خواهد آمد.

فصل

(1)اگر بگویی:علمای پیشین بر سلاطین وارد می‌شدند،می‌گویم:آری نخست از ایشان آداب ورود را بیاموز سپس وارد شو.نقل کرده‌اند که هشام بن عبد الملک به قصد حج،راهی مکّه شد و چون وارد مکه شد،گفت:مردی از صحابۀ پیامبر(ص)را نزد من آورید،گفتند:همگی از دنیا رفته‌اند،گفت:بنابراین از تابعین کسی را بیاورید،پس طاوس یمانی را آوردند.طاوس همین که وارد شد،کفشش را کنار فرش خلیفه از پا در آورد و به عنوان امیر المؤمنین بر او سلام نداد لیکن گفت:سلام بر تو و به کنیه او را خطاب نکرد و در مقابل او نشست و گفت:چگونه هستی ای هشام؟هشام به قدری خشمگین شد که تصمیم گرفت او را بکشد،به او گفتند:تو در حرم خدا و حرم رسول خدا هستی،چنین چیزی ممکن نیست،پس گفت:ای طاوس چه باعث شد که تو چنین رفتار کردی؟گفت:مگر من چه کردم؟هشام بیشتر بر سر خشم و غیظ آمد،گفت:

کفشهایت را در حاشیۀ بساط من در آوردی و دست مرا نبوسیدی و به عنوان امیر المؤمنین به من سلام ندادی و با کنیه مرا مخاطب قرار ندادی و بدون اجازه در برابر من نشستی و گفتی:چگونه هستی ای هشام؟طاوس گفت:اما در آوردن کفشم را در کنار بساطت،من هر روز در مقابل ربّ العزّة پنج مرتبه کفشم را بیرون می‌آورم در حالی که او مرا عقوبت نمی‌کند و بر من خشم نمی‌گیرد؛و اما سخن تو که گفتی:چرا دست مرا نبوسیدی؟من از علی(علیه السلام)شنیدم که می‌فرمود:بر هیچ مردی روا نیست دست کسی را ببوسد،مگر دست زنش را از روی شهوت و یا دست فرزندش را از روی شفقت؛و اما این سخن تو که چرا به عنوان امیر المؤمنین بر من سلام ندادی،چون تمام مردم به فرمانروایی تو راضی نیستند از این رو من نخواستم دروغ بگویم؛و اما سخن تو که گفتی؛

مرا با کنیه‌ام خطاب قرار ندادی،زیرا خدای تعالی اولیای خویش را با اسم نام برده و گفته است:ای داود،ای یحیی،ای عیسی،در صورتی که دشمنان خویش را با کنیه یاد کرده و گفته است:دستهای ابو لهب بریده باد،و اما سخن تو که گفتی:در حضور من نشستی، همانا من از علی(علیه السلام)شنیدم که می‌فرمود:هرگاه خواستی مردی از اهل دوزخ را ببینی به مردی نگاه کن که نشسته باشد،در حالی که پیرامونش گروهی ایستاده‌اند.

آنگاه هشام گفت:مرا موعظه کن؛طاوس گفت:من از علی(علیه السلام)شنیدم که می‌فرمود:«در جهنم مارهایی است همانند کوههای مرتفع و عقربهایی همچون استران که می‌گزند هر امیری را که در میان رعیّتش به عدالت عمل نکند.»وی سپس از مقابل هشام برخاست و فرار کرد و پنهان شد.

مالک بن دینار بر امیر بصره وارد شد و گفت:ای امیر در یکی از کتابها خواندم:

نادان‌تر از پادشاه کیست؟و نادان‌ترین فردی که معصیت مرا مرتکب می‌شود کیست؟و مغرورترین کسی که او،نسبت به من مغرور است کیست؟ای چوپان بد،من به تو گوسفندان سالم و فربهی را دادم و تو گوشتها را خوردی و پشمهای آنها را پوشیدی و استخوان متحرّکی را باقی گذاشتی.پس امیر گفت:آیا می‌دانی که چه چیز تو را بر ما گستاخ می‌کند و ما را از تو دور می‌سازد؟مالک جواب داد:نه،امیر گفت:خدا،سپس طمع اندک به سوی ما و نگرفتن آنچه در دست ماست.

عمر بن عبد العزیز با سلیمان بن عبد الملک ایستاده بودند.سلیمان صدای غرش ابر را شنید،بی‌تابی کرد و سینه‌اش را روی قربوس زین گذاشت عمر گفت:این صدای رحمت خداست پس چگونه خواهی بود وقتی که صدای عذاب خدا را بشنوی؟سپس سلیمان به مردمی که در عرفه حاضر بودند نگاه کرد و گفت:چقدر مردم زیادند!عمر گفت:دشمنان تو هستند یا امیر المؤمنین،سلیمان گفت:خدا تو را به ایشان مبتلا گرداند! نقل کرده‌اند که سلیمان به مدینه وارد شد و قصد مکه داشت،کسی را به دنبال ابو حازم فرستاد و او را طلبید.همین که وارد شد،گفت:ای ابو حازم چرا ما از مرگ

ناخشنودیم؟جواب داد:چون شما خانۀ آخرتتان را خراب کرده‌اید و دنیا را آباد ساخته‌اید از این رو نمی‌خواهید که از جای آباد به جای خراب منتقل شوید،گفت:ای ابو حازم ورود به درگاه خدا چگونه است؟جواب داد:اما نیکوکار مثل مسافری است که به نزد خانواده‌اش بر می‌گردد و امّا بدکار مانند بندۀ گریخته‌ای است که بر مولایش وارد می‌شود.سلیمان با شنیدن این سخنان گریه کرد و گفت:نمی‌دانم وضع من،در نزد خدا چگونه است؟ابو حازم گفت:خودت را بر کتاب خدای عزّ و جلّ عرضه کن آنجا که می‌فرماید: إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِی نَعِیمٍ وَ إِنَّ الْفُجّارَ لَفِی جَحِیمٍ . ⁽¹⁾سلیمان گفت:پس رحمت خدا کجا می‌رود؟جواب داد:به نیکوکاران نزدیک است؛آنگاه سلیمان پرسید:

ابو حازم!کدام بندۀ خدا گرامی‌تر است؟گفت:اهل مروّت و تقوا؛پرسید:کدام عمل از همۀ اعمال بالاتر است؟جواب داد:ادای واجبات با اجتناب از محرّمات،پرسید:کدام دعا مسموع‌تر است؟گفت:سخن حق در نزد کسی که از او می‌ترسی و در عین حال امیدواری؛گفت:کدام یک از مؤمنان هوشیارترند؟جواب داد:مردی که به دستور خدا عمل کند و مردم را به طاعت خدا بخواند؛پرسید:کدام مؤمن از همه زیانکارتر است؟ جواب داد:مردی که به خاطر برادرش که ستمگر است مرتکب گناه شود،از این رو آخرتش را به دنیای دیگری فروخته است.سلیمان گفت:دربارۀ کار ما چه می‌گویی؟ ابو حازم گفت:اگر ممکن است مرا عفو کنید؟گفت:ممکن نیست ولی نصیحتی ما را بکنید،ابو حازم گفت:یا امیر المؤمنین پدران تو با شمشیرها بر مردم مسلّط شدند و به زور،بدون مشورت با مسلمانان زمام امور را به دست گرفتند،حتی افراد زیادی را به قتل رساندند و آنها از دنیا رفتند،پس اگر آنچه را آنها گفتند و آنچه را مردم به ایشان گفتند، درک می‌کردی کافی بود.مردی از اهل مجلس رو به ابو حازم کرد و گفت:بد حرفی زدی!ابو حازم گفت:خدای تعالی از دانشمندان پیمان گرفته است تا حقیقت را برای مردم بیان کنند و پوشیده ندارند.سلیمان گفت:چگونه ما این فساد را اصلاح کنیم؟

ابو حازم جواب داد:از حلال به دست آوری و در جای حق قرار دهی،سلیمان گفت:چه کسی توان چنین کاری را دارد؟جواب داد:کسی که خواهان بهشت است و از آتش دوزخ می‌ترسد.سلیمان گفت:برایم دعا کن،ابو حازم گفت:خدایا اگر سلیمان دوست تو است او را در دنیا و آخرت،به بهشت بشارت ده،و اگر دشمن تو است،موی بالای پیشانی او را بگیر و او را به آنجا که می‌پسندی و راضی هستی وارد کن.سلیمان گفت:

مرا نصیحت کن،گفت:سفارش می‌کنم تو را و مختصر می‌گویم:پروردگارت را بزرگ و منزّه شمار،مبادا آن جایی تو را ببیند که نهی فرموده و آنجا که امر کرده است تو را نبیند.

عمر بن عبد العزیز به ابو حازم گفت:مرا موعظه کن،ابو حازم گفت:به بستر خواب برو سپس مرگ را بالای سرت قرار ده،و آنگاه ببین چه حالتی را دوست داری که آن ساعت در آن حال باشی پس هم اکنون آن را بگیر و ببین چه را دوست نداری که آن ساعت در آن وضع باشی پس الآن آن را ترک کن چرا که شاید آن ساعت نزدیک باشد.

مردی بیابان‌نشین بر سلیمان وارد شد،سلیمان گفت:ای مرد حرفت را بزن!گفت:

یا امیر المؤمنین!من سخنی را به تو می‌گویم و تو حوصله کن هر چند ناراضی باشی،چون به دنبال آن چیزی است که اگر بپذیری باعث خشنودی تو خواهد بود،سلیمان گفت:ای مرد بیابانی ما در تحمّل سخن کسی که امید به خیرخواهی‌اش نداریم و از فریب‌کاری‌اش در امان نیستیم حوصله به خرج می‌دهیم،پس چگونه به کسی که از فریبش در امانیم و به خیرخواهی‌اش امیدواریم گوش فرا نمی‌دهیم؟گفت:یا امیر المؤمنین!مردانی دور تو را گرفته‌اند که از اختیارشان به نفع خودشان سوءاستفاده می‌کنند،و دینشان را به دنیایشان و رضای تو را به غضب پروردگارشان فروخته‌اند.دربارۀ خدا از تو می‌ترسند ولی در کار تو از خدا نمی‌ترسند،با آخرت در ستیزند و با دنیا سازگار،پس تو نباید آنها را بر چیزی که خدا تو را بر آن امین دانسته است امین شماری،زیرا آنان هرگز در تضییع امانت و سرکوب و ظلم و ستم امّت کوتاهی نمی‌کنند و تو در برابر گناهانی که آنان مرتکب

می‌شوند مسئولی،ولی آنان نسبت به عمل تو مسئول نیستند.بنابراین دنیای ایشان را با ضایع کردن آخرت خویش آباد نکن،زیرا مغبون‌ترین مردم کسی است که آخرت خویش را به دنیای دیگران بفروشد.سلیمان پس از شنیدن این سخنان گفت:ای اعرابی تو زبانت را گشودی که از شمشیرت برنده‌تر بود!گفت:آری یا امیر المؤمنین،امّا این سخن به نفع شما بود،نه به زیان شما.

نقل کرده‌اند که ابو بکره بر معاویه وارد شد و گفت:ای معاویه بدان که در هر روزی که از عمر تو می‌گذرد و در هر شبی که بر تو فرا می‌رسد،از دنیا جز دوری و از آخرت جز نزدیکی بر تو افزوده نمی‌شود و به دنبال تو جوینده‌ای است که از دست او خلاصی نداری و نشانه‌ای برای تو قرار داده است که از آن نمی‌گذری و چقدر زود آن حد و نشان فرا می‌رسد!و چه نزدیک است که آن جوینده به تو برسد!و همانا دنیایی که ما در آن هستیم فانی و آخرتی که سرانجام کار ما به سوی اوست باقی است؛اگر کار خیر کرده باشیم پاداش خیر و اگر شرّ باشد جزای شرّ می‌دهند.

این چنین بوده است ورود دانشمندان بر پادشاهان مقصودم از دانشمندان علمای آخرت است،اما علمای دنیا وارد می‌شوند تا به دلهای سلاطین تقرّب یابند و آنها را به بی‌بندوباری رهنمون باشند و با لطایف‌الحیل راههای گسترده‌ای را استنباط کنند که با هدفهای ایشان موافق باشد و اگر در مقام موعظه نظیر ما سخنانی را بگویند هدفشان اصلاح نیست،بلکه جاه طلبی و کسب توجّه سلاطین است و در این کار دو فریب‌کاری وجود دارد که نادانان را فریب می‌دهد:یکی آن که وانمود می‌کنند که قصدشان از ورود بر سلاطین اصلاح ایشان با موعظه و نصیحت است،بلکه امر را بر خودشان مشتبه می‌کنند و انگیزۀ ایشان میل باطنی آنها به شهرت و تحصیل معرفت در نزد ایشان است و نشانۀ راستی در اصلاح طلبی آن است که اگر همان موعظه را کس دیگری از دانشمندان نظیر ایشان عهده‌دار شد و مورد قبول افتاد و اثر صلاح و نیکی به وسیلۀ او پدید آمد شایسته است که بدان جهت او خوشحال شده باشند و شکر خدا را به‌جا آورند که آن

عالم این مهم را کفایت کرده است،مثل کسی که باید بیمار سختی را معالجه می‌کرد و دیگری به معالجۀ او اقدام کرده است آن سخن بسیار خوشحال می‌شود،و اگر تصادفا سخن خود را بر سخن دیگران برتری می‌دهند،پس ایشان مغرورند،دوم آن که گمان می‌برند که هدفشان شفاعت برای دفع ظلم از مسلمانی است و این نیز زمینه‌ای برای غرور است در صورتی که معیار آن است که گفته شد.

فصل

(1)سپس غزالی مسائلی را دربارۀ احوالی که در اثر معاشرت با سلاطین و مباشرت با اموالشان عارض می‌شود ذکر کرده،و در مورد حرمت معامله با ایشان و قضات و کارگزاران و خدمتکارانشان مبالغه کرده است،بر اساس قاعده‌ای که خودش مطرح کرده مبنی بر این که هر مالی که بیشترش حرام باشد حرام است و در آن باره اخبار زیادی از پیشینیان نقل کرده.سپس می‌گوید:این مبالغه و هشدار پیشینیان نسبت به معامله با فاسقان و بازرگانان و جواهرتراشان و سنگ‌تراشان و صاحبان حمام و ریخته‌گران و رنگرزان و پیشه‌وران با غلبه فسق و دروغ بر ایشان بلکه با کفّار ذمّی نقل نشده است،و تنها دربارۀ ستمگران به‌ویژه کسانی که مال یتیمان و بیچارگان را می‌خورند و همواره مسلمین را می‌آزارند،آمده است یعنی کسانی که به نابود کردن نشانه‌های دین و شعائر اسلامی کمک می‌کنند و علت این امر آن است که معصیت به دو قسم لازم و متعدی تقسیم می‌شود،و فسق از گناهان لازم است که به دیگران تجاوز نمی‌کند.همچنین کفر که جنایتی در حق خدای تعالی است و حساب آن نیز با خداست و اما معصیت والیان به سبب ظلم،متعدّی است و کار ایشان بدان سبب دشوار می‌شود،و به مقدار گستردگی ظلم و عمومیت تعدّی و تجاوز عذاب خدا بیشتر شامل حال آنها می‌شود.بنابراین باید هر چه بیشتر از ایشان و معاملۀ با ایشان دوری جست،پیامبر(ص)فرمود:«به پاسبان

می‌گویند تازیانه‌ات را بگذار و وارد آتش دوزخ شو.» ⁽¹⁾و نیز فرمود:«از علامتهای قیامت مردانی هستند که همراهشان تازیانه‌هایی است مانند دم گاوان.» ⁽²⁾پس این است حکم ایشان و هر که آنها را شناخت،شناخته است و هر که نشناخته است،نشانی هر یک از آنها لباس و سبیل بلند و سایر اشکال معروف می‌باشد.پس هر کس با آن شکل دیده شد باید از او دوری کرد،و آن از باب بدگمانی نیست،زیرا او خود بر خویشتن ستم کرده است که به لباس و شکل آنان در آمده و هم زی بودن دلیل بر همدلی است و دیوانگی نمی‌کند،مگر دیوانه و خود را نظیر بدکاران نشان نمی‌دهد،مگر آدم بدکار آری گاهی آدم تبهکار با درستکار اشتباه می‌شود،در نتیجه خود را شبیه شایستگان وانمود می‌کند اما شخص صالح ممکن نیست خودش را مثل فاسدان بنمایاند،زیرا این خود باعث افزون نمودن جمعیت ایشان است و قول خدای تعالی: اَلَّذِینَ تَتَوَفّاهُمُ الْمَلائِکَةُ ظالِمِی أَنْفُسِهِمْ ؛ ⁽³⁾دربارۀ گروهی از مسلمانان که با جماعت مشرکان زیاد معاشرت داشتند،نازل شده است،و روایت شده:«خدای تعالی به یوشع بن نون وحی کرد که من چهل هزار تن از نیکان و شصت هزار تن از بدان قوم تو را هلاک خواهم کرد؛عرض کرد:پروردگارا نیکان را چرا!؟فرمود:برای این که ایشان هرگز به خاطر خشم من،خشمگین نشدند و با بدان می‌خوردند و می‌آشامیدند»؛با این حدیث معلوم می‌شود که بغض ستمگران و خشم بر ایشان به خاطر خدا واجب است.

ابن مسعود از پیامبر(ص)روایت کرده است که فرمود:«خدای تعالی دانشمندان بنی اسرائیل را لعنت کرده است ازآن‌رو که در زندگی‌شان با ستمگران معاشرت داشتند.» ⁽⁴⁾می‌گویم:از طریق شیعه،روایتی در کتاب تهذیب از محمد بن مسلم نقل شده که

می‌گوید:امام باقر و امام صادق(علیه السلام)مرا در حالی که نزد قاضی مدینه نشسته بودم،دیدند.

فردای آن روز خدمت آن حضرت رسیدم.فرمود:چه مجلسی بود که دیروز تو را در آن دیدم؟می‌گوید:عرض کردم:فدایت شوم،این قاضی مرا احترام می‌کند چه بسا اتفاق می‌افتد که من با او می‌نشینم.فرمود:چه چیز باعث ایمنی تو می‌شود اگر لعنت خدا نازل شود و تمام اهل مجلس را فرا گیرد؟» ⁽¹⁾از یونس بن یعقوب نقل شده که می‌گوید:امام صادق(علیه السلام)به من فرمود:«در ساختن مسجد هم به ایشان کمک نکن.» ⁽²⁾از آن حضرت نقل است:«هر که نامش در دفتر فرزندان سابع باشد،خداوند او را در روز قیامت،خوک محشور می‌کند.» ⁽³⁾کلمه سابع در این حدیث کنایه از عباس است و امام(علیه السلام)به دلیل تقیّه آن را وارونه کرده است.قبلا اخبار دیگری در این زمینه از کافی نقل کردیم.

غزالی گوید:

باب هفتم:در مسائل متفرّقه ای که بسیار مورد نیازند

اشاره

در مسائل متفرّقه ای که بسیار مورد نیازند

(1)می‌گویم:چون مسائلی را که غزالی در این باب،ذکر کرده است بر اساس اصول عامه بود،ما از ذکر آنها خودداری کردیم جز یک مسألۀ مهمّ که ما آن را در یک فصل ذکر می‌کنیم و به جای آنچه ترک گفتیم،مسائل پراکنده‌ای در حلال و حرام از اخبار اهل بیت(علیه السلام)در فصل دیگری نقل می‌کنیم.

فصل اوّل:دربارۀ مسأله‌ای که غزالی ذکر کرده است.

(1)از فرق بین رشوه و هدیه پرسیدند:با این که هر یک از این‌ها از روی رضا انجام می‌گیرد و هیچ کدام بی‌هدف نیست،در حالی که یکی از آنها حرام است و دیگری حرام نیست؟گفتم:هیچ مصرف‌کنندۀ مالی هرگز آن را مصرف نمی‌کند مگر برای هدفی یا اخروی مانند اجر و ثواب و یا دنیوی،و هدف دنیوی یا برای مال است،یا کار و کمک بر مقصود معینی و یا تقرّب به قلب کسی که هدیه می‌دهد تا محبّت او را جلب کند آن هم یا خود محبّت،هدف است و یا برای رسیدن به وسیلۀ آن محبّت،به عوضی که در پی آن است.بنابراین اقسام حاصل از این چهار مورد،پنج قسم است:اوّل،آن مالی است که هدف از آن اجر اخروی است و آن هم یا چنان است که شخص مورد مصرف مال محتاج است،یا عالم است و یا یک انتساب دینی دارد و یا فرد شایستۀ دینداری است، بنابراین آنجا که گیرنده می‌داند که به خاطر حاجتش به او می‌دهند،گرفتن آن مال،در صورتی که محتاج نباشد بر او روا نیست و موردی که شخص بداند به خاطر شرافت نسبش چیزی می‌دهند،اگر بداند که در دعوی نسبش دروغگوست بر او حلال نیست و آنچه برای علم کسی به او می‌دهند،روا نیست که دریافت کند،مگر در علم چنان باشد که دهندۀ مال می‌پندارد به این ترتیب که کمالی در علم برای او تصوّر کرده است به حدّی که این تصور او را وادار به تقرّب کرده است؛اگر او کمال نداشته باشد دریافت مال بر او حلال نیست،و آنچه به خاطر دینداری و نیکی‌اش می‌دهند اگر در باطن فاسق باشد به طوری که اگر بخشندۀ مال از فسق او آگاه باشد آن مال را ندهد،گرفتن مال بر او روا نیست و کمتر اتّفاق می‌افتد که فرد صالحی به گونه‌ای باشد که اگر باطنش برملا شود،دلها همچنان به او علاقمند بماند و البتّه خداوند زشتی را می‌پوشاند؛اوست که مردم را با هم دوست می‌کند و اشخاص پرهیزگار،کسی را در خرید،وکیل قرار می‌دهند که مردم نشناسند وکیل آنهاست تا در فروش سهل انگاری نکنند،از ترس این که مبادا به

نام دین استفاده کرده باشند،زیرا آن کار خطرناکی است در حالی که تقوا امر نهانی است مثل علم،نسب و فقر نیست.بنابراین سزاوار است تا امکان دارد به نام دین چیزی را نگیرند.دوّم چیزی که مقصود از آن هدف معیّن دنیوی است مثل فقیری که به ثروتمندی هدیه می‌دهد در حالی که چشم به خلعت او دارد،پس این بخششی است مشروط به اجر و مزد و حکم آن بر کسی پوشیده نیست و تنها در آن صورت حلال است که اجر و مزد مورد نظر ادا شود و شرائط عقد موجود باشد.

می‌گویم:در حدیث حسن(نوعی از حدیث)از امام صادق(علیه السلام)نقل است که فرمود:ربا دو نوع است:یک ربایی که می‌خورند و دیگر ربایی که نمی‌خورند اما ربایی که می‌خورند همان است که به مردی هدیه می‌دهی و از او اجر و مزد بالاتری را خواستاری،این همان ربایی است که می‌خورند و آن است قول خدای تعالی: وَ ما آتَیْتُمْ مِنْ رِباً لِیَرْبُوَا فِی أَمْوالِ النّاسِ فَلا یَرْبُوا عِنْدَ اللّهِ ؛ ⁽¹⁾و اما ربایی که نمی‌خورند، همان است که خدای متعال از آن نهی فرموده و وعدۀ آتش دوزخ بر آن داده است.» ⁽²⁾از آن حضرت نقل شده است که فرمود:«رسول خدا(ص)فرموده است:هدیه سه نوع است:1-هدیه برای دریافت هدیۀ دیگر،2-هدیه به عنوان رشوه،3-هدیه‌ای که برای خدای تعالی است.» ⁽³⁾از اسحاق بن عمّار نقل شده که می‌گوید:«عرض کردم مرد فقیری،به من هدیه‌ای می‌دهد به طمع چیزی که نزد من است،پس آن را می‌گیرم ولی چیزی به او نمی‌دهم،آیا این هدیه بر من حلال است؟فرمود:آری،هدیه برای تو حلال است،لیکن از اینکه خواستۀ او را برآوری خودداری نکن.» ⁽⁴⁾

از آن حضرت نقل شده است:«دربارۀ مردی پرسیدند که به کسی رشوه می‌دهد تا از منزلش بیرون رود و خود ساکن آنجا شود،فرمود:اشکالی ندارد.» ⁽¹⁾غزّالی گوید:سوم آن که مقصود از هدیه،کمک به فعل معیّنی باشد مثل کسی که محتاج سلطان است،به وکیل و نماینده‌اش و کسی که منزلتی نزد او دارد،هدیه‌ای می‌دهد و این هدیه به شرط پاداش و از قرینۀ حال معلوم می‌شود پس به آن عمل که به خاطر آن هدیه را می‌دهند،دقّت می‌شود،اگر حرام بود مثل سعی و کوشش در راه دریافت مقرّری ماهیانۀ حرام و یا ظلم به کسی و جز این‌ها گرفتن آن هدیه حرام است و اگر آن عمل واجب باشد،مانند دفع ظلم معینی بر کسی که قدرت بر آن را دارد یا شهادت معیّنی است،پس آنچه می‌گیرد حرام است و آن رشوه‌ای است که شکی در حرمت آن نیست،و اگر مباح باشد-نه واجب و نه حرام-و در آن زحمتی باشد به طوری که اگر بدانند چنان زحمتی هست،و اجیر گرفتن برای آن روا باشد در این صورت اگر وی را به هدفی که دارد برساند آنچه می‌گیرد حلال است،و به منزلۀ جعاله است؛به طور مثال کسی می‌گوید:این مطلب را به پادشاه برسان و این مبلغ برای تو است،و به گونه‌ای است که نیاز به زحمت و کار استواری دارد.

یا بگوید:به فلانی بگو که در این کار به من کمک کند و یا چنین احسانی را به من بنماید و برای رساندن وی به هدفش نیاز به گفتگوی زیادی دارد و آن خود قرار دادی است همان طوری که کسی به خاطر خصومت،وکیل می‌گیرد تا در مقابل قاضی از طرف او حرف بزند حرام نیست،در صورتی که در حرام نکوشد.و اگر مقصودش به یک کلمه حاصل می‌شود که رنجی هم ندارد ولی آن کلمه از صاحب منصبی و یا آن کار

از صاحب مقامی سودبخش است،مثل این که او به دربان بگوید:در کاخ شاه را به روی او نبند یا این که می‌خواهد جریان را در حضور شاه مطرح کند و بس،این اجرت حرام است زیرا آن مبلغ در برابر جاه و مقام آن شخص پرداخت شده و در شرع جواز چنین اجرتی ثابت نشده است و نظیر آن اجرت پزشک در برابر یک کلمه است که به یک دارویی راهنمایی می‌کند که تنها او نام آن دارو را می‌داند،مانند کسی که معالجۀ بواسیر یا بیماری دیگر را تنها او می‌داند و جز در برابر مبلغی راهنمایی نمی‌کند،زیرا عمل این شخص ادا کردن کلمه‌ای مانند یک دانۀ کنجد است که قیمت ندارد؛بنابراین گرفتن عوض برای به زبان آوردن یک کلمه جائز نیست و همچنین به خاطر علمش نیز نمی‌تواند عوض بگیرد،زیرا عملش را نیز به دیگری منتقل نکرده است بلکه برای دیگری نظیر علم او حاصل شده است در حالی که خود او هم عالم باقی مانده! می‌گویم:من در صحّت این مورد بلکه در مطالب قبلی ایشان نیز اشکال دارم.

غزالی گوید:چهارم آن که هدف از هدیه،دوستی و جلب محبّت هدیه‌گیرنده به خود(هدیه‌دهنده)باشد،نه به خاطر عوض معیّنی بلکه به منظور انس گرفتن و تأکید به خاطر دوستی و صمیمیّت دلها که این کار هدف خردمندان و مورد توجّه افراد عاقل است و در شرع به آن دعوت شده است.پیامبر(ص)فرمود:«به یکدیگر هدیه دهید تا همدیگر را دوست بدارید.» ⁽¹⁾به طور اجمال،انسان هیچ‌گاه محبّت دیگری را به خاطر خود محبّت نمی‌طلبد، بلکه به خاطر فایده‌ای که در محبّت او وجود دارد،می‌خواهد لیکن وقتی که این فایده مشخص نشده باشد و در ذهنش عوض معیّنی که هم اکنون یا در آینده آن را بخواهد تجسّم نیافته است،چنین موردی هدیه است و گرفتن آن حلال است.

می‌گویم:در کافی از امام صادق(علیه السلام)نقل شده است که فرمود:«از جمله احترام یک مرد از برادر مسلمانش آن است که هدیۀ او را بپذیرد و از آنچه دارد به او هدیه دهد

و باعث زحمت او نشود.» ⁽¹⁾از آن حضرت نقل شده که می‌گوید:«رسول خدا(ص)فرمود:به یکدیگر هدیه دهید تا همدیگر را دوست بدارید،به همدیگر هدیه دهید که کدورتها را از بین می‌برد.» ⁽²⁾از امیر المؤمنین(علیه السلام)نقل شده که فرمود:«این که من به برادر مسلمانم هدیه‌ای بدهم در نزد من محبوب‌تر از آن است که نظیر آن را صدقه دهم.» ⁽³⁾غزّالی گوید:پنجم آن که می‌خواهد به وسیلۀ هدیه به دل هدیه‌گیرنده تقرّب یابد و محبّت او را جلب کند،نه به خاطر محبّت خود و انس با او،از جهت این که فقط انس بگیرد بلکه به خاطر آن که مقام او برای رسیدن به هدفهایی استفاده کند که نوع آنها منحصرا از این راه به دست می‌آید،اگر چه عین آنها منحصر نیست و به گونه‌ای است که اگر جاه و مقام او نباشد به آن هدف نمی‌رسد.پس اگر مقام او به خاطر علم یا نسب او باشد،کار سهل‌تر می‌باشد و گرفتن مال،مکروه است،زیرا در این مورد مشابهت با رشوه دارد،ولی در ظاهر هدیه می‌باشد و اگر مقام گیرندۀ مال به دلیل منصبی که دارد از قبیل قضاوت یا کارگزاری و یا سرپرستی زکات و یا جمع آوری مالیات یا دیگر کارهای مربوط به شاه،حتی سرپرستی اوقاف-به‌طور مثال-باشد،و چنان است که آن سرپرستی اگر نبود چنین هدیه‌ای را به او نمی‌دادند،پس آن رشوه است و به صورت هدیه عرضه شده،زیرا هدف از آن کسب تقرّب و محبّت است لیکن در کاری که منحصر به فرد است،زیرا آن چیزهایی که به وسیلۀ سرپرستیها ممکن است به آن دست یافت،پوشیده نیست و نشانۀ این که او در پی محبّت نیست آن است که اگر در همان حال دیگری سرپرست آن شغل بود،مال را به آن دیگری می‌داد.

از پیامبر(ص)نقل شده است که فرمود:«زمانی بر مردم خواهد آمد که مال حرام

را در آن زمان به نام هدیه و قتل را تحت عنوان موعظه حلال شمارند،شخص بی‌گناه را می‌کشند تا بدان وسیله تودۀ مردم پند بگیرند.» ⁽¹⁾از ابن مسعود دربارۀ سحت پرسیدند،گفت:مردی حاجت کسی را بر آورده می‌کند و به او هدیه‌ای می‌دهند! ابو حمید ساعدی روایت کرده است:«رسول خدا(ص)سرپرستی برای جمع آوری صدقات قبیله ازد،فرستاد.وقتی که آمد،مقداری از اموال جمع آوری شده را نزد خود نگه داشت و گفت:این مقدار مال شما و این قسمت،هدیه،و مال من است پیامبر(ص)فرمود:اگر راست می‌گویی،چرا در خانۀ خود و در خانۀ پدر و مادرت ننشستی تا هدیه دهند؟سپس فرمود:چه شده است که مردی از شما را به کاری می‌گمارم پس می‌گوید:این مال برای شما و این هدیه برای من است!چرا در خانۀ مادرش ننشسته تا برایش هدیه بیاورند؛سوگند به آن که جان من در دست قدرت اوست اگر کسی از شما چیزی را به ناحق بگیرد،خداوند او را(روز قیامت)در حالی که آن چیز را حمل می‌کند،می‌آورد و البته(مراد)آن نیست که کسی از شما روز قیامت،شتری می‌آورد که نعره می‌زند یا گاوی که صدای گاو در می‌آورد و یا گوسفندی که صدا می‌کند-آنگاه دستهایش را به قدری بلند کرد که سفیدی زیربغلش نمودار شد-سپس گفت:پروردگارا آیا امر تو را رساندم؟» ⁽²⁾هرگاه این سختگیریها ثابت شد پس شایسته است که قاضی و والی خودش را با خانۀ پدری‌اش مقایسه کند،در نتیجه،آنچه پس از کناره‌گیری از شغلش،در خانۀ پدرش به او می‌دهند،جائز است در زمان ولایتش آن را بگیرد ولی آنچه می‌داند به خاطر ولایتش می‌دهند،گرفتنش حرام است،و آنچه دربارۀ دوستانش بر او مشتبه است و نمی‌داند که اگر وی بر کنار باشد آیا آنها چنین چیزی به او می‌دهند یا نه؟پس آن شبهه است و باید از آن اجتناب کند.

فصل دوّم:در مسائل متفرقه از اخبار اهل بیت(علیه السلام)

(1)در کافی از معاویة بن عمّار نقل شده که می‌گوید:«به امام صادق(علیه السلام)عرض کردم:

من از مردی طلبی دارم،اما او منکر می‌شود.سپس نزد من مالی را به امانت می‌گذارد،آیا حق دارم طلبی را که از او دارم از آن امانت برداشت کنم؟فرمود:خیر،این عمل خیانت است.» ⁽¹⁾از ابو بکر حضرمی نقل شده که می‌گوید:خدمت امام صادق(علیه السلام)عرض کردم:«مردی در نزد مرد دیگری مالی دارد ولی او انکار کرده و آن مال را از بین برده است سپس اتّفاق افتاده مردی که مال را از بین برده،مالی از او به دست طلبکار افتاده است آیا می‌تواند عوض مالی که آن مرد از بین برده،از این مال بردارد یا نه؟فرمود:

آری ولی برای این کار چنین می‌گوید:خدایا این مالی است که او از من گرفته بود،من بر می‌دارم و من آن را از روی خیانت و ظلم نمی‌گیرم.» ⁽²⁾در تهذیب از داود بن زربی نقل شده که می‌گوید:«خدمت موسی بن جعفر(علیه السلام) عرض کردم:من با شاه سروکار دارم؛کنیزی دارم آن را می‌گیرند و چهارپای خوبی دارم، آن را می‌گیرند،سپس مالی از آنها به دست من می‌افتد،آیا حق دارم که مالم را اخذ کنم؟ فرمود همان قدر بگیر و بیشتر حق نداری.» ⁽³⁾از اسحاق بن ابراهیم نقل شده است:«موسی بن عبد الملک به امام باقر(علیه السلام)نامه‌ای نوشت و در آن نامه راجع به مردی پرسید که مالی را به او داده تا در راه خیری مصرف کند و او نتوانسته در راهی که او دستور داده بود صرف کند و به مقدار همان مال در نزد

وی دارد،پرسیده بود که آیا جایزه است،من مالم را از آنچه نزد خودم است بردارم یا به خودش برگردانم و بعد مطالبه کنم؟امام(علیه السلام)نوشت:از آنچه در اختیار داری مالت را بردار.» ⁽¹⁾از علی بن سلیمان نقل شده است که گفت:«خدمت آن حضرت نوشتم:مردی مالی یا کنیزی را از کسی غصب کرده است،سپس مالی از این مرد به سبب ودیعه و یا قرض به مقداری که از او خیانت یا غصب کرده بود،به دست او افتاده است،آیا حلال است بر او که نگه دارد یا نه؟امام(علیه السلام)در پاسخ او نوشت:آری حلال است.اگر به مقدار حقّش باشد و اگر بیشتر بود،به قدر حقش بر می‌دارد و باقیمانده را به صاحبش بر می‌گرداند،ان شاء الله.» ⁽²⁾از جمیل بن دراج نقل شده که می‌گوید:«از امام صادق(علیه السلام)راجع به مردی پرسیدم که از مرد دیگری طلب دارد و او انکار می‌کند و بعد از مال او به قدری که انکار دارد به دست می‌آورد،آیا می‌تواند آن را بگیرد هر چند که آن شخص منکر نداند؟ فرمود:آری.» ⁽³⁾محمّد بن حسن(شیخ طوسی)می‌گوید:بین اخبار منافاتی نیست،زیرا هر کدام جهت خاصی دارد،و آنچه من می‌گویم،این است که هر کس از دیگری طلبی داشته باشد و بدهکار منکر شود و از او بخواهند سوگند یاد کند و او سوگند بخورد،از مال او به هیچ وجه نمی‌تواند چیزی دریافت کند؛چون از پیامبر(ص)روایت شده است که فرمود:«هر که سوگند یاد کند باید تصدیق کرد و هر که برای او سوگند بخورند باید راضی شود،و هر کس راضی نشود در پیشگاه خداوند حقی ندارد.»اما اگر طرف،منکر

آن مال شود و سوگند هم برای انکارش نخورد و مالی از او به دست طلبکار بیفتد،او می‌تواند پس از گفتن کلماتی که یاد کردیم به قدر مال خودش از آن مال برداشت کند،و هر وقت مالی داشته باشد و انکار کند سپس همین منکر مالی را در نزد وی به امانت بگذارد،برداشت از مال امانت برای او کراهت دارد،زیرا این کار،به منزلۀ خیانت است و خیانت به هیچ وجه جائز نیست. ⁽¹⁾

از عیسی بن اعین روایت شده که می‌گوید:«از امام صادق(علیه السلام)دربارۀ مردی پرسیدم که به کسی که به امید پاداش،هدیه می‌دهد ولی هنوز پاداش نداده،طرف می‌میرد،و عین هدیه به دست صاحبش می‌افتد،آیا می‌تواند در صورت امکان آن را دوباره به ملک خود باز گرداند؟فرمود:باکی نیست که بگیرد.» ⁽²⁾در کافی از هذیل بن حنّان برادر جعفر بن حنّان صیرفی نقل شده که می‌گوید:«به امام صادق(علیه السلام)عرض کردم:من به برادرم جعفر مالی داده‌ام،و او هر چه من خرج کنم و مکّه بروم و صدقه بدهم به من می‌دهد.از افراد مورد اعتماد،پرسیدم و آنها گفتند این عمل درست نیست و آن مال حلال نیست،و من دوست دارم از نظر شما مطّلع شوم.

امام(علیه السلام)به من فرمود:آیا پیش از این که مالی به برادرت بدهی،به تو رسیدگی می‌کرد؟ عرض کردم:آری،فرمود:بنابراین،آنچه او می‌دهد بگیر و از آن بخور و بنوش و حجّ بگزار و صدقه بده،و چون به عراق رفتی بگو:جعفر بن محمّد،به من این فتوا را داد.» ⁽³⁾از اسحاق بن عمّار از قول ابو الحسن(علیه السلام)نقل شده که می‌گوید:«از آن حضرت دربارۀ مردی پرسیدم که به مرد دیگری مالی به قرض داده و این مرد از بیم آن که اگر سود را قطع کند مالش را می‌گیرد،مقداری از سود را بدون این که او شرط کرده باشد،به وی می‌دهد.فرمود:تا وقتی که شرط نکرده باشد،باکی نیست.» ⁽⁴⁾

در تعدادی از اخبار ائمه(علیه السلام)آمده است:«بهترین وامها آن وامی است که سودی را جلب کند.» ⁽¹⁾و اما آنچه روایت کرده‌اند که«مردی خدمت علی(علیه السلام)آمد و عرض کرد:من از کسی طلبکارم،او هدیه‌ای برایم فرستاده است؟فرمود:از طلبی که داری حساب کن» ⁽²⁾مؤلّف در استبصار،این مورد را بر هدیۀ غیر معهوده و یا استحباب حمل کرده است. ⁽³⁾

از اسحاق بن عمار نقل شده است که می‌گوید:«به امام صادق(علیه السلام)عرض کردم، عقد و عروسی می‌شود و چیزی بر سر مردم نثار و پخش می‌کنند.فرمود:حرام است ولی اگر چیزی از آن را دادند،آن را بگیر.» ⁽⁴⁾و از آن نقل شده است که می‌گوید:«به امام صادق(علیه السلام)عرض کردم:بچه‌ها با گردو و تخم مرغ بازی و برد و باخت می‌کنند،چگونه است؟فرمود:از آن نخور که حرام است.» ⁽⁵⁾از سکونی به نقل از آن حضرت روایت شده که می‌گوید:«مال حرام بهای مردار و سگ و شراب و مهر زناکار و رشوه در قضاوت و مزد کاهن است.» ⁽⁶⁾در روایت دیگری آمده است:«مال حرام انواع زیادی دارد؛از آن جمله است کسب حجامت‌کننده در صورتی که با هم شرط کنند و مزد زن زناکار و بهای شراب و امّا

رشوه در قضاوت و داوری،در حقیقت کفر به خدای بزرگ است.» ⁽¹⁾از عبد الله بن یحیی کاهلی نقل شده که می‌گوید:«به امام صادق(علیه السلام)عرض کردند: