بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار علیهم السلام با ترجمه فارسی جلد 2

السجدة: «وَ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَ الْغَوْا فِیهِ لَعَلَّکُمْ تَغْلِبُونَ فَلَنُذِیقَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا عَذاباً شَدِیداً وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَسْوَأَ الَّذِی کانُوا یَعْمَلُونَ... (إلی قوله تعالی): وَ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا رَبَّنا أَرِنَا الَّذَیْنِ أَضَلَّانا مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ نَجْعَلْهُما تَحْتَ أَقْدامِنا لِیَکُونا مِنَ الْأَسْفَلِینَ»(26 ،27 ،29) (و قال تعالی): «وَ مَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَی اللَّهِ وَ عَمِلَ صالِحاً وَ قالَ إِنَّنِی مِنَ الْمُسْلِمِینَ»(32)

الذاریات: «وَ ذَکِّرْ فَإِنَّ الذِّکْری تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِینَ»(55)

الأعلی: «فَذَکِّرْ إِنْ نَفَعَتِ الذِّکْری»(9)

الغاشیة: «فَذَکِّرْ إِنَّما أَنْتَ مُذَکِّرٌ»(22)

العصر: «وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ»(3)

{«هان! لعنت خدا بر ستمگران باد.» همانان که [مردم را] از راه خدا باز می‌دارند و آن را کج می‌شمارند و خود ، آخرت را باور ندارند.»}

• الَّذینَ یَسْتَحِبُّونَ الْحَیاةَ الدُّنْیا عَلَی الْآخِرَةِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبیلِ اللَّهِ وَ یَبْغُونَها عِوَجاً أُولئِکَ فی ضَلالٍ بَعیدٍ. - . ابراهیم / 13 -

{همانان که زندگی دنیا را بر آخرت ترجیح می‌دهند و مانع راه خدا می‌شوند و آن را کج می‌شمارند. آنانند که در گمراهی دور و درازی هستند.}

• وَ جَعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً لِیُضِلُّوا عَنْ سَبیلِهِ قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصیرَکُمْ إِلَی النَّارِ - . ابراهیم / 30 -

{و برای خدا مانندهایی قرار دادند تا [مردم را] از راه او گمراه کنند. بگو: «برخوردار شوید که قطعاً بازگشت شما به سوی آتش است.»}

• لِیَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ کامِلَةً یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ مِنْ أَوْزارِ الَّذینَ یُضِلُّونَهُمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ أَلا ساءَ ما یَزِرُون. - . نحل / 25 -

{تا روز قیامت بار گناهان خود را تمام بردارند، و [نیز] بخشی از بار گناهان کسانی را که ندانسته آنان را گمراه می‌کنند. آگاه باشید، چه بد باری را می‌کشند.}

• ادْعُ إِلی سَبیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتی هِیَ أَحْسَنُ - . نحل / 125 -

{با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت دعوت کن و با آنان به [شیوه‌ای] که نیکوتر است مجادله نمای.}

•

وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا - . انبیاء / 73 - {و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما هدایت می‌کردند.}

•

وَ لا یَصُدُّنَّکَ عَنْ آیاتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَیْکَ وَ ادْعُ إِلی رَبِّکَ - . قصص / 87 -

{و البته نباید تو را از آیات خدا -بعد از آنکه بر تو نازل شده است- باز دارند، و به سوی پروردگارت دعوت کن.}

• وَ قالَ الَّذینَ کَفَرُوا لِلَّذینَ آمَنُوا اتَّبِعُوا سَبیلَنا وَ لْنَحْمِلْ خَطایاکُمْ وَ ما هُمْ بِحامِلینَ مِنْ خَطایاهُمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ *وَ لَیَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَ أَثْقالاً مَعَ أَثْقالِهِمْ وَ لَیُسْئَلُنَّ یَوْمَ الْقِیامَةِ عَمَّا کانُوا یَفْتَرُون‌ - . انبیاء / 12 - 13 -

{و کسانی که کافر شده‌اند، به کسانی که ایمان آورده‌اند می‌گویند: «راه ما را پیروی کنید و گناهانتان به گردن ما.» و[لی] چیزی از گناهانشان را به گردن نخواهند گرفت؛ قطعاً آنان دروغگویانند. * و قطعاً بارهای گران خودشان و بارهای گران [دیگر] را با بارهای گران خود برخواهند گرفت، و مسلّماً روز قیامت از آنچه به دروغ برمی‌بستند پرسیده خواهند شد.}

• وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمَّا صَبَرُوا وَ کانُوا بِآیاتِنا یُوقِنُون‌ - . تنزیل / 24 -

{و چون شکیبایی کردند و به آیات ما یقین داشتند، برخی از آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما [مردم را] هدایت می‌کردند.}

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ قُولُوا قَوْلًا سَدِیداً یُصْلِحْ لَکُمْ أَعْمالَکُمْ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ - . احزاب / 70 - 71 -

{ ای کسانی که ایمان آورده‌اید! تقوای الهی پیشه کنید و سخن حق بگویید تا اعمال شما را به صلاح آورد و گناهانتان را بر شما ببخشاید.}

ص: 1

وَ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَ الْغَوْا فِیهِ لَعَلَّکُمْ تَغْلِبُونَ - سجده / 26 -

کافران گفتند: گوش به این قرآن فرا ندهید، و به هنگام تلاوت آن جنجال کنید تا پیروز شوید!

فَلَنُذِیقَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا عَذاباً شَدِیداً وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَسْوَأَ الَّذِی کانُوا یَعْمَلُونَ - سجده / 27 -

به طور مسلم به کافران عذاب شدیدی می چشانیم، و آنها را به بدترین اعمالی که انجام می دادند جزا می دهیم.

(إلی قوله تعالی):

وَ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا رَبَّنا أَرِنَا الَّذَیْنِ أَضَلَّانا مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ نَجْعَلْهُما تَحْتَ أَقْدامِنا لِیَکُونا مِنَ الْأَسْفَلِینَ» - سجده / 29 -

کافران گفتند: پروردگارا! آنهائی را که از جن و انس ما را گمراه کردند به ما نشان ده تا زیر پای خود بگذاریم (و لگدمالشان کنیم ) تا از پستترین مردم باشند!

• وَ ذَکِّرْ فَإِنَّ الذِّکْری تَنْفَعُ الْمُؤْمِنین‌ - . ذاریات / 55 -

{و پند ده، که مؤمنان را پند سود بخشد.}

• فَذَکِّرْ إِنْ نَفَعَتِ الذِّکْری - . اعلی / 9 -

{پس پند ده، اگر پند سود بخشد.}

-فَذَکِّرْ إِنَّما أَنْتَ مُذَکِّرٌ - . غاشیه / 21 -

{پس تذکّر ده که تو تنها تذکّردهنده‌ای.}

• إِلاَّ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْر - . عصر / 3 -

م، تفسیر الإمام علیه السلام ج، الإحتجاج بِالْإِسْنَادِ إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیِّ علیه السلام قَالَ قَالَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام مَنْ کَانَ مِنْ شِیعَتِنَا عَالِماً بِشَرِیعَتِنَا فَأَخْرَجَ ضُعَفَاءَ شِیعَتِنَا مِنْ ظُلْمَةِ جَهْلِهِمْ إِلَی نُورِ الْعِلْمِ الَّذِی حَبَوْنَاهُ بِهِ جَاءَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ عَلَی رَأْسِهِ تَاجٌ مِنْ نُورٍ یُضِی‌ءُ لِأَهْلِ جَمِیعِ الْعَرَصَاتِ وَ عَلَیْهِ حُلَّةٌ لَا یَقُومُ لِأَقَلِّ سِلْکٍ مِنْهَا الدُّنْیَا بِحَذَافِیرِهَا ثُمَّ یُنَادِی مُنَادٍ یَا عِبَادَ اللَّهِ هَذَا عَالِمٌ مِنْ تَلَامِذَةِ بَعْضِ عُلَمَاءِ آلِ مُحَمَّدٍ أَلَا فَمَنْ أَخْرَجَهُ فِی الدُّنْیَا مِنْ حَیْرَةِ جَهْلِهِ فَلْیَتَشَبَّثْ بِنُورِهِ لِیُخْرِجَهُ مِنْ حَیْرَةِ ظُلْمَةِ هَذِهِ الْعَرَصَاتِ إِلَی نُزْهِ الْجِنَانِ فَیُخْرِجُ کُلَّ مَنْ کَانَ عَلَّمَهُ فِی الدُّنْیَا خَیْراً أَوْ فَتَحَ عَنْ قَلْبِهِ مِنَ الْجَهْلِ قُفْلًا أَوْ أَوْضَحَ لَهُ عَنْ شُبْهَةٍ.

**[ترجمه]تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام و الاحتجاج: امام حسن عسکری علیه السلام از امیر المؤمنین علیه السلام نقل کرده است که فرمود: هر که پیرو و شیعه ما بوده و عالم به دستورات ما باشد، و پیروان ضعیف و ناتوان ما را از تاریکی جهل و نادانی به نور علم و دانشی که به او عطا نموده‌ایم خارج سازد، روز قیامت تاجی از نور بر سر دارد و تمامی اهل آن ساحت را روشن سازد، و نیز جامه‌ای دارد که تمام دنیا با ذره‌ای از رشته و نخ آن برابری نمی‌کند. سپس ندا کننده‌ای فریاد بر آورد: ای بندگان خدا، این فرد دانشمند، یکی از شاگردان علمای آل محمد است!!. - . تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: 339 -

ص: 2

**[ترجمه]

بیان

لا یقوم بتشدید الواو من التقویم أو بالتخفیف أی لا یقاومها و لا یعادلها و قوله علیه السلام بحذافیرها أی بأجمعها.

**[ترجمه]«لا یقوم» با تشدید واو از ماده تقویم است، یا بدون تشدید. یعنی چیزی با او برابری نمی‌کند. و «بحذافیرها» یعنی تمامی آن را.

**[ترجمه]

«3»

م، تفسیر الإمام علیه السلام قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیُّ علیه السلام حَضَرَتِ امْرَأَةٌ عِنْدَ الصِّدِّیقَةِ فَاطِمَةَ الزَّهْرَاءِ علیها السلام فَقَالَتْ إِنَّ لِی وَالِدَةً ضَعِیفَةً وَ قَدْ لُبِسَ عَلَیْهَا فِی أَمْرِ صَلَاتِهَا شَیْ‌ءٌ وَ قَدْ بَعَثَتْنِی إِلَیْکِ أَسْأَلُکِ فَأَجَابَتْهَا فَاطِمَةُ علیها السلام عَنْ ذَلِکَ فَثَنَّتْ فَأَجَابَتْ ثُمَّ ثَلَّثَتْ إِلَی أَنْ عَشَّرَتْ فَأَجَابَتْ ثُمَّ خَجِلَتْ مِنَ الْکَثْرَةِ فَقَالَتْ لَا أَشُقُّ عَلَیْکِ یَا ابْنَةَ رَسُولِ اللَّهِ قَالَتْ فَاطِمَةُ هَاتِی وَ سَلِی عَمَّا بَدَا لَکِ أَ رَأَیْتِ مَنِ اکْتُرِیَ یَوْماً یَصْعَدُ إِلَی سَطْحٍ بِحِمْلٍ ثَقِیلٍ وَ کِرَاهُ مِائَةُ أَلْفِ دِینَارٍ یَثْقُلُ عَلَیْهِ فَقَالَتْ لَا فَقَالَتْ اکْتُرِیتُ أَنَا لِکُلِّ مَسْأَلَةٍ بِأَکْثَرَ مِنْ مِلْ‌ءِ مَا بَیْنَ الثَّرَی إِلَی الْعَرْشِ لُؤْلُؤاً فَأَحْرَی أَنْ لَا یَثْقُلَ عَلَیَّ سَمِعْتُ أَبِی صلی الله علیه و آله یَقُولُ إِنَّ عُلَمَاءَ شِیعَتِنَا یُحْشَرُونَ فَیُخْلَعُ عَلَیْهِمْ مِنْ خِلَعِ الْکَرَامَاتِ عَلَی قَدْرِ کَثْرَةِ عُلُومِهِمْ وَ جِدِّهِمْ فِی إِرْشَادِ عِبَادِ اللَّهِ حَتَّی یُخْلَعُ عَلَی الْوَاحِدِ مِنْهُمْ أَلْفُ أَلْفِ حُلَّةٍ مِنْ نُورٍ ثُمَّ یُنَادِی مُنَادِی رَبِّنَا عَزَّ وَ جَلَّ أَیُّهَا الْکَافِلُونَ لِأَیْتَامِ آلِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله النَّاعِشُونَ لَهُمْ عِنْدَ انْقِطَاعِهِمْ عَنْ آبَائِهِمُ الَّذِینَ هُمْ أَئِمَّتُهُمْ هَؤُلَاءِ تَلَامِذَتُکُمْ وَ الْأَیْتَامُ الَّذِینَ کَفَلْتُمُوهُمْ وَ نَعَشْتُمُوهُمْ فَاخْلَعُوا عَلَیْهِمْ خِلَعَ الْعُلُومِ فِی الدُّنْیَا فَیَخْلَعُونَ عَلَی کُلِّ وَاحِدٍ مِنْ أُولَئِکَ الْأَیْتَامِ عَلَی قَدْرِ مَا أَخَذُوا عَنْهُمْ مِنَ الْعُلُومِ حَتَّی إِنَّ فِیهِمْ یَعْنِی فِی الْأَیْتَامِ لَمَنْ یُخْلَعُ عَلَیْهِ مِائَةُ أَلْفِ خِلْعَةٍ وَ کَذَلِکَ یَخْلَعُ هَؤُلَاءِ الْأَیْتَامُ عَلَی مَنْ تَعَلَّمَ مِنْهُمْ ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ أَعِیدُوا عَلَی هَؤُلَاءِ الْعُلَمَاءِ الْکَافِلِینَ لِلْأَیْتَامِ حَتَّی تُتِمُّوا لَهُمْ خِلَعَهُمْ وَ تُضَعِّفُوهَا لَهُمْ فَیَتِمُّ لَهُمْ مَا کَانَ لَهُمْ قَبْلَ أَنْ یَخْلَعُوا عَلَیْهِمْ وَ یُضَاعَفُ لَهُمْ وَ کَذَلِکَ مَنْ یَلِیهِمْ مِمَّنْ خَلَعَ عَلَی مَنْ یَلِیهِمْ وَ قَالَتْ فَاطِمَةُ علیها السلام یَا أَمَةَ اللَّهِ إِنَّ سِلْکَةً مِنْ تِلْکَ الْخِلَعِ لَأَفْضَلُ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَیْهِ الشَّمْسُ أَلْفَ أَلْفِ مَرَّةٍ وَ مَا فَضَلَ فَإِنَّهُ مَشُوبٌ بِالتَّنْغِیصِ وَ الْکَدَرِ.

**[ترجمه]تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: امام حسن عسکری علیه السلام فرمود: زنی نزد فاطمه زهراعلیها السلام آمد، گفت: مادر ناتوانی دارم که در نمازش دچار اشتباه شده است، مادرم مرا به سوی شما فرستاده است که مشکلش را بپرسم. پس فاطمه زهرا علیها السلام آن مشکل را پاسخ داد و او دوباره یک مسئله دیگر پرسید. فاطمه زهرا علیها السلام جواب داد، پس مسئله سوم را پرسید، حضرت جواب داد. سائل خجل شد، آن زن گفت ای دختر رسول خدا، بر شما سخت نمی‌گیرم. فاطمه زهرا علیها السلام فرمود: بیا از آنچه به دلت افتاده بپرس، به من بگو، آیا کسی که به باربری کرایه بدهد که بار سنگینی را بالای بام ببرد و کرایه آن 100 هزار دینار باشد، آیا این بار بردن برای وی سنگین است؟ گفت: نه! حضرت زهرا علیها السلام فرمود: من برای هر جواب مسئله، به بیشتر از آنچه میان زمین و آسمان تا عرش است، با لؤلؤ اجیر شده‌ام، پس سزاوارترم از اینکه [جواب به تو] بر من سنگین نشود.

از پدرم شنیدم که می‌فرمود: دانشمندان پیرو ما زنده می‌شوند، پس بر آنها از خلعت‌های کرام به اندازه بسیاری علم ایشان و کوشش آنها بر ارشاد و هدایت نمودن بندگان خدا پوشانده می‌شود، حتی بر یکی از این علما، هزار هزار حلّه از نور پوشانده می‌شود، پس منادی خدا صدا می‌زند: ای کسانی که متکفل ایتام آل محمد صلی الله علیه وآله هستید، علوم آل محمد را به آنها برسانید، و آنها را بعد بریدن آنها از پدران‌شان - که پیشوایان آنان هستند - زنده کنید.

آنها شاگردان شما و یتیمانی بودند که شما کفیل علم آن‌ها بودید و آنان را کفالت کردید و به نور علم زنده کردید. بر آنها خلعت‌های علوم را در دنیا بپوشانید، پس بر هر کدام از این شاگردان، به اندازه آنچه علوم و دانش گرفته‌اند، خلعت پوشیده می‌شوند.

حتی در میان ایتام آل محمد کسانی هستند که به او صد هزار خلعت کرام داده می‌شود و همچنین به کسانی که این ایتام را آموزش دادهاند، خلعت داده می‌شود. پس خدای تعالی می‌فرماید: دوباره بر این علمای کفیل ایتام آل محمد خلعت بدهید تا آن خلعت‌ها تمام شود، و سپس آنها را چند برابر می‌کند، پس وقتی خلعت‌هایی که خدا برای کفیل‌های ایتام آل محمد آفریده است و قبل از این که به همه آنها خلعت داده شود تمام شود، دوباره آن‌ها دو چندان می‌شود و همچنین به کسانی که شاگرد بودند و کسانی که شاگرد شاگردان بودند هم خلعت داده می‌شود. یعنی وقتی به علمای آنها خلعت داده شد، به پشت سری‌هایشان [شاگردان و شاگردان ایشان و...] نیز خلعت می‌دهند. فاطمه فرمود: ای کنیز خدا، یک نخ از این خلعت‌ها بهتر است از یک میلیون از آنچه آفتاب بر او می‌تابد. - . تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: 340 -

**[ترجمه]

بیان

نعشه أی رفعه و یقال ینغص الله علیه العیش تنغیصا أی کدرة.

**[ترجمه]«نعشه»، یعنی او را بلند کرد؛ و «ینغص الله علیه العیش تنغیصا» یعنی خداوند زندگی را بر آنها مکدر می سازد.

**[ترجمه]

«4»

م، تفسیر الإمام علیه السلام ج، الإحتجاج بِالْإِسْنَادِ إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیِّ علیه السلام قَالَ قَالَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام فَضْلُ کَافِلِ یَتِیمِ آلِ مُحَمَّدٍ الْمُنْقَطِعِ عَنْ مَوَالِیهِ النَّاشِبِ فِی رُتْبَةِ الْجَهْلِ یُخْرِجُهُ مِنْ جَهْلِهِ وَ یُوضِحُ لَهُ مَا اشْتَبَهَ عَلَیْهِ عَلَی فَضْلِ کَافِلِ یَتِیمٍ یُطْعِمُهُ وَ یَسْقِیهِ کَفَضْلِ الشَّمْسِ عَلَی السُّهَا ⁽¹⁾.

1) کوکب خفی فی بنات النعش و هو عند الثانیة من البنات.

**[ترجمه]تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام و الاحتجاج: امام حسن عسکری علیه السلام از امام حسن مجتبی علیه السلام نقل کرده که فرمود: فضیلت کسی که یتیمی از آل محمد را - که از والیانش دور افتاده و گرفتار حیرت جهل شده - کفالت و سرپرستی کرده و از تاریکی جهل بیرون سازد و شبهات او را بر طرف نماید، همچون فضیلت خورشید بر «سها» - کم سوترین ستاره - است. - . تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: 341 -

ص: 3

**[ترجمه]

بیان

قال الجوهری نشب الشی‌ء فی الشی‌ء بالکسر نشوبا أی علق فیه.

**[ترجمه]جوهری گوید: «نشِب الشی فی الشی» به معنای آویزان شدن چیزی به چیزی است. - . صحاح / 224 -

**[ترجمه]

«5»

م، تفسیر الإمام علیه السلام ج، الإحتجاج بِالْإِسْنَادِ إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیِّ علیه السلام قَالَ قَالَ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام مَنْ کَفَلَ لَنَا یَتِیماً قَطَعَتْهُ عَنَّا مَحَبَّتُنَا بِاسْتِتَارِنَا فَوَاسَاهُ مِنْ عُلُومِنَا الَّتِی سَقَطَتْ إِلَیْهِ حَتَّی أَرْشَدَهُ وَ هَدَاهُ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یَا أَیُّهَا الْعَبْدُ الْکَرِیمُ الْمُوَاسِی أَنَا أَوْلَی بِالْکَرَمِ مِنْکَ اجْعَلُوا لَهُ یَا مَلَائِکَتِی فِی الْجِنَانِ بِعَدَدِ کُلِّ حَرْفٍ عَلَّمَهُ أَلْفَ أَلْفِ قَصْرٍ وَ ضُمُّوا إِلَیْهَا مَا یَلِیقُ بِهَا مِنْ سَائِرِ النِّعَمِ.

**[ترجمه]تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام و الاحتجاج: امام حسن عسکری علیه السلام از امام حسین علیه السلام نقل کرده که فرمود: هر کس کفالت یتیمی از ما - که رنج غیبت، ارتباطش را از ما بریده - را بر عهده گیرد و با علوم ما او را همراهی و کمک کند تا ارشاد و هدایت شود، خداوند عزوجل به او فرماید: «ای بنده کریم من! که به برادرت یاری نمودی، من به کرم از تو سزاوارترم، ای فرشتگانم، برای او در بهشت‌ها به تعداد هر حرفی که تعلیم داده، هزار هزار قصر قرار دهید. و در خور آن قصرها نیز از سایر نعمت‌ها بدان بیافزاید.» - . تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: 341 -

**[ترجمه]

بیان

قطعته عنا محبتنا باستتارنا أی کان سبب قطعه عنا أنا أحببنا الاستتار عنه لحکمة و فی بعض النسخ محنتنا بالنون و هو أظهر.

**[ترجمه]«قطعته عنا محبتنا باستتارنا» یعنی سبب بریده شدن آن یتیم از ما این بوده است که ما دوست داشته ایم از او به خاطر حکمتی پنهان بمانیم. در بعضی نسخه ها «محنتنا» آمده است؛ این معنا آشکارتر است.

**[ترجمه]

«6»

م، تفسیر الإمام علیه السلام قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیُّ علیه السلام قَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام أَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَی مُوسَی حَبِّبْنِی إِلَی خَلْقِی وَ حَبِّبْ خَلْقِی إِلَیَّ قَالَ یَا رَبِّ کَیْفَ أَفْعَلُ قَالَ ذَکِّرْهُمْ آلَائِی وَ نَعْمَائِی لِیُحِبُّونِی فَلَأَنْ تَرُدَّ آبِقاً عَنْ بَابِی أَوْ ضَالًّا عَنْ فِنَائِی ⁽¹⁾أَفْضَلُ لَکَ مِنْ عِبَادَةِ مِائَةِ سَنَةٍ بِصِیَامِ نَهَارِهَا وَ قِیَامِ لَیْلِهَا قَالَ مُوسَی وَ مَنْ هَذَا الْعَبْدُ الْآبِقُ مِنْکَ قَالَ الْعَاصِی الْمُتَمَرِّدُ قَالَ فَمَنِ الضَّالُّ عَنْ فِنَائِکَ قَالَ الْجَاهِلُ بِإِمَامِ زَمَانِهِ تُعَرِّفُهُ وَ الْغَائِبُ عَنْهُ بَعْدَ مَا عَرَفَهُ الْجَاهِلُ بِشَرِیعَةِ دِینِهِ تُعَرِّفُهُ شَرِیعَتَهُ وَ مَا یَعْبُدُ بِهِ رَبَّهُ وَ یَتَوَصَّلُ بِهِ إِلَی مَرْضَاتِهِ.

قَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام فَأَبْشِرُوا عُلَمَاءَ شِیعَتِنَا بِالثَّوَابِ الْأَعْظَمِ وَ الْجَزَاءِ الْأَوْفَرِ.

**[ترجمه]تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: امام حسن عسکری علیه السلام فرمود: امام سجاد علیه السلام فرمود: خدا به سوی موسی وحی فرستاد، مرا محبوب مخلوقاتم گردان! و مخلوقاتم را هم محبوب من کن! موسی گفت: ای پروردگار، چه کار کنم؟ فرمود: یادآوری کن نعمت‌های ظاهری و باطنی مرا تا مرا دوست دارند؛ پس اگر به سویم بنده فراری مرا برگردانی، یا گمراهی را به سوی خانه بر گردانی، بهتر است برای تو از عبادت صد سال که روزهایش را روزه بداری و شب‌هایش نماز به پا داری. موسی گفت: پروردگارا! بنده گریخته کیست؟ فرمود: معصیت‌کاری که از فرمان ما تجاوز کرده. گفت: کیست آن گم‌شونده از در خانه تو؟ فرمود: نادانی که امام زمانش را نشناسد، او را بشناسانی و دیگری غایب از امام است، بعد از آن که شناخت امام زمان، شناخت شریعت و راه دینداری‌اش را بشناسانی و آنچه که با آن پروردگارش را بندگی کند و کارهایی که خدا را خشنودی کند.

امام سجاد علیه السلام فرمود: مژده دهید به دانشمندان پیروان ما، به ثواب بزرگ و پاداش بسیار. - . تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: 342 -

**[ترجمه]

«7»

م، تفسیر الإمام علیه السلام ج، الإحتجاج بِالْإِسْنَادِ إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیِّ علیه السلام قَالَ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ الْبَاقِرُ علیهما السلام الْعَالِمُ کَمَنْ مَعَهُ شَمْعَةٌ تُضِی‌ءُ لِلنَّاسِ فَکُلُّ مَنْ أَبْصَرَ شَمْعَتَهُ دَعَا لَهُ بِخَیْرٍ کَذَلِکَ الْعَالِمُ مَعَ شَمْعَةٍ تُزِیلُ ظُلْمَةَ الْجَهْلِ وَ الْحَیْرَةِ فَکُلُّ مَنْ أَضَاءَتْ لَهُ فَخَرَجَ بِهَا مِنْ حَیْرَةٍ أَوْ نَجَا بِهَا مِنْ جَهْلٍ فَهُوَ مِنْ عُتَقَائِهِ مِنَ النَّارِ وَ اللَّهُ یُعَوِّضُهُ عَنْ ذَلِکَ بِکُلِّ شَعْرَةٍ لِمَنْ أَعْتَقَهُ مَا هُوَ أَفْضَلُ لَهُ مِنَ الصَّدَقَةِ بِمِائَةِ أَلْفِ قِنْطَارٍ عَلَی غَیْرِ الْوَجْهِ الَّذِی أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ بَلْ تِلْکَ الصَّدَقَةُ وَبَالٌ ⁽²⁾عَلَی صَاحِبِهَا لَکِنْ یُعْطِیهِ اللَّهُ مَا هُوَ أَفْضَلُ مِنْ مِائَةِ أَلْفِ رَکْعَةٍ بَیْنَ یَدَیِ الْکَعْبَةِ.

1) بکسر الفاء: الساحة أمام البیت.

2) مصدر بمعنی الشدة، و الوخامة، و سوء العاقبة.

ج، الإحتجاج م، تفسیر الإمام علیه السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیِّ علیه السلام قَالَ قَالَ عَلِیُّ بْنُ مُوسَی الرِّضَا علیهما السلام یُقَالُ لِلْعَابِدِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ نِعْمَ الرَّجُلُ کُنْتَ هِمَّتُکَ ذَاتُ نَفْسِکَ وَ کَفَیْتَ النَّاسَ مَئُونَتَکَ فَادْخُلِ الْجَنَّةَ أَلَا إِنَّ الْفَقِیهَ مَنْ أَفَاضَ عَلَی النَّاسِ خَیْرَهُ وَ أَنْقَذَهُمْ مِنْ أَعْدَائِهِم

وَ وَفَّرَ عَلَیْهِمْ نِعَمَ جِنَانِ اللَّهِ وَ حَصَّلَ لَهُمْ رِضْوَانَ اللَّهِ تَعَالَی وَ یُقَالُ لِلْفَقِیهِ یَا أَیُّهَا الْکَافِلُ لِأَیْتَامِ آلِ مُحَمَّدٍ الْهَادِی لِضُعَفَاءِ مُحِبِّیهِمْ وَ مَوَالِیهِمْ قِفْ حَتَّی تَشْفَعَ لِمَنْ أَخَذَ عَنْکَ ⁽¹⁾أَوْ تَعَلَّمَ مِنْکَ فَیَقِفُ فَیُدْخِلُ الْجَنَّةَ مَعَهُ فِئَاماً وَ فِئَاماً وَ فِئَاماً حَتَّی قَالَ عَشْراً وَ هُمُ الَّذِینَ أَخَذُوا عَنْهُ عُلُومَهُ وَ أَخَذُوا عَمَّنْ أَخَذَ عَنْهُ وَ عَمَّنْ أَخَذَ عَمَّنْ أَخَذَ عَنْهُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ فَانْظُرُوا کَمْ فَرْقٍ بَیْنَ الْمَنْزِلَتَیْنِ.

**[ترجمه]الاحتجاج و تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: امام حسن عسکری علیه السلام از امام رضا علیه السلام نقل کرده که فرمود: روز قیامت به عابد گویند: «آفرین! چه آدم خوبی! خودت را نجات دادی و هیچ کاری به دیگران نداشتی. پس داخل بهشت شو. آگاه باشید که فقیه کسی است که خیرش را به همه مردم می‌رساند، و از دست دشمنانشان می‌رهاند.

**[ترجمه]تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام و الاحتجاج: از امام حسن عسکری علیه السلام نقل شده که فرمود: روز قیامت علمای شیعه ما عهده‌دار محبین و اهل ولایت ناتوان ما باشند، و در حالی پا در آن ساحت گذارند که نور از تاج سرشان می‌تابد، و بر سر هر کدام

ص: 6

تاجی زیباست، و این انوار در تمام عرصه و سرای قیامت تا مسیر سیصد هزار سال پخش می‌شود، و پرتو نور آن تاج‌ها، تمام صحنه قیامت را در بر می‌گیرد. در آنجا تمام یتیمانی که کفالتشان را بر عهده داشته، و از تاریکی جهل رهایش ساخته، و از حیرت گمراهی خارجشان کرده، با پرتوی از آن انوار مرتبط شده، و چنگ انداخته و بالا روند تا رو به روی بهشت رسند، آن وقت هر کدامشان را در منازل از پیش تعیین شده، در کنار اساتید و معلمینشان فرو آورده، و به خدمت امامانی که به سوی آنان می‌خواندند، حاضر نمایند. و پرتو نور این تاج‌ها، دشمنان اهل بیت را کور و کر و لال نموده و به سوی آتش سوق دهد.

از امام عسکری علیه السلام نقل شده که فرمود: جمعی از دوستداران آل محمّد علیهم السلام [از نظر علمی] مسکین و فقیرند، همان گروهی که در برابر دشمنان ما ناتوان بوده، و مورد اعتراض و ملامت و طعن مخالفان واقع می‌شوند، بنابراین یاری و مساعدت نمودن به این فقرا افضل و برتر از کمک کردن به فقرای معمولی بی‌مال و ثروت است. و هر که از این جماعت دستگیری نموده، و با سلاح علم و برهان در برابر دشمن نیرو بخشد، و فقر و عجز آنان را بر طرف نموده و بر دشمن چیره گرداند، خداوند متعال نیز آنان را پیوسته در مقابل دشمنان - از شیاطین انس و جن - پیروز نموده، و عجز و ناتوانی را بر مخالفینشان مستولی فرماید. - . تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: 346 -

**[ترجمه]

بیان

التیه بالکسر الضلال و التحول التنقل و ضمن معنی التسلط أی انتقل إلیه متسلطا علیه أو معنی الاقتدار فیحملهم أی ذلک الشعاع أو شعبته فتدعوهم أی الزبانیة أو الشعاع إلی سواء الجحیم أی وسطه و یسفهون أحلامهم أی ینسبون عقولهم إلی السفه قوله علیه السلام إلی شیاطینهم أی شیاطین هؤلاء العلماء الهادین.

**[ترجمه]«التِیه» به معنای گمراهی و ضلالت، «التحول» به معنای نقل مکان کردن از جایی به جای دیگر است و معنای تسلط را هم در بردارد. یعنی این شعاع به تمام نواحی می رسد، در حالی که به آنان مسلط است. یا این انتقال متضمن معنای اقتدار است. «فیحملهم» یعنی این شعاع یا بخشی از این شعاع نواصب را در برمی گیرد و زبانیه یا شعاع، آنان را به سوی وسط آتش جهنم می خواند. «یسفهون احلامهم» یعنی عقلهای آنان را به سوی سفاهت و بی خردی نسبت می دهد. «الی شیاطینهم» یعنی شیاطین این گروه دانشمندان هدایت گر.

**[ترجمه]

«14»

م، تفسیر الإمام علیه السلام ج، الإحتجاج بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام قَالَ قَالَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام مَنْ قَوَّی مِسْکِیناً فِی دِینِهِ ضَعِیفاً فِی مَعْرِفَتِهِ عَلَی نَاصِبٍ مُخَالِفٍ فَأَفْحَمَهُ لَقَّنَهُ اللَّهُ ⁽⁴⁾یَوْمَ یُدْلَی فِی

1) أی انتشرت.

2) و فی نسخة: و تحول إلیه.

3) الزبانیة عند العرب الشرط، و سموا بها بعض الملائکة لدفعهم أهل النار إلیها.

4) أی فهمه إیّاه مشافهة.

قَبْرِهِ أَنْ یَقُولَ اللَّهُ رَبِّی وَ مُحَمَّدٌ نَبِیِّی وَ عَلِیٌّ وَلِیِّی وَ الْکَعْبَةُ قِبْلَتِی وَ الْقُرْآنُ بَهْجَتِی وَ عُدَّتِی وَ الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَانِی فَیَقُولُ اللَّهُ أَدْلَیْتَ بِالْحُجَّةِ فَوَجَبَتْ لَکَ أَعَالِی دَرَجَاتِ الْجَنَّةِ فَعِنْدَ ذَلِکَ یَتَحَوَّلُ عَلَیْهِ قَبْرُهُ أَنْزَهَ رِیَاضِ الْجَنَّةِ.

**[ترجمه]تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام و الاحتجاج: از امام عسکری علیه السلام نقل شده که امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: هر کس بنده عاجز از علم و معرفتی را تقویت نموده و در برابر دشمن تجهیز و غالب نماید، خداوند نیز به وقت بازپرسی

ص: 7

إن الإحیاء فی الأول المراد به الهدایة من الضلال و الإحیاء ثانیا الإنجاء من القتل و قوله من قبل بکسر القاف و فتح الباء أی من جهة قتلهم بالسیوف و یحتمل فتح القاف و سکون الباء.

**[ترجمه]مراد از واژه «اِحیاء» اول که در حدیث آمده، هدایت از گمراهی است و مراد از «اِحیاء» دوم، نجات دادن از قتل است.

«من قِبَل»: یعنی در قبال کشتن آنان با شمشیرهای آهنین، و احتمال دارد «قَبل» خوانده شود.

**[ترجمه]

«18»

م، تفسیر الإمام علیه السلام قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام قَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام لِرَجُلٍ أَیُّهُمَا أَحَبُّ إِلَیْکَ صَدِیقٌ کُلَّمَا رَآکَ أَعْطَاکَ بَدْرَةَ دَنَانِیرَ أَوْ صَدِیقٌ کُلَّمَا رَآکَ نَصَرَکَ لِمَصِیدَةٍ مِنْ مَصَایِدِ الشَّیْطَانِ وَ عَرَّفَکَ مَا تُبْطِلُ بِهِ کَیْدَهُمْ وَ تَخْرِقُ شَبَکَتَهُمْ وَ تَقْطَعُ حَبَائِلَهُمْ قَالَ بَلْ صَدِیقٌ کُلَّمَا رَآنِی عَلَّمَنِی کَیْفَ أُخْزِی الشَّیْطَانَ عَنْ نَفْسِی فَأَدْفَعُ عَنِّی بَلَاءَهُ قَالَ فَأَیُّهُمَا أَحَبُّ إِلَیْکَ اسْتِنْقَاذُکَ أَسِیراً مِسْکِیناً مِنْ أَیْدِی الْکَافِرِینَ أَوِ اسْتِنْقَاذُکَ أَسِیراً مِسْکِیناً مِنْ أَیْدِی النَّاصِبِینَ قَالَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ سَلِ اللَّهَ أَنْ یُوَفِّقَنِی لِلصَّوَابِ فِی الْجَوَابِ قَالَ اللَّهُمَّ وَفِّقْهُ قَالَ بَلِ اسْتِنْقَاذِی الْمِسْکِینَ الْأَسِیرَ مِنْ یَدَیِ النَّاصِبِ فَإِنَّهُ تَوْفِیرُ الْجَنَّةِ عَلَیْهِ وَ إِنْقَاذُهُ مِنَ النَّارِ وَ ذَلِکَ تَوْفِیرُ الرُّوحِ عَلَیْهِ فِی الدُّنْیَا وَ دَفْعُ الظُّلْمِ عَنْهُ فِیهَا وَ اللَّهُ یُعَوِّضُ هَذَا الْمَظْلُومَ بِأَضْعَافِ مَا لَحِقَهُ مِنَ الظُّلْمِ وَ یَنْتَقِمُ مِنَ الظَّالِمِ بِمَا هُوَ عَادِلٌ بِحُکْمِهِ قَالَ وُفِّقْتَ لِلَّهِ أَبُوکَ أَخَذْتَهُ مِنْ جَوْفِ صَدْرِی لَمْ تَخْرِمْ مِمَّا قَالَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حَرْفاً وَاحِداً.

وَ سُئِلَ الْبَاقِرُ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام إِنْقَاذُ الْأَسِیرِ الْمُؤْمِنِ مِنْ مُحِبِّینَا ⁽¹⁾

1) کذا فی النسخ و الظاهر: محبیکم.

مِنْ یَدِ الْغَاصِبِ یُرِیدُ أَنْ یُضِلَّهُ بِفَضْلِ لِسَانِهِ وَ بَیَانِهِ أَفْضَلُ أَمْ إِنْقَاذُ الْأَسِیرِ مِنْ أَیْدِی أَهْلِ الرُّومِ قَالَ الْبَاقِرُ علیه السلام أَخْبِرْنِی أَنْتَ عَمَّنْ رَأَی رَجُلًا مِنْ خِیَارِ الْمُؤْمِنِینَ یَغْرَقُ وَ عُصْفُورَةٌ تَغْرَقُ لَا یَقْدِرُ عَلَی تَخْلِیصِهِمَا بِأَیِّهِمَا اشْتَغَلَ فَاتَهُ الْآخَرُ أَیُّهُمَا أَفْضَلُ أَنْ یُخَلِّصَهُ قَالَ الرَّجُلُ مِنْ خِیَارِ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ علیه السلام فَبُعْدُ مَا سَأَلْتَ فِی الْفَضْلِ أَکْثَرُ مِنْ بُعْدِ مَا بَیْنَ هَذَیْنِ إِنَّ ذَاکَ یُوَفِّرُ عَلَیْهِ دِینَهُ وَ جِنَانَ رَبِّهِ وَ یُنْقِذُهُ مِنْ نِیرَانِهِ وَ هَذَا الْمَظْلُومُ إِلَی الْجِنَانِ یَصِیرُ.

**[ترجمه]تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: امام حسن عسکری علیه السلام فرمود: امام سجاد علیه السلام به مردی فرمود: کدام یک از این دو نزد تو محبوب‌تر است: رفیقی که یک کیسه دینار به شما دهد، یا رفیقی که هر وقت شما را در شکارگاه شیطان دید یاری کند و شکارگاه‌های شیطان را به تو بشناساند و چیزی را که به آن کید و مکر شیطان را باطل کنی یادت دهد که شبکه شیاطین را بشکنی و ریسمان‌های شیاطین را ببرّی؟ گفت: بلکه آن رفیق که هر وقت مرا دید یادم دهد، چگونه شیطان را خوار گردانم و او را از خودم دور کنم.

امام فرمود: کدامین برای تو محبوب‌تر است: نجات گرفتار بیچاره‌ای را از دست کافران، یا اینکه بیچارهای را از دست ناصبی و دشمنان ائمه طاهرین علیهم السلام نجات دهی؟ گفت: یابن رسول الله، از خدا بخواه که مرا در درست پاسخ دادن به ناصبی موفق کند. امام علیه السلام دعا فرمود: خدا او را موفق دارد. او گفت: ولی نجات دادن بیچاره گرفتار از دست ناصبی که باعث دخول من در بهشت و نجات او از آتش جهنم می‌شود، بهتر است. خداوند این مظلوم را به چند برابر آنچه او را که از ستم ناصبی رسیده، عوض می‌دهد و از ستمکار انتقام می‌گیرد، زیرا خداوند در حکمش عادل است و از ظالم برای مظلوم انتقام می‌گیرد. حضرت فرمود: خدا پدرت را خیر دهد. در گرفتن سخن از سینه من، یک حرف را هم از آنچه رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموده بود، ترک نکردی.

از امام باقر علیه السلام پرسیده شد: نجات دادن اسیر مؤمن از

ص: 9

دست غاصبی که می‌خواهد او را گمراه کند، به فضل بیان و زبانش بهتر است، یا نجات دادن اسیری از دست رومیان؟

امام باقر علیه السلام فرمود: به من بگو، کسی از خوبان مؤمن در حال غرق شدن است و گنجشکی نیز در حال غرق شدن، به نجات کدامین آن‌ها مشغول شوم، و حال آنکه قدرت نجات هر دو را ندارم، کدامین بهتر است؟ گفت: نجات دادن مرد که از خوبان مؤمنین است، افضل است از نجات گنجشک.

امام فرمود: فضیلت نجات اسیر مومن از دست غاصب با بیان و زبان قابل مقایسه با نجات مومن در حال غرق شدن نیست زیرا با نجات اسیر مومن از دست غاصب او دینش را به دست آورده و سزاوار بهشت می شود و از جهنم نجات می یابد اما این مومن مظلوم در حال غرق شدن به خودی خود به سوی بهشت [در اثر غرق شدن] روانه است. - . تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: 349 -

**[ترجمه]

بیان

بما هو عادل بحکمه أی بانتقام هو تعالی عادل بسبب الحکم به أی لا یجور فی الانتقام و قال فی النهایة و فی الحدیث لله أبوک إذا أضیف الشی‌ء إلی عظیم شریف اکتسی عظما و شرفا کما قیل بیت الله و ناقة الله فإذا وجد من الولد ما یحسن موقعه و یحمد قیل لله أبوک فی معرض المدح و التعجب أی أبوک لله خالصا حیث أنجب بک و أتی بمثلک و قال و فیه ما خرمت من صلاة رسول الله صلی الله علیه و آله شیئا أی ما ترکت و منه الحدیث لم أخرم منه حرفا أی لم أدع.

**[ترجمه]خداوند در انتقام گرفتن هم عادل بوده، ستم نمی‌کند. در النهایة آمده است: بعضی اضافه‌ها تشریفیه است، مانند بیت اللّه و ناقة اللّه، به همین جهت وقتی فرزند کار در خور ستایشی انجام دهد، برای مدح و ستایش او گفته می‌شود «للّه ابوک» یعنی آفرین به پدرت که چه قدر خوب مانند تو را به دنیا آورده. و در کتاب النهایه گفته است: «ما خرمتُ من صلاة رسول الله شیئا» به معنای «ما ترکتُ» است یعنی چیزی از نماز رسول خدا صلی الله علیه و آله را ترک نکردم. و از این قبیل است حدیث: «لم اُخرم منه حرفاً» به معنای لم أدع است، یعنی واگذار نکردم.

**[ترجمه]

«19»

م، تفسیر الإمام علیه السلام ج، الإحتجاج بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام قَالَ قَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ علیهما السلام مَنْ کَانَ هَمُّهُ فِی کَسْرِ النَّوَاصِبِ عَنِ الْمَسَاکِینِ مِنْ شِیعَتِنَا الْمُوَالِینَ لَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ یَکْسِرُهُمْ عَنْهُمْ وَ یَکْشِفُ عَنْ مَخَازِیهِمْ وَ یُبَیِّنُ عَوْرَاتِهِمْ وَ یُفَخِّمُ أَمْرَ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ جَعَلَ اللَّهُ هِمَّةَ أَمْلَاکِ الْجِنَانِ فِی بِنَاءِ قُصُورِهِ وَ دُورِهِ یَسْتَعْمِلُ بِکُلِّ حَرْفٍ مِنْ حُرُوفِ حُجَجِهِ عَلَی أَعْدَاءِ اللَّهِ أَکْثَرَ مِنْ عَدَدِ أَهْلِ الدُّنْیَا أَمْلَاکاً قُوَّةُ کُلِّ وَاحِدٍ تَفْضُلُ عَنْ حَمْلِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ فَکَمْ مِنْ بِنَاءٍ وَ کَمْ مِنْ نِعْمَةٍ وَ کَمْ مِنْ قُصُورٍ لَا یَعْرِفُ قَدْرَهَا إِلَّا رَبُّ الْعَالَمِینَ.

**[ترجمه]تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: از امام حسن عسکری علیه السلام نقل است: حضرت صادق علیه السلام فرمود: هر که تمام کوشش و تلاشش این باشد که شر مخالفان ما را از سر دوستان ناتوان ما کوتاه کند و ما را در شکست و کشف نقائص و نقاط ضعفشان یاری و حمایت نموده، و مقام پیامبر خدا و اهل بیت پاکش را تجلیل و تعظیم نماید، خداوند نیز به فرشتگان بهشت فرمان دهد که در ساختن قصرها و عمارات ویژه او همت گماشته، و به عدد هر سخنی که با دشمنان خدا احتجاج می‌کند، جمعی از فرشتگان مقتدر و توانا، در بنای قصرهای او کار و فعالیت کنند، و آن قدر برای او عمارت و قصر مهیا شود که مقدار آن را جز خداوند متعال نمی‌داند!. - . تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: 349 -

**[ترجمه]

«20»

م، تفسیر الإمام علیه السلام قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام قَالَ مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ علیهما السلام مَنْ أَعَانَ مُحِبّاً لَنَا عَلَی عَدُوٍّ لَنَا فَقَوَّاهُ وَ شَجَّعَهُ حَتَّی یَخْرُجَ الْحَقُّ الدَّالُّ عَلَی فَضْلِنَا بِأَحْسَنِ صُورَتِهِ وَ یَخْرُجَ الْبَاطِلُ الَّذِی یَرُومُ بِهِ أَعْدَاؤُنَا و دَفْعَ حَقِّنَا فِی أَقْبَحِ صُورَةٍ حَتَّی یُنَبِّهَ الْغَافِلِینَ وَ یَسْتَبْصِرَ الْمُتَعَلِّمُونَ وَ یَزْدَادَ فِی بَصَائِرِهِمُ الْعَالِمُونَ بَعَثَهُ اللَّهُ تَعَالَی یَوْمَ الْقِیَامَةِ فِی أَعْلَی مَنَازِلِ الْجِنَانِ وَ یَقُولُ یَا عَبْدِیَ الْکَاسِرَ لِأَعْدَائِی النَّاصِرَ لِأَوْلِیَائِی الْمُصَرِّحَ بِتَفْضِیلِ مُحَمَّدٍ خَیْرِ أَنْبِیَائِی وَ بِتَشْرِیفِ عَلِیٍّ أَفْضَلِ أَوْلِیَائِی وَ یُنَاوِی مَنْ نَاوَاهُمَا وَ یُسَمَّی بِأَسْمَائِهِمَا

وَ أَسْمَاءِ خُلَفَائِهِمَا وَ یُلَقَّبُ بِأَلْقَابِهِمْ فَیَقُولُ ذَلِکَ وَ یُبَلِّغُ اللَّهُ جَمِیعَ أَهْلِ الْعَرَصَاتِ فَلَا یَبْقَی کَافِرٌ وَ لَا جَبَّارٌ وَ لَا شَیْطَانٌ إِلَّا صَلَّی عَلَی هَذَا الْکَاسِرِ لِأَعْدَاءِ مُحَمَّدٍ وَ لَعَنَ الَّذِینَ کَانُوا یُنَاصِبُونَهُ فِی الدُّنْیَا مِنَ النَّوَاصِبِ لِمُحَمَّدٍ وَ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا.

**[ترجمه]تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: امام حسن عسکری علیه السلام فرمود: امام موسی کاظم علیه السلام فرمود: هر کس دوست ما را در برابر دشمن ما کمک کند، پس او را نیرو بخشد و شجاعت دهد تا حقیقتی که نشانگر فضیلت ما است به بهترین صورت جلوه کند و باطلی که دشمنان ما برای دفع حق ما در پی آنند، به زشت ترین صورت نمایانده شود تا غافلان بیدار شوند و متعلمان بصیرت یابند و به بصیرت دانشمندان نیز افزوده شود، خداوند روز قیامت او را در بالاترین منازل بهشت بر می‌انگیزاند. خداوند می‌فرماید: ای بنده شکننده دشمنانم و یاور دوستانم و تصریح کننده به فضائل محمد صلی الله علیه وآله بهترین انبیایم و به شرافت علی افضل دوستانم، که [این بنده] دشمنی کرد با کسی که با آن دو (محمد و علی) دشمنی نمود و نام آن دو و نام جانشینان آن دو را بلند آوازه کرد

ص: 10

و خود را به لقب آنان ملقب نمود، پس خداوند این را می‌گوید و به تمام اهل محشر می‌رساند و هیچ کافر و ظالم و شیطانی نمی‌ماند مگر بر این شکننده دشمنان محمد صلی الله علیه وآله درود می‌فرستد و آن هایی را که با او در دنیا دشمنی می‌کردند، از دشمنان محمد و علی - صلوات خدا بر آن دو باد - مورد لعنت قرار می‌دهد. - . تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: 350 -

**[ترجمه]

«21»

م، تفسیر الإمام علیه السلام ج، الإحتجاج بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام قَالَ قَالَ عَلِیُّ بْنُ مُوسَی الرِّضَا علیهما السلام أَفْضَلُ مَا یُقَدِّمُهُ الْعَالِمُ مِنْ مُحِبِّینَا وَ مَوَالِینَا أَمَامَهُ لِیَوْمِ فَقْرِهِ وَ فَاقَتِهِ وَ ذُلِّهِ وَ مَسْکَنَتِهِ أَنْ یُغِیثَ فِی الدُّنْیَا مِسْکِیناً مِنْ مُحِبِّینَا مِنْ یَدِ نَاصِبٍ عَدُوٍّ لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ یَقُومُ مِنْ قَبْرِهِ وَ الْمَلَائِکَةُ صُفُوفٌ مِنْ شَفِیرِ قَبْرِهِ ⁽¹⁾إِلَی مَوْضِعِ مَحَلِّهِ مِنْ جِنَانِ اللَّهِ فَیَحْمِلُونَهُ عَلَی أَجْنِحَتِهِمْ وَ یَقُولُونَ طُوبَاکَ طُوبَاکَ یَا دَافِعَ الْکِلَابِ عَنِ الْأَبْرَارِ وَ یَا أَیُّهَا الْمُتَعَصِّبُ لِلْأَئِمَّةِ الْأَخْیَارِ.

**[ترجمه]تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: از امام حسن عسکری علیه السلام نقل است که حضرت رضا علیه السلام فرمود: بهترین توشه‌ای که شخص دانشمند دوستدار ما برای روز فقر و نیاز و ذلت خود ذخیره می‌کند، حمایت‌های علمی از دوستان ناتوان ما، و نجات ایشان از چنگال دشمنان خدا و رسول او است. (در این صورت) وقتی از قبر برخیزد، صفوف فرشتگانی را مشاهده کند که از محل قبر تا جایگاهش در بهشت برین صف کشیده‌اند، و او را با بال‌های خود بلند نموده و به عمارت مخصوصش در بهشت حمل کرده و به او می‌گویند: آفرین بر تو! خوش باد تو را، ای کسی که دشمنان خوبان را مقهور ساخته و از ائمه اطهار خود حمایت و طرفداری می‌نمودی!

**[ترجمه]

«22»

م، تفسیر الإمام علیه السلام قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ الْجَوَادُ علیهما السلام إِنَّ حُجَجَ اللَّهِ عَلَی دِینِهِ أَعْظَمُ سُلْطَاناً یُسَلِّطُ اللَّهُ بِهَا عَلَی عِبَادِهِ فَمَنْ وَفَّرَ مِنْهَا حَظَّهُ فَلَا یَرَیَنَّ ⁽²⁾أَنَّ مَنْ مَنَعَهُ ذَاکَ فَقَدْ فَضَّلَهُ عَلَیْهِ وَ لَوْ جَعَلَهُ فِی الذِّرْوَةِ ⁽³⁾الْعُلْیَا مِنَ الشَّرَفِ وَ الْمَالِ وَ الْجَمَالِ فَإِنَّهُ إِنْ رَأَی ذَلِکَ فَقَدْ حَقَّرَ عَظِیمَ نِعَمِ اللَّهِ لَدَیْهِ وَ إِنَّ عَدُوّاً مِنْ أَعْدَائِنَا النَّوَاصِبِ یَدْفَعُهُ بِمَا تَعَلَّمَهُ مِنْ عُلُومِنَا أَهْلَ الْبَیْتِ لَأَفْضَلُ لَهُ مِنْ کُلِّ مَالٍ لِمَنْ فُضِّلَ عَلَیْهِ وَ لَوْ تَصَدَّقَ بِأَلْفِ ضِعْفِهِ.

**[ترجمه]تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: امام حسن عسکری علیه السلام از امام جواد علیه السلام روایت کرده که فرمود: حجت‌های خدا بر دینش، بزرگ‌ترین سلطنت و موهبتی است که خدا آن را بر بندگانش مسلط و بخشش نموده است. هر کس بهره خودش را از حجت‌های خدا زیاد کند، هیچ گاه احساس نمی کند کسی که از این حجت ها بی بهره است بر او فضیلت پیدا کرده است، اگرچه این شخص بی بهره، در بلندترین قله مقام و مال و جمال قرار داشته باشد؛ اما اگر کسی که از آن حجت ها بهره مند است گمان برد که آن شخص صاحب مقام و مال و جمال بر او برتری دارد، بدون شک نعمت بزرگ خداوند را که نزدش می باشد، کوچک شمرده است. این که او شرّ دشمنی از دشمنان ناصبی ما را به واسطه آن علمی که از ما اهل بیت آموخته، دفع کند، بهتر است برای او از همه مالی که به آن شخص برتر از او داده شده است حتی اگر هزار برابر آن را صدقه داده باشد. - . تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: 351 -

**[ترجمه]

«23»

م، تفسیر الإمام علیه السلام ج، الإحتجاج وَ بِالْإِسْنَادِ إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ لِبَعْضِ تَلَامِذَتِهِ لَمَّا اجْتَمَعَ قَوْمٌ مِنَ الْمَوَالِی وَ الْمُحِبِّینَ لِآلِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِحَضْرَتِهِ وَ قَالُوا یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ إِنَّ لَنَا جَاراً مِنَ النُّصَّابِ یُؤْذِینَا وَ یَحْتَجُّ عَلَیْنَا فِی تَفْضِیلِ الْأَوَّلِ وَ الثَّانِی وَ الثَّالِثِ عَلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ یُورِدُ عَلَیْنَا حُجَجاً لَا نَدْرِی کَیْفَ الْجَوَابُ عَنْهَا وَ الْخُرُوجُ مِنْهَا قَالَ مُرَّ بِهَؤُلَاءِ إِذَا کَانُوا مُجْتَمِعِینَ یَتَکَلَّمُونَ فَتَسَمَّعْ عَلَیْهِمْ فَیَسْتَدْعُونَ مِنْکَ الْکَلَامَ فَتَکَلَّمْ وَ أَفْحِمْ صَاحِبَهُمْ وَ اکْسِرْ غِرَّتَهُ وَ فُلَّ حَدَّهُ وَ لَا تُبْقِ لَهُ بَاقِیَةً فَذَهَبَ الرَّجُلُ وَ حَضَرَ الْمَوْضِعَ وَ حَضَرُوا وَ کَلَّمَ الرَّجُلَ فَأَفْحَمَهُ وَ صَیَّرَهُ لَا یَدْرِی فِی السَّمَاءِ هُوَ أَوْ فِی الْأَرْضِ

1) أی ناحیة قبره.

2) أی فلا یغلب و لا یقهر.

3) بضم الذال و کسرها: المکان المرتفع، العلو، أعلی الشی‌ء.

قَالُوا فَوَقَعَ عَلَیْنَا مِنَ الْفَرَحِ وَ السُّرُورِ مَا لَا یَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَی وَ عَلَی الرَّجُلِ وَ الْمُتَعَصِّبِینَ لَهُ مِنَ الْحُزْنِ وَ الْغَمِّ مِثْلُ مَا لَحِقَنَا مِنَ السُّرُورِ فَلَمَّا رَجَعْنَا إِلَی الْإِمَامِ قَالَ لَنَا إِنَّ الَّذِی فِی السَّمَاوَاتِ مِنَ الْفَرَحِ وَ الطَّرَبِ بِکَسْرِ هَذَا الْعَدُوِّ لِلَّهِ کَانَ أَکْثَرَ مِمَّا کَانَ بِحَضْرَتِکُمْ وَ الَّذِی کَانَ بِحَضْرَةِ إِبْلِیسَ وَ عُتَاةِ ⁽¹⁾مَرَدَتِهِ مِنَ الشَّیَاطِینِ مِنَ الْحُزْنِ وَ الْغَمِّ أَشَدُّ مِمَّا کَانَ بِحَضْرَتِهِمْ وَ لَقَدْ صَلَّی عَلَی هَذَا الْکَاسِرِ لَهُ مَلَائِکَةُ السَّمَاءِ وَ الْحُجُبِ وَ الْکُرْسِیِّ وَ قَابَلَهَا اللَّهُ بِالْإِجَابَةِ فَأَکْرَمَ إِیَابَهُ وَ عَظَّمَ ثَوَابَهُ وَ لَقَدْ لَعَنَتْ تِلْکَ الْمَلَائِکَةُ عَدُوَّ اللَّهِ الْمَکْسُورَ وَ قَابَلَهَا اللَّهُ بِالْإِجَابَةِ فَشَدَّدَ حِسَابَهُ وَ أَطَالَ عَذَابَهُ.

**[ترجمه]تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام و الاحتجاج: و به اسناد گذشته نقل است: روزی گروهی از محبّین آل محمدصلی الله علیه وآله نزد امام حسن عسکری حاضر شده و گفتند: ای زاده رسول خدا، در همسایگی ما فردی از دشمنان اهل بیت زندگی می‌کند که پیوسته موجب آزار ما شده و در برتری خلفای سه گانه بر امیرالمؤمنین علیه السلام دلائلی ذکر می‌کند که ما در پاسخ آن‌ها می‌مانیم.

امام علیه السلام فرمود: فردی را به سوی شما می‌فرستم تا او را مجاب کرده و دلائلش را باطل نماید، سپس یکی از شاگردانش را مأمور ساخت تا در مجلس بحث آنان با فرد مزبور حاضر شده و به گفتارشان گوش دهد، و هنگامی که او تقاضای سخن نمود، تا حد امکان در بطلان سخن و پوچی اعتقاد آن فرد کوشیده و کاملاً مجابش کند. او نیز از جای برخاسته و به همراه آنان در مجلس بحثشان حاضر گشته و به همان شیوه امام علیه السلام وارد بحث شده و او را به سختی شکست داده و مجاب نمود.

ص: 11

از این پیروزی، اصحاب و دوستان اهل بیت به قدری خوشحال شدند که جز خدا نداند، و به همان اندازه، مخالفین و معاندین محزون و شکسته گشتند. وقتی نزد امام بازگشتند فرمود: اهل آسمان به شکست و مغلوب شدن آن دشمن خدا، بیش از شما مسرور شدند، و ابلیس و یاران مستکبرش چندین برابر مخالفین، محزون و مغموم گشتند، و فرشتگان آسمان‌ها و عرش و کرسی برای این شخص غالب، طلب رحمت و مغفرت نموده، و برای آن دشمن مخالف لعن و نفرین کردند، و خداوند همه را مستجاب فرمود. - . تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: 352 - 353 -

**[ترجمه]

بیان

التسمع الاستماع و اکسر غرته أی غلبته و شوکته و الفل الکسر و الحد طرف السیف و غیره و من الرجل بأسه و شدته أی اکسر حدته و بأسه و لا تبق له باقیة أی حجة باقیة فأکرم إیابه أی رجوعه إلی الله عز و جل.

**[ترجمه]«التَسَمُّع» به معنای استماع و شنیدن است. «اکسر غُرّته» یعنی غلبه و شوکت او را شکست. «الفل» به معنای شکستن، «الحدّ» اطراف شمشیر و مانند آن را گویند. «من الرجل بأسه و شدته» یعنی حدّ، وقتی به مردی نسبت داده شود، به معنای عظمت و شوکت می آید، یعنی شوکت او را شکست و حجتی برای او باقی نگذاشت، بنابر این معنای حدیث چنین می شود. «فاکرم ایابه» یعنی بازگشت او را به سوی خدای عزوجل گرامی داشت.

**[ترجمه]

«24»

م، تفسیر الإمام علیه السلام قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ الْحَسَنُ الْعَسْکَرِیُّ علیه السلام إِنَّ رَجُلًا جَاءَ إِلَی عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام بِرَجُلٍ یَزْعُمُ أَنَّهُ قَاتِلُ أَبِیهِ فَاعْتَرَفَ فَأَوْجَبَ عَلَیْهِ الْقِصَاصَ وَ سَأَلَهُ أَنْ یَعْفُوَ عَنْهُ لِیُعْظِمَ اللَّهُ ثَوَابَهُ فَکَأَنَّ نَفْسَهُ لَمْ تَطِبْ بِذَلِکَ فَقَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام لِلْمُدَّعِی لِلدَّمِ الْوَلِیِّ الْمُسْتَحِقِّ لِلْقِصَاصِ إِنْ کُنْتَ تَذْکُرُ لِهَذَا الرَّجُلِ عَلَیْکَ فَضْلًا فَهَبْ لَهُ هَذِهِ الْجِنَایَةَ وَ اغْفِرْ لَهُ هَذَا الذَّنْبَ قَالَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ لَهُ عَلَیَّ حَقٌّ وَ لَکِنْ لَمْ یَبْلُغْ أَنْ أَعْفُوَ عَنْ قَتْلِ وَالِدِی قَالَ فَتُرِیدُ مَا ذَا قَالَ أُرِیدُ الْقَوَدَ ⁽²⁾فَإِنْ أَرَادَ لِحَقِّهِ عَلَیَّ أَنْ أُصَالِحَهُ عَلَی الدِّیَةِ صَالَحْتُهُ وَ عَفَوْتُ عَنْهُ فَقَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام فَمَا ذَا حَقُّهُ عَلَیْکَ قَالَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ لَقَّنَنِی تَوْحِیدَ اللَّهِ وَ نُبُوَّةَ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ وَ إِمَامَةَ عَلِیٍّ وَ الْأَئِمَّةِ علیهم السلام فَقَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام فَهَذَا لَا یَفِی بِدَمِ أَبِیکَ بَلَی وَ اللَّهِ هَذَا یَفِی بِدِمَاءِ أَهْلِ الْأَرْضِ کُلِّهِمْ مِنَ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ سِوَی الْأَنْبِیَاءِ وَ الْأَئِمَّةِ علیهم السلام إِنْ قُتِلُوا فَإِنَّهُ لَا یَفِی بِدِمَائِهِمْ شَیْ‌ءٌ أَنْ یُقْنَعَ مِنْهُ بِالدِّیَةِ قَالَ بَلَی قَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ لِلْقَاتِلِ أَ فَتَجْعَلُ لِی ثَوَابَ تَلْقِینِکَ لَهُ حَتَّی أَبْذُلَ لَکَ الدِّیَةَ فَتَنْجُوَ بِهَا مِنَ الْقَتْلِ قَالَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ أَنَا مُحْتَاجٌ إِلَیْهَا وَ أَنْتَ مُسْتَغْنٍ عَنْهَا فَإِنَ

1) العتاة جمع عات: من استکبر و جاوز الحد.

2) القود بفتح القاف و الواو: القصاص و قتل القاتل بدل القتیل.

ذُنُوبِی عَظِیمَةٌ وَ ذَنْبِی إِلَی هَذَا الْمَقْتُولِ أَیْضاً بَیْنِی وَ بَیْنَهُ لَا بَیْنِی وَ بَیْنَ وَلِیِّهِ هَذَا قَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام فَتَسْتَسْلِمُ لِلْقَتْلِ أَحَبُّ إِلَیْکَ مِنْ نُزُولِکَ عَنْ هَذَا التَّلْقِینِ قَالَ بَلَی یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَقَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ لِوَلِیِّ الْمَقْتُولِ یَا عَبْدَ اللَّهِ قَابِلْ بَیْنَ ذَنْبِ هَذَا إِلَیْکَ وَ بَیْنَ تَطَوُّلِهِ عَلَیْکَ قَتَلَ أَبَاکَ حَرَمَهُ لَذَّةَ الدُّنْیَا وَ حَرَمَکَ التَّمَتُّعَ بِهِ فِیهَا عَلَی أَنَّکَ إِنْ صَبَرْتَ وَ سَلَّمْتَ فَرَفِیقُکَ أَبُوکَ فِی الْجِنَانِ وَ لَقَّنَکَ الْإِیمَانَ فَأَوْجَبَ لَکَ بِهِ جَنَّةَ اللَّهِ الدَّائِمَةَ وَ أَنْقَذَکَ مِنْ عَذَابِهِ الدَّائِمِ فَإِحْسَانُهُ إِلَیْکَ أَضْعَافُ أَضْعَافِ جِنَایَتِهِ عَلَیْهِ فَإِمَّا أَنْ تَعْفُوَ عَنْهُ جَزَاءً عَلَی إِحْسَانِهِ إِلَیْکَ لِأُحَدِّثَکُمَا بِحَدِیثٍ مِنْ فَضْلِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله خَیْرٌ لَکَ مِنَ الدُّنْیَا بِمَا فِیهَا وَ إِمَّا أَنْ تَأْبَی أَنْ تَعْفُوَ عَنْهُ حَتَّی أَبْذُلَ لَکَ الدِّیَةَ لِتُصَالِحَهُ عَلَیْهَا ثُمَّ أَخْبَرْتُهُ بِالْحَدِیثِ دُونَکَ فَلَمَا یَفُوتُکَ مِنْ ذَلِکَ الْحَدِیثِ خَیْرٌ مِنَ الدُّنْیَا بِمَا فِیهَا لَوِ اعْتَبَرْتَ بِهِ فَقَالَ الْفَتَی یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَدْ عَفَوْتُ عَنْهُ بِلَا دِیَةٍ وَ لَا شَیْ‌ءٍ إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَ لِمَسْأَلَتِکَ فِی أَمْرِهِ فَحَدِّثْنَا یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ بِالْحَدِیثِ قَالَ عَلِیُّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَمَّا بُعِثَ إِلَی النَّاسِ کَافَّةً بِالْحَقِّ بَشِیراً وَ نَذِیراً إِلَی آخِرِ مَا سَیَأْتِی فِی أَبْوَابِ مُعْجِزَاتِهِ صلی الله علیه و آله.

**[ترجمه]تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: امام حسن عسکری علیه السلام فرمود: مردی همراه با یک نفر دیگر که فکر می‌کرد قاتل پدرش است و او اعتراف کرده بود و قصاص بر او واجب شده بود، نزد امام سجاد علیه السلام آمد.

آن قاتل از آن مرد خواست که او را ببخشد تا خدا به او ثواب زیاد دهد، گویا نفسش به آن راضی نشده بود. امام سجاد علیه السلام فرمود: ای کسی که خواهان خون و ولی و مستحق قصاص هستی، اگر تو فکر میکنی که این شخص بر تو فضیلتی دارد، این جنایت را بر او ببخش و این گناهش را بیامرز. گفت: ای پسر رسول خدا صلی الله علیه و آله، او بر من حقی دارد ولی به اندازهای نیست که از خون پدرم بگذرم! حضرت فرمود: چه می‌خواهی؟ گفت: می‌خواهم قصاص کنم، اگر بخواهد، با دیه مصالحه می‌کنم و او را می‌بخشم. امام سجاد علیه السلام فرمود: او چه حقی بر تو دارد؟ گفت: ای پسر رسول خدا، او توحید پروردگار و نبوت حضرت محمد رسول خدا صلی الله علیه و آله و امامت علی علیه السلام و ائمه علیهم السلام را به من تلقین نموده و یادم داده است. امام سجاد علیه السلام فرمود: آیا این با خون پدرت برابر نیست؟ چرا! به خدا قسم، این کار با خون تمام اهل زمین از اولین و آخرین جز پیامبران و ائمه علیهم السلام برابری می‌کند، زیرا اگر به دیه راضی شوند خون‌های آنها را هیچ چیزی جبران نمی‌کند، ولی مقتول گفت: بلی.

امام سجاد علیه السلام به قاتل فرمود: آیا ثواب تلقینت را برایم قرار می‌دهی تا دیه را برایت ببخشم و از کشتن نجات پیدا کنی؟ گفت: ای پسر رسول خدا صلی الله علیه و آله، من نیازمند به آن هستم و تو از آن بی‌نیازی،

ص: 12

زیرا گناه من بزرگ است و گناه کشتن نیز بین مقتول و من است و نه بین من و این ولی او. حضرت فرمود: پس برای کشته شدن آماده باش که او محبوب‌تر است نزد تو از پائین آمدن ثواب ابن تلقین، گفت: بلی ای پسر رسول خدا. و سپس امام سجاد علیه السلام به ولی مقتول فرمود: ای بنده خدا، اگر بر گناه این شخص نسبت به شما در وارد کردن سختی در کشتن پدرت که لذت دنیا را بر او حرام کرد و تو را از بهره برداری پدر در لذت دنیا محروم کرد، صبر نمائی و تسلیم شوی، پس پدرت، رفیق تو در بهشت می‌باشد. این شخص به تو ایمان را تلقین نموده و بهشت جاویدان را برای تو واجب ساخته و تو را از عذاب همیشگی خدا نجات داده، پس احسان او به سوی تو، چندین برابر جنایت او بر پدرت است. پس اگر به خاطر احسانش به تو او را ببخشی، برای شما حدیث فضیلت رسول خدا صلی الله علیه و آله را نقل می‌کنم که از دنیا و آنچه در آن است بهتر باشد. اگر از بخشیدن او سرباز زنی تا به تو دیه پردازد و مصالحه نمائی سپس حدیث دیگری که فضیلت پایینتری برای شما را برمیشمارد روایت می‌کنم که نسبت به آن حدیث، بهتر از دنیا و آنچه در آن است را از دست می‌دهی، اگر پند گیری.

جوان گفت: ای پسر رسول خدا! من او را بدون پرداخت دیه و فقط برای رضای خدا و درخواست شما در این کار بخشیدم.

وقتی رسول خدا صلی الله علیه و آله به سوی تمام مردم به حق به عنوان بشارت‌دهنده و بیم‌دهنده فرستاده شد... تا آخر حدیث که در باب معجزات آن حضرت خواهد آمد. - . تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: 596 -

**[ترجمه]

«25»

م، تفسیر الإمام علیه السلام ج، الإحتجاج بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیِّ علیه السلام أَنَّهُ اتَّصَلَ بِهِ أَنَّ رَجُلًا مِنْ فُقَهَاءِ شِیعَتِهِ کَلَّمَ بَعْضَ النُّصَّابِ فَأَفْحَمَهُ بِحُجَّتِهِ حَتَّی أَبَانَ عَنْ فَضِیحَتِهِ فَدَخَلَ عَلَی عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام وَ فِی صَدْرِ مَجْلِسِهِ دَسْتٌ عَظِیمٌ مَنْصُوبٌ وَ هُوَ قَاعِدٌ خَارِجَ الدَّسْتِ وَ بِحَضْرَتِهِ خَلْقٌ مِنَ الْعَلَوِیِّینَ وَ بَنِی هَاشِمٍ فَمَا زَالَ یَرْفَعُهُ حَتَّی أَجْلَسَهُ فِی ذَلِکَ الدَّسْتِ وَ أَقْبَلَ عَلَیْهِ فَاشْتَدَّ ذَلِکَ عَلَی أُولَئِکَ الْأَشْرَافِ فَأَمَّا الْعَلَوِیَّةُ فَأَجَلُّوهُ عَنِ الْعِتَابِ وَ أَمَّا الْهَاشِمِیُّونَ فَقَالَ لَهُ شَیْخُهُمْ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ هَکَذَا تُؤْثِرُ عَامِّیّاً عَلَی سَادَاتِ بَنِی هَاشِمٍ مِنَ الطَّالِبِیِّینَ وَ الْعَبَّاسِیِّینَ فَقَالَ علیه السلام إِیَّاکُمْ وَ أَنْ تَکُونُوا مِنَ الَّذِینَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتابِ یُدْعَوْنَ إِلی کِتابِ اللَّهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ یَتَوَلَّی فَرِیقٌ مِنْهُمْ وَ هُمْ مُعْرِضُونَ أَ تَرْضَوْنَ بِکِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ حَکَماً قَالُوا بَلَی قَالَ أَ لَیْسَ اللَّهُ یَقُولُ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا قِیلَ لَکُمْ تَفَسَّحُوا فِی الْمَجالِسِ فَافْسَحُوا یَفْسَحِ اللَّهُ لَکُمْ إِلَی قَوْلِهِ وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ فَلَمْ یَرْضَ لِلْعَالِمِ الْمُؤْمِنِ إِلَّا أَنْ یُرْفَعَ عَلَی الْمُؤْمِنِ

غَیْرِ الْعَالِمِ کَمَا لَمْ یَرْضَ لِلْمُؤْمِنِ إِلَّا أَنْ یُرْفَعَ عَلَی مَنْ لَیْسَ بِمُؤْمِنٍ أَخْبِرُونِی عَنْهُ قَالَ یَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ أَ وَ قَالَ یَرْفَعُ اللَّهُ الَّذِینَ أُوتُوا شَرَفَ النَّسَبِ دَرَجَاتٍ أَ وَ لَیْسَ قَالَ اللَّهُ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ فَکَیْفَ تُنْکِرُونَ رَفْعِی لِهَذَا لَمَّا رَفَعَهُ اللَّهُ إِنَّ کَسْرَ هَذَا لِفُلَانٍ النَّاصِبِ بِحُجَجِ اللَّهِ الَّتِی عَلَّمَهُ إِیَّاهَا لَأَفْضَلُ لَهُ مِنْ کُلِّ شَرَفٍ فِی النَّسَبِ فَقَالَ الْعَبَّاسِیُّ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَدْ شَرَّفْتَ عَلَیْنَا وَ قَصَّرْتَنَا عَمَّنْ لَیْسَ لَهُ نَسَبٌ کَنَسَبِنَا وَ مَا زَالَ مُنْذُ أَوَّلِ الْإِسْلَامِ یُقَدَّمُ الْأَفْضَلُ فِی الشَّرَفِ عَلَی مَنْ دُونَهُ فِیهِ فَقَالَ علیه السلام سُبْحَانَ اللَّهِ أَ لَیْسَ الْعَبَّاسُ بَایَعَ لِأَبِی بَکْرٍ وَ هُوَ تَیْمِیٌّ وَ الْعَبَّاسُ هَاشِمِیٌّ أَ وَ لَیْسَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْعَبَّاسِ کَانَ یَخْدُمُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ وَ هُوَ هَاشِمِیٌّ أَبُو الْخُلَفَاءِ وَ عُمَرُ عَدَوِیٌّ وَ مَا بَالُ عُمَرَ أَدْخَلَ الْبُعَدَاءَ مِنْ قُرَیْشٍ فِی الشُّورَی وَ لَمْ یُدْخِلِ الْعَبَّاسَ فَإِنْ کَانَ رَفْعُنَا لِمَنْ لَیْسَ بِهَاشِمِیٍّ عَلَی هَاشِمِیٍّ مُنْکَراً فَأَنْکِرُوا عَلَی الْعَبَّاسِ بَیْعَتَهُ لِأَبِی بَکْرٍ وَ عَلَی عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ خِدْمَتَهُ لِعُمَرَ بَعْدَ بَیْعَتِهِ فَإِنْ کَانَ ذَلِکَ جَائِزاً فَهَذَا جَائِزٌ فَکَأَنَّمَا أُلْقِمَ الْهَاشِمِیُّ حَجَراً ⁽¹⁾.

**[ترجمه]تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: امام حسن عسکری علیه السلام گوید: خبر به امام هادی علیه السلام رسید که یکی از فقهای شیعه در بحث با فردی ناصبی، او را با حجت خود مجاب ساخته، به طوری که رسوایی او را آشکار نموده است. پس روزی آن فقیه شیعی بر حضرت هادی علیه السلام وارد شد و در آن مجلس تشکی بزرگ پهن شده بود و او خارج از آن نشست، و نزد آن حضرت مردمی بسیار از جماعت علویان و بنی‌هاشم گرد آمده بودند. امام علیه السلام آن فقیه شیعی را پیوسته دعوت به بالا رفتن نمود تا این که بر روی آن تشک بزرگ نشانده و رو به جانب او کرد. این عمل بر اشراف حاضر در مجلس گران آمد، علویان هیچ نگفتند ولی شیخ هاشمیان رو به حضرت کرده و گفت: ای زاده رسول خدا صلی الله علیه و آله، این گونه فردی عامی را بر سادات بنی هاشم از اولاد ابوطالب و هاشم ترجیح می‌دهی؟!

حضرت فرمود: مبادا مشمول افرادی شوید که خداوند درباره ایشان فرموده: «أَلَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتابِ یُدْعَوْنَ إِلی کِتابِ اللَّهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ یَتَوَلَّی فَرِیقٌ مِنْهُمْ وَ هُمْ مُعْرِضُونَ»، - . آل عمران/23 - {آیا داستان کسانی را که بهره‌ای از کتاب [تورات] یافته‌اند ندانسته‌ای که [چون] به سوی کتاب خدا فراخوانده می‌شوند تا میانشان حکم کند، آنگه گروهی از آنان به حال اعراض، روی برمی‌تابند؟}آیا به حکم قرآن تن می‌دهید؟ گفتند: آری.

فرمود: مگر خداوند نمی‌فرماید: «یا أَیّهَا الّذینَ آمَنُوا إِذا قیلَ لَکُمْ تَفَسّحُوا فِی الْمَجالِسِ فَافْسَحُوا یَفْسَحِ اللّهُ لَکُمْ وَ إِذا قیلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا یَرْفَعِ اللّهُ الّذینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الّذینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ وَ اللّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبیرٌ»، - . مجادله/11 - {ای کسانی که ایمان آورده‌اید، چون به شما گفته شود: «در مجالس جای باز کنید»، پس جای باز کنید تا خدا برای شما گشایش حاصل کند، و چون گفته شود: «برخیزید»، پس برخیزید. تا خدا [رتبه] کسانی از شما را که گرویده و کسانی را که دانشمندند [بر حسب] درجات بلند گرداند، و خدا به آنچه می‌کنید آگاه است.}و برای دانشمند مؤمن، جز ترفیع بر مؤمن غیر عالم رضایت نداده،

ص: 13

همچنان که برای مؤمن، جز ترفیع بر غیر مؤمن رضایت نداده، به من بگویید بدانم که آیا خداوند فرموده: «یَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ» یا این که فرموده: خدا کسانی از شما را که دارای شرف نسب هستند به پایه‌های بالا برد؟! مگر خداوند خود نفرموده: «هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ»، - . زمر/9 - {«آیا کسانی که می‌دانند و کسانی که نمی‌دانند یکسانند؟»}پس چگونه منکر این ترفیع من نسبت به این مرد که خدا او را بالا برده، میشوید؟ به تحقیق شکست آن فلان فرد ناصبی با دلائل الهی که خداوند فقط به او تعلیم داده، از هر شرفی در نسب بالاتر است.

عباسی گفت: ای زاده رسول خدا صلی الله علیه و آله، شما کسی را بر ما شرافت دادی که در نسب؛ در پایه و مکان ما نیست، حال اینکه تفضیل شرف نسبی، از آغاز اسلام تاکنون پیوسته متداول بوده است.

حضرت فرمود: سبحان الله! مگر عباس با ابوبکر بیعت نکرد، در حالی که او «تیمی» بود و عباس «هاشمی»؟ مگر عبدالله بن عباس گماشته عمر بن خطاب نشد با این که او هاشمی و پدر خلفای عباسی بود و عمر از قبیله عدی؟ و چرا عمر افراد دور از قریش را در شورای خلافت داخل کرد ولی از عباس صرف نظر نمود؟ اگر عمل ما مبنی بر ترفیع غیر هاشمی بر هاشمی منکر و غریب بوده، پس شما باید منکر عمل عباس در بیعت ابوبکر شده و بر عبدالله بن عباس در خدمت به عمر پس از بیعت با او خرده گیرید. اگر آن جایز بوده پس این هم جایز است، - این فرمایشاتی که بر زبان آن حضرت جاری شد - مانند این بود که سنگ در گلوی هاشمی فرو رفته باشد!!. - . تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: 351 -

**[ترجمه]

بیان

قال الفیروزآبادی الدست من الثیاب و الورق و صدر البیت معربات قوله علیه السلام لما رفعه الله بالتخفیف و التشدید.

**[ترجمه]فیروزآبادی گوید: (الدست) کلمه معرب است به معنای صدر مجلس، «الدست الثیاب» «والدست الورق» هم گفته می شود. (لما رفعه الله) با تشدید و بدون تشدید خوانده می شود.

**[ترجمه]

«26»

لی، الأمالی للصدوق جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْرُورٍ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ عَنِ الْمُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَصْرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عُمَرَ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُدْرِکِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام قَالَ: إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ جَمَعَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ النَّاسَ فِی صَعِیدٍ وَاحِدٍ وَ وُضِعَتِ الْمَوَازِینُ فَتُوزَنُ دِمَاءُ الشُّهَدَاءِ مَعَ مِدَادِ الْعُلَمَاءِ فَیَرْجَحُ مِدَادُ الْعُلَمَاءِ عَلَی دِمَاءِ الشُّهَدَاءِ.

لی، الأمالی للصدوق و أنشدنا الشیخ الفقیه أبو جعفر لبعضهم

العالم العاقل ابن نفسه- أغناه جنس علمه عن جنسه

کم بین من تکرمه لغیره- و بین من تکرمه لنفسه

1) مثل یضرب لمن تکلم فاجیب بمسکتة.

**[ترجمه]امالی صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: روز قیامت خدای عزوجل مردم را در یک سرزمین جمع کند و موازین نهاده شود و خون شهداء را با مداد علماء بسنجند و مداد علماء بر خون شهداء بچربد. - . امالی صدوق : 143 -

امالی صدوق: شیخ ما ابوجعفر صدوق این شعرها را برای ما خواند که شاعری به نظم آورده است:

دانای خردمند به خود موجود است

از علم ز جنسیت خود مستغنی است

آن را که به دیگری گرامی داری

از آن که به خود، تا به چه اندازه فرق است

ص: 14

**[ترجمه]

«27»

لی، الأمالی للصدوق عَلِیُّ بْنُ أَحْمَدَ عَنِ الْأَسَدِیِّ عَنْ عَبْدِ الْعَظِیمِ الْحَسَنِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْهَادِی عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: لَمَّا کَلَّمَ اللَّهُ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ علیهما السلام قَالَ مُوسَی إِلَهِی مَا جَزَاءُ مَنْ دَعَا نَفْساً کَافِرَةً إِلَی الْإِسْلَامِ قَالَ یَا مُوسَی آذَنُ لَهُ فِی الشَّفَاعَةِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ لِمَنْ یُرِیدُ.

«31»

ل، الخصال ابْنُ مَسْرُورٍ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ عَنْ عَمِّهِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ صُهَیْبٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ لَا یَجْمَعُ اللَّهُ لِمُنَافِقٍ وَ لَا فَاسِقٍ حُسْنَ السَّمْتِ وَ الْفِقْهَ وَ حُسْنَ الْخُلُقِ أَبَداً.

**[ترجمه]الخصال: سه خصلت را خدای عزوجل در منافق و فاسق جمع نکند. عباد بن صهیب گوید، از امام ششم شنیدم می‌فرمود: خداوند برای منافق و فاسق، نیک منظری و مسئله دانی و خوش خلقی را هرگز جمع نکند. - . خصال: 127 -

**[ترجمه]

«32»

ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام بِالْأَسَانِیدِ الثَّلَاثَةِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: مَنْ حَسُنَ فِقْهُهُ فَلَهُ حَسَنَةٌ.

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا علیه السلام: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: کسی که مسئله خود را نیکو کند، او را حسنه باشد. - . عیون اخبار الرضا 2: 38 -

**[ترجمه]

بیان

لعل المراد أن حصول الحسنة مشروط بحسن الفقه أو أن حسن الفقه فی کل مسألة یوجب حسنة کاملة.

**[ترجمه]مراد این است که به دست آمدن حسنه، مشروط به نیکو کردن آگاهی دینی است؛ یا این که نیکو کردن آگاهی دینی در هر مسئله، باعث حسنه کامل می‌شود.

ص: 15

**[ترجمه]

«33»

ما، الأمالی للشیخ الطوسی الْمُفِیدُ عَنِ ابْنِ قُولَوَیْهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَیْرِ نَفْسٍ ... فَکَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِیعاً وَ مَنْ أَحْیاها فَکَأَنَّما أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعاً قَالَ مَنْ أَخْرَجَهَا مِنْ ضَلَالٍ إِلَی هُدًی فَقَدْ أَحْیَاهَا وَ مَنْ أَخْرَجَهَا مِنْ هُدًی إِلَی ضَلَالٍ فَقَدْ وَ اللَّهِ أَمَاتَهَا.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: سماعه گوید: خدمت امام صادق علیه السلام عرض کردم: خداوند آیه «مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَیْرِ نَفْسٍ فَکَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِیعاً وَ مَنْ أَحْیاها فَکَأَنَّما أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعاً»، - . مائده / 32 - {هر کس کسی را - جز به قصاص قتل، یا [به کیفر] فسادی در زمین - بکشد، چنان است که گویی همه مردم را کشته باشد.} نازل فرمود، [به چه معنی است؟] فرمود: کسی که شخصی را از گمراهی به سوی هدایت بیرون آورد، به تحقیق آن نفس را زنده کرده است و کسی که نفس را از هدایت به سوی گمراهی بیرون برد، قسم به خدا آن را میرانده است. - . امالی طوسی: 230 -

**[ترجمه]

«34»

ما، الأمالی للشیخ الطوسی بِإِسْنَادِ أَخِی دِعْبِلٍ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: فَقِیهٌ وَاحِدٌ أَشَدُّ عَلَی إِبْلِیسَ مِنْ أَلْفِ عَابِدٍ.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: برادر دعبل از امام رضا از حضرت امیرالمؤمنین روایت کرده که فرمود: یک فقیه بر شیطان سخت‌تر از هزار عابد است. - . امالی طوسی: 376 -

**[ترجمه]

«35»

ما، الأمالی للشیخ الطوسی بِإِسْنَادِ الْمُجَاشِعِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ وُزِنَ مِدَادُ الْعُلَمَاءِ بِدِمَاءِ الشُّهَدَاءِ فَیَرْجَحُ مِدَادُ الْعُلَمَاءِ عَلَی دِمَاءِ الشُّهَدَاءِ.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: مشاجعی از امام رضا از حضرت صادق از پدرانش علیهم السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده که فرمود: روز قیامت مداد علماء با خون شهدا سنجیده می‌شود، مداد علماء بر خون شهدا سنگینی می‌کند. - . امالی طوسی: 533 -

**[ترجمه]

«36»

ع، علل الشرائع الْعَطَّارُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ بَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْعَالِمَ وَ الْعَابِدَ فَإِذَا وَقَفَا بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قِیلَ لِلْعَابِدِ انْطَلِقْ إِلَی الْجَنَّةِ وَ قِیلَ لِلْعَالِمِ قِفْ تَشْفَعْ لِلنَّاسِ بِحُسْنِ تَأْدِیبِکَ لَهُمْ.

یر، بصائر الدرجات الیقطینی عن یونس عمن رواه مثله.

**[ترجمه]

«42»

یر، بصائر الدرجات عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام الْمُؤْمِنُ الْعَالِمُ أَعْظَمُ أَجْراً مِنَ الصَّائِمِ الْقَائِمِ الْغَازِی فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ إِذَا مَاتَ ثُلِمَ فِی الْإِسْلَامِ ثُلْمَةٌ لَا یَسُدُّهَا شَیْ‌ءٌ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابن اسباط از امام صادق علیه السلام روایت کرده که امیرالمؤمنین فرمود: پاداش، مؤمن دانشمند از روزه‌دار، نمازگزار و جهادگر در راه خدا بزرگ‌تر است؛ وقتی مؤمن دانشمند بمیرد، در اسلام رخنه‌ای پیدا می‌شود که تا روز قیامت چیزی او را جبران نمی‌کند. - . بصائرالدرجات: 24 - 25 -

**[ترجمه]

بیان

الثلمة بالضم فرجة المکسور و المهدوم.

**[ترجمه]«الثلمه» شکاف چیزی شکسته و خراب شده را گویند.

**[ترجمه]

«43»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ مَنْ عَلَّمَ خَیْراً فَلَهُ بِمِثْلِ أَجْرِ مَنْ عَمِلَ بِهِ قُلْتُ فَإِنْ عَلَّمَهُ غَیْرَهُ یَجْرِی ذَلِکَ لَهُ قَالَ إِنْ عَلَّمَهُ النَّاسَ کُلَّهُمْ جَرَی لَهُ قُلْتُ فَإِنْ مَاتَ قَالَ وَ إِنْ مَاتَ.

یر، بصائر الدرجات أحمد عن محمد البرقی عن ابن أبی عمیر عن علی بن یقطین عن أبی بصیر عن أبی عبد الله علیه السلام مثله

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابوحمزه از ابوبصیر روایت کرده که شنیدم امام صادق علیه السلام می‌فرمود: کسی که کار خیری را یاد کرد، پاداشش مانند کسی است که به آن عمل نماید. عرض کردم: اگر به کسی دیگر آن را آموزش دهد، این مقدار ثواب می‌برد؟ فرمود: اگر به تمام مردم آن را یاد دهد، چنان ثوابی می‌برد. گفتم: اگر بمیرد؟ فرمود: گر چه بمیرد! - . بصائرالدرجات: 25 -

الربوة مثلثة ما ارتفع من الأرض و لعل المراد أنه یأتی إلی مکان مرتفع هو محل استقرارهم و موضع شرفهم قبل العابد بخمسمائة عام أو ارتفاع الربوة

1) بتشدید السین المهملة، هو أبو عبد اللّه الزبیبی الرازیّ قال النجاشیّ فی ص 239: یعرف و ینکر، بین بین، یروی عنه الضعفاء کثیرا، له کتب منها: کتاب العقاب، کتاب ثواب انا انزلناه، کتاب ثواب الأعمال، کتاب الشیخ و الشیخة، کتاب ثواب القرآن. و عده الشیخ فی رجاله تارة من أصحاب الهادی علیه السلام، و تارة ممن لم یرو عنهم علیهم السلام و قال: روی عنه الصفار و غیره.

2) و فی نسخة: الداروردی. و الاسناد فی البصائر المطبوع هکذا: محمّد بن حسان، عن أبی طاهر أحمد بن عیسی بن عبد اللّه بن محمّد بن عمر بن أبی طالب، عن محمّد بن حسان و زید، عن الراوندیّ، عن جعفر بن محمّد علیهما السلام.

خمسمائة عام أو أنهما یسیران فی المحشر و العالم قدام العابد مرتفعا علیه قدر خمس مائة عام.

**[ترجمه]«الربوة» بلندی زمین را گویند، شاید مقصود این باشد که شخص عالم در جایگاه بلندی که محل استقرار و جایگاه شرافت آنان است، 500 سال قبل از عابد قرار می گیرد.

یا مراد طول

ص: 18

500 سال است، یعنی اینکه عالم و عابد در محشر به گردش می پردازند در حالی که عالم پیش از عابد و 500 سال زودتر از او در آنجا به گردش پرداخته است.

**[ترجمه]

«49»

یر، بصائر الدرجات عُمَرُ بْنُ مُوسَی عَنْ هَارُونَ عَنِ ابْنِ زِیَادٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ: إِنَّ فَضْلَ الْعَالِمِ عَلَی الْعَابِدِ کَفَضْلِ الشَّمْسِ عَلَی الْکَوَاکِبِ وَ فَضْلَ الْعَابِدِ عَلَی غَیْرِ الْعَابِدِ کَفَضْلِ الْقَمَرِ عَلَی الْکَوَاکِبِ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابن زیاد از امام صادق علیه السلام روایت می‌کند که پیامبر فرمود: برتری عالم بر عابد مانند برتری و فضیلت خورشید بر سائر ستارگان است و فضیلت عابد بر غیر عابد مانند برتری ماه بر سائر ستارگان است. - . بصائر الدرجات: 28 -

**[ترجمه]

«50»

یر، بصائر الدرجات ابْنُ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیِّ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: عَالِمٌ أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ عَابِدٍ وَ مِنْ أَلْفِ زَاهِدٍ.

وَ قَالَ علیه السلام عَالِمٌ یُنْتَفَعُ بِعِلْمِهِ أَفْضَلُ مِنْ عِبَادَةِ سَبْعِینَ أَلْفَ عَابِدٍ.

ثو، ثواب الأعمال ابن الولید عن الصفار عن ابن عیسی مثله.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: محمد برقی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: عالم برتر از هزار عابد زاهد است. - . بصائر الدرجات: 28 -

ثواب الأعمال: صفار بن عیسی مثل آن روایت کرده است. - . ثواب الاعمال و عقاب الاعمال: 161 -

**[ترجمه]

«51»

یر، بصائر الدرجات ابْنُ عِیسَی عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: رَکْعَةٌ یُصَلِّیهَا الْفَقِیهُ أَفْضَلُ مِنْ سَبْعِینَ أَلْفَ رَکْعَةٍ یُصَلِّیهَا الْعَابِدُ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: بزنطی از امام صادق علیه السلام روایت کرده که فرمود: یک رکعت نماز فقیه افضل است از هفتاد رکعت که عابد می‌گذارد.

**[ترجمه]

«52»

ثو، ثواب الأعمال الْعَطَّارُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیِّ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنْ أَبَانٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام لَا یَتَکَلَّمُ الرَّجُلُ بِکَلِمَةِ حَقٍّ یُؤْخَذُ بِهَا إِلَّا کَانَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِ مَنْ أَخَذَ بِهَا وَ لَا یَتَکَلَّمُ بِکَلِمَةِ ضَلَالٍ یُؤْخَذُ بِهَا إِلَّا کَانَ عَلَیْهِ مِثْلُ وِزْرِ مَنْ أَخَذَ بِهَا.

**[ترجمه]ثواب الأعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هیچ کس سخن حقّی نگوید و دیگران به آن عمل کنند، جز آنکه او را پاداشی همانند پاداش عمل‌کننده به آن باشد، و هیچ کس سخن گمراه‌کننده‌ای نگوید که به آن عمل کنند، جز آنکه او را بار گناهی همانند بار گناه عمل‌کننده به آن باشد. - . ثواب الاعمال و عقاب الاعمال: 162 -

**[ترجمه]

«53»

سن، المحاسن أَبِی عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ أَبَانٍ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: مَنْ عَلَّمَ بَابَ هُدًی کَانَ لَهُ أَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهِ وَ لَا یُنْقَصُ أُولَئِکَ مِنْ أُجُورِهِمْ وَ مَنْ عَلَّمَ بَابَ ضَلَالٍ کَانَ لَهُ وِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِهِ وَ لَا یُنْقَصُ أُولَئِکَ مِنْ أَوْزَارِهِمْ.

**[ترجمه]المحاسن: محمد از امام باقر علیه السلام روایت می‌کند که فرمود: کسی که باب هدایت را بداند، اجر و پاداش عمل کننده به آن را دارد و از پاداششان کاسته نخواهد شد و کسی که باب گمراهی را می‌داند، و زر و بال عمل کننده به آن را دارد و از بار گناهان آن‌ها چیزی کم نمی‌شود. - . محاسن: 27 -

**[ترجمه]

«54»

سن، المحاسن أَبِی عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْبَطَائِنِیِّ ⁽¹⁾عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: لَا تُخَاصِمُوا النَّاسَ فَإِنَّ النَّاسَ لَوِ اسْتَطَاعُوا أَنْ یُحِبُّونَا لَأَحَبُّونَا.

1) بفتح الباء أورده النجاشیّ فی رجاله ص 175 فقال: علی بن أبی حمزة، و اسم أبی حمزة سالم البطائنی أبو الحسن مولی الأنصار کوفیّ، و کان قائد أبی بصیر یحیی بن القاسم، و له أخ یسمی جعفر بن أبی حمزة، روی عن أبی الحسن موسی علیه السلام، و روی عن أبی عبد اللّه علیه السلام، ثمّ وقف، و هو أحد عمد الواقفة، صنف کتبا عدیدة منها: کتاب الصلاة، کتاب الزکاة، کتاب التفسیر، و أکثره عن أبی بصیر، کتاب جامع فی أبواب الفقه.

**[ترجمه]المحاسن: ابوبصیر از امام باقر علیه السلام روایت می‌کند که فرمود: با مردم مجادله و دشمنی نکنید، چون مردم اگر بتوانند ما را دوست داشته باشند، دوست خواهند داشت. - . محاسن: 231 -

ص: 19

**[ترجمه]

بیان

**[ترجمه]

«68»

جا، المجالس للمفید أَبُو غَالِبٍ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ الزُّرَارِیِّ ⁽¹⁾عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ غِیَاثِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ خَارِجَةَ بْنِ مُصْعَبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ الْعَبْدِیِّ قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام مَا أَخَذَ اللَّهُ مِیثَاقاً مِنْ أَهْلِ الْجَهْلِ بِطَلَبِ تِبْیَانِ الْعِلْمِ حَتَّی أَخَذَ مِیثَاقاً مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ بِبَیَانِ الْعِلْمِ لِلْجُهَّالِ لِأَنَّ الْعِلْمَ قَبْلَ الْجَهْلِ.

**[ترجمه]مجالس مفید: محمد بن ابی عمیر عبدی روایت کرده که امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: خدا از اهل جهالت پیمان جستجوی روشن کردن علم را نگرفته که از اهل علم، پیمان بیان علم را برای جاهلان گرفته است.

**[ترجمه]

بیان

فی الکافی کان قبل الجهل و هذا دلیل علی سبق أخذ العهد علی العالم ببذل العلم علی أخذ العهد علی الجاهل بالتعلم أو بیان لصحته و المراد أن الله خلق الجاهل من العباد بعد وجود العالم کالقلم و اللوح و سائر الملائکة و کخلیفة الله آدم بالنسبة إلی أولاده.

**[ترجمه]در کتاب کافی «کان قبل الجهل»، آمده است، و این دلیل جلو بودن پیمان عالم به بخشش علم، بر گرفتن پیمان بر جاهل به تعلم می‌شود؛ یا بیان برای صحیح بودن آن پیمان می‌شود و مراد این است که خدا بندگان جاهل را بعد از وجود عالم خلق کرده است، مثل لوح و قلم و باقی ملائکه و مثل حضرت آدم خلیفه خدا نسبت به اولادش. - . امالی مفید: 66 -

**[ترجمه]

«69»

م، تفسیر الإمام علیه السلام قَالَ الْإِمَامُ علیه السلام قَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام فِی قَوْلِهِ تَعَالَی وَ لَکُمْ فِی الْقِصاصِ حَیاةٌ یا أُولِی الْأَلْبابِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ عِبَادَ اللَّهِ هَذَا قِصَاصُ قَتْلِکُمْ لِمَنْ تَقْتُلُونَهُ فِی الدُّنْیَا وَ تُفْنُونَ رُوحَهُ أَ وَ لَا أُنَبِّئُکُمْ بِأَعْظَمَ مِنْ هَذَا الْقَتْلِ وَ مَا یُوجِبُ اللَّهُ عَلَی قَاتِلِهِ مَا هُوَ أَعْظَمُ مِنْ هَذَا الْقِصَاصِ قَالُوا بَلَی یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَالَ أَعْظَمُ مِنْ هَذَا الْقَتْلِ أَنْ تَقْتُلَهُ قَتْلًا لَا یَنْجَبِرُ وَ لَا یَحْیَا بَعْدَهُ أَبَداً قَالُوا مَا هُوَ قَالَ أَنْ یُضِلَّهُ عَنْ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ عَنْ وَلَایَةِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام وَ یَسْلُکَ بِهِ غَیْرَ سَبِیلِ اللَّهِ وَ یُغْوِیَهُ بِاتِّبَاعِ طَرِیقِ أَعْدَاءِ عَلِیٍّ علیه السلام وَ الْقَوْلِ بِإِمَامَتِهِمْ وَ دَفْعِ عَلِیٍّ علیه السلام عَنْ حَقِّهِ وَ جَحْدِ فَضْلِهِ فَهَذَا هُوَ الْقَتْلُ الَّذِی هُوَ تَخْلِیدُ هَذَا الْمَقْتُولِ فِی نَارِ جَهَنَّمَ فَجَزَاءُ هَذَا الْقَتْلِ مِثْلُ ذَلِکَ الْخُلُودِ فِی نَارِ جَهَنَّمَ.

**[ترجمه]تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام:

امام حسن عسکری علیه السلام از امام سجاد علیه السلام در تفسیر آیه مبارکه «وَ لَکُمْ فِی الْقِصاصِ حَیاةٌ یا أُولِی الْأَلْبابِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ»، فرمود: بندگان خدا، این قصاص کشتن شما برای کسی است که در دنیا او را می‌کشید و روحش را از بین می‌برید، آیا به بزرگ‌تر از این کشتن به شما خبر ندهم و آنچه خدا بر کشتنش قرار داده، چیزی بزرگ‌تر از قصاص است؟ گفتند: بلی! ای فرزند رسول خدا؛ فرمود: بزرگ‌تر از این کشتن، قتل است که جبران نشود و بعد از آن هرگز زنده نشود. گفتند: آن کدام کشتن است؟ فرمود: این که از نبوت حضرت محمد صلی الله علیه وآله و از ولایت علی بن ابی طالب علیه السلام کسی را گمراه کنی و راهی غیر راه خدا بروی و کسی را به خاطر پیروی دشمنان علی و قائل شدن به امامت آن‌ها گمراه کنی و علی از حقش دور کنی و فضیلت‌اش را انکار نمائی؛ پس این کشتن است که مقتول را در آتش جهنم جاویدان می‌کند، پس کیفر این کشتن، مثل آن، دائم بودن در آتش جهنم است. - . تفسیر امام حسن عسکری: 595 -

**[ترجمه]

«70»

ضه، روضة الواعظین قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إِذَا مَاتَ الْإِنْسَانُ انْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلَّا مِنْ ثَلَاثٍ عِلْمٍ یُنْتَفَعُ بِهِ أَوْ صَدَقَةٍ تَجْرِی لَهُ أَوْ وَلَدٍ صَالِحٍ یَدْعُو لَهُ.

**[ترجمه]روضة الواعظین: پیامبرصلی الله علیه وآله فرموده‌اند: چون آدمی می‌میرد عمل او قطع می‌شود مگر در سه مورد: دانشی که از آن بهره برده شود، یا صدقه‌ای که برای او جاری باشد، یا فرزند شایسته‌ای که برای او دعا کند. - . روضه الواعظین: 16 -

**[ترجمه]

«71»

ضه، روضة الواعظین قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله سَاعَةٌ مِنْ عَالِمٍ یَتَّکِئُ عَلَی فِرَاشِهِ یَنْظُرُ فِی عَمَلِهِ خَیْرٌ مِنْ عِبَادَةِ الْعَابِدِ سَبْعِینَ عَاماً.

1) بضم الزای المعجمة و کسر الرای المهملة نسبة إلی زرارة بن أعین، هو محمّد بن سلیمان بن الحسن بن الجهم بن بکیر بن أعین بن سنسن أبو طاهر الزراری، ثقة، عین، حسن الطریقة، و له إلی أبی محمّد علیه السلام مسائل و الجوابات، و له کتب: منها کتاب الآداب و المواعظ، و کتاب الدعاء، ولد سنة 237 و مات سنة 301، قال النجاشیّ فی ص 245: و قال أبو غالب الزراری ابن اینة «المذکور فی أول السند» فی رسالته: و کاتب الصاحب علیه السلام جدی محمّد بن سلیمان بعد موت أبیه الی أن وقعت الغیبة.

عدة، عدة الداعی عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: مِنَ الصَّدَقَةِ أَنْ یَتَعَلَّمَ الرَّجُلُ الْعِلْمَ وَ یُعَلِّمَهُ النَّاسَ.

1) یمکن أن یکون المراد بالغبطة السرور دون تمنی المنزلة.

**[ترجمه]

باب 9 استعمال العلم و الإخلاص فی طلبه و تشدید الأمر علی العالم‌

الآیات

البقرة: «أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْکِتابَ أَ فَلا تَعْقِلُونَ»(44)

آل عمران: «وَ لکِنْ کُونُوا رَبَّانِیِّینَ بِما کُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْکِتابَ وَ بِما کُنْتُمْ تَدْرُسُونَ»(79)

الشعراء: «وَ الشُّعَراءُ یَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ أَ لَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِی کُلِّ وادٍ یَهِیمُونَ وَ أَنَّهُمْ یَقُولُونَ ما لا یَفْعَلُونَ»(224 ،225 ،226)

الزمر: «فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِکَ الَّذِینَ هَداهُمُ اللَّهُ وَ أُولئِکَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ»(17 ،18)

الصف: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ»(2 ، 3)

{آیا مردم را به نیکی فرمان می‌دهید و خود را فراموش می‌کنید، با اینکه شما کتاب [خدا] را می‌خوانید؟ آیا [هیچ] نمی‌اندیشید؟}

• وَ لکِنْ کُونُوا رَبَّانِیِّینَ بِما کُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْکِتابَ وَ بِما کُنْتُمْ تَدْرُسُونَ. - . آل عمران / 77. -

{بلکه [باید بگوید:] «به سبب آنکه کتاب [آسمانی] تعلیم می‌دادید و از آن رو که درس می‌خواندید، علمای دین باشید.»}

• وَ الشُّعَراءُ یَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ * أَ لَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فی کُلِّ وادٍ یَهیمُونَ * وَ أَنَّهُمْ یَقُولُونَ ما لا یَفْعَلُونَ . - . شعراء / 224 – 226. -

{و شاعران را گمراهان پیروی می‌کنند. آیا ندیده‌ای که آنان در هر وادیی سرگردانند؟ و آنانند که چیزهایی می‌گویند که انجام نمی‌دهند.}

• وَ الَّذینَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ یَعْبُدُوها وَ أَنابُوا إِلَی اللَّهِ لَهُمُ الْبُشْری فَبَشِّرْ عِبادِ * الَّذینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِکَ الَّذینَ هَداهُمُ اللَّهُ وَ أُولئِکَ هُمْ أُولُوا الْأَلْباب. - . زمر / 17 - 18 -

{و[لی] آنان که خود را از طاغوت به دور می‌دارند تا مبادا او را بپرستند و به سوی خدا بازگشته‌اند، آنان را مژده باد، پس بشارت ده به آن بندگان من که: به سخن گوش فرامی‌دهند و بهترین آن را پیروی می‌کنند؛ اینانند که خدایشان راه نموده و اینانند همان خردمندان.}

• یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ * کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُون. - . صف / 2 - 3 -

1) 1 یأتی الحدیث مفصلا عن المحاسن تحت الرقم 17.

قال الجوهری کبه لوجهه أی صرعه و کبکبه أی کبه و منه قوله تعالی

فَکُبْکِبُوا فِیها

**[ترجمه]ص: 26

جوهری گوید: «کبّه لوجهه» یعنی او را به صورت انداخت. «کبکبه» یعنی او را انداخت، و پرت کرد. و به همین معنا است آیه مبارکه

« فَکُبْکِبُوا فیها هُمْ وَ الْغاوُونَ »، - . شعراء / 94 - {پس آنها و همه گمراهان در آن [آتش] افکنده می‌شوند.}

**[ترجمه]

أقول

ذکر أکثر المفسرین أن ضمیر هُمْ راجع إلی الآلهة و لا یخفی أن ما ذکره علیه السلام أظهر و العدل کل أمر حق یوافق العدل و الحکمة من الطاعات و الأخلاق الحسنة و العقائد الحقة.

**[ترجمه]اکثر مفسرین گفته‌اند: ضمیر «هم» به خدایان برمی‌گردد پوشیده نیست آن چیزی که امام علیه السلام فرموده، آشکارتر است و «عدالت» هر کاری است که موافق عدل و حکمت باشد که عبارت از اطاعت ها و اخلاق نیک و اعتقادات بر حق است.

**[ترجمه]

«5»

فس، تفسیر القمی أَبِی عَنِ الْأَصْفَهَانِیِّ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ حَفْصٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَا حَفْصُ مَا أَنْزَلْتُ ⁽¹⁾الدُّنْیَا مِنْ نَفْسِی إِلَّا بِمَنْزِلَةِ الْمَیْتَةِ إِذَا اضْطُرِرْتُ إِلَیْهَا أَکَلْتُ مِنْهَا یَا حَفْصُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی عَلِمَ مَا الْعِبَادُ عَلَیْهِ عَامِلُونَ وَ إِلَی مَا هُمْ صَائِرُونَ فَحَلُمَ عَنْهُمْ عِنْدَ أَعْمَالِهِمُ السَّیِّئَةِ لِعِلْمِهِ السَّابِقِ فِیهِمْ فَلَا یَغُرَّنَّکَ حُسْنُ الطَّلَبِ مِمَّنْ لَا یَخَافُ الْفَوْتَ ثُمَّ تَلَا قَوْلَهُ تَعَالَی تِلْکَ الدَّارُ الْآخِرَةُ الْآیَةَ وَ جَعَلَ یَبْکِی وَ یَقُولُ ذَهَبَتْ وَ اللَّهِ الْأَمَانِیُّ عِنْدَ هَذِهِ الْآیَةِ ثُمَّ قَالَ فَازَ وَ اللَّهِ الْأَبْرَارُ تَدْرِی مَنْ هُمْ هُمُ الَّذِینَ لَا یُؤْذُونَ الذَّرَّ کَفَی بِخَشْیَةِ اللَّهِ عِلْماً وَ کَفَی بِالاغْتِرَارِ بِاللَّهِ جَهْلًا یَا حَفْصُ إِنَّهُ یُغْفَرُ لِلْجَاهِلِ سَبْعُونَ ذَنْباً قَبْلَ أَنْ یُغْفَرَ لِلْعَالِمِ ذَنْبٌ وَاحِدٌ وَ مَنْ تَعَلَّمَ وَ عَمِلَ وَ عَلَّمَ لِلَّهِ دُعِیَ فِی مَلَکُوتِ السَّمَاوَاتِ عَظِیماً فَقِیلَ تَعَلَّمَ لِلَّهِ وَ عَمِلَ لِلَّهِ وَ عَلَّمَ لِلَّهِ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ فَمَا حَدُّ الزُّهْدِ فِی الدُّنْیَا فَقَالَ فَقَدْ حَدَّ اللَّهُ فِی کِتَابِهِ فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَّ لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلی ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ إِنَّ أَعْلَمَ النَّاسِ بِاللَّهِ أَخْوَفُهُمْ لِلَّهِ وَ أَخْوَفَهُمْ لَهُ أَعْلَمُهُمْ بِهِ وَ أَعْلَمَهُمْ بِهِ أَزْهَدُهُمْ فِیهَا فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ أَوْصِنِی فَقَالَ اتَّقِ اللَّهَ حَیْثُ کُنْتَ فَإِنَّکَ لَا تَسْتَوْحِشُ.

**[ترجمه]تفسیر القمی: حفص از امام صادق علیه السلام روایت می‌کند که فرمود: دنیا نزد من فقط به منزله مردار است که در صورت ناچاری از آن استفاده می‌کنم. ای حفص، خداوند می‌داند که بندگآن چه اعمالی انجام داده و سرنوشتشان چیست؟ به همین جهت در صورت بروز اعمال بد از بندگان، خداوند حلم و بردباری می‌ورزد. مبادا اینکه خداوند فعلا پی‌گیر اعمال تو نیست فریبت بدهد، چون از دستش رهایی نداری. خداوند متعال می‌فرماید: «تِلْکَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذینَ لا یُریدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَ لا فَساداً وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقینَ»، - . قصص / 83 - {آن سرای آخرت را برای کسانی قرار می‌دهیم که در زمین خواستار برتری و فساد نیستند، و فرجام [خوش] از آنِ پرهیزکاران است.}و شروع به گریه نمود و فرمود: به خدا قسم این آیه باعث رفتن آرزوها می‌گردد. سوگند به خدا که نیکان پیروزند، آنان کسانی اند که مورچه‌ای را نمی‌آزارند. ترس از خدا علم است و مغرور شدن به خداوند نادانی است. ای حفص، هفتاد جاهل آمرزیده می‌شوند، قبل از این که از دانشمند یک گناه آمرزیده شود. یاد گرفتن، عمل کردن، و برای خدا یاد دادن باعث می‌شود که انسان در ملکوت آسمان‌ها عظیم و بزرگ خوانده شود. بنابراین، یاد دادن، عمل کردن، یاد گرفتن تو برای خدا باشد.

از آن حضرت درباره زهد پرسیدم. حضرت فرمود: خدای متعال در قرآن حدود زهد را معین فرموده: «لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلی ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ»، - . حدید / 23 - {تا بر آنچه از دست شما رفته اندوهگین نشوید و به [سبب] آنچه به شما داده است شادمانی نکنید.}و فرمودند: داناترین مردم به خداوند، خداترس‌ترین آنانند، و اینان داناترین مردم به خداوند و پارساترین آنان در دنیا می‌باشد.

مردی عرض کرد: ای فرزند رسول خدا، سفارشم نما. فرمود: هر جا باشی از خدا بترس که در این صورت وحشت نخواهی کرد. - . تفسیر قمی 2: 123 -

**[ترجمه]

بیان

ما أنزلت الدنیا من نفسی لفظة من إما بمعنی فی أو للتبعیض أی من منازل نفسی کان للنفس مواطن و منازل للأشیاء تنزل فیها علی حسب درجاتها و منازلها عند الشخص قوله علیه السلام ذهبت و الله الأمانی أی ما یرجوه الناس و یحکمونه و یتمنونه علی الله بلا عمل إذ الآیة تدل علی أن الدار الآخرة لیست إلا لمن لا یرید شیئا من العلو فی الأرض و الفساد و کل ظلم علو و کل فسق فساد و الذر النمل الصغار و المراد عدم إیذاء أحد من الناس أو ترک إیذاء جمیع المخلوقات حتی الذر و لا ینافی ما ورد فی بعض الأخبار من جواز قتل النمل و غیرها إذ الجواز لا ینافی الکراهة مع أنه یمکن حملها علی ما إذا کانت موذیة قوله لِکَیْلا تَأْسَوْا أی لکیلا تحزنوا قوله فإنک لا تستوحش أی بل یکون الله تعالی أنیسک فی کل حال.

1) 1 و فی النسخة المطبوع من التفسیر: ما منزلة الدنیا.

**[ترجمه]واژه «من» در «ما أنزلت الدنیا من نفسی» به معنای «فی» یا برای تبعیض است. گویا نفس دارای منزل‌گاه‌هایی برای اشیاء می‌باشد که به حسب درجه و منزلت آن جایگاه، نزد شخص فرود می‌آید.

«ذهبت و الله الأمانی» یعنی چیزهایی را که مردم امیدوارند و بدون عمل آن را آرزو می‌کنند؛ زیرا آیه می‌گوید: خانه آخرت برای کسانی است که هیچ تفوق‌طلبی و فساد انگیزی در زمین نداشته باشند. هر ظلمی بلند پروازی و هر فسقی فساد است.

«ذر» یعنی مورچه کوچک و مقصود در این حدیث این است که هیچ انسانی و یا هیچ مخلوقی را نیازارد و این منافاتی ندارد که در بعضی اخبار آمده که کشتن مورچه و غیر آن جایز است، چون جواز با کراهت ناسازگار نیست و می‌توان اخباری که کشتن آنها را جایز می‌داند را در صورتی دانست که آنها باعث اذیت شوند. قوله «لِکَیْلا تَأْسَوْا» یعنی تو را ناراحت نسازد. «فإنک لا تستوحش» بلکه خدا در همه حال مونس توست.

ص: 27

**[ترجمه]

«6»

فس، تفسیر القمی أَبِی عَنِ الْأَصْفَهَانِیِّ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ رَفَعَهُ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَی عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام فَسَأَلَهُ عَنْ مَسَائِلَ ثُمَّ عَادَ لِیَسْأَلَ عَنْ مِثْلِهَا فَقَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام مَکْتُوبٌ فِی الْإِنْجِیلِ لَا تَطْلُبُوا عِلْمَ مَا لَا تَعْمَلُونَ وَ لَمَّا عَمِلْتُمْ بِمَا عَلِمْتُمْ فَإِنَّ الْعِلْمَ إِذَا لَمْ یُعْمَلْ بِهِ لَمْ یَزْدَدْ مِنَ اللَّهِ إِلَّا بُعْداً.

**[ترجمه]تفسیر القمی: منقری گوید: مردی خدمت امام زین العابدین علیه السلام آمد و از آن حضرت سؤالاتی نمود و سپس برگشت تا مانند آن مسائل را سؤال کند. امام زین العابدین علیه السلام فرمود: در «انجیل» نوشته شده: چون به دانشتان عمل نکردید، علم آنچه را که نمی دانید طلب نکنید، زیرا علم، زمانی که به آن عمل نشود، جز از خدا دوری نمی‌افزاید. - . تفسیر قمی 2: 231 -

**[ترجمه]

إیضاح

لعل المراد النهی عن طلب علم لا یکون غرض طالبه العمل به و لا یکون عازما علی الإتیان به و یحتمل أن یکون النهی راجعا إلی القید أی لا تکونوا غیر عاملین بما علمتم حتی إذا طلبتم العلم الذی یلزمکم طلبه یکون بعد عدم العمل بما علمتم فیکون مذموما من حیث عدم العمل لا من حیث الطلب.

**[ترجمه]شاید مراد، نهی از طلب علمی باشد که هدف طالب علم، عمل به آن نیست، و قصد عمل به آن را ندارد. و احتمال دارد مراد نهی باشد که به قید بر می‌گردد، یعنی شما عالمان بی‌عمل نباشید، که طلب علم شما بعد از ترک عمل به دانش‌های شما باشد که مذموم است، پس مذمت به خاطر عمل نکردن به آن علم است نه به خاطر طلب علم.

**[ترجمه]

«7»

ب، قرب الإسناد ابْنُ سَعْدٍ عَنِ الْأَزْدِیِّ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَبْلِغْ مَوَالِیَنَا عَنَّا السَّلَامَ وَ أَخْبِرْهُمْ أَنَّا لَا نُغْنِی عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ شَیْئاً إِلَّا بِعَمَلٍ وَ أَنَّهُمْ لَنْ یَنَالُوا وَلَایَتَنَا إِلَّا بِعَمَلٍ أَوْ وَرَعٍ وَ أَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ حَسْرَةً یَوْمَ الْقِیَامَةِ مَنْ وَصَفَ عَدْلًا ثُمَّ خَالَفَهُ إِلَی غَیْرِهِ.

**[ترجمه]قرب الاسناد: امام صادق علیه السلام به ازدی فرمود: دوستانم را سلام برسان! و به آنان خبر بده، ما را از عذاب خدا چیزی جز عمل باز نمی‌دارد و آنان به ولایت ما نمی‌رسند جز به عمل یا تقوا. و با حسرت‌ترین مردم روز قیامت کسی است که عدالت را توصیف نموده ولی عملاً با آن مخالفت کرده است. - . قرب الاسناد: 16 -

**[ترجمه]

تبیین

قال الجزری یقال أغن عنی الشرک أی اصرفه و کفه و منه قوله تعالی لَنْ یُغْنُوا عَنْکَ مِنَ اللَّهِ شَیْئاً ⁽¹⁾

**[ترجمه]جزری گوید: «أغن عنی الشرک»، گفته می شود، مراد این است که شرک را از من دور گردان و او را بسنده کن.

و مقصود از آیه مبارکه « إِنَّهُمْ لَنْ یُغْنُوا عَنْکَ مِنَ اللَّهِ شَیْئاً وَ إِنَّ الظَّالِمینَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ وَ اللَّهُ وَلِیُّ الْمُتَّقین»، - . جاثیه / 19 - {آنان هرگز در برابر خدا از تو حمایت نمی‌کنند [و به هیچ وجه به کار تو نمی‌آیند] و ستمگران بعضی‌شان دوستان بعضی [دیگر]ند، و خدا یار پرهیزگاران است.} نیز به همین معنا است. - . النهایه 3: 392 -

**[ترجمه]

«8»

ل، الخصال ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَیْدِ اللَّهِ عَنِ الْقَدَّاحِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ مَا حَقُّ الْعِلْمِ قَالَ الْإِنْصَاتُ لَهُ قَالَ ثُمَّ مَهْ قَالَ الِاسْتِمَاعُ لَهُ قَالَ ثُمَّ مَهْ قَالَ الْحِفْظُ لَهُ قَالَ ثُمَّ مَهْ قَالَ ثُمَّ الْعَمَلُ بِهِ قَالَ ثُمَّ مَهْ قَالَ ثُمَّ نَشْرُهُ.

ما، الأمالی للشیخ الطوسی جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْعَلَوِیِّ عَنِ ابْنِ نَهِیکٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ الْقَدَّاحِ مِثْلَهُ.

**[ترجمه]الخصال: علم پنج درجه دارد. امام ششم علیه السلام از قول پدرشان فرمود: مردی خدمت حضرت پیامبر صلی الله علیه و آله رسید و عرض کرد: ای رسول خدا! علم چیست؟ فرمود: خاموشی در برابر معلم. عرض کرد: سپس چیست؟ فرمود: گوش گرفتن علم. عرض کرد: سپس چیست؟ فرمود: حفظ آن. عرض کرد:

سپس چیست؟ فرمود: عمل به آن. عرض کرد: سپس چیست؟ فرمود: نشر دادن برای دیگران. - . خصال: 287 -

امالی شیخ طوسی: گروهی از قداح، مثل حدیث بالا را روایت کرده اند. - . امالی طوسی: 613 -

**[ترجمه]

بیان

لعل سؤال السائل کان عما یوجب العلم أو عن آداب طلب العلم و یحتمل أن یکون غرضه استعلام حقیقته فأجابه علیه السلام ببیان ما یوجب حصوله لأنه الذی ینفعه فالحمل علی المبالغة و الإنصات السکوت عند الاستماع فإن کثرة المجادلة عند العالم توجب الحرمان عن علمه.

1) 1 الجاثیة: 19.

**[ترجمه]شاید سؤال پرسشگر از چیزی بوده که سبب علم می‌شود. یا از آداب جستجوی علم بوده و احتمال دارد، غرض پرسشگر آگاهی از حقیقت علم باشد و امام علیه السلام او را به چیزی که سبب حاصل شدن علم می‌شود پاسخ گفت. زیرا آن چیز او را منفعت می‌رساند، پس حمل بر مبالغه و سکوت به هنگام استماع می‌شود، زیرا مجادله بسیار در نزد عالم موجب محروم شدن از علم او می‌گردد.

ص: 28

**[ترجمه]

«9»

ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام الْوَرَّاقُ عَنِ ابْنِ مَهْرَوَیْهِ ⁽¹⁾عَنْ دَاوُدَ بْنِ سُلَیْمَانَ الْغَازِی عَنْ أَبِی الْحَسَنِ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی الرِّضَا عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: الدُّنْیَا کُلُّهَا جَهْلٌ إِلَّا مَوَاضِعَ الْعِلْمِ وَ الْعِلْمُ کُلُّهُ حُجَّةٌ إِلَّا مَا عُمِلَ بِهِ وَ الْعَمَلُ کُلُّهُ رِیَاءٌ إِلَّا مَا کَانَ مُخْلَصاً وَ الْإِخْلَاصُ عَلَی خَطَرٍ حَتَّی یَنْظُرَ الْعَبْدُ بِمَا یُخْتَمُ لَهُ.

ید، التوحید محمد بن عمرو بن علی البصری عن علی بن الحسن المثنی عن ابن مهرویه مثله

من وصف عدلا أی لغیره و لم یعمل به و یحتمل أن یکون المراد أن یقول بحقیة دین و لا یعمل بما قرر فیه من الأعمال.

1) 1 بفتح المیم و سکون الهاء و ضم الراء، هو علیّ بن مهرویه القزوینی، قال الشیخ فی فهرسه ص 97: علی بن مهرویه القزوینی له کتاب رواه أبو نعیم عنه.

2) 2 الظاهر اتّحاده مع الحدیث الخامس من الباب و أنّه قطعة منه.

شا، الإرشاد فِی خُطْبَةٍ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام تَرَکْنَا صَدْرَهَا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدَانَا مِنَ الضَّلَالَةِ وَ بَصَّرَنَا مِنَ الْعَمَی وَ مَنَّ عَلَیْنَا بِالْإِسْلَامِ وَ جَعَلَ فِینَا النُّبُوَّةَ وَ جَعَلَنَا النُّجَبَاءَ وَ جَعَلَ أَفْرَاطَنَا أَفْرَاطَ الْأَنْبِیَاءِ وَ جَعَلَنَا خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ نَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ نَنْهَی عَنِ الْمُنْکَرِ وَ نَعْبُدُ اللَّهَ وَ لَا نُشْرِکُ بِهِ شَیْئاً وَ لَا نَتَّخِذُ مِنْ دُونِهِ وَلِیّاً فَنَحْنُ شُهَدَاءُ اللَّهِ وَ الرَّسُولُ شَهِیدٌ عَلَیْنَا نَشْفَعُ فَنُشَفَّعُ فِیمَنْ شَفَعْنَا لَهُ وَ نَدْعُو فَیُسْتَجَابُ دُعَاؤُنَا وَ یُغْفَرُ لِمَنْ نَدْعُو لَهُ ذُنُوبُهُ أَخْلَصْنَا لِلَّهِ فَلَمْ نَدْعُ مِنْ دُونِهِ وَلِیّاً أَیُّهَا النَّاسُ تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی وَ لا تَعاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقابِ أَیُّهَا النَّاسُ إِنِّی ابْنُ عَمِّ نَبِیِّکُمْ وَ أَوْلَاکُمْ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ ⁽²⁾فَاسْأَلُونِی ثُمَّ اسْأَلُونِی وَ کَأَنَّکُمْ بِالْعِلْمِ قَدْ نَفِدَ وَ أَنَّهُ لَا یَهْلِکُ عَالِمٌ إِلَّا یَهْلِکُ بَعْضُ عِلْمِهِ وَ إِنَّمَا الْعُلَمَاءُ فِی النَّاسِ کَالْبَدْرِ فِی السَّمَاءِ یُضِی‌ءُ نُورُهُ عَلَی سَائِرِ الْکَوَاکِبِ خُذُوا مِنَ الْعِلْمِ مَا بَدَا لَکُمْ وَ إِیَّاکُمْ أَنْ تَطْلُبُوهُ لِخِصَالٍ أَرْبَعٍ لِتُبَاهُوا بِهِ الْعُلَمَاءَ أَوْ تُمَارُوا بِهِ السُّفَهَاءَ أَوْ تُرَاءُوا بِهِ فِی الْمَجَالِسِ أَوْ تَصْرِفُوا وُجُوهَ النَّاسِ إِلَیْکُمْ لِلتَّرَؤُّسِ لَا یَسْتَوِی عِنْدَ اللَّهِ فِی الْعُقُوبَةِ الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ نَفَعَنَا اللَّهُ وَ إِیَّاکُمْ بِمَا عَلِمْنَا وَ جَعَلَهُ لِوَجْهِهِ خَالِصاً إِنَّهُ سَمِیعٌ مُجِیبٌ.

**[ترجمه]ارشاد: حضرت علی علیه السلام در ضمن خطبه‌ای که ما آغاز آن را رها ساختیم و دنبال آن این است، فرماید:

و سپاس خداوندی را سزاست که ما را از گمراهی (به سعادت) راهنمائی فرمود، و از کوری بینایمان کرد، و به وسیله (دیانت) اسلام بر ما منت نهاد، و پیامبری را در ما قرار داد، و ما را از برگزیدگان گردانید، و نشانه‌های راه ما را نشانه‌های پیمبران قرار داد، و ما را بهترین امتهائی که آمدند گردانید، که امر به معروف کنیم و نهی از منکر نمائیم، و خدای را پرستش کرده و به او شرک نورزیم و جز او صاحب اختیاری نگیریم، پس ما گواهان خدائیم و رسول خدا صلی الله علیه و آله گواه بر ما است، ما (در روز رستاخیز) شفاعت کنیم و شفاعتمان در باره هر کس که شفاعت کرده‌ایم پذیرفته شود، و خدا را بخوانیم و به اجابت رسد، و گناهان هر کس که ما در باره‌اش دعا کنیم آمرزیده شود. ما به خدا اخلاص ورزیده‌ایم (و بندگی خود را خالص او کرده‌ایم) و جز او دیگری را فرمانروا نخوانده‌ایم،

ای گروه مردم، «تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی وَ لا تَعاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقابِ»، - . مائده / 2 - {و در نیکوکاری و پرهیزگاری با یکدیگر همکاری کنید، و در گناه و تعدّی دستیار هم نشوید، و از خدا پروا کنید که خدا سخت‌کیفر است.}.

همدیگر را بر نیکوکاری کمک کنید و بر گناه و ستم کمک نکنید و از خدا بترسید که همانا خداوند در عقوبت سخت است. ای گروه مردم، من پسر عموی پیامبر شما هستم و سزاوارترین شمایم به خدا و رسولش؛ پس از من پرسش کنید و باز پرسش کنید، که گویا شما می‌نگرید به دانش و علمی که برطرف گردیده و نابود شده، و براستی هیچ دانشمندی هلاک نگردد جز اینکه برخی از دانشش با او برود. جز این نیست که دانشمندان در میان مردم مانند ماه در آسمان هستند که نورش بر ستارگان دیگر درخشندگی دارد، هر چه برایتان از دانش آشکار شود، آن را فرا گیرید، و بپرهیزید از اینکه دانش را برای (این) چهار چیز بیاموزید:

1 . برای اینکه به دانشمندان مباهات کنید و به خود ببالید.

2 . یا برای اینکه با سبک مغزان، بدان وسیله پیکار و جدال کنید.

3 . یا بدان وسیله در انجمنها خودنمائی کنید.

4. یا بخواهید بدان سبب برای ریاست مردم را به سوی خود جلب نمائید. در پاداش کردار، آنان که میدانند و آنان که ندانند، یکسان و برابر نیستند. خداوند به ما و شما در آنچه به ما آموخته و آن را پاک و خالص برای خود گرداند، سود دهد، همانا او شنوای پاسخ دهنده است. - . ارشاد: 122 -

**[ترجمه]

بیان

الفرط العلم المستقیم یهتدی به و ما لم یدرک من الولد و الذی یتقدم الواردة لیهیئ لهم ما یحتاجون إلیه فقوله علیه السلام و جعل أفراطنا أفراط الأنبیاء أی جعل أولادنا أولاد الأنبیاء أی نحن و أولادنا من سلالة النبیین أو المراد أن الهادی منا أی الإمام إمام للأنبیاء و قدوة لهم أیضا أو شفعاؤنا شفعاء الأنبیاء أیضا

کَمَا قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله أَنَا فَرَطُکُمْ عَلَی الْحَوْضِ

**[ترجمه]«الفرط» عبارت از دانش مستقیم است که سبب هدایت می‌گردد و به فرزندی که درک نشود نیز فرط گفته شده، همچنین به کسی که قبل از دیگران زودتر به خانه می‌رود تا مثلاً برای میهمانان وسایل مورد نیازشان را آماده کند، فرط می‌گویند. مقصود امام علیه السلام این است که خداوند فرزندان ما را فرزندان انبیاء قرار داده، یعنی ما و فرزندان ما از نسل انبیاء هستیم؛ یا مقصود این است که هدایتگر از ما است، یعنی امام پیشوای انبیاء و رهبر ایشان نیز است. همچنین می‌تواند معنا چنین باشد که شفاعت گران ما شفیعان انبیاء نیز هستند، چنانکه پیامبر فرمود: من شفیع شما نزد حوض کوثر هستم.

**[ترجمه]

«20»

مص، مصباح الشریعة قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام الْعِلْمُ أَصْلُ کُلِّ حَالٍ سَنِیٍّ وَ مُنْتَهَی کُلِّ مَنْزِلَة

1) 1 لعله متحد مع الحدیث الثالث.

2) 2 مأخوذ من قول النبیّ صلّی اللّه علیه و آله فی حقه: من کنت مولاه فهذا علی مولاه.

رَفِیعَةٍ لِذَلِکَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِیضَةٌ عَلَی کُلِّ مُسْلِمٍ وَ مُسْلِمَةٍ أَیْ عِلْمِ التَّقْوَی وَ الْیَقِینِ.

**[ترجمه]مصباح الشریعة: حضرت صادق علیه السلام فرموده است: علم، اصل و اساس هر حالت و صفت بلند مرتبه ای است و نهایت هر مقام

بیان

علم التقوی هو العلم بالأوامر و النواهی و التکالیف التی یتقی بها من عذاب الله و علم الیقین علم ما یتعلق من المعارف بأصول الدین و یحتمل أن یکون علم التقوی أعم منهما و یکون الیقین معطوفا علی العلم و تفسیرا له أی العلم المأمور به هو الیقین قوله علیه السلام و فیه معرفة الرب أی معرفة الشئون التی جعلها الله تعالی للنفس و معرفة معایبها و ما یوجب رفعتها و کمالاتها یوجب اکتساب ما یوجب کمال معرفته تعالی

بحسب قابلیة الشخص و یوجب العلم بعظمته و کمال قدرته فإنها أعظم خلق الله إذا عرفت کما هی أو المراد أن معرفة صفات النفس معیار لمعرفته تعالی إذ لو لا اتصاف النفس بالعلم لم یمکن معرفة علمه بوجه و کذا سائر الصفات أو المراد أنه کل ما عرف صفة فی نفسه نفاه عنه تعالی لأن صفات الممکنات مشوبة بالعجز و النقص و إن الأشیاء إنما تعرف بأضدادها فإذا رأی الجهل فی نفسه و علم أنه نقص نزه ربه عنه و إذا نظر فی علمه و رأی أنه مشوب بأنواع الجهل و مسبوق به و مأخوذ من غیره فنفی هذه الأشیاء عن علمه تعالی و نزهه عن الاتصاف بمثل علمه و قیل إن النفس لما کان مجردا یعرف بالتفکر فی أمر نفسه ربه تعالی و تجرده و قد عرفت ما فیه ⁽¹⁾و قد ورد معنی آخر فی بعض الأخبار لهذا الحدیث النبوی و هو أن المراد أن معرفته تعالی بدیهیة فکل من بلغ حد التمیز و عرف نفسه عرف أن له صانعا قوله علیه السلام العالم حقا إلخ أی العالم یلزم أن یکون أعماله شواهد علمه و دلائله لا دعواه التی تکذبها أعماله القبیحة و التصاول التطاول و المجادلة یقال الفحلان یتساولان أی یتواثبان.

**[ترجمه]«علم تقوا» همان دانش به اوامر و نواهی و تکالیفی است که به وسیله آنها از عذاب خداوند پرهیز می‌شود. «علم یقین» معارف و شناخت اصول دین است، هر چند احتمال دارد دانش تقوا شامل هر دو شود و یقین که بر علم عطف شده، تفسیر آن باشد. «عطف تفسیری» یعنی دانشی که به آن مأمور هستیم و عبارت از یقین است.

«شناخت امور مربوط به نفس» مانند شناخت عیب‌ها و کمالات نفسانی، باعث شناخت نسبتاً کاملی از عظمت و قدرت خداوند می‌گردد، هر چند که این شناخت نسبت

ص: 32

به اشخاص متفاوت است. باید توجه داشت که اگر حقیقت نفس شناخته شود، از عظیم‌ترین آفریده‌های خداوند است.

می‌توان گفت: شاید معنا چنین باشد که شناخت صفات نفس، ملاک و میزان شناخت خداوند است، چون اگر نفس انسان از علم بی بهره باشد، به هیچ صورت نمی‌تواند از علم خداوند شناخت پیدا کند و بقیه صفات نیز این چنین‌اند.

احتمال دارد بگوئیم انسان هر صفتی که در نفس خود بیابد، آن صفت را از خداوند نفی می‌کند، چون صفات موجودات ممکن با صفات واجب الوجود و خداوند، قابل مقایسه نیست. صفات ممکن الوجود همراه با عجز و نقص است، به عبارت بهتر، اشیاء به وسیله ضد خود بهتر شناخته می‌شوند. «سیاهی را در مقایسه با سفیدی بهتر می‌توان شناخت، چون ضد همند». بنابراین اگر انسان در خود جهل را ببیند و بداند که جهل نقص است، خدا را از آن پیراسته می‌داند. همچنین وقتی در علم خود نگاه می‌کند که این علم مخلوط با انواع جهل و نادانی است، تازه این علم ناقص را هم از غیر خود دارد. دیدگاه بعضی هر چند ضعیف، چنین است که نفس به دلیل مجرد بودن از ماده، در امورات خودش تفکر می‌کند و با همین تفکر، خدا را نیز مجرد از مادیات می‌شناسد.

الْأَمَلِ فَأَمَّا اتِّبَاعُ الْهَوَی فَیَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ وَ أَمَّا طُولُ الْأَمَلِ فَیُنْسِی الْآخِرَةَ ⁽¹⁾.

أقول: تمامه فی باب علة عدم تغییر أمیر المؤمنین علیه السلام بعض البدع من کتاب الفتن.

**[ترجمه]مجلسی گوید: در کتاب سلیم بن قیس هلالی یافتم که قیس از امیرالمؤمنین از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده که آن حضرت فرمود: دو حریصند که سیر نمی‌شوند: حریص دنیا که از آن سیر نمی‌شود، و حریص علم که از آن سیر نمی‌شود. هر کس از دنیا به قدری که خداوند برایش حلال کرده اکتفا کند سالم می‌ماند، و هر کس آن را از غیر راه حلال به دست آورد هلاک می‌شود، مگر آنکه توبه کند و برگردد. هر کس علم را از اهلش فرا گیرد و به آن عمل نماید نجات پیدا می‌کند، و هر کس از آن دنیا را در نظر داشته باشد هلاک می‌شود، و نصیب او همان دنیا خواهد بود.

علما دو نوعند: عالمی که به علمش عمل می‌کند، چنین کسی نجات پیدا می‌کند. و عالمی که عمل به علم خود را ترک می‌کند، چنین کسی هلاک می‌شود.

اهل جهنّم از بوی بد عالمی که علمش را ترک کند، در اذیّت خواهند بود.

پشیمان ترین و پر حسرت‌ترین اهل جهنّم کسی است که بنده‌ای را به سوی خدا دعوت کند و آن بنده قبول نماید و خدا را اطاعت کند و داخل بهشت شود، در حالی که دعوت‌کننده از دستور خداوند سرپیچی کند و به خاطر ترک علمش و دنباله روی از هوس و معصیتش نسبت به خداوند، داخل آتش شود.

دو مطلب در کار است: پیروی از هوای نفس و طولانی بودن

ص: 35

**[ترجمه]از سخنان حضرت عیسی علیه السلام است: شما برای دنیا کار می‌کنید در حالی که روزی شما در دنیا بدون زحمت زیاد تأمین شده، لکن برای آخرت نمی‌کوشید در حالی که شما در آخرت روزی داده نمی‌شوید جز در سایه عمل. وای بر شما ای عالمان بد! مزد خویش دریافت می‌کنید،

ص: 38

ولی عملتان را تباه می‌سازید. ممکن است صاحب کار از کارش جویا شود؛ شما نزدیک است از این دنیای پهناور به تاریکی قبر منتقل شوید و خداوند قبر را برای شما تنگ خواهد کرد. خدا شما را از گناه آن طور نهی کرد که به شما فرمان روزه گرفتن و نماز خواندن داد، چگونه میتوان کسی را که [طلب] روزی وی را به خشم در آورد و مقام و منزلتش را پست سازد، عالم و دانشمند دانست، در حالی که می‌داند این رزق و روزی او به علم و قدرت الهی تعیین می‌شود؟ چگونه از اهل علم به شمار می‌رود، کسی که خدا را در سرنوشت زندگانی خویش متهم می‌کند و به هیچ چیز در زندگانیاش راضی نمی‌شود.

چگونه اهل علم است کسی که دنیایش نزد او بر آخرتش برتری دارد؟ خود به دنیا روی آورده و چیزهایی که به او ضرر می‌رساند نزد او محبوب‌تر است از چیزهایی که به او منفعت می‌بخشد.

چگونه می‌توان کسی را اهل علم دانست که به منظور شهرت و نام سخن می‌گوید، ولی خود طبق گفتارش عمل نمی‌کند؟ - . منیة المرید: 48 -

**[ترجمه]

«67»

وَ مِنْ کَلَامِهِ علیه السلام وَیْلٌ لِلْعُلَمَاءِ السَّوْءِ تُصْلَی ⁽²⁾عَلَیْهِمُ النَّارُ ثُمَّ قَالَ اشْتَدَّتْ مَئُونَةُ الدُّنْیَا وَ مَئُونَةُ الْآخِرَةِ أَمَّا مَئُونَةُ الدُّنْیَا فَإِنَّکَ لَا تَمُدُّ یَدَکَ إِلَی شَیْ‌ءٍ مِنْهَا إِلَّا فَاجِرٌ قَدْ سَبَقَکَ إِلَیْهِ وَ أَمَّا مَئُونَةُ الْآخِرَةِ فَإِنَّکَ لَا تَجِدُ أَعْوَاناً یُعِینُونَکَ عَلَیْهَا.

**[ترجمه]از سخنان عیسی علیه السلام است: وای بر دانشمندان بد سیرت که آتش دوزخ آن‌ها را بریان کند! سپس فرمود: چه قدر سخت است مخارج دنیا و آخرت؛ اما خرج دنیا، به چیزی از دنیا دست دراز نمی‌کنی مگر می‌بینی که فاسقی پیش از تو به آن دست یافته؛ و اما هزینه آخرت، یارانی برای خودت نمی‌یابی که در تأمین توشه آخرت تو را یاری دهند. - . همان -

**[ترجمه]

«68»

وَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْعَالِمَ إِذَا لَمْ یَعْمَلْ بِعِلْمِهِ زَلَّتْ مَوْعِظَتُهُ عَنِ الْقُلُوبِ کَمَا یَزِلُّ الْمَطَرُ عَنِ الصَّفَا ⁽³⁾.

**[ترجمه]امام صادق علیه السلام فرمود: اگر عالم به علم خود عمل نکند، موعظه او از دل‌ها همانند باران از روی سنگ صاف می‌لغزد. - . منیة المرید: 52 -

**[ترجمه]

«69»

وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فِی کَلَامٍ لَهُ خَطَبَهُ عَلَی الْمِنْبَرِ أَیُّهَا النَّاسُ إِذَا عَلِمْتُمْ فَاعْمَلُوا بِمَا عَلِمْتُمْ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ إِنَّ الْعَالِمَ الْعَامِلَ بِغَیْرِهِ کَالْجَاهِلِ الْحَائِرِ الَّذِی لَا یَسْتَفِیقُ عَنْ جَهْلِهِ بَلْ قَدْ رَأَیْتُ الْحُجَّةَ عَلَیْهِ أَعْظَمَ وَ الْحَسْرَةَ أَدْوَمَ عَلَی هَذَا الْعَالِمِ الْمُنْسَلِخِ عَنْ عِلْمِهِ مِنْهَا عَلَی هَذَا الْجَاهِلِ الْمُتَحَیِّرِ فِی جَهْلِهِ وَ کِلَاهُمَا حَائِرٌ بَائِرٌ ⁽⁴⁾لَا تَرْتَابُوا فَتَشُکُّوا وَ لَا تَشُکُّوا فَتَکْفُرُوا وَ لَا تُرَخِّصُوا لِأَنْفُسِکُمْ فَتُدْهِنُوا ⁽⁵⁾وَ لَا تُدْهِنُوا فِی الْحَقِّ فَتَخْسَرُوا ⁽⁶⁾وَ إِنَّ مِنَ الْحَقِّ أَنْ تَفَقَّهُوا وَ مِنَ الْفِقْهِ أَنْ لَا تَغْتَرُّوا وَ إِنَّ أَنْصَحَکُمْ لِنَفْسِهِ أَطْوَعُکُمْ لِرَبِّهِ

1) 1 آثره إیثارا: اختاره، فضّله.

2) 2 صلی فلانا النار و فیها و علیها: أدخله إیاها و أثواه فیها.

3) 3 الحجر الصلد الضخم.

4) 4 یقال: حائر و بائر. أی لا یطیع مرشدا و لا یتّجه لشی‌ء.

5) 5 أی تخدعوا و تختلوا.

6) 6 أی فتضلوا و تهلکوا.

وَ أَغَشَّکُمْ لِنَفْسِهِ أَعْصَاکُمْ لِرَبِّهِ وَ مَنْ یُطِعِ اللَّهَ یَأْمَنْ وَ یَسْتَبْشِرْ وَ مَنْ یَعْصِ اللَّهَ یَخِبْ ⁽¹⁾وَ یَنْدَمْ.

**[ترجمه]امیرالمؤمنین علیه السلام در ضمن خطبه خود بر روی منبر فرمود: ای مردم! آن گاه که دانا شدید به علم خود عمل کنید، شاید به راه راست هدایت شوید؛ عالمی که رفتارش موافق علمش نباشد، مانند نادان سرگردان است که از خواب نادانی بیدار نشود. این عالم و جاهل هر دو سرگردان و بی‌ثمرند، نگرانی به خود راه ندهید که ممکن است به شک منجر شود و شک نکنید که کافر می‌شوید. آن قدر ارزش خود را تنزل ندهید که باعث سازشکاری گردد. در مورد حق، سازشکاری نکنید که زیان می‌بینید. حقا شما باید در دین تفقه و بصیرت پیدا کنید، از بصیرت دین است که دچار غرور نمی‌شوید. هر که خود را بیشتر از دیگران نصیحت می‌کند، کسی است که طاعت او از پروردگارش از دیگران فزون‌تر است و کسی که خود را فزون‌تر از دیگران فریب می‌دهد، نسبت به پروردگارش گناهکارتر محسوب می‌شود، هر که خدای خویش

ص: 39

را فرمان برد از امنیت برخوردار می‌شود و شایسته بشارت الهی است. ولی آن که از فرمان خدا سرپیچی می‌کند نومید و پشیمان خواهد شد. - . منیة المرید: 52 -

**[ترجمه]

«70»

وَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ لِمُوسَی بْنِ عِمْرَانَ علیه السلام جَلِیسٌ مِنْ أَصْحَابِهِ قَدْ وَعَی عِلْماً کَثِیراً فَاسْتَأْذَنَ مُوسَی فِی زِیَارَةِ أَقَارِبَ لَهُ فَقَالَ لَهُ مُوسَی إِنَّ لِصِلَةِ الْقَرَابَةِ لَحَقّاً وَ لَکِنْ إِیَّاکَ أَنْ تَرْکَنَ إِلَی الدُّنْیَا فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ حَمَّلَکَ عِلْماً فَلَا تُضَیِّعْهُ وَ تَرْکَنْ إِلَی غَیْرِهِ فَقَالَ الرَّجُلُ لَا یَکُونُ إِلَّا خَیْراً وَ مَضَی نَحْوَ أَقَارِبِهِ فَطَالَتْ غَیْبَتُهُ فَسَأَلَ مُوسَی علیه السلام عَنْهُ فَلَمْ یُخْبِرْهُ أَحَدٌ بِحَالِهِ فَسَأَلَ جَبْرَئِیلَ علیه السلام عَنْهُ فَقَالَ لَهُ أَخْبِرْنِی عَنْ جَلِیسِی فُلَانٍ أَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ قَالَ نَعَمْ هُوَ ذَا عَلَی الْبَابِ قَدْ مُسِخَ قِرْداً فِی عُنُقِهِ سِلْسِلَةٌ فَفَزِعَ مُوسَی علیه السلام إِلَی رَبِّهِ وَ قَامَ إِلَی مُصَلَّاهُ یَدْعُو اللَّهَ وَ یَقُولُ یَا رَبِّ صَاحِبِی وَ جَلِیسِی فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ یَا مُوسَی لَوْ دَعَوْتَنِی حَتَّی یَنْقَطِعَ تَرْقُوَتَاکَ ⁽²⁾مَا اسْتَجَبْتُ لَکَ فِیهِ إِنِّی کُنْتُ حَمَّلْتُهُ عِلْماً فَضَیَّعَهُ وَ رَکِنَ إِلَی غَیْرِهِ.

**[ترجمه]امام صادق علیه السلام فرمود: موسی بن عمران علیه السلام در جمع یاران خود، همنشینی داشت که عملش از دیگران بیشتر بود. روزی از آن حضرت اجازه خواست تا به صله رحم خویشاوندانش رود. حضرت موسی علیه السلام فرمود: صله رحم یکی از حقوق است که خویشاوندان نسبت به هم دارند، ولی مبادا به دنیا تکیه کنی! زیرا خدای متعال بار علم را به دوش تو انداخته که آن را نباید ضایع نمایی و جز خدا تکیه‌گاهی دیگر برای خود انتخاب کنی! آن مرد عرض کرد هدفی جز کار خیر ندارم.

او از جا برخاست و برای صله ارحام به راه افتاد، این مسافرت طولانی شد تا جایی که حضرت موسی علیه السلام جویای احوال او شد، ولی کسی از حال او اطلاع نداشت. موسی از جبرئیل جویای احوال او گردید و از او پرسید، آیا از همنشین من اطلاع داری؟ جبرئیل گفت: آری، اکنون به صورت میمون کنار در ایستاده و زنجیر به گردن دارد.

حضرت موسی از شنیدن این خبر بیمناک شد و به نماز ایستاد. غصه‌اش را با خدا در میان گذاشت و دعا کرد؛ عرض کرد پروردگارا! همنشین مرا از این وضع دلخراش نجات بده! خدا به موسی فرمود: ای موسی! اگر برای نجات همنشینت مرا چنان بخوانی که رگ‌های گردنت قطع شود، دعای تو را در باره او اجابت نخواهم کرد. من بار علم را بر دوش او امانت گذاردم، ولی او علم را ضایع کرد و به دنیا روی آورد. - . منیة المرید: 52-53 -

**[ترجمه]

«71»

وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الْعِلْمُ مَقْرُونٌ إِلَی الْعَمَلِ فَمَنْ عَلِمَ عَمِلَ وَ مَنْ عَمِلَ عَلِمَ وَ الْعِلْمُ یَهْتِفُ بِالْعَمَلِ فَإِنْ أَجَابَهُ وَ إِلَّا ارْتَحَلَ.

**[ترجمه]امام صادق علیه السلام فرمود: دانش همراه با عمل است، هر که دانش آموزد عمل کند، و هر که عمل کند علم آموزد. - . منیة المرید: 74 -

دانش، خواهان عمل است، اگر به مقتضای علم عمل شود خوب است، والا علم کوچ می‌کند.

**[ترجمه]

باب 10 حق العالم‌

الآیات

الکهف: «قالَ لَهُ مُوسی هَلْ أَتَّبِعُکَ عَلی أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً قالَ إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطِیعَ مَعِیَ صَبْراً وَ کَیْفَ تَصْبِرُ عَلی ما لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً قالَ سَتَجِدُنِی إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً وَ لا أَعْصِی لَکَ أَمْراً قالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِی فَلا تَسْئَلْنِی عَنْ شَیْ‌ءٍ حَتَّی أُحْدِثَ لَکَ مِنْهُ ذِکْراً (إلی قوله تعالی): إِنْ سَأَلْتُکَ عَنْ شَیْ‌ءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِی قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّی عُذْراً»(76)

{موسی به او گفت: «آیا تو را - به شرط اینکه از بینشی که آموخته شده‌ای به من یاد دهی - پیروی کنم؟». گفت: «تو هرگز نمی‌توانی همپای من صبر کنی».}

وَ کَیْفَ تَصْبِرُ عَلی ما لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً

و چگونه می‏ توانی بر چیزی که به شناخت آن احاطه نداری صبر کنی - کهف / ۶۸ -

قالَ سَتَجِدُنِی إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً وَ لا أَعْصِی لَکَ أَمْراً

گفت ان شاء الله مرا شکیبا خواهی یافت و در هیچ کاری تو را نافرمانی نخواهم کرد - کهف / ۶۹ -

قالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِی فَلا تَسْئَلْنِی عَنْ شَیْ‌ءٍ حَتَّی أُحْدِثَ لَکَ مِنْهُ ذِکْراً

گفت اگر مرا پیروی می ‏کنی پس از چیزی سؤال مکن تا [خود] از آن با تو سخن آغاز کنم - کهف / ۷۰ -

(إلی قوله تعالی):

إِنْ سَأَلْتُکَ عَنْ شَیْ‌ءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِی قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّی عُذْراً»

[موسی] گفت اگر از این پس چیزی از تو پرسیدم دیگر با من همراهی مکن [و] از جانب من قطعا معذور خواهی بود - کهف / ۷۶ -

**[ترجمه]

تفسیر

أقول: یظهر من کیفیة معاشرة موسی علیه السلام مع هذا العالم الربانی و تعلمه منه أحکام کثیرة من آداب التعلیم و التعلم من متابعة العالم و ملازمته لطلب العلم و کیفیة

1) 1 أی لم ینجح.

2) 2 الترقوة: مقدم الحلق فی أعلی الصدر حیث یترقی فیه النفس.

طلبه منه هذا الأمر مقرونا بغایة الأدب مع کونه علیه السلام من أولی العزم من الرسل و عدم تکلیفه أن یعلمه جمیع علمه بل قال مِمَّا عُلِّمْتَ و تأدیب المعلم للمتعلم و أخذ العهد منه أولا و عدم معصیة المتعلم للمعلم و عدم المبادرة إلی إنکار ما یراه من المعلم و الصبر علی ما لم یحط علمه به من ذلک و عدم المبادرة بالسؤال فی الأمور الغامضة و عفو العالم عن زلة المتعلم فی قوله لا تُؤاخِذْنِی بِما نَسِیتُ وَ لا تُرْهِقْنِی ⁽¹⁾مِنْ أَمْرِی عُسْراً إلی غیر ذلک مما لا یخفی علی المتدبر.

**[ترجمه]مجلسی گوید: از کیفیت معاشرت حضرت موسی علیه السلام با این عالم ربّانی و آموزش نزد وی، احکام زیادی آشکار می‌شود که عبارتند:

1. آداب تعلیم و تعلم؛

ص: 40

2. پیروی عالم؛ 3. همراهی دانشمند برای طلب علم؛ 4. کیفیت طلب علم از او با کمال ادب؛ با این که حضرت موسی از پیامبران اولی العزم بود و آن عالم ربانی موظف نبود که تمام علمش را به وی بیاموزد، بلکه فرمود: «مِمَّا عُلِّمْتَ»، یعنی بعضی علمم را به تو یاد می‌دهم؛ 5. ادب استاد در برابر شاگرد؛ 6. اول تعهد گرفتن از شاگرد؛ 7. نافرمانی نکردن شاگرد استاد را؛ 8. انکار نکردن چیزی که از استاد می‌بیند در مرحله اول؛ 9. صبر بر چیزی که آگاهی ندارد، از مطالب علمی؛ 10. سبقت نگرفتن به سؤال در کارهای مشکل؛ 11. گذشت استاد از لغزش‌های شاگرد، چنآنچه از قول خداوند استفاده می‌شود: «لا تُؤاخِذْنِی بِما نَسِیتُ وَ لا تُرْهِقْنِی مِنْ أَمْرِی عُسْراً». و غیر آنها از چیزهایی که بر آدم عاقل پوشیده نیست.

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

لی، الأمالی للصدوق أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ الْأَزْدِیِّ عَنْ أَبَانٍ وَ غَیْرِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنِّی لَأَرْحَمُ ثَلَاثَةً وَ حَقٌّ لَهُمْ أَنْ یُرْحَمُوا عَزِیزٌ أَصَابَتْهُ مَذَلَّةٌ بَعْدَ الْعِزِّ وَ غَنِیٌّ أَصَابَتْهُ حَاجَةٌ بَعْدَ الْغِنَی وَ عَالِمٌ یَسْتَخِفُّ بِهِ أَهْلُهُ وَ الْجَهَلَةُ.

ل، الخصال ابن الولید عن الصفار عن ابن عیسی عن ابن محبوب عن عبد الله بن سنان عنه علیه السلام مثله.

قال الفیروزآبادی تحامل علیه کلفه ما لا یطیقه و الأدوات الکاملة کالعقل و العلم و السخاء من الکمالات التی هی وسائل السعادات أو الأعم منها و مما هو من الکمالات الدنیویة کالمناصب و الأموال أی یحمل الأیام و أهلها علیهم فوق طاقتهم و یلتمسون منهم من ذلک ما لا یطیقون و یحتمل أن یکون المراد جور الناس علی أهل الحق و مغلوبیتهم.

**[ترجمه]فیروز آبادی می‌گوید: «تحامل علیه» به معنای مشقت و فوق توان بودن است. «الأدوات الکاملة» یا به معنای؛ سخاوت و کمالاتی که ابزار خوشبختی است و یا اعم است که هم شامل کمالات مذکور و هم کمالات دنیوی مانند منصب و اموال می‌شود، یعنی روزگار و اهل آن، به صاحبان کمال امور طاقت فرسا را تحمیل می‌کنند و از آنان چیزی می‌خواهند که در توان ایشان نیست.

احتمال دارد معنا این باشد که مردم به اهل حق ظلم نموده، بر آنان چیره می‌گردند.

**[ترجمه]

«6»

ضه، روضة الواعظین ل، الخصال لی، الأمالی للصدوق سَیَجِی‌ءُ فِی خَبَرِ الْحُقُوقِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام وَ حَقُّ سَائِسِکَ ⁽¹⁾بِالْعِلْمِ التَّعْظِیمُ لَهُ وَ التَّوْقِیرُ لِمَجْلِسِهِ وَ حُسْنُ الِاسْتِمَاعِ إِلَیْهِ وَ الْإِقْبَالُ عَلَیْهِ وَ أَنْ لَا تَرْفَعَ عَلَیْهِ صَوْتَکَ وَ لَا تُجِیبَ أَحَداً یَسْأَلُهُ عَنْ شَیْ‌ءٍ حَتَّی یَکُونَ هُوَ الَّذِی یُجِیبُ وَ لَا تُحَدِّثَ فِی مَجْلِسِهِ أَحَداً وَ لَا تَغْتَابَ عِنْدَهُ أَحَداً وَ أَنْ تَدْفَعَ عَنْهُ إِذَا ذُکِرَ عِنْدَکَ بِسُوءٍ وَ أَنْ تَسْتُرَ عُیُوبَهُ وَ تُظْهِرَ مَنَاقِبَهُ وَ لَا تُجَالِسَ لَهُ عَدُوّاً وَ لَا تُعَادِیَ لَهُ وَلِیّاً فَإِذَا فَعَلْتَ ذَلِکَ شَهِدَ لَکَ مَلَائِکَةُ اللَّهِ بِأَنَّکَ قَصَدْتَهُ وَ تَعَلَّمْتَ عِلْمَهُ لِلَّهِ جَلَّ اسْمُهُ لَا لِلنَّاسِ.

**[ترجمه]روضة الواعظین و الخصال و أمالی صدوق: در خبر حقوق که در آینده می‌آید، از امام سجاد علیه السلام روایت شده که آن حضرت فرمود: حق معلم بر تو، تعظیم و احترام مجلس او است، و خوب گوش دادن به او، و رو کردن بر او، و بلند نکردن صدایت بر او، و جواب ندادن سؤالی که از او سؤال می‌شود تا خودش جواب گوید، در حضور او با کسی گفتگو مکن و از کسی غیبت مکن، اگر بد او را گفتند تو از او دفاع کن، عیبش را بپوش، مناقبش را اظهار کن، با دشمنش منشین و با دوستش دشمنی مکن، چون چنین کردی فرشتگان خدا گواهت باشند که به او رو کردی و علم آموختی برای خدای جلّ اسمه، نه برای خاطر مردم. - . روضة الواعظین: 12 -

**[ترجمه]

«7»

ل، الخصال مع، معانی الأخبار ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله غَرِیبَتَانِ فَاحْتَمِلُوهُمَا کَلِمَةُ حِکْمَةٍ مِنْ سَفِیهٍ فَاقْبَلُوهَا وَ کَلِمَةُ سَفَهٍ مِنْ حَکِیمٍ فَاغْفِرُوهَا.

**[ترجمه]الخصال و معانی الأخبار: امام صادق علیه السلام از پدرانش از حضرت علی علیه السلام روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: دو غریبند که باید آن‌ها را پذیرایی کنید، سخن حکیمانه‌ای که از سفیه سر زند، آن را بپذیرید؛ و سخن سفیهانه‌ای که از حکیمی سر زند، از آن درگذرید. - . خصال: 33 -

**[ترجمه]

«8»

ل، الخصال عَلِیُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْأَسْوَارِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ عَنْ أَبِی یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ خَشْرَمٍ عَنْ عِیسَی عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ کَعْبٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّمَا الْخَوْفُ ⁽²⁾عَلَی أُمَّتِی مِنْ بَعْدِی ثَلَاثُ خِصَالٍ أَنْ یَتَأَوَّلُوا الْقُرْآنَ عَلَی غَیْرِ تَأْوِیلِهِ أَوْ یَتَّبِعُوا زَلَّةَ الْعَالِمِ أَوْ یَظْهَرَ فِیهِمُ الْمَالُ حَتَّی یَطْغَوْا وَ یَبْطَرُوا وَ سَأُنَبِّئُکُمُ الْمَخْرَجَ مِنْ ذَلِکَ أَمَّا الْقُرْآنُ فَاعْمَلُوا بِمُحْکَمِهِ وَ آمِنُوا بِمُتَشَابِهِهِ- وَ أَمَّا الْعَالِمُ فَانْتَظِرُوا فَیْئَهُ ⁽³⁾وَ لَا تَتَّبِعُوا زَلَّتَهُ وَ أَمَّا الْمَالُ فَإِنَّ الْمَخْرَجَ مِنْهُ شُکْرُ النِّعْمَةِ وَ أَدَاءُ حَقِّهِ.

1) 1 أی مؤدبک.

2) 2 و فی نسخة: أتخوّف.

3) 3 و فی نسخة: فئته.

**[ترجمه]الخصال: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: من بر امت خود از سه خصلت پس از مرگ خود ترسانم، از اینکه قرآن را به غیر از معنای حقیقی و صحیح آن تفسیر کنند، یا اینکه لغزش و خطای عالم دانشمند دینی را پیروی کنند، یا اینکه دارایی و ثروت در میان آنها نمایان شود تا سرکشی و هرزگی و خوشگذرانی کنند، اکنون من شما را به راه چاره از این گرفتاری‌ها آگاه می‌کنم:

اما راجع به قرآن، وظیفه شما این است که به محکمات آن یعنی آیاتی که دستورات عملی واضحی را می‌فهماند عمل کنید و به متشابهات آن یعنی آیاتی که مطالب عالم غیب و احوال قبر و قیامت و بهشت و دوزخ را بیان می‌کنند و مفاد آنها در خور فهم ناقص شما نیست، ایمان و عقیده داشته باشید.

اما راجع به شخص عالم، منتظر آزمایش و امتحان او باشید و او را بپایید و لغزش و خطای او را پیروی نکنید.

و اما راجع به مال و ثروت دنیا، چاره آن شکر نعمت و ادای حق آن است. - . خصال: 164 -

ص: 42

**[ترجمه]

«9»

سن، المحاسن أَبِی عَنْ سُلَیْمَانَ الْجَعْفَرِیِّ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ کَانَ عَلِیٌّ علیه السلام یَقُولُ إِنَّ مِنْ حَقِّ الْعَالِمِ أَنْ لَا تُکْثِرَ عَلَیْهِ السُّؤَالَ وَ لَا تَجُرَّ بِثَوْبِهِ وَ إِذَا دَخَلْتَ عَلَیْهِ وَ عِنْدَهُ قَوْمٌ فَسَلِّمْ عَلَیْهِمْ جَمِیعاً وَ خُصَّهُ بِالتَّحِیَّةِ دُونَهُمْ وَ اجْلِسْ بَیْنَ یَدَیْهِ وَ لَا تَجْلِسْ خَلْفَهُ وَ لَا تَغْمِزْ بِعَیْنَیْکَ وَ لَا تُشِرْ بِیَدِکَ وَ لَا تُکْثِرْ مِنْ قَوْلِ قَالَ فُلَانٌ وَ قَالَ فُلَانٌ خِلَافاً لِقَوْلِهِ وَ لَا تَضْجَرْ بِطُولِ صُحْبَتِهِ فَإِنَّمَا مَثَلُ الْعَالِمِ مَثَلُ النَّخْلَةِ یُنْتَظَرُ بِهَا مَتَی یَسْقُطُ عَلَیْکَ مِنْهَا شَیْ‌ءٌ وَ الْعَالِمُ أَعْظَمُ أَجْراً مِنَ الصَّائِمِ الْقَائِمِ الْغَازِی فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ إِذَا مَاتَ الْعَالِمُ ثُلِمَ فِی الْإِسْلَامِ ثُلْمَةٌ لَا یَسُدُّهَا شَیْ‌ءٌ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ.

**[ترجمه]المحاسن: سلیمان جعفری از مردی نقل می‌کند که علی علیه السلام می‌فرمود: بعضی از حقوق دانشمندان، موارد زیر است:

زیاد از او سؤال نکن، لباسش را نکش، وقتی نزد عالم وارد شدی که در محضر گروهی نشسته بود، بر همه سلام نما و سلام دیگری مخصوصاً به عالم کن، پیش روی وی بنشین نه پشت سرش، به روی او چشمک نزن و با دستت به وی اشاره نکن، و نزد وی زیاد، فلان چنین گفت و فلان چنان گفت، بر خلاف قولش نگو. با طولانی نمودن صحبت آزارش نده، چه این که عالم فقط مانند نخل خرما است که منتظر باشی کی میوه‌ای می‌افتد تا استفاده کنی. اجر و پاداش عالم از روزه‌دار نمازگزار مجاهد راه خدا بزرگتر است.

با مردن دانشمند رخنه‌ای در اسلام ایجاد می‌شود که تا قیامت جبران‌ناپذیر است. - . محاسن: 233 -

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام و لا تجر بثوبه کنایة عن الإبرام فی السؤال و المنع عن قیامه عند تبرمه.

**[ترجمه]اینکه گفته شده لباس عالم را نکش، کنایه از این است که سؤال پیچش نکن و وقتی خسته شد و خواست برخیزد، مانع رفتن او مشو.

**[ترجمه]

«10»

سن، المحاسن أَبِی عَنْ سَعْدَانَ ⁽¹⁾عَنْ عَبْدِ الرَّحِیمِ بْنِ مُسْلِمٍ ⁽²⁾عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَنْ قَامَ مِنْ مَجْلِسِهِ تَعْظِیماً لِرَجُلٍ قَالَ مَکْرُوهٌ إِلَّا لِرَجُلٍ فِی الدِّینِ.

**[ترجمه]المحاسن: اسحاق بن عمار می‌گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: از جا برخاستن به احترام کسی، چگونه است؟ فرمود: جز برای مرد دین مکروه است. - . محاسن: 233 -

**[ترجمه]

«11»

سن، المحاسن بَعْضُ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام إِذَا جَلَسْتَ إِلَی الْعَالِمِ فَکُنْ عَلَی أَنْ تَسْمَعَ أَحْرَصَ مِنْکَ عَلَی أَنْ تَقُولَ وَ تَعَلَّمْ حُسْنَ الِاسْتِمَاعِ کَمَا تَعَلَّمُ حُسْنَ الْقَوْلِ وَ لَا تَقْطَعْ عَلَی حَدِیثِهِ.

**[ترجمه]المحاسن: علی علیه السلام فرمود: وقتی نزد دانشمندی نشستی، به شنیدن حریص‌تر باش تا گفتن. خوب شنیدن را مانند خوب گفتن بیاموز. کلام دانشمند را قطع مکن. - . همان -

**[ترجمه]

«12»

شا، الإرشاد رَوَی حَارِثٌ الْأَعْوَرُ قَالَ سَمِعْتُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَقُولُ مِنْ حَقِّ الْعَالِمِ أَنْ لَا یُکْثَرَ عَلَیْهِ السُّؤَالُ وَ لَا یُعَنَّتَ فِی الْجَوَابِ ⁽³⁾وَ لَا یُلَحَّ عَلَیْهِ إِذَا کَسِلَ وَ لَا یُؤْخَذَ بِثَوْبِهِ إِذَا نَهَضَ وَ لَا یُشَارَ إِلَیْهِ بِیَدٍ فِی حَاجَةٍ وَ لَا یُفْشَی لَهُ سِرٌّ وَ لَا یُغْتَابَ عِنْدَهُ أَحَدٌ وَ یُعَظَّمَ کَمَا حَفِظَ أَمْرَ اللَّهِ وَ یَجْلِسَ الْمُتَعَلِّمُ أَمَامَهُ وَ لَا یُعْرِضَ مِنْ طُولِ صُحْبَتِهِ وَ إِذَا جَاءَهُ طَالِبُ عِلْمٍ وَ غَیْرُهُ فَوَجَدَهُ فِی جَمَاعَةٍ عَمَّهُمْ بِالسَّلَامِ وَ خَصَّهُ بِالتَّحِیَّةِ وَ لْیَحْفَظْ شَاهِداً وَ غَائِباً وَ لْیَعْرِفْ لَهُ حَقَّهُ فَإِنَّ الْعَالِمَ أَعْظَمُ أَجْراً مِنَ الصَّائِمِ الْقَائِمِ الْمُجَاهِدِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ

1) 1 هو سعدان بن مسلم المتقدم ذکره.

2) 2 البجلیّ الجریری، کوفیّ عده الشیخ من أصحاب الصادق علیه السلام.

3) 3 أی لا یلزم العالم المتعلم ما یصعب علیه أداؤه، و یشق علی المتعلم تحمله.

فَإِذَا مَاتَ الْعَالِمُ ثُلِمَ فِی الْإِسْلَامِ ثُلْمَةٌ لَا یَسُدُّهَا إِلَّا خَلَفٌ مِنْهُ وَ طَالِبُ الْعِلْمِ یَسْتَغْفِرُ لَهُ کُلُّ الْمَلَائِکَةِ وَ یَدْعُو لَهُ مَنْ فِی السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ.

**[ترجمه]الإرشاد: حارث اعور گفت: علی علیه السلام می‌فرمود: حق عالم آن است که از وی زیاد پرسش نکنند و در پاسخ به تندی جواب نگوید و هنگامی که کسالت دارد، اصرار بر جواب نداشته باشد، و چون از جا برخاست جامه او را نکشند و با دست به طرف او اشاره نکنند، سرّی را در پیش او افشا نکنند و در حضور او از کسی غیبت ننمایند و به او به خاطر اینکه حافظ ناموس الهی است، احترام گذارند.

شاگرد باید در برابر استاد بنشیند و از مصاحبت طولانی او خسته نشود و چون او را در میان عدهای مشاهده کند، نخست سلام و احترام عمومی بجا آورده و از او بخصوص احترام نموده، سلام کند و در غیبت و حضور از وی نگهداری نماید و حق او را مراعات کند.

زیرا شخص دانشمند از روزه دار پارسا که مجاهد در راه خدا باشد، اجر و مزدش بالاتر است.

ص: 43

عدة، عدة الداعی رَوَی عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ مِنْ حَقِّ الْمُعَلِّمِ عَلَی الْمُتَعَلِّمِ أَنْ لَا یُکْثِرَ السُّؤَالَ عَلَیْهِ وَ لَا یَسْبِقَهُ فِی الْجَوَابِ وَ لَا یُلِحَّ عَلَیْهِ إِذَا أَعْرَضَ وَ لَا یَأْخُذَ بِثَوْبِهِ إِذَا کَسِلَ وَ لَا یُشِیرَ إِلَیْهِ بِیَدِهِ وَ لَا یَغْمِزَهُ بِعَیْنِهِ وَ لَا

1) 1 فی نسخة: مسلما.

2) 2 تقدم الحدیث بإسناد آخر تحت الرقم 7.

3) [٣]تقدم مسندا مع اختلاف تحت الرقم ٣.

یُشَاوِرَ فِی مَجْلِسِهِ وَ لَا یَطْلُبَ وَرَاءَهُ وَ أَنْ لَا یَقُولَ قَالَ فُلَانٌ خِلَافَ قَوْلِهِ وَ لَا یُفْشِیَ لَهُ سِرّاً وَ لَا یَغْتَابَ عِنْدَهُ وَ أَنْ یَحْفَظَهُ شَاهِداً وَ غَائِباً وَ یَعُمَّ الْقَوْمَ بِالسَّلَامِ وَ یَخُصَّهُ بِالتَّحِیَّةِ وَ یَجْلِسَ بَیْنَ یَدَیْهِ وَ إِنْ کَانَ لَهُ حَاجَةٌ سَبَقَ الْقَوْمَ إِلَی خِدْمَتِهِ وَ لَا یَمَلَّ مِنْ طُولِ صُحْبَتِهِ فَإِنَّمَا هُوَ مِثْلُ النَّخْلَةِ تُنْتَظَرُ مَتَی تَسْقُطُ عَلَیْهِ مِنْهَا مَنْفَعَةٌ وَ الْعَالِمُ بِمَنْزِلَةِ الصَّائِمِ الْمُجَاهِدِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ إِذَا مَاتَ الْعَالِمُ انْثَلَمَ ⁽¹⁾فِی الْإِسْلَامِ ثُلْمَةٌ لَا تَنْسَدُّ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ إِنَّ طَالِبَ الْعِلْمِ یُشَیِّعُهُ سَبْعُونَ أَلْفاً مِنْ مُقَرَّبِی السَّمَاءِ.

وَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ذَلَلْتُ طَالِباً فَعَزَزْتُ مَطْلُوباً.

**[ترجمه]عدة الداعی: امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: از حقوق استاد بر شاگرد این است:

1. زیاد از او سؤال نکند. 2. اگر کسی سؤال کرد، او پیش از استاد جواب نگوید. 3. اگر استاد رویش را برگرداند، وی پافشاری و سماجت نکند. 4. اگر استاد

حالش مناسب نیست، دست به دامن او نگردد. 5. با دستش به سوی او اشاره نکند. 6. با گوشه چشم به او نگاه نکند.

ص: 44

7. در محضر استاد با دیگران گفتگو و مشورت ننماید. 8. از استاد عیب‌جویی نکند. 9. نزد استاد نگوید: فلانی بر خلاف گفته شما چنین گفت. 10. اسرار او را فاش ننماید. 11. در محضرش غیبت نکند. 12. هم در حضور و هم در غیاب، حافظ او باشد. 13. غیر از سلامی که به جمع می‌کند، تحیّتی مخصوص خدمت استاد عرضه بدارد. 14. در مقابلش بنشیند. 15. اگر استاد چیزی خواست، برای انجامش از دیگران پیشی بگیرد. 16. از طولانی شدن سخنانش دلگیر نشود، چون استاد نظیر درخت خرمایی است که باید در انتظارش نشست تا چه وقتی منفعتی از او تراوش کند.

عالم نظیر روزه‌دار شب زنده‌دار مجاهد در راه خداست؛ وقتی عالمی بمیرد، شکافی در اسلام ایجاد می‌شود که تا روز قیامت مسدود نخواهد گردید.

طالب علم را هفتاد هزار از مقربین آسمان همراهی می‌کنند. - . عدة الداعی و نجاح الساعی: 80 -

ابن عباس گوید: برای طلب علم خواری کشیدم و برای استادی عزّت یافتم. - . عدة الداعی و نجاح الساعی: 81 -

**[ترجمه]

«20»

وَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله لَیْسَ مِنْ أَخْلَاقِ الْمُؤْمِنِ الْمَلَقُ إِلَّا فِی طَلَبِ الْعِلْمِ.

**[ترجمه]رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: تملّق از اخلاق انسان با ایمان نیست، مگر در راه کسب دانش. - . همان -

**[ترجمه]

باب 11 صفات العلماء و أصنافهم‌

الآیات

الکهف: «فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا آتَیْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَ عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً»(65)

الحج: «وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ فَیُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ»(54)

فاطر: «إِنَّما یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ»(28)

{تا بنده‌ای از بندگان ما را یافتند که از جانب خود به او رحمتی عطا کرده و از نزد خود بدو دانشی آموخته بودیم.}

• وَ لِیَعْلَمَ الَّذینَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ فَیُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ وَ إِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذینَ آمَنُوا إِلی صِراطٍ مُسْتَقیم

ل، الخصال سُلَیْمَانُ بْنُ أَحْمَدَ اللَّخْمِیُّ عَنْ عَبْدِ الْوَهَّابِ بْنِ خَرَاجَةَ عَنْ أَبِی کُرَیْبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَفْصٍ الْعَبْسِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَیْنِ الْعَلَوِیِّ عَنْ أَبِیهِ الْحُسَیْنِ بْنِ یَزِیدَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ مَا جُمِعَ شَیْ‌ءٌ إِلَی شَیْ‌ءٍ أَفْضَلُ مِنْ حِلْمٍ إِلَی عِلْمٍ.

**[ترجمه]الخصال: امام صادق علیه السلام از پدرانش نقل کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: قسم به کسی که نفس من در دست قدرت او است؛ چیزی با چیزی جمع نشده که بهتر باشد از جمع شدن خصلت حلم با علم. - . خصال: 4، ب 1، ح 11 -

**[ترجمه]

«4»

لی، الأمالی للصدوق ابْنُ مَسْرُورٍ عَنْ مُحَمَّدٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِیَادٍ الْأَزْدِیِّ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ تَغْلِبَ ⁽²⁾عَنْ عِکْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ سَمِعْتُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ علیهم السلام یَقُولُ طَلَبَةُ هَذَا الْعِلْمِ عَلَی ثَلَاثَةِ أَصْنَافٍ أَلَا فَاعْرِفُوهُمْ بِصِفَاتِهِمْ وَ أَعْیَانِهِمْ صِنْفٌ مِنْهُمْ یَتَعَلَّمُونَ لِلْمِرَاءِ وَ الْجَهْلِ ⁽³⁾وَ صِنْفٌ مِنْهُمْ یَتَعَلَّمُونَ لِلِاسْتِطَالَةِ وَ الْخَتْلِ وَ صِنْفٌ مِنْهُمْ یَتَعَلَّمُونَ لِلْفِقْهِ وَ الْعَقْلِ ⁽⁴⁾فَأَمَّا صَاحِبُ الْمِرَاءِ وَ الْجَهْلِ تَرَاهُ مُؤْذِیاً مُمَارِیاً لِلرِّجَالِ فِی أَنْدِیَةِ الْمَقَالِ قَدْ تَسَرْبَلَ بِالتَّخَشُّعِ وَ تَخَلَّی مِنَ الْوَرَعِ فَدَقَّ اللَّهُ مِنْ هَذَا حَیْزُومَهُ وَ قَطَعَ مِنْهُ خَیْشُومَهُ وَ أَمَّا صَاحِبُ الِاسْتِطَالَةِ وَ الْخَتْلِ

1) 1 هو الحسن بن أبی الحسین الفارسیّ کما صرّح به فی الفصل الرابع، و علی ما هو الموجود فی الخصال المطبوع. و فی نسخة من الخصال: الحسین بن الحسن الفارسیّ، و لعله الصحیح و هو المترجم فی الفهرست، قال الشیخ فی الفهرست ص 55: الحسین بن الحسن الفارسیّ القمّیّ، له کتاب، أخبرنا به عدة من أصحابنا، عن أبی المفضل، عن ابن بطة، عن أحمد بن أبی عبد اللّه، عن الحسین بن الحسن الفارسیّ

2) [٢]وزان تضرب ، هو أبان بن تغلب بن رباح ، أبوسعید البکری الجریری ، مولی بنی جریر ابن عبادة بن صبیعة بن قیس بن ثعلبة بن عکاشة بن صعب بن بکربن وائل ، وجلالة قدره ووثاقته وتبحره فی العلوم مسلمة عند العامة والخاصة ، فمن شاء أزید من هذا فلیراجع إلی مظانه.

3) 3 و فی نسخة: یتعلمون العلم للمراء و الجدال.

4) 4 و فی نسخة: العمل.

فَإِنَّهُ یَسْتَطِیلُ عَلَی أَشْبَاهِهِ مِنْ أَشْکَالِهِ وَ یَتَوَاضَعُ لِلْأَغْنِیَاءِ مِنْ دُونِهِمْ فَهُوَ لِحَلْوَائِهِمْ هَاضِمٌ وَ لِدِینِهِ حَاطِمٌ ⁽¹⁾فَأَعْمَی اللَّهُ مِنْ هَذَا بَصَرَهُ وَ قَطَعَ مِنْ آثَارِ الْعُلَمَاءِ أَثَرَهُ وَ أَمَّا صَاحِبُ الْفِقْهِ وَ الْعَقْلِ ⁽²⁾تَرَاهُ ذَا کَآبَةٍ وَ حَزَنٍ قَدْ قَامَ اللَّیْلَ فِی حِنْدِسِهِ وَ قَدِ انْحَنَی فِی بُرْنُسِهِ یَعْمَلُ وَ یَخْشَی خَائِفاً وَجِلًا مِنْ کُلِّ أَحَدٍ إِلَّا مِنْ کُلِّ ثِقَةٍ مِنْ إِخْوَانِهِ فَشَدَّ اللَّهُ مِنْ هَذَا أَرْکَانَهُ وَ أَعْطَاهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَمَانَهُ.

ل، الخصال أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمُقْرِی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الْمُقْرِی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الْمَوْصِلِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَاصِمٍ الطَّرِیفِیِّ عَنْ عَیَّاشِ بْنِ زَیْدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ یَزِیدَ بْنِ

1) 1 قال النجاشیّ فی رجاله ص 291: موسی بن أکیل النمیری کوفیّ، ثقة، روی عن أبی عبد اللّه علیه السلام. له کتاب یرویه جماعة.

«17»

سن، المحاسن الْوَشَّاءُ عَنْ مُثَنَّی بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ کَانَ فِی خُطْبَةِ أَبِی ذَرٍّ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَیْهِ یَا مُبْتَغِیَ الْعِلْمِ لَا یَشْغَلُکَ أَهْلٌ وَ مَالٌ عَنْ نَفْسِکَ أَنْتَ یَوْمَ تُفَارِقُهُمْ کَضَیْفٍ بِتَّ فِیهِمْ ثُمَّ غَدَوْتَ عَنْهُمْ إِلَی غَیْرِهِمْ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةُ کَمَنْزِلٍ تَحَوَّلْتَ مِنْهُ إِلَی غَیْرِهِ وَ مَا بَیْنَ الْمَوْتِ وَ الْبَعْثِ إِلَّا کَنَوْمَةٍ نِمْتَهَا ثُمَّ اسْتَیْقَظْتَ

مِنْهَا یَا مُبْتَغِیَ الْعِلْمِ إِنَّ قَلْباً لَیْسَ فِیهِ شَیْ‌ءٌ مِنَ الْعِلْمِ کَالْبَیْتِ الْخَرِبِ لَا عَامِرَ لَهُ.

**[ترجمه]المحاسن: ابو بصیر گوید: از امام باقر علیه السلام شنیدم که می‌فرمود: از جمله سخنان ابوذر - رحمه الله - این بود: ای طالبان علم، خانواده و مال شما را از طلب دانش باز ندارد، مثل مهمان عازم سفر در میان آنهایی، روزی از آنها جدا خواهی شد، سپس دنیا به دست دیگری خواهد افتاد. دنیا و آخرت مانند دو منزل است که از یکی به دیگری منتقل می‌شوی، فاصله بین مرگ و زنده شدن روز قیامت جز خواب کوچکی نیست.

ص: 51

ای طالب علم! دلی که در آن دانش نیست، مانند خانه خرابی است که آبادگر ندارد. - . محاسن: 228 -

**[ترجمه]

بیان

لعل المراد بقوله ما بین الموت و البعث أنه مع قطع النظر عن نعیم القبر و عذابه فهو سریع الانقضاء و ینتهی الأمر إلی العذاب أو النعیم بغیر حساب و إلا فعذاب القبر و نعیمه متصلان بالدنیا فهذا کلام علی التنزل ⁽¹⁾أو یکون هذا بالنظر إلی الملهو عنهم لا جمیع الخلق.

**[ترجمه]«ما بین الموت و البعث» با قطع نظر از نعمت‌ها و عذاب قبر، دوران قبر کوتاه است که منتهی به عذاب یا نعمت بدون حساب می‌گردد، و گر نه عذاب و سخت قبر متصل به دنیا می‌باشند؛ پس می‌توان گفت، بین مرگ و قیامت که مانند خواب است، یا این جمله نسبت به کسانی است که از آن‌ها اعراض می‌کنند یعنی به آن‌ها کاری ندارند.

**[ترجمه]

«18»

مص، مصباح الشریعة قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام الْخَشْیَةُ مِیرَاثُ الْعِلْمِ وَ الْعِلْمُ شُعَاعُ الْمَعْرِفَةِ وَ قَلْبُ الْإِیمَانِ وَ مَنْ حُرِمَ الْخَشْیَةَ لَا یَکُونُ عَالِماً وَ إِنْ شَقَّ الشَّعْرَ فِی مُتَشَابِهَاتِ الْعِلْمِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّما یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ وَ آفَةُ الْعُلَمَاءِ ثَمَانِیَةُ أَشْیَاءَ الطَّمَعُ وَ الْبُخْلُ وَ الرِّیَاءُ وَ الْعَصَبِیَّةُ وَ حُبُّ الْمَدْحِ وَ الْخَوْضُ فِیمَا لَمْ یَصِلُوا إِلَی حَقِیقَتِهِ وَ التَّکَلُّفُ فِی تَزْیِینِ الْکَلَامِ بِزَوَائِدِ الْأَلْفَاظِ وَ قِلَّةُ الْحَیَاءِ مِنَ اللَّهِ وَ الِافْتِخَارُ وَ تَرْکُ الْعَمَلِ بِمَا عَلِمُوا.

**[ترجمه]مصباح الشریعة: امام صادق علیه السلام می‌فرماید: خوف الهی نتیجه علم است، و علم شعاع معرفت و قلب ایمان است، و هر که از خوف الهی محروم است عالم به حساب نمی‌آید، هر چند در متشابهات علم موشکاف باشد. خداوند متعال فرمود: «إِنَّما یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ»، - . فاطر/ 28 - {از بندگان خدا تنها دانایانند که از او می‌ترسند.}

آفت دانشمندان ده چیز است که علم را نابود می‌کند: 1. طمع، 2. بخل، 3. ریا، 5. عصبیّت، 6. دوست داشتن ستایش 7. فرو رفتن در چیزی که به حقیقتش نمی‌رسد، 8. تکلف در زینت دادن سخن با حرفهای اضافی، 9. کم شرمی از خدا، 10. افتخار و عمل نکردن به علمش. - . مصباح الشریعه: 20 -

**[ترجمه]

«19»

قَالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ علیه السلام أَشْقَی النَّاسِ مَنْ هُوَ مَعْرُوفٌ عِنْدَ النَّاسِ بِعِلْمِهِ مَجْهُولٌ بِعَمَلِهِ.

**[ترجمه]حضرت عیسی علی نبیّنا و آله علیه السلام، می‌فرماید: شقی‌ترین مردمان کسی است که در میان مردم به علم مشهور باشد و به عمل مجهول. یعنی با وجود علم، به علم خود عمل نکند. - . مصباح الشریعه: 20 -

**[ترجمه]

«20»

قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله لَا تَجْلِسُوا عِنْدَ کُلِّ دَاعٍ مُدَّعٍ یَدْعُوکُمْ مِنَ الْیَقِینِ إِلَی الشَّکِّ وَ مِنَ الْإِخْلَاصِ إِلَی الرِّیَاءِ وَ مِنَ التَّوَاضُعِ إِلَی الْکِبْرِ وَ مِنَ النَّصِیحَةِ إِلَی الْعَدَاوَةِ وَ مِنَ الزُّهْدِ إِلَی الرَّغْبَةِ وَ تَقَرَّبُوا إِلَی عَالِمٍ یَدْعُوکُمْ مِنَ الْکِبْرِ إِلَی التَّوَاضُعِ وَ مِنَ الرِّیَاءِ إِلَی الْإِخْلَاصِ وَ مِنَ الشَّکِّ إِلَی الْیَقِینِ وَ مِنَ الرَّغْبَةِ إِلَی الزُّهْدِ وَ مِنَ الْعَدَاوَةِ إِلَی النَّصِیحَةِ وَ لَا یَصْلُحُ لِمَوْعِظَةِ الْخَلْقِ إِلَّا مَنْ خَافَ هَذِهِ الْآفَاتِ بِصِدْقِهِ وَ أَشْرَفَ عَلَی عُیُوبِ الْکَلَامِ وَ عَرَفَ الصَّحِیحَ مِنَ السَّقِیمِ وَ عِلَلَ الْخَوَاطِرِ وَ فِتَنَ النَّفْسِ وَ الْهَوَی.

1) هذا منه رحمه اللّه عجیب فان کون الموت نوما و البعث کالانتباه عن النوم لیس مقصورا بکلام أبی ذر رحمه اللّه، و الاخبار مستفیضة بذلک علی ما سیأتی فی أبواب البرزخ و سؤال القبر و غیر ذلک، بل المراد ان نسبة الموت و البرزخ الی البعث کنسبة النوم الی الانتباه بعده. و أعجب منه قوله ثانیا: أو یکون هذا بالنظر الی الملهو عنهم لا جمیع الخلق، فان ترک بعض الأموات ملهوا عنه مما یستحیل عقلا و نقلا، و ما یشعر به من الروایات مؤول او مطروح البتة. ط.

**[ترجمه]رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: نزد هر دعوت کننده که شما را از یقین به سوی شکّ و از اخلاص به سوی ریا، و از فروتنی به سوی گردن فرازی، و از خیرخواهی به سوی دشمنی، و از زهد به سوی رغبت به دنیا می‌خواند، ننشینید و به عالمی که شما را از گردن فرازی به سوی فروتنی، و از خود نمایی به سوی اخلاص، و از شک به سوی یقین، و از شوق به دنیا به سوی زهد، و از دشمنی به سوی خیرخواهی می‌خواند نزدیک شوید. کسی نمی‌تواند واعظ مردم باشد مگر از این آفات با صدقه دادن بترسد و بر عیب‌های سخن مشرف باشد و سخن سالم را از بیمار بشناسد، و به مرض‌های روحی و فتنه‌ها و هوای نفس آشنا باشد. - . مصباح الشریعه: 21 -

ص: 52

**[ترجمه]

«21»

قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام کُنْ کَالطَّبِیبِ الرَّفِیقِ⁽¹⁾الَّذِی یَدَعُ الدَّوَاءَ بِحَیْثُ یَنْفَعُ.

**[ترجمه]حضرت امیر المؤمنین علیه السلام می‌فرماید: مانند طبیب مهربان باش، چنان که طبیب مهربان دوا را به جایی که نافع باشد و به بیمار منفعت رساند می‌گذارد. - . همان -

**[ترجمه]

إیضاح

قوله علیه السلام العلم شعاع المعرفة أی هو نور شمس المعرفة و یحصل من معرفته تعالی أو شعاع به یتضح معرفته تعالی و الأخیر أظهر و قلب الإیمان أی أشرف أجزاء الإیمان و شرائطه و بانتفائه ینتفی الإیمان قوله علیه السلام بصدقه أی خوفا صادقا أو بسبب أنه صادق فیما یدعیه و فیما یعظ به الناس.

**[ترجمه]«العلم شعاع المعرفة» علم نور خورشید معرفت است که با شناخت آن، شناخت خداوند حاصل می‌گردد؛ و یا شعاع نوری است که به وسیله آن شناخت خداوند واضح و آشکار گردد و این دیدگاه بهتر است. «قلب الایمان» یعنی شریف‌ترین اجزاء و شرائط ایمان که با نابودی آن‌ها، ایمان نیز نخواهد بود. «بصدقة» یعنی ترس راستین، یا در دعوتش و پندهایی که به مردم می‌دهد راستگو است.

**[ترجمه]

«22»

شا، الإرشاد رَوَی إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ السَّکُونِیُّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ مَا شِیبَ شَیْ‌ءٌ أَحْسَنُ مِنْ حِلْمٍ بِعِلْمٍ.

**[ترجمه]الإرشاد: حسن بن صالح گوید: امام باقر علیه السلام می‌فرمود: بردباری توأم با دانش، از هر دو چیز دیگری که با یکدیگر مخلوط شوند بهتر است. - . ارشاد: 266 -

**[ترجمه]

«23»

جا، المجالس للمفید الْجِعَابِیُّ⁽²⁾عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ خَاقَانَ عَنْ سُلَیْمٍ الْخَادِمِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام قَالَ: إِنَّ صَاحِبَ الدِّینِ فَکَّرَ فَعَلَتْهُ السَّکِینَةُ وَ اسْتَکَانَ فَتَوَاضَعَ وَ قَنِعَ فَاسْتَغْنَی وَ رَضِیَ بِمَا أُعْطِیَ وَ انْفَرَدَ فَکُفِیَ الْأَحْزَانَ وَ رَفَضَ الشَّهَوَاتِ فَصَارَ حُرّاً وَ خَلَعَ الدُّنْیَا فَتَحَامَی الشُّرُورَ وَ طَرَحَ الْحِقْدَ فَظَهَرَتِ الْمَحَبَّةُ وَ لَمْ یُخِفِ النَّاسَ فَلَمْ یَخَفْهُمْ وَ لَمْ یُذْنِبْ إِلَیْهِمْ فَسَلِمَ مِنْهُمْ وَ سَخِطَ نَفْسَهُ عَنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ فَفَازَ وَ اسْتَکْمَلَ الْفَضْلَ وَ أَبْصَرَ الْعَاقِبَةَ فَأَمِنَ النَّدَامَةَ.

**[ترجمه]مجالس مفید: ابراهیم بن عقبه از امام صادق علیه السلام روایت می‌کند که فرمود: اندیشه نمودن دین‌دار در پستی اصلش یا عیب‌های نفس و عاقبت کارش یا اندیشه درباره دنیا و عیب‌هایش، باعث غلبه آرامش درونی، ترک فساد و شهوت گشته، در نتیجه، خواری نفس باعث ترک تکبر و فروتنی در مقابل خدا و خلق می‌شود. فروتنی و قناعت سبب بی‌نیازی، و رضایت به آنچه دارد می‌شود. جدایی از وابستگی دنیا باعث از میان رفتن اندوهی می‌شود که در طلب دنیا لازم است، ترک شهوت سبب آزادگی، دل از دنیا کندن باعث دوری از آن، و افکندن کینه از دل، باعث آشکار شدن دوستی می‌گردد.

مردم را نترساند تا او را نترسانند، درباره آنان گناهی مرتکب نشود تا از دست آنان سالم بماند، بر نفس از هر چیزی خشمگین باشد تا به پیروی و کمال فضیلت دست یابد، عاقبت کار را اندیشه کند تا از پشیمانی برهد. - . امالی مفید: 52، م 6، ح 14 -

**[ترجمه]

بیان

فکر أی فی خساسة أصله و معایب نفسه و عاقبة أمره أو فی الدنیا و فنائها و معایبها فعلته أی غلبت علیه السکینة و اطمئنان النفس و ترک العلو و الفساد و عدم الانزعاج عن الشهوات و استکان أی خضع و ذلت نفسه و ترک التکبر فتواضع عند الخالق

1) و فی نسخة: الشفیق.

2) 2 بکسر الجیم و فتح العین المهملة نسبة الی صنع الجعاب و بیعها، و هی جمع الجعبة، و هی کنانة النبل، هو محمّد بن عمر بن محمّد بن سالم بن البراء بن سبرة بن یسار التمیمی، أبو بکر المعروف بالجعابی الحافظ الکوفیّ القاضی، کان من أساتید الشیخ المفید قدّس سرّه، ترجمه العامّة و الخاصّة فی کتبهم مع اکباره و التصدیق بفضله و تبحّره و حفظه و تشیعه، قال السمعانیّ فی أنسابه بعد ما بالغ فی الثناء علی علمه و حفظه: و قال أبو عمرو القاسم بن جعفر الهاشمی: سمعت الجعابی یقول: أحفظ أربعمائة ألف حدیث و أذاکر بستمائة ألف، و کانت ولادته فی صفر سنة 285 و مات ببغداد فی النصف من رجب سنة 344 انتهی، و له فی رجال النجاشیّ و غیره ذکر جمیل و لعلنا نشیر إلیه فیما یأتی.

و الخلق و انفرد عن علائق الدنیا فارتفعت عنه أحزانه التی کانت تلزم لتحصیلها قوله علیه السلام فتحامی الشرور أی اجتنبها قال الجوهری تحاماه الناس أی توقوه و اجتنبوه قوله عن کل شی‌ء عن للبدل أی بدلا عن سخط کل شی‌ء و لا یبعد أن یکون و سخت نفسه بالتاء المنقوط فصحف منهم.

**[ترجمه]«فَکَّر»، انسان با دین در پستی اصل و عیب های نفس و عاقبت کارش فکر می کند، یا در باره دنیا و فنای آن و عیب های آن می اندیشد.

«فَعَلَتهُ أی غلبت علیه السَکینه» یعنی آرامش و اطمینان نفس و رها کردن بلند پروازی و فساد و بی قرار نبودن و واندادن در برابر شهوتها.

«استکان» یعنی نفسش خاضع و ذلیل می شود و تکبر را ترک می کند و نزد خدا

ص: 53

و مردم فروتنی می کند و از علائق و دلبستگی های دنیا دور می شود، پس اندوههایی که به خاطر به دست آوردن دنیا لازم بود از او برطرف می شود. «فتحامی الشرور» یعنی از بدی ها و شرارت ها دوری می کند. جوهری گوید: «تحاماه الناس» یعنی مردم از او حمایت و از او دوری کردند. «عن کل شی»، عن برای بدلیّت است یعنی به جای خشم بر چیزهای دیگر، بر خودش خشم می کند. و احتمال دارد عبارت «سخت نفسه» باشد، پس اشتباه از صورت نساخ و (سخط نفسه) گردیده است.

**[ترجمه]

«24»

جا، المجالس للمفید أَحْمَدُ بْنُ الْوَلِیدِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنِ ابْنِ مَهْزِیَارَ قَالَ أَخْبَرَنِی ابْنُ إِسْحَاقَ الْخُرَاسَانِیُّ صَاحِبٌ کَانَ لَنَا قَالَ کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَقُولُ لَا تَرْتَابُوا فَتَشُکُّوا وَ لَا تَشُکُّوا فَتَکْفُرُوا وَ لَا تُرَخِّصُوا لِأَنْفُسِکُمْ فَتُدْهِنُوا وَ لَا تُدَاهِنُوا فِی الْحَقِّ فَتَخْسَرُوا وَ إِنَّ مِنَ الْحَزْمِ أَنْ تَتَفَقَّهُوا وَ مِنَ الْفِقْهِ أَنْ لَا تَغْتَرُّوا وَ إِنَّ أَنْصَحَکُمْ لِنَفْسِهِ أَطْوَعُکُمْ لِرَبِّهِ وَ إِنَّ أَغَشَّکُمْ لِنَفْسِهِ أَعْصَاکُمْ لِرَبِّهِ مَنْ یُطِعِ اللَّهَ یَأْمَنْ وَ یَرْشُدْ وَ مَنْ یَعْصِهِ یَخِبْ وَ یَنْدَمْ وَ اسْأَلُوا اللَّهَ الْیَقِینَ وَ ارْغَبُوا إِلَیْهِ فِی الْعَافِیَةِ وَ خَیْرُ مَا دَارَ فِی الْقَلْبِ الْیَقِینُ أَیُّهَا النَّاسُ إِیَّاکُمْ وَ الْکَذِبَ فَإِنَّ کُلَّ رَاجٍ طَالِبٌ وَ کُلَّ خَائِفٍ هَارِبٌ.

**[ترجمه]مجالس مفید: ابن اسحاق خراسانی می‌گوید: علی علیه السلام می‌فرمود: در مورد چیزهای که سبب شک می‌شود فکر ننموده و به نفس خود این اجازه را ندهید که منجر به شک در دین گردیده و به کفر می‌گرائید؛ اجازه ترک امر به معروف و نهی از منکر را به خود ندهید که کار به سازش و سهل انگاری در دین می‌کشد؛ در مورد حق سازش کاری مکنید که زیان می‌کنید. تفقه و آگاهی دینی، احتیاط و دور اندیشی است. بخشی از فقه این است که مغرور به علم، عمل یا دنیا نشوید. ناصح‌ترین مردم نسبت به خود، فرمان‌بردارترین آنان نسبت به خداوند است. فریب‌کارترین مردم نسبت به خود، نافرمان‌ترین آنان نسبت به خداوند است. اطاعت خدا باعث امنیت و رشد گردیده، معصیت او ناامیدی و پشیمانی به دنبال دارد. از خدا یقین و عافیت بخواهد که بهترین چیز در قلب، یقین است.

ای مردم! از دروغ بپرهیزید: «ادعای خوف و امید بدون عمل، دروغ است»، چه این که هر امیدواری خواهان بر آورده شدن امید به وسیله عمل است و هر ترسانی، از آنچه می‌ترسد فرار می‌کند. - . امالی مفید: 206، م 23، ح 38 -

**[ترجمه]

بیان

لا ترتابوا أی لا تتفکروا فیما هو سبب للریب من الشبهة أو لا ترخصوا لأنفسکم فی الریب فی بعض الأشیاء فإنه ینتهی إلی الشک فی الدین و الشک فیه کفر و لا ترخصوا لأنفسکم فی ترک الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر أو مطلق الطاعات فینتهی إلی المداهنة و المساهلة فی الدین و من الفقه أن لا تغتروا أی بالعلم و العمل أو بالدنیا و زهراتها قوله علیه السلام إیاکم و الکذب أی فی دعوی الخوف و الرجاء بلا عمل فإن کل راج یعمل لما یرجوه و کل خائف یهرب مما یخاف منه.

**[ترجمه]«لا ترتابوا» یعنی در شبهاتی که موجب شک می شود فکر نکنید. یا در بعضی چیزها اجازه شک کردن به خودتان ندهید، زیرا که این کار به شک در دین می انجامد و شک در دین کفر است. و به خودتان اجازه ترک امر به معروف و نهی از منکر یا مطلق طاعت ها را ندهید که منجر به مسامحه و آسانگیری در دین می شود. «و من الفقه ان لا تغتسروا» یعنی از جمله آگاهی و تفقه در دین این است که به عمل یا به دنیا و آلایش های آن مغرور نشوید. «ایاکم و الکذب» یعنی در ادعای خوف و رجاء بدون عمل کردن از دروغگویی بپرهیزید، زیرا هر امیدواری به آنچه امیدوار است عمل می کند و هر ترسانی از آنچه ترس دارد فرار می کند.

**[ترجمه]

«25»

ضه، روضة الواعظین قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عُلَمَاءُ هَذِهِ الْأُمَّةِ رَجُلَانِ رَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ عِلْماً فَطَلَبَ بِهِ وَجْهَ اللَّهِ وَ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَ بَذَلَهُ لِلنَّاسِ وَ لَمْ یَأْخُذْ عَلَیْهِ طَمَعاً وَ لَمْ یَشْتَرِ بِهِ ثَمَناً قَلِیلًا فَذَلِکَ یَسْتَغْفِرُ لَهُ مَنْ فِی الْبُحُورِ وَ دَوَابُّ الْبَحْرِ وَ الْبَرِّ وَ الطَّیْرُ فِی جَوِّ السَّمَاءِ وَ یَقْدَمُ عَلَی اللَّهِ سَیِّداً شَرِیفاً وَ رَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ عِلْماً فَبَخِلَ بِهِ عَلَی عِبَادِ اللَّهِ وَ أَخَذَ عَلَیْهِ طَمَعاً وَ اشْتَرَی بِهِ ثَمَناً قَلِیلًا فَذَلِکَ یُلْجَمُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ بِلِجَامٍ مِنْ نَارٍ وَ یُنَادِی مَلَکٌ مِنَ الْمَلَائِکَةِ عَلَی رُءُوسِ الْأَشْهَادِ هَذَا فُلَانُ بْنُ فُلَانٍ آتَاهُ اللَّهُ عِلْماً فِی دَارِ الدُّنْیَا فَبَخِلَ بِهِ عَلَی عِبَادِهِ حَتَّی یَفْرُغَ مِنَ الْحِسَابِ.

مُنْیَةُ الْمُرِیدِ، عَنْهُ صلی الله علیه و آله مِثْلَهُ إِلَی قَوْلِهِ فَبَخِلَ بِهِ عَلَی عِبَادِ اللَّهِ وَ أَخَذَ عَلَیْهِ طَمَعاً وَ اشْتَرَی بِهِ ثَمَناً وَ کَذَلِکَ حَتَّی یَفْرُغَ مِنَ الْحِسَابِ

**[ترجمه]روضة الواعظین: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرود: عالمان این امت دو گروهند، گروهی که خداوند به آنان دانش ارزانی فرموده است و آنان با دانش، رضای خداوند و سعادت جهان دیگر را طلب می‌کنند و آن را برای مردم بذل می‌کنند و طمع و آزی ندارند و دانش خود را به بهای اندک نمی‌فروشند. برای اینان، همه جانداران دریا و خشکی و پرندگان آسمان آمرزش خواهی می‌کنند و به پیشگاه الهی وارد می‌شوند، در حالی که سرور و شریفند. گروه دیگر، خداوند به آنان دانش ارزانی فرموده است ولی آنان در آن باره بر بندگان خدا بخل می‌ورزند و آزمند می‌شوند و آن را به بهای اندک می‌فروشند. اینان روز قیامت به لگام‌های آتشین لگام زده می‌شوند و فرشته‌ای از فرشتگان، در حضور همگان ندا می‌دهد که این فلان پسر فلان است، خدایش در جهان دانش ارزانی داشت ولی او بر بندگان از بخشش آن بخل ورزید، و همچنان تا از حساب فارغ شود، آن فرشته ندا می‌دهد. - . روضة الواعظین: ص 15 -

ما، الأمالی للشیخ الطوسی ابْنُ الصَّلْتِ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی الضَّرِیرِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَکَرِیَّا

الْمَکِّیِّ عَنْ کَثِیرِ بْنِ طَارِقٍ عَنْ زَیْدٍ عَنْ أَبِیهِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام قَالَ: سُئِلَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام مَنْ أَفْصَحُ النَّاسِ قَالَ الْمُجِیبُ الْمُسْکِتُ عِنْدَ بَدِیهَةِ السُّؤَالِ.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی:

4) 4 أی ظلمات.

دَفَّاعُ ⁽¹⁾مُعْضِلَاتٍ دَلِیلُ فَلَوَاتٍ یَقُولُ فَیُفْهِمُ وَ یَسْکُتُ فَیَسْلَمُ قَدْ أَخْلَصَ لِلَّهِ فَاسْتَخْلَصَهُ فَهُوَ مِنْ مَعَادِنِ دِینِهِ وَ أَوْتَادِ أَرْضِهِ قَدْ أَلْزَمَ نَفْسَهُ الْعَدْلَ فَکَانَ أَوَّلَ عَدْلِهِ نَفْیُ الْهَوَی عَنْ نَفْسِهِ یَصِفُ الْحَقَّ وَ یَعْمَلُ بِهِ لَا یَدَعُ لِلْخَیْرِ غَایَةً إِلَّا أَمَّهَا ⁽²⁾وَ لَا مَظِنَّةً إِلَّا قَصَدَهَا قَدْ أَمْکَنَ الْکِتَابَ مِنْ زِمَامِهِ فَهُوَ قَائِدُهُ وَ إِمَامُهُ یَحُلُّ حَیْثُ حَلَّ ثَقَلُهُ وَ یَنْزِلُ حَیْثُ کَانَ مَنْزِلُهُ وَ آخَرُ قَدْ تَسَمَّی عَالِماً وَ لَیْسَ بِهِ فَاقْتَبَسَ جَهَائِلَ مِنْ جُهَّالٍ وَ أَضَالِیلَ مِنْ ضُلَّالٍ وَ نَصَبَ لِلنَّاسِ أَشْرَاکاً مِنْ حِبَالِ غُرُورٍ وَ قَوْلِ زُورٍ قَدْ حَمَلَ الْکِتَابَ عَلَی آرَائِهِ وَ عَطَفَ الْحَقَّ عَلَی أَهْوَائِهِ یُؤْمِنُ مِنَ الْعَظَائِمِ وَ یُهَوِّنُ کَبِیرَ الْجَرَائِمِ یَقُولُ أَقِفُ عِنْدَ الشُّبُهَاتِ وَ فِیهَا وَقَعَ وَ یَقُولُ أَعْتَزِلُ الْبِدَعَ وَ بَیْنَهَا اضْطَجَعَ فَالصُّورَةُ صُورَةُ إِنْسَانٍ وَ الْقَلْبُ قَلْبُ حَیَوَانٍ لَا یَعْرِفُ بَابَ الْهُدَی فَیَتَّبِعَهُ وَ لَا بَابَ الْعَمَی فَیَصُدَّ عَنْهُ فَذَلِکَ مَیِّتُ الْأَحْیَاءِ فَأَیْنَ تَذْهَبُونَ فَأَنَّی تُؤْفَکُونَ وَ الْأَعْلَامُ قَائِمَةٌ وَ الْآیَاتُ وَاضِحَةٌ وَ الْمَنَارُ مَنْصُوبَةٌ إِلَی آخِرِ الْخُطْبَةِ.

**[ترجمه]امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: ای بندگان خدا! همانا بهترین و محبوب‌ترین بنده نزد خدا، بنده‌ای است که خدا او را در پیکار با نفس یاری داده است، آن کس که جامه ی زیرین او اندوه، و لباس رویین او ترس از خداست، چراغ هدایت در قلبش روشن شده و وسائل لازم برای روزی او فراهم آمده و دوری‌ها و دشواری‌ها را بر خود نزدیک و آسان ساخته است. حقایق دنیا را با چشم دل نگریسته، همواره به یاد خدا بوده و اعمال نیکو، فراوان انجام داده است. از چشمه گوارای حق سیراب گشته، چشمه‌ای که به آسانی به آن رسید و از آن نوشید و سیراب گردید. در راه هموار و مستقیم قدم برداشته، پیراهن شهوات را از تن بیرون کرده، و جز یک غم، از تمام غم‌ها خود را می‌رهاند. از صف کور دلان و مشارکت با هواپرستان خارج شده، کلید باز کننده درهای هدایت و قفل درهای گمراهی و خواری گردید. راه هدایت را با روشن دلی دید و از همان راه رفت، و نشانه‌های آن را شناخت و از امواج سرکش شهوات گذشت. به استوارترین دستاویزها و محکم‌ترین طناب‌ها چنگ انداخت، چنان به یقین و حقیقت رسید که گویی نور خورشید بر او تابید. در برابر خداوند خود را به گونه‌ای تسلیم کرد که هر فرمان او را انجام می‌دهد و هر فرعی را به اصلش باز می‌گرداند. چراغ تاریکی‌ها، و روشنی بخش تیرگی‌ها، کلید درهای بسته

ص: 56

و بر طرف کننده دشواری‌ها، و راهنمای گمراهان در بیابان‌های سرگردانی است. سخن می‌گوید، خوب می‌فهماند، سکوت کرده، به سلامت می‌گذرد، اعمال خویش را برای خدا خالص کرده، آن چنان که خدا پذیرفته است. از گنجینه‌های آیین خدا و ارکان زمین است. خود را به عدالت واداشته و آغاز عدالت او آن که، هوای نفس را از دل بیرون رانده است، حق را می‌شناساند و به آن عمل می‌کند. کار خیری نیست مگر که به آن قیام می‌کند، و در هیچ جا گمان خیری نبرده جز آن که به سوی آن شتافته. اختیار خود را به قرآن سپرده، و قرآن را راهبر و پیشوای خود قرار داده است، هر جا که قرآن بار اندازد فرود آید، و هر جا که قرآن جای گیرد مسکن گزیند.

و دیگری که او را دانشمند نامند امّا از دانش بی‌بهره است، یک دسته از نادانی‌ها را از جمعی نادان فرا گرفته، و مطالب گمراه کننده را از گمراهان آموخته، و به هم بافته، و دام‌هایی از طناب‌های غرور و گفته‌های دروغین بر سر راه مردم افکنده، قرآن را بر امیال و خواسته‌های خود تطبیق می‌دهد، و حق را به هوس‌های خود تفسیر می‌کند.

مردم را از گناهان بزرگ ایمن می‌سازد، و جرائم بزرگ را سبک جلوه می‌دهد. ادّعا می‌کند از ارتکاب شبهات پرهیز دارد امّا در آنها غوطه می‌خورد. می‌گوید: از بدعت‌ها دورم، ولی در آنها غرق شده است. چهره ظاهر او چهره انسان، و قلبش قلب حیوان درنده است، راه هدایت را نمی‌شناسد که از آن سو برود، و راه خطا و باطل را نمی‌داند که از آن بپرهیزد، پس مرده‌ای است در میان زندگان.

مردم! کجا می‌روید؟ چرا از حق منحرف می‌شوید؟ پرچم‌های حق و نشانه‌های آن آشکار است، با اینکه چراغهای هدایت، روشنگر راهند،... تا آخر خطبه. - . نهج البلاغه: خ 768، 77 -

**[ترجمه]

بیان

فاستشعر الحزن أی جعله شعارا له و تجلبب الخوف أی جعله جلبابا و هو ثوب یشمل البدن فزهر أی أضاء و القری الضیافة فقرب علی نفسه البعید أی مثل الموت بین عینیه و هون الشدید أی الموت و رضی به و استعد له أو المراد بالبعید أمله الطویل و بتقریبه تقصیره له بذکر الموت و هون الشدید أی کلف نفسه الریاضة علی المشاق من الطاعات و قیل أرید بالبعید رحمة الله أی جعل نفسه مستعدة لقبولها بالقربات و بالشدید عذاب الله فهونه بالأعمال الصالحة أو شدائد الدنیا باستحقارها فی جنب ما أعد له من الثواب نظر أی بعینه فاعتبر أو بقلبه فأبصر الحق من عذب فرات أی العلوم الحقة و الکمالات الحقیقیة و قیل من حب الله فشرب نهلا أی شربا أولا سابقا علی أمثاله سبیلا جددا أی لا غبار فیه و لا وعث و السربال القمیص و الردی الهلاک و قطع غماره أی ما کان مغمورا فیه من شدائد الدنیا من إصدار کل وارد علیه أی هدایة الناس فَأَنَّی تُؤْفَکُونَ أی تصرفون.

1) 1 بفتح الدال و تشدید الفاء: کثیر الدفع.

2) 2 أی قصدها.

الآیات

الکهف: «قالَ لا تُؤاخِذْنِی بِما نَسِیتُ وَ لا تُرْهِقْنِی مِنْ أَمْرِی عُسْراً»(73)

{[موسی] گفت: «به سبب آنچه فراموش کردم، مرا مؤاخذه مکن و در کارم بر من سخت مگیر.»}

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

ما، الأمالی للشیخ الطوسی أَبُو الْمُفَضَّلِ الشَّیْبَانِیُّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی بْنِ الْعَبَّادِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ السَّدُوسِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَوْنِ بْنِ أَبِی حَرْبِ بْنِ أَبِی الْأَسْوَدِ الدُّؤَلِیِّ قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی حَرْبِ بْنِ أَبِی الْأَسْوَدِ عَنْ أَبِیهِ أَبِی الْأَسْوَدِ أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام عَنْ سُؤَالٍ فَبَادَرَ فَدَخَلَ مَنْزِلَهُ ثُمَّ خَرَجَ فَقَالَ أَیْنَ السَّائِلُ فَقَالَ الرَّجُلُ هَا أَنَا یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ مَا مَسْأَلَتُکَ قَالَ کَیْتَ وَ کَیْتَ فَأَجَابَهُ عَنْ سُؤَالِهِ فَقِیلَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ کُنَّا عَهِدْنَاکَ إِذَا سُئِلْتَ عَنِ الْمَسْأَلَةِ کُنْتَ فِیهَا کَالسِّکَّةِ الْمُحْمَاةِ جَوَاباً فَمَا بَالُکَ أَبْطَأْتَ الْیَوْمَ عَنْ جَوَابِ هَذَا

1) 1 أی یعاونهم.

الرَّجُلِ حَتَّی دَخَلْتَ الْحُجْرَةَ ثُمَّ خَرَجْتَ فَأَجَبْتَهُ فَقَالَ کُنْتُ حَاقِناً وَ لَا رَأْیَ لِثَلَاثَةٍ لَا رَأْیَ لِحَاقِنٍ وَ لَا حَازِقٍ ثُمَّ أَنْشَأَ یَقُولُ

إِذَا الْمُشْکِلَاتُ تَصَدَّیْنَ لِی*** کَشَفْتُ حَقَائِقَهَا بِالنَّظَرِ

وَ إِنْ بَرَقَتْ فِی مَخِیلِ الصَّوَابِ*** عَمْیَاءُ لَا یَجْتَلِیهَا الْبَصَرُ

مُقَنَّعَةٌ بِغُیُوبِ الْأُمُورِ*** وَضَعْتُ عَلَیْهَا صَحِیحَ النَّظَرِ⁽¹⁾

لِسَاناً کَشِقْشِقَةِ الْأَرْحَبِیِ***أَوْ کَالْحُسَامِ الْبَتَّارِ الذَّکَرِ

وَ قَلْباً إِذَا اسْتَنْطَقَتْهُ الْهُمُومُ***أَرْبَی عَلَیْهَا بَوَاهِیَ الدُّرَرِ

وَ لَسْتُ بِإِمَّعَةٍ فِی الرِّجَالِ***أُسَائِلُ هَذَا وَ ذَا مَا الْخَبَرُ ⁽²⁾

وَ لَکِنَّنِی مُدَرَّبُ الْأَصْغَرَیْنِ*** أُبَیِّنُ مَعَ مَا مَضَی مَا غَبَرَ

**[ترجمه]شخصی از حضرت علی علیه السلام پرسشی نمود و آن حضرت با شتاب وارد خانه اش شد و سپس بیرون آمد و فرمود: پرسشگر کجاست؟ آن شخص گفت یا امیرالمومنین من اینجا هستم. حضرت پرسید: سؤالت چیست؟ او گفت: چنین و چنان است. حضرت پاسخش را داد. به آن حضرت گفته شد: یا امیرالمومنین، هر وقت ما از شما سؤالی داشتیم، مانند سکه داغ، جواب حاضر داشتی، چه شد که امروز جواب این مرد را دیر پاسخ

ص: 59

گفتی و به خانه وارد شدی و پس از بیرون آمدن جواب دادی؟ حضرت فرمود: نیاز شدید به قضای حاجت داشتم و سه کس رأیش بی ارزش است؛ کسی که نیاز شدید به قضای حاجت داشته باشد (بول یا غائط) و کسی که پاپوشش تنگ باشد، سپس آن حضرت این شعر را انشاء نمود:

•

آنگاه که مشکلات برای من فریاد کشیدند، سختی‌های آن را با دقت برطرف می‌گردانم.

•

اگر در فکرم مسئله مبهمی برق زد که چشم من آن را نمی‌تواند بررسی کند و ببیند.

•

ضعف فکر من به خاطر این است که به مسائل پنهانی که مربوط به دستگاه خداست مربوط می‌شود، در این صورت، فکر صحیح را بر روی مشکلات می‌گذارم.

•

زبانی همچون صدای شتر مستی که سازگار باشد، یا چون شمشیر فولادی دارم که لباس‌های حوادث را با آن می‌شکافم.

•

قلبی دارم که وقتی غم‌های آن را بررسی می‌کنم، بر دانه‌های قیمتی آن افزون می‌گردد.

•

من کسی نیستم که هردم با کسی دوستی کنم و از این و آن بپرسم، چه خبری داری؟

•

من دل و زبانم را این‌طور آگاه نگاه می‌دارم که حوادث روز را به حوادث گذشته قیاس می‌کنم و شبیه می‌دانم. - . امالی طوسی 18: 526 -

**[ترجمه]

بیان

قال الفیروزآبادی کیت و کیت و یکسر آخرهما أی کذا و کذا و التاء فیهما هاء فی الأصل و السکة المسمار و المراد هنا الحدیدة التی یکوی بها و هذا کالمثل فی السرعة فی الأمر أی کالحدیدة التی حمیت فی النار کیف یسرع فی النفوذ فی الوبر عند الکی کذلک کنت تسرع فی الجواب و سیأتی فی الأخبار کالمسمار المحمرة فی الوبر قوله علیه السلام لا رأی لثلاثة الظاهر أنه سقط أحد الثلاثة من النساخ و هو الحاقب قال الجزری فیه لا رأی لحازق الحازق الذی ضاق علیه خفه فخرق رجله أی عصرها و ضغطها و هو فاعل بمعنی مفعول و منه الحدیث الآخر لا یصلی و هو حاقن أو حاقب أو حازق و قال فی حقب فیه لا رأی لحاقب و لا لحاقن الحاقب الذی احتاج إلی الخلاء فلم یتبرز فانحصر غائطه و قال فی حقن فیه لا رأی لحاقن هو الذی حبس بوله کالحاقب للغائط انتهی و یحتمل أن یکون المراد بالحاقن هنا حابس الأخبثین فهو فی موضع اثنین منهما و یقال تصدی له أی تعرض.

و قوله إن برقت أی تلألأت و ظهرت فی مخیل الصواب أی فی محل تخیل الأمر الحق أو التفکر فی تحصیل الصواب من الرأی و عمیاء فاعل برقت و هی المسأ

1) 1 و فی نسخة: الفکر.

2) 2 و فی نسخة: و ما ذا الخبر.

المشتبهة التی یشکل استعلامها یقال عمی علیه الأمر إذا التبس و یقال اجتلیت العروس إذا نظرت إلیها مجلوة و المراد بالبصر بصر القلب و قوله مقنعة صفة أخری لعمیاء أو حال عنها أی مستورة بالأمور المغیبة المستورة عن عقول الخلق و قال الجزری فی حدیث علی علیه السلام إن کثیرا من الخطب من شقاشق الشیطان الشقشقة الجلدة الحمراء التی یخرجها الجمل العربی من جوفه ینفخ فیها فتظهر من شدقه و لا یکون إلا للعربی کذا قال الهروی و فیه نظر شبه الفصیح المنطیق بالفحل الهادر و لسانه بشقشقته ثم قال و منه حدیث علی علیه السلام فی خطبة له تلک شقشقة هدرت ثم قرت و یروی له شعر فیه لسانا کشقشقة الأرحبی أو کالحسام الیمان الذکر انتهی فقوله علیه السلام لسانا لعله مفعول فعل محذوف أی أظهر أو أخرج أو أعطیت و یحتمل عطفها علی صحیح الفکر فحذف العاطف للضرورة و قال الفیروزآبادی بنو رحب محرکة بطن من همدان و أرحب قبیلة منهم أو محل أو مکان و منه النجائب الأرحبیات انتهی فشبه علیه السلام لسانه بشقشقة الفحل الأرحبی النجیب و فی النهایة کالحسام الیمان أی السیف الیمنی فإن سیوف الیمن کانت مشهورة بالجودة و فی المنقول عنه البتار قال الفیروزآبادی البتر القطع أو مستأصلا و سیف باتر و بتار و بتار کغراب و قال الذکر أیبس الحدید و أجوده و هو أذکر منه أحد و المذکر من السیف ذو الماء فتارة أخری شبه علیه السلام لسانه بالسیف القاطع الأصیل الحدید الذی هو فی غایة الجودة و قوله علیه السلام أربی أی زاد و ضاعف علیها أی کائنا علی الهموم بواهی الدرر جمع باهیة من البهاء بمعنی الحسن أی الدرر الحسنة و هی مفعول أربی و فاعله الضمیر الراجع إلی القلب.

و قوله مدرب الأصغرین فی بعض النسخ بالذال المعجمة یقال فی لسانه ذرابة أی حدة و فی بعضها بالدال المهملة قال الفیروزآبادی المدرب کمعظم المنجذ المجرب و الذربة بالضم عادة و جرأة علی الأمر و قال الأصغران القلب و اللسان و فی بعض النسخ أقیس بما قد مضی ما غبر.

**[ترجمه]فیروز آبادی گوید: «کیت و کیت» یعنی کذا و کذا. تاء در کیت و کیت در اصل هاء بوده است. «والسکة» به معنای آهن، مقصود از آن در اینجا آهن داغ است که به واسطه آن داغ نهاده می شود و این ضرب المثل است برای سرعت در کار؛ یعنی مانند آهن که در آتش داغ شده باشد، چگونه هنگام داغ نهادن در پشم سرعت دارد، همچنین شما در جواب دادن سریع بودی. و در آینده احادیثی می آید که در آنها آمده است که شما مانند سیخ داغ در پشم بودی.

«لا رأی لثلاثة» ظاهراً یکی از موارد سه گانه از دست نساخ افتاده است که آن (حاقب) بوده است.«لا رأی لحاذق»، جزری گوید: حازق کسی است که کفشش تنگ باشد، و پایش را در میان کفش بفشارد. «حازق» اسم فاعل به معنای مفعول است یعنی محزوق. و از این قبیل است حدیث دیگری که فرمود: نماز نخواند کسی که در حال حاقن یا حاقب یا حازق باشد. جزری گوید: «حقب» کسی است که بولش او را محصور کرده باشد. پایان کلام جزری. احتمال دارد مراد به «حاقن» در این جا، حبس کننده بول و غایط باشد. «تصدی له» یعنی مشکلات عارضم شد.

«ان برقت» برق زد و تلؤلو کرد و ظاهر شد. «مخیل الصواب» یعنی در جای خیال پردازی امر حق یا اندیشیدن در به دست آوردن رأی درست. «عمیاء» فاعل برقت است. مراد از عمیاء،

ص: 60

مسئله مشتبه است که آگاهی از آن سخت باشد. و «عمی علیه الأمر» زمانی گفته می شود که کار مشتبه شود. «اجتیت العروس» زمانی گفته می شود که به عروس نگاه کنی در حالی که آرایش کرده و روشنایی می دهد؛ مراد از «بصر» چشم قلب است. «مقنّعة» صفت دیگری برای عمیاء است، یا حال از برای عمیاء می باشد. یعنی به کارهای غیبی پوشیده شده است که از عقل مردمان مخفی است. جزری گوید: در حدیث امام علی علیه السلام آمده است: قطعاً بیشترین سخنرانیها از شقشقه های شیطان است. «الشقشقة» پوست سرخی است که شتر عربی از درونش بیرون می آورد، پس در آن می دمد و از کنج دهانش آشکار می شود و این پوست در غیر شتر عربی نمی باشد. هروی چنین گفته است: در این حدیث، حضرت علی علیه السلام انسان فصیح و زبان آور را به شتر نری که پوستی سرخ رنگ از دهانش یک دفعه بیرون آید تشبیه کرده است. و زبانش را به پوست پربادی که از دهان شتر بیرون می آید، و این محل تأمل است.

پس گفته است: از این جمله است، حدیث علی علیه السلام در خطبه آن حضرت که فرمود: این سخن شقشقه ای بود که بیرون آمد و سپس آرام گرفت.

و در این مورد، شعری هم است: «زبان مانند پوست سرخ پرباد دهان شتر یا مانند تیغ یمنی برنده است.»

«لساناً» شاید مفعول فعل محذوف باشد که آن فعل ها «أظهر» یا «اخرج» یا «أعطیت» می باشد. و احتمال دارد بر صحیح الفکر عطف شود و واو عاطفه حذف شده باشد. فیروز آبادی گوید: «بنو رحب» طائفهای از همدان است. و «أرحب» قبیله ای از آن طائفه است، یا مکان آن طائفه است؛ از این قبیل است «النجائب الارحبیات» یعنی اسب های نجیب این طائفه . پایان سخن فیروز آبادی. پس امام علیه السلام زبانش را به پوست سرخ بیرون آمده از دهان شتر نر نجیب ارحبی تشبیه کرده است. و در کتاب النهایة آمده است: «کالحسام الیمان» یعنی شمشیر یمنی، زیرا شمشیر های یمنی به خوبی معروف بوده است و در شعر کلمه «بتّار» هم بعد از «حسام» ذکر شده است. فیروز آبادی گوید: «البتر» به معنی قطع یا مستأصل یا از بین رفته است. و «سیف باتر و بتّار» و «بتار» بر وزن غراب هم به کار رفته است. فیروز آبادی گوید: «الذکر» خشک ترین و بهترین آهن را می گویند، و از این جمله است «هو اذکر منه» یعنی از آن دیگر برنده تر است. شمشیر مذکر به شمشیر آبدار گویند. گوید: دفعه دیگر آن حضرت زبانش را به شمشیر برنده اصیل که در آخرین درجه خوبی باشد معرفی کرده است. «أربی» یعنی غمها زیاد شده، و دو برابر گردیده است. «بواهی الدرر» جمع باهیة از ماده بهاء به معنای نیکویی است، یعنی دُر های نیکو «بواهی» مفعول اربی است و فاعل «اربی» ضمیری است که به قلب بر می گردد. «مدرب الأصغرین»، در بعضی از نسخه ها «مذب» آمده است . گفته می شود «فی لسانه ذرابه» یعنی در زبان فلانی، تیزی و برّندگی است. و در بعضی نسخه ها «مدرب» آمده است. فیروز آبادی گوید: «المدّرب» مانند معظّم، چیزی تجربه شده و ثابت را می گویند. «الذربه» عادت و جرأت به کاری را گویند. فیروز آبادی گوید: «اصغران» قلب و زبان را گویند و در بعضی نسخه ها «أقیس بما قد مضی ما غبر» آمده است.

**[ترجمه]

«2»

غو، غوالی اللئالی ل، الخصال ف، تحف العقول فِی خَبَرِ الْحُقُوقِ عَنْ زَیْنِ الْعَابِدِینَ علیه السلام قَالَ: وَ أَمَّا حَقُّ رَعِیَّتِکَ

بِالْعِلْمِ فَأَنْ تَعْلَمَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّمَا جَعَلَکَ قَیِّماً لَهُمْ فِیمَا آتَاکَ مِنَ الْعِلْمِ وَ فَتَحَ لَکَ مِنْ خَزَائِنِهِ فَإِنْ أَحْسَنْتَ فِی تَعْلِیمِ النَّاسِ وَ لَمْ تَخْرَقْ بِهِمْ وَ لَمْ تَضْجَرْ عَلَیْهِمْ زَادَکَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ إِنْ أَنْتَ مَنَعْتَ النَّاسَ عِلْمَکَ وَ خَرِقْتَ بِهِمْ عِنْدَ طَلَبِهِمُ الْعِلْمَ کَانَ حَقّاً عَلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یَسْلُبَکَ الْعِلْمَ وَ بَهَاءَهُ وَ یُسْقِطَ مِنَ الْقُلُوبِ مَحَلَّکَ.

**[ترجمه]عوالی اللئالی و الخصال و تحف العقول: امام زین العابدین علیه السلام در حدیث حقوق فرمود: و اما حق شاگردانی که در زیر پرورش و سرپرستی

وَ قَالَ رَحِمَهُ اللَّهُ یَدْعُو عِنْدَ خُرُوجِهِ مُرِیداً لِلدَّرْسِ بِالدُّعَاءِ الْمَرْوِیِّ عَنِ النَّبِیِّ ص

1) 1 حواری الرجل: خاصته و ناصره و خلیله.

اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَضِلَّ أَوْ أُضِلَّ وَ أَزِلَّ أَوْ أُزِلَّ وَ أَظْلِمَ أَوْ أُظْلَمَ وَ أَجْهَلَ أَوْ یُجْهَلَ عَلَیَّ عَزَّ جَارُکَ وَ تَقَدَّسَتْ أَسْمَاؤُکَ وَ جَلَّ ثَنَاؤُکَ وَ لَا إِلَهَ غَیْرُکَ ثُمَّ یَقُولُ بِسْمِ اللَّهِ حَسْبِیَ اللَّهُ تَوَکَّلْتُ عَلَی اللَّهِ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ اللَّهُمَّ ثَبِّتْ جَنَانِی وَ أَدِرِ الْحَقَّ عَلَی لِسَانِی.

**[ترجمه]شهید ثانی - رحمه الله - هنگام خارج شدن از منزل برای درس، این دعای روایت شده از پیامبر را می خواند:

ص: 62

«اللَّهُمَ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَضِلَ أَوْ أُضِلَ وَ أَزِلَ أَوْ أُزِلَّ وَ أَظْلِمَ أَوْ أُظْلَمَ وَ أَجْهَلَ أَوْ یُجْهَلَ عَلَیَّ عَزَّ جَارُکَ وَ تَقَدَّسَتْ أَسْمَاؤُکَ وَ جَلَّ ثَنَاؤُکَ وَ لَا إِلَهَ غَیْرُکَ سپس می فرمود: بِسْمِ اللَّهِ حَسْبِیَ اللَّهُ تَوَکَّلْتُ عَلَی اللَّهِ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ اللَّهُمَّ ثَبِّتْ جَنَانِی وَ أَدِرِ الْحَقَّ عَلَی لِسَانِی.» - . منیة المرید: 90 -

خداوندا، به تو پناه می برم از این که گمراه کنند یا گمراه گردم، بلغزانند یا بلغزم، ستم کنم یا ستم بینم، به نادانی بکشاندم یا خود دچار نادانی گردم. عزیز است همسایگی ات، پاک است نام هایت، با جلالت است مدح و ثنایت، خدایی غیر تو نیست، به نام خدا، مرا خدا کفایت می کند، به خدا توکل می کنم، حول و قوه ای جز به خدای بزرگ نیست. بار خدایا قلبم را ثابت و عقل را بر زبانم جاری گردان.

**[ترجمه]

«10»

و قال ناقلا عن بعض العلماء یقول قبل الدرس اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَضِلَّ أَوْ أُضِلَّ أَوْ أَزِلَّ أَوْ أُزِلَّ أَوْ أَظْلِمَ أَوْ أُظْلَمَ أَوْ أَجْهَلَ أَوْ یُجْهَلَ عَلَیَّ اللَّهُمَّ انْفَعْنِی بِمَا عَلَّمْتَنِی وَ عَلِّمْنِی مَا یَنْفَعُنِی وَ زِدْنِی عِلْماً وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی کُلِّ حَالٍ اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنْ عِلْمٍ لَا یَنْفَعُ وَ مِنْ قَلْبٍ لَا یَخْشَعُ وَ مِنْ نَفْسٍ لَا تَشْبَعُ وَ مِنْ دُعَاءٍ لَا تُسْمَعُ.

**[ترجمه]شهید ثانی از برخی از دانشمندان نقل کرده که پیش از درس این دعا را می خواندند: «اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَضِلَّ أَوْ أُضِلَّ أَوْ أَزِلَّ أَوْ أُزِلَّ أَوْ أَظْلِمَ أَوْ أُظْلَمَ أَوْ أَجْهَلَ أَوْ یُجْهَلَ عَلَیَّ اللَّهُمَّ انْفَعْنِی بِمَا عَلَّمْتَنِی وَ عَلِّمْنِی مَا یَنْفَعُنِی وَ زِدْنِی عِلْماً وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی کُلِّ حَالٍ اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنْ عِلْمٍ لَا یَنْفَعُ وَ مِنْ قَلْبٍ لَا یَخْشَعُ وَ مِنْ نَفْسٍ لَا تَشْبَعُ وَ مِنْ دُعَاءٍ لَا تُسْمَعُ»، - . منیة المرید: 93 - خداوندا به تو پناه می برم از این که گمراه کنند یا گمراه گردم، بلغزانند یا بلغزم، ستم کنم یا ستم بینم، به نادانی بکشاندم یا خود دچار نادانی گردم. بار خدایا، علمی را که به من آموختی سودمند گردان، مرا به علمی رهنمون ساز که مرا سودمند افتد. خداوندا، بر مراتب علم و آگاهی من بیفزای. سپاس حقیقی در تمام حالات از آن خداوند متعال است، خدایا به تو پناه می برم از علمی که سودمند نیافتد و از قلبی که خشوع و نرمی در برابر حق به آن راه نیابد و از هوسی که اشباع نگردد و از دعایی که اجابت نگردد.

**[ترجمه]

«11»

وَ رُوِیَ أَنَّ مَنِ اجْتَمَعَ مَعَ جَمَاعَةٍ وَ دَعَا یَکُونُ مِنْ دُعَائِهِ اللَّهُمَّ اقْسِمْ لَنَا مِنْ خَشْیَتِکَ مَا یَحُولُ بَیْنَنَا وَ بَیْنَ مَعْصِیَتِکَ وَ مِنْ طَاعَتِکَ مَا تُبَلِّغُنَا بِهِ جَنَّتَکَ وَ مِنَ الْیَقِینِ مَا تُهَوِّنُ بِهِ عَلَیْنَا مَصَائِبَ الدُّنْیَا اللَّهُمَّ مَتِّعْنَا بِأَسْمَاعِنَا وَ أَبْصَارِنَا وَ قُوَّتِنَا ⁽¹⁾مَا أَحْیَیْتَنَا وَ اجْعَلْهَا الْوَارِثَ مِنَّا وَ اجْعَلْ ثَارَنَا عَلَی مَنْ ظَلَمَنَا وَ انْصُرْنَا عَلَی مَنْ عَادَانَا وَ لَا تَجْعَلْ مُصِیبَتَنَا فِی دِینِنَا وَ لَا تَجْعَلْ دُنْیَانَا أَکْبَرَ هَمِّنَا وَ لَا مَبْلَغَ عِلْمِنَا وَ لَا تُسَلِّطْ عَلَیْنَا مَنْ لَا یَرْحَمُنَا.

الآیات

البقرة: «وَ لا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَ تَکْتُمُوا الْحَقَّ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ»(42) (و قال تعالی): «إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ الْبَیِّناتِ وَ الْهُدی مِنْ بَعْدِ ما بَیَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِی الْکِتابِ أُولئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ»(159) (و قال تعالی): الَّذِینَ آتَیْناهُمُ الْکِتابَ یَعْرِفُونَهُ کَما یَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ وَ إِنَّ فَرِیقاً مِنْهُمْ لَیَکْتُمُونَ الْحَقَّ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ»(146) (و قال تعالی): «إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْکِتابِ وَ یَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَلِیلًا أُولئِکَ ما یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ»(174)

آل عمران: «یا أَهْلَ الْکِتابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَ تَکْتُمُونَ الْحَقَّ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ»(71) (و قال تعالی): «وَ إِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِیثاقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَ لا تَکْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ وَ اشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِیلًا فَبِئْسَ ما یَشْتَرُونَ»(187)

{و حق را به باطل درنیامیزید، و حقیقت را - با آنکه خود می‌دانید - کتمان نکنید.}

• إِنَّ الَّذینَ یَکْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ الْبَیِّناتِ وَ الْهُدی مِنْ بَعْدِ ما بَیَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِی الْکِتابِ أُولئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللاَّعِنُونَ - . بقره / 159 -

{کسانی که نشانه‌های روشن، و رهنمودی را که فرو فرستاده‌ایم، بعد از آنکه آن را برای مردم در کتاب توضیح داده‌ایم، نهفته می‌دارند، آنان را خدا لعنت می‌کند، و لعنت‌کنندگان لعنتشان می‌کنند.}

• الَّذینَ آتَیْناهُمُ الْکِتابَ یَعْرِفُونَهُ کَما یَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ وَ إِنَّ فَریقاً مِنْهُمْ لَیَکْتُمُونَ الْحَقَّ وَ هُمْ یَعْلَمُون‌ - . بقره / 146 -

{کسانی که به ایشان کتاب [آسمانی] داده‌ایم، همان گونه که پسران خود را می‌شناسند، او [= محمد] را می‌شناسند؛ و مسلماً گروهی از ایشان حقیقت را نهفته می‌دارند، و خودشان [هم] می‌دانند.}

• إِنَّ الَّذینَ یَکْتُمُونَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْکِتابِ وَ یَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَلیلاً أُولئِکَ ما یَأْکُلُونَ فی بُطُونِهِمْ إِلاَّ النَّارَ وَ لا یُکَلِّمُهُمُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ لا یُزَکِّیهِمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلیمٌ - . بقره / 174 -

{کسانی که آنچه را خداوند از کتاب نازل کرده، پنهان می‌دارند و بدان بهای ناچیزی به دست می‌آورند، آنان جز آتش در شکمهای خویش فرو نبرند. و خدا روز قیامت با ایشان سخن نخواهد گفت، و پاکشان نخواهد کرد، و عذابی دردناک خواهند داشت.}

• یا أَهْلَ الْکِتابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَ تَکْتُمُونَ الْحَقَّ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ - . آل عمران / 71 -

{ای اهل کتاب، چرا حق را به باطل درمی‌آمیزید و حقیقت را کتمان می‌کنید، با اینکه خود می‌دانید؟}

• وَ إِذْ أَخَذَ اللَّهُ میثاقَ الَّذینَ أُوتُوا الْکِتابَ لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَ لا تَکْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ وَ اشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلیلاً فَبِئْسَ ما یَشْتَرُون‌ - . آل عمران / 187 -

ج، الإحتجاج عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَیْمَانَ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنْ

1) [١]الموبقات أی المهلکات.

أَهْلِ الْبَصْرَةِ یُقَالُ لَهُ عُثْمَانُ الْأَعْمَی إِنَّ الْحَسَنَ الْبَصْرِیَّ ⁽¹⁾یَزْعُمُ أَنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ الْعِلْمَ یُؤْذِی رِیحُ بُطُونِهِمْ مَنْ یَدْخُلُ النَّارَ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام فَهَلَکَ إِذاً مُؤْمِنُ آلِ فِرْعَوْنَ وَ اللَّهُ مَدَحَهُ بِذَلِکَ وَ مَا زَالَ الْعِلْمُ مَکْتُوماً مُنْذُ بَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ رَسُولَهُ نُوحاً فَلْیَذْهَبِ الْحَسَنُ یَمِیناً وَ شِمَالًا فَوَ اللَّهِ مَا یُوجَدُ الْعِلْمُ إِلَّا هَاهُنَا وَ کَانَ علیه السلام یَقُولُ مِحْنَةُ النَّاسِ عَلَیْنَا عَظِیمَةٌ إِنْ دَعَوْنَاهُمْ لَمْ یُجِیبُونَا وَ إِنْ تَرَکْنَاهُمْ لَمْ یَهْتَدُوا بِغَیْرِنَا ⁽²⁾.

**[ترجمه]الاحتجاج: از عبدالله بن سلیمان نقل است که گفت: نزد امام باقر علیه السلام نشسته بودم که مردی از

ص: 64

اهل بصره به نام عثمان اعمی به آن حضرت گفت: حسن بصری معتقد است، افرادی که علم را کتمان می‌کنند، بوی گند شکمشان اهل جهنم را می‌آزارد. فرمود: پس مؤمن آل فرعون هلاک شده! حال این که قرآن او را به کتمان علم ستوده! از زمان بعثت نوح علیه السلام، علم پنهان و مکتوم بوده، پس حسن بصری به هر راهی که خواهد برود، به خدا سوگند که علم جز در این خاندان یافت نشود.

و پیوسته آن امام می‌فرمود: بلا و آزمایش مردم بر ما سخت گران است، اگر ایشان را بخوانیم اجابت نمی‌کنند، و چون ترکشان گوییم، جز به ما هدایت نشوند. - . الاحتجاج: 331 -

**[ترجمه]

«4»

لی، الأمالی للصدوق ابْنُ شَاذَوَیْهِ الْمُؤَدِّبُ عَنْ مُحَمَّدٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ مُدْرِکِ بْنِ الْهَزْهَازِ قَالَ قَالَ الصَّادِقُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ علیهما السلام یَا مُدْرِکُ رَحِمَ اللَّهُ عَبْداً اجْتَرَّ مَوَدَّةَ النَّاسِ إِلَیْنَا فَحَدَّثَهُمْ بِمَا یَعْرِفُونَ وَ تَرَکَ مَا یُنْکِرُونَ⁽³⁾.

ل، الخصال أبی عن سعد عن أیوب بن نوح عن ابن أبی عمیر مثله.

**[ترجمه]امالی صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: ای مُدرک! خدا رحمت کند بنده‌ای را که دوستی مردم را برای ما جلب کند، آنچه می‌فهمند برای آن‌ها حدیث کند و آنچه منکرند وانهد. - . امالی صدوق: 88، م 21، ح 7. -

الخصال: مثل این حدیث نقل شده است. - . خصال: 25، ب 1، ح 89 -

**[ترجمه]

«5»

کش، رجال الکشی آدَمُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الدَّقَّاقِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی السَّمَّانِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی بْنِ عُبَیْدٍ عَنْ أَخِیهِ جَعْفَرٍ قَالَ: کُنَّا عِنْدَ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام وَ عِنْدَهُ

1) 1 هو الحسن بن یسار أبو سعید بن أبی الحسن البصری الأنصاریّ، نقل عن ابن حجر أنّه قال فی التقریب فی حقه: ثقة فاضل مشهور و کان یرسل کثیرا و یدلس، و کان یروی عن جماعة لم یسمع منهم و یقول: حدّثنا انتهی. و قال تلمیذه ابن أبی العوجاء الدهری فی حقه- لما قیل له: لم ترکت مذهب صاحبک؟ و دخلت فیما لا أصل له و لا حقیقة- ما لفظه: إن صاحبی کان مخلطا، کان یقول طورا بالقدر و طورا بالجبر، و ما أعلمه اعتقد مذهبا دام علیه. و قال ابن أبی الحدید: و ممن قیل أنّه کان یبغض علیّا علیه السلام و یذمه: الحسن البصری، روی عنه حماد بن سلمة أنّه قال: لو کان علی یأکل الحشف فی المدینة لکان خیر اله ممّا دخل فیه، و روی عنه أنّه کان من المخذلین عن نصرته. أقول: روی الکشّیّ فی ص 64 من رجاله عن علیّ بن محمّد بن قتیبة قال: سئل أبو محمّد الفضل بن شاذان عن الزهاد الثمانیة فقال: الربیع بن خیثم، و هرم بن حنان، و أویس القرنی، و عامر بن عبد قیس، فکانوا مع علی علیه السلام و من أصحابه، کانوا زهادا أتقیاء، و أمّا أبو مسلم فانه کان فاجرا مرائیا و کان صاحب معاویة، و هو الذی یحث الناس علی قتال علیّ علیه السلام «إلی أن قال»: و الحسن کان یلقی أهل کل فرقة بما یهون، و یتصنع للرئاسة و کان رئیس القدریة. انتهی. و وردت أخبار متعدّدة فی ذمه و تأتی ان شاء اللّه فی محله، مات فی رجب 110 و له 89 سنة. و یاتی الحدیث بسند آخر تحت الرقم 27.

2) 2 یأتی الحدیث فی الرقم 13 من الباب الآتی عن البصائر.

3) 3 یأتی الحدیث بتمامه عن أمالی المفید تحت الرقم 15.

یُونُسُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ إِذِ اسْتَأْذَنَ عَلَیْهِ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ فَأَوْمَأَ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام إِلَی یُونُسَ ادْخُلِ الْبَیْتَ فَإِذَا بَیْتٌ مُسْبَلٌ عَلَیْهِ سِتْرٌ وَ إِیَّاکَ أَنْ تَتَحَرَّکَ حَتَّی یُؤْذَنَ لَکَ فَدَخَلَ الْبَصْرِیُّونَ فَأَکْثَرُوا مِنَ الْوَقِیعَةِ وَ الْقَوْلِ فِی یُونُسَ⁽¹⁾وَ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام مُطْرِقٌ حَتَّی لَمَّا أَکْثَرُوا فَقَامُوا وَ وَدَّعُوا وَ خَرَجُوا فَأَذِنَ یُونُسَ بِالْخُرُوجِ فَخَرَجَ بَاکِیاً فَقَالَ جَعَلَنِیَ اللَّهُ فِدَاکَ إِنِّی أُحَامِی عَنْ هَذِهِ الْمَقَالَةِ وَ هَذِهِ حَالِی عِنْدَ أَصْحَابِی فَقَالَ لَهُ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام یَا یُونُسُ فَمَا عَلَیْکَ مِمَّا یَقُولُونَ إِذَا کَانَ إِمَامُکَ عَنْکَ رَاضِیاً یَا یُونُسُ حَدِّثِ النَّاسَ بِمَا یَعْرِفُونَ وَ اتْرُکْهُمْ مِمَّا لَا یَعْرِفُونَ کَأَنَّکَ تُرِیدُ أَنْ تُکَذَّبَ عَلَی اللَّهِ فِی عَرْشِهِ یَا یُونُسُ وَ مَا عَلَیْکَ أَنْ لَوْ کَانَ فِی یَدِکَ الْیُمْنَی دُرَّةٌ ثُمَّ قَالَ النَّاسُ بَعْرَةٌ أَوْ بَعْرَةٌ وَ قَالَ النَّاسُ دُرَّةٌ هَلْ یَنْفَعُکَ شَیْئاً فَقُلْتُ لَا فَقَالَ هَکَذَا أَنْتَ یَا یُونُسُ إِذَا کُنْتَ عَلَی الصَّوَابِ وَ کَانَ إِمَامُکَ عَنْکَ رَاضِیاً لَمْ یَضُرَّکَ مَا قَالَ النَّاسُ.

**[ترجمه]رجال کشی: عیسی بن عبید از برادرش جعفر روایت کرده که گفت: نزد امام رضا علیه السلام نشسته بودم،

ص: 65

یونس بن عبدالرحمان نیز در جمع ما بود، ناگهان گروهی از مردم بصره برای دیدار آن حضرت اجازه خواستند، امام رضا علیه السلام به یونس اشاره نمود وارد اطاق شو و تا به تو اجازه نداده‌ام از جایت برنخیز! بصری‌ها وارد منزل امام شدند، در مورد یونس بن عبدالرحمان حرف و گفتار زیادی زدند و امام رضا علیه السلام خاموش بود، حتی آنها زیاده روی کردند؛ پس از جایشان برخاسته و خداحافظی کرده و بیرون رفتند. پس امام به یونس اجازه بیرون آمدن از اطاق داد. یونس در حالی که اشک می‌ریخت از اطاق بیرون آمده، عرض کرد: فدایت گردم! من از این گفتار دفاع می‌کنم و یاران هم این را به خوبی می‌دانند. امام رضا علیه السلام به او فرمود: ای یونس! وقتی امامت از تو راضی باشد، از گفتار آنآنچه باکی داری؟ ای یونس! با مردم به اندازه معرفت آنها سخن بگوی و چیزهایی را که آنان نمی‌شناسند رها کن، زیرا مانند این است که گویا خدا را روی عرش تکذیب کرده‌ای. ای یونس! اگر در دست راستت دُرّی باشد و مردم بگویند پشکل شتر است، یا در دستت پشکل شتری باشد و مردم بگویند دُرّ است، آیا فایده‌ای برایت دارد؟ عرض کرد: نه. فرمود: همچنین تو ای یونس! وقتی در راه حق باشی و امامت از تو راضی باشد، گفتار مردم به تو ضرری نمی‌رساند. - . اختیار معرفة الرجال المعروف برجال الکشی: 781، ح 924 -

**[ترجمه]

«6»

کش، رجال الکشی حَمْدَوَیْهِ عَنِ الْیَقْطِینِیِّ عَنْ یُونُسَ قَالَ قَالَ الْعَبْدُ الصَّالِحُ علیه السلام یَا یُونُسُ ارْفُقْ بِهِمْ فَإِنَّ کَلَامَکَ یَدِقُّ عَلَیْهِمْ قَالَ قُلْتُ إِنَّهُمْ یَقُولُونَ لِی زِنْدِیقٌ قَالَ لِی مَا یَضُرُّکَ أَنْ تَکُونَ فِی یَدَیْکَ لُؤْلُؤَةٌ فَیَقُولَ لَکَ النَّاسُ هِیَ حَصَاةٌ وَ مَا کَانَ یَنْفَعُکَ إِذَا کَانَ فِی یَدِکَ حَصَاةٌ فَیَقُولُ النَّاسُ هِیَ لُؤْلُؤَةٌ.

**[ترجمه]رجال کشی: حمدویه از یقطینی از یونس روایت کرده که گفت: امام کاظم علیه السلام فرمود: ای یونس با مردم مدارا کن، زیرا سخنانت بر آنها سخت می‌گذرد. عرض کردم آنها مرا زندیق می‌خوانند. فرمود: وقتی در دستت جواهر باشد و مردم بگویند ریگ است، تو را چه ضرر دارد، و زمانی که در دستت سنگ ریزه باشد و مردم بگویند جواهر است، چه فایده دارد؟ - . اختیار معرفة الرجال: 782، ح 928 -

**[ترجمه]

«7»

مع، معانی الأخبار لی، الأمالی للصدوق الْوَرَّاقُ عَنْ سَعْدٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ أَخِیهِ عَلِیٍّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ الْأَحْوَلِ عَنْ جَمِیلِ بْنِ صَالِحٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: إِنَّ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ قَامَ فِی بَنِی إِسْرَائِیلَ فَقَالَ یَا بَنِی إِسْرَائِیلَ لَا تُحَدِّثُوا بِالْحِکْمَةِ الْجُهَّالَ فَتَظْلِمُوهَا وَ لَا تَمْنَعُوهَا أَهْلَهَا فَتَظْلِمُوهُمْ وَ لَا تُعِینُوا الظَّالِمَ عَلَی ظُلْمِهِ فَیَبْطُلَ فَضْلُکُمْ الْخَبَرَ.

**[ترجمه]معانی الأخبار و امالی صدوق: امام صادق علیه السلام از پدارنش از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده که آن حضرت فرمود: به راستی عیسی بن مریم در بنی اسرائیل به پا خاست و فرمود: ای بنی اسرائیل، حکمت را به نادان نیاموزید تا بدان ستم کنید و از اهلش دریغ مدارید تا بدان‌ها ستم کنید و به ستمکار در ستمش کمک نکنید تا فضل خود را باطل کنید،... تا آخر حدیث. - . معانی الاخبار: 196 -

**[ترجمه]

«8»

لی، الأمالی للصدوق ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنِ ابْنِ مَرَّارٍ عَنْ یُونُسَ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: قَامَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ علیه السلام خَطِیباً فِی بَنِی إِسْرَائِیلَ فَقَالَ یَا بَنِی إِسْرَائِیلَ لَا تُحَدِّثُوا الْجُهَّالَ بِالْحِکْمَةِ فَتَظْلِمُوهَا ⁽²⁾وَ لَا تَمْنَعُوهَا أَهْلَهَا فَتَظْلِمُوهُمْ.

1) أی فاکثروا من السب و العیب و الغیبة.

2) لان الجهال لیست لهم أهلیة ذلک فبیان الحکمة و حدیثها لهم وضعها فی غیر موضعها و محلها.

**[ترجمه]امالی صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: عیسی بن مریم میان بنی اسرائیل به خطبه ایستاد و فرمود: ای بنی اسرائیل، حکمت را به نادانان نگویید تا بدان ستم کرده باشید و آن را از اهلش دریغ نکنید تا به آنان ستم کرده باشید. - . امالی صدوق: 343، م 65، ح 17 -

ص: 66

**[ترجمه]

«9»

ل، الخصال ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قِوَامُ الدِّینِ بِأَرْبَعَةٍ بِعَالِمٍ نَاطِقٍ مُسْتَعْمِلٍ لَهُ وَ بِغَنِیٍّ لَا یَبْخَلُ بِفَضْلِهِ عَلَی أَهْلِ دِینِ اللَّهِ وَ بِفَقِیرٍ لَا یَبِیعُ آخِرَتَهُ بِدُنْیَاهُ وَ بِجَاهِلٍ لَا یَتَکَبَّرُ عَنْ طَلَبِ الْعِلْمِ فَإِذَا کَتَمَ الْعَالِمُ عِلْمَهُ وَ بَخِلَ الْغَنِیُّ بِمَالِهِ وَ بَاعَ الْفَقِیرُ آخِرَتَهُ بِدُنْیَاهُ وَ اسْتَکْبَرَ الْجَاهِلُ عَنْ طَلَبِ الْعِلْمِ رَجَعَتِ الدُّنْیَا إِلَی وَرَائِهَا الْقَهْقَرَی فَلَا تَغُرَّنَّکُمْ کَثْرَةُ الْمَسَاجِدِ وَ أَجْسَادُ قَوْمٍ مُخْتَلِفَةٍ قِیلَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ کَیْفَ الْعَیْشُ فِی ذَلِکَ الزَّمَانِ فَقَالَ خَالِطُوهُمْ بِالْبَرَّانِیَّةِ یَعْنِی فِی الظَّاهِرِ وَ خَالِفُوهُمْ فِی الْبَاطِنِ لِلْمَرْءِ مَا اکْتَسَبَ وَ هُوَ مَعَ مَنْ أَحَبَّ وَ انْتَظِرُوا مَعَ ذَلِکَ الْفَرَجَ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ.

ید، التوحید ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَیْدٍ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی الرِّضَا علیه السلام فَقَالَ لِی قُلْ لِلْعَبَّاسِیِّ یَکُفَّ عَنِ الْکَلَامِ فِی التَّوْحِیدِ وَ غَیْرِهِ وَ یُکَلِّمِ النَّاسَ بِمَا یَعْرِفُونَ وَ یَکُفَّ عَمَّا یُنْکِرُونَ وَ إِذَا سَأَلُوکَ عَنِ التَّوْحِیدِ فَقُلْ کَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ اللَّهُ الصَّمَدُ لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ وَ إِذَا سَأَلُوکَ عَنِ الْکَیْفِیَّةِ فَقُلْ کَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَیْسَ کَمِثْلِهِ

1) وزان أمیر ترجمه النجاشیّ فی ص 117 من رجاله قال: ذریح بن یزید أبو الولید المحاربی عربی من بنی محارب بن خصفة، روی عن أبی عبد اللّه و أبی الحسن علیهما السلام، ذکره ابن عقدة و ابن نوح، له کتاب یرویه عدة من أصحابنا.

2) یأتی الحدیث مع اختلاف فی ألفاظه تحت الرقم 50.

3) و فی نسخة الجبان.

شَیْ‌ءٌ وَ إِذَا سَأَلُوکَ عَنِ السَّمْعِ فَقُلْ کَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ کَلِّمِ النَّاسَ بِمَا یَعْرِفُونَ.

**[ترجمه]توحید: محمد بن عبید گوید: بر امام رضا علیه السلام وارد شدم، پس به من فرمود: به عباسیان بگو، از سخن گفتن در مورد توحید و غیر آن بس کنند. و مردم را به اندازه معرفتشان سخن گویند و از آن چیزی که انکار می‌کنند باز دارند. وقتی از تو در مورد توحید سؤال کردند، پس آن چیزی را بگو که خدای متعال فرموده: «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ اللَّهُ الصَّمَدُ لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ»، - . الإخلاص / 1 - 4 - {به نام خداوند رحمتگر مهربان. بگو: «او خدایی است یکتا، خدای صمد. نه کس را زاده، نه زاییده از کَس، و او را هیچ همتایی نباشد.»} وقتی از کیفیت خدا سؤال کردند، در جواب آنطوری که خدا فرموده بگو: «لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ»، - . شوری / 11 - {چیزی مانند او نیست.}

**[ترجمه]بصائر الدرجات: حفص تمار گوید: در ایّامی که معلی بن خنیس بر دار آویخته شده بود، بر امام صادق علیه السلام وارد شدم. آن حضرت به من فرمود: ای حفص! به درستی که من معلی بن خنیس را به کاری دستور دادم و او مخالفت کرد، پس مبتلا به شمشیر شد. من روزی او را دیدم

ص: 71

در حالی که غمگین و اندوهناک بود. پس به او گفتم: ای معلی، چه ناراحتی داری؟ گویا یاد اهل و عیال و فرزندانت افتاده‌ای؟ گفت: بلی. گفتم: نزدیکم بیا. پس نزد من آمد، دست به صورتش کشیدم و به او گفتم، الان کجایی؟ گفت: من در خانه‌ام هستم، و این همسرم و فرزندم است، پس او را در خانه‌اش تنها گذاشتم و خودم را از چشم آنها پنهان کردم تا مدتی نزد همسرش ماند و با او خلوت کرد.

پس دوباره به او گفتم: نزدیک من آی و آمد، و دستی بر صورتش کشیدم و گفتم: چه می‌بینی؟ گفت: خودم را با شما در مدینه می‌بینم، این خانه شماست. گفتم: ای معلی! ما احادیثی داریم، کسی که آنها را بر ما حفظ کند، خدا دین و دنیایش را بر او حفظ نماید. ای معلی! به خاطر احادیث ما اسیر دست مردم نباشید که اگر خواستند شما را امان دهند و اگر خواستند شما را بکشند. ای معلی! هر کس احادیث مشکل ما را کتمان کند، خداوند میان دو چشمش نوری قرار می‌دهد و عزت را در میان مردم روزی او می‌گرداند و هر کسی امور مشکل از احادیث ما را افشا کند، نمی‌میرد مگر با سلاح و او را به قتل می‌رسانند و یا به بند و زندان اندازند، و تو کشته می‌شوی ای معلی بن خنیس! آماده باش. - . بصائرالدرجات: 423، ج 8، ب 13، ح 2 -

رجال الکشی: ابن ابی الخطاب مثل حدیث فوق را نقل کرده است. - . اختیار معرفة الرجال: 676-677، ح 709 -

**[ترجمه]

«35»

سن، المحاسن ابْنُ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ الْقُمِّیِّ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذَا ظَهَرَتِ الْبِدْعَةُ فِی أُمَّتِی فَلْیُظْهِرِ الْعَالِمُ عِلْمَهُ فَإِنْ لَمْ یَفْعَلْ فَعَلَیْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ.

غو، غوالی اللئالی مثله مرسلا.

**[ترجمه]المحاسن: محمد بن جمهور قمی به سندی مرفوع از رسول خدا خدا صلی الله علیه وآله روایت کرد که آن حضرت فرمود: هنگامی که در امت من بدعت آشکار گشت، باید عالم و دانشمند علم خود را ظاهر کند و اگر علم خود را ظاهر نکند، پس لعنت خدا بر او باد. - . محاسن: 231 -

عوالی اللئالی: با سند مرسل مثل حدیث فوق نقل شده است. - . عوالی اللئالی 4: 70 -

**[ترجمه]

«36»

سن، المحاسن أَبِی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ علیه السلام إِنَّ الْعَالِمَ الْکَاتِمَ عِلْمَهُ یُبْعَثُ أَنْتَنَ أَهْلِ الْقِیَامَةِ رِیحاً تَلْعَنُهُ کُلُّ دَابَّةٍ حَتَّی دَوَابُّ الْأَرْضِ الصِّغَارُ.

**[ترجمه]المحاسن: امام صادق علیه السلام از پدرانش روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: به درستی که عالِمی که علم خود را کتمان می‌کند، خداوند متعال روز قیامت او را بدبوترین اهل قیامت برمی انگیزاند که تمام جنبنده‌ها حتی حشرات زمین او را لعنت می‌کنند. - . محاسن: 231 -

**[ترجمه]

«37»

م، تفسیر الإمام علیه السلام قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیُّ علیه السلام قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ مَنْ سُئِلَ عَنْ عِلْمٍ فَکَتَمَهُ حَیْثُ یَجِبُ إِظْهَارُهُ وَ تَزُولُ عَنْهُ التَّقِیَّةُ جَاءَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مُلْجَماً بِلِجَامٍ مِنَ النَّارِ.

وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ إِذَا کَتَمَ الْعَالِمُ الْعِلْمَ أَهْلَهُ وَ زَهَا ⁽²⁾لْجَاهِلُ فِی تَعَلُّمِ مَا لَا بُدَّ مِنْهُ وَ بَخِلَ الْغَنِیُّ بِمَعْرُوفِهِ وَ بَاعَ الْفَقِیرُ دِینَهُ بِدُنْیَا غَیْرِهِ جَلَّ الْبَلَاءُ وَ عَظُمَ الْعِقَابُ.

1) الکبل بفتح الکاف و کسر الباء و سکون الواو: القید. الحبس.

2) الزهو: الفخر.

**[ترجمه]تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: امام حسن عسکری علیه السلام از امیرمؤمنان علیه السلام روایت کرده که آن حضرت فرمود: از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که همیشه می‌فرمود: کسی که از دانش پرسش شود و آن را در جایی که آشکار ساختنش واجب باشد و تقیه در کار نباشد کتمان کند، روز قیامت در حالی که لگام آتشین بر دهانش بسته‌اند در صحرای محشر می‌آید. - . تفسیر منسوب به امام عسکری(ع): 402، ح 273 -

سن، المحاسن أَبِی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ یَحْیَی عَنْ حَرِیزِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ السِّجِسْتَانِیِّ عَنْ مُعَلَّی بْنِ خُنَیْسٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَا مُعَلَّی اکْتُمْ أَمْرَنَا وَ لَا تُذِعْهُ فَإِنَّهُ مَنْ کَتَمَ أَمْرَنَا وَ لَمْ یُذِعْهُ أَعَزَّهُ اللَّهُ فِی الدُّنْیَا وَ جَعَلَهُ نُوراً بَیْنَ عَیْنَیْهِ فِی الْآخِرَةِ یَقُودُهُ إِلَی الْجَنَّةِ یَا مُعَلَّی مَنْ أَذَاعَ حَدِیثَنَا وَ أَمْرَنَا وَ لَمْ یَکْتُمْهَا أَذَلَّهُ اللَّهُ فِی الدُّنْیَا وَ نَزَعَ النُّورَ مِنْ

1) 1 فی الصحاح: یقال: فلان لا یؤبه به و لا یوبه له ای یبالی به.

بَیْنِ عَیْنَیْهِ فِی الْآخِرَةِ وَ جَعَلَهُ ظُلْمَةً یَقُودُهُ إِلَی النَّارِ یَا مُعَلَّی إِنَّ التَّقِیَّةَ دِینِی وَ دِینُ آبَائِی وَ لَا دِینَ لِمَنْ لَا تَقِیَّةَ لَهُ یَا مُعَلَّی إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ أَنْ یُعْبَدَ فِی السِّرِّ کَمَا یُحِبُّ أَنْ یُعْبَدَ فِی الْعَلَانِیَةِ یَا مُعَلَّی إِنَّ الْمُذِیعَ لِأَمْرِنَا کَالْجَاحِدِ بِهِ.

**[ترجمه]المحاسن: معلی بن خنیس می‌گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: امر ما را پنهان دار و افشا مکن که در صورت رازداری در دنیا عزیز می‌شوی و در آخرت خداوند آن را به صورت نور پیش دو چشمت در آخرت قرار می‌دهد که تو را به بهشت می‌کشاند.

ای معلی! هر کس حدیث ما را افشا نماید، در دنیا ذلیل گشته، و در آخرت نیز نور از

ص: 73

پیش دو چشمش برداشته شده، تبدیل به تاریکی گشته، او را به آتش می‌کشاند. ای معلی! تقیه دین من و دین پدران من است. آنکه تقیه نمی‌کند دین ندارد. ای معلی! خداوند دوست دارد در پنهان و آشکار پرستش شود. معلی! کسی که امر ما را افشا کند، مانند منکر آن است. - . همان -

**[ترجمه]

«42»

کش، رجال الکشی أَحْمَدُ بْنُ عَلِیٍّ السُّکَّرِیُّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ ابْنِ أُورَمَةَ ⁽¹⁾عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ عَمِیرَةَ عَنِ الْمُفَضَّلِ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَوْمَ صُلِبَ فِیهِ الْمُعَلَّی فَقُلْتُ لَهُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ أَ لَا تَرَی هَذَا الْخَطْبَ الْجَلِیلَ الَّذِی نَزَلَ بِالشِّیعَةِ فِی هَذَا الْیَوْمِ قَالَ وَ مَا هُوَ قَالَ قُلْتُ قُتِلَ الْمُعَلَّی بْنُ خُنَیْسٍ قَالَ رَحِمَ اللَّهُ الْمُعَلَّی قَدْ کُنْتُ أَتَوَقَّعُ ذَلِکَ لِأَنَّهُ أَذَاعَ سِرَّنَا وَ لَیْسَ النَّاصِبُ لَنَا حَرْباً بِأَعْظَمَ مَئُونَةً عَلَیْنَا مِنَ الْمُذِیعِ عَلَیْنَا سِرَّنَا فَمَنْ أَذَاعَ سِرَّنَا إِلَی غَیْرِ أَهْلِهِ لَمْ یُفَارِقِ الدُّنْیَا حَتَّی یَعَضَّهُ السِّلَاحُ أَوْ یَمُوتَ بِخَبْلٍ⁽²⁾.

**[ترجمه]رجال الکشی: مفضل می‌گوید نزد امام صادق علیه السلام رفتم - در روزی که معلی بن خنیس به دار آویخته شده بود - و عرض کردم: ای فرزند رسول خدا، نمی‌بینی چه حادثه مهمی به شیعه وارد شده که معلی به دار زده شد؟! حضرت فرمود: خدا او را رحمت کند، انتظار چنین حادثه‌ای را داشتم؛ زیرا او را راز ما را فاش کرد. افشای راز ما از جنگ با ما کم هزینه‌تر نیست. هر کس راز ما را به غیر اهلش بسپارد، از دنیا نمی‌رود جز با کشته شدن با اسلحه یا با رنج، تباهی و قطع اعضاء. - . اختیار معرفة الرجال: 678، ح 712 -

**[ترجمه]

«43»

سن، المحاسن ابْنُ الدَّیْلَمِیِّ عَنْ دَاوُدَ الرَّقِّیِّ وَ مُفَضَّلٍ وَ فُضَیْلٍ قَالَ: کُنَّا جَمَاعَةً عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی مَنْزِلِهِ یُحَدِّثُنَا فِی أَشْیَاءَ فَلَمَّا انْصَرَفْنَا وَقَفَ عَلَی بَابِ مَنْزِلِهِ قَبْلَ أَنْ یَدْخُلَ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَیْنَا فَقَالَ رَحِمَکُمُ اللَّهُ لَا تُذِیعُوا أَمْرَنَا وَ لَا تُحَدِّثُوا بِهِ إِلَّا أَهْلَهُ فَإِنَّ الْمُذِیعَ عَلَیْنَا سِرَّنَا أَشَدُّ عَلَیْنَا مَئُونَةً مِنْ عَدُوِّنَا انْصَرِفُوا رَحِمَکُمُ اللَّهُ وَ لَا تُذِیعُوا سِرَّنَا.

**[ترجمه]المحاسن: مفضل و فضیل می‌گویند: گروهی در منزل امام صادق علیه السلام نزد ایشان بودیم، درباره چیزهایی با ما سخن گفت؛ وقتی خواستیم برگردیم، ایشان بر در منزلش ایستاد و قبل از اینکه وارد خانه شود رو به ما کرده و فرمود: خدا شما را رحمت کند، درباره امر و راز ما (ولایت) جز با اهلش سخن مگوئید، چه اینکه هزینه آن از دشمنی با ما سنگین‌تر است. بروید خدا شما را رحمت کند، راز ما را فاش نکنید. - . محاسن: 255 -

**[ترجمه]

«44»

سن، المحاسن ابْنُ سِنَانٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: تَلَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام هَذِهِ الْآیَةَ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کانُوا یَکْفُرُونَ بِآیاتِ اللَّهِ وَ یَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ بِغَیْرِ الْحَقِّ ذلِکَ بِما عَصَوْا وَ کانُوا یَعْتَدُونَ فَقَالَ وَ اللَّهِ مَا ضَرَبُوهُمْ بِأَیْدِیهِمْ وَ لَا قَتَلُوهُمْ بِأَسْیَافِهِمْ وَ لَکِنْ سَمِعُوا أَحَادِیثَهُمْ فَأَذَاعُوهَا فَأُخِذُوا عَلَیْهَا فَقُتِلُوا فَصَارَ ذَلِکَ قَتْلًا وَ اعْتِدَاءً وَ مَعْصِیَةً.

شی، تفسیر العیاشی عن إسحاق مثله.

**[ترجمه]المحاسن: اسحاق بن عمار می‌گوید: امام صادق علیه السلام آیه «ذلِک بِأَنَّهُمْ کانُوا یَکْفُرُونَ بِآیاتِ اللَّهِ وَ یَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ بِغَیْرِ الْحَقِّ ذلِک بِما عَصَوْا وَ کانُوا یَعْتَدُونَ»، - . بقرة / 61 - {چرا که آنان به نشانه‌های خدا کفر ورزیده بودند، و پیامبران را بناحق می‌کشتند؛ این، از آن روی بود که سرکشی نموده، و از حد درگذرانیده بودند.} را تلاوت نموده، فرمود: به خدا سوگند آنان انبیاء را با دست هایشان نزده و با شمشیرهایشان نکشته بودند، بلکه احادیثشان را شنیده و افشا می‌کردند، و در نتیجه افشای آنها، انبیاء دستگیر و کشته می‌شدند. این کار باعث قتل، تجاوز و گناه می‌شد. - . محاسن: 256 -

تفسیر عیاشی: از اسحاق مثل حدیث فوق روایت شده است. - . تفسیر عیاشی 1: 64، ح 51 -

**[ترجمه]

«45»

سن، المحاسن ابْنُ فَضَّالٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا قَتَلَنَا مَنْ أَذَاعَ حَدِیثَنَا خَطَأً وَ لَکِنْ قَتَلَنَا قَتْلَ عَمْدٍ.

**[ترجمه]المحاسن: یونس بن یعقوب از افرادی روایت می‌کند، که امام صادق علیه السلام فرمود: افشاء کننده راز ما، ما را به قتل عمد کشته است نه از روی اشتباه. - . محاسن: 256 -

**[ترجمه]

«46»

سن، المحاسن أَبِی عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبَانٍ عَنْ ضُرَیْسٍ عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ

1) 1 بضم الهمزة و سکون الواو و فتح الراء المهملة، هو أحمد بن اورمة أبو جعفر القمّیّ، شیخ، متعبد، کثیر الروایة، ذو تصانیف کثیرة، رماه القمیون بالغلو غیر أن فی کتبه کتاب الرد علی الغلات

2) 2 الخبل بالتحریک: فساد الأعضاء و الفالج و قطع الأیدی و الارجل.

الْمُخْتَارِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: لَوْ أَنَّ لِأَلْسِنَتِکُمْ أَوْکِیَةً ⁽¹⁾لَحُدِّثَ کُلُّ امْرِئٍ بِمَا لَهُ.

**[ترجمه]المحاسن: واحد بن

کش، رجال الکشی حَمْدَوَیْهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَی عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَنْصُورٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سُوَیْدٍ السَّائِیِّ قَالَ: کَتَبَ إِلَیَّ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام وَ هُوَ فِی الْحَبْسِ لَا تُفْشِ مَا اسْتَکْتَمْتُکَ أُخْبِرُکَ أَنَّ مِنْ أَوْجَبِ حَقِّ أَخِیکَ أَنْ لَا تَکْتُمَهُ شَیْئاً یَنْفَعُهُ لَا مِنْ دُنْیَاهُ وَ لَا مِنْ آخِرَتِهِ.

1) 1 جمع الوکاء و هو ربط القربة و نحوها.

2) 2 تقدم الحدیث مع اختلاف فی ألفاظه تحت الرقم 20 و ذکرنا هنا ترجمة مختصرة لذریح.

ضمیر هم راجع إلی اللاعنین قوله و قد قالوا إما کلامه علیه السلام فضمیر

1) [١]آلة من حدید ونحوه یضرب بها الحدید ونحوه.

2) 2 تقدم مثله عن حمران تحت الرقم 54

الجمع راجع إلی العامة أو کلام المؤلف أو الرواة فیحتمل إرجاعه إلی أهل البیت علیهم السلام أیضا.

**[ترجمه]ضمیر «هم» راجع به لعنت کنندگان است. «و قد قالوا» ضمیر جمع

نی، الغیبة للنعمانی ابْنُ عُقْدَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام أَنَّهُ قَالَ: لَیْسَ هَذَا الْأَمْرُ مَعْرِفَتَهُ وَ وَلَایَتَهُ فَقَطْ حَتَّی تَسْتُرَهُ عَمَّنْ لَیْسَ مِنْ أَهْلِهِ وَ بِحَسْبِکُمْ أَنْ تَقُولُوا مَا قُلْنَا وَ تَصْمُتُوا عَمَّا صَمَتْنَا فَإِنَّکُمْ إِذًا قُلْتُمْ مَا نَقُولُ وَ سَلَّمْتُمْ لَنَا فِیمَا سَکَتْنَا عَنْهُ

1) 1 هو معروف بن خربوذ المکی الثقة، اجتمعت العصابة علی تصحیح ما یصحّ عنه، و أقروا له بالفقه.

2) 2 متحد مع الحدیث 64.

فَقَدْ آمَنْتُمْ بِمِثْلِ مَا آمَنَّا وَ قَالَ اللَّهُ فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا.

قَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام حَدِّثُوا النَّاسَ بِمَا یَعْرِفُونَ وَ لَا تُحَمِّلُوهُمْ مَا لَا یُطِیقُونَ فَتَغُرُّونَهُمْ بِنَا.

**[ترجمه]الغیبة النعمانی: عبد الأعلی بن أعین از امام صادق علیه السلام روایت کرده که آن حضرت فرمود: ولایت ما تنها به شناختن آن و دوست داشتن آن نیست، مگر هنگامی که آن را از کسی که با آن بیگانه است پوشیده بداری، و برای شما همین قدر کافی است که آنچه ما گفته‌ایم بگوئید و نسبت به آنچه ما خاموش بوده‌ایم، شما نیز لب فرو بندید. پس اگر شما فقط آنچه را ما گفته‌ایم بگوئید و در باره آنچه ما سکوت کرده‌ایم تسلیم باشید،

غو، غوالی اللئالی قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله لَا تُؤْتُوا الْحِکْمَةَ غَیْرَ أَهْلِهَا فَتَظْلِمُوهَا وَ لَا تَمْنَعُوهَا أَهْلَهَا فَتَظْلِمُوهُمْ ⁽⁴⁾.

1) 1 الظاهر اتّحاده مع الحدیث 62.

2) 2 تقدم نحو الحدیث مسندا تحت الرقم 19.

3) تقدم عن منیة المرید تحت الرقم 14، و أوردنا هنا اسناد الحدیث من الکافی. و یأتی بسند آخر تحت الرقم 81.

4) تقدم الحدیث مع اختلاف و زیادة مسندا تحت الرقم 7.

**[ترجمه]مؤلف:

طبرسی در مجمع البیان از ثعلبی به سندش از حسن بن عماره روایت کرده که گفت: نزد زهری آمدم - بعد از آن که حدیث گفتن را ترک کرده بود - و او را بر در خانه‌اش ملاقات کردم، گفتم:

ص: 80

اگر می‌خواهی برایم حدیث بگو. گفت: نمی‌دانم، من حدیث گفتن را رها کردهام. گفتم: یا تو برایم حدیث بگو یا من برایت حدیث می‌گویم. گفت: برایم حدیث بگو. گفتم: حکم بن عتیبه از نجم جزار روایت کرده که از علی علیه السلام شنیدم می‌فرمود: خدا از نادانان تعهد نگرفته که علم آموزند ولی از اهل علم تعهد گرفته که به مردم علم یاد دهند. حسن بن عماره گفت: پس زهری برایم چهل حدیث روایت کرد. - . مجمع البیان 1: 904-905 -

**[ترجمه]

«82»

نهج، نهج البلاغة قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام لَا خَیْرَ فِی الصَّمْتِ عَنِ الْحُکْمِ کَمَا أَنَّهُ لَا خَیْرَ فِی الْقَوْلِ بِالْجَهْلِ.

**[ترجمه]نهج البلاغه: امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: آنجا که باید سخن درست گفت، در خاموشی خیری نیست، چنانکه در سخن ناآگاهانه نیز خیری نخواهد بود. - . نهج البلاغه: ق.ح 471، ص 420 -

**[ترجمه]

«83»

وَ قَالَ علیه السلام مَا أَخَذَ اللَّهُ عَلَی أَهْلِ الْجَهْلِ أَنْ یَتَعَلَّمُوا حَتَّی أَخَذَ عَلَی أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ یُعَلِّمُوا ⁽¹⁾.

**[ترجمه]امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: خدا از مردم نادان عهد نگرفت که بیاموزند، تا آن که از دانایان عهد گرفت که آموزش دهند. - . نهج البلاغه: ق.ح 478، ص 421 -

**[ترجمه]

«84»

کَنْزُ الْکَرَاجُکِیِّ، قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام شُکْرُ الْعَالِمِ عَلَی عِلْمِهِ أَنْ یَبْذُلَهُ لِمَنْ یَسْتَحِقُّهُ.

**[ترجمه]کنز الکراجکی: و فرمود: شکرگزاری عالم از نعمت علمش این است که آن را به هر که اهلش باشد بذل کند و یاد دهد. - . کنزالفوائد 2: 108 -

**[ترجمه]

باب 14 من یجوز أخذ العلم منه و من لا یجوز و ذم التقلید و النهی عن متابعة غیر المعصوم فی کل ما یقول و وجوب التمسک بعروة اتباعهم علیهم السلام و جواز الرجوع إلی رواة الأخبار و الفقهاء الصالحین‌

الآیات

المائدة: «وَ إِذا قِیلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلی ما أَنْزَلَ اللَّهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ قالُوا حَسْبُنا ما وَجَدْنا عَلَیْهِ آباءَنا أَ وَ لَوْ کانَ آباؤُهُمْ لا یَعْلَمُونَ شَیْئاً وَ لا یَهْتَدُونَ»(107)

الأعراف: «وَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً قالُوا وَجَدْنا عَلَیْها آباءَنا»(27)

یونس: «أَ فَمَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ یُتَّبَعَ أَمَّنْ لا یَهِدِّی إِلَّا أَنْ یُهْدی فَما لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ»(35) (و قال تعالی): «قالُوا أَ جِئْتَنا لِتَلْفِتَنا عَمَّا وَجَدْنا عَلَیْهِ آباءَنا»(78)

مریم: «یا أَبَتِ إِنِّی قَدْ جاءَنِی مِنَ الْعِلْمِ ما لَمْ یَأْتِکَ فَاتَّبِعْنِی أَهْدِکَ صِراطاً سَوِیًّا»(43)

الشعراء: «قالُوا بَلْ وَجَدْنا آباءَنا کَذلِکَ یَفْعَلُونَ»(74)

1) 1 تقدم الحدیث بسند رجاله عامی تحت الرقم 81 و تقدم أیضا تحت الرقم 67، و أوردنا سندا آخر رجاله من الخاصّة ذیل الرقم 14

لقمان: «وَ إِذا قِیلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما وَجَدْنا عَلَیْهِ آباءَنا أَ وَ لَوْ کانَ الشَّیْطانُ یَدْعُوهُمْ إِلی عَذابِ السَّعِیرِ»(21)

الصافات: «إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آباءَهُمْ ضالِّینَ فَهُمْ عَلی آثارِهِمْ یُهْرَعُونَ»(69 ، 70)

الزمر: «وَ الَّذِینَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ یَعْبُدُوها وَ أَنابُوا إِلَی اللَّهِ لَهُمُ الْبُشْری»(17)

الزخرف: «وَ کَذلِکَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلَّا قالَ مُتْرَفُوها إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلی أُمَّةٍ وَ إِنَّا عَلی آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ»(23)

{و چون به آنان گفته شود: «به سوی آنچه خدا نازل کرده و به سوی پیامبر[ش] بیایید»، می‌گویند: «آنچه پدران خود را بر آن یافته‌ایم ما را بس است.» آیا هر چند پدرانشان چیزی نمی‌دانسته و هدایت نیافته بودند؟}

• وَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً قالُوا وَجَدْنا عَلَیْها آباءَنا وَ اللَّهُ أَمَرَنا بِها قُلْ إِنَّ اللَّهَ لا یَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ أَ تَقُولُونَ عَلَی اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ - . اعراف / 28 -

{و چون کار زشتی کنند، می‌گویند: «پدران خود را بر آن یافتیم و خدا ما را بدان فرمان داده است.» بگو: «قطعاً خدا به کار زشت فرمان نمی‌دهد، آیا چیزی را که نمی‌دانید به خدا نسبت می‌دهید؟»}

• قُلْ هَلْ مِنْ شُرَکائِکُمْ مَنْ یَهْدی إِلَی الْحَقِّ قُلِ اللَّهُ یَهْدی لِلْحَقِّ أَ فَمَنْ یَهْدی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ یُتَّبَعَ أَمَّنْ لا یَهِدِّی إِلاَّ أَنْ یُهْدی فَما لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ - . یونس / 35 -

{بگو: «آیا از شریکان شما کسی هست که به سوی حقّ رهبری کند؟» بگو: «خداست که به سوی حقّ رهبری می‌کند» پس، آیا کسی که به سوی حقّ رهبری می‌کند سزاوارتر است مورد پیروی قرار گیرد یا کسی که راه نمی‌یابد مگر آنکه هدایت شود؟ شما را چه شده، چگونه داوری می‌کنید؟}

• قالُوا أَجِئْتَنا لِتَلْفِتَنا عَمَّا وَجَدْنا عَلَیْهِ آباءَنا وَ تَکُونَ لَکُمَا الْکِبْرِیاءُ فِی الْأَرْضِ وَ ما نَحْنُ لَکُما بِمُؤْمِنینَ - . یونس / 78 -

{گفتند: «آیا به سوی ما آمده‌ای تا ما را از شیوه‌ای که پدرانمان را بر آن یافته‌ایم بازگردانی، و بزرگی در این سرزمین برای شما دو تن باشد؟ ما به شما دو تن ایمان نداریم.»}

• یا أَبَتِ إِنِّی قَدْ جاءَنی مِنَ الْعِلْمِ ما لَمْ یَأْتِکَ فَاتَّبِعْنی أَهْدِکَ صِراطاً سَوِیًّا - . مریم / 43 -

{ای پدر، به راستی مرا از دانش [وحی، حقایقی به دست] آمده که تو را نیامده است. پس، از من پیروی کن تا تو را به راهی راست هدایت نمایم.}

• قالُوا بَلْ وَجَدْنا آباءَنا کَذلِکَ یَفْعَلُونَ - . شعراء / 74 -

{گفتند: «نه، بلکه پدران خود را یافتیم که چنین می‌کردند.»}

ص: 81

• وَ إِذا قیلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما وَجَدْنا عَلَیْهِ آباءَنا أَوَ لَوْ کانَ الشَّیْطانُ یَدْعُوهُمْ إِلی عَذابِ السَّعیرِ - . لقمان / 21 -

{و چون به آنان گفته شود: «آنچه را که خدا نازل کرده پیروی کنید»، می‌گویند: «[نه!] بلکه آنچه که پدرانمان را بر آن یافته‌ایم پیروی می‌کنیم»؛ آیا هر چند شیطان آنان را به سوی عذاب سوزان فرا خواند؟}

• إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آباءَهُمْ ضالِّینَ * فَهُمْ عَلی آثارِهِمْ یُهْرَعُونَ - . صافات / 69 - 70 -

{آنها پدران خود را گمراه یافتند، پس ایشان به دنبال آنها می‌شتابند.}

• وَ الَّذینَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ یَعْبُدُوها وَ أَنابُوا إِلَی اللَّهِ لَهُمُ الْبُشْری فَبَشِّرْ عِبادِ - . زمر / 17 -

{و[لی] آنان که خود را از طاغوت به دور می‌دارند تا مبادا او را بپرستند و به سوی خدا بازگشته‌اند آنان را مژده باد، پس بشارت ده به آن بندگان من...}

• وَ کَذلِکَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ فی قَرْیَةٍ مِنْ نَذیرٍ إِلاَّ قالَ مُتْرَفُوها إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلی أُمَّةٍ وَ إِنَّا عَلی آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ - . زخرف / 23 -

مع، معانی الأخبار أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ بِإِسْنَادِهِ یَرْفَعُهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ لِرَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِهِ لَا تَکُونُ إِمَّعَةً ⁽³⁾تَقُولُ أَنَا مَعَ النَّاسِ وَ أَنَا کَوَاحِدٍ مِنَ النَّاسِ.

1) و فی نسخة: محمّد بن سعید الکشّیّ.

2) بفتح الهاء او بالسکون ثمّ الواو المکسورة.

3) خبر أرید به النهی.

1) تقسیم نافع لکثرة اختلاف الأحادیث و لما یری من الاخبار التی ینافی المذهب.

لِلْقَبُولِ مِنْهُ فَیَجْمَعُ اللَّهُ لَهُ بِذَلِکَ خَیْرَ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ وَ یَجْمَعُ عَلَی مَنْ أَضَلَّهُ لَعْنَ الدُّنْیَا وَ عَذَابَ الْآخِرَةِ ثُمَّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله شِرَارُ عُلَمَاءِ أُمَّتِنَا الْمُضِلُّونَ عَنَّا الْقَاطِعُونَ لِلطُّرُقِ إِلَیْنَا الْمُسَمُّونَ أَضْدَادَنَا بِأَسْمَائِنَا الْمُلَقِّبُونَ أَنْدَادَنَا بِأَلْقَابِنَا یُصَلُّونَ عَلَیْهِمْ وَ هُمْ لِلَّعْنِ مُسْتَحِقُّونَ وَ یَلْعَنُونَّا وَ نَحْنُ بِکَرَامَاتِ اللَّهِ مَغْمُورُونَ وَ بِصَلَوَاتِ اللَّهِ وَ صَلَوَاتِ مَلَائِکَتِهِ الْمُقَرَّبِینَ عَلَیْنَا عَنْ صَلَوَاتِهِمْ عَلَیْنَا مُسْتَغْنُونَ ثُمَّ قَالَ قِیلَ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام مَنْ خَیْرُ خَلْقِ اللَّهِ بَعْدَ أَئِمَّةِ الْهُدَی وَ مَصَابِیحِ الدُّجَی قَالَ الْعُلَمَاءُ إِذَا صَلَحُوا قِیلَ وَ مَنْ شَرُّ خَلْقِ اللَّهِ بَعْدَ إِبْلِیسَ وَ فِرْعَوْنَ وَ نُمْرُودَ وَ بَعْدَ الْمُتَسَمِّینَ بِأَسْمَائِکُمْ وَ بَعْدَ الْمُتَلَقِّبِینَ بِأَلْقَابِکُمْ وَ الْآخِذِینَ لِأَمْکِنَتِکُمْ وَ الْمُتَأَمِّرِینَ فِی مَمَالِکِکُمْ قَالَ الْعُلَمَاءُ إِذَا فَسَدُوا هُمُ الْمُظْهِرُونَ لِلْأَبَاطِیلِ الْکَاتِمُونَ لِلْحَقَائِقِ وَ فِیهِمْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أُولئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ إِلَّا الَّذِینَ تابُوا الْآیَةَ.

**[ترجمه]تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام و الاحتجاج: امام حسن عسکری علیه السلام از پدرانش در تفسیر آیه: «وَ مِنْهُمْ أُمِّیُّونَ لا یَعْلَمُونَ الْکِتابَ إِلاَّ أَمانِیَ وَ إِنْ هُمْ إِلاَّ یَظُنُّون»، - . بقرة / 78 - {و [بعضی] از آنان بی‌سوادانی هستند که کتاب [خدا] را جز خیالات خامی نمی‌دانند، و فقط گمان می‌برند.} فرمود: سپس خداوند متعال فرمود: ای محمد، آن گروه کیست؟ آن گروه یهود امّی هستند که کتاب نخوانده‌اند و نمی‌نویسند؛ مثل امّی منسوب به مادرش، یعنی همان طور که از شکم مادرش خارج شده، نه خواندن و نوشتن می‌داند. «از کتاب نمی‌دانند»، مراد کتابی است که از آسمان نازل شده، نه کتاب دروغین، ولی آنها بین آن دو

ص: 86

تمیز نمی‌دهند. «مگر آرزوهای بیهوده» یعنی تنها مطالبی که رؤسایشان بر گوششان، از تکذیب محمد صلی الله علیه وآله در نبوت او و امامت علی علیه السلام سرور عترت او خوانده‌اند، و به آنان می‌گوید، این کتاب و کلام خداست و اگر از کتابی غیر از آن خوانده شود، و آنها نمی‌شناسند. آنان فقط تقلید سران را می‌کنند، با این که تقلید پیشوایان بر آنان حرام شده بود، «فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ یَکْتُبُونَ الْکِتابَ بِأَیْدِیهِمْ ثُمَّ یَقُولُونَ هذا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِیَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِیلًا»، - . بقرة / 79 - {پس وای بر کسانی که کتاب [تحریف‌شده‌ای] با دستهای خود می‌نویسند، سپس می‌گویند: «این از جانب خداست»، تا بدان بهای ناچیزی به دست آرند.}حضرت فرمود: اینان قوم یهود بودند، سرخود صفتی که پنداشته بودند مربوط به محمّد است را نوشتند، در حالی که آن خلاف ویژگی‌های آن حضرت بود، و به مردم مستضعف خود گفتند: این خصوصیت پیامبر آخر الزمان است: او فردی قد بلند، تنومند با شکمی بزرگ، گردن ستبر، ریش قرمز (یا: سفیدی در موی سر) است - در حالی که آن حضرت خلاف آن‌ها بود - و این که: او پانصد سال پس از این زمان خواهد آمد؛ و از گفتن این بافته‌ها، تنها قصد ابقای ریاست خود بر آن ضعفا و تداوم نفوذ بر آنان را داشتند، و نفس خود را از زحمت رسول صلی الله علیه وآله و خدمت علی علیه السلام و اهل بیت علیهم السلام و خاصان او باز می‌داشتند، پس خداوند عزوجل فرمود: «فَوَیْلٌ لَهُمْ مِمَّا کَتَبَتْ أَیْدِیهِمْ وَ وَیْلٌ لَهُمْ مِمَّا یَکْسِبُونَ»، - . بقره / 79 - {پس وای بر ایشان از آنچه دستهایشان نوشته، و وای بر ایشان از آنچه [از این راه] به دست می‌آورند.} «و وای بر آنان» - شدت عذاب برای بار دوم، اضافه بر مرتبه نخست می‌باشد - از آن اموالی که اخذ می‌کنند، وقتی عوام خود را بر کفر به محمّد رسول خدا صلی الله علیه وآله و انکار وصی و برادر او علی بن ابی طالب علیه السلام ولی خدا، ثابت داشتند.

سپس آن حضرت فرمود: مردی به امام صادق علیه السلام عرض کرد: اگر این مرد یهودی از تورات فقط همان چیزی را که از علمای خود می‌شنوند، می‌دانند، بنابر این راهی جز همان برایشان باقی نمانده، پس چطور خداوند ایشان را به تقلید کردن و قبول از علمای خود سرزنش نموده، و مگر نه این است که عوام یهود همچون عوام ما، تقلید علمای خود می‌کنند؟ حضرت فرمود: میان عوام و علمای ما و عوام و علمای یهود از یک جهت فرق و تفاوت است و از جهتی برابری.

اما از جهتی که آن دو با هم برابرند، این است که خداوند عوام ما را به تقلید از علمای خود همان طور مذمت کرده که عوام و علمای یهود را سرزنش، و اما از جهت افتراق ایشان نه.

آن مرد گفت: ای زاده رسول خدا، این مطلب را برایم بیان فرمایید. حضرت علیه السلام فرمود: به تحقیق عوام یهود صریحاً از کذب علمای خود و اکل حرام و رشوه و تغییر احکام و واجبات آن با شفاعت و عنایت و تملق و چاپلوسی با خبر بودند و با تعصب شدیدی که در دینشان نبود، ایشان را شناخته بودند و این که هرگاه تعصب به خرج دهند، حقوق همان‌ها را که بر ایشان تعصب داشتند زایل می‌سازند، و اموال را به ناروا میدهند، و به خاطر همان‌ها بدیشان ظلم کردند، و خوب دانسته بودند که علمای ایشان دست به حرام می‌برند، و به ناچار

ص: 87

با شناخت قلبی خود به این نکته پی برده بودند، کسی که رفتارش مانند علمای ایشان باشد فاسق است و جایز نیست به خاطر خدا تصدیق شود و نه به عنوان واسطه میان خلق و خدا باشد، پس به خاطر این که تقلید کسانی را نمودند که آنان را شناخته بودند و افرادی که میدانستند، قبول خبرشان و تصدیق حکایتشان و عمل به مطالبی که به ایشان از افرادی که ندیده‌اند می‌رسد، جایز و روا نیست، و واجب است که به خودشان مراجعه کرده و درباره امر رسول خدا صلی الله علیه وآله نیک بیندیشند، چرا که دلائل آن حضرت آشکارتر از آن است که مخفی بماند، و مشهورتر از آن است که رایشان آشکار نگردد.

و این چنین است حال عوام امت ما؛ هرگاه از علمای خود فسق ظاهر، و تعصب شدید و هجوم بر حطام دنیا و حرام آن را دریافتند، و نیز دیدند آنان به جای اصلاح طرفداران خود، کمر به نابودی ایشان بسته‌اند، و با این که به خواری و اهانت شایسته ترند، مورد احسان و نیکوکاری طرفداران خود واقع می‌شوند، در یک چنین اوضاعی، هر کدام از عوام ما از چنان فقهایی تقلید کند، درست همانند یهودی خواهند بود که مشمول ذم خداوند به واسطه تقلید از فقیهان فاسق خود شدند، پس هر فقیهی که مراقب نفسش بوده و حافظ دین خود است و با نفس خود مخالف است و مطیع امر مولی می‌باشد، بر عوام است که از چنین فقیهی تقلید کنند، و این شرایط تنها مشمول برخی از فقهای شیعی می‌گردد و نه تمامشان؛ زیرا از هر که مرتکب عملی قبیح و فاحش همچون فقهای فاسق عامه گردد؛ مطلبی که از ما می‌گویند را قبول نکنید، و حرمتشان را نگه ندارید، و هر آینه بسیاری از مطالب منقول از ما دست خوش تخلیط شده، زیرا فاسقان گوش به کلام ما می‌دهند و از سر جهل، تمام آن را تحریف می‌کنند، و از کمی شناختی که دارند، مطالب را بر غیر - جای - آن می‌نهند، و جماعت دیگری نیز از سر عمد بر ما دروغ بندند تا از حطام ناچیز دنیا وسیله‌ای به دست آرند تا همان، شعله‌های آتش جهنم را برایشان بیفزاید.

و گروهی از دشمنان مذهبند که قادر به قدح ما نیستند، برخی از علوم صحیح ما را می‌آموزند و آن را به شیعیان ما می‌رسانند، و از ما نزد دشمنان عیب جویی می‌کنند، و چندین برابر آن دروغ و چندین برابر آن اکاذیب بر ما می‌افزایند که ما از همه آن‌ها پاک و مبرا هستیم، ولی مع الأسف شیعیان تسلیم ما آن را می‌پذیرند، بر این که آن از علوم دانش ما است، پس گمراه شده و دیگران را به بیراهه کشند، و زیان و ضرر این افراد بر شیعیان ضعیف ما، از لشکر یزید بر حسین بن علی علیهما السلام و اصحاب آن حضرت بیشتر است، زیرا آنها هم روح را به تاراج می‌برند و هم اموال را به غارت.

و این گروه از علمای سوء، ناصبی مذهبی هستند که خود را به ظاهر از موالی ما و دشمن اعداء ما می‌شمارند، و شک و شبهه را بر شیعیان ضعیف ما وارد نموده و گمراهشان می‌سازند و مانع ایشان از رسیدن به مقصد حق می‌گردند؛ البته خدای تعالی از قلب هرکدام از این عوام دریابد که او هیچ قصدی جز نگهداری دین و تعظیم ولی خود ندارد، این چنین فردی را هرگز در دست افراد ظاهر فریب کافر رها نسازد، بلکه مؤمنی را برایش برانگیزد تا او را به راه صواب آگاه سازد، سپس خداوند همو را توفیق پذیرش خود سازد،

ص: 88

پس خداوند با این کار خیر دنیا و آخرت را برای او جمع می‌کند، و برای کسی که او را گمراه نموده، لعن دنیا و عذاب آخرت را گرد می‌آورد.

سپس فرمود: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: اشرار علمای امتم، همه را از من گمراه می‌سازند، دزدان راه‌های منتهی به ما می‌باشند، افرادی که نام‌های ما را بر مخالفانمان می‌نهند، و انداد و همتایانمان را ملقب به لقب ما می‌سازند، بر ایشان صلوات فرستند هر چند به لعن شایسته ترند، و ما را لعن می‌کنند در حالی که ما لبریز و غرقه کرامات خداوندی هستیم، و با صلوات خداوند و فرشتگان مقرب بر ما، از صلوات ایشان بر خود بی‌نیاز و مستغنی هستیم.

سپس فرمود: از امیرالمؤمنین علیه السلام پرسید: بهترین خلق خدا پس از امامان هدایت و چراغ‌های تاریکی کیست؟ فرمود: علما؛ البته اگر به صلاح رسیده باشند. پس پرسید: پس از ابلیس و فرعون و نمرود، و بعد از جماعتی که اسامی شما را بر خود می‌نهند و گروهی که خود را ملقب به القاب شما می‌کنند و امکنه شما را تصرف کرده و در ممالک شما حاکم می‌شوند؛ اشرار خلق خدا کیانند؟ فرمود: علما، وقتی به فساد افتند، اینان اباطیل را ظاهر می‌سازند و حقایق را کتمان می‌کنند، و درباره ایشان، خداوند فرموده: «أُولئِک یَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ إِلَّا الَّذِینَ تابُوا»، - . بقرة / 159 - 160 - {آنان را خدا لعنت می‌کند، و لعنت‌کنندگان لعنتشان می‌کنند. مگر کسانی که توبه کردند.} - . تفسیر منسوب به امام عسکری(ع): 299- 302، ح 143-144 -

**[ترجمه]

إیضاح

قوله علیه السلام أی إلا أن یقرأ علیهم قال البیضاوی استثناء منقطع و الأمانی جمع أمنیة و هی فی الأصل ما یقدره الإنسان فی نفسه من منی إذا قدر و لذلک تطلق علی الکذب و علی کل ما یتمنی و ما یقرأ و المعنی و لکن یعتقدون أکاذیب أخذوها تقلیدا من المحرفین أو مواعید فازعة سمعوها منهم من أن الجنة لا یدخلها إلا من کان هودا و أن النار لن تمسهم إلا أیاما معدودة و قیل إلا ما یقرءون قراءة عاریة عن معرفة المعنی و تدبره من قوله

تمنی کتاب الله أول لیلة تمنی داود الزبور علی رسل.

و هو لا یناسب وصفهم بأنهم أمیون.

**[ترجمه]بیضاوی گفته: استثناء منقطع است. «امانی» جمع امنیه است که در اصل انسان در نفس خود اندازه‌گیری می‌نموده یا توان بر آن را دارد لذا بر دروغ و هر آرزویی امانی گفته می‌شود. معنا این است که آنها به دروغ‌هایی که از روی تقلید از تحریف کنندگان دریافته‌اند اعتقاد دارند، یا به وعده‌های بیمناک که از آنها شنیده‌اند مانند این که بهشت ویژه یهودیان است یا این که آتش جز ایامی چند آنان را نخواهد سوزانید. بعضی گفتهاند، مراد این است که فقط قرائتی می‌کنند که از شناخت معنا و تدبر در آن خالی است، چنان که در قول شاعر آمده:

اول شب آرزوی کتاب خدا داشت

همچنان که داوود زبور را بر رسولان آرزو داشت

البته این معنا مناسب با امی بودن آنان نیست.

**[ترجمه]

أقول

علی تفسیره علیه السلام لا یرد ما أورده فإن المراد حینئذ القراءة علیهم لا قراءتهم و هو أظهر التفاسیر لفظا و معنا قوله أصهب الشعر قال الجوهری الصهبة الشقرة فی شعر الرأس قوله علیه السلام و أهل خاصته أی أهل سره أو الإضافة بیانیة قوله علیه السلام و التکالب قال الفیروزآبادی المکالبة المشارة و المضایقة. و التکالب التواثب قوله و الترفرف هو بسط الطائر جناحیه و هو کنایة عن اللطف و فی بعض النسخ الرفوف یقال رف فلانا أی أحسن إلیه فیتوجهون أی یصیرون

ذوی جاه و وجه معروف قوله و ینتقصون بنا أی یعیبوننا قوله علیه السلام یقیض له أی یسبب له.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: سلیمان گوید: از امام باقر علیه السلام شنیدم - در حالی که نزد آن حضرت مردی از اهالی بصره به نام عثمان اعمی نشسته بود و می‌گفت:

رجال الکشی: ابان مثل حدیث بالا را روایت کرده است.

**[ترجمه]

بیان

أی إنما خاطب الله رسوله بهذا الخطاب أن القرآن ذکر أی مذکر أو شرف لک و لقومک و قومه أهل بیته و قد ورد فی الأخبار أن المخاطب فی قوله تعالی وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ هو أهل بیت النبی صلی الله علیه و آله فإن الناس یسألونهم عن علوم القرآن.

**[ترجمه]خدای متعال فقط رسولش را به این آیه خطاب کرده که قرآن تذکر دهنده است یا شرافت برای تو و قوم تو است. مراد از قوم آن حضرت، اهل بیت اوست و احادیث زیادی وارد شده که مخاطب آیه مبارکه: «وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ»، اهل بیت پیامبر است. زیرا مردم علوم قرآن را از آنان می‌پرسند.

**[ترجمه]

«20»

` یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ ثَعْلَبَةَ عَنْ أَبِی مَرْیَمَ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام لِسَلَمَةَ بْنِ کُهَیْلٍ ⁽¹⁾وَ الْحَکَمِ بْنِ عُتَیْبَةَ ⁽²⁾شَرِّقَا وَ غَرِّبَا لَنْ تَجِدَا عِلْماً صَحِیحاً إِلَّا شَیْئاً یَخْرُجُ مِنْ عِنْدِنَا أَهْلَ الْبَیْتِ.

کش، رجال الکشی محمد بن مسعود عن علی بن محمد بن فیروزان عن الأشعری عن ابن معروف عن الحجال عن أبی مریم مثله.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابومریم می‌گوید: امام باقر علیه السلام به سلمة بن کهیل و حکم بن عتیبه فرمود: به شرق و غرب عالم بروید، هرگز علم درست را نمی‌یابید جز چیزی که از نزد ما اهل بیت بیرون شود. - . بصائرالدرجات: 30، ج 1، ب 6، ح 4 -

رجال الکشی: ابومریم مثل حدیث فوق را روایت کرده است.

**[ترجمه]

«21»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ وَ سِنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْعُلَمَاءَ وَرَثَةُ الْأَنْبِیَاءِ وَ ذَلِکَ أَنَّ الْأَنْبِیَاءَ لَمْ یُوَرِّثُوا دِرْهَماً وَ لَا دِینَاراً وَ إِنَّمَا وَرَّثُوا أَحَادِیثَ مِنْ أَحَادِیثِهِمْ فَمَنْ أَخَذَ شَیْئاً مِنْهَا فَقَدْ أَخَذَ حَظّاً وَافِراً فَانْظُرُوا عِلْمَکُمْ هَذَا عَمَّنْ تَأْخُذُونَهُ فَإِنَّ فِینَا أَهْلَ الْبَیْتِ فِی کُلِّ خَلَفٍ عُدُولًا یَنْفُونَ عَنْهُ تَحْرِیفَ الْغَالِینَ وَ انْتِحَالَ الْمُبْطِلِینَ وَ تَأْوِیلَ الْجَاهِلِینَ.

ختص، الإختصاص محمد بن الحسین عن ابن الولید عن الصفار عن السندی مثله- یر، بصائر الدرجات أحمد بن محمد عن ابن فضال رفعه إلی أبی عبد الله علیه السلام مثله.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابوالبختری از امام صادق علیه السلام روایت کرده که آن حضرت فرمود: بدرستی که علما وارثان پیامبران هستند، به خاطر اینکه پیامبران درهم و دینار میراث نگذاشته‌اند، آنان فقط حدیث‌های زیادی از خودشان میراث گذاشتند، هر کس چیزی از آن احادیث گیرد، به تحقیق بهره وافر گرفته است. به دانشتان نگاه کنید که از چه کسی آن را می‌گیرید، بدرستی که در میان ما خانواده، در هر زمان عادلانی هستند که دین را از تحریف غالیان و جذب مذاهب باطله و تأویل نادانان حفظ می‌کند. - . بصائرالدرجات: 30، ج 1، ب 6، ح 4 -

اختصاص: با سندی مثل حدیث بالا را روایت کرده است. - . اختصاص: 4 -

بصائر الدرجات: ابن فضال از امام صادق علیه السلام مثل حدیث بالا را نقل کرده است. - . بصائرالدرجات: 31، ج 1، ب 6، ح 9 -

**[ترجمه]

«22»

کش، رجال الکشی مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ فِیرُوزَانَ الْقُمِّیِّ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ

1) هو سلمة بن کهیل بن الحصین أبو یحیی الحضرمی الکوفیّ تبری مذموم. روی الکشّیّ فی ص 152 من رجاله باسناد له عن أبی عبد اللّه علیه السلام قال: لو أن التبریة صف واحد ما بین المشرق الی المغرب ما اعز اللّه بهم دینا، و التبریة هم أصحاب کثیر النواء، و الحسن بن صالح بن یحیی، و سالم بن أبی حفصة، و الحکم بن عتیبة، و سلمة بن کهیل، و أبو المقدام ثابت الحداد. و هم الذین دعوا الی ولایة علیّ علیه السلام، ثمّ خلطوها بولایة أبی بکر و عمر، و یثبتون لهما إمامتهما، و یبغضون عثمان و طلحة و الزبیر و عائشة، و یرون الخروج مع بطون علیّ بن أبی طالب یذهبون فی ذلک إلی الامر بالمعروف و النهی عن المنکر، و یثبتون لکل من خرج من ولد علیّ بن أبی طالب علیه السلام عند خروجه الإمامة.

2) بضم العین المهملة و التاء المفتوحة و الیاء الساکنة و الباء المفتوحة. تبری مذموم کان أستاد زرارة و حمران و الطیار قبل استبصارهم، ورد فی رجال الکشّیّ مضافا إلی ما نقلنا فی سلمة بن کهیل روایات تدلّ علی ذمه.

الْبَزَنْطِیِّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ جَابِرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَحْمِلُ هَذَا الدِّینَ فِی کُلِّ قَرْنٍ عُدُولٌ یَنْفُونَ عَنْهُ تَأْوِیلَ الْمُبْطِلِینَ وَ تَحْرِیفَ الْغَالِینَ وَ انْتِحَالَ الْجَاهِلِینَ کَمَا یَنْفِی الْکِیرُ خَبَثَ الْحَدِیدِ.

**[ترجمه]رجال الکشی:

«و نحن فیما بینکم و بین الله» یعنی ما واسطه‌های علم و باقی کمالات میان شما و خدا هستیم، پس از غیر ما نپرسید؛ یا ما شفیعان شما به سوی خدا هستیم.

**[ترجمه]

«38»

سن، المحاسن أَبِی عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فِی قَوْلِ اللَّهِ فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلی طَعامِهِ قَالَ قُلْتُ مَا طَعَامُهُ قَالَ عِلْمُهُ الَّذِی یَأْخُذُهُ مِمَّنْ یَأْخُذُهُ.

**[ترجمه]المحاسن: زید شحام از امام باقر علیه السلام در تفسیر آیه مبارکه «فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلی طَعامِهِ»، - . عبس / 24 - {پس انسان باید به خوراک خود بنگرد.} روایت کرده، عرض کردم: طعام انسان چیست؟ فرمود: علمی است که انسان [باید ببیند] آن را از چه کسی می‌گیرد. - . محاسن: 220، ب 11، ح 127 -

**[ترجمه]

بیان

هذا أحد بطون الآیة الکریمة و علی هذا التأویل المراد بالماء العلوم الفائضة منه تعالی فإنها سبب لحیاة القلوب و عمارتها و بالأرض القلوب و الأرواح و بتلک الثمرات ثمرات تلک العلوم ⁽¹⁾

ختص، الإختصاص محمد بن الحسین عن ابن الولید عن الصفار عن ابن یزید عن ابن أبی عمیر عن الشحام مثله.

**[ترجمه]این یکی از معانی بطون آیه کریمه است بنابراین مراد به «الماء» در این تأویل، علومی است که از خدا افاضه شده، چون آن علوم سبب زندگانی قلبها و آبادی دلها و سرزمین دلها و روح‌ها است و میوه‌های آنها به سبب میوه‌های آن علوم است.

اختصاص: شحام مثل حدیث فوق را روایت کرده است. - . اختصاص: 4 -

**[ترجمه]

«39»

سن، المحاسن عَلِیُّ بْنُ عِیسَی الْقَاسَانِیُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ الْمَیْسِرِیِّ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ الْمَسِیحُ علیه السلام خُذُوا الْحَقَّ مِنْ أَهْلِ الْبَاطِلِ وَ لَا تَأْخُذُوا الْبَاطِلَ مِنْ أَهْلِ الْحَقِّ کُونُوا نُقَّادَ الْکَلَامِ فَکَمْ مِنْ ضَلَالَةٍ زُخْرِفَتْ بِآیَةٍ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ کَمَا زُخْرِفَ الدِّرْهَمُ مِنْ نُحَاسٍ بِالْفِضَّةِ الْمُمَوَّهَةِ النَّظَرُ إِلَی ذَلِکَ سَوَاءٌ وَ الْبُصَرَاءُ بِهِ خُبَرَاءُ.

**[ترجمه]المحاسن: مسعود میسری گوید: حضرت مسیح علیه السلام فرمود: حق را از اهل باطل بگیرید و اما باطل را از اهل حق نگیرید، شما نقد کنندگان سخن باشید، چه بسا گمراهی که با آیات کتاب خدا زیور پوشیده، آن طور که درهم مسی تقلبی با نقره آرایش گشته، و در نظر، هر دو یکی است و تنها اهل خبره به آن بینا است. - . محاسن: 229- 230 -

**[ترجمه]

إیضاح

قال الفیروزآبادی موه الشی‌ء طلاه بفضة أو ذهب و تحته نحاس أو حدید.

**[ترجمه]فیروزآبادی گوید: «موه الشی‌ء» یعنی او را به نقره یا طلا آرایش کرد در حالی که زیر آن مس یا آهن است. - . القاموس المحیط 4: 295 -

**[ترجمه]

«40»

سن، المحاسن النَّوْفَلِیُّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: غَرِیبَتَانِ کَلِمَةُ حُکْمٍ مِنْ سَفِیهٍ فَاقْبَلُوهَا وَ کَلِمَةُ سَفَهٍ مِنْ حَکِیمٍ فَاغْفِرُوهَا.

**[ترجمه]المحاسن: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: دو چیز غریب است: سخن حکمت‌آمیز که از دهان بی‌خرد بیرون آید، آن را بپذیرید؛ و سخن نابخردی که از شخص حکیم سرزند، پس بر او ببخشید. - . محاسن: 230 -

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام فاغفروها أی لا تلوموه بها أو استروها و لا تذیعوها فإن الغفر فی الأصل بمعنی الستر.

1) 1 یرید من الماء و الأرض و الثمرات ما وقع ذکره فی الآیات التالیة: «أَنَّا صَبَبْنَا الْماءَ صَبًّا ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا فَأَنْبَتْنا فِیها حَبًّا وَ عِنَباً وَ قَضْباً وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلًا»

نهج، نهج البلاغة مرسلا مثله

**[ترجمه]ارشاد: راویان موثق اهل حدیث از شیعه و سنی از امیرمؤمنان روایت کرده‌اند: در گفتاری که آغازش سپاس خداوند و درود بر پیامبر گرامیاش‌صلی الله علیه وآله میباشد، سپس فرماید: ذمه من در گرو سخنانی است که میگویم

ص: 99

و درستی آن را ضمانت میکنم: همانا کشت و زراعت مردمی که بر پایه تقوی و پرهیزکاری باشد، خشک و زرد نشود، و ریشه آن تشنه و بی‌آب نماند، و تمامی خیر و نیکی در کسی است که اندازه و قدر خود را بشناسد؛ و در نادانی مرد همین بس که قدر خود را نشناسد، و همانا دشمن‌ترین مردمان نزد خدای تعالی مردی است که خداوند او را به خود واگذارد و از راه راست به یک سو منحرف شود. به سخن بدعت خشنود و در روزه و نمازش شیفته آن گردد، چنین کسی برای آنان که فریفته گفتارش شوند فتنه (وآزمایش) است، و از راه هدایتی که مردم پیش از او رفته‌اند گمراه شده، و آنان که پیرویاش کنند را گمراه کند. باربر خطاها و گناهان دیگران بوده و در گرو خطای خویش است، نادانیها را از این سو و آن سو در میان نادانان کور دل در خود گرد آورده، و در تاریکیهای فتنه و فساد از همه جا بیخبر، و از راهبر شدن و هدایت کور شده است. آنان که همانند انسانند (و به صورت آدمی هستند) چنین کسی را عالم و دانشمند می‌خوانند، در صورتی که یک روز را در تحصیل آن به سر نبرده؛ هر روزی که صبح کرده، در پی زیاد کردن چیزی بوده که کم آن بهتر از بسیار است؛ تا اینکه بدان رسید و از آن آب مانده گندیده سیراب گردید، و بیهوده زیاده روی کرد (یا از چیزهای بیهوده خود را انباشته کرد). برای قضاوت مردم نشسته (و خود را مهیا کرده) و ضمانت بیان نمودن چیزی را کند که بر غیر او پوشیده و مشتبه باشد. اگر در حکم دادن با گذشتگان مخالفت کند، اطمینان ندارد که آیندگان پس از او حکمش را نشکنند (و بر خلاف آن حکم نکنند) چنانچه او نسبت به گذشتگان انجام داد؛ و اگر یکی از مسائل مشکله به او عرضه شود، برای پاسخ به آن پرسش، سخنان بی‌معنی و بیهودهای از روی رأی خود تهیه کند، سپس به همان سخنان (بیهوده و بی‌معنی) که گفته، یقین حاصل کند. چنین کسی بواسطه پوشیده ماندن حقائق (بر او) و مشتبهات (و افتادن در امور واهیه و سست)، مانند کسی است که در تار عنکبوت درافتد، نمیداند آیا درست گفته (و حکم کرده) یا به خطا رفته، و پشت سر آنچه بدان رسیده، راهی نبیند (و چنین پندارد که تنها آنچه او فهمیده و با فهم کوتاه و رأی فاسد خود اندیشیده، صحیح و درست است). اگر چیزی را با چیزی بسنجد، آنچه از آن فهمیده و به دست آورده را دروغ نپندارد، و اگر مطلبی بر او پوشیده ماند، آن را پنهان کند؛ زیرا از نادانی و کوتاهی خود آگاه است، و در آنچه نمیدانسته، به ناچار سخن گفته تا نگویند که نمیداند، سپس (با این احوال) با نادانی از حقیقت (بر آن کار) اقدام کند و در تاریکیها (ی جهل و نادانی) فرو رود، و بر مرکب شبهات بسیار سوار شود، و در نادانیها بسیار دچار اشتباه شود. از آنچه نمیداند (و ندانسته بدان حکم کرده) پوزش نخواهد تا (در نتیجه) آسوده و سالم بماند، و در علم و دانش به دندان برنده نگرفته (و تحقیق در آن نکرده) تا بهره ببرد. روایات را به باد دهد چنانچه باد گیاهان خشگ را پراکنده سازد. میراثها (که بواسطه حکم به ناحق او به صاحبانش نرسیده)، از (ستم) او میگریند، و خونها (که به فتوای باطل او) ریخته شده، فریاد میزنند. به سبب قضاوت (بی جای) او عورت های حرام حلال گردد، و حرام حلال شود، با بازگرداندن آنچه از او سر زده، آسوده و سالم نماند، و به آنچه (به نادانی) از او صادر شده، پشیمان نگردد.

ای گروه مردم، بر شما باد به پیروی کردن و شناختن کسی که به شناختنش معذور نیستید (مقصود شناختن ائمه دین علیهم السلام و پیروی ایشان است) زیرا که آن دانش و علمی که آدم علیه السلام (از آسمان) فرود آورد، و همه آنچه پیمبران بدان واسطه برتری جستند تا به پیامبر شما خاتم النبیین رسید، همگی نزد عترت (و خاندان) پیامبرتان محمد صلی الله علیه وآله است، پس در کجا سرگردان شده‌اید؟ بلکه کجا میروید؟ ای کسانی که از صلب های اصحاب کشتی کنده شده (یا زائیده شده‌اید)، (یعنی ای فرزندان کسانی که سوار کشتی نوح شدند). مثل عترت در میان شما همانند کشتی نوح است، پس بر آن سوار شوید، و چنانچه در آن کشتی نجات یافتگان، نجات یافتند، هر که در این کشتی درآید نیز نجات یابد؛ و من به آنچه میگویم، با سوگند در گرو این گفتار هستم، و سخن زور نمیگویم، و وای بر آن کس که (از آن) روی برتابد، سپس وای بر آن کس که روی برتابد! آیا آنچه پیامبرتان صلی الله علیه وآله در باره ایشان فرموده به شما نرسیده (و نشنیده‌اید) که در سفر حجة الوداع فرمود: (مردم) همانا من در میان شما دو چیز سنگین و گران میگذارم، چیزی که اگر بدان چنگ زنید، هرگز پس از من گمراه نشوید: (یکی) کتاب خدا (قرآن) و (دیگر) عترت من اهل بیتم، و (همانا) این دو از یکدیگر جدا نشوند تا در کنار حوض کوثر بر من درآیند، پس بنگرید چگونه پس از من در باره آن دو رفتار کنید. آگاه باشید که این (یعنی تمسک به عترت)، آب خوشگوار و شیرین است، پس بیاشامید، و آن دیگر (یعنی روی برتافتن از ایشان) آب شور و تلخ است، از آن بپرهیزید.

ص: 100

نهج البلاغه: مثل حدیث فوق روایت شده است. - . نهج البلاغه: خ 16-17، ص 22-26 -

**[ترجمه]

إیضاح

فذمتی بما أقول رهینة و أنا به زعیم الذمة العهد و الأمان و الضمان و الحرمة و الحق أی حرمتی أو ضمانی أو حقوقی عند الله مرهونة لحقیة ما أقوله قال فی النهایة و فی حدیث علی علیه السلام ذمتی رهینة و أنا به زعیم.

أی ضمانی و عهدی رهن فی الوفاء به و قال الزعیم الکفیل إنه لا یهیج علی التقوی زرع قوم قال الجزری هاج النبت هیاجا أی یبس و اصفر و منه حدیث علی علیه السلام لا یهیج علی التقوی زرع قوم أراد من عمل لله عملا لم یفسد عمله و لا یبطل کما یهیج الزرع فیهلک و لا یظمأ عنه سنخ أصل الظماء شدة العطش قال الجزری و فی حدیث علی علیه السلام و لا یظمأ علی التقوی سنخ أصل السنخ و الأصل واحد فلما اختلف اللفظان أضاف أحدهما إلی الآخر.

أقول

الفقرتان متقاربتان فی المعنی و یحتمل أن یکون المراد بهما عدم فوت المنافع الدنیویة أیضا بالتقوی و یحتمل أن یراد بأحدهما إحداهما و بالأخری الأخری.

و فی نهج البلاغة لا یهلک علی التقوی سنخ أصل و لا یظمأ علیها زرع قوم و إن الخیر کله فیمن عرف قدره.

قال ابن میثم أی مقداره و منزلته بالنسبة إلی مخلوقات الله تعالی و أنه أی شی‌ء منها و لأی شی‌ء خلق و ما طوره المرسوم له فی کتاب ربه و سنن أنبیائه جائر عن قصد السبیل الجائر الضال عن الطریق و القصد استقامة الطریق و وسطه و فی بعض نسخ الکافی حائر بالحاء المهملة من الحیرة مشغوف بکلام بدعة قال الجوهری الشغاف غلاف القلب و هو جلده دون الحجاب یقال شغفه الحب أی بلغ شغافه قد لهج فیها بالصوم و الصلاة قال الجوهری اللهج بالشی‌ء الولوع به و ضمیر فیها راجع إلی البدعة أی هو حریص فی مبتدعات الصلاة و الصوم و فیها غیر موجود فی الکافی ضال عن هدی من کان قبله هدی بضم الهاء و فتح الدال أو فتح الهاء و سکون الدال. و فی النهج بعد ذلک مضل لمن اقتدی به فی حیاته و بعد وفاته و فی الکافی و بعد موته رهین بخطیئته أی هو مرهون بها قال المطرزی هو رهین بکذا أی مأخوذ به قد قمش جهلا فی جهال و فی الکتابین و رجل قمش جهلا و القمش جمع الشی‌ء المتفرق غشوه أی أحاطوا به و لیس فیهما غار بأغباش الفتنة قال الجوهری الغبش

ظلمة آخر اللیل و الجمع أغباش أی غفل و انخدع و اغتر بسبب ظلمة الفتن و الجهالات أو فیها و لم یغن فیه یوما سالما قال الجزری و فی حدیث علی علیه السلام و رجل سماه الناس عالما و لم یغن فی العلم یوما تاما من قولک غنیت بالمکان أغنی إذا أقمت به انتهی قوله سالما أی من النقص بأن یکون نعتا للیوم أو سالما من الجهل بأن یکون حالا عن ضمیر الفاعل بکر فاستکثر مما قل منه خیر مما کثر أی خرج فی الطلب بکرة کنایة عن شدة طلبه و اهتمامه فی کل یوم أو فی أول العمر و ابتداء الطلب و ما موصولة و هی مع صلتها صفة لمحذوف أی من شی‌ء ما قل منه خیر مما کثر و یحتمل أن تکون ما مصدریة أیضا و قیل قل مبتدأ بتقدیر أن و خیر خبره کقولهم تسمع بالمعیدی خیر من أن تراه و المراد بذلک الشی‌ء أما الشبهات المضلة و الآراء الفاسدة و العقائد الباطلة أو زهرات الدنیا حتی إذا ارتوی من آجن الآجن الماء المتعفن المتغیر استعیر للآراء الباطلة و الأهواء الفاسدة و استکثر من غیر طائل قال الجوهری هذا أمر لا طائل فیه إذا لم یکن فیه غناء و مزیة و إن نزلت به إحدی المهمات و فی الکتابین المبهمات هیأ لها حشوا أی کثیرا لا فائدة فیها ثم قطع علیه أی جزم به فهو من لبس الشبهات فی مثل غزل العنکبوت قال ابن میثم وجه هذا التمثیل أن الشبهات التی تقع علی ذهن مثل هذا الموصوف إذا قصد حل قضیة مبهمة تکثر فتلتبس علی ذهنه وجه الحق منها فلا یهتدی له لضعف ذهنه فتلک الشبهات فی الوهاء تشبه نسج العنکبوت و ذهنه فیها یشبه الذباب الواقع فیه فکما لا یتمکن الذباب من خلاص نفسه من شباک العنکبوت لضعفه کذلک ذهن هذا الرجل لا یقدر علی التخلص من تلک الشبهات.

**[ترجمه]«ذمتی» عبارت است از پیمان، امان، ضمانت، حرمت و حق؛ یعنی حرمت، ضمانت و حقوق من نزد خداوند گرو باشد، به خاطر حقیقتی که می‌گویم.

نویسنده کتاب النهایه نیز به این مضمون معنا نموده و «زعیم» را به معنای کفیل دانسته است.

جزری «هیاج» را به معنای خشک و زرد شدن گیاه می‌داند و حدیث علی علیه السلام را چنین معنا می‌کند «کسی که برای خدا کار کند، عملش فاسد و باطل نمی‌شود». «الظماء» شدت عطش را گویند و سنخ و اصل نیز هم معنا می‌باشند و احتمال دارد مراد از این دو عبارت این باشد: منافع دنیوی نیز با تقوا از بین نمی‌رود و امکان دارد مراد از یک عبارت دنیا و از عبارت دیگر آخرت باشد.

ابن میثم می‌گوید: مراد این است که انسان اندازه و جایگاه خویش در رابطه با آفریده‌های خداوند را بداند که جایگاه او چه بوده و برای چه آفریده شده است و درجهای که در کتاب خدا و سنت انبیاء برای او مقرر شده، چیست «یا مراحل تکامل او چیست»؟ «جائر» گمراه از راه قصد شده، مستقیم بودن راه یا وسط آن است و در بعضی نسخه‌های کتاب کافی، به جای جائر، حائر آمده که به معنای حیرت و سرگردانی است. «شغاف» غلاف دل است «به معنای عشق و دلباختگی نیز آمده است». «لهج»: به معنای حرص. «قمش» به معنای جمع آوری اشیاء پراکنده.

«نمثوه» به معنای احاطه و تسلط. «قبش»

ص: 101

به معنای تاریکی آخر شب است، یعنی غفلت ورزیده و گول خورده به سبب تاریکی فتنه‌ها و جهالت. جزری می‌گوید در روایت علی علیه السلام آمده، مردم شخصی را عالم می‌دانند، در حالی که حتی یک روز هم در مسائل و بحث علمی پایدار نبوده است. سخن امام «سالما» یعنی سالم از نقصان که یا صفت برای یوم می باشد و یا یعنی سالم از جهل که حال از ضمیر فاعل می باشد. عبارت «بکر فاستکثر مما قل منه خیر مما کثر» یعنی در طلب صبحگاهان خارج می شود که کنایه از شدت طلب و اهتمام او در هر روز و یا اول عمر و ابتدای طلب است که در این صورت، ماء موصوله همراه با صله‌اش صفت برای محذوف است، یعنی کمتر آن بهتر از بیشتر آن است. مراد از «شئی» عبارت از شبهات گمراه کننده، آراء فاسد، عقائد باطل یا خوشیهای دنیا می‌باشد. «اجن» آب گندیده است که برای آراء باطل و هواهای نفسانی فاسد استعاره آورده شده. «لاطائل فیه» یعنی بی‌نیاز کننده نبوده و امتیازی ندارد. «حشو» یعنی کثیر و بدون فائده.

ابن میثم می‌گوید: این تشبیه به خاطر شبهاتی است که در ذهن چنین شخصی می‌آید و اگر بخواهد قضیه مبهم و پوشیده‌ای را حل کند، حق در ذهنش اشتباه شده و به خاطر سبکی ذهنش هدایتی نمی‌یابد. بنابراین شک و شبهه مانند تار عنکبوت است، ذهن او مانند پشه است که در تار عنکبوت گیر می‌کند و نمی‌تواند خودش را رها کند؛ این شخص نیز نمی‌تواند خودش را از شبهه رها کند.

**[ترجمه]

أقول

و یحتمل أیضا أن یکون المراد تشبیه ما یلبس علی الناس من الشبهات بنسج العنکبوت لضعفها و ظهور بطلانها لکن تقع فیها ضعفاء العقول فلا یقدرون علی التخلص منها لجهلهم و ضعف یقینهم و الأول أنسب بما بعده.

لا یری أن من وراء ما بلغ مذهبا أی أنه لوفور جهله یظن أنه بلغ غایة العلم فلیس بعد ما بلغ إلیه فکره لأحد مذهب و موضع تفکر فهو خائض عشوات أی یخوض و یدخل فی ظلمات الجهالات و الفتن خباط جهالات الخبط المشی علی غیر استواء

أی خباط فی الجهالات أو بسببها و لا یعض فی العلم بضرس قاطع کنایة عن عدم إتقانه للقوانین الشرعیة و إحاطته بها یقال لم یعض فلان علی الأمر الفلانی بضرس إذا لم یحکمه یذری الروایات ذرو الریح الهشیم قال الفیروزآبادی ذرت الریح الشی‌ء ذروا و أذرته و ذرته أطارته و أذهبته و قال الهشیم نبت یابس متکسر أو یابس کل کلاء و کل شجر و وجه التشبیه صدور فعل بلا رویة من غیر أن یعود إلی الفاعل نفع و فائدة فإن هذا الرجل المتصفح للروایات لیس له بصیرة بها و لا شعور بوجه العمل بها بل هو یمر علی روایة بعد أخری و یمشی علیها من غیر فائدة کما أن الریح التی تذری الهشیم لا شعور لها بفعلها و لا یعود إلیها من ذلک نفع و إنما أتی الذرو مکان الإذراء لاتحاد معنییهما و فی بعض الروایات یذروا الروایة قال الجزری یقال ذرته الریح و أذرته تذروه و تذریه إذا أطارته و منه حدیث علی علیه السلام یذروا الروایة ذرو الریح الهشیم أی یسرد الروایة کما تنسف الریح هشیم النبت تبکی منه المواریث و تصرخ منه الدماء الظاهر أنهما علی المجاز و یحتمل حذف المضاف أی أهل المواریث و أهل الدماء لا یسلم بإصدار ما علیه ورد أی لا یسلم عن الخطإ فی إرجاع ما علیه ورد من المسائل أی فی جوابها و فی الکتابین لا ملی‌ء و الله بإصدار ما علیه ورد أی لا یستحق ذلک و لا یقوی علیه قال الجزری الملی‌ء بالهمز الثقة الغنی و قد ملؤ فهو ملی‌ء بین الملاءة بالمد و قد أولع الناس بترک الهمزة و تشدید الیاء و منه حدیث علی علیه السلام لا ملی‌ء و الله بإصدار ما ورد علیه و لا یندم علی ما منه فرط أی لا یندم علی ما قصر فیه و فی الکافی و لا هو أهل لما منه فرط بالتخفیف أی سبق علی الناس و تقدم علیهم بسببه من ادعاء العلم و لیست هذه الفقرة أصلا فی نهج البلاغة و قال ابن أبی الحدید فی کتاب ابن قتیبة و لا أهل لما فرط به أی لیس بمستحق للمدح الذی مدح به.

ثم اعلم أنه علی نسخة المنقول عنه جمیع تلک الأوصاف لصنف واحد من الناس و علی ما فی الکتابین من زیادة و رجل عند قوله قمش جهلا فالفرق بین الرجلین إما بأن یکون المراد بالأول الضال فی أصول العقائد کالمشبهة و المجبرة و الثانی هو المتفقه فی فروع الشرعیات و لیس بأهل لذلک أو بأن یکون المراد بالأول من نصب نفسه

لسائر مناصب الإفادة دون منصب القضاء و بالثانی من نصب نفسه له.

فأین یتاه بکم من التیه بمعنی التحیر و الضلال أی أین یذهب الشیطان أو الناس بکم متحیرین بل أین تذهبون إضراب عما یفهم سابقا من أن الداعی لهم علی ذلک غیرهم و أنهم مجبورون علی ذلک أی بل أنتم باختیارکم تذهبون عن الحق إلی الباطل یا من نسخ من أصلاب أصحاب السفینة النسخ الإزالة و التغییر أی کنتم فی أصلاب من رکب سفینة نوح فأنزلتم عن تلک الأصلاب فاعتبروا بحال أجدادکم و تفکروا فی کیفیة نجاتهم فإن مثل أهل البیت کمثل سفینة نوح و تی و ذی للإشارة إلی المؤنث قسما حقا أی أقسم قسما حقا و ما أنا من المتکلفین أی المتصنعین بما لست من أهله و لست ممن یدعی الباطل و یقول الشی‌ء من غیر حقیقة إنی تارک فیکم الثقلین قال الجزری فیه إنی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی سماهما ثقلین لأن الأخذ بهما و العمل بهما ثقیل و یقال لکل خطیر نفیس ثقیل فسماهما ثقلین إعظاما لقدرهما و تفخیما لشأنهما ما إن تمسکتم بهما بدل من الثقلین و إنهما لن یفترقا یدل علی أن لفظ القرآن و معناه عندهم علیهم السلام ⁽¹⁾إلا هذا أی سبیل الحق الذی أریتکموه عَذْبٌ فُراتٌ أی شدید العذوبة وَ هذا أی سبیل الباطل الذی حذرتکموه مِلْحٌ أُجاجٌ أی مالح شدید الملوحة و المرارة.

**[ترجمه]احتمال دارد شبهات مردم به خاطر ضعیف بودن آن شبهه به تار عنکبوت تشبیه شده باشد، پس اصل شبهه و شک، باطل و ضعیف است ولی انسان‌های ضعیف العقل در این شبهه گرفتار می‌شوند و به خاطر نادانی و ضعف یقین نمی‌توانند از آن رهایی یابند. ولی معنای اول مناسبتر است.

وی به خاطر کثرت نادانی‌اش گمان می‌کند به آخرین مرحله دانش رسیده است، به گونه‌ای که برای هیچ کس جای فکر و اظهار نظر نمانده است، چنین شخصی در تاریکی نادانی‌ها و فتنه‌ها فرو رفته، از قوانین شرع آگاهی نداشته و تسلطی بر آن ندارد.

ص: 102

چنین اشخاصی که در روایات ظاهربین هستند، بصیرتی نداشته، آگاهی از نحوه عمل کردن به آن را نیز نمی‌دانند و در روایات، نگاهی به فائده و بدون دقت داشته، مانند بادی هستند که بر گیاه خشک می‌وزد، بدیهی است که این باد به کارش آگاهی نداشته و نفعی نیز به آن نمی‌رسد.

اهل میراث گریسته و ولیّ و صاحب خون فریاد بر می‌آورند، به خاطر حکمی که از روی خطا صادر شده، در حالی که او حق صدور حکم نداشته و بر آن قوی نبوده است و از کوتاهی خود نیز پشیمان نیست. مضمون روایت کافی در این زمینه به این شرح است که وی شایستگی اینکه بر مردم مقدم شود را ندارد، چون فقط ادعای علم نموده است، یا اینکه وی مستحق مدحی که از وی شده است نبوده است.

البته باید توجه داشت که بنابر نسخه‌ای که از آن نقل شد، تمام اوصاف مذکور مربوط به یک گروه از مردم است، اما بنا بر دو کتابی که کلمات اضافه دارد، فرق میان دو مرد این است که مراد از شخص اول کسی است که در

ص: 103

اصول عقائد گمراه است مانند مشبّهه، یا مقصود از شخص اول کسی است که می‌خواهد به مناصبی غیر از قضاوت برسد. و دومی کسی است که خودش را برای منصب قضاوت آماده کرده است.

«تیه» به معنای سرگردانی و گمراهی است، یعنی شیطان و مردم با این سرگردانی شما را کجا می‌برند؟ بلکه با اختیار خود از حق به سوی باطل می‌روید.

«نسخ» بر طرف کردن و تغییر دادن است، یعنی شما در صلب سواران کشتی نوح بودید؛ از اجدادتان عبرت گرفته، در چگونگی نجات یافتن آنان از طوفان فکر کنید. اهل بیت مانند کشتی نوحند. به حق سوگند می‌خورم که از متکلفان و ظاهر سازان نیستم، ادعای باطل نداشته و بدون حقیقت نمی‌گویم.

جزری می‌گوید: در حدیث ثقلین، کتاب و عترت را ثقل نامیده‌اند چون گرفتن و عمل کردن به آن دو سنگین است. به هر چیز ارزشمند ثقیل می‌گویند. اگر به کتاب و عترت ثقل گفته شده، به خاطر عظمت قدر و بزرگی شأن [آن دو] است. این راه حق را که به شما نشان دادم، آب بسیار شیرین و گوارایی است و راه باطل را که شما را از آن بر حذر داشتم، شور و تلخ است.

**[ترجمه]

«60»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ هَذِهِ الْآیَةِ لَیْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقی وَ أْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ أَبْوابِها فَقَالَ آلُ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله أَبْوَابُ اللَّهِ وَ سَبِیلُهُ وَ الدُّعَاةُ إِلَی الْجَنَّةِ وَ الْقَادَةُ إِلَیْهَا وَ الْأَدِلَّاءُ عَلَیْهَا إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: سعد از امام باقر علیه السلام در مورد آیه «لَیْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقی وَ أْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ أَبْوابِها»، - . بقرة / 189 - {و نیکی آن نیست که از پشتِ خانه‌ها درآیید، بلکه نیکی آن است که کسی تقوا پیشه کند، و به خانه‌ها از درِ [ورودیِ] آنها درآیید.} پرسید، امام فرمود: آل محمد دروازه‌های خداوند، راه او، دعوت کنندگان به بهشت و راهنمایان آنند، تا روز قیامت.

**[ترجمه]

«61»

شی، تفسیر العیاشی عَنْ جَابِرِ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فِی قَوْلِهِ لَیْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُیُوتَ الْآیَةَ قَالَ یَعْنِی أَنْ یَأْتِیَ الْأَمْرُ مِنْ وَجْهِهَا مِنْ أَیِّ الْأُمُورِ کَانَ.

1) 1 الظاهر أن هذه الاستفادة منه رحمه اللّه انتصار للاخبار الدالة علی تحریف الکتاب مع أن قوله: لن یفترقا إنّما یدلّ علی أن المعارف القرآنیة بحقائقها عند أهل البیت علیهم السلام، و لا نظر فیه إلی التفرقة بین لفظ القرآن و معناه و عدمها کما هو ظاهر. ط.

**[ترجمه]

باب 15 ذم علماء السوء و لزوم التحرز عنهم‌

الآیات

الأعراف: «وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ الَّذِی آتَیْناهُ آیاتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها فَأَتْبَعَهُ الشَّیْطانُ فَکانَ مِنَ الْغاوِینَ وَ لَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها وَ لکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَواهُ

1) اتّحاده مع الحدیث 61 ظاهر.

2) و فی نسخة: عن ابن أبی طالب.

3) تقدم صدره عن جابر تحت الرقم 24

فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ أَوْ تَتْرُکْهُ یَلْهَثْ ذلِکَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا»(174 ، 175)

المؤمن: «فَلَمَّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّناتِ فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ»(82)

حمعسق: «وَ ما تَفَرَّقُوا إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ»(13)

الجمعة: «مَثَلُ الَّذِینَ حُمِّلُوا التَّوْراةَ ثُمَّ لَمْ یَحْمِلُوها کَمَثَلِ الْحِمارِ یَحْمِلُ أَسْفاراً بِئْسَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِ اللَّهِ»(4)

{و خبر آن کس را که آیات خود را به او داده بودیم برای آنان بخوان که از آن عاری گشت؛ آنگاه شیطان، او را دنبال کرد و از گمراهان شد. و اگر می‌خواستیم، قدر او را به وسیله آن [آیات] بالا می‌بردیم، امّا او به زمین [=دنیا] گرایید و از هوای نَفْس خود پیروی کرد.

ص: 105

از این رو داستانش چون داستان سگ است [که] اگر بر آن حمله‌ور شوی، زبان از کام برآورد، و اگر آن را رها کنی، [باز هم] زبان از کام برآوَرَد. این، مَثَل آن گروهی است که آیات ما را تکذیب کردند. پس این داستان را [برای آنان] حکایت کن، شاید که آنان بیندیشند.}

• فَلَمَّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّناتِ فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ - . غافر / 83 -

{و چون پیامبرانشان دلایل آشکار برایشان آوردند، به آن چیز [مختصری] از دانش که نزدشان بود خرسند شدند، و [سرانجام] آنچه به ریشخند می‌گرفتند، آنان را فروگرفت.}

• وَ ما تَفَرَّقُوا إِلاَّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ وَ لَوْ لا کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ إِلی أَجَلٍ مُسَمًّی لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ وَ إِنَّ الَّذینَ أُورِثُوا الْکِتابَ مِنْ بَعْدِهِمْ لَفی شَکٍّ مِنْهُ مُریب. - . شوری / 14 -

{و فقط پس از آنکه علم برایشان آمد، راه تفرقه پیمودند [آن هم] به صرف حسد [و برتری جویی] میان همدیگر. و اگر سخنی [دایر بر تأخیر عذاب] از جانب پروردگارت تا زمانی معیّن، پیشی نگرفته بود، قطعاً میانشان داوری شده بود. و کسانی که بعد از آنان کتاب [تورات] را میراث یافتند، واقعاً درباره او در تردیدی سخت [دچار]اند.}

• مَثَلُ الَّذینَ حُمِّلُوا التَّوْراةَ ثُمَّ لَمْ یَحْمِلُوها کَمَثَلِ الْحِمارِ یَحْمِلُ أَسْفاراً بِئْسَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذینَ کَذَّبُوا بِآیاتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمین‌ - . جمعه / 5 -

قوله علیه السلام هذا یصد بلسانه عن فسقه أی یمنع الناس عن أن یعلموا

1) لعله قطعة من الحدیث الثالث.

فسقه بما یصور لهم بلسانه و یشبه علیهم ببیانه فیعدون فسقه عبادة أو أنهم لا یعبئون بفسقه بما یسمعون من حسن بیانه و الاحتمالان جاریان فی الفقرة الثانیة.

**[ترجمه]قول امام علیه السلام که فرمود: «هذا یصد بلسانه عن فسقه» یعنی او با تیز زبانی و اشتباه کاری، به سبب گفتارش، مردم را از پی بردن به

ص: 106

فسقش منع می‌کند. یا مردم به خاطر خوبی بیانش، فسق او را عبادت می‌شمارند و اعتنایی به فسقش نمی‌کنند، و هر دو احتمال در فقره دوم جاری است. - . خصال: 69 -

**[ترجمه]

«4»

ل، الخصال ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ زِیَادِ بْنِ الْمُنْذِرِ عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِیفٍ عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام الْفِتَنُ ثَلَاثٌ حُبُّ النِّسَاءِ وَ هُوَ سَیْفُ الشَّیْطَانِ وَ شُرْبُ الْخَمْرِ وَ هُوَ فَخُّ الشَّیْطَانِ وَ حُبُّ الدِّینَارِ وَ الدِّرْهَمِ وَ هُوَ سَهْمُ الشَّیْطَانِ فَمَنْ أَحَبَّ النِّسَاءَ لَمْ یَنْتَفِعْ بِعَیْشِهِ وَ مَنْ أَحَبَّ الْأَشْرِبَةَ حَرُمَتْ عَلَیْهِ الْجَنَّةُ وَ مَنْ أَحَبَّ الدِّینَارَ وَ الدِّرْهَمَ فَهُوَ عَبْدُ الدُّنْیَا.

**[ترجمه]الخصال: امام علی علیه السلام فرمود: فتنه سه چیز است: دوستی زنان که شمشیر شیطان است، میگساری که تله شیطان است، پول دوستی که تیر شیطان است. کسی که زن را دوست داشت، از زندگی سود نبرد. کسی که شراب دوست است، بهشت بر او قدغن است. کسی که دوست زر و سیم است، بنده دنیا است. - . خصال: 113 -

**[ترجمه]

«5»

وَ قَالَ قَالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ علیه السلام الدِّینَارُ دَاءُ الدِّینِ وَ الْعَالِمُ طَبِیبُ الدِّینِ فَإِذَا رَأَیْتُمُ الطَّبِیبَ یَجُرُّ الدَّاءَ إِلَی نَفْسِهِ فَاتَّهِمُوهُ وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ غَیْرُ نَاصِحٍ لِغَیْرِهِ.

**[ترجمه]عیسی بن مریم فرمود: زر درد دین است، و عالم پزشک دین است. وقتی دیدید پزشک خود را دردمند می‌کند، به او بدبین باشید و بدانید که دیگری را اندرز نمی‌دهد. - . خصال: 296 -

**[ترجمه]

«6»

ل، الخصال أَبِی عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ هَارُونَ عَنِ ابْنِ زِیَادٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام قَالَ: إِنَّ فِی جَهَنَّمَ رَحًی تَطْحَنُ أَ فَلَا تَسْأَلُونِّی مَا طِحْنُهَا فَقِیلَ لَهُ وَ مَا طِحْنُهَا یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ الْعُلَمَاءُ الْفَجَرَةُ وَ الْقُرَّاءُ الْفَسَقَةُ وَ الْجَبَابِرَةُ الظَّلَمَةُ وَ الْوُزَرَاءُ الْخَوَنَةُ وَ الْعُرَفَاءُ الْکَذِبَةُ وَ إِنَّ فِی النَّارِ لَمَدِینَةً یُقَالُ لَهَا الْحَصِینَةُ أَ فَلَا تَسْأَلُونِّی مَا فِیهَا فَقِیلَ وَ مَا فِیهَا یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ فِیهَا أَیْدِی النَّاکِثِینَ.

ثو، ثواب الأعمال ماجیلویه عن عمه عن هارون مثله

**[ترجمه]الخصال: امام علی علیه السلام فرمود: در دوزخ آسیایی است که آرد می‌کند، از من نمی‌پرسید چه را آرد می‌کند؟ عرض شد: ای امیرمؤمنان، چه چیزی را آرد می‌کند؟ فرمود: عالمان بدکار، قاریان تبه کار، جباران ستمکار، وزیران خیانت شعار، عارفان دروغ گفتار.

و به راستی در میان آتش شهری است که آن را «حصینه» نامند، از من نمی‌پرسید چه در آن است؟ عرض شد: ای امیرمؤمنان در آن چیست؟ فرمود: دست‌های عهد شکنان.

ثواب الأعمال: هارون مثل حدیث فوق را روایت کرده است. - . ثواب الاعمال و عقاب الاعمال: 300 -

**[ترجمه]

بیان

قال الجزری العرفاء جمع عریف و هو القیم بأمور القبیلة أو الجماعة من الناس یلی أمورهم و یتعرف الأمیر منه أحوالهم فعیل بمعنی فاعل و النکث نقض العهد و البیعة.

**[ترجمه]جزری گوید: «العرفا» جمع عریف، کسی است که کارهای قبیله را عهده دار است، یا گروهی از مردم که متکفل اداره قبیله هستند و امیر احوال قبیله را از آنان بازرسی می کند . عریف بر وزن فعیل، به معنای فاعل یعنی عارف است. «النکث» شکستن عهد و بیعت را گویند.

**[ترجمه]

«7»

ع، علل الشرائع ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْقَاشَانِیِّ عَنِ الْأَصْفَهَانِیِّ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ حَفْصِ بْنِ غِیَاثٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا رَأَیْتُمُ الْعَالِمَ مُحِبّاً لِلدُّنْیَا فَاتَّهِمُوهُ عَلَی دِینِکُمْ فَإِنَّ کُلَّ مُحِبٍّ یَحُوطُ مَا أَحَبَّ.

**[ترجمه]علل الشرائع: حفص بن غیاث از ابا عبد اللَّه علیه السلام روایت کرده که حضرت فرمودند: هر گاه دیدید عالم و دانشمندی محبّ دنیا است به او بهتان بزنید، زیرا هر محبّی را، هر چه که دوست دارد، احاطه می‌کند. - . علل الشرایع: 394 -

**[ترجمه]

«8»

وَ قَالَ: أَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی دَاوُدَ علیه السلام لَا تَجْعَلْ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ عَالِماً مَفْتُوناً بِالدُّنْیَا فَیَصُدَّکَ عَنْ طَرِیقِ مَحَبَّتِی فَإِنَّ أُولَئِکَ قُطَّاعُ طَرِیقِ عِبَادِیَ الْمُرِیدِینَ إِنَّ أَدْنَی مَا أَنَا صَانِعٌ بِهِمْ أَنْ أَنْزِعَ حَلَاوَةَ مُنَاجَاتِی مِنْ قُلُوبِهِمْ.

**[ترجمه]

«12»

ما، الأمالی للشیخ الطوسی الْمُفِیدُ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْقَاشَانِیِّ عَنِ الْأَصْفَهَانِیِّ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ حَفْصٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ علیهما السلام یَقُولُ قَالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ لِأَصْحَابِهِ تَعْمَلُونَ لِلدُّنْیَا وَ أَنْتُمْ تُرْزَقُونَ فِیهَا بِغَیْرِ عَمَلٍ وَ لَا تَعْمَلُونَ لِلْآخِرَةِ وَ لَا تُرْزَقُونَ فِیهَا إِلَّا بِالْعَمَلِ وَیْلَکُمْ عُلَمَاءَ السَّوْءِ الْأُجْرَةَ تَأْخُذُونَ وَ الْعَمَلَ لَا تَصْنَعُونَ یُوشِکُ رَبُّ الْعَمَلِ أَنْ یَطْلُبَ عَمَلَهُ وَ تُوشِکُوا أَنْ تَخْرُجُوا مِنَ الدُّنْیَا إِلَی ظُلْمَةِ الْقَبْرِ کَیْفَ یَکُونُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مَنْ مَصِیرُهُ إِلَی آخِرَتِهِ وَ هُوَ مُقْبِلٌ عَلَی دُنْیَاهُ وَ مَا یَضُرُّهُ أَشْهَی إِلَیْهِ مِمَّا یَنْفَعُهُ.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: حفص گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم می‌فرمود: حضرت عیسی بن مریم به یارانش فرمود: شما برای دنیا کار می‌کنید، در حالی که روزی شما در دنیا بدون زحمت زیاد تأمین شده، لکن برای آخرت نمی‌کوشید در حالی که شما در آخرت جز در سایه عمل روزی داده نمی‌شوید، وای بر شما ای عالمان بد! مزد خویش دریافت می‌کنید، ولی عملتان را تباه می‌سازید. ممکن است صاحب کار از کارش جویا شود، و شما نزدیک است از این دنیای پهناور به تاریکی قبر منتقل شوید. اهل علمی که راهش به سوی آخرت است، چگونه به دنیا روی می‌آورد، و آنچه به او ضرر می‌زند نزدش اشتهاآورتر است از آنچه به او نفع می‌رساند! - . امالی طوسی 8: 211 -

**[ترجمه]

«13»

ثو، ثواب الأعمال أَبِی عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذَا ظَهَرَ الْعِلْمُ وَ احْتُرِزَ الْعَمَلُ وَ ائْتَلَفَتِ الْأَلْسُنُ وَ اخْتَلَفَتِ الْقُلُوبُ وَ تَقَاطَعَتِ الْأَرْحَامُ هُنَالِکَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمی أَبْصارَهُمْ

**[ترجمه]ثواب الأعمال: امام صادق از پدرانش علیهم السّلام روایت نموده که پیامبر خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: آنگاه که دانش نمودار گردد ولی از عمل نمودن به آن خودداری کنند، و زبان‌ها یک صدا و پیوسته و دل‌ها جدا و گسسته گردند و خویشاوندان ارتباط خویش از هم‌گسلند، در آن هنگام خداوند آنان را لعنت کند و آنان را کر نموده و دیدگانشان را نابینا گرداند [تا از دریافتن حقیقت باز مانند]. - . ثواب الاعمال و عقاب الاعمال: 288 -

**[ترجمه]

«14»

ثو، ثواب الأعمال بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله سَیَأْتِی عَلَی أُمَّتِی زَمَانٌ لَا یَبْقَی مِنَ الْقُرْآنِ إِلَّا رَسْمُهُ وَ لَا مِنَ الْإِسْلَامِ إِلَّا اسْمُهُ یُسَمَّوْنَ بِهِ وَ هُمْ أَبْعَدُ النَّاسِ مِنْهُ مَسَاجِدُهُمْ عَامِرَةٌ وَ هِیَ خَرَابٌ مِنَ الْهُدَی فُقَهَاءُ ذَلِکَ الزَّمَانِ شَرُّ فُقَهَاءَ تَحْتَ ظِلِّ السَّمَاءِ مِنْهُمْ خَرَجَتِ الْفِتْنَةُ وَ إِلَیْهِمْ تَعُودُ.

**[ترجمه]ثواب الأعمال: پیامبر خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: روزگاری بر امّتم فرا رسد که از قرآن جز نوشته ظاهری و از اسلام جز نامی به جای نماند؛ مسلمان نامیده می‌شوند ولی دورترین مردم از آنند؛ مسجدهایشان آباد ولی از هدایت، ویران و تهی باشد؛ فقیهان آن زمان، بدترین فقیهان در زیر سایه آسمان باشند؛ فتنه از خودشان به پا شود و به خودشان نیز باز گردد. - . ثواب الاعمال و عقاب الاعمال: 299 -

**[ترجمه]

بیان

لعل المراد عود ضررها إلیهم فی الدنیا و الآخرة أو أنهم مراجع لها

یؤوونها و ینصرونها.

**[ترجمه]شاید مراد این است که مردم از ضرر فتنه این نوع دانشمندان در دنیا و آخرت متضرر می‌شوند؛ یا آن دانشمندان جایگاه بازگشت فتنه ها هستند

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله مَنْ قَالَ أَنَا عَالِمٌ فَهُوَ جَاهِلٌ.

1) أی فیذله و یقهره کفره.

**[ترجمه]و هم ایشان فرمود: اگر کسی بگوید: من دانشمندم، بدانید که او نادانی بیش نیست. - . منیه المرید: 45 -

ص: 110

**[ترجمه]

«24»

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله یَظْهَرُ الدِّینُ حَتَّی یُجَاوِزَ الْبِحَارَ وَ یُخَاضُ الْبِحَارُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ ثُمَّ یَأْتِی مِنْ بَعْدِکُمْ أَقْوَامٌ یَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ یَقُولُونَ قَرَأْنَا الْقُرْآنَ مَنْ أَقْرَأُ مِنَّا وَ مَنْ أَفْقَهُ مِنَّا وَ مَنْ أَعْلَمُ مِنَّا ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَی أَصْحَابِهِ فَقَالَ هَلْ فِی أُولَئِکَ مِنْ خَیْرٍ قَالُوا لَا قَالَ أُولَئِکَ مِنْکُمْ مِنْ هَذِهِ الْآیَةِ وَ أُولئِکَ هُمْ وَقُودُ النَّارِ.

**[ترجمه]و فرمود: خدا این دین را چنان گسترده میگرداند که از دریاها بگذرد و برای خدا دریاها را بشکافد و سپس بعد از شما گروهی آیه قرآن را تلاوت کنند و بگویند ما قاری قرآنیم، آیا در جهان کسی است که از ما قاری‌تر و فقیه‌تر و داناتر باشد! سپس آن حضرت رو به اصحابش کرد و فرمود: آیا از این گروه انتظار خیر است؟ گفتند نه! فرمود: آنان از شما امت هستند و خطاب آیه مبارکه «وَ أُولئِک هُمْ وَقُودُ النَّارِ»، - . آل عمران / 10 - {و آنان خود، هیزم دوزخند.} - . منیه المرید: 45 -

**[ترجمه]

«25»

وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَصَمَ ظَهْرِی عَالِمٌ مُتَهَتِّکٌ وَ جَاهِلٌ مُتَنَسِّکٌ فَالْجَاهِلُ یَغُشُّ النَّاسَ بِتَنَسُّکِهِ وَ الْعَالِمُ یَغُرُّهُمْ بِتَهَتُّکِهِ.

**[ترجمه]امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: دو کس پشتم را شکست: 1. عالم بی‌حیاء. 2. جاهل عابد، پس جاهل به عبادتش مردم را می‌فریبد و عالم به بی‌حیایی و بی‌مبالاتی‌اش. - . منیه المرید: 74 -

**[ترجمه]

باب 16 النهی عن القول بغیر علم و الإفتاء بالرأی و بیان شرائطه‌

الآیات

البقرة: «فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ یَکْتُبُونَ الْکِتابَ بِأَیْدِیهِمْ ثُمَّ یَقُولُونَ هذا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِیَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِیلًا فَوَیْلٌ لَهُمْ مِمَّا کَتَبَتْ أَیْدِیهِمْ وَ وَیْلٌ لَهُمْ مِمَّا یَکْسِبُونَ»(78) (و قال تعالی): «أَمْ تَقُولُونَ عَلَی اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ»(79)

آل عمران: «وَ إِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِیقاً یَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْکِتابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْکِتابِ وَ ما هُوَ مِنَ الْکِتابِ وَ یَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ ما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ یَقُولُونَ عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ»(77) (و قال تعالی): «فَمَنِ افْتَری عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ»(93)

النساء: «انْظُرْ کَیْفَ یَفْتَرُونَ عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ وَ کَفی بِهِ إِثْماً مُبِیناً»(49)

المائدة: «وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِکَ هُمُ الْکافِرُونَ»(43) (و قال): «وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ»(44) (و قال): «وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ»(46) (و قال تعالی): «وَ لکِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا یَفْتَرُونَ عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ وَ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْقِلُونَ»(102)

الأنعام: «وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللَّهِ کَذِباً أَوْ کَذَّبَ بِآیاتِهِ إِنَّهُ لا یُفْلِحُ الظَّالِمُونَ»(21) (و قال تعالی): «افْتِراءً عَلَیْهِ سَیَجْزِیهِمْ بِما کانُوا یَفْتَرُونَ»(137) (و قال تعالی): «قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ سَفَهاً بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ حَرَّمُوا ما رَزَقَهُمُ اللَّهُ افْتِراءً عَلَی اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا وَ ما کانُوا مُهْتَدِینَ»(139)

الأعراف: «قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّیَ الْفَواحِشَ (إلی قوله) وَ أَنْ تَقُولُوا عَلَی اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ»(132) (و قال تعالی): «وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللَّهِ کَذِباً أَوْ کَذَّبَ بِآیاتِهِ»(36) (و قال تعالی): «أَ لَمْ یُؤْخَذْ عَلَیْهِمْ مِیثاقُ الْکِتابِ أَنْ لا یَقُولُوا عَلَی اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ»(168)

یونس: «فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللَّهِ کَذِباً أَوْ کَذَّبَ بِآیاتِهِ إِنَّهُ لا یُفْلِحُ الْمُجْرِمُونَ»(16) (و قال تعالی): «قُلْ أَ رَأَیْتُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ لَکُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَراماً وَ حَلالًا قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَکُمْ أَمْ عَلَی اللَّهِ تَفْتَرُونَ وَ ما ظَنُّ الَّذِینَ یَفْتَرُونَ عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ یَوْمَ الْقِیامَةِ»(58 ، 59) (و قال): «أَ تَقُولُونَ عَلَی اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ قُلْ إِنَّ الَّذِینَ یَفْتَرُونَ عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ لا یُفْلِحُونَ مَتاعٌ فِی الدُّنْیا ثُمَّ إِلَیْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِیقُهُمُ الْعَذابَ الشَّدِیدَ بِما کانُوا یَکْفُرُونَ»(67 ،68 ،69)

هود: «وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللَّهِ کَذِباً أُولئِکَ یُعْرَضُونَ عَلی رَبِّهِمْ وَ یَقُولُ الْأَشْهادُ هؤُلاءِ الَّذِینَ کَذَبُوا عَلی رَبِّهِمْ أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَی الظَّالِمِینَ»(17)

النحل: «إِنَّما یَفْتَرِی الْکَذِبَ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِآیاتِ اللَّهِ»(104) (و قال تعالی): «وَ لا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُکُمُ الْکَذِبَ هذا حَلالٌ وَ هذا حَرامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ إِنَّ الَّذِینَ یَفْتَرُونَ عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ لا یُفْلِحُونَ مَتاعٌ قَلِیلٌ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ»(116 ، 117)

الکهف: «فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللَّهِ کَذِباً»(14)

طه: «قالَ لَهُمْ مُوسی وَیْلَکُمْ لا تَفْتَرُوا عَلَی اللَّهِ کَذِباً فَیُسْحِتَکُمْ بِعَذابٍ وَ قَدْ خابَ مَنِ افْتَری»(60)

النور: «وَ تَقُولُونَ بِأَفْواهِکُمْ ما لَیْسَ لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ وَ تَحْسَبُونَهُ هَیِّناً وَ هُوَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِیمٌ»(16)

العنکبوت: «وَ لَیُسْئَلُنَّ یَوْمَ الْقِیامَةِ عَمَّا کانُوا یَفْتَرُونَ»(12) (و قال تعالی): «وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللَّهِ کَذِباً أَوْ کَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُ أَ لَیْسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْکافِرِینَ»(67)

لقمان: «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یُجادِلُ فِی اللَّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ لا هُدیً وَ لا کِتابٍ مُنِیرٍ»(19)

الزمر: «فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَذَبَ عَلَی اللَّهِ وَ کَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جاءَهُ أَ لَیْسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْکافِرِینَ»(31) (و قال تعالی): «وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ تَرَی الَّذِینَ کَذَبُوا عَلَی اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ أَ لَیْسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْمُتَکَبِّرِینَ»(59)

الجاثیة: «وَ ما لَهُمْ بِذلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا یَظُنُّونَ»(23)

الأحقاف: «أَمْ یَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ إِنِ افْتَرَیْتُهُ فَلا تَمْلِکُونَ لِی مِنَ اللَّهِ شَیْئاً»(7)

الصف: «وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ وَ هُوَ یُدْعی إِلَی الْإِسْلامِ»(6)

الحاقة: «وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَیْنا بَعْضَ الْأَقاوِیلِ لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْیَمِینِ ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِینَ فَما مِنْکُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِینَ»(44 ،45 ،46 ،47)

الجن: «وَ أَنَّا ظَنَنَّا أَنْ لَنْ تَقُولَ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلَی اللَّهِ کَذِباً»(4)

{پس وای بر کسانی که کتاب [تحریف‌شده‌ای] با دستهای خود می‌نویسند، سپس می‌گویند: «این از جانب خداست»، تا بدان بهای ناچیزی به دست آرند؛ پس وای بر ایشان از آنچه دستهایشان نوشته، و وای بر ایشان از آنچه [از این راه] به دست می‌آورند.}

• أَمْ تَقُولُونَ عَلَی اللَّهِ ما لا تَعْلَمُون - . بقره / 80 -

{آیا آنچه را نمی‌دانید به دروغ به خدا نسبت می‌دهید؟}

• وَ إِنَّ مِنْهُمْ لَفَریقاً یَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْکِتابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْکِتابِ وَ ما هُوَ مِنَ الْکِتابِ وَ یَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ ما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ یَقُولُونَ عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ - . آل عمران / 78 -

{و از میان آنان گروهی هستند که زبان خود را به [خواندن] کتاب [تحریف شده‌ای] می‌پیچانند، تا آن [بربافته] را از [مطالب] کتاب [آسمانی] پندارید، با اینکه آن از کتاب [آسمانی] نیست؛ و می‌گویند: «آن از جانب خداست»، در صورتی که از جانب خدا نیست؛ و بر خدا دروغ می‌بندند، با اینکه خودشان [هم] می‌دانند.}

«و قال تعالی» فَمَنِ افْتَری عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الظَّالِمُون‌ - . آل عمران / 94 -

{پس کسانی که بعد از این، بر خدا دروغ بندند، آنان خود ستمکارانند.}

• انْظُرْ کَیْفَ یَفْتَرُونَ عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ وَ کَفی بِهِ إِثْماً مُبیناً - . نساء / 50 -

{ببین چگونه بر خدا دروغ می‌بندند. و بس است که این، یک گناهِ آشکار باشد.}

• وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِکَ هُمُ الْکافِرُونَ - . مائده / 44 -

{و کسانی که به موجب آنچه خدا نازل کرده داوری نکرده‌اند، آنان خود کافرانند.}.

• وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِکَ هُمُ الظَّالِمُون‌ - . مائده / 45 -

{و کسانی که به موجب آنچه خدا نازل کرده داوری نکرده‌اند، آنان خود ستمگرانند.}

• وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ - . مائده / 47 -

{و کسانی که به آنچه خدا نازل کرده حکم نکنند، آنان خود، نافرمانند.}

• ٍ وَ لکِنَّ الَّذینَ کَفَرُوا یَفْتَرُونَ عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ وَ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْقِلُون‌ - . مائده / 103 -

{ولی کسانی که کفر ورزیدند، بر خدا دروغ می‌بندند و بیشترشان تعقّل نمی‌کنند.}.

• وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللَّهِ کَذِباً أَوْ کَذَّبَ بِآیاتِهِ إِنَّهُ لا یُفْلِحُ الظَّالِمُون‌ - . انعام / 21 -

{و کیست ستمکارتر از آن کس که بر خدا دروغ بسته یا آیات او را تکذیب نموده؟ بی تردید، ستمکاران رستگار نمی‌شوند.}

• سَیَجْزیهِمْ بِما کانُوا یَفْتَرُونَ - . انعام / 138 -

{به زودی [خدا] آنان را به خاطر آنچه افترا می‌بستند جزا می‌دهد.}

• قَدْ خَسِرَ الَّذینَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ سَفَهاً بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ حَرَّمُوا ما رَزَقَهُمُ اللَّهُ افْتِراءً عَلَی اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا وَ ما کانُوا مُهْتَدینَ - . انعام / 140 -

{کسانی که از روی بی‌خردی و نادانی، فرزندان خود را کشته‌اند، و آنچه را خدا روزیشان کرده بود - از راه افترا به خدا - حرام شمرده‌اند، سخت زیان کردند. آنان به راستی گمراه شده، و هدایت نیافته‌اند.}

ص: 111

• قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّیَ الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ وَ الْإِثْمَ وَ الْبَغْیَ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ أَنْ تُشْرِکُوا بِاللَّهِ ما لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَ أَنْ تَقُولُوا عَلَی اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ - . اعراف / 33 -

{بگو: «پروردگار من فقط زشتکاریها را - چه آشکارش [باشد] و چه پنهان - و گناه و ستم ناحق را حرام گردانیده است؛ و [نیز] اینکه چیزی را شریک خدا سازید که دلیلی بر [حقّانیّت] آن نازل نکرده؛ و اینکه چیزی را که نمی‌دانید به خدا نسبت دهید.}

• فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللَّهِ کَذِباً أَوْ کَذَّبَ بِآیاتِه‌ - . اعراف / 37 -

{پس کیست ستمکارتر از آن کس که بر خدا دروغ بندد یا آیات او را تکذیب کند؟}

• أَ لَمْ یُؤْخَذْ عَلَیْهِمْ میثاقُ الْکِتابِ أَنْ لا یَقُولُوا عَلَی اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ - . اعراف / 169 -

{آیا از آنان پیمان کتاب [آسمانی] گرفته نشده که جز به حقّ نسبت به خدا سخن نگویند؟}

• فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللَّهِ کَذِباً أَوْ کَذَّبَ بِآیاتِهِ إِنَّهُ لا یُفْلِحُ الْمُجْرِمُون‌ - . یونس / 17 -

{پس کیست ستمکارتر از آن کس که دروغی بر خدای بندد یا آیات او را تکذیب کند؟ به راستی مجرمان رستگار نمی‌شوند.}

• قُلْ أَ رَأَیْتُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ لَکُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَراماً وَ حَلالاً قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَکُمْ أَمْ عَلَی اللَّهِ تَفْتَرُونَ * وَ ما ظَنُّ الَّذینَ یَفْتَرُونَ عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ یَوْمَ الْقِیامَةِ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی النَّاسِ وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لا یَشْکُرُون‌ - . یونس / 59 - 60 -

{بگو: «به من خبر دهید، آنچه از روزی که خدا برای شما فرود آورده [چرا] بخشی از آن را حرام و [بخشی را] حلال گردانیده‌اید» بگو: «آیا خدا به شما اجازه داده یا بر خدا دروغ می‌بندید؟» و کسانی که بر خدا دروغ می‌بندند، روز رستاخیز چه گمان دارند؟ در حقیقت، خدا بر مردم، دارای بخشش است ولی بیشترشان سپاسگزاری نمی‌کنند.}

• قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ هُوَ الْغَنِیُّ لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ إِنْ عِنْدَکُمْ مِنْ سُلْطانٍ بِهذا أَ تَقُولُونَ عَلَی اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ * قُلْ إِنَّ الَّذینَ یَفْتَرُونَ عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ لا یُفْلِحُونَ * مَتاعٌ فِی الدُّنْیا ثُمَّ إِلَیْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذیقُهُمُ الْعَذابَ الشَّدیدَ بِما کانُوا یَکْفُرُونَ - . یونس / 68 - 70 -

{آیا چیزی را که نمی‌دانید، به دروغ بر خدا می‌بندید؟ . بگو: «در حقیقت کسانی که بر خدا دروغ می‌بندند، رستگار نمی‌شوند.» . بهره‌ای [اندک] در دنیا [دارند]. سپس بازگشتشان به سوی ماست. آنگاه به [سزای] آنکه کفر می‌ورزیدند، عذاب سخت به آنان می‌چشانیم.}

• وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللَّهِ کَذِباً أُولئِکَ یُعْرَضُونَ عَلی رَبِّهِمْ وَ یَقُولُ الْأَشْهادُ هؤُلاءِ الَّذینَ کَذَبُوا عَلی رَبِّهِمْ أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَی الظَّالِمین‌ - . هود / 18 -

{و چه کسی ستمکارتر از آن کس است که بر خدا دروغ بندد؟ آنان بر پروردگارشان دروغ عرضه می‌شوند، و گواهان خواهند گفت: «اینان بودند که بر پروردگارشان دروغ بستند. هان! لعنت خدا بر ستمگران باد.»}.

• إِنَّما یَفْتَرِی الْکَذِبَ الَّذینَ لا یُؤْمِنُونَ بِآیاتِ اللَّهِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْکاذِبُونَ - . نحل / 105 -

{تنها کسانی دروغ‌پردازی می‌کنند که به آیات خدا ایمان ندارند و آنان خود دروغگویانند.}

• وَ لا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُکُمُ الْکَذِبَ هذا حَلالٌ وَ هذا حَرامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ إِنَّ الَّذینَ یَفْتَرُونَ عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ لا یُفْلِحُونَ * مَتاعٌ قَلیلٌ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلیمٌ - . نحل / 116 - 117 -

{و برای آنچه زبان شما به دروغ می‌پردازد، مگویید: «این حلال است و آن حرام» تا بر خدا دروغ بندید، زیرا کسانی که بر خدا دروغ می‌بندند رستگار نمی‌شوند. [ایشان راست] اندک بهره‌ای، و[لی] عذابشان پر درد است.}

• هؤُلاءِ قَوْمُنَا اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً لَوْ لا یَأْتُونَ عَلَیْهِمْ بِسُلْطانٍ بَیِّنٍ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللَّهِ کَذِباً - . کهف / 15 -

{این قوم ما جز او معبودانی اختیار کرده‌اند. چرا بر [حقانیت] آنها برهانی آشکار نمی‌آورند؟ پس کیست ستمکارتر از آن کس که بر خدا دروغ بندد؟}

• قالَ لَهُمْ مُوسی وَیْلَکُمْ لا تَفْتَرُوا عَلَی اللَّهِ کَذِباً فَیُسْحِتَکُمْ بِعَذابٍ وَ قَدْ خابَ مَنِ افْتَری - . طه / 61 -

{موسی به [ساحران] گفت: «وای بر شما، به خدا دروغ مبندید که شما را به عذابی [سخت] هلاک می‌کند، و هر که دروغ بندد نومید می‌گردد.»}

• إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِکُمْ وَ تَقُولُونَ بِأَفْواهِکُمْ ما لَیْسَ لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ وَ تَحْسَبُونَهُ هَیِّناً وَ هُوَ عِنْدَ اللَّهِ عَظیمٌ - . نور / 15 -

{آنگاه که آن [بهتان] را از زبان یکدیگر می‌گرفتید و با زبانهای خود چیزی را که بدان علم نداشتید، می‌گفتید و می‌پنداشتید که کاری سهل و ساده است، با اینکه آن [امر] نزد خدا بس بزرگ بود.}

• وَ لَیَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَ أَثْقالاً مَعَ أَثْقالِهِمْ وَ لَیُسْئَلُنَّ یَوْمَ الْقِیامَةِ عَمَّا کانُوا یَفْتَرُونَ - . عنکبوت / 13 -

{و قطعاً بارهای گران خودشان و بارهای گران [دیگر] را با بارهای گران خود برخواهند گرفت، و مسلّماً روز قیامت از آنچه به دروغ برمی‌بستند پرسیده خواهند شد.}

• وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللَّهِ کَذِباً أَوْ کَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُ أَ لَیْسَ فی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْکافِرینَ - . عنکبوت / 68 -

{و کیست ستمکارتر از آن کس که بر خدا دروغ بندد یا چون حقّ به سوی او آید آن را تکذیب کند؟ آیا جای کافران [در] جهنّم نیست؟}

• أَ لَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَکُمْ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یُجادِلُ فِی اللَّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ لا هُدیً وَ لا کِتابٍ مُنیرٍ . - . لقمان / 20 -

{آیا ندانسته‌اید که خدا آنچه را که در آسمانها و آنچه را که در زمین است، مسخّر شما ساخته و نعمتهای ظاهر و باطن خود را بر شما تمام کرده است؟ و برخی از مردم در باره خدا بی[آنکه] دانش و رهنمود و کتابی روشن [داشته باشند] به مجادله برمی‌خیزند.}

• فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَذَبَ عَلَی اللَّهِ وَ کَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جاءَهُ أَ لَیْسَ فی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْکافِرینَ - . زمر / 32 -

{پس کیست ستمگرتر از آن کس که بر خدا دروغ بست، و [سخن] راست را چون به سوی او آمد، دروغ پنداشت؟ آیا جایِ کافران در جهنّم نیست؟}

• وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ تَرَی الَّذینَ کَذَبُوا عَلَی اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ أَ لَیْسَ فی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْمُتَکَبِّرینَ - . زمر / 60 -

{و روز قیامت کسانی را که بر خدا دروغ بسته‌اند روسیاه می‌بینی، آیا جای سرکشان در جهنم نیست؟}

ص: 112

• وَ ما لَهُمْ بِذلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاَّ یَظُنُّونَ. - . جاثیه / 24 -

{و[لی] به این [مطلب] هیچ دانشی ندارند [و] جز [طریق] گمان نمی‌سِپرند.}

• أَمْ یَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ إِنِ افْتَرَیْتُهُ فَلا تَمْلِکُونَ لی مِنَ اللَّهِ شَیْئاً هُوَ أَعْلَمُ بِما تُفیضُونَ فیهِ کَفی بِهِ شَهیداً بَیْنی وَ بَیْنَکُمْ وَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحیمُ - . احقاف / 8 -

{یا می‌گویند: «این [کتاب] را بربافته است.» بگو: «اگر آن را بربافته باشم؛ در برابر خدا اختیار چیزی برای من ندارید. او آگاه‌تر است به آنچه [با طعنه] در آن فرومی‌روید. گواه بودن او میان من و شما بس است، و اوست آمرزنده مهربان.»}

• وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ وَ هُوَ یُدْعی إِلَی الْإِسْلامِ وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمینَ - . صف / 7 -

{و چه کسی ستمگرتر از آن کس است که با وجود آنکه به سوی اسلام فراخوانده می شود، بر خدا دروغ می‌بندد؟ و خدا مردم ستمگر را راه نمی‌نماید.}

• وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَیْنا بَعْضَ الْأَقاویلِ *لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْیَمینِ *ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتینَ *فَما مِنْکُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزینَ - . حاقه / 44 - 47 -

{و اگر [او] پاره‌ای گفته‌ها بر ما بسته بود، دست راستش را سخت می‌گرفتیم، سپس رگ قلبش را پاره می‌کردیم، و هیچ یک از شما مانع از [عذاب] او نمی‌شد.}

• وَ أَنَّا ظَنَنَّا أَنْ لَنْ تَقُولَ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلَی اللَّهِ کَذِباً - . جن / 5 -

لی، الأمالی للصدوق أَبِی عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی یَعْقُوبَ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی عَیَّرَ عِبَادَهُ بِآیَتَیْنِ مِنْ کِتَابِهِ أَنْ لَا یَقُولُوا حَتَّی یَعْلَمُوا وَ لَا یَرُدُّوا مَا لَمْ یَعْلَمُوا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَ لَمْ یُؤْخَذْ عَلَیْهِمْ مِیثاقُ الْکِتابِ أَنْ لا یَقُولُوا عَلَی اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ وَ قَالَ بَلْ کَذَّبُوا بِما لَمْ یُحِیطُوا بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا یَأْتِهِمْ تَأْوِیلُهُ

شی، تفسیر العیاشی عن إسحاق بن عبد العزیز مثله- شی، تفسیر العیاشی عن أبی السفاتج⁽¹⁾

مثله

1) جمع سفتجة- بضم السین و سکون الفاء و فتح التاء- معرب سفتة، و أبو السفاتج تکون کنیة إسحاق بن عبد العزیز و إسحاق بن عبد اللّه معا، عدهما الشیخ فی رجاله من أصحاب الصادق علیه السلام، و حکی عن ابن الغضائری أنّه قال: إسحاق بن عبد العزیز البزاز کوفیّ، یکنی أبا یعقوب و یلقب أبا السفاتج روی عن أبی عبد اللّه علیه السلام، یعرف حدیثه تارة و ینکر اخری، و یجوز أن یخرج شاهد

**[ترجمه]أمالی صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: به راستی خدای تبارک و تعالی در دو آیه قرآن بندگانش را سرزنش کرده، تا چیزی نگویند وقتی که نمی‌دانند، و آنچه ندانند منکر آن نباشند. خداوند فرموده: «أَ لَمْ یُؤْخَذْ عَلَیْهِمْ مِیثاقُ الْکِتابِ أَنْ لا یَقُولُوا عَلَی اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ»، - . اعراف / 169 - {آیا از آنان پیمان کتاب [آسمانی] گرفته نشده که جز به حقّ نسبت به خدا سخن نگویند، با اینکه آنچه را که در آن [کتاب] است آموخته‌اند؟}و فرموده: «بَلْ کَذَّبُوا بِما لَمْ یُحِیطُوا بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا یَأْتِهِمْ تَأْوِیلُهُ»، {بلکه چیزی را دروغ شمردند که به علم آن احاطه نداشتند و هنوز تأویل آن برایشان نیامده است.} - . امالی صدوق: 343 ، یونس / 39 -

تفسیر عیاشی: اسحاق بن عبدالعزیز مثل حدیث بالا را روایت کرده است. - . تفسیر عیاشی 2: 39 ح 98 -

تفسیر عیاشی: از ابو سفاتج مثل حدیث بالا نقل شده است. - . تفسیر عیاشی 2: 39 ح 99 -

ص: 113

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام أن لا یقولوا أی لئلا یقولوا.

**[ترجمه]«ان لا یقولوا» یعنی تا نگویند.

**[ترجمه]

«4»

ب، قرب الإسناد أَبُو الْبَخْتَرِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام قَالَ لِرَجُلٍ وَ هُوَ یُوصِیهِ خُذْ مِنِّی خَمْساً لَا یَرْجُوَنَّ أَحَدُکُمْ إِلَّا بِرَبِّهِ وَ لَا یَخَافُ إِلَّا ذَنْبَهُ وَ لَا یَسْتَحْیِی أَنْ یَتَعَلَّمَ مَا لَمْ یَعْلَمْ ⁽¹⁾وَ لَا یَسْتَحْیِی إِذَا سُئِلَ عَمَّا لَا یَعْلَمُ أَنْ یَقُولَ لَا أَعْلَمُ وَ اعْلَمُوا أَنَّ الصَّبْرَ مِنَ الْإِیمَانِ بِمَنْزِلَةِ الرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ.

کتاب المثنی بن الولید، عن میمون بن حمران عنه علیه السلام مثله.

**[ترجمه]قرب الإسناد: امام صادق علیه السلام از پدارنش از حضرت علی علیه السلام روایت فرموده که آن حضرت برای مردی که وصیتش می‌کرد فرمود: پنج چیز از من بگیر: 1. کسی از شما جز به خدا امیدوار نباشد. 2. جز از گناهش نترسد. 3. از آموختن چیزی که نمی‌داند حیاء نکند. 4. وقتی از او چیزی پرسش شد که نمی‌داند از گفتن «نمی‌دانم» حیاء نکند. 5. بدانید که صبر از ایمان به منزله سر از بدن است. - . قرب الاسناد: 72 -

کتاب المثنی بن الولید: میمون بن حمران از علی علیه السلام مثل حدیث بالا را روایت کرده است. - . اصول السته العشر، کتاب المثنی بن الولید: 103 -

**[ترجمه]

«5»

ل، الخصال أَبِی عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنْ أَحْمَدَ وَ عَبْدِ اللَّهِ ابْنَیْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ ابْنِ عَمِیرَةَ عَنْ مُفَضَّلِ بْنِ یَزِیدَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنْهَاکَ عَنْ خَصْلَتَیْنِ فِیهِمَا هَلْکُ الرِّجَالِ أَنْ تَدِینَ اللَّهَ بِالْبَاطِلِ وَ تُفْتِیَ النَّاسَ بِمَا لَا تَعْلَمُ.

**[ترجمه]الخصال: مفضل بن یزید گوید، امام باقر علیه السلام فرمود: تو را از دو چیز نهی می‌کنم که در آن نابودی مردان بزرگ است، نهی می‌کنم از آن که خدا را به دین باطل اطاعت کنی یا بدانچه ندانی فتوا دهی. - . خصال: 52 ب 2 ح 56 -

**[ترجمه]

بیان

**[ترجمه]

«10»

ل، الخصال الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ السَّکُونِیُّ بِالْکُوفَةِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْحَضْرَمِیِّ عَنْ سَعِیدِ بْنِ عَمْرٍو الْأَشْعَثِیِّ عَنْ سُفْیَانَ بْنِ عُیَیْنَةَ عَنِ الشَّعْبِیِّ قَالَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام خُذُوا عَنِّی کَلِمَاتٍ لَوْ رَکِبْتُمُ الْمَطِیَّ فَأَنْضَیْتُمُوهَا لَمْ تُصِیبُوا مِثْلَهُنَّ أَلَّا یَرْجُوَ أَحَدٌ إِلَّا رَبَّهُ وَ لَا یَخَافَ إِلَّا ذَنْبَهُ وَ لَا یَسْتَحْیِیَ إِذَا لَمْ یَعْلَمْ أَنْ یَتَعَلَّمَ وَ لَا یَسْتَحْیِیَ إِذَا سُئِلَ عَمَّا لَا یَعْلَمُ أَنْ یَقُولَ اللَّهُ أَعْلَمُ وَ اعْلَمُوا أَنَّ الصَّبْرَ مِنَ الْإِیمَانِ بِمَنْزِلَةِ الرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ وَ لَا خَیْرَ فِی جَسَدٍ لَا رَأْسَ لَهُ.

نهج، نهج البلاغة عنه علیه السلام مثله

**[ترجمه]الخصال: شعبی گوید، علی علیه السلام فرمود: از من چند کلمه دریافت کنید که اگر بر مرکب خود سوار شوید و بگردید و آنها را بدوانید، به مانند آنها برخورد نکنید. هیچ کس جز به پروردگارش امیدوار نباشد، و جز از گناهش نترسد، و چون چیزی نداند، خجالت نکشد که بیاموزد، و چون از چیزی که نمی‌داند بپرسندش، خجالت نکشد که بگوید: خدا داناست. بدانید که صبر سر پیکر ایمان است و پیکری که سر ندارد، خیری در آن نیست. - . خصال: 315 باب 5 ح 86 -

نهج البلاغه: مثل آن حدیث ذکر شده است. - . نهج البلاغه: ح 82، 364 -

**[ترجمه]

بیان

المطی علی فعیل و المطایا هما جمعان للمطیة و هی الدابة تسرع فی سیرها و قال الجزری فیه إن المؤمن لینضی شیطانه کما ینضی أحدکم بعیره أی یهزله و یجعله نضوا و النضو دابة هزلتها الأسفار و منه

حَدِیثُ عَلِیٍّ علیه السلام کَلِمَاتٌ لَوْ رحمتم [رَحَلْتُمْ فِیهِنَّ الْمَطِیَّ لَأَنْضَیْتُمُوهُنَ

**[ترجمه]«مطی» بر وزن فعیل و «مطایا» هر دو جمع «مطیّه» است، به معنای حشره‌ای که به سرعت راه می‌رود. جزری گوید: مؤمن شیطانش را می‌راند، مثل این که یکی از شما شترش را در سفر، تند می‌راند. از این قبیل است گفتار علی علیه السلام فرمود: اگر سفر کنید و بر مرکب خود سوار باشید، آن را تند می‌رانید. - . النهایه فی قریب الاثر 5: 73 -

**[ترجمه]

«11»

ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام أَبِی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ الْمَالِکِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی مَحْمُودٍ عَنِ الرِّضَا علیه السلام فِی خَبَرٍ طَوِیلٍ قَالَ: یَا ابْنَ أَبِی مَحْمُودٍ إِذَا أَخَذَ النَّاسُ یَمِیناً وَ شِمَالًا فَالْزَمْ طَرِیقَتَنَا فَإِنَّهُ مَنْ لَزِمَنَا لَزِمْنَاهُ وَ مَنْ فَارَقَنَا فَارَقْنَاهُ إِنَّ أَدْنَی مَا یُخْرِجُ الرَّجُلَ مِنَ الْإِیمَانِ أَنْ یَقُولَ لِلْحَصَاةِ هَذِهِ نَوَاةٌ ثُمَّ یَدِینَ بِذَلِکَ وَ یَبْرَأَ مِمَّنْ خَالَفَهُ یَا ابْنَ أَبِی مَحْمُودٍ احْفَظْ مَا حَدَّثْتُکَ بِهِ فَقَدْ جَمَعْتُ لَکَ فِیهِ خَیْرَ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ.

**[ترجمه]عیون أخبار الرضا: امام رضا علیه السلام فرمود: ای ابن ابی محمود! وقتی مردم به چپ و راست می‌روند، تو ملازم طریقه ما باش، زیرا هر کس با ما همراه شود، ما با او همراه خواهیم بود، و هر کس از ما جدا شد، ما نیز از او جدا خواهیم شد. کم‌ترین چیزی که باعث می‌شود انسان از ایمان بیرون رود این است که در مورد سنگ ریزه بگوید این هسته است، و سپس بدان معتقد شده و از مخالفین خود تبری جوید. ای ابن ابی محمود! آنچه را برایت گفتم حفظ کن و نگه‌دار، زیرا خیر دنیا و آخرت را برایت در این گفتار گردآوری کردم. - . عیون اخبار الرضا علیه السلام1: 272 باب 28 ح 58 -

**[ترجمه]

بیان

المراد ابتداع دین أو رأی أو عبادة و الإصرار علیها حتی هذا الأمر المخالف للواقع الذی لا یترتب علیه فساد و الحاصل أن الغرض التعمیم فی کل أمر یخالف الواقع فإن التدین به یخرج الرجل عن الإیمان المأخوذ فیه ترک الکبائر کما هو مصطلح الأخبار و سیأتی تحقیقها.

**[ترجمه]مراد بدعت در دین یا رأی و یا عبادت است و اصرار نمودن بر آنها، گرچه این کار مخالف واقع، دارای مفسده هم نباشد.

حاصل مطلب این که، عمومیت بخشیدن هر امر خلاف واقع و متدین شدن به آن، انسان را از ایمان که شرایطش ترک گناهان کبیره است بیرون می‌سازد. چنانچه اصطلاح اخبار همان است و در آینده تحقیق مطلب خواهد آمد.

**[ترجمه]

«12»

ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام بِالْأَسَانِیدِ الثَّلَاثَةِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَنْ أَفْتَی النَّاسَ بِغَیْرِ عِلْمٍ لَعَنَهُ مَلَائِکَةُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ.

سن، المحاسن أبی عن فضالة عن إسماعیل بن أبی زیاد عن أبی عبد الله عن أبیه علیه السلام قال قال رسول الله صلی الله علیه و آله مثله- سن، المحاسن محمد بن عیسی عن جعفر بن محمد بن أبی الصباح عن إبراهیم بن أبی السماک ⁽¹⁾عن موسی بن بکر عن أبی الحسن علیه السلام مثله- سن، المحاسن الجامورانی عن ابن البطائنی عن الحسین بن أبی العلاء عن أبی عبد الله علیه السلام مثله- صح، صحیفة الرضا علیه السلام عن الرضا عن آبائه علیهم السلام مثله.

**[ترجمه]عیون أخبار الرضا: امام رضا علیه السلام از امیر المؤمنین علیه السلام

ص: 115

روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: کسی که بدون علم فتوا دهد، ملائکه آسمان‌ها و زمین او را لعنت می‌کند. - . عیون اخبار الرضا 2: 50- 51 باب 31 ح 173 -

المحاسن: امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله مثل آن را روایت کرده است. - . محاسن: 205 باب 5 ح 59 -

المحاسن: امام کاظم علیه السلام مثل آن را روایت کرده است. - . محاسن: 205 باب 5 ح 59 -

المحاسن: مثل آن حدیث روایت شده است. - . المحاسن: 118 باب 60 ح 127 -

**[ترجمه]

«18»

کش، رجال الکشی سَعْدٌ عَنِ الْیَقْطِینِیِّ عَنْ أَخِیهِ جَعْفَرِ بْنِ عِیسَی وَ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: وَ اللَّهِ مَا أَحَدٌ یَکْذِبُ عَلَیْنَا إِلَّا وَ یُذِیقُهُ اللَّهُ حَرَّ الْحَدِیدِ.

**[ترجمه]رجال الکشی: امام رضا علیه السلام فرمود: قسم به خدا هیچ کس بر ما دورغ نمی‌بندد مگر اینکه خدا برق شمشیر را به او می‌چشاند. - . اختیار معرفه الرجال: 829 ح 1048 -

**[ترجمه]

«19»

سن، المحاسن أَبِی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ عَنْ أَبِی سُخَیْلَةَ ⁽²⁾قَالَ سَمِعْتُ عَلِیّاً علیه السلام عَلَی مِنْبَرِ الْکُوفَةِ یَقُولُ أَیُّهَا النَّاسُ ثَلَاثٌ لَا دِینَ لَهُمْ لَا دِینَ لِمَنْ دَانَ بِجُحُودِ آیَةٍ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ وَ لَا دِینَ لِمَنْ دَانَ بِفِرْیَةِ بَاطِلٍ عَلَی اللَّهِ وَ لَا دِینَ لِمَنْ دَانَ بِطَاعَةِ مَنْ عَصَی اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی ثُمَّ قَالَ أَیُّهَا النَّاسُ لَا خَیْرَ فِی دِینٍ لَا تَفَقُّهَ فِیهِ

1) هو سالم بن مکرم بن عبد اللّه، و کان کنیته أبی سلمة فغیّرها و کنّاه بذلک.

2) بضم السین و فتح الخاء المعجمة هو عاصم بن ظریف.

وَ لَا خَیْرَ فِی دُنْیَا لَا تَدَبُّرَ فِیهَا وَ لَا خَیْرَ فِی نُسُکٍ لَا وَرَعَ فِیهِ.

**[ترجمه]المحاسن: ابو سخیله گوید: از امام علی علیه السلام روی منبر کوفه شنیدم که می‌فرمود: ای مردم! سه کس دین ندارد: کسی که به انکار آیه‌ای از کتاب خدا دینداری کند، و کسی که با دروغ بستن باطل به خدا دینداری نماید، و کسی که اطاعت شخصی کند که او نافرمانی خدا می‌کند. و سپس فرمود: ای مردم! هیچ خیری در دینی نیست که در آن فهمیدن نباشد، و هیچ خیری در دنیایی نیست که اندیشه در آن نباشد،

سن، المحاسن جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام فِی کَلَامٍ لَهُ لَا یَسْتَحْیِی الْعَالِمُ إِذَا سُئِلَ عَمَّا لَا یَعْلَمُ أَنْ یَقُولَ لَا عِلْمَ لِی بِهِ.

1) أورد الحدیث عن الأمالی فی باب البدع و الرأی و المقائیس.

جا، المجالس للمفید أَبُو غَالِبٍ الزُّرَارِیُّ عَنْ عَمِّهِ عَلِیِّ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنِ الطَّیَالِسِیِّ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ لَا دِینَ لِمَنْ دَانَ بِطَاعَةِ مَنْ عَصَی اللَّهَ وَ لَا دِینَ لِمَنْ

1) الظاهر أن جملة «قال سفیان إلخ» تکون لصاحب مصباح الشریعة، لانهم علیهم السلام معادن العلوم و الحکم، ینحدر عنهم السیل و لا یرقی إلیهم الطیر، لم یحتاجوا إلی نقل کلام من الغیر و الاستشهاد به. کما أن المحتمل کون جملة «و المفتی یحتاج إلخ» منه لا من الإمام علیه السلام

2) و فی نسخة: ثم الحکم حینئذ ان قدر.

3) تقدم الحدیث مسندا تحت الرقم 24

4) و فی نسخة: عن الناس.

دَانَ بِفِرْیَةِ بَاطِلٍ عَلَی اللَّهِ وَ لَا دِینَ لِمَنْ دَانَ بِجُحُودِ شَیْ‌ءٍ مِنْ آیَاتِ اللَّهِ.

**[ترجمه]مجالس مفید: محمد گوید: از امام باقر علیه السلام شنیدم فرمود: کسی که به اطاعت گنهکار دینداری کند دین ندارد، و کسی که به دروغ بستن باطل بر خدا دینداری کند دین ندارد،

**[ترجمه]

«46»

مُنْیَةُ الْمُرِیدِ، عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: الْمُتَشَبِّعُ بِمَا لَمْ یُعْطَ کَلَابِسِ ثَوْبَیْ زُورٍ.

**[ترجمه]منیة المرید: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: اظهار سیری (اظهار نمودن بیشتر از آنچه که دارد) برای گرسنه، مانند کسی است که لباس دروغ به تن کرده است. - . منیه المرید: 73 -

**[ترجمه]

بیان

قال فی النهایة فیه المتشبع بما لا یملک کلابس ثوبی زور أی المتکثر بأکثر مما عنده و یتجمل بذلک کالذی یری أنه شبعان و لیس کذلک و من فعله فإنما یسخر من نفسه و هو من أفعال ذوی الزور بل هو فی نفسه زور أی کذب.

**[ترجمه]در کتاب نهایه آمده است: «المتشبع بما لایملک کلابس ثوبی زور» یعنی کسی که خود را به مال دیگران سیر کند، مانند کسی است که لباس دروغ پوشیده است. یعنی کسی که بیشتر از آنچه نزدش است خود را غنی نشان دهد و به آن آرایش کند، مانند کسی است که فکر می کند سیر است در حالی که گرسنه می باشد. کسی که چنین کند، خود را مسخره کرده است و این از کارهای دروغ است بلکه خود دروغ می باشد. - . نهایه فی غریب الحدیث و الاثر2: 441 -

**[ترجمه]

«47»

مُنْیَةُ الْمُرِیدِ، عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: مَنْ أَفْتَی بِفُتْیَا مِنْ غَیْرِ تَثَبُّتٍ وَ فِی لَفْظٍ بِغَیْرِ عِلْمٍ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَی مَنْ أَفْتَاهُ.

**[ترجمه]منیة المرید: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: اگر کسی فتوایی را اخذ کند که فتوا دهنده بدون آگاهی لازم آن را صادر کرده باشد، گناه مستفتی به عهده فتوا دهنده است. - . منیه المرید: 137 -

**[ترجمه]

«48»

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله أَجْرَؤُکُمْ عَلَی الْفَتْوَی أَجْرَؤُکُمْ عَلَی النَّارِ.

**[ترجمه]رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کسی که در میان شما از لحاظ فتوای و صادر کردن حکم، دارای جرأت و جسارت بیشتری است، آن شخص نسبت به آتش جهنم با جرأت‌تر است. - . منیه المرید: 137 -

**[ترجمه]

«49»

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله أَشَدُّ النَّاسِ عَذَاباً یَوْمَ الْقِیَامَةِ رَجُلٌ قَتَلَ نَبِیّاً أَوْ قَتَلَهُ نَبِیٌّ أَوْ رَجُلٌ یُضِلُّ النَّاسَ بِغَیْرِ عِلْمٍ أَوْ مُصَوِّرٌ یُصَوِّرُ التَّمَاثِیلَ.

**[ترجمه]معذّب‌ترین مردم در روز قیامت، اشخاص زیرند:

1. کسی که پیامبری را کشته باشد. 2. کسی که پیامبر او را کشته باشد. 3. کسی که بدون علم فتوا دهد و مردم را گمراه سازد. 4. کسی که تصویر جانداری را بکشد. - . منیه المرید: 137 -

**[ترجمه]

«50»

و روی عن القاسم بن محمد بن أبی بکر⁽¹⁾أحد فقهاء المدینة المتفق علی

1) أورد ابن خلّکان ترجمته فی «ج 1 من وفیات الأعیان ص 456 ط ایران» و قال: أبو محمّد القاسم بن محمّد بن أبی الصدیق نسبه معروف فلا حاجة الی رفعه، کان من سادات التابعین و أحد الفقهاء السبعة بالمدینة، و کان أفضل أهل زمانه، روی عن جماعة من الصحابة رضی اللّه عنهم، و روی عنه جماعة من کبار التابعین. قال یحیی بن سعید: ما أدرکنا أحدا نفضّله علی القاسم بن محمّد. و قال مالک: کان القاسم من فقهاء هذه الأمة. و قد تقدم فی ترجمة زین العابدین علیّ بن الحسین علیهما السلام أنهما کانا ابنی خالة، و أن القاسم بن محمّد والدته ابنة یزدجرد آخر ملوک الفرس و کذلک زین العابدین و سالم بن عمر، و القصة مستوفاة هناک، توفّی سنة احدی او اثنتین و مائة، و قیل: سنة ثمان و قیل: سنة اثنتا عشرة و مائة «بقدید» و کان عمره سبعین سنة او اثنتین و سبعین سنة. و قدید- بضم القاف و فتح الدال المهملة و سکون الیاء المثناة من تحتها و بعدها دال مهملة- هو منزل بین مکّة و مدینة. انتهی کلامه. أقول: عده الشیخ من أصحاب السجّاد و الباقر علیهما السلام فی رجاله و روی الحمیری فی قرب الإسناد عن ابن عیسی البزنطی قال: ذکر عند الرضا علیه السلام القاسم بن محمّد خال أبیه و سعید بن المسیب فقال: کانا علی هذا الامر. و قال الکلینی فی کتابه الأصول الکافی فی باب مولد جعفر بن محمّد علیهما السلام: ولد أبو عبد اللّه علیه السلام «الی أن قال»: و کان أمّه أمّ فروة بنت القاسم بن محمّد بن أبی بکر، و امها أسماء بنت عبد الرحمن بن أبی بکر «ثم قال»: محمّد بن یحیی، عن أحمد بن محمّد، عن عبد اللّه بن أحمد، عن إبراهیم بن الحسن قال: حدّثنی وهب بن حفص، عن إسحاق بن جریر، قال: قال أبو عبد اللّه علیه السلام: کان سعید بن المسیّب و القاسم بن محمّد بن أبی بکر و أبو خالد الکابلی من ثقاة علیّ بن الحسین علیهما السلام، و کانت امی ممن آمنت و اتقت و أحسنت و اللّه یحب المحسنی

علمه و فقهه بین المسلمین أنه سئل عن شی‌ء فقال لا أحسنه فقال السائل إنی جئت إلیک لا أعرف غیرک فقال القاسم لا تنظر إلی طول لحیتی و کثرة الناس حولی و الله ما أحسنه فقال شیخ من قریش جالس إلی جنبه یا ابن أخی الزمها [الْزِمْهُ فقال فو الله ما رأیتک فی مجلس أنبل منک الیوم فقال القاسم و الله لأن یقطع لسانی أحب إلی أن أتکلم بما لا علم لی به.

**[ترجمه]وقتی از قاسم بن محمد بن ابوبکر که یکی از فقهای مدینه بود و دانش و

ص: 123

فقاهت او مورد اتفاق همه مسلمین بوده است درباره مطلبی سؤال کردند، وی گفت: جواب صحیح این مسئله را نمی‌دانم. سائل گفت، من بدین منظور به سوی تو شتافتم چون از غیر تو شخص دیگری را به شایستگی نمی‌شناختم. قاسم گفت: به درازی ریشم و مردمان بسیار که در کنارم نشسته‌اند نگاه مکن، قسم به خدا! جواب صحیح این مسئله را نمی‌دانم. پس پیرمردی از طایفه قریش که در کنارش نشسته بود گفت: برادر زاده! جواب مسئله را برای او بیان کن و او را از نزد خود مران، به خدا قسم در هر مجلس که تو را مشاهده کردم، کسی را عالم‌تر از تو ندیدم. قاسم گفت: به خدا قسم اگر زبانم را از بیخ و بن بر کنند، برایم محبوب‌تر است از این که در باره چیزی که علم ندارم سخن گویم. - . منیه المرید: 140 -

**[ترجمه]

باب 17 ما جاء فی تجویز المجادلة و المخاصمة فی الدین و النهی عن المراء

الآیات

آل عمران: «ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ حاجَجْتُمْ فِیما لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِیما لَیْسَ لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ»(65)

الأعراف: «أَ تُجادِلُونَنِی فِی أَسْماءٍ سَمَّیْتُمُوها أَنْتُمْ وَ آباؤُکُمْ ما نَزَّلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ الأنفال یُجادِلُونَکَ فِی الْحَقِّ بَعْدَ ما تَبَیَّنَ»(5)

النحل: «وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ»(124)

الکهف: «فَلا تُمارِ فِیهِمْ إِلَّا مِراءً ظاهِراً وَ لا تَسْتَفْتِ فِیهِمْ مِنْهُمْ أَحَداً»(21) (و قال تعالی): «وَ کانَ الْإِنْسانُ أَکْثَرَ شَیْ‌ءٍ جَدَلًا»(53) (و قال تعالی): «وَ یُجادِلُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِالْباطِلِ لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَ اتَّخَذُوا آیاتِی وَ ما أُنْذِرُوا هُزُواً»(55)

مریم: «وَ تُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا»(96)

الحج: «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یُجادِلُ فِی اللَّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ یَتَّبِعُ کُلَّ شَیْطانٍ مَرِیدٍ»(2) (و قال تعالی): «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یُجادِلُ فِی اللَّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ لا هُدیً وَ لا کِتابٍ مُنِیرٍ ثانِیَ عِطْفِهِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ لَهُ فِی الدُّنْیا خِزْیٌ وَ نُذِیقُهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ عَذابَ الْحَرِیقِ»(7 ، 8) (و قال تعالی): «وَ إِنْ جادَلُوکَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ»(67)

الفرقان: «فَلا تُطِعِ الْکافِرِینَ وَ جاهِدْهُمْ بِهِ جِهاداً کَبِیراً»(51)

النمل: «قُلْ هاتُوا بُرْهانَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ»(63)

العنکبوت: «وَ لا تُجادِلُوا أَهْلَ الْکِتابِ إِلَّا بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِلَّا الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ»(45)

المؤمن: «ما یُجادِلُ فِی آیاتِ اللَّهِ إِلَّا الَّذِینَ کَفَرُوا»(3) (و قال سبحانه): «وَ جادَلُوا بِالْباطِلِ لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ»(4) (و قال تعالی): «الَّذِینَ یُجادِلُونَ فِی آیاتِ اللَّهِ بِغَیْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ وَ عِنْدَ الَّذِینَ آمَنُوا»(35) (و قال سبحانه): «إِنَّ الَّذِینَ یُجادِلُونَ فِی آیاتِ اللَّهِ بِغَیْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ إِنْ فِی صُدُورِهِمْ إِلَّا کِبْرٌ ما هُمْ بِبالِغِیهِ»(55) (و قال تعالی): «أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یُجادِلُونَ فِی آیاتِ اللَّهِ أَنَّی یُصْرَفُونَ»(68) حمعسق: «وَ الَّذِینَ یُحَاجُّونَ فِی اللَّهِ مِنْ بَعْدِ ما اسْتُجِیبَ لَهُ حُجَّتُهُمْ داحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ عَلَیْهِمْ غَضَبٌ وَ لَهُمْ عَذابٌ شَدِیدٌ»(15) (و قال تعالی): «أَلا إِنَّ الَّذِینَ یُمارُونَ فِی السَّاعَةِ لَفِی ضَلالٍ بَعِیدٍ»(17) (و قال تعالی): «وَ یَعْلَمَ الَّذِینَ یُجادِلُونَ فِی آیاتِنا ما لَهُمْ مِنْ مَحِیصٍ»(34)

الزخرف: «ما ضَرَبُوهُ لَکَ إِلَّا جَدَلًا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ»(57)

{هان، شما [اهل کتاب] همانان هستید که درباره آنچه نسبت به آن دانشی داشتید محاجه کردید؛ پس چرا در مورد چیزی که بدان دانشی ندارید محاجه می‌کنید؟ با آنکه خدا می‌داند و شما نمی‌دانید.}

• قالَ قَدْ وَقَعَ عَلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ رِجْسٌ وَ غَضَبٌ أَتُجادِلُونَنی فی أَسْماءٍ سَمَّیْتُمُوها أَنْتُمْ وَ آباؤُکُمْ ما نَزَّلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ فَانْتَظِرُوا إِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرین‌ - . اعراف / 71 -

{گفت: «راستی که عذاب و خشمی [سخت] از پروردگارتان بر شما مقرر گردیده است. آیا درباره نامهایی که خود و پدرانتان [برای بتها] نامگذاری کرده‌اید، و خدا بر [حقانیت] آنها برهانی فرو نفرستاده با من مجادله می‌کنید؟ پس منتظر باشید که من [هم] با شما از منتظرانم.»}

• یُجادِلُونَکَ فِی الْحَقِّ بَعْدَ ما تَبَیَّنَ کَأَنَّما یُساقُونَ إِلَی الْمَوْتِ وَ هُمْ یَنْظُرُون‌ - . انفال / 6 -

{با تو در باره حقّ - بعد از آنکه روشن گردید - مجادله می‌کنند. گویی که آنان را به سوی مرگ می‌رانند و ایشان [بدان] می‌نگرند.}

• وَ جادِلْهُمْ بِالَّتی هِیَ أَحْسَن - . نحل / 125 -

{و با آنان به [شیوه‌ای] که نیکوتر است مجادله نمای.}

• فَلا تُمارِ فیهِمْ إِلاَّ مِراءً ظاهِراً وَ لا تَسْتَفْتِ فیهِمْ مِنْهُمْ أَحَداً - . کهف / 22 -

{پس درباره ایشان جز به صورت ظاهر جدال مکن و در مورد آنها از هیچ کس جویا مشو.}.

• وَ لَقَدْ صَرَّفْنا فی هذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ کُلِّ مَثَلٍ وَ کانَ الْإِنْسانُ أَکْثَرَ شَیْ‌ءٍ جَدَلاً - . کهف / 54 -

{و به راستی در این قرآن، برای مردم از هر گونه مَثَلی آوردیم، و[لی] انسان بیش از هر چیز سَرِ جدال دارد.}

• وَ ما نُرْسِلُ الْمُرْسَلینَ إِلاَّ مُبَشِّرینَ وَ مُنْذِرینَ وَ یُجادِلُ الَّذینَ کَفَرُوا بِالْباطِلِ لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَ اتَّخَذُوا آیاتی وَ ما أُنْذِرُوا هُزُواً - . کهف / 56 -

{و پیامبران [خود] را جز بشارت‌دهنده و بیم‌رسان گسیل نمی‌داریم، و کسانی که کافر شده‌اند، به باطل مجادله می‌کنند تا به وسیله آن، حق را پایمال گردانند، و نشانه‌های من و آنچه را [بدان] بیم داده شده‌اند به ریشخند گرفتند.}

• فَإِنَّما یَسَّرْناهُ بِلِسانِکَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقینَ وَ تُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا - . مریم / 97 -

{و مردم ستیزه‌جو را بدان بیم دهی.}

• وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یُجادِلُ فِی اللَّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ یَتَّبِعُ کُلَّ شَیْطانٍ مَریدٍ - . حج / 3 -

{و برخی از مردم در باره خدا بدون هیچ علمی مجادله می‌کنند و از هر شیطان سرکشی پیروی می‌نمایند.}

• وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یُجادِلُ فِی اللَّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ لا هُدیً وَ لا کِتابٍ مُنیرٍ * ثانِیَ عِطْفِهِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبیلِ اللَّهِ لَهُ فِی الدُّنْیا خِزْیٌ وَ نُذیقُهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ عَذابَ الْحَریقِ - . حج / 8 - 9 -

{و از [میان] مردم کسی است که در باره خدا بدون هیچ دانش و بی‌هیچ رهنمود و کتاب روشنی به مجادله می‌پردازد، [آن هم] از سرِ نخوت، تا [مردم را] از راه خدا گمراه کند. در این دنیا برای او رسوایی است، و در روز رستاخیز او را عذاب آتش سوزان می‌چشانیم.}

• وَ إِنْ جادَلُوکَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُون‌ - . حج / 68 -

{و اگر با تو مجادله کردند، بگو: «خدا به آنچه می‌کنید داناتر است.»}

• فَلا تُطِعِ الْکافِرینَ وَ جاهِدْهُمْ بِهِ جِهاداً کَبیراً - . فرقان / 52 -

{پس، از کافران اطاعت مکن، و با [الهام گرفتن از] قرآن با آنان به جهادی بزرگ بپرداز.}

• أَمَّنْ یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعیدُهُ وَ مَنْ یَرْزُقُکُمْ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ قُلْ هاتُوا بُرْهانَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صادِقینَ - . نمل / 64 -

{یا آن کس که خلق را آغاز می‌کند و سپس آن را بازمی‌آورد، و آن کس که از آسمان و زمین به شما روزی می‌دهد؟ آیا معبودی با خداست؟ بگو: «اگر راست می‌گویید، برهان خویش را بیاورید.»}

• وَ لا تُجادِلُوا أَهْلَ الْکِتابِ إِلاَّ بِالَّتی هِیَ أَحْسَنُ إِلاَّ الَّذینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ وَ قُولُوا آمَنَّا بِالَّذی أُنْزِلَ إِلَیْنا وَ أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ وَ إِلهُنا وَ إِلهُکُمْ واحِدٌ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُون‌ - . عنکبوت / 46 -

{و با اهل کتاب، جز به [شیوه‌ای] که بهتر است، مجادله مکنید - مگر [با] کسانی از آنان که ستم کرده‌اند - و بگویید: «به آنچه به سوی ما نازل شده و [آنچه] به سوی شما نازل گردیده، ایمان آوردیم؛ و خدای ما و خدای شما یکی است و ما تسلیم اوییم.»}

ص: 124

• ما یُجادِلُ فی آیاتِ اللَّهِ إِلاَّ الَّذینَ کَفَرُوا فَلا یَغْرُرْکَ تَقَلُّبُهُمْ فِی الْبِلاد - . مومن / 4 -

{جز آنهایی که کفر ورزیدند [کسی] در آیات خدا ستیزه نمی‌کند، پس رفت و آمدشان در شهرها تو را دستخوش فریب نگرداند.}

• وَ جادَلُوا بِالْباطِلِ لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ فَأَخَذْتُهُمْ فَکَیْفَ کانَ عِقابِ - . مومن / 5 -

{و به [وسیله] باطل جدال نمودند تا حقیقت را با آن پایمال کنند. پس آنان را فرو گرفتم؛ آیا چگونه بود کیفر من؟}

• الَّذینَ یُجادِلُونَ فی آیاتِ اللَّهِ بِغَیْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ وَ عِنْدَ الَّذینَ آمَنُوا کَذلِکَ یَطْبَعُ اللَّهُ عَلی کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبَّار - . مومن / 35 -

{کسانی که درباره آیات خدا - بدون حجّتی که برای آنان آمده باشد - مجادله می‌کنند، [این ستیزه] در نزد خدا و نزد کسانی که ایمان آورده‌اند [مایه] عداوت بزرگی است. این گونه، خدا بر دل هر متکبّر و زورگویی مُهر می‌نهد.}

• إِنَّ الَّذینَ یُجادِلُونَ فی آیاتِ اللَّهِ بِغَیْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ إِنْ فی صُدُورِهِمْ إِلاَّ کِبْرٌ ما هُمْ بِبالِغیهِ - . مومن / 56 -

{در حقیقت، آنان که درباره نشانه‌های خدا - بی‌آنکه حجّتی برایشان آمده باشد - به مجادله برمی‌خیزند در دلهایشان جز بزرگنمایی نیست [و] آنان به آن [بزرگی که آرزویش را دارند] نخواهند رسید. پس به خدا پناه جوی.}

• أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذینَ یُجادِلُونَ فی آیاتِ اللَّهِ أَنَّی یُصْرَفُون‌ - . مومن / 69 -

{آیا کسانی را که در [ابطال] آیات خدا مجادله می‌کنند ندیده‌ای [که] تا کجا [از حقیقت] انحراف حاصل کرده‌اند؟}

• وَ الَّذینَ یُحَاجُّونَ فِی اللَّهِ مِنْ بَعْدِ ما اسْتُجیبَ لَهُ حُجَّتُهُمْ داحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ عَلَیْهِمْ غَضَبٌ وَ لَهُمْ عَذابٌ شَدید - . شوری / 16 -

{و کسانی که درباره خدا پس از اجابت [دعوت] او به مجادله می‌پردازند، حجّتشان پیش پروردگارشان باطل است، و خشمی [از خدا] برایشان است و برای آنان عذابی سخت خواهد بود.}

• یَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذینَ لا یُؤْمِنُونَ بِها وَ الَّذینَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْها وَ یَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ أَلا إِنَّ الَّذینَ یُمارُونَ فِی السَّاعَةِ لَفی ضَلالٍ بَعیدٍ - . شوری / 18 -

{کسانی که به آن ایمان ندارند، شتابزده آن را می‌خواهند، و کسانی که ایمان آورده‌اند، از آن هراسناکند و می‌دانند که آن حقّ است. بدان که آنان که در مورد قیامت تردید می‌ورزند، قطعاً در گمراهی دور و درازی‌اند.}

• وَ یَعْلَمَ الَّذینَ یُجادِلُونَ فی آیاتِنا ما لَهُمْ مِنْ مَحیصٍ - . شوری / 35 -

{و [تا] آنان که در آیات ما مجادله می‌کنند، بدانند که ایشان را [رویِ] گریزی نیست.}

• وَ قالُوا أَ آلِهتُنا خَیْرٌ أَمْ هُوَ ما ضَرَبُوهُ لَکَ إِلاَّ جَدَلاً بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ - . زخرف / 58 -

{و گفتند: «آیا معبودان ما بهترند یا او؟» آن [مثال] را جز از راه جدل برای تو نزدند، بلکه آنان مردمی جدل‌پیشه‌اند.}

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

ج، الإحتجاج رُوِیَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: نَحْنُ الْمُجَادِلُونَ فِی دِینِ اللَّهِ.

**[ترجمه]الاحتجاج: از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده که آن حضرت فرمود: ما جدال کنندگان در دین خدا هستیم. - . الاحتجاج: 15 -

**[ترجمه]

«2»

ج، الإحتجاج بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیِّ علیه السلام قَالَ: ذُکِرَ عِنْدَ الصَّادِقِ علیه السلام الْجِدَالُ فِی الدِّینِ وَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ الْأَئِمَّةَ الْمَعْصُومِینَ عَلَیْهِمُ السَّلَامُ قَدْ نَهَوْا عَنْهُ فَقَالَ الصَّادِقُ علیه السلام لَمْ یُنْهَ عَنْهُ مُطْلَقاً لَکِنَّهُ نُهِیَ عَنِ الْجِدَالِ بِغَیْرِ الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ أَ مَا تَسْمَعُونَ اللَّهَ یَقُولُ وَ لا تُجادِلُوا أَهْلَ الْکِتابِ إِلَّا بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ وَ قَوْلَهُ تَعَالَی ادْعُ إِلی سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ فَالْجِدَالُ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ قَدْ قَرَنَهُ الْعُلَمَاءُ بِالدِّینِ وَ الْجِدَالُ بِغَیْرِ الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ مُحَرَّمٌ وَ حَرَّمَهُ اللَّهُ تَعَالَی عَلَی شِیعَتِنَا وَ کَیْفَ یُحَرِّمُ اللَّهُ الْجِدَالَ جُمْلَةً وَ هُوَ یَقُولُ وَ قالُوا لَنْ یَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ کانَ هُوداً أَوْ نَصاری قَالَ اللَّهُ تَعَالَی تِلْکَ أَمانِیُّهُمْ قُلْ هاتُوا بُرْهانَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ فَجَعَلَ عِلْمَ الصِّدْقِ وَ الْإِیمَانَ بِالْبُرْهَانِ وَ هَلْ یُؤْتَی بِالْبُرْهَانِ إِلَّا فِی الْجِدَالِ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ قِیلَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَمَا الْجِدَالُ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ وَ الَّتِی لَیْسَتْ بِأَحْسَنَ قَالَ أَمَّا الْجِدَالُ بِغَیْرِ الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ أَنْ تُجَادِلَ مُبْطِلًا فَیُورِدَ عَلَیْکَ بَاطِلًا فَلَا تَرُدَّهُ بِحُجَّةٍ قَدْ نَصَبَهَا اللَّهُ تَعَالَی وَ لَکِنْ تَجْحَدُ قَوْلَهُ أَوْ تَجْحَدُ حَقّاً یُرِیدُ ذَلِکَ الْمُبْطِلُ أَنْ یُعِینَ بِهِ بَاطِلَهُ فَتَجْحَدُ ذَلِکَ الْحَقَّ مَخَافَةَ أَنْ یَکُونَ لَهُ عَلَیْکَ فِیهِ حُجَّةٌ لِأَنَّکَ لَا تَدْرِی کَیْفَ الْمَخْلَصُ مِنْهُ فَذَلِکَ حَرَامٌ عَلَی شِیعَتِنَا أَنْ یَصِیرُوا فِتْنَةً عَلَی ضُعَفَاءِ إِخْوَانِهِمْ وَ عَلَی الْمُبْطِلِینَ

أَمَّا الْمُبْطِلُونَ فَیَجْعَلُونَ ضَعْفَ الضَّعِیفِ مِنْکُمْ إِذَا تَعَاطَی مُجَادَلَتَهُ وَ ضَعُفَ فِی یَدِهِ حُجَّةً لَهُ عَلَی بَاطِلِهِ وَ أَمَّا الضُّعَفَاءُ مِنْکُمْ فَتُغَمُّ قُلُوبُهُمْ لِمَا یَرَوْنَ مِنْ ضَعْفِ الْمُحِقِّ فِی یَدِ الْمُبْطِلِ وَ أَمَّا الْجِدَالُ الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ فَهُوَ مَا أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَی بِهِ نَبِیَّهُ أَنْ یُجَادِلَ بِهِ مَنْ جَحَدَ الْبَعْثَ بَعْدَ الْمَوْتِ وَ إِحْیَاءَهُ لَهُ فَقَالَ اللَّهُ حَاکِیاً عَنْهُ وَ ضَرَبَ لَنا مَثَلًا وَ نَسِیَ خَلْقَهُ قالَ مَنْ یُحْیِ الْعِظامَ وَ هِیَ رَمِیمٌ فَقَالَ اللَّهُ فِی الرَّدِّ عَلَیْهِ قُلْ یَا مُحَمَّدُ یُحْیِیهَا الَّذِی أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ هُوَ بِکُلِّ خَلْقٍ عَلِیمٌ الَّذِی جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً فَإِذا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ فَأَرَادَ اللَّهُ مِنْ نَبِیِّهِ أَنْ یُجَادِلَ الْمُبْطِلَ الَّذِی قَالَ کَیْفَ یَجُوزُ أَنْ یُبْعَثُ هَذِهِ الْعِظَامُ وَ هِیَ رَمِیمٌ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَی قُلْ یُحْیِیهَا الَّذِی أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ أَ فَیَعْجِزُ مَنِ ابْتَدَأَ بِهِ لَا مِنْ شَیْ‌ءٍ أَنْ یُعِیدَهُ بَعْدَ أَنْ یَبْلَی بَلِ ابْتِدَاؤُهُ أَصْعَبُ عِنْدَکُمْ مِنْ إِعَادَتِهِ ثُمَّ قَالَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً أَیْ إِذَا کَمَنَ النَّارَ الْحَارَّةَ فِی الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ الرَّطْبِ یَسْتَخْرِجُهَا فَعَرَّفَکُمْ أَنَّهُ عَلَی إِعَادَةِ مَا بَلِیَ أَقْدَرُ ثُمَّ قَالَ أَ وَ لَیْسَ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلی أَنْ یَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلی وَ هُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِیمُ أَیْ إِذَا کَانَ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ أَعْظَمَ وَ أَبْعَدَ فِی أَوْهَامِکُمْ وَ قَدَرِکُمْ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَیْهِ مِنْ إِعَادَةِ الْبَالِی فَکَیْفَ جَوَّزْتُمْ مِنَ اللَّهِ خَلْقَ هَذَا الْأَعْجَبِ عِنْدَکُمْ وَ الْأَصْعَبِ لَدَیْکُمْ وَ لَمْ تُجَوِّزُوا مِنْهُ مَا هُوَ أَسْهَلُ عِنْدَکُمْ مِنْ إِعَادَةِ الْبَالِی قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام فَهَذَا الْجِدَالُ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ لِأَنَّ فِیهَا قَطْعَ عُذْرِ الْکَافِرِینَ وَ إِزَالَةَ شُبَهِهِمْ وَ أَمَّا الْجِدَالُ بِغَیْرِ الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ بِأَنْ تَجْحَدَ حَقّاً لَا یُمْکِنُکَ أَنْ تُفَرِّقَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ بَاطِلِ مَنْ تُجَادِلُهُ وَ إِنَّمَا تَدْفَعُهُ عَنْ بَاطِلِهِ بِأَنْ تَجْحَدَ الْحَقَّ فَهَذَا هُوَ الْمُحَرَّمُ لِأَنَّکَ مِثْلُهُ جَحَدَ هُوَ حَقّاً وَ جَحَدْتَ أَنْتَ حَقّاً آخَرَ.

م، تفسیر الإمام علیه السلام فَقَالَ: فَقَامَ إِلَیْهِ رَجُلٌ وَ قَالَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ أَ فَجَادَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ الصَّادِقُ مَهْمَا ظَنَنْتَ بِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مِنْ شَیْ‌ءٍ فَلَا تَظُنَّ بِهِ مُخَالَفَةَ اللَّهِ أَ وَ لَیْسَ اللَّهُ تَعَالَی قَالَ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ وَ قَالَ قُلْ یُحْیِیهَا الَّذِی أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ لِمَنْ ضَرَبَ لِلَّهِ مِثْلًا أَ فَتَظُنُّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله خَالَفَ مَا أَمَرَهُ اللَّهُ بِهِ فَلَمْ یُجَادِلْ بِمَا أَمَرَهُ اللَّهُ بِهِ وَ لَمْ یُخْبِرْ عَنِ اللَّهِ بِمَا أَمَرَهُ أَنْ یُخْبِرَ بِهِ.

**[ترجمه]الاحتجاج: از امام حسن عسکری علیه السلام نقل است: روزی در محضر امام صادق علیه السلام بحثی به میان آمد که رسول خدا صلی الله علیه وآله از مجادله و مباحثه در دین نهی نموده است. امام علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله به طور مطلق از مجادله نهی نفرموده است، بلکه از آن سخن و گفتگویی که نیکوتر نیست منع نموده، آیا این فرمایش خداوند را نشنیده‌اید که فرموده: «وَ لا تُجادِلُوا أَهْلَ الْکِتابِ إِلَّا بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ»، - . عنکبوت / 46 - {و با اهل کتاب، جز به [شیوه‌ای] که بهتر است، مجادله مکنید.} و باز فرموده: «ادْعُ إِلی سَبِیلِ رَبِّک بِالْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ»، - . نحل / 125 - {با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت دعوت کن و با آنان به [شیوه‌ای] که نیکوتر است مجادله نمای.}و علما و دانشمندان مذهبی جدال احسن را از لوازم دین شمرده و گفتگوی غیر احسن را ممنوع دانسته‌اند. و خداوند همان را بر شیعیان ما حرام داشته است. و چطور ممکن است مطلق مجادله و بحث را ممنوع فرموده باشد؟ در حالی که خود فرموده: «وَ قالُوا لَنْ یَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ کانَ هُوداً أَوْ نَصاری»، - . بقره / 111 - {و گفتند: «هرگز کسی به بهشت درنیاید، مگر آنکه یهودی یا ترسا باشد.» این آرزوهای [واهیِ] ایشان است. بگو: «اگر راست می‌گویید، دلیل خود را بیاورید.»}و در ادامه فرموده: «تِلْک أَمانِیُّهُمْ قُلْ هاتُوا بُرْهانَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ»، - . بقره / 111 - {این آرزوهای [واهیِ] ایشان است. بگو: «اگر راست می‌گویید، دلیل خود را بیاورید.»} پس در این آیه شریفه، مناط راستگویی و اثبات دعوی را آوردن برهان قرار داده است، و پرواضح است که برهان همان مجادله و احتجاج احسن است. گفته شد ای پسر رسول خدا، جدال احسن و غیر احسن چیست؟ حضرت صادق علیه السلام فرمود: حضرت صادق علیه السّلام فرمود: مجادله غیر احسن مجادله‌ای است که به سبب آن حقّی را انکار و به باطلی معترف شوی و از خوف آنکه مطلوب او ثابت شود حرف حقّ و صحیحش را ردّ کنید، و یا بخواهید سخن باطل را با جمله‌ای نادرست و باطل دیگری جواب دهید. و این گونه مجادله که موجب گرفتاری پیروان ناتوان ما و نیز اهل باطل است حرام و ممنوع می‌باشد.

ص: 125

امّا اهل باطل آن نقطه ضعف را هنگام بحث با افراد ناتوان از شما حجّت و دلیلی بر پوچی او قرار می‌دهند. و افراد ناتوان شما از مشاهده این وضع دلگیر و محزون می‌شوند. و اما مجادله احسن همان گونه است که خداوند به پیامبرش در بحث با منکرین حشر آموخته که «وَ ضَرَبَ لَنا مَثَلًا وَ نَسِیَ خَلْقَهُ قالَ مَنْ یُحْیِ الْعِظامَ وَ هِیَ رَمِیمٌ»، - . یس / 78 - {و برای ما مَثَلی آورد و آفرینش خود را فراموش کرد؛ گفت: «چه کسی این استخوانها را که چنین پوسیده است زندگی می‌بخشد؟»}، و خداوند در رد آنان فرمود: بگو ای محمّد: «یُحْیِیهَا الَّذِی أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ هُوَ بِکُلِّ خَلْقٍ عَلِیمٌ الَّذِی جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً فَإِذا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ» - . یس / 79 - 80 - {بگو: «همان کسی که نخستین‌بار آن را پدید آورد و اوست که به هر [گونه] آفرینشی داناست.» همو که برایتان در درخت سبزفام اخگر نهاد که از آن [چون نیازتان افتد] آتش می‌افروزید.} به این ترتیب خداوند از پیامبرش خواسته تا با مخالفین حشر و قیامت، آنانی که گفتند چگونه این استخوانهای پوسیده دوباره زنده می‌شود؟ مجادله کند و به او فرمود: «قُلْ یُحْیِیهَا الَّذِی أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ» آیا خداوند از برگرداندن آنکه در آغاز او را آفرید، پس از پوسیده شدن عاجز و ناتوان می‌شود؟! بلکه به نظر شما، آغاز خلقت مشکلتر از برگرداندن آن است؟ «الَّذِی جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً»، - . یس / 80 - {همو که برایتان در درخت سبزفام اخگر نهاد.}یعنی وقتی خداوند آتش داغ را در درخت سبز - تر و تازه - پنهان کرده و سپس آن را بیرون نمود و پدید آورد، با این کار به شما فهماند که همو بر اعاده خلقت و احیای [دوباره]آنچه پوسیده شده نیز قادر و توانا است.

سپس فرمود: «أَوَلَیْسَ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلی أَنْ یَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلی وَ هُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِیمُ»، {آیا کسی که آسمانها و زمین را آفریده، توانا نیست که [باز] مانند آنها را بیافریند؟ آری، اوست آفریننده دانا.}

یعنی: آیا شما که خلقت جهانی با این همه شگفتی که نزد شما دشوارتر است را از خداوند جایز می‌شمارید، احیای استخوان پوسیده که نزد شما آسان‌تر است را روا نمی‌دارید؟!

امام صادق علیه السلام فرمود: این معنای مجادله احسن است، که در آن جای هیچ عذر و بهانه‌ای برای مخالف باقی نمی‌گذارد، و شبهه و اعتراضش مطابق فهم او پاسخ داده می‌شود. و اما جدال غیر احسن این است که منکر حقّی شوی که تمیز حق و باطل طرف بحث را از تو سلب می‌کند، و با این کار، تنها او را از باطلش دور می‌سازی نه به حق نزدیک، و این رویه ممنوع و حرام است، زیرا هر دوی شما منکر حق می‌باشید.

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: مردی برخاست و گفت: ای پسر رسول خدا صلی الله علیه و آله! آیا رسول خدا مجادله کرده است؟ امام صادق علیه السلام فرمود: هر چه نسبت به رسول خدا صلی الله علیه و آله گمان می‌کنی، پس مخالفت خدا را گمان نکن! آیا خدا در قرآن نفرموده: «وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ». و فرمود: «قُلْ یُحْیِیهَا الَّذِی أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ». (برای کسی که برای خدا مثل زده است) آیا گمان می‌کنی رسول خدا صلی الله علیه و آله مخالفت امر خدا را کرده و در آنچه خدا به او امر کرده، مجادله ننموده؟ و آنچه خدا امر کرده که از طرف خدا خبر دهد، خبر نداده؟ - . تفسیر امام حسن عسکری: 529 ح 322 -

**[ترجمه]

بیان

الشجر الأخضر الذی ینقدح منه النار هو شجر المرخ و العفار نوعان من

الشجر فی البادیة یسحق المرخ علی العفار و هما خضراوان یقطر منهما الماء فینقدح النار و یظهر من تفسیره علیه السلام أنه تظهر منه النار الکامنة فیه لا أنها تحصل من سحقهما بالاستحالة کما هو المشهور بین الحکماء و سیأتی تفصیل القول فیه فی کتاب السماء و العالم قوله علیه السلام و قدرکم محرکة أی طاقتکم أو بسکون الدال أی قوتکم ذکرهما الفیروزآبادی.

**[ترجمه]«درخت سبز که آتش از آن شعله می‌کشد»: درخت «مرخ» و «عفار» دو نوع از

ص: 126

درختان صحرا است که چوب «مرخ» را به «عفار» سبز می‌مالند که از آن دو، آب قطره قطره می‌چکد، پس آتش روشن می‌شود و از تفسیر ائمه علیهم السلام آشکار می‌شود، این است که از آن درخت، آتشی که در درونش است ظاهر می‌شود نه این که با مالیدن آن دو چوب آتش روشن شود. چنانچه حکماء می‌گویند، و در میان این مطلب ایشان مشهور است.

لعل المراد الخصومة فیما نهی عن التکلم فیه من التفکر فی ذاته تعالی أو فی کنه صفاته أو فی مسألة القضاء و القدر و الجبر و الاختیار و أمثالها کما یومی إلیه آخر الکلام.

1) بفتح الحاء المهملة و الذال المعجمة المشددة هو زیاد بن عیسی أبو عبیدة الحذاء الکوفیّ الثقة، روی عن أبی جعفر و أبی عبد اللّه علیهما السلام.

ل، الخصال ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی وَلَّادٍ ⁽¹⁾عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام یَقُولُ إِنَّ الْمَعْرِفَةَ بِکَمَالِ دِینِ الْمُسْلِمِ تَرْکُهُ الْکَلَامَ فِیمَا لَا یَعْنِیهِ وَ قِلَّةُ الْمِرَاءِ وَ حِلْمُهُ وَ صَبْرُهُ وَ حُسْنُ خُلُقِهِ.

**[ترجمه]الخصال: امام زین العابدین علیه السلام همیشه می‌فرمود: شناسایی به کمال دین مسلمان از این راه است که سخن بیهوده نگوید، کم مجادله کند، حلیم، صبور و خوش‌خلق باشد. - . خصال: 290 ب 5 ح 45 -

**[ترجمه]

بیان

أی سبب المعرفة.

**[ترجمه]یعنی سبب شناخت.

**[ترجمه]

«12»

ل، الخصال أَبِی وَ ابْنُ الْوَلِیدِ مَعاً عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ وَ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ مَعاً عَنِ الْأَشْعَرِیِّ قَالَ حَدَّثَنِی بَعْضُ أَصْحَابِنَا یَعْنِی جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَیْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی یَحْیَی الْوَاسِطِیِّ عَمَّنْ ذَکَرَهُ أَنَّهُ قَالَ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَ تَرَی هَذَا الْخَلْقَ کُلَّهُ مِنَ النَّاسِ فَقَالَ أَلْقِ مِنْهُمُ التَّارِکَ لِلسِّوَاکِ وَ الْمُتَرَبِّعَ فِی مَوْضِعِ الضَّیِّقِ وَ الدَّاخِلَ فِیمَا لَا یَعْنِیهِ وَ الْمُمَارِیَ فِیمَا لَا عِلْمَ لَهُ بِهِ وَ الْمُتَمَرِّضَ مِنْ غَیْرِ عِلَّةٍ وَ الْمُتَشَعِّثَ مِنْ غَیْرِ مُصِیبَةٍ وَ الْمُخَالِفَ عَلَی أَصْحَابِهِ فِی الْحَقِّ وَ قَدِ اتَّفَقُوا عَلَیْهِ وَ الْمُفْتَخِرَ یَفْتَخِرُ بِآبَائِهِ وَ هُوَ خِلْوٌ مِنْ صَالِحِ أَعْمَالِهِمْ فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ الْخَلَنْجِ یُقْشَرُ لِحاً مِنْ لِحاً حَتَّی یُوصَلَ إِلَی جَوْهَرِیَّتِهِ وَ هُوَ کَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِنْ هُمْ إِلَّا کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلًا.

**[ترجمه]الخصال: راوی به امام جعفر صادق علیه السلام عرض کرد: شما همه این مخلوقات دو پا را آدم می‌دانید؟ فرمود: هشت طایفه‌شان را دور بینداز: آن که مسواک نکند؛ آن که در جای تنگ چهار زانو نشیند؛ آن که در کار بیهوده مداخله کند؛ آن که بی‌دانش بحث کند؛ آن که بی درد خود را بیمار نمایاند؛ آن که بی مصیبت پریشان حال شود؛ آن که با یاران خودش در مطلب درستی که مورد اتفاق آن‌هاست مخالفت ورزد؛ آن که به پدران خود افتخار کند و از کارهای نیک آنان بی‌بهره باشد. این آدم چون گیاه خلنج باشد که پوست کنده شود تا به گوهر و مغز خود رسد. او همچنان است که خدای عزوجل فرموده: «إِنْ هُمْ إِلَّا کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلًا»، - . فرقان / 44 - {یا گمان داری که بیشترشان می‌شنوند یا می‌اندیشند؟ آنان جز مانند ستوران نیستند، بلکه گمراه‌ترند}. - . خصال: 409 ب 8 ح 7 -

**[ترجمه]

بیان

الخلنج کسمند شجر فارسی معرب و کانوا ینحتون منه القصاع و الظاهر أنه شبه من یفتخر بآبائه مع کونه خالیا عن صالح أعمالهم بلحا شجر الخلنج فإن لحاه فاسد و لا ینفع اللحاء کون لبه صالحا لأن ینحت منه الأشیاء بل إذا أرادوا ذلک قشروا لحاه و نبذوها و انتفعوا بلبه و أصله فکما لا ینفع صلاح اللب للقشر مع مجاورته له فکذا لا ینفع صلاح الآباء للمفتخر بهم مع کونه فاسدا- ل، الخصال فی الأربعمائة ما یناسب الباب.

**[ترجمه]ظاهراً در این حدیث کسی که به پدران خود افتخار می‌کند، در حالی که خودش از اعمال نیک آنها تهی است، به درخت «خلنج» تشبیه شده است. چون پوست آن درخت فاسد است، هیچ گونه فایده ای ندارد. وقتی بخواهند از آن درخت استفاده کنند، پوستش را می‌کنند و فقط از مغزش استفاده می‌کنند، چنانچه پوست آن درخت با این که همجوار مغز است، هیچ گونه فایدهای برایش ندارد. خوبی پدرانی که قابل افتخارند هم هیچ گونه فایده‌ای برای انسان فاسد ندارد.

الخصال: در حدیث اربعمآة مناسب این باب آمده است. - . خصال: 615 ب 26 ح 10 -

**[ترجمه]

«13»

ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام بِإِسْنَادِ التَّمِیمِیِّ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: لَعَنَ اللَّهُ الَّذِینَ یُجَادِلُونَ فِی دِینِهِ أُولَئِکَ مَلْعُونُونَ عَلَی لِسَانِ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله.

**[ترجمه]عیون أخبار الرضا: امام رضا علیه السلام از پدرانش از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت کرده که فرمود: خداوند متعال لعنت کرده است کسانی را که با مؤمنین درباره دین خدا مخاصمه می‌کنند، و اینان به لسان رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز ملعونند. - . عیون اخبار الرضا 2: 70 ب 31 ح 288 -

**[ترجمه]

«14»

ما، الأمالی للشیخ الطوسی فِی وَصِیَّةِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عِنْدَ وَفَاتِهِ دَعِ الْمُمَارَاةَ وَ مُجَارَاةَ مَنْ لَا عَقْلَ لَهُ وَ لَا عِلْمَ.

1) بفتح الواو و اللام المشددة هو حفص بن سالم أبو ولاد الحناط الکوفیّ مولی حنفی الثقة، و حکی عن ابن الغضائری أن اسم أبیه یونس.

أی یلقنه الشیطان حجته:

• ین، کتاب حسین بن سعید و النوادر محمد بن سنان عن جعفر بن إبراهیم مثله.

**[ترجمه]یعنی شیطان حجت و دلیل خود را به او تلقین می کند.

کتاب حسین بن سعید و نوادر: مثل حدیث فوق آمده است. - . کتاب الزهد: 40 ب 1 ح 4 -

**[ترجمه]

«19»

مع، معانی الأخبار فِی کَلِمَاتِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله بِرِوَایَةِ الثُّمَالِیِّ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام أَوْرَعُ النَّاسِ مَنْ تَرَکَ الْمِرَاءَ وَ إِنْ کَانَ مُحِقّاً ⁽⁴⁾.

**[ترجمه]معانی الأخبار: پارساترین مردم کسی است که در گفتگو جدل ننماید گر چه حق با او باشد. - . معانی الاخبار: 195 -

**[ترجمه]

«20»

أَبِی عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ: إِنَّ مِنَ التَّوَاضُعِ أَنْ یَرْضَی الرَّجُلُ بِالْمَجْلِسِ دُونَ الْمَجْلِسِ وَ أَنْ یُسَلِّمَ

1) لعله عبد اللّه بن إبراهیم بن أبی عمرو الأنصاریّ الغفاری.

2) لعل الصحیح جعفر بن إبراهیم کما یأتی عن «ین» و هو جعفر بن إبراهیم الجعفری الهاشمی المدنیّ، نقل عن جامع الروات روایة عبد اللّه بن إبراهیم الغفاری عنه.

3) یأتی الحدیث تحت الرقم 35 عن أبی محمّد الغفاری عن أبی عبد اللّه علیه السلام.

4) و تقدم بطریق آخر تحت الرقم 3 و یأتی فی الحدیث التالی.

عَلَی مَنْ یَلْقَی وَ أَنْ یَتْرُکَ الْمِرَاءَ وَ إِنْ کَانَ مُحِقّاً وَ لَا یُحِبَّ أَنْ یُحْمَدَ عَلَی التَّقْوَی.

**[ترجمه]سکونیّ گوید: امام صادق علیه السلام به نقل از پدران بزرگوارش فرمود: همانا از نشانه‌های فروتنی آن است که مرد به نشستن در جایی پست‌تر از جایی که دیگران نشسته‌اند خشنود باشد؛ و به هر کس که

بیان

یقولون أی یقول المتکلمون لما أسسوه بعقولهم الناقصة هذا ینقاد أی یستقیم علی أصولنا و هذا لا ینقاد أی لا یجری علی الأصول الکلامیة و یحتمل أن یکون إشارة إلی ما یقوله أهل المناظرة فی مجادلاتهم سلمنا هذا و لکن لا نسلم ذلک و الأول أظهر قوله علیه السلام لو علموا کیف کان بدء الخلق لعل المراد أن مناظراتهم فی حقائق الأشیاء و کیفیاتها و کیفیة صدورها عن الله تعالی إنما هو لجهلهم بأصل الخلق و إنما یقولون بعقولهم و یثبتون بأصولهم مقدمات فاسدة و یبنون علیها تلک الأمور التی یرجع جل علم الکلام إلیها فلو کانوا عالمین بکیفیة الخلق و أصله لما اختلفوا و یحتمل أن یکون المراد العلم بکیفیة خلق أفراد البشر و اختلاف أفهامهم و استعداداتهم فلو علموا ذلک لم

1) یأتی الخبر بهذا الاسناد عن أبی عبد اللّه علیه السلام تحت الرقم 28.

2) أتی الحدیث بطریق آخر تحت الرقم 34

یتنازعوا و لم یتشاجروا و لم یکلفوا أحدا التصدیق بما هو فوق طاقته و لم یتعرضوا لفهم ما لم یکلفوا بفهمه و لا یحیط به علمهم و اعترفوا بالعجز و قصور المدارک و لم یعرضوا أنفسهم للوقوع فی المهالک.

**[ترجمه]متکلمین می‌گویند: وقتی با عقل های ناقصه خودشان اصل تأسیس کردند، یعنی این خبر برابر با اصول ماست و آن خبر مطابق بر اصول کلامیه ما نیست، احتمال دارد «هذا ینقاد» اشاره باشد به سوی آنچه اهل مجادله در مجادله هایشان می‌گویند، به اولی تسلیم و به دومی تسلیم نمی‌شوند و احتمال اول آشکارتر است.

شاید مراد امام علیه السلام این بوده که مناظرات آنها در حقایق اشیاء و کیفیت آنها و کیفیت صدور آنها از خدای متعال، همه بر اساس ندانم‌کاری و نادانی اصل آفرینش است و فقط با عقل های ناقص خویش این حرفها را می‌زنند و به اصول فاسده خویش مقدمات را ثابت و بر آنها این‌ها را بار می‌کنند که عمده علم کلام به سوی آنها بر می‌گردد.

«اگر کیفیت آفرینش را می‌دانستند اختلاف نمی‌کردند.» احتمال دارد مراد علم به کیفیت آفرینش افراد بشر و اختلاف افهام و استعدادهای آنها باشد. پس اگر اصل خلقت را می‌دانستند،

ص: 132

نزاع نمی‌کردند و زحمت نمی‌دادند و هیچ کس را به تصدیق آنچه فوق طاقتش باشد مکلف نمی‌ساختند، و به مردم برای فهم آنچه مکلف به فهم آن نبودند متعرض نمی‌شدند. علم ایشان به آن احاطه ندارد، اعتراف به عجز می‌کردند و خودشان را در مهلکه‌ها وارد نمی‌کردند.

**[ترجمه]

«24»

سن، المحاسن ابْنُ فَضَّالٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ أَبِیهِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ اجْعَلُوا أَمْرَکُمْ لِلَّهِ وَ لَا تَجْعَلُوهُ لِلنَّاسِ فَإِنَّ مَا کَانَ لِلَّهِ فَهُوَ لِلَّهِ وَ مَا کَانَ لِلنَّاسِ فَلَا یَصْعَدُ إِلَی اللَّهِ فَلَا تُخَاصِمُوا النَّاسَ لِدِینِکُمْ فَإِنَّ الْمُخَاصَمَةَ مَمْرَضَةٌ لِلْقَلْبِ إِنَّ اللَّهَ قَالَ لِنَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّکَ لا تَهْدِی مَنْ أَحْبَبْتَ وَ لکِنَّ اللَّهَ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ وَ قَالَ أَ فَأَنْتَ تُکْرِهُ النَّاسَ حَتَّی یَکُونُوا مُؤْمِنِینَ ذَرُوا النَّاسَ فَإِنَّ النَّاسَ أَخَذُوا عَنِ النَّاسِ وَ إِنَّکُمْ أَخَذْتُمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ عَلِیٍّ علیه السلام وَ لَا سَوَاءٌ إِنِّی سَمِعْتُ أَبِی علیه السلام یَقُولُ إِنَّ اللَّهَ إِذَا کَتَبَ عَلَی عَبْدٍ أَنْ یَدْخُلَ فِی هَذَا الْأَمْرِ کَانَ أَسْرَعَ إِلَیْهِ مِنَ الطَّیْرِ إِلَی وَکْرِهِ ⁽¹⁾

**[ترجمه]المحاسن: از امام صادق علیه السلام شنیدم می‌فرمود: دینتان را برای خدا قرار بدهید و آن را برای مردم قرار ندهید. اگر دینداری برای خدا باشد، پس آن برای خداست و قبول می‌شود و آن گاه که برای نمایش به مردمان انجام می‌دهیم، به سوی خدا بالا نمی‌برند. به خاطر دینتان با مردم دعوا نکنید، زیرا دشمنی با مردمان بیمارکننده دل است. خداوند به پیامبرش فرمود: «إِنَّک لا تَهْدِی مَنْ أَحْبَبْتَ وَ لکِنَّ اللَّهَ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ»، - . قصص / 56 - {در حقیقت، تو هر که را دوست داری نمی‌توانی راهنمایی کنی، لیکن خداست که هر که را بخواهد راهنمایی می‌کند} و فرمود: «وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ لَآمَنَ مَنْ فِی الْأَرْضِ کُلُّهُمْ جَمیعاً أَ فَأَنْتَ تُکْرِهُ النَّاسَ حَتَّی یَکُونُوا مُؤْمِنین» - . یونس / 99 - {و اگر پروردگار تو می‌خواست، قطعاً هر که در زمین است، همه آنها یکسر ایمان می‌آوردند. پس آیا تو مردم را ناگزیر می‌کنی که بگروند؟} مردمان را رها کنید، زیرا مردم دین خود را از مردمان گرفته‌اند و شما دین خود را از پیامبرصلی الله علیه وآله و علی علیه السلام گرفته‌اید و این دو برابر نیست. از پدرم شنیدم که می‌فرمود: خداوند وقتی مقدر نمود بر بنده‌اش که بر این امر (ولایت) داخل شود، سریع‌تر از پرنده به آشیانه‌اش وارد این امر می‌شود. - . المحاسن: 201 باب 3، ح 38 -

**[ترجمه]

«25»

سن، المحاسن أَبِی عَنْ صَفْوَانَ وَ فَضَالَةَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ قَالَ کَانَ أَبِی یَقُولُ مَا لَکُمْ وَ لِدُعَاءِ النَّاسِ إِنَّهُ لَا یَدْخُلُ فِی هَذَا الْأَمْرِ إِلَّا مَنْ کَتَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ.

**[ترجمه]المحاسن: امام صادق علیه السلام روایت کرده که پدرم می‌فرمود: شما به دعوت مردم چه کار دارید که آنها را به سوی ولایت ما می‌خوانید. همانا وارد این امر نمی‌شود مگر کسی که خدا بر او نوشته باشد. - . المحاسن: 201 باب 3، ح 39 -

**[ترجمه]

«26»

سن، المحاسن أَبِی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ یَحْیَی عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ ثَابِتٍ ⁽²⁾

قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَا ثَابِتُ مَا لَکُمْ وَ لِلنَّاسِ.

**[ترجمه]المحاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: ای ثابت (ابوحمزه ثمالی) به مردمآنچه کار دارید، آنها را رها کنید. - . المحاسن: 201 باب 3، ح 39 -

**[ترجمه]

«27»

سن، المحاسن أَبِی عَنِ النَّضْرِ عَنْ یَحْیَی الْحَلَبِیِّ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ الْحُرِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ إِنَّ رَجُلًا أَتَی أَبِی فَقَالَ إِنِّی رَجُلٌ خَصِمٌ أُخَاصِمُ مَنْ أُحِبُّ أَنْ

1) الوکر: عش الطائر و موضعه

2) هو ثابت بن سعید علی ما یستفاد من الحدیث الأول من باب الهدایة من الکافی، و الحدیث هکذا: عدة من أصحابنا، عن أحمد بن محمّد بن عیسی، عن محمّد بن إسماعیل السرّاج، عن ابن مسکان، عن ثابت بن سعید قال: قال أبو عبد اللّه علیه السلام: یا ثابت ما لکم و للناس؟ کفوا عن الناس و لا تدعوا أحدا الی أمرکم، فو اللّه لو أن أهل السماوات و أهل الأرضین اجتمعوا علی أن یهدوا عبدا یرید اللّه ضلالته ما استطاعوا علی أن یهدوه، و لو أن أهل السماوات و أهل الأرضین اجتمعوا علی أن یضلوا عبدا یرید اللّه هدایته ما استطاعوا أن یضلّوه، کفوا عن الناس و لا یقول أحد: عمی و أخی و ابن عمی و جاری فان اللّه إذا أراد بعبد خیرا طیب روحه فلا یسمع معروفا الا عرفه، و لا منکرا الا أنکره، ثمّ یقذف اللّه فی قلبه کلمة یجمع بها أمره.

یَدْخُلَ فِی هَذَا الْأَمْرِ فَقَالَ لَهُ أَبِی لَا تُخَاصِمْ أَحَداً فَإِنَّ اللَّهَ إِذَا أَرَادَ بِعَبْدٍ خَیْراً نَکَتَ فِی قَلْبِهِ حَتَّی إِنَّهُ لَیُبْصِرُ بِهِ الرَّجُلَ مِنْکُمْ یَشْتَهِی لِقَاءَهُ.

قال و حدثنی عن عبد الله بن یحیی عن ابن مسکان عن ثابت عن أبی عبد الله علیه السلام

**[ترجمه]المحاسن: ایوب بن حر گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم می‌فرمود: مردی نزد پدرم آمد و گفت، من مردی دشمن ستیزم و با کسی که دوست دارد وارد تشیع شود مخاصمه می‌کنم تا وارد شود. پدرم به او فرمود: با کسی دشمنی نکن، زیرا خدای متعال وقتی که

مص، مصباح الشریعة قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام الْمِرَاءُ دَاءٌ رَدِیٌّ وَ لَیْسَ لِلْإِنْسَانِ خَصْلَةٌ شَرٌّ مِنْهُ وَ هُوَ خُلُقُ إِبْلِیسَ وَ نِسْبَتُهُ فَلَا یُمَارِی فِی أَیِّ حَالٍ کَانَ إِلَّا مَنْ کَانَ جَاهِلًا بِنَفْسِهِ وَ بِغَیْرِهِ مَحْرُوماً مِنْ حَقَائِقِ الدِّینِ.

1) تقدم الحدیث بالاسناد عن أبی جعفر علیه السلام تحت الرقم 21.

ص: 136

**[ترجمه]

«44»

کش، رجال الکشی حَمْدَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ حَمَّادٍ قَالَ: کَانَ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام یَأْمُرُ مُحَمَّدَ بْنَ حَکِیمٍ أَنْ یُجَالِسَ أَهْلَ الْمَدِینَةِ فِی مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ أَنْ یُکَلِّمَهُمْ وَ یُخَاصِمَهُمْ حَتَّی کَلَّمَهُمْ فِی صَاحِبِ الْقَبْرِ وَ کَانَ إِذَا انْصَرَفَ إِلَیْهِ قَالَ مَا قُلْتَ لَهُمْ وَ مَا قَالُوا لَکَ وَ یَرْضَی بِذَلِکَ مِنْهُ.

کش، رجال الکشی محمد بن مسعود عن علی بن محمد بن یزید عن الأشعری عن ابن هاشم عن یحیی بن عمران عن یونس عن محمد بن حکیم مثله.

**[ترجمه]رجال الکشی: حماد می‌گوید: ابوالحسن علیه السلام همیشه محمد بن حکیم را امر می‌کرد که با مردم مدینه در مسجد پیامبر مناظره کند، حتی درباره پیامبر؛ وقتی ابن حکیم از مناظره باز می‌گشت، امام علیه السلام می‌پرسید: با آنان آنچه گفتی و با تو چه گفتند. در نهایت از مناظره او راضی بودند. - . اختیار معرفه الرجال: 746 ح 844 -

رجال الکشی: محمد بن حکیم مثل آن را روایت کرده است. - . اختیار معرفه الرجال: 746 ح 845 -

**[ترجمه]

«45»

ختص، الإختصاص قَالَ الرِّضَا علیه السلام لَا تُمَارِیَنَّ الْعُلَمَاءَ فَیَرْفُضُوکَ وَ لَا تُمَارِیَنَّ السُّفَهَاءَ فَیَجْهَلُوا عَلَیْکَ.

**[ترجمه]اختصاص: امام رضا علیه السلام فرمود: با دانشمندان مجادله نکن که ترکت می‌کنند و با نابخردان نیز مجادله ننما که با تو نادانی می‌کنند. - . اختصاص: 245 -

**[ترجمه]

«46»

أَقُولُ قَالَ السَّیِّدُ بْنُ طَاوُسٍ رَحِمَهُ اللَّهُ فِی کَشْفِ الْمَحَجَّةِ رَوَیْتُ مِنْ کِتَابِ أَبِی مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَمَّادٍ الْأَنْصَارِیِّ وَ نَقَلْتُهُ مِنْ أَصْلٍ قُرِئَ عَلَی الشَّیْخِ هَارُونَ بْنِ مُوسَی التَّلَّعُکْبَرِیِّ رَوَاهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: أَرَدْتُ الدُّخُولَ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ لِی مُؤْمِنُ الطَّاقِ اسْتَأْذِنْ لِی عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقُلْتُ لَهُ نَعَمْ فَدَخَلْتُ عَلَیْهِ فَأَعْلَمْتُهُ مَکَانَهُ فَقَالَ لَا تَأْذَنْ لَهُ عَلَیَّ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ انْقِطَاعُهُ إِلَیْکُمْ وَ وَلَاؤُهُ لَکُمْ وَ جِدَالُهُ فِیکُمْ وَ لَا یَقْدِرُ أَحَدٌ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ أَنْ یَخْصِمَهُ فَقَالَ بَلْ یَخْصِمُهُ صَبِیٌّ مِنْ صِبْیَانِ الْکُتَّابِ ⁽¹⁾فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ هُوَ أَجْدَلُ مِنْ ذَلِکَ وَ قَدْ خَاصَمَ جَمِیعَ أَهْلِ الْأَدْیَانِ فَخَصَمَهُمْ فَکَیْفَ یَخْصِمُهُ غُلَامٌ مِنَ الْغِلْمَانِ وَ صَبِیٌّ مِنَ الصِّبْیَانِ فَقَالَ یَقُولُ لَهُ الصَّبِیُّ أَخْبِرْنِی عَنْ إِمَامِکَ أَمَرَکَ أَنْ تُخَاصِمَ النَّاسَ فَلَا یَقْدِرُ أَنْ یَکْذِبَ عَلَیَّ فَیَقُولُ لَا فَیَقُولُ لَهُ فَأَنْتَ تُخَاصِمُ النَّاسَ مِنْ غَیْرِ أَنْ یَأْمُرَکَ إِمَامُکَ فَأَنْتَ عَاصٍ لَهُ فَیَخْصِمُهُ یَا ابْنَ سِنَانٍ لَا تَأْذَنْ لَهُ عَلَیَّ فَإِنَّ الْکَلَامَ وَ الْخُصُومَاتِ تُفْسِدُ النِّیَّةَ وَ تَمْحَقُ الدِّینَ.

**[ترجمه]مولف:

سید بن طاووس در کتاب «کشف المحجة» گوید: از کتاب ابی محمد عبد الله بن حماد انصاری که از اصحاب مولای ما امام کاظم علیه السلام است روایت نمایم، و آنچه در اینجا نقل میکنم، از اصل و کتابی است که تاریخ کتابت آن سال سیصد و هفتاد و شش است، که بر شیخ صدوق هارون بن موسی تلعکبری - خداوند او را مورد رضایتش قرار دهد - قرائت شده است: عبد الله سنان گوید: روزی قصد شرفیابی حضور مبارک حضرت صادق علیه السلام را داشتم، مؤمن طاق گفت: برای من نیز اجازه شرفیابی بگیر، قبول نمودم، و چون شرفیاب شدم جریان را به عرض مبارک رساندم، فرمودند: به او اجازه ورود مده. عرض کردم: جانم فدایت، اتصال و دوستی او به شما، و بحث و مناظره‌های او در باره این خاندان، و اینکه در مناظره و بحث احدی از خلق خدا بر او غالب نشود، و هیچ کس او را محکوم نتواند کرد بر شما معلوم است. فرمودند: نه چنین است، بلکه یک طفل دبستانی او را محکوم نماید و بر او غالب آید. عرضه داشتم: فدایت گردم، او ارفع و اجل از این است، و چگونه چنین باشد و حال اینکه با تمام اهل ادیان مناظره نموده و همه را محکوم کرده و بر آنان غالب شده است؟ فرمودند: اگر طفلی دبستانی به او بگوید: آیا به امر امام خود با مردم مناظره نمایی یا بدون امر او اقدام به این امر نمایی؟ چون نتواند دروغ بگوید، در جواب او خواهد گفت: بدون امر امام است، پس خواهد گفت: چگونه بی‌اجازه و امر امام خود اقدام به این کار نموده‌ای و در پیشگاه او عاصی و گنه‌کاری، و با این کلام بر او غالب آید و او را محکوم نماید. ای پسر سنان، او را اذن ورود بر من مده، زیرا که کلام و خصومات عقیده را فاسد نموده، و دین را نابود می نماید. - . کشف المحجه لثمره المهجه: 31- 32 ف 27 -

**[ترجمه]

«47»

وَ مِنَ الْکِتَابِ الْمَذْکُورِ عَنْ عَاصِمٍ الْحَنَّاطِ عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ الْحَذَّاءِ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام وَ أَنَا عِنْدَهُ إِیَّاکَ وَ أَصْحَابَ الْکَلَامِ وَ الْخُصُومَاتِ وَ مُجَالَسَتَهُمْ فَإِنَّهُمْ تَرَکُوا مَا أُمِرُوا بِعِلْمِهِ وَ تَکَلَّفُوا مَا لَمْ یُؤْمَرُوا بِعِلْمِهِ حَتَّی تَکَلَّفُوا عِلْمَ السَّمَاءِ یَا أَبَا عُبَیْدَةَ خَالِطِ النَّاسَ بِأَخْلَاقِهِمْ وَ زَائِلْهُمْ بِأَعْمَالِهِمْ یَا أَبَا عُبَیْدَةَ إِنَّا لَا نَعُدُّ الرَّجُلَ فَقِیهاً عَالِماً حَتَّی یَعْرِفَ

1) بضم الکاف و فتح التاء المشددة: موضع التعلیم

لَحْنَ الْقَوْلِ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]و نیز در آن کتاب از عاصم خیاط از ابو عبیده حذاء روایت نموده که گفت: حضرت باقر علیه السلام به من فرمود: بر تو باد به دوری کردن از اصحاب کلام و خصومات، و از مجالست با آنان؛ زیرا که آنچه را به علم آن مأمور بوده ترک نموده، و آنچه را به علم آن مأمور نبوده‌اند اخذ کرده، و در آن تکلف نموده‌اند، تا جایی که تکلف در علم آسمان نموده‌اند. ای ابا عبیده، با مردم آمیزش کن با اخلاقشان، و از آنان دوری نما در اعمالشان. ای ابا عبیده، ما مرد را فقیه و عالم ندانیم تا

ص: 137

اینکه لحن قول را بداند، و آن قول خداوند متعال است که می فرماید «وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ»، {و از آهنگ سخن به [حال] آنان پی خواهی بُرد}. - . کشف المحجه لثمره المهجه: 32 ف 27 -

**[ترجمه]

«48»

وَ مِنَ الْکِتَابِ الْمَذْکُورِ عَنْ جَمِیلٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ مُتَکَلِّمُو هَذِهِ الْعِصَابَةِ مِنْ شِرَارِ مَنْ هُمْ مِنْهُمْ.

قال السید رحمه الله و یحتمل أن یکون المراد بهذا الحدیث یا ولدی المتکلمین الذین یطلبون بکلامهم و علمهم ما لا یرضاه الله جل جلاله أو یکونون ممن یشغلهم الاشتغال بعلم الکلام عما هو واجب علیهم من فرائض الله جل جلاله ثم قال رحمه الله و مما یؤکد تصدیق الروایات بالتحذیر من علم الکلام و ما فیه من الشبهات أننی وجدت الشیخ العالم سعید بن هبة الله الراوندی قد صنف کراسا و هی عندی الآن فی الخلاف الذی تجدد بین الشیخ المفید و المرتضی رحمهما الله و کانا من أعظم أهل زمانهما و خاصة شیخنا المفید فذکر فی الکراس نحو خمس و تسعین مسألة قد وقع الخلاف بینهما فیها من علم الأصول و قال فی آخرها لو استوفیت ما اختلفا فیه لطال الکتاب و هذا یدلک علی أنه طریق بعید عن معرفة رب الأرباب.

**[ترجمه]و نیز در کتاب عبد اللَّه بن حماد انصاری در نسخهای که بر هارون بن موسی تلعکبری قرائت شده یافتم: جمیل بن دراج گوید: شنیدم از حضرت صادق علیه السلام که می فرمود: متکلمین این طایفه از شرار این طایفه‌اند.

**[ترجمه]

«59»

کِتَابُ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ شُرَیْحٍ، عَنْ حُمَیْدِ بْنِ شُعَیْبٍ عَنْ جَابِرٍ الْجُعْفِیِّ قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ إِنَّ أُنَاساً دَخَلُوا عَلَی أَبِی رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَیْهِ فَذَکَرُوا لَهُ خُصُومَتَهُمْ مَعَ النَّاسِ فَقَالَ لَهُمْ هَلْ تَعْرِفُونَ کِتَابَ اللَّهِ مَا کَانَ فِیهِ نَاسِخٌ أَوْ مَنْسُوخٌ قَالُوا لَا فَقَالَ لَهُمْ وَ مَا حَمَلَکُمْ عَلَی الْخُصُومَةِ لَعَلَّکُمْ تُحِلُّونَ حَرَاماً أَوْ تُحَرِّمُونَ حَلَالًا وَ لَا تَدْرُونَ إِنَّمَا یَتَکَلَّمُ فِی کِتَابِ اللَّهِ مَنْ یَعْرِفُ حَلَالَ اللَّهِ وَ حَرَامَهُ قَالُوا لَهُ أَ تُرِیدُ أَنْ نَکُونَ مُرْجِئَةً قَالَ لَهُمْ أَبِی وَیْحَکُمْ مَا أَنَا بِمُرْجِئِیٍّ وَ لَکِنْ أَمَرْتُکُمْ بِالْحَقِّ.

**[ترجمه]کتاب جعفر بن محمد بن شریح: جابر جعفی گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم می فرمود: گروهی بر پدرم وارد شدند و از ستیزه گری هایشان با مردم سخن گفتند، پدرم به آنان فرمود: آیا علم به ناسخ و منسوخ قرآن دارید؟ گفتند: نه. فرمود: چه چیزی شما را به دشمنی واداشته است؟ شاید شما نا آگاه حلالی را حرام کنید یا حرامی را حلال بسازید. در مورد قرآن فقط کسی می تواند سخن بگوید که حلال و حرام خدا را بشناسد. آن گروه گفتند: آیا می خواهید ما مرجئه شویم؟ پدرم فرمود: وای بر شما! من مرجئه نیستم، شما را به حق امر می کنم. - . الاصول السته عشر کتاب جعفر بن محمد بن شریح: 65 -

**[ترجمه]

«60»

وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ جَابِرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ کَانَ یَدْعُو أَصْحَابَهُ مَنْ أَرَادَ اللَّهُ بِهِ خَیْراً سَمِعَ وَ عَرَفَ مَا یَدْعُوهُ إِلَیْهِ وَ مَنْ أَرَادَ اللَّهُ بِهِ شَرّاً طَبَعَ عَلَی قَلْبِهِ فَلَا یَسْمَعُ وَ لَا یَعْقِلُ وَ ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِذا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِکَ قالُوا

للذین اوتوا العلم ماذا قال آنفا اولئک الذین طبع الله علی قلوبهم. «وقال» : إنک لا تسمع الموتی ولا تسمع الصم الدعاء إذا ولوا مدبرین وما أنت بهادی العمی عن ضلالتهم الآیة.

**[ترجمه]جابر گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم می فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله اصحابش را دعوت می کرد و هرکسی که خدا خیرش را می خواست می شنید و دعوت آن حضرت را درک می کرد، و هر کسی را که خدا شرش را می خواست بر قلبش مهر می زد، پس نمی شنید و نمی اندیشید؛ و این است معنای آیه مبارکه: «حتی إِذا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِک قالُوا لِلَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ ما ذا قالَ آنِفاً أُولئِک الَّذِینَ طَبَعَ اللَّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ»، - . محمد / 16 - {ولی چون از نزد تو بیرون می‌روند، به دانش یافتگان می‌گویند: «هم اکنون چه گفت؟» اینان همانانند که خدا بر دلهایشان مُهر نهاده است.}و فرمود: «فإِنَّک لا تُسْمِعُ الْمَوْتی وَ لا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِینَ *وَ ما أَنْتَ بِهادِی الْعُمْیِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلاَّ مَنْ یُؤْمِنُ بِآیاتِنا فَهُمْ مُسْلِمُون»، - . نمل / 80 - 81 - {البتّه تو مردگان را شنوا نمی‌گردانی، و این ندا را به کران - چون پشت بگردانند - نمی‌توانی بشنوانی. و راهبر کوران [و بازگرداننده] از گمراهی‌شان نیستی. تو جز کسانی را که به نشانه‌های ما ایمان آورده‌اند و مسلمانند، نمی‌توانی بشنوانی.} - . الاصول السته عشر کتاب المثنی بن ولید: 102 -

**[ترجمه]

«٦١»

کتاب مثنی بن الولید ، عن أبی بصیر قال : سمعت أبا عبدالله 7 یقول لا یخاصم إلا شاک فی دینه أو من لا ورع له.

**[ترجمه]کتاب مثنی بن ولید: ابو بصیر گوید: امام باقر علیه السلام می فرمود: دشمنی نمی کند جز کسی که در دینش شک داشته باشد، یا آدم بی تقوایی باشد. - . الاصول السته عشر کتاب المثنی بن ولید: 102 -

**[ترجمه]

باب 18 ذم إنکار الحق و الإعراض عنه و الطعن علی أهله‌

الآیات

البقرة: «ثُمَّ تَوَلَّیْتُمْ إِلَّا قَلِیلًا مِنْکُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ»(82)

الأنعام: «فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَذَّبَ بِآیاتِ اللَّهِ وَ صَدَفَ عَنْها سَنَجْزِی الَّذِینَ یَصْدِفُونَ عَنْ آیاتِنا سُوءَ الْعَذابِ بِما کانُوا یَصْدِفُونَ»(157)

یونس: «فَما ذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ فَأَنَّی تُصْرَفُونَ»(32)

الرعد: «وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ ما جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ ما لَکَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لا واقٍ»(36)

الکهف: «وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُکِّرَ بِآیاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْها»(56)

طه: «وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِکْرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَةً ضَنْکاً وَ نَحْشُرُهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ أَعْمی قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِی أَعْمی وَ قَدْ کُنْتُ بَصِیراً قالَ کَذلِکَ أَتَتْکَ آیاتُنا فَنَسِیتَها وَ کَذلِکَ الْیَوْمَ تُنْسی»(123 ،124 ،125)

النمل: «حَتَّی إِذا جاؤُ قالَ أَ کَذَّبْتُمْ بِآیاتِی وَ لَمْ تُحِیطُوا بِها عِلْماً»(84)

العنکبوت: «وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللَّهِ کَذِباً أَوْ کَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُ أَ لَیْسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْکافِرِینَ»(68)

التنزیل: «وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُکِّرَ بِآیاتِ رَبِّهِ ثُمَّ أَعْرَضَ عَنْها إِنَّا مِنَ الْمُجْرِمِینَ مُنْتَقِمُونَ»(22)

الزمر: «فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَذَبَ عَلَی اللَّهِ وَ کَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جاءَهُ أَ لَیْسَ فِی جَهَنَّمَ

مَثْویً لِلْکافِرِینَ وَ الَّذِی جاءَ بِالصِّدْقِ وَ صَدَّقَ بِهِ أُولئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ»(32 ، 33)

الجاثیة: «وَیْلٌ لِکُلِّ أَفَّاکٍ أَثِیمٍ یَسْمَعُ آیاتِ اللَّهِ تُتْلی عَلَیْهِ ثُمَّ یُصِرُّ مُسْتَکْبِراً کَأَنْ لَمْ یَسْمَعْها فَبَشِّرْهُ بِعَذابٍ أَلِیمٍ وَ إِذا عَلِمَ مِنْ آیاتِنا شَیْئاً اتَّخَذَها هُزُواً أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِینٌ»(8 ، 9)

الأحقاف: «وَ الَّذِینَ کَفَرُوا عَمَّا أُنْذِرُوا مُعْرِضُونَ»(3)

{و کسانی که ایمان آورده، و کارهای شایسته کرده‌اند، آنان اهل بهشتند، و در آن جاودان خواهند ماند.}

• أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَیْنَا الْکِتابُ لَکُنَّا أَهْدی مِنْهُمْ فَقَدْ جاءَکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ هُدیً وَ رَحْمَةٌ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَذَّبَ بِآیاتِ اللَّهِ وَ صَدَفَ عَنْها سَنَجْزِی الَّذینَ یَصْدِفُونَ عَنْ آیاتِنا سُوءَ الْعَذابِ بِما کانُوا یَصْدِفُون‌ - . انعام / 157 -

{یا نگویید: «اگر کتاب بر ما نازل می‌شد، قطعاً از آنان هدایت یافته‌تر بودیم.» اینک حجّتی از جانب پروردگارتان برای شما آمده و رهنمود و رحمتی است. پس کیست ستمکارتر از آن کس که آیات خدا را دروغ پندارد و از آنها روی گرداند؟ به زودی کسانی را که از آیات ما روی می‌گردانند، به سبب [همین] اعراضشان، به عذابی سخت مجازات خواهیم کرد.}

• فَذلِکُمُ اللَّهُ رَبُّکُمُ الْحَقُّ فَما ذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلاَّ الضَّلالُ فَأَنَّی تُصْرَفُون‌ - . یونس / 32 -

{این است خدا، پروردگار حقیقی شما، و بعد از حقیقت جز گمراهی چیست؟ پس چگونه [از حق] بازگردانیده می‌شوید؟}

• وَ کَذلِکَ أَنْزَلْناهُ حُکْماً عَرَبِیًّا وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ ما جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ ما لَکَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لا واقٍ - . رعد / 37 -

{و بدین سان آن [قرآن] را فرمانی روشن نازل کردیم، و اگر پس از دانشی که به تو رسیده [باز] از هوسهای آنان پیروی کنی، در برابر خدا هیچ دوست و حمایتگری نخواهی داشت.}

• وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُکِّرَ بِآیاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْها وَ نَسِیَ ما قَدَّمَتْ یَداهُ إِنَّا جَعَلْنا عَلی قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فی آذانِهِمْ وَقْراً وَ إِنْ تَدْعُهُمْ إِلَی الْهُدی فَلَنْ یَهْتَدُوا إِذاً أَبَداً - . کهف / 57 -

{و کیست ستمکارتر از آن کس که به آیات پروردگارش پند داده شده، و از آن روی برتافته، و دستاورد پیشینه خود را فراموش کرده است؟}

• وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِکْری فَإِنَّ لَهُ مَعیشَةً ضَنْکاً وَ نَحْشُرُهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ أَعْمی * قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنی أَعْمی وَ قَدْ کُنْتُ بَصیراً * قالَ کَذلِکَ أَتَتْکَ آیاتُنا فَنَسیتَها وَ کَذلِکَ الْیَوْمَ تُنْسی

{و هر کس از یاد من دل بگرداند، در حقیقت، زندگیِ تنگ [و سختی] خواهد داشت، و روز رستاخیز او را نابینا محشور می‌کنیم.» می‌گوید: «پروردگارا، چرا مرا نابینا محشور کردی با آنکه بینا بودم؟» می‌فرماید: «همان طور که نشانه‌های ما بر تو آمد و آن را به فراموشی سپردی، امروز همان گونه فراموش می‌شوی.»} - . طه / 124 - 126 -

• حَتَّی إِذا جاؤُ قالَ أَ کَذَّبْتُمْ بِآیاتی وَ لَمْ تُحیطُوا بِها عِلْماً أَمَّا ذا کُنْتُمْ تَعْمَلُون‌ - . نمل / 84 -

{تا چون [همه کافران] بیایند، [خدا] می‌فرماید: «آیا نشانه‌های مرا به دروغ گرفتید و حال آنکه از نظر علم، بدانها احاطه نداشتید؟ آیا [در طول حیات] چه می‌کردید؟»}

• وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُکِّرَ بِآیاتِ رَبِّهِ ثُمَّ أَعْرَضَ عَنْها إِنَّا مِنَ الْمُجْرِمینَ مُنْتَقِمُونَ - . سجده / 22 -

{و کیست بیدادگرتر از آن کس که به آیات پروردگارش پند داده شود [و] آنگاه از آن روی بگرداند؟ قطعاً ما از مجرمان انتقام کشنده‌ایم.}.

• فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَذَبَ عَلَی اللَّهِ وَ کَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جاءَهُ أَ لَیْسَ فی جَهَنَّمَ

ص: 140

مَثْویً لِلْکافِرینَ *وَ الَّذی جاءَ بِالصِّدْقِ وَ صَدَّقَ بِهِ أُولئِکَ هُمُ الْمُتَّقُون‌ - . زمر / 32 - 33 -

{پس کیست ستمگرتر از آن کس که بر خدا دروغ بست، و [سخن] راست را چون به سوی او آمد، دروغ پنداشت؟ آیا جایِ کافران در جهنّم نیست؟ و آن کس که راستی آورد و آن را باور نمود؛ آنانند که خود پرهیزگارانند.}

• وَیْلٌ لِکُلِّ أَفَّاکٍ أَثیمٍ *یَسْمَعُ آیاتِ اللَّهِ تُتْلی عَلَیْهِ ثُمَّ یُصِرُّ مُسْتَکْبِراً کَأَنْ لَمْ یَسْمَعْها فَبَشِّرْهُ بِعَذابٍ أَلیمٍ *وَ إِذا عَلِمَ مِنْ آیاتِنا شَیْئاً اتَّخَذَها هُزُواً أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ مُهینٌ - . جاثیه / 7 - 9 -

{وای بر هر دروغزن گناه‌پیشه![که] آیات خدا را که بر او خوانده می‌شود، می‌شنود و باز به حال تکبّر - چنانکه گویی آن را نشنیده است - سماجت می‌ورزد. پس او را از عذابی پردرد خبر ده. و چون از نشانه‌های ما چیزی بداند، آن را به ریشخند می‌گیرد. آنان عذابی خفّت‌آور خواهند داشت.}

• ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما إِلاَّ بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُسَمًّی وَ الَّذینَ کَفَرُوا عَمَّا أُنْذِرُوا مُعْرِضُون‌ - . احقاف / 3 -

مع، معانی الأخبار ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ ابْنِ فَرْقَدٍ عَمَّنْ سَمِعَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ لَا یَدْخُلُ الْجَنَّةَ مَنْ فِی قَلْبِهِ مِثْقَالُ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ مِنَ الْکِبْرِ وَ لَا یَدْخُلُ النَّارَ مَنْ فِی قَلْبِهِ مِثْقَالُ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ إِیمَانٍ قَالَ فَاسْتَرْجَعْتُ فَقَالَ مَا لَکَ تَسْتَرْجِعُ فَقُلْتُ لِمَا أَسْمَعُ مِنْکَ فَقَالَ لَیْسَ حَیْثُ تَذْهَبُ إِنَّمَا أَعْنِی الْجُحُودَ إِنَّمَا هُوَ الْجُحُودُ.

1) لظاهر أن المراد به: أن ذلک سیئة بینه و بین ربّه إن شاء اخذه به و إن شاء غفر له، و هو غیر الکبر الذی ذکره و هو استکبار علی اللّه و لا یغفر له، علی ما یفسره الخبر السابق و اللاحق. و أمّا ما ذکره رحمه اللّه فظاهر أنّه غیر منطبق علی الخبر ان کان أراد بذلک تفسیر تمام الخبر. ط

ص: 142

لی، الأمالی للصدوق ابْنُ إِدْرِیسَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ الرَّازِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عِیسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْعَلَوِیِّ الْعُمَرِیِّ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله اللَّهُمَّ ارْحَمْ خُلَفَائِی ثَلَاثاً قِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَنْ خُلَفَاؤُکَ قَالَ الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ حَدِیثِی وَ سُنَّتِی ثُمَّ یُعَلِّمُونَهَا أُمَّتِی.

**[ترجمه]أمالی صدوق: رسول خدا صلی الله علیه وآله سه بار فرمود: بار خدایا به خلیفه‌های من رحم کن! گفتند: یا رسول اللَّه، خلیفه‌هایت کیانند؟ فرمود: آن کسانی که حدیث و سنت مرا تبلیغ کنند و به امّت من بیاموزند. - . امالی صدوق: 152 م 84 ح 4 -

**[ترجمه]

«4»

ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام بِالْأَسَانِیدِ الثَّلَاثَةِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله اللَّهُمَّ ارْحَمْ خُلَفَائِی ثَلَاثَ مَرَّاتٍ قِیلَ لَهُ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَنْ خُلَفَاؤُکَ قَالَ الَّذِینَ یَأْتُونَ مِنْ بَعْدِی وَ یَرْوُونَ أَحَادِیثِی وَ سُنَّتِی فَیُسَلِّمُونَهَا النَّاسَ مِنْ بَعْدِی.

صح، صحیفة الرضا علیه السلام عنه علیه السلام مثله

غو، غوالی اللئالی عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله مِثْلَهُ وَ زَادَ فِی آخِرِهِ أُولَئِکَ رُفَقَائِی فِی الْجَنَّةِ

**[ترجمه]عیون أخبار الرضا: امام رضا علیه السلام از پدرانش از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده که آن حضرت سه بار فرمود: بار خدایا، به خلیفه‌های من

ص: 145

**[ترجمه]

بیان

فلقة الجوزة بالکسر بعضها أو نصفها قال الجوهری الفلقة أیضا الکسرة یقال أعطنی فلقة الجفنة و هی نصفها و المعنی أن جمیع الدنیا حاضرة عند علم الإمام یعلم ما یقع فیها کنصف جوزة یکون فی ید أحدکم ینظر إلیه و إنما قال علیه السلام فحوله فی أدیم و فی بعض النسخ إلی أدیم لیکون أدوم و أکثر بقاء من القرطاس لاهتمامه بضبط هذا الحدیث و یظهر منه استحباب کتابة الحدیث و ضبطه و الاعتناء به و کون ما یکتب فیه الحدیث شیئا لا یسرع إلیه الاضمحلال لا سیما الأخبار المتعلقة بفضائلهم و مناقبهم علیهم السلام.

**[ترجمه]«فِلقة الجوزة» بعضی یا نصف گردو را گویند. جوهری گوید «فلقه» پاره چیزی را گویند. «اعطنی فلقة الجفنه» یعنی نصف کاسه را به من بده. معنای حدیث چنین است که تمام دنیا نزد علم امام علیه السلام حاضر است، هر چه در آن واقع می‌شود را می‌داند، مثل نصف گردو - . صحاح: 1544 - که در کف دست یکی از شما باشد و به آن نگاه کنید. این که فرمود: آن را به پوست منتقل کنید، به خاطر اهتمام آن حضرت به ضبط حدیث بود تا با دوام‌تر و ماندگارتر از کاغذ باشد. و از این حدیث، استحباب نوشتن ضبط حدیث ظاهر می‌شود که آن را بر چیزی بنویسیم که ماندگارتر باشد. به خصوص اخبار فضائل و مناقب اهل بیت علیهم السلام.

**[ترجمه]

«13»

سن، المحاسن أَبِی عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَا أَرَدْتُ أَنْ أُحَدِّثَکُمْ وَ لَأُحَدِّثَنَّکُمْ وَ لَأَنْصَحَنَّ لَکُمْ وَ کَیْفَ لَا أَنْصَحُ لَکُمْ وَ أَنْتُمْ وَ اللَّهِ جُنْدُ اللَّهِ وَ اللَّهِ مَا یَعْبُدُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَهْلُ دِینٍ غَیْرُکُمْ فَخُذُوهُ وَ لَا تُذِیعُوهُ وَ لَا تَحْبِسُوهُ عَنْ أَهْلِهِ فَلَوْ حَبَسْتُ عَنْکُمْ یُحْبَسُ عَنِّی.

**[ترجمه]المحاسن: حلی می‌گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: بنا نداشتم با شما سخن بگویم اما حتما با شما سخن خواهم گفت و شما را نصیحت می‌کنم و چگونه نصیحت نکنم، در حالی که قسم به خدا، شما لشکر خدا هستید. قسم به خدا اهل دینی جز شما خدا را عبادت نمی‌کند. آن حدیث ما را بگیرید و ضایع نکنید و از اهلش منع نکنید، اگر من از شما حبس کنم، از من حبس می‌شود [و به دیگران نمی رسد]. - . محاسن: 145 ب 14 ج 50 – 51 -

**[ترجمه]

بیان

لعل المراد أنی قبل ذلک ما کنت أرید أن أحدثکم إما لعدم قابلیتکم أو للتقیة و لکن الآن أحدثکم لرفع هذا المانع و حمله علی الاستفهام الإنکاری بعید و قوله علیه السلام و لا تذیعوه أی عند غیر أهله و قوله فلو حبست عنکم لحبس عنی حث علی بذله لأهله بأن الحبس عنهم یوجب الحبس عنکم.

**[ترجمه]شاید مراد امام از این حدیث این باشد که قبلا به خاطر عدم قابلیت شما یا به خاطر تقیه، برای شما حدیث نمی‌کردم، لکن حالا به خاطر برطرف شدن آن مانع، برای شما حدیث می‌کنم. بعید است که حدیث را حمل به استفهام انکاری بکنیم.

«و لاتضیعوه» یعنی کسی که اهلیّت آن را ندارد، برایش حدیث نکنید. «فلو حسبت عنکم لحبس عنی» تشویق کردن به حدیث است برای کسانی که اهلش باشند، به این که حبس حدیث از آن‌ها باعث محبوس شدن از شما خواهد شد.

**[ترجمه]

«14»

سن، المحاسن أَبِی عَنْ یُونُسَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: سَارِعُوا فِی طَلَبِ الْعِلْمِ فَوَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ لَحَدِیثٌ وَاحِدٌ فِی حَلَالٍ وَ حَرَامٍ تَأْخُذُهُ عَنْ صَادِقٍ خَیْرٌ مِنَ الدُّنْیَا وَ مَا حَمَلَتْ مِنْ ذَهَبٍ وَ فِضَّةٍ وَ ذَلِکَ أَنَّ اللَّهَ یَقُولُ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَ إِنْ کَانَ عَلِیٌّ لَیَأْمُرُ بِقِرَاءَةِ الْمُصْحَفِ.

**[ترجمه]المحاسن: جابر از امام باقر علیه السلام روایت کرده که آن حضرت فرمود: در دانش آموزی شتاب کنید. قسم به کسی جای من در دست اوست، یک حدیث در حلال و حرام که آن را از آدم راست‌گوی بگیری، بهتر است از دنیا و آنچه در آن است و تمام طلا و نقره دنیا. طبق این آیه قرآن: «ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا»، {و آنچه را فرستاده [او] به شما داد، آن را بگیرید و از آنچه شما را باز داشت، بازایستید.} اگر علی علیه السلام بود، امر می‌فرمود به قرآن خواندن. - . محاسن: 227 ب 15 ح 156 -

**[ترجمه]

بیان

یظهر من استشهاده بالآیة أن الأخذ فیها شامل للتعلم و العمل و إن احتمل أن یکون الاستشهاد من جهة أن العمل یتوقف علی العلم و إن فی قوله و إن کان مخففة.

**[ترجمه]از استشهاد به آیه مبارکه که معلوم می‌شود که گرفتن حدیث شامل آموختن و عمل کردن است. گر چه احتمال می‌رود که استشهاد به آیه به خاطر این باشد که علی علیه السلام توقف بر علم دارد. «و ان» در حدیث، مخفف عن المثقل است.

**[ترجمه]

«15»

سن، المحاسن بَعْضُ أَصْحَابِنَا عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: قَالَ لِی یَا جَابِرُ وَ اللَّهِ لَحَدِیثٌ تُصِیبُهُ مِنْ

صَادِقٍ فِی حَلَالٍ وَ حَرَامٍ خَیْرٌ لَکَ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَیْهِ الشَّمْسُ حَتَّی تَغْرُبَ.

**[ترجمه]المحاسن: جابر از امام باقر علیه السلام روایت کرده: آن حضرت به من فرمود: قسم به خدا ای جابر، یک حدیث از آدم

ص: 147

**[ترجمه]

«20»

«مَن» اسم موصول است، یعنی دعوت پیامبر مخصوص معاصرینش نبوده است بلکه شامل کسانی بعد از آن‌ها هم می‌شود. جزری گوید: «فإن دعوتهم تحیط من ورائهم» یعنی دعوت پیامبرصلی الله علیه وآله برای آنان، آنان را احاطه و کفایت و حفظ می‌کند. «تتکانا دمائهم» یعنی در صورت خیانت، هر یک از مسلمین در برابر شخص مسلمان دیگر قصاص خواهد شد و شخص شریف به خاطر شرافتش در مقابل پائین مرتبه زمانی که کشته شود یا مجروح گردد رها نمی‌شود.

قول پیامبرصلی الله علیه وآله «و هم دیعلی منسواهم»: جزری گوید: در این صورت آمده که خون‌های مسلمین با هم مساویند، و آنها ید واحده بر اجنبیان هستند، یعنی مسلمین بر دشمنانشان همدست و متحدند، و ذلّت و خواری در آنها نیست، بلکه بعضی آنان بعض دیگر را بر جمیع ادیان و ملل کمک می‌کند، گویا آنان ید واحده اند و کار ایشان یک کار است.

«یسعی بذمتهم ادناهم» یعنی در ذمّه مسلمین، سعی در این حدیث، کنایه از بیان و عقد ذمه است، یعنی اگر یک نفر از پست‌ترین مسلمانان، عقد ذمه بر تمام مسلمین با یک کافر ببندد، عقدش محترم است.

**[ترجمه]

«32»

مَجْمَعُ الْبَیَانِ، فِی تَفْسِیرِ قَوْلِهِ تَعَالَی وَ أَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَی الطَّرِیقَةِ لَأَسْقَیْناهُمْ ماءً غَدَقاً فِی تَفْسِیرِ أَهْلِ الْبَیْتِ علیهم السلام عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَوْلُ اللَّهِ إِنَّ الَّذِینَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا قَالَ هُوَ وَ اللَّهِ مَا أَنْتُمْ عَلَیْهِ وَ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَی الطَّرِیقَةِ لَأَسْقَیْناهُمْ ماءً غَدَقاً.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله تَذَاکَرُوا وَ تَلَاقَوْا وَ تَحَدَّثُوا فَإِنَّ الْحَدِیثَ جِلَاءُ الْقُلُوبِ إِنَّ الْقُلُوبَ لَتَرِینُ کَمَا یَرِینُ السَّیْفُ وَ جِلَاؤُهُ الْحَدِیثُ.

1) تقدم الحدیث فی الباب مسندا عن الغوالی تحت الرقم 18.

2) و فی نسخة: یتکلم علی الکتابة.

**[ترجمه]با هم مذاکره کنید، به ملاقات همدیگر بروید و با همدیگر حدیث کنید، زیرا حدیث دل‌ها را نورانی می‌کند. همانا دل‌ها را همچون شمشیر زنگار می‌گیرد، صیقل دل، حدیث است. - . منیه المرید: 193 -

ص: 152

**[ترجمه]

«46»

کِتَابُ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ، عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام اکْتُبُوا فَإِنَّکُمْ لَا تَحْفَظُونَ إِلَّا بِالْکِتَابِ.

**[ترجمه]کتاب عاصم بن حمید: ابوبصیر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: بنویسید، زیرا شما جز با نوشتن نمی‌توانید حفظ کنید. - . اصول الستة عشر، کتاب عاصم بن حمید: 28 -

**[ترجمه]

«47»

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ دَخَلَ عَلَیَّ أُنَاسٌ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ فَسَأَلُونِی عَنْ أَحَادِیثَ وَ کَتَبُوهَا فَمَا یَمْنَعُکُمْ مِنَ الْکِتَابِ أَمَا إِنَّکُمْ لَنْ تَحْفَظُوا حَتَّی تَکْتُبُوا الْخَبَرَ.س

**[ترجمه]ابوبصیر گوید: بر امام صادق علیه السلام وارد شدم، فرمود: گروهی از اهالی بصره نزدم آمدند و احادیثی از من می‌پرسیدند و آن‌ها را می‌نوشتند، شما را چه چیزی از نوشتن باز می‌دارد؟ مگر نه این است که شما هرگز نمی‌توانید حفظ کنید جز این که بنویسید. - . اصول الستة عشر، کتاب عاصم بن حمید: 34 -

**[ترجمه]

باب 20 من حفظ أربعین حدیثا

الأخبار

«1»

لی، الأمالی للصدوق أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ مُعَلًّی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ الْعَمِّیِّ ⁽¹⁾عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنِ ابْنِ حُمَیْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: مَنْ حَفِظَ مِنْ شِیعَتِنَا أَرْبَعِینَ حَدِیثاً بَعَثَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَالِماً فَقِیهاً وَ لَمْ یُعَذِّبْهُ.

**[ترجمه]أمالی صدوق: محمد بن مسلم: امام صادق علیه السلام فرمود: هر که از شیعیان ما چهل حدیث حفظ کند، خدایش روز قیامت دانشمند و فقیه محشور نماید و عذابش نکند. - . امالی صدوق: 251 م 50 ح 13 -

**[ترجمه]

«2»

ختص، الإختصاص ابْنُ قُولَوَیْهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَامِرٍ عَنِ الْمُعَلَّی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا ⁽²⁾» رَفَعَهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ حَفِظَ مِنْ أَحَادِیثِنَا أَرْبَعِینَ حَدِیثاً بَعَثَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَالِماً فَقِیهاً.

**[ترجمه]اختصاص: ابو نجران از بعضی از اصحاب ما از امام صادق علیه السلام روایت کرده که فرمود: کسی که چهل حدیث از احادیث ما را حفظ کند، خداوند متعال او را در روز قیامت دانشمندی فقیه مبعوث می‌گرداند. - . اختصاص: 2 -

**[ترجمه]

«3»

ل، الخصال ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الدِّهْقَانِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُوسَی الْمَرْوَزِیِّ ⁽³⁾عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَنْ حَفِظَ مِنْ أُمَّتِی أَرْبَعِینَ حَدِیثاً مِمَّا یَحْتَاجُونَ إِلَیْهِ مِنْ أَمْرِ دِینِهِمْ بَعَثَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَقِیهاً عَالِماً.

⁽⁴⁾

1) بالعین المهملة ینسب إلی بنی العم من تمیم. یکنی أبا عبد اللّه. قال النجاشیّ: ضعیف فی الحدیث. فاسد المذهب، و قیل فیه أشیاء اللّه أعلم بها من عظمها، روی عن الرضا علیه السلام، و له کتاب الملاحم الکبیر، کتاب نوادر الحجّ، کتاب أدب العلم.

2) لعله ابن حمید المتقدم فی الحدیث السابق، و لا یخفی اتّحاد الحدیثین.

3) بفتح المیم و سکون الرای المهملة و فتح الواو بعده زای معجمة، نسبة الی مرو، قال النجاشیّ موسی بن إبراهیم المروزی أبو حمران روی عن موسی بن جعفر علیه السلام، له کتاب ذکر أنّه سمعه و أبو الحسن محبوس عند السندی بن شاهک. و هو معلم ولد السندی بن شاهک

4) بفتح المیم و سکون الرای المهملة و فتح الواو بعده زای معجمة، نسبة الی مرو، قال النجاشیّ موسی بن إبراهیم المروزی أبو حمران روی عن موسی بن جعفر علیه السلام، له کتاب ذکر أنّه سمعه و أبو الحسن محبوس عند السندی بن شاهک. و هو معلم ولد السندی بن شاهک

ثو، ثواب الأعمال العطار عن أبیه عن أحمد بن محمد عن علی بن إسماعیل عن عبد الله الدهقان عن موسی بن إبراهیم المروزی عنه علیه السلام مثله- ختص، الإختصاص ابن الولید عن الصفار عن ابن عیسی عن بعض أصحابنا عن الدهقان مثله.

**[ترجمه]الخصال: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس چهل حدیث راجع به امور دین که محل حاجت امت است برای آنها حفظ کند، خداوند روز قیامت او را فقیه و دانشمند مبعوث نماید. - . خصال: 541 ب 22 ح 17 -

ص: 153

ثواب الأعمال: ابراهیم مروزی از آن حضرت مثل آن را روایت کرده است. - . ثواب الاعمال و عقاب الاعمال: 164 -

اختصاص: دهقان مثل آن را روایت کرده است. - . اختصاص: 61 -

**[ترجمه]

«4»

ل، الخصال طَاهِرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُثْمَانَ الْهَرَوِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَوَّارٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حُجْرٍ السَّعْدِیِّ عَنْ سَعِیدِ بْنِ نَجِیحٍ عَنِ ابْنِ جَرِیحٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: مَنْ حَفِظَ مِنْ أُمَّتِی أَرْبَعِینَ حَدِیثاً مِنَ السُّنَّةِ کُنْتُ لَهُ شَفِیعاً یَوْمَ الْقِیَامَةِ.

**[ترجمه]الخصال: ابن عباس از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرد که فرمود: کسی از امت من که چهل حدیث از سنت مرا حفظ نماید، روز قیامت شفیع او خواهم بود. - . خصال: 541 ب 22 ح 16 -

**[ترجمه]

«5»

ل، الخصال بِالْإِسْنَادِ الْمُقَدَّمِ عَنِ ابْنِ سَوَّارٍ عَنْ عِیسَی بْنِ أَحْمَدَ الْعَسْقَلَانِیِّ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ مَرْوَانَ الْبَرْقِیِّ عَنْ رَبِیعِ بْنِ بَدْرٍ عَنْ أَبَانٍ عَنْ أَنَسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَنْ حَفِظَ عَنِّی مِنْ أُمَّتِی أَرْبَعِینَ حَدِیثاً فِی أَمْرِ دِینِهِ یُرِیدُ بِهِ وَجْهَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الدَّارَ الْآخِرَةَ بَعَثَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَقِیهاً عَالِماً.

**[ترجمه]الخصال: پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: هر کس از امتم چهل حدیث از سنتم حفظ کند، من در قیامت شفیع او هستم.

و رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: هر کس در امر دین خود برای خدا به نفع امت من چهل حدیث حفظ کند و ثواب آخرت را بطلبد، خدا روز قیامت او را فقیه و دانشمند مبعوث کند. - . خصال: 542 ب 22 ح 17 -

**[ترجمه]

«6»

ل، الخصال الْعِجْلِیُّ وَ الصَّائِغُ وَ الْوَرَّاقُ جَمِیعاً عَنْ حَمْزَةَ الْعَلَوِیِّ عَنِ ابْنِ مَتِّیلٍ عَنْ عَلِیٍّ السَّاوِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یُوسُفَ عَنْ حَنَانٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ مَنْ حَفِظَ عَنِّی أَرْبَعِینَ حَدِیثاً مِنْ أَحَادِیثِنَا فِی الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ بَعَثَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَقِیهاً عَالِماً وَ لَمْ یُعَذِّبْهُ.

**[ترجمه]الخصال: حنان بن سدیر گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم می‌فرمود: هر کس چهل حدیث از احادیث ما را در احکام حلال و حرام حفظ کند، خداوند روز قیامت او را فقیه و دانشمند مبعوث کند و عذابش نکند. - . خصال: 542 ب 22 ح 18 -

**[ترجمه]

«7»

ل، الخصال الدَّقَّاقُ وَ الْمُکَتِّبُ وَ السِّنَانِیُّ عَنِ الْأَسَدِیِّ عَنِ النَّخَعِیِّ عَنْ عَمِّهِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ ابْنِ الْفَضْلِ الْهَاشِمِیِّ وَ السَّکُونِیِّ جَمِیعاً عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِیهِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَوْصَی إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام وَ کَانَ فِیمَا أَوْصَی بِهِ أَنْ قَالَ لَهُ یَا عَلِیُّ مَنْ حَفِظَ مِنْ أُمَّتِی أَرْبَعِینَ حَدِیثاً یَطْلُبُ بِذَلِکَ وَجْهَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الدَّارَ الْآخِرَةَ حَشَرَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مَعَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحِینَ وَ حَسُنَ أُولئِکَ رَفِیقاً فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام یَا رَسُولَ اللَّهِ أَخْبِرْنِی مَا هَذِهِ الْأَحَادِیثُ فَقَالَ أَنْ تُؤْمِنَ بِاللَّهِ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ تَعْبُدَهُ وَ لَا تَعْبُدَ غَیْرَهُ وَ تُقِیمَ الصَّلَاةَ بِوُضُوءٍ سَابِغٍ فِی مَوَاقِیتِهَا وَ لَا تُؤَخِّرَهَا فَإِنَّ فِی تَأْخِیرِهَا مِنْ

غَیْرِ عِلَّةٍ غَضَبَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ تُؤَدِّیَ الزَّکَاةَ وَ تَصُومَ شَهْرَ رَمَضَانَ وَ تَحُجَّ الْبَیْتَ إِذَا کَانَ لَکَ مَالٌ وَ کُنْتَ مُسْتَطِیعاً وَ أَنْ لَا تَعُقَّ وَالِدَیْکَ وَ لَا تَأْکُلَ مَالَ الْیَتِیمِ ظُلْماً وَ لَا تَأْکُلَ الرِّبَا وَ لَا تَشْرَبَ الْخَمْرَ وَ لَا شَیْئاً مِنَ الْأَشْرِبَةِ الْمُسْکِرَةِ وَ لَا تَزْنِیَ وَ لَا تَلُوطَ وَ لَا تَمْشِیَ بِالنَّمِیمَةِ وَ لَا تَحْلِفَ بِاللَّهِ کَاذِباً وَ لَا تَسْرِقَ وَ لَا تَشْهَدَ شَهَادَةَ الزُّورِ لِأَحَدٍ قَرِیباً کَانَ أَوْ بَعِیداً وَ أَنْ تَقْبَلَ الْحَقَّ مِمَّنْ جَاءَ بِهِ صَغِیراً کَانَ أَوْ کَبِیراً وَ أَنْ لَا تَرْکَنَ ⁽¹⁾» إِلَی ظَالِمٍ وَ إِنْ کَانَ حَمِیماً قَرِیباً ⁽²⁾وَ أَنْ لَا تَعْمَلَ بِالْهَوَی وَ لَا تَقْذِفَ الْمُحْصَنَةَ وَ لَا تُرَائِیَ فَإِنَّ أَیْسَرَ الرِّیَاءِ شِرْکٌ بِاللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَنْ لَا تَقُولَ لِقَصِیرٍ یَا قَصِیرُ وَ لَا لِطَوِیلٍ یَا طَوِیلُ تُرِیدُ بِذَلِکَ عَیْبَهُ وَ أَنْ لَا تَسْخَرَ مِنْ أَحَدٍ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ وَ أَنْ تَصْبِرَ عَلَی الْبَلَاءِ وَ الْمُصِیبَةِ وَ أَنْ تَشْکُرَ نِعَمَ اللَّهِ الَّتِی أَنْعَمَ بِهَا عَلَیْکَ وَ أَنْ لَا تَأْمَنَ عِقَابَ اللَّهِ عَلَی ذَنْبٍ تُصِیبُهُ وَ أَنْ لَا تَقْنَطَ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ وَ أَنْ تَتُوبَ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ ذُنُوبِکَ فَإِنَّ التَّائِبَ مِنْ ذُنُوبِهِ کَمَنْ لَا ذَنْبَ لَهُ وَ أَنْ لَا تُصِرَّ عَلَی الذُّنُوبِ مَعَ الِاسْتِغْفَارِ فَتَکُونَ کَالْمُسْتَهْزِئِ بِاللَّهِ وَ آیَاتِهِ وَ رُسُلِهِ وَ أَنْ تَعْلَمَ أَنَّ مَا أَصَابَکَ لَمْ یَکُنْ لِیُخْطِئَکَ وَ أَنَّ مَا أَخْطَأَکَ لَمْ یَکُنْ لِیُصِیبَکَ وَ أَنْ لَا تَطْلُبَ سَخَطَ الْخَالِقِ بِرِضَی الْمَخْلُوقِ وَ أَنْ لَا تُؤْثِرَ الدُّنْیَا عَلَی الْآخِرَةِ لِأَنَّ الدُّنْیَا فَانِیَةٌ وَ الْآخِرَةَ بَاقِیَةٌ وَ أَنْ لَا تَبْخَلَ عَلَی إِخْوَانِکَ بِمَا تَقْدِرُ عَلَیْهِ وَ أَنْ یَکُونَ سَرِیرَتُکَ کَعَلَانِیَتِکَ وَ أَنْ لَا تَکُونَ عَلَانِیَتُکَ حَسَنَةً وَ سَرِیرَتُکَ قَبِیحَةً فَإِنْ فَعَلْتَ ذَلِکَ کُنْتَ مِنَ الْمُنَافِقِینَ وَ أَنْ لَا تَکْذِبَ وَ لَا تُخَالِطَ الْکَذَّابِینَ وَ أَنْ لَا تَغْضَبَ إِذَا سَمِعْتَ حَقّاً وَ أَنْ تُؤَدِّبَ نَفْسَکَ وَ أَهْلَکَ وَ وُلْدَکَ وَ جِیرَانَکَ عَلَی حَسَبِ الطَّاقَةِ وَ أَنْ تَعْمَلَ بِمَا عَلِمْتَ وَ لَا تُعَامِلَنَّ أَحَداً مِنْ خَلْقِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَّا بِالْحَقِّ وَ أَنْ تَکُونَ سَهْلًا لِلْقَرِیبِ وَ الْبَعِیدِ وَ أَنْ لَا تَکُونَ جَبَّاراً عَنِیداً وَ أَنْ تُکْثِرَ مِنَ التَّسْبِیحِ وَ التَّهْلِیلِ وَ الدُّعَاءِ وَ ذِکْرِ الْمَوْتِ وَ مَا بَعْدَهُ مِنَ الْقِیَامَةِ وَ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ وَ أَنْ تُکْثِرَ مِنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ وَ تَعْمَلَ بِمَا فِیهِ وَ أَنْ تَسْتَغْنِمَ الْبِرَّ وَ الْکَرَامَةَ بِالْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ أَنْ تَنْظُرَ إِلَی کُلِّ مَا لَا تَرْضَی فِعْلَهُ لِنَفْسِکَ فَلَا تَفْعَلَهُ بِأَحَدٍ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ أَنْ لَا تَمَلَّ مِنْ فِعْلِ الْخَیْرِ وَ لَا تُثَقِّلَ عَلَی أَحَدٍ إِذَا أَنْعَمْتَ عَلَیْهِ وَ أَنْ تَکُونَ الدُّنْیَا عِنْدَکَ سِجْناً حَتَّی یَجْعَلَ اللَّهُ لَکَ جَنَّةً فَهَذِهِ أَرْبَعُونَ حَدِیثاً مَنِ اسْتَقَامَ عَلَیْهَا وَ حَفِظَهَا عَنِّی مِنْ أُمَّتِی

1) أی أن لا تثق بالظالم و لا تستأمنه.

2) الحمیم: القریب الذی تهتم بامره. الصدیق.

دَخَلَ الْجَنَّةَ بِرَحْمَةِ اللَّهِ وَ کَانَ مِنْ أَفْضَلِ النَّاسِ وَ أَحَبِّهِمْ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بَعْدَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ حَشَرَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مَعَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحِینَ وَ حَسُنَ أُولئِکَ رَفِیقاً

**[ترجمه]الخصال: امام صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله در ضمن سفارش خود به علی علیه السلام فرمود: ای علی، هر کس از امت من برای رضای خدا و اجر آخرت چهل حدیث حفظ کند، خدا او را روز قیامت با پیامبران و صدیقان و شهیدان و نیکان محشور کند و آنان خوب رفیقانی هستند. علی علیه السلام عرض کرد: این احادیث چه باشد. فرمود: این که به خدای یگانه بی‌شریک ایمان داشته باشی و او را بپرستی و دیگری را نپرستی، و نماز را با وضوی کامل و وقت خود به خوانی و تأخیر نکنی که تأخیر

ص: 154

آن بدون عذر موجب غضب خدا است، و زکات را بدهی و ماه رمضان را روزه بداری و در صورت داشتن مال و استطاعت، حج خانه خدا کنی، و عاق پدر و مادر نباشی، و مال یتیم را به ستم نخوری، و ربا نخوری، و شراب ننوشی و هیچ کدام از نوشابه‌های مست کننده را ننوشی، زنا نکنی، لواط نکنی، سخن چینی نکنی. به خدا سوگند دروغ نخوری، دزدی نکنی، شهادت ناحق برای احدی از خویش و بیگانه ندهی، حق را از هر کس برای تو آورد، کوچک باشد یا بزرگ، بپذیری؛ به ستمکار گرچه خویش نزدیک تو باشد، اعتماد نکنی؛ هواپرست نباشی، دشنام و نسبت بد به زنان پارسا ندهی، ریاکاری نکنی که کم‌ترین ریا شرک به خدا است. به قصد عیب جویی به کوتاه قد نگویی کوتاه و به بلند قد نگویی بلند. احدی از خلق خدا را مسخره نکنی، و بر بلا و مصیبت شکیبا باشی، هر نعمتی خدا به تو داده شکر کنی، از عقاب خدا آسوده خاطر نباشی، از رحمت خدا نومید نباشی، از گناهان خود به خدا توبه کنی، زیرا کسی که از گناهی توبه کند، چنان است که گناه نکرده؛ و اصرار بر گناه نورزی و استغفار کنی و مانند کسی باشی که خدا و پیامبران و فرستادگان او را به باد مسخره گرفته و بدانی که آنچه بدانی که بهره تو شده است، از دست تو نخواهد رفت و آنچه از دستت رفت، به تو نخواهد رسید. خدا را برای رضای مخلوق به خشم نیاوری. دنیا را بر آخرت مقدم نداری، زیرا که دنیا فانی و آخرت باقی است. به اندازه‌ای که داری بر برادران بخل مکن. باطن و ظاهرت یکی باشد. خوش ظاهر و بد باطن مباش که اگر چنین باشی از منافقان هستی. دروغ نگویی و با دروغ گویان آمیزش نکنی، و از سخن حق خشم نکنی، و خود و خانواده و فرزندان و همسایگان را به اندازه توانایی ادب کنی، و بدانچه می‌دانی عمل کنی و با احدی از خلق خدا جز به حق معامله نکنی. با خویش و بیگانه خوش رفتار باشی، و جبار و معاند نباشی، و بسیار «سبحان الله» و «الحمد لله» بگویی و دعا بخوانی، و بسیار یاد مرگ و پس از مرگ و قیامت و بهشت و دوزخ باشی، و بسیار قرآن بخوانی و بدانچه در آن است عمل کنی، و نیکی و کرامت را نسبت به مؤمنان از زن و مرد غنیمت شماری و ملاحظه کنی، هر چه را برای خود نمی‌پسندی، با هیچ مؤمنی نکنی. از کار خیر دلتنگ مشو. بار خود را به دوش دیگری مگذار. بر کسی که نعمتی بخشیدی منت منه. دنیا را زندان خود ببین تا خدا بهشتت دهد. این چهل حدیث است که هر کس بر آن‌ها پایداری کند و آن‌ها را از من برای امت من نگه دارد،

2) هی الروایة الثامنة و التاسعة و العاشرة 9.

3) و هی الروایة الثالثة، و بمعناها الروایات السابقة علیها و اللاحقة بها.

4) الصحابیّ: من لقی النبیّ صلّی اللّه علیه و آله مؤمنا به و مات علی الإیمان و الإسلام، و فیه أقوال اخری یطلب من مظانها. و التابعی: من لقی الصحابیّ مؤمنا بالنبی صلّی اللّه علیه و آله و مات علی الإیمان و الإسلام

المراد بعثه فی القیامة فی زمرتهم لتشبهه بهم و إن لم یکن منهم و یطلق الفقیه غالبا فی الأخبار علی العالم العامل الخبیر بعیوب النفس و آفاتها التارک للدنیا الزاهد فیها الراغب إلی ما عنده تعالی من نعیمه و قربه و وصاله و استدل بعض الأفاضل بهذا الخبر علی حجیة خبر الواحد و توجیهه ظاهر.

**[ترجمه]مضمون این احادیث در میان شیعه و سنّی مشهور و مستفیض است، بلکه گفته شده، به حد تواتر رسیده است، امّا در معنای حفظ حدیث اختلاف کردم. گفته شده: مراد به حفظ این است که در دل حفظ نماید، چنانچه این معنا متعارف بین مردم است و گذشتگان نیز رفتارشان بر این روش بوده است که احادیث نقش بر خاطره‌ها بود نه بر دفترها، حتی بعضی از محدثین از احتجاج به حدیثی که راوی آن را از دل حفظ نداشت، منع می‌نمودند.

ص: 156

گفته شده: تدوین حدیث از مسائل مستحدثه است که در قرن دوم هجری پیدا شد.

گفته شده: مراد از حفظ حدیث، پاسبانی از پوسیدگی و از بین رفتن آن است که این معنا عام است و شامل از بر کردن، نوشتن و نقل به مردم از روی کتاب و امثال آن نیز می‌گردد.

گفته شده: مراد تحمل حدیث به یکی از راه‌های مقرر است که در باب آداب روایات حدیث خواهد آمد.

حق مطلب این است که حفظ دارای مراتب است که به حسب آن ثوابش مختلف می‌شود. یکی از آن‌ها حفظ لفظ احادیث است، چه در خاطره‌ها و چه در دفترها، و تصحیح احادیث و طلب اجازه احادیث و اجازه دادن و روایت احادیث.

دوم: حفظ معانی احادیث و تفکر در دقائق و استنباط حکم و معارف از آن‌ها.

سوم: حفظ احادیث با عمل کردن به آن و اعتنا به شأن آن و پند پذیری از مضامین آن و به این معنا خبر سومی در روایت «من حفظ علی امتی»، اشاره می‌کند که ظاهراً «علی» به معنای لام است، یعنی کسی که به خاطر امت من چهل حدیث حفظ کند، چنانچه در این آیه «علی» به معنای لام آمده است: «وَ لِتُکَبِّرُوا اللَّهَ عَلی ما هَداکُمْ»، - . بقره / 185 - {و خدا را به پاس آنکه رهنمونیتان کرده است به بزرگی بستایید.} یعنی به خاطر هدایت شما؛ و احتمال دارد «علی» به معنای «من» باشد، چنانچه در آیه مبارکه آمده: «إِذَا اکْتالُوا عَلَی النَّاسِ یَسْتَوْفُونَ»، - . مطففین / 2 - {که چون از مردم پیمانه ستانند، تمام ستانند.}و این معنی را روایت مروزی و امثال آن تأئید می‌کنند.

«حدیث» در لغت مرادف کلام است و وجه تسمیه حدیث این است که مطلب تازه یکی بعد از دیگری به دست می‌آید و در اصطلاح عموم محدثین، کلام خاص است که از پیامبر یا امام یا صحابی یا تابعین یا کسانی که پیرو آن‌ها هستند، نقل شده است: که قول یا فعل یا تقریر آن‌ها را حکایت می‌کند و در نزد اکثر محدثین امامیه، حدیث جز بر آنچه از معصوم علیه السلام رسیده، اطلاق نمی‌شود.

ظاهر اکثر اخبار اربعین، اختصاص احادیث چهل‌گانه به امور دین است که عبارت از: اصول عقائد و عبادات قلبی و بدنی است و عام‌تر از آن نمی‌باشد تا شامل معاملات و احکام گردد؛ بلکه از احادیث چنین به دست می‌آید که احادیث چهل‌گانه جامع و در بر دارنده اعتقادات اصلی و عبادات و خصلت‌های بزرگواری و کارهای پسندیده باشد، پس مراد از بر انگیختن او به عنوان فقیه عالم این است که خدا او را موفق می‌کند تا با تدبر در آن احادیث و عمل به آن‌ها برای رضای خدا، از فقهای دانشمند عمل‌کننده گردد. بنا بر سایر احتمالات،

ص: 157

مراد مبعوث شدن آن شخص در قیامت در جمله علماء عاملین و فقهاء است، به خاطر شباهت رساندن به آن‌ها، گرچه از جمله آن‌ها نبوده و فقیه غالباً در احادیث معصومین، بر دانشمند عمل‌کننده آگاه به عیوب نفس و آفات آن و تارک دنیا و زاهد در آن و راغب به چیزی که در نزد خدا است از نعمت‌ها و قرب الهی و رسیدن به خدا اطلاق می شود و بعض افاضل با این خبر بر حجیت خبر واحد استدلال نموده که توجیهش آشکار است.

**[ترجمه]

باب 21 آداب الروایة

الآیات؛

الحاقة: «وَ تَعِیَها أُذُنٌ واعِیَةٌ»(11)

لم وصف هذا النوع من الکذب بالمفترع قیل لأنه حاجز بین الرجل و بین قبول روایته من فرع فلان بین الشیئین إذا حجز بینهما و قیل لأنه یرید أن

1) بفتح الحاء و تشدید المیم المضمومة. قال فی القاموس: حمویه کشنویه

یرفع حدیثه بإسقاط الواسطة من فرع الشی‌ء أی ارتفع و علا و فرعت الجبل أی صعدته و قیل لأنه یزیل عن الراوی ما یوجب قبول روایته و العمل بها أی العدالة من افترعت البکر أی اقتضضتها و قیل لأنه قال کذب أزیل بکارته أی صدر مثله من السابقین کثیرا و قیل لأنه الکذب المستحدث أی لم یقع مثله من السابقین و قیل لأنه ابتدأ بذکر من ینبغی أن یذکره أخیرا من قولهم بئس ما افترعت به أی ابتدأت به و قیل لأنه کذب فرع کذب رجل آخر فإنک إن أسندته إلیه فإن کان کاذبا أیضا فلست بکاذب بخلاف ما إذا أسقطته فإنه إن کان کاذبا فأنت أیضا کاذب فعلی الثلاثة الأولی و الاحتمال الأخیر اسم فاعل و علی البواقی اسم مفعول.

**[ترجمه]برای چه این نوع حدیث به «کذب مفترع» توصیف شده است؟

در وجه تسمیه آن، احتمالات زیر گفته شده است:

1. چون این کلام پرده‌ای است بین انسان و قبول روایتش. «مفترع» از ماده «فرع فلان بین الشیئین» آمده، وقتی بین دو چیز پرده‌ای باشد. 2. چون آن شخص حدیثش را با ساقط کردن واسطه‌ها

ص: 158

بالا می‌برد، پس بنا بر این، «فرع» به معنای ارتفاع آمده. 3. زیرا باعث می‌شود موجب قبول روایت و عمل به آن، یعنی عدالت از او برطرف شود، بنا بر این «فرع» به معنای «زائل» شدن آمده. 4. زیرا آن دروغی است که مثل آن از گذشتگان زیاد صادر شده است. 5. زیرا آن دروغی است که از گذشتگان مانند آن واقع نشده است. 6. زیرا آن شخص به ذکر کسی شروع کرده که سزاوار است در آخر ذکر شود. 7. زیرا آن دروغ، فرع دروغ شخص دیگری است؛ زیرا اگر تو آن حدیث را به سوی راوی اصلی اسناد دهی، گرچه او دروغ گفته باشد، اما تو دروغ‌گو نخواهی بود، به خلاف این صورت که راوی اگر دروغ‌گو باشد، تو هم دروغ‌گو خواهی شد، بنا بر سه احتمال اول و احتمال اخیر، کذب به معنای اسم فاعل و در باقی احتمالات به معنای اسم مفعول آمده است.

**[ترجمه]

«5»

مع، معانی الأخبار أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَیْفٍ عَنْ أَخِیهِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَارِدٍ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَی بْنِ أَعْیَنَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام جُعِلْتُ فِدَاکَ حَدِیثٌ یَرْوِیهِ النَّاسُ ⁽¹⁾أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ حَدِّثْ عَنْ بَنِی إِسْرَائِیلَ وَ لَا حَرَجَ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ فَنُحَدِّثُ عَنْ بَنِی إِسْرَائِیلَ بِمَا سَمِعْنَاهُ وَ لَا حَرَجَ عَلَیْنَا قَالَ أَ مَا سَمِعْتَ مَا قَالَ کَفَی بِالْمَرْءِ کَذِباً أَنْ یُحَدِّثَ بِکُلِّ مَا سَمِعَ فَقُلْتُ وَ کَیْفَ هَذَا قَالَ مَا کَانَ فِی الْکِتَابِ أَنَّهُ کَانَ فِی بَنِی إِسْرَائِیلَ فَحَدِّثْ أَنَّهُ کَانَ فِی هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ لَا حَرَجَ.

1) المراد من الناس العامّة، أورد الحدیث أبی داود فی سننه بإسناده عن أبی بکر بن أبی شیبة قال: حدّثنی علیّ بن مسهر، عن محمّد بن عمرو، عن أبی سلمة، عن أبی هریرة قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلم: حدثوا عن بنی إسرائیل و لا حرج. قال الخطابی: لیس معناه إباحة الکذب فی أخبار بنی إسرائیل و رفع الحرج عمن نقل عنهم الکذب و لکن معناه الرخصة فی الحدیث عنهم علی معنی البلاغ و ان لم یتحقّق صحة ذلک بنقل الاسناد، و ذلک لانه أمر قد تعذر فی أخبارهم لبعد المسافة و طول المدة و وقوع الفترة بین زمانی النبوّة، و فیه دلیل علی أن الحدیث لا یجوز عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله الا بنقل الاسناد و التثبت فیه. و قد روی الدراوردی هذا الحدیث عن محمّد بن عمرو بزیادة لفظ دل بها علی صحة هذا المعنی لیس فی روایة علیّ بن مسهر الذی رواها أبو داود عن أبی هریرة قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: حدثوا عن بنی إسرائیل و لا حرج، حدثوا عنی و لا تکذبوا علیّ. و معلوم أن الکذب علی بنی إسرائیل لا یجوز بحال فانما أراد بقوله: و حدثوا عنی و لا تکذبوا علی ای تحرزوا من الکذب علی بأن لا تحدثوا عنی الا بما یصحّ عندکم من جهة الاسناد و الذی به یقع التحرز عن الکذب علیّ. «معالم السنن ج 3 ص 187

**[ترجمه]معانی الأخبار: عبد الاعلی بن أعین گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: قربانت گردم، سنّی‌ها حدیثی از پیامبر صلی الله علیه وآله روایت می‌نمایند که آن حضرت فرمود: از اخبار بنی اسرائیل بازگو کن و نگران مباش. آیا درست است؟ فرمود: بلی. گفتم: پس هر چه که از بنی اسرائیل شنیدیم بازگو نمائیم و برای ما اشکالی ندارد؟ فرمود: مگر نشنیده‌ای سخنی را که فرمود: دلیل بر دروغگو بودن مرد همین است که هر چه را بشنود بازگو کند؟ عرض کردم: پس مصداق آن فرمایش پیامبر صلی الله علیه وآله چگونه است؟ فرمود: منظور آن است که هر چه در قرآن از ماجراهای بنی اسرائیل آمده، تو بازگو نما که در این امّت ما خواهد آمد و باکی بر آن نیست. - . معانی الاخبار: 158 -

ص: 159

**[ترجمه]

بیان

لأنه أخبر النبی صلی الله علیه و آله أنه کل ما وقع فی بنی إسرائیل یقع فی هذه الأمة ⁽¹⁾و یدل علی أنه لا ینبغی نقل کلام لا یوثق به.

**[ترجمه]زیرا رسول خدا صلی الله علیه وآله خبر داده که آنچه در بنی اسرائیل واقع شد، در این امت نیز واقع می‌شود و این حدیث دلالت می‌کند بر این که سزاوار نیست سخنی که به آن اعتماد نداری را نقل کنی.

**[ترجمه]

«6»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی عَنْ فَضَالَةَ عَنْ أَبَانٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فِی قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَی وَ مَنْ یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِیها حُسْناً قَالَ فَقَالَ الِاقْتِرَافُ التَّسْلِیمُ لَنَا وَ الصِّدْقُ عَلَیْنَا وَ أَنْ لَا یَکْذِبَ عَلَیْنَا.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: محمد بن مسلم از امام باقر علیه السلام روایت می‌کند که آن حضرت درباره آیه «وَ مَنْ یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِیها حُسْناً»، - . شوری / 26 - {و هر کس نیکی به جای آورد [و طاعتی اندوزد]، برای او در ثواب آن خواهیم افزود.} فرمود: «اقتراف»: تسلیم بودن برای ما، راست گفتن بر ما و دورغ نبستن بر ما است. - . بصائر الدرجات 10: 541 ب 20 ح 6 -

**[ترجمه]

«7»

کش، رجال الکشی وَجَدْتُ فِی کِتَابِ جَبْرَئِیلَ بْنِ أَحْمَدَ بِخَطِّهِ حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنِ الْهَیْثَمِ بْنِ وَاقِدٍ عَنْ مَیْمُونِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَنْ کَذَبَ عَلَیْنَا أَهْلَ الْبَیْتِ حَشَرَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَعْمَی یَهُودِیّاً وَ إِنْ أَدْرَکَ الدَّجَّالَ آمَنَ بِهِ فِی قَبْرِهِ.

**[ترجمه]رجال الکشی: میمون بن عبدالله از امام صادق و پدرانش علیهم السلام روایت می‌کند که پیامبر فرمود: هر کس بر اهل بیت دروغ بندد، روز قیامت به صورت یهودی کور محشور می‌شود. اگر دجال را درک کند به وی ایمان می‌آورد و اگر درک نکند، در قبرش به وی ایمان خواهد آورد. - . اختیار معرفه الرجال: 699 ح 741 -

**[ترجمه]

«8»

نهج، نهج البلاغة سَأَلَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام رَجُلٌ أَنْ یُعَرِّفَهُ مَا الْإِیمَانُ فَقَالَ إِذَا کَانَ غَدٌ فَأْتِنِی حَتَّی أُخْبِرَکَ عَلَی أَسْمَاعِ النَّاسِ فَإِنْ نَسِیتَ مَقَالَتِی حَفِظَهَا عَلَیْکَ غَیْرُکَ فَإِنَّ الْکَلَامَ کَالشَّارِدَةِ یَثْقَفُهَا هَذَا وَ یُخْطِئُهَا هَذَا.

**[ترجمه]عوالی اللئالی: از پیامبر چنین روایت شده است: خدا رحمت کند کسی را که گفتار مرا شنیده، فهمیده و همان گونه که شنیده بیان کند؛ زیرا چه بسا کسی که

فقه را به دوش می‌کشد ولی فقیه نیست. و در روایت دیگر آمده: چه بسا کسانی که فقه را به سوی داناتر از خود حمل می‌کنند. - . عوالی اللئالی 4: 66 ح 241 -

**[ترجمه]

«21»

نهج، نهج البلاغة ضه، روضة الواعظین قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام اعْقِلُوا الْخَبَرَ إِذَا سَمِعْتُمُوهُ عَقْلَ رِعَایَةٍ لَا عَقْلَ رِوَایَةٍ فَإِنَّ رُوَاةَ الْعِلْمِ کَثِیرٌ وَ رُعَاتَهُ قَلِیلٌ.

**[ترجمه]نهج البلاغه، روضة الواعظین: امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: وقتی حدیثی را می‌شنوید، برای عمل تعقل کنید نه برای روایت، زیرا راویان دانش بسیار، امّا حفظ کنندگان و عمل کنندگان به آن اندکند. - . نهج البلاغه ح 98: 366 روضه الواعظین: 18 -

ص: 161

**[ترجمه]

بیان

أی ینبغی أن یکون مقصودکم الفهم للعمل لا محض الروایة ففیه شیئان الأول فهمه و عدم الاقتصار علی لفظه و الثانی العمل به.

**[ترجمه]سزاوار است مقصود شما فهم حدیث برای عمل باشد نه برای روایت کردن تنها، پس در این حدیث دو چیز را بیان کرده، اول: فهم حدیث و اکتفاء نکردن به لفظ آن، دوم: عمل به حدیث.

**[ترجمه]

«22»

کش، رجال الکشی عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ قُتَیْبَةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ أَظُنُّهُ الْبَرْقِیَّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عَوْفٍ ⁽¹⁾قَالَ: کُنْتُ أَتَرَدَّدُ بَیْنَ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ وَ بَیْنَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَنَفِیَّةِ وَ کُنْتُ آتِی هَذَا مَرَّةً وَ هَذَا مَرَّةً قَالَ وَ لَقِیتُ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ علیهما السلام قَالَ فَقَالَ لِی یَا هَذَا إِیَّاکَ أَنْ تَأْتِیَ أَهْلَ الْعِرَاقِ فَتُخْبِرَهُمْ أَنَّا اسْتَوْدَعْنَاکَ عِلْماً فَإِنَّا وَ اللَّهِ مَا فَعَلْنَا ذَلِکَ وَ إِیَّاکَ أَنْ تَتَرَأَّسَ بِنَا فَیَضَعَکَ اللَّهُ وَ إِیَّاکَ أَنْ تَسْتَأْکِلَ بِنَا فَیَزِیدَکَ اللَّهُ فَقْراً وَ اعْلَمْ أَنَّکَ إِنْ تَکُنْ ذَنَباً فِی الْخَیْرِ خَیْرٌ لَکَ مِنْ أَنْ تَکُونَ رَأْساً فِی الشَّرِّ وَ اعْلَمْ أَنَّهُ مَنْ یُحَدِّثُ عَنَّا بِحَدِیثٍ سَأَلْنَاهُ یَوْماً فَإِنْ حَدَّثَ صِدْقاً کَتَبَهُ اللَّهُ صِدِّیقاً وَ إِنْ حَدَّثَ کَذِباً کَتَبَهُ اللَّهُ کَذَّاباً وَ إِیَّاکَ أَنْ تَشُدَّ رَاحِلَةً تَرْحَلُهَا تَأْتِی هَاهُنَا تَطْلُبُ الْعِلْمَ حَتَّی یَمْضِیَ لَکُمْ بَعْدَ مَوْتِی سَبْعُ حِجَجٍ ثُمَّ یَبْعَثُ اللَّهُ لَکُمْ غُلَاماً مِنْ وُلْدِ فَاطِمَةَ علیها السلام تَنْبُتُ الْحِکْمَةُ فِی صَدْرِهِ کَمَا یُنْبِتُ الطَّلُّ ⁽²⁾الزَّرْعَ قَالَ فَلَمَّا مَضَی عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیهما السلام حَسَبْنَا الْأَیَّامَ وَ الْجُمَعَ وَ الشُّهُورَ وَ السِّنِینَ فَمَا زَادَتْ یَوْماً وَ لَا نَقَصَتْ حَتَّی تَکَلَّمَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ بَاقِرُ الْعِلْمِ.

**[ترجمه]رجال الکشی: قاسم بن عوف می‌گوید: میان امام سجاد علیه السلام و محمد حنفیه در رفت و آمد بودم، گاهی خدمت ایشان می‌آمدم و گاهی خدمت امام علیه السلام. وقتی با امام سجاد علیه السلام ملاقات کردم، به من فرمود: بپرهیز از این که نزد عراقیان آمده و به آنان گزارش کنی که ما به تو علم آموختیم، به خدا چنین نکرده‌ایم. بپرهیز از این که به وسیله ما ریاست نمائی که خدا تو را تباه می‌کند. به وسیله ما نان مخور که خداوند فقرت را زیاد می‌کند. بدان! اگر تو دنباله خیر باشی بهتر است از این که سران شر باشی. آگاه باش! کسی که از ما حدیث می‌گوید، روزی از وی خواهیم پرسید؛ اگر راست گفته باشد، خداوند او را راستگو نوشته و اگر نگفته باشد از دروغ گویان ثبت می‌گردد، و دیگر این جا دنبال دانش نیا؛ زیرا هفت سال بعد از مرگ من، خدای متعال برای شما پسری از فرزندان فاطمه برانگیزاند که حکمت را در سینه او می‌رویاند، چنانچه باران فرو می‌بارد و زراعت را می‌رویاند.

راوی می‌گوید: وقتی ایشان از دنیا رفت، ما روزها، جمعه‌ها، ماه و سال‌ها را شمردیم، بدون کم و زیاد بود که امام باقر علیه السلام زبان به سخن گشود. - . اختیار معرفه الرجال: 339 ح 196 -

**[ترجمه]

«23»

سر، السرائر السَّیَّارِیُّ ⁽³⁾عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا یَرْفَعُهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا

1) بفتح العین المهملة و سکون الواو، هو القاسم بن عوف الشیبانی، عده الشیخ فی رجاله من أصحاب السجّاد علیه السلام، و قال: کان یختلف بین علیّ بن الحسین علیهما السلام و محمّد بن الحنفیة.

2) الطل: المطر الضعیف. الندی.

3) بفتح السین المهملة و تشدید الیاء. عنونه النجاشیّ فی ص 58 من رجاله قال: أحمد بن محمّد ابن سیار أبو عبد اللّه الکاتب بصری، کان من کتاب آل طاهر فی زمن أبی محمّد علیه السلام، و یعرف بالسیاری، ضعیف الحدیث، فاسد المذهب- ذکر ذلک لنا الحسین بن عبید اللّه- مجفو الروایة، کثیر المراسیل، له کتب وقع إلینا، منها: کتاب ثواب القرآن، کتاب الطبّ، کتاب القراءة، کتاب النوادر، کتاب الغارات، أخبرنا الحسین بن عبید اللّه، قال: حدّثنا أحمد بن محمّد بن یحیی، و أخبرنا أبو عبد اللّه القزوینی، قال: حدّثنا أحمد بن محمّد بن یحیی، عن أبیه قال: حدّثنا السیاری إلّا ما کان خالیا من غلو و تخلیط. انتهی کلامه. و قال الغضائری فیما حکی عنه: ضعیف متهالک، غال منحرف، استثنی من کتبه شیوخ القمیین روایته من کتاب نوادر الحکمة، و حکی عن محمّد بن علیّ بن محبوب فی کتاب النوادر المصنّف أنّه قال بالتناسخ. و روی الکشّیّ فی ص 372 من رجاله باسناد ذکره عن إبراهیم بن محمّد بن حاجب قال: قرأت فی رقعة مع الجواد علیه السلام یعلم من سأل عن السیاری: أنه لیس فی المکان الذی ادعاه لنفسه و ألا تدفعوا إلیه شیئا. و أتبعهم فی ذلک الشیخ فی الفهرست، و العلامة فی الخلاصة و کل من تصدی لترجمته سوی العلامة النوریّ فانه تجشم فی اثبات وثاقته بما یجتهد فی قبال نصوص هولاء الاساطین من الفن، و استطرف الحلی من روایاته و أورده فی آخر السرائر و قال: صاحب الرضا و موسی علیهما السلام. أقول: مصاحبته موسی بن جعفر علیه السلام لا یخلو عن التامل.

أَصَبْتَ مَعْنَی حَدِیثِنَا فَأَعْرِبْ عَنْهُ بِمَا شِئْتَ.

**[ترجمه]سرائر: سیاری از بعضی اصحاب از امام صادق علیه السلام روایت می‌کند که فرمود: وقتی

ص: 162

معنای حدیث را خوب فهمیدی، آن را هر گونه خواستی بیان نما. - . السرائر 3: 570 -

**[ترجمه]

«24»

وَ قَالَ بَعْضُهُمْ لَا بَأْسَ إِنْ نَقَصْتَ أَوْ زِدْتَ أَوْ قَدَّمْتَ أَوْ أَخَّرْتَ إِذَا أَصَبْتَ الْمَعْنَی وَ قَالَ هَؤُلَاءِ یَأْتُونَ الْحَدِیثَ مُسْتَوِیاً کَمَا یَسْمَعُونَهُ وَ إِنَّا رُبَّمَا قَدَّمْنَا وَ أَخَّرْنَا وَ زِدْنَا وَ نَقَصْنَا فَقَالَ ذَلِکَ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً إِذَا أَصَبْتُمُ الْمَعْنَی فَلَا بَأْسَ.

**[ترجمه]بعضی راویان چنین روایت کرده‌اند: اشکال ندارد که حدیث را کم یا زیاد، مقدم یا مؤخر نمائی، به شرطی که معنا را فهمیده باشی. راوی عرض کرد: مخالفین ما حدیث را همان گونه که شنیده‌اند بیان می‌کنند، اما ما چه بسا آن را مقدم و مؤخر، کم و زیاد می‌کنیم؟ فرمود: گفتار آنان باطل و جعلی بوده، کلامشان را زینت می‌دهند تا مردم را گول زنند؛ اما شما وقتی معنا را فهمیدید، می‌توانید نقل به معنا کنید. - . السرائر 3: 570 -

**[ترجمه]

بیان

الإعراب الإبانة و الإفصاح و ضمیر بعضهم راجع إلی الأئمة علیهم السلام و فاعل قال فی قوله قال هؤلاء أحد الرواة و فی قوله فقال الإمام علیه السلام قوله ذلک أی الذی ترویه العامة زخرف القول أی الأباطیل المموهة من زخرفه إذا زینه یغرون به الناس غرورا و هو داخل فیما قال الله تعالی فی شأن المبطلین وَ کَذلِکَ جَعَلْنا لِکُلِّ نَبِیٍّ عَدُوًّا شَیاطِینَ الْإِنْسِ وَ الْجِنِّ یُوحِی بَعْضُهُمْ إِلی بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً و الحاصل أن أخبارهم موضوعة و إنما یزینونها لیغتر الناس بها.

ثم اعلم أن هذا الخبر من الأخبار التی تدل علی جواز نقل الحدیث بالمعنی و تفصیل القول فی ذلک أنه إذا لم یکن المحدث عالما بحقائق الألفاظ و مجازاتها و منطوقها و مفهومها و مقاصدها لم تجز له الروایة بالمعنی بغیر خلاف بل یتعین اللفظ الذی سمعه إذا تحققه و إلا لم تجز له الروایة و أما إذا کان عالما بذلک فقد قال طائفة من العلماء لا یجوز إلا باللفظ أیضا و جوز بعضهم فی غیر حدیث النبی صلی الله علیه و آله فقط فقال لأنه أفصح من نطق بالضاد و فی تراکیبه أسرار و دقائق لا یوقف علیها إلا بها کما هی لأن لکل ترکیب معنی بحسب الوصل و الفصل و التقدیم و التأخیر و غیر ذلک لو لم یراع ذلک لذهبت مقاصدها بل لکل کلمة مع صاحبتها خاصیة مستقلة کالتخصیص

و الاهتمام و غیرهما و کذا الألفاظ المشترکة و المترادفة و لو وضع کل موضع الآخر لفات المعنی المقصود

وَ مِنْ ثَمَّ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله نَضَّرَ اللَّهُ عَبْداً سَمِعَ مَقَالَتِی وَ حَفِظَهَا وَ وَعَاهَا وَ أَدَّاهَا فَرُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ غَیْرُ فَقِیهٍ وَ رُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ إِلَی مَنْ هُوَ أَفْقَهُ مِنْهُ.

و کفی هذا الحدیث شاهدا بصدق ذلک و أکثر الأصحاب جوزوا ذلک مطلقا مع حصول الشرائط المذکورة و قالوا کلما ذکرتم خارج عن موضوع البحث لأنا إنما جوزنا لمن یفهم الألفاظ و یعرف خواصها و مقاصدها و یعلم عدم اختلال المراد بها فیما أداه و قد ذهب جمهور السلف و الخلف من الطوائف کلها إلی جواز الروایة بالمعنی إذا قطع بأداء المعنی بعینه لأنه من المعلوم أن الصحابة و أصحاب الأئمة علیهم السلام لم یکونوا یکتبون الأحادیث عند سماعها و یبعد بل یستحیل عادة حفظهم جمیع الألفاظ علی ما هی علیه و قد سمعوها مرة واحدة خصوصا فی الأحادیث الطویلة مع تطاول الأزمنة و لهذا کثیرا ما یروی عنهم المعنی الواحد بألفاظ مختلفة و لم ینکر ذلک علیهم و لا یبقی لمن تتبع الأخبار فی هذا شبهة و یدل علیه أیضا

مَا رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ ⁽¹⁾عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَسْمَعُ الْحَدِیثَ مِنْکَ فَأَزِیدُ وَ أَنْقُصُ قَالَ إِنْ کُنْتَ تُرِیدُ مَعَانِیَهُ فَلَا بَأْسَ.

وَ رَوَی أَیْضاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنِّی أَسْمَعُ الْکَلَامَ مِنْکَ فَأُرِیدُ أَنْ أَرْوِیَهُ کَمَا سَمِعْتُهُ مِنْکَ فَلَا یَجِی‌ءُ ذَلِکَ قَالَ فَتَتَعَمَّدُ ذَلِکَ قُلْتُ لَا قَالَ تُرِیدُ الْمَعَانِیَ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ فَلَا بَأْسَ.

نعم لا مریة فی أن روایته بلفظه أولی علی کل حال لا سیما فی هذه الأزمان لبعد العهد و فوت القرائن و تغیر المصطلحات.

وَ قَدْ رَوَی الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ

1) فی الأصول من الکافی فی الحدیث الثانی من باب روایة الکتب، و أورد الحدیثین الآتیین بعد ذلک فی 1 و 6 من الباب

مَنْصُورِ بْنِ یُونُسَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَوْلُ اللَّهِ جَلَّ ثَنَاؤُهُ الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ قَالَ هُوَ الرَّجُلُ یَسْمَعُ الْحَدِیثَ فَیُحَدِّثُ بِهِ کَمَا سَمِعَهُ لَا یَزِیدُ فِیهِ وَ لَا یَنْقُصُ.

و بالغ بعضهم فقال لا یجوز تغییر قال النبی صلی الله علیه و آله إلی قال رسول الله و لا عکسه و هو عنت بیّن بغیر ثمرة.

تذنیب: قال بعض الأفاضل نقل المعنی إنما جوزوه فی غیر المصنفات أما المصنفات فقد قال أکثر الأصحاب لا یجوز حکایتها و نقلها بالمعنی و لا تغییر شی‌ء منها علی ما هو المتعارف.

**[ترجمه]«الإعراب»، به معنای ظاهر ساختن و فصیح نمودن است، ضمیر «بعضهم»، به ائمه علیهم السلام بر می‌گردد و فاعل قال در «قال هؤلاء»، یکی از راویان است.

روایات عامه اباطیل توهم‌آمیز است که به واسطه آن‌ها مردم را می‌فریبند و این [نکته] داخل آیه قرآن است که در شأن مبطلین وارد شده است: «وَ کَذلِک جَعَلْنا لِکُلِّ نَبِیٍّ عَدُوًّا شَیاطِینَ الْإِنْسِ وَ الْجِنِّ یُوحِی بَعْضُهُمْ إِلی بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً»، - . انعام / 112 - {و بدین گونه برای هر پیامبری دشمنی از شیطانهای انس و جن برگماشتیم. بعضی از آنها به بعضی، برای فریب [یکدیگر]، سخنان آراسته القا می‌کنند؛ و اگر پروردگار تو می‌خواست، چنین نمی‌کردند.} حاصل مطلب این است که احادیث عامه دروغ و ساختگی است، آنان احادیثشان را می‌آرایند تا مردم را به آن بفریبند.

بدان که این حدیث از احادیثی است که دلالت بر جواز نقل به معنای حدیث دارد و تفصیل گفتار در این مورد چنین است: وقتی محدث به حقائق الفاظ و مجازات و منطوق و مفهوم و مقاصد آن‌ها عالم نبود، اجماعاً برایش نقل به معنا جائز نیست، بلکه برای او معین است که فقط با الفاظی که شنیده است و آن را ثبت کرده، نقل حدیث کند، و الّا برایش روایت جائز نیست؛ اما زمانی که محدث، دانشمند و آگاه به مسائل فوق باشد، گروهی از علماء گفته‌اند که جز با لفظی که شنیده، نقل حدیث جائز نیست. اما بعضی از آنان، فقط در غیر حدیث پیامبر صلی الله علیه وآله جائز دانستهاند، زیرا پیامبرصلی الله علیه وآله فصیح‌ترین کسی است که با «ضاد» نطق کرده و در جمله‌بندی احادیث او، اسرار و دقائقی نهفته که هر کسی بر آن، همان طوری که هست، آگاهی نمی‌یابد؛ زیرا برای هر ترکیبی از آن، از نظر وصل و فصل و مقدم و مؤخر و غیر این‌ها، معنای مخصوصی است که اگر آن‌ها مراعات نشوند، مقصود اصلی حدیث از دست می‌رود، بلکه هر کلمه با کلمه‌ای که در کنارش قرار گرفته، دارای خاصیت مستقلی مانند تخصیص

ص: 163

و اهتمام و غیره می‌باشد و همچنین الفاظ مشترک و مترادف، اگر یکی به جای دیگری به کار رود، معنا و مقصود از بین خواهد رفت از این جهت است که پیامبر فرمود: خدا رحمت کند کسی که گفتارم را بشنود و حفظ نماید و بفهمد و آن را به سوی دیگران نقل نماید. چه بسا کسی که فقه را حمل می‌کند در حال که خود فقیه نیست، و چه بسا کسی که فقه را به سوی فقیه‌تر از خودش حمل می‌کند. و این حدیث شاهد راستی است بر مقصد ما.

ولی اکثر اصحاب، نقل به معنا را با حصول شرائط فوق جائز دانسته‌اند و گفته‌اند، چیزی را که شما می‌گوئید، از مقصد ما دور است؛ زیرا ما برای کسی که الفاظ را می‌فهمد و خاصیت و مقاصد آن را درک می‌کند و اختلال ننمودن مراد آن الفاظ را در آنچه ادا می‌کند می‌داند، جائز می‌دانیم. و جمهور علمای گذشته و حاضر از طائفه‌های مختلف، نقل به معنا را وقتی که به ادا کردن عین معنا قطع پیدا کند، جائز می‌دانند؛ زیرا معلوم است که صحابه پیامبر صلی الله علیه وآله و اصحاب ائمه معصومین علیهم السلام احادیث را هنگام شنیدن نمی‌نوشتند و بعید و بلکه از جمله محالات است، عادت آن‌ها به حفظ جمیع الفاظ احادیث، آن طوری که وارد می‌شد. آنها احادیث طولانی را یک بار می‌شنیدند و با گذشت زمان زیادی آن را روایت می‌کردند، لذا بسیاری از اوقات، آن‌ها حدیث کرده و با الفاظ مختلف نقل نمودهاند و هیچ کس نقل به معنا را بر آنان انکار نمی‌کرد. برای کسی که در اخبار تفحص داشته باشد، در این مورد جای شک و شبهه نیست.

حدیثی که کلینی از محمد بن مسلم روایت کرده، بر این معنا دلالت می‌کند. گوید: خدمت امام صادق علیه السلام عرض کردم: حدیث را از شما می‌شنوم و زیاد و کمش می‌کنم، فرمود: اگر معنایش را بخواهی بیان کنی، اشکال ندارد. و نیز روایت شده است: داود بن فرقد گوید: به امام صادق علیه السلام گفتم: من از شما حدیث می‌شنوم و می‌خواهم آن طوری که از شما شنیدم روایت کنم، اما نمی‌توانم؟ حضرت فرمود: می‌خواهی بر ما دروغ ببندی؟! گفت: نه! فرمود: می‌خواهی معانی حدیث را نقل کنی؟ گفت: بلی! حضرت فرمود: اشکال ندارد.

بلی! جای شکی نیست که روایت لفظ حدیث در هر صورت، مخصوصاً در این زمان که از زمان آنان دور افتاده‌ایم و قراین از بین رفته و اصطلاحات تغییر یافته است، بهتر می‌باشد. کلینی به سند خودش

ص: 164

از ابوبصیر روایت کرده و گوید: خدمت امام صادق علیه السلام عرض کردم: تفسیر آیه مبارکه «الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ» - . زمر / 18 - {به سخن گوش فرامی‌دهند و بهترین آن را پیروی می‌کنند}، چیست؟ فرمود: این آیه درباره شخصی است که حدیث را می‌شنود و آن طوری که شنیده، بدون کم و زیاد نقل می‌کند.

بعضی از علماء، مبالغه بیش از حد کرده‌اند و حتی اجازه نداده‌اند به جای «قال النبی»، «قال رسول الله»، یا عکس آن، گفته شود و این یک سماجت بی‌فایده است. - . کافی 1: 51 ب 18 ح 1 -

بعضی از افاضل گفته‌اند: نقل به معنا فقط در احادیثی که در کتاب‌ها نیامده جائز است، اما احادیثب که در کتاب‌ها آمده، حکایت و نقل به معنای آن و تغییر دادن چیز متعارف از آن جائز نیست.

**[ترجمه]

«25»

شی، تفسیر العیاشی عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ قَالَ: الْوُقُوفُ عِنْدَ الشُّبْهَةِ خَیْرٌ مِنَ الِاقْتِحَامِ فِی الْهَلَکَةِ وَ تَرْکُکَ حَدِیثاً لَمْ تُرْوَهُ خَیْرٌ مِنْ رِوَایَتِکَ حَدِیثاً لَمْ تُحْصِهِ إِنَّ عَلَی کُلِّ حَقٍّ حَقِیقَةً وَ عَلَی کُلِّ صَوَابٍ نُوراً فَمَا وَافَقَ کِتَابَ اللَّهِ فَخُذُوا بِهِ وَ مَا خَالَفَ کِتَابَ اللَّهِ فَدَعُوهُ.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: سکونی از امام باقر علیه السلام از پدرانش از حضرت علی علیه السلام روایت کرده است که توقف در نزد شبهه، بهتر است از افتادن در هلاکت؛ روایت نکردن تو یک حدیث را که روایت نشده [روایت آن برای تو ثابت نشده] بهتر است از روایت کردن احادیث بی‌شمار؛ زیرا هر حق دارای حقیقتی و هر صواب و کار درست، دارای نور است. پس احادیثی که موافق کتاب خدا باشد، آن‌ها را بگیرید و آنچه را مخالف کتاب خدا باشد رها سازید. - . عیاشی 1: 19 -

**[ترجمه]

بیان

الفعل فی قوله علیه السلام لم تروه إما مجرد معلوم یقال روی الحدیث روایة أی حمله أو مزید معلوم من باب التفعیل أو الإفعال یقال رویته الحدیث ترویة و أرواه أی حملته علی روایته أو مزید مجهول من البابین و منه روینا فی الأخبار و لنذکر ما به یتحقق تحمل الروایة و الطرق التی تجوز بها روایة الأخبار.

اعلم أن لأخذ الحدیث طرقا أعلاها سماع الراوی لفظ الشیخ أو إسماع الراوی لفظه إیاه بقراءة الحدیث علیه و یدخل فیه سماعه مع قراءة غیره علی الشیخ و یسمی الأول بالإملاء و الثانی بالعرض و قد یقید الإملاء بما إذا کتب الراوی ما یسمع من شیخه و فی ترجیح أحدهما علی الآخر و التسویة بینهما أوجه و مما یستدل به علی ترجیح السماع من الشیخ علی إسماعه ما

رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ بِسَنَدٍ صَحِیحٍ ⁽¹⁾عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَجِیئُنِی الْقَوْمُ فَیَسْمَعُونَ مِنِّی حَدِیثَکُمْ فَأَضْجَرُ وَ لَا أَقْوَی قَالَ فَاقْرَأْ عَلَیْهِمْ مِنْ أَوَّلِهِ حَدِیثاً وَ مِنْ آخِرِهِ حَدِیثاً.

1) و السند هکذا: محمّد بن یحیی، عن أحمد بن محمّد، و محمّد بن الحسین، عن ابن محبوب، عن عبد اللّه بن سنان. أورده فی الخامس من باب روایة الکتب.

فلو لا ترجیح قراءة الشیخ علی قراءة الراوی لأمره بترک القراءة عند التضجر و قراءة الراوی مع سماعه إیاه و لا خلاف فی أنه یجوز للسامع أن یقول فی الأول حدثنا و أنبأنا و سمعته یقول و قال لنا و ذکر لنا هذا کان فی الصدر الأول ثم شاع تخصیص أخبرنا بالقراءة علی الشیخ و أنبأنا و نبأنا بالإجازة و فی الثانی المشهور جواز قول أخبرنی و حدثنی مقیدین بالقراءة علی الشیخ و ما ینقل عن السید من منعه مقیدا أیضا بعید و اختلف فی الإطلاق فجوزه بعضهم و منعه آخرون و فصل ثالث فجوز أخبرنی و منع حدثنی و استند إلی أن الشائع فی استعمال أخبرنی هو قراءته علی الشیخ و فی استعمال حدثنی هو سماعه عنه و فی کون الشیاع دلیلا علی المنع من غیر الشائع نظر.

ثم إن صیغة حدثنی و شبهها فیما یکون الراوی متفردا فی المجلس و حدثنا و أخبرنا فیما یکون مجتمعا مع غیره و هذان قسمان من أقسامها.

و بعدهما الإجازة سواء کان معینا لمعین کإجازة الکافی لشخص معین أو معینا لغیر معین کإجازته لکل أحد أو غیر معین لمعین کأجزتک مسموعاتی أو غیر معین لغیر معین کأجزت کل أحد مسموعاتی کما حکی عن بعض أصحابنا أنه أجاز علی هذا الوجه.

و فی إجازة المعدوم نظر إلا مع عطفه علی الموجود و أما غیر الممیز کالأطفال الصغیرة فالمشهور الجواز ⁽¹⁾و فی جواز إجازة المجاز وجهان للأصحاب و الأصح الجواز.

و أفضل أقسامها ما کانت علی وفق صحیحة ابن سنان المتقدمة بأن یقرأ علیه من أوله حدیثا و من وسطه حدیثا و من آخره حدیثا ثم یجیزه بل الأولی الاقتصار علیه و یحتمل أن یکون المراد بالأول و الوسط و الآخر الحقیقی منها أو الأعم منه و من الإضافی و الثانی أظهر و إن کان رعایة الأول أحوط و أولی.

1) لیس فرق بین بین الصبی غیر الممیز و المعدوم فی ذلک.

و بعدها المناولة و هی مقرونة بالإجازة و غیر مقرونة و الأولی هی أن یناوله کتابا و یقول هذا روایتی فاروه عنی أو شبهه و الثانیة أن یناوله إیاه و یقول هذا سماعی و یقتصر علیه و فی جواز الروایة بالثانی قولان و الأظهر الجواز

لِمَا رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ الْحَلَّالِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام الرَّجُلُ مِنْ أَصْحَابِنَا یُعْطِینِی الْکِتَابَ وَ لَا یَقُولُ ارْوِهِ عَنِّی یَجُوزُ لِی أَنْ أَرْوِیَهُ عَنْهُ قَالَ فَقَالَ إِذَا عَلِمْتَ أَنَّ الْکِتَابَ لَهُ فَارْوِهِ عَنْهُ.

⁽¹⁾و هل یجوز إطلاق حدثنا و أخبرنا فی الإجازة و المناولة قولان و أما مع التقیید بمثل قولنا إجازة و مناولة فالأصح جوازه و اصطلح بعضهم علی قولنا أنبأنا. و بعدها المکاتبة و هی أن یکتب مسموعه لغائب بخطه و یقرنه بالإجازة أو یعریه عنها و الکلام فیه کالکلام فی المناولة.

و الظاهر عدم الفرق بین الکتابة التفصیلیة و الإجمالیة کأن یکتب الشیخ مشیرا إلی مجموع محدود إشارة یأمن معها اللبس و الاشتباه هذا مسموعی و مرویی فاروه عنی و الحق أنه مع العلم بالخط و المقصود بالقرائن لا فرق یعتد به بینه و بین سائر الأقسام ککتابة النبی إلی کسری و قیصر، مع أنها کانت حجة علیهم، و کتابة أئمتنا علیهم السلام الأحکام إلی أصحابهم فی الأعصار المتطاولة و الظاهر أنه یکفی الظن الغالب أیضا فی ذلک.

و بعدها الإعلام و هو أن یعلم الشیخ الطالب أن هذا الحدیث أو الکتاب سماعه و فی جواز الروایة به قولان و الأظهر الجواز لما مر فی خبر أحمد بن عمر

وَ لِمَا رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبِی خَالِدٍ شَیْنُولَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ الثَّانِی علیه السلام جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنَّ مَشَایِخَنَا رَوَوْا عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ کَانَتِ التَّقِیَّةُ شَدِیدَةً فَکَتَمُوا کُتُبَهُمْ فَلَمْ تُرْوَ عَنْهُمْ فَلَمَّا مَاتُوا صَارَتِ الْکُتُبُ إِلَیْنَا فَقَالَ حَدِّثُوا بِهَا فَإِنَّهَا حَقٌّ.

1) أورده فی کتاب فضل العلم فی الحدیث السادس من باب روایة الکتب و الحدیث

و یقرب منه الوصیة و هی أن یوصی عند سفره أو موته بکتاب یرویه فلان بعد موته و قد جوز بعض السلف للموصی له روایته و یدل علیه الخبر السالف.

و الثامن من تلک الأقسام الوجادة و هی أن یقف الإنسان علی أحادیث بخط راویها أو فی کتابه المروی له معاصرا کان أو لا فله أن یقول وجدت أو قرأت بخط فلان أو فی کتابه حدثنا فلان و یسوق الإسناد و المتن و هذا هو الذی استمر علیه العمل حدیثا و قدیما و هو من باب المنقطع و فیه شوب اتصال و یجوز العمل به و روایته عند کثیر من المحققین عند حصول الثقة بأنه خط المذکور و روایته و إلا قال بلغنی عنه أو وجدت فی کتاب أخبرنی فلان أنه خط فلان أو روایته أو أظن أنه خطه أو روایته لوجود آثار روایته له بالبلاغ و نحوه و یدل علی جواز العمل بها خبر أبی جعفر علیه السلام الذی تقدم ذکره.

و ربما یلحق بهذا القسم ما إذا وجد کتابا بتصحیح الشیخ و ضبطه و الأظهر جواز العمل بالکتب المشهورة المعروفة التی یعلم انتسابها إلی مؤلفیها کالکتب الأربعة و سائر الکتب المشهورة و إن کان الأحوط تصحیح الإجازة و الإسناد فی جمیعها و سنفصل القول فی تلک الأنواع و فروعها فی المجلد الخامس و العشرین من الکتاب بعون الملک الوهاب.

**[ترجمه]بدان که برای دریافت حدیث راه‌هایی وجود دارد که عالی‌ترین آن‌ها این است که راوی لفظ حدیث شیخ را بشنود، یا راوی لفظ حدیث را به شیخ بشنواند، به گونه‌ای که حدیث را بر شیخ قرائت نماید. صورت اول را «املا» گویند و دومی را «عرض» نامند. گاهی املاء مقید شود به موردی که راوی آنچه را از شیخ شنیده بنویسد؛ و در این که کدام بر دیگری ترجیح دارد یا با هم مساوی هستند، چند صورت وجود دارد؛ یکی از دلائلی که صورت اول بر صورت دوم «صورت عرض» ترجیح دارد، روایت کلینی است که به سند صحیح از ابن سنان چنین روایت می‌کند: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: مردم نزدم می‌آیند و حدیث شما را از من می‌شنوند و من به تنگ آمده‌ام و توانائی ندارم؟ فرمود: «از اول آن حدیثی و از وسط آن حدیثی و از آخرش هم حدیثی بخوان.

ص: 165

اگر قرائت شیخ بر قرائت راوی برتری نداشت، امام علیه السلام او را در هنگام به تنگ آمدن، دستور ترک قرائت می‌داد و می‌فرمود: قرائت راوی را که بشنوی کافی است، ولی امام علیه السلام چنین دستوری ندادند؛ البته خلافی وجود ندارد که برای سامع و شنونده جائز است که در صورت اول بگوید: «حدیث کرد ما را، خبر داد یا شنیدم که گفت برای ما. و گفت: و برای ما ذکر نمود»، همه این اصطلاحات در صدر اول اسلام رواج داشته، ولی در زمان‌های بعد، مقصود از «اخبرنا» همان قرائت و خواندن راوی بر شیخ است و مقصود از «انبئنا و نبأنا» اجازه روایت است. و در صورت دوم، بنا بر مشهور جائز است که بگوید: «اخبرنی و حدثنی قرائة علی الشیخ» با مقید کردن قرائت بر شیخ. از سید نقل شده است که حدیث کردن این صورت، حتی با مقید ساختن قرائت بر شیخ نیز جائز نمی‌باشد، و گفتن این سخن از سید بعید است، ولی در صورتی که به طور مطلق «اخبرنی و حدثنی» بگوید و مقید به قرائت بر شیخ ننماید، بعضی آن را جائز و بعضی ممنوع دانسته‌اند و گروهی قائل به تفضیل شده‌اند که اخبرنی را جائز و حدثنی را ممنوع می‌دانند؛ چون اخبرنی در قرائت کردن بر شیخ زیاد استعمال می‌شود و حدثنی در موردی استعمالش شائع است که راوی حدیث را از شیخ بشنود. البته باید توجه داشت که شیوع و کثرت استعمال نمی‌توانند دلیل بر منع موردی باشد که شایع نیست. حدثنی و مانند آن در جایی به کار می‌رود که راوی در مجلس تنها باشد، اما حدثنا و اخبرنا در موردی است که راوی با کسان دیگری نیز همراه باشد.

راه سوم «اجازه» است، چه شخص معین بر معین اجازه دهد یا معین بر غیر معین اجازه دهد؛ صورت اول مانند اجازه کافی برای شخص معین و صورت دوم مانند اجازه کافی بر هر کس یا غیر معین بر معین اجازه روایت دهد؛ مثلاً بگوید مسموعات و شنیده‌هایم را بر تو اجازه دادم. یا غیر معین بر غیر معین اجازه دهد مانند این که بگوید: به هر کسی اجازه دادم که شنیده‌هایم را روایت کند. این قسم اخیر را برخی از اصحاب ما اجازه داده‌اند، ولی در این که بر کسی که هنوز وجود ندارد اجازه بدهیم، اشکال است مگر این که عطف بر موجود شود، ولی اجازه دادن بر غیر ممیز مانند اطفال کوچک را مشهور، جائز دانسته‌اند.

باید توجه داشت که آن کس که خودش اجازه روایت دارد، آیا می‌تواند به دیگران اجازه بدهد؟ دو نظریه است که نظریه صحیح‌تر همان جواز چنین مواردی می‌باشد.

و بهترین راه‌ها آن است که طبق صحیحه ابن سنان عمل شود، یعنی از اول آن حدیثی و از وسط و آخرش هم حدیثی به شیخ قرائت شود، بعد به او اجازه بدهد و در این صحیحه احتمال دارد مقصود از اول، آخر و وسط همان معنای حقیقی آن‌ها باشد، یا اعم از حقیقی و اضافی باشد که معنای دوم آشکار ولی رعایت معنای اول مطابق با احتیاط است.

ص: 166

یکی از راه‌های نقل حدیث، «مناوله» است که مقرون به اجازه یا غیر مقرون به اجازه است. قسم اول این است که کتابی را به او بدهد و بگوید: این روایت من است، از من روایت کن یا مانند آن را بگوید. قسم دوم این است که کتاب را بدهد و بگوید، این شنیده‌های من است و به همین مقدار اکتفاء کند؛ و در جواز روایت به این قسم، دو قول است که اظهر جواز آن است، به دلیل روایت کلینی از عمر حلال که می‌گوید: به امام رضا علیه السلام عرض کردم: مردی از اصحاب ما کتابی را به من می‌دهد، ولی نمی‌گوید از من این کتاب را روایت کن، آیا می‌توانم آن کتاب را از او روایت کنم؟ حضرت فرمودند: وقتی می‌دانی کتاب از آن او می‌باشد، از او روایت نما.

مطلب دیگر این که آیا می‌توان واژه‌های «حدثنا» و «اخبرنا» را در اجازه و مناوله استعمال کرد؟ دو دیدگاه وجود دارد؛ ولی اگر مقید شود و گفته شود «اخبرنا» و «حدثنا اجازةً و مناولةً»، صحیح‌ترین دیدگاه، همان جائز بودن آن می‌باشد.

راه دیگر «مکاتبه» است و آن این است که شنیده‌هایش را برای فرد غائبی با خط خود بنویسد، چه آن را مقرون به اجازه نماید یا نه. مطالب گفته شده در مناوله عیناً در این جا هم می‌آید.

ظاهراً فرق بین کتابت تفضیلی است و اجمالی نیست، مثل این که شیخ حدیث، به سوی مجموع احادیث که محدود است و از التباس و اشتباه ایمن می‌باشد اشاره کند که این شنیدنی‌ها و روایت‌های من است، آن را از من روایت کن.

حق مطلب این است که با شناختن خط و مقصود راوی به سبب قرائن موجود بین این قسم و باقی اقسام مانند: نامه‌های پیامبر صلی الله علیه وآله به سوی کسری و قیصر فرقی نیست با این که آن نامه‌ها بر آنان حجت بود؛ و نیز با نگارش‌های ائمه معصومین علیه السلام در مورد احکام به سوی اصحابشان در زمان‌های طولانی، فرقی فاحش موجود نیست. ظاهراً حتی گمان غالب نیز در این مورد کفایت می‌کند.

مرتبه بعد از کتابت «اعلام» است که شیخ به طالب علم، شنیدن حدیث یا کتاب را اعلام کند. در جواز آن دو نظریه وجود دارد و آنچه آشکارتر است، جواز آن است به دلیل حدیث احمد بن عمر و به دلیل حدیثی که کلینی آن را به سند خودش از بسیاری از اصحاب از امام صادق و امام باقر علیهما السلام روایت کرده و تقیه در آن زمان‌ها شدید بوده، پس کتاب‌هایشان را پنهان می‌کردند و از آنان نقل حدیث نکردند. وقتی از دنیا رفتند، کتابهایشان به ما رسید و گفتند: آن‌ها را حدیث کنید که حق است.

ص: 167

قسم دیگر از اقسام نقل حدیث «وصیت» است، که هنگام سفر تا مرگش، کتابی را وصیت کند که بعد از مرگش فلانی آن را روایت کند. بعضی علمای گذشته برای شخصی که این وصیت در حقش شده است، روایت آن حدیث را تجویز نموده که خبر گذشته نیز به آن دلالت دارد.

هشتم از اقسام احادیث «وجاده» است. وجاده آن است که انسان به احادیث به خط راوی آن یا در کتابش که روایت کرده، معاصر باشد یا نه، دسترسی پیدا کند ؟ پس می‌تواند بگوید، یافتم یا خواندم به خط فلانی، یا از کتابش که فلانی مرا حدیث کرد و سند و متن حدیث را ادامه دهد و از گذشته‌های دور تاکنون، عمل اصحاب بر آن بوده است و آن از باب حدیث منقطع است، گرچه دارای گمان اتصال نیز می‌باشد، عمل به آن و روایت آن نزد بسیاری از محققین هنگام حصول اعتماد و توثیق به خط و روایت او جایز می‌باشد.

و الا محدث باید بگوید: از فلانی به من رسیده، یا در کتاب یافتم که فلانی خبر داد که او خط فلان یا روایت او است، یا گمان می‌کنم که آن خط او یا روایت او است، به خاطر وجود آثار روایت وی به «بلاغ» یا مانند آن؛ و خبر ابوجعفر که گذشت، بر جواز آن دلالت می‌کند.

**[ترجمه]«ما بلغ» در حدیث بدل (میراث العلم) است، یعنی میراث علم که به شما رسیده است «اجوامع؟» آیا میراث علم قواعد کلیه است که خصوصیات احکام از آنها استنباط می شود، یا در هر مورد نص مخصوص آمده است. «یمضیها علی الغیبة» هیچ سنتی نمی ماند مگر این که امام زمان (عج) آن را اجراء می کند یا در مورد آن سخن می گوید.

**[ترجمه]

«3»

یر، بصائر الدرجات عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْأَهْوَازِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ أَبِی أُسَامَةَ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ عِنْدَهُ رَجُلٌ مِنَ الْمُغِیرِیَّةِ ⁽¹⁾فَسَأَلَهُ عَنْ شَیْ‌ءٍ مِنَ السُّنَنِ فَقَالَ مَا مِنْ شَیْ‌ءٍ یَحْتَاجُ إِلَیْهِ وُلْدُ آدَمَ إِلَّا وَ قَدْ خَرَجَتْ فِیهِ السُّنَّةُ مِنَ اللَّهِ وَ مِنْ رَسُولِهِ وَ لَوْ لَا ذَلِکَ مَا احْتَجَّ عَلَیْنَا بِمَا احْتَجَّ فَقَالَ الْمُغِیرِیُّ وَ بِمَا احْتَجَّ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَوْلُهُ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی حَتَّی فَرَغَ مِنَ الْآیَةِ فَلَوْ لَمْ یُکْمِلْ سُنَّتَهُ وَ فَرَائِضَهُ وَ مَا یَحْتَاجُ إِلَیْهِ النَّاسُ مَا احْتَجَّ بِهِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابی اسامه می‌گوید: نزد امام صادق علیه السلام بودم و شخصی از گروه مغیریه نیز وجود داشت و درباره بعضی از سنت‌ها سؤال کرد. امام فرمود: تمام احتیاجات بنی آدم در سنت خدا و رسول بیان گشته است، اگر چنین نبود، خداوند بر ما احتجاج نمی‌کرد. مغیری گوید: سؤال کردم احتجاج خدا کدام است؟ امام صادق علیه السلام فرمود: قول خدای متعال: «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضیتُ لَکُمُ اْلإِسْلامَ دینًا فَمَنِ اضْطُرّ فی مَخْمَصَةٍ غَیْرَ مُتَجانِفٍ ِلإِثْمٍ فَإِنّ اللّهَ غَفُورٌ رَحیمٌ»، - . مائده / 3 - {امروز دین شما را برایتان کامل و نعمت خود را بر شما تمام گردانیدم، و اسلام را برای شما [به عنوان] آیینی برگزیدم. و هر کس دچار گرسنگی شود، بی‌آنکه به گناه متمایل باشد [اگر از آنچه منع شده است بخورد]، بی تردید، خدا آمرزنده مهربان است.} اگر سنت و فرائض خدا و مسائل مورد احتیاج خدا کامل نمی‌بود، خدا به این آیه احتجاج نمی‌کرد. - . بصائرالدرجات 10: 537 ب 18 ح 50 -

ص: 172

**[ترجمه]

«4»

سن، المحاسن بَعْضُ أَصْحَابِنَا عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِسْمَاعِیلَ الْمِیثَمِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَکِیمٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام قَالَ: أَتَاهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِمَا اکْتَفَوْا بِهِ فِی عَهْدِهِ وَ اسْتَغْنَوْا بِهِ مِنْ بَعْدِهِ.

1) هم اتباع المغیرة بن سعید لعنه اللّه و لعنهم، أورده أصحابنا فی تراجمهم و بالغوا فی ذمه و لعنوه و تبرءوا منه. قال صاحب منتهی المقال: المغیریة اتباع المغیرة بن سعید لعنه اللّه قالوا: ان اللّه جسم علی صورة رجل من نور علی راسه تاج من نور، و قلبه منبع الحکمة. و نقل عن الوحید أنّه قال: و ربما یظهر من التراجم کونهم من الغلاة و بعضهم نسبوه الیهم. أقول: و أورد ترجمتهم البغدادیّ فی الفرق بین الفرق، و الشهرستانی فی کتابه الملل و النحل، قال البغدادیّ فی ص 36: کان المغیرة بن سعید العجلیّ فی صلاته فی التشبیه یقول لاصحابه: ان المهدی المنتظر محمّد بن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن بن علیّ، و یستدل علی ذلک بان اسمه محمّد کاسم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و اسم أبیه عبد اللّه کاسم أبی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله، و قال: فی الحدیث عن النبیّ صلوات اللّه علیه و آله قوله فی المهدی: ان اسمه یوافق اسمی، و اسم أبیه اسم أبی. و أورد الشهرستانی ما قال فی التشبیه فی کتابه

2) یاتی بقیة المباحثة الواقعة بین أبی عبد اللّه علیه السلام و الرجل فی الحدیث 12

**[ترجمه]المحاسن: محمد بن حکیم از امام هفتم روایت می‌کند که فرمود: پیامبر هر حکمی را که در عصر وی یا بعد از وی مورد نیاز باشد، در کتاب و سنت آورده است. - . محاسن: 270 ح 361 -

ص: 169

**[ترجمه]

سن، المحاسن ابْنُ بَزِیعٍ عَنْ أَبِی إِسْمَاعِیلَ السَّرَّاجِ ⁽²⁾عَنْ خَیْثَمَةَ ⁽³⁾بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْجُعْفِیِّ عَنْ أَبِی لَبِیدٍ الْبَحْرَانِیِّ ⁽⁴⁾عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام أَنَّهُ أَتَاهُ رَجُلٌ بِمَکَّةَ فَقَالَ لَهُ یَا

1) بضم القاف و سکون الراء بعدها طاء مهملة. أورد الشیخ فی رجاله فی أصحاب الصادق علیه السلام رجلین مسمیین بحفص بن قرط: أحدهما حفص بن قرط الأعور کوفیّ عربی جمال، و الآخر حفص بن قرط النخعیّ الکوفیّ، و لم یزد فی ترجمتها علی کونهما من أصحاب الصادق علیه السلام، و حکی عن جامع الرواة أن النخعیّ الکوفیّ یروی عنه ابن أبی عمیر و یونس بن عبد الرحمن، و ابن سنان، و إسحاق بن عمار.

2) صرح جماعة بأن اسمه عبد اللّه بن عثمان بن عمرو بن خالد الفزاری و خالف بعض، و لعله یأتی الکلام فیه بعد إن شاء اللّه.

3) بضم الخاء و سکون الیاء و فتح الثاء

4) فی المحاسن المطبوع ص 274 أبو الولید النجرانی و لکنه مصحف، و الصحیح أبو لبید کما فی ص 270 من المحاسن و وصفه هنا بالمراء الهجرین و أورد هنا روایته التی وردت فی تفسیر «المص» و الرجل مجهول اسمه و حاله، لم یذکره الرجالیون فی کتبهم نعم أورد الشیخ فی رجاله أبا لبید الهجری من أصحاب الباقر علیه السلام و لعله متحد مع هذا و لکن هذا أیضا مجهول مثله.

مُحَمَّدَ بْنَ عَلِیٍّ أَنْتَ الَّذِی تَزْعُمُ أَنَّهُ لَیْسَ شَیْ‌ءٌ إِلَّا وَ لَهُ حَدٌّ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام نَعَمْ أَنَا أَقُولُ إِنَّهُ لَیْسَ شَیْ‌ءٌ مِمَّا خَلَقَ اللَّهُ صَغِیراً وَ کَبِیراً إِلَّا وَ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لَهُ حَدّاً إِذَا جُوِّزَ بِهِ ذَلِکَ الْحَدُّ فَقَدْ تُعُدِّیَ حَدُّ اللَّهِ فِیهِ فَقَالَ فَمَا حَدُّ مَائِدَتِکَ هَذِهِ قَالَ تَذْکُرُ اسْمَ اللَّهِ حِینَ تُوضَعُ وَ تَحْمَدُ اللَّهَ حِینَ تُرْفَعُ وَ تَقُمُّ مَا تَحْتَهَا قَالَ فَمَا حَدُّ کُوزِکَ هَذَا قَالَ لَا تَشْرَبْ مِنْ مَوْضِعِ أُذُنِهِ وَ لَا مِنْ مَوْضِعِ کَسْرِهِ فَإِنَّهُ مَقْعَدُ الشَّیْطَانِ وَ إِذَا وَضَعْتَهُ عَلَی فِیکَ فَاذْکُرِ اسْمَ اللَّهِ وَ إِذَا رَفَعْتَهُ عَنْ فِیکَ فَاحْمَدِ اللَّهَ وَ تَنَفَّسْ فِیهِ ثَلَاثَةَ أَنْفَاسٍ فَإِنَّ النَّفَسَ الْوَاحِدَ یُکْرَهُ.

**[ترجمه]المحاسن: ابو لبید بحرانی از امام باقر علیه السلام روایت می‌کند که شخصی در مکه به امام باقر علیه السلام چنین گفت: آیا

ص: 170

تو همانی که گمان می‌کنی هر چیزی حدی دارد؟ فرمود: بلی من هستم که می‌گویم هر چیز کوچک و بزرگ که خدا آفریده حدی داشته و اگر از آن تجاوز شود، از حد خدا تجاوز شده است.

عرض کردم: حد و اندازه سفره شما کدام است؟ فرمود وقتی سفره را پهن می‌کنی بسم الله می‌گویی و وقتی بر می‌داری، حمد و سپاس خدا می‌گویی.

عرض کردم: حد کوزه آب شما چیست؟ فرمود: از گوشه و جای شکسته آن آب مخور که جایگاه شیطان است. وقتی آب می‌آشامی اسم خدا را به زبان آور، وقتی آن را از دهانت برداشتی حمد خدا نموده، و با سه نفس آب بیاشام که با یک نفس آشامیدن مکروه است. - . محاسن: 273 ب 38 ح 372 -

**[ترجمه]

«11»

سن، المحاسن مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنِ ابْنِ حُمَیْدٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی خُطْبَتِهِ فِی حَجَّةِ الْوَدَاعِ أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا اللَّهَ مَا مِنْ شَیْ‌ءٍ یُقَرِّبُکُمْ مِنَ الْجَنَّةِ وَ یُبَاعِدُکُمْ مِنَ النَّارِ إِلَّا وَ قَدْ نَهَیْتُکُمْ عَنْهُ وَ أَمَرْتُکُمْ بِهِ.

**[ترجمه]المحاسن: ابوحمزه از امام باقر علیه السلام روایت می‌کند که پیامبر در خطبه حجة الوداع فرمود: ای مردم از خدا بترسید! چیزی نیست که سبب نزدیک شدن شما به بهشت، و دوری شما از جهنم می‌شود، مگر من آن را امر و نهی کردم. - . محاسن: 273 ب 38 ح 373 -

**[ترجمه]

«12»

سن، المحاسن صَالِحُ بْنُ السِّنْدِیِّ عَنِ ابْنِ بَشِیرٍ عَنْ صَبَّاحٍ الْحَذَّاءِ عَنْ أَبِی أُسَامَةَ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَسَأَلَهُ رَجُلٌ مِنَ الْمُغِیرِیَّةِ عَنْ شَیْ‌ءٍ مِنَ السُّنَنِ فَقَالَ مَا مِنْ شَیْ‌ءٍ یَحْتَاجُ إِلَیْهِ أَحَدٌ مِنْ وُلْدِ آدَمَ إِلَّا وَ قَدْ جَرَتْ فِیهِ مِنَ اللَّهِ وَ مِنْ رَسُولِهِ سُنَّةٌ عَرَفَهَا مَنْ عَرَفَهَا وَ أَنْکَرَهَا مَنْ أَنْکَرَهَا قَالَ الرَّجُلُ فَمَا السُّنَّةُ فِی دُخُولِ الْخَلَاءِ قَالَ تَذْکُرُ اللَّهَ وَ تَتَعَوَّذُ مِنَ الشَّیْطَانِ فَإِذَا فَرَغْتَ قُلْتَ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی مَا أَخْرَجَ عَنِّی مِنَ الْأَذَی فِی یُسْرٍ مِنْهُ وَ عَافِیَةٍ فَقَالَ الرَّجُلُ فَالْإِنْسَانُ یَکُونُ عَلَی تِلْکَ الْحَالِ فَلَا یَصْبِرُ حَتَّی یَنْظُرَ إِلَی مَا خَرَجَ مِنْهُ فَقَالَ إِنَّهُ لَیْسَ فِی الْأَرْضِ آدَمِیٌّ إِلَّا وَ مَعَهُ مَلَکَانِ مُوَکَّلَانِ بِهِ فَإِذَا کَانَ عَلَی تِلْکَ الْحَالِ ثَنَیَا رَقَبَتَهُ ⁽¹⁾ثُمَّ قَالا ابْنَ آدَمَ انْظُرْ إِلَی مَا کُنْتَ تَکْدَحُ ⁽²⁾لَهُ فِی الدُّنْیَا إِلَی مَا هُوَ صَائِرٌ⁽³⁾.

**[ترجمه]المحاسن: ابو اسامه می‌گوید: نزد امام صادق علیه السلام بودم. شخصی از گروه مغیریه چیزی از آداب اسلام می‌پرسید، حضرت فرمود: در مورد تمام احتیاجات انسان‌ها، سنت خدا و رسولش جریان دارد که کسی آن را می‌شناسد، می‌شناسد و آن که آن را نشناسد، منکر می‌شود. آن شخص پرسید: سنت در مورد دستشویی رفتن چیست؟ فرمود: یاد خدا نموده از شیطان به خدا پناه می‌بری. وقتی فارغ شدی حمد و سپاس خدا نموده، می‌گویی: سپاس خدای را که این آزار را به آسانی و سلامتی از من خارج ساخت.

آن شخص گفت: در آن حالت، کسی آن اندازه صبر ندارد که به آنچه از وی خارج شده نگاه کند. فرمود: همراه تمام انسان‌ها دو فرشته است که وقتی انسان در حال تخلیه باشد، گردن وی را خم می‌کنند و به وی می‌گویند: فرزند آدم نگاه کن، به چیزی که در دنیا برای آن تلاش کردی که چگونه شده است. - . محاسن: 273 ب 38 ح 373 -

**[ترجمه]

«13»

جا، المجالس للمفید الْجِعَابِیُّ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ حُمْدُونٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ ظَرِیفٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ مَا رَأَیْتُ عَلِیّاً علیه السلام قَضَی قَضَاءً إِلَّا وَجَدْتُ لَهُ أَصْلًا

1) أی لوّیا رقبته إلی ما خرج منه.

2) أی تسعی و تکسب و تجهد نفسک فیه.

3) هذا الحدیث و الحدیث الثالث یکشفان عن مباحثة طویلة وقعت بین أبی عبد اللّه علیه السلام و رجل من المغیریة، و أبو أسامة نقل بعضها لحماد و بعضها لصباح.

فِی السُّنَّةِ قَالَ وَ کَانَ عَلِیٌّ علیه السلام یَقُولُ لَوِ اخْتَصَمَ إِلَیَّ رَجُلَانِ فَقَضَیْتُ بَیْنَهُمَا ثُمَّ مَکَثَا أَحْوَالًا کَثِیرَةً ثُمَّ أَتَیَانِی فِی ذَلِکَ الْأَمْرِ لَقَضَیْتُ بَیْنَهُمَا قَضَاءً وَاحِداً لِأَنَّ الْقَضَاءَ لَا یَحُولُ وَ لَا یَزُولُ أَبَداً.

**[ترجمه]مجالس مفید: حسن بن ظریف می‌گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می‌فرمود: علی علیه السلام هر قضاوت و حکمی می‌کرد، ریشه و دلیل آن درست بود

ص: 171

و همیشه می‌فرمود: اگر دو نفر نزد من برای حکم کردن آیند و بینشان حکم کنم، پس سال‌ها بگذرد و دوباره با همان موضوع قبلی مجدداً نزد من آیند، همان حکمی را خواهم کرد که در گذشته کرده‌ام؛ چون قضاوت کردن تغییر پیدا نمی‌کند. - . محاسن: 273 ب 38 ح 374 -

**[ترجمه]

باب 23 أنهم علیهم السلام عندهم مواد العلم و أصوله و لا یقولون شیئا برأی و لا قیاس بل ورثوا جمیع العلوم عن النبی صلی الله علیه و آله و أنهم أمناء الله علی أسراره‌

الآیات

النجم: «وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْیٌ یُوحی»(3 ، 4)

**[ترجمه]وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی *إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْیٌ یُوحی - . نجم / 3 - 4 -

قال الجزری فی حدیث الأقرع و الأبرص ورثته کابرا عن کابر أی ورثته عن آبائی و أجدادی کبیرا عن کبیر فی العز و الشرف- یر، بصائر الدرجات عبد الله بن عامر عن الحجال عن داود بن أبی یزید عن أبی عبد الله علیه السلام مثله.

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِیرَةِ النَّضْرِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عِلْمُ عَالِمِکُمْ أَیُّ شَیْ‌ءٍ وَجْهُهُ قَالَ وِرَاثَةٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ وَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا یَحْتَاجُ النَّاسُ إِلَیْنَا وَ لَا نَحْتَاجُ إِلَیْهِمْ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: حارث بن مغیره نضری می‌گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: دانش عالم شما از چه راهی است؟ فرمود: از پیامبرصلی الله علیه وآله و علی علیه السلام به ارث برده‌ایم، مردم نیازمند ما، ولی ما نیازمند آنها نیستیم. - . بصائر الدرجات 7: 347 ب 8 ح 8 -

**[ترجمه]

«10»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنِ ابْنِ بَشِیرٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنِ الْحَارِثِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ أَخْبِرْنِی عَنْ عِلْمِ عَالِمِکُمْ قَالَ وِرَاثَةٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ مِنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام فَقُلْتُ إِنَّا نَتَحَدَّثُ أَنَّهُ یُقْذَفُ فِی قَلْبِهِ أَوْ یُنْکَتُ فِی أُذُنِهِ فَقَالَ أَوْ ذَاکَ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: حارث می‌گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: از دانش عالم خود گزارش دهید. فرمود: از پیامبرصلی الله علیه وآله و علی علیه السلام به ما ارث رسیده. عرض کردم: ما می‌گوئیم در قلب یا گوش امام انداخته می‌شود؟ فرمود: گاهی نیز چنین است. - . بصائر الدرجات 8: 397 ب 3 ح 1 -

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام أو ذاک أی قد یکون ذاک أیضا و سیأتی شرحه فی کتاب الإمامة.

**[ترجمه]«اوذاک» یعنی گاهی نیز چنین است. و به زودی شرح این مطلب در کتاب امامت خواهد آمد.

**[ترجمه]

«11»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنْ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله دَعَا عَلِیّاً علیه السلام فِی الْمَرَضِ الَّذِی تُوُفِّیَ فِیهِ فَقَالَ یَا عَلِیُّ ادْنُ مِنِّی حَتَّی أُسِرَّ إِلَیْکَ مَا أَسَرَّ اللَّهُ إِلَیَّ وَ أَئْتَمِنَکَ عَلَی مَا ائْتَمَنَنِیَ اللَّهُ عَلَیْهِ فَفَعَلَ ذَلِکَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِعَلِیٍّ علیه السلام وَ فَعَلَهُ عَلِیٌّ علیه السلام بِالْحَسَنِ علیه السلام وَ فَعَلَهُ حَسَنٌ علیه السلام بِالْحُسَیْنِ علیه السلام وَ فَعَلَهُ الْحُسَیْنُ علیه السلام بِأَبِی علیه السلام وَ فَعَلَهُ أَبِی علیه السلام بِی صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ أَجْمَعِینَ.

یر، بصائر الدرجات أحمد بن محمد عن ابن أبی عمیر عن عبد الصمد مثله- یر، بصائر الدرجات أحمد بن موسی عن ابن یزید عمن رواه عن عبد الصمد مثله.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابوجارود از امام باقر علیه السلام روایت می‌کند که پیامبرصلی الله علیه وآله در مرض وفاتش، علی علیه السلام را خواست و فرمود: نزدیکم بیا تا از رازهای خداوند که به من امانت سپرده، به تو بسپارم، و چیزی را که خدا به من امانت داده، به تو امانت بسپارم. پس رسول خدا صلی الله علیه وآله آن اسرار و امانت را به علی علیه السلام سپرد و علی علیه السلام به حسن علیه السلام سپرد و حسن علیه السلام به حسین علیه السلام سپرد و حسین علیه السلام به پدرم سپرد و پدرم آن را به من سپرد. درود خدا بر همه آنان باد. - . بصائر الدرجات 8: 409 ب 7 ح 6 -

بصائر الدرجات: مثل این حدیث روایت شده است.

**[ترجمه]

«12»

یر، بصائر الدرجات عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَمَّرِ بْنِ خَلَّادٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ أَسَرَّ اللَّهُ سِرَّهُ إِلَی جَبْرَئِیلَ علیه السلام وَ أَسَرَّ جَبْرَئِیلُ علیه السلام إِلَی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ أَسَرَّ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله إِلَی مَنْ شَاءَ اللَّهُ ⁽²⁾.

⁽³⁾

1) تردیده علیه السلام إبهام منه لما سأله و ذلک أن السائل لما کان یزعم أن القذف فی القلب غیر هذا الذی ذکره علیه السلام و أن هذه الوراثة إنّما هی بالتحمل مثل روایة أحدنا عن مثله و لم یرق ذهنه إلی أزید من ذلک صدق علیه السلام ما ذکره بطریق الإبهام، و حقیقة الامر أن الطریقان فیهم واحد کما یدلّ علیه الروایات الآتیة ط.

2) لعله قطعة من الحدیث 14

**[ترجمه]

«17»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلَهُ سَوْرَةُ ⁽³⁾وَ أَنَا شَاهِدٌ فَقَالَ جُعِلْتُ فِدَاکَ بِمَا یُفْتِی الْإِمَامُ قَالَ بِالْکِتَابِ قَالَ فَمَا لَمْ یَکُنْ فِی الْکِتَابِ قَالَ بِالسُّنَّةِ قَالَ فَمَا لَمْ یَکُنْ فِی الْکِتَابِ وَ السُّنَّةِ

1) و یحتمل أن السائل کان یظن أن أمر تشریع الاحکام مفوض إلیهم فنفاه علیه السلام أن افتاءه لم یکن الا بما ورد فی الکتاب و السنة مع توفیق و تسدید من اللّه تعالی بحیث لا یخطأ فی ذلک، و لعل المراد من التوفیق و التسدید عصمته عن السهو و النسیان و الخطاء.

2) هو علیّ بن إسماعیل.

3) هو سورة بن کلیب الذی روی الحدیث أیضا و تقدم تحت الرقم 15 و یأتی تحت الرقم 18

فَقَالَ لَیْسَ مِنْ شَیْ‌ءٍ إِلَّا فِی الْکِتَابِ وَ السُّنَّةِ قَالَ ثُمَّ مَکَثَ سَاعَةً ثُمَّ قَالَ یُوَفَّقُ وَ یُسَدَّدُ وَ لَیْسَ کَمَا تَظُنُّ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: حماد بن عثمان از امام صادق علیه السلام روایت کرد که سورة ابن کلیب از آن حضرت سؤالی نمود و من در آن مجلس حاضر بودم. عرض کرد: فدایت گردم! امام به چه فتوا می‌دهد؟ فرمود: به کتاب خدا. عرض کرد: اگر در کتاب خدا نبود؟ فرمود: به سنت.

«20»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْأَهْوَازِیِّ وَ الْبَرْقِیِّ عَنِ النَّضْرِ عَنْ یَحْیَی الْحَلَبِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحِیمِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ إِنَّ عَلِیّاً علیه السلام إِذَا وَرَدَ عَلَیْهِ أَمْرٌ لَمْ یَجِئْ بِهِ کِتَابٌ وَ لَا سُنَّةٌ رَجَمَ بِهِ یَعْنِی سَاهَمَ فَأَصَابَ ثُمَّ قَالَ یَا عَبْدَ الرَّحِیمِ وَ تِلْکَ الْمُعْضِلَاتُ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: عبدالرحیم گوید: از امام باقر علیه السلام شنیدم می‌فرمود: وقتی بر امیرالمؤمنین علیه السلام مسئله‌ای پیش می‌آمد که در کتاب و سنت نبود، آن را با قرعه مشخص کرده و به حق می‌رسید. سپس فرمود: ای عبدالرحیم، این از مشکلات است. - . بصائر الدرجات 8: 409 ب 7 ح 2 -

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام ساهم أی استعلم ذلک بالقرعة و هذا یحتمل وجهین الأول أن یکون المراد الأحکام الجزئیة المشتبهة التی قرر الشارع استعلامها بالقرعة فلا یکون هذا من الاشتباه فی أصل الحکم بل فی مورده و لا ینافی الأخبار السابقة لأن القرعة أیضا من أحکام القرآن و السنة و الثانی أن یکون المراد الأحکام الکلیة التی یشکل علیهم استنباطها من الکتاب و السنة فیستنبطون منهما بالقرعة و یکون هذا من خصائصهم علیهم السلام لأن قرعة الإمام لا تخطئ أبدا و الأول أوفق بالأصول و سائر الأخبار و إن کان الأخیر أظهر ⁽¹⁾.

**[ترجمه]«ساهم» یعنی مسئله را به قرعه می‌دانست و این دو احتمال دارد: 1. مراد احکام جزئی مشتبه باشد که شارع مقدس استعلام آن را منوط به قرعه کرده و این از اشتباه در اصل حکم نیست، بلکه در موارد حکم است و با اخبار گذشته هیچ منافات ندارد، زیرا قرعه نیز از احکام قرآن و سنت است. 2. مراد احکام کلّی باشد که استنباط آن از کتاب و سنت بر ائمه علیهم السلام مشکل است. پس ائمه علیهم السلام آن را از کتاب و سنت با قید قرعه استنباط می‌کردند و این روش ائمه معصومین علیهم السلام بود؛ زیرا قرعه انداختن امام هرگز اشتباه نمی‌رود. احتمال اولی با قواعد و سایر اخبار سازگارتر است، گرچه احتمال اخیر آشکارتر می‌باشد.

**[ترجمه]

«21»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُوسَی عَنْ أَبِی یُوسُفَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَبْدِ الرَّحِیمِ الْقَصِیرِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ کَانَ عَلِیٌّ علیه السلام إِذَا سُئِلَ فِیمَا لَیْسَ فِی کِتَابٍ وَ لَا سُنَّةٍ رَجَمَ فَأَصَابَ وَ هِیَ الْمُعْضِلَاتُ ⁽²⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: عبدالرحیم قصیر از امام باقر علیه السلام روایت کرده که از آن حضرت شنیدم می‌فرمود: وقتی بر حضرت علی علیه السلام مسئله‌ای پیش می‌آمد که در کتاب و سنت نبود، آن حضرت به الهام خداوند حکم می‌فرمود. امام باقر علیه السلام فرمود: این از مشکلات است. - . بصائر الدرجات 8: 409 ب 7 ح 4 -

**[ترجمه]

«22»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَی عَنْ مُوسَی الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام إِذَا وَرَدَ عَلَیْهِ مَا لَیْسَ فِی کِتَابِ اللَّهِ وَ لَا سُنَّةِ نَبِیِّهِ فَیَرْجُمُهُ فَیُصِیبُ ذَلِکَ وَ هِیَ الْمُعْضِلَاتُ.

1) لا یخفی أنّه احتمال فاسد لا یمکن اقامة دلیل علیه قطعا. ط.

2) الظاهر اتّحاد الحدیث مع الحدیث 19 و 20

4) النجم: 3.

5) ص: 86.

6) تقدم الحدیث مع زیادة فی باب فضل کتابة الحدیث تحت الرقم 20

أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ حَدِیثِی حَدِیثُ أَبِی وَ حَدِیثُ أَبِی حَدِیثُ جَدِّی وَ حَدِیثُ جَدِّی حَدِیثُ الْحُسَیْنِ وَ حَدِیثُ الْحُسَیْنِ حَدِیثُ الْحَسَنِ وَ حَدِیثُ الْحَسَنِ حَدِیثُ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ وَ حَدِیثُ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ حَدِیثُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ حَدِیثُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ.

**[ترجمه]منیة المرید: هشام بن سالم و حماد بن عثمان و غیر آنها روایت کرده‌اند که از

ص: 178

امام صادق علیه السلام شنیدیم همیشه می‌فرمود: حدیث من حدیث پدرم، و حدیث پدرم حدیث جدم، و حدیث جدم حدیث حسین علیه السلام و حدیث حسین علیه السلام حدیث حسن علیه السلام و حدیث حسن علیه السلام حدیث امیرالمؤمنین علیه السلام، و حدیث امیرالمؤمنین علیه السلام حدیث رسول خدا صلی الله علیه و آله، و حدیث رسول خدا صلی الله علیه وآله، قول خدای عزوجل است. - . منیه المرید: 194 -

**[ترجمه]

باب 24 أن کل علم حق هو فی أیدی الناس فمن أهل البیت علیهم السلام وصل إلیهم‌

الأخبار

«1»

جا، المجالس للمفید ابْنُ قُولَوَیْهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْخَزَّازِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: أَمَا إِنَّهُ لَیْسَ عِنْدَ أَحَدٍ مِنَ النَّاسِ حَقٌّ وَ لَا صَوَابٌ إِلَّا شَیْ‌ءٌ أَخَذُوهُ مِنَّا أَهْلَ الْبَیْتِ وَ لَا أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ یَقْضِی بِحَقٍّ وَ لَا عَدْلٍ إِلَّا وَ مِفْتَاحُ ذَلِکَ الْقَضَاءِ وَ بَابُهُ وَ أَوَّلُهُ وَ سُنَنُهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام فَإِذَا اشْتَبَهَتْ عَلَیْهِمُ الْأُمُورُ کَانَ الْخَطَاءُ مِنْ قِبَلِهِمْ إِذَا أَخْطَئُوا وَ الصَّوَابُ مِنْ قِبَلِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام إِذَا أَصَابُوا.

**[ترجمه]مجالس مفید: محمد بن مسلم از امام باقر علیه السلام روایت کرده که آن حضرت فرمود: حق و صواب نزد هیچ کسی از مردمان نیست، مگر این که آن را از ما اهل بیت‌علیهم السلام گرفته‌اند، و هیچ کسی به حق و عدالت قضاوت نمی‌کند مگر کلید آن قضاوت و دروازه و اول و سنت‌گذار آن امیر مؤمنان علیه السلام بوده است. زمانی که کارها بر آنها مشتبه می‌شد، و هرگاه آن‌ها به حق می‌رسیدند، خطا از نزد خودشان و صواب از نزد علی بن ابی طالب‌علیهما السلام بود. - . امالی مفید: 95 م 11 ح 6 -

**[ترجمه]

«2»

جا، المجالس للمفید أَحْمَدُ بْنُ الْوَلِیدِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ یَحْیَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ قَالَ سَمِعْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ علیهما السلام یَقُولُ وَ عِنْدَهُ نَاسٌ مِنْ أَهْلِ الْکُوفَةِ عَجَباً لِلنَّاسِ یَقُولُونَ أَخَذُوا عِلْمَهُمْ کُلَّهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَعَمِلُوا بِهِ وَ اهْتَدَوْا وَ یَرَوْنَ أَنَّا أَهْلَ الْبَیْتِ لَمْ نَأْخُذْ عِلْمَهُ وَ لَمْ نَهْتَدِ بِهِ وَ نَحْنُ أَهْلُهُ وَ ذُرِّیَّتُهُ فِی مَنَازِلِنَا أُنْزِلَ الْوَحْیُ وَ مِنْ عِنْدِنَا خَرَجَ إِلَی النَّاسِ الْعِلْمُ أَ فَتَرَاهُمْ عَلِمُوا وَ اهْتَدَوْا وَ جَهِلْنَا وَ ضَلَلْنَا إِنَّ هَذَا مُحَالٌ.

**[ترجمه]مجالس مفید: عبدالله بن حسن گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم - در حالی که نزدش مردمان اهل مکه بودند - می‌فرمود: تعجب است از مردمانی که می‌گویند دانششان را تماماً از رسول خدا صلی الله علیه و آله گرفته‌اند، و به آن عمل کردند و هدایت یافتند؛ و فکر می‌کنند که ما اهل بیت علیهم السلام علم را از آن حضرت نگرفته‌ایم و به آن هدایت نیافته‌ایم؛ در حالی که ما اهل بیت و ذریّه آن حضرت هستیم، وحی در خانه‌های ما فرود آمده و علم از نزد ما به سوی مردمان بیرون رفته. آیا فکر می‌کنید آنها علم یافتند و هدایت شدند و ما نادان و گمراه ماندیم؟ قطعاً این محال است. - . امالی مفید: 122 م 14 ح 6 -

**[ترجمه]

أقول

سیأتی أخبار کثیرة فی ذلک فی کتاب الإمامة.

**[ترجمه]احادیث زیادی در این مورد است که در کتاب امامت خواهد آمد.

**[ترجمه]

باب 25 تمام الحجة و ظهور المحجة

الآیات

الأنعام: «قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ»(108) (و قال تعالی): «وَ کَذلِکَ نُفَصِّلُ الْآیاتِ وَ لِتَسْتَبِینَ سَبِیلُ الْمُجْرِمِینَ»(55)

الجاثیة: «فَمَا اخْتَلَفُوا إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ إِنَّ رَبَّکَ یَقْضِی بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ فِیما کانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ»(16)

{بگو: «برهانِ رسا ویژه خداست.}

• وَ کَذلِکَ نُفَصِّلُ الْآیاتِ وَ لِتَسْتَبینَ سَبیلُ الْمُجْرِمینَ - . [2]انعام / 55 -

{و این گونه، آیات [خود] را به روشنی بیان می‌کنیم تا راه و رسم گناهکاران روشن شود.}

ص: 179

• وَ آتَیْناهُمْ بَیِّناتٍ مِنَ الْأَمْرِ فَمَا اخْتَلَفُوا إِلاَّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ إِنَّ رَبَّکَ یَقْضی بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ فیما کانُوا فیهِ یَخْتَلِفُون‌ - . جاثیه / 17 -

{و دلایل روشنی در امر [دین] به آنان عطا کردیم، و جز بعد از آنکه علم برایشان [حاصل] آمد، [آن هم] از روی رشک و رقابت میان خودشان، دستخوش اختلاف نشدند. قطعاً پروردگارت، روز قیامت میانشان درباره آنچه در آن اختلاف می‌کردند، داوری خواهد کرد.}

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

نهج، نهج البلاغة قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فِی خُطْبَةٍ لَهُ انْتَفِعُوا بِبَیَانِ اللَّهِ وَ اتَّعِظُوا بِمَوَاعِظِ اللَّهِ وَ اقْبَلُوا نَصِیحَةَ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ أَعْذَرَ إِلَیْکُمْ بِالْجَلِیَّةِ وَ أَخَذَ عَلَیْکُمُ الْحُجَّةَ وَ بَیَّنَ لَکُمْ مَحَابَّهُ مِنَ الْأَعْمَالِ وَ مَکَارِهَهُ مِنْهَا لِتَبْتَغُوا هَذِهِ وَ تَجْتَنِبُوا هَذِهِ.

**[ترجمه]نهج البلاغه: امیرالمؤمنین علیه السلام: مردم! از آنچه خداوند بیان داشته بهره گیرید، و از پند و اندرزهای خدا پند پذیرید، و نصیحت‌های او را قبول کنید؛ زیرا خداوند با دلیل‌های روشن، راه عذر را به روی شما بسته، و حجّت را بر شما تمام کرده است. و اعمالی را که دوست دارد بیان فرمود، و آنچه کراهت دارد را معرّفی کرد، تا از خوبی‌ها پیروی و از بدی‌ها دوری گزینید، همانا رسول خدا صلی الله علیه و آله همواره می‌فرمود: «گرداگرد بهشت را دشواری‌ها (مکاره) و گرداگرد آتش جهنّم را هوس‌ها و شهوات گرفته است». آگاه باشید! چیزی از طاعت خدا نیست جز آن که با کراهت انجام می‌گیرد، و چیزی از معصیت خدا نیست جز اینکه با میل و رغبت عمل می‌شود. پس رحمت خداوند بر کسی که شهوات خود را مغلوب و هوای نفس را سرکوب کند، زیرا کار مشکل، بازداشتن نفس از شهوت بوده که پیوسته خواهان نافرمانی و معصیت است. بندگان خدا! بدانید که انسان با ایمان، شب را به روز، و روز را به شب نمی‌رساند جز آن که نفس خویش را متّهم می‌داند، همواره نفس را سرزنش می‌کند، و گناهکارش می‌شمارد. پس در دنیا چونان پیشینیان صالح خود باشید، که در پیش روی شما درگذشتند و همانند مسافران، خیمه خویش را از جا در آوردند و به راه خود رفتند. - . نهج البلاغه: 181 -

**[ترجمه]

«2»

لی، الأمالی للصدوق ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَمَّنْ سَمِعَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ کَثِیراً

عَلَمُ الْمَحَجَّةِ وَاضِحٌ لِمُرِیدِهِ- وَ أَرَی الْقُلُوبَ عَنِ الْمَحَجَّةِ فِی عَمًی ⁽¹⁾وَ لَقَدْ عَجِبْتُ لِهَالِکٍ وَ نَجَاتُهُ-

مَوْجُودَةٌ وَ لَقَدْ عَجِبْتُ لِمَنْ نَجَا

**[ترجمه]أمالی صدوق: ابن ابو عمیر از کسی که شنیده روایت کرده که امام صادق علیه السلام بسیار می‌فرمود:

نشانه های حجت الهی برای طالب آن واضح و روشن است

اما من دلها را نسبت به این حجت در غفلت و کوری می بینم

در شگفتم از هلاک شده ای که راه نجات او موجود بوده است

و در عین حال در شگفتم از کسی که نجات می یابد - . امالی صدوق: 396 م 74 ح 3 -

**[ترجمه]

بیان

العجب من الهلاک لکثرة بواعث الهدایة و وضوح الحجة و العجب من النجاة لندورها و کثرة الهالکین و کل أمر نادر مما یتعجب منه.

**[ترجمه]تعجب امام علیه السلام از هلاک شوندگان، به خاطر بسیار بودن اسباب هدایت و واضح بودن دلیل است، و تعجب است از نجات یافتگان، به خاطر قلّت آن و بسیاری هلاک شوندگان، و هر امر اندکی باعث تعجب است.

**[ترجمه]

«3»

قبس، قبس المصباح أَخْبَرَنِی جَمَاعَةٌ مِنْ مَشَایِخِی الَّذِینَ قَرَأْتُ عَلَیْهِمْ مِنْهُمُ الشَّرِیفُ الْمُرْشِدُ أَبُو یَعْلَی مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ حَمْزَةَ الْجَعْفَرِیُّ وَ الشَّیْخُ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الطُّوسِیُّ وَ الشَّیْخُ الصَّدُوقُ أَبُو الْحُسَیْنِ أَحْمَدُ بْنُ عَلِیٍّ النَّجَاشِیُّ بِبَغْدَادَ وَ الشَّیْخُ الزَّکِیُّ أَبُو الْفَرَجِ الْمُظَفَّرُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ حَمْدَانَ الْقَزْوِینِیُّ بِقَزْوِینَ قَالُوا جَمِیعاً أَخْبَرَنَا الشَّیْخُ الْجَلِیلُ الْمُفِیدُ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ الْحَارِثِیُّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ یَوْمَ السَّبْتِ الثَّالِثِ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ الْمُعَظَّمِ سَنَةَ عَشْرٍ وَ أَرْبَعِمِائَةٍ قَالَ أَخْبَرَنِی الشَّیْخُ أَبُو الْقَاسِمِ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ قُولَوَیْهِ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیُّ قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی قَالَ حَدَّثَنِی هَارُونُ بْنُ مُسْلِمٍ قَالَ حَدَّثَنِی مَسْعَدَةُ بْنُ زِیَادٍ قَالَ: سَمِعْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ علیهما السلام وَ قَدْ سُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ قَالَ إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی لِلْعَبْدِ أَ کُنْتَ عَالِماً فَإِنْ قَالَ نَعَمْ قَالَ أَ فَلَا عَمِلْتَ بِمَا عَلِمْتَ وَ إِنْ قَالَ کُنْتُ جَاهِلًا قَالَ لَهُ أَ فَلَا تَعَلَّمْتَ فَتِلْکَ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ لِلَّهِ تَعَالَی ⁽²⁾.

1) المحجة: وسط الطریق.

2) تقدم الحدیث من أمالی المفید فی الباب التاسع «استعمال العلم» تحت الرقم 10

**[ترجمه]قبس المصباح: مسعدة بن زیاد گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که وقتی از آیه مبارکه «قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ»، - . انعام / 149 - {بگو: «برهانِ رسا ویژه خداست.}

سؤال شد، فرمود: زمانی که روز قیامت بیاید، خدا به بنده‌اش می‌فرماید: آیا تو عالم بودی؟ اگر گفت: بله، می‌فرماید: چرا به علمت عمل نکردی؟ اگر گفت: من نادان بودم، می‌گوید: برای چه علم نیاموختی؟ پس این حجت بالغه است برای خدا.

ص: 180

**[ترجمه]

«4»

یج، الخرائج و الجرائح قَالَ أَبُو الْقَاسِمِ الْهَرَوِیُّ خَرَجَ تَوْقِیعٌ مِنْ أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام إِلَی بَعْضِ بَنِی أَسْبَاطٍ قَالَ کَتَبْتُ إِلَی أَبِی مُحَمَّدٍ أُخْبِرُهُ مِنِ اخْتِلَافِ الْمَوَالِی وَ أَسْأَلُهُ بِإِظْهَارِ دَلِیلٍ فَکَتَبَ إِنَّمَا خَاطَبَ اللَّهُ الْعَاقِلَ وَ لَیْسَ أَحَدٌ یَأْتِی بِآیَةٍ وَ یُظْهِرُ دَلِیلًا أَکْثَرَ مِمَّا جَاءَ بِهِ خَاتَمُ النَّبِیِّینَ وَ سَیِّدُ الْمُرْسَلِینَ صلی الله علیه و آله فَقَالُوا کَاهِنٌ وَ سَاحِرٌ وَ کَذَّابٌ وَ هُدِیَ مَنِ اهْتَدَی غَیْرَ أَنَّ الْأَدِلَّةَ یَسْکُنُ إِلَیْهَا کَثِیرٌ مِنَ النَّاسِ وَ ذَلِکَ أَنَّ اللَّهَ یَأْذَنُ لَنَا فَنَتَکَلَّمُ وَ یَمْنَعُ فَنَصْمُتُ وَ لَوْ أَحَبَّ اللَّهُ أَنْ لَا یُظْهِرَ حَقَّنَا مَا ظَهَرَ بَعَثَ اللَّهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ یَصْدَعُونَ بِالْحَقِّ فِی حَالِ الضَّعْفِ وَ الْقُوَّةِ وَ یَنْطِقُونَ فِی أَوْقَاتٍ لِیَقْضِیَ اللَّهُ أَمْرَهُ وَ یُنْفِذَ حُکْمَهُ وَ النَّاسُ عَلَی طَبَقَاتٍ مُخْتَلِفِینَ شَتَّی فَالْمُسْتَبْصِرُ عَلَی سَبِیلِ نَجَاةٍ مُتَمَسِّکٌ بِالْحَقِّ فَیَتَعَلَّقُ بِفَرْعٍ أَصِیلٍ غَیْرُ شَاکٍّ وَ لَا مُرْتَابٍ لَا یَجِدُ عَنِّی مَلْجَأً وَ طَبَقَةٌ لَمْ یَأْخُذِ الْحَقَّ مِنْ أَهْلِهِ فَهُمْ کَرَاکِبِ الْبَحْرِ یَمُوجُ عِنْدَ مَوْجِهِ وَ یَسْکُنُ عِنْدَ سُکُونِهِ وَ طَبَقَةٌ اسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطَانُ شَأْنُهُمُ الرَّدُّ عَلَی أَهْلِ الْحَقِّ وَ دَفْعُ الْحَقِّ بِالْبَاطِلِ حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ فَدَعْ مَنْ ذَهَبَ یَمِیناً وَ شِمَالًا کَالرَّاعِی إِذَا أَرَادَ أَنْ یَجْمَعَ غَنَمَهُ جَمَعَهَا بِأَدْوَنِ السَّعْیِ ذَکَرْتَ مَا اخْتَلَفَ فِیهِ مَوَالِیَّ فَإِذَا کَانَتِ الْوَصِیَّةُ وَ الْکِبَرُ فَلَا رَیْبَ وَ مَنْ جَلَسَ بِمَجَالِسِ الْحُکْمِ فَهُوَ أَوْلَی بِالْحُکْمِ أَحْسِنْ رِعَایَةَ مَنِ اسْتَرْعَیْتَ فَإِیَّاکَ وَ الْإِذَاعَةَ وَ طَلَبَ الرِّئَاسَةِ فَإِنَّهُمَا تَدْعُوَانِ إِلَی الْهَلَکَةِ ذَکَرْتَ شُخُوصَکَ إِلَی فَارِسَ ⁽¹⁾فَاشْخَصْ عَافَاکَ اللَّهُ خَارَ اللَّهُ لَکَ ⁽²⁾وَ تَدْخُلُ مِصْرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِناً فَأَقْرِئْ مَنْ تَثِقُ بِهِ مِنْ مَوَالِیَّ السَّلَامَ وَ مُرْهُمْ بِتَقْوَی اللَّهِ الْعَظِیمِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ وَ أَعْلِمْهُمْ أَنَّ الْمُذِیعَ عَلَیْنَا حَرْبٌ لَنَا فَلَمَّا قَرَأْتُ وَ تَدْخُلُ مِصْرَ لَمْ أَعْرِفْ لَهُ مَعْنًی وَ قَدِمْتُ بَغْدَادَ وَ عَزِیمَتِیَ الْخُرُوجُ إِلَی فَارِسَ فَلَمْ یَتَهَیَّأْ لِیَ الْخُرُوجُ إِلَی فَارِسَ وَ خَرَجْتُ إِلَی مِصْرَ.

**[ترجمه]الخرائج و الجرائح: ابوالقاسم هروی می‌گوید: نامه‌ای به امام حسن عسکری علیه السلام نوشتم و خبر دادم که دوستان شما اختلاف دارند، و از ایشان خواستم تا دلیلی را ارائه دهد.

حضرت در پاسخ چنین مرقوم فرمود: خداوند متعال عاقل را مخاطب قرار می‌دهد، و هیچ کس نمی‌تواند به اندازه خاتم پیامبران و سیّد مرسلین صلی الله علیه وآله دلیل بیاورد و برهان اقامه کند. با این حال او را - نعوذ باللَّه - ساحر، کاهن و دروغگو قلمداد نمودند. و هر کس طالب هدایت باشد، هدایت می‌شود مگر اینکه اکثر مردم با دلایل و معجزات آرام می‌گیرند. و در این مورد، اگر خداوند به ما اجازه دهد، سخن می‌گوییم و اگر مانع شود، ساکت می‌شویم. اگر خداوند مایل بود که حقّ ما ظاهر نشود، پیامبران را برای بشارت و بیم دادن ارسال نمی‌فرمود تا چه در حال ضعف و چه در حال قدرت، حق را اعلان نمایند و همیشه حق بگویند. تا اینکه خداوند کارش را به انجام رساند و حکمش را نافذ گرداند. و مردم چند گونه‌اند:

برخی از مردم آگاه هستند و در راه نجات و رستگاری قدم برمی‌دارند، به حق تمسک می‌جویند، به جای استواری چسبیده‌اند، شک و تردیدی به خود راه نمی‌دهند و پناهگاهی جز ما نمی‌شناسند.

و برخی دیگر، حق را از اهلش نمی‌گیرند و مانند کسی هستند که تلاطم دریا او را به این سو و آن سو می‌برد. و هر وقت موج آرام گیرد، او نیز آرام می‌شود (و از خود استقلالی ندارد).

عده‌ای دیگر، کسانی هستند که شیطان بر آنها غلبه کرده و کار آنها رد کردن اهل حقّ است. و به وسیله باطل، حقیقت را دفع می‌کنند. و این به خاطر حسادتی است که دارند. پس چپ و راست را رها کن. ما مانند چوپان هستیم که هر وقت بخواهد گوسفندانش را گرد آورد، با کمتر کوششی این کار را می‌کند.

اما آنچه از اختلاف دوستان ما گفتی، بعد از اینکه پدرم به من وصیت کرد و من بزرگترین فرزندان او هستم، دیگر شک و شبهه‌ای باقی نخواهد ماند. و هر کس در مسند حکم بنشیند و حال مردم را بهتر رعایت کند، او اولی به این کار است. و تو هم اسرار ما را فاش نکن و دنبال ریاست نرو که این دو کار، مایه هلاکت هستند.

و همچنین نوشته‌ای که می‌خواهی به فارس بروی، به آنجا برو. خدایت تو را حفظ کند و خیر و نیکی را همراهت نماید. و ان شاء اللَّه با سلامتی و امنیّت وارد مصر می‌شوی. به دوستان ما سلام برسان و آنها را به تقوای الهی و ادای امانت، دعوت کن. و به آنان بگو: هر کس اسرار ما را فاش نماید، دشمن ما محسوب می‌شود.

راوی می‌گوید: وقتی که نامه را خواندم، منظور حضرت را متوجه نشدم. به بغداد که رسیدم، تصمیم داشتم به فارس بروم اما وسایل سفر به فارس مهیا نشد. لذا به مصر رفتم در این هنگام، فهمیدم که امام علیه السلام می‌دانسته است که من به فارس نخواهم رفت. - . الخرائج و الجرائح: 449 ب 12 ح 35 -

**[ترجمه]

بیان

لعل قوله علیه السلام و ذلک أن الله تعلیل لما یفهم من کلامه علیه السلام من الآباء عن إظهار الدلیل و الحجة و المعجزة و قوله علیه السلام و لو أحب الله لعل المراد أنه لو أمرنا ربنا بأن لا نظهر دعوی الإمامة أصلا لما أظهرنا ثم بین علیه السلام الفرق بین النبی و الإمام فی ذلک بأن النبی إنما یبعث فی حال اضمحلال الدین و خفاء الحجة فیلزمه

1) أی ذهابک من بلدک الی فارس

2) أی جعل اللّه لک فی شخوصک خیرا.

أن یصدع بالحق علی أی حال فلما ظهر للناس سبیلهم و تمت الحجة علیهم لم یلزم الإمام أن یظهر المعجزة و یصدع بالحق فی کل حال بل یظهره حینا و یتقی حینا علی حسب ما یؤمر قوله علیه السلام کالراعی أی نحن کالراعی إذا أردنا جمعهم و أمرنا بذلک جمعناهم بأدنی سعی قوله علیه السلام فإذا کانت الوصیة و الکبر فلا ریب أی بعد أن أوصی أبی إلی و کونی أکبر أولاد أبی لا یبقی ریب فی إمامتی و قوله علیه السلام و من جلس مجالس الحکم لعله تقیة منه علیه السلام أی الخلیفة أولی بالحکم أو المراد أنه أولی بالحکم عند الناس و یحتمل أن یکون المراد بالجلوس فی مجالس الحکم بیان الأحکام للناس أی من بین الأحکام للناس من غیر خطاء فهو أولی بالحکم و الإمامة فیکون الغرض إظهار حجة أخری علی إمامته صلوات الله علیه.

**[ترجمه]«و ذلک أن الله» علت آوردن برای آن چیزی است که از سخنان آن حضرت از پدرانشان فهمیده می‌شود، از اظهار دلیل و حجت و معجزه. «و لو أحب الله»، شاید مقصود این باشد که اگر پروردگار ما امر می‌فرمود به این که ادعای امامت را اصلاً ظاهر نکنیم، ما هرگز اظهار نمی‌کردیم.

پس آن حضرت فرق «نبی» و «امام» را در این مورد بیان فرموده؛ به این که «نبی» در حال از بین رفتن دین و پنهان ماندن حجّت برانگیخته می‌شود، پس بر او لازم است

ص: 181

که به هر حال آوازه حق را بلند کند، چون راه را برای مردم روشن کرد و اتمام حجت بر آنها نمود، برای امام لازم نیست که معجزه آورد و صدای حق را در هر حال بلند کند، بلکه گاهی صدای حق را بلند می‌کند و گاهی از این کار پرهیز می‌نماید، [هر آنچه به آن] آنچه مأمور شود.

«کالراعی» یعنی ما مانند چوپان هستیم، زمانی که جمع نمودن مردمان را بخواهیم و به آن امر مأمور شویم، با کمترین کوششی آنان را جمع می‌کنیم. «فإذا کانت الوصیة و الکبر فلا ریب» یعنی بعد از وصیت کردن پدرم به من، در حالی که من بزرگ‌ترین اولاد پدرم بودم، شکی در امامت من باقی نمی‌ماند.

«و من جلس مجالس الحکم لعله تقیة منه علیه السلام» یعنی خلیفه سزاوار به خلافت است؛ یا مقصود این است که خلیفه نزد مردم به قضاوت اولویت دارد و احتمال دارد، مراد به نشستن در مجالس قضاوت، بیان احکام برای مردم باشد؛ یعنی کسی که بدون خطا برای مردم احکام را بیان می‌کند، او سزاوار به قضاوت و امامت است، پس هدف، اقامه دلیلی دیگر بر امامت آن حضرت است.

**[ترجمه]

باب 26 أن حدیثهم علیهم السلام صعب مستصعب و أن کلامهم ذو وجوه کثیرة و فضل التدبر فی أخبارهم علیهم السلام و التسلیم لهم و النهی عن رد أخبارهم‌

الآیات

النساء: «فَلا وَ رَبِّکَ لا یُؤْمِنُونَ حَتَّی یُحَکِّمُوکَ فِیما شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لا یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً»(64)

یونس: «بَلْ کَذَّبُوا بِما لَمْ یُحِیطُوا بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا یَأْتِهِمْ تَأْوِیلُهُ کَذلِکَ کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِینَ»(38)

الکهف: «قالَ إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطِیعَ مَعِیَ صَبْراً وَ کَیْفَ تَصْبِرُ عَلی ما لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً»(66 ، 67)

النور: «إِنَّما کانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِینَ إِذا دُعُوا إِلَی اللَّهِ وَ رَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ أَنْ یَقُولُوا سَمِعْنا وَ أَطَعْنا وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»(50)

الأحزاب: «وَ ما زادَهُمْ إِلَّا إِیماناً وَ تَسْلِیماً»(22) (و قال سبحانه): «وَ ما کانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَی اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَ مَنْ یَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ

فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا مُبِیناً»(35) (و قال عز و جل): «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً»(35)

{ولی چنین نیست، به پروردگارت قَسَم که ایمان نمی‌آورند، مگر آنکه تو را در مورد آنچه میان آنان مایه اختلاف است داور گردانند؛ سپس از حکمی که کرده‌ای در دلهایشان احساس ناراحتی [و تردید] نکنند، و کاملاً سرِ تسلیم فرود آورند.}

• بَلْ کَذَّبُوا بِما لَمْ یُحیطُوا بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا یَأْتِهِمْ تَأْویلُهُ کَذلِکَ کَذَّبَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الظَّالِمین‌ - . یونس / 39 -

{بلکه چیزی را دروغ شمردند که به علم آن احاطه نداشتند و هنوز تأویل آن برایشان نیامده است. کسانی [هم] که پیش از آنان بودند، همین گونه [پیامبرانشان را] تکذیب کردند. پس بنگر که فرجام ستمگران چگونه بوده است.}

• قالَ إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطیعَ مَعِیَ صَبْراً *وَ کَیْفَ تَصْبِرُ عَلی ما لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً - . کهف / 67 - 68 -

{گفت: «تو هرگز نمی‌توانی همپای من صبر کنی. و چگونه می‌توانی بر چیزی که به شناخت آن احاطه نداری صبر کنی؟»}

• إِنَّما کانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنینَ إِذا دُعُوا إِلَی اللَّهِ وَ رَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ أَنْ یَقُولُوا سَمِعْنا وَ أَطَعْنا وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُون‌ - . نور / 51 -

{گفتار مؤمنان - وقتی به سوی خدا و پیامبرش خوانده شوند تا میانشان داوری کند - تنها این است که می‌گویند: «شنیدیم و اطاعت کردیم». اینانند که رستگارند.}

• وَ لَمَّا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزابَ قالُوا هذا ما وَعَدَنَا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ صَدَقَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ ما زادَهُمْ إِلاَّ إیماناً وَ تَسْلیماً - . احزاب / 22 -

{و چون مؤمنان دسته‌های دشمن را دیدند، گفتند: «این همان است که خدا و فرستاده‌اش به ما وعده دادند و خدا و فرستاده‌اش راست گفتند»، و جز بر ایمان و فرمانبرداری آنان نیفزود.}

• وَ ما کانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَی اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَ مَنْ یَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ

ص: 182

فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبیناً - . احزاب / 36 -

{و هیچ مرد و زن مؤمنی را نرسد که چون خدا و فرستاده‌اش به کاری فرمان دهند، برای آنان در کارشان اختیاری باشد؛ و هر کس خدا و فرستاده‌اش را نافرمانی کند قطعاً دچار گمراهیِ آشکاری گردیده است.}

ل، الخصال فِی الْأَرْبَعِمِائَةِ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام خَالِطُوا النَّاسَ بِمَا یَعْرِفُونَ وَ دَعُوهُمْ مِمَّا یُنْکِرُونَ وَ لَا تَحْمِلُوهُمْ عَلَی أَنْفُسِکُمْ وَ عَلَیْنَا إِنَّ أَمْرَنَا صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ لَا یَحْتَمِلُهُ إِلَّا مَلَکٌ مُقَرَّبٌ أَوْ نَبِیٌّ مُرْسَلٌ أَوْ عَبْدٌ قَدِ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ.

یج، الخرائج و الجرائح روی جماعة منهم القاسم عن جده عن أبی بصیر و محمد بن مسلم عن أبی عبد الله علیه السلام مثله.

**[ترجمه]الخصال: حضرت علی علیه السلام در حدیث چهارصدگانه فرمود: با مردم به اندازه معرفتشان معاشرت کنید، آنچه را که انکار می‌کنند رها کنید و آنان را به گردنتان و بر ما بار نکنید. قطعاً حدیث ما سخت است و ناهموار، زیر بارش نرود جز فرشته مقرب یا پیامبر مرسل یا بنده‌ای که خدا دلش را با ایمان آزموده است. - . خصال: 624 ب 26 ح 10 -

الخرائج و الجرائح: ابو بصیر و محمد بن مسلم مثل آن حدیث را روایت کرده‌اند. - . خرائج و الجرائج: 794 ب 16 ح 3 -

**[ترجمه]

«3»

مع، معانی الأخبار أَبِی وَ ابْنُ الْوَلِیدِ مَعاً عَنْ سَعْدٍ وَ الْحِمْیَرِیِّ وَ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ وَ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ جَمِیعاً عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ الْوَاسِطِیِّ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ

1) الظاهر أن بزرج هو معرب «بزرگ» و لعله هو علیّ بن أبی صالح، قال النجاشیّ فی ص 181 من رجاله: علی بن أبی صالح و اسم أبی صالح محمّد یلقب بزرج و یکنی أبا الحسن، کوفیّ، حناط و لم یکن بذاک فی المذهب و الحدیث و إلی الضعف ما هو، و قال حمید فی فهرسه: سمعت عنه کتبا عدیدة منها: کتاب ثواب انا انزلناه، کتاب الاظلة، کتاب البداء و المشیة، کتاب الثلاث و الاربع کتاب الجنة و النار، کتاب النوادر، کتاب الملاحم، و لیس أعلم أن هذه الکتب له، او رواها عن الرجال

قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ أَنْتُمْ أَفْقَهُ النَّاسِ إِذَا عَرَفْتُمْ مَعَانِیَ کَلَامِنَا إِنَّ الْکَلِمَةَ لَتَنْصَرِفُ عَلَی وُجُوهٍ فَلَوْ شَاءَ إِنْسَانٌ لَصَرَفَ کَلَامَهُ کَیْفَ شَاءَ وَ لَا یَکْذِبُ.

**[ترجمه]معانی الأخبار: داود بن فرقد

ص: 183

گوید: چنین شنیدم که امام صادق علیه السلام فرمود: شما هنگامی آگاه‌ترین مردم به احکام و آداب شریعت خواهید بود که منظور و مقصود ما را از سخنانمان درک کنید، زیرا هر جمله دارای چندین مفهوم می‌باشد، و در نتیجه هر کس می‌تواند هر سخنی را به وجهی بگوید که ایجاد زحمت نکند و دروغ هم نگفته باشد. - . معانی الاخبار: 1 ب 1 ح 1 -

**[ترجمه]

«4»

مع، معانی الأخبار أَبِی عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْیَقْطِینِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ زَیْدٍ الزَّرَّادِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام یَا بُنَیَّ اعْرِفْ مَنَازِلَ الشِّیعَةِ عَلَی قَدْرِ رِوَایَتِهِمْ وَ مَعْرِفَتِهِمْ فَإِنَّ الْمَعْرِفَةَ هِیَ الدِّرَایَةُ لِلرِّوَایَةِ وَ بِالدِّرَایَاتِ لِلرِّوَایَاتِ یَعْلُو الْمُؤْمِنُ إِلَی أَقْصَی دَرَجَاتِ الْإِیمَانِ إِنِّی نَظَرْتُ فِی کِتَابٍ لِعَلِیٍّ علیه السلام فَوَجَدْتُ فِی الْکِتَابِ أَنَّ قِیمَةَ کُلِّ امْرِئٍ وَ قَدْرَهُ مَعْرِفَتُهُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی یُحَاسِبُ النَّاسَ عَلَی قَدْرِ مَا آتَاهُمْ مِنَ الْعُقُولِ فِی دَارِ الدُّنْیَا.

کتاب زید الزراد، عنه علیه السلام مثله.

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ عَلِیٍّ السَّائِیِّ⁽¹⁾

عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام أَنَّهُ کَتَبَ إِلَیْهِ فِی رِسَالَةٍ وَ لَا تَقُلْ لِمَا بَلَغَکَ عَنَّا أَوْ نُسِبَ إِلَیْنَا هَذَا بَاطِلٌ وَ إِنْ کُنْتَ تَعْرِفُ خِلَافَهُ فَإِنَّکَ لَا تَدْرِی لِمَ قُلْنَا وَ عَلَی أَیِّ وَجْهٍ وَ صِفَةٍ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: علی سائی از ابو الحسن علیه السلام روایت می‌کند که در نامه‌ای چنین نوشت: آنچه از ما به شما می‌رسد و منسوب به ما است نگوئید باطل است ولو علم به خلاف آن هم داشته باشی زیرا نمی‌دانی برای چه و کدام وجه و صفت گفته‌ایم. - . بصائر الدرجات 10: 557 ب 22 ح 2 -

**[ترجمه]

«12»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ الْحَذَّاءِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ أَمَا وَ اللَّهِ إِنَّ أَحَبَّ أَصْحَابِی إِلَیَّ أَوْرَعُهُمْ وَ أَفْقَهُهُمْ وَ أَکْتَمُهُمْ لِحَدِیثِنَا وَ إِنَّ أَسْوَأَهُمْ عِنْدِی حَالًا وَ أَمْقَتَهُمْ إِلَیَّ الَّذِی إِذَا سَمِعَ الْحَدِیثَ یُنْسَبُ إِلَیْنَا وَ یُرْوَی عَنَّا فَلَمْ یَعْقِلْهُ وَ لَمْ یَقْبَلْهُ قَلْبُهُ اشْمَأَزَّ مِنْهُ وَ جَحَدَهُ وَ کَفَّرَ بِمَنْ دَانَ بِهِ وَ هُوَ لَا یَدْرِی لَعَلَّ الْحَدِیثَ مِنْ عِنْدِنَا خَرَجَ وَ إِلَیْنَا أُسْنِدَ فَیَکُونُ بِذَلِکَ خَارِجاً مِنْ وَلَایَتِنَا.

سر، السرائر من کتاب المشیخة لابن محبوب عن جمیل عن أبی عبیدة مثله.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابو عبیده حذاء می‌گوید: از امام باقر علیه السلام شنیدم که فرمود: دوست داشتنی‌ترین اصحاب من نزد من، نسبت به حدیث ما، با تقواترین و داناترین و با کتمان ترین آنان نسبت به حدیث ما است، و بد حال‌ترین و مبغوض‌ترین آنان نزد ما کسی است که حدیث را می‌شنود، به ما نسبت داده شده و از ما روایت شده، ولی نمی‌فهمد و نمی‌پذیرد و قلبش از آن منکر و بیزار است، و این به کفر می‌انجامد؛ در حالی که نمی‌داند، شاید حدیث را ما گفته باشیم و او با انکار آن حدیث، از ولایت ما خارج می‌گردد. - . همان -

سرائر: از کتاب «مشیخه ابن محبوب» مثل آن روایت شده است. - . السرائر 3: 591 -

**[ترجمه]

«13»

یر، بصائر الدرجات الْهَیْثَمُ النَّهْدِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ یُونُسَ عَنْ أَبِی یَعْقُوبَ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ⁽²⁾عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی حَصَّنَ عِبَادَهُ بِآیَتَیْنِ مِنْ کِتَابِهِ أَنْ لَا یَقُولُوا حَتَّی یَعْلَمُوا وَ لَا یَرُدُّوا مَا لَمْ یَعْلَمُوا إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی یَقُولُ أَ لَمْ یُؤْخَذْ عَلَیْهِمْ مِیثاقُ الْکِتابِ أَنْ لا یَقُولُوا عَلَی اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ وَ قَالَ بَلْ کَذَّبُوا بِما لَمْ یُحِیطُوا بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا یَأْتِهِمْ تَأْوِیلُهُ

**[ترجمه]بصائر الدرجات: اسحاق بن عبد الله از امام صادق علیه السلام روایت می‌کند که فرمود: خداوند در دو آیه قرآن، بندگانش را از دو چیز منع فرموده: اول؛ بدون علم چیزی نگوئید. دوم؛ بدون علم چیزی را رد نکنید. خداوند متعال می‌فرماید: «أَلَمْ یُؤْخَذْ عَلَیْهِمْ مِیثاقُ الْکِتابِ أَنْ لا یَقُولُوا عَلَی اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ»، - . اعراف / 169 - {آیا از آنان پیمان کتاب [آسمانی] گرفته نشده که جز به حقّ نسبت به خدا سخن نگویند، با اینکه آنچه را که در آن [کتاب] است آموخته‌اند؟} و خداوند می‌فرماید: «بَلْ کَذَّبُوا بِما لَمْ یُحِیطُوا بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا یَأْتِهِمْ تَأْوِیلُهُ»، - . یونس / 39 - {بلکه چیزی را دروغ شمردند که به علم آن احاطه نداشتند و هنوز تأویل آن برایشان نیامده است.} را شاهد آورد. - . بصائرالدرجات 10: 557 ب 22 ح 2 -

**[ترجمه]

بیان

التحصین المنع أی منعهم و جعلهم فی حصن لا یجوز لهم التعدی عنه

1) [١]قال صاحب التنقیح نسبة : إلی سایه من قری المدینة المشرفة ، وقیل : انها قریة بمکة زادها الله شرفا ، وقیل : واد بین الحرمین ، وقال ابن سیده : هو واد عظیم به أکثر من سبعین نهرا تجری تنزله بنو سلیم ومزینة. انتهی. واختارا لنجاشی الاول ، والظاهر بقرینة روایة حمزة بن بزیع عنه أنه علی بن سوید السائی من أصحاب موسی بن جعفر والرضا علیهما السلام.

2) [٢]هوإسحاق بن عبدالله بن سعد بن مالک الاشعری القمی الثقة ، نص علی ذلک المولی صالح فی شرحه علی الکافی ، ولعل یونس الراوی عنه هو یونس بن یعقوب علی ما یظهر من مشترکات الکاظمی.

بسبب آیتین و قوله علیه السلام أن لا یقولوا بیان للتحصین لا مفعوله و فی أکثر نسخ الکافی خص بالخاء المعجمة و الصاد المهملة فقوله أن لا یقولوا متعلق بخص بتقدیر الباء و فی بعضها حض بالحاء المهملة و الضاد المعجمة أی حث و رغب بتقدیر علی.

**[ترجمه]«التحصین» به معنای منع است، یعنی خداوند بندگانش را منع فرموده و آنان را در قلعه‌ای قرار داده که تجاوز از آن

بیان

الجواب الأول مبنی علی ما هو المتبادر من لفظ الکفر و الجواب الثانی علی معنی آخر للکفر فلا تنافی بینهما و إنما أفاده ثانیا لئلا یتوهم السائل أن الکفر بجمیع معانیه یرادف الشرک.

**[ترجمه]پاسخ اول بنا بر معنای متبادر از لفظ کفر است و جواب دوم: معنای دیگری از لفظ کفر است، پس بین دو جواب منافات نیست. امام علیه السلام در مرتبه دوم جواب گفته تا سائل توهم نکند که لفظ کفر در همه جا مرادف لفظ «شرک» است.

**[ترجمه]

«18»

ما، الأمالی للشیخ الطوسی لی، الأمالی للصدوق مع، معانی الأخبار فِی خَبَرِ الشَّیْخِ الشَّامِیِّ أَنَّهُ سَأَلَ زَیْدُ بْنُ صُوحَانَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَیُّ الْأَعْمَالِ أَعْظَمُ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قَالَ التَّسْلِیمُ وَ الْوَرَعُ.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی، أمالی صدوق، معانی الأخبار: در خبر پیرمرد شامی آمده که زید ابن صوحان از حضرت علی علیه السلام پرسید: کدام عمل پیش خدا بزرگتر است؟ فرمود: تسلیم و ورع. - . امالی طوسی 15: 449 -

**[ترجمه]

«19»

مع، معانی الأخبار أَبِی عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنْ سَهْلٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْکُوفِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الدِّهْقَانِ عَنْ دُرُسْتَ عَنِ ابْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ أَبِی إِبْرَاهِیمَ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَلَا هَلْ عَسَی رَجُلٌ یُکَذِّبُنِی وَ هُوَ عَلَی حَشَایَاهُ مُتَّکِئٌ قَالُوا یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَنِ الَّذِی یُکَذِّبُکَ قَالَ الَّذِی یَبْلُغُهُ الْحَدِیثُ فَیَقُولُ مَا قَالَ هَذَا رَسُولُ اللَّهِ قَطُّ فَمَا جَاءَکُمْ عَنِّی مِنْ حَدِیثٍ مُوَافِقٍ لِلْحَقِّ فَأَنَا قُلْتُهُ وَ مَا أَتَاکُمْ عَنِّی مِنْ حَدِیثٍ لَا یُوَافِقُ الْحَقَّ فَلَمْ أَقُلْهُ وَ لَنْ أَقُولَ إِلَّا الْحَقَّ.

1) 1 منسوب الی القدریة و هم قائلون: أن کل أفعالهم مخلوقة لهم و لیس لله تعالی فیها قضاء و لا قدر، و فی الحدیث: لا یدخل الجنة قدری، و هم الذین یقولون: لا یکون ما شاء اللّه و یکون ما شاء إبلیس و ربما فسر القدری بالمعتزلی. نقل ذلک صاحب منتهی المقال عن الوحید قدّس سرّه.

2) الخوارج هم الذین خرجوا علی علیّ علیه السلام و للفرقة الثلاثة ابحاث ضائفة فی کتاب الملل و النحل للشهرستانی، و الفرق بین الفرق للبغدادیّ فلیراجع.

**[ترجمه]معانی الأخبار: عبد الحمید از امام کاظم علیه السلام روایت نموده که پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: توجّه کنید! آیا ممکن است کسی مرا به دروغ گوئی متّهم کند؟ - در حالی که آن حضرت بر جایگاه خود تکیه داده بود - حضار عرض کردند: ای پیامبر خدا! کیست که تو را تکذیب نماید؟ فرمود: آن کس که حدیثی از من به او برسد و بگوید: هرگز پیامبر خدا این را نگفته است. پس هر حدیثی از من برای شما نقل شد آن را بسنجید، اگر موافق با حقّ بود، آن گفته از من است؛ و هر حدیثی که از من برای شما نقل شد و با حقّ سازش نداشت، من آن را نگفته‌ام، من هرگز جز حقّ نگویم. - . معانی الاخبار: 390 ب 429 ح 30 -

ص: 188

**[ترجمه]

بیان

علی حشایاه أی علی فرشه المحشوة و یظهر من آخر الخبر أن المراد التکذیب الذی یکون بمحض الرأی من غیر أن یعرضه علی الآیات و الأخبار المتواترة و یحتمل أن یکون المراد لا تعملوا بما لا یوافق الحق الذی فی أیدیکم و لا تکذبوا الخبر أیضا إذ لعله کان موافقا للحق و لم تعرفوا معناه بل ردوا علمه إلی من یعلمه.

**[ترجمه]حدیث فوق دو احتمال دارد: 1. مراد تکذیبی است که با رأی و هوا و بدون عرضه به آیات و روایات متواتر باشد. 2. مراد از تکذیب این باشد که شما جز به حق که در دست دارید عمل نکنید و خبر را نیز تکذیب ننمائید، شاید آن حدیث موافق حق باشد و معنایش را شما نفهمید بلکه عمل آن را به کسی که می‌داند برگردانید.

**[ترجمه]

«20»

فِی الْأَرْبَعِمِائَةِ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام إِذَا سَمِعْتُمْ مِنْ حَدِیثِنَا مَا لَا تَعْرِفُونَ فَرُدُّوهُ إِلَیْنَا وَ قِفُوا عِنْدَهُ وَ سَلِّمُوا حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَکُمُ الْحَقُّ وَ لَا تَکُونُوا مَذَایِیعَ عَجْلَی.

**[ترجمه]حضرت علی علیه السلام در حدیث چهارصدگانه فرمود: وقتی حدیثی از ما شنیدید که نمی‌شناسید، آن را به سوی ما برگردانید و در آن توقف کنید و تسلیم باشید تا حق برای شما آشکار شود و شما از افشاکنندگان از روی عجله نباشید. - . خصال: 627 ص 627 ب 36 ح 10 -

**[ترجمه]

بیان

المذاییع جمع مذیاع من أذاع الشی‌ء إذا أفشاه.

**[ترجمه]«المذاییع» جمع مذیاع از باب اذاع به معنای افشاء کردن است.

**[ترجمه]

«21»

یر، بصائر الدرجات ابْنُ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مَرْوَانَ عَنِ الْمُنَخَّلِ ⁽¹⁾عَنْ جَابِرٍ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّ حَدِیثَ آلِ مُحَمَّدٍ صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ لَا یُؤْمِنُ بِهِ إِلَّا مَلَکٌ مُقَرَّبٌ أَوْ نَبِیٌّ مُرْسَلٌ أَوْ عَبْدٌ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ فَمَا وَرَدَ عَلَیْکُمْ ⁽²⁾مِنْ حَدِیثِ آلِ مُحَمَّدٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ فَلَانَتْ لَهُ قُلُوبُکُمْ وَ عَرَفْتُمُوهُ فَاقْبَلُوهُ ⁽³⁾وَ مَا اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُکُمْ وَ أَنْکَرْتُمُوهُ فَرُدُّوهُ إِلَی اللَّهِ وَ إِلَی الرَّسُولِ وَ إِلَی الْعَالِمِ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ علیهم السلام وَ إِنَّمَا الْهَالِکُ أَنْ یُحَدَّثَ بِشَیْ‌ءٍ مِنْهُ لَا یَحْتَمِلُهُ فَیَقُولَ وَ اللَّهِ مَا کَانَ هَذَا شَیْئاً⁽⁴⁾وَ الْإِنْکَارُ هُوَ الْکُفْرُ.

یج، الخرائج و الجرائح أخبرنا الشیخ علی بن عبد الصمد عن أبیه عن علی بن الحسین الجوزی عن الصدوق عن أبیه عن سعد عن ابن أبی الخطاب مثله

**[ترجمه]بصائر الدرجات: جابر می‌گوید: امام باقر علیه السلام از پیامبرصلی الله علیه وآله روایت کرد که فرمود: حدیث آل محمد سخت و ناهموار است، جز فرشته مقرب یا پیامبر مرسل یا بنده‌ای که خداوند قلب او را در راه ایمان آزموده، به آن ایمان نمی‌آورد. اگر حدیثی از آل محمد شنیدی که قلب شما نرم شد و شناسایی به آن پیدا کردید، بپذیرید؛ اما اگر انکار نموده یا قلب شما از پذیرش آن سر باز زد و برایش ناخوشایند بود، آن حدیث را به خدا، رسول و عالم آل محمد باز گردانید. هلاکت ویژه کسانی است که حدیثی را شنیده و تحمل آن را نداشته و بگوید: قسم به خدا این چیزی نیست. و بدین وسیله انکار کند، و انکار همان کفر است. - . بصائرالدرجات 1: 40 ب 11 ح 1 -

الخرائج و الجرائح: مثل این حدیث، روایت شده است. - . الخرائج و الجرائح: 729 ب 16 ح 1 -

**[ترجمه]

بیان

الاشمئزاز الانقباض و الکراهة.

**[ترجمه]«اشمئزاز» به معنای انقباض و جمع شدن و کراهت است.

**[ترجمه]

«22»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْکُوفِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ حَمَّادٍ الطَّائِیِ

1) بضم المیم و فتح النون و فتح الخاء المعجمة المشددة و اللام، هکذا فی القسم الثانی من الخلاصة و حکی ذلک أیضا عن إیضاح الاشتباه مع زیادة قوله: و قیل: بضم المیم و سکون النون هو منخل بن جمیل الأسدی بیاع الجواری، ضعیف فاسد الروایة روی عن أبی عبد اللّه علیه السلام له کتاب التفسیر. قاله النجاشیّ فی ص 298

2) و فی نسخة: فما عرض علیکم

3) و فی نسخة: فخذوه.

4) و فی نسخة: فیقول: و لا و اللّه هذا بشی‌ء

عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: حَدِیثُنَا صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ لَا یَحْتَمِلُهُ إِلَّا مَلَکٌ مُقَرَّبٌ أَوْ نَبِیٌّ مُرْسَلٌ أَوْ مُؤْمِنٌ مُمْتَحَنٌ أَوْ مَدِینَةٌ حَصِینَةٌ فَإِذَا وَقَعَ أَمْرُنَا وَ جَاءَ مَهْدِیُّنَا علیه السلام کَانَ الرَّجُلُ مِنْ شِیعَتِنَا أَجْرَأَ مِنْ لَیْثٍ وَ أَمْضَی مِنْ سِنَانٍ یَطَأُ عَدُوَّنَا بِرِجْلَیْهِ وَ یَضْرِبُهُ بِکَفَّیْهِ وَ ذَلِکَ عِنْدَ نُزُولِ رَحْمَةِ اللَّهِ وَ فَرَجِهِ عَلَی الْعِبَادِ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات:

ص: 189

سعد از امام باقر علیه السلام روایت می‌کند که فرمود: حدیث ما سخت و ناهموار است، جز فرشته مقرب، نبی مرسل، مؤمن آزموده شده شهر دارای دژ، تحمل آن را ندارد؛ وقتی امر ما واقع شود و مهدی ما بیاید، [هر] مردی از شیعه ما، از شیر شجاع‌تر و از نیزه برنده‌تر خواهد بود که دشمنان ما را زیر پایش فشرده، با دو دستش او را می‌زند، و این موقع نزول رحمت خدا و گشایش او بر بندگان است. - . بصائرالدرجات 1: 44 ب 11 ح 17 -

**[ترجمه]

«23»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْهَیْثَمِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ إِنَّ حَدِیثَنَا صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ لَا یَحْتَمِلُهُ إِلَّا ثَلَاثٌ نَبِیٌّ مُرْسَلٌ أَوْ مَلَکٌ مُقَرَّبٌ أَوْ مُؤْمِنٌ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ ثُمَّ قَالَ یَا أَبَا حَمْزَةَ أَ لَا تَرَی أَنَّهُ اخْتَارَ لِأَمْرِنَا مِنَ الْمَلَائِکَةِ الْمُقَرَّبِینَ وَ مِنَ النَّبِیِّینَ الْمُرْسَلِینَ وَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ الْمُمْتَحَنِینَ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابو حمزه ثمالی از امام باقر علیه السلام روایت کرده که از آن حضرت شنیدم همیشه می‌فرمود: حدیث ما سخت و ناهموار است، جز فرشته مقرب، نبی مرسل و مؤمن آزموده شده، تحمل آن را ندارد؛ سپس فرمود: ای ابو حمزه، آیا فکر نمی‌کنی از ملائکه مقرب و از انبیاء مرسل و از مؤمنین امتحان شده، برای امر ما برگزیده شده است. - . بصائرالدرجات 1: 45 ب 11 ح 20 -

**[ترجمه]

«24»

یر، بصائر الدرجات إِبْرَاهِیمُ بْنُ هَاشِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ أَوْ غَیْرِهِ یَرْفَعُهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ حَدِیثَنَا صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ لَا یَحْتَمِلُهُ إِلَّا صُدُورٌ مُنِیرَةٌ أَوْ قُلُوبٌ سَلِیمَةٌ وَ أَخْلَاقٌ حَسَنَةٌ إِنَّ اللَّهَ أَخَذَ مِنْ شِیعَتِنَا الْمِیثَاقَ کَمَا أَخَذَ عَلَی بَنِی آدَمَ حَیْثُ یَقُولُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلی أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلی فَمَنْ وَفَی لَنَا وَفَی اللَّهُ لَهُ بِالْجَنَّةِ وَ مَنْ أَبْغَضَنَا وَ لَمْ یُؤَدِّ إِلَیْنَا حَقَّنَا فَفِی النَّارِ خَالِداً مُخَلَّداً.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابن سنان یا غیر او در حدیث مرفوعی از امام صادق علیه السلام روایت می‌کند که فرمود: حدیث ما سخت و ناهموار بوده، جز سینه‌های نورانی، قلب‌های سالم و افراد داری خلق نیکو آن را تحمل نمی‌کنند. خداوند از شیعیان ما پیمان گرفته، چنان که از بنی آدم نیز پیمان گرفت، وقتی که فرمود: «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّک مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلی أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلی»، - . اعراف / 172 - {و هنگامی را که پروردگارت از پشت فرزندان آدم، ذریّه آنان را برگرفت و ایشان را بر خودشان گواه ساخت که آیا پروردگار شما نیستم؟ گفتند: «چرا، گواهی دادیم».} پس هر کس برای ما و در راه خدا وفا کند، بهشت برای او است و کسی که بغض ما را داشته باشد و حق ما را ادا نکند، در جهنم خواهد بود. - . بصائرالدرجات 1: 45 ب 11 ح 21 -

**[ترجمه]

«25»

یر، بصائر الدرجات عِمْرَانُ بْنُ مُوسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ وَ غَیْرِهِ عَنْ هَارُونَ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ: ذُکِرَ التَّقِیَّةُ یَوْماً عِنْدَ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام فَقَالَ وَ اللَّهِ لَوْ عَلِمَ أَبُو ذَرٍّ مَا فِی قَلْبِ سَلْمَانَ لَقَتَلَهُ وَ لَقَدْ آخَی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بَیْنَهُمَا فَمَا ظَنُّکُمْ بِسَائِرِ الْخَلْقِ إِنَّ عِلْمَ الْعَالِمِ صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ لَا یَحْتَمِلُهُ إِلَّا نَبِیٌّ مُرْسَلٌ أَوْ مَلَکٌ مُقَرَّبٌ أَوْ عَبْدٌ مُؤْمِنٌ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ قَالَ وَ إِنَّمَا صَارَ سَلْمَانُ مِنَ الْعُلَمَاءِ لِأَنَّهُ امْرُؤٌ مِنَّا أَهْلَ الْبَیْتِ فَلِذَلِکَ نَسَبَهُ إِلَیْنَا.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابو جعفر روایت می‌کند که روزی نزد امام سجاد علیه السلام سخنی درباره تقیه گفته شد، آن حضرت فرمود: به خدا اگر ابوذر می‌دانست که در قلب سلمان چیست، او را می‌کشت، در حالی که پیامبر آن دو را برادر قرار داده بود. بقیه مردم حسابشان روشن است. دانش و علم ما سخت و ناهموار بوده، جز نبی مرسل، ملک مقرب و بنده آزموده در راه ایمان تحملش را ندارد. اگر سلمان از علماء شد، به دلیل این است که او مردی از ما اهل بیت و منسوب به ما می‌باشد. - . بصائرالدرجات 1: 41 ب 11 ح 2 -

**[ترجمه]

«26»

یر، بصائر الدرجات ابْنُ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ ⁽²⁾عَنِ الْمُحَارِبِیِّ ⁽³⁾عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنْ

1) الظاهر اتّحاده مع الحدیث 26

2) الکوفیّ الثقة جلیل القدر.

3) هو ذریح بن محمّد بن یزید؛ أبو الولید المحاربی الکوفیّ الثقة من أصحاب أبی عبد اللّه و أبی الحسن علیهما السلام.

عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام قَالَ: إِنَّ حَدِیثَنَا صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ لَا یَحْتَمِلُهُ إِلَّا نَبِیٌّ مُرْسَلٌ أَوْ مَلَکٌ مُقَرَّبٌ وَ مِنَ الْمَلَائِکَةِ غَیْرُ مُقَرَّبٍ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابو حمزه ثمالی

ص: 190

از امام زین العابدین علیه السلام روایت کرده که فرمود: حدیث ما سخت و ناهموار بوده، جز نبی مرسل یا ملک مقرب یا بعضی فرشتگان غیر مقرب تحملش را ندارد. - . بصائرالدرجات 1: 41 ب 11 ح 3 -

**[ترجمه]

«27»

یر، بصائر الدرجات ابْنُ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ إِنَّ حَدِیثَ آلِ مُحَمَّدٍ صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ ثَقِیلٌ مُقَنَّعٌ أَجْرَدُ ذَکْوَانُ لَا یَحْتَمِلُهُ إِلَّا مَلَکٌ مُقَرَّبٌ أَوْ نَبِیٌّ مُرْسَلٌ أَوْ عَبْدٌ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ أَوْ مَدِینَةٌ حَصِینَةٌ فَإِذَا قَامَ قَائِمُنَا نَطَقَ وَ صَدَّقَهُ الْقُرْآنُ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: امام باقر علیه السلام فرمود: حدیث آل محمد سخت و ناهموار، سنگین، پنهان، پرطراوت و نیکو بوده که جز فرشته مقرب یا پیامبر مرسل یا بنده‌ای که خداوند قلبش را در ایمان آزموده و یا شهری دارای دژ محکم، کسی تحمل نخواهد کرد. وقتی قائم ما به پا خیزد و به سخن در آید، قرآن او را تصدیق خواهد کرد. - . بصائرالدرجات 1: 41 ب 11 ح 4 -

**[ترجمه]

«28»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ وُهَیْبِ بْنِ حَفْصٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام حَدِیثُنَا صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ لَا یُؤْمِنُ بِهِ إِلَّا مَلَکٌ مُقَرَّبٌ أَوْ نَبِیٌّ مُرْسَلٌ أَوْ مُؤْمِنٌ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ فَمَا عَرَفَتْ قُلُوبُکُمْ فَخُذُوهُ وَ مَا أَنْکَرَتْ فَرُدُّوهُ إِلَیْنَا.

یر، بصائر الدرجات عبد الله بن عامر عن البرقی عن الحسین بن عثمان عن محمد بن الفضیل عن الثمالی عن أبی جعفر علیه السلام مثله- کتاب جعفر بن محمد بن شریح، عن حمید بن شعیب عن جابر الجعفی عنه علیه السلام مثله.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابو بصیر از امام باقر علیه السلام روایت کرد که فرمود: حدیث ما سخت و ناهموار است، جز فرشته مقرب یا پیامبر مرسل یا بنده‌ای که خداوند قلب او را در راه ایمان آزموده، به آن ایمان نمی‌آورد. اگر حدیثی از ما شنیدید که دل شما به آن معرفت پیدا کرد، آن بپذیرید؛ و اگر [دل شما] حدیثی را انکار نمود، آن را به سوی ما برگردانید. - . بصائرالدرجات 1: 42 ب 11 ح 6 -

بیان

لعل المراد الإمام الذی بعدهم فإنه أفضل من الثلاثة و استثناء نبینا صلی الله علیه و آله ظاهر و المراد بهذا الحدیث الأمور الغریبة التی لا یحتملها غیرهم علیهم السلام ⁽¹⁾.

**[ترجمه]شاید مراد امام علیه السلام از ردیف کردن آن سه تا این است که مؤمن بهترین آنها است و استثناء پیامبر ما آشکار است. مراد از حدیث در اینجا، امور غریبه‌ای است که غیر ائمه معصومین علیهم السلام، کسی تحمل آن را ندارد.

**[ترجمه]

«35»

یر، بصائر الدرجات إِبْرَاهِیمُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ صَبَّاحٍ الْمُزَنِیِّ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ حَصِیرَةَ ⁽²⁾عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ إِنَ

1) و هذا الخبر هو الذی أشرنا فی الحاشیة المکتوبة علی الخبر المرقم 8 ان للامر الذی عندهم مرتبة علیا من فهم هولاء الفرق الثلاث، و هو حقیقة التوحید الخاصّة بالنبی و آله لا ما ذکره من الأمور الغریبة. ط

2) هو أبو النعمان الأزدیّ الکوفیّ التابعی، حکی عن ابن حجر أنّه قال فی تقریبه: صدوق یخطئ، و یرمی بالرفض و عنونه الشیخ فی رجاله فی باب أصحاب أمیر المؤمنین علیه السلام.

حَدِیثَنَا صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ خَشِنٌ مَخْشُوشٌ فَانْبِذُوا إِلَی النَّاسِ نَبْذاً فَمَنْ عَرَفَ فَزِیدُوهُ وَ مَنْ أَنْکَرَ فَأَمْسِکُوا لَا یَحْتَمِلُهُ إِلَّا ثَلَاثٌ مَلَکٌ مُقَرَّبٌ أَوْ نَبِیٌّ مُرْسَلٌ أَوْ عَبْدٌ مُؤْمِنٌ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: اصبغ بن نباته می‌گوید: از علی علیه السلام شنیدم که فرمود:

ص: 192

حدیث ما سخت، ناهموار، نرمی‌ناپذیر و چموش است. به مردم بگوئید، به هر کس شناخت زیادتر گوئید و هر کس منکر شد، نگهدارید که جز فرشته مقرب یا نبی مرسل یا مؤمن آزموده آن را تحمل نخواهد کرد. - . بصائرالدرجات 1: 41 ب 1 ح 5 -

**[ترجمه]

بیان

الخشاش بالکسر ما یدخل فی عظم أنف البعیر من خشب فالبعیر الذی فعل به ذلک مخشوش و هذا الوصف أیضا لبیان صعوبته بأنه یحتاج فی انقیاده إلی الخشاش و لعل الأصوب مخشوشن کما فی بعض النسخ فهو تأکید و مبالغة قال الجوهری الخشونة ضد اللین و قد خشن الشی‌ء بالضم فهو خشن و اخشوشن الشی‌ء اشتدت خشونته و هو للمبالغة کقولک أعشب الأرض و اعشوشب.

**[ترجمه]واژه «خشاش» با حرکت کسره، به معنای چوب فرو رفته در بینی شتر است، از ریشه «خشب» یعنی چوب؛ بنابراین به شتری که چنین کاری با او شده است ، «مخشوش یا چوب در دماغ فرو رفته» می گویند.

این ویژگی علاوه بر تعبیر «صعف: سختی» در وصف حدیث، سختی دیگری برای حدیث معصوم علیه السلام است، به دلیل اینکه انقیاد و تعبد به روایت، نیاز به سختی (در پذیرش مفهومی آن) دارد. شاید واژه درست آن «مخشوش» به معنای سختی او شدت یافته باشد، چنانچه در برخی نسخه ها آمده و مفهوم آن تأکید و مبالغه در خشونت است.

جوهری گوید: خشونت ضد نرمی است، می گویند: «قد خشن الشی بالضم فهو خشن» یعنی آن چیز سخت و خشن شد و او دارای خشونت است. و تعبیر «إخشوشن الشی» به معنای شدت یافتن خشونت آن است. و این تعبیر مبالغه ای همانند این گفته شما است: «إعشب الارض واعشوشب»، زمین تازه و سرسبز شد و سبزه زاری آن افزایش یافت. و تعبیر ادبی آن این است: «اعشبت الارض و اعشوشبت» .

**[ترجمه]

«36»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ عِیسَی الْفَرَّاءِ عَنْ أَبِی الصَّامِتِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ إِنَّ مِنْ حَدِیثِنَا مَا لَا یَحْتَمِلُهُ مَلَکٌ مُقَرَّبٌ وَ لَا نَبِیٌّ مُرْسَلٌ وَ لَا عَبْدٌ مُؤْمِنٌ قُلْتُ فَمَنْ یَحْتَمِلُهُ قَالَ نَحْنُ نَحْتَمِلُهُ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابوصامت می‌گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: حدیث ما را جز فرشته مقرب یا نبی مرسل یا بنده مؤمن آزموده، تاب تحمل آن را ندارد. عرض کردم: فدایت گردم! پس چه کسی تحمل آن را دارد؟ فرمود: ما تحمل آن را داریم. - . بصائرالدرجات 1: 43 ب 11 ح 11 -

**[ترجمه]

«37»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَالِکٍ الْکُوفِیِّ عَنْ عَبَّادِ بْنِ یَعْقُوبَ الْأَسَدِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ فُرَاتِ بْنِ أَحْمَدَ⁽¹⁾قَالَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام إِنَّ حَدِیثَنَا تَشْمَئِزُّ مِنْهُ الْقُلُوبُ فَمَنْ عَرَفَ فَزِیدُوهُمْ وَ مَنْ أَنْکَرَ فَذَرُوهُمْ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: فرات بن احمد می‌گوید: علی علیه السلام فرمود: حدیث ما به گونه‌ای است که قلب‌ها از آن فراری‌اند؛ به هر کس بفهمد زیاد بگوئید و هر کس منکر گردد، رهایشان کنید. - . بصائرالدرجات 1: 43 ب 11 ح 12 -

**[ترجمه]

«38»

یر، بصائر الدرجات عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَالِکٍ عَنْ یَحْیَی بْنِ سَالِمٍ الْفَرَّاءِ قَالَ: کَانَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ یَخْدُمُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَرَجَعَ إِلَی أَهْلِهِ فَقَالُوا لَهُ کَیْفَ کُنْتَ تَخْدُمُ أَهْلَ هَذَا الْبَیْتِ فَهَلْ أَصَبْتَ مِنْهُمْ عِلْماً قَالَ فَنَدِمَ الرَّجُلُ وَ کَتَبَ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَسْأَلُهُ عَنْ عِلْمٍ یَنْتَفِعُ بِهِ فَکَتَبَ إِلَیْهِ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ حَدِیثَنَا حَدِیثٌ هَیُوبٌ ذَعُورٌ فَإِنْ کُنْتَ تَرَی أَنَّکَ تَحْتَمِلُهُ فَاکْتُبْ إِلَیْنَا وَ السَّلَامُ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: یحیی بن سالم فراء می‌گوید: مردی از اهل شام خادم امام صادق علیه السلام بود. وقتی نزد خانواده‌اش بازگشت، از وی پرسیدند، چگونه خادم این خانواده شدی؟ آیا بهره‌ای از علم آنان بردی؟ وی پشیمان گشت و به امام نامه نوشته، از علمی که نافع باشد پرسید. امام علیه السلام در جواب نوشت: حدیث ما بیمناک و بسیار ترس‌آور است، اگر تاب آن را داری بنویس (تا برایت بگویم)؛ و السلام. - . بصائرالدرجات 1: 43 ب 11 ح 13 -

**[ترجمه]

«39»

یر، بصائر الدرجات إِبْرَاهِیمُ بْنُ هَاشِمٍ عَنْ یَحْیَی بْنِ عِمْرَانَ عَنْ یُونُسَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ صَالِحٍ رَفَعَهُ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: إِنَّ حَدِیثَنَا هَذَا تَشْمَئِزُّ مِنْهُ قُلُوبُ الرِّجَالِ فَمَنْ أَقَرَّ بِهِ

1) و فی نسخة: عن فرات بن احنف

فَزِیدُوهُ وَ مَنْ أَنْکَرَهُ فَذَرُوهُ إِنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ تَکُونَ فِتْنَةٌ یَسْقُطُ فِیهَا کُلُّ بِطَانَةٍ وَ وَلِیجَةٍ حَتَّی یَسْقُطُ فِیهَا مَنْ کَانَ یَشُقُّ الشَّعْرَ بِشَعْرَتَیْنِ حَتَّی لَا یَبْقَی إِلَّا نَحْنُ وَ شِیعَتُنَا.

و ذکر أبو جعفر محمد بن الحسن أنه وجد فی بعض الکتب و لم یروه بخط آدم بن علی بن آدم قال عمیر الکوفی فی معنی حدیثنا صعب مستصعب لا یحتمله ملک مقرب و لا نبی مرسل فهو ما رویتم أن الله تبارک و تعالی لا یوصف و رسوله لا یوصف و المؤمن لا یوصف فمن احتمل حدیثهم فقد حدهم و من حدهم فقد وصفهم و من وصفهم بکمالهم فقد أحاط بهم و هو أعلم منهم و قال نقطع الحدیث عمن دونه فنکتفی به لأنه قال صعب فقد صعب علی کل أحد حیث قال صعب فالصعب لا یرکب و لا یحمل علیه لأنه إذا رکب و حمل علیه فلیس بصعب.

وَ قَالَ الْمُفَضَّلُ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام إِنَّ حَدِیثَنَا صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ ذَکْوَانُ أَجْرَدُ لَا یَحْتَمِلُهُ مَلَکٌ مُقَرَّبٌ وَ لَا نَبِیٌّ مُرْسَلٌ وَ لَا عَبْدٌ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ أَمَّا الصَّعْبُ فَهُوَ الَّذِی لَمْ یُرْکَبْ بَعْدُ وَ أَمَّا الْمُسْتَصْعَبُ فَهُوَ الَّذِی یَهْرُبُ مِنْهُ إِذَا رَأَی وَ أَمَّا الذَّکْوَانُ فَهُوَ ذَکَاءُ الْمُؤْمِنِینَ وَ أَمَّا الْأَجْرَدُ فَهُوَ الَّذِی لَا یَتَعَلَّقُ بِهِ شَیْ‌ءٌ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لَا مِنْ خَلْفِهِ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِیثِ فَأَحْسَنُ الْحَدِیثِ حَدِیثُنَا لَا یَحْتَمِلُ أَحَدٌ مِنَ الْخَلَائِقِ أَمْرَهُ بِکَمَالِهِ حَتَّی یَحُدَّهُ لِأَنَّ مَنْ حَدَّ شَیْئاً فَهُوَ أَکْبَرُ مِنْهُ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: سلیمان بن صالح طبق روایت مرفوعی از امام باقر علیه السلام نقل می‌کند که فرمود: از این نوع حدیث ما، قلب‌ها بیزار و فراری‌اند؛ هر کس اقرار کرد

ص: 193

بیش‌تر بگویید. منکران را رها کنید، ناگزیر فتنه‌ای است که رازداران سقوط خواهند کرد؛ حتی کسی که به اندازه‌ای دقیق النظر و باریک بین است که یک مو را شکافته، تبدیل به دو مو می‌کند، سقوط خواهد کرد تا جایی که جز ما و شیعیان ما کسی نماند.

ابو جعفر محمد بن حسن صفار ذکر کرده که حدیث به خط آدم بن علی بن آدم یافت شده، اما روایت نگردیده، که در آن، عمیر کوفی در مورد واژه‌های «صعب» و «مستصعب» که او را جز فرشته مقرب یا پیامبر مرسل تحمل نمی‌تواند، گزارش کرده که آنها حدیثی است که شما روایت کردید، از این که خداوند وصف‌ناپذیر و رسولش وصف‌پذیر و مؤمن هم وصف‌ناپذیر است.

اگر کسی تحمل حدیث ائمه علیهم السلام را داشته باشد، در واقع آنان را محدود کرده است و محدود کردن (یا تعریف کردن)، همان توصیف است؛ وصف کننده آن ناگزیر به کمالات آنان احاطه خواهد داشت و در نتیجه از آنان آگاه‌تر است.

و شیخ ابوجعفر گفته، بر فرض که از آخر حدیث دست بر داریم، که شما قبول ندارید، به اول حدیث که واژه «صعب» و «متصعب» آمده استدلال می‌کنیم که به دلیل روایات فراوان به این مضمون، قابل انکار نیست؛ چون صعب بر همه سخت است زیرا صعب شتری است که از سوار شدن منع می‌کند و بار برنمی‌دارد، چه این که اگر غیر از این باشد، صعب نخواهد بود.

مفضّل از امام باقر علیه السلام نقل می‌کند که فرمود: حدیث ما «صعب» و «مستصعب» و «ذکوان»، «اجرد» است که او را نه فرشته مقرب و نه نبی مرسل و نه بنده‌ای که خدا قلب او را برای ایمان امتحان کرده، نمی‌تواند تحمل کند.

«صعب» شتری است که هنوز سوارش نشده‌اند، «مستصعب» شتری است که از او فرار می‌کنند، «ذکوان» افراد زیرک مؤمنان و «اجرد» چیزی است که ما قبل و ما بعد به او وابسته نیست. و خداوند فرموده: «اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِیثِ»، - . زمر / 23 - {خدا زیباترین سخن را نازل کرده است.} «احسن الحدیث» حدیث اهل بیت است که هیچ یک از مخلوقات تاب تحمل آن را به طور کامل ندارند تا آن را محدود کند (یا تعریف کند)، چون هر کس چیزی را محدود کند، بزرگ‌تر از آن خواهد بود. - . بصائرالدرجات 1: 43 ب 11 ح 14-16 -

**[ترجمه]

بیان

قوله و ذکر أبو جعفر کلام تلامذة الصفار أو کلام الصفار کما هو دأب القدماء و أبو جعفر هو الصفار و حاصل ما نقل عن عمیر الکوفی هو رفع الاستبعاد عن أن حدیثهم لا یحتمله ملک مقرب و لا نبی مرسل بأن من أحاط بکنه علم رجل و جمیع کمالاته فلا محالة یکون متصفا بجمیع ذلک علی وجه الکمال إذ ظاهر أن من لم یتصف بکمال علی وجه الکمال لا یمکنه معرفة ذلک الکمال علی هذا الوجه و لا بد فی الاطلاع علی کنه أحوال الغیر من مزیة کما یحکم به الوجدان فلا استبعاد فی قصور الملائکة و سائر الأنبیاء الذین هم دونهم فی الکمال عن الإحاطة بکنه کمالاتهم و غرائب حالاتهم ثم قال نحذف من الحدیث آخره الذی تأبون عن التصدیق به و نأخذ أوله و نحتج علیکم به لکونه مذکورا فی أخبار کثیرة و لا یمکنکم إنکاره و هو قوله علیه السلام صعب مستصعب فنقول هذا یکفی لإثبات ما یدل علیه آخر الخبر لأن الصعب هو الجمل الذی یأبی

عن الرکوب و الحمل و ظاهر أن المراد به هنا الامتناع عن الإدراک و الفهم و ظاهره شمول کل من هو غیرهم فقوله نقطع الحدیث أی صدر الحدیث عمن ذکر بعده من الملک المقرب و النبی المرسل و لا یبعد أن یکون من مستعملا بمعنی ما و یحتمل أن یکون المراد بقطع الحدیث عمن دونه عدم المبالاة بإنکار من لا یفهمه و ینکره فالمراد بمن دون الحدیث من لا یدرکه عقله و الأول أظهر و قول المفضل لا یتعلق به شی‌ء المراد به إما عدم تعلق الفهم و الإدراک به أو عدم ورود شبهة و اعتراض علیه هذا غایة ما وصل إلیه نظری القاصر فی حل تلک العبارات التی تحیرت الأفهام الثاقبة فیها.

**[ترجمه]در تشریح حدیث، ابو جعفر محمد بن حسن، کلامی از شاگردان صفار یا کلام خود صفار ذکر کرده است، چنانچه این روش قدماء محدثین بوده است، و ابوجعفر (کنیه) همان صفار زاده است. حاصل نقل کلام از ابن عمیر کوفی، رفع استبعاد در تحمّل حدیث معصومین علیهم السلام می باشد به این بیان: فرشته مقرب و پیامبر مرسل، تحمل حدیث را نمی توانند؛ دلیلش این است که هرکس احاطه کامل به حقیقت و کنه علم کسی پیدا کند و همه کمال های او را دارا شود، ناگزیر می تواند متصف به اوصاف او شود و همه کمالاتش را با وجه کامل فرا گیرد، زیرا ظاهراً (این قاعده) مسلم است که تا کسی خودش متصف به کمالی علی وجه الکمال نباشد، نمی تواند آن کمال را علی وجه الکمال بشناسد (شناخت ناقص کافی نیست).

در اطلاع پیدا کردن بر احوال غیر و حقیقت آن، باید برتری داشته باشد، چنانچه وجدان به این حقیقت اعتراف دارد و حکم می کند؛ بنابراین استبعاد و دور از فهم نیست، اگر گفتیم فرشته ها و پیامبرانی که از کمالات، پایین تر از امامان معصوم علیهم السلام هستند، توان احاطه علمی به کمالات و عجائب احوال امامان معصوم را ندارند.

سپس راوی گوید: آخر حدیث را حذف کردیم، چون مانع از تصدیق داشت و اول حدیث را آوردیم و به آن استدلال کردیم که در اخبار فراوان آمده است و شما نمی توانید آن را انکار کنید و آن گفته امام علیه السلام «صعب مستصعب» است، پس می گوییم، این بیانی که عرضه شد برای اثبات آنچه آخر روایت دلالت

ص: 194

بر آن دارد، کافی است.

زیرا «صعب» شتری است که مانع سوار شدن و حمل می شود (چموش است) و این مفهوم روشن است که مراد در اینجا، امتناع از ادراک و فهمیدن است و ظاهرش عمومیت دارد و شامل همه کسانی می شود که غیر معصوم باشد.

پس گفته راوی که گفت: «نقطع الحدیث» یعنی قطع حدیث کردیم، دو احتمال دارد: 1. از اول حدیث چیزی که بعداً ذکر می شد را برداشتم و آن عبارت «الملک المقرب و النبی المرسل» بود و بعید نیست در این صورت، من در عبارت «من ذکره» به معنای «ما» باشد یعنی «عمّا ذکره» .

2. مراد از قطع حدیث از کسانی که پایین تر از آن حضرات هستند، توجه نکردن و اهتمام نداشتن به انکار کسانی است که نمی فهمند و انکار می نمایند ، پس مقصود از عبارت «من دون الحدیث»، یعنی کسانی که خرد آنها توان درک آن را ندارد؛ و احتمال اول اظهر و روشن تر است.

و گفته مفضل که در تفسیر واژه «اجدد» گفته است: چیزی به آن از جلو و از پشت سر تعلق نمی گیرد. مقصود از این عبارت «لا یتعلق به شی»، یکی از دو احتمال است، یا مراد عدم تعلق فهم و درک به حدیث است که برای غیر معصوم قابل درک نیست؛ و یا مراد این است که قابل اعتراض و شبهه نیست (اصل مطلب صحیح و فهم ما قاصر).

علامه مجلسی می گوید: این نهایت مطلبی بود که در حل عباراتی که عقل ها و فهم های شرف اندیش در آن حیران می ماند، به نظر قاصرم رسید.

**[ترجمه]

«40»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی الْبِلَادِ عَنْ سَدِیرٍ الصَّیْرَفِیِّ⁽¹⁾قَالَ: کُنْتُ بَیْنَ یَدَیْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَعْرِضُ عَلَیْهِ مَسَائِلَ قَدْ أَعْطَانِیهَا أَصْحَابُنَا إِذْ خَطَرَتْ بِقَلْبِی مَسْأَلَةٌ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ مَسْأَلَةٌ خَطَرَتْ بِقَلْبِی السَّاعَةَ قَالَ أَ لَیْسَتْ فِی الْمَسَائِلِ قُلْتُ لَا قَالَ وَ مَا هِیَ قُلْتُ قَوْلُ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام إِنَّ أَمْرَنَا صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ لَا یَعْرِفُهُ إِلَّا مَلَکٌ مُقَرَّبٌ أَوْ نَبِیٌّ مُرْسَلٌ أَوْ عَبْدٌ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ فَقَالَ نَعَمْ إِنَّ مِنَ الْمَلَائِکَةِ مُقَرَّبِینَ وَ غَیْرَ مُقَرَّبِینَ وَ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ مُرْسَلِینَ وَ غَیْرَ مُرْسَلِینَ وَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ مُمْتَحَنِینَ وَ غَیْرَ مُمْتَحَنِینَ وَ إِنَّ أَمْرَکُمْ هَذَا عُرِضَ عَلَی الْمَلَائِکَةِ فَلَمْ یُقِرَّ بِهِ إِلَّا الْمُقَرَّبُونَ وَ عُرِضَ عَلَی الْأَنْبِیَاءِ فَلَمْ یُقِرَّ بِهِ إِلَّا الْمُرْسَلُونَ وَ عُرِضَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ فَلَمْ یُقِرَّ بِهِ إِلَّا الْمُمْتَحَنُونَ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: سدیر صیرفی می‌گوید: نزد امام صادق علیه السلام مسائلی را که بین اصحاب مورد بحث بود عرضه داشتم، و مسئله‌ای را که در قلب من خطور کرد، امام پرسید چیست؟ عرض کردم: همین حدیث امیرالمؤمنین علیه السلام که می‌فرماید: ولایت ما سخت و ناهموار است و او را جز ملک مقرب یا پیامبر مرسل یا بنده‌ای که خدا قلبش را برای ایمان امتحان کرده، تحمل نمی‌توانند؟ امام علیه السلام فرمود: چنین است، ملائکه‌ها مقرب و غیر مقربند، انبیاء مرسل و غیر مرسلند، و مؤمنان هم آزموده و غیر آزموده‌اند، و این امر (امامت و ولایت) را جز فرشتگان مقرب، انبیاء مرسل و مؤمنان آزموده در راه ایمان، اقرار نکردند. - . بصائرالدرجات 1: 46 ب 12 ح 1 -

**[ترجمه]

«41»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْجَوْهَرِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ أَمْرَنَا صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ لَا یَحْتَمِلُهُ إِلَّا مَنْ کَتَبَ اللَّهُ فِی قَلْبِهِ الْإِیمَانَ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابو بصیر از امام صادق علیه السلام روایت کرده که آن حضرت فرمود: امر ما (ولایت) ما سخت و ناهموار است که او را جز کسی که خدا در قلبش ایمان را نوشته باشد، تحمل نمی‌تواند. - . بصائرالدرجات 1: 47 ب 12 ح 2 -

**[ترجمه]

«42»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِیدِ وَ أَبُو طَالِبٍ جَمِیعاً عَنْ حَنَانٍ ⁽²⁾عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: یَا أَبَا الْفَضْلِ لَقَدْ أَمْسَتْ شِیعَتُنَا وَ أَصْبَحَتْ عَلَی أَمْرٍ مَا أَقَرَّ بِهِ إِلَّا مَلَکٌ

1) بفتح السین المهملة و کسر الدال المهملة و سکون الیاء بعدها راء مهملة هو سدیر بن حکیم ابن صهیب أبو الفضل، عده الشیخ فی رجاله من أصحاب السجّاد و الباقر و الصادق علیهم السلام. و فی الکشّیّ روایتان تدلّ علی مدحه فلیراجع.

2) هو حنان بن سدیر بن حکیم بن صهیب.

مُقَرَّبٌ أَوْ نَبِیٌّ مُرْسَلٌ أَوْ عَبْدٌ مُؤْمِنٌ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: حنان گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: ای ابوالفضل، شیعیان ما صبح و شام کردند بر امری (ولایت) که به آن جز فرشته

«49»

یر، بصائر الدرجات یَعْقُوبُ بْنُ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ مُخَلَّدِ بْنِ حَمْزَةَ بْنِ نَصْرٍ عَنْ أَبِی الرَّبِیعِ الشَّامِیِّ ⁽¹⁾عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: کُنْتُ مَعَهُ جَالِساً فَرَأَیْتُ أَنَّ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام قَدْ قَامَ فَرَفَعَ رَأْسَهُ وَ هُوَ یَقُولُ یَا أَبَا الرَّبِیعِ حَدِیثٌ تَمْضَغُهُ الشِّیعَةُ بِأَلْسِنَتِهَا لَا تَدْرِی مَا کُنْهُهُ قُلْتُ مَا هُوَ جَعَلَنِیَ اللَّهُ فِدَاکَ قَالَ قَوْلُ أَبِی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام إِنَّ أَمْرَنَا صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ لَا یَحْتَمِلُهُ إِلَّا مَلَکٌ مُقَرَّبٌ أَوْ نَبِیٌّ مُرْسَلٌ أَوْ عَبْدٌ مُؤْمِنٌ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ یَا أَبَا الرَّبِیعِ أَ لَا تَرَی أَنَّهُ یَکُونُ مَلَکٌ وَ لَا یَکُونُ مُقَرَّباً وَ لَا یَحْتَمِلُهُ إِلَّا مُقَرَّبٌ وَ قَدْ یَکُونُ نَبِیٌّ وَ لَیْسَ بِمُرْسَلٍ وَ لَا یَحْتَمِلُهُ إِلَّا مُرْسَلٌ وَ قَدْ یَکُونُ مُؤْمِنٌ وَ لَیْسَ بِمُمْتَحَنٍ وَ لَا یَحْتَمِلُهُ إِلَّا مُؤْمِنٌ قَدِ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ.

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنِّی لَأَتَکَلَّمُ بِالْکَلَامِ یَنْصَرِفُ عَلَی سَبْعِینَ وَجْهاً کُلُّهَا لِی مِنْهُ الْمَخْرَجُ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: حسین بن عثمان از کسی که او را خبر داده، از امام صادق علیه السلام روایت کرده که فرمود: من یک سخن می‌گویم که هفتاد صورت دارد و برایم از هر یک از آن‌ها راهی برون رفت موجود است. - . بصائرالدرجات 7: 350 ب 9 ح 14 -

**[ترجمه]

«60»

یر، بصائر الدرجات الْحَسَنُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ کَامِلٍ التَّمَّارِ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام یَا کَامِلُ تَدْرِی مَا قَوْلُ اللَّهِ قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ أَفْلَحُوا وَ فَازُوا وَ أُدْخِلُوا الْجَنَّةَ قَالَ قَدْ أَفْلَحَ الْمُسَلِّمُونَ إِنَّ الْمُسَلِّمِینَ هُمُ النُّجَبَاءُ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: کامل تمار می‌گوید: امام باقر علیه السلام به من فرمود: می‌دانی مراد خداوند از «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ» چیست؟ عرض کردم: فدایت شوم! رستگار گردیده، وارد بهشت شدند. فرمود: تسلیم شوندگان رستگار شدند؛ همانا مسلمانان نجیبانند. - . بصائرالدرجات 7: 350 ب 9 ح 15 -

**[ترجمه]

«61»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْکَاهِلِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ تَلَا هَذِهِ الْآیَةَ فَلا وَ رَبِّکَ لا یُؤْمِنُونَ حَتَّی یُحَکِّمُوکَ فِیما شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لا یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً فَقَالَ لَوْ أَنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللَّهَ وَ وَحَّدُوهُ ثُمَّ قَالُوا لِشَیْ‌ءٍ صَنَعَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَوْ صَنَعَ کَذَا وَ کَذَا أَوْ وَجَدُوا ذَلِکَ فِی أَنْفُسِهِمْ کَانُوا بِذَلِکَ مُشْرِکِینَ ثُمَّ قَالَ فَلا وَ رَبِّکَ لا یُؤْمِنُونَ حَتَّی یُحَکِّمُوکَ فِیما شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لا یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً قَالَ هُوَ التَّسْلِیمُ فِی الْأُمُورِ⁽²⁾.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: کاهلی می‌گوید: امام صادق علیه السلام آیه «فَلا وَ رَبِّک لا یُؤْمِنُونَ حَتَّی یُحَکِّمُوک فِیما شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لا یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً»، - . نساء / 65 - {ولی چنین نیست، به پروردگارت قَسَم که ایمان نمی‌آورند، مگر آنکه تو را در مورد آنچه میان آنان مایه اختلاف است داور گردانند؛ سپس از حکمی که کرده‌ای، در دلهایشان احساس ناراحتی [و تردید] نکنند، و کاملاً سرِ تسلیم فرود آورند.} را تلاوت نموده، فرمود اگر قومی خدای یگانه را عبادت کردند ولی درباره کاری که پیامبر صلی الله علیه وآله انجام داده می‌گویند، ای کاش پیامبر چنین می‌کرد یا در ذهن‌شان به این فکر باشند، این‌ها مشرکانند؛ سپس فرمود: خداوند فرموده: «فَلا وَ رَبِّک لا یُؤْمِنُونَ حَتَّی یُحَکِّمُوک فِیما شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لا یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً»، مراد از آن، تسلیم در کارها است. - . بصائرالدرجات 7: 349 ب 9 ح 9 -

**[ترجمه]

بیان

لو فی قوله لو صنع للتمنی.

1) الظاهر اتّحاده مع ما یاتی تحت الرقم 66 و 68 و 84 و 85 و ان اختلف التعابیر و زاد فیها و نقص.

2) یاتی الحدیث عن المحاسن عن عبد اللّه الکاهلیّ مع اختلاف و تقدیم و تأخیر فی ألفاظه تحت الرقم 90 و عن البصائر لسعد بن عبد اللّه تحت الرقم 108

**[ترجمه]«لو» در «لوصنع» برای تمنی آمده است.پ

ص: 199

**[ترجمه]

«62»

یر، بصائر الدرجات ابْنُ یَزِیدَ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فِی قَوْلِهِ تَعَالَی وَ مَنْ یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِیها حُسْناً قَالَ الِاقْتِرَافُ التَّسْلِیمُ لَنَا وَ الصِّدْقُ عَلَیْنَا وَ أَنْ لَا یَکْذِبَ عَلَیْنَا.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: فضیل می‌گوید امام باقر در باره آیه «وَ مَنْ یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِیها حُسْناً» - . شوری / 23 - {و هر کس نیکی به جای آورد [و طاعتی اندوزد]، برای او در ثواب آن خواهیم افزود. } فرمود: اقتراف تسلیم بودن برای ما، راست گفتن بر ما و دروغ نبستن بر ما می‌باشد. - . بصائرالدرجات 7: 350 ب 9 ح 12 -

**[ترجمه]

«63»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی عَنْ أَبِی أَحْمَدَ وَ جَمَّالٍ عَنْ سَعِیدِ بْنِ غَزْوَانَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ وَ اللَّهِ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَ آتَوُا الزَّکَاةَ ثُمَّ لَمْ یُسَلِّمُوا لَکَانُوا بِذَلِکَ مُشْرِکِینَ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآیَةَ فَلا وَ رَبِّکَ لا یُؤْمِنُونَ حَتَّی یُحَکِّمُوکَ فِیما شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لا یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: سعید بن غزوان می‌گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می‌فرمود: به خدا سوگند اگر به خدای یگانه ایمان آورده، نماز گزارده و زکات دهند اما تسلیم نباشند، از مشرکانند؛ پس حضرت آیه «فَلا وَ رَبِّک لا یُؤْمِنُونَ حَتَّی یُحَکِّمُوک فِیما شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لا یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً» را تلاوت نمود. - . بصائرالدرجات 7: 350 ب 9 ح 13 -

**[ترجمه]

«64»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ قَوْلِهِ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً قَالَ هُوَ التَّسْلِیمُ فِی الْأُمُورِ.

یر، بصائر الدرجات محمد بن عیسی عن الحسن عن جعفر بن زهیر عن عمرو بن حمران عن أبی عبد الله علیه السلام مثله.

**[ترجمه]

«69»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام بِأَیِّ شَیْ‌ءٍ عَلِمَتِ الرُّسُلُ أَنَّهَا رُسُلٌ قَالَ قَدْ کُشِفَ لَهَا عَنِ الْغِطَاءِ قَالَ قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام بِأَیِّ شَیْ‌ءٍ عَلِمَ الْمُؤْمِنُ أَنَّهُ مُؤْمِنٌ قَالَ بِالتَّسْلِیمِ لِلَّهِ فِی کُلِّ مَا وَرَدَ عَلَیْهِ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: مفضل بن عمر می‌گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: چگونه پیامبر می‌داند که پیامبر است؟ فرمود: پرده از پیش چشم وی کنار می‌رود. عرض کردم: مؤمن بودن کسی چگونه معلوم می‌شود؟ فرمود: در هر پیش آمدی، او تسلیم خداوند است. - . بصائرالدرجات 10: 540 ب 20 ح 1 -

**[ترجمه]

«70»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ ضُرَیْسٍ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام أَ رَأَیْتَ إِنْ لَمْ یَکُنِ الصَّوْتُ الَّذِی قُلْنَا لَکُمْ إِنَّهُ یَکُونُ مَا أَنْتَ صَانِعٌ قَالَ قُلْتُ أَنْتَهِی فِیهِ وَ اللَّهِ إِلَی أَمْرِکَ فَقَالَ هُوَ وَ اللَّهِ التَّسْلِیمُ وَ إِلَّا فَالذَّبْحُ وَ أَهْوَی بِیَدِهِ إِلَی حَلْقِهِ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ضریس می‌گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: اگر صدایی که موقع ظهور قائم (عج) از آسمان شنیده می‌شود، نمی‌بود، چه کار می‌کردید؟ عرض کردم: قسم به خدا، به فرمان شما هستیم. فرمود: قسم به خدا، فرمان لازم ما، همان تسلیم است، و الا جز سر بریدن و هلاک شدن نیست، و با دست مبارک به گلویش اشاره کرد. - . بصائرالدرجات 10: 540 ب 20 ح 1 -

**[ترجمه]

بیان

الصوت هو الذی ینادی به من السماء عند قیام القائم عجل الله فرجه و لعل المراد أنه إن أبطأ علیکم هذا الصوت الذی تنتظرونه عن قریب ما أنتم صانعون هل تخرجون بالسیف بدون سماع ذلک الصوت فقال الراوی أنتهی فیه إلی أمرک فقال علیه السلام هو أی الانتهاء إلی أمری أو الأمر الواجب اللازم التسلیم و إن لم تفعلوا و تعجلوا فی طلب الفرج قبل أوانه فهو موجب لذبحکم أو لذبحنا.

**[ترجمه]«الصوت» آوازی است که از آسمان، هنگام قیام قائم (عج) شنیده می‌شود، شاید مراد این باشد اگر این صدا که شما به همین نزدیکی در انتظار آن هستید به تأخیر افتد، چه کار می‌کنید؟ آیا بدون شنیدن آن صدا با شمشیر خروج می‌کنید؟ پس راوی گفت: در این مورد تسلیم امر شما هستیم، امام علیه السلام فرمود: تسلیم شدن به امر ما یا امر واجب و لازم ما، تسلیم شدن است؛ و اگر انجام ندهید و در جستجوی فرج قبل از رسیدن وقتش عجله کنید، پس آن باعث کشته شدن شما یا ما می‌گردد.

**[ترجمه]

«71»

یر، بصائر الدرجات بَعْضُ أَصْحَابِنَا عَمَّنْ رَوَی عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنْ زُرَارَةَ وَ حُمْرَانَ قَالا کَانَ یُجَالِسُنَا رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِنَا⁽¹⁾فَلَمْ یَکُنْ یَسْمَعُ بِحَدِیثٍ إِلَّا قَالَ سَلِّمُوا حَتَّی لُقِّبَ فَکَانَ کُلَّمَا جَاءَ قَالُوا قَدْ جَاءَ سَلِّمْ فَدَخَلَ حُمْرَانُ وَ زُرَارَةُ عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فَقَالَ إِنَّ رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِنَا إِذَا سَمِعَ شَیْئاً مِنْ أَحَادِیثِکُمْ قَالَ سَلِّمُوا حَتَّی لُقِّبَ وَ کَانَ إِذَا جَاءَ قَالُوا جَاءَ سَلِّمْ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام قَدْ أَفْلَحَ الْمُسَلِّمُونَ إِنَّ الْمُسَلِّمِینَ هُمُ النُّجَبَاءُ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: زراره و حمران می‌گوید مردی از شیعیان همنشین ما بود، هر حدیثی که از ائمه علیهم السلام می‌شنید می‌گفت: تسلیم باشید، تا این که مردم به او لقب «تسلیم باشید»، دادند، پس هر وقت در مجلسی وارد می‌شد برایش می‌گفتند: آقای «تسلیم باشید» آمد، پس حمران و زراره بر امام باقر علیه السلام وارد شدند و گفتند: مردی از یاران ما وقتی چیزی از احادیث شما را می‌شنود، می‌گوید تسلیم باشید، حتی لقب «تسلیم باشید» به او داده‌اند، هر گاه در مجلسی وارد می‌شود مردم می‌گویند، آقای «تسلیم باشید» وارد شد؟ حضرت فرمود: به تحقیق تسلیم شوندگان رستگار شدند. همانا مسلمانان نجیبانند. - . بصائرالدرجات 10: 541 ب 20 ح 3 -

**[ترجمه]

«72»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ عَنِ الْبَرْقِیِّ وَ الْأَهْوَازِیِّ عَنِ النَّضْرِ عَنْ یَحْیَی الْحَلَبِیِّ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ الْحُرِّ أَخِی أُدَیْمٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ إِنَّ رَجُلًا مِنْ مَوَالِی عُثْمَانَ کَانَ شَتَّاماً لِعَلِیٍّ علیه السلام فَحَدَّثَنِی مَوْلًی لَهُمْ یَأْتِینَا وَ یُبَایِعُنَا أَنَّهُ حِینَ أُحْضِرَ قَالَ مَا لِی وَ لَهُمْ قَالَ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ مَا آمَنَ هَذَا قَالَ فَقَالَ أَ مَا تَسْمَعُ قَوْلَ اللَّهِ فَلا وَ رَبِّکَ لا یُؤْمِنُونَ حَتَّی یُحَکِّمُوکَ فِیما شَجَرَ بَیْنَهُمْ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ هَیْهَاتَ هَیْهَاتَ لَا وَ اللَّهِ حَتَّی یَکُونَ الشَّکُّ فِی الْقَلْبِ وَ إِنْ صَامَ وَ صَلَّی.

1) لعله کلیب بن معاویة الآتی تحت الرقم 80.

لعل المراد أنه إذا کان تکذیبه للمعنی الذی فهمه و علم أنه مخالف لما علم

1) لعله کلیب بن معاویة الآتی تحت الرقم 80.

2) و فی نسخة: و لا یحمله علی سیئة

صدوره عنا و یکون فی مقام الرضا و التسلیم و یقر بأنه بأی معنی صدر عن المعصوم فهو الحق فذلک لا یصیر سببا لکفره.

**[ترجمه]شاید مراد این باشد که تکذیب او، معنایی را که از حدیث فهمیده است و می‌داند

ص: 202

که با روایات قطعی الصدور مخالف است باشد، و اما او در مقام رضا و تسلیم است و اقرار می‌کند که آن حدیث هر معنایی که داشته باشد از معصوم صادر شده و حق است، پس این کار سبب کفر او نمی‌گردد.

**[ترجمه]

«78»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ مَنْصُورٍ الصَّیْقَلِ قَالَ: دَخَلْتُ أَنَا وَ الْحَارِثُ بْنُ الْمُغِیرَةِ وَ غَیْرُهُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ لَهُ الْحَارِثُ إِنَّ هَذَا یَعْنِی مَنْصُورَ الصَّیْقَلِ لَا یُرِیدُ إِلَّا أَنْ یَسْمَعَ حَدِیثَنَا فَوَ اللَّهِ مَا یَدْرِی مَا یَقْبَلُ مِمَّا یَرُدُّ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام هَذَا الرَّجُلُ مِنَ الْمُسَلِّمِینَ إِنَّ الْمُسَلِّمِینَ هُمُ النُّجَبَاءُ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: منصور صیقل می‌گوید: من و حارث بن مغیره و دیگران بر امام صادق علیه السلام وارد شدیم. حارث عرض کرد: این منصور صیقل فقط حدیث ما را می‌شنود، ولی قسم به خدا آن‌چه را که می‌پذیرد، از آنچه که رد می‌کند تشخیص نمی‌دهد؟ فرمود: ولی این مرد از تسیلم شوندگان است و همانا مسلمانان نجیب و گرامی‌اند. - . بصائرالدرجات 10: 542 ب 20 ح 12 -

**[ترجمه]

«79»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْأَهْوَازِیِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ حَیَّانَ ⁽¹⁾عَنْ أَبِی الصَّبَّاحِ الْکِنَانِیِّ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ یَا أَبَا الصَّبَّاحِ قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَدْ أَفْلَحَ الْمُسَلِّمُونَ قَالَهَا ثَلَاثاً وَ قُلْتُهَا ثَلَاثاً ثُمَّ قَالَ إِنَّ الْمُسَلِّمِینَ هُمُ الْمُنْتَجَبُونَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ هُمْ أَصْحَابُ الْحَدِیثِ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ابوصباح کنانی می‌گوید: نزد امام صادق علیه السلام بودم. سه بار فرمود: ای ابوصباح «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ»، بعد فرمود: تسلیم شوندگان رستگارانند و آن گاه سه مرتبه فرمود و من نیز آن را سه مرتبه گفتم، سپس فرمود: همانا مسلمین که روز قیامت از برگزیدگانند، اصحاب حدیث می‌باشند. - . بصائرالدرجات 10: 542 ب 20 ح 14 -

**[ترجمه]

«80»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْأَهْوَازِیِّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ إِنَّ عِنْدَنَا رَجُلًا یُسَمَّی کُلَیْباً ⁽²⁾

فَلَا نَتَحَدَّثُ عَنْکُمْ شَیْئاً إِلَّا قَالَ أَنَا أُسَلِّمُ فَسَمَّیْنَاهُ کُلَیْبَ التَّسْلِیمِ قَالَ فَتَرَحَّمَ عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ أَ تَدْرُونَ مَا التَّسْلِیمُ فَسَکَتْنَا فَقَالَ هُوَ وَ اللَّهِ الْإِخْبَاتُ قَوْلُ اللَّهِ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ أَخْبَتُوا إِلی رَبِّهِمْ.

کش، رجال الکشی علی بن إسماعیل عن حماد مثله.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: زید شحام می‌گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: نزد ما شخصی است که کلیب نام دارد. وقتی از شما حدیث نقل می‌کنیم می‌گوید: من تسلیم هستم! به همین جهت ما او را «کلیب تسلیم» می‌گوییم؟ امام علیه السلام بر وی رحمت فرستاد و فرمود: می‌دانید تسلیم چیست؟ ما ساکت گشتیم. فرمود: قسم به خدا، تسلیم همان اخبات است که خداوند در آیه مبارکه فرموده: «الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ أَخْبَتُوا إِلی رَبِّهِمْ»، - . هود / 23 - {بی‌گمان کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده و [با فروتنی] به سوی پروردگارشان آرام یافتند.} - . بصائرالدرجات 10: 542 ب 20 ح 13 -

رجال الکشی: حماد مثل آن را روایت کرده است.

**[ترجمه]

«81»

یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْأَهْوَازِیِّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ مَنْصُورِ بْنِ یُونُسَ عَنْ بَشِیرٍ الدَّهَّانِ قَالَ سَمِعْتُ کَلَاماً یَقُولُ ⁽³⁾قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ أَ تَدْرِی مَنْ هُمْ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ أَنْتَ أَعْلَمُ قَالَ قَدْ أَفْلَحَ الْمُسَلِّمُونَ إِنَّ الْمُسَلِّمِینَ هُمُ النُّجَبَاءُ.

1) و فی نسخة: عن سلمة بن حنان

2) بضم الکاف و فتح اللام و سکون الیاء هو کلیب بن معاویة بن جبلة الأسدی الصیداوی أبو محمّد و قیل: أبو الحسین، روی عن أبی جعفر و أبی عبد اللّه علیهما السلام، و ابنه محمّد بن کلیب روی عن أبی عبد اللّه علیه السلام، له کتاب رواه جماعة منهم عبد الرحمن بن أبی هاشم. قاله النجاشیّ فی ص 223، و روی الکشّیّ فیه روایات تدلّ علی مدحه.

3) [٣]کذا فی النسخ والظاهر : سمعت کاملا یقول.

سن، المحاسن عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فِی قَوْلِ اللَّهِ فَلا وَ رَبِّکَ لا یُؤْمِنُونَ حَتَّی یُحَکِّمُوکَ فِیما شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لا یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً قَالَ التَّسْلِیمُ الرِّضَا وَ الْقُنُوعُ بِقَضَائِهِ.

1) الظاهر اتّحاده مع ما تقدم تحت الرقم 84 و 68 و 66 و اختلاف التعابیر جاءت من قبل النقل بالمعنی

2) و فی نسخة: عن سلمة بن حنّان.

**[ترجمه]المحاسن: ابو جارود از امام باقر علیه السلام روایت می‌کند که پیرامون آیه «فَلا وَ رَبِّک لا یُؤْمِنُونَ حَتَّی یُحَکِّمُوک فِیما شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لا یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً»، - . نساء / 65 - {ولی چنین نیست، به پروردگارت قَسَم که ایمان نمی‌آورند، مگر آنکه تو را در مورد آنچه میان آنان مایه اختلاف است داور گردانند؛ سپس از حکمی که کرده‌ای در دلهایشان احساس ناراحتی [و تردید] نکنند، و کاملاً سرِ تسلیم فرود آورند.} فرمود: همان تسلیم، رضایت و قانع شدن به قضاوت رسول خدا صلی الله علیه و آله است. - . محاسن: 271 -

ص: 204

**[ترجمه]

«90»

سن، المحاسن أَبِی عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی وَ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الْکَاهِلِیِّ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام لَوْ أَنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللَّهَ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَ آتَوُا الزَّکَاةَ وَ حَجُّوا الْبَیْتَ وَ صَامُوا شَهْرَ رَمَضَانَ ثُمَّ قَالُوا لِشَیْ‌ءٍ صَنَعَهُ اللَّهُ أَوْ صَنَعَهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله أَلَّا صَنَعَ خِلَافَ الَّذِی صَنَعَ أَوْ وَجَدُوا ذَلِکَ فِی قُلُوبِهِمْ لَکَانُوا بِذَلِکَ مُشْرِکِینَ ثُمَّ تَلَا فَلا وَ رَبِّکَ لا یُؤْمِنُونَ حَتَّی یُحَکِّمُوکَ فِیما شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لا یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً ثُمَّ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ عَلَیْکُمْ بِالتَّسْلِیمِ ⁽¹⁾.

شی، تفسیر العیاشی عن الکاهلی مثله

**[ترجمه]المحاسن: عبدالله کاهلی می‌گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: اگر گروهی خدا را بدون شرک عبادت کنند، نماز به پا دارند، زکات دهند، حج خانه خدا انجام دهند و روزه ماه رمضان را گیرند، ولی درباره کاری که خدا و پیامبر انجام داده است بگویند، برای چه خلاف این را انجام نداد؟ یا به دلش چنین خطور کند ولو به زبان نیاورد، به سبب آن مشرک می‌شوند. پس آیه «فَلا وَ رَبِّک لا یُؤْمِنُونَ حَتَّی یُحَکِّمُوک فِیما شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لا یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً» را قرائت نموده، فرمود: بر شما باد به تسلیم بودن. - . همان -

تفسیر عیاشی: کاهلی مثل آن را روایت کرده است. - . تفسیر عیاشی 1: 282 ح 184 -

**[ترجمه]

بیان

أی فو ربک و لا مزیدة لتوکید القسم.

شی، تفسیر العیاشی فِی رِوَایَةِ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: قِیلَ لَهُ وَ أَنَا عِنْدَهُ

إِنَّ سَالِمَ بْنَ أَبِی حَفْصَةَ ⁽¹⁾یَرْوِی عَنْکَ أَنَّکَ تَتَکَلَّمُ عَلَی سَبْعِینَ وَجْهاً لَکَ مِنْهَا الْمَخْرَجُ فَقَالَ مَا یُرِیدُ سَالِمٌ مِنِّی أَ یُرِیدُ أَنْ أَجِی‌ءَ بِالْمَلَائِکَةِ فَوَ اللَّهِ مَا جَاءَ بِهِمُ النَّبِیُّونَ وَ لَقَدْ قَالَ إِبْرَاهِیمُ إِنِّی سَقِیمٌ وَ اللَّهِ مَا کَانَ سَقِیماً وَ مَا کَذَبَ وَ لَقَدْ قَالَ إِبْرَاهِیمُ بَلْ فَعَلَهُ کَبِیرُهُمْ وَ مَا فَعَلَهُ کَبِیرُهُمْ وَ مَا کَذَبَ وَ لَقَدْ قَالَ یُوسُفُ أَیَّتُهَا الْعِیرُ إِنَّکُمْ لَسارِقُونَ وَ اللَّهِ مَا کَانُوا سَرَقُوا وَ مَا کَذَبَ ⁽²⁾.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: ابو بصیر از امام باقر علیه السلام روایت می‌کند که به ایشان عرض شد:

ص: 206

سالم بن ابی حفصه از شما روایت می‌کند که شما هفتاد وجه تکلم می‌کنی و برای هر کدام هم راه خروج داری. فرمود: سالم از من چه می‌خواهد؟ می‌خواهد ملائکه را بیاورم؟! به خدا سوگند، انبیاء هم فرشتگان را نیاوردند! ابراهیم گفت: «إِنِّی سَقِیمٌ» من بیمارم! در حالی که بیمار نبود و دروغ هم نگفت، وی گفت: «بَلْ فَعَلَهُ کَبِیرُهُمْ» این کار را بت کبیر انجام داده، در حالی که چنین نبود و ابراهیم نیز دروغ نگفته. یوسف هم گفت: «أَیَّتُهَا الْعِیرُ إِنَّکُمْ لَسارِقُونَ» ای کاروانیان شما دزدید، در حالی که دزدی نکرده بودند و یوسف هم دروغ نفرموده بود. - . تفسیر عیاشی 2: 196 ح 49 -

**[ترجمه]

«100»

• ختص، الإختصاص شی، تفسیر العیاشی عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّمَا مَثَلُ عَلِیٍّ وَ مَثَلُنَا مِنْ بَعْدِهِ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ کَمَثَلِ مُوسَی النَّبِیِّ عَلَی نَبِیِّنَا وَ آلِهِ وَ عَلَیْهِ السَّلَامُ وَ الْعَالِمِ حِینَ لَقِیَهُ وَ اسْتَنْطَقَهُ وَ سَأَلَهُ الصُّحْبَةَ فَکَانَ مِنْ أَمْرِهِمَا مَا اقْتَصَّهُ اللَّهُ لِنَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله فِی کِتَابِهِ وَ ذَلِکَ أَنَّ اللَّهَ قَالَ لِمُوسَی إِنِّی اصْطَفَیْتُکَ عَلَی النَّاسِ بِرِسالاتِی وَ بِکَلامِی فَخُذْ ما آتَیْتُکَ وَ کُنْ مِنَ الشَّاکِرِینَ ثُمَّ قَالَ وَ کَتَبْنا لَهُ فِی الْأَلْواحِ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ مَوْعِظَةً وَ تَفْصِیلًا لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ قَدْ کَانَ عِنْدَ الْعَالِمِ عِلْمٌ لَمْ یُکْتَبْ لِمُوسَی فِی الْأَلْوَاحِ وَ کَانَ مُوسَی یَظُنُّ أَنَّ جَمِیعَ الْأَشْیَاءِ الَّتِی یَحْتَاجُ إِلَیْهَا وَ جَمِیعَ الْعِلْمِ قَدْ کُتِبَ لَهُ فِی الْأَلْوَاحِ کَمَا یَظُنُّ هَؤُلَاءِ الَّذِینَ یَدَّعُونَ أَنَّهُمْ فُقَهَاءُ وَ عُلَمَاءُ وَ أَنَّهُمْ قَدْ أَثْبَتُوا جَمِیعَ الْعِلْمِ وَ الْفِقْهِ فِی الدِّینِ مِمَّا یَحْتَاجُ هَذِهِ الْأُمَّةُ إِلَیْهِ وَ صَحَّ لَهُمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ عَلِمُوهُ وَ لَفَظُوهُ وَ لَیْسَ کُلُّ عِلْمِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَلِمُوهُ وَ لَا صَارَ إِلَیْهِمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ لَا عَرَفُوهُ وَ ذَلِکَ أَنَّ الشَّیْ‌ءَ مِنَ الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ وَ الْأَحْکَامِ یَرِدُ عَلَیْهِمْ فَیُسْأَلُونَ عَنْهُ وَ لَا یَکُونُ عِنْدَهُمْ فِیهِ أَثَرٌ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ یَسْتَحْیُونَ أَنْ یَنْسُبَهُمُ النَّاسُ إِلَی الْجَهْلِ وَ یَکْرَهُونَ أَنْ یُسْأَلُوا فَلَا یُجِیبُوا فَیَطْلُبَ النَّاسُ الْعِلْمَ مِنْ مَعْدِنِهِ فَلِذَلِکَ اسْتَعْمَلُوا الرَّأْیَ وَ الْقِیَاسَ فِی دِینِ اللَّهِ وَ تَرَکُوا الْآثَارَ وَ دَانُوا لِلَّهِ بِالْبِدَعِ وَ قَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کُلُّ بِدْعَةٍ ضَلَالَةٌ فَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ سُئِلُوا عَنْ شَیْ‌ءٍ مِنْ

1) قال النجاشیّ فی ص 134: سالم بن أبی حفصة مولی بنی عجل کوفیّ، روی عن علیّ بن الحسین و أبی جعفر و أبی عبد اللّه علیهم السلام یکنی أبا الحسن و أبا یونس، و اسم أبی حفصة زیاد مات سنة 137 فی حیاة أبی عبد اللّه علیه السلام، له کتاب اه. و فی المحکی من رجال ابن داود: أنه زیدی تبری کان یکذب علی أبی جعفر علیه السلام، و لعنه الصادق علیه السلام. و روی الکشّیّ فی رجاله روایات تدلّ علی ذمه منها: ما یأتی تحت الرقم 107 و حکی عن أبان بن عثمان أنّه قال: سالم بن أبی حفصة کان مرجئیا.

2) یأتی مثله تحت الرقم 103.

دِینِ اللَّهِ فَلَمْ یَکُنْ عِنْدَهُمْ مِنْهُ أَثَرٌ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله رَدُّوهُ إِلَی اللَّهِ وَ إِلَی الرَّسُولِ وَ إِلی أُولِی الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ وَ الَّذِینَ مَنَعَهُمْ مِنْ طَلَبِ الْعِلْمِ مِنَّا الْعَدَاوَةُ وَ الْحَسَدُ لَنَا وَ لَا وَ اللَّهِ مَا حَسَدَ مُوسَی الْعَالِمَ وَ مُوسَی نَبِیُّ اللَّهِ یُوحَی إِلَیْهِ حَیْثُ لَقِیَهُ وَ اسْتَنْطَقَهُ وَ عَرَفَهُ بِالْعِلْمِ وَ لَمْ یَحْسُدْهُ کَمَا حَسَدَتْنَا هَذِهِ الْأُمَّةُ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عِلْمَنَا وَ مَا وَرِثْنَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ لَمْ یَرْغَبُوا إِلَیْنَا فِی عِلْمِنَا کَمَا رَغِبَ مُوسَی إِلَی الْعَالِمِ وَ سَأَلَهُ الصُّحْبَةَ لِیَتَعَلَّمَ مِنْهُ الْعِلْمَ وَ یُرْشِدَهُ فَلَمَّا أَنْ سَأَلَ الْعَالِمَ ذَلِکَ عَلِمَ الْعَالِمُ أَنَّ مُوسَی لَا یَسْتَطِیعُ صُحْبَتَهُ وَ لَا یَحْتَمِلُ عِلْمَهُ وَ لَا یَصْبِرُ مَعَهُ فَعِنْدَ ذَلِکَ قَالَ الْعَالِمُ وَ کَیْفَ تَصْبِرُ عَلی ما لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً فَقَالَ لَهُ مُوسَی وَ هُوَ خَاضِعٌ لَهُ یَسْتَنْطِقُهُ عَلَی نَفْسِهِ کَیْ یَقْبَلَهُ سَتَجِدُنِی إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً وَ لا أَعْصِی لَکَ أَمْراً وَ قَدْ کَانَ الْعَالِمُ یَعْلَمُ أَنَّ مُوسَی لَا یَصْبِرُ عَلَی عِلْمِهِ فَکَذَلِکَ وَ اللَّهِ یَا إِسْحَاقَ بْنَ عَمَّارٍ قُضَاةُ هَؤُلَاءِ وَ فُقَهَاؤُهُمْ وَ جَمَاعَتُهُمُ الْیَوْمَ لَا یَحْتَمِلُونَ وَ اللَّهِ عِلْمَنَا وَ لَا یَقْبَلُونَهُ وَ لَا یُطِیقُونَهُ وَ لَا یَأْخُذُونَ بِهِ وَ لَا یَصْبِرُونَ عَلَیْهِ کَمَا لَمْ یَصْبِرْ مُوسَی عَلَی عِلْمِ الْعَالِمِ حِینَ صَحِبَهُ وَ رَأَی مَا رَأَی مِنْ عِلْمِهِ وَ کَانَ ذَلِکَ عِنْدَ مُوسَی مَکْرُوهاً وَ کَانَ عِنْدَ اللَّهِ رِضًا وَ هُوَ الْحَقُّ وَ کَذَلِکَ عِلْمُنَا عِنْدَ الْجَهَلَةِ مَکْرُوهٌ لَا یُؤْخَذُ وَ هُوَ عِنْدَ اللَّهِ الْحَقُّ.

**[ترجمه]اختصاص و تفسیر عیاشی: اسحاق بن عمار از امام صادق علیه السلام نقل کرده است: علی بن ابی طالب علیه السلام و ما ائمه بعد از او در میان این امت، همچون موسی و عالمی هستیم که موسی علیه السلام او را دیدار کرد و با او سخن گفت، و از او اجازه همراهی خواست و بدین شکل خداوند داستان آن دو را در کتابش برای پیامبر صلی الله علیه و آله بیان کرده است؛ آن جا که خداوند به موسی علیه السلام فرمود: «إِنِّی اصْطَفَیْتُک عَلَی النَّاسِ بِرِسالاتِی وَ بِکَلامِی فَخُذْ ما آتَیْتُک وَ کُنْ مِنَ الشَّاکِرِینَ»، - . اعراف / 144 - {فرمود: «ای موسی، تو را با رسالتها و با سخن گفتنم [با تو]، بر مردم [روزگار] برگزیدم؛ پس آنچه را به تو دادم بگیر و از سپاسگزاران باش.»} سپس فرمود: «وَ کَتَبْنا لَهُ فِی الْأَلْواحِ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ مَوْعِظَةً وَ تَفْصِیلًا لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ»، - . اعراف / 145 - {و در الواح [تورات] برای او در هر موردی پندی، و برای هر چیزی تفصیلی نگاشتیم.} و آن عالم، علمی داشت که در الواح برای موسی نگاشته نشده بود.

موسی گمان می کرد تمامی مسائلی که در نبوتش به آن نیاز دارد و همه علوم در الواح برای او نوشته شده است، همان طور که فقها و علمای مدعی چنین گمان می کنند. آنان تصور می کنند تمامی فقه و علم مورد نیاز این امت در دین را دارا هستند و این علم را از رسول الله آموخته اند و حفظ کرده اند، حال آن که به تمام آنچه رسول الله عالم بود، علم ندارند و از علم او اطلاعی ندارند و او را نمی شناسند. هرگاه از حلال و حرام و احکام از آنان سؤال می شود، اگر از رسول الله صلی الله علیه و آله چیزی در آن باره روایت نشده باشد، از این که مردم آنان را به جهل نسبت دهند، شرم دارند و اکراه دارند از این که نتوانند سؤالی را جواب دهند. این چنین است که مردم، علم را از غیر معدنش طلب می کنند.

آنان نیز نظر و قیاس خود را در دین خدا وارد می کنند و کلام رسول الله صلی الله علیه و آله را رها می کنند و می خواهند با بدعت، کار خدا را انجام دهند، حال آن که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر گونه بدعتی گمراهی است.

اگر از آنان در مورد مسئله ای

ص: 207

در دین خدا سؤال شود و از رسول الله در مورد آن روایتی وجود نداشته باشد، آن را به خدا و رسولش و اولی الامر ارجاع می دهند. کسانی که علم را از آل محمد آموخته اند، پاسخ آن را می دانند.

آن چیزی که آنان را از جستجوی علم در نزد ما باز می دارد، دشمنی و حسد ورزیدن نسبت به ماست. نه، به خدا سوگند که موسی نسبت به آن عالم حسد نورزید. موسی علیه السلام پیامبری است که به او وحی می شد و به این سبب او را دید و خواستار کلام با او شد و از علم او آگاه شد، بلکه نزد او به علمش اقرار کرد و نسبت به او حسد نورزید، آنگونه که این امت پس از رسول الله نسبت به علم ما و میراث ما از رسول الله صلی الله علیه و آله حسادت ورزیدند و به دانش ما رغبت نداشتند، آن چنان که موسی به آن عالم علاقه مند شد و از او اجازه همراهی خواست تا از او علم بیاموزد و او را ارشاد کند. هنگامی که از او اجازه همراهی خواست. آن عالم دانست که موسی نمی تواند با او همراه شود و نمی داند که او چنان علمی دارد و با او صبر پیشه نمی کند. بنابراین آن عالم به او گفت: «إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطیعَ مَعِیَ صَبْراً»، - . کهف / 67 - { گفت: «تو هرگز نمی‌توانی همپای من صبر کنی.} موسی به او گفت: چرا صبر نداشته باشم؟ عالم به او گفت: «وَ کَیْفَ تَصْبِرُ عَلی ما لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً»، - . کهف / 68 - { و چگونه می‌توانی بر چیزی که به شناخت آن احاطه نداری صبر کنی؟»} موسی با فروتنی و مهربانی از او خواست تا او را بپذیرد، «سَتَجِدُنی إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً وَ لا أَعْصی لَکَ أَمْراً»، - . کهف / 69 - {گفت: «ان شاء اللّه مرا شکیبا خواهی یافت و در هیچ کاری تو را نافرمانی نخواهم کرد.»} اما عالم می دانست که موسی صبر نمی کند. ای اسحاق! به خدا سوگند، امروز، حال قاضیان و فقها و یاران ایشان نیز چنین است. به خدا سوگند از علم ما آگاهی ندارند و آن را نمی پذیرند و تحمل نمی کنند و از آن بهره نمی جویند و همانطور که موسی علیه السلام بر علم آن عالم در حین همراهی او صبر نکرد، اینان نیز صبر نمی کنند. موسی دانست که او چگونه علمی دارد. اعمال عالم برای موسی ناخوشایند بود اما خداوند از آن راضی بود و تنها همان حق بود، علم ما نیز در میان جاهلان ناپسند است و از آن بهره نمی جویند، در حالی که در نزد خداوند حق است. - . الاختصاص: 258-259 -

**[ترجمه]

«101»

• نی، الغیبة للنعمانی مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّامٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ بْنِ جُمْهُورٍ مَعاً عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ بَعْضِ رِجَالِهِ عَنِ الْمُفَضَّلِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام خَبَرٌ تَدْرِیهِ خَیْرٌ مِنْ عَشَرَةٍ ⁽¹⁾تَرْوِیهِ إِنَّ لِکُلِّ حَقِیقَةٍ حَقّاً وَ لِکُلِّ صَوَابٍ نُوراً ثُمَّ قَالَ إِنَّا وَ اللَّهِ لَا نَعُدُّ الرَّجُلَ مِنْ شِیعَتِنَا فَقِیهاً حَتَّی یُلْحَنَ لَهُ فَیَعْرِفَ اللَّحْنَ.

**[ترجمه]غیبة نعمانی: مفضّل بن عمر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: یک خبر که آن را درک می‌کنی بهتر است از ده خبر که صرفا آن را روایت می‌کنی، همانا هر حقّی دارای حقیقتی است و هر کار درستی را نوری است. سپس فرمود: به خدا سوگند، کسی از شیعیان خود را فقیه نمی‌شماریم تا اینکه به رمز سخنی به او گفته شود و او آن رمز را دریابد. - . غیبة النعمانی: 92 -

**[ترجمه]

«102»

• کش، رجال الکشی جَبْرَئِیلُ بْنُ أَحْمَدَ عَنِ الْیَقْطِینِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ کَثِیرٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ یَزِیدَ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام یَا جَابِرُ حَدِیثُنَا صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ أَمْرَدُ ذَکْوَانُ وَعْرٌ أَجْرَدُ لَا یَحْتَمِلُهُ وَ اللَّهِ إِلَّا نَبِیٌّ مُرْسَلٌ أَوْ مَلَکٌ مُقَرَّبٌ أَوْ مُؤْمِنٌ مُمْتَحَنٌ فَإِذَا وَرَدَ عَلَیْکَ یَا جَابِرُ شَیْ‌ءٌ مِنْ أَمْرِنَا فَلَانَ لَهُ قَلْبُکَ فَاحْمَدِ اللَّهَ وَ إِنْ أَنْکَرْتَهُ فَرُدَّهُ إِلَیْنَا أَهْلَ الْبَیْتِ وَ لَا تَقُلْ کَیْفَ جَاءَ هَذَا وَ کَیْفَ کَانَ وَ کَیْفَ هُوَ فَإِنَّ هَذَا وَ اللَّهِ الشِّرْکُ بِاللَّهِ الْعَظِیمِ.

1) و فی نسخة: من الف عشرة

ص: 208

**[ترجمه]

• مِنْ کِتَابِ رِیَاضِ الْجِنَانِ، لِفَضْلِ اللَّهِ بْنِ مَحْمُودٍ الْفَارِسِیِّ رَوَی الْمُفَضَّلُ بْنُ

1) تقدم مثله تحت الرقم 99

عُمَرَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ أَمْرَنَا صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ لَا یَحْتَمِلُهُ إِلَّا صُدُورٌ مُشْرِقَةٌ وَ قُلُوبٌ مُنِیرَةٌ وَ أَفْئِدَةٌ سَلِیمَةٌ وَ أَخْلَاقٌ حَسَنَةٌ لِأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَخَذَ عَلَی شِیعَتِنَا الْمِیثَاقَ فَمَنْ وَفَی لَنَا وَفَی اللَّهُ لَهُ بِالْجَنَّةِ وَ مَنْ أَبْغَضَنَا وَ لَمْ یُؤَدِّ إِلَیْنَا حَقَّنَا فَهُوَ فِی النَّارِ وَ إِنَّ عِنْدَنَا سِرّاً مِنَ اللَّهِ مَا کَلَّفَ اللَّهُ بِهِ أَحَداً غَیْرَنَا ثُمَّ أَمَرَنَا بِتَبْلِیغِهِ فَبَلَّغْنَاهُ فَلَمْ نَجِدْ لَهُ أَهْلًا وَ لَا مَوْضِعاً وَ لَا حَمَلَةً یَحْمِلُونَهُ حَتَّی خَلَقَ اللَّهُ لِذَلِکَ قَوْماً خُلِقُوا مِنْ طِینَةِ مُحَمَّدٍ وَ ذُرِّیَّتِهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِمْ وَ مِنْ نُورِهِمْ صَنَعَهُمُ اللَّهُ بِفَضْلِ صُنْعِ رَحْمَتِهِ فَبَلَّغْنَاهُمْ عَنِ اللَّهِ مَا أَمَرَنَا فَقَبِلُوهُ وَ احْتَمَلُوا ذَلِکَ وَ لَمْ تَضْطَرِبْ قُلُوبُهُمْ وَ مَالَتْ أَرْوَاحُهُمْ إِلَی مَعْرِفَتِنَا وَ سِرِّنَا وَ الْبَحْثِ عَنْ أَمْرِنَا وَ إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ أَقْوَاماً لِلنَّارِ وَ أَمَرَنَا أَنْ نُبَلِّغَهُمْ ذَلِکَ فَبَلَّغْنَاهُ فَاشْمَأَزَّتْ قَلْبُهُمْ مِنْهُ وَ نَفَرُوا عَنْهُ وَ رَدُّوهُ عَلَیْنَا وَ لَمْ یَحْتَمِلُوهُ وَ کَذَّبُوا بِهِ وَ طَبَعَ اللَّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ ثُمَّ أَطْلَقَ أَلْسِنَتَهُمْ بِبَعْضِ الْحَقِّ فَهُمْ یَنْطِقُونَ بِهِ لَفْظاً وَ قُلُوبُهُمْ مُنْکِرَةٌ لَهُ ثُمَّ بَکَی علیه السلام وَ رَفَعَ یَدَیْهِ وَ قَالَ اللَّهُمَّ إِنَّ هَذِهِ الشِّرْذِمَةَ الْمُطِیعِینَ لِأَمْرِکَ قَلِیلُونَ اللَّهُمَّ فَاجْعَلْ مَحْیَاهُمْ مَحْیَانَا وَ مَمَاتَهُمْ مَمَاتَنَا وَ لَا تُسَلِّطْ عَلَیْهِمْ عَدُوّاً فَإِنَّکَ إِنْ سَلَّطْتَ عَلَیْهِمْ عَدُوّاً لَنْ تُعْبَدَ.

**[ترجمه]امام صادق علیه السلام فرمود:

ص: 209

ولایت و امامت ما سخت و دشوار است، جز سینه های درخشنده، دلهای نورانی و سالم و خلق های نیکو آن را نمی تواند تحمل کند؛ زیرا خدای تعالی از شیعیان ما پیمان گرفته است: هر که به عهد خود وفا کند، خدا برای او بهشت را وفا می کند. هرکه با ما دشمنی کند و حق ما را ادا نکند، او در آتش است.

و نزد ما سرّی خدایی است که خدا غیر از ما دیگران را مکلف به آن نکرده است، سپس ما را به تبلیغ آن مأمور ساخته است و آن را تبلیغ کردیم و برای او اهل و جایگاه و حاملانی که آن را حمل کند نیافتیم، تا خداوند برای آن گروهی را از طینت محمد صلی الله علیه و آله و ذریه او و از نور آنان آفرید. خدای تعالی آنان را به آفرینش رحمتش خلق کرد، آنچه از طرف خدا مأمور بودیم به آنان تبلیغ کردیم و آنها هم پذیرفتند و آن را متحمل شدند و دلهایشان مضطرب نشد، و ارواح آنان به شناخت ما، جستجوی از ولایت ما و اسرار ما میل پیدا کرد.

و خدای تعالی گروهی را برای آتش آفرید و ما را مأمور به تبلیغ آنان کرد و ما هم ولایت را به آنها تبلیغ کردیم. دلهای آنها از ولایت ناخرسند شدند و نفرت پیدا کردند و آن را بر ما رد کردند و تحمل نکردند و دروغ پنداشتند و خداوند به دلهای آنان مهر زد، پس زبان های آنان را به بعضی حقایق جاری ساخت که بعضی حقایق را به زبان می گویند اما دلهایشان آن را قبول ندارند. پس آن حضرت گریه کرده و دستهایش را بلند نمود و فرمود: بار خدایا، این گروه قلیل، اطاعت کنندگان امر شما کمند. بارالها زندگی آنان را زندگی ما و مرگ آنان را مرگ ما قرار بده و دشمنی را بر آنان مسلط نگردان، اگر دشمن را بر آنان مسلط کنی، پرستش نمی شوی. - . اختیار معرفة الرجال: 753- 755 ح 859 -

**[ترجمه]

«106»

• بشا، بشارة المصطفی مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ الصَّمَدِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَبِی الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الطَّیِّبِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْقَاسِمِ الْهَاشِمِیِّ عَنْ عِیسَی عَنْ فَرَجِ بْنِ فَرْوَةَ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ صَالِحِ بْنِ مِیثَمٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: بَیْنَمَا أَنَا فِی السُّوقِ إِذْ أَتَانِی أَصْبَغُ بْنُ نُبَاتَةَ فَقَالَ وَیْحَکَ یَا مِیثَمُ لَقَدْ سَمِعْتُ مِنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام حَدِیثاً صَعْباً شَدِیداً فَأَیُّنَا نَکُونُ کَذَلِکَ قُلْتُ وَ مَا هُوَ قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ إِنَّ حَدِیثَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ لَا یَحْتَمِلُهُ إِلَّا مَلَکٌ مُقَرَّبٌ أَوْ نَبِیٌّ مُرْسَلٌ أَوْ عَبْدٌ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ فَقُمْتُ مِنْ فَوْرَتِی فَأَتَیْتُ عَلِیّاً علیه السلام فَقُلْتُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ حَدِیثٌ أَخْبَرَنِی بِهِ الْأَصْبَغُ عَنْکَ قَدْ ضِقْتُ بِهِ ذَرْعاً قَالَ وَ مَا هُوَ فَأَخْبَرْتُهُ قَالَ فَتَبَسَّمَ ثُمَّ قَالَ اجْلِسْ یَا مِیثَمُ أَ وَ کُلُّ عِلْمٍ یَحْتَمِلُهُ عَالِمٌ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی قَالَ لِمَلَائِکَتِهِ إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً قالُوا أَ تَجْعَلُ فِیها مَنْ یُفْسِدُ فِیها وَ یَسْفِکُ الدِّماءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ قالَ إِنِّی أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ فَهَلْ رَأَیْتَ الْمَلَائِکَةَ احْتَمَلُوا الْعِلْمَ قَالَ قُلْتُ هَذِهِ وَ اللَّهِ أَعْظَمُ مِنْ ذَلِکَ قَالَ وَ الْأُخْرَی أَنَّ مُوسَی علیه السلام أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَیْهِ التَّوْرَاةَ فَظَنَّ أَنْ لَا أَحَدَ

أَعْلَمُ مِنْهُ فَأَخْبَرَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنَّ فِی خَلْقِی مَنْ هُوَ أَعْلَمُ مِنْکَ وَ ذَاکَ إِذْ خَافَ عَلَی نَبِیِّهِ الْعُجْبَ قَالَ فَدَعَا رَبَّهُ أَنْ یُرْشِدَهُ إِلَی الْعَالِمِ قَالَ فَجَمَعَ اللَّهُ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ الْخَضِرِ فَخَرَقَ السَّفِینَةَ فَلَمْ یَحْتَمِلْ ذَاکَ مُوسَی وَ قَتَلَ الْغُلَامَ فَلَمْ یَحْتَمِلْهُ وَ أَقَامَ الْجِدَارَ فَلَمْ یَحْتَمِلْهُ وَ أَمَّا الْمُؤْمِنُونَ فَإِنَّ نَبِیَّنَا صلی الله علیه و آله أَخَذَ یَوْمَ غَدِیرِ خُمٍّ بِیَدِی قَالَ اللَّهُمَّ مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَإِنَّ عَلِیّاً مَوْلَاهُ فَهَلْ رَأَیْتَ احْتَمَلُوا ذَلِکَ إِلَّا مَنْ عَصَمَهُ اللَّهُ مِنْهُمْ فَأَبْشِرُوا ثُمَّ أَبْشِرُوا فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَی قَدْ خَصَّکُمْ بِمَا لَمْ یَخُصَّ بِهِ الْمَلَائِکَةَ وَ النَّبِیِّینَ وَ الْمُرْسَلِینَ فِیمَا احْتَمَلْتُمْ مِنْ أَمْرِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ عِلْمِهِ.

**[ترجمه]بشارة المصطفی: صالح بن میثم از پدرش روایت کرده است که روزی در بازار بودم، اصبغ بن نباته نزدم آمد و گفت: وای بر تو ای میثم، از امیرالمومنین علیه السلام حدیث سختی را شنیدم، کدام ما چنین هستیم؟ گفتم: حدیث چه بود؟ گفت: شنیدم می فرمود: حدیث ما اهل بیت دشوار و سخت است که جز فرشته

مقرب یا پیامبر مرسل یا بنده ای که خدا قلبش را برای ایمان امتحان کرده باشد، کس دیگری طاقت تحمل آن را ندارد. از جایم بلند شدم و نزد امیرالمؤمنین آمدم. گفتم: یا امیرالمؤمنین! اصبغ بن نباته از شما برایم حدیثی نقل کرد که حوصله ام تنگ شد، فرمود: آن حدیث چه بود؟ حدیث را نقل کردم. آن حضرت تبسم کرد و فرمود: ای میثم بنشین، آیا هر علمی را عالم می تواند تحمل کند؟ خدای تعالی به فرشتگانش فرمود: «وَ إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلیفَةً قالُوا أَ تَجْعَلُ فیها مَنْ یُفْسِدُ فیها وَ یَسْفِکُ الدِّماءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ قالَ إِنِّی أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُون»، - . بقره / 30 - {وچون پروردگار تو به فرشتگان گفت: «من در زمین جانشینی خواهم گماشت»، [فرشتگان] گفتند: «آیا در آن کسی را می‌گماری که در آن فساد انگیزد، و خونها بریزد؟ و حال آنکه ما با ستایش تو، [تو را] تنزیه می‌کنیم؛ و به تقدیست می‌پردازیم.» فرمود: «من چیزی می‌دانم که شما نمی‌دانید.»} آیا فرشتگان طاقت تحمل آن علم را داشتند؟ گفتم: به خدا قسم این حدیث سخت تر از حدیث اصبغ بن نباته است. - فرمود: - دیگر آن که خدای تعالی وقتی تورات را برای حضرت موسی علیه السلام نازل کرد، وی گمان کرد که هیچ کس از او

• وَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَحَدِهِمَا علیهما السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ لَا تُکَذِّبْ بِحَدِیثٍ أَتَاکُمْ بِهِ مُرْجِئِیٌّ وَ لَا قَدَرِیٌّ وَ لَا خَارِجِیٌّ نَسَبَهُ إِلَیْنَا فَإِنَّکُمْ لَا تَدْرُونَ لَعَلَّهُ شَیْ‌ءٌ مِنَ الْحَقِّ فَتُکَذِّبُونَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَوْقَ عَرْشِهِ.

الأخبار

«1»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ ذَرِیحٍ الْمُحَارِبِیِّ وَ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ ذَرِیحٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ إِنَّ أَبِی نِعْمَ الْأَبُ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَیْهِ کَانَ یَقُولُ لَوْ أَجِدُ ثَلَاثَةَ رَهْطٍ أَسْتَوْدِعُهُمُ الْعِلْمَ وَ هُمْ أَهْلٌ لِذَلِکَ لَحَدَّثْتُ بِمَا لَا یُحْتَاجُ فِیهِ إِلَی نَظَرٍ فِی حَلَالٍ وَ لَا حَرَامٍ وَ مَا یَکُونُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ إِنَّ حَدِیثَنَا

1) 1 قد تقدم الحدیث مسندا عن البصائر تحت الرقم 14.

2) تقدم الحدیث مسندا تحت الرقم 16

صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ لَا یُؤْمِنُ بِهِ إِلَّا عَبْدٌ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: ذریح می‌گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می‌فرمود: پدرم که خداوند او را رحمت کند، نیکو پدری بود؛ همیشه می‌فرمود: اگر سه گروه را بیابم، دانش را به آنان می‌سپارم، چه این که آنان اهلیت آن را دارند و مطالبی خواهم گفت که دیگر با وجود آن تا روز قیامت به فکر و تأمل حلال و حرام نیاز نباشد. همانا حدیث و گفتار ما

ص: 213

**[ترجمه]

باب 28 ما ترویه العامة من أخبار الرسول صلی الله علیه و آله و أن الصحیح من ذلک عندهم علیهم السلام و النهی عن الرجوع إلی أخبار المخالفین و فیه ذکر الکذابین‌

الأخبار

«1»

یر، بصائر الدرجات الْحَسَنُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَالَ فِی النَّاسِ وَ أَنَالَ وَ أَنَالَ وَ إِنَّا أَهْلَ الْبَیْتِ مَعَاقِلُ الْعِلْمِ وَ أَبْوَابُ الْحُکْمِ وَ ضِیَاءُ الْأَمْرِ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: محمد بن مسلم می‌گوید: از امام باقر علیه السلام شنیدم که می‌فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله به مردم دانش زیادی داد، ولی ما اهل بیت قلعه‌های دانش و دروازه‌های حکمت و روشنی امور مردم هستیم. - . بصائرالدرجات 7: 382 ب 19 ح 1 -

**[ترجمه]

بیان

أنال أی أعطی و أفاد فی الناس العلوم الکثیرة لکن عند أهل البیت معیار ذلک و الفصل بین ما هو حق أو مفتری و عندهم تفسیر ما قاله الرسول صلی الله علیه و آله فلا ینتفع بما فی أیدی الناس إلا بالرجوع إلیهم صلوات الله علیهم و المعاقل جمع معقل و هو الحصن و الملجأ أی نحن حصون العلم و بنا یلجأ الناس فیه و بنا یوصل إلیه و بنا یضی‌ء الأمر للناس.

**[ترجمه]رسول خدا صلی الله علیه و آله برای مردم دانش‌های زیادی عطا فرمود، لکن معیار آن دانش‌ها در نزد ما اهل بیت است؛ جداسازی آنچه حق است یا افتراء و دروغ ،نزد ایشان است و تفسیر گفته‌های رسول خدا صلی الله علیه و آله در نزد اهل بیت علیهم السلام است و مردم از احادیث رسول خدا صلی الله علیه و آله، جز با مراجعه به آن‌ها بهره‌مند نمی‌شوند.

**[ترجمه]

«2»

یر، بصائر الدرجات ابْنُ یَزِیدَ عَنْ زِیَادٍ الْقَنْدِیِّ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام جُعِلْتُ فِدَاکَ عِنْدَ الْعَامَّةِ مِنْ أَحَادِیثِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله شَیْ‌ءٌ یَصِحُّ قَالَ فَقَالَ نَعَمْ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَالَ وَ أَنَالَ وَ أَنَالَ وَ عِنْدَنَا مَعَاقِلُ الْعِلْمِ وَ فَصْلُ مَا بَیْنَ النَّاسِ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: هشام بن سالم می‌گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: فدایت شوم! آیا نزد اهل سنت از احادیث صحیح پیامبر چیزی یافت می‌شود؟ فرمود: بلی، پیامبر به مردم دانش زیادی بخشید، اما قلعه مستحکم دانش و حل و فصل مسائل مردم در نزد ما است. - . بصائرالدرجات 7: 383 ب 19 ح 2 -

**[ترجمه]

«3»

یر، بصائر الدرجات الْحَسَنُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ وَ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَالَ فِی النَّاسِ وَ أَنَالَ وَ أَنَالَ وَ إِنَّا أَهْلَ الْبَیْتِ عُرَی الْأَمْرِ وَ أَوَاخِیهِ وَ ضِیَاؤُهُ.

یر، بصائر الدرجات محمد بن عبد الجبار عن البرقی عن فضالة عن ابن مسکان مثله

**[ترجمه]بصائر الدرجات: محمد بن مسلم می‌گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه وآله به مردم دانش زیادی بخشید و ما اهل بیت ریسمان محکم و حلقه پا بر جا و ساختمان محکم و روشنایی کارهای مردم هستیم. - . بصائرالدرجات 7: 383 ب 19 ح 3 -

بصائر الدرجات: ابن مسکان مثل آن را روایت کرده است.

**[ترجمه]

بیان

العروة ما یتمسک به من الحبل و غیره و الْأَخِیَّةُ کَأَبِیَّةِ و یخفف عود فی حائط أو فی حبل یدفن طرفاه فی الأرض و یبرز وسطه کالحلقة تشد فیها الدابة و الجمع أخایا و أواخی ذکره الفیروزآبادی أی بنا یشد و یستحکم أمر الدین و لا یفارقنا علمه.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: محمد بن مسلم می‌گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: روایاتی از ما در دست مردم اهل سنت می‌باشد. فرمود: شاید نمی‌دانی که پیامبر دانش زیادی به مردم داد، - و سپس حضرت با دستش به چهار طرف

ص: 215

اشاره نموده، فرمود: - دژهای دانش، روشنی بخش امور و حل و فصل قضایا میان مردم، نزد ما است. - . بصائرالدرجات 7: 383 ب 19 ح 7 -

**[ترجمه]

بیان

الإشارة لبیان أنه صلی الله علیه و آله نشر العلم فی کل جانب و علمه کل أحد فکیف لا یکون فی الناس علمه.

**[ترجمه]اشاره آن حضرت به خاطر این است که رسول خدا صلی الله علیه و آله، علم را به هر طرف منتشر ساخت، چگونه دانش آن حضرت در میان مردم نباشد؟

**[ترجمه]

«9»

یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ عُثْمَانَ قَالَ: ذَکَرَ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام رَجُلٌ حَدِیثاً وَ أَنَا عِنْدَهُ فَقَالَ إِنَّهُمْ یَرْوُونَ عَنِ الرِّجَالِ فَرَأَیْتُهُ کَأَنَّهُ غَضِبَ فَجَلَسَ وَ کَانَ مُتَّکِئاً وَ وَضَعَ الْمِرْفَقَةَ ⁽¹⁾تَحْتَ إِبْطَیْهِ فَقَالَ أَمَا وَ اللَّهِ إِنَّا نَسْأَلُهُمْ وَ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِهِ مِنْهُمْ وَ لَکِنْ إِنَّمَا نَسْأَلُهُمْ لِنُوَرِّکَهُ عَلَیْهِمْ ثُمَّ قَالَ أَمَا لَوْ رَأَیْتَ رَوَغَانَ أَبِی جَعْفَرٍ حَیْثُ یُرَاوِغُ یَعْنِی الرَّجُلَ لَعَجِبْتَ مِنْ رَوَغَانِهِ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: معلی بن عثمان روایت کرده است: شخصی نزد امام صادق علیه السلام حدیثی را بیان نمود، من هم بودم، فرمود: آنها از مردان روایت می‌کنند؟ - گویا امام خشمگین شد، بالشی را زیر بغل نهاده، فرمود: - به خدا قسم، ما از آنان می‌پرسیم در عین حالی که داناتر از آنان هستیم. پرسش ما به این جهت است که الزامشان نمائیم تا نتوانند انکار کنند، اگر قدرت استدلال پدرم را در جدل با خصم می‌دیدی، شگفت زده می‌شدی. - . بصائرالدرجات 7: 384 ب 19 ح 8 -

**[ترجمه]

بیان

قال الفیروزآبادی ورکه توریکا أوجبه و الذنب علیه حمله و قال الجوهری راغ إلی کذا أی مال إلیه سرّا و حاد و قوله تعالی فَراغَ عَلَیْهِمْ ضَرْباً بِالْیَمِینِ أی أقبل قال الفراء مال علیهم و قال الجزری فلان یریغنی علی أمر و عن أمر أی یراودنی و یطلبه منی و الحاصل أن السائل عظم ما کان یرویه عنده علیه السلام فغضب و قال إنا لا نحتاج إلی السؤال و إن سألنا أحیانا فما هو إلا للاحتجاج و الإلزام علی الخصم بما لا یستطیع إنکاره ثم ذکر علیه السلام قدرة أبیه علیه السلام علی الاحتجاج و المغالبة بأنه کان یقبل علی الخصم فی إقامة الدلیل علیه إقبالا علی غایة القوة و القدرة علی الغلبة أو کان علیه السلام یستخرج الحجة من الخصم و یحمله علی الإقرار بالحق بحیث لو رأیته لعجبت من ذلک و قوله علیه السلام یعنی الرجل أی أی رجل کان یخاصمه و یناظره ⁽²⁾.

**[ترجمه]فیروزآبادی گوید: حاصل مطلب این که: آنچه برای پرسش‌گر در نزد امام علیه السلام روایت شده است، بزرگ آمده، پس امام علیه السلام به خشم آمده و فرمود: ما نیازمند سؤال نیستیم، اگر گاه گاهی ما می‌پرسیم، جز برای احتجاج و ملزم ساختن دشمن به آن چیزی که قدرت انکارش را ندارند نمی‌باشد؛ و سپس امام علیه السلام قدرت پدر بزرگوارش را در حجت آوردن و پیروزی بر خصم بیان فرمود: که آن حضرت با نهایت قدرت و قوت، در اقامه دلیل بر دشمن رو می‌آورد؛ یا آن حضرت علیه السلام حجت را از میان سخنان دشمن بیرون می‌آورد و او را وادار به اقرار به حق می‌کرد، که اگر آن حضرت را می‌دیدی، از این کار شگفت زده می‌شدی.

**[ترجمه]

«10»

سر، السرائر أَبَانُ بْنُ تَغْلِبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ بْنِ الزُّبَیْرِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ هَارُونَ بْنِ خَارِجَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّا نَأْتِی هَؤُلَاءِ الْمُخَالِفِینَ فَنَسْمَعُ مِنْهُمُ الْحَدِیثَ یَکُونُ حُجَّةً لَنَا عَلَیْهِمْ قَالَ لَا تَأْتِهِمْ وَ لَا تَسْمَعْ مِنْهُمْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَ لَعَنَ مِلَلَهُمُ الْمُشْرِکَةَ.

1) المرفقة: المخدّة

2) و یحتمل أن یکون من کلام الراوی

**[ترجمه]سرائر: هارون بن خارجه می‌گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: ما از مخالفان حدیثی می‌شنویم که به نفع ما و به ضرر آن‌ها است. حضرت علیه السلام فرمود: سراغ آنان نروید و به حرفشان گوش فرا ندهید. آن‌ها و ملل مشرکشان را خدا لعنت کند. - . السرائر 3: 565 -

ص: 216

**[ترجمه]

«11»

ل، الخصال الطَّالَقَانِیُّ عَنِ الْجَلُودِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَکَرِیَّا عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَارَةَ قَالَ سَمِعْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ علیهما السلام یَقُولُ ثَلَاثَةٌ کَانُوا یَکْذِبُونَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَبُو هُرَیْرَةَ وَ أَنَسُ بْنُ مَالِکٍ وَ امْرَأَةٌ.

**[ترجمه]الخصال: محمد بن عماره گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم می‌فرمود: سه کس به رسول خدا صلی الله علیه و آله دروغ می‌بستند: ابوهریره، انس بن مالک و یک زن. - . خصال: 190 ب 3 ح 263 -

**[ترجمه]

بیان

یعنی عائشة.

**[ترجمه]یعنی عایشه.

**[ترجمه]

«12»

کش، رجال الکشی سَعْدٌ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الطَّیَالِسِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّا أَهْلُ بَیْتٍ صَادِقُونَ لَا نَخْلُو مِنْ کَذَّابٍ یَکْذِبُ عَلَیْنَا وَ یُسْقِطُ صِدْقَنَا بِکَذِبِهِ عَلَیْنَا عِنْدَ النَّاسِ- کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَصْدَقَ الْبَرِیَّةِ لَهْجَةً وَ کَانَ مُسَیْلِمَةُ یَکْذِبُ عَلَیْهِ وَ کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَصْدَقَ مَنْ بَرَأَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ کَانَ الَّذِی یَکْذِبُ عَلَیْهِ وَ یَعْمَلُ فِی تَکْذِیبِ صِدْقِهِ بِمَا یَفْتَرِی عَلَیْهِ مِنَ الْکَذِبِ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَبَإٍ لَعَنَهُ اللَّهُ ⁽¹⁾وَ کَانَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام قَدِ ابْتُلِیَ بِالْمُخْتَارِ ⁽²⁾ثُمَّ ذَکَرَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الْحَارِثَ الشَّامِیَّ وَ بُنَانَ ⁽³⁾فَقَالَ کَانَا یَکْذِبَانِ عَلَی عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام ثُمَّ ذَکَرَ الْمُغِیرَةَ بْنَ سَعِیدٍ ⁽⁴⁾وَ بَزِیعاً ⁽⁵⁾وَ السَّرِیَّ وَ أَبَا الْخَطَّابِ ⁽⁶⁾وَ مَعْمَراً ⁽⁷⁾وَ

1) روی الکشّیّ فی ص 70 روایات کثیرة تدلّ علی ذمه و لعنه. و کل من ترجمه من الشیعة لعنوه و أبرءوا من مقالته الباطلة فی أمیر المؤمنین علیه السلام، و هذا هو الذی استتابه أمیر المؤمنین علیه السلام ثلاثة أیّام فلم یتب فأحرقه بالنار.

2) هو المختار بن أبی عبیدة الثقفی، ینسب إلیه الفرقة الکیسانیة و المختاریة القائلین بامامة محمّد بن علیّ بن أبی طالب ابن الحنفیة، اختلف الأقوال و الاخبار فیه

3) ورد فی ذمهما روایات منها: ما رواه هشام بن الحکم عن الصادق علیه السلام أنّه قال: إن بنانا و السری و بزیعا لعنهم اللّه تراءی لهم الشیطان فی أحسن ما یکون صورة آدمی من قرنه إلی سرته. الخبر.

4) تقدم منا عند ذکر المغیریة ما یدلّ علی ذمه و یاتی فی الباب الآتی ما یدلّ علی ذمه

5) ینتسب إلیه البزیعیة و هم یزعمون أن الأئمّة علیهم السلام کلهم أنبیاء و أنهم لا یموتون و لکنهم یرفعون، و زعم بزیع أنّه صعد إلی السماء و أن اللّه تعالی مسح علی رأسه و مج فی فیه. فان الحکمة تثبت فی صدره. هکذا قیل، و نسب إلی تعلیقة الوحید أنهم فرقة من الخطّابیة یقولون: إن الامام بعد ابی الخطّاب بزیع، و أن کل مؤمن یوحی إلیه و أن الإنسان إذا بلغ الکمال لا یقال له مات بل رفع إلی الملکوت، و ادعوا معاینة أمواتهم بکرة و عشیّة. و علی أی حال فهم مذمومون کما نطق به الاخبار

6) هو محمّد بن مقلاص أبی زینب الأسدی ینسب إلیه الفرقة الخطابیة فیه روایات کثیرة تدل علی ذمه و یأتی بعضها فی الباب الآتی.

7) قال العلامة فی القسم الثانی من الخلاصة: اظنه ابن خیثم، و علل ذلک بأن معمر بن خیثم کان من دعاة زید.

بَشَّاراً الْأَشْعَرِیَّ ⁽¹⁾وَ حَمْزَةَ الْبَرْبَرِیَّ ⁽²⁾وَ صَائِدَ النَّهْدِیِّ ⁽³⁾فَقَالَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ إِنَّا لَا نَخْلُو مِنْ کَذَّابٍ یَکْذِبُ عَلَیْنَا أَوْ عَاجِزِ الرَّأْیِ کَفَانَا اللَّهُ مَئُونَةَ کُلِّ کَذَّابٍ وَ أَذَاقَهُمْ حَرَّ الْحَدِیدِ.

**[ترجمه]رجال الکشی: ابن سنان می‌گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: ما اهل بیت راست می‌گوییم، ولی همیشه دروغ‌گویی بر ما دروغ بسته، حرف‌های راست ما را از اثر می‌اندازد. مسیلمه بر پیامبر صلی الله علیه وآله که راست‌گوترین مردم بود دروغ می‌بست؛ همچنان که عبدالله بن سبا بر علی علیه السلام که راست گوترین مردم بعد از پیامبر بود دروغ می‌بست؛ امام حسین علیه السلام گرفتار مختار بود؛ حارث شامی و بنان بر امام سجاد علیه السلام دروغ می‌بستند. پس حضرت افراد زیر را لعنت کردند: مغیرة بن سعید، بزیع، سری، ابوخطّاب، معمر،

ص: 217

بشار اشعری، حمزه بربری، صائد نهدی، و در ادامه فرمودند: ما همیشه گرفتار دروغ‌پردازان و سست عنصران بوده‌ایم. خداوند ما را از شر دورغ‌گویان حفظ و گرمی آهن را بر آنان بچشاند. - . اختیار معرفة الرجال 2: 593 ح 549 -

**[ترجمه]

«13»

کِتَابُ صِفَاتِ الشِّیعَةِ لِلصَّدُوقِ، بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ زِیَادٍ الْعَبْدِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: هَمُّکُمْ مَعَالِمُ دِینِکُمْ وَ هَمُّ عَدُوِّکُمْ بِکُمْ وَ أُشْرِبَ قُلُوبُهُمْ لَکُمْ بُغْضاً یُحَرِّفُونَ مَا یَسْمَعُونَ مِنْکُمْ کُلَّهُ وَ یَجْعَلُونَ لَکُمْ أَنْدَاداً ثُمَّ یَرْمُونَکُمْ بِهِ بُهْتَاناً فَحَسْبُهُمْ بِذَلِکَ عِنْدَ اللَّهِ مَعْصِیَةً.

**[ترجمه]کتاب صفات الشیعه صدوق: مفضل بن زیاد عبدی از امام جعفر صادق علیه السلام نقل کرد که آن حضرت فرمود: همّ و غمّ شما (شیعیان) برای فراگیری آثار (علوم) دینتان است؛ و همّ و غمّ دشمنانتان (آزار و اذیت) شماست و قلبهایشان با بغض و کینه شما آمیخته است. تمام آنچه را که از شما می‌شنوند، تحریف می‌کنند و از قول شما (برای خدا) شریک قرار می‌دهند و سپس به وسیله همین افترا، به شما بهتان و تهمت می‌زنند. پس همین عمل، به عنوان گناه و معصیت (برای به جهنم رفتنشان) در پیشگاه خداوند کافی است. - . صفات الشیعه: 93 ح 29 -

**[ترجمه]

«14»

أَقُولُ وَجَدْتُ فِی کِتَابِ سُلَیْمِ بْنِ قَیْسٍ الْهِلَالِیِّ، أَنَّ أَبَانَ بْنَ أَبِی عَیَّاشٍ رَاوِی الْکِتَابِ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ الْبَاقِرُ علیه السلام لَمْ نَزَلْ أَهْلَ الْبَیْتِ مُنْذُ قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله نُذَلُّ وَ نُقْصَی وَ نُحْرَمُ وَ نُقْتَلُ وَ نُطْرَدُ وَ وَجَدَ الْکَذَّابُونَ لِکَذِبِهِمْ مَوْضِعاً یَتَقَرَّبُونَ إِلَی أَوْلِیَائِهِمْ وَ قُضَاتِهِمْ وَ عُمَّالِهِمْ فِی کُلِّ بَلْدَةٍ یُحَدِّثُونَ عَدُوَّنَا وَ وُلَاتِهِمُ الْمَاضِینَ بِالْأَحَادِیثِ الْکَاذِبَةِ الْبَاطِلَةِ وَ یُحَدِّثُونَ وَ یَرْوُونَ عَنَّا مَا لَمْ نَقُلْ تَهْجِیناً مِنْهُمْ لَنَا وَ کَذِباً مِنْهُمْ عَلَیْنَا وَ تَقَرُّباً إِلَی وُلَاتِهِمْ وَ قُضَاتِهِمْ بِالزُّورِ وَ الْکَذِبِ وَ کَانَ عُظْمُ ذَلِکَ وَ کَثْرَتُهُ فِی زَمَنِ مُعَاوِیَةَ بَعْدَ مَوْتِ الْحَسَنِ علیه السلام ثُمَّ قَالَ علیه السلام بَعْدَ کَلَامٍ تَرَکْنَاهُ وَ رُبَّمَا رَأَیْتَ الرَّجُلَ یُذْکَرُ بِالْخَیْرِ وَ لَعَلَّهُ أَنْ یَکُونُ وَرِعاً صَدُوقاً یُحَدِّثُ بِأَحَادِیثَ عَظِیمَةٍ عَجِیبَةٍ مِنْ تَفْضِیلِ بَعْضِ مَنْ قَدْ مَضَی مِنَ الْوُلَاةِ لَمْ یَخْلُقِ اللَّهُ مِنْهَا شَیْئاً قَطُّ وَ هُوَ یَحْسَبُ أَنَّهَا حَقٌّ لِکَثْرَةِ مَنْ قَدْ سَمِعَهَا مِنْهُ مِمَّنْ لَا یُعْرَفُ بِکَذِبٍ وَ لَا بِقِلَّةِ وَرَعٍ وَ یَرْوُونَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام أَشْیَاءَ قَبِیحَةً وَ عَنِ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ علیه السلام مَا یَعْلَمُ اللَّهُ أَنَّهُمْ رَوَوْا فِی ذَلِکَ الْبَاطِلَ وَ الْکَذِبَ وَ الزُّورَ قُلْتُ لَهُ أَصْلَحَکَ اللَّهُ سَمِّ لِی مِنْ ذَلِکَ شَیْئاً قَالَ رِوَایَتُهُمْ هُمَا سَیِّدَا کُهُولِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ أَنَّ عُمَرَ مُحَدَّثٌ وَ أَنَّ الْمَلَکَ یُلَقِّنُهُ وَ أَنَّ السَّکِینَةَ تَنْطِقُ عَلَی لِسَانِهِ وَ أَنَّ عُثْمَانَ الْمَلَائِکَةُ تَسْتَحْیِی مِنْهُ وَ اثْبُتْ حَرَی فَمَا عَلَیْکَ إِلَّا نَبِیٌّ وَ صِدِّیقٌ وَ شَهِیدٌ حَتَّی عَدَّدَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام أَکْثَرَ مِنْ مِائَتَیْ رِوَایَةٍ ⁽⁴⁾یَحْسَبُونَ أَنَّهَا حَقٌّ فَقَالَ هِیَ وَ اللَّهِ کُلُّهَا کَذِبٌ وَ زُورٌ قُلْتُ أَصْلَحَکَ

1) الصحیح بشار الشعیری

2) هو حمزة بن عمّار البربری

3) و لیراجع لترجمته و ترجمة من قبله کتب التراجم، و یکفیک ما ورد من الاخبار فی ذمهم فی رجال الکشّیّ فی ص 145- 149 و 187- 198 و 252 و 353

4) فی کتاب سلیم بن قیس: اکثر من مائة روایة.

اللَّهُ لَمْ یَکُنْ مِنْهَا شَیْ‌ءٌ قَالَ مِنْهَا مَوْضُوعٌ وَ مِنْهَا مُحَرَّفٌ فَأَمَّا الْمُحَرَّفُ فَإِنَّمَا عَنَی أَنَّ عَلَیْکَ نَبِیٌّ وَ صِدِّیقٌ وَ شَهِیدٌ یَعْنِی عَلِیّاً علیه السلام وَ مِثْلَهُ وَ کَیْفَ لَا یُبَارَکُ لَکَ وَ قَدْ عَلَاکَ نَبِیٌّ وَ صِدِّیقٌ وَ شَهِیدٌ یَعْنِی عَلِیّاً علیه السلام وَ عَامُّهَا کَذِبٌ وَ زُورٌ وَ بَاطِلٌ.

**[ترجمه]در کتاب سلیم بن قیس هلالی یافتم که ابان بن ابوعیاش، راوی این کتاب گفت: امام باقر علیه السلام فرمود: ما اهل بیت از زمانی که پیامبر صلی الله علیه وآله از دنیا رفته، همچنان ذلیل و تبعید و محروم می‌شویم و کشته و طرد می‌گردیم، و بر خون خود و همه آنان که ما را دوست دارند، ترس داریم.

در مقابل، دروغگویان برای دروغ خود زمینه‌ای یافته‌اند که به وسیله آنها نزد رؤسا و قاضیان و کارگزارانشان در هر شهری تقرب می‌جویند. برای دشمنان ما در باره والیان گذشته خود احادیث دروغین و باطل نقل می‌کنند. و از ما سخنانی را که نگفته‌ایم روایت می‌کنند تا ما را بد جلوه داده باشند و بر ما دروغ ببندند و با سخنان باطل و دروغ، به سردمداران و قاضیان خود تقرب جویند. اوج این مطلب و کثرت آن در زمان معاویه و بعد از وفات امام حسن علیه السلام بود.

و سپس بعد از سخنانی که ما آن را در این جا نیاورده‌ایم، فرمود: چه بسا مردی را می‌بینیم که از او به خوبی یاد می‌شود، شاید او باتقوا و راست‌گو باشد، احادیث بزرگ و عجیبی را در مورد فضیلت بعضی از حاکم‌های گذشته نقل می‌کند که مثل آن‌ها را خدا هرگز خلق نکرده است، و فکر می‌کنند که آن‌ها حق است و به همین خاطر، بسیاری از افرادی که این احادیث را از آن‌ها شنیدهاند، از کسانی که به دروغ گویی و به بی‌تقوایی معروف نیستند و از امیرالمؤمنین چیزهای زشتی را نقل می‌کنند و از امام حسن و امام حسین چیزهایی را روایت می‌کنند که خدا می‌داند آنان باطل و دروغ و تهمت را نقل کرده‌اند.

ابان می‌گوید: به امام باقر علیه السلام عرض کردم: اصلحک اللَّه، مقداری از آنها را برایم ذکر کنید.

فرمود: روایت کرده‌اند که «دو آقای پیران اهل بهشت، ابو بکر و عمر هستند»! و اینکه «به عمر الهام می‌شود و ملائکه به او سخن می‌آموزند»! و اینکه «سکون و آرامش بر زبان او سخن می‌گوید»! و اینکه «ملائکه از عثمان حیا می‌کنند»! و اینکه «من وزیری از اهل آسمان و وزیری از اهل زمین دارم»! و اینکه «به آنان که بعد از من هستند اقتدا کنید» و اینکه «ای کوه حراء، ساکن باش که بر فراز تو جز پیامبر و صدیق و شهید کسی نیست».

امام باقر علیه السلام بیش از صد روایت را شمرد که مردم گمان می‌کنند حق است، و فرمود: به خدا قسم، همه اینها دروغ و باطل است. - . کتاب سلیم بن قیس: 110-111 -

ص: 218

**[ترجمه]

أقول

سیأتی تمام الخبر فی کتاب الإمامة فی باب مظلومیتهم علیهم السلام.

**[ترجمه]تمام حدیث در کتاب امامت، در باب مظلومیت ائمه معصومین علیهم السلام خواهد آمد.

**[ترجمه]

باب 29 علل اختلاف الأخبار و کیفیة الجمع بینها و العمل بها و وجوه الاستنباط و بیان أنواع ما یجوز الاستدلال به‌

الآیات

الأنعام: «وَ إِنْ تُطِعْ أَکْثَرَ مَنْ فِی الْأَرْضِ یُضِلُّوکَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَ إِنْ هُمْ إِلَّا یَخْرُصُونَ»(115) (و قال تعالی): «وَ إِنَّ کَثِیراً لَیُضِلُّونَ بِأَهْوائِهِمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِینَ»(118) (و قال تعالی): «فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللَّهِ کَذِباً لِیُضِلَّ النَّاسَ بِغَیْرِ عِلْمٍ»(143) (و قال تعالی): «قُلْ هَلْ عِنْدَکُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ»(148)

الأعراف: «أَ تَقُولُونَ عَلَی اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ»(28)

التوبة: «فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ»(121)

یونس: «وَ ما یَتَّبِعُ أَکْثَرُهُمْ إِلَّا ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لا یُغْنِی مِنَ الْحَقِّ شَیْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ بِما یَفْعَلُونَ»(35) (و قال تعالی): «وَ ما یَتَّبِعُ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَکاءَ إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَ إِنْ هُمْ إِلَّا یَخْرُصُونَ»(65)

الأسری: «وَ لا تَقْفُ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا»(35)

الزخرف: «ما لَهُمْ بِذلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا یَخْرُصُونَ أَمْ آتَیْناهُمْ کِتاباً مِنْ قَبْلِهِ فَهُمْ بِهِ مُسْتَمْسِکُونَ بَلْ قالُوا إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلی أُمَّةٍ وَ إِنَّا عَلی آثارِهِمْ مُهْتَدُونَ»(20 ،21 ،22)

الجاثیة: «وَ ما لَهُمْ بِذلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا یَظُنُّونَ»(23)

الحجرات: «إِنْ جاءَکُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا أَنْ تُصِیبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلی ما فَعَلْتُمْ نادِمِینَ»(6)

النجم: «إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَ إِنَّ الظَّنَّ لا یُغْنِی مِنَ الْحَقِّ شَیْئاً»(28)

{و اگر از بیشتر کسانی که در [این سر]زمین می‌باشند پیروی کنی، تو را از راه خدا گمراه می‌کنند. آنان جز از گمانِ [خود] پیروی نمی‌کنند و جز به حدس و تخمین نمی‌پردازند.}

• إِنَّ کَثیراً لَیُضِلُّونَ بِأَهْوائِهِمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدین‌ - . انعام / 119 -

{بسیاری [از مردم، دیگران را] از روی نادانی، با هوسهای خود گمراه می‌کنند. آری، پروردگار تو به [حال] تجاوزکاران داناتر است.}

• فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللَّهِ کَذِباً لِیُضِلَّ النَّاسَ بِغَیْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمین‌ - . انعام / 144 -

{پس کیست ستمکارتر از آن کس که بر خدا دروغ بندد، تا از روی نادانی، مردم را گمراه کند؟ آری، خدا گروه ستمکاران را راهنمایی نمی‌کند.}

• قُلْ هَلْ عِنْدَکُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ تَخْرُصُون‌ - . انعام / 148 -

{بگو: «آیا نزد شما دانشی هست که آن را برای ما آشکار کنید؟ شما جز از گمان پیروی نمی‌کنید، و جز دروغ نمی‌گویید.»}

• أَ تَقُولُونَ عَلَی اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ - . اعراف / 28 -

{آیا چیزی را که نمی‌دانید به خدا نسبت می‌دهید؟}

• وَ ما کانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنْفِرُوا کَافَّةً فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُون‌ - . توبه / 122 -

{و شایسته نیست مؤمنان همگی [برای جهاد] کوچ کنند. پس چرا از هر فرقه‌ای از آنان، دسته‌ای کوچ نمی‌کنند تا [دسته‌ای بمانند و] در دین آگاهی پیدا کنند و قوم خود را - وقتی به سوی آنان بازگشتند، بیم دهند - باشد که آنان [از کیفر الهی] بترسند؟}

• وَ ما یَتَّبِعُ أَکْثَرُهُمْ إِلاَّ ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لا یُغْنی مِنَ الْحَقِّ شَیْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلیمٌ بِما یَفْعَلُون‌ - . یونس / 36 -

{و بیشترشان جز از گمان پیروی نمی‌کنند [ولی] گمان به هیچ وجه [آدمی را] از حقیقت بی‌نیاز نمی‌گرداند. آری، خدا به آنچه می‌کنند داناست.}

• أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ وَ ما یَتَّبِعُ الَّذینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَکاءَ إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ إِنْ هُمْ إِلاَّ یَخْرُصُون‌ - . یونس / 66 -

{آگاه باش، که هر که [و هر چه] در آسمانها، و هر که [و هر چه] در زمین است از آن خداست. و کسانی که غیر از خدا شریکانی را می‌خوانند، [از آنها] پیروی نمی‌کنند. اینان جز از گمان پیروی نمی‌کنند و جز گمان نمی‌برند.}

• وَ لا تَقْفُ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْئوُلا - . اسراء / 36 -

{و چیزی را که بدان علم نداری دنبال مکن، زیرا گوش و چشم و قلب، همه مورد پرسش واقع خواهند شد.}

• وَ قالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ ما عَبَدْناهُمْ ما لَهُمْ بِذلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاَّ یَخْرُصُونَ *أَمْ آتَیْناهُمْ کِتاباً مِنْ قَبْلِهِ فَهُمْ بِهِ مُسْتَمْسِکُونَ *بَلْ قالُوا إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلی أُمَّةٍ وَ إِنَّا عَلی آثارِهِمْ مُهْتَدُونَ - . زخرف / 20 - 22 -

{و می‌گویند: «اگر [خدای] رحمان می‌خواست، آنها را نمی‌پرستیدیم.» آنان به این [دعوی] دانشی ندارند [و] جز حدس نمی‌زنند. آیا به آنان پیش از آن [قرآن] کتابی داده‌ایم که بدان تمسک می‌جویند؟ [نه،] بلکه گفتند: «ما پدران خود را بر آیینی یافتیم و ما [هم با] پی‌گیری از آنان، راه یافتگانیم.»}

ص: 219

• وَ ما لَهُمْ بِذلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاَّ یَظُنُّون‌ - . جاثیه / 24 -

{و[لی] به این [مطلب] هیچ دانشی ندارند [و] جز [طریق] گمان نمی‌سِپرند.}

• یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا إِنْ جاءَکُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا أَنْ تُصیبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلی ما فَعَلْتُمْ نادِمین‌ - . حجرات / 6 -

{ای کسانی که ایمان آورده‌اید، اگر فاسقی برایتان خبری آورد، نیک وارسی کنید، مبادا به نادانی گروهی را آسیب برسانید و [بعد،] از آنچه کرده‌اید پشیمان شوید.}

• وَ ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ إِنَّ الظَّنَّ لا یُغْنی مِنَ الْحَقِّ شَیْئاً - . نجم / 28 -

{و ایشان را به این [کار] معرفتی نیست. جز گمانِ [خود] را پیروی نمی‌کنند، و در واقع، گمان در [وصول به] حقیقت هیچ سودی نمی‌رساند.}

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

قَالَ الشَّیْخُ الطَّبْرِسِیُّ فِی کِتَابِ الْإِحْتِجَاجَاتِ، رُوِیَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: مَا وَجَدْتُمْ فِی کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَالْعَمَلُ بِهِ لَازِمٌ وَ لَا عُذْرَ لَکُمْ فِی تَرْکِهِ وَ مَا لَمْ یَکُنْ فِی کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ کَانَ فِی سُنَّةٍ مِنِّی ⁽¹⁾فَلَا عُذْرَ لَکُمْ فِی تَرْکِ سُنَّتِی وَ مَا لَمْ یَکُنْ فِیهِ سُنَّةٌ مِنِّی فَمَا قَالَ أَصْحَابِی فَقُولُوا بِهِ⁽²⁾فَإِنَّمَا مَثَلُ أَصْحَابِی فِیکُمْ کَمَثَلِ النُّجُومِ بِأَیِّهَا أُخِذَ اهْتَدَی ⁽³⁾وَ بِأَیِّ أَقَاوِیلِ أَصْحَابِی أَخَذْتُمُ اهْتَدَیْتُمْ وَ اخْتِلَافُ أَصْحَابِی لَکُمْ رَحْمَةٌ قِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ أَصْحَابُکَ قَالَ أَهْلُ بَیْتِی.

قال محمد بن الحسین بن بابویه القمی رضوان الله علیه إن أهل البیت لا یختلفون و لکن یفتون الشیعة بمر الحق و ربما أفتوهم بالتقیة فما یختلف من قولهم فهو للتقیة و التقیة رحمة للشیعة.

**[ترجمه]کتاب الاحتجاجات: امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده که آن حضرت فرمود: آنچه در کتاب خدا یافتید بدان عمل کنید و هیچ عذری در ترک آن ندارید؛ و آنچه در قرآن نبود، در سنّت و روش من بوده و عمل بدان واجب و غیر قابل ترک است؛ و آنچه که در سنت من نبود، آنچه صحابه گفتند بدان عمل کنید، هر سخن ایشان را که اخذ کنید، راه یابید؛ و اختلاف اصحابم برای شما موجب رحمت است.

یکی پرسید: ای رسول خدا، اصحاب شما کیانند؟ فرمود: اهل بیتم.

شیخ صدوق - رحمه الله - گوید: بی‌شک اهل بیت اختلاف نمی‌کنند بلکه شیعیان را به حق ناب فتوا می‌دهند، و گاهی فتوایشان جنبه تقیّه دارد و ریشه اختلاف همان مسئله تقیّه در گفتار است، و تقیّه موجب رحمت برای شیعیان می‌باشد.

**[ترجمه]

أقول

روی الصدوق فی کتاب معانی الأخبار عن ابن الولید عن الصفار عن الخشاب عن ابن کلوب عن إسحاق بن عمار عن الصادق عن آبائه علیهم السلام إلی آخر ما نقل و رواه الصفار فی البصائر ثم قال الطبرسی رحمه الله و یؤید تأویله رضی الله عنه أخبار کثیرة

مِنْهَا مَا رَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ سِنَانٍ عَنْ نَصْرٍ الْخَثْعَمِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ مَنْ عَرَفَ مِنْ أَمْرِنَا أَنْ لَا نَقُولَ إِلَّا حَقّاً فَلْیَکْتَفِ بِمَا یَعْلَمُ مِنَّا فَإِنْ سَمِعَ مِنَّا خِلَافَ مَا یَعْلَمُ فَلْیَعْلَمْ أَنَّ ذَلِکَ مِنَّا دِفَاعٌ وَ اخْتِیَارٌ لَهُ ⁽⁴⁾

وَ عَنْ عُمَرَ بْنِ حَنْظَلَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ رَجُلَیْنِ مِنْ أَصْحَابِنَا بَیْنَهُمَا

1) فی یر و مع: و کانت فیه سنة منی

2) فی یر: فخدوا به.

3) و فی نسخة: بایهما اقتدیتم اهدیتم.

4) و فی نسخة: و اختبار له.

مُنَازَعَةٌ فِی دَیْنٍ أَوْ مِیرَاثٍ فَتَحَاکَمَا إِلَی السُّلْطَانِ أَوْ إِلَی الْقُضَاةِ أَ یَحِلُّ ذَلِکَ قَالَ علیه السلام مَنْ تَحَاکَمَ إِلَیْهِمْ فِی حَقٍّ أَوْ بَاطِلٍ فَإِنَّمَا تَحَاکَمَ إِلَی الْجِبْتِ وَ الطَّاغُوتِ الْمَنْهِیِّ عَنْهُ وَ مَا حَکَمَ لَهُ بِهِ فَإِنَّمَا یَأْخُذُ سُحْتاً ⁽¹⁾وَ إِنْ کَانَ حَقُّهُ ثَابِتاً لِأَنَّهُ أَخَذَهُ بِحُکْمِ الطَّاغُوتِ وَ مَنْ أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یُکْفَرَ بِهِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحاکَمُوا إِلَی الطَّاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ قُلْتُ فَکَیْفَ یَصْنَعَانِ وَ قَدِ اخْتَلَفَا قَالَ یَنْظُرَانِ إِلَی مَنْ کَانَ مِنْکُمْ مِمَّنْ قَدْ رَوَی حَدِیثَنَا وَ نَظَرَ فِی حَلَالِنَا وَ حَرَامِنَا وَ عَرَفَ أَحْکَامَنَا فَلْیَرْضَ ⁽²⁾بِهِ حَکَماً فَإِنِّی قَدْ جَعَلْتُهُ عَلَیْکُمْ حَاکِماً فَإِذَا حَکَمَ بِحُکْمٍ وَ لَمْ یَقْبَلْهُ مِنْهُ فَإِنَّمَا بِحُکْمِ اللَّهِ اسْتَخَفَّ وَ عَلَیْنَا رَدَّ وَ الرَّادُّ عَلَیْنَا کَافِرٌ رَادٌّ عَلَی اللَّهِ وَ هُوَ عَلَی حَدٍّ مِنَ الشِّرْکِ بِاللَّهِ فَقُلْتُ فَإِنْ کَانَ کُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا اخْتَارَ رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِنَا فَرَضِیَا أَنْ یَکُونَا النَّاظِرَیْنِ فِی حَقِّهِمَا فَاخْتَلَفَا فِیمَا حَکَمَا فَإِنَّ الْحَکَمَیْنِ اخْتَلَفَا فِی حَدِیثِکُمْ قَالَ إِنَّ الْحُکْمَ مَا حَکَمَ بِهِ أَعْدَلُهُمَا وَ أَفْقَهُهُمَا وَ أَصْدَقُهُمَا فِی الْحَدِیثِ وَ أَوْرَعُهُمَا وَ لَا یُلْتَفَتُ إِلَی مَا یَحْکُمُ بِهِ الْآخَرُ قُلْتُ فَإِنَّهُمَا عَدْلَانِ مَرْضِیَّانِ عُرِفَا بِذَلِکَ لَا یَفْضُلُ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ قَالَ یُنْظَرُ الْآنَ إِلَی مَا کَانَ مِنْ رِوَایَتِهِمَا عَنَّا فِی ذَلِکَ الَّذِی حَکَمَا الْمُجْمَعَ عَلَیْهِ بَیْنَ أَصْحَابِکَ فَیُؤْخَذُ بِهِ مِنْ حُکْمِهِمَا وَ یُتْرَکُ الشَّاذُّ الَّذِی لَیْسَ بِمَشْهُورٍ عِنْدَ أَصْحَابِکَ فَإِنَّ الْمُجْمَعَ عَلَیْهِ لَا رَیْبَ فِیهِ فَإِنَّمَا الْأُمُورُ ثَلَاثَةٌ أَمْرٌ بَیِّنٌ رُشْدُهُ فَیُتَّبَعُ وَ أَمْرٌ بَیِّنٌ غَیُّهُ فَیُجْتَنَبُ وَ أَمْرٌ مُشْکِلٌ یُرَدُّ حُکْمُهُ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِلَی رَسُولِهِ صلی الله علیه و آله وَ قَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حَلَالٌ بَیِّنٌ وَ حَرَامٌ بَیِّنٌ وَ شُبُهَاتٌ تَتَرَدَّدُ بَیْنَ ذَلِکَ فَمَنْ تَرَکَ الشُّبُهَاتِ نَجَا مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ وَ مَنْ أَخَذَ بِالشُّبُهَاتِ ارْتَکَبَ الْمُحَرَّمَاتِ وَ هَلَکَ مِنْ حَیْثُ لَا یَعْلَمُ قُلْتُ فَإِنْ کَانَ الْخَبَرَانِ عَنْکُمَا مَشْهُورَیْنِ قَدْ رَوَاهُمَا الثِّقَاتُ عَنْکُمْ قَالَ یُنْظَرُ مَا وَافَقَ ⁽³⁾حُکْمُهُ حُکْمَ الْکِتَابِ وَ السُّنَّةِ وَ خَالَفَ الْعَامَّةَ فَیُؤْخَذُ بِهِ وَ یُتْرَکُ مَا خَالَفَ حُکْمُهُ حُکْمَ الْکِتَابِ وَ السُّنَّةِ وَ وَافَقَ الْعَامَّةَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ أَ رَأَیْتَ إِنْ کَانَ الْفَقِیهَانِ عَرَفَا حُکْمَهُ ⁽⁴⁾مِنَ الْکِتَابِ وَ السُّنَّةِ ثُمَّ وَجَدْنَا أَحَدَ

1) السحت: الحرام.

2) و فی نسخة: فلیرضوا.

3) و فی نسخة: فیما وافق.

4) و فی نسخة: عمی علیهما معرفة حکم من کتاب و سنة و وجدا.

الْخَبَرَیْنِ یُوَافِقُ الْعَامَّةَ وَ الْآخَرَ یُخَالِفُ بِأَیِّهِمَا نَأْخُذُ مِنَ الْخَبَرَیْنِ قَالَ یُنْظَرُ إِلَی مَا هُمْ إِلَیْهِ یَمِیلُونَ فَإِنَّ مَا خَالَفَ الْعَامَّةَ فَفِیهِ الرَّشَادُ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ فَإِنْ وَافَقَهُمُ الْخَبَرَانِ جَمِیعاً قَالَ انْظُرُوا إِلَی مَا یَمِیلُ إِلَیْهِ حُکَّامُهُمْ وَ قُضَاتُهُمْ فَاتْرُکُوهُ جَانِباً وَ خُذُوا بِغَیْرِهِ قُلْتُ فَإِنْ وَافَقَ حُکَّامُهُمُ الْخَبَرَیْنِ جَمِیعاً قَالَ إِذَا کَانَ کَذَلِکَ فَأَرْجِهِ وَ قِفْ عِنْدَهُ حَتَّی تَلْقَی إِمَامَکَ فَإِنَّ الْوُقُوفَ عِنْدَ الشُّبُهَاتِ خَیْرٌ مِنَ الِاقْتِحَامِ فِی الْهَلَکَاتِ وَ اللَّهُ الْمُرْشِدُ.

غو، غوالی اللئالی روی محمد بن علی بن محبوب عن محمد بن عیسی عن صفوان عن داود بن الحصین عن عمرو بن حنظلة مثله

**[ترجمه]شیخ صدوق در کتاب «معانی الاخبار» از ابن ولید از صفار از امام صادق علیه السلام و همچنین صفار در «بصائر»، آن حدیث را روایت کرده است. - . بصائرالدرجات 11: 1 باب نادر من ب 6 ح 2 -

طبرسی گوید: در تأیید تأویل آن شیخ بزرگوار، اخبار بسیاری وارد شده است. یکی از آن اخبار، روایتی است که محمّد بن سنان از نصر خثعمی نقل کرده که گفت: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می‌فرمود: کسی که آن چنان به امر ما عارف باشد که ما جز حق نمی‌گوییم، همان که از ما می‌داند، او را بس است، و اگر از ما مطلبی خلاف آنچه می‌دانست (گفتاری به ظاهر ناحق) شنید، این برای ما دفاع (از او) است و برای او اختیار.

عمر بن حنظله گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: دو نفر از اصحاب خودمان

ص: 220

راجع به وام یا میراثی نزاع دارند و نزد سلطان و قاضیان وقت به محاکمه می‌روند، این عمل جایز است؟

فرمود: کسی که در موضوعی حق یا باطل نزد آنان به محاکمه رود، چنان است که نزد بت و ظغیان‌گر - نهی شده از آن - به محاکمه رفته باشد، و آنچه طغیان‌گر برایش حکم کند، اگرچه حق مسلم او باشد، چنان است که عمل حرامی را گرفته، زیرا آن را به حکم طغیان‌گر گرفته است، در صورتی که خدا امر فرموده است، به او کافر باشند. خدای تعالی فرماید: «یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحاکَمُوا إِلَی الطَّاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ»، - . نساء / 60 - {[با این همه] می‌خواهند داوریِ میان خود را به سوی طاغوت ببرند، با آنکه قطعاً فرمان یافته‌اند که بدان کفر ورزند.}

عرض کردم: آن دو چه کنند، [وقتی] اختلاف دارند؟! فرمود: نظر کنند به شخصی از خود شما که حدیث ما را روایت کند و در حلال و حرام ما نظر افکند و احکام ما را بفهمد، و به حکمیت او راضی شوند. همانا من او را حاکم شما قرار دادم، اگر طبق دستور ما حکم داد و یکی از آنان او را نپذیرفت، همانا حکم خدا را سبک شمرده و ما را رد کرده است، و آن که ما رد کند، خدا را رد کرده و این در مرز شرک به خدا است.

گفتم: اگر هر کدام از آن دو، یکی از اصحابمان (از شیعیان) را انتخاب کرده، به نظارت او در حق خویش راضی شد و آن دو در حکم اختلاف کردند و منشأ اختلافشان؛ اختلاف حدیث شما بود، چه؟ فرمود: حکم درست آن است که عادل‌تر و فقیه‌تر و راستگوتر در حدیث و پرهیزکارتر آنان صادر کند و به حکم آن دیگری اعتنا نشود. گفتم: اگر هر دو نزد اصحاب عادل و پسندیده باشند و هیچ یک بر دیگری ترجیح نداشته باشد، چه کنند؟

فرمود: توجه شود به آن که حکمش، حدیث مورد اتفاق نزد اصحاب باشد. به آن حدیث عمل شود و حدیث دیگری که تنها و غیر معروف نزد اصحاب است رها شود، زیرا در آنچه مورد اتفاق است، تردیدی نیست و همانا امور بر سه قسمند: 1. امری که درستی و هدایت آن روشن است و باید پیروی شود، 2. امری که گمراهیاش روشن است و باید از آن پرهیز شود، 3. امری که مشکل و مشتبه است و باید در یافتن حقیقت آن به خدا و رسول ارجاع شود. رسول خدا صلی الله علیه وآله فرموده: حلالی است روشن و حرامی است روشن و در میان آنها اموری است مشتبه (پوشیده و نامعلوم)، کسی که امور مشتبه را رها کند از محرمات نجات یابد و هر که مشتبهات را اخذ کند، مرتکب محرمات هم گردد و ندانسته هلاک شود.

گفتم: اگر هر دو حدیث مشهور باشد و معتمدین از شما آن را روایت کرده باشند؟ فرمود: باید توجه شود، هر کدام مطابق قرآن و سنت و مخالف عامه باشد اخذ شود، و آن که مخالف قرآن و سنت و موافق عامه باشد، رها شود.

گفتم: قربانت گردم، به من بفرمایید، اگر هر دو فقیه حکم را از قرآن و سنت به دست آورده باشند، ولی یکی از

ص: 221

دو خبر را موافق عامه و دیگری را مخالف عامه بیابیم، کدام یک اخذ شود؟ فرمود: آنکه مخالف عامه است، حق همان است.

گفتم: قربانت گردم، اگر هر دو خبر موافق دو دسته از عامه باشد؟ فرمود: نظر شود به خبری که حاکمان و قاضیان ایشان بیشتر به آن توجه دارند، [و آن] ترک شود و آن دیگری اخذ شود. گفتم: اگر حاکمان عامه به هر دو خبر با توافق نظر دهند؟ فرمود: چون چنین شد، صبر کن تا امام خود را ملاقات کنی؟ زیرا توقف در نزد شهبات، از افتادن به مهلکه بهتر است، خداوند متعال مرشد و راهنما است. - . الاحتجاج: 355-356 -

عوالی اللئالی: عمر بن حنظله مثل آن را روایت کرده است. - . عوالی اللئالی 4: 133- 135 ح 231 -

**[ترجمه]

بیان

رواه الصدوق فی الفقیه و ثقة الإسلام فی الکافی بسند موثق لکنه من المشهورات و ضعفه منجبر بعمل الأصحاب قوله تعالی یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحاکَمُوا إِلَی الطَّاغُوتِ الطاغوت مشتق من الطغیان و هو الشیطان أو الأصنام أو کل ما عبد من دون الله أو صد عن عبادة الله و المراد هنا من یحکم بالباطل و یتصدی للحکم و لا یکون أهلا له سمی به لفرط طغیانه أو لتشبهه بالشیطان أو لأن التحاکم إلیه تحاکم إلی الشیطان من حیث إنه الحامل علیه و الآیة بتأیید الخبر تدل علی عدم جواز الترافع إلی حکام الجور مطلقا قوله علیه السلام ممن قد روی حدیثنا أی کلها بحسب الإمکان أو القدر الوافی منها أو الحدیث المتعلق بتلک الواقعة و کذا فی نظائره و الأحوط أن لا یتصدی لذلک إلا من تتبع ما یمکنه الوصول إلیه من أخبارهم لیطلع علی المعارضات و یجمع بینها بحسب الإمکان قوله علیه السلام فإنی قد جعلته علیکم حاکما استدل به علی أنه نائب للإمام فی کل أمر إلا ما أخرجه الدلیل و لا یخلو من إشکال بل الظاهر أنه رخص له فی الحکم فیما رفع إلیه لا أنه یمکنه جبر الناس علی الترافع إلیه أیضا نعم یجب علی الناس الترافع إلیه و الرضا بحکمه قوله علیه السلام فیما حکما ظاهره أن اختلافهما بحسب اختلاف الروایة لا الفتوی قوله علیه السلام أعدلهما و أفقههما فی الجواب إشعار بأنه لا بد من کونهما عادلین فقیهین صادقین ورعین و الفقه هو العلم بالأحکام الشرعیة کما هو الظاهر و هل یعتبر کونه أفقه فی خصوص تلک الواقعة أو فی مسائل المرافعة و الحکم أو فی مطلق المسائل الأوسط أظهر معنی و إن کان الأخیر أظهر لفظا و الظاهر أن مناط الترجیح الفضل

فی جمیع تلک الخصال و یحتمل أن تکون کلمة الواو بمعنی أو فعلی الأول لا یظهر الحکم فیما إذا کان الفضل فی بعضها و علی الثانی فیما إذا کان أحدهما فاضلا فی إحداهما و الآخر فی الأخری و فی سؤال السائل إشعار بفهم المعنی الثانی قوله علیه السلام المجمع علیه استدل به علی حجیة الإجماع و ظاهر السیاق أن المراد الاتفاق فی النقل لا الفتوی و یدل علی أن شهرة الخبر بین الأصحاب و تکرره فی الأصول من المرجحات و علیه کان عمل قدماء الأصحاب رضوان الله علیهم قوله علیه السلام و شبهات تتردد بین ذلک المراد الأمور التی اشتبه الحکم فیها و یحتمل شموله لما کان فیه احتمال الحرمة و إن کان حلالا بظاهر الشریعة.

قوله علیه السلام ارتکب المحرمات أی الحرام واقعا فیکون محمولا علی الأولویة و الفضل و یحتمل أن یکون المراد الحکم فی المشتبهات و یکون الهلاک من حیث الحکم بغیر علم و یدل علی رجحان الاحتیاط بل وجوبه قوله علیه السلام قد رواهما الثقات عنکم استدل به علی جواز العمل بالخبر الموثق و فیه نظر لانضمام قید الشهرة و لعل تقریره علیه السلام لمجموع القیدین علی أنه یمکن أن یقال الکافر لا یوثق بقوله شرعا لکفره و إن کان عادلا بمذهبه قوله علیه السلام و السنة أی السنة المتواترة قوله علیه السلام فأرجه بکسر الجیم و الهاء من أرجیت الأمر بالیاء أو من أرجأت الأمر بالهمزة و کلاهما بمعنی أخرته فعلی الأول حذفت الیاء فی الأمر و علی الثانی أبدلت الهمزة یاء ثم حذفت الیاء و الهاء ضمیر راجع إلی الأخذ بأحد الخبرین أو بسکون الهاء لتشبیه المنفصل بالمتصل أو من أرجه الأمر أی أخره عن وقته کما ذکره الفیروزآبادی لکنه تفرد به و لم أجده فی کلام غیره ثم قال الطبرسی رحمه الله جاء هذا الخبر علی سبیل التقدیر لأنه قل ما یتفق فی الآثار أن یرد خبران مختلفان فی حکم من الأحکام موافقین للکتاب و السنة و ذلک مثل الحکم فی غسل الوجه و الیدین فی الوضوء لأن الأخبار جاءت بغسلها مرة مرة و بغسلها مرتین مرتین و ظاهر القرآن لا یقتضی خلاف ذلک بل یحتمل کلتا الروایتین و مثل ذلک یوجد فی أحکام الشرع و أما قوله علیه السلام للسائل أرجه و قف عنده حتی تلقی إمامک أمره بذلک عند تمکنه من الوصول إلی الإمام فأما إذا کان غائبا و لا

یتمکن من الوصول إلیه و الأصحاب کلهم مجمعون علی الخبرین و لم یکن هناک رجحان لرواة أحدهما علی رواة الآخر بالکثرة و العدالة کان الحکم بهما من باب التخییر یدل علی ما قلناه ما

رُوِیَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ جَهْمٍ عَنِ الرِّضَا علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: قُلْتُ لِلرِّضَا علیه السلام تَجِیئُنَا الْأَحَادِیثُ عَنْکُمْ مُخْتَلِفَةً قَالَ مَا جَاءَکَ عَنَّا فَقِسْهُ عَلَی کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَحَادِیثِنَا فَإِنْ کَانَ یُشْبِهُهُمَا فَهُوَ مِنَّا وَ إِنْ لَمْ یُشْبِهْهُمَا فَلَیْسَ مِنَّا قُلْتُ یَجِیئُنَا الرَّجُلَانِ وَ کِلَاهُمَا ثِقَةٌ بِحَدِیثَیْنِ مُخْتَلِفَیْنِ فَلَا نَعْلَمُ أَیُّهُمَا الْحَقُّ فَقَالَ إِذَا لَمْ تَعْلَمْ فَمُوَسَّعٌ عَلَیْکَ بِأَیِّهِمَا أَخَذْتَ.

وَ مَا رَوَاهُ الْحَارِثُ بْنُ الْمُغِیرَةِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا سَمِعْتَ مِنْ أَصْحَابِکَ الْحَدِیثَ وَ کُلُّهُمْ ثِقَةٌ فَمُوَسَّعٌ عَلَیْکَ حَتَّی تَرَی الْقَائِمَ عَجَّلَ اللَّهُ تَعَالَی فَرَجَهُ فَتَرُدَّهُ إِلَیْهِ.

وَ رُوِیَ عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قُلْتُ یَرِدُ عَلَیْنَا حَدِیثَانِ وَاحِدٌ یَأْمُرُنَا بِالْأَخْذِ بِهِ وَ الْآخَرُ یَنْهَانَا عَنْهُ قَالَ لَا تَعْمَلْ بِوَاحِدٍ مِنْهُمَا حَتَّی تَلْقَی صَاحِبَکَ فَتَسْأَلَهُ قَالَ قُلْتُ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ نَعْمَلَ بِأَحَدِهِمَا قَالَ خُذْ بِمَا فِیهِ خِلَافُ الْعَامَّةِ.

أمر علیه السلام بترک ما وافق العامة لأنه یحتمل أن یکون قد ورد مورد التقیة و ما خالفهم لا یحتمل ذلک.

وَ رُوِیَ أَیْضاً عَنْهُمْ علیهم السلام أَنَّهُمْ قَالُوا إِذَا اخْتَلَفَتْ أَحَادِیثُنَا عَلَیْکُمْ فَخُذُوا بِمَا اجْتَمَعَتْ عَلَیْهِ شِیعَتُنَا فَإِنَّهُ لَا رَیْبَ فِیهِ.

و أمثال هذه الأخبار کثیرة لا یحتمل ذکره هاهنا و ما أوردناه عارض لیس هذا موضعه إلی هنا کلام الطبرسی و الأخبار التی نقلها مع ما أورد بینها من کلامه.

أقول: ما ذکره فی الجمع بین الخبرین من حمل الإرجاء علی ما إذا تمکن من الوصول إلی إمامه و الرجوع إلیه و التخییر علی عدمه هو أظهر الوجوه و أوجهها و جمع بینهما بعض الأفاضل بحمل التخییر علی ما ورد فی العبادات و تخصیص الإرجاء بما إذا تعلق بالمعاملات و الأحکام و یمکن الجمع بحمل الإرجاء علی عدم الحکم بأحدهما بخصوصه فلا ینافی جواز العمل بأیهما شاء أو بحمل الإرجاء علی الاستحباب

و التخییر علی الجواز أو بحمل الإرجاء علی ما یمکن الإرجاء فیه بأن لا یکون مضطرا إلی العمل بأحدهما و التخییر علی ما إذا لم یکن له بد من العمل بأحدهما کما یومئ إلیه خبر سماعة و یظهر من خبر المیثمی فیما سیأتی وجه جمع آخر بینهما و سنفصل القول فی ذلک فی رسالة مفردة إن شاء الله تعالی.

**[ترجمه]ضعف حدیث اول این باب، با عمل اصحاب برطرف می‌گردد. طاغوت معانی زیر را دارد: شیطان، بت‌ها، مانع شدن از عبادت خداوند و هر معبود غیر از خدا، و مراد از طاغوت در آیه کسی است که حکم به باطل نموده، اهلیت قضاوت را نیز ندارد. وجه تسمیه به طاعوت این است که خیلی طغیان و سرکشی می‌کند، یا شبیه شیطان است، یا به محکمه رفتن نزد او به منزله به محکمه رفتن نزد شیطان است، چه این که شیطان او را وادار می‌کند. این آیه دلالت دارد که به محکمه رفتن نزد حاکمان جور مطلقاً ممنوع است.

مقصود از روایت کردن حدیث نیز به حسب امکان یا به مقداری که کافی باشد، یا مقصود روایتی است که مربوط به همان واقعه خاص است، هر چند احتیاط این است که قضاوت نکند مگر کسی که امکان دسترسی به اخبار اهل بیت را داشته باشد تا بتواند از اخبار معارض کیفیت جمیع میان آنها آگاه شود.

راوی حدیث، نائب امام در هر امری می‌باشد مگر این که دلیل خاص نیابت را نفی کند، ولی این نیابت عامه خالی از اشکال نبوده، لذا بهتر است بگوییم، ظاهر روایت می‌گوید: امام به راوی حدیث اجازه قضاوت داده که اگر به او رجوع کردند حکم کند، نه این که مردم را مجبور کند به او رجوع کنند. البته باید توجه داشت که بر مردم واجب است به او رجوع نموده و به حکمش راضی باشند.

مقصود از اختلاف دو راوی اختلاف در روایت است نه در فتوا از طرفی دو راوی نیز باید عادل، فقیه راستگو، در مرحله بالا تقوی باشند. فقه هم همان علم به احکام شرعی است.

در این که مراد از رفقه بودن در روایت چیست؟ چند احتمال است. اول، در خصوص آن واقعه فقیه‌ترین باشد. دوم، در مسائلی که تفاوت است چنین باشد. سوم، در همه مسائل فقیه‌ترین باشد. که احتمال دوم از نظر معنا آشکارتر است و احتمال سوم از نظر لفظ آشکار است؛ و ظاهر این است که ملاک قضاوت، ترجیح در فضیلت

ص: 222

در همه آن ویژگی‌ها می‌باشد.

احتمال دارد کلمه «واو» به معنای «او» باشد که در صورت اول، حکم در موردی که فضیلت در بعضی آن باشد، آشکار نمی‌شود؛ و بنا بر دوم، در جایی است که یکی از یک جهت دارای فضل باشد و دیگری از جهت دیگر، و سؤال سائل نیز صورت دوم را تأیید می‌کند.

مراد از اجماع، اتفاق در نقل است نه در فتوا، شهرت یکی از دو روایت بین اصحاب و مکرر شدن آن در کتب اصول از مرجحات بوده، قدمای اصحاب نیز به همین روش بودهاند. مراد از مشتبهات، اموری است که حکم در آن مشتبه است، هر چند احتمال دارد واژه مشتبهات موردی را که احتمال حرمت دارد نیز شامل گردد، گرچه در ظاهر شریعت حلال باشد.

مراد از ارتکاب محرمات می‌تواند موارد زیر باشد: حمل بر اولویت و فضل گردد، یا این که مراد قضاوت کردن در مشتبهات باشد و هلاکت هم به جهت حکم بدون علم باشد. این قسمت روایت دلالت بر رجحان بلکه وجوب احتیاط می‌کند. چنین استدلال شده که عمل کردن به خبر مؤثق جایز است، ولی این استدلال اشکال دارد چون قید شهرت هم ضمیمه گشته؛ یعنی مقصود امام این است که هم موثق باشد و هم مشهور، به علاوه این که می‌توان گفت، شرعاً به گفتهاش اطمینان نمی‌شود چون کافر است، هر چند در مذهب خود عادل باشد. مقصود از سنت، متواتر است. قوله ع فأرجه بکسر الجیم و الهاء من أرجیت الأمر بالیاء أو من أرجأت الأمر بالهمزة و کلاهما بمعنی أخرته فعلی الأول حذفت الیاء فی الأمر و علی الثانی أبدلت الهمزة یاء ثم حذفت الیاء و الهاء ضمیر راجع إلی الأخذ بأحد الخبرین أو بسکون الهاء لتشبیه المنفصل بالمتصل أو من أرجه الأمر أی أخره عن وقته کما ذکره الفیروزآبادی لکنه تفرد به و لم أجده فی کلام غیره قول امام «فارجه» به کسر جیم و هاء از أرجیت الامر یا از ارجأت الامر است و هر دو به معنای تاخیر انداختن است. و یا از ارجه الامر یعنی کار را از وقتش عقب انداخت می باشد همان گونه که فیروز آبادی آن را گفته اما فقط او گفته و از کس دیگری من این نظر را نیافتم.

طبرسی می‌گوید: این روایت از باب فرض است، چون خیلی کم اتفاق می‌افتد که دو روایت مختلف در حکمی وارد شده باشد و هر دو هم موافق کتاب و سنت باشد، مانند حکم شستن صورت و دست‌ها در وضو که یک روایت می‌گوید، هر کدام یک بار شسته شود و دیگری می‌گوید دو بار شسته شود و ظاهر قرآن هم با آن مخالف نیست، زیرا مضمون هر دو روایت محتمل است؛ که چنین مواردی در احکام شرعی وجود دارد.

این که امام فرمود: توقف نموده یا به تأخیر افکن تا با امام ملاقات کنی، مقصود این است که اگر امکان دسترسی به امام باشد، و اگر ممکن نباشد و امام غائب باشد،

ص: 223

و اصحاب هم بر هر دو خبر اجماع داشته باشند و ترجیحی هم بر یکی از دو روایت نباشد، مانند کثرت روایت و عدالت؛ در این صورت قانون تخییر است و دلیل آن این است که حسن بن جهم می‌گوید: به امام رضا علیه السلام عرض کردم: احادیثی از شما به ما می‌رسد که اختلاف دارند. امام فرمود: روایات ما را با کتاب خدا و دیگر روایات ما مقایسه کن (عرضه کن)، اگر شبیه آن دو باشد از ما است و گرنه از ما نیست. عرض کردم: دو راوی ثقه، دو حدیث متعارض روایت می‌کنند، نمی‌دانیم کدام آنها حق است! فرمود: وقتی نمی‌دانی، در وسعت هستی، به هر کدام می‌خواهی عمل نما.

حارث بن مغیره از امام صادق علیه السلام روایت می‌کند که فرمود: وقتی از اصحاب حدیثی شنیدی که همه ثقه بودند، در وسعت هستی تا حضرت قائم (عج) را دیدار نموده، بر ایشان عرضه کنی.

سماعة بن مهران می‌گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: دو حدیث بر ما وارد شده که یکی ما را امر و دیگری نهی می‌کند. فرمود: به هیچ کدام عمل نکن تا امام را دیدار کنی و از او بپرسی. عرض کردم: چاره‌ای جز عمل کردن طبق یکی از آن دو نداریم. فرمود به روایتی عمل کن که مخالف عامه باشد.

حضرت دستور دادند روایت موافق عامه ترک شود، چون احتمال دارد مورد تقیه باشد، ولی در روایتی که مخالف عامه باشد احتمال تقیه نیست و از ائمه علیهم السلام روایت شده که فرموده‌اند: در صورت اختلاف احادیث ما به روایاتی عمل کنید که شیعیان ما بر آن اجماع دارند، زیرا شکی در آن نمی‌باشد و روایات در این باره فراوان است که این جا محل بیان آن نیست.

مجلسی: این روش تجمع که طبرسی بیان نموده و گفته مقصود از ارجاع در روایت این است که امکان دسترسی به امام باشد و در صورت عدم امکان دسترسی مخیر باشیم، آشکارترین روش جمع است. - . الاحتجاج: 357-358 -

ولی بعضی از فضلا گفته‌اند، تخییر در مورد عبادات است و ارجاع مربوط به معاملات می‌باشد. مجلسی: می‌توان ارجاع در روایت را به این معنا دانست که طبق خصوص هیچ یک از دو روایت حکم نکنیم و این منافات ندارد که به هر کدام بخواهیم عمل کنیم؛ یا ارجاع حمل بر استحباب شود

ص: 224

و تخییر حمل بر جواز عمل گردد؛ یا ارجاع و تأخیر انداختن در جایی است که ناگزیر از عمل بر طبق یکی از آن دو نباشیم، و تخییر در موردی است که ناچار باشیم به یکی از دو روایت عمل کنیم، چنان که خبر سماعه و میثمی ظهور در همین جمع اخیر دارد. بحث بیشتر خواهد آمد.

**[ترجمه]

«2»

• ج، الإحتجاج عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الثَّانِی علیه السلام فِی مُنَاظَرَتِهِ مَعَ یَحْیَی بْنِ أَکْثَمَ وَ سَیَجِی‌ءُ بِتَمَامِهِ فِی مَوْضِعِهِ أَنَّهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی حَجَّةِ الْوَدَاعِ قَدْ کَثُرَتْ عَلَیَّ الْکَذَّابَةُ وَ سَتَکْثُرُ فَمَنْ کَذَبَ عَلَیَّ مُتَعَمِّداً فَلْیَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ فَإِذَا أَتَاکُمُ الْحَدِیثُ فَاعْرِضُوهُ عَلَی کِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّتِی فَمَا وَافَقَ کِتَابَ اللَّهِ وَ سُنَّتِی فَخُذُوا بِهِ وَ مَا خَالَفَ کِتَابَ اللَّهِ وَ سُنَّتِی فَلَا تَأْخُذُوا بِهِ الْخَبَرَ.

**[ترجمه]الاحتجاج: از آن حضرت صلی الله علیه وآله نقل شده که در آخرین سفر حج فرمود: دروغ بر من بسیار شده، و پس از من نیز زیاد خواهد شد، پس هر که از روی عمد بر من دروغی ببندد، باید جایگاه خود را در آتش قرار دهد. پس چون حدیثی از من به شما رسید آن را بر کتاب خدا و سنت من عرضه کنید، پس هر چه موافق قرآن و سنت من بود آن را برگیرید، و مخالف آن دو را نگویید. - . الاحتجاج: 447 -

**[ترجمه]

بیان

الکذابة بکسر الکاف و تخفیف الذال مصدر کذب یکذب أی کثرت علی کذابة الکذابین و یصح أیضا جعل الکذاب بمعنی المکذوب و التاء للتأنیث أی الأحادیث المفتراة أو بفتح الکاف و تشدید الذال بمعنی الواحد الکثیر الکذب و التاء لزیادة المبالغة و المعنی کثرت علی أکاذیب الکذابة أو التاء للتأنیث و المعنی کثرت الجماعة الکذابة و لعل الأخیر أظهر و علی التقادیر الظاهر أن الجار و المجرور متعلق بالکذابة و یحتمل تعلقه بکثرت علی تضمین اجتمعت و نحوه و هذا الخبر علی تقدیری صدقه و کذبه یدل علی وقوع الکذب علیه صلی الله علیه و آله ⁽¹⁾.

**[ترجمه]معنای حدیث چنین است، دروغ دروغ گویان بر من زیاد شده است، یا جماعت دروغ گو بر من زیاد شده است و معنای اخیر آشکارتر است. به هر حال این حدیث بر وقوع احادیث دروغین بر پیامبر دلالت می‌کند. «الکِذابة» مصدر «کذب یکذب» است، یعنی دروغ گفتن دروغ گویان بر من زیاد شده است، اگر «الکذاب» را به معنای سخن دروغ بگیریم و تاء برای تانیث باشد هم درست است، یعنی سخنان افترا بسته شده بر من زیاد شده. یا «الکَذّابة» خوانده شود که مفرد است و تاء برای مبالغه می باشد، یعنی شخصی که بسیار دروغ می گوید و معنا چنین است که دروغگویی دروغ گویان بر ما زیاد شده است، یا تاء برای تانیث است و معنا چنین می شود: جماعت دروغ گویان بر من زیاد شده است.

شاید معنای اخیر بهتر باشد، به هر تقدیر جار و مجرور متعلق به «الکَذّابة» است و احتمال دارد متعلق به «کَثُرت» باشد که آن متضمن معنای «اجتمعت» و مانند آن باشد. و این حدیث چه راست باشد یا دروغ، بر واقع شدن دروغ بر پیامبر صلی الله علیه و آله دلالت دارد.

**[ترجمه]

«3»

• ج، الإحتجاج وَ مِمَّا أَجَابَ بِهِ أَبُو الْحَسَنِ عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیُّ علیه السلام فِی رِسَالَتِهِ إِلَی أَهْلِ الْأَهْوَازِ حِینَ سَأَلُوهُ عَنِ الْجَبْرِ وَ التَّفْوِیضِ أَنْ قَالَ اجْتَمَعَتِ الْأُمَّةُ قَاطِبَةً لَا اخْتِلَافَ بَیْنَهُمْ فِی ذَلِکَ أَنَّ الْقُرْآنَ حَقٌّ لَا رَیْبَ فِیهِ عِنْدَ جَمِیعِ فِرَقِهَا فَهُمْ فِی حَالَةِ الِاجْتِمَاعِ عَلَیْهِ مُصِیبُونَ وَ عَلَی تَصْدِیقِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مُهْتَدُونَ لِقَوْلِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله لَا تَجْتَمِعُ أُمَّتِی عَلَی ضَلَالَةٍ فَأَخْبَرَ صلی الله علیه و آله أَنَّ مَا اجْتَمَعَتْ عَلَیْهِ الْأُمَّةُ وَ لَمْ یُخَالِفْ بَعْضُهَا بَعْضاً هُوَ الْحَقُّ فَهَذَا مَعْنَی الْحَدِیثِ لَا مَا تَأَوَّلَهُ الْجَاهِلُونَ وَ لَا مَا قَالَهُ الْمُعَانِدُونَ مِنْ إِبْطَالِ حُکْمِ الْکِتَابِ وَ اتِّبَاعِ حُکْمِ الْأَحَادِیثِ الْمُزَوَّرَةِ وَ الرِّوَایَاتِ الْمُزَخْرَفَةِ وَ اتِّبَاعِ

1) أما علی تقدیر صدقه فواضح و أمّا علی تقدیر کذبه فنفس الخبر کذب علیه.

الْأَهْوَاءِ الْمُرْدِیَةِ الْمُهْلِکَةِ الَّتِی تُخَالِفُ نَصَّ الْکِتَابِ وَ تَحْقِیقَ الْآیَاتِ الْوَاضِحَاتِ النَّیِّرَاتِ وَ نَحْنُ نَسْأَلُ اللَّهَ أَنْ یُوَفِّقَنَا لِلثَّوَابِ وَ یَهْدِیَنَا إِلَی الرَّشَادِ ثُمَّ قَالَ علیه السلام فَإِذَا شَهِدَ الْکِتَابُ بِتَصْدِیقِ خَبَرٍ وَ تَحْقِیقِهِ فَأَنْکَرَتْهُ طَائِفَةٌ مِنَ الْأُمَّةِ وَ عَارَضَتْهُ بِحَدِیثٍ مِنْ هَذِهِ الْأَحَادِیثِ الْمُزَوَّرَةِ صَارَتْ بِإِنْکَارِهَا وَ دَفْعِهَا الْکِتَابَ کُفَّاراً ضُلَّالًا وَ أَصَحُّ خَبَرٍ مَا عُرِفَ تَحْقِیقُهُ مِنَ الْکِتَابِ مِثْلُ الْخَبَرِ الْمُجْمَعِ عَلَیْهِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حَیْثُ قَالَ إِنِّی مُسْتَخْلِفٌ فِیکُمْ خَلِیفَتَیْنِ کِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِی مَا إِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدِی وَ إِنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ وَ اللَّفْظَةُ الْأُخْرَی عَنْهُ فِی هَذَا الْمَعْنَی بِعَیْنِهِ قَوْلُهُ صلی الله علیه و آله إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ کِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی وَ إِنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ مَا إِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِمَا لَمْ تَضِلُّوا ⁽¹⁾فَلَمَّا وَجَدْنَا شَوَاهِدَ هَذَا الْحَدِیثِ نَصّاً فِی کِتَابِ اللَّهِ مِثْلَ قَوْلِهِ إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ ثُمَّ اتَّفَقَتْ رِوَایَاتُ الْعُلَمَاءِ فِی ذَلِکَ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَنَّهُ تَصَدَّقَ بِخَاتَمِهِ وَ هُوَ رَاکِعٌ فَشَکَرَ اللَّهُ ذَلِکَ لَهُ وَ أَنْزَلَ الْآیَةَ فِیهِ ثُمَّ وَجَدْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَدْ أَبَانَهُ مِنْ أَصْحَابِهِ بِهَذِهِ اللَّفْظَةِ مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ وَ قَوْلِهِ صلی الله علیه و آله عَلِیٌّ یَقْضِی دَیْنِی وَ یُنْجِزُ مَوْعِدِی وَ هُوَ خَلِیفَتِی عَلَیْکُمْ بَعْدِی وَ قَوْلِهِ صلی الله علیه و آله حَیْثُ اسْتَخْلَفَهُ عَلَی الْمَدِینَةِ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ أَ تُخْلِفُنِی عَلَی النِّسَاءِ وَ الصِّبْیَانِ ⁽²⁾فَقَالَ أَ مَا تَرْضَی أَنْ تَکُونَ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِیَّ بَعْدِی فَعَلِمْنَا أَنَّ الْکِتَابَ شَهِدَ بِتَصْدِیقِ هَذِهِ الْأَخْبَارِ وَ تَحْقِیقِ هَذِهِ الشَّوَاهِدِ فَیَلْزَمُ الْأُمَّةَ الْإِقْرَارُ بِهَا إِذْ کَانَتْ هَذِهِ الْأَخْبَارُ وَافَقَتِ الْقُرْآنَ وَ وَافَقَ الْقُرْآنُ هَذِهِ الْأَخْبَارَ فَلَمَّا وَجَدْنَا ذَلِکَ مُوَافِقاً لِکِتَابِ اللَّهِ وَ وَجَدْنَا کِتَابَ اللَّهِ مُوَافِقاً لِهَذِهِ الْأَخْبَارِ وَ عَلَیْهَا دَلِیلًا کَانَ الِاقْتِدَاءُ بِهَذِهِ الْأَخْبَارِ فَرْضاً لَا یَتَعَدَّاهُ إِلَّا أَهْلُ الْعِنَادِ وَ الْفَسَادِ ثُمَّ قَالَ علیه السلام وَ مُرَادُنَا وَ قَصْدُنَا الْکَلَامُ فِی الْجَبْرِ وَ التَّفْوِیضِ وَ شَرْحِهِمَا وَ بَیَانِهِمَا وَ إِنَّمَا قَدَّمْنَا مَا قَدَّمْنَا لِکَوْنِ اتِّفَاقِ الْکِتَابِ وَ الْخَبَرِ إِذَا اتَّفَقَا دَلِیلًا لِمَا أَرَدْنَاهُ وَ قُوَّةً لِمَا نَحْنُ مُبَیِّنُوهُ مِنْ ذَلِکَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ الْخَبَرُ طَوِیلٌ

1) و فی نسخة: ما انکم ان کنتم تمسکتم و فی أخری: أما انکم ان تمسکتم.

2) و فی نسخة: مع النساء و الصبیان

نَذْکُرُهُ بِتَمَامِهِ فِی بَابِ الْجَبْرِ وَ التَّفْوِیضِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی.

**[ترجمه]الاحتجاج: و از جمله پاسخ‌هایی که حضرت هادی علیه السلام در مسئله جبر و تفویض در نامه‌اش به اهل اهواز نگاشت، این بود که فرمود: در این مورد تمام امت بدون اختلاف به اجماع رسیده‌اند که قرآن بی‌هیچ شک و تردیدی نزد تمام فرقه‌ها حق است، و اهل اسلام در حالت اجتماع با آن موافقند و بر تصدیق آیات آن هدایت شده‌اند، به خاطر این فرمایش نبوی که «امت من بر هیچ گمراهی و ضلالتی اجماع نخواهند کرد»، و آن حضرت با این فرمایش اطلاع داده که آنچه امت در آن بدون اختلاف به اجماع رسند، حق محض است، و این معنی حدیث است نه آنچه نابخردان آن را تأویل می‌کنند؛ و نه آن احادیث دروغین و روایات مزخرفه‌ای که معاندین

ص: 225

برای ابطال قرآن دست به دامن آن‌ها می‌شوند، و در راه مخالفت با نص صریح قرآن و آیات واضح و روشن قران، پیروی هوای نفس هلاک کننده خود را می‌کنند، و از خداوند مسألت می‌نماییم تا ما را موفق به راه صواب و هدایت به رشاد گرداند.

سپس فرمود: وقتی آیه‌ای از قرآن خبری را تصدیق و تحقیق نمود، پس فرقه‌ای از مسلمین منکر آن شده و آن با حدیثی از احادیث مزوره تعارض داشت، همگی با این انکار و دفع قرآن، کافر و گمراه گردند، و صحیح‌ترین خبری که تحقیق آن از قرآن به دست می‌آید، حدیثی است اجماعی از رسول خدا صلی الله علیه و آله، آنجا که فرمود: «من دو چیز برای شما پس از خود به جای می‌گذارم، کتاب خدا و عترت خود، اگر دست به دامن آن دو شوید، هرگز پس از من گمراه نخواهید شد، و آن دو تا روزی که در حوض بر من در آیند، از هم جدا نمی‌گردند»، و همین حدیث با لفظ دیگری هم از آن حضرت در این معنی نقل شده که:«من دو چیز گرانبها برای شما می‌نهم: کتاب خدا و عترت خود، اهل بیتم؛ و آن دو تا وقتی که در حوض بر من وارد شوند از هم جدا نمی‌شوند، اگر دست به دامن آن دو شوید هرگز گمراه نخواهید شد»، پس وقتی ما شواهد این حدیث را در نص قرآن یافتیم؛ مانند این آیه: «إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ»، - . مائده / 55 - {ولیّ شما، تنها خدا و پیامبر اوست و کسانی که ایمان آورده‌اند: همان کسانی که نماز برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند.}، سپس تمام روایات علما در این آیه متفق است که فرد مذکور (مؤمنی که در حال رکوع زکات داد) امیرالمؤمنین علیه السلام می‌باشد، و نقل کرده‌اند که آن حضرت انگشتری خود را در حال رکوع صدقه داد، و خداوند در قدردانی از او این آیه را نازل فرمود. سپس در تأیید همین مطلب به این حدیث نبوی بر می‌خوریم که فرموده: «هر که من مولای اویم پس علی مولای اوست، خدایا! با دوستانش دوستی و با دشمنانش عداوت کن»، و این فرمایش رسول خدا صلی الله علیه و آله: «علی دَین مرا قضا می‌کند و وعده‌ام را عملی می‌سازد، و پس از من او خلیفه بر شما است»، و این گفتار آن حضرت، آنجا که او را بر اهل مدینه خلیفه خود ساخته، و در پاسخ به گفته او که ای رسول خدا! آیا مرا با زنان و کودکان باقی می‌نهی! فرمود: «مگر خشنود نمی‌شوی که منزلت تو نزد من همچون منزلت هارون نزد موسی باشد، جز آنکه پس از من دیگر پیامبری نخواهد بود»؟ پس ما نیز دریافتیم که قرآن به تصدیق این اخبار و روشن شدن این شواهد گواهی داده، پس امت ملزم به اقرار آن شدند، چرا که این اخبار موافق با قرآن است و قرآن نیز با آن احادیث سازگار و موافق می‌باشد، پس هنگامی که قرآن و اخبار را هر کدام موافق و مؤید و دلیل دیگری یافتیم، دیگر اقتدای به این احادیث بر همه فرض و واجب است و جز اهل عناد و فساد به آن تعدی و بی‌احترامی نمی‌کند.

سپس حضرت هادی علیه السلام فرمود: و مراد و قصد اصلی ما، سخن درباره جبر و تفویض و شرح و بیان آن دو بود، و منظور ما از آنچه در مقدمه گفتیم، تنها بیان اتفاق و همراهی قرآن و حدیث بود که هرگاه با هم متّفق باشند، دلیل و رهنمای ما در قصد اصلی ما و نیرویی در بیان مطالبی که می‌گوییم، به خواست خدا خواهند بود. - . الاحتجاج: 450 - 451 -

ص: 226

خبر طولانی است ان شاء الله در باب جبر و تفویض تمامش را خواهیم آورد .

**[ترجمه]

«4»

• لی، الأمالی للصدوق أَحْمَدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ أَبِیهِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام إِنَّ عَلَی کُلِّ حَقٍّ حَقِیقَةً وَ عَلَی کُلِّ صَوَابٍ نُوراً فَمَا وَافَقَ کِتَابَ اللَّهِ فَخُذُوهُ وَ مَا خَالَفَ کِتَابَ اللَّهِ فَدَعُوهُ.

**[ترجمه]أمالی صدوق: سکونی از امام صادق علیه السلام از پدرانش از حضرت علی علیه السلام روایت کرده که فرمود: هر حقی واقعیتی دارد و هر درستی نوری دارد. هر چه با قرآن موافق است بگیرید و هر چه با آن مخالف است وانهید.

**[ترجمه]

بیان

الحقیقة ماهیة الشی‌ء التی بها یتحصل ذلک الشی‌ء و المراد بالحقیقة هنا ما به یتحقق ذلک الشی‌ء من العلة الواقعیة کحکمه تعالی و أمره فی الأحکام الشرعیة و کالتحقق فی نفس الأمر فی الأحکام الخبریة أطلقت علیه مجازا و النور الدلیل و البرهان الذی به یظهر حقیقة الأشیاء و الغرض أن الله تعالی جعل لکل شی‌ء دلیلا و برهانا فی کتابه و سنة نبیه صلی الله علیه و آله فیجب عرض الأخبار علی کتاب الله.

**[ترجمه]حقیقت عبارت است از ماهیت چیزی که شیئیت و قوام آن شی‌ء به آن ماهیت بستگی دارد و مراد از حقیقت در اینجا، علت واقعی به وجود آمدن شی‌ء است، مانند حکم و امر خدا در احکام شرعی و مانند تحقق نفس الامر در احکام خبریه که استعمالش بر آن مجازی است. نور عبارت است از دلیل و برهانی که به وسیله آن حقیقت اشیاء آشکار می‌شود و هدف این است که خداوند متعال برای هر چیزی در کتاب و سنت پیامبر، دلیل و برهان قرار داده، بنابراین واجب است روایات بر کتاب خداوند عرضه شود. - . امالی صدوق: 300 م 58 ح 16 -

**[ترجمه]

«5»

• ب، قرب الإسناد ابْنُ ظَرِیفٍ عَنِ ابْنِ عُلْوَانَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ: قَرَأْتُ فِی کِتَابٍ لِعَلِیٍّ علیه السلام أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ إِنَّهُ سَیُکْذَبُ عَلَیَّ کَمَا کُذِبَ عَلَی مَنْ کَانَ قَبْلِی فَمَا جَاءَکُمْ عَنِّی مِنْ حَدِیثٍ وَافَقَ کِتَابَ اللَّهِ فَهُوَ حَدِیثِی وَ أَمَّا مَا خَالَفَ کِتَابَ اللَّهِ فَلَیْسَ مِنْ حَدِیثِی.

**[ترجمه]قرب الإسناد: ابن علوان از امام باقر علیه السلام نقل میکند که فرمود: در کتابی که نوشته حضرت علی علیه السلام بود، خواندم: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: به زودی بر من دروغ گفته می‌شود، همچنان که بر پیامبرانی که پیش از من بودند، دروغ گفته شد. پس آنچه بر شما از من حدیثی آمد که موافق کتاب خدا بود، پس آن حدیث من است و اما آن حدیثی که مخالف کتاب اللّه است، حدیث من نیست. - . قرب الاسناد: 92 ح 305 -

**[ترجمه]

«6»

• کا، الکافی عَلِیٌّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی وَ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ جَمِیعاً عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ اخْتَلَفَ عَلَیْهِ رَجُلَانِ مِنْ أَهْلِ دِینِهِ فِی أَمْرٍ کِلَاهُمَا یَرْوِیهِ أَحَدُهُمَا یَأْمُرُ بِأَخْذِهِ وَ الْآخَرُ یَنْهَاهُ عَنْهُ کَیْفَ یَصْنَعُ قَالَ یُرْجِئُهُ حَتَّی یَلْقَی مَنْ یُخْبِرُهُ فَهُوَ فِی سَعَةٍ حَتَّی یَلْقَاهُ.

وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی بِأَیِّهِمَا أَخَذْتَ مِنْ بَابِ التَّسْلِیمِ وَسِعَکَ.

«11»

کا، الکافی عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِی عُبَیْدَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: قَالَ لِی یَا زِیَادُ مَا تَقُولُ لَوْ أَفْتَیْنَا رَجُلًا مِمَّنْ یَتَوَلَّانَا بِشَیْ‌ءٍ مِنَ التَّقِیَّةِ قَالَ قُلْتُ لَهُ أَنْتَ أَعْلَمُ جُعِلْتُ فِدَاکَ قَالَ إِنْ أَخَذَ بِهِ فَهُوَ خَیْرٌ لَهُ وَ أَعْظَمُ أَجْراً.

**[ترجمه]کافی: زیاد گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: اگر ما به یکی از دوستان خود فتوائی از روی تقیه دهیم، چه میگویی! عرض کردم؛ قربانت، شما بهتر دانید. فرمود: اگر همان را اخذ کند، برایش بهتر و پاداشش بزرگتر است. - . الکافی 1: 65 ب 22 ح 4 -

**[ترجمه]

«12»

وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی إِنْ أَخَذَ بِهِ أُوجِرَ وَ إِنْ تَرَکَهُ وَ اللَّهِ أَثِمَ.

**[ترجمه]در روایت دیگری آمده: اگر آن حدیث را اخذ کند پاداش می‌برد و اگر رها کند، قسم به خدا گناهکار است. - . همان -

**[ترجمه]

«13»

ل، الخصال أَبِی عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عُمَرَ الْیَمَانِیِّ وَ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ أَبَانِ بْنِ أَبِی عَیَّاشٍ عَنْ سُلَیْمِ بْنِ قَیْسٍ الْهِلَالِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ إِنِّی سَمِعْتُ مِنْ سَلْمَانَ وَ الْمِقْدَادِ وَ أَبِی ذَرٍّ شَیْئاً مِنْ تَفْسِیرِ الْقُرْآنِ وَ أَحَادِیثَ عَنْ نَبِیِّ اللَّهِ صلی الله علیه و آله غَیْرَ مَا فِی أَیْدِی النَّاسِ ثُمَّ سَمِعْتُ مِنْکَ تَصْدِیقَ مَا سَمِعْتُ مِنْهُمْ وَ رَأَیْتُ فِی أَیْدِی النَّاسِ أَشْیَاءَ کَثِیرَةً مِنْ تَفْسِیرِ الْقُرْآنِ وَ مِنَ الْأَحَادِیثِ عَنْ نَبِیِّ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنْتُمْ تُخَالِفُونَهُمْ فِیهَا وَ تَزْعُمُونَ أَنَّ ذَلِکَ کُلَّهُ بَاطِلٌ أَ فَتَرَی النَّاسَ یَکْذِبُونَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مُتَعَمِّدِینَ

وَ یُفَسِّرُونَ الْقُرْآنَ بِآرَائِهِمْ قَالَ فَأَقْبَلَ عَلِیٌّ علیه السلام عَلَیَّ فَقَالَ قَدْ سَأَلْتَ فَافْهَمِ الْجَوَابَ إِنَّ فِی أَیْدِی النَّاسِ حَقّاً وَ بَاطِلًا وَ صِدْقاً وَ کَذِباً وَ نَاسِخاً وَ مَنْسُوخاً وَ عَامّاً وَ خَاصّاً وَ مُحْکَماً وَ مُتَشَابِهاً وَ حِفْظاً وَ وَهَماً وَ قَدْ کُذِبَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَلَی عَهْدِهِ حَتَّی قَامَ خَطِیباً فَقَالَ أَیُّهَا النَّاسُ قَدْ کَثُرَتْ عَلَیَّ الْکَذَّابَةُ فَمَنْ کَذَبَ عَلَیَّ مُتَعَمِّداً فَلْیَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ ثُمَّ کُذِبَ عَلَیْهِ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّمَا أَتَاکُمُ الْحَدِیثُ مِنْ أَرْبَعَةٍ لَیْسَ لَهُمْ خَامِسٌ رَجُلٌ مُنَافِقٌ یُظْهِرُ الْإِیمَانَ مُتَصَنِّعٍ بِالْإِسْلَامِ لَا یَتَأَثَّمُ وَ لَا یَتَحَرَّجُ أَنْ یَکْذِبَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مُتَعَمِّداً فَلَوْ عَلِمَ النَّاسُ أَنَّهُ مُنَافِقٌ کَذَّابٌ لَمْ یَقْبَلُوا مِنْهُ وَ لَمْ یُصَدِّقُوهُ وَ لَکِنَّهُمْ قَالُوا هَذَا قَدْ صَحِبَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ رَآهُ وَ سَمِعَ مِنْهُ فَأَخَذُوا مِنْهُ وَ هُمْ لَا یَعْرِفُونَ حَالَهُ وَ قَدْ أَخْبَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَنِ الْمُنَافِقِینَ بِمَا أَخْبَرَهُ وَ وَصَفَهُمْ بِمَا وَصَفَهُمْ فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِذا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسامُهُمْ وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ ثُمَّ بَقُوا بَعْدَهُ فَتَقَرَّبُوا إِلَی أَئِمَّةِ الضَّلَالِ وَ الدُّعَاةِ إِلَی النَّارِ بِالزُّورِ وَ الْکَذِبِ وَ الْبُهْتَانِ فَوَلَّوْهُمُ الْأَعْمَالَ وَ حَمَلُوهُمْ عَلَی رِقَابِ النَّاسِ وَ أَکَلُوا مِنْهُمُ الدُّنْیَا ⁽¹⁾وَ إِنَّمَا النَّاسُ مَعَ الْمُلُوکِ وَ الدُّنْیَا إِلَّا مَنْ عَصَمَ اللَّهُ فَهَذَا أَحَدُ الْأَرْبَعَةِ وَ رَجُلٌ سَمِعَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ شَیْئاً لَمْ یَحْفَظْهُ عَلَی وَجْهِهِ وَ وَهِمَ فِیهِ وَ لَمْ یَتَعَمَّدْ کَذِباً فَهُوَ فِی یَدِهِ یَقُولُ بِهِ وَ یَعْمَلُ بِهِ وَ یَرْوِیهِ وَ یَقُولُ أَنَا سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَلَوْ عَلِمَ الْمُسْلِمُونَ أَنَّهُ وَهِمَ لَمْ یَقْبَلُوهُ وَ لَوْ عَلِمَ هُوَ أَنَّهُ وَهِمَ لَرَفَضَهُ وَ رَجُلٌ ثَالِثٌ سَمِعَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله شَیْئاً أَمَرَ بِهِ ثُمَّ نَهَی عَنْهُ وَ هُوَ لَا یَعْلَمُ أَوْ سَمِعَهُ یَنْهَی عَنْ شَیْ‌ءٍ ثُمَّ أَمَرَ بِهِ وَ هُوَ لَا یَعْلَمُ فَحَفِظَ مَنْسُوخَهُ وَ لَمْ یَحْفَظِ النَّاسِخَ فَلَوْ عَلِمَ أَنَّهُ مَنْسُوخٌ لَرَفَضَهُ وَ لَوْ عَلِمَ الْمُسْلِمُونَ أَنَّهُ مَنْسُوخٌ لَرَفَضُوهُ وَ آخَرُ رَابِعٌ لَمْ یَکْذِبْ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مُبْغِضٌ لِلْکَذِبِ خَوْفاً مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ تَعْظِیماً لِرَسُولِ اللَّهِ لَمْ یَسْهُ⁽²⁾بَلْ حَفِظَ مَا سَمِعَ عَلَی وَجْهِهِ فَجَاءَ بِهِ کَمَا سَمِعَ لَمْ یَزِدْ فِیهِ وَ لَمْ یَنْقُصْ مِنْهُ وَ عَلِمَ النَّاسِخَ مِنَ الْمَنْسُوخِ فَعَمِلَ بِالنَّاسِخِ وَ رَفَضَ الْمَنْسُوخَ وَ إِنَّ أَمْرَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله مِثْلُ الْقُرْآنِ نَاسِخٌ وَ مَنْسُوخٌ وَ خَاصٌّ وَ عَامٌّ وَ مُحْکَمٌ وَ مُتَشَابِهٌ وَ قَدْ کَانَ یَکُونُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الْکَلَامُ لَهُ وَجْهَانِ وَ کَلَامٌ عَامٌّ وَ کَلَامٌ خَاصٌّ مِثْلُ الْقُرْآنِ وَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی کِتَابِهِ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا فَیَشْتَبِهُ عَلَی مَنْ لَمْ یَعْرِفْ وَ لَمْ یَدْرِ مَا عَنَی اللَّهُ بِهِ

1) و فی نسخة: و اکلوا بهم الدنیا.

2) فی الخصال: لم ینسه.

وَ رَسُولُهُ وَ لَیْسَ کُلُّ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَسْأَلُهُ عَنِ الشَّیْ‌ءِ فَیَفْهَمُ کَانَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْأَلُهُ وَ لَا یَسْتَفْهِمُهُ حَتَّی إِنْ کَانُوا لَیُحِبُّونَ أَنْ یَجِی‌ءَ الْأَعْرَابِیُّ وَ الطَّارِی فَیَسْأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حَتَّی یَسْمَعُوا وَ کُنْتُ أَدْخُلُ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کُلَّ یَوْمٍ دَخْلَةً وَ کُلَّ لَیْلَةٍ دَخْلَةً فَیُخْلِینِی فِیهَا أَدُورُ مَعَهُ حَیْثُمَا دَارَ وَ قَدْ عَلِمَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ أَنَّهُ لَمْ یَصْنَعْ ذَلِکَ بِأَحَدٍ مِنَ النَّاسِ غَیْرِی وَ رُبَّمَا کَانَ ذَلِکَ فِی بَیْتِی ⁽¹⁾یَأْتِینِی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَکْثَرَ ذَلِکَ فِی بَیْتِی وَ کُنْتُ إِذَا دَخَلْتُ عَلَیْهِ بَعْضَ مَنَازِلِهِ أَخْلَانِی وَ أَقَامَ عَنِّی نِسَاءَهُ فَلَا یَبْقَی عِنْدَهُ غَیْرِی وَ إِذَا أَتَانِی لِلْخَلْوَةِ مَعِی فِی بَیْتِی لَمْ تَقُمْ عَنْهُ فَاطِمَةُ وَ لَا أَحَدٌ مِنْ بَنِیَّ وَ کُنْتُ إِذَا سَأَلْتُهُ أَجَابَنِی وَ إِذَا سَکَتُّ عَنْهُ وَ فَنِیَتْ مَسَائِلِی ابْتَدَأَنِی فَمَا نَزَلَتْ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله آیَةٌ مِنَ الْقُرْآنِ إِلَّا أَقْرَأَنِیهَا وَ أَمْلَاهَا عَلَیَّ فَکَتَبْتُهَا بِخَطِّی وَ عَلَّمَنِی تَأْوِیلَهَا وَ تَفْسِیرَهَا وَ نَاسِخَهَا وَ مَنْسُوخَهَا وَ مُحْکَمَهَا وَ مُتَشَابِهَهَا وَ خَاصَّهَا وَ عَامَّهَا وَ دَعَا اللَّهَ لِی أَنْ یُعْطِیَنِی فَهْمَهَا وَ حِفْظَهَا فَمَا نَسِیتُ آیَةً مِنْ کِتَابِ اللَّهِ وَ لَا عِلْماً أَمْلَاهُ عَلَیَّ وَ کَتَبْتُهُ مُنْذُ دَعَا اللَّهَ لِی بِمَا دَعَاهُ وَ مَا تَرَکَ شَیْئاً عَلَّمَهُ اللَّهُ مِنْ حَلَالٍ وَ لَا حَرَامٍ أَمْرٍ وَ لَا نَهْیٍ کَانَ أَوْ یَکُونُ وَ لَا کِتَابٍ مُنْزَلٍ عَلَی أَحَدٍ قَبْلَهُ فِی أَمْرٍ بِطَاعَةٍ أَوْ نَهْیٍ عَنْ مَعْصِیَةٍ إِلَّا عَلَّمَنِیهِ وَ حَفَّظَنِیهِ فَلَمْ أَنْسَ حَرْفاً وَاحِداً ثُمَّ وَضَعَ صلی الله علیه و آله یَدَهُ عَلَی صَدْرِی وَ دَعَا اللَّهَ لِی أَنْ یَمْلَأَ قَلْبِی عِلْماً وَ فَهْماً وَ حُکْماً وَ نُوراً فَقُلْتُ یَا نَبِیَّ اللَّهِ بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی إِنِّی مُنْذُ دَعَوْتَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لِی بِمَا دَعَوْتَ لَمْ أَنْسَ شَیْئاً وَ لَمْ یَفُتْنِی شَیْ‌ءٌ لَمْ أَکْتُبْهُ أَ فَتَتَخَوَّفُ عَلَیَّ النِّسْیَانَ فِیمَا بَعْدُ فَقَالَ لَا لَسْتُ أَخَافُ عَلَیْکَ النِّسْیَانَ وَ لَا الْجَهْلَ.

نهج، نهج البلاغة ف، تحف العقول مرسلا مثله- نی، الغیبة للنعمانی ابن عقدة و محمد بن همام و عبد العزیز و عبد الواحد ابنا عبد الله بن یونس عن رجالهم عن عبد الرزاق و همام عن معمر بن راشد عن أبان بن أبی عیاش عن سلیم مثله:

ج، الإحتجاج عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام قَالَ: خَطَبَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ سَاقَ الْحَدِیثَ إِلَی أَنْ قَالَ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ إِنِّی سَمِعْتُ مِنْ سَلْمَانَ وَ أَبِی ذَرٍّ الْغِفَارِیِ

1) و فی نسخة: فی شی‌ء

وَ الْمِقْدَادِ أَشْیَاءَ مِنْ تَفْسِیرِ الْقُرْآنِ وَ الْأَحَادِیثِ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ثُمَّ ذَکَرَ نَحْواً مِمَّا مَرَّ إِلَی قَوْلِهِ حَتَّی إِنْ کَانُوا لَیُحِبُّونَ أَنْ یَجِی‌ءَ الْأَعْرَابِیُّ أَوِ الطَّارِی فَیَسْأَلَهُ صلی الله علیه و آله حَتَّی یَسْمَعُوا وَ کَانَ لَا یَمُرُّ بِی مِنْ ذَلِکَ شَیْ‌ءٌ إِلَّا سَأَلْتُ عَنْهُ وَ حَفِظْتُهُ فَهَذِهِ وُجُوهُ مَا عَلَیْهِ النَّاسُ فِی اخْتِلَافِهِمْ وَ عِلَلِهِمْ فِی رِوَایَاتِهِمْ.

**[ترجمه]الخصال: ابان بن ابوعیاش از سلیم بن قیس هلالی نقل کرده که گفت: خدمت امیرالمؤمنین علیه السلام عرض کردم: یا امیرالمؤمنین، من از سلمان و مقداد و ابوذر چیزی از تفسیر قرآن و احادیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله، غیر از آنچه در دست مردمان است می‌شنوم، و سپس از شما تصدیق آنچه از آنان شنیدم را می‌شنوم، و در دست مردمان چیزهای بسیاری از تفسیر قرآن و احادیث پیامبر می‌بینم که شما با آن آن مخالف هستید و یقین دارید که همه آن‌ها باطل است، آیا مردمان به عمد به رسول خدا صلی الله علیه و آله دروغ میبندند و قرآن را طبق نظر خود

ص: 228

تفسیر می‌کنند؟ گوید: علی علیه السلام به من توجه کرد و فرمود: پرسیدی، اکنون جواب آن را بفهم. به درستی که در دست مردم حق و باطل و راست و دروغ هر دو هست، آنچه هم راست است، ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه و محفوظ و مغلوط دارد. در عهد پیامبر آن قدر به آن حضرت دروغ بستند که ایستاد و خطبه خواند و فرمود: ای مردم! دروغگویان بر من بسیار شدند، کسی که بر من عمداً دروغ بندد، نشیمنگاهش پر از آتش شود. پس از آن حضرت هم بر او دروغ بستند.

همانا حدیث پیامبر از چهار کس به شما برسد که پنجمی ندارند.

اول، از مرد منافقی که اظهار ایمان می‌کند و با اسلام ظاهر سازی می‌نماید و در باطن بی‌دین است، از دروغ بستن به رسول خدا صلی الله علیه و آله هیچ پروا ندارد، اگر مردم بدانند که منافق و دروغگو است از او نمی‌پذیرند و سخنش را باور نمی‌کنند، ولی می‌گویند این مردی است که با رسول خدا صلی الله علیه و آله بوده و او را دیده و این حدیث را از او شنیده، حدیث او را دریافت می‌کنند و حال او را نمی‌دانند.

خدا رسول خود را از منافقین خبر داد و آن‌ها را بدانچه بایست وصف کرد و فرمود: «وَ إِذا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُک أَجْسامُهُمْ وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ»، - . منافقون / 4 - {و چون آنان را ببینی، هیکلهایشان تو را به تعجّب وامی‌دارد، و چون سخن گویند به گفتارشان گوش فرا می‌دهی.} همین منافقین پس از پیامبر در میان مسلمانان بودند و خود را به پیشوایان گمراهی و رهبران دوزخ نزدیک کردند و سخنان بیهوده و دروغ و بهتان به نفع آن‌ها به هم بافتند تا آن‌ها ر به کارهای بزرگ واداشتند و بر گردن مردم سوار کردند و به کمک آنان دنیا را خوردند. همانا مردم پیرو پادشاهان دنیا طلبند، مگر کسی که خدا او را حفظ کند، این یکی از چهار کس است.

دوم، مردی که چیزی از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیده ولی آن را درست حفظ نکرده، قصد دروغ ندارد ولی غلط فهمیده. این کلام غلط در دست او است، بدان رأی می‌دهد و عمل می‌کند و آن را روایت می‌کند و می‌گوید: همانا از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیده‌ام. اگر مسلمانان بدانند غلط فهمیده، آن را نمی‌پذیرند، اگر خودش هم بداند غلط است آن را رها می‌کند.

سوم، کسی که شنیده رسول خدا صلی الله علیه وآله دستوری داده و ندانسته که سپس از آن نهی کرده باشد، یا شنیده از چیزی نهی کره و ندانسته که سپس بدان دستوری داده، حکم منسوخ را در یاد دارد و ناسخ آن را یاد ندارد. اگر خودش می‌دانست، منسوخ شده آن را رها می‌کرد؛ اگر مسلمانان هم می‌دانستند که منسوخ شده، آن را رها می‌کردند.

چهارم، کسی که به رسول خدا صلی الله علیه و آله دروغ نبسته و از ترس خدا و برای احترام پیامبر، دشمن دروغ است، فراموشی ندارد، هر چه از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیده، درست حفظ کرده و چنانچه شنیده، بی‌کم و بیش می‌گوید. ناسخ را از منسوخ دانسته، به ناسخ عمل می‌کند و منسوخ را رها می‌کند. دستورات پیامبر هم مانند آیات قرآن ناسخ و منسوخ دارد، خاص و عام دارد، محکم و متشابه دارد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله عادت داشت که سخنان دو پهلو می‌فرمود و کلامش مانند قرآن عام و خاص داشت. خدای عزوجل در کتاب خود فرمود: «ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا»، - . حشر / 7 - {و آنچه را فرستاده [او] به شما داد، آن را بگیرید و از آنچه شما را باز داشت، بازایستید.} کسی که نفهمد مقصود خدا و رسول چیست، در اشتباه می‌افتد.

ص: 229

این نبود که هر کدام از اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله چیزی از آن حضرت بپرسند، جواب آن را درست بفهمند. بعضی چیزی از آن حضرت می‌پرسیدند و در مقام فهمیدن مقصود آن حضرت را بر نمی‌آمدند و کلام او را درک نمی‌کردند. راه استفاده از پیامبر بر آن‌ها دشوار بود تا این که دلشان می‌خواست یک بیابانی، یک تازه رسیده بیاید و از آن حضرت پرسش کند تا حضرت جواب گوید و آن‌ها بشنوند.

من هر روز یک نوبت داشتم که حضور رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌رسیدم و هر شب یک نوبت داشتم. مرا در این دو نوبت آزاد می‌گذاشت که هر طور باشد من با آن حضرت باشم. همه اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌دانستند که با هیچ کس از مردم این سازشی را که با من داشت نداشت. این نوبت من، گاهی در خانه خودم بود، بیشترش را رسول خدا صلی الله علیه و آله در خانه من می‌آمد و چون در پاره‌ای از منزل‌های آن حضرت می‌رفتم، با من خلوت می‌کرد و زنان خود را از نزد من بیرون می‌کرد و جز من کسی پیش او نمی‌ماند. و چون برای خلوت کردن در خانه خودم می‌آمد، فاطمه زهرا و هیچ کدام از فرزندان مرا بیرون نمی‌کرد. چون از آن حضرت می‌پرسیدم، جواب می‌فرمود و چون خاموش می‌نشستم و پرسش‌هایم به پایان می‌رسید، خودش آغاز سخن می‌کرد. هیچ آیه‌ای از قرآن بر او فرود نمی‌آمد جز این که برای من می‌خواند و آن را شمرده به من می‌گفت تا به خط خود می‌نوشتم و تأویل و تفسیر آن را به من یاد می‌داد و از خدا می‌خواست که فهم و حفظ آن را به من بدهد. از آن هنگامی که آن حضرت درباره من دعا کرد، من آیه‌ای از کتاب خدا را فراموش نکردم و هیچ علمی که آن حضرت بر من واخواند و آن را نوشتم، فراموش نکردم. آن حضرت در آموزش من کوتاهی نکرد. هر چه خدا از حلال و حرام و امر و نهی که بوده یا خواهد بود، به او آموخته بود و او به من آموخت. هر کتابی که بر یکی از پیامبران پیش از او فرود آمده بود، درباره دستوری که باید اطاعت کرد یا نهی از گناهی، به من آموخت و من در خاطر سپردم. یک حرف آن را فراموش نکردم. سپس دست خود را بر سینه من نهاد و از خداوند خواست که قلب من را از علم و فهم و حکم و نور سرشار کند. به آن حضرت عرض کردم: ای پیامبر خدا ! پدر و مادرم به فدایت! ، آیا بعد از این از فراموشی بر من می‌ترسی؟ فرمود: نه من از بابت فراموشی و نادانی درباره تو نگرانی ندارم. - . خصال: 255-257 ب 4 ح 117 -

نهج البلاغه، تحف العقول: مثل آن روایت شده است.

غیبة نعمانی: ابان بن ابوعیاش از سلیم مثل آن را روایت کرده است. - . غیبة النعمانی: 49 -

الاحتجاج: مسعده بن صدقه از امام صادق علیه السلام روایت کرده که امیرالمؤمنین علیه السلام خطبه خواند، و مثل حدیث فوق را روایت کرده است تا آن جایی که فرمود: و تمام اصحاب رسول خدا صلی الله علیه وآله

ص: 230

از آن حضرت نمی‌پرسیدند و فهم‌جویی نمی‌کردند، و دوست داشتند که فردی بیابانی و رهگذر بیاید و از پیامبر بپرسد تا آنان بشنوند، و تنها من بودم که تمام مطالب را پرسیده و حفظ می‌داشتم؛ و این وجوه اختلاف مردمان و علّت خلاف در روایات و تفسیر ایشان است.

**[ترجمه]

إیضاح

سیأتی الخبر بتمامه فی باب العلة التی من أجلها لم یغیر أمیر المؤمنین علیه السلام بعض البدع قوله علیه السلام حقا و باطلا و صدقا و کذبا ذکر الصدق و الکذب بعد الحق و الباطل من قبیل ذکر الخاص بعد العام لأن الصدق و الکذب من خواص الخبر و الحق و الباطل یصدقان علی الأفعال أیضا و قیل الحق و الباطل هنا من خواص الرأی و الاعتقاد و الصدق و الکذب من خواص النقل و الروایة قوله علیه السلام محکما و متشابها المحکم فی اللغة هو المضبوط المتقن و یطلق فی الاصطلاح علی ما اتضح معناه و علی ما کان محفوظا من النسخ أو التخصیص أو منهما معا و علی ما کان نظمه مستقیما خالیا عن الخلل و ما لا یحتمل من التأویل إلا وجها واحدا و یقابله بکل من هذه المعانی المتشابهة قوله علیه السلام و وهما بفتح الهاء مصدر قولک وهمت بالکسر أی غلطت و سهوت و قد روی وهما بالتسکین مصدر وهمت بالفتح إذا ذهب وهمک إلی شی‌ء و أنت ترید غیره و المعنی متقارب قوله علیه السلام فلیتبوأ صیغة الأمر و معناه الخبر کقوله تعالی قُلْ مَنْ کانَ فِی الضَّلالَةِ فَلْیَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا قوله علیه السلام متصنع بالإسلام أی متکلف له و متدلس به غیر متصف به فی نفس الأمر قوله علیه السلام لا یتأثم أی لا یکف نفسه عن موجب الإثم أو لا یعد نفسه آثما بالکذب علی رسول الله صلی الله علیه و آله و کذا قوله لا یتحرج من الحرج بمعنی الضیق قوله علیه السلام و قد أخبر الله عز و جل عن المنافقین أی کان ظاهرهم ظاهرا حسنا و کلامهم کلاما مزیفا مدلسا یوجب اغترار الناس بهم و تصدیقهم فیما ینقلونه عن النبی صلی الله علیه و آله و یرشد إلی ذلک أنه سبحانه خاطب نبیه صلی الله علیه و آله بقوله وَ إِذا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسامُهُمْ أی لصباحتهم و حسن منظرهم وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ أی تصغی إلیه لذلاقة ألسنتهم قوله علیه السلام فولوهم الأعمال أی أئمة الضلال بسبب وضع الأخبار أعطوا هؤلاء المنافقین الولایات و سلطوهم علی

الناس و یحتمل العکس أیضا أی بسبب مفتریات هؤلاء المنافقین صاروا والین علی الناس و صنعوا ما شاءوا و ابتدعوا ما أرادوا و لکنه بعید قوله علیه السلام ناسخ و منسوخ قال الشیخ البهائی رحمه الله خبر ثان لإن أو خبر مبتدأ محذوف أی بعضه ناسخ و بعضه منسوخ أو بدل من مثل و جره علی البدلیة من القرآن ممکن فإن قیام البدل مقام المبدل منه غیر لازم عند کثیر من المحققین قوله علیه السلام و قد کان یکون اسم کان ضمیر الشأن و یکون تامة و هی مع اسمها الخبر و له وجهان نعت للکلام لأنه فی حکم النکرة أو حال منه و إن جعلت یکون ناقصة فهو خبرها قوله علیه السلام و قال الله لعل المراد أنهم لما سمعوا هذه الآیة علموا وجوب اتباعه صلی الله علیه و آله و لما اشتبه علیهم مراده عملوا بما فهموا منه و أخطئوا فیه فهذا بیان لسبب خطاء الطائفة الثانیة و الثالثة و یحتمل أن یکون ذکر الآیة لبیان أن هذه الفرقة الرابعة المحقة إنما تتبعوا جمیع ما صدر عنه صلی الله علیه و آله من الناسخ و المنسوخ و العام و الخاص لأن الله تعالی أمرهم باتباعه فی کل ما یصدر عنه قوله علیه السلام فیشتبه متفرع علی ما قبل الآیة أی کان یشتبه کلام الرسول صلی الله علیه و آله علی من لا یعرف و یحتمل أن یکون المراد أن الله تعالی إنما أمرهم بمتابعة الرسول صلی الله علیه و آله فیما یأمرهم به من اتباع أهل بیته و الرجوع إلیهم فإنهم کانوا یعرفون کلامه و یعلمون مرامه فاشتبه ذلک علی من لم یعرف مراد الله تعالی و ظنوا أنه یجوز لهم العمل بما سمعوا منه بعده صلی الله علیه و آله من غیر رجوع إلی أهل بیته قوله علیه السلام ما عنی الله به الموصول مفعول لم یدر و یحتمل أن یکون فاعل یشتبه قوله علیه السلام و لا یستفهمه أی إعظاما له قوله علیه السلام و الطاری أی الغریب الذی أتاه عن قریب من غیر أنس به و بکلامه و إنما کانوا یحبون قدومهما إما لاستفهامهم و عدم استعظامهم إیاه أو لأنه صلی الله علیه و آله کان یتکلم علی وفق عقولهم فیوضحه حتی یفهم غیرهم قوله علیه السلام فیخلینی فیها من الخلوة یقال استخلی الملک فأخلاه أی سأله أن یجتمع به فی خلوة ففعل أو من التخلیة أی یترکنی أدور معه قوله علیه السلام أدور معه حیثما دار أی لا أمنع عن شی‌ء من خلواته أدخل معه أی مدخل یدخل فیه و أسیر معه أینما سار أو المراد أنی کنت محرما لجمیع أسراره قابلا لعلومه أخوض معه فی کل ما یخوض فیه من

المعارف و کنت أوافقه فی کل ما یتکلم فیه و أفهم مراده قوله علیه السلام تأویلها و تفسیرها أی بطنها و ظهرها.

**[ترجمه]حدیث به طور کامل در باب علتی که به خاطر آن امیرالمومنین علیه السلام بعضی بدعت ها را تغییر ندادند، خواهد آمد. «حقاً و باطلاً و صدقاً و کذباً» ذکر صدق و کذب بعد از حق و باطل در اینجا از قبیل ذکر خاص بعد از عام است، زیرا صدق و کذب از ویژگی های خبر است. و حق و باطل بر افعال نیز صدق می کند. گفته شده است: حق و باطل در اینجا از خواص رأی و اعتقاد است و صدق و کذب از خواص نقل و روایت است. «محکماً و متشابها»، محکم در لغت به چیزی منضبط و متقن گویند و در اصطلاح بر چیزی که معنایش واضح و روشن باشد و چیزی که از نسخ یا تخصیص یا از هر دو محفوظ باشد، اطلاق می شود؛ و بر چیزی که دارای نظم درست و خالی از خلل باشد نیز اطلاق می شود؛ و بر چیزی که جز یک وجه، تأویل دیگری نداشته باشد نیز اطلاق می شود؛ و در مقابل همه این معانی، واژه متشابه به کار می رود.

«وَوَهماً» دو نوع قرائت می شود «وَهَماً» مصدر «وَهِمتَ» به معنای غلط و سهو کردن است. «وَهماً» مصدر «وَهَمتَ» به معنای توهم کردن است، زمانی که وهم به سوی چیزی برود که مطلوب چیز دیگر باشد. هر دو معنا نزدیک به هم است.

«فلیتبوأ» صیغه امر و معنایش خبر است، مانند آیه « قُلْ مَنْ کانَ فِی الضَّلالَةِ فَلْیَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا حَتَّی إِذا رَأَوْا ما یُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذابَ وَ إِمَّا السَّاعَةَ فَسَیَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَکاناً وَ أَضْعَفُ جُنْداً»، - . مریم / 75 - {بگو: «هر که در گمراهی است [خدای] رحمان به او تا زمانی مهلت می‌دهد، تا وقتی آنچه به آنان وعده داده می‌شود: یا عذاب، یا روز رستاخیز را ببینند؛ پس به زودی خواهند دانست جایگاه چه کسی بدتر و سپاهش ناتوان‌تر است.»}

«متصنّع بالاسلام» یعنی خود را به سختی به رعایت احکام اسلام وادار می کند و به ظاهر خود را به اسلام می چسباند، در حالی که واقعاً متصف به اسلام نیست. «لایتأثم» یعنی خود را از اسباب گناه باز نمی دارد، یا نفس خود را به خاطر دروغ بستن به رسول خدا صلی الله علیه و آله گناهکار نمی داند. «لایتحرج» از ماده حرج به معنای تنگی است.

«و قد اخبرالله عزوجل عن المنافقین» یعنی خداوند خبر داده که ظاهر حال منافقین ظاهری نیکو است. و سخنان آنان سخنان آراسته و فریبنده است که باعث فریب خوردن و تصدیق مردم به احادیث منقول از پیامبر صلی الله علیه و آله توسط آنان می شود و نسبت به این موضوع، خدای متعال پیامبرش را ارشاد نموده است و فرمود: {هنگامی که آنان را ببینی، اجسام آنها تو را به تعجب وا می دارد.} یعنی به خواطر نیکو بودن ظاهر و بشاشت آنها.

«فولّوهم الأعمال» یعنی امامان گمراه به سبب این گروه از منافقین به سبب اخبار جعلی حکومت را به آنها دادند و ایشان را بر مردم مسلّط کردند

ص: 231

و عکس مطلب هم احتمال دارد. یعنی این گروه منافقین با دروغهایشان حاکمان بر مردم شدند، هرچه خواستند کردند و هر بدعتی که دل آنها خواست انجام دادند؛ ولی این معنا از ذهن دور است.

«ناسخ و منسوخ»، شیخ بهایی - رحمه الله - گفته است: این جمله خبر دوم برای «انّ» است، یا خبر مبتداء محذوف است که در اصل «بعضه ناسخ و بعضه منسوخ» بوده است. یا بدل از کلمه «مثل» است. و مجرور بودن ناسخ و منسوخ ممکن است به خاطر بدلیت از کلمه قرآن باشد. زیرا قیام بدل به جای مبدل منه، نزد بیشترین محققین لازم نیست.

«و قد کان یکون» اسم کان ضمیر شأن و کان تامه با اسم خود، خبر برای کان است. و دو وجه دارد. «وله وجهان» صفت کلام است، زیرا او در حکم نکره است و احتمال هم دارد که حال از کلام باشد. و اگر «یکون» را ناقصه قرار دهی، «له وجهان» خبر یکون می شود. «و قال الله» شاید مراد این باشد که منافقین وقتی این آیه را شنیدند، وجوب پیروی رسول خدا صلی الله علیه و آله را دانستند. وقتی مراد رسول خدا صلی الله علیه و آله بر آنان مشتبه شد، به آنچه فهمیده بودند عمل کردند و در فهم خودشان خطا کردند. و این بیانی است برای سبب خطا رفتن طائفه دوم و سوم.

و احتمال دارد ذکر آیه قرآن در این جا به خاطر بیان این مطلب باشد که این گروه چهارم به تمام آنچه از پیامبر صلی الله علیه و آله رسیده بود، از قبیل ناسخ و منسوخ و عام و خاص، عمل و پیروی کردند، زیرا خداوند متعال امر کرده بود، در تمام آنچه از رسول خدا صلی الله علیه و آله صادر می شود، اطاعت کنید.

«فیشتبه»: این مطلب از فروعات آیه پیشین است، یعنی سخن رسول خدا صلی الله علیه و آله بر کسی که شناخت نداشت مشتبه شد؛ و احتمال دارد مقصود این باشد که خدای تعالی مردمان را به پیروی از رسولش در مورد امر آن حضرت به متابعت و مراجعه به اهل بیتش مأمور کرده است، زیرا آنان سخن رسول خدا صلی الله علیه و آله را می شناختند و مقصود آن را می دانستند و این کار بر کسی که مقصود خدا را نمی شناخت مشتبه شد و گمان کردند که برای آنان، عمل به شنیده های ایشان از رسول خدا صلی الله علیه و آله بدون مراجعه به اهل بیت آن حضرت هم جایز است. «ماعنی الله به»، ماء موصوله مفعول «لم یدر» است و احتمال دارد فاعل یشتبه باشد. «ولایستفهمه» به خاطر عظمت رسول خدا صلی الله علیه و آله از آن حضرت استفهام [پرسش] نمی کردند.

«طاری» یعنی غریب و دور از وطنی که نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله می آمد و با آن حضرت و سخنان ایشان مأنوس نبود. مردم دوست داشتند اعرابی و شخصی تازه وارد نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله بیاید، یا به خاطر پرسش های آنان و بزرگ نپنداشتن آنان رسول خدا صلی الله علیه و آله را، یا به خاطر این که آن حضرت به اندازه عقلهای آنان سخن می گفت و توضیح می داد تا دیگران هم بفهمند.

«فیخلین فیها» این کلمه از ماده خلوت است گفته می شود «استغنی الملک فأخلاه» یعنی از پادشاه طلب خلوت کرد که با او در یک جای تنها خلوت کند و او هم پذیرفت. یا این واژه از ماده تخلیه است، یعنی مرا با آن حضرت رها می کردند که همیشه همراه او باشم. «ادور معه حیثما دار» یعنی من از هیچ یک از خلوت های آن حضرت منع نمی شدم، هر جا که آن حضرت وارد می شد من هم وارد می شدم، هرجا گردش می کرد من هم گردش می کردم. یا مقصود این است که من محرم اسرار ایشان بودم و شایستگی علوم آن حضرت را داشتم. هرجا آن حضرت در

ص: 232

معارف فرو می رفت، من هم همراه او بودم، و در هرچه سخن می گفت با او موافقت می کردم و مقصودش را می فهمیدم. «تأویلها و تفسیرها» یعنی ظاهر و باطن آن را درک می کردم. - . الاحتجاج: 263-265 -

**[ترجمه]

«14»

ع، علل الشرائع ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیُّ وَ مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَی الْبَرْقِیُّ وَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ هِشَامٍ وَ عَلِیُّ بْنُ عِیسَی الْمُجَاوِرُ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ قَالُوا حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ السَّیَّارِیِّ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ أَسْبَاطٍ قَالَ: قُلْتُ لِلرِّضَا علیه السلام یَحْدُثُ الْأَمْرُ لَا أَجِدُ بُدّاً مِنْ مَعْرِفَتِهِ وَ لَیْسَ فِی الْبَلَدِ الَّذِی أَنَا فِیهِ أَحَدٌ أَسْتَفْتِیهِ مِنْ مَوَالِیکَ قَالَ فَقَالَ علیه السلام ائْتِ فَقِیهَ الْبَلَدِ فَاسْتَفْتِهِ فِی أَمْرِکَ فَإِذَا أَفْتَاکَ بِشَیْ‌ءٍ فَخُذْ بِخِلَافِهِ فَإِنَّ الْحَقَّ فِیهِ.

**[ترجمه]علل الشرائع: عیون أخبار الرضا: علی بن احمد از علی بن أسباط نقل کرده که وی گفت: محضر مبارک حضرت رضا علیه السلام عرض کردم: امری برایم اتفاق می‌افتد که باید حکمش را بدانم و در شهر از دوستان شما کسی نیست که از وی آن را سؤال کنم، تکلیفم چیست؟ حضرت فرمودند: نزد فقیه شهر (یعنی فقیه عامّه) برو و از او استفتاء نما و وقتی به چیزی فتوی داد، تو خلاف آن را بگیر؛ زیرا حق در خلاف آن می‌باشد. - . علل الشرائع: 531 ب 315 ح 4 -

**[ترجمه]

بیان

لعله محمول علی ما إذا کان عنده خبران لا یدری بأیهما یأخذ و إن کان بعیدا.

**[ترجمه]این حدیث به صورتی حمل می‌شود که در نزد آن شخص، دو خبر بوده و نمی‌فهمیده که کدام یک از آن‌ها را اخذ کند؛ گر چه این احتمال بعید است.

**[ترجمه]

«15»

ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام أَبِی وَ ابْنُ الْوَلِیدِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْمِسْمَعِیِّ عَنِ الْمِیثَمِیِّ أَنَّهُ سَأَلَ الرِّضَا علیه السلام یَوْماً وَ قَدِ اجْتَمَعَ عِنْدَهُ قَوْمٌ مِنْ أَصْحَابِهِ وَ قَدْ کَانُوا تَنَازَعُوا فِی الْحَدِیثَیْنِ الْمُخْتَلِفَیْنِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی الشَّیْ‌ءِ الْوَاحِدِ فَقَالَ علیه السلام إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ حَرَّمَ حَرَاماً وَ أَحَلَّ حَلَالًا وَ فَرَضَ فَرَائِضَ فَمَا جَاءَ فِی تَحْلِیلِ مَا حَرَّمَ اللَّهُ أَوْ تَحْرِیمِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ أَوْ دَفْعِ فَرِیضَةٍ فِی کِتَابِ اللَّهِ رَسْمُهَا بَیِّنٌ قَائِمٌ بِلَا نَاسِخٍ نَسَخَ ذَلِکَ فَذَلِکَ مَا لَا یَسَعُ الْأَخْذُ بِهِ لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَمْ یَکُنْ لِیُحَرِّمَ مَا أَحَلَّ اللَّهُ وَ لَا لِیُحَلِّلَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَا لِیُغَیِّرَ فَرَائِضَ اللَّهِ وَ أَحْکَامَهُ کَانَ فِی ذَلِکَ کُلِّهِ مُتَّبِعاً مُسَلِّماً مُؤَدِّیاً عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا ما یُوحی إِلَیَّ فَکَانَ صلی الله علیه و آله مُتَّبِعاً لِلَّهِ مُؤَدِّیاً عَنِ اللَّهِ مَا أَمَرَهُ بِهِ مِنْ تَبْلِیغِ الرِّسَالَةِ قُلْتُ فَإِنَّهُ یَرِدُ عَنْکُمُ الْحَدِیثُ فِی الشَّیْ‌ءِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مِمَّا لَیْسَ فِی الْکِتَابِ وَ هُوَ فِی السُّنَّةِ ثُمَّ یَرِدُ خِلَافُهُ فَقَالَ وَ کَذَلِکَ قَدْ نَهَی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَنْ أَشْیَاءَ نَهْیَ حَرَامٍ فَوَافَقَ فِی ذَلِکَ نَهْیُهُ نَهْیَ اللَّهِ تَعَالَی وَ أَمَرَ بِأَشْیَاءَ فَصَارَ ذَلِکَ الْأَمْرُ وَاجِباً لَازِماً کَعِدْلِ فَرَائِضِ اللَّهِ تَعَالَی وَ وَافَقَ فِی ذَلِکَ أَمْرُهُ أَمْرَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَمَا جَاءَ فِی النَّهْیِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله نَهْیَ حَرَامٍ ثُمَّ جَاءَ خِلَافُهُ لَمْ یَسَعِ اسْتِعْمَالُ ذَلِکَ وَ کَذَلِکَ فِیمَا أَمَرَ بِهِ لِأَنَّا لَا نُرَخِّصُ فِیمَا لَمْ یُرَخِّصْ فِیهِ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ لَا نَأْمُرُ بِخِلَافِ مَا أَمَرَ

رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِلَّا لِعِلَّةِ خَوْفِ ضَرُورَةٍ فَأَمَّا أَنْ نَسْتَحِلَّ مَا حَرَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَوْ نُحَرِّمَ مَا اسْتَحَلَّهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَلَا یَکُونُ ذَلِکَ أَبَداً لِأَنَّا تَابِعُونَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مُسَلِّمُونَ لَهُ کَمَا کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله تَابِعاً لِأَمْرِ رَبِّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مُسَلِّماً لَهُ وَ قَالَ عَزَّ وَ جَلَّ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله نَهَی عَنْ أَشْیَاءَ لَیْسَ نَهْیَ حَرَامٍ بَلْ إِعَافَةٍ وَ کَرَاهَةٍ وَ أَمَرَ بِأَشْیَاءَ لَیْسَ بِأَمْرِ فَرْضٍ وَ لَا وَاجِبٍ بَلْ أَمْرُ فَضْلٍ وَ رُجْحَانٍ فِی الدِّینِ ثُمَّ رَخَّصَ فِی ذَلِکَ لِلْمَعْلُولِ وَ غَیْرِ الْمَعْلُولِ فَمَا کَانَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله نَهْیَ إِعَافَةٍ أَوْ أَمْرَ فَضْلٍ فَذَلِکَ الَّذِی یَسَعُ اسْتِعْمَالُ الرُّخَصِ فِیهِ إِذَا وَرَدَ عَلَیْکُمْ عَنَّا فِیهِ الْخَبَرُ بِاتِّفَاقٍ یَرْوِیهِ مَنْ یَرْوِیهِ فِی النَّهْیِ وَ لَا یُنْکِرُهُ وَ کَانَ الْخَبَرَانِ صَحِیحَیْنِ مَعْرُوفَیْنِ بِاتِّفَاقِ النَّاقِلَةِ فِیهِمَا یَجِبُ الْأَخْذُ بِأَحَدِهِمَا أَوْ بِهِمَا جَمِیعاً أَوْ بِأَیِّهِمَا شِئْتَ وَ أَحْبَبْتَ مُوَسَّعٌ ذَلِکَ لَکَ مِنْ بَابِ التَّسْلِیمِ لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ الرَّدِّ إِلَیْهِ وَ إِلَیْنَا وَ کَانَ تَارِکُ ذَلِکَ مِنْ بَابِ الْعِنَادِ وَ الْإِنْکَارِ وَ تَرْکِ التَّسْلِیمِ لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مُشْرِکاً بِاللَّهِ الْعَظِیمِ فَمَا وَرَدَ عَلَیْکُمْ مِنْ خَبَرَیْنِ مُخْتَلِفَیْنِ فَاعْرِضُوهُمَا عَلَی کِتَابِ اللَّهِ فَمَا کَانَ فِی کِتَابِ اللَّهِ مَوْجُوداً حَلَالًا أَوْ حَرَاماً فَاتَّبِعُوا مَا وَافَقَ الْکِتَابَ وَ مَا لَمْ یَکُنْ فِی الْکِتَابِ فَاعْرِضُوهُ عَلَی سُنَنِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَمَا کَانَ فِی السُّنَّةِ مَوْجُوداً مَنْهِیّاً عَنْهُ نَهْیَ حَرَامٍ أَوْ مَأْمُوراً بِهِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَمْرَ إِلْزَامٍ فَاتَّبِعُوا مِمَّا وَافَقَ نَهْیَ رَسُولِ اللَّهِ وَ أَمْرَهُ وَ مَا کَانَ فِی السُّنَّةِ نَهْیَ إِعَافَةٍ أَوْ کَرَاهَةٍ ثُمَّ کَانَ الْخَبَرُ الْآخَرُ خِلَافَهُ فَذَلِکَ رُخْصَةٌ فِیمَا عَافَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ کَرِهَهُ وَ لَمْ یُحَرِّمْهُ فَذَلِکَ الَّذِی یَسَعُ الْأَخْذُ بِهِمَا جَمِیعاً أَوْ بِأَیِّهِمَا شِئْتَ وَسِعَکَ الِاخْتِیَارُ مِنْ بَابِ التَّسْلِیمِ وَ الِاتِّبَاعِ وَ الرَّدِّ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ مَا لَمْ تَجِدُوهُ فِی شَیْ‌ءٍ مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ فَرُدُّوا إِلَیْنَا عِلْمَهُ فَنَحْنُ أَوْلَی بِذَلِکَ وَ لَا تَقُولُوا فِیهِ بِآرَائِکُمْ وَ عَلَیْکُمْ بِالْکَفِّ وَ التَّثَبُّتِ وَ الْوُقُوفِ وَ أَنْتُمْ طَالِبُونَ بَاحِثُونَ حَتَّی یَأْتِیَکُمُ الْبَیَانُ مِنْ عِنْدِنَا.

قال الصدوق رحمه الله کان شیخنا محمد بن الحسن بن أحمد بن الولید رضی الله عنه سیئ الرأی فی محمد بن عبد الله المسمعی راوی هذا الحدیث و إنما أخرجت هذا الخبر فی هذا الکتاب لأنه کان فی کتاب الرحمة و قد قرأته علیه فلم ینکره و رواه لی.

**[ترجمه]عیون أخبار الرضا: پدرم محمّد بن حسین بن ولید به سند فوق از حمد بن میثمی روایت کردند که روزی در حالی که جماعت از اصحاب حضرت رضا علیه السلام گرد آن جناب بودند و درباره دو حدیث معارض که از رسول خدا صلی الله علیه و آله در حکم موضوع واحدی رسیده، بحث و گفتگو می‌نمودند، و مورد نزاع را از آن حضرت پرسیدند. امام فرمود: خداوند عزوجل چیزی را حرام کرده و چیزی را حلال، و اموری را نیز واجب گردانیده، و هر روایتی که در حلال کردن آنچه خداوند حرام فرموده، یا حرام کردن آنچه خداوند حلال فرموده، یا رد کردن واجبی را که در کتاب خدا حکمش مذکور است و دلیلش در سنت کاملاً روشن است و ناسخی هم ندارد که آن را نسخ کرده باشد، آمده است، آن روایات (یعنی مخالف قطعی) را نمی‌توان مورد عمل قرار داد و جائز نیست بدان تمسک نمود، زیرا رسول خدا صلی الله علیه و آله این طور نبود که حلال خدا را حرام و یا حرام خدا را حلال کند، یا فرائض و احکام الهی را (العیاذ بالله) تغییر دهد. در تمام موارد کاملاً تابع وحی و تسلیم امر و رساننده از سوی خدا بود، و این حقیقت خود کلام پروردگار است که به او می‌فرماید: به مردم بگو: «إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا ما یُوحی إِلَیَّ»، - . انعام / 50 - {جز آنچه را که به سوی من وحی می‌شود پیروی نمی‌کنم.}، پس رسول خدا صلی الله علیه وآله تابع فرمان خدا بود و از جانب خداوند، احکام و آنچه را خدا به او امر کرده بود تبلیغ می‌فرمود. راوی گوید: عرضه داشتم، گاهی از طریق شما خداندان در موضوعی حکمی از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده که آن در کتاب خدا نیست و در سنّت است، سپس حدیثی خلاف آن از شما رسیده است؟ فرمود: و همچنین است؛ بسا می‌شود که رسول خدا صلی الله علیه و آله از چیزهایی نهی فرموده و نهیاش نهی تحریمی است که عمل به آن جایز نیست و مانند نهی خدا است؛ و نیز به اموری امر فرموده و آن امر واجب و لازم است، نظیر دستورات حق تعالی و امر آن حضرت مطابق امر و فرمان الهی است و با امر خدا موافق است. پس هر نهی تحریمی که از رسول خدا صلی الله علیه و آله صادر گشته است و سپس خلاف آن ذکر شده، عمل به آن روایت خلاف جایز نیست، و همین طور در آنچه بدان امر فرموده است، زیرا ما اذن نمی‌دهیم چیزی

ص: 233

را که رسول خدا صلی الله علیه وآله امر فرموده، مگر به جهت ترس از خطری که ناگزیر در پی دارد (یعنی موارد تقیه) و اما این که حلال کنیم آنچه را که رسول خدا صلی الله علیه وآله حرام فرموده، یا حرام کنیم آنچه را که رسول خدا صلی الله علیه وآله حلال دانسته است، هرگز چنین چیزی نخواهد بود، زیرا ما پیرو رسول خدا صلی الله علیه و آله هستیم و تسلیم اوامر و نواهی او می‌باشیم هم‌چنان که رسول خدا صلی الله علیه و آله پیرو و تابع فرامین پروردگار عزّوجلّ و تسلیم اوامر او بود. خداوند عزّوجلّ می‌فرماید: «ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا»، - . حشر / 7 - {و آنچه را فرستاده [او] به شما داد، آن را بگیرید و از آنچه شما را باز داشت، بازایستید.}

و رسول خدا صلی الله علیه وآله از چیزهایی نهی فرموده که آن نهی از حرام نیست، بلکه نهی و پرهیز کراهتی است نه تحریمی، و مقصود آن حضرت اظهار کراهت و ناخوشایندی است نه حرمت؛ و به اموری امر فرموده که امر وجوبی و لازم الاجرا نیست، بلکه به طریق افضل بودن و رجحان داشتن است، آن‌گاه مردم را در عمل و ترک آن آزاد گذاشته، چه شخص مکلف از انجام عمل معذور باشد، چه نباشد. پس آنچه از رسول خدا صلی الله علیه وآله نهی تنزیهی (مکروهی) یا امر شادی (مستحبّی) آمده است که عمل به آن حرام نیست، و یا ترک آن واجب نیست و در فعل و ترک آن پیامبر رخصت فرموده، هرگاه از جانب ما بر شما دو خبر وارد شده باشد که یکی امر به چیزی کرده و دیگری نهی از آن دو چیز و هر دو را یک نفر در کتابش آورده است و هیچ یک را انکار نکرده، اگر هر دو خبر به اتّفاق ناقلین صحیح معروف باشد، در این صورت واجب است که یکی از آن‌ها یا هر دو أخذ شود، یا به هر کدام که بخواهی تمسک کنی می‌توانی و رخصت داری، از بابت تسلیم بودن به فرمایش رسول خدا صلی الله علیه وآله، و رد کردن علم آن به ایشان و به ما، در هر کجا که تکلیف واضح نبود؛ زیرا کسی که تسلیم بودن را از روی عناد و انکار بر رسول خدا صلی الله علیه و آله ترک کند، به خداوند عظیم مشرک خواهد بود.

پس هر خبری که از اخبار بر شما روایت شود و دارای معارض باشد، (قبل از هر چیز) هر دو را بر کتاب خدا عرضه بدارید، پس آن خبر که با آنچه در کتاب خدا موجود است از حلال یا حرام موافق است، آن را به کار بندید و عمل کنید، و چنآنچه در کتاب خدا نیافتید، به سنّت‌های پیامبرصلی الله علیه وآله عرضه کنید، پس آنچه حکمش در سنّت رسول الله‌صلی الله علیه وآله موجود بود، مثلاً از آن نهی شده بود - نهی تحریمی - یا بدان امر شده بود - امر وجوبی و الزامی - خبری را که موافق آن سنّت است به کار بندید و مطابق آن عمل کنید؛ و آنچه در سنت نهی کراهتی آمده است و در مقابل خبری مخالف آن وارد شده، پس این رخصتی است در آنچه رسول خدا صلی الله علیه وآله از آن نهی کرده بوده و آن را ناخوشایند دانسته، نه حرام و ممنوع. در اینجا است که به هر دو خبر می‌توان تمسّک کرد و اختیار با خود شخص است، زیرا هر دو از پیامبر خداست (و ما باید تسلیم او باشیم و از او متابعت نمائیم و هر مورد که ندانستیم و حکم مشتبه بود، به او رجوع نمائیم).

و آنچه را که از هیچ یک از این موارد نبود و تطبیق نمی‌شد، علم آن را به ما باز گردانید، و ما بدان اولاتریم، و از پیش خود و رأی خود چیزی نگویید. و بر شما باد به دقت و بررسی و توقف در «مشتبهات»، و برای فهم و یافتن، در جستجو و بحث پیرامون آن باشید تا توضیح و بیان آن از جانب ما بیاید و مطلب روشن گردد.

شیخ صدوق - رحمه الله - گوید: شیخ ما محمّد بن حسن بن احمد بن ولید - رضی الله عنه - اعتقاد خوبی به محمّد بن عبدالله مسمعی راوی این خبر نداشت و در نظر او مورد اعتماد نبود، لکن من این خبر را در این کتاب از «کتاب الرحمة» (سعد بن عبدالله اشعری) استخراج کردم و چون آن کتاب را برای استاد قرائت می‌کردم انکاری نکرد و عیبی نگرفت و اجازه نقل آن را به من داد. - . عیون اخبار الرضا 2: 22 ب 30 ح 45 -

ص: 234

**[ترجمه]

«16»

»یب، تهذیب الأحکام بِسَنَدِهِ الصَّحِیحِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ قَالَ: قَرَأْتُ فِی کِتَابٍ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام اخْتَلَفَ أَصْحَابُنَا فِی رِوَایَاتِهِمْ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی رَکْعَتَیِ الْفَجْرِ فِی السَّفَرِ فَرَوَی بَعْضُهُمْ أَنْ صَلِّهِمَا فِی الْمَحْمِلِ وَ رَوَی بَعْضُهُمْ لَا تُصَلِّهِمَا إِلَّا عَلَی الْأَرْضِ فَأَعْلِمْنِی کَیْفَ تَصْنَعُ أَنْتَ لِأَقْتَدِیَ بِهِ فِی ذَلِکَ فَوَقَّعَ علیه السلام مُوَسَّعٌ عَلَیْکَ بِأَیَّةٍ عَمِلْتَ.

**[ترجمه]تهذیب الأحکام: علی بن مهزیار گوید: در کتاب عبداللّه ابن محمّد [مسئلهای] آمده بود و من از امام علی النقی علیه السلام پرسیدم که همراهان ما در روایتشان از امام صادق علیه السلام در دو رکعت نافله صبح در سفر اختلاف دارند. بعضی اصحاب روایت کردهاند که این دو رکعت را در محمل بخوانید و بعضی از اصحاب روایت کردهاند که این دو رکعت را جز در روزی زمین نخوانید؛ پس به من خبر دهید که شما چکار می‌کنید؟ تا من در نافله فجر به شما اقتدا کنم. پس حضرت نوشت: وسعت است بر تو، بر هر کدام که عمل کنی. - . تهذیب الاحکام 3: 228 ح 583 -

**[ترجمه]

«17»

»أَقُولُ رَوَی الشَّیْخُ قُطْبُ الدِّینِ الرَّاوَنْدِیُّ فِی رِسَالَةِ الْفُقَهَاءِ عَلَی مَا نَقَلَ عَنْهُ بَعْضُ الثِّقَاتِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ رَجُلٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ السَّرِیِّ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِذَا وَرَدَ عَلَیْکُمْ حَدِیثَانِ مُخْتَلِفَانِ فَخُذُوا بِمَا خَالَفَ الْقَوْمَ.

**[ترجمه]می گویم: شیخ قطب الدین راوندی در رسالة الفقها بر آنچه بعضی ثقات آن را نقل کردهاند، به سندش از صدوق از ابن ولید از صفار از ابن عیسی از مردی از یونس بن عبدالرحمن از حسن بن سری روایت نموده که امام صادق علیه السلام فرمود: وقتی بر شما دو حدیث مختلف وارد شد، آن حدیث را که مخالف عامه است، بگیرید. - . اعتقادات الصدوق: 107- 108 -

**[ترجمه]

«18»

»وَ عَنْهُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنِ ابْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ جَهْمٍ قَالَ: قُلْتُ لِلْعَبْدِ الصَّالِحِ علیه السلام هَلْ یَسَعُنَا فِیمَا یَرِدُ عَلَیْنَا مِنْکُمْ إِلَّا التَّسْلِیمُ لَکُمْ فَقَالَ علیه السلام لَا وَ اللَّهِ لَا یَسَعُکُمْ إِلَّا التَّسْلِیمُ لَنَا قُلْتُ فَیُرْوَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام شَیْ‌ءٌ وَ یُرْوَی عَنْهُ خِلَافُهُ فَبِأَیِّهِمَا نَأْخُذُ قَالَ خُذْ بِمَا خَالَفَ الْقَوْمَ وَ مَا وَافَقَ الْقَوْمَ فَاجْتَنِبْهُ.

**[ترجمه]حسن بن جهم می گوید: به بنده شایسته کار امام موسی کاظم علیه السلام عرض کردم: آیا جایز است بر ما آنچه وارد می‌شود از شما جز تسلیم بر گفتار شما؟ فرمود: نه جایز نیست جز تسلیم بر گفتار ما. قسم به خدا، رخصت نیست برای شما جز تسلیم شدن بر ما و بر گفتار ما.

عرض کردم: پس از امام صادق علیه السلام چیزی روایت شده و از آن حضرت بر خلاف همان چیز نیز روایت شده! پس کدام را اخذ کنیم؟ فرمود: خبری را که مخالف عامه است بگیرید و آن خبری که موافق عامه است را از آن دوری کنید.

**[ترجمه]

«19»

»وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قُلْتُ لِلرِّضَا علیه السلام کَیْفَ نَصْنَعُ بِالْخَبَرَیْنِ الْمُخْتَلِفَیْنِ فَقَالَ إِذَا وَرَدَ عَلَیْکُمْ حَدِیثَانِ مُخْتَلِفَانِ فَانْظُرُوا مَا یُخَالِفُ مِنْهُمَا الْعَامَّةَ فَخُذُوهُ وَ انْظُرُوا مَا یُوَافِقُ أَخْبَارَهُمْ فَدَعُوهُ.

**[ترجمه]راوی می گوید: به امام رضا علیه السلام عرض کردم: وقتی دو خبر مخالف از شما صادر شده است، وظیفه ما شیعیان چیست؟ فرمود: وقتی بر شما دو حدیث مختلف وارد شد، پس به آن دو خبر نگاه کنید و آن خبری که مخالف عامه است را بگیرید و آن خبری که موافق اخبار عامه است، پس او را رها کنید.

**[ترجمه]

«20»

»وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِذَا وَرَدَ عَلَیْکُمْ حَدِیثَانِ مُخْتَلِفَانِ فَاعْرِضُوهُمَا عَلَی کِتَابِ اللَّهِ فَمَا وَافَقَ کِتَابَ اللَّهِ فَخُذُوهُ وَ مَا خَالَفَ کِتَابَ اللَّهِ فَذَرُوهُ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوهُمَا فِی کِتَابِ اللَّهِ فَاعْرِضُوهُمَا عَلَی أَخْبَارِ الْعَامَّةِ فَمَا وَافَقَ أَخْبَارَهُمْ فَذَرُوهُ وَ مَا خَالَفَ أَخْبَارَهُمْ فَخُذُوهُ.

عد، العقائد اعتقادنا فی الحدیث المفسر أنه یحکم علی المجمل کما قال الصادق علیه السلام.

**[ترجمه]امام صادق علیه السلام: زمانی که دو حدیث مختلف بر شما وارد شد، پس آن حدیث را بر کتاب خدا عرضه کنید، پس حدیث موافق کتاب اللّه را اخذ کنید و آنچه مخالف کتاب اللّه است را رها کنید. اگر این دو خبر مختلف را در کتاب خدا نیافتید، پس آن دو را بر اخبار عامه عرض کنید، پس آن خبر که موافق اخبار عامه است را رها کنید و آنچه مخالف اخبار عامه است را اخذ کنید.

عقائد صدوق: اعتقاد ما در حدیث تفسیرکننده آن است که آن، حاکم بر مجمل است، چنانچه امام صادق علیه السلام فرمود.

**[ترجمه]

«21»

»ما، الأمالی للشیخ الطوسی الْمُفِیدُ عَنِ ابْنِ قُولَوَیْهِ عَنِ الْکُلَیْنِیِّ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْیَقْطِینِیِ

عَنْ یُونُسَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: دَخَلْنَا عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ علیه السلام وَ نَحْنُ جَمَاعَةٌ بَعْدَ مَا قَضَیْنَا نُسُکَنَا فَوَدَّعْنَاهُ وَ قُلْنَا لَهُ أَوْصِنَا یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَقَالَ لِیُعِنْ قَوِیُّکُمْ ضَعِیفَکُمْ وَ لْیَعْطِفْ غَنِیُّکُمْ عَلَی فَقِیرِکُمْ وَ لْیَنْصَحِ الرَّجُلُ أَخَاهُ کَنُصْحِهِ لِنَفْسِهِ وَ اکْتُمُوا أَسْرَارَنَا وَ لَا تَحْمِلُوا النَّاسَ عَلَی أَعْنَاقِنَا وَ انْظُرُوا أَمْرَنَا وَ مَا جَاءَکُمْ عَنَّا فَإِنْ وَجَدْتُمُوهُ لِلْقُرْآنِ مُوَافِقاً فَخُذُوا بِهِ وَ إِنْ لَمْ تَجِدُوهُ مُوَافِقاً فَرُدُّوهُ وَ إِنِ اشْتَبَهَ الْأَمْرُ عَلَیْکُمْ فَقِفُوا عِنْدَهُ وَ رُدُّوهُ إِلَیْنَا حَتَّی نَشْرَحَ لَکُمْ مِنْ ذَلِکَ مَا شُرِحَ لَنَا فَإِذَا کُنْتُمْ کَمَا أَوْصَیْنَاکُمْ لَمْ تَعَدَّوْا إِلَی غَیْرِهِ فَمَاتَ مِنْکُمْ مَیِّتٌ قَبْلَ أَنْ یَخْرُجَ قَائِمُنَا عَجَّلَ اللَّهُ تَعَالَی فَرَجَهُ کَانَ شَهِیداً وَ مَنْ أَدْرَکَ قَائِمَنَا عَجَّلَ اللَّهُ فَرَجَهُ فَقُتِلَ مَعَهُ کَانَ لَهُ أَجْرُ شَهِیدَیْنِ وَ مَنْ قَتَلَ بَیْنَ یَدَیْهِ عَدُوّاً لَنَا کَانَ لَهُ أَجْرُ عِشْرِینَ شَهِیداً.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی:

ص: 235

جابر گوید: بر امام محمّد باقر علیه السلام وارد شدم - و ما گروهی بودیم - بعد از آن که ایشان را عیادت کردیم، با امام خداحافظی کردیم. وقتی خواستیم بیرون رویم، گفتیم: ای فرزند پیامبر، وصیتی به ما کن. امام فرمود: باید نیرومند شما بر ناتوان شما کمک کند. باید دارای شما بر بیچاره شما مهربانی کند. باید مرد به برادر دینی‌اش خیر خواهی کند، مانند خیر خواهی خودش بر خودش. اسرار ما را پنهان کنید. مردم را به گردن ما سوار نکنید. دین ما را نگاه کنید و آنچه از ما به سوی شما آمد، پس اگر او را موافق قرآن یافتید، پس از آن تقلید کنید و اگر موافق قرآن نیافتید، به سوی ما برگردانید. اگر حکم بر شما مشتبه شد و معنای واقعی آن را نفهمیدید، پس نزد آن توقف کنید و آن را به سوی ما برگردانید تا بر شما این مشتبه را شرح دهیم، همانطور که برای ما از طرف خدا شرح داده شده. شما آنطور باشید که شما را سفارش کردیم و تجاوز به غیر آنچه ما به شما رسیده نکنید. پس اگر مردی از شما چنین [بر این رویّه] بمیرد، پیش از آن که قائم (عج) ما ظاهر گردد، شهید شده است؛ و کسی که قائم ما را (عج) درک کند و با او شهید شود، پس برای او مزد دو شهید است. و کسی که پیش امام زمان دشمن ما را بکشد، پس برای او اجر بیست شهید است. - . امالی طوسی 9: 236 -

**[ترجمه]

«22»

»ع، علل الشرائع أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِیدِ وَ السِّنْدِیِّ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ بَشِیرٍ وَ حَرِیزٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ إِنَّهُ لَیْسَ شَیْ‌ءٌ أَشَدَّ عَلَیَّ مِنِ اخْتِلَافِ أَصْحَابِنَا قَالَ ذَلِکَ مِنْ قِبَلِی.

**[ترجمه]علل الشرائع: پدرم - رحمه الله - از سعد بن عبدالله از حریز از حضرت امام صادق علیه السلام، می‌گوید: محضر مبارک امام علیه السلام عرض کردم: امری بر من سخت‌تر از این نیست که بین اصحاب ما اختلاف می‌باشد؟ امام علیه السلام فرمود: این اختلاف از جانب من بوده و من بین آن‌ها اختلاف انداخته‌ام. - . علل الشرائع: 395 ب 131 ح 14 -

**[ترجمه]

بیان

أی بما أخبرتهم به من جهة التقیة و أمرتهم به للمصلحة.

**[ترجمه]احادیثی را از باب تقیه و مصلحت برای آن‌ها گفته‌ام.

**[ترجمه]

«23»

»ع، علل الشرائع ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ الْخَزَّازِ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: اخْتِلَافُ أَصْحَابِی لَکُمْ رَحْمَةٌ وَ قَالَ إِذَا کَانَ ذَلِکَ جَمَعْتُکُمْ عَلَی أَمْرٍ وَاحِدٍ وَ سُئِلَ عَنِ اخْتِلَافِ أَصْحَابِنَا فَقَالَ علیه السلام أَنَا فَعَلْتُ ذَلِکَ بِکُمْ لَوِ اجْتَمَعْتُمْ عَلَی أَمْرٍ وَاحِدٍ لَأُخِذَ بِرِقَابِکُمْ.

**[ترجمه]علل الشرائع: محمّد بن حسن از ایوب خزّار، از حضرت امام کاظم علیه السلام نقل کرد که فرمود: اختلاف بین اصحاب من برای شما رحمت است و نیز فرمودند: هنگامی که بین اصحاب من اختلاف باشد، من شما را بر امر واحدی متفق خواهم نمود.

و از آن جناب راجع به اختلاف اصحاب و سبب آن پرسیدم؟ حضرت فرمودند: من این اختلاف را بین اصحاب انداخته‌ام و جهتش آن است که اگر متفق باشید و بین شما اختلافی نباشد، دشمنان گردنتان را خواهد زد. - . علل الشرائع: 395 ب 131 ح 15 -

**[ترجمه]

بیان

إذا کان ذلک أی ظهور الحق و قیام القائم عجل الله فرجه.

**[ترجمه]یعنی هنگامی که حضرت قائم (عج) ظهور نماید، شما را بر یک امر متحد می‌سازد.

**[ترجمه]

«24»

»ع، علل الشرائع أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ مَسْأَلَةٍ فَأَجَابَنِی قَالَ ثُمَّ جَاءَ رَجُلٌ فَسَأَلَهُ عَنْهَا فَأَجَابَهُ بِخِلَافِ مَا أَجَابَنِی ثُمَّ جَاءَ رَجُلٌ آخَرُ فَأَجَابَهُ بِخِلَافِ مَا أَجَابَنِی وَ أَجَابَ صَاحِبِی فَلَمَّا خَرَجَ الرَّجُلَانِ قُلْتُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ رَجُلَانِ مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ مِنْ شِیعَتِکَ قَدِمَا یَسْأَلَانِ فَأَجَبْتَ کُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِغَیْرِ مَا أَجَبْتَ بِهِ الْآخَرَ قَالَ فَقَالَ یَا زُرَارَةُ إِنَّ هَذَا خَیْرٌ لَنَا وَ أَبْقَی لَنَا وَ لَکُمْ وَ لَوِ اجْتَمَعْتُمْ عَلَی أَمْرٍ وَاحِدٍ لَقَصَدَکُمُ النَّاسُ وَ لَکَانَ

»ف، تحف العقول کَانَ لِأَبِی یُوسُفَ ⁽²⁾کَلَامٌ مَعَ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ علیهما السلام فِی مَجْلِسِ الرَّشِیدِ فَقَالَ الرَّشِیدُ بَعْدَ کَلَامٍ طَوِیلٍ لِمُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ علیهما السلام بِحَقِّ آبَائِکَ لَمَّا اخْتَصَرْتَ کَلِمَاتٍ جَامِعَةً لِمَا تَجَارَیْنَاهُ فَقَالَ نَعَمْ وَ أُتِیَ بِدَوَاةٍ وَ قِرْطَاسٍ فَکَتَبَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ جَمِیعُ أُمُورِ الْأَدْیَانِ أَرْبَعَةٌ أَمْرٌ لَا اخْتِلَافَ فِیهِ وَ هُوَ إِجْمَاعُ الْأُمَّةِ عَلَی الضَّرُورَةِ الَّتِی یُضْطَرُّونَ إِلَیْهَا الْأَخْبَارِ الْمُجْمَعِ عَلَیْهَا وَ هِیَ الْغَایَةُ الْمَعْرُوضُ عَلَیْهَا کُلُّ شُبْهَةٍ وَ الْمُسْتَنْبَطُ مِنْهَا کُلُّ حَادِثَةٍ وَ أَمْرٌ یَحْتَمِلُ الشَّکَّ وَ الْإِنْکَارَ فَسَبِیلُهُ اسْتِنْصَاحُ أَهْلِهِ لِمُنْتَحِلِیهِ بِحُجَّةٍ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ مُجْمَعٍ عَلَی تَأْوِیلِهَا وَ سُنَّةٍ مُجْمَعٍ عَلَیْهَا لَا اخْتِلَافَ فِیهَا أَوْ قِیَاسٍ تَعْرِفُ الْعُقُولُ عَدْلَهُ وَ لَا یَسَعُ خَاصَّةَ الْأُمَّةِ وَ عَامَّتَهَا الشَّکُّ فِیهِ وَ الْإِنْکَارُ لَهُ وَ هَذَانِ الْأَمْرَانِ مِنْ أَمْرِ التَّوْحِیدِ فَمَا دُونَهُ وَ أَرْشِ الْخَدْشِ فَمَا فَوْقَهُ فَهَذَا الْمَعْرُوضُ الَّذِی یُعْرَضُ عَلَیْهِ أَمْرُ الدِّینِ فَمَا ثَبَتَ لَکَ بُرْهَانُهُ اصْطَفَیْتَهُ وَ مَا غَمَضَ عَلَیْکَ صَوَابُهُ نَفَیْتَهُ فَمَنْ أَوْرَدَ وَاحِدَةً مِنْ هَذِهِ

1) أقول: لا شک أن الأئمّة صلوات اللّه علیهم عالمون بمتشابهات القرآن و وجوه تأویلها، و عاملون بمقتضاها فالکلام جری مجری التعلیم لجابر

2) هو یعقوب بن إبراهیم بن حبیب أحد علماء العامّة و قاضی القضاة فی زمان الرشید، عنونه ابن خلکان فی وفیات الأعیان، و الخطیب فی تاریخ بغداد، و الیافعی فی تاریخه، و بالغوا فی مدحه، جالس محمّد بن عبد الرحمن بن أبی لیلی ثمّ جالس أبا حنیفة و استفاد منهما، و کان الغالب علیه مذهب أبی حنیفة و خالفه فی مواضع کثیرة و لم یکن فی أصحاب أبی حنیفة مثله و کان تتولی القضاء من قبل الرشید و الرشید یکرمه و یجلّه ولد سنة 113 و مات 182 و قیل 192

الثَّلَاثِ فَهِیَ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ الَّتِی بَیَّنَهَا اللَّهُ فِی قَوْلِهِ لِنَبِیِّهِ قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ فَلَوْ شاءَ لَهَداکُمْ أَجْمَعِینَ یَبْلُغُ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ الْجَاهِلَ فَیَعْلَمُهَا بِجَهْلِهِ کَمَا یَعْلَمُهُ الْعَالِمُ بِعِلْمِهِ لِأَنَّ اللَّهَ عَدْلٌ لَا یَجُورُ یَحْتَجُّ عَلَی خَلْقِهِ بِمَا یَعْلَمُونَ یَدْعُوهُمْ إِلَی مَا یَعْرِفُونَ لَا إِلَی مَا یَجْهَلُونَ وَ یُنْکِرُونَ فَأَجَازَهُ الرَّشِیدُ وَ رَدَّهُ وَ الْخَبَرُ طَوِیلٌ.

**[ترجمه]تحف العقول: آن حضرت را با ابو یوسف قاضی سخنی طولانی است که این جا جایش نیست،... سپس رشید گفت: به حق پدرانت، سخنان جامعی برای آنچه ما در جریان کار خود داریم زبده کن، فرمود: بسیار خوب! دوات و کاغذی آوردند و نوشت: به نام خداوند بخشاینده مهربان! همه امور دین چهار است:

اموری که اختلاف ندارد و مورد اتفاق امت است و مورد ضرورت و نیاز آن‌ها است.

اخبار مورد اتفاق که هدف نهایی است و هر شبهه‌ای به آن‌ها عرضه می‌شود و هر پیشامدی از آن‌ها استنباط می‌گردد، و آن اجماع امت است.

امری که مورد تردید و انکارپذیر است و راهش این است که از متخصص آن توضیح خواهند و از آن‌ها دلیل آن را جویند؛ از آیات قرآنی که تفسیرش مورد اتفاق است و سنتی که همه قبول دارند و اختلافی در آن نیست.

قانونی که از نظر همه عقول عادلانه است و خاصه و عامه امت را در آن تردید و انکاری نیست، و این دو امر، از توحید و پایین‌تر از آن تا دیه یک خراش در تن و بالاتر، جاری هستند.

این است میزانی که امر دین بر آن سنجیده شود، پس هر آنچه برهانش برای تو پا برجا است بپذیر، و هر چه صحتش بر تو نامعلوم است از دین ندان. هر که برای اثبات یک امر دینی، یکی از

ص: 238

این سه را آورد (قرآن، سنت و قانون عقلی) همان حجت رسا است. خداوند خود برای پیامبرش بیان کرده: «قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ فَلَوْ شاءَ لَهَداکُمْ أَجْمَعِینَ»، - . انعام / 149 - {بگو: «برهانِ رسا ویژه خداست، و اگر [خدا] می‌خواست، قطعاً همه شما را هدایت می‌کرد.»} حجت رسا را به نادان می‌رساند و او با نادانی خود آن را می‌فهمد، چنانچه دانا به دانایی خود آن را می‌فهمد؛ زیرا خدا عادل است و زورگو نیست. بر خلق خود به آنچه می‌فهمند احتجاج کند، نه به آنچه ندانند و نفهمند. هارون الرشید به آن حضرت جائزه داد و او را برگردانید... و خبر طولانی است.

**[ترجمه]

توضیح

قسّم علیه السلام أمور الأدیان إلی أربعة أقسام ترجع إلی أمرین أحدهما ما لا یکون فیه اختلاف بین جمیع الأمة من ضروریات الدین التی لا یحتاج فی العلم بها إلی نظر و استدلال و قوله علیه السلام علی الضرورة إما صلة للإجماع أی علی الأمر الضروری أو تعلیل له أی إنما أجمعوا للضرورة التی اضطروا إلیها و قوله الأخبار بدل من الضرورة و لا یبعد أن یکون فی الأصل للأخبار و هی أی الأخبار المجمع علیها کذلک غایة جمیع الاستدلالات التی تنتهی إلیها و تعرض علیها کل شبهة و تستنبط منها کل حادثة.

و ثانیهما ما لا یکون من ضروریات الدین فیحتاج فی إثباته إلی نظر و استدلال و مثله یحتمل الشک و الإنکار فسبیل مثل هذا الأمر استنصاح أهل هذا الأمر من العالمین به لمنتحلیه أی لمن أذعن به من غیر علم و بصیرة و الاستنصاح لعله مبالغة من النصح أی یلزمهم أن یبینوا لهم بالبرهان علی سبیل النصح و الإرشاد و یحتمل أن یکون فی الأصل الاستیضاح أی طلب الوضوح لهم.

ثم قسم علیه السلام ذلک الأمر باعتبار ما یستنبط منه إلی ثلاثة أقسام فتصیر بانضمام الأول أربعة الأول ما یستنبط بحجة من کتاب الله لکن إذا کانت بحیث أجمعت الأمة علی معناها و لم یختلفوا فی مدلولها لا من المتشابهات التی تحتمل وجوها و اختلفت الأمة فی مفادها و الثانی السنة المتواترة التی أجمعت الأمة علی نقلها أو علی معناها و الثالث قیاس عقلی برهانی تعرف العقول عدله أی حقّیّته و لا یسع لأحد إنکاره لا القیاس الفقهی الذی لا ترتضیه العقول السلیمة و هذا إنما یجری فی أصول الدین لا فی الشرائع و الأحکام التی لا تعلم إلا بنص الشارع و لذا قال علیه السلام و هذان الأمران أی بالقسمة الأولیة یکون من جمیع الأمور دینیة أصولها و فروعها من أمر التوحید الذی هو أعلی المسائل الأصولیة إلی أرش الخدش الذی هو أدنی الأحکام الفرعیة و الغرض

أن هذا التقسیم یتعلق بمجموع أمور الدین و لا یختص بنوع منها.

قوله علیه السلام فمن أورد واحدة من هذه الثلاث أی الثلاث الداخلة فی القسم الأخیر و إنما خصها لأن القسم الأول لا یکون مورد المخاصمة و الاحتجاج و فسّر علیه السلام الحجة البالغة بما یبلغ کل أحد و یتم الاحتجاج بها علی جمیع الخلق قوله فأجازه الرشید أی أعطاه الجائزة.

هذا ما خطر بالبال و قرر علی الاستعجال فی حل هذا الخبر المشتمل علی إغلاق و إجمال و الله أعلم بحقیقة الحال.

و وجدت هذا الخبر بعد ذلک فی کتاب الإختصاص و هو أوضح مما سبق فأوردته

رَوَاهُ عَنِ ابْنِ الْوَلِیدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ الْعَلَوِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الزِّبْرِقَانِ الدَّامَغَانِیِّ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام قَالَ: قَالَ لِیَ الرَّشِیدُ أَحْبَبْتُ أَنْ تَکْتُبَ لِی کَلَاماً مُوجَزاً لَهُ أُصُولٌ وَ فُرُوعٌ یُفْهَمُ تَفْسِیرُهُ وَ یَکُونُ ذَلِکَ سَمَاعَکَ مِنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَکَتَبْتُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ أُمُورُ الْأَدْیَانِ أَمْرَانِ أَمْرٌ لَا اخْتِلَافَ فِیهِ وَ هُوَ إِجْمَاعُ الْأُمَّةِ عَلَی الضَّرُورَةِ الَّتِی یُضْطَرُّونَ إِلَیْهَا وَ الْأَخْبَارِ الْمُجْتَمَعِ عَلَیْهَا الْمَعْرُوضِ عَلَیْهَا کُلُّ شُبْهَةٍ وَ الْمُسْتَنْبَطِ مِنْهَا کُلُّ حَادِثَةٍ وَ أَمْرٌ یَحْتَمِلُ الشَّکَّ وَ الْإِنْکَارَ وَ سَبِیلُ اسْتِیضَاحِ أَهْلِهِ الْحُجَّةُ عَلَیْهِ فَمَا ثَبَتَ لِمُنْتَحِلِیهِ مِنْ کِتَابٍ مُسْتَجْمِعٍ عَلَی تَأْوِیلِهِ أَوْ سُنَّةٍ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله لَا اخْتِلَافَ فِیهَا أَوْ قِیَاسٍ تَعْرِفُ الْعُقُولُ عَدْلَهُ ضَاقَ عَلَی مَنِ اسْتَوْضَحَ تِلْکَ الْحُجَّةَ رَدُّهَا وَ وَجَبَ عَلَیْهِ قَبُولُهَا وَ الْإِقْرَارُ وَ الدِّیَانَةُ بِهَا وَ مَا لَمْ یَثْبُتْ لِمُنْتَحِلِیهِ بِهِ حُجَّةٌ مِنْ کِتَابٍ مُسْتَجْمِعٍ عَلَی تَأْوِیلِهِ أَوْ سُنَّةٍ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله لَا اخْتِلَافَ فِیهَا أَوْ قِیَاسٍ تَعْرِفُ الْعُقُولُ عَدْلَهُ وَسِعَ خَاصَّ الْأُمَّةِ وَ عَامَّهَا الشَّکُّ فِیهِ وَ الْإِنْکَارُ لَهُ کَذَلِکَ هَذَانِ الْأَمْرَانِ مِنْ أَمْرِ التَّوْحِیدِ فَمَا دُونَهُ إِلَی أَرْشِ الْخَدْشِ فَمَا دُونَهُ فَهَذَا الْمَعْرُوضُ الَّذِی یُعْرَضُ عَلَیْهِ أَمْرُ الدِّینِ فَمَا ثَبَتَ لَکَ بُرْهَانُهُ اصْطَفَیْتَهُ وَ مَا غَمَضَ عَنْکَ ضَوْؤُهُ نَفَیْتَهُ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ وَ حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ

**[ترجمه]امام علیه السلام ادیان را به چهار قسمت تقسیم کرد که در واقع به دو امر بر می‌گردد:

1. دینی که در او اختلافی در میان امت نیست و از ضروریات دین است که علم به آن، احتیاج به نظر و استدلال ندارد.

«علی الضرورة» صله است برای اجماع، یعنی بر امر آن چنانی که ضروری است یا این که علتی برای اجماع هست، یعنی آن‌ها اجماع کردند، به علت ضرورتی که به آن ناچار گشتند. «الاخبار» بدل از ضرورة است و بعید نیست در اصل «للأخبار» باشد، یعنی اخبار مجمع علیه و هم چنین است غایت تمام استدلالاتی که به آن منتهی می‌شود و هر شبهه‌ای که به آن عارض می‌گردد و هر حادثه‌ای که از آن استنباط می‌شود.

2. و دومین قسم از ادیان آن چیزی است که از ضروریات دین نمی‌باشد، در نتیجه برای اثباتش احتیاج به نظر و استدلال و مانند آن دارد که احتمال شک و انکار در آن وجود دارد. پس موفقیت در این، خیر خواهی همه را می‌طلبد.

کلمه «استنصاح» شاید مبالغه از نصح باشد یعنی ملزم کنند آنان را تا به وسیله برهان بیان کنند، آن هم به صورت خیرخواهی و ارشاد و راهنمایی؛ و احتمال دیگر این که استنصاح در اصل استیضاح باشد، یعنی: توضیح خواستن برای آنان؛ سپس امام این امر را به 3 قسم به اعتبار آنچه که از او استنباط می‌شود، تقسیم کرد که در این صورت، با ضمیمه اولی چهار قسم می‌شود:

آنچه که با حجت و برهان از کتاب خدا استنباط می‌شود، البته امت بر این معنا اجماع کنند.

سنت و احادیث پی در پی که امت بر نقلش یا بر معنایش اجماع دارند.

قیاس عقلی برهانی که عقل‌ها حقیقتش را بشناسند و برای احدی انکار آن ممکن نباشد؛ البته منظورمان قیاس فقهی که عقل‌های سلیم به آن رضایت نمی‌دهند نیست و این قیاسی که گفتیم، در اصول دین جاری می‌شود و در شریعت‌ها و احکام که با تصریح شارع مقدس معلوم می‌گردد، جاری نمی‌شود؛ و به خاطر همین، امام علیه السلام فرمود: این دو امر: با تقسیم اولیه از تمام امور دینی می‌باشد که شامل اصول و فروعش می‌گردد، که یکی از آن امور، توحید و یگانه پرستی است که از بالاترین مسائل اصول دین است، تا پائین‌ترین احکام فرعی دین؛ و هدف

ص: 239

از این تقسیم، به خاطر تعلقش به همه امور دین است، نه اختصاص به نوعی از امور.

«فمن أورد واحدة من هذه الثلاث» یعنی آن سه قسمی که داخل در قسم اخیر است و همانا تخصیصش به خاطر این است که قسم اول مورد مخاصمه و نزاع و احتجاج نیست و امام علیه السلام حجت بالغه را تفسیر کرده، به آنچه که به هر کس برسد و احتجاج به آن، بر همه مردم تمام باشد. «فأجازه الرشید» یعنی هارون الرشید به امام کاظم علیه السلام جایزه داد.

این مقدار که گفتیم، آن چیزی است که به ذهن خطور می‌کند و باشتاب و عجله در حل این حدیث که مشتمل بر پیچیدگی و اجمال است، تقریر شده و خدا داناتر به حقیقت حال است.

این حدیث را بعد از «تحف‌العقول» در کتاب «اختصاص» یافتم و در کتاب اختصاص، واضح‌تر از قبلی است. و آوردهام: امام کاظم علیه السلام می‌فرماید: که هارون الرشید به من گفت: دوست دارم، کلام خلاصه‌ای برایم بنویسی که دارای اصول و فروع باشد و تفسیرش مفهوم و روشن باشد و مطالب را از امام صادق و امام کاظم علیهم السلام شنیده باشی. می‌فرماید: من در جواب هارون نوشتم: بسم اللَّه الرحمن الرحیم. ادیان دارای دو امر و مسئله‌اند؛ امری که اختلافی نیست و امت بنا بر ضرورتی که ناچار به آن هستند، [بر آن] اجماع دارند. و احادیثی که بر آن اجتماع دارند و راه گشای هر شبهه‌ای هست و هر حادثه و چیز جدیدی را می‌شود از آن احادیث استنباط کرد؛ و امر و چیز دیگری آن که شک و تردید و انکار در او احتمال دارد... تا آخر حدیث. - . تحف العقول: 407، اختصاص: 58 -

**[ترجمه]

أقول

تمامه فی أبواب تاریخه علیه السلام.

**[ترجمه]تمام حدیث در ابواب تاریخ خواهد آمد.

**[ترجمه]

«32»

»یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مُوسَی

بْنِ أَشْیَمَ ⁽¹⁾قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَسَأَلْتُهُ عَنْ مَسْأَلَةٍ فَأَجَابَنِی فَبَیْنَا أَنَا جَالِسٌ إِذْ جَاءَهُ رَجُلٌ فَسَأَلَهُ عَنْهَا بِعَیْنِهَا فَأَجَابَهُ بِخِلَافِ مَا أَجَابَنِی ثُمَّ جَاءَهُ رَجُلٌ آخَرُ فَسَأَلَهُ عَنْهَا بِعَیْنِهَا فَأَجَابَهُ بِخِلَافِ مَا أَجَابَنِی وَ أَجَابَ صَاحِبِی فَفَزِعْتُ مِنْ ذَلِکَ وَ عَظُمَ عَلَیَّ فَلَمَّا خَرَجَ الْقَوْمُ نَظَرَ إِلَیَّ فَقَالَ یَا ابْنَ أَشْیَمَ کَأَنَّکَ جَزِعْتَ قُلْتُ جَعَلَنِیَ اللَّهُ فِدَاکَ إِنَّمَا جَزِعْتُ مِنْ ثَلَاثِ أَقَاوِیلَ فِی مَسْأَلَةٍ وَاحِدَةٍ فَقَالَ یَا ابْنَ أَشْیَمَ إِنَّ اللَّهَ فَوَّضَ إِلَی سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ أَمْرَ مُلْکِهِ فَقَالَ هذا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِکْ بِغَیْرِ حِسابٍ وَ فَوَّضَ إِلَی مُحَمَّدٍ أَمْرَ دِینِهِ فَقَالَ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا فَإِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فَوَّضَ أَمْرَهُ إِلَی الْأَئِمَّةِ مِنَّا وَ إِلَیْنَا مَا فَوَّضَ إِلَی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله فَلَا تَجْزَعْ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات:

ص: 240

موسی بن أشیم می‌گوید: بر امام صادق علیه السلام وارد شده، از ایشان مسئلهای پرسیدم، جواب فرمود. در همین وقت شخصی آمد، عین همان مسئله من را پرسید، حضرت به خلاف جوابی که به من داده بود، پاسخ وی را داد. و شخص دیگری آمد و عیناً مسئله تکرار شد. حضرت به شخص سوم پاسخی داد که با پاسخ من و رفیقم تفاوت داشت. این کار بر من گران و وحشت آور آمد. امام بعد از رفتن مردم به من فرمود: بی‌تابی کردی! عرض کردم: قربانت گردم! به یک مسئله سه پاسخ دادی! حضرت فرمود: همان گونه که خداوند امر حکومت را به اختیار سلیمان بن داود گذاشت و فرمود: «هذا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِک بِغَیْرِ حِسابٍ»، - . ص / 39 - {[گفتیم:] «این بخشش ماست، [آن را] بی‌شمار ببخش یا نگاه دار.»}، و امر دین را به محمد واگذاشت و فرمود: «ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا»، - . حشر / 7 - {و آنچه را فرستاده [او] به شما داد، آن را بگیرید و از آنچه شما را باز داشت، بازایستید}، به ما هم مانند محمد - صلی الله علیه و آله - وا نهاده، بی‌تاب مباش. - . بصائرالدرجات 8: 403 ب 5 ح 2 -

**[ترجمه]

بیان

هذا أحد معانی التفویض و هو أنه فوض الله إلیهم بیان الحکم الواقعی فی موضعه و بیان حکم التقیة فی محله و السکوت فیما لم یروا المصلحة فی بیان شی‌ء و سیأتی تفصیله فی کتاب الإمامة.

**[ترجمه]یکی از معانی تفویض این است که همانا خداوند بیان حکم واقعی را در جای خودش، به چهارده معصوم علیهم السلام واگذار کرده، و دیگر این که، حکم تقیه را در محلش بیان کنند و آنجایی که مصلحت را در بیان چیزی نمی‌بینند، سکوت کنند. و به زودی تفصیل و شرح مطلب در کتاب «امامت» می‌آید.

**[ترجمه]

«33»

»یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی قَالَ: أَقْرَأَنِی دَاوُدُ بْنُ فَرْقَدٍ الْفَارِسِیُّ کِتَابَهُ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ الثَّالِثِ علیه السلام وَ جَوَابَهُ بِخَطِّهِ فَقَالَ نَسْأَلُکَ عَنِ الْعِلْمِ الْمَنْقُولِ إِلَیْنَا عَنْ آبَائِکَ وَ أَجْدَادِکَ قَدِ اخْتَلَفُوا عَلَیْنَا فِیهِ کَیْفَ الْعَمَلُ بِهِ عَلَی اخْتِلَافِهِ إِذَا نَرُدُّ إِلَیْکَ ⁽²⁾فَقَدِ اخْتُلِفَ فِیهِ فَکَتَبَ وَ قَرَأْتُهُ مَا عَلِمْتُمْ أَنَّهُ قَوْلُنَا فَالْزَمُوهُ وَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَرُدُّوهُ إِلَیْنَا.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: محمد بن عیسی می‌گوید: داود بن فرقد فارسی نامه‌ای را که به امام هادی نقی علیه السلام نوشته بود و پاسخی را که به خط امام علیه السلام بود بر من خواند، و محتوای آن به شرح زیر بود: پاسخ ما را از دانش پدرانت بازگو که به روایات مختلف چگونه عمل کنیم. امام در پاسخ فرموده بود: آنچه می‌دانید از ما است، بر آن پای بند باشید و آن‌چه را نمی‌دانید، به ما بازگردانید. - . بصائرالدرجات 10: 544 ب 20 ح 26 -

**[ترجمه]

«34»

»یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ عُمَرَ بْنِ یَزِیدَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَخْتَلِفُ أَصْحَابُنَا فَأَقُولُ قَوْلِی هَذَا قَوْلُ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ بِهَذَا نَزَلَ جَبْرَئِیلُ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات: محمد بن یزید می‌گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: اصحاب ما اختلاف داشته، ولی من می‌گویم: این گفتار جعفر بن محمد علیه السلام است. حضرت علیه السلام فرمود: به [برای] همین چیزی که به تو گفتم، جبرئیل فرود آمده است. - . بصائرالدرجات 10: ب 1 ح 27 -

**[ترجمه]

بیان

بهذا أی بما أقول لک أو بالتسلیم الذی صدر منک.

1) هو من أصحاب محمّد بن مقلاص، روی الکشّیّ فی رجاله ص 221 ما یدلّ علی ذمه و علی کونه خطابیا قتل مع أبی الخطاب. قال: حمدویه بن نصیر قال: حدّثنا أیوب بن نوح، عن حنان بن سدیر عن أبی عبد اللّه علیه السلام قال: إنی لا نفس علی اجساد اصیبت معه- یعنی أبا الخطاب- النار، ثمّ ذکر ابن الاشیم فقال: کان یاتینی فیدخل علی هو و صاحبه و حفص بن میمون و یسألونی فاخبرهم بالحق ثمّ یخرجون من عندی الی أبی الخطاب فیخبرهم بخلاف قولی فیأخذون بقوله و یذرون قولی

2) و فی نسخة: إذا أفرد إلیک.

**[ترجمه]به آنچه که به تو می‌گویم یا به تسلیمی که از تو صادر می‌شود.

ص: 241

**[ترجمه]

«35»

»سن، المحاسن أَبِی عَنْ سُلَیْمَانَ الْجَعْفَرِیِّ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّا مَعَاشِرَ الْأَنْبِیَاءِ نُکَلِّمُ النَّاسَ عَلَی قَدْرِ عُقُولِهِمْ.

**[ترجمه]المحاسن: سلیمان جعفری طبق حدیث مرفوعی از پیامبر صلی الله علیه وآله روایت کرده است که فرمود: ما گروه انبیاء به اندازه عقل‌های مردم با آنان سخن می‌گوییم. - . محاسن: 195 -

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام کاظم علیه السلام فرمود: وقتی دو

ص: 244

حدیث مختلف از ما رسید، پس آن دو را با کتاب خدا و سنت پیامبرصلی الله علیه وآله روبرو کن. - . تفسیر عیاشی 1: 20 ح 7 -

**[ترجمه]

«53»

سر، السرائر مِنْ جَامِعِ الْبَزَنْطِیِّ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ: عَلَیْنَا إِلْقَاءُ الْأُصُولِ إِلَیْکُمْ وَ عَلَیْکُمُ التَّفَرُّعُ.

**[ترجمه]سرائر: امام رضا علیه السلام فرمود: وظیفه ما است که بر شما اصول کلّی را بگوئیم و وظیفه شما است که آن را تفریع کنید (تطبیق قواعد کلی بر مصادیق). - . سرائر 3: 575 -

**[ترجمه]

«54»

سر، السرائر مِنْ جَامِعِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّمَا عَلَیْنَا أَنْ نُلْقِیَ إِلَیْکُمُ الْأُصُولَ وَ عَلَیْکُمْ أَنْ تُفَرِّعُوا.

غو، غوالی اللئالی روی زرارة و أبو بصیر عن الباقر و الصادق علیهما السلام مثله

**[ترجمه]عوالی اللئالی: زراره از امام باقر علیه السلام روایت کرد: به امام عرض کردم: قربانت گردم! دو خبر و یا دو حدیث متعارض از شما دارم، به کدام عمل کنم؟ فرمود: به حدیث مشهور بین اصحاب عمل نموده، غیر مشهور را واگذار. عرض نمودم:

ص: 245

آقای من! هر دو مشهور و از شما روایت شده، فرمود: به گفتار عادل‌ترین و مورد اعتمادترین راوی عمل کن و اگر هر دو راوی دارای این صفات بودند، به روایت مخالف عامه عمل نما. اگر هر دو موافق یا مخالف آنان باشد، به روایت مطابق احتیاط در دین عمل نما. اگر هر دو موافق یا مخالف احتیاط باشند، مخیری که به هر کدام عمل نمایی.

و در روایتی دیگر آمده: تأخیر نما تا این که حکم را از امام بپرسی. - . عوالی اللئالی 4: 133 ح 229 -

**[ترجمه]

بیان

هذا الخبر یدل علی أن موافقة الاحتیاط من جملة مرجحات الخبرین المتعارضین.

**[ترجمه]این حدیث بر موافقت با احتیاط دلالت می‌کند که طبق پاره‌ای از ترجیحات دو خبر متعارض است.

**[ترجمه]

«58»

کش، رجال الکشی ابْنُ قُولَوَیْهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَوْماً وَ دَخَلَ عَلَیْهِ الْفَیْضُ بْنُ الْمُخْتَارِ فَذَکَرَ لَهُ آیَةً مِنْ کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ یُأَوِّلُهَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ لَهُ الْفَیْضُ جَعَلَنِیَ اللَّهُ فِدَاکَ مَا هَذَا الِاخْتِلَافُ الَّذِی بَیْنَ شِیعَتِکُمْ قَالَ وَ أَیُّ الِاخْتِلَافِ یَا فَیْضُ فَقَالَ لَهُ الْفَیْضُ إِنِّی لَأَجْلِسُ فِی حَلَقِهِمْ بِالْکُوفَةِ فَأَکَادُ أَنْ أَشُکَّ فِی اخْتِلَافِهِمْ فِی حَدِیثِهِمْ حَتَّی أَرْجِعَ إِلَی الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ فَیُوقِفُنِی ⁽¹⁾مِنْ ذَلِکَ عَلَی مَا تَسْتَرِیحُ إِلَیْهِ نَفْسِی وَ تَطْمَئِنُّ إِلَیْهِ قَلْبِی فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَجَلْ هُوَ کَمَا ذَکَرْتَ یَا فَیْضُ إِنَّ النَّاسَ أُولِعُوا بِالْکَذِبِ عَلَیْنَا إِنَّ اللَّهَ افْتَرَضَ عَلَیْهِمْ لَا یُرِیدُ مِنْهُمْ غَیْرَهُ وَ إِنِّی أُحَدِّثُ أَحَدَهُمْ بِالْحَدِیثِ فَلَا یَخْرُجُ مِنْ عِنْدِی حَتَّی یَتَأَوَّلَهُ عَلَی غَیْرِ تَأْوِیلِهِ وَ ذَلِکَ أَنَّهُمْ لَا یَطْلُبُونَ بِحَدِیثِنَا وَ بِحُبِّنَا مَا عِنْدَ اللَّهِ وَ إِنَّمَا یَطْلُبُونَ الدُّنْیَا وَ کُلٌّ یُحِبُّ أَنْ یُدْعَی رَأْساً إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ عَبْدٍ یَرْفَعُ نَفْسَهُ إِلَّا وَضَعَهُ اللَّهُ وَ مَا مِنْ عَبْدٍ وَضَعَ نَفْسَهُ إِلَّا رَفَعَهُ اللَّهُ وَ شَرَّفَهُ فَإِذَا أَرَدْتَ حَدِیثَنَا فَعَلَیْکَ بِهَذَا الْجَالِسِ وَ أَوْمَأَ بِیَدِهِ إِلَی رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِهِ فَسَأَلْتُ أَصْحَابَنَا عَنْهُ فَقَالُوا زُرَارَةُ بْنُ أَعْیَنَ.

**[ترجمه]رجال الکشی: مفضل از امام صادق علیه السلام روایت کرد: روزی فیض بن مختار بر آن حضرت وارد شد، آیه‌ای از قرآن را برای آن حضرت یادآور شد، امام علیه السلام آن را تأویل کرد. فیض عرض کرد: قربانت شوم! این اختلاف میان شیعیان شما چیست؟ آن حضرت علیه السلام فرمود: کدام اختلاف، ای فیض؟! فیض گفت: من در کوفه میان آنان می‌نشینم، نزدیک است در اثر اختلاف آن‌ها در حدیث شک کنم، ولی نزد مفضل بن عمر می‌روم، او حقیقت را بر من آشکار می‌کند و شَکَّم را می‌زداید؟

امام علیه السلام فرمود: چنین است که می‌گویی. مردم حریص‌اند که بر ما دروغ ببندند، گویا خداوند دروغ بستن بر ما را واجب کرده. من به کسی حدیث می‌گویم، هنوز از نزد من بیرون نرفته، دست به تأویل نادرست می‌زند و این به جهت دنیاطلبی آن‌ها است که هر کدامشان می‌خواهد ادعای ریاست کند، در حالی که خداوند بلندپروازان را پست و افراد متواضع را بلندمرتبه و شریف می‌کند. اگر حدیث ما را بخواهی از این کسی که در مجلس نشسته، بپرس - و اشاره به یکی از یارانش کرد - من از اصحاب سؤال کردم، آن آقا کیست؟ گفتند: زرارة بن اعین. - . اختیار معرفة الرجال 2: 347 ح 216 -

**[ترجمه]

«59»

کش، رجال الکشی حَمْدَوَیْهِ بْنُ نُصَیْرٍ عَنِ الْیَقْطِینِیِّ عَنْ یُونُسَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زُرَارَةَ وَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ قُولَوَیْهِ وَ الْحُسَیْنُ بْنُ الْحَسَنِ مَعاً عَنْ سَعْدٍ عَنْ هَارُونَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ

1) و فی نسخة: فیوفقنی

مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زُرَارَةَ وَ ابْنَیْهِ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زُرَارَةَ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام اقْرَأْ مِنِّی عَلَی وَالِدِکَ السَّلَامَ وَ قُلْ لَهُ إِنِّی أَعِیبُکَ دِفَاعاً مِنِّی عَنْکَ فَإِنَّ النَّاسَ وَ الْعَدُوَّ یُسَارِعُونَ إِلَی کُلِّ مَنْ قَرَّبْنَاهُ وَ حَمِدْنَا مَکَانَهُ لِإِدْخَالِ الْأَذَی فِیمَنْ نُحِبُّهُ وَ نُقَرِّبُهُ وَ یَذُمُّونَهُ لِمَحَبَّتِنَا لَهُ وَ قُرْبِهِ وَ دُنُوِّهِ مِنَّا وَ یَرَوْنَ إِدْخَالَ الْأَذَی عَلَیْهِ وَ قَتْلَهُ وَ یَحْمَدُونَ کُلَّ مَنْ عَیَّبْنَاهُ نَحْنُ وَ إِنْ یُحْمَدُ أَمْرُهُ فَإِنَّمَا أَعِیبُکَ لِأَنَّکَ رَجُلٌ اشْتَهَرْتَ بِنَا وَ بِمَیْلِکَ إِلَیْنَا وَ أَنْتَ فِی ذَلِکَ مَذْمُومٌ عِنْدَ النَّاسِ غَیْرُ مَحْمُودِ الْأَثَرِ بِمَوَدَّتِکَ لَنَا وَ لِمَیْلِکَ إِلَیْنَا فَأَحْبَبْتُ أَنْ أَعِیبَکَ لِیَحْمَدُوا أَمْرَکَ فِی الدِّینِ بِعَیْبِکَ وَ نَقْصِکَ وَ یَکُونَ بِذَلِکَ مِنَّا دَفْعُ شَرِّهِمْ عَنْکَ یَقُولُ اللَّهُ جَلَّ وَ عَزَّ أَمَّا السَّفِینَةُ فَکانَتْ لِمَساکِینَ یَعْمَلُونَ فِی الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِیبَها وَ کانَ وَراءَهُمْ مَلِکٌ یَأْخُذُ کُلَّ سَفِینَةٍ غَصْباً هَذَا التَّنْزِیلُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ صَالِحَةٌ لَا وَ اللَّهِ مَا عَابَهَا إِلَّا لِکَیْ تَسْلَمَ مِنَ الْمَلِکِ وَ لَا تَعْطَبَ عَلَی یَدَیْهِ وَ لَقَدْ کَانَتْ صَالِحَةً لَیْسَ لِلْعَیْبِ فِیهَا مَسَاغٌ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ فَافْهَمِ الْمَثَلَ یَرْحَمُکَ اللَّهُ فَإِنَّکَ وَ اللَّهِ أَحَبُّ النَّاسِ إِلَیَّ وَ أَحَبُّ أَصْحَابِ أَبِی علیه السلام حَیّاً وَ مَیِّتاً فَإِنَّکَ أَفْضَلُ سُفُنِ ذَلِکَ الْبَحْرِ الْقَمْقَامِ الزَّاخِرِ وَ إِنَّ مِنْ وَرَائِکَ مَلِکاً ظَلُوماً غَصُوباً یَرْقُبُ عُبُورَ کُلِّ سَفِینَةٍ صَالِحَةٍ تَرِدُ مِنْ بَحْرِ الْهُدَی لِیَأْخُذَهَا غَصْباً ثُمَّ یَغْصِبَهَا وَ أَهْلَهَا وَ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَیْکَ حَیّاً وَ رَحْمَتُهُ وَ رِضْوَانُهُ عَلَیْکَ مَیِّتاً وَ لَقَدْ أَدَّی إِلَیَّ ابْنَاکَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ رِسَالَتَکَ أَحَاطَهُمَا اللَّهُ وَ کَلَأَهُمَا وَ رَعَاهُمَا وَ حَفِظَهُمَا بِصَلَاحِ أَبِیهِمَا کَمَا حَفِظَ الْغُلَامَیْنِ فَلَا یَضِیقَنَّ صَدْرُکَ مِنَ الَّذِی أَمَرَکَ أَبِی علیه السلام وَ أَمَرْتُکَ بِهِ وَ أَتَاکَ أَبُو بَصِیرٍ بِخِلَافِ الَّذِی أَمَرْنَاکَ بِهِ فَلَا وَ اللَّهِ مَا أَمَرْنَاکَ وَ لَا أَمَرْنَاهُ إِلَّا بِأَمْرٍ وَسِعَنَا وَ وَسِعَکُمُ الْأَخْذُ بِهِ وَ لِکُلِّ ذَلِکَ عِنْدَنَا تَصَارِیفُ وَ مَعَانٍ تُوَافِقُ الْحَقَّ وَ لَوْ أُذِنَ لَنَا لَعَلِمْتُمْ أَنَّ الْحَقَّ فِی الَّذِی أَمَرْنَاکُمْ فَرُدُّوا إِلَیْنَا الْأَمْرَ وَ سَلِّمُوا لَنَا وَ اصْبِرُوا لِأَحْکَامِنَا وَ ارْضَوْا بِهَا وَ الَّذِی فَرَّقَ بَیْنَکُمْ فَهُوَ رَاعِیکُمُ الَّذِی اسْتَرْعَاهُ اللَّهُ خَلْقَهُ وَ هُوَ أَعْرَفُ بِمَصْلَحَةِ غَنَمِهِ فِی فَسَادِ أَمْرِهَا فَإِنْ شَاءَ فَرَّقَ بَیْنَهَا لِتَسْلَمَ ثُمَّ یَجْمَعُ بَیْنَهَا لِیَأْمَنَ مِنْ فَسَادِهَا وَ خَوْفِ عَدُوِّهَا فِی آثَارِ مَا یَأْذَنُ اللَّهُ وَ یَأْتِیهَا بِالْأَمْنِ مِنْ مَأْمَنِهِ وَ الْفَرَجِ مِنْ عِنْدِهِ عَلَیْکُمْ بِالتَّسْلِیمِ وَ الرَّدِّ إِلَیْنَا وَ انْتِظَارِ أَمْرِنَا وَ أَمْرِکُمْ وَ فَرَجِنَا وَ فَرَجِکُمْ فَلَوْ قَدْ قَامَ قَائِمُنَا عَجَّلَ اللَّهُ فَرَجَهُ وَ تَکَلَّمَ بِتَکَلُّمِنَا ⁽¹⁾ثُمَّ اسْتَأْنَفَ بِکُمْ تَعْلِیمَ الْقُرْآنِ وَ شَرَائِعِ الدِّینِ وَ الْأَحْکَامِ وَ الْفَرَائِضِ کَمَا أَنْزَلَهُ اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله لَأَنْکَرَ أَهْلُ التَّصَابُرِ فِیکُمْ ذَلِکَ الْیَوْمَ إِنْکَاراً شَدِیداً ثُمَّ لَمْ تَسْتَقِیمُوا_

1) و فی نسخة: و تکلم متکلمنا.

عَلَی دِینِ اللَّهِ وَ طَرِیقَتِهِ إِلَّا مِنْ تَحْتِ حَدِّ السَّیْفِ فَوْقَ رِقَابِکُمْ إِنَّ النَّاسَ بَعْدَ نَبِیِّ اللَّهِ صلی الله علیه و آله رَکِبَ اللَّهُ بِهِ سُنَّةَ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ فَغَیَّرُوا وَ بَدَّلُوا وَ حَرَّفُوا وَ زَادُوا فِی دِینِ اللَّهِ وَ نَقَصُوا مِنْهُ فَمَا مِنْ شَیْ‌ءٍ عَلَیْهِ النَّاسُ الْیَوْمَ إِلَّا وَ هُوَ مُحَرَّفٌ عَمَّا نَزَلَ بِهِ الْوَحْیُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَأَجِبْ یَرْحَمُکَ اللَّهُ مِنْ حَیْثُ تُدْعَی إِلَی حَیْثُ تَرْعَی حَتَّی یَأْتِیَ مَنْ یَسْتَأْنِفُ بِکُمْ دِینَ اللَّهِ اسْتِئْنَافاً وَ عَلَیْکَ بِالصَّلَاةِ السِّتَّةِ وَ الْأَرْبَعِینَ وَ عَلَیْکَ بِالْحَجِّ أَنْ تُهِلَّ بِالْإِفْرَادِ وَ تَنْوِیَ الْفَسْخَ إِذَا قَدِمْتَ مَکَّةَ وَ طُفْتَ وَ سَعَیْتَ فَسَخْتَ مَا أَهْلَلْتَ بِهِ وَ قَلَّبْتَ الْحَجَّ عُمْرَةً أَحْلَلْتَ إِلَی یَوْمِ التَّرْوِیَةِ ثُمَّ اسْتَأْنِفِ الْإِهْلَالَ بِالْحَجِّ مُفْرِداً إِلَی مِنًی وَ تَشْهَدُ الْمَنَافِعَ بِعَرَفَاتٍ وَ الْمُزْدَلِفَةِ فَکَذَلِکَ حَجَّ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ هَکَذَا أَمَرَ أَصْحَابَهُ أَنْ یَفْعَلُوا أَنْ یَفْسَخُوا مَا أَهَلُّوا بِهِ وَ یُقَلِّبُوا الْحَجَّ عُمْرَةً وَ إِنَّمَا أَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَلَی إِحْرَامِهِ لِیَسُوقَ الَّذِی سَاقَ مَعَهُ فَإِنَّ السَّائِقَ قَارِنٌ وَ الْقَارِنُ لَا یُحِلُّ حَتَّی یَبْلُغَ هَدْیُهُ مَحِلَّهُ وَ مَحِلُّهُ الْمَنْحَرُ بِمِنًی فَإِذَا بَلَغَ أَحَلَّ فَهَذَا الَّذِی أَمَرْنَاکَ بِهِ حَجُّ التَّمَتُّعِ فَالْزَمْ ذَلِکَ وَ لَا یَضِیقَنَّ صَدْرُکَ وَ الَّذِی أَتَاکَ بِهِ أَبُو بَصِیرٍ مِنْ صَلَاةِ إِحْدَی وَ خَمْسِینَ وَ الْإِهْلَالِ بِالتَّمَتُّعِ بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ وَ مَا أَمَرْنَا بِهِ مِنْ أَنْ یُهِلَّ بِالتَّمَتُّعِ فَلِذَلِکَ عِنْدَنَا مَعَانٍ وَ تَصَارِیفُ لِذَلِکَ مَا یَسَعُنَا وَ یَسَعُکُمْ وَ لَا یُخَالِفُ شَیْ‌ءٌ مِنْهُ الْحَقَّ وَ لَا یُضَادُّهُ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ

**[ترجمه]رجال الکشی:

ص: 246

عبدالله بن زراره از امام صادق علیه السلام روایت کرد: حضرت به من فرمودند: از طرف من به پدرت سلام برسان و بگو: من به خاطر دفاع از جان تو عیب جوئی می‌کنم، زیرا مردم و دشمن، کسانی را که به ما نزدیک و جایگاهی نزد ما دارند، آزار می‌رسانند و این به جرم دوستی با ما می‌باشد، تا جایی که می‌خواهند او را بکشند؛ و هر کسی را ما عیب جوئی کنیم می‌ستایند. تو به شیعه بودن ما، شهرت داشته، مورد نکوهش مردم می‌باشی. از تو عیب جویی می‌کنیم تا شر آنان از تو دفع گردد، پس حضرت آیه «أَمَّا السَّفِینَةُ فَکانَتْ لِمَساکِینَ یَعْمَلُونَ فِی الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِیبَها وَ کانَ وَراءَهُمْ مَلِک یَأْخُذُ کُلَّ سَفِینَةٍ غَصْباً»، - . کهف / 79 - {اما کشتی، از آنِ بینوایانی بود که در دریا کار می‌کردند، خواستم آن را معیوب کنم، [چرا که] پیشاپیش آنان پادشاهی بود که هر کشتی [درستی] را به زور می‌گرفت.} را قرائت نموده، فرموده: کشتی در واقع عیب نداشت، هدف از عیب‌دار نشان‌دادن آن، سالم‌ماندن از پادشاه و هلاکت به دست وی بود (تو هم مانند آن کشتی عیب نداری).

به خدا سوگند! محبوب‌ترین اصحاب پدرم هستی، چه در حال مرگ چه در حال زندگی، و محبوب‌ترین مردم نزد من می‌باشی. تو بهترین کشتی آن دریای پهناور هستی که پادشاه ستمگر و غاصب در کمین کشتی‌هایی است که در دریای هدایت شناورند تا آن را غصب کند. خداوند تو را در مرگ و زندگی رحمت نموده، از تو راضی باشد. پسرانت حسن و حسین که خداوند آنان را حفظ نماید، همان گونه که آن غلام را حفظ کرد، نامه‌ات را به من سپردند. از فرمانی که من و پدرم به تو دادیم و پس ابوبصیر به دستور ما خلاف فرمان قبلی را برای تو آورد ناراحت مباش، هر دو دستور از ما بوده و هدف از آن، در وسعت قراردادن شما است و در هر موردی برای ما تغییرات و معانیای وجود دارد که مطابق واقع است. اگر به ما اجازه داده شود، خواهید دانست که دستورات ما بر حق است، پس امور را به ما واگذار نموده تسلیم ما باشید. به حکم ما صبر نموده و راضی باشید.

خداوند فرق گذارنده میان شما را نگهبان خلق قرار داده، به همین دلیل وی بهتر می‌تواند مصلحت مردم را تشخیص دهد. اگر لازم باشد میانشان جدائی اندازد چنین خواهد کرد تا محفوظ بماند، و بعد میانشان جمع می‌کند تا از فسادشان مانع شده باشد، از دشمن محافظت نموده، در امانشان قرار دهد. شما باید تسلیم ما، منتظر امر فرج و گشایش کار خود و ما باشید. اگر قائم (عج) ما قیام نموده، کلام ما را به زبان براند و تعلیم قرآن، احکام و فرائض را همان گونه که بر پیامبر نازل شده آغاز نماید، کسانی که به زحمت صبر نموده‌اند به انکار شدید بر می‌خیزند و جز با شمشیر

ص: 247

به راه راست هدایت نخواهید شد. افرادی که بعد از پیامبر سر کار آمدند، بر اساس سنت گذشتگان، دین خدا را تبدیل و تحریف و کم و زیاد کردند.

تمام احکامی که امروز در دست مردم است، تحریف شده و مطابق وحی نیست. پاسخ‌گوی جایی باش که خوانده شده‌ای (سرانجام کارت به دست ائمه باشد که نگهبانان مردمند)، تا آن که قائم ما بیاید و دین را از نو شروع می‌کند.

بر توباد به چهل و شش رکعت نماز. بر تو باد گزاردن حج و این که برای حج افراد محرم شوی و نیت به هم زدن آن را داشته باشی و وقتی به مکه آمدی و طواف و سعی کردی آن را به هم بزنی و حج افراد را بدل به عمره کنی و تا روز ترویه از احرام بیرون باشی؛ پس از آن احرام حج را از سر بگیری و به منی روی و در عرفات و مزدلفه حضور پیدا کنی. رسول خدا نیز این گونه حج گزارد و به اصحاب خویش دستور فرمود که آن چه را که در زمان احرام نیت کردهاند، فسخ کنند و حج را بدل به عمره کنند. رسول خدا بدین جهت بر احرام خویش باقی ماند که قربانی را که همراه خود آورده بود، به محل آن برساند. چرا که سائق (کسی که قربانی همراه آورده)، قارن است و قارن نباید از احرام بیرون آید تا قربانی به محل و جایگاهش برسد که محل آن همان محل ذبح در منی است. پس وقتی حج گزار بدانجا رسد از احرام بیرون آید و این همان چیزی است که در حج تمتع تو را بدان فرمان داده ایم. پس بدین امر همواره پایبند باش و مبادا که انجام آن سینهات را به تنگ آورد و آنچه ابو بصیر برای تو آورده است، یعنی اقامه پنجاه و یک رکعت نماز و احرام جهت انجام حج تمتع و آنچه که ما بدان امر کردیم، این است که جهت انجام تمتع احرام بسته شود. برای اینها نزد ما تفاسیر و معانی بسیاری است که امکان بیانش برای ما و شما نیست و چیزی از آن با حق مخالفت و تضاد ندارد. خدای را سپاس می‌گوییم. - . اختیار معرفة الرجال 2: 349-350 ح 221 -

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام و إن یحمد أمره کلمة إن وصلیة أی و إن حمد أمره کما فی بعض النسخ و فی بعض النسخ و إن لم یحمد و هو الظاهر کما لا یخفی قوله هذا التنزیل أی إنما نزل من عند الله کل سفینة صالحة و قد ذکر المفسرون أنها قراءة أهل البیت علیهم السلام و القمقام البحر و المراد هنا الکبیر منه و زخر البحر طمی و تملأ قوله علیه السلام فی آثار ما یأذن الله أی یجمع الراعی بینها بعد أن یأذن الله له و المرفوع فی یأتیها راجع إلی الله أو إلی الراعی و المنصوب إلی الغنم و الباء للتعدیة قوله علیه السلام لأنکر أهل التصابر فی بعض النسخ لأنکم أهل التصابر فیکم ذلک الیوم إنکار شدید و ظاهر أنه تصحیف و یمکن أن یتکلف بتقدیر جزاء الشرط أی لرأیتم أمرا عظیما ثم علل ذلک بأنکم تتکلفون الصبر فی هذا الیوم و فی ذلک الیوم تنکرون إنکارا شدیدا و قال السید الداماد قدس سره لام التعلیل الداخلة علی أن باسمها و خبرها علی ما فی أکثر النسخ

متعلقة باستئناف التعلیم و فتکم ⁽¹⁾بفتح الفاء و تشدید التاء المثناة من فوق جملة فعلیة علی جواب لو و ذلک الیوم منصوب علی الظرف و إنکار شدید مرفوع علی الفاعلیة و المعنی شق عصاکم و کسر قوة اعتقادکم و بدد جمعکم و فرق کلمتکم و فی بعض النسخ إنکارا شدیدا نصبا علی التمیز أو علی نزع الخافض و ذلک الیوم بالرفع علی الفاعلیة و ربما یوجد فی النسخ لأنکر بفتح اللام للتأکید و أنکر علی الفعل من الإنکار و أهل البصائر بالرفع علی الفاعلیة و فیکم بحرف الجر المتعلقة بمجرورها بأهل البصائر للظرفیة أو بمعنی منکم و ذلک الیوم بالنصب علی الظرف و إنکارا شدیدا منصوبا علی المفعول المطلق أو علی التمیز فلیعرف انتهی قوله علیه السلام رکب الله به الباء للتعدیة و الظاهر بهم کما فی بعض النسخ و یحتمل أن یکون إفراد الضمیر لإفراد لفظ الناس و الإرجاع إلی النبی بعید و المعنی أن الله تعالی خلاهم و أنفسهم و فتنهم کما فتن الذین من قبلهم قوله علیه السلام لذلک ما یسعنا الموصول مبتدأ و الظرف خبره و سیأتی الکلام فی الحج و النوافل فی محالهما.

**[ترجمه]«و ان یحمد امره»، کلمه «إن» وصلیه است، یعنی و «إن حمد امره» همانطور که در بعضی از نسخه‌ها آمده و در برخی از نسخه‌ها «و ان لم یحمد» آمده و ظاهر حدیث هم همین است، همان طور که مخفی نیست. «هذا التنزیل» یعنی همانا هر کشتی صالحی از جانب خدا نازل می‌شود و مفسران یادآور شدند که این مطلب طبق قرائت اهل بیت علیه السلام است. «قمقام» دریا است و منظور در اینجا دریای بزرگ و مواج است.

«فی آثار ما یأذن الله» یعنی راعی و چوپان بعد از اجازه خداوند جمع کند، و آن که مرفوع است به «یأتیها» برگشت می‌کند و به «الله» یا «راعی» و آن که منصوب است به غنم و گوسفند بر می‌گردد و باء برای متعدی کردن است. «لأنکر اهل التصابر» در برخی از نسخهها «لانکم اهل التصابر فیکم ذلک الیوم انکار شدید» آمده و ظاهراً تحریف و دگرگون شده و ممکن است که مکلف کند به این که جزای شرط در تقدیر باشد، یعنی همانا امر عظیم و بزرگی را می‌بینید، سپس علت آورده به این که شما مکلف به صبر در این روز هستید و در آن روز، انکار شدید می‌کردید.

و سید داماد - قدس سره - گفته: لام تعلیل بر انّ با اسم و خبرش وارد شده و بنا بر بیشتر نسخه‌ها،

ص: 248

متعلق است به استیناف تعلیم، «و فتّکم» جمله فعلیه از جواب لو می‌باشد و «ذلک الیوم» دارای نصب بنا بر ظرف می‌باشد و «انکار شدید» دارای رفع بنا بر فاعلیت است. بنابراین معنی این می‌شود که شما سرپیچی کردید و نیروی اعتقادتان شکسته شد و اجتماعتان پراکنده گشت و اتحادتان به تفرقه کشیده شد، و در بعضی از نسخه‌ها «انکاراً شدیداً» منصوب، بنا بر تمیز یا نزع خافض می‌باشد و «ذلک الیوم» مرفوع است بنا بر فاعل بودن، و چه بسا در نسخه‌ها یافت می‌شود. «لأنکر» که برای تأکید است و «أنکر» فعل است از انکار و «اهل البصائر» مرفوع است بنابر فاعلیت. «و فیکم» جار و مجرور متعلق به «اهل‌البصار» می‌باشد، یا بنا بر ظرف یا به معنی منکم. «و ذلک الیوم» به نصب هم ممکن است، بنا بر ظرفیت و «انکاراً شدیداً» منصوب است بنابر مفعول مطلق یا تمیز بودن؛ پس باید این مطلب را شناخت و دانست. کلام محقق داماد تمام شد.

«رکب الله به»، باء برای متعدی کردن است و ظاهراً «بهم» می‌باشد نه «به» به صورت جمع، همان طور که در برخی نسخه‌ها هست و احتمال دارد مفرد بودن ضمیر در «به» به خاطر مفرد بودن لفظ ناس باشد و رجوع ضمیر به پیامبرصلی الله علیه وآله بعید است؛ و معنی این است که همانا خدا آن‌ها را تنها گذارد و به خودشان واگذاشت و آنان را مثل پیشینیان امتحان کرد.

«لذلک ما یسعنا»، ما موصول است و مبتداء و لذلک خبر آن می‌باشد و به زودی سخن در حج و نوافل نماز در محل‌های خودش می‌آید.

**[ترجمه]

«60»

کش، رجال الکشی مُحَمَّدُ بْنُ قُولَوَیْهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الْحَجَّالِ عَنِ الْعَلَاءِ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّهُ لَیْسَ کُلَّ سَاعَةٍ أَلْقَاکَ وَ لَا یُمْکِنُ الْقُدُومُ وَ یَجِی‌ءُ الرَّجُلُ مِنْ أَصْحَابِنَا فَیَسْأَلُنِی وَ لَیْسَ عِنْدِی کُلُّ مَا یَسْأَلُنِی عَنْهُ قَالَ فَمَا یَمْنَعُکَ مِنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ الثَّقَفِیِّ فَإِنَّهُ قَدْ سَمِعَ مِنْ أَبِی وَ کَانَ عِنْدَهُ وَجِیهاً.

**[ترجمه]رجال الکشی: ابن ابویعفور گوید: خدمت امام صادق علیه السلام عرض کردم: من نمی‌توانم هر ساعت که بخواهم، شما را ملاقات کنم و ممکن نیست برای ما که در هر ساعتی خدمت شما برسیم. کسی از همراهان ما می‌آید و از من چیزی میپرسد و من همه آنچه آن مرد از من می‌پرسد را نمیدانم. امام فرمود: چه مانع است تو را از ملاقات محمّد بن مسلم ثقفی، که او از پدرم احادیث شنیده و نزد ایشان آبرومند بوده است. از او بپرسید. - . اختیار معرفة الرجال 2: 383 ح 273 -

**[ترجمه]

«61»

کش، رجال الکشی حَمْدَوَیْهِ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ شُعَیْبٍ الْعَقَرْقُوفِیِّ ⁽²⁾قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام رُبَّمَا احْتَجْنَا أَنْ نَسْأَلَ عَنِ الشَّیْ‌ءِ فَمَنْ نَسْأَلُ قَالَ عَلَیْکَ بِالْأَسَدِیِّ یَعْنِی أَبَا بَصِیرٍ.

**[ترجمه]رجال الکشی: شعیب گوید: خدمت امام صادق علیه السلام پرسیدم: چه بسا محتاج می‌شویم که از مسئلهای بپرسیم، پس از که بپرسیم؟ فرمود: بر تو باد اسدی (یعنی ابا بصیر اسدی). - . اختیار معرفة الرجال 2: 400 ح 291 -

**[ترجمه]

«62»

کش، رجال الکشی مُحَمَّدُ بْنُ قُولَوَیْهِ وَ الْحُسَیْنُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ بُنْدَارَ مَعاً عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْیَقْطِینِیِّ عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّ بَعْضَ أَصْحَابِنَا سَأَلَهُ وَ أَنَا حَاضِرٌ فَقَالَ لَهُ یَا أَبَا مُحَمَّدٍ مَا أَشَدَّکَ فِی الْحَدِیثِ وَ أَکْثَرَ إِنْکَارَکَ لِمَا یَرْوِیهِ أَصْحَابُنَا فَمَا الَّذِی یَحْمِلُکَ عَلَی رَدِّ الْأَحَادِیثِ

1) لم نجد لفظ «فتّکم» فی الحدیث و لعلّ کان فی نسخة: «لانکر أهل التصابر فتکم».

2) هو شعیب بن یعقوب العقرقوفی، أبو یعقوب، ابن اخت یحیی بن القاسم أبی بصیر، وثّقه النجاشیّ فقال: ثقة عین له کتاب یرویه حماد بن عیسی و غیره.

فَقَالَ حَدَّثَنِی هِشَامُ بْنُ الْحَکَمِ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ لَا تَقْبَلُوا عَلَیْنَا حَدِیثَنَا إِلَّا مَا وَافَقَ الْقُرْآنَ وَ السُّنَّةَ أَوْ تَجِدُونَ مَعَهُ شَاهِداً مِنْ أَحَادِیثِنَا الْمُتَقَدِّمَةِ فَإِنَّ الْمُغِیرَةَ بْنَ سَعِیدٍ لَعَنَهُ اللَّهُ دَسَّ فِی کُتُبِ أَصْحَابِ أَبِی أَحَادِیثَ لَمْ یُحَدِّثْ بِهَا أَبِی فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ لَا تَقْبَلُوا عَلَیْنَا مَا خَالَفَ قَوْلَ رَبِّنَا تَعَالَی وَ سُنَّةَ نَبِیِّنَا مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله فَإِنَّا إِذَا حَدَّثْنَا قُلْنَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله.

قَالَ یُونُسُ وَافَیْتُ الْعِرَاقَ فَوَجَدْتُ بِهَا قِطْعَةً مِنْ أَصْحَابِ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام وَ وَجَدْتُ أَصْحَابَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مُتَوَافِرِینَ فَسَمِعْتُ مِنْهُمْ وَ أَخَذْتُ کُتُبَهُمْ فَعَرَضْتُهَا بَعْدُ عَلَی أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام فَأَنْکَرَ مِنْهَا أَحَادِیثَ کَثِیرَةً أَنْ یَکُونَ مِنْ أَحَادِیثِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ قَالَ لِی إِنَّ أَبَا الْخَطَّابِ کَذَبَ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام لَعَنَ اللَّهُ أَبَا الْخَطَّابِ وَ کَذَلِکَ أَصْحَابُ أَبِی الْخَطَّابِ یَدُسُّونَ هَذِهِ الْأَحَادِیثَ إِلَی یَوْمِنَا هَذَا فِی کُتُبِ أَصْحَابِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَلَا تَقْبَلُوا عَلَیْنَا خِلَافَ الْقُرْآنِ فَإِنَّا إِنْ تَحَدَّثْنَا ⁽¹⁾حَدَّثْنَا بِمُوَافَقَةِ الْقُرْآنِ وَ مُوَافَقَةِ السُّنَّةِ إِنَّا عَنِ اللَّهِ وَ عَنْ رَسُولِهِ نُحَدِّثُ وَ لَا نَقُولُ قَالَ فُلَانٌ وَ فُلَانٌ فَیَتَنَاقَضُ کَلَامُنَا إِنَّ کَلَامَ آخِرِنَا مِثْلُ کَلَامِ أَوَّلِنَا وَ کَلَامَ أَوَّلِنَا مِصْدَاقٌ لِکَلَامِ آخِرِنَا وَ إِذَا أَتَاکُمْ مَنْ یُحَدِّثُکُمْ بِخِلَافِ ذَلِکَ فَرُدُّوهُ عَلَیْهِ وَ قُولُوا أَنْتَ أَعْلَمُ وَ مَا جِئْتَ بِهِ فَإِنَّ مَعَ کُلِّ قَوْلٍ مِنَّا حَقِیقَةً وَ عَلَیْهِ نُورٌ فَمَا لَا حَقِیقَةَ مَعَهُ وَ لَا نُورَ عَلَیْهِ فَذَلِکَ قَوْلُ الشَّیْطَانِ.

**[ترجمه]رجال الکشی: یونس بن عبدالرحمان از همراهان ما، از امام پرسید و من هم حاضر بودم. امام علیه السلام به ایشان فرمود: ای ابا بصیر، چه سخت می‌گیرید در حدیث و انکار تو بر آنچه روایت همراهان ما می‌کنند زیاد است! چه چیز باعث شده که تو احادیث اصحاب را رد میکنی؟

ص: 249

پس ابابصیر فرمود: حدیث کرد مرا هشام بن حکم که او از امام جعفر صادق علیه السلام شنید که می‌فرمود: قبول نکنید از ما حدیثی را مگر آن حدیثی که موافق قرآن و سنت باشد؛ یا برای حدیثی که نقل می‌کنید، گواهی از احادیث متقدمه بیابید.

مغیرة بن سعید - خدا او را لعنت کند - در کتاب‌های اصحاب پدرم حرف‌های را مخلوط کرد که پدرم آنها را نگفته است.

امام صادق علیه السلام فرمود: از خدا بترسید و از ما حدیثی که مخالف قول پروردگار و سنت پیامبر ما باشد قبول نکنید؛ زیرا ما وقتی حدیث می‌کنیم، می‌گوئیم خدا و رسول خدا صلی الله علیه وآله فرموده.

یونس گوید: به عراق رسیدم و در آنجا گروه زیادی از اصحاب امام باقر علیه السلام و یاران امام صادق علیه السلام را دیدم و از آنها احادیث بسیاری شنیدم و کتاب‌های ایشان را گرفتم و آن احادیث را بر امام رضا علیه السلام عرضه کردم. پس آن حضرت احادیث زیادی را از آن کتاب‌ها که از امام صادق علیه السلام بود انکار فرمود و به من فرمود: ابوالخطاب و یاران او دروغ بستند و همچنین اصحاب ابوالخطاب تا امروز احادیثی را با احادیث امام صادق علیه السلام مخلوط کردهاند، پس خلاف قرآن را قبول نکنید. ما از خدا و پیامبر صلی الله علیه وآله حدیث می‌کنیم و نمی‌گوییم، فلان و فلان گفت تا سخنان ما متناقض شود، سخن آخر ما مثل سخن اول ما و سخن اول ما مصداق سخن آخر ما است.

اگر زمانی کسی آمد که بر خلاف آن به شما حدیث گفت، به او برگردانید و بگویید: تو به آنچه آورده‌ای داناتری، زیرا هر گفتار ما دارای حقیقتی است و بر او نوری می‌باشد. سخنی که حقیقت ندارد و نور ندارد، آن گفتار شیطان است. - . اختیار معرفة الرجال 3: 489 ح 401 -

**[ترجمه]

«63»

کش، رجال الکشی بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ یُونُسَ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَکَمِ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ کَانَ الْمُغِیرَةُ بْنُ سَعِیدٍ یَتَعَمَّدُ الْکَذِبَ عَلَی أَبِی علیه السلام وَ یَأْخُذُ کُتُبَ أَصْحَابِهِ وَ کَانَ أَصْحَابُهُ الْمُسْتَتِرُونَ بِأَصْحَابِ أَبِی یَأْخُذُونَ الْکُتُبَ مِنْ أَصْحَابِ أَبِی فَیَدْفَعُونَهَا إِلَی الْمُغِیرَةِ فَکَانَ یَدُسُّ فِیهَا الْکُفْرَ وَ الزَّنْدَقَةَ وَ یُسْنِدُهَا إِلَی أَبِی علیه السلام ثُمَّ یَدْفَعُهَا إِلَی أَصْحَابِهِ فَیَأْمُرُهُمْ أَنْ یَبُثُّوهَا فِی الشِّیعَةِ فَکُلُّ مَا کَانَ فِی کُتُبِ أَصْحَابِ أَبِی علیه السلام مِنَ الْغُلُوِّ فَذَاکَ مِمَّا دَسَّهُ الْمُغِیرَةُ بْنُ سَعِیدٍ فِی کُتُبِهِمْ.

**[ترجمه]رجال الکشی: هشام بن حکم گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم، می‌فرمود: مغیرة بن سعد عمداً بر پدرم دروغ بست، یاران وی در میان اصحاب پدرم پنهان بودند. کتاب‌های اصحاب پدرم را گرفته و به مغیره می‌دادند. وی کفر و زندقه در میان آنها وارد نموده و به پدرم اسناد می‌داد و سپس کتاب‌ها را بر می‌گردانید و به اصحاب پدرم می‌داد که آن کتاب‌ها را در میان شیعه‌ها پخش کنند، پس هر حدیث غلو که در کتاب‌های اصحاب پدرم می‌باشد، از چیزهایی است که مغیرة بن سعد آن را در کتاب هایشان وارد نموده است. - . اختیار معرفة الرجال 3: 491 ح 402 -

**[ترجمه]

«64»

کش، رجال الکشی مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودٍ عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ قَالَ یَعْنِی أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ أَهْلَ الْکُوفَةِ نَزَلَ فِیهِمْ کَذَّابٌ أَمَّا الْمُغِیرَةُ فَإِنَّهُ یَکْذِبُ عَلَی أَبِی یَعْنِی أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ حَدَّثَهُ أَنَ

1) و فی نسخة: إن محدّثنا.

نِسَاءَ آلِ مُحَمَّدٍ إِذَا حِضْنَ قَضَیْنَ الصَّلَاةَ وَ أَنَّ وَ اللَّهِ عَلَیْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ مَا کَانَ مِنْ ذَلِکَ شَیْ‌ءٌ وَ لَا حَدَّثَهُ وَ أَمَّا أَبُو الْخَطَّابِ فَکَذَبَ عَلَیَّ وَ قَالَ إِنِّی أَمَرْتُهُ أَنْ لَا یُصَلِّیَ هُوَ وَ أَصْحَابُهُ الْمَغْرِبَ حَتَّی یَرَوْا کَوَاکِبَ ⁽¹⁾کَذَا فَقَالَ الْقُنْدَانِیُّ وَ اللَّهِ إِنَّ ذَلِکَ لَکَوْکَبٌ مَا أَعْرِفُهُ.

**[ترجمه]رجال الکشی: زراره گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: در میان کوفیان دروغگویان فرود آمده‌اند، اما مغیرة بن سعد بر پدرم دروغ می‌بست و می‌گفت: امام باقر علیه السلام برایم حدیث کرد

ص: 250

که زنان آل محمدصلی الله علیه وآله وقتی حایض می‌شوند، نمازشان را قضا می‌کنند. خدا او را لعنت کند، چنین چیزی نیست و به او هم حدیث نکرده است.

اما بعد، ابوالخطاب بر من دروغ می‌بندد. گفته است: من او و یارانش را امر کردم نماز مغرب را نخوانند تا فلان ستاره دیده شود. قندانی گوید: قسم به خدا چنین ستارهای را ما نمی‌شناسیم. - . اختیار معرفة الرجال 3: 494 ح 407 -

**[ترجمه]

«65»

کش، رجال الکشی مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ لِی یَا جَمِیلُ لَا تُحَدِّثْ أَصْحَابَنَا بِمَا لَمْ یُجْمِعُوا عَلَیْهِ فَیُکَذِّبُوکَ.

**[ترجمه]رجال الکشی:جمیل بن دراج از امام صادق علیه السلام نقل میکند که برایم فرمود: ای جمیل! اصحاب ما را به آنچه اجماع ندارند، حدیث مگو که تو را تکذیب خواهند کرد. - . اختیار معرفة الرجال 3: 520 ح 468 -

یب، تهذیب الأحکام مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی هَاشِمٍ الْبَجَلِیِ

1) و فی نسخة: حتی یروا کوکبا

2) الشّقة بضم الشین و فتحها و تشدید القاف: الناحیة یقصدها المسافر، و المسافة التی یشقّها السائر

عَنْ سَالِمٍ أَبِی خَدِیجَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلَ إِنْسَانٌ وَ أَنَا حَاضِرٌ فَقَالَ رُبَّمَا دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ وَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا یُصَلِّی الْعَصْرَ وَ بَعْضُهُمْ یُصَلِّی الظُّهْرَ فَقَالَ أَنَا أَمَرْتُهُمْ بِهَذَا لَوْ صَلَّوْا عَلَی وَقْتٍ وَاحِدٍ لَعُرِفُوا فَأُخِذَ بِرِقَابِهِمْ.

**[ترجمه]تهذیب الأحکام:

ص: 251

ابو خدیجه از امام صادق علیه السلام روایت کرده که مردی آمد از آن حضرت پرسید و من در آن مجلس حاضر بودم گفت: بعضی اوقات وارد مسجد می‌شدم که بعضی اصحاب ما نماز عصر می‌خواند و بعض آنان نماز ظهر می‌خوانند؟ فرمود: من آنان را به این کار امر کرده‌ام، اگر در یک وقت نماز بخوانید شناخته شده گردن زده می‌شوند. - . تهذیب الاحکام 2: 252 ح 1000 -

**[ترجمه]

«70»

یب، تهذیب الأحکام الْحَسَنُ بْنُ أَیُّوبَ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا سَمِعْتَ مِنِّی یُشْبِهُ قَوْلَ النَّاسِ فِیهِ التَّقِیَّةُ وَ مَا سَمِعْتَ مِنِّی لَا یُشْبِهُ قَوْلَ النَّاسِ فَلَا تَقِیَّةَ فِیهِ.

**[ترجمه]تهذیب الأحکام: زراره گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: آنچه از ما شنیدی که شبیه قول عامه بود، آن از باب تقیه است. هر چه از من شنیدی که شباهت به قول عامه نداشت، پس در آن تقیه نیست. - . تهذیب الاحکام 8: 98 ح 330 -

**[ترجمه]

«71»

یب، تهذیب الأحکام عَلِیُّ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ مُحَمَّدٍ وَ أَحْمَدَ ابْنَیِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِیهِمَا عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَیْمُونٍ عَنْ مَعْمَرِ بْنِ یَحْیَی بْنِ سَالِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَمَّا یَرْوِی النَّاسُ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عَنْ أَشْیَاءَ مِنَ الْفُرُوجِ لَمْ یَکُنْ یَأْمُرُ بِهَا وَ لَا یَنْهَی عَنْهَا إِلَّا نَفْسَهُ وَ وُلْدَهُ فَقُلْتُ کَیْفَ یَکُونُ ذَلِکَ قَالَ أَحَلَّتْهَا آیَةٌ وَ حَرَّمَتْهَا أُخْرَی فَقُلْنَا هَلْ إِلَی أَنْ تَکُونَ إِحْدَاهُمَا نَسَخَتِ الْأُخْرَی أَمْ هُمَا مُحْکَمَتَانِ یَنْبَغِی أَنْ یُعْمَلَ بِهِمَا فَقَالَ قَدْ بَیَّنَ لَهُمْ إِذْ نَهَی نَفْسَهُ عَنْهَا وَ وُلْدَهُ قُلْنَا مَا مَنَعَهُ أَنْ یُبَیِّنَ ذَلِکَ لِلنَّاسِ قَالَ خَشِیَ أَنْ لَا یُطَاعَ وَ لَوْ أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام ثَبَتَتْ قَدَمَاهُ أَقَامَ کِتَابَ اللَّهِ کُلَّهُ وَ الْحَقَّ کُلَّهُ.

کِتَابُ الْمَسَائِلِ لِعَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ، سَأَلَ أَخَاهُ مُوسَی علیه السلام عَنِ الِاخْتِلَافِ فِی الْقَضَاءِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فِی أَشْیَاءَ مِنَ الْمَعْرُوفِ أَنَّهُ لَمْ یَأْمُرْ بِهَا وَ لَمْ یَنْهَ عَنْهَا إِلَّا أَنَّهُ نَهَی عَنْهَا نَفْسَهُ وَ وُلْدَهُ وَ سَاقَ الْحَدِیثَ مِثْلَ مَا مَرَّ

**[ترجمه]تهذیب الأحکام: یحیی بن سالم گوید: از امام باقر علیه السلام از آنچه عامه از امیرالمؤمنین در مورد ازدواج موقت روایت می‌کنند، پرسیدم؟ حضرت فرمود: آن حضرت نه به آن امر کرد و نه از آن نهی نمود، جز خودش و فرزندانش را. عرض کردم: چگونه؟ فرمود: آیهای از قرآن آن را حلال کرده و آیه دیگری آن را

حرام کرده. عرض کردم: آیا یک آیه دیگر آن را نسخ نموده یا هر دو آیه محکم بوده است که سزاوار است بر هر دو عمل شود؟ پس فرمود: برای آنان بیان کرده زیرا خودش و فرزندانش را از آن باز داشته. عرض کردم: چه چیز باعث شد آن حضرت آن را برای مردم بیان نکند؟ فرمود: ترسید که مردم فرمان نبرند. اگر حکومت حضرت امیر المؤمنین علیه السلام پا بر جا می‌ماند، کتاب خدا را تماماً، و همه حق را اقامه می‌کرد. - . تهذیب الاحکام 7: 463 ح 1856 -

کتاب المسائل: علی بن جعفر از برادرش موسی کاظم علیه السلام از اختلاف در قضاوت حضرت علی علیه السلام سؤال کرد: در چیزهای معروفی که آن حضرت به آن امر نکرد و از آن نهی نیز ننمود، مگر خود و فرزندانش را،... تا آخر حدیث. - . مسائل علی بن جعفر: 144 ح 173 -

**[ترجمه]

«72»

غط، الغیبة للشیخ الطوسی أَبُو مُحَمَّدٍ الْمُحَمَّدِیُّ عَنْ أَبِی الْحُسَیْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ بْنِ تَمَّامٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الْکُوفِیِّ خَادِمِ الشَّیْخِ الْحُسَیْنِ بْنِ رَوْحٍ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: سُئِلَ الشَّیْخُ یَعْنِی أَبَا الْقَاسِمِ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ عَنْ کُتُبِ ابْنِ أَبِی الغراقر [الْعَزَاقِرِ]⁽¹⁾

أقول: یأتی ذکره فی محله مفصلا

بَعْدَ مَا ذُمَّ وَ خَرَجَتْ فِیهِ اللَّعْنَةُ فَقِیلَ لَهُ فَکَیْفَ نَعْمَلُ

1) بفتح الغین و کسر القاف هو محمّد بن علی الشلمغانی أبو جعفر، قال النجاشیّ: محمّد بن علی ابن الشلمغانی أبو جعفر المعروف بابن أبی الغراقر، کان متقدما فی أصحابنا فحمله الحسد لابی القاسم الحسین بن روح علی ترک المذهب و الدخول فی المذاهب الردیة، حتی خرجت فیه توقیعات فأخذه السلطان و قتله و صلبه، له کتب منها: کتاب التکلیف و رسالة الی ابن همام، و کتاب ماهیة العصمة کتاب الزاهر بالحجج العقلیّة، کتاب المباهلة، کتاب الأوصیاء، کتاب المعارف، کتاب الإیضاح، کتاب فضل النطق علی الصمت، کتاب فضائل العمرتین، کتاب الأنوار، و کتاب التسلیم، کتاب الزهاد «البرهان خ ل» و التوحید، کتاب البداء و المشیئة، کتاب الإمامة الکبیر، کتاب الإمامة الصغیر کتاب أبو الفرج محمّد بن علی الکاتب القنانی. قال لنا أبو المفضل محمّد بن عبد اللّه بن المطلب: حدّثنا أبو جعفر محمّد بن علی الشلمغانی فی استتاره بمعلثایا بکتبه.

بِکُتُبِهِ وَ بُیُوتُنَا مِنْهَا مَلِی‌ءٌ فَقَالَ أَقُولُ فِیهَا مَا قَالَهُ أَبُو مُحَمَّدٍ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا وَ قَدْ سُئِلَ عَنْ کُتُبِ بَنِی فَضَّالٍ فَقَالُوا کَیْفَ نَعْمَلُ بِکُتُبِهِمْ وَ بُیُوتُنَا مِنْهَا مَلِی‌ءٌ فَقَالَ علیه السلام خُذُوا بِمَا رَوَوْا وَ ذَرُوا مَا رَأَوْا.

**[ترجمه]غیبة لشیخ طوسی: از شیخ ابوالقاسم حسین بن روح رضی الله عنه (یکی از نواب اربعه) از کتاب‌های ابن عزاقر سؤال شد (بعد از آن که مورد مذمت قرار گرفت و توقیعی در مورد لعن آن‌ها خارج شد)، که: چگونه به کتاب‌های آنان عمل کنیم

ص: 252

در حالی که خانه‌های ما از آنان پر است؟ او جواب داد من همان را می گویم که امام حسن عسکری علیه السلام در باره کتب بنوفضال فرمود. ایشان فرمود: آنچه را روایت کرده اند بگیرید و رأی‌های آنان را واگذارید. - . کتاب الغیبة: 389-390 ح 357 -

**[ترجمه]

أقول

قال الشیخ رحمة الله علیه فی العدة و أما العدالة المراعاة فی ترجیح أحد الخبرین علی الآخر فهو أن یکون الراوی معتقدا للحق مستبصرا ثقة فی دینه متحرجا عن الکذب غیر متهم فیما یرویه فأما إذا کان مخالفا فی الاعتقاد لأصل المذهب و روی مع ذلک عن الأئمة علیهم السلام نظر فیما یرویه فإن کان هناک بالطریق الموثوق به ما یخالفه وجب اطراح خبره و إن لم یکن هناک ما یوجب اطراح خبره و یکون هناک ما یوافقه وجب العمل به و إن لم یکن من الفرقة المحقة خبر یوافق ذلک و لا یخالفه و لا یعرف لهم قول فیه وجب أیضا العمل به لما

رُوِیَ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: إِذَا نَزَلَتْ بِکُمْ حَادِثَةٌ لَا تَجِدُونَ حُکْمَهَا فِیمَا رَوَوْا عَنَّا فَانْظُرُوا إِلَی مَا رَوَوْهُ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام فَاعْمَلُوا بِهِ.

و لأجل ما قلناه عملت الطائفة بما رواه حفص بن غیاث و غیاث بن کلوب و نوح بن دراج و السکونی و غیرهم من العامة عن أئمتنا علیهم السلام و لم ینکروه و لم یکن عندهم خلافه و إذا کان الراوی من فرق الشیعة مثل الفطحیة و الواقفیة و الناووسیة و غیرهم نظر فیما یروونه فإن کان هناک قرینة تعضده أو خبر آخر من جهة الموثوقین بهم وجب العمل به و إن کان هناک خبر یخالفه من طرق الموثوقین وجب إطراح ما اختصوا بروایته و العمل بما رواه الثقة و إن کان ما رووه لیس هناک ما یخالفه و لا یعرف من الطائفة العمل بخلافه وجب أیضا العمل به إذا کان متحرجا فی روایته موثوقا به فی أمانته و إن کان مخطئا فی أصل الاعتقاد و لأجل ما قلناه عملت الطائفة بأخبار الفطحیة مثل عبد الله بن بکیر و غیره و أخبار الواقفة مثل سماعة بن مهران و علی بن أبی حمزة و عثمان بن عیسی و من بعد هؤلاء بما رواه بنو فضال و بنو سماعة و الطاطریون و غیرهم فیما لم یکن عندهم فیه خلافه و أما ما یرویه الغلاة و المتهمون و المضعفون و غیر هؤلاء فما یختص الغلاة بروایته فإن کانوا ممن عرف لهم حال الاستقامة و حال الغلو

عمل بما رووه فی حال الاستقامة و ترک ما رووه فی حال خطائهم و لأجل ذلک عملت الطائفة بما رواه أبو الخطاب فی حال استقامته و ترکوا ما رواه فی حال تخلیطه و کذا القول فی أحمد بن هلال العبرتائی و ابن أبی غراقر فأما ما یروونه فی حال تخلیطهم فلا یجوز العمل به علی حال و کذا القول فیما یرویه المتهمون و المضعفون إن کان هناک ما یعضد روایتهم و یدل علی صحتها وجب العمل به و إن لم یکن هنا ما یشهد لروایتهم بالصحة وجب التوقف فی أخبارهم و لأجل ذلک توقف المشایخ فی أخبار کثیرة هذه صورتها و لم یرووها و استثنوها فی فهارسهم من جملة ما یروونه من المصنفات و أما من کان مخطئا فی بعض الأفعال أو فاسقا فی أفعال الجوارح و کان ثقة فی روایته متحرزا فیها فإن ذلک لا یوجب رد خبره و یجوز العمل به لأن العدالة المطلوبة فی الروایة حاصلة فیه و إنما الفسق بأفعال الجوارح یمنع من قبول شهادته و لیس بمانع من قبول خبره و لأجل ذلک قبلت الطائفة أخبار جماعة هذه صفتهم.

ثم قال رحمه الله و إذا کان أحد الراویین مسندا و الآخر مرسلا نظر فی حال المرسل فإن کان ممن یعلم أنه لا یرسل إلا عن ثقة یوثق به فلا ترجیح لخبر غیره علی خبره و لأجل ذلک سوت الطائفة بین ما یرویه محمد بن أبی عمیر و صفوان بن یحیی و أحمد بن محمد بن أبی نصر و غیرهم من الثقات الذین عرفوا بأنهم لا یروون و لا یرسلون إلا ممن یوثق به و بین ما أسنده غیرهم و لذلک عملوا بمرسلهم إذا انفرد عن روایة غیرهم فأما إذا لم یکن کذلک و یکون لمن یرسل عن ثقة و غیر ثقة فإنه یقدم خبر غیره علیه فإذا انفرد وجب التوقف فی خبره إلی أن یدل دلیل علی وجوب العمل به فأما إذا انفردت المراسیل فیجوز العمل بها علی الشرط الذی ذکرناه و دلیلنا علی ذلک الأدلة التی سنذکرها علی جواز العمل بأخبار الآحاد فإن الطائفة کما عملت بالمسانید عملت بالمراسیل فما یطعن فی واحد منهما یطعن فی الآخر و ما أجاز أحدهما أجاز الآخر فلا فرق بینهما علی حال.

ثم قال نور الله ضریحه فما اخترته من المذهب و هو أن خبر الواحد إذا کان واردا من طریق أصحابنا القائلین بالإمامة و کان ذلک مرویا عن النبی صلی الله علیه و آله و عن أحد من

الأئمة علیهم السلام و کان ممن لا یطعن فی روایته و یکون سدیدا فی نقله و لم یکن هناک قرینة تدل علی صحة ما تضمنه الخبر لأنه إذا کان هناک قرینة تدل علی صحة ذلک کان الاعتبار بالقرینة و کان ذلک موجبا للعلم کما تقدمت القرائن جاز العمل به و الذی یدل علی ذلک إجماع الفرقة المحقة فإنی وجدتها مجتمعة علی العمل بهذه الأخبار التی رووها فی تصانیفهم و دونوها فی أصولهم لا یتناکرون ذلک و لا یتدافعون حتی إن واحدا منهم إذا أفتی بشی‌ء لا یعرفونه سألوه من أین قلت هذا فإذا أحالهم علی کتاب معروف و أصل مشهور و کان راویه ثقة لا ینکر حدیثه سکتوا و سلموا الأمر فی ذلک و قبلوا قوله هذه عادتهم و سجیتهم من عهد النبی صلی الله علیه و آله و من بعده من الأئمة علیهم السلام و من زمان الصادق جعفر بن محمد علیهما السلام الذی انتشر العلم عنه و کثرت الروایة من جهته فلو لا أن العمل بهذه الأخبار کان جائزا لما أجمعوا علی ذلک و لا یکون لأن إجماعهم فیه معصوم لا یجوز علیه الغلط و السهو و الذی یکشف عن ذلک أنه لما کان العمل بالقیاس محظورا فی الشریعة عندهم لم یعملوا به أصلا و إذا شذ منهم واحد عمل به فی بعض المسائل و استعمل علی وجه المحاجة لخصمه و إن لم یکن اعتقاده ردوا قوله و أنکروا علیه و تبرءوا من قولهم حتی إنهم یترکون تصانیف من وصفناه و روایاته لما کان عاملا بالقیاس فلو کان العمل بخبر الواحد یجری ذلک المجری لوجب أیضا فیه مثل ذلک و قد علمنا خلافه انتهی کلامه قدس سره و لما کان فی غایة المتانة و مشتملا علی الفوائد الکثیرة أوردناه و سنفصل القول فی ذلک فی المجلد الآخر من الکتاب إن شاء الله تعالی.

**[ترجمه]شیخ طوسی در کتاب العده می‌گوید: عدالت که باید در ترجیح یکی از دو حدیث بر دیگری مراعات شود این است که راوی معتقد به حق باشد، و از ضلالت و باطل برگشته باشد، و مورد اطمینان در دینش باشد، و از دروغ دوری کند و در آنجه روایت می‌کند، متهم نباشد. پس در نتیجه هنگامی که راوی مخالف اعتقاد به اصل مذهب باشد و با این حال از امامان علیه السلام روایت کند، در این صورت به آنچه روایت کرده نگاه می‌کنیم. پس اگر راه مطمئنی بر مخالفتش باشد، واجب است خبر و حدیثش را کنار بگذاریم و در غیر این صورت، در حالی که حدیث

موافق آن هم داریم، عمل به آن واجب است. و اگر از فرقه و گروه حق، موافق یا مخالفی نباشد و برای فرقه محقه فتوایی در آن مورد شناخته نشود، عمل به آن واجب است. از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرموده است: وقتی حادثه‌ای برای شما پیش آمد، حکم آن را در روایاتی که از ما نقل شده نخواهید، پس حکم آن را از آنچه که از علی علیه السلام روایت شده بیابید و عمل کنید.

به خاطر آنچه که ما آن را گفتیم، طائفه شیعه به آنچه که حفص بن غیاث و غیاث بن کلوب و نوح بن دراج سکونی و سایر افراد از اهل سنت که از امامان ما علیهم السلام روایت کردهاند، عمل کرده‌اند و آن را انکار نکرده‌اند و خلافی هم مشاهده نشده است؛ و اگر راوی از گروه شیعه بود مانند گروه فطحیه و واقفیه و ناووسیه و سایر افراد، در روایات آنان اشکال هست. اگر قرینه‌ای باشد که روایت از موثقین در همین باب نقل شده، روایت این‌ها را دور بریزید و به آنچه که موثقین روایت کرده‌اند، عمل می‌شود، ولی اگر روایت مخالفی در اینجا نبود و همچنین طائفه عمل به خلاف آن نکرده‌اند، عمل به آن واجب است، زمانی که راوی در اخذ روایت کوشا و در ادای امانت مورد اطمینان باشد، هر چند که در اصل اعتقاد اشتباه می‌کند. و به خاطر آنچه که ما گفته‌ایم، طائفه (شیعه) به اخبار فطحیه مثل عبدالله بن بکیر و دیگران و به اخبار واقفیه مثل سماعة بن مهران و علی بن حمزه و عثمان بن عیسی و کسانی که از این گروه بوده‌اند، عمل کرده‌اند و آن‌چه که بنو فضال و بنو سماعه و طاطریون و سایر افراد در آنجاها که روایت خلاف آن نقل نشده باشد را روایت کرده‌اند. و اما آنچه را که غالیان و آن‌هایی که متهم هستند و تضعیف‌شدگان و غیر آنان روایت می‌کنند:

اما آنچه را که غالیان روایت کرده‌اند، اگر از کسانی هستند که حالشان درست شناخته شده بود و بعداً غلو پیدا کردند،

ص: 253

آنچه را که در زمان درستی عقیده نقل کرده‌اند، به آن عمل می‌شود و آنچه را که در زمان اشتباه عقیدتی نقل کرده‌اند، ترک می‌شود و برای همین شیعه به خبری که ابوالخطاب در زمان درستی عقیده نقل کرده، عمل کرده است؛ و اما آنچه را که در زمان اشتباه عقیدتی نقل کرده، ترک کرده‌اند.

و همچنین این مطالب در مورد احمد بن هلال عبرتائی و ابن ابی عزاقر نیز هست. آنچه را که این‌ها در زمان اشتباه عقیدتی نقل کرده‌اند، عمل به آن جایز نیست. و همین مطلب در مورد افرادی که متهم و ضعیف هستند نیز می‌باشد. اگر روایتی را که آنها نقل کرده‌اند، روایتی است که آن را و صحتش را تأیید کند، به آن عمل می‌شود و لیکن اگر چیزی که صحت روایت آنان را تأیید می‌کند پیدا نشد، باید در خبر این دو گروه توقف کرد، و برای همین، بزرگان در اخبار زیادی که این گونه بوده است توقف کرده‌اند و روایت را نقل نکرده‌اند و همگی در کتاب‌های فهرستشان، آنچه را که از تصنیفات آن‌ها روایت شده است، استثنا کرده‌اند.

اما اگر راوی از کسانی بود که در بعضی از کارهایش اشتباه کرد و در بعضی از کارهایش فاسق بود ولیکن در نقل روایت مورد اطمینان بود و هنگام نقل روایت از فسق دوری می‌کرد، در این هنگام نباید خبر او رد شود و عمل به آن جایز است، چون عدالتی را که در روایت لازم است در این مورد حاصل شده است، و لیکن فسق در اعمالش سبب قبول نشدن گواهی دادن(شهادت) او می‌شود، ولی مانع قبول خبرش نیست؛ برای همین طائفه شیعه اخبار این جماعت را با این صفت قبول کرده‌اند.

سپس مرحوم شیخ - رضی الله عنه - فرمود: اگر یکی از دو راوی روایتش مسند بود و دیگری روایتش مرسل. آن روایت مرسل را نگاه می‌کنیم، اگر دانسته شود که این راوی غیر از ثقه‌ای که به آن اطمینان دارد، از دیگری سلسله سند را حذف نمی‌کند، خبر غیر او بر خبر او ترجیح داده نمی‌شود و به خاطر همین، طائفه شیعه بین آنچه را که محمّد بن ابی عمیر و صفوان بن یحیی و احمد بن محمّد بن ابی نصر و سایر افراد از این ثقات - کسانی که شناخته شده‌اند به این که روایت نمی‌کنند و حذف سند نمی‌کنند مگر این که از کسانی که مورد اطمینان هستند روایت را شنیده باشند و بین آنچه را که دیگران با سند کامل نقل کرده‌اند - مساوی برخورد کرده‌اند و برای همین مطلب، مرسلات این‌ها (حذف سند شده‌ها) را به تنهایی نقل کرده‌اند.

و اما اگر این گونه نبود و هم از ثقه حذف سند کرده و هم از غیر ثقه حذف سند کرده، در این هنگام خبر غیر او بر او مقدم می‌شود و اگر خودش در نقل این روایت تنها است، باید توقف کرد تا دلیلی بر وجوب عمل به آن خبر پیدا شود.

و اگر فقط احادیث را با حذف سند نقل می‌کند، با شرطی که قبلاً گفته شد، عمل به آن جایز خواهد بود و دلیل ما آن برهان‌هایی است که بعداً ما بر جواز عمل به خبرهای واحد یادآور خواهیم شد. پس طائفه شیعه همان طور که به روایت با سند عمل می‌کنند، همان گونه به روایتی که سندش حذف شده نیز عمل می‌کنند و هر نکوهشی که در هر کدام از این‌ها باشد، در دیگری نیز خواهد بود و اگر هر کدام اجازه داده شده باشد، در دیگری هم اجازه داده شده است؛ پس فرقی بین مسند و مرسل نیست.

سپس مرحوم شیخ که خدا ضریحش را نورانی کند می‌فرماید: آن روشی را که من انتخاب کرده‌ام این است که اگر خبر واحد از طریق اصحاب ما که قائل به امامت امامان هستند وارد شود و آن روایت از رسول خدا صلی الله علیه وآله و از یکی از

ص: 254

ائمه هدی علیه السلام باشد و از راوی نکوهشی در نقل روایتش نباشد و از لحاظ نقل روایت سختگیر باشد و قرینه‌ای هم نباشد که بر صحت آنچه را که مضمون خبر است دلالت کند (چون که اگر قرینه‌ای در اینجا باشد، دلالت بر صحت خبر می‌کند، ولی اعتبار و ملاک آن قرینه خواهد بود و این موجب علم در خبر می‌شود) همچنان که در قرائن قبلی گذشت، عمل به آن جایز است و دلیل بر این مطلب، اجماع گروه حقه (شیعه) آنطور که من دریافته‌ام است که همه به این اخبار عمل کرده‌اند و مؤلفات و تصنیف‌هایشان، آن روایات را نقل کرده‌اند و در کتب اصول خود تدوین کرده‌اند و انکار هم نکرده‌اند و این روایات را دور نریخته‌اند، تا آن‌جا که اگر یکی از این بزرگان بخواهد فتوی به چیزی بدهد، از او پرسیده نمی‌شود که از کجا این را گفته‌ای؟ همان گونه که وقتی به آن‌ها می‌گوید، کتابی معروف و اصلی مشهور دلیل فتوی من است و روایت مورد اطمینان است و حدیث او انکار نمی‌شود، ساکت می‌شوند و مطلب را قبول می‌کنند؛ این روش و عادت شیعه از زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله و بعد از او زمان‌های ائمه علیهم السلام بوده است و مخصوصاً در زمان امام صادق علیه السلام که علم از آن امام گسترش یافت و روایت از جانب آن حضرت زیاد شد. اگر عمل به این اخبار هم نباشد، همین که بر آن اجماع کرده‌اند، جایز است؛ چرا این گونه نباشد؟ چه بسا که در اجماعشان معصوم وجود داشته است و اشتباه و فراموشی در معصوم راه ندارد؛ و آنچه که پرده از روی مطلب بر می‌دارد این است که چون در مذهب ائمه اهل بیت علیهم السلام عمل به قیاس جایز نیست، زمانی که به خبر واحد برخورد کردند به آن عمل می‌کنند و به این وسیله بر دشمن استدلال می‌آورند. و اگر مطابق اعتقاد نباشد آن را رد می‌کنند و انکار می‌کنند و از گفتار آنان دوری می‌کنند، تا آنجا که تصانیف آنان را دور می‌ریزند، چون در روایاتش عمل به قیاس جایز شمرده شده است. و اگر در عمل به خبر واحد نیز همین روش، مانند عمل به قیاس باشد، همان برخورد با آن می‌شود، در حالی که ما خلاف این را اطلاع داریم.

چون این مطلب شیخ در نهایت متانت بوده و فوائد زیادی دارد، ما آن را آوردیم و در مجلد آخر، مفصلا گفتار شیخ را در این باب خواهیم آورد.

ص: 255

**[ترجمه]

باب 30 من بلغه ثواب من الله علی عمل فأتی به‌

الأخبار

«1»

• ثو، ثواب الأعمال أَبِی عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ هِشَامٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ بَلَغَهُ شَیْ‌ءٌ مِنَ الثَّوَابِ عَلَی شَیْ‌ءٍ مِنَ الْخَیْرِ فَعَمِلَهُ کَانَ لَهُ أَجْرُ ذَلِکَ وَ إِنْ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَمْ یَقُلْهُ.

**[ترجمه]ثواب الأعمال: صفوان از امام صادق علیه السلام نقل کرده که فرمود: کسی که به او رسیده باشد که در کار خیری ثواب است و آن کار را به خاطر حدیث پیامبرصلی الله علیه وآله انجام دهد، به آن ثواب می‌رسد گرچه پیامبرصلی الله علیه وآله آن را نگفته باشد. - . ثواب الاعمال و عقاب الاعمال: 162 ب 270 -

**[ترجمه]

«2»

• سن، المحاسن أَبِی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ بَلَغَهُ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله شَیْ‌ءٌ مِنَ الثَّوَابِ فَفَعَلَ ذَلِکَ طَلَبَ قَوْلِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله کَانَ لَهُ ذَلِکَ الثَّوَابُ وَ إِنْ کَانَ النَّبِیُّ لَمْ یَقُلْهُ.

**[ترجمه]المحاسن: مروان از امام صادق علیه السلام نقل کرده که فرمود: کسی که برایش در عملی، ثواب از پیامبرصلی الله علیه وآله رسیده باشد و آن کار را به خاطر حدیث پیامبرصلی الله علیه وآله انجام دهد، به آن ثواب می‌رسد گرچه پیامبرصلی الله علیه وآله آن را نگفته باشد. - . محاسن: 25 ثواب ب.ح 1 -

**[ترجمه]

«3»

• سن، المحاسن أَبِی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ بَلَغَهُ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله شَیْ‌ءٌ مِنَ الثَّوَابِ فَعَمِلَهُ کَانَ أَجْرُ ذَلِکَ لَهُ وَ إِنْ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَمْ یَقُلْهُ.

**[ترجمه]المحاسن: هشام بن سالم از امام صادق علیه السلام نقل کرده که فرمود: کسی که برایش از رسول خدا صلی الله علیه و آله ثوابی برای کاری رسیده باشد، پس آن کار را انجام دهد، اجر آن کار برایش محفوظ است، گرچه رسول خدا صلی الله علیه و آله نفرموده باشد. - . محاسن: 25 ثواب ب.ح 2 -

**[ترجمه]

بیان

هذا الخبر من المشهورات رواه الخاصة و العامة بأسانید- و رواه ثقة الإسلام فی الکافی عن علی بن إبراهیم عن أبیه عن ابن أبی عمیر عن هشام بن سالم مثل ما مر.

**[ترجمه]خبر فوق از اخبار مشهوره با اسناد میان شیعه و اهل سنت است و ثقة السلام کلینی آن را در کتاب کافی به سند علی بن ابراهیم نقل کرده است.

**[ترجمه]

«4»

• وَ رُوِیَ أَیْضاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عِمْرَانَ الزَّعْفَرَانِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ مَنْ بَلَغَهُ ثَوَابٌ مِنَ اللَّهِ عَلَی عَمَلٍ فَعَمِلَ ذَلِکَ الْعَمَلَ الْتِمَاسَ ذَلِکَ الثَّوَابِ أُوتِیَهُ وَ إِنْ لَمْ یَکُنِ الْحَدِیثُ کَمَا بَلَغَهُ.

و قال السید ابن طاوس رحمه الله بعد إیراد روایة هشام بن سالم من الکافی بالسند المذکور و وجدنا هذا الحدیث فی أصل هشام بن سالم رحمه الله عن الصادق علیه السلام.

**[ترجمه]محمد بن مروان گوید: از امام باقر علیه السلام شنیدم می‌فرمود: کسی که ثوابی از طرف خدا برایش در کاری برسد، پس آن کار را به خاطر ثوابش انجام دهد، به آن ثواب می‌رسد گرچه حدیثی در آن مورد نداشته باشیم.

سید ابن طاووس بعد از ذکر روایت هشام بن سالم از کتاب شریف کافی به سند مذکور گفته: این حدیث را در اصل هشام بن سالم - رحمه الله - از امام صادق علیه السلام یافتم. - . کافی 2: 87 ب 46 ح 1 -

**[ترجمه]

أقول

و لورود هذه الأخبار تری الأصحاب کثیرا ما یستدلون بالأخبار الضعیفة و المجهولة عن السنن و الآداب و إثبات الکراهة و الاستحباب و أورد علیه بوجوه الأول أن الاستحباب أیضا حکم شرعی کالوجوب فلا وجه للفرق بینهما و الاکتفاء فیه بالضعاف و الجواب أن الحکم بالاستحباب فیما ضعف مستنده لیس فی ب

الحقیقة بذلک المستند الضعیف بل بالأخبار الکثیرة التی بعضها صحیح.

و الثانی تلک الروایات لا تشمل العمل الوارد فی خبر ضعیف من غیر ذکر ثواب فیه و الجواب أن الأمر بشی‌ء من العبادات یستلزم ترتب الثواب علی فعله و الخبر یدل علی ترتب الثواب التزاما و هذا یکفی فی شمول تلک الأخبار له و فیه نظر.

و الثالث أن الثواب کما یکون للمستحب کذلک یکون للواجب فلم خصصوا الحکم بالمستحب و الجواب أن غرضهم أن بتلک الروایات لا تثبت إلا ترتب الثواب علی فعل ورد فیه خبر یدل علی ترتب الثواب علیه لا أنه یعاقب علی ترکه و إن صرح فی الخبر بذلک لقصوره من إثبات ذلک الحکم و تلک الروایات لا تدل علیه فالحکم الثابت لنا من هذا الخبر بانضمام تلک الروایات لیس إلا الحکم الاستحبابی.

و الرابع أن بین تلک الروایات و بین ما یدل علی عدم العمل بقول الفاسق من قوله تعالی إِنْ جاءَکُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا عموما من وجه فلا ترجیح لتخصیص الثانی بالأول بل العکس أولی لقطعیة سنده و تأیده بالأصل إذ الأصل عدم التکلیف و براءة الذمة منه و یمکن أن یجاب بأن الآیة تدل علی عدم العمل بقول الفاسق بدون التثبت و العمل به فیما نحن فیه بعد ورود الروایات لیس عملا بلا تثبت فلم تخصص الآیة بالأخبار بل بسبب ورودها خرجت تلک الأخبار الضعیفة عن عنوان الحکم المثبت فی الآیة الکریمة.

ثم اعلم أن بعض الأصحاب یرجعون فی المندوبات إلی أخبار المخالفین و روایاتهم و یذکرونها فی کتبهم و هو لا یخلو من إشکال لورود النهی فی کثیر من الأخبار عن الرجوع إلیهم و العمل بأخبارهم لا سیما إذا کان ما ورد فی أخبارهم هیئة مخترعة و عبادة مبتدعة لم یعهد مثلها فی الأخبار المعتبرة و الله تعالی یعلم.

**[ترجمه]به خاطر وارد شدن این اخبار می‌بینی که بسیاری از اصحاب و علمای مذهب اثنی عشری به اخبار ضعیف و مجهول از سنن و آداب و کراهت و استحباب استدلال می‌کنند تا به آنها اثبات نمایند. بر این روش اشکالات زیر وارد شده است.

اول: قطعا استحباب مثل وجوب حکم شرعی است، بین وجوب و استحباب فرقی وجود ندارد، و اکتفا کردن به احادیث ضعیف در استحباب، مثل اکتفا کردن به احادیث ضعیف در اثبات وجوب، اشکال دارد.

جواب: حکم بر استحباب در جایی که مستند آن حکم ضعیف باشد، آن حکم حقیقتاً به خاطر آن مستند

ص: 256

ضعیف نیست، بلکه به خاطر اخبار زیادی است که بعضی از آن اخبار صحیح می‌باشد.

دوم: این روایات باب 30 شامل عملی که در خبر ضعیف و بدون ذکر ثواب وارد شده است، نمی‌گردد.

جواب: امر به چیزی از عبادات که مستلزم مترتب شدن ثواب بر فعل آن امر است و خبر هم بر ترتب ثوابی که لازمه آن است دلالت می‌کند، این مقدار بر شامل شدن آن اخبار امر به عبادات را کفایت می‌کند.

در این جواب، اشکال وجود دارد.

سوم: همان طوری که برای مستحب ثواب می‌باشد، برای واجب نیز ثواب است، پس علماء حکم را به مستحب اختصاص نداده اند.

جواب: غرض و مقصد علماء این است که این روایات ثابت نمی‌کند مگر ترتب ثواب بر فعلی را که در مورد آن خبری وارد شده است. و دلالت بر ترتب ثواب در آن می‌کند، نه اینکه در صورت ترکش عقاب می شود ، اگر چه در خبر، به خاطر کوتاه بودن خبر از اثبات آن حکم، به این موضوع تصریح شده است، و آن

روایات دلالتی بر این مطلب نمی‌کند، پس حکمی که برای ما از این خبر به اضافه آن روایات ثابت می‌شود، به جز حکم استحبابی نیست.

چهارم: بین این روایات و بین چیزی که بر عدم قبول قول فاسق، دلالت می‌کند که عبارت از آیه قرآن باشد: «إِنْ جاءَکُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا»، - . حجرات / 6 - {اگر فاسقی برایتان خبری آورد، نیک وارسی کنید}، عموم من وجه است، پس ترجیحی برای اختصاص دادن آیه فقط در مورد حکم واجب در جایی که قول فاسق قبول نمی‌شود، وجود ندارد. بلکه برعکس، اولی بهتر است، یعنی ما قول فاسق را در هیچ مورد قبول نکنیم و حتی در موارد استحباب و کراهت هم تبیّن بکنیم. این دلیل دوم سندش قطعی بوده و این مطلب با اصل تأیید شده است، زیرا اصل، عدم تکلیف و برائت ذمه از آن حکم است.

ممکن است از این اشکال جواب داده شود به اینکه آیه مبارکه دلالت می‌کند بر عمل نکردن به قول فاسق بدون تحقیق، و عمل به قول فاسق به «ما نحن فیه»، بعد از وارد شدن روایات است که این عمل، عمل بدون تفحص نیست، پس آیات به واسطه اخبار تخصیص پیدا نمی‌کند. بلکه به سبب وارد شدن این آیه مبارکه، اعم از اخبار ضعیفه از عنوان حکم، از عنوان حکمی که در آیه است، تخصصاً خارج می‌گردد.

پس بدان که بعضی از علمای ما، در مستحبات به اخبار اهل تسنن و روایات اینها مراجعه می‌کنند و آن‌ها را در کتاب‌هایشان ذکر می‌نمایند. این موضوع خالی از اشکال نیست، چون در بسیاری از اخبار، از رجوع کردن به اهل سنت و عمل به اخبار آنان نهی وارد شده است، به خصوص زمانی که در اخبار آنها یک شکل اختراعی و یا یک عبادت بدعتی وارد شده باشد، که مثل آن در اخبار معتبره اهل بیت علیهم السلام مشهود نباشد، خدا می‌داند.

ص: 257

**[ترجمه]

باب 31 التوقف عند الشبهات و الاحتیاط فی الدین‌

الآیات

حمعسق: «وَ مَا اخْتَلَفْتُمْ فِیهِ مِنْ شَیْ‌ءٍ فَحُکْمُهُ إِلَی اللَّهِ»(10)

{و درباره هر چیزی اختلاف پیدا کردید، داوریش به خدا [ارجاع می‌گردد]. چنین خدایی پروردگار من است. بر او توکل کردم و به سوی او بازمی‌گردم.}

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

• لی، الأمالی للصدوق الْوَرَّاقُ عَنْ سَعْدٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ أَخِیهِ عَلِیٍّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ ⁽¹⁾عَنِ الْحَارِثِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ الْأَحْوَلِ عَنْ جَمِیلِ بْنِ صَالِحٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الْأُمُورُ ثَلَاثَةٌ أَمْرٌ تَبَیَّنَ لَکَ رُشْدُهُ فَاتَّبِعْهُ وَ أَمْرٌ تَبَیَّنَ لَکَ غَیُّهُ فَاجْتَنِبْهُ وَ أَمْرٌ اخْتُلِفَ فِیهِ فَرُدَّهُ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الْخَبَرَ.

ل، الخصال أبی عن محمد العطار عن الحسین بن إسحاق التاجر عن علی بن مهزیار عن الحسن بن سعید عن الحارث إلی آخر ما نقلنا یه، من لا یحضره الفقیه عن علی بن مهزیار مثله.

**[ترجمه]أمالی صدوق: امام صادق علیه السلام از پدرانش از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل کرده که آن حضرت فرمود: امور سه گونه است: امری که رهیابی آن بر تو آشکار است، پیرو آن باش؛ و امری که گمراهیاش بر تو آشکار است، از آن کناره کن؛ و امری که مورد اختلاف است، آن را به خدای عز و جل برگردان. - . امالی صدوق: 251 م 50 ح 11 -

الخصال: حارث مثل آن را روایت کرده است. - . خصال: 153 ب 3 ح 89 -

من لا یحضره الفقیه: علی بن مهزیار مثل آن را روایت کرده است. - . من لا یحضره الفقیه 4: 400 ح 5858 -

**[ترجمه]

«2»

• ل، الخصال مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ أَبِی شُعَیْبٍ ⁽²⁾یَرْفَعُهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَوْرَعُ النَّاسِ مَنْ وَقَفَ عِنْدَ الشُّبْهَةِ الْخَبَرَ.

**[ترجمه]الخصال: ابو شعیب گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: پارساترین مردم کسی است که در مورد شبهه توقف کند... تا آخر حدیث. - . خصال: 16 ب 1 ح 56 -

**[ترجمه]

«3»

• ما، الأمالی للشیخ الطوسی فِی وَصِیَّةِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عِنْدَ وَفَاتِهِ أُوصِیکَ یَا بُنَیَّ بِالصَّلَاةِ عِنْدَ وَقْتِهَا وَ الزَّکَاةِ فِی أَهْلِهَا عِنْدَ مَحَلِّهَا وَ الصَّمْتِ عِنْدَ الشُّبْهَةِ الْخَبَرَ.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: امیرالمؤمنین علیه السلام هنگام شهادتش وصیت فرمود: ای فرزندانم! شما را به نماز اول وقت سفارش می‌کنم و پرداخت زکات در جایش و به اهلش و سکوت نزد شبهه... تا آخر خبر. - . امالی طوسی 1: 6 -

**[ترجمه]

«4»

• ما، الأمالی للشیخ الطوسی الْمُفِیدُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْکَاتِبِ عَنْ أَبِی الْقَاسِمِ زَکَرِیَّا بْنِ یَحْیَی عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْقَاسِمِ الْجَعْفَرِیِّ عَنِ الرِّضَا علیه السلام أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ لِکُمَیْلِ بْنِ زِیَادٍ فِیمَا قَالَ یَا کُمَیْلُ أَخُوکَ دِینُکَ فَاحْتَطْ لِدِینِکَ بِمَا شِئْتَ.

جا، المجالس للمفید الکاتب مثله.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: داود بن قاسم جعفری از امام رضا علیه السلام روایت کرد: امیرالمؤمنین علیه السلام به کمیل بن زیاد فرمود: ای کمیل! دین تو برادر توست، هر چه قدر می‌خواهی در دینت احتیاط کن. - . امالی طوسی 4: 109 -

مجالس مفید: کاتب مثل آن را روایت کرده است. - . امالی المفید: 283 م 33 ح 9 -

**[ترجمه]

«5»

• ما، الأمالی للشیخ الطوسی فِی وَصِیَّةِ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام وَ قَدْ أَثْبَتْنَاهَا فِی بَابِ اخْتِلَافِ الْأَخْبَارِ أَنَّهُ قَالَ: وَ إِنِ اشْتَبَهَ الْأَمْرُ عَلَیْکُمْ فَقِفُوا عِنْدَهُ وَ رُدُّوهُ إِلَیْنَا حَتَّی نَشْرَحَ لَکُمْ مِنْ ذَلِکَ مَا شُرِحَ لَنَا.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: از جمله وصیت‌های امام باقر علیه السلام است که ما آن را در باب اختلاف احادیث آورده‌ایم که آن حضرت فرمود: هر گاه امر بر شما مشتبه شد، نزد شبهه توقف کنید و آن را به سوی ما رد کنید تا آنچه برای ما شرح داده شده را برای شما توضیح دهیم. - . امالی طوسی 9: 237 -

**[ترجمه]

«6»

• ما، الأمالی للشیخ الطوسی شَیْخُ الطَّائِفَةِ عَنِ ابْنِ الْحَمَّامِیِّ عَنْ أَبِی سَهْلٍ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زِیَادٍ

1) هو أخو الحسین بن سعید الأهوازی المتقدم

2) هو صالح بن خالد أبو شعیب المحاملی الکوفیّ ثقة من رجال أبی الحسن موسی علیه السلام.

الْقَطَّانِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی کَثِیرٍ الْقَاضِی عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنِ السَّرِیِّ بْنِ عَامِرٍ قَالَ: صَعِدَ النُّعْمَانُ بْنُ بَشِیرٍ عَلَی الْمِنْبَرِ بِالْکُوفَةِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ وَ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ إِنَّ لِکُلِّ مَلِکٍ حِمًی وَ إِنَّ حِمَی اللَّهِ حَلَالُهُ وَ حَرَامُهُ وَ الْمُشْتَبِهَاتُ بَیْنَ ذَلِکَ کَمَا لَوْ أَنَّ رَاعِیاً رَعَی إِلَی جَانِبِ الْحِمَی لَمْ تَلْبَثْ غَنَمُهُ أَنْ تَقَعَ فِی وَسَطِهِ فَدَعُوا الْمُشْتَبِهَاتِ.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی:

ص: 258

سری بن عامر می‌گوید: نعمان بن بشیر بر منبر کوفه بالا رفت، حمد و ثنای خدا را به جای آورد و گفت: از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم می‌فرمود: هر مِلکی حریمی دارد و حریم خداوند حلال و حرام و مشتبهات بین آن دو است. اگر چوپانی نزدیک قرقگاه و مکان ممنوعه گوسفندان را بچراند، گوسفندان به آن مکان وارد خواهند شد؛ پس شما هم مشتبهات را ترک کنید. - . امالی طوسی 13: 390 -

**[ترجمه]

«7»

• سن، المحاسن أَبِی عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الزُّهْرِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ أَوْ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: الْوُقُوفُ عِنْدَ الشُّبْهَةِ خَیْرٌ مِنَ الِاقْتِحَامِ فِی الْهَلَکَةِ وَ تَرْکُکَ حَدِیثاً لَمْ تُرْوَهُ خَیْرٌ مِنْ رِوَایَتِکَ حَدِیثاً لَمْ تُحْصِهِ.

ین، کتاب حسین بن سعید و النوادر علی بن النعمان مثله- شی، تفسیر العیاشی عن السکونی عن جعفر عن أبیه عن علی علیه السلام مثله- شی، تفسیر العیاشی عن عبد الأعلی عن الصادق علیه السلام مثله:

غو، غوالی اللئالی فِی أَحَادِیثَ رَوَاهَا الشَّیْخُ شَمْسُ الدِّینِ مُحَمَّدُ بْنُ مَکِّیٍّ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله دَعْ مَا یُرِیبُکَ إِلَی مَا لَا یُرِیبُکَ

**[ترجمه]المحاسن: از ابوسعید زهری از امام باقر یا امام صادق علیهما السلام روایت می‌کند: که آن حضرت فرمود: توقف نزد شبهه بهتر از افتادن در هلاکت است،

شما اگر یک حدیث را ترک کنی و روایت نکنی، بهتر است از روایت کردن تو احادیث بی شمار را. - . محاسن: 215 -

کتاب حسین بن سعید و نوادر: علی بن نعمان مثل آن را روایت کرده است. - . زهد: 53 ب 2 ح 41 -

تفسیر عیاشی: سکونی از امام صادق علیه السلام از حضرت علی علیه السلام مثل آن روایت کرده است. - . تفسیر عیاشی 1: 19 ح 2 -

تفسیر عیاشی: عبدالاعلی از امام صادق علیه السلام مثل آن را روایت کرده است. - . تفسیر عیاشی 2: 121 ح 150 -

عوالی اللئالی: شمس الدین محمد بن مکی روایت کرده است: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: آنچه تو را به شک می‌اندازد رها کن و به سوی چیزی یقینی برو. - . عوالی اللئالی 1: 394 ح 40 -

**[ترجمه]

«8»

• وَ قَالَ صلی الله علیه و آله مَنِ اتَّقَی الشُّبُهَاتِ فَقَدِ اسْتَبْرَأَ لِدِینِهِ.

**[ترجمه]هر کس از شبهه‌ها بپرهیزد، دینش را پاک نگه داشته است.

**[ترجمه]

«9»

• وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام لَکَ أَنْ تَنْظُرَ الْحَزْمَ وَ تَأْخُذَ الْحَائِطَةَ لِدِینِکَ.

**[ترجمه]امام صادق علیه السلام فرمود: باید برای یقین منتظر بمانی و دیواری برای دینت بگیری. - . همان -

**[ترجمه]

«10

»یب، تهذیب الأحکام عَلِیُّ بْنُ السِّنْدِیِّ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام عَنْ رَجُلَیْنِ أَصَابَا صَیْداً وَ هُمَا مُحْرِمَانِ الْجَزَاءُ بَیْنَهُمَا أَمْ عَلَی کُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا جَزَاءٌ فَقَالَ علیه السلام لَا بَلْ عَلَیْهِمَا جَمِیعاً وَ یَجْزِی کُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا الصَّیْدَ فَقُلْتُ إِنَّ بَعْضَ أَصْحَابِنَا سَأَلَنِی عَنْ ذَلِکَ فَلَمْ أَدْرِ مَا عَلَیْهِ فَقَالَ إِذَا أَصَبْتُمْ مِثْلَ هَذَا فَلَمْ تَدْرُوا فَعَلَیْکُمْ بِالاحْتِیَاطِ حَتَّی تَسْأَلُوا عَنْهُ فَتَعْلَمُوا.

**[ترجمه]تهذیب الأحکام: عبدالرحمان ابن حجاج می‌گوید: از امام کاظم علیه السلام سؤال کردم: دو نفر مُحرِم شکار کرده‌اند، آیا کفاره به عهده هر دو نفر آن‌ها است یا هر یک جداگانه کفاره بپردازند؟ فرمود: بر هر دو کفاره است و هر دو این‌ها مرتکب گناه شده‌اند. عرض کردم: بعضی اصحاب ما از این مسئله از من سؤال کردند و من حکم آن را نمی‌دانستم.

فرمود: هر گاه مثل این مسئله پیش آمد و حکم آن را ندانستید، بر شما باد به احتیاط، تا آن را سؤال کنید و بدانید. - . عوالی اللئالی 1: 395 ح 42 -

**[ترجمه]

«11

»یب، تهذیب الأحکام الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ وَضَّاحٍ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی الْعَبْدِ الصَّالِحِ علیه السلام یَتَوَارَی الْقُرْصُ وَ یُقْبِلُ اللَّیْلُ ارْتِفَاعاً وَ تَسْتُرُ عَنَّا الشَّمْسُ وَ تَرْتَفِعُ فَوْقَ الْجَبَلِ حُمْرَةٌ وَ یُؤَذِّنُ عِنْدَنَا الْمُؤَذِّنُونَ فَأُصَلِّی حِینَئِذٍ وَ أُفْطِرُ إِنْ کُنْتُ صَائِماً أَوْ أَنْتَظِرُ حَتَّی تَذْهَبَ الْحُمْرَةُ فَکَتَبَ إِلَیَّ أَرَی لَکَ أَنْ تَنْتَظِرَ حَتَّی تَذْهَبَ الْحُمْرَةُ

وَ تَأْخُذَ بِالْحَائِطَةِ لِدِینِکَ.

**[ترجمه]تهذیب الأحکام: عبدالله وضاح گوید: محضر امام موسی کاظم علیه السلام نوشتم: خورشید پشت کوه پنهان می‌شود و شب بالا می‌آید و آفتاب از ما پوشیده می‌شود، سرخی از سر کوه بالا می‌آید، موذنی که نزد ماست اذان می‌گوید، آیا در این هنگام نماز بخوانم و اگر روزه باشم، روزه‌ام را افطار کنم، یا منتظر بمانم تا سرخی از بین برود؟ پس نوشت: به نظر من منتظر بمان تا سرخی برطرف شود.

ص: 259

در مورد دینت احتیاط کن. - . تهذیب الاحکام 5: 466 ح 1631 -

**[ترجمه]

أقول

قد مر فی باب آداب طلب العلم ⁽¹⁾عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام فَاسْأَلِ الْعُلَمَاءَ مَا جَهِلْتَ وَ إِیَّاکَ أَنْ تَسْأَلَهُمْ تَعَنُّتاً وَ تَجْرِبَةً وَ إِیَّاکَ أَنْ تَعْمَلَ بِرَأْیِکَ شَیْئاً وَ خُذْ بِالاحْتِیَاطِ فِی جَمِیعِ مَا تَجِدُ إِلَیْهِ سَبِیلًا وَ اهْرُبْ مِنَ الْفُتْیَا هَرَبَکَ مِنَ الْأَسَدِ وَ لَا تَجْعَلْ رَقَبَتَکَ لِلنَّاسِ جِسْراً.

**[ترجمه]در باب آداب طلب علم گذشت که امام صادق علیه السلام فرمود: آنچه را نمی‌دانی از دانشمندان سؤال کن و بپرهیز از این که از آن‌ها سؤال آزمایشی کنی و دوری نما از این که در چیزی به رأی خود عمل کنی. در هر چیز که احتیاط راه دارد به احتیاط عمل کن. از فتوا دادن فرار کن مانند فرار کردن تو از شیر، و گردنت را پلی برای مردم قرار نده.

**[ترجمه]

«12

»الطُّرَفُ، لِلسَّیِّدِ عَلِیِّ بْنِ طَاوُسٍ قُدِّسَ سِرُّهُ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ الْوَصِیَّةِ لِعِیسَی بْنِ الْمُسْتَفَادِ ⁽²⁾عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عِنْدَ عَدِّ شُرُوطِ الْإِسْلَامِ وَ عُهُودِهِ وَ الْوُقُوفُ عِنْدَ الشُّبْهَةِ وَ الرَّدُّ إِلَی الْإِمَامِ فَإِنَّهُ لَا شُبْهَةَ عِنْدَهُ.

**[ترجمه]الطرف: سید ابن طاووس به نقل از کتاب وصیت عیسی بن مستفاد از حضرت امام موسی کاظم علیه السلام از پدرانش روایت کرده: رسول خدا صلی الله علیه و آله هنگام شمردن شرایط اسلام و پیمان‌های آن و توقف کردن نزد شبهه و رد کردن آن به امام فرمود: زیرا این کار بدون شبهه است.

**[ترجمه]

«13

»وَ قَالَ صلی الله علیه و آله وَ عَلَی أَنْ تُحَلِّلُوا حَلَالَ الْقُرْآنِ وَ تُحَرِّمُوا حَرَامَهُ وَ تَعْمَلُوا بِالْأَحْکَامِ وَ تَرُدُّوا الْمُتَشَابِهَ إِلَی أَهْلِهِ فَمَنْ عَمِیَ عَلَیْهِ مِنْ عَمَلِهِ شَیْ‌ءٌ لَمْ یَکُنْ عَلِمَهُ مِنِّی وَ لَا سَمِعَهُ فَعَلَیْهِ بِعَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ فَإِنَّهُ قَدْ عَلِمَ کَمَا قَدْ عَلِمْتُهُ ظَاهِرَهُ وَ بَاطِنَهُ وَ مُحْکَمَهُ وَ مُتَشَابِهَهُ.

**[ترجمه]رسول خدا صلی الله علیه وآله می‌فرمود: حلال قرآن را حلال و حرام آن را حرام بدانید و به محکمات قرآن عمل کنید و متشابه آن را به اهلش برگردانید. کسی که در کارش علمی از طرف من نداشته باشد و حدیثی از من نشنیده باشد، باید به علی بن طالب علیه السلام مراجعه کند، زیرا او دانا است، همان طوری که من ظاهر و باطن و محکم و متشابه قرآن را می‌دانم. - . تهذیب الاحکام 2: 295 ح 1031 -

**[ترجمه]

«14

»نهج، نهج البلاغة قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام إِنَّ اللَّهَ افْتَرَضَ عَلَیْکُمْ فَرَائِضَ فَلَا تُضَیِّعُوهَا وَ حَدَّ لَکُمْ حُدُوداً فَلَا تَعْتَدُوهَا وَ نَهَاکُمْ عَنْ أَشْیَاءَ فَلَا تَنْتَهِکُوهَا وَ سَکَتَ لَکُمْ عَنْ أَشْیَاءَ وَ لَمْ یَدَعْهَا نِسْیَاناً فَلَا تَتَکَلَّفُوهَا.

**[ترجمه]نهج البلاغه: امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: همانا خدا واجباتی را بر شما لازم شمرده، آنها را تباه نکنید؛ و حدودی برای شما معیّن فرموده، از آنها تجاوز نکنید؛ و از چیزهایی نهی فرمود، حرمت آنها را نگاه دارید؛ و نسبت به چیزهایی

سکوت فرموده نه از روی فراموشی، پس خود را در باره آنها به رنج و زحمت دچار نسازید. - . نهج البلاغه: 368 ق.ح 105 -

**[ترجمه]

«15

»وَ قَالَ علیه السلام لَا وَرَعَ کَالْوُقُوفِ عِنْدَ الشُّبْهَةِ.

**[ترجمه]حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: تقوائی مانند توقف نزد شبهه نیست! - . نهج البلاغه: 369 ق.ح 113 -

**[ترجمه]

«16

»کَنْزُ الْکَرَاجُکِیِّ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله دَعْ مَا یُرِیبُکَ إِلَی مَا لَا یُرِیبُکَ فَإِنَّکَ لَنْ تَجِدَ فَقْدَ شَیْ‌ءٍ تَرَکْتَهُ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ.

**[ترجمه]کنز الکراجکی: رسول خدا صلی الله علیه وآله می‌فرمود: آنچه شما را به شک می‌اندازد واگذارید به سوی آنچه علم دارید؛ زیرا تو چیزی را که به خاطر خدا ترک کرده‌ای، هرگز از دست نداده‌ای. - . کنزالفوائد 1: 351 -

**[ترجمه]

«17

»وَ حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ طَالِبٍ الْبَلَدِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ النُّعْمَانِیِّ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ شُیُوخِهِ الْأَرْبَعَةِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ الْأَحْوَلِ عَنْ سَلَّامِ بْنِ الْمُسْتَنِیرِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ علیه السلام قَالَ قَالَ جَدِّی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَیُّهَا النَّاسُ حَلَالِی حَلَالٌ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ حَرَامِی حَرَامٌ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ أَلَا وَ قَدْ بَیَّنَهُمَا

1) فی حدیث عنوان البصری المتقدم تحت الرقم 17

2) هو أبو موسی البجلیّ الضریر. قال النجاشیّ: لم یکن بذاک، له کتاب الوصیة اه. و ضعّفه الصدوق فی باب الأموال و الدماء من الفقیه

اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی الْکِتَابِ وَ بَیَّنْتُهُمَا فِی سِیرَتِی وَ سُنَّتِی وَ بَیْنَهُمَا شُبُهَاتٌ مِنَ الشَّیْطَانِ وَ بِدَعٌ بَعْدِی مَنْ تَرَکَهَا صَلَحَ أَمْرُ دِینِهِ وَ صَلَحَتْ لَهُ مُرُوءَتُهُ وَ عِرْضُهُ وَ مَنْ تَلَبَّسَ بِهَا وَ وَقَعَ فِیهَا وَ اتَّبَعَهَا کَانَ کَمَنْ رَعَی غَنَمَهُ قُرْبَ الْحِمَی وَ مَنْ رَعَی مَاشِیَتَهُ قُرْبَ الْحِمَی نَازَعَتْهُ نَفْسُهُ إِلَی أَنْ یَرْعَاهَا فِی الْحِمَی أَلَا وَ إِنَّ لِکُلِّ مَلِکٍ حِمًی أَلَا وَ إِنَّ حِمَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَحَارِمُهُ فَتَوَقَّوْا حِمَی اللَّهِ وَ مَحَارِمَهُ الْخَبَرَ ⁽¹⁾.

**[ترجمه]سلام بن مستنیر از امام باقر علیه السلام روایت کرده که جدم رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: ای مردم، حلال من تا روز قیامت حلال است و حرام من تا روز قیامت حرام است. آگاه باشید که آن دو را خدا

ص: 260

در قرآن بیان کرده و در سیره و سنتم بیان کرده‌ام، و در میان آن دو، شبهاتی از شیطان است و بدعت‌هایی بعد از من می‌آید. هر که آن را ترک کند امر دینش اصلاح شود و مردانگی و آبرویش سامان یابد، و هر که به آن عمل کند، در آن افتد و پیروی نماید، مثل کسی است که گوسفندانش را به قرقگاه نزدیک کند؛ هر که چهارپایانش را نزدیک قرقگاه بچراند، درگیر وسوسه می‌شود تا آن‌ها را در قرقگاه نیز بچراند. آگاه باشید! هر پادشاهی قرقگاهی دارد و قرقگاه خدا محرمات او است، پس از قرقگاه و محرمات خدا، خود را نگهداری کنید. - . کنزالفوائد 1: 352 -

**[ترجمه]

باب 32 البدعة و السنة و الفریضة و الجماعة و الفرقة و فیه ذکر قلة أهل الحق و کثرة أهل الباطل‌

الأخبار

المحاسن: اعشی از امام صادق علیه السلام از پدرانش از رسول خدا صلی الله علیه و آله مثل آن را روایت کرده است. - . محاسن: 224 -

**[ترجمه]

«7»

• سن، المحاسن ابْنُ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُرَازِمِ بْنِ حَکِیمٍ ⁽²⁾قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ مَنْ خَالَفَ سُنَّةَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله فَقَدْ کَفَرَ.

**[ترجمه]المحاسن: مرازم ابن حکیم گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم می‌فرمود: هر که با سنت پیامبر مخالفت نماید، کافر است. - . محاسن: 220 -

**[ترجمه]

«8»

• سن، المحاسن أَبِی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فِی قَوْلِ اللَّهِ وَ أْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ أَبْوابِها قَالَ یَعْنِی أَنْ یَأْتِیَ الْأَمْرَ مِنْ وَجْهِهِ أَیَّ الْأُمُورِ کَانَ._

1) لم نجد له ذکرا فی کتب الرجال و لم یتبین اسمه.

2) بضم المیم و کسر الزای. عنونه النجاشیّ فی رجاله قال: مرازم بن حکیم الأزدیّ المدائنی مولی ثقة، و أخواه محمّد بن حکیم و جدید بن حکیم، یکنی أبا محمّد روی عن أبی عبد اللّه و أبی الحسن علیهما السلام و مات فی أیّام الرضا علیه السلام، و هو أحد من بلی باستدعاء الرشید له و أخوه أحضرهما الرشید مع عبد الحمید الغواص فقتله و سلما، و لهم حدیث لیس هنا موضعه، له کتاب یرویه جماعة اه

**[ترجمه]المحاسن: جابر از امام باقر علیه السلام در تفسیر آیه «وَ أْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ أَبْوابِها»، - . بقره / 189 - {و به خانه‌ها از درِ [ورودیِ] آنها درآیید.} روایت کرده که آن حضرت فرمود: کار را باید از راهش وارد شد، هر کاری که باشد. - . محاسن: 224 -

ص: 262

**[ترجمه]

«9»

• سن، المحاسن بَعْضُ أَصْحَابِنَا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْبَصْرِیِّ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام قَالَ: مَرَّ مُوسَی بْنُ عِمْرَانَ عَلَی نَبِیِّنَا وَ آلِهِ وَ عَلَیْهِ السَّلَامُ بِرَجُلٍ وَ هُوَ رَافِعٌ یَدَهُ إِلَی السَّمَاءِ یَدْعُو اللَّهَ فَانْطَلَقَ مُوسَی فِی حَاجَتِهِ فَغَابَ سَبْعَةَ أَیَّامٍ ثُمَّ رَجَعَ إِلَیْهِ وَ هُوَ رَافِعٌ یَدَهُ إِلَی السَّمَاءِ فَقَالَ یَا رَبِّ هَذَا عَبْدُکَ رَافِعٌ یَدَیْهِ إِلَیْکَ یَسْأَلُکَ حَاجَتَهُ وَ یَسْأَلُکَ الْمَغْفِرَةَ مُنْذُ سَبْعَةِ أَیَّامٍ لَا تَسْتَجِیبُ لَهُ قَالَ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ یَا مُوسَی لَوْ دَعَانِی حَتَّی تَسْقُطَ یَدَاهُ أَوْ تَنْقَطِعَ یَدَاهُ أَوْ یَنْقَطِعَ لِسَانُهُ مَا اسْتَجَبْتُ لَهُ حَتَّی یَأْتِیَنِی مِنَ الْبَابِ الَّذِی أَمَرْتُهُ.

**[ترجمه]المحاسن: امام سجاد علیه السلام فرمود: حضرت موسی علیه السلام به مردی گذشت که دستش را به سوی آسمان بلند کرده دعا می‌کرد. حضرت موسی به سوی کارش رفت. یک هفته گذشت، وقتی بازگشت دید هنوز دستش به سوی آسمان بلند است و دعا می‌کند. گفت پروردگارا! این بنده‌ات هر دو دستش را به سوی تو دراز کرده و حاجتش را می‌طلبد و یک هفته است از تو پوزش می‌خواهد، چرا دعای او را اجابت نمی‌کنی؟ خدا به سوی موسی وحی کرد: ای موسی، اگر آنقدر دعا کند تا هر دو دستش از بدنش جدا شود، یا دست‌هایش بریده شود، یا زبانش قطع شود، دعایش را مستجاب نمی‌کنم تا از دری که امر کرده‌ام وارد شود. - . همان -

**[ترجمه]

«10

»سن، المحاسن الْقَاسِمُ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ حَفْصِ بْنِ غِیَاثٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام کَانَ یَقُولُ لَا خَیْرَ فِی الدُّنْیَا إِلَّا لِأَحَدِ رَجُلَیْنِ رَجُلٍ یَزْدَادُ کُلَّ یَوْمٍ إِحْسَاناً وَ رَجُلٍ یَتَدَارَکُ مَنِیَّتَهُ بِالتَّوْبَةِ وَ أَنَّی لَهُ بِالتَّوْبَةِ وَ اللَّهِ أَنْ لَوْ سَجَدَ حَتَّی یَنْقَطِعَ عُنُقُهُ مَا قَبِلَ اللَّهُ مِنْهُ إِلَّا بِمَعْرِفَةِ الْحَقِّ.

**[ترجمه]المحاسن: امام صادق علیه السلام از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت کرده که آن حضرت همیشه می‌فرمود: خیری در دنیا نیست جز برای دو نفر. مردی که هر روز بر نیکی‌هایش می‌افزاید و کسی که گناهش را با توبه جبران می‌کند، اما کجا توبه‌اش قبول است؟ قسم به خدا اگر [آنقدر] سجده کند تا گردنش جدا شود، خدا توبه او را قبول نمی‌کند جز به دانستن حق. - . همان -

**[ترجمه]

«11

»جا، المجالس للمفید عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ زَکَرِیَّا بْنِ صَبِیحٍ عَنْ خَلَفِ بْنِ خَلِیفَةَ عَنْ سَعِیدِ بْنِ عُبَیْدٍ الطَّائِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ رَبِیعَةَ الْوَالِبِیِّ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی حَدَّ لَکُمْ حُدُوداً فَلَا تَعْتَدُوهَا وَ فَرَضَ عَلَیْکُمْ فَرَائِضَ فَلَا تُضَیِّعُوهَا وَ سَنَّ لَکُمْ سُنَناً فَاتَّبِعُوهَا وَ حَرَّمَ عَلَیْکُمْ حُرُمَاتٍ فَلَا تَنْتَهِکُوهَا وَ عَفَا لَکُمْ عَنْ أَشْیَاءَ رَحْمَةً مِنْهُ مِنْ غَیْرِ نِسْیَانٍ فَلَا تَتَکَلَّفُوهَا.

**[ترجمه]مجالس مفید: امیرالمؤمنین علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل کرده که آن حضرت فرمود: خدا برای شما حدودی مشخص کرده، از آن‌ها تجاوز نکنید؛ و فرایضی برای شما واجب گردانیده، آن‌ها را ضایع نکنید؛ و سنت‌هایی برای شما مقرر ساخته، از آن‌ها پیروی کنید؛ و حرمت‌هایی برای شما قرار

داده، آن را پاره نکنید؛ و شما را از چیزهایی به خاطر رحمتش عفو کرده و نه از روی فراموشی، پس خود را به تکلف نیاندازید. - . امالی المفید: 158 م 20 ح 1 -

**[ترجمه]

«12

»جا، المجالس للمفید أَحْمَدُ بْنُ الْوَلِیدِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنِ ابْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ أَبِی یَحْیَی قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ صَعِدَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الْمِنْبَرَ فَتَغَیَّرَتْ وَجْنَتَاهُ وَ الْتُمِعَ لَوْنُهُ ⁽¹⁾ثُمَّ أَقْبَلَ بِوَجْهِهِ فَقَالَ یَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِینَ إِنَّمَا بُعِثْتُ أَنَا وَ السَّاعَةُ کَهَاتَیْنِ قَالَ ثُمَّ ضَمَّ السَّبَّاحَتَیْنِ ثُمَّ قَالَ یَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِینَ إِنَّ أَفْضَلَ الْهَدْیِ هَدْیُ مُحَمَّدٍ وَ خَیْرَ الْحَدِیثِ کِتَابُ اللَّهِ وَ شَرَّ الْأُمُورِ مُحْدَثَاتُهَا أَلَا وَ کُلُّ بِدْعَةٍ ضَلَالَةٌ أَلَا وَ کُلُّ ضَلَالَةٍ فَفِی النَّارِ أَیُّهَا النَّاسُ مَنْ تَرَکَ مَالًا فَلِأَهْلِهِ وَ لِوَرَثَتِهِ وَ مَنْ تَرَکَ کَلًّا أَوْ ضَیَاعاً فَعَلَیَّ وَ إِلَیَّ._

1) الوجنة: ما ارتفع من الخدین. و التمع لونه ای ذهب و تغیر

جا، المجالس للمفید أبو غالب الزراری عن محمد بن سلیمان عن ابن أبی الخطاب عن محمد بن یحیی الخزاز عن غیاث بن إبراهیم عن أبی عبد الله علیه السلام مثله

**[ترجمه]مجالس مفید: امام صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و اله بر فراز منبر برآمد و در حالی که رنگ از چهره‌اش پریده بود رو به مردم نموده، فرمود: ای مسلمانان بعثت من با قیامت مانند این دو انگشتم توأم است- و دو انگشت سبّابه خود را کنار هم قرار داد-. سپس فرمود: ای مسلمانان همانا برترین روش، روش محمّد است، و بهترین گفتار، کتاب خدا است، و بدترین امور، امور جدید و نو پدید است. آگاه باشید که هر بدعتی گمراهی است، و جای هر گونه گمراهی در آتش است. ای مردم هر کس پس از خود مالی بگذارد از برای اهل و وارثان اوست، و هر کس عیال و نانخوری بر جای گذارد سرپرستی آنان بر عهده من است. - . امالی المفید: 187 م 23 ح 14 -

ص: 263

مجالس مفید: غیاث بن ابراهیم از امام صادق علیه السلام مثل آن را روایت کرده است. - . امالی طوسی: 211 م 24 ح 1 -

**[ترجمه]

بیان

قال الجزری السباحة و المسبحة الإصبع التی تلی الإبهام سمیت بذلک لأنها یشار بها عند التسبیح انتهی و الغرض بیان کون دینه صلی الله علیه و آله متصلا بقیام الساعة لا ینسخه دین آخر و أن الساعة قریبة قوله صلی الله علیه و آله و شر الأمور محدثاتها أی مبتدعاتها قوله صلی الله علیه و آله و کل بدعة ضلالة البدعة کل رأی أو دین أو حکم أو عبادة لم یرد من الشارع بخصوصها و لا فی ضمن حکم عام و به یظهر بطلان ما ذکره بعض أصحابنا تبعا للعامة من انقسام البدعة بانقسام الأحکام الخمسة.

و قال الجزری الکلّ العیال و منه الحدیث من ترک کلّا فإلیّ و علیّ و قال فیه من ترک ضیاعا فإلی الضیاع العیال و أصله مصدر ضاع یضیع ضیاعا فسمی العیال بالمصدر کما تقول من مات و ترک فقرا أی فقراء و إن کسرت الضاد کان جمع ضائع کجائع و جیاع.

**[ترجمه]قال الجزری السباحة و المسبحة الإصبع التی تلی الإبهام سمیت بذلک لأنها یشار بها عند التسبیح انتهی و الغرض بیان کون دینه صلی الله علیه و آله متصلا بقیام الساعة لا ینسخه دین آخر و أن الساعة قریبة قوله صلی الله علیه و آله و شر الأمور محدثاتها أی مبتدعاتها قوله صلی الله علیه و آله و کل بدعة ضلالة البدعة کل رأی أو دین أو حکم أو عبادة لم یرد من الشارع بخصوصها و لا فی ضمن حکم عام و به یظهر بطلان ما ذکره بعض أصحابنا تبعا للعامة من انقسام البدعة بانقسام الأحکام الخمسة.

**[ترجمه]

«13

»ل، الخصال أَبِی عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: السُّنَّةُ سُنَّتَانِ سُنَّةٌ فِی فَرِیضَةٍ الْأَخْذُ بِهَا هُدًی وَ تَرْکُهَا ضَلَالَةٌ وَ سُنَّةٌ فِی غَیْرِ فَرِیضَةٍ الْأَخْذُ بِهَا فَضِیلَةٌ وَ تَرْکُهَا إِلَی غَیْرِ خَطِیئَةٍ.

سن، المحاسن النوفلی مثله- ما، الأمالی للشیخ الطوسی جماعة عن أبی المفضل عن علی بن أحمد بن نصر البندنیجی عن عبید الله بن موسی الرویانی عن عبد العظیم الحسنی عن أبی جعفر محمد بن علی عن أبیه عن جده عن جعفر بن محمد علیهما السلام عن آبائه عن علی علیه السلام قال قال رسول الله صلی الله علیه و آله و ذکر مثله.

**[ترجمه]الخصال: امام علی علیه السلام فرمود: سنت دو تا است: سنت در واجب که گرفتن آن هدایت و ترک آن گمراهی است، و سنت در غیر واجبات که گرفتن آن فضیلت است و ترک آن گناهی ندارد. - . امالی طوسی: 211 م 24 ح 1 -

المحاسن: نوفلی مثل این حدیث را روایت کرده است. - . محاسن: 224 -

امالی شیخ طوسی: عبدالعظیم حسنی از امام باقر علیه السلام مثل آن حدیث را روایت کرده است. - . امالی طوسی: 600 م 7 -

**[ترجمه]

«14

»نهج، نهج البلاغة قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام مَا اخْتَلَفَتْ دَعْوَتَانِ إِلَّا کَانَتْ إِحْدَاهُمَا ضَلَالَةً.

**[ترجمه]نهج البلاغه: امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: دو دعوت مختلف نشود، جز این که یکی باطل باشد! - . نهج البلاغه: 379 ق.ح 183 -

**[ترجمه]

«15

»وَ قَالَ علیه السلام مَا أُحْدِثَتْ بِدْعَةٌ إِلَّا تُرِکَ بِهَا سُنَّةٌ فَاتَّقُوا الْبِدَعَ وَ الْزَمُوا الْمَهْیَعَ⁽¹⁾إِنَّ عَوَازِمَ الْأُمُورِ أَفْضَلُهَا وَ إِنَّ مُحْدَثَاتِهَا شِرَارُهَا.

1) بفتح المیم و سکون الهاء و فتح الیاء: الطریق الواسع البین.

**[ترجمه]امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: هیچ بدعتی در دین ایجاد نمی‌شود مگر آن که سنّتی ترک گردد، پس از بدعت‌ها بپرهیزید، و با راه راست و جادّه آشکار حق باشید. نیکوترین کارها سنّتی است که سالیانی بر آن گذشته و درستی آن ثابت شده باشد، و بدترین کارها آنچه که تازه پیدا شده و آینده آن روشن نیست. - . نهج البلاغه: 144 خ 145 -

ص: 264

**[ترجمه]

«16

»وَ قَالَ علیه السلام إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ رَسُولًا هَادِیاً بِکِتَابٍ نَاطِقٍ وَ أَمْرٍ قَائِمٍ لَا یَهْلِکُ عَنْهُ إِلَّا هَالِکٌ وَ إِنَّ الْمُبْتَدَعَاتِ الْمُشَبَّهَاتِ هُنَّ الْمُهْلِکَاتُ إِلَّا مَا حَفِظَ اللَّهُ مِنْهَا.

**[ترجمه]امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: خداوند پیامبران هدایت گر را با کتاب گویا و امر به پا داشته شده برانگیخته است که جز هلاک شونده کسی از آن هلاک نگردد. همانا بدعت‌های مشتبه پرتگاه‌های هلاکت است، مگر خدا از آنها حفظ کند. - . نهج البلاغه: 175 خ 169 -

**[ترجمه]

«17

»مص، مصباح الشریعة قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام الِاقْتِدَاءُ نِسْبَةُ الْأَرْوَاحِ فِی الْأَزَلِ وَ امْتِزَاجُ نُورِ الْوَقْتِ بِنُورِ الْأَزَلِ وَ لَیْسَ الِاقْتِدَاءُ بِالتَّوَسُّمِ ⁽¹⁾بِحَرَکَاتِ الظَّاهِرِ وَ التَّنَسُّبِ إِلَی أَوْلِیَاءِ الدِّینِ مِنَ الْحُکَمَاءِ وَ الْأَئِمَّةِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ أَیْ مَنْ کَانَ اقْتَدَی بِمُحِقٍّ قُبِلَ وَ زَکَی قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَإِذا نُفِخَ فِی الصُّورِ فَلا أَنْسابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ وَ لا یَتَساءَلُونَ

**[ترجمه]مصباح الشریعه: حضرت صادق علیه السلام فرمود: پیروی کردن از شخصی نیست مگر با تناسب تکوینی که در روز اول و در عالم ذر واقع شده است، و با ارتباط نورانیت و موفقیت فعلی با نور گذشته و ازلی. و هرگز اقتداء با حرکات ظاهری تحقق نمی‌یابد. و تنها انتساب به پیشوایان و بزرگان دینی کفایت نمی‌کند.

خداوند متعال می‌فرماید: «یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ»، - . اسراء / 71 - {[یاد کن] روزی را که هر گروهی را با پیشوایشان فرا می‌خوانیم.} یعنی هر کسی که از روی حقیقت از امام خود پیروی کرد؛ او پذیرفته شده و از انحراف دور و پاک است. و باز می‌فرماید: «فَإِذا نُفِخَ فِی الصُّورِ فَلا أَنْسابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ وَ لا یَتَساءَلُونَ»، - . مؤمنون / 101 - {پس آنگاه که در صور دمیده شود، [دیگر]آن روز میانشان نسبت خویشاوندی وجود ندارد، و از [حال] یکدیگر نمی‌پرسند.} - . مصباح الشریعه: 156 ب 74 -

**[ترجمه]

«18

»قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیٌّ علیه السلام الْأَرْوَاحُ جُنُودٌ مُجَنَّدَةٌ فَمَا تَعَارَفَ مِنْهَا ائْتَلَفَ وَ مَا تَنَاکَرَ مِنْهَا اخْتَلَفَ.

**[ترجمه]امیر المؤمنین علیه السلام می‌فرماید: ارواح چون لشکرهای طبقه بندی شده هستند، آنچه با همدیگر انس گرفته و سابقه نسبت داشته باشند، الفت می‌گیرند. و آنچه اختلاف طبقه‌ای دارند، از همدیگر جدایی و اختلاف پیدا می‌کنند. - . همان -

**[ترجمه]

«19

»و قیل لمحمد بن الحنفیة رضی الله عنه من أدبک قال أدبنی ربی فی نفسی فما استحسنته من أولی الألباب و البصیرة تبعتهم به فاستعملته و ما استقبحت من الجهال اجتنبته و ترکته مستنفرا فأوصلنی ذلک إلی کنوز العلم و لا طریق للأکیاس من المؤمنین أسلم من الاقتداء لأنه المنهج الأوضح و المقصد الأصح قال الله عز و جل لأعز خلقه محمد صلی الله علیه و آله أُولئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ و قال عز و جل ثُمَّ أَوْحَیْنا إِلَیْکَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِیمَ حَنِیفاً فلو کان لدین الله مسلک أقوم من الاقتداء لندب أنبیاءه و أولیاءه إلیه ⁽²⁾

**[ترجمه]به محمد بن حنفیه - رحمه الله - گفته شد: تو را کی تربیت کرده است؟ فرمود: مرا پروردگارم از نفس خودم و در باطن تربیت نموده است، پس آنچه را که از صاحبان خرد و بصیرت دیده و پسندیدم، آن را به کار بستم، و هر چه از مردم نادان مشاهده کرده و قبیح شمردم، از آن پرهیز کرده و نفرت نشان دادم؛ و این روش مرا به کنزهای علم و گنج‌های معرفت رسانید. و برای اشخاص زیرک و فهمیده راهی سالم‌تر و بهتر از اقتدا کردن به افراد برجسته و با معرفت نیست، زیرا پیروی نمودن از چنین افرادی، طریق روشن و راه کاملا صحیحی است.

خداوند متعال به گرامی‌ترین بنده خود رسول اکرم صلی الله علیه وآله می‌فرماید: «أُولئِک الَّذِینَ هَدَی اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ»، - . انعام / 90 - {اینان کسانی هستند که خدا هدایتشان کرده است؛ پس به هدایت آنان اقتدا کن.}

و باز می‌فرماید: «ثُمَّ أَوْحَیْنا إِلَیْک أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِیمَ حَنِیفاً» - . نحل / 123 - {سپس به تو وحی کردیم که «از آیین ابراهیم حق‌گرای پیروی کن.} و اگر برای دین خدا راهی مستقیم‌تر و بهتر و محکم‌تر از اقتدا بود، هر آینه اولیا و انبیا به آن راه دعوت می‌شدند. - . همان -

**[ترجمه]

«20

»وَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فِی الْقَلْبِ نُورٌ لَا یُضِی‌ءُ إِلَّا مِنِ اتِّبَاعِ الْحَقِّ وَ قَصْدِ السَّبِیلِ وَ هُوَ نُورٌ مِنَ الْمُرْسَلِینَ الْأَنْبِیَاءِ مُوَدَّعٌ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ.

**[ترجمه]و رسول اکرم صلی الله علیه وآله می‌فرماید: در قلوب مؤمنین نوری است پنهان، و روشن و آشکار نمی‌شود مگر از پیروی حق و از سلوک در صراط مستقیم، و آن شعاعی است از نور انبیا که در دلهای مؤمنین جای داده شده است. - . همان -

**[ترجمه]

«21

»مع، معانی الأخبار أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ هَارُونَ بْنِ الْجَهْمِ عَنْ حَفْصِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَنْ جَمَاعَةِ أُمَّتِهِ فَقَالَ جَمَاعَةُ أُمَّتِی أَهْلُ الْحَقِّ وَ إِنْ قَلُّوا.

سن، المحاسن أبی عن هارون مثله.

1) فی نسخة: بالرسم

2) الظاهر أن جملة «و لا طریق إلخ» لیست من الحدیث بل من کلام صاحب المصباح

**[ترجمه]معانی الأخبار: حفص بن عمر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: از پیامبر خدا صلی الله علیه وآله پرسیده شد که جماعت امت وی چه کسانی هستند؟ فرمود: حقّ‌جویان جماعت امّت من هستند، اگر چه اندک باشند. - . همان -

»سن، المحاسن ابْنُ فَضَّالٍ عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ خَلَعَ جَمَاعَةَ الْمُسْلِمِینَ قَدْرَ شِبْرٍ خَلَعَ رِبْقَ الْإِسْلَامِ مِنْ عُنُقِهِ وَ مَنْ نَکَثَ صَفْقَةَ الْإِمَامِ جَاءَ إِلَی اللَّهِ أَجْذَمَ.

**[ترجمه]المحاسن: حلبی از امام صادق علیه السلام روایت کرده که آن حضرت فرمود: هر که از جماعت مسلمین به اندازه یک وجب دوری کند، ریسمان ایمان از گردنش جدا می‌شود، و کسی که بیعت امامی را بشکند، روز قیامت نزد خدا با دست‌های بریده می‌آید. - . محاسن: 219 -

**[ترجمه]

بیان

الخلع هنا مجاز کأنه شبه جماعة المسلمین عند کونه بینهم بثوب شمله و المراد المفارقة و یحتمل أن یکون أصله فارق فصحف کما فی الکافی و ورد کذلک فی أخبار العامة أیضا قال الجزری فیه من فارق الجماعة قدر شبر فقد خلع ربقة الإسلام من عنقه مفارقة الجماعة ترک السنة و اتباع البدعة و الربقة فی الأصل عروة فی حبل تجعل فی عنق البهیمة أو یدها تمسکها فاستعارها للإسلام یعنی ما یشد المسلم به نفسه من عری الإسلام أی حدوده و أحکامه و أوامره و نواهیه و یجمع الربقة علی ربق مثل کسرة و کسر و یقال للحبل الذی فیه الربقة ربق و تجمع علی رباق و أرباق و قال فیه من تعلم القرآن ثم نسیه لقی الله یوم القیامة و هو أجذم أی مقطوع الید من الجذم القطع

وَ مِنْهُ حَدِیثُ عَلِیٍّ علیه السلام مَنْ نَکَثَ بَیْعَتَهُ لَقِیَ اللَّهَ وَ هُوَ أَجْذَمُ لَیْسَتْ لَهُ یَدٌ.

قال القتیبی الأجذم هاهنا الذی ذهبت أعضاؤه کلها و لیست الید أولی بالعقوبة من باقی الأعضاء یقال رجل أجذم و مجذوم إذا تهافتت أطرافه من الجذام و هو الداء المعروف و قال الجوهری لا یقال للمجذوم أجذم و قال ابن الأنباری ردا علی ابن قتیبة لو کان العقاب لا یقع إلا بالجارحة التی باشرت المعصیة

لما عوقب الزانی بالجلد و الرجم فی الدنیا و بالنار فی الآخرة و قال ابن الأنباری معنی الحدیث أنه لقی الله و هو أجذم الحجة لا لسان له یتکلم و لا حجة فی یده و قول علی علیه السلام لیست له ید أی لا حجة له و قیل معناه لقیه منقطع السبب

یَدُلُّ عَلَیْهِ قَوْلُهُ علیه السلام الْقُرْآنُ سَبَبٌ بِیَدِ اللَّهِ وَ سَبَبٌ بِأَیْدِیکُمْ فَمَنْ نَسِیَهُ فَقَدْ قَطَعَ سَبَبَهُ.

و قال الخطابی معنی الحدیث ما ذهب إلیه ابن الأعرابی و هو أن من نسی القرآن لقی الله خالی الید من الخیر صفرها من الثواب فکنی بالید عما تحویه و تشتمل علیه من الخیر قلت و فی تخصیص علی علیه السلام بذکر الید معنی لیس فی حدیث نسیان القرآن لأن البیعة تباشرها الید من بین الأعضاء و هو أن یضع المبایع یده فی ید الإمام عند عقد البیعة و أخذها علیه.

**[ترجمه]«خلع» در حدیث از باب مجاز به کار رفته، گویا جماعت مسلمین را به لباس پوشاننده تشبیه کرده و مراد از آن، مفارقت و دوری است.

و احتمال می‌رود اصل واژه در حدیث «فارق» باشد، چنانچه در نسخه کافی آمده است، و بعداً تغییر پیدا کرده باشد. در احادیث اهل سنت واژه «فارق» به کار رفته است، چنآنچه جزری در نهایه آورده است: «مفارقت جماعت»: ترک سنّت و پیروی بدعت است.

«ربقه» در اصل ریسمان محکم است که در گردن یا پاهای چهارپایان می‌بندند. و آن را در مورد اسلام از باب استعاره به کار برده است، یعنی چیزی که مسلمانان خود را به آن، از حدود و احکام شریعت و اوامر و نواهی آن، پایبند می‌دانند.

و «ربقه» بر «ربق» در کلام عرب جمع بسته می‌شود مانند «کسرة» و «کسر» و به ریسمانی که «ربقه» داشته باشد «ربق» گفته می‌شود که جمع آن «رباق» و «ارباق» می‌آید.

در همان کتاب لغت گفته: در این مورد حدیثی آمده: هر که قرآن را یاد بگیرد و سپس آن را فراموش کند، روز قیامت خدا را ملاقات می‌کند در حالی که «اجذم» است، یعنی دست‌هایش بریده شده. «اجزم» از ماده جذم به معنای قطع است. و از آن جمله حدیث حضرت علی علیه السلام است که فرمود: هر که بیعتش با امام را بشکند، خدا را ملاقات می‌کند در حالی که «اجزم» است، یعنی دست ندارد.

ابن قتیبه گوید: «أجذم» در این جا به معنای کسی است که تمام اعضایش از بین رفته باشد و دست به عقوبت سزاوارتر از باقی اعضا نیست. عرب‌ها گویند: «رجل اجزم و مجزوم» و زمانی به کار می‌رود که شخصی تمام اعضای بدنش در اثر مریضی خوره از بین رفته باشد، که آن مریضی معروفی است.

ابن انباری در مقام رد به ابن قتیبه گوید: اگر عقاب واقع نشود مگر با اعضایی که با آن معصیت می‌کند،

ص: 267

زانی با شلاق و سنگسار در دنیا و به آتش در آخرت عقاب نمی‌شود.

ابن انباری گوید: معنی حدیث این است که این شخص خدا را ملاقات می‌کند در حالی که دستش از حجت بریده شده است. زبانی ندارد که به آن تکلم کند و حجت و دلیلی در دست ندارد. حضرت علی علیه السلام فرمود: «لیست له ید». یعنی دلیلی برایش نیست. بعضی گفته‌اند: معنای حدیث این است که آن شخص خدا را ملاقات می‌کند در حالی که «سبب» ندارد. بر این معنا حدیث دیگری از آن حضرت دلالت می‌کند که فرمود: «القرآن سببٌ بید الله و سبب بایدکم فمن نسیه فقد قطع سببه»، به یقین قرآن سببی است که یک طرفش به دست خدا و یک طرفش به دست شما است. کسی که قرآن را فراموش کند، سببش بریده می‌شود.

خطایی گوید: معنای حدیث این است که ابن اعرابی گفته: کسی که قرآن را فراموش کند، روز قیامت خدا را با دست خالی از خیر و تهی از ثواب ملاقات می‌کند، و دست کنایه از اعمال خیری است که دست آن را در بر می‌گیرد.

گویم: حضرت علی علیه السلام واژه «ید» را در حدیث ذکر کرده که معنایی را می‌رساند که در حدیث «نسیان القرآن» به آن معنا نیست؛ زیرا در بیعت دست‌ها از میان اعضای بدن به آن مباشرت می‌کند، چون بیعت کننده هنگام بیعت، دستش را به دست امام می‌دهد و با آن از او پیمان می‌گیرد.

**[ترجمه]

باب 33 ما یمکن أن یستنبط من الآیات و الأخبار من متفرقات مسائل أصول الفقه‌

الآیات؛

البقرة: «الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَ السَّماءَ بِناءً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَکُمْ»(22) (و قال تعالی): «هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُمْ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً»(29) (و قال تعالی): «وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ إِلی حِینٍ»(36) (و قال لبنی إسرائیل): «کُلُوا وَ اشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ»(60) (و قال تعالی): «فَافْعَلُوا ما تُؤْمَرُونَ»(68) (و قال تعالی): «یا أَیُّهَا النَّاسُ کُلُوا مِمَّا فِی الْأَرْضِ حَلالًا طَیِّباً»(168) (و قال تعالی): «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُلُوا مِنْ طَیِّباتِ ما رَزَقْناکُمْ»(172) (و قال سبحانه): «فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ»(173) (و قال تعالی): «وَ لا تَأْکُلُوا أَمْوالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْباطِلِ»(188) (و قال تعالی): «وَ لا تُلْقُوا بِأَیْدِیکُمْ إِلَی التَّهْلُکَةِ وَ أَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ»(195) (و قال تعالی): «فَمَنِ اعْتَدی عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدی عَلَیْکُمْ»(194)

النساء: «یُرِیدُ اللَّهُ أَنْ یُخَفِّفَ عَنْکُمْ»(28) (و قال تعالی): «لا تَأْکُلُوا أَمْوالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْباطِلِ إِلَّا أَنْ تَکُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْکُمْ وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ إِنَّ اللَّهَ کانَ بِکُمْ رَحِیماً»(29) (و قال سبحانه): «وَ یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ»(115) (و قال تعالی): «وَ لَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا»(141) (و قال تعالی): «ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّباعَ الظَّنِ»(157)

المائدة: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ»(1) (و قال تعالی): «وَ تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی وَ لا تَعاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ»(2) (و قال تعالی): «فَمَنِ اضْطُرَّ فِی مَخْمَصَةٍ غَیْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ»(3) (و قال تعالی): «ما یُرِیدُ اللَّهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ»(6) (و قال تعالی): «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَیِّباتِ ما أَحَلَّ اللَّهُ لَکُمْ وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ وَ کُلُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ حَلالًا طَیِّباً»(87 ، 88)

الأنعام: «وَ قَدْ فَصَّلَ لَکُمْ ما حَرَّمَ عَلَیْکُمْ إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَیْهِ و قال تعالی کُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ»(141) (و قال سبحانه): «کُلُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ»(142) (و قال تعالی): «فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَإِنَّ رَبَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ»(145)

الأعراف: «وَ لَقَدْ مَکَّنَّاکُمْ فِی الْأَرْضِ وَ جَعَلْنا لَکُمْ فِیها مَعایِشَ قَلِیلًا ما تَشْکُرُونَ»(10) (و قال تعالی): «ما مَنَعَکَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ»(12) (و قال تعالی): «وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ إِلی حِینٍ»(24) (و قال سبحانه): «یا بَنِی آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنا عَلَیْکُمْ لِباساً یُوارِی سَوْآتِکُمْ وَ رِیشاً وَ لِباسُ التَّقْوی ذلِکَ خَیْرٌ»(26) (و قال تعالی): «وَ کُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللَّهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا خالِصَةً یَوْمَ الْقِیامَةِ»(31 ، 32) (و قال تعالی): «وَ یُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّباتِ وَ یُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبائِثَ وَ یَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتِی کانَتْ عَلَیْهِمْ»(157)

التوبة: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْأَحْبارِ وَ الرُّهْبانِ لَیَأْکُلُونَ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ»(34) (و قال تعالی): «وَ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ یُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِینَ»(61) (و قال تعالی): «وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ»(71) (و قال تعالی): «ما عَلَی الْمُحْسِنِینَ مِنْ سَبِیلٍ»(91) (و قال تعالی): «وَ ما کانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنْفِرُوا کَافَّةً فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ»(122)

إبراهیم: «فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَکُمْ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ لِتَجْرِیَ فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهارَ»(32)

الحجر: «وَ جَعَلْنا لَکُمْ فِیها مَعایِشَ وَ مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقِینَ (إلی قوله تعالی) فَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَسْقَیْناکُمُوهُ وَ ما أَنْتُمْ لَهُ بِخازِنِینَ»(22)

النحل: «وَ الْأَنْعامَ خَلَقَها لَکُمْ فِیها دِفْ‌ءٌ وَ مَنافِعُ وَ مِنْها تَأْکُلُونَ وَ لَکُمْ فِیها جَمالٌ حِینَ تُرِیحُونَ وَ حِینَ تَسْرَحُونَ وَ تَحْمِلُ أَثْقالَکُمْ إِلی بَلَدٍ لَمْ تَکُونُوا بالِغِیهِ إِلَّا بِشِقِّ الْأَنْفُسِ إِنَّ رَبَّکُمْ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ وَ الْخَیْلَ وَ الْبِغالَ وَ الْحَمِیرَ لِتَرْکَبُوها وَ زِینَةً (إلی قوله تعالی): هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً لَکُمْ مِنْهُ شَرابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ (إلی قوله تعالی): وَ ما ذَرَأَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَذَّکَّرُونَ وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِیًّا وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْیَةً تَلْبَسُونَها وَ تَرَی الْفُلْکَ مَواخِرَ فِیهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ»(5-14) (و قال تعالی): «یَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَ یَفْعَلُونَ ما یُؤْمَرُونَ»(50) (و قال تعالی): «وَ اللَّهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ بُیُوتِکُمْ سَکَناً وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُیُوتاً تَسْتَخِفُّونَها یَوْمَ ظَعْنِکُمْ وَ یَوْمَ إِقامَتِکُمْ وَ مِنْ أَصْوافِها وَ أَوْبارِها وَ أَشْعارِها أَثاثاً وَ مَتاعاً إِلی حِینٍ وَ اللَّهُ جَعَلَ لَکُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلالًا وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْجِبالِ أَکْناناً وَ جَعَلَ لَکُمْ سَرابِیلَ تَقِیکُمُ الْحَرَّ وَ سَرابِیلَ تَقِیکُمْ بَأْسَکُمْ کَذلِکَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْلِمُونَ»(81) (و قال تعالی): «فَکُلُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ حَلالًا طَیِّباً»(114)

طه: «فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّی کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعامَکُمْ»(53 ، 54) (و قال تعالی): «کُلُوا مِنْ طَیِّباتِ ما رَزَقْناکُمْ وَ لا تَطْغَوْا فِیهِ»(81)

الحج: «أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَکُمْ ما فِی الْأَرْضِ وَ الْفُلْکَ تَجْرِی فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ»(65) (و قال تعالی): «وَ ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ»(78)

المؤمنون: «وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَرٍ فَأَسْکَنَّاهُ فِی الْأَرْضِ وَ إِنَّا عَلی ذَهابٍ بِهِ لَقادِرُونَ فَأَنْشَأْنا لَکُمْ بِهِ جَنَّاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنابٍ لَکُمْ فِیها فَواکِهُ کَثِیرَةٌ وَ مِنْها تَأْکُلُونَ وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَیْناءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِلْآکِلِینَ وَ إِنَّ لَکُمْ فِی الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِیکُمْ مِمَّا فِی بُطُونِها وَ لَکُمْ فِیها مَنافِعُ کَثِیرَةٌ وَ مِنْها تَأْکُلُونَ وَ عَلَیْها وَ عَلَی الْفُلْکِ تُحْمَلُونَ»(16-21) (و قال تعالی): «یا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّباتِ»(51)

النور: «فَلْیَحْذَرِ الَّذِینَ یُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِیبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ یُصِیبَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ»(63)

الشعراء: «أَمَدَّکُمْ بِأَنْعامٍ وَ بَنِینَ وَ جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ»(133)

لقمان: «أَ لَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَکُمْ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرض»(20)

التنزیل: «أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْماءَ إِلَی الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْکُلُ مِنْهُ أَنْعامُهُمْ وَ أَنْفُسُهُمْ أَ فَلا یُبْصِرُونَ»(27)

الأحزاب: «لَقَدْ کانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ کانَ یَرْجُوا اللَّهَ وَ الْیَوْمَ الْآخِرَ»(21)

یس: «وَ أَخْرَجْنا مِنْها حَبًّا فَمِنْهُ یَأْکُلُونَ (إلی قوله): لِیَأْکُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَ ما عَمِلَتْهُ أَیْدِیهِمْ أَ فَلا تَشْکُرُونَ»(35) (و قال تعالی): «أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَیْدِینا أَنْعاماً فَهُمْ لَها مالِکُونَ وَ ذَلَّلْناها لَهُمْ فَمِنْها رَکُوبُهُمْ وَ مِنْها یَأْکُلُونَ وَ لَهُمْ فِیها مَنافِعُ وَ مَشارِبُ أَ فَلا یَشْکُرُونَ»(71 ، 72 ،73)

السجدة: «وَ وَیْلٌ لِلْمُشْرِکِینَ الَّذِینَ لا یُؤْتُونَ الزَّکاةَ»(7)

حمعسق: «وَ جَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُها»(40)

الجاثیة: «اللَّهُ الَّذِی سَخَّرَ لَکُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِیَ الْفُلْکُ فِیهِ بِأَمْرِهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ وَ سَخَّرَ لَکُمْ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً مِنْهُ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ»(12 ، 13)

محمد: «وَ لا تُبْطِلُوا أَعْمالَکُمْ»(33)

الحجرات: «إِنْ جاءَکُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا»(6)

ق: «وَ نَزَّلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً مُبارَکاً فَأَنْبَتْنا بِهِ جَنَّاتٍ وَ حَبَّ الْحَصِیدِ وَ النَّخْلَ باسِقاتٍ لَها طَلْعٌ نَضِیدٌ رِزْقاً لِلْعِبادِ»(9)

النجم: «أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْری وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعی»(38 ، 39)

الرحمن: «وَ الْأَرْضَ وَضَعَها لِلْأَنامِ (إلی آخر الآیات)»(10)

الحدید: «وَ أَنْزَلْنَا الْحَدِیدَ فِیهِ بَأْسٌ شَدِیدٌ وَ مَنافِعُ لِلنَّاسِ»(25)

الحشر: «وَ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا»(7)

الملک: «هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِی مَناکِبِها وَ کُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَ إِلَیْهِ النُّشُورُ»(15)

نوح: «وَ اللَّهُ جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ بِساطاً لِتَسْلُکُوا مِنْها سُبُلًا فِجاجاً»(19 ، 20)

المدثر: «یَتَساءَلُونَ عَنِ الْمُجْرِمِینَ ما سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ قالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ»(40)

القیامة: «بَلِ الْإِنْسانُ عَلی نَفْسِهِ بَصِیرَةٌ وَ لَوْ أَلْقی مَعاذِیرَهُ»(14 ، 15)

المرسلات: «أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ کِفاتاً أَحْیاءً وَ أَمْواتاً (إلی قوله تعالی): وَ أَسْقَیْناکُمْ ماءً فُراتاً»(27)

النازعات: «وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذلِکَ دَحاها أَخْرَجَ مِنْها ماءَها وَ مَرْعاها وَ الْجِبالَ أَرْساها مَتاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعامِکُمْ»(30-33)

عبس: «فَأَنْبَتْنا فِیها حَبًّا وَ عِنَباً وَ قَضْباً وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلًا وَ حَدائِقَ غُلْباً وَ فاکِهَةً وَ أَبًّا مَتاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعامِکُمْ»(27-32)

{همان [خدایی] که زمین را برای شما فرشی [گسترده]، و آسمان را بنایی [افراشته] قرار داد؛ و از آسمان آبی فرود آورد؛ و بدان از میوه‌ها رزقی برای شما بیرون آورد؛ پس برای خدا همتایانی قرار ندهید، در حالی که خود می‌دانید.}

• هُوَ الَّذی خَلَقَ لَکُمْ ما فِی الْأَرْضِ جَمیعاً - . بقره / 29 -

{اوست آن کسی که آنچه در زمین است، همه را برای شما آفرید.}

• وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ إِلی حینٍ - . بقره / 36 -

{و برای شما در زمین قرارگاه، و تا چندی برخورداری خواهد بود.}

• [خطاب به بنی اسرائیل] کُلُوا وَ اشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّه‌ - . بقره / 60 -

{از روزی خدا بخورید و بیاشامید.}

• فَافْعَلُوا ما تُؤْمَرُون‌ - . بقره / 68 -

{پس آنچه را [بدان] مأمورید به جای آرید.}

• یا أَیُّهَا النَّاسُ کُلُوا مِمَّا فِی الْأَرْضِ حَلالاً طَیِّبا - . بقره / 168 -

{ای مردم، از آنچه در زمین است حلال و پاکیزه را بخورید.}

• یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا کُلُوا مِنْ طَیِّباتِ ما رَزَقْناکُمْ وَ اشْکُرُوا لِلَّهِ إِنْ کُنْتُمْ إِیَّاهُ تَعْبُدُون‌ - . بقره / 172 -

{ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از نعمتهای پاکیزه‌ای که روزی شما کرده‌ایم، بخورید و خدا را شکر کنید اگر تنها او را می‌پرستید.}

• وَ ما أُهِلَّ بِهِ لِغَیْرِ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ - . بقره / 173 -

{[ولی] کسی که [برای حفظ جان خود به خوردن آنها] ناچار شود، در صورتی که ستمگر و متجاوز نباشد، بر او گناهی نیست.}

• وَ لا تَأْکُلُوا أَمْوالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْباطِلِ وَ تُدْلُوا بِها إِلَی الْحُکَّامِ لِتَأْکُلُوا فَریقاً مِنْ أَمْوالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُون‌ - . بقره / 188 -

{و اموالتان را میان خودتان به ناروا مخورید، و [به عنوان رشوه قسمتی از] آن را به قضات مدهید تا بخشی از اموال مردم را به گناه بخورید، در حالی که خودتان [هم خوب] می‌دانید.}

• وَ أَنْفِقُوا فی سَبیلِ اللَّهِ وَ لا تُلْقُوا بِأَیْدیکُمْ إِلَی التَّهْلُکَةِ وَ أَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُحْسِنین‌ - . بقره / 195 -

{و در راه خدا انفاق کنید، و خود را با دست خود به هلاکت میفکنید، و نیکی کنید که خدا نیکوکاران را دوست می‌دارد.}

• الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَ الْحُرُماتُ قِصاصٌ فَمَنِ اعْتَدی عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدی عَلَیْکُمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقینَ - . بقره / 194 -

{این ماه حرام در برابر آن ماه حرام است، و [هتک] حرمتها قصاص دارد. پس هر کس بر شما تعدّی کرد، همان گونه که بر شما تعدّی کرده، بر او تعدّی کنید و از خدا پروا بدارید و بدانید که خدا با تقواپیشگان است.}

• یُریدُ اللَّهُ أَنْ یُخَفِّفَ عَنْکُمْ وَ خُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعیفا - . نساء / 28 -

{خدا می‌خواهد تا بارتان را سَبُک گرداند؛ و [می‌داند که] انسان، ناتوان آفریده شده است.}

• یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَأْکُلُوا أَمْوالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْباطِلِ إِلاَّ أَنْ تَکُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْکُمْ وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ إِنَّ اللَّهَ کانَ بِکُمْ رَحیماً - . نساء / 29 -

{ای کسانی که ایمان آورده‌اید، اموال همدیگر را به ناروا مخورید -مگر آنکه داد و ستدی با تراضی یکدیگر، از شما [انجام گرفته] باشد- و خودتان را مکشید، زیرا خدا همواره با شما مهربان است.}

• وَ مَنْ یُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُ الْهُدی وَ یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبیلِ الْمُؤْمِنینَ نُوَلِّهِ ما تَوَلَّی وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَ ساءَتْ مَصیرا - . نساء / 115 -

{و هر کس، پس از آنکه راه هدایت برای او آشکار شد با پیامبر به مخالفت برخیزد، و [راهی] غیر راه مؤمنان در پیش گیرد، وی را بدانچه روی خود را بدان سو کرده واگذاریم و به دوزخش کشانیم، و چه بازگشتگاه بدی است.}

• وَ لَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکافِرینَ عَلَی الْمُؤْمِنینَ سَبیلا - . نساء / 141 -

{و خداوند هرگز بر [زیانِ] مؤمنان، برای کافران راه [تسلّطی] قرار نداده است.}

• وَ قَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسیحَ عیسَی ابْنَ مَرْیَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَ ما قَتَلُوهُ وَ ما صَلَبُوهُ وَ لکِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَ إِنَّ الَّذینَ اخْتَلَفُوا فیهِ لَفی شَکٍّ مِنْهُ ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّباعَ الظَّنِّ وَ ما قَتَلُوهُ یَقیناً - . نساء / 157 -

{و گفته ایشان که: «ما مسیح، عیسی بن مریم، پیامبر خدا را کشتیم»، و حال آنکه آنان او را نکشتند و مصلوبش نکردند، لیکن امر بر آنان مشتبه شد؛ و کسانی که در باره او اختلاف کردند، قطعاً در مورد آن دچار شکّ شده‌اند و هیچ علمی بدان ندارند، جز آنکه از گمان پیروی می‌کنند، و یقیناً او را نکشتند.}

ص: 268

• یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ أُحِلَّتْ لَکُمْ بَهیمَةُ الْأَنْعامِ إِلاَّ ما یُتْلی عَلَیْکُمْ غَیْرَ مُحِلِّی الصَّیْدِ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ إِنَّ اللَّهَ یَحْکُمُ ما یُرید - . مائده / 1 -

{ای کسانی که ایمان آورده‌اید، به قراردادها[ی خود] وفا کنید. برای شما [گوشت] چارپایان حلال گردیده، جز آنچه [حکمش] بر شما خوانده می‌شود، در حالی که نباید شکار را در حال احرام، حلال بشمرید. خدا هر چه بخواهد فرمان می‌دهد.}

• وَ تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی وَ لا تَعاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوان - . مائده / 2 -

{و در نیکوکاری و پرهیزگاری با یکدیگر همکاری کنید، و در گناه و تعدّی دستیار هم نشوید.}

• فَمَنِ اضْطُرَّ فی مَخْمَصَةٍ غَیْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحیمٌ - . مائده / 3 -

{و هر کس دچار گرسنگی شود، بی‌آنکه به گناه متمایل باشد [اگر از آنچه منع شده است بخورد]، بی تردید، خدا آمرزنده مهربان است.}

• ما یُریدُ اللَّهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ - . مائده / 6 -

{خدا نمی‌خواهد بر شما تنگ بگیرد.}

• یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَیِّباتِ ما أَحَلَّ اللَّهُ لَکُمْ وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدینَ *وَ کُلُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ حَلالاً طَیِّباً وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذی أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ - . مائده / 87 - 88 -

{ای کسانی که ایمان آورده‌اید، چیزهایِ پاکیزه‌ای را که خدا برای [استفاده] شما حلال کرده، حرام مشمارید و از حدّ مگذرید، که خدا از حدّگذرندگان را دوست نمی‌دارد. و از آنچه خداوند روزیِ شما گردانیده، حلال و پاکیزه را بخورید، و از آن خدایی که بدو ایمان دارید پروا دارید.}

• وَ ما لَکُمْ أَلاَّ تَأْکُلُوا مِمَّا ذُکِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ قَدْ فَصَّلَ لَکُمْ ما حَرَّمَ عَلَیْکُمْ إِلاَّ مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَیْهِ وَ إِنَّ کَثیراً لَیُضِلُّونَ بِأَهْوائِهِمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدینَ - . انعام / 119 -

{و شما را چه شده است که از آنچه نام خدا بر آن برده شده است نمی‌خورید؟ با اینکه [خدا] آنچه را بر شما حرام کرده - جز آنچه بدان ناچار شده‌اید - برای شما به تفصیل بیان نموده است. و به راستی، بسیاری [از مردم، دیگران را] از روی نادانی، با هوسهای خود گمراه می‌کنند. آری، پروردگار تو به [حال] تجاوزکاران داناتر است.}

• کُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ - . انعام / 141 -

{از میوه آن - چون ثمر داد - بخورید.}

• وَ مِنَ الْأَنْعامِ حَمُولَةً وَ فَرْشاً کُلُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیْطانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبینٌ - . انعام / 142 -

{و [نیز] از دامها، حیوانات بارکش و حیوانات کرک و پشم دهنده را [پدید آورد]. از آنچه خدا روزیتان کرده است بخورید، و از پی گامهای شیطان مروید که او برای شما دشمنی آشکار است.}

• قُلْ لا أَجِدُ فی ما أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلی طاعِمٍ یَطْعَمُهُ إِلاَّ أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزیرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَیْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَإِنَّ رَبَّکَ غَفُورٌ رَحیمٌ - . انعام / 145 -

{بگو: «در آنچه به من وحی شده است، بر خورنده‌ای که آن را می‌خورد، هیچ حرامی نمی‌یابم، مگر آنکه مردار یا خونِ ریخته یا گوشت خوک باشد که اینها همه پلیدند. یا [قربانیای که] از روی نافرمانی، [به هنگام ذبح] نام غیر خدا بر آن برده شده باشد. پس کسی که بدون سرکشی و زیاده‌خواهی [به خوردن آنها] ناچار گردد، قطعاً پروردگار تو آمرزنده مهربان است.}

• وَ لَقَدْ مَکَّنَّاکُمْ فِی الْأَرْضِ وَ جَعَلْنا لَکُمْ فیها مَعایِشَ قَلیلاً ما تَشْکُرُونَ - . اعراف / 10 -

{و قطعاً شما را در زمین قدرت عمل دادیم، و برای شما در آن، وسایل معیشت نهادیم، [اما] چه کم سپاسگزاری می‌کنید.}

• قالَ ما مَنَعَکَ أَلاَّ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ قالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طین‌ - . اعراف / 12 -

{فرمود: «چون تو را به سجده امر کردم چه چیز تو را باز داشت از اینکه سجده کنی؟» گفت: «من از او بهترم. مرا از آتشی آفریدی و او را از گِل آفریدی.»}

• قالَ اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ إِلی حینٍ - . اعراف / 24 -

{فرمود: «فرود آیید، که بعضی از شما دشمن بعضی [دیگر]ید؛ و برای شما در زمین، تا هنگامی [معیّن] قرارگاه و برخورداری است».}

• یا بَنی آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنا عَلَیْکُمْ لِباساً یُواری سَوْآتِکُمْ وَ ریشاً وَ لِباسُ التَّقْوی ذلِکَ خَیْرٌ ذلِکَ مِنْ آیاتِ اللَّهِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُون‌ - . اعراف / 26 -

{ای فرزندان آدم، در حقیقت، ما برای شما لباسی فرو فرستادیم که عورتهای شما را پوشیده می‌دارد و [برای شما] زینتی است، و[لی] بهترین جامه، [لباس] تقوا است. این از نشانه‌های [قدرت] خداست، باشد که متذکّر شوند.}

• وَ کُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْرِفینَ * قُلْ مَنْ حَرَّمَ زینَةَ اللَّهِ الَّتی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذینَ آمَنُوا فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا خالِصَةً یَوْمَ الْقِیامَةِ کَذلِکَ نُفَصِّلُ الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ - . اعراف / 31 - 32 -

{بخورید و بیاشامید و[لی] زیاده‌روی مکنید که او اسرافکاران را دوست نمی‌دارد. [ای پیامبر] بگو: «زیورهایی را که خدا برای بندگانش پدید آورده، و [نیز ] روزیهای پاکیزه را چه کسی حرام گردانیده؟» بگو: «این [نعمتها] در زندگی دنیا برای کسانی است که ایمان آورده‌اند و روز قیامت [نیز] خاصّ آنان می‌باشد.» این گونه آیات [خود] را برای گروهی که می‌دانند به روشنی بیان می‌کنیم.}

• یُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّباتِ وَ یُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبائِثَ وَ یَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتی کانَتْ عَلَیْهِمْ فَالَّذینَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوه‌ - . اعراف / 157 -

{و برای آنان چیزهای پاکیزه را حلال و چیزهای ناپاک را بر ایشان حرام می‌گرداند، و از [دوش] آنان قید و بندهایی را که بر ایشان بوده است برمی‌دارد.}

• یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا إِنَّ کَثیراً مِنَ الْأَحْبارِ وَ الرُّهْبانِ لَیَأْکُلُونَ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ - . توبه / 34 -

{ای کسانی که ایمان آورده‌اید، بسیاری از دانشمندان یهود و راهبان، اموال مردم را به ناروا می‌خورند.}

• وَ مِنْهُمُ الَّذینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَیْرٍ لَکُمْ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ یُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنینَ وَ رَحْمَةٌ لِلَّذینَ آمَنُوا مِنْکُمْ - . توبه / 61 -

{و از ایشان کسانی هستند که پیامبر را آزار می‌دهند و می‌گویند: «او زودباور است.» بگو: «گوش خوبی برای شماست، به خدا ایمان دارد و [سخن] مؤمنان را باور می‌کند، و برای کسانی از شما که ایمان آورده‌اند رحمتی است.»}

• وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ - . توبه / 71 -

{و مردان و زنان با ایمان، دوستان یکدیگرند.}

• ما عَلَی الْمُحْسِنینَ مِنْ سَبیل‌ - . توبه / 91 -

{بر نیکوکاران ایرادی نیست.}

{و شایسته نیست مؤمنان همگی [برای جهاد] کوچ کنند. پس چرا از هر فرقه‌ای از آنان، دسته‌ای کوچ نمی‌کنند تا [دسته‌ای بمانند و] در دین آگاهی پیدا کنند و قوم خود را -وقتی به سوی آنان بازگشتند بیم دهند- باشد که آنان [از کیفر الهی] بترسند؟}

• اللَّهُ الَّذی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَکُمْ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ لِتَجْرِیَ فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهار - . ابراهیم / 32 -

{خداست که آسمانها و زمین را آفرید، و از آسمان آبی فرستاد، و به وسیله آن از میوه‌ها برای شما روزی بیرون آورد، و کشتی را برای شما رام گردانید تا به فرمان او در دریا روان شود، و رودها را برای شما مسخّر کرد.}

• وَ جَعَلْنا لَکُمْ فیها مَعایِشَ وَ مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقینَ * وَ إِنْ مِنْ شَیْ‌ءٍ إِلاَّ عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَ ما نُنَزِّلُهُ إِلاَّ بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ * وَ أَرْسَلْنَا الرِّیاحَ لَواقِحَ فَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَسْقَیْناکُمُوهُ وَ ما أَنْتُمْ لَهُ بِخازِنینَ - . حجر / 20 - 22 -

{و برای شما و هر کس که شما روزی‌دهنده او نیستید، در آن وسایل زندگی قرار دادیم. و هیچ چیز نیست مگر آنکه گنجینه‌های آن نزد ماست، و ما آن را جز به اندازه‌ای معین فرو نمی‌فرستیم. و بادها را باردارکننده فرستادیم و از آسمان، آبی نازل کردیم، پس شما را بدان سیراب نمودیم، و شما خزانه‌دار آن نیستید.}

ص: 269

• وَ الْأَنْعامَ خَلَقَها لَکُمْ فیها دِفْ‌ءٌ وَ مَنافِعُ وَ مِنْها تَأْکُلُونَ * وَ لَکُمْ فیها جَمالٌ حینَ تُریحُونَ وَ حینَ تَسْرَحُونَ * وَ تَحْمِلُ أَثْقالَکُمْ إِلی بَلَدٍ لَمْ تَکُونُوا بالِغیهِ إِلاَّ بِشِقِّ الْأَنْفُسِ إِنَّ رَبَّکُمْ لَرَؤُفٌ رَحیمٌ * وَ الْخَیْلَ وَ الْبِغالَ وَ الْحَمیرَ لِتَرْکَبُوها وَ زینَةً وَ یَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ * وَ عَلَی اللَّهِ قَصْدُ السَّبیلِ وَ مِنْها جائِرٌ وَ لَوْ شاءَ لَهَداکُمْ أَجْمَعینَ * هُوَ الَّذی أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً لَکُمْ مِنْهُ شَرابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فیهِ تُسیمُونَ * یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخیلَ وَ الْأَعْنابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ إِنَّ فی ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ * وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومُ مُسَخَّراتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ * وَ ما ذَرَأَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ إِنَّ فی ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَذَّکَّرُونَ * وَ هُوَ الَّذی سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِیًّا وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْیَةً تَلْبَسُونَها وَ تَرَی الْفُلْکَ مَواخِرَ فیهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ - . نحل / 5 - 14 -

{و چهارپایان را برای شما آفرید: در آنها برای شما [وسیله] گرمی و سودهایی است، و از آنها می‌خورید. و در آنها برای شما زیبایی است، آنگاه که [آنها را] از چراگاه برمی‌گردانید، و هنگامی که [آنها را] به چراگاه می‌برید. و بارهای شما را به شهری می‌برند که جز با مشقت بدنها بدان نمی‌توانستید برسید. قطعاً پروردگار شما رئوف و مهربان است. و اسبان و استران و خران را [آفرید] تا بر آنها سوار شوید و [برای شما] تجمّلی [باشد]، و آنچه را نمی‌دانید می‌آفریند. و نمودن راه راست بر عهده خداست، و برخی از آن [راهها] کژ است، و اگر [خدا] می‌خواست مسلماً همه شما را هدایت می‌کرد. اوست کسی که از آسمان، آبی فرود آورد که [آب] آشامیدنی شما از آن است، و روییدنی[هایی] که [رمه‌های خود را] در آن می‌چرانید [نیز] از آن است. به وسیله آن، کشت و زیتون و درختان خرما و انگور و از هر گونه محصولات [دیگر] برای شما می‌رویاند. قطعاً در اینها برای مردمی که اندیشه می‌کنند نشانه‌ای است. و شب و روز و خورشید و ماه را برای شما رام گردانید، و ستارگان به فرمان او مسخّر شده‌اند. مسلماً در این [امور] برای مردمی که تعقل می‌کنند نشانه‌هاست. و [همچنین] آنچه را در زمین به رنگهای گوناگون برای شما پدید آورد

[مسخّر شما ساخت]. بی‌تردید، در این [امور] برای مردمی که پند می‌گیرند نشانه‌ای است. و اوست کسی که دریا را مسخّر گردانید تا از آن گوشت تازه بخورید، و پیرایه‌ای که آن را می‌پوشید از آن بیرون آورید. و کشتیها را در آن، شکافنده [آب] می‌بینی، و تا از فضل او بجویید و باشد که شما شکر گزارید.}

• یَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَ یَفْعَلُونَ ما یُؤْمَرُون‌ - . نحل / 50 -

{از پروردگارشان که حاکم بر آنهاست می‌ترسند و آنچه را مأمورند انجام می‌دهند.}

• وَ اللَّهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ بُیُوتِکُمْ سَکَناً وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُیُوتاً تَسْتَخِفُّونَها یَوْمَ ظَعْنِکُمْ وَ یَوْمَ إِقامَتِکُمْ وَ مِنْ أَصْوافِها وَ أَوْبارِها وَ أَشْعارِها أَثاثاً وَ مَتاعاً إِلی حینٍ * وَ اللَّهُ جَعَلَ لَکُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلالاً وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْجِبالِ أَکْناناً وَ جَعَلَ لَکُمْ سَرابیلَ تَقیکُمُ الْحَرَّ وَ سَرابیلَ تَقیکُمْ بَأْسَکُمْ کَذلِکَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْلِمُونَ - . نحل / 80 - 81 -

{و خدا برای شما خانه‌هایتان را مایه آرامش قرار داد، و از پوست دامها برای شما خانه‌هایی نهاد که آن[ها] را در روز جابجا شدنتان و هنگام ماندنتان سبک می‌یابید، و از پشمها و کرکها و موهای آنها، وسایل زندگی که تا چندی مورد استفاده است [قرار داد]. و خدا از آنچه آفریده، به سود شما سایه‌هایی فراهم آورده و از کوهها برای شما پناهگاه‌هایی قرار داده و برای شما تن‌پوشهایی مقرر کرده که شما را از گرما [و سرما] حفظ می‌کند، و تن‌پوشها [=زره‌ها]یی که شما را در جنگتان حمایت می‌نماید. این گونه وی نعمتش را بر شما تمام می‌گرداند، امید که شما [به فرمانش] گردن نهید.}

• فَکُلُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ حَلالاً طَیِّباً وَ اشْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ إِنْ کُنْتُمْ إِیَّاهُ تَعْبُدُون‌ - . نحل / 114 -

{پس، از آنچه خدا شما را روزی کرده است، حلال [و] پاکیزه بخورید، و نعمت خدا را - اگر تنها او را می‌پرستید - شکر گزارید.}

• الَّذی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ سَلَکَ لَکُمْ فیها سُبُلاً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّی * کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعامَکُمْ إِنَّ فی ذلِکَ لَآیاتٍ لِأُولِی النُّهی‌ - . طه / 53 - 54 -

{همان کسی که زمین را برایتان گهواره‌ای ساخت، و برای شما در آن، راهها ترسیم کرد و از آسمان آبی فرود آورد، پس به وسیله آن رُستنیهای گوناگون، جفت جفت بیرون آوردیم. بخورید و دامهایتان را بچرانید که قطعاً در اینها برای خردمندان نشانه‌هایی است.}

• کُلُوا مِنْ طَیِّباتِ ما رَزَقْناکُمْ - . نحل / 81 -

{از خوراکیهای پاکیزه‌ای که روزی شما کردیم، بخورید.}

• أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَکُمْ ما فِی الْأَرْضِ وَ الْفُلْکَ تَجْری فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ - . حج / 65 -

{آیا ندیده‌ای که خدا آنچه را در زمین است به نفع شما رام گردانید، و کشتیها در دریا به فرمان او روانند؟}

• وَ جاهِدُوا فِی اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ هُوَ اجْتَباکُمْ وَ ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ - . حج / 78 -

{و در راه خدا چنان که حق جهاد [در راه] اوست جهاد کنید، اوست که شما را [برای خود] برگزیده و در دین بر شما سختی قرار نداده است.}

• وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَرٍ فَأَسْکَنَّاهُ فِی الْأَرْضِ وَ إِنَّا عَلی ذَهابٍ بِهِ لَقادِرُونَ * فَأَنْشَأْنا لَکُمْ بِهِ جَنَّاتٍ مِنْ نَخیلٍ وَ أَعْنابٍ لَکُمْ فیها فَواکِهُ کَثیرَةٌ وَ مِنْها تَأْکُلُونَ * وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَیْناءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِلْآکِلینَ * وَ إِنَّ لَکُمْ فِی الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقیکُمْ مِمَّا فی بُطُونِها وَ لَکُمْ فیها مَنافِعُ کَثیرَةٌ وَ مِنْها تَأْکُلُونَ * وَ عَلَیْها وَ عَلَی الْفُلْکِ تُحْمَلُون‌ - . مومنون / 18 - 22 -

{و از آسمان، آبی به اندازه [معین] فرود آوردیم، و آن را در زمین جای دادیم، و ما برای از بین بردن آن مسلماً تواناییم. پس برای شما به وسیله آن باغهایی از درختان خرما و انگور پدیدار کردیم که در آنها برای شما میوه‌های فراوان است و از آنها می‌خورید. و از طور سینا درختی برمی‌آید که روغن و نان خورشی برای خورندگان است. و البته برای شما در دامها [ی گلّه درس] عبرتی است: از [شیری] که در شکم آنهاست، به شما می‌نوشانیم، و برای شما در آنها سودهای فراوان است و از آنها می‌خورید. و بر آنها و بر کشتیها سوار می‌شوید.}

• یا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّباتِ - . مومنون / 51 -

{ای پیامبران، از چیزهای پاکیزه بخورید.}

• فَلْیَحْذَرِ الَّذینَ یُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصیبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ یُصیبَهُمْ عَذابٌ أَلیم‌ - . نور / 63 -

{پس کسانی که از فرمان او تمرّد می‌کنند بترسند که مبادا بلایی بدیشان رسد یا به عذابی دردناک گرفتار شوند.}

• أَمَدَّکُمْ بِأَنْعامٍ وَ بَنینَ * وَ جَنَّاتٍ وَ عُیُون‌ - . شعراء / 133 - 134 -

{شما را به [دادنِ] دامها و پسران مدد کرد، و به [دادن] باغها و چشمه‌ساران.}

• اَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَکُمْ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً وَ مِنَ النَّاسِ - . لقمان / 20 -

{آیا ندانسته‌اید که خدا آنچه را که در آسمانها و آنچه را که در زمین است، مسخّر شما ساخته و نعمتهای ظاهر و باطن خود را بر شما تمام کرده است؟}

ص: 270

• أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْماءَ إِلَی الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْکُلُ مِنْهُ أَنْعامُهُمْ وَ أَنْفُسُهُمْ أَ فَلا یُبْصِرُون‌ - . تنزیل / 27 -

{آیا ننگریسته‌اند که ما باران را به سوی زمینِ بایر می‌رانیم، و به وسیله آن کِشته‌ای را برمی‌آوریم که دامهایشان و خودشان از آن می‌خورند؟ مگر نمی‌بینند؟}

• لَقَدْ کانَ لَکُمْ فی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ کانَ یَرْجُوا اللَّهَ وَ الْیَوْمَ الْآخِرَ وَ ذَکَرَ اللَّهَ کَثیراً - . احزاب / 21 -

{قطعاً برای شما در [اقتدا به] رسول خدا صلی الله علیه و آله سرمشقی نیکوست: برای آن کس که به خدا و روز بازپسین امید دارد و خدا را فراوان یاد می‌کند.}

• وَ آیَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَیْتَةُ أَحْیَیْناها وَ أَخْرَجْنا مِنْها حَبًّا فَمِنْهُ یَأْکُلُونَ * وَ جَعَلْنا فیها جَنَّاتٍ مِنْ نَخیلٍ وَ أَعْنابٍ وَ فَجَّرْنا فیها مِنَ الْعُیُونِ * لِیَأْکُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَ ما عَمِلَتْهُ أَیْدیهِمْ أَ فَلا یَشْکُرُون‌ - . یس / 33 - 35 -

{و زمین مرده، برهانی است برای ایشان، که آن را زنده گردانیدیم و دانه از آن برآوردیم که از آن می‌خورند. و در آن [زمین] باغهایی از درختان خرما و تاک قرار دادیم و چشمه‌ها در آن روان کردیم. تا از میوه آن و [از] کارکردِ دستهایِ خودشان بخورند، آیا باز [هم] سپاس نمی‌گزارند؟}

• أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَیْدینا أَنْعاماً فَهُمْ لَها مالِکُونَ * وَ ذَلَّلْناها لَهُمْ فَمِنْها رَکُوبُهُمْ وَ مِنْها یَأْکُلُونَ * وَ لَهُمْ فیها مَنافِعُ وَ مَشارِبُ أَ فَلا یَشْکُرُون‌ - . یس / 71 - 73 -

{آیا ندیده‌اند که ما به قدرت خویش برای ایشآنچهارپایانی آفریده‌ایم تا آنان مالک آنها باشند؟ و آنها را برای ایشان رام گردانیدیم. از برخی‌شان سواری می‌گیرند و از بعضی می‌خورند. و از آنها سودها و نوشیدنیها دارند. پس چرا شکرگزار نیستید؟}

• وَ وَیْلٌ لِلْمُشْرِکینَ الَّذینَ لا یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کافِرُون‌ - . فصلت / 6 - 7 -

{و وای بر مشرکان. همان کسانی که زکات نمی‌دهند و آنان که به آخرت ناباورند.}

• وَ جَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُها - . شوری / 40 -

{و جزای بدی، مانند آن، بدی است.}

• اللَّهُ الَّذی سَخَّرَ لَکُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِیَ الْفُلْکُ فیهِ بِأَمْرِهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ * وَ سَخَّرَ لَکُمْ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ جَمیعاً مِنْهُ إِنَّ فی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُون‌ - . جاثیه / 12 - 13 -

{خدا همان کسی است که دریا را به سود شما رام گردانید، تا کشتیها در آن به فرمانش روان شوند، و تا از فزون‌بخشی او [روزی خویش را] طلب نمایید، و باشد که سپاس دارید. و آنچه را در آسمانها و آنچه را در زمین است به سود شما رام کرد همه از اوست. قطعاً در این [امر] برای مردمی که می‌اندیشند نشانه‌هایی است.}

• وَ لا تُبْطِلُوا أَعْمالَکُم‌ - . محمد / 33 -

{و کرده‌های خود را تباه مکنید.}

• وَ نَزَّلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً مُبارَکاً فَأَنْبَتْنا بِهِ جَنَّاتٍ وَ حَبَّ الْحَصیدِ * وَ النَّخْلَ باسِقاتٍ لَها طَلْعٌ نَضیدٌ * رِزْقاً لِلْعِبادِ‌ - . ق / 9 - 11 -

{و از آسمان، آبی پر برکت فرود آوردیم، پس بدان [وسیله] باغها و دانه‌های دروکردنی رویانیدیم. و درختان تناور خرما که خوشه [های] روی هم چیده دارند. [اینها همه] برای روزیِ بندگان [من] است.}

• أَلاَّ تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْری * وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاَّ ما سَعی‌ - . نجم / 38 - 39 -

{که هیچ بردارنده‌ای بار گناه دیگری را بر نمی‌دارد. و اینکه برای انسان جز حاصل تلاش او نیست.}

• الرَّحْمنُ * عَلَّمَ الْقُرْآنَ * خَلَقَ الْإِنْسانَ * عَلَّمَهُ الْبَیانَ * الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ بِحُسْبانٍ * وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ یَسْجُدانِ * وَ السَّماءَ رَفَعَها وَ وَضَعَ الْمیزانَ * أَلاَّ تَطْغَوْا فِی الْمیزانِ * وَ أَقیمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَ لا تُخْسِرُوا الْمیزانَ * وَ الْأَرْضَ وَضَعَها لِلْأَنامِ * فیها فاکِهَةٌ وَ النَّخْلُ ذاتُ الْأَکْمامِ * وَ الْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَ الرَّیْحانُ * فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ * خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ کَالْفَخَّارِ * وَ خَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مارِجٍ مِنْ نارٍ * فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ * رَبُّ الْمَشْرِقَیْنِ وَ رَبُّ الْمَغْرِبَیْنِ * فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ * مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیانِ * بَیْنَهُما بَرْزَخٌ لا یَبْغِیانِ * فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ * یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ * فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ * وَ لَهُ الْجَوارِ الْمُنْشَآتُ فِی الْبَحْرِ کَالْأَعْلامِ * فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ * کُلُّ مَنْ عَلَیْها فانٍ * وَ یَبْقی وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلالِ وَ الْإِکْرامِ * فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ * یَسْئَلُهُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فی شَأْنٍ * فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ * سَنَفْرُغُ لَکُمْ أَیُّهَ الثَّقَلانِ * فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ * یا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ فَانْفُذُوا لا تَنْفُذُونَ إِلاَّ بِسُلْطانٍ * فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ * یُرْسَلُ عَلَیْکُما شُواظٌ مِنْ نارٍ وَ نُحاسٌ فَلا تَنْتَصِرانِ * فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ * فَإِذَا انْشَقَّتِ السَّماءُ فَکانَتْ وَرْدَةً کَالدِّهانِ * فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ * فَیَوْمَئِذٍ لا یُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَ لا جَانٌّ * فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ * یُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسیماهُمْ فَیُؤْخَذُ بِالنَّواصی وَ الْأَقْدامِ * فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ * هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتی یُکَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ * یَطُوفُونَ بَیْنَها وَ بَیْنَ حَمیمٍ آنٍ * فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ * وَ لِمَنْ

خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ * فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ * ذَواتا أَفْنانٍ * فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ * فیهِما عَیْنانِ تَجْرِیانِ * فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ * فیهِما مِنْ کُلِّ فاکِهَةٍ زَوْجانِ * فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ * مُتَّکِئینَ عَلی فُرُشٍ بَطائِنُها مِنْ إِسْتَبْرَقٍ وَ جَنَی الْجَنَّتَیْنِ دانٍ * فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ * فیهِنَّ قاصِراتُ الطَّرْفِ لَمْ یَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَ لا جَانٌّ * فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ * کَأَنَّهُنَّ الْیاقُوتُ وَ الْمَرْجانُ * فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ * هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلاَّ الْإِحْسانُ * فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ * وَ مِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ * فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ * مُدْهامَّتانِ * فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ * فیهِما عَیْنانِ نَضَّاخَتانِ * فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ * فیهِما فاکِهَةٌ وَ نَخْلٌ وَ رُمَّانٌ * فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ * فیهِنَّ خَیْراتٌ حِسانٌ * فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ * حُورٌ مَقْصُوراتٌ فِی الْخِیامِ * فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ * لَمْ یَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَ لا جَانٌّ * فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ * مُتَّکِئینَ عَلی رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَ عَبْقَرِیٍّ حِسانٍ * فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ * تَبارَکَ اسْمُ رَبِّکَ ذِی الْجَلالِ وَ الْإِکْرامِ - . الرحمن / 1 - 78 -

{[خدای] رحمان، قرآن را یاد داد. انسان را آفرید، به او بیان آموخت. خورشید و ماه بر حسابی [روان] اند. و بوته و درخت چهره‌سایانند. و آسمان را برافراشت و ترازو را گذاشت، تا مبادا از اندازه درگذرید. و وزن را به انصاف برپا دارید و در سنجش مکاهید. و زمین را برای مردم نهاد. در آن، میوه [ها] و نخلها با خوشه‌های غلاف‌دار، و دانه‌های پوست‌دار و گیاهان خوشبوست. پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟ انسان را از گل خشکیده‌ای سفال مانند، آفرید.

و جنّ را از تشعشعی از آتش خلق کرد. پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟ پروردگار دو خاور و پروردگار دو باختر. پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟ دو دریا را [به گونه‌ای] روان کرد [که] با هم برخورد کنند. میان آن دو، حدّ فاصلی است که به هم تجاوز نمی‌کنند. پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟ از هر دو [دریا] مروارید و مرجان برآید. پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟ و او راست در دریا سفینه‌های بادبان‌دارِ بلند همچون کوه‌ها. پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟ هر چه بر [زمین] است فانی‌شونده است. و ذاتِ باشکوه و ارجمند پروردگارت باقی خواهد ماند. پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟ هر که در آسمانها و زمین است از او درخواست می‌کند. هر زمان، او در کاری است. پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟ ای جنّ و انس، زودا که به شما بپردازیم. پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟ ای گروه جنّیان و انسیان، اگر می‌توانید از کرانه‌های آسمانها و زمین به بیرون رخنه کنید، پس رخنه کنید. [ولی] جز با [به دست آوردن] تسلّطی رخنه نمی‌کنید. پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟ بر سَرِ شما شراره‌هایی از [نوع] تفته آهن و مس فروفرستاده خواهد شد، و [از کسی] یاری نتوانید طلبید. پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟ پس آن گاه که آسمان از هم شکافد و چون چرم گلگون گردد. پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟ در آن روز، هیچ انس و جنّی از گناهش پرسیده نشود.

پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟ تبهکاران از سیمایشان شناخته می‌شوند و از پیشانی و پایشان بگیرند. پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟ این است همان جهنّمی که تبهکاران آن را دروغ می‌خواندند. میان [آتش] و میان آب جوشان سرگردان باشند. پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟ و هر کس را که از مقام پروردگارش بترسد، دو باغ است. پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟ که دارای شاخسارانند. پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟ در آن دو [باغ] دو چشمه روان است. پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟ در آن دو [باغ] از هر میوه‌ای دو گونه است. پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟ بر بسترهایی که آستر آنها از ابریشم درشت‌بافت است، تکیه زنند و چیدن میوه [از] آن دو باغ [به آسانی] در دسترس است. پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟ در آن [باغها، دلبرانی] فروهشته‌نگاهند که دست هیچ انس و جنّی پیش از ایشان به آنها نرسیده است. پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟ گویی که آنها یاقوت و مرجانند. پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟ مگر پاداش احسان جز احسان است؟ پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟ و غیر از آن دو [باغ]، دو باغ [دیگر نیز] هست. پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟ که از [شدّت] سبزی سیه‌گون می‌نماید. پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟ در آن دو [باغ] دو چشمه همواره جوشان است. پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟ در آن دو، میوه و خرما و انار است. پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟ در آنجا [زنانی] نکوخوی و نکورویند. پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟ حورانی پرده‌نشین در [دل] خیمه‌ها. پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟ دست هیچ انس و جنّی پیش از ایشان به آنها نرسیده است. پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟ بر بالش سبز و فرش نیکو تکیه زده‌اند. پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟ خجسته باد نام پروردگار شکوهمند و بزرگوارت!}

• و أَنْزَلْنَا الْحَدیدَ فیهِ بَأْسٌ شَدیدٌ وَ مَنافِعُ لِلنَّاسِ - . حدید / 25 -

{و آهن را که در آن برای مردم خطری سخت و سودهایی است، پدید آوردیم.}

• ما أَفاءَ اللَّهُ عَلی رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُری فَلِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکینِ وَ ابْنِ السَّبیلِ - . حشر / 7 -

{آنچه خدا از [داراییِ] ساکنان آن قریه‌ها عاید پیامبرش گردانید، از آنِ خدا و از آنِ پیامبر [او] و متعلّق به خویشاوندان نزدیک [وی] و یتیمان و بینوایان و در راه ماندگان است.}

• هُوَ الَّذی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ ذَلُولاً فَامْشُوا فی مَناکِبِها وَ کُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَ إِلَیْهِ النُّشُور - . ملک / 15 -

{اوست کسی که زمین را برای شما رام گردانید، پس در فراخنای آن رهسپار شوید و از روزی [خدا] بخورید و رستاخیز به سویِ اوست.}

• وَ اللَّهُ جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ بِساطاً * لِتَسْلُکُوا مِنْها سُبُلاً فِجاجا - . نوح / 19 - 20 -

{و خدا زمین را برای شما فرشی [گسترده] ساخت، تا در راههای فراخ آن بروید.}

• فی جَنَّاتٍ یَتَساءَلُونَ *عَنِ الْمُجْرِمینَ * ما سَلَکَکُمْ فی سَقَرَ * قالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّین‌ - . مدثر / 40 - 43 -

{در میان باغها از یکدیگر می‌پرسند، درباره مجرمان: «چه چیز شما را در آتش [سَقَر] درآورد؟» گویند: «از نمازگزاران نبودیم».}

ص: 271

• بَلِ الْإِنْسانُ عَلی نَفْسِهِ بَصیرَةٌ * وَ لَوْ أَلْقی مَعاذیرَه‌ - . قیامت / 40 - 43 -

{بلکه انسان خود بر نفس خویشتن بیناست، هر چند دست به عذرتراشی زند.}

• أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ کِفاتاً * أَحْیاءً وَ أَمْواتاً * وَ جَعَلْنا فیها رَواسِیَ شامِخاتٍ وَ أَسْقَیْناکُمْ ماءً فُراتاً - . مرسلات / 25 - 27 -

{مگر زمین را محلّ اجتماع نگردانیدیم؟ چه برای مردگآنچه زندگان. و کوه‌های بلند در آن نهادیم و به شما آبی گوارا نوشانیدیم.}

• وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذلِکَ دَحاها * أَخْرَجَ مِنْها ماءَها وَ مَرْعاها * وَ الْجِبالَ أَرْساها * مَتاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعامِکُم‌ - . نازعات / 30 - 33 -

{و پس از آن، زمین را با غلتانیدن گسترد، آبش و چراگاهش را از آن بیرون آورد، و کوه‌ها را لنگر آن گردانید، [تا وسیله] استفاده برای شما و دامهایتان باشد.}

• فَأَنْبَتْنا فیها حَبًّا * وَ عِنَباً وَ قَضْباً * وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً * وَ حَدائِقَ غُلْباً * وَ فاکِهَةً وَ أَبًّا * مَتاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعامِکُم‌ - . عبس / 27 - 32 -

{پس در آن، دانه رویانیدیم. و انگور و سبزی، و زیتون و درخت خرما، و باغهای انبوه، و میوه و چراگاه، [تا وسیله] استفاده شما و دامهایتان باشد.}

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

• یر، بصائر الدرجات أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الرَّجُلُ یُغْمَی عَلَیْهِ الْیَوْمَ أَوْ یَوْمَیْنِ أَوْ ثَلَاثَةً أَوْ أَکْثَرَ ذَلِکَ کَمْ یَقْضِی مِنْ صَلَاتِهِ فَقَالَ أَ لَا أُخْبِرُکَ بِمَا یَنْتَظِمُ هَذَا وَ أَشْبَاهُهُ فَقَالَ کُلُّ مَا غَلَبَ اللَّهُ عَلَیْهِ مِنْ أَمْرٍ فَاللَّهُ أَعْذَرُ لِعَبْدِهِ.

وَ زَادَ فِیهِ غَیْرُهُ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ هَذَا مِنَ الْأَبْوَابِ الَّتِی یَفْتَحُ کُلُّ بَابٍ مِنْهَا أَلْفَ بَابٍ

ین، کتاب حسین بن سعید و النوادر عَنْ سَمَاعَةَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: لَیْسَ شَیْ‌ءٌ مِمَّا حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا وَ قَدْ أَحَلَّهُ لِمَنِ اضْطُرَّ إِلَیْهِ.

1) أی کل شی‌ء ورد فی القرآن بینه و بین غیره کلمة «أو» فصاحبه بالخیار

**[ترجمه]کتاب حسین بن سعید و نوادر: سماعه از امام صادق علیه السلام نقل کرده که آن حضرت فرمود: هر چیزی را که خدا حرام کرده، برای مضطر آن حلال نموده است. - . نوادر احمد بن محمد بن عیسی: 72 ب 15 ح 151 -

ص: 272

**[ترجمه]

«10»

کا، الکافی مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَدِیدٍ عَنْ مُرَازِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الْمَرِیضِ لَا یَقْدِرُ عَلَی الصَّلَاةِ قَالَ فَقَالَ کُلُّ مَا غَلَبَ اللَّهُ عَلَیْهِ فَاللَّهُ أَوْلَی بِالْعُذْرِ.

**[ترجمه]کافی: مرازم گوید: از امام صادق علیه السلام سؤال کردم: از مریضی که قدرت بر نماز خواندن ندارد؟ حضرت فرمود: آن چیزی که انسان قدرت ندارد، خدا به قبول کردن عذر سزاوارتر است. - . نوادر احمد بن محمد بن عیسی: 75 ب 15 ح 161 -

**[ترجمه]

«11»

کا، الکافی عَلِیٌّ عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَمِعْتُهُ یَقُولُ فِی الْمُغْمَی عَلَیْهِ مَا غَلَبَ اللَّهُ عَلَیْهِ فَاللَّهُ أَوْلَی بِالْعُذْرِ.

**[ترجمه]کافی: حفص بن بختری گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم، در مورد انسانی که در حال بی‌هوشی و اغماء است، می‌فرمود: چیزی که انسان قدرت ندارد، خدا به قبول کردن عذرش سزاوارتر است. - . کافی 3: 412 ب 231 ح 1 -

**[ترجمه]

«12»

کا، الکافی عَلِیٌّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ کُلُّ شَیْ‌ءٍ هُوَ لَکَ حَلَالٌ حَتَّی تَعْلَمَ أَنَّهُ حَرَامٌ بِعَیْنِهِ فَتَدَعَهُ مِنْ قِبَلِ نَفْسِکَ وَ ذَلِکَ مِثْلُ الثَّوْبِ یَکُونُ قَدِ اشْتَرَیْتَهُ وَ هُوَ سَرِقَةٌ أَوِ الْمَمْلُوکِ عِنْدَکَ وَ لَعَلَّهُ حُرٌّ قَدْ بَاعَ نَفْسَهُ أَوْ خُدِعَ فَبِیعَ أَوْ قُهِرَ أَوِ امْرَأَةٍ تَحْتَکَ وَ هِیَ أُخْتُکَ أَوْ رَضِیعَتُکَ وَ الْأَشْیَاءُ کُلُّهَا عَلَی هَذَا حَتَّی یَسْتَبِینَ لَکَ غَیْرُ ذَلِکَ أَوْ تَقُومَ بِهِ الْبَیِّنَةُ.

**[ترجمه]کافی: مسعدة بن صدقه گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می‌فرمود: هر چیزی برایت حلال است مگر خودت شخصاً بدانی که آن چیز حرام است، پس او را رها کن؛ و آن مانند جامه‌ای است که آن را از بازار خریده‌ای و

احتمال می‌رود جنس سرقتی باشد؛ یا کنیزی که در نزد تو است، شاید آزاد باشد که خودش را فروخته یا با فریب فروخته شده، یا به زور فروخته شده؛ یا زنی که با او ازدواج کرده‌ای شاید خواهرت یا همشیره‌ات باشد؛ و تمام چیزها چنین است مگر برایت غیر آن روشن شود، یا گواه اقامه شود. - . کافی 3: 413 ب 231 ح 7 -

**[ترجمه]

«13»

کا، الکافی عَلِیٌّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ قَالَ: کَانَتْ لِإِسْمَاعِیلَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ دَنَانِیرُ وَ أَرَادَ رَجُلٌ مِنْ قُرَیْشٍ أَنْ یَخْرُجَ إِلَی الْیَمَنِ فَقَالَ إِسْمَاعِیلُ یَا أَبَتِ إِنَّ فُلَاناً یُرِیدُ الْخُرُوجَ إِلَی الْیَمَنِ وَ عِنْدِی کَذَا وَ کَذَا دِینَاراً أَ فَتَرَی أَنْ أَدْفَعَهَا إِلَیْهِ یَبْتَاعُ لِی بِهَا بِضَاعَةً مِنَ الْیَمَنِ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَا بُنَیَّ أَ مَا بَلَغَکَ أَنَّهُ یَشْرَبُ الْخَمْرَ فَقَالَ هَکَذَا یَقُولُ النَّاسُ فَقَالَ یَا بُنَیَّ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ فِی کِتَابِهِ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ یُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِینَ یَقُولُ یُصَدِّقُ لِلَّهِ وَ یُصَدِّقُ لِلْمُؤْمِنِینَ فَإِذَا شَهِدَ عِنْدَکَ الْمُؤْمِنُونَ فَصَدِّقْهُمْ.

**[ترجمه]کافی: حریز گوید: اسماعیل پسر امام صادق علیه السلام چند دینار داشت و مردی از قریش می‌خواست به یمن برود، اسماعیل گفت: پدر جان! فلان کس، می‌خواهد به یمن رود و نزدم فلان مقدار دینار است، می‌خواهی پول‌ها را به آن شخص بدهم تا جنسی از یمن برایم بخرد؟ امام صادق علیه السلام فرمود: ای پسرم! نمی‌دانی آن شخص شراب‌خوار است؟ گفت: بلی، مردم چنین می‌گویند. حضرت فرمود: پسر جان! خداوند متعال در قرآن می‌فرماید: «یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ یُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِینَ»، - . توبه/ 61 - {به خدا ایمان دارد و [سخن] مؤمنان را باور می‌کند.} خدا را تصدیق می‌کند و مؤمنان را تصدیق می‌نماید. وقتی در نزدت مؤمنان شهادت دادند، آنان را تصدیق کن. - . کافی 5: 313 ب 191 ح 40 -

**[ترجمه]

«14»

یب، تهذیب الأحکام أَخْبَرَنِی الشَّیْخُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ وَ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی وَ ابْنِ أَبَانٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْجُنُبِ یَجْعَلُ الرَّکْوَةَ أَوِ التَّوْرَ ⁽¹⁾

و التور بفتح التاء و سکون الواو: إناء صغیر

فَیُدْخِلُ إِصْبَعَهُ فِیهِ قَالَ إِنْ کَانَتْ یَدُهُ قَذِرَةً فَلْیُهَرِقْهُ وَ إِنْ کَانَ لَمْ یُصِبْهَا قَذَرٌ فَلْیَغْتَسِلْ مِنْهُ هَذَا_

1) الرکوة مثلثة الراء مع سکون الواو: زورق صغیر. إناء صغیر من جلد یشرب فیه الماء.

مِمَّا قَالَ اللَّهُ تَعَالَی ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ.

**[ترجمه]تهذیب الأحکام: ابوبصیر نقل کرده که از آن حضرت علیه السلام سؤال کردم: شخصی جنب دستش را در ظرف چرمی پر آب یا ظرف سنگی پر آب داخل کند، حکمش چیست؟ فرمود: اگر دستش نجس باشد آن آب را دور بریزد و اگر دستش نجس نباشد، با آن آب غسل کند.

ص: 273

این از چیزهایی است که خداوند متعال فرموده: «ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ»، - . حج/ 78 - {اوست که شما را [برای خود] برگزیده و در دین بر شما سختی قرار نداده است.} - . تهذیب الاحکام 1: 38 ح 103 -

**[ترجمه]

«15»

کا، الکافی یب، تهذیب الأحکام بِالْإِسْنَادِ عَنِ الْحُسَیْنِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنِ الْفُضَیْلِ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الْجُنُبِ یَغْتَسِلُ فَیَنْتَضِحُ الْمَاءُ مِنَ الْأَرْضِ فِی الْإِنَاءِ فَقَالَ لَا بَأْسَ هَذَا مِمَّا قَالَ اللَّهُ تَعَالَی ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ.

**[ترجمه]کافی و تهذیب الأحکام: فضیل گوید: از امام صادق علیه السلام در مورد جنبی که غسل می‌کند و آب از زمین در ظرف می‌پاشد، سؤال شد، فرمود: اشکال ندارد، این از مواردی است که خداوند فرموده: «ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ». - . کافی 5: 299 ب 187 ح 1 -

**[ترجمه]

«16»

یب، تهذیب الأحکام کا، الکافی عَلِیٌّ عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام تَابِعْ بَیْنَ الْوُضُوءِ کَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ ابْدَأْ بِالْوَجْهِ ثُمَّ بِالْیَدَیْنِ ثُمَّ امْسَحِ الرَّأْسَ وَ الرِّجْلَیْنِ وَ لَا تُقَدِّمَنَّ شَیْئاً بَیْنَ یَدَیْ شَیْ‌ءٍ تُخَالِفْ مَا أُمِرْتَ بِهِ وَ سَاقَ الْحَدِیثَ إِلَی أَنْ قَالَ ابْدَأْ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ.

**[ترجمه]تهذیب الأحکام و کافی: زراره گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: وضو را پشت سر هم بیاور، چنآنچه خداوند فرموده: اول از صورت شروع کن، سپس دست‌ها، سپس مسح سر و سپس مسح پاها. و چیزی را پیش از چیزی مُقَدَّم مکن تا با آن چیزی که مأمور شده‌ای مخالفت کنی... و حدیث را ادامه داد تا فرمود: از آنچه که خدا آغاز کرده ابتدا کن. - . تهذیب الاحکام 1: 97 ح 252 -

**[ترجمه]

«17»

یب، تهذیب الأحکام الْحُسَیْنُ بْنُ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لَهُ الرَّجُلُ یَنَامُ وَ إِنْ حُرِّکَ إِلَی جَنْبِهِ شَیْ‌ءٌ لَمْ یَعْلَمْ بِهِ قَالَ لَا حَتَّی یَسْتَیْقِنَ أَنَّهُ قَدْ نَامَ فَإِنَّهُ عَلَی یَقِینٍ مِنْ وُضُوئِهِ وَ لَا یَنْقُضُ الْیَقِینَ بِالشَّکِّ وَ لَکِنْ یَنْقُضُهُ بِیَقِینٍ آخَرَ وَ الْحَدِیثُ مُخْتَصَرٌ.

**[ترجمه]تهذیب الأحکام: حریز از زراره نقل کرده که خدمت امام علیه السلام عرض کردم: مردی خواب می‌رود و اگر چیزی از کنارش برداری متوجه نمی‌شود، حکم وضویش چگونه است؟ فرمود: وضویش باطل نمی‌شود تا یقین نکند که خواب رفته، زیرا او به وضویش یقین داشته و یقین با شک شکسته نمی‌شود، ولکن آن را یقین دیگر می‌شکند. - . تهذیب الاحکام 1: 8 ح 11 -

**[ترجمه]

«18»

ختص، الإختصاص قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام رُفِعَ عَنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ سِتٌّ الْخَطَأُ وَ النِّسْیَانُ وَ مَا اسْتُکْرِهُوا عَلَیْهِ وَ مَا لَا یَعْلَمُونَ وَ مَا لَا یُطِیقُونَ وَ مَا اضْطُرُّوا إِلَیْهِ.

**[ترجمه]اختصاص: امام صادق علیه السلام فرمود: از این امت شش چیز برداشته شده است:

1. خطا؛ 2. فراموشی؛ 3. اجبار؛ 4. نادانی؛ 5. چیزی را که طاقت ندارند؛ 6. چیزی را که به آن ناچار شده باشند. - . اختصاص: 31 -

کا، الکافی الْعِدَّةُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام أَنَّ سَمُرَةَ بْنَ جُنْدَبٍ کَانَ لَهُ عَذْقٌ ⁽¹⁾فِی حَائِطٍ لِرَجُلٍ مِنَ الْأَنْصَارِ وَ کَانَ مَنْزِلُ الْأَنْصَارِیِّ بِبَابِ الْبُسْتَانِ فَکَانَ یَمُرُّ بِهِ إِلَی نَخْلَتِهِ وَ لَا یَسْتَأْذِنُ فَکَلَّمَهُ الْأَنْصَارِیُّ أَنْ یَسْتَأْذِنَ إِذَا جَاءَ فَأَبَی سَمُرَةُ فَلَمَّا تَأَبَّی جَاءَ الْأَنْصَارِیُّ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَشَکَا إِلَیْهِ وَ خَبَّرَهُ الْخَبَرَ فَأَرْسَلَ إِلَیْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ خَبَّرَهُ بِقَوْلِ الْأَنْصَارِیِّ وَ مَا شَکَا وَ قَالَ إِذَا أَرَدْتَ الدُّخُولَ فَاسْتَأْذِنْ فَأَبَی- فَلَمَّا أَبَی سَاوَمَهُ حَتَّی بَلَغَ مِنَ الثَّمَنِ مَا شَاءَ اللَّهُ فَأَبَی أَنْ یَبِیعَ فَقَالَ لَکَ بِهَا عَذْقٌ مُذَلَّلٌ فِی الْجَنَّةِ فَأَبَی أَنْ یَقْبَلَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِلْأَنْصَارِیِّ اذْهَبْ فَاقْلَعْهَا وَ ارْمِ بِهَا إِلَیْهِ فَإِنَّهُ لَا ضَرَرَ وَ لَا ضِرَارَ.

کا، الکافی عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ بُنْدَارَ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْهُ صلی الله علیه و آله مِثْلَهُ وَ فِیهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّکَ رَجُلٌ مُضَارٌّ وَ لَا ضَرَرَ وَ لَا ضِرَارَ عَلَی مُؤْمِنٍ ⁽²⁾

**[ترجمه]کافی: زراره از امام باقر علیه السلام روایت کرده که سمرة بن جندب درخت خرمایی در حیاط خانه مردی از انصار داشت، و خانه مرد انصار نزدیک در باغی بود که سمره همیشه از آنجا به سوی نخلش میرفت و اجازه نمی‌گرفت. مرد انصار با او گفتگو کرد که هنگام ورود اذن بگیرد. سمره سر باز زد. پس آن مرد انصار نزد رسول خدا صلی الله علیه وآله از سمره شکایت کرد و به آن حضرت خبر داد. رسول خدا صلی الله علیه و آله شخصی نزد سمره فرستاد و شکایت مرد انصاری را به او خبر داد و فرمود: هرگاه بخواهی داخل حیاط خانه شوی، اجازه بگیر. سمره امتناع ورزید. پس از آن رسول خدا صلی الله علیه وآله با سمره در مورد فروش آن درخت خرما صحبت کرد و قیمتش را خیلی بالا برد. سمره از فروختن امتناع ورزید. رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: به جای این درخت خرما درخت خرمای سایه داری در بهشت برایت ضامن می‌شوم. سمره از قبول کردن آن امتناع کرد. رسول خدا صلی الله علیه و آله به مرد انصاری فرمود: برو درختش را از بیخ بکن و دور انداز، زیرا در اسلام ضرر و ضرار نیست. - . کافی 5: 292-293 ب 181 ح 2 -

کافی: زراره از آن حضرت مثل این حدیث را روایت کرده و در آن آورده که رسول خدا صلی الله علیه وآله به سمره فرمود: تو مردی ضرررسان هستی و ضرر و ضرار بر مؤمن در اسلام نیست. - . کافی 5: 294 ب 181 ح 8 -

**[ترجمه]

«28»

کا، الکافی مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ هِلَالٍ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَضَی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بَیْنَ أَهْلِ الْمَدِینَةِ فِی مَشَارِبِ النَّخْلِ أَنَّهُ لَا یُمْنَعْ نَقْعُ الشَّیْ‌ءِ وَ قَضَی بَیْنَ أَهْلِ الْبَادِیَةِ أَنَّهُ لَا یُمْنَعْ فَضْلُ مَاءٍ لِیُمْنَعَ بِهِ فَضْلُ کَلَإٍ وَ قَالَ لَا ضَرَرَ وَ لَا ضِرَارَ._

1) بفتح العین و سکون الذال: النخلة بحملها

2) الظاهر أنّه متحد مع ما قبله و أن الأول مختصر منه

کا، الکافی یب، تهذیب الأحکام عَلِیٌّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ بَکْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ بُرَیْدٍ عَنْ أَبِی عَمْرٍو الزُّبَیْرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام حِینَ سَأَلَهُ عَنْ أَحْکَامِ الْجِهَادِ فَسَاقَ الْحَدِیثَ إِلَی أَنْ قَالَ علیه السلام فَمَنْ کَانَ قَدْ تَمَّتْ فِیهِ شَرَائِطُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الَّتِی قَدْ وُصِفَ بِهَا أَهْلُهَا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ هُوَ مَظْلُومٌ فَهُوَ مَأْذُونٌ لَهُ فِی الْجِهَادِ کَمَا أُذِنَ لَهُمْ لِأَنَّ حُکْمَ اللَّهِ فِی الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ وَ فَرَائِضَهُ عَلَیْهِمْ سَوَاءٌ إِلَّا مِنْ عِلَّةٍ أَوْ حَادِثٍ یَکُونُ وَ الْأَوَّلُونَ وَ الْآخِرُونَ أَیْضاً فِی مَنْعِ الْحَوَادِثِ شُرَکَاءُ وَ الْفَرَائِضُ عَلَیْهِمْ وَاحِدَةٌ یُسْأَلُ الْآخِرُونَ عَنْ أَدَاءِ الْفَرَائِضِ کَمَا یُسْأَلُ عَنْهُ الْأَوَّلُونَ وَ یُحَاسَبُونَ کَمَا یُحَاسَبُونَ بِهِ.

**[ترجمه]کافی و تهذیب الأحکام: ابو عمرو زبیری از امام صادق علیه السلام درباره احکام جهاد مسائلی می‌پرسد و دامنه بحث به این جا می‌کشد که حضرت می‌فرماید: اگر در کسی شرائطی را که خداوند توصیف نموده فراهم گردید، همان شرائطی که در مورد اصحاب پیامبر وجود دارد، و این شخص واجد شرائط مظلوم باشد، اجازه دارد که جهاد کند همان گونه که اصحاب پیامبر اجازه داشتند؛ چون حکم و فرائض خداوند در مورد اولین و آخرین یکسان است، مگر به خاطر علت یا حادثه‌ای باشد. همچنین اولین و آخرین در منع حوادث، شریک و فرائض بر همه یکسان است و سؤال همه درباره ادای فرائض یکی است و همه مورد پرسش قرار می‌گیرند. حساب و کتاب مسلمانان صدر اول با مسلمانان آخر الزمان یکسان است. - . کافی 5: 18 ب 4 ح 1. تهذیب الاحکام 6: 133 ح 224 -

**[ترجمه]

«46»

کا، الکافی الْعِدَّةُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبَانٍ الْأَحْمَرِ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ الطَّیَّارِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ لِی اکْتُبْ فَأَمْلَی عَلَیَّ إِنَّ مِنْ قَوْلِنَا إِنَّ اللَّهَ یَحْتَجُّ عَلَی الْعِبَادِ بِمَا آتَاهُمْ وَ عَرَّفَهُمْ ثُمَّ أَرْسَلَ إِلَیْهِمْ رَسُولًا وَ أَنْزَلَ عَلَیْهِمُ الْکِتَابَ فَأَمَرَ فِیهِ وَ نَهَی أَمَرَ فِیهِ بِالصَّلَاةِ وَ الصِّیَامِ الْخَبَرَ.

**[ترجمه]کافی: حمزة بن طیار از امام صادق علیه السلام روایت کرده که آن حضرت برایم فرمود: بنویس، و ایشان برایم املاء نمود: از گفتار ماست که خداوند متعال بر بندگان، به آنچه برای آنان آماده است و آنها شناخته‌اند احتجاج می‌کند و سپس پیامبران را به سوی آنان فرستاد و برای ایشان کتاب نازل فرمود و در آن کتاب امر و نهی کرد. در آن کتاب امر به نماز و روزه نمود... تا آخر خبر. - . کافی 2: 463 ب 208 ح 2 -

**[ترجمه]

«47»

ید، التوحید الْعَطَّارُ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله رُفِعَ عَنْ أُمَّتِی تِسْعَةٌ الْخَطَأُ وَ النِّسْیَانُ وَ مَا أُکْرِهُوا عَلَیْهِ وَ مَا لَا یُطِیقُونَ وَ مَا لَا یَعْلَمُونَ وَ مَا اضْطُرُّوا إِلَیْهِ وَ الْحَسَدُ وَ الطِّیَرَةُ وَ التَّفَکُّرُ فِی الْوَسْوَسَةِ فِی الْخَلْقِ مَا لَمْ یَنْطِقْ بِشَفَةٍ.

کا، الکافی بالإسناد مثله.

**[ترجمه]توحید: حریز از امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده که آن حضرت فرمود: از امت من نُه چیز برداشته شده است. 1. اشتباه؛ 2. فراموشی؛ 3.اجبار؛ 4. آنچه توان ندارند؛ 5. آنچه نمی‌دانند؛ 6. آنچه بیچاره باشند؛ 7. حسد؛ 8. فال بد زدن؛ 9. اندیشه در وسوسه در حق، تا وقتی که به زبان نیاورده است. - . توحید: 413 ب 64 ح 9 -

کافی: مثل آن روایت شده است.

**[ترجمه]

«48»

ید، التوحید الْعَطَّارُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ فَرْقَدٍ عَنْ زَکَرِیَّا بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا حَجَبَ اللَّهُ عِلْمَهُ عَنِ الْعِبَادِ فَهُوَ مَوْضُوعٌ عَنْهُمْ.

**[ترجمه]توحید: زکریا بن یحیی از امام صادق علیه السلام روایت کرده که فرمود: آنچه دانستنش از بندگان پوشیده شده، پس آن چیز از آنان برداشته شده است. - . توحید: 416 ب 64 ح 17 -

**[ترجمه]

«49»

ید، التوحید أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْأَصْبَهَانِیِّ عَنِ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ حَفْصٍ قَالَ قَالَ

أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَنْ عَمِلَ بِمَا عَلِمَ کُفِیَ مَا لَمْ یَعْلَمْ.

**[ترجمه]توحید: حفص از

ص: 280

قول امام صادق علیه السلام گوید که آن حضرت فرمود: هر که بر آنچه می‌داند عمل کند، از چیزهایی که نمی‌داند کفایت می‌کند. - . توحید: 412 ب 64 ح 7 -

**[ترجمه]

«50»

ید، التوحید أَبِی عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ الْحَجَّالِ عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَی قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَمَّنْ لَا یَعْرِفُ شَیْئاً هَلْ عَلَیْهِ شَیْ‌ءٌ قَالَ لَا.

**[ترجمه]توحید: عبدالاعلی گوید: از امام صادق علیه السلام از کسی پرسیدم که هیچ چیز نمی‌داند، آیا تکلیف بر او است؟ فرمود: نه. - . توحید: 412 ب 64 ح 8 -

**[ترجمه]

«51»

یب، تهذیب الأحکام الْحُسَیْنُ بْنُ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام أَنَّهُ سَأَلَ عَنْ سِبَاعِ الطَّیْرِ وَ الْوَحْشِ حَتَّی ذُکِرَ لَهُ الْقَنَافِذُ وَ الْوَطْوَاطُ وَ الْحَمِیرُ وَ الْبِغَالُ فَقَالَ لَیْسَ الْحَرَامُ إِلَّا مَا حَرَّمَهُ اللَّهُ فِی کِتَابِهِ الْخَبَرَ.

**[ترجمه]تهذیب الأحکام: محمّد بن مسلم از امام باقر علیه السلام روایت کرده که از آن حضرت در مورد پرندگان درنده و وحشیان پرسیدم، حتی از آن حضرت درباره خارپشت و خفاش و الاغ و قاطر نیز پرسیده شد. آن حضرت فرمود: حرام نیست جز آنچه خدا در قرآن حرام کرده است... تا آخر خبر. - . تهذیب الاحکام 9: 42 ح 176 -

یب، تهذیب الأحکام الْحُسَیْنُ بْنُ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لَهُ أَصَابَ ثَوْبِی دَمُ رُعَافٍ أَوْ غَیْرُهُ أَوْ شَیْ‌ءٌ مِنَ الْمَنِیِّ إِلَی أَنْ قَالَ فَإِنْ ظَنَنْتُ أَنَّهُ قَدْ أَصَابَهُ وَ لَمْ أَتَیَقَّنْ ذَلِکَ فَنَظَرْتُ فَلَمْ أَرَ شَیْئاً ثُمَّ صَلَّیْتُ فَرَأَیْتُ فِیهِ قَالَ تَغْسِلُهُ وَ لَا تُعِیدُ الصَّلَاةَ قُلْتُ لِمَ ذَاکَ

قَالَ لِأَنَّکَ کُنْتَ عَلَی یَقِینٍ مِنْ طَهَارَتِکَ ثُمَّ شَکَکْتَ فَلَیْسَ یَنْبَغِی لَکَ أَنْ تَنْقُضَ الْیَقِینَ بِالشَّکِّ أَبَداً قُلْتُ فَهَلْ عَلَیَّ إِنْ شَکَکْتُ فِی أَنَّهُ أَصَابَهُ شَیْ‌ءٌ أَنْ أَنْظُرَ فِیهِ قَالَ لَا وَ لَکِنَّکَ تُرِیدُ أَنْ تُذْهِبَ الشَّکَّ الَّذِی وَقَعَ فِی نَفْسِکَ قُلْتُ فَإِنِّی قَدْ عَلِمْتُ أَنَّهُ قَدْ أَصَابَهُ وَ لَمْ أَدْرِ أَیْنَ هُوَ فَأَغْسِلَهُ قَالَ تَغْسِلُ مِنْ ثَوْبِکَ النَّاحِیَةَ الَّتِی تَرَی أَنَّهُ قَدْ أَصَابَهَا حَتَّی تَکُونَ عَلَی یَقِینٍ مِنْ طَهَارَتِکَ الْخَبَرَ.

ع، علل الشرائع أبی عن علی عن أبیه عن حماد مثله.

**[ترجمه]تهذیب الأحکام: حریز از زراره نقل کرده است: خدمت امام علیه السلام عرض کردم: خون بینی یا غیر آن یا چیزی از منی به لباسم رسید و گمان کردم که به لباس رسید و یقین ندارم، پس نگاه کردم و چیزی ندیدم، سپس نماز خواندم و بعد از نماز دیدم لباسم نجس بود؟

حضرت فرمود: آن را می‌شویی و نمازت را اعاده نمی‌کنی. عرض شد: چرا؟

ص: 281

فرمود: چون تو یقین به پاک بودن داشتی و سپس شک کردی. پس برای تو نیست که یقینت را دائماً به شک بشکنی. عرض کردم: آیا در این صورت سزاوار نیست که چون در نجس شدن لباسم شک کردم، وظیفه‌ام این بوده که نگاه کنم؟ فرمود: نه، و لکن می‌خواهی شک را از دلت بر طرف کنی. عرض کردم: من دانستم که لباسم نجس شده، لکن جای آن برایم مشخص نشد تا آن را بشویم؟ فرمود: آن قسمت لباس را که فکر می‌کنی نجس شده بشوی تا یقین به طهارت لباست داشته باشی. - . تهذیب الاحکام 1: 421 ح 1335 -

علل الشرائع: حماد مثل آن را روایت کرده است. - . علل الشرایع: 361 ب 80 ح 1 -

**[ترجمه]

«56»

یب، تهذیب الأحکام سَعْدٌ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: سَأَلَ أَبِی أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ أَنَا حَاضِرٌ إِنِّی أُعِیرُ الذِّمِّیَّ ثَوْبِی وَ أَنَا أَعْلَمُ أَنَّهُ یَشْرَبُ الْخَمْرَ وَ یَأْکُلُ لَحْمَ الْخِنْزِیرِ فَیَرُدُّهُ عَلَیَّ فَأَغْسِلُهُ قَبْلَ أَنْ أُصَلِّیَ فِیهِ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام صَلِّ فِیهِ وَ لَا تَغْسِلْهُ مِنْ أَجْلِ ذَلِکَ فَإِنَّکَ أَعَرْتَهُ إِیَّاهُ وَ هُوَ طَاهِرٌ وَ لَمْ تَسْتَیْقِنْ أَنَّهُ نَجَّسَهُ فَلَا بَأْسَ أَنْ تُصَلِّیَ فِیهِ حَتَّی تَسْتَیْقِنَ أَنَّهُ نَجَّسَهُ.

سیأتی کثیر من أخبار هذا الباب فی کتاب العدل و کثیر منها متفرقة فی الأبواب الماضیة و الآتیة و سنورد جمیعها مع ما یتیسر من القول فیها فی المجلد الخامس و العشرین إن شاء الله تعالی.

**[ترجمه]اخبار زیادی از این باب در کتاب عدل و بیشتر آنها در ابواب گذشته و آینده پراکنده نقل شده و تمام اخبار را با تحقیقات انشاء اللّه در مجلد 25 خواهم آورد.

**[ترجمه]

باب 34 البدع و الرأی و المقاییس‌

الآیات

الکهف: «وَ لا یُشْرِکُ فِی حُکْمِهِ أَحَداً»(26)

القصص: «وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَیْرِ هُدیً مِنَ اللَّهِ»(50)

الروم: «بَلِ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَهْواءَهُمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ»(29)

ص: «وَ لا تَتَّبِعِ الْهَوی فَیُضِلَّکَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِینَ یَضِلُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدِیدٌ بِما نَسُوا یَوْمَ الْحِسابِ»(26)

حمعسق: «وَ اسْتَقِمْ کَما أُمِرْتَ وَ لا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ وَ قُلْ آمَنْتُ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ کِتابٍ»(15) (و قال تعالی): «أَمْ لَهُمْ شُرَکاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّینِ ما لَمْ یَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ»(21)

الجاثیة: «ثُمَّ جَعَلْناکَ عَلی شَرِیعَةٍ مِنَ الْأَمْرِ فَاتَّبِعْها وَ لا تَتَّبِعْ أَهْواءَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ إِنَّهُمْ لَنْ یُغْنُوا عَنْکَ مِنَ اللَّهِ شَیْئاً»(18 ، 19)

محمد: «أَ فَمَنْ کانَ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ کَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَ اتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ»(14)

النجم: «إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَ ما تَهْوَی الْأَنْفُسُ وَ لَقَدْ جاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدی»(23)

{و هیچ کس را در فرمانروایی خود شریک نمی‌گیرد.}

• وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَیْرِ هُدیً مِنَ اللَّهِ - . قصص / 50 -

{و کیست گمراه‌تر از آنکه بی‌راهنمایی خدا از هوسش پیروی کند؟}

• بَلِ اتَّبَعَ الَّذینَ ظَلَمُوا أَهْواءَهُمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ - . روم / 29 -

{بلکه کسانی که ستم کرده‌اند، بدون هیچ گونه دانشی هوسهای خود را پیروی کرده‌اند.}

• وَ لا تَتَّبِعِ الْهَوی فَیُضِلَّکَ عَنْ سَبیلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذینَ یَضِلُّونَ عَنْ سَبیلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدیدٌ بِما نَسُوا یَوْمَ الْحِساب‌ - . ص / 26 -

{و زنهار از هوس پیروی مکن که تو را از راه خدا به در کند. در حقیقت کسانی که از راه خدا به در می‌روند، به [سزای] آنکه روز حساب را فراموش کرده‌اند عذابی سخت خواهند داشت.}

• وَ اسْتَقِمْ کَما أُمِرْتَ وَ لا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ وَ قُلْ آمَنْتُ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ کِتابٍ - . شوری / 15 -

{و همان گونه که مأموری ایستادگی کن، و هوسهای آنان را پیروی مکن و بگو: «به هر کتابی که خدا نازل کرده است ایمان آوردم.}

• أَمْ لَهُمْ شُرَکاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّینِ ما لَمْ یَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ - . شوری / 21 -

{آیا برای آنان شریکانی است که در آنچه خدا بدان اجازه نداده، برایشان بنیادِ آیینی نهاده‌اند؟}

• ثُمَّ جَعَلْناکَ عَلی شَریعَةٍ مِنَ الْأَمْرِ فَاتَّبِعْها وَ لا تَتَّبِعْ أَهْواءَ الَّذینَ لا یَعْلَمُونَ * إِنَّهُمْ لَنْ یُغْنُوا عَنْکَ مِنَ اللَّهِ شَیْئاً - . جاثیه / 18 - 19 -

{سپس تو را در طریقه آیینی [که ناشی] از امر [خداست] نهادیم. پس آن را پیروی کن، و هوسهای کسانی را که نمی‌دانند پیروی مکن. آنان هرگز در برابر خدا از تو حمایت نمی‌کنند [و به هیچ وجه به کار تو نمی‌آیند].}

ص: 283

تَعَالَی رَجُلَانِ رَجُلٌ وَکَلَهُ اللَّهُ إِلَی نَفْسِهِ فَهُوَ جَائِرٌ عَنْ قَصْدِ السَّبِیلِ مَشْعُوفٌ بِکَلَامِ بِدْعَةٍ وَ دُعَاءِ ضَلَالَةٍ فَهُوَ فِتْنَةٌ لِمَنِ افْتَتَنَ بِهِ ضَالٌّ عَنْ هَدْیِ مَنْ کَانَ قَبْلَهُ مُضِلٌّ لِمَنِ اقْتَدَی بِهِ فِی حَیَاتِهِ وَ بَعْدَ وَفَاتِهِ حَمَّالٌ خَطَایَا غَیْرِهِ رَهْنٌ بِخَطِیئَتِهِ وَ رَجُلٌ قَمَشَ جَهْلًا فَوَضَعَهُ فِی جُهَّالِ الْأُمَّةِ غَارّاً فِی أَغْبَاشِ الْفِتْنَةِ عَمٍ بِمَا فِی عَقْدِ الْهُدْنَةِ قَدْ سَمَّاهُ أَشْبَاهُ الرِّجَالِ عَالِماً وَ لَیْسَ بِهِ بَکَّرَ فَاسْتَکْثَرَ مِنْ جَمْعٍ مَا قَلَّ مِنْهُ خَیْرٌ مِمَّا کَثُرَ حَتَّی إِذَا ارْتَوَی مِنْ آجِنٍ وَ أَکْثَرَ مِنْ غَیْرِ طَائِلٍ جَلَسَ بَیْنَ النَّاسِ قَاضِیاً ضَامِناً لِتَخْلِیصِ مَا الْتَبَسَ عَلَی غَیْرِهِ إِنْ خَالَفَ مَنْ سَبَقَهُ لَمْ یَأْمَنْ مِنْ نَقْضِ حُکْمِهِ مَنْ یَأْتِی مِنْ بَعْدِهِ کَفِعْلِهِ بِمَنْ کَانَ قَبْلَهُ وَ إِنْ نَزَلَ بِهِ إِحْدَی الْمُبْهَمَاتِ هَیَّأَ لَهَا حَشْواً رَثّاً مِنْ رَأْیِهِ ثُمَّ قَطَعَ بِهِ فَهُوَ مِنْ لَبْسِ الشُّبُهَاتِ فِی مِثْلِ نَسْجِ الْعَنْکَبُوتِ لَا یَدْرِی أَصَابَ أَمْ أَخْطَأَ إِنْ أَصَابَ خَافَ أَنْ یَکُونَ قَدْ أَخْطَأَ وَ إِنْ أَخْطَأَ رَجَا أَنْ یَکُونَ قَدْ أَصَابَ جَاهِلٌ خَبَّاطُ جَهَلَاتٍ غَاشٌّ رَکَّابُ عَشَوَاتٍ لَمْ یَعَضَّ عَلَی الْعِلْمِ بِضِرْسٍ قَاطِعٍ یُذْرِی الرِّوَایَاتِ إِذْرَاءَ الرِّیحِ الْهَشِیمَ لَا مَلِی‌ءٌ وَ اللَّهِ بِإِصْدَارِ مَا وَرَدَ عَلَیْهِ لَا یَحْسَبُ الْعِلْمَ فِی شَیْ‌ءٍ مِمَّا أَنْکَرَهُ وَ لَا یَرَی أَنَّ مِنْ وَرَاءِ مَا بَلَغَ مِنْهُ مَذْهَباً لِغَیْرِهِ وَ إِنْ قَاسَ شَیْئاً بِشَیْ‌ءٍ لَمْ یُکَذِّبْ رَأْیَهُ وَ إِنْ أَظْلَمَ عَلَیْهِ أَمْرٌ اکْتَتَمَ بِهِ لِمَا یَعْلَمُ مِنْ جَهْلِ نَفْسِهِ یَصْرُخُ مِنْ جَوْرِ قَضَائِهِ الدِّمَاءُ وَ تَعِجُّ مِنْهُ الْمَوَارِیثُ إِلَی اللَّهِ أَشْکُو مِنْ مَعْشَرٍ یَعِیشُونَ جُهَّالًا وَ یَمُوتُونَ ضُلَّالًا.

وَ رُوِیَ أَنَّهُ علیه السلام قَالَ بَعْدَ ذَلِکَ أَیُّهَا النَّاسُ عَلَیْکُمْ بِالطَّاعَةِ وَ الْمَعْرِفَةِ بِمَنْ لَا تَعْتَذِرُونَ بِجَهَالَتِهِ فَإِنَّ الْعِلْمَ الَّذِی هَبَطَ بِهِ آدَمُ وَ جَمِیعَ مَا فُضِّلَتْ بِهِ النَّبِیُّونَ إِلَی خَاتَمِ النَّبِیِّینَ فِی عِتْرَةِ نَبِیِّکُمْ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله فَأَنَّی یُتَاهُ بِکُمْ بَلْ أَیْنَ تَذْهَبُونَ یَا مَنْ نَسَخَ مِنْ أَصْلَابِ السَّفِینَةِ هَذِهِ مِثْلُهَا فِیکُمْ فَارْکَبُوهَا فَکَمَا نَجَا فِی هَاتِیکَ مَنْ نَجَا فَکَذَلِکَ یَنْجُو فِی هَذِهِ مَنْ دَخَلَهَا أَنَا رَهِینٌ بِذَلِکَ قَسَماً حَقّاً وَ ما أَنَا مِنَ الْمُتَکَلِّفِینَ وَ الْوَیْلُ لِمَنْ تَخَلَّفَ ثُمَّ الْوَیْلُ لِمَنْ تَخَلَّفَ أَ مَا بَلَغَکُمْ مَا قَالَ فِیکُمْ نَبِیُّکُمْ صلی الله علیه و آله حَیْثُ یَقُولُ فِی حَجَّةِ الْوَدَاعِ إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ مَا إِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا کِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی وَ إِنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ فَانْظُرُوا کَیْفَ تَخْلُفُونِّی فِیهِمَا أَلَا هذا عَذْبٌ فُراتٌ فَاشْرَبُوا وَ هذا مِلْحٌ أُجاجٌ فَاجْتَنِبُوا.

**[ترجمه]الاحتجاج: نقل است که حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: دو نفر در پیشگاه خداوند مبغوض‌ترین مردمند:

ص: 284

یکی آنکه خداوند او را به خود واگذارده است و از راه راست منحرف گشته، و بدون دانش و راهنما حرکت می‌کند. به سخنان ساختگی و دور از حق و حقیقت و بدعت‌های خویش سخت دل بسته، و به سرعت در راه گمراه ساختن مردم گام برمی دارد، و برای افرادی که فریبش را بخورند فتنه است. وی از مسیر هدایت پیشینیان گمراه گشته و گمراه کننده کسانی است که در زندگی و پس از مرگش تابع او شوند. او بار گناهان کسانی را که گمراه ساخته به دوش می‌کشد و همواره در گرو گناهان خویش نیز هست!

دوم کسی که مجهولاتی به هم بافته و به سرعت با حیله و تزویر در میان مردم نادان پیش می‌رود، در تاریکی‌های فتنه و فساد به تندی قدم بر می‌دارد، [از نماز و روزه هم دم می‌زند] منافع صلح و مسالمت را نمی‌پذیرد. انسان نماها وی را عالم و دانشمند می‌خوانند ولی عالم نیست. از صبح تا به شب همچنان به جمع‌آوری چیزهایی می‌پردازد که کم آن از زیادش بهتر است، تا آنجا که خود را از آبهای گندیده جهل سیر سازد، و به خیال خود گنجی فراهم سازد، در صورتی که فائده‌ای در آن یافت نمی‌شود.

او در بین مردم به مسند قضا تکیه زده، و بر عهده گرفته، که آنچه بر دیگران مشتبه شده را روشن سازد. در آنچه او منکر است، گمان نکند دانشی وجود داشته باشد و جز معتقدات خویش روش درستی سراغ ندارد. اگر چیزی را به چیزی قیاس کند، نظر خویش را تکذیب نکند [و اگر مطلبی بر او تاریک باشد، برای جهلی که در خود سراغ دارد، آن را پنهان می‌کند] تا نگویند: نمی‌داند. اگر با قاضی پیشینش مخالفت می‌کند، اطمینان ندارد که قاضی پس از او حکم او را نقض می‌کند، و اگر با مشکلی روبرو شود، یک سری حرفهای توخالی را پیش خود جمع و جور می‌کند و از آن نتیجه قاطع می‌گیرد. در برابر شبهات فراوان همچون تارهای عنکبوت می‌باشد، حتی خودش هم نمی‌داند درست حکم کرده یا به خطا. اگر صحیح گفته باشد می‌ترسد خطا رفته باشد، و اگر اشتباه نموده، امید دارد صحیح از آب درآید. نادانی است که در تاریکی‌های جهالت سرگردان است، همچون نابینایی که در ظلمات پرخطر به راه خود ادامه می‌دهد. او نسبت به رأی خود همانند تارهای عنکبوتی است که اگر آتش از آن بگذرد، به هیچ وجه متوجه نگردد. در علم، ریشه‌دار و قاطع نیست تا بهره برد. همانند بادهای تندی که گیاهان خشک را در هم می‌شکند، او نیز احادیث و روایات را در هم می‌ریزد تا به خیال خود از آن نتیجه‌ای به دست آورد. به خدا سوگند نه آن قدر مایه علمی دارد که در دعاوی مردم، حق را از باطل جدا سازد، و نه برای مقامی که به او تفویض شده اهلیت دارد. باور نمی‌کند ماورای آنچه انکار کرده، دانشی وجود دارد، و غیر از آنچه او فهمیده، نظریه دیگری. اگر مطلبی بر او مبهم شد کتمان می‌کند، زیرا او خود به جهالت خویش آگاه است، خونهایی که از داوری ستمگرانه‌اش ریخته شده صیحه می‌کشند، و میراثهایی که به ناحق به دیگران داده فریاد می‌زنند. شکایت به خدا می‌برم، از گروهی که در جهل و نادانی زندگی می‌کنند، و در گمراهی جان می‌دهند.

و نقل است که آن حضرت علیه السلام پس از آن فرمود:

ای مردم، بر شما باد به طاعت و شناخت کسی که به شناختش معذور نیستید، زیرا که آن علمی که آدم علیه السلام بدان فرود آمد، و همه آنچه پیمبران بدان واسطه برتری جستند، تا برسد به پیامبر شما خاتم النبیین، همگی نزد عترت پیامبرتان محمّد صلی اللّه علیه و آله است، پس در کجا سرگردان شده و به کجا می‌روید؟ ای کنده شدگان از صلبهای اصحاب کشتی [نوح ]، مثل عترت در میانتان همچون کشتی نوح است، پس بر آن سوار شوید، و همچون نجات یافتگان در آن کشتی، هر که بر آن درآید نیز نجات یابد؛ و من به آنچه می‌گویم، به سوگند درست در گرو این گفتار هستم، و سخن زور نمی‌گویم، و وای بر آنکه روی برتابد. سپس وای بر آن کس که روی برتابد، آیا این حدیث پیامبرتان در حجة الوداع به شما نرسیده که فرمود: «در میان شما دو چیز سنگین و گران بها می‌گذارم، اگر بدان چنگ زنید، هرگز پس از من گمراه نشوید: قرآن و عترت من اهل بیتم، و این دو از هم جدا نشوند تا در کنار حوض بر من درآیند، پس بنگرید چگونه درباره آن دو رفتار کنید.» بدانید که این آب خوشگوار و شیرین است، پس بیاشامید؛ و آن دیگر آب شور و تلخ است و از آن بپرهیزید. - . الاحتجاج: 262 -

ص: 285

**[ترجمه]

بیان

قد سبق مثله بتغییر ما فی باب من یجوز أخذ العلم منه و قد شرحناه هناک و الرث الضعیف البالی.

**[ترجمه]مثل این حدیث با تغییرات اندکی در باب کسی که اخذ علم از او جایز است، گذشت و به تحقیق حدیث را در آنجا شرح کردیم، «رث» به معنای ضعیف و کهنه است.

**[ترجمه]

«3»

ج، الإحتجاج عَنْ بَشِیرِ بْنِ یَحْیَی الْعَامِرِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی لَیْلَی قَالَ: دَخَلْتُ أَنَا وَ النُّعْمَانُ أَبُو حَنِیفَةَ عَلَی جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام فَرَحَّبَ بِنَا فَقَالَ یَا ابْنَ أَبِی لَیْلَی مَنْ هَذَا الرَّجُلُ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ هَذَا رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْکُوفَةِ لَهُ رَأْیٌ وَ بَصِیرَةٌ وَ نَفَاذٌ ⁽¹⁾قَالَ فَلَعَلَّهُ الَّذِی یَقِیسُ الْأَشْیَاءَ بِرَأْیِهِ ثُمَّ قَالَ یَا نُعْمَانُ هَلْ تُحْسِنُ أَنْ تَقِیسَ رَأْسَکَ قَالَ لَا قَالَ مَا أَرَاکَ تُحْسِنُ أَنْ تَقِیسَ شَیْئاً وَ لَا تَهْتَدِی إِلَّا مِنْ عِنْدِ غَیْرِکَ فَهَلْ عَرَفْتَ الْمُلُوحَةَ فِی الْعَیْنَیْنِ وَ الْمَرَارَةَ فِی الْأُذُنَیْنِ وَ الْبُرُودَةَ فِی الْمَنْخِرَیْنِ وَ الْعُذُوبَةَ فِی الْفَمِ قَالَ لَا قَالَ فَهَلْ عَرَفْتَ کَلِمَةً أَوَّلُهَا کُفْرٌ وَ آخِرُهَا إِیمَانٌ قَالَ لَا قَالَ ابْنُ أَبِی لَیْلَی فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ لَا تَدَعْنَا فِی عَمْیَاءَ مِمَّا وَصَفْتَ لَنَا قَالَ نَعَمْ حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ آبَائِی علیهم السلام أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ عَیْنَیِ ابْنِ آدَمَ شَحْمَتَیْنِ فَجَعَلَ فِیهِمَا الْمُلُوحَةَ فَلَوْ لَا ذَلِکَ لَذَابَتَا وَ لَمْ یَقَعْ فِیهِمَا شَیْ‌ءٌ مِنَ الْقَذَی إِلَّا أَذَابَهُمَا وَ الْمُلُوحَةُ تَلْفِظُ مَا یَقَعُ فِی الْعَیْنَیْنِ مِنَ الْقَذَی وَ جَعَلَ الْمَرَارَةَ فِی الْأُذُنَیْنِ حِجَاباً لِلدِّمَاغِ وَ لَیْسَ مِنْ دَابَّةٍ تَقَعُ فِی الْأُذُنِ إِلَّا الْتَمَسَتِ الْخُرُوجَ وَ لَوْ لَا ذَلِکَ لَوَصَلَتْ إِلَی الدِّمَاغِ وَ جَعَلَ الْبُرُودَةَ فِی الْمَنْخِرَیْنِ حِجَاباً لِلدِّمَاغِ وَ لَوْ لَا ذَلِکَ لَسَالَ الدِّمَاغُ وَ جَعَلَ الْعُذُوبَةَ فِی الْفَمِ مَنّاً مِنَ اللَّهِ تَعَالَی عَلَی ابْنِ آدَمَ لِیَجِدَ لَذَّةَ الطَّعَامِ وَ الشَّرَابِ وَ أَمَّا کَلِمَةٌ أَوَّلُهَا کُفْرٌ وَ آخِرُهَا إِیمَانٌ فَقَوْلُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ أَوَّلُهَا کُفْرٌ وَ آخِرُهَا إِیمَانٌ ثُمَّ قَالَ یَا نُعْمَانُ إِیَّاکَ وَ الْقِیَاسَ فَإِنَّ أَبِی حَدَّثَنِی عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ مَنْ قَاسَ شَیْئاً مِنَ الدِّینِ بِرَأْیِهِ قَرَنَهُ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی مَعَ إِبْلِیسَ فِی النَّارِ فَإِنَّهُ أَوَّلُ مَنْ قَاسَ حَیْثُ قَالَ خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ فَدَعُوا الرَّأْیَ وَ الْقِیَاسَ فَإِنَّ دِینَ اللَّهِ لَمْ یُوضَعْ عَلَی الْقِیَاسِ.

ع، علل الشرائع أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ مُعَاذِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ بِشْرِ بْنِ یَحْیَی الْعَامِرِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی لَیْلَی مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّ مَکَانَ بَصِیرَةٍ نَظَرٌ وَ بَعْدَ قَوْلِهِ أَنْ تَقِیسَ شَیْئاً قَوْلُهُ وَ لَا تَهْتَدِی إِلَّا مِنْ عِنْدِ غَیْرِکَ فَهَلْ عَرَفْتَ مِمَّا الْمُلُوحَةُ وَ مَکَانَ عَمْیَاءَ عَمًی وَ عَلَی

1) و فی نسخة: و نقاد

شَحْمَتَیْنِ وَ لَذَاذَةَ الطَّعَامِ وَ حِینَ قَالَ خَلَقْتَنِی فَدَعُوا الرَّأْیَ وَ الْقِیَاسَ وَ مَا قَالَ قَوْمٌ لَیْسَ لَهُ فِی دِینِ اللَّهِ بُرْهَانٌ فَإِنَّ دِینَ اللَّهِ لَمْ یُوضَعْ بِالْآرَاءِ وَ الْمَقَایِیسِ

**[ترجمه]الاحتجاج: از بشیر بن یحیی عامری از ابن ابی لیلی نقل است که گفت: من و ابوحنیفه بر جعفر بن محمّد علیهما السلام وارد شدیم و آن حضرت ضمن خوش آمد گویی به ما فرمود: ای ابن ابی لیلی، همراه تو کیست؟ گفتم: قربانت گردم،

مردی از اهل کوفه است که دارای رأی و بصیرت و نفوذ است. فرمود: شاید همان باشد که همه چیز را به رأی خود قیاس می‌کند؟ سپس فرمود: ای نعمان، آیا می‌توانی سَر خود را قیاس کنی؟ گفت: نه. فرمود: فکر نمی‌کنم بتوانی چیزی را قیاس کنی و تو جز از طرف دیگری هدایت نمی‌شوی، آیا به شوری دو چشم و تلخی داخل دو گوش و سردی دو سوراخ بینی، و شیرینی در دهان، شناخت داری؟ گفت: نه. فرمود: آیا سخنی را که اول آن کفر و آخر آن ایمان است می‌دانی؟ گفت: نه.

ابن ابی لیلی گفت: عرض کردم: قربانت گردم، از این مطالبی که فرمودید، ما را در کوری رها نفرمایید! فرمود: بسیار خوب، پدرم از پدران گرامیاش علیهم السلام مرا حدیث کرد که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود: خداوند دو چشم آدمیزاد را از دو چربی آفریده و در آن دو شوری قرار داد، در غیر این صورت هر دو آب می‌شدند، و هر خار و خاشاکی که داخل آن می‌شد، آن را ذوب می‌کرد، و آن شوری آنچه از خار و خاشاک که داخل چشم می‌شود را بیرون می‌اندازد؛ و خدای سبحان تلخی را در داخل گوش قرار داد تا پرده و حجابی برای مغز باشد، و هر جانوری که داخل آن شود، با برخورد با آن تلخی، سریع باز می‌گردد، و اگر این تلخی نبود به مغز می‌رسید و آن را فاسد می‌کرد؛ و خداوند سردی و خنکی را در دو سوراخ بینی برای این قرار داد که حجاب و پرده‌ای در رسیدن به مغز باشد، و گرنه به آن می‌رسید؛ و قرار گرفتن شیرینی و گوارایی در دهان، منتی الهی بر آدمیزاد بود تا طعم خوراک و نوشیدنی را حس کند.

و اما کلمه‌ای که اول آن کفر است و آخرش ایمان: گفتار «لا إله إلا اللّه» است، سپس فرمود: ای نعمان، از قیاس حذر کن، زیرا پدرم از پدران گرامیاش علیهم السلام برایم نقل کرده که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود: «کسی که پاره‌ای از دین را با نظر خود قیاس کند، خداوند او را قرین ابلیس سازد، زیرا او اولین قیاسگر است، آنجا که گفت: «خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ»، - . اعراف/ 12 - {مرا از آتشی آفریدی و او را از گِل آفریدی.} پس دست از رأی و قیاس بردارید، زیرا دین خدای سبحان بر قیاس وضع نشده است. - . الاحتجاج: 358 – 360 -

علل الشرائع: مثل حدیث فوق روایت شده است، جز آنکه بعضی الفاظ و عبارات آن اختلاف دارد. به جای کلمه «بصیرة»، «نظر» آمده و بعد از عبارت «ان تقییس شیئاً»، عبارت «ولا تهتدی الا من عند غیرک فهل عرفت مما الملوحة» آمده و به جای «عمیاء» عمی آمده و به جای

ص: 286

«علی شحمتین» و «ولذاذة الطعام»، «حین قال خلقتنی»، «فدعوا الرأی و القیاس و ما قال قوم لیس له فی دین الله برهان»، «فإن دین الله لم یوضع بالآراء و المقاییس» آمده است. - . علل الشرایع: 88 ب 81 ح 4 -

**[ترجمه]

«4»

ج، الإحتجاج فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی أَنَّ الصَّادِقَ علیه السلام قَالَ لِأَبِی حَنِیفَةَ لَمَّا دَخَلَ عَلَیْهِ مَنْ أَنْتَ قَالَ أَبُو حَنِیفَةَ قَالَ علیه السلام مُفْتِی أَهْلِ الْعِرَاقِ قَالَ نَعَمْ قَالَ بِمَا تُفْتِیهِمْ قَالَ بِکِتَابِ اللَّهِ قَالَ علیه السلام وَ إِنَّکَ لَعَالِمٌ بِکِتَابِ اللَّهِ نَاسِخِهِ وَ مَنْسُوخِهِ وَ مُحْکَمِهِ وَ مُتَشَابِهِهِ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَأَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ قَدَّرْنا فِیهَا السَّیْرَ سِیرُوا فِیها لَیالِیَ وَ أَیَّاماً آمِنِینَ أَیُّ مَوْضِعٍ هُوَ قَالَ أَبُو حَنِیفَةَ هُوَ مَا بَیْنَ مَکَّةَ وَ الْمَدِینَةِ فَالْتَفَتَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِلَی جُلَسَائِهِ وَ قَالَ نَشَدْتُکُمْ بِاللَّهِ هَلْ تَسِیرُونَ بَیْنَ مَکَّةَ وَ الْمَدِینَةِ وَ لَا تَأْمَنُونَ عَلَی دِمَائِکُمْ مِنَ الْقَتْلِ وَ عَلَی أَمْوَالِکُمْ مِنَ السَّرَقِ فَقَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَیْحَکَ یَا أَبَا حَنِیفَةَ إِنَّ اللَّهَ لَا یَقُولُ إِلَّا حَقّاً أَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً أَیُّ مَوْضِعٍ هُوَ قَالَ ذَلِکَ بَیْتُ اللَّهِ الْحَرَامُ فَالْتَفَتَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِلَی جُلَسَائِهِ وَ قَالَ نَشَدْتُکُمْ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ زُبَیْرٍ وَ سَعِیدَ بْنَ جُبَیْرٍ دَخَلَاهُ فَلَمْ یَأْمَنَا الْقَتْلَ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَیْحَکَ یَا أَبَا حَنِیفَةَ إِنَّ اللَّهَ لَا یَقُولُ إِلَّا حَقّاً فَقَالَ أَبُو حَنِیفَةَ لَیْسَ لِی عِلْمٌ بِکِتَابِ اللَّهِ إِنَّمَا أَنَا صَاحِبُ قِیَاسٍ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَانْظُرْ فِی قِیَاسِکَ إِنْ کُنْتَ مُقِیساً أَیُّمَا أَعْظَمُ عِنْدَ اللَّهِ الْقَتْلُ أَوِ الزِّنَا قَالَ بَلِ الْقَتْلُ قَالَ فَکَیْفَ رَضِیَ فِی الْقَتْلِ بِشَاهِدَیْنِ وَ لَمْ یَرْضَ فِی الزِّنَا إِلَّا بِأَرْبَعَةٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ الصَّلَاةُ أَفْضَلُ أَمِ الصِّیَامُ قَالَ بَلِ الصَّلَاةُ أَفْضَلُ قَالَ علیه السلام فَیَجِبُ عَلَی قِیَاسِ قَوْلِکَ عَلَی الْحَائِضِ قَضَاءُ مَا فَاتَهَا مِنَ الصَّلَاةِ فِی حَالِ حَیْضِهَا دُونَ الصِّیَامِ وَ قَدْ أَوْجَبَ اللَّهُ تَعَالَی عَلَیْهَا قَضَاءَ الصَّوْمِ دُونَ الصَّلَاةِ ثُمَّ قَالَ لَهُ الْبَوْلُ أَقْذَرُ أَمِ الْمَنِیُّ قَالَ الْبَوْلُ أَقْذَرُ قَالَ علیه السلام یَجِبُ عَلَی قِیَاسِکَ أَنْ یَجِبَ الْغُسْلُ مِنَ الْبَوْلِ دُونَ الْمَنِیِّ وَ قَدْ أَوْجَبَ اللَّهُ تَعَالَی الْغُسْلَ مِنَ الْمَنِیِّ دُونَ الْبَوْلِ قَالَ إِنَّمَا أَنَا صَاحِبُ رَأْیٍ قَالَ علیه السلام فَمَا تَرَی فِی رَجُلٍ کَانَ لَهُ عَبْدٌ فَتَزَوَّجَ وَ زَوَّجَ عَبْدَهُ فِی لَیْلَةٍ وَاحِدَةٍ فَدَخَلَا بِامْرَأَتَیْهِمَا فِی لَیْلَةٍ وَاحِدَةٍ ثُمَّ سَافَرَا وَ جَعَلَا امْرَأَتَیْهِمَا فِی بَیْتٍ وَاحِدٍ فَوَلَدَتَا غُلَامَیْنِ فَسَقَطَ الْبَیْتُ عَلَیْهِمْ فَقَتَلَ الْمَرْأَتَیْنِ وَ بَقِیَ الْغُلَامَانِ أَیُّهُمَا فِی رَأْیِکَ الْمَالِکُ وَ أَیُّهُمَا الْمَمْلُوکُ وَ أَیُّهُمَا الْوَارِثُ وَ أَیُّهُمَا الْمَوْرُوثُ قَالَ إِنَّمَا أَنَا صَاحِبُ حُدُودٍ قَالَ فَمَا تَرَی فِی رَجُلٍ أَعْمَی

فَقَأَ عَیْنَ صَحِیحٍ ⁽¹⁾وَ أَقْطَعَ قَطَعَ یَدَ رَجُلٍ کَیْفَ یُقَامُ عَلَیْهِمَا الْحَدُّ قَالَ إِنَّمَا أَنَا رَجُلٌ عَالِمٌ بِمَبَاعِثِ الْأَنْبِیَاءِ قَالَ فَأَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَی لِمُوسَی وَ هَارُونَ حِینَ بَعَثَهُمَا إِلَی فِرْعَوْنَ لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشی وَ لَعَلَّ مِنْکَ شَکٌّ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَکَذَلِکَ مِنَ اللَّهِ شَکٌّ إِذْ قَالَ لَعَلَّهُ قَالَ أَبُو حَنِیفَةَ لَا عِلْمَ لِی قَالَ تَزْعُمُ أَنَّکَ تُفْتِی بِکِتَابِ اللَّهِ وَ لَسْتَ مِمَّنْ وَرِثَهُ وَ تَزْعُمُ أَنَّکَ صَاحِبُ قِیَاسٍ وَ أَوَّلُ مَنْ قَاسَ إِبْلِیسُ وَ لَمْ یُبْنَ دَیْنُ الْإِسْلَامِ عَلَی الْقِیَاسِ وَ تَزْعُمُ أَنَّکَ صَاحِبُ رَأْیٍ وَ کَانَ الرَّأْیُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله صَوَاباً وَ مِنْ دُونِهِ خَطَأً لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَی قَالَ احْکُمْ بَیْنَهُمْ بِما أَراکَ اللَّهُ وَ لَمْ یَقُلْ ذَلِکَ لِغَیْرِهِ وَ تَزْعُمُ أَنَّکَ صَاحِبُ حُدُودٍ وَ مَنْ أُنْزِلَتْ عَلَیْهِ أَوْلَی بِعِلْمِهَا مِنْکَ وَ تَزْعُمُ أَنَّکَ عَالِمٌ بِمَبَاعِثِ الْأَنْبِیَاءِ وَ لَخَاتَمُ الْأَنْبِیَاءِ أَعْلَمُ بِمَبَاعِثِهِمْ مِنْکَ لَوْ لَا أَنْ یُقَالَ دَخَلَ عَلَی ابْنِ رَسُولِ اللَّهِ فَلَمْ یَسْأَلْهُ عَنْ شَیْ‌ءٍ مَا سَأَلْتُکَ عَنْ شَیْ‌ءٍ فَقِسْ إِنْ کُنْتَ مُقِیساً قَالَ لَا تَکَلَّمْتُ بِالرَّأْیِ وَ الْقِیَاسِ فِی دِینِ اللَّهِ بَعْدَ هَذَا الْمَجْلِسِ قَالَ کَلَّا إِنَّ حُبَّ الرِّئَاسَةِ غَیْرُ تَارِکِکَ کَمَا لَمْ یَتْرُکْ مَنْ کَانَ قَبْلَکَ تَمَامَ الْخَبَرِ.

**[ترجمه]الاحتجاج: و در روایتی دیگر نقل شده است که امام صادق علیه السلام در بدو ورود ابوحنیفه به او فرمود: تو کیستی؟ گفت: ابوحنیفه. فرمود: همان مفتی اهل عراق؟ گفت: آری. فرمود: با چه چیزی به مردم فتوا می‌دهی؟ گفت: با قرآن. فرمود: آیا به تمام قرآن از ناسخ و منسوخ تا محکم و متشابه آن عالمی؟ گفت: آری.

فرمود: مراد خداوند در آیه: «وَ قَدَّرْنا فِیهَا السَّیْرَ سِیرُوا فِیها لَیالِیَ وَ أَیَّاماً آمِنِینَ»، - . سبا/ 18 - {و در میان آنها مسافت را، به اندازه، مقرر داشته بودیم. در این [راه] ها، شبان و روزان آسوده‌خاطر بگردید}، کدام موضع است؟ ابوحنیفه گفت: آن میان مکه و مدینه است. پس از این جواب، امام صادق علیه السلام روی به جانب اهل مجلس کرده و فرمود: شما را به خدا قسم، آیا تا حال شده که میان مکه و مدینه سیر کنید و بر جان و اموال خود در امان باشید؟ همگی گفتند: نه، به خدا همین است که شما می‌فرمایید.

پس امام علیه السلام فرمود: وای بر تو ای ابوحنیفه، خداوند جز حق را نگوید. بگو ببینم، مراد خداوند در آیه: «وَ مَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً»، - . آل عمران/ 97 - {هر که در آن درآید در امان است.} کدام مکان است؟ گفت: آن بیت اللّه الحرام است. امام علیه السلام روی به اهل مجلس کرد و فرمود: شما را به خدا قسم، مگر عبداللّه بن زبیر و سعید بن جبیر با داخل شدن به بیت اللّه الحرام از قتل محفوظ ماندند؟ همگی گفتند: به خدا همینطور است که شما می‌گویید.

امام فرمود: وای بر تو ای أبوحنیفه، خداوند جز حق نگوید. أبوحنیفه گفت: من علمی به قرآن ندارم، بلکه عالم به قیاس می‌باشم. فرمود: با رجوع به علم قیاس خود بگو، نزد خدا [گناه] قتل عظیم‌تر است یا زنا؟ گفت: بلکه قتل. فرمود: پس چگونه خداوند در قتل به دو شاهد اکتفا فرموده، ولی در زنا جز به چهار شاهد رضا نداده؟

سپس فرمود: نماز افضل است یا روزه؟ گفت: بلکه نماز افضل است. فرمود: بنا بر قیاس تو، بر حایض قضای نمازهایی که نخوانده واجب است، نه روزه، حال اینکه خداوند متعال قضای روزه را بر او واجب فرموده، نه نماز.

امام صادق علیه السلام به ابوحنیفه فرمود: نجاست بول بالاتر است یا منی؟ گفت: بول نجس‌تر است. فرمود: بنابر قیاس تو، غسل بر بول واجب است نه بر منی، حال اینکه خداوند متعال غسل را بر منی واجب فرموده است نه بر بول. ابوحنیفه گفت: من صاحب رأی می‌باشم.

فرمود: نظر تو درباره مردی که برده‌اش هر دو در یک روز [با دو زن] ازدواج می‌کنند و در همان شب با زنانشان همبستر می‌شوند، سپس هر دو به سفر رفته و همسران خود را در خانه‌ای میگذارند. پس از مدتی، دو همسر هر کدام دارای پسری می‌شود. دست بر قضا سقف خانه ریخته و دو زن کشته شده و دو فرزند می‌مانند، بنا به رأی تو، کدام یک از آن دو غلام برده است و دیگری مالک، و کدام وارث است و کدام موروث؟ گفت: من تنها در حدود واردم.

فرمود: نحوه اقامه حد درباره فرد کوری

ص: 287

که چشم مرد سالمی را در می‌آورد، و فرد دست بریده‌ای که دست مردی را قطع می‌کند، در این موارد چگونه است؟ گفت: من تنها به بعثت انبیاء عالمم.

فرمود: بگو ببینم، خداوند در آیه‌ای که خطاب به موسی و هارون هنگام بعثتشان به فرعون فرمود: «لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشی»، - . طه/ 44 - {شاید که پند پذیرد یا بترسد.} این «لَعَلَّ» به نظر تو شک است؟ گفت: آری. فرمود: و آن از جانب خدا شک بود که گفت: «شاید»؟ أبوحنیفه گفت: نمی‌دانم.

حضرت فرمود: تو پنداری بر اساس کتاب خدا فتوا می‌دهی در حالی که اهل آن نیستی؛ و پنداری که صاحب قیاسی، حال اینکه نخست فرد قیاسگر، ابلیس ملعون بود، و دین اسلام بر پایه قیاس بنا نشده؛ و پنداری تو صاحب رأی و نظری و تنها رأی رسول خدا صلی اللّه علیه و آله صواب و درست است، و جز آن خطا و نادرست می‌باشد، زیرا خداوند متعال فرموده: «لِتَحکُمَ بَینَ النّاس بِما أَراک اللَّهُ»، - . نساء/ 105 - {تا میان مردم به [موجب] آنچه خدا به تو آموخته داوری کنی.}، و این را بر غیر او نفرمود.

و پنداری که تو صاحب حدود می‌باشی، و کسی که قرآن بر او نازل شده، شایسته‌تر است به علم حدود از تو؛ و پنداری که تو عالم به مبعث انبیاء می‌باشی، و خود خاتم الانبیاء پیش از تو بدانها واقف است، و اگر نبود که می‌گفتند: بر زاده رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد شد و از او سؤالی نکرد، از تو هیچ نمی‌پرسیدم. اگر اهل قیاسی، قیاس کن!

ابوحنیفه گفت: دیگر بعد از این مجلس، به رأی و قیاس در دین خدا کلامی نگویم. فرمود: هرگز، بی‌شک حب ریاست تو را رها نخواهد ساخت، همان طور که پیشینیان تو را رها نساخت. - . الاحتجاج: 360 – 362 -

**[ترجمه]

بیان

غرضه علیه السلام بیان جهله و عجزه عن استنباط الأحکام الشرعیة بدون الرجوع إلی إمام الحق و المقیس لعله اسم آلة أو اسم مکان و سیأتی شرح کل جزء من أجزاء الخبر فی المقام المناسب لذکره و ذکرها هناک موجب للتکرار.

**[ترجمه]غرض امام علیه السلام، بیان نادانی آن شخص و عجز آن از استنباط احکام شرعیه، بدون مراجعه به سوی امام حق است و کلمه «المقیس» شاید اسم آلت باشد یا اسم مکان، و شرح جزء جزء این خبر در جای مناسب خودش ذکر خواهد شد. و ذکر آن در اینجا موجب تکرار است.

**[ترجمه]

«5»

ج، الإحتجاج عَنْ عِیسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْقُرَشِیِّ قَالَ: دَخَلَ أَبُو حَنِیفَةَ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ یَا أَبَا حَنِیفَةَ قَدْ بَلَغَنِی أَنَّکَ تَقِیسُ فَقَالَ نَعَمْ فَقَالَ لَا تَقِسْ فَإِنَّ أَوَّلَ مَنْ قَاسَ إِبْلِیسُ لَعَنَهُ اللَّهُ حِینَ قَالَ خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ فَقَاسَ مَا بَیْنَ النَّارِ وَ الطِّینِ وَ لَوْ قَاسَ نُورِیَّةَ آدَمَ بِنُورِیَّةِ النَّارِ عَرَفَ مَا بَیْنَ النُّورَیْنِ وَ ضِیَاءَ أَحَدِهِمَا عَلَی الْآخَرِ.

**[ترجمه]الاحتجاج: و از عیسی بن عبداللّه قرشی نقل است: روزی ابوحنیفه بر امام صادق علیه السلام وارد شد، حضرت به او فرمود: به من گفته‌اند که تو قیاس می‌کنی؟ گفت: آری.

فرمود: قیاس مکن، زیرا نخستین فرد قیاس‌گر ابلیس ملعون بود، وقتی که گفت: «خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ»، - . اعراف/ 12 - {مرا از آتشی آفریدی و او را از گِل آفریدی.} او میان آتش و خاک قیاس کرد، و اگر نورانیت آدم را با نورانیت آتش قیاس می‌کرد، امتیاز میان دو نور و پاکیزگی، یکی را بر دیگری در می‌یافت. - . الاحتجاج: 362 -

**[ترجمه]

إیضاح

یحتمل أن یکون المراد بالقیاس هنا أعم من القیاس الفقهی من الاستحسانات العقلیة و الآراء الواهیة التی لم تؤخذ من الکتاب و السنة و یکون المراد أن طریق العقل مما یقع فیه الخطأ کثیرا فلا یجوز الاتکال علیه فی أمور الدین بل یجب الرجوع فی جمیع ذلک إلی أوصیاء سید المرسلین صلوات الله علیهم أجمعین و هذا هو الظاهر فی أکثر أخبار هذا الباب فالمراد بالقیاس هنا القیاس اللغوی و یرجع قیاس

1) أی قلع عین صحیح.

إبلیس إلی قیاس منطقی مادته مغالطة لأنه استدل أولا علی خیریته بأن مادته من نار و مادة آدم من طین و النار خیر من الطین فاستنتج من ذلک أن مادته خیر من مادة آدم ثم جعل ذلک صغری و رتب القیاس هکذا مادته خیر من مادة آدم و کل من کان مادته خیرا من مادة غیره یکون خیرا منه فاستنتج أنه خیر من آدم و یرجع کلامه علیه السلام إلی منع کبری القیاس الثانی بأنه لا یلزم من خیریة مادة أحد علی غیره کونه خیرا منه إذ لعله تکون صورة الغیر فی غایة الشرافة و بذلک یکون ذلک الغیر أشرف کما أن آدم لشرافة نفسه الناطقة التی جعلها الله محل أنواره و مورد أسراره أشد نورا و ضیاء من النار إذ نور النار لا یظهر إلا فی المحسوسات و مع ذلک ینطفئ بالماء و الهواء و یضمحل بضوء الکواکب و نور آدم نور به یظهر علیه أسرار الملک و الملکوت و لا ینطفئ بهذه الأسباب و الدواعی و یحتمل أن یکون المراد بنور آدم عقله الذی به نور الله نفسه و به شرفه علی غیره و یحتمل إرجاع کلامه علیه السلام إلی إبطال کبری القیاس الأول بأن إبلیس نظر إلی النور الظاهر فی النار و غفل عن النور الذی أودعه الله فی طین آدم لتواضعه و مذلته فجعله لذلک محل رحمته و مورد فیضه و أظهر منه أنواع النباتات و الریاحین و الثمار و المعادن و الحیوان و جعله قابلا لإفاضة الروح علیه و جعله محلا لعلمه و حکمته فنور التراب نور خفی لا یطلع علیه إلا من کان له نور و نور النار نور ظاهر بلا حقیقة و لا استقرار و لا ثبات و لا یحصل منها إلا الرماد و کل شیطان مرید و یمکن حمل القیاس هنا علی القیاس الفقهی أیضا لأنه لعنه الله استنبط أولا علة إکرام آدم فجعل علة ذلک کرامة طینته ثم قاس بأن تلک العلة فیه أکثر و أقوی فحکم بذلک أنه بالمسجودیة أولی من الساجدیة فأخطأ العلة و لم یصب و صار ذلک سببا لشرکه و کفره و یدل علی بطلان القیاس بطریق أولی علی بعض معانیه و سیأتی تمام الکلام فی ذلک و فی کیفیة خلق آدم و إبلیس فی کتاب السماء و العالم و کتاب قصص الأنبیاء علیهم الصلاة و السلام إن شاء الله.

**[ترجمه]احتمال دارد مراد از قیاس در اینجا، اعم از قیاس فقهی باشد که عبارت از استفهامات عقلی و آراء واهی و باطلی است که از کتاب و سنت گرفته نشده باشد. مراد آن است که طریق عقل از چیزهایی است که بسیاری اوقات خطا در آن واقع می‌شود، پس اعتماد بر آن عقل، در امور دین جایز نیست، بلکه رجوع در تمام احکام دین به سوی اوصیاء سید مرسلین صلوات خدا بر تمام آنها باد واجب است و این این مطلب در بسیاری از اخبار این باب ظاهر است. پس مراد از قیاس در اینجا قیاس لغوی است،

ص: 288

و قیاس ابلیس قیاس منطقی است که مبدأ آن مغالطه می‌باشد، چون شیطان بر بهتر بودنش به اینکه ماده خلقت او از آتش و ماده خلقت آدم از خاک و گِل و آتش بهتر از گل است، و آتش بهتر از خاک است، استدلال کرده است. پس از این قیاس نتیجه گرفت که ماده خلقت او بهتر از ماده خلقت آدم است، پس این مطلب را صغرای قیاس قرار داد و قیاس را چنین مرتب کرد: ماده شیطان بهتر از ماده خلقت آدم است، و هر کسی که ماده خلقتش بهتر از ماده خلقت دیگری باشد، او بهتر از آن دیگری خواهد بود؛ پس نتیجه گرفت که شیطان بهتر از آدم است.

کلام امام علیه السلام، منع از کبرای قیاس دوم است، به اینکه از بهتر بودن ماده خلقت کسی بر دیگری، بهتر بودن او از آن دیگری لازم نمی‌آید، زیرا ممکن است صورت غیر از آن دیگری، در نهایت شرافت باشد، و به این خاطر آن دیگری

شرافتی ندارد. همان طوری که به خاطر شرافت نفس ناطقهای که خدا آن را در آدم قرار داده بود و او را محل انوار و اسرار خودش قرار داده بود، این آدم نورانیتش شدیدتر و نورش بهتر از آتش بود، زیرا نور آتش ظاهر نمی‌شود مگر بر محسوسات، و به همین خاطر به سبب آب و هوا خاموش می‌گردد، و به خاطر تابش ستارگان مضمحل می‌گردد، و نور آدم نوری بود که به واسطه آن اسرار ملک و ملکوت ظاهر گردیده و به واسطه این اسباب خاموش نمی‌گردد.

احتمال دارد مراد به نور آدم، عقل او باشد، آن عقلی که خدا او را نورانی ساخته و به واسطه آن، آدم را بر غیر آدم شرف داده. و احتمال دارد ارجاع کلام امام علیه السلام به سوی بطلان کبرای قیاس اول، به این قسم باشد که ابلیس به سوی نوری که از آتش ظاهر است نگاه کرد و از نوری که خدا آن را در خاک آدم به ودیعت نهاده بود و آدم را به خاطر این نور، محل رحمت و فیض خودش قرار داد، و به خاطر تواضع و فروتنی آدم، از آن غفلت کرد.

و از آن نور انواع نباتات، گیاهان، گل‌ها، میوه‌ها، معدن‌ها، و حیوانات را ظاهر ساخت. و آن نور را قابل افاضه روح بر آن قرار داد و او را محل علم و حکمت خودش قرار داد، پس نور خاک، نور پنهانی است که اطلاعی بر آن پیدا نمی‌کند مگر کسی که دارای نور باشد، و نور آتش، نور ظاهری بدون حقیقت و بدون استقرار است و ثبات ندارد، و از نور آتش، مگر خاکستر و شیطان رانده شده حاصل نمی‌شود.

و ممکن است حمل به قیاس در اینجا، قیاس فقهی نیز باشد؛ زیرا شیطان ملعون، اول علت اکرام آدم را استنباط کرد و سپس کرامت طینت آدم را علت این اکرام دانست، پس قیاس نمود به این که این علت در آن شیطان، بیشتر و قوی‌تر است، پس به خاطر این علت حکم کرد که اگر آن شیطان مورد سجده قرار گیرد و مردم برای او سجده کنند، اولی و بهتر است از اینکه او به پای آدم به سجده افتد. پس در علت اشتباه کرد و به حق نرسید، و این موضوع سبب شرک او و سبب کفرش شد.

و این حدیث بر بطلان قیاس به طریق اولی در بعضی معانی دیگر قیاس دلالت می‌کند و به زودی تمام گفتار در این مورد در باب کیفیت خلقت آدم و ابلیس در کتاب آسمان و جهان و کتاب داستان‌های پیامبران بیاید، ان شاء اللَّه. - . الاحتجاج: 394 -

**[ترجمه]

«6»

ج، الإحتجاج سَأَلَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ ⁽¹⁾أَبَا الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام بِمَحْضَرٍ مِنَ الرَّشِیدِ وَ هُمْ

1) هو محمّد بن الحسن الشیبانی الفقیه الحنفیّ نشأ بالکوفة فطلب الحدیث و لقی جماعة من الاعلام و حضر مجلس أبی حنیفة سنین ثمّ تفقه علی أبی یوسف صاحب أبی حنیفة، و صنف الکتب الکثیرة النادرة و نشر علم أبی حنیفة، و کان الرشید قد ولاه قضاء الرقة ثمّ عزله عنها، و قدم بغداد و لم یزل محمد

بِمَکَّةَ فَقَالَ لَهُ أَ یَجُوزُ لِلْمُحْرِمِ أَنْ یُظَلِّلَ عَلَیْهِ مَحْمِلَهُ فَقَالَ لَهُ مُوسَی علیه السلام لَا یَجُوزُ لَهُ ذَلِکَ مَعَ الِاخْتِیَارِ فَقَالَ لَهُ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ أَ فَیَجُوزُ أَنْ یَمْشِیَ تَحْتَ الظِّلَالِ مُخْتَاراً فَقَالَ لَهُ نَعَمْ فَتَضَاحَکَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنْ ذَلِکَ- فَقَالَ لَهُ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام أَ فَتَعْجَبُ مِنْ سُنَّةِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ تَسْتَهْزِئُ بِهَا إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَشَفَ ظِلَالَهُ فِی إِحْرَامِهِ وَ مَشَی تَحْتَ الظِّلَالِ وَ هُوَ مُحْرِمٌ إِنَّ أَحْکَامَ اللَّهِ تَعَالَی -یَا مُحَمَّدُ- لَا تُقَاسُ فَمَنْ قَاسَ بَعْضَهَا عَلَی بَعْضٍ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِیلِ فَسَکَتَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ لَا یَرْجِعُ جَوَاباً.

**[ترجمه]الاحتجاج: محمّد بن حسن در مجلس هارون در مکه، از موسی بن جعفر علیه السلام پرسید:

ص: 289

آیا برای فرد محرم (که لباس احرام عمره یا حج به تن دارد) جایز است که در زیر سایه سقف محمل خود برود؟ فرمود: با اختیار برای او جایز نیست.

محمّد بن حسن به آن حضرت گفت: آیا با اختیار برای او جایز است در سایه حرکت کند؟ فرمود: آری. با شنیدن این پاسخ، محمّد بن حسن خندید، و موسی بن جعفر علیهما السلام بدو فرمود: آیا از سنت پیامبر به شگفت آمده و آن را مسخره می‌کنی؟! به درستی که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم سایه بان را در احرام از سر خود برداشت؛ و در حالی که محرم بود، زیر سایه حرکت کرد. ای محمّد، احکام خداوند قابل قیاس نیست، و هر که قسمتی از آن را با قسمتی دیگر قیاس کند، از راه حق گمراه می‌شود.

محمّد بن حسن خاموش شد و هیچ پاسخی نداد. - . همان -

**[ترجمه]

«7»

وَ قَدْ جَرَی لِأَبِی یُوسُفَ مَعَ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام بِحَضْرَةِ الْمَهْدِیِّ مَا یَقْرُبُ مِنْ ذَلِکَ وَ هُوَ أَنَّ مُوسَی علیه السلام سَأَلَ أَبَا یُوسُفَ عَنْ مَسْأَلَةٍ لَیْسَ عِنْدَهُ فِیهَا شَیْ‌ءٌ فَقَالَ لِأَبِی الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أَسْأَلَکَ عَنْ شَیْ‌ءٍ قَالَ هَاتِ فَقَالَ مَا تَقُولُ فِی التَّظْلِیلِ لِلْمُحْرِمِ قَالَ لَا یَصْلُحُ قَالَ فَیَضْرِبُ الْخِبَاءَ فِی الْأَرْضِ فَیَدْخُلُ فِیهِ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَمَا فَرْقٌ بَیْنَ هَذَا وَ ذَاکَ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَی علیه السلام مَا تَقُولُ فِی الطَّامِثِ تَقْضِی الصَّلَاةَ قَالَ لَا قَالَ تَقْضِی الصَّوْمَ قَالَ نَعَمْ قَالَ وَ لِمَ قَالَ إِنَّ هَذَا کَذَا جَاءَ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام وَ کَذَلِکَ هَذَا قَالَ الْمَهْدِیُّ لِأَبِی یُوسُفَ مَا أَرَاکَ صَنَعْتَ شَیْئاً قَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ رَمَانِی بِحُجَّةٍ.

**[ترجمه]شبیه این داستان برای ابو یوسف با امام موسی کاظم علیه السلام در حضور مهدی عباسی اتفاق افتاد، داستان از این قرار بود که امام موسی کاظم علیه السلام از ابو یوسف در مورد مسئله‌ای سؤال کرد که وی نتوانست پاسخ گوید. ابو یوسف به امام کاظم علیه السلام گفت: می‌خواهم از شما در مورد چیزی سؤال کنم. حضرت فرمود: بگو. گفت: در مورد زیر سایه رفتن محرم چه می‌گویی؟ حضرت فرمود: جایز نیست. گفت: آیا در زیر خیمه رفتن جایز است؟ فرمود: بله. گفت: آن دو چه فرقی دارد؟ امام کاظم علیه السلام فرمود: درباره زن حائض چه می‌گویی؟ آیا نمازش را قضا کند؟ گفت: نه. فرمود: آیا روزه‌اش را قضا کند؟ گفت: آری. فرمود: برای چه این دو حکم با هم فرق دارد؟ گفت: حکم خدا این چنین آمده. امام کاظم علیه السلام فرمود: در مورد سایه نیز حکم خداوند چنین است. مهدی عباسی به ابو یوسف گفت: فکر نمی‌کنم کاری از پیش ببری. ابو یوسف گفت: ای امیر المؤمنین! با دلیل و برهان مرا از خود دور کرد. - . نهج البلاغه خ 50: 48 -

**[ترجمه]

«8»

نهج، نهج البلاغة مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ علیه السلام إِنَّمَا بَدْءُ وُقُوعِ الْفِتَنِ أَهْوَاءٌ تُتَّبَعُ وَ أَحْکَامٌ تُبْتَدَعُ یُخَالَفُ فِیهَا کِتَابُ اللَّهِ وَ یَتَوَلَّی عَلَیْهَا رِجَالٌ رِجَالًا عَلَی غَیْرِ دِینِ اللَّهِ فَلَوْ أَنَّ الْبَاطِلَ خَلَصَ مِنْ مِزَاجِ الْحَقِّ لَمْ یَخْفَ عَلَی الْمُرْتَادِینَ⁽¹⁾وَ لَوْ أَنَّ الْحَقَّ خَلَصَ مِنْ لُبْسِ الْبَاطِلِ انْقَطَعَتْ عَنْهُ أَلْسُنُ الْمُعَانِدِینَ وَ لَکِنْ یُؤْخَذُ مِنْ هَذَا ضِغْثٌ وَ مِنْ هَذَا ضِغْثٌ ⁽²⁾فَیُمْزَجَانِ فَهُنَالِکَ یَسْتَوْلِی الشَّیْطَانُ عَلَی أَوْلِیَائِهِ وَ یَنْجُو الَّذِینَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ الْحُسْنَی.

ابن الحسن ملازما للرشید حتّی خرج الی الری خرجته الأولی فخرج معه و مات برنبویه- قریة من قری الری- سنة تسع و ثمانین و مائة، و مولده سنة خمس و ثلاثین. و قیل: احدی و ثلاثین. و قیل:

اثنتین و ثلاثین و مائة. قال ابن خلّکان فی وفیات الأعیان.

1) المرتادین: الطالبین للحقیقة.

2) الضغث بالکسر: قبضة حشیش مختلط فیها الرطب بالیابس، و هو مستعار للنصیب من الحق و الباطل.

کتاب عاصم بن حمید، عن محمد بن مسلم عن أبی جعفر علیه السلام عن أمیر المؤمنین صلوات الله علیه مثله.

**[ترجمه]نهج البلاغه: از سخنان آن حضرت است: همانا آغاز پدید آمدن فتنه‌ها، هوا پرستی و بدعت گذاری در احکام آسمانی است. نوآوری‌هایی که قرآن با آن مخالف است، و گروهی «با دو انحراف یاد شده»، بر گروه دیگر سلطه و ولایت یابند، که بر خلاف دین خداست. پس اگر باطل با حق مخلوط نمی‌شد، بر طالبان حق پوشیده نمی‌ماند، و اگر حق از باطل جدا و خالص می‌گشت، زبان دشمنان قطع می‌گردید. امّا قسمتی از حقّ و قسمتی از باطل را می‌گیرند و به هم می‌آمیزند، آنجاست که شیطان بر دوستان خود چیره می‌گردد و تنها آنان که مشمول لطف و رحمت پروردگارند، نجات خواهند یافت.

ص: 290

کتاب عاصم بن حمید: از محمد بن مسلم از حضرت علی علیه السلام مثل آن را روایت کرده است. - . اصول الستة عشر کتاب عاصم بن حمید: 25 -

**[ترجمه]

«9»

ع، علل الشرائع أَبِی رَحِمَهُ اللَّهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْعُقَیْلِیِّ الْقُرَشِیِّ عَنْ عِیسَی بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْقُرَشِیِّ رَفَعَ الْحَدِیثَ قَالَ: دَخَلَ أَبُو حَنِیفَةَ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ لَهُ یَا أَبَا حَنِیفَةَ بَلَغَنِی أَنَّکَ تَقِیسُ قَالَ نَعَمْ أَنَا أَقِیسُ قَالَ لَا تَقِسْ فَإِنَّ أَوَّلَ مَنْ قَاسَ إِبْلِیسُ حِینَ قَالَ خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ فَقَاسَ مَا بَیْنَ النَّارِ وَ الطِّینِ وَ لَوْ قَاسَ نُورِیَّةَ النَّارِ عَرَفَ فَضْلَ مَا بَیْنَ النُّورَیْنِ وَ صَفَاءَ أَحَدِهِمَا عَلَی الْآخَرِ وَ لَکِنْ قِسْ لِی رَأْسَکَ أَخْبِرْنِی عَنْ أُذُنَیْکَ مَا لَهُمَا مُرَّتَانِ قَالَ لَا أَدْرِی قَالَ فَأَنْتَ لَا تُحْسِنُ تَقِیسُ رَأْسَکَ فَکَیْفَ تَقِیسُ الْحَلَالَ وَ الْحَرَامَ قَالَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ أَخْبِرْنِی مَا هُوَ قَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ جَعَلَ الْأُذُنَیْنِ مُرَّتَیْنِ لِئَلَّا یَدْخُلَهُمَا شَیْ‌ءٌ إِلَّا مَاتَ لَوْ لَا ذَلِکَ لَقَتَلَ ابْنَ آدَمَ الْهَوَامُّ وَ جَعَلَ الشَّفَتَیْنِ عَذْبَتَیْنِ لِیَجِدَ ابْنُ آدَمَ طَعْمَ الْحُلْوِ وَ الْمُرِّ وَ جَعَلَ الْعَیْنَیْنِ مَالِحَتَیْنِ لِأَنَّهُمَا شَحْمَتَانِ وَ لَوْ لَا مُلُوحَتُهُمَا لَذَابَتَا وَ جَعَلَ الْأَنْفَ بَارِداً سَائِلًا لِئَلَّا یَدَعَ فِی الرَّأْسِ دَاءً إِلَّا أَخْرَجَهُ وَ لَوْ لَا ذَلِکَ لَثَقُلَ الدِّمَاغُ وَ تَدَوَّدَ.

ع، علل الشرائع أبی عن سعد عن البرقی عن محمد بن علی عن عیسی بن عبد الله مثله.

**[ترجمه]علل الشرائع: شیخ صدوق از پدرش از عبدالله قرشی نقل کرده: ابو حنیفه بر حضرت امام صادق علیه السلام وارد شد، امام علیه السلام به او فرمودند: ای ابوحنیفه، این طور شنیده‌ام که تو قیاس می‌کنی؟ ابوحنیفه گفت: بلی، قیاس می‌کنم.

حضرت فرمودند: قیاس مکن، زیرا اولین کسی که قیاس کرد ابلیس بود که به حق تعالی عرض کرد: مرا از آتش و آدم را از گل آفریدی، چگونه من او را سجده کنم؟ پس ابلیس در این کلامش بین آتش و گل قیاس نمود، در حالی که اگر نور بودن آدم را با نور بودن آتش قیاس می‌کرد، به برتری بین دو نور پی می‌برد و تصدیق می‌کرد که یکی از دیگری صفا و جلایش بیشتر است. باری تو که ادّعای قیاس می‌کنی، در سر خود برای من قیاس کن و خبر ده به من، از دو گوش خود که چرا ماده تلخ در آن می‌باشد؟ ابوحنیفه گفت: نمی‌دانم. حضرت فرمودند: پس تو نمی‌توانی در سر خود قیاس نمایی، حال چگونه در حلال و حرام خدا قیاس می‌کنی؟

عرضه داشت: ای فرزند رسول خدا، شما از آن به من خبر دهید که چرا ماده تلخ در آن می‌باشد؟ حضرت فرمودند: خدای عزّوجلّ به خاطر این گوش‌ها را تلخ کرده که هیچ جنبنده‌ای در آن داخل نشود مگر آن که می‌میرد و اگر چنین نمی‌بود، حشرات انسان را می‌کشتند. و خداوند مهربان لب‌ها را شیرین قرار داد تا بشر طعم شیرینی و تلخی را حس کند و چشم‌ها را شور گردانید به خاطر این که چشم‌ها پیه بوده و اگر ماده شور در آن نباشد آب می‌شوند. و در بینی رطوبت روان قرار داد به خاطر این که هیچ درد و آفتی در سر پیدا نمی‌شود مگر آن که این رطوبت آن را خارج می‌کند و اگر این رطوبت نمی‌بود، مغز سفت و سخت می‌شد و کرم می‌گذاشت.

علل الشرائع: عیسی بن عبدالله مثل آن را روایت کرده است. - . علل الشرایع: 86 ب 81 ح 1 -

**[ترجمه]

«10»

ع، علل الشرائع مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الْقَطَّانُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی حَاتِمٍ عَنْ أَبِی زُرْعَةَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْقُرَشِیِّ عَنِ ابْنِ شُبْرُمَةَ قَالَ: دَخَلْتُ أَنَا وَ أَبُو حَنِیفَةَ عَلَی جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام فَقَالَ لِأَبِی حَنِیفَةَ اتَّقِ اللَّهَ وَ لَا تَقِسِ الدِّینَ بِرَأْیِکَ فَإِنَّ أَوَّلَ مَنْ قَاسَ إِبْلِیسُ أَمَرَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِالسُّجُودِ لآِدَمَ فَقَالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ ثُمَّ قَالَ أَ تُحْسِنُ أَنْ تَقِیسَ رَأْسَکَ مِنْ بَدَنِکَ قَالَ لَا قَالَ جَعْفَرٌ علیه السلام فَأَخْبِرْنِی لِأَیِّ شَیْ‌ءٍ جَعَلَ اللَّهُ الْمُلُوحَةَ فِی الْعَیْنَیْنِ وَ الْمَرَارَةَ فِی الْأُذُنَیْنِ وَ الْمَاءَ الْمُنْتِنَ فِی الْمَنْخِرَیْنِ وَ الْعُذُوبَةَ فِی الشَّفَتَیْنِ قَالَ لَا أَدْرِی قَالَ جَعْفَرٌ علیه السلام لِأَنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی خَلَقَ الْعَیْنَیْنِ فَجَعَلَهُمَا شَحْمَتَیْنِ وَ جَعَلَ الْمُلُوحَةَ فِیهِمَا مَنّاً مِنْهُ عَلَی ابْنِ آدَمَ وَ لَوْ لَا ذَلِکَ لَذَابَتَا وَ جَعَلَ الْأُذُنَیْنِ مُرَّتَیْنِ وَ لَوْ لَا ذَلِکَ لَهَجَمَتِ الدَّوَابُّ وَ أَکَلَتْ دِمَاغَهُ وَ جَعَلَ الْمَاءَ فِی الْمَنْخِرَیْنِ لِیَصْعَدَ مِنْهُ النَّفَسُ وَ یَنْزِلَ وَ یَجِدَ مِنْهُ الرِّیحَ الطَّیِّبَةَ مِنَ الْخَبِیثَةِ وَ جَعَلَ الْعُذُوبَةَ

فِی الشَّفَتَیْنِ لِیَجِدَ ابْنُ آدَمَ لَذَّةَ مَطْعَمِهِ وَ مَشْرَبِهِ ثُمَّ قَالَ جَعْفَرٌ علیه السلام لِأَبِی حَنِیفَةَ أَخْبِرْنِی عَنْ کَلِمَةٍ أَوَّلُهَا شِرْکٌ وَ آخِرُهَا إِیمَانٌ قَالَ لَا أَدْرِی قَالَ هِیَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ لَوْ قَالَ لَا إِلَهَ کَانَ شِرْکٌ وَ لَوْ قَالَ إِلَّا اللَّهُ کَانَ إِیمَانٌ ثُمَّ قَالَ جَعْفَرٌ علیه السلام وَیْحَکَ أَیُّهُمَا أَعْظَمُ قَتْلُ النَّفْسِ أَوِ الزِّنَا قَالَ قَتْلُ النَّفْسِ قَالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَدْ قَبِلَ فِی قَتْلِ النَّفْسِ شَاهِدَیْنِ وَ لَمْ یَقْبَلْ فِی الزِّنَا إِلَّا أَرْبَعَةً ثُمَّ أَیُّهُمَا أَعْظَمُ الصَّلَاةُ أَمِ الصَّوْمُ قَالَ الصَّلَاةُ قَالَ فَمَا بَالُ الْحَائِضِ تَقْضِی الصِّیَامَ وَ لَا تَقْضِی الصَّلَاةَ فَکَیْفَ یَقُومُ لَکَ الْقِیَاسُ فَاتَّقِ اللَّهَ وَ لَا تَقِسْ.

**[ترجمه]علل الشرائع: احمد بن حسن قطان از ابن شبرمه روایت می‌کند که وی گفت: من و ابو حنیفه بر حضرت جعفر بن محمدعلیهما السلام وارد شدیم. امام علیه السلام به ابو حنیفه فرمودند: از خدا بترس و با رأی خود در دین قیاس مکن، زیرا اولین کسی که قیاس کرد ابلیس بود، خداوند به او امر فرمود: که آدم را سجده کند، او در جواب گفت: «أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ»، - . اعراف/ 12 - {من از او بهترم. مرا از آتشی آفریدی و او را از گِل آفریدی.} من از آدم بهتر هستم، چون مرا از آتش و او را از گل آفریده‌ای. سپس حضرت به ابو حنیفه فرمودند: آیا می‌توانی در سر خود قیاس بکنی؟ ابو حنیفه عرض کرد: خیر.

حضرت فرمودند: بگو چرا حق تعالی شوری را در چشم‌ها و تلخی را در گوش‌ها و آب متعفّن را در لوله بینی و شیرینی را

ص: 291

در دو لب قرار داد؟ ابو حنیفه عرض کرد: نمی‌دانم. حضرت فرمودند: جهت آن است که حق تبارک و تعالی جنس چشم‌ها را پیه قرار داده و بر انسان منت گذارد و شوری را در آن نهاد، به خاطر این که اگر غیر این می‌بود، چشم‌ها آب می‌شدند. و در گوش‌ها ماده تلخ نهاده، زیرا در غیر این صورت، جنبنده‌ها و حشرات به آن هجوم می‌آورده و از راه گوش به مغز راه می‌یافتند و آن را می‌خوردند. و در دو لوله بینی آب قرار داده تا نفس از آن بالا و پایین رود و نیز بوی خوش از ناخوش ممتاز گردد. و در دو لب شیرینی نهاد تا بشر لذت مطعومات و مشروبات را بچشد.

سپس امام علیه السلام فرمودند: به من بگو آنچه کلمه‌ای است که ابتدایش شرک و پایانش ایمان است؟ ابوحنیفه گفت: نمی‌دانم. حضرت فرمودند: آن کلمه: «لا اله الا الله» است، زیرا اگر شخص فقط بگوید: «لا اله»، مرتکب شرک شده، چنآنچه اگر بگوید «الا الله» این کلمه حاکی از ایمان او است، سپس امام علیه السلام فرمودند: وای بر تو! آیا قتل نفس بزرگ‌تر بوده یا زنا؟ ابو حنیفه گفت قتل نفس.

حضرت فرمودند: خداوند عزّوجلّ در قتل نفس دو شاهد را پذیرفته، ولی در زنا باید چهار شاهد باشند. سپس حضرت فرمودند: آیا نماز عظیم‌تر است یا روزه؟

ابو حنیفه گفت: نماز. حضرت فرمودند: پس چرا حائض روزه‌های زمان حیض را باید قضاء کند، ولی نمازهای این ایام بر او واجب نیست؟ حال که موقعیّت احکام چنین است، چگونه قیاس می‌کنی، از خدا بترس و به قیاس نپرداز. - . علل الشرایع: 87 ب 81 ح 3 -

**[ترجمه]

«11»

ما، الأمالی للشیخ الطوسی الْحُسَیْنُ بْنُ عُبَیْدِ اللَّهِ الْغَضَائِرِیُّ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُوسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَعْمَرٍ عَنْ حَمْدَانَ بْنِ مُعَافَا عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ التَّیِّهَانِ قَالَ: قَالَ لِیَ ابْنُ شُبْرُمَةَ دَخَلْتُ أَنَا وَ أَبُو حَنِیفَةَ عَلَی جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام فَسَلَّمْتُ عَلَیْهِ وَ کُنْتُ لَهُ صَدِیقاً ثُمَّ أَقْبَلْتُ عَلَی جَعْفَرٍ فَقُلْتُ أَمْتَعَ اللَّهُ بِکَ هَذَا رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ لَهُ فِقْهٌ وَ عَقْلٌ فَقَالَ لَهُ جَعْفَرٌ علیه السلام لَعَلَّهُ الَّذِی یَقِیسُ الدِّینَ بِرَأْیِهِ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَیَّ فَقَالَ هَذَا النُّعْمَانُ بْنُ ثَابِتٍ فَقَالَ أَبُو حَنِیفَةَ نَعَمْ أَصْلَحَکَ اللَّهُ فَقَالَ اتَّقِ اللَّهَ وَ لَا تَقِسِ الدِّینَ بِرَأْیِکَ وَ سَاقَ الْحَدِیثَ نَحْوَ مَا مَرَّ إِلَی قَوْلِهِ علیه السلام وَ لَا تَقْضِی الصَّلَاةَ اتَّقِ اللَّهَ یَا عَبْدَ اللَّهِ فَإِنَّا نَحْنُ وَ أَنْتُمْ غَداً إِذَا خُلِقْنَا بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ نَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ تَقُولُ أَنْتَ وَ أَصْحَابُکَ أُسْمِعْنَا وَ أُرِینَا فَیَفْعَلُ بِنَا وَ بِکُمْ مَا شَاءَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: حسین غضائری از حارث بن تیهان روایت کرده که گفت: ابن شبرمه برایم نقل کرد: من و ابو حنیفه که با وی دوست بودم، بر حضرت جعفر بن محمد علیهما السلام وارد شدیم و بر او سلام کردیم، من رو به سوی امام صادق علیه السلام کرده، عرض کردم: خدا برایت مردی از عراق را که دارای فقه و آگاهی دینی و عقل هست رساند. امام علیه السلام به ابو حنیفه فرمود: شاید او همان کسی است که دین خدا را به رأی خودش قیاس می‌کند؟ و سپس رو به من کرد و فرمود: این نعمان بن ثابت است؟ ابوحنیفه گفت: بلی، خدا حالتان را نیکو گرداند. حضرت فرمود: از خدا بترس و با رأی خود در دین قیاس مکن. . . ، و حدیث را مثل بالا ادامه داد، تا آن حضرت فرمود: زن حائض نماز را قضا نمی‌کند، ای بنده خدا؛ از خدا بترس، من و شما فردا وقتی در حضور خدا محشور شویم، ما می گوییم: رسول خدا صلی الله علیه و آله گفت. تو و یارانت می گویید: ما شنیدیم و به ما چنین نمایانده شد. و آنگاه خداوند آنچه بخواهد در باره ما و شما انجام خواهد داد. - . امالی طوسی: 657 -

**[ترجمه]

«12»

ع، علل الشرائع أَبِی وَ ابْنُ الْوَلِیدِ مَعاً عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ شُعَیْبِ بْنِ أَنَسٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِذْ دَخَلَ عَلَیْهِ غُلَامُ کِنْدَةَ فَاسْتَفْتَاهُ فِی مَسْأَلَةٍ فَأَفْتَاهُ فِیهَا فَعَرَفْتُ الْغُلَامَ وَ الْمَسْأَلَةَ فَقَدِمْتُ الْکُوفَةَ فَدَخَلْتُ عَلَی أَبِی حَنِیفَةَ فَإِذَا ذَاکَ الْغُلَامُ بِعَیْنِهِ یَسْتَفْتِیهِ فِی تِلْکَ الْمَسْأَلَةِ بِعَیْنِهَا فَأَفْتَاهُ فِیهَا بِخِلَافِ مَا أَفْتَاهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقُمْتُ إِلَیْهِ فَقُلْتُ وَیْلَکَ یَا أَبَا حَنِیفَةَ إِنِّی کُنْتُ الْعَامَ حَاجّاً فَأَتَیْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مُسَلِّماً عَلَیْهِ فَوَجَدْتُ هَذَا الْغُلَامَ یَسْتَفْتِیهِ فِی هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ بِعَیْنِهَا فَأَفْتَاهُ بِخِلَافِ مَا أَفْتَیْتَهُ فَقَالَ وَ مَا یَعْلَمُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ أَنَا أَعْلَمُ مِنْهُ أَنَا لَقِیتُ الرِّجَالَ وَ سَمِعْتُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ وَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ صُحُفِیٌّ فَقُلْتُ فِی نَفْسِی وَ اللَّهِ لَأَحُجَّنَّ وَ لَوْ حَبْواً قَالَ فَکُنْتُ فِی طَلَبِ حَجَّةٍ فَجَاءَتْنِی حَجَّةٌ فَحَجَجْتُ فَأَتَیْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَحَکَیْتُ لَهُ الْکَلَامَ فَضَحِکَ

ثُمَّ قَالَ عَلَیْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ أَمَّا فِی قَوْلِهِ إِنِّی رَجُلٌ صُحُفِیٌّ فَقَدْ صَدَقَ قَرَأْتُ صُحُفَ إِبْرَاهِیمَ وَ مُوسَی فَقُلْتُ لَهُ وَ مَنْ لَهُ بِمِثْلِ تِلْکَ الصُّحُفِ قَالَ فَمَا لَبِثْتُ أَنْ طَرَقَ الْبَابَ طَارِقٌ وَ کَانَ عِنْدَهُ جَمَاعَةٌ مِنْ أَصْحَابِهِ فَقَالَ لِلْغُلَامِ انْظُرْ مَنْ ذَا فَرَجَعَ الْغُلَامُ فَقَالَ أَبُو حَنِیفَةَ قَالَ أَدْخِلْهُ فَدَخَلَ فَسَلَّمَ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَرَدَّ عَلَیْهِ السَّلَامَ ثُمَّ قَالَ أَصْلَحَکَ اللَّهُ أَ تَأْذَنُ لِی فِی الْقُعُودِ فَأَقْبَلَ عَلَی أَصْحَابِهِ یُحَدِّثُهُمْ وَ لَمْ یَلْتَفِتْ إِلَیْهِ ثُمَّ قَالَ الثَّانِیَةَ وَ الثَّالِثَةَ فَلَمْ یَلْتَفِتْ إِلَیْهِ فَجَلَسَ أَبُو حَنِیفَةَ مِنْ غَیْرِ إِذْنِهِ فَلَمَّا عَلِمَ أَنَّهُ قَدْ جَلَسَ الْتَفَتَ إِلَیْهِ فَقَالَ أَیْنَ أَبُو حَنِیفَةَ فَقَالَ هُوَ ذَا أَصْلَحَکَ اللَّهُ فَقَالَ أَنْتَ فَقِیهُ أَهْلِ الْعِرَاقِ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَبِمَا تُفْتِیهِمْ قَالَ بِکِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِیِّهِ قَالَ یَا أَبَا حَنِیفَةَ تَعْرِفُ کِتَابَ اللَّهِ حَقَّ مَعْرِفَتِهِ وَ تَعْرِفُ النَّاسِخَ وَ الْمَنْسُوخَ قَالَ نَعَمْ قَالَ یَا أَبَا حَنِیفَةَ وَ لَقَدْ ادَّعَیْتَ عِلْماً وَیْلَکَ مَا جَعَلَ اللَّهُ ذَلِکَ إِلَّا عِنْدَ أَهْلِ الْکِتَابِ الَّذِینَ أُنْزِلَ عَلَیْهِمْ وَیْلَکَ وَ لَا هُوَ إِلَّا عِنْدَ الْخَاصِّ مِنْ ذُرِّیَّةِ نَبِیِّنَا صلی الله علیه و آله وَ مَا وَرَّثَکَ اللَّهُ مِنْ کِتَابِهِ حَرْفاً فَإِنْ کُنْتَ کَمَا تَقُولُ وَ لَسْتَ کَمَا تَقُولُ فَأَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ سِیرُوا فِیها لَیالِیَ وَ أَیَّاماً آمِنِینَ أَیْنَ ذَلِکَ مِنَ الْأَرْضِ قَالَ أَحْسَبُهُ مَا بَیْنَ مَکَّةَ وَ الْمَدِینَةِ فَالْتَفَتَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِلَی أَصْحَابِهِ فَقَالَ تَعْلَمُونَ أَنَّ النَّاسَ یُقْطَعُ عَلَیْهِمْ بَیْنَ الْمَدِینَةِ وَ مَکَّةَ فَتُؤْخَذُ أَمْوَالُهُمْ وَ لَا یَأْمَنُونَ عَلَی أَنْفُسِهِمْ وَ یُقْتَلُونَ قَالُوا نَعَمْ قَالَ فَسَکَتَ أَبُو حَنِیفَةَ فَقَالَ یَا أَبَا حَنِیفَةَ أَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً أَیْنَ ذَلِکَ مِنَ الْأَرْضِ قَالَ الْکَعْبَةُ قَالَ أَ فَتَعْلَمُ أَنَّ الْحَجَّاجَ بْنَ یُوسُفَ حِینَ وَضَعَ الْمَنْجَنِیقَ عَلَی ابْنِ الزُّبَیْرِ فِی الْکَعْبَةِ فَقَتَلَهُ کَانَ آمِناً فِیهَا قَالَ فَسَکَتَ ثُمَّ قَالَ یَا أَبَا حَنِیفَةَ إِذَا وَرَدَ عَلَیْکَ شَیْ‌ءٌ لَیْسَ فِی کِتَابِ اللَّهِ وَ لَمْ تَأْتِ بِهِ الْآثَارُ وَ السُّنَّةُ کَیْفَ تَصْنَعُ فَقَالَ أَصْلَحَکَ اللَّهُ أَقِیسُ وَ أَعْمَلُ فِیهِ بِرَأْیِی قَالَ یَا أَبَا حَنِیفَةَ إِنَّ أَوَّلَ مَنْ قَاسَ إِبْلِیسُ الْمَلْعُونُ قَاسَ عَلَی رَبِّنَا تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فَقَالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ فَسَکَتَ أَبُو حَنِیفَةَ فَقَالَ یَا أَبَا حَنِیفَةَ أَیُّمَا أَرْجَسُ الْبَوْلُ أَوِ الْجَنَابَةُ فَقَالَ الْبَوْلُ فَقَالَ النَّاسُ یَغْتَسِلُونَ مِنَ الْجَنَابَةِ وَ لَا یَغْتَسِلُونَ مِنَ الْبَوْلِ فَسَکَتَ فَقَالَ یَا أَبَا حَنِیفَةَ أَیُّمَا أَفْضَلُ الصَّلَاةُ أَمِ الصَّوْمُ قَالَ الصَّلَاةُ فَقَالَ فَمَا بَالُ الْحَائِضِ تَقْضِی صَوْمَهَا وَ لَا تَقْضِی صَلَاتَهَا فَسَکَتَ قَالَ یَا أَبَا حَنِیفَةَ أَخْبِرْنِی عَنْ رَجُلٍ کَانَتْ لَهُ أُمُّ وَلَدٍ وَ لَهُ مِنْهَا ابْنَةٌ وَ کَانَتْ لَهُ حُرَّةٌ لَا تَلِدُ فَزَارَتِ الصَّبِیَّةُ

بِنْتُ أُمِّ الْوَلَدِ أَبَاهَا فَقَامَ الرَّجُلُ بَعْدَ فَرَاغِهِ مِنْ صَلَاةِ الْفَجْرِ فَوَاقَعَ أَهْلَهُ الَّتِی لَا تَلِدُ وَ خَرَجَ إِلَی الْحَمَّامِ فَأَرَادَتِ الْحُرَّةُ أَنْ تَکِیدَ أُمَّ الْوَلَدِ وَ ابْنَتَهَا عِنْدَ الرَّجُلِ فَقَامَتْ إِلَیْهَا بِحَرَارَةِ ذَلِکَ الْمَاءِ فَوَقَعَتْ إِلَیْهَا وَ هِیَ نَائِمَةٌ فَعَالَجَتْهَا کَمَا یُعَالِجُ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ فَعَلِقَتْ أَیُّ شَیْ‌ءٍ عِنْدَکَ فِیهَا قَالَ لَا وَ اللَّهِ مَا عِنْدِی فِیهَا شَیْ‌ءٌ فَقَالَ یَا أَبَا حَنِیفَةَ أَخْبِرْنِی عَنْ رَجُلٍ کَانَتْ لَهُ جَارِیَةٌ فَزَوَّجَهَا مِنْ مَمْلُوکٍ لَهُ وَ غَابَ الْمَمْلُوکُ فَوُلِدَ لَهُ مِنْ أَهْلِهِ مَوْلُودٌ وَ وُلِدَ لِلْمَمْلُوکِ مَوْلُودٌ مِنْ أُمِّ وَلَدٍ لَهُ فَسَقَطَ الْبَیْتُ عَلَی الْجَارِیَتَیْنِ وَ مَاتَ الْمَوْلَی مَنِ الْوَارِثُ فَقَالَ جُعِلْتُ فِدَاکَ لَا وَ اللَّهِ مَا عِنْدِی فِیهَا شَیْ‌ءٌ فَقَالَ أَبُو حَنِیفَةَ أَصْلَحَکَ اللَّهُ إِنَّ عِنْدَنَا قَوْماً بِالْکُوفَةِ یَزْعُمُونَ أَنَّکَ تَأْمُرُهُمْ بِالْبَرَاءَةِ مِنْ فُلَانٍ وَ فُلَانٍ ⁽¹⁾فَقَالَ وَیْلَکَ یَا أَبَا حَنِیفَةَ لَمْ یَکُنْ هَذَا مَعَاذَ اللَّهِ فَقَالَ أَصْلَحَکَ اللَّهُ إِنَّهُمْ یُعَظِّمُونَ الْأَمْرَ فِیهِمَا ⁽²⁾قَالَ فَمَا تَأْمُرُنِی قَالَ تَکْتُبُ إِلَیْهِمْ قَالَ بِمَا ذَا قَالَ تَسْأَلُهُمْ الْکَفَّ عَنْهُمَا⁽³⁾قَالَ لَا یُطِیعُونِّی قَالَ بَلَی أَصْلَحَکَ اللَّهُ إِذَا کُنْتَ أَنْتَ الْکَاتِبَ وَ أَنَا الرَّسُولُ أَطَاعُونِی قَالَ یَا أَبَا حَنِیفَةَ أَبَیْتَ إِلَّا جَهْلًا کَمْ بَیْنِی وَ بَیْنَ الْکُوفَةِ مِنَ الْفَرَاسِخِ قَالَ أَصْلَحَکَ اللَّهُ مَا لَا یُحْصَی فَقَالَ کَمْ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ قَالَ لَا شَیْ‌ءَ قَالَ أَنْتَ دَخَلْتَ عَلَیَّ فِی مَنْزِلِی فَاسْتَأْذَنْتَ فِی الْجُلُوسِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فَلَمْ آذَنْ لَکَ فَجَلَسْتَ بِغَیْرِ إِذْنِی خِلَافاً عَلَیَّ کَیْفَ یُطِیعُونِّی أُولَئِکَ وَ هُمْ ثَمَّ وَ أَنَا هَاهُنَا قَالَ فَقَنَّعَ رَأْسَهُ وَ خَرَجَ وَ هُوَ یَقُولُ أَعْلَمُ النَّاسِ وَ لَمْ نَرَهُ عِنْدَ عَالِمٍ فَقَالَ أَبُو بَکْرٍ الْحَضْرَمِیُّ جُعِلْتُ فِدَاکَ الْجَوَابُ فِی الْمَسْأَلَتَیْنِ الْأَوَّلَتَیْنِ فَقَالَ یَا أَبَا بَکْرٍ سِیرُوا فِیها لَیالِیَ وَ أَیَّاماً آمِنِینَ فَقَالَ مَعَ قَائِمِنَا أَهْلَ الْبَیْتِ وَ أَمَّا قَوْلُهُ وَ مَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً فَمَنْ بَایَعَهُ وَ دَخَلَ مَعَهُ وَ مَسَحَ عَلَی یَدِهِ وَ دَخَلَ فِی عَقْدِ أَصْحَابِهِ کَانَ آمِناً.

**[ترجمه]علل الشرائع: پدرم و محمّد بن حسن - رحمه الله علیهما - گفتند: سعد بن عبدالله از احمد بن ابی عبدالله برقی، از ابوزهیر بن شبیب بن انس، از برخی اصحابش، از حضرت ابی عبدالله علیه السلام. راوی می‌گوید: محضر امام صادق علیه السلام بودم که جوانی از کِنده آمد و بر آن حضرت وارد شد و مسئله‌ای از امام علیه السلام پرسید و حضرت جوابش را دادند، من جوان را شناخته و مسئله‌اش را نیز دانستم، پس به کوفه رفته و بر ابوحنیفه داخل شدم. جوان را در آن‌جا دیدم که عیناً همان مسئله را از وی می‌پرسید. ابو حنیفه بر خلاف جوابی که امام دادند، به وی گفت. ابو حنیفه گفت: من به آنچه جعفر بن محمّد دانا است، داناتر هستم. من با رجال و اساتید بسیار ملاقات کرده و از زبانشان شنیده و بهره‌ها برده‌ام، ولی جعفر بن محمّد صحفی است - یعنی عملش را از کتب اخذ نموده - و علمی که از افواه رجال گرفته شده باشد به مراتب والاتر و بهتر است از عملی که از کتب اخذ شده!

راوی می‌گوید: با خود گفتم، به خدا سوگند به حج خواهم رفت، اگرچه هزینه آن را نداشته و قرض بگیرم. وی می‌گوید: پیوسته در صدد حج و طلب آن بودم تا ایّام حج فرا رسید و من به حج رفتم. محضر امام صادق علیه السلام رسیده، سخنان ابو حنیفه را برای حضرت بازگو کردم.

امام علیه السلام خندید

ص: 292

و گفت: لعنت خدا بر او باد، و سپس فرمودند: این که ابو حنیفه گفت من مرد صحفی بوده و علم را از کتب اخذ کرده‌ام، راست گفته، من صحف پدران خود، ابراهیم و موسی را قرائت کرده‌ام. عرضه داشتم: چه کسی مثل این صحف را دارد؟!

سپس راوی می‌گوید: طولی نکشید و از توقّفم نزد حضرت زمانی نگذشته بود که شخصی درب منزل حضرت را کوبید و همراهش جماعتی بودند، حضرت به غلام فرمود: بنگر کیست؟ غلام رفت و برگشت، عرض کرد: ابو حنیفه است.

حضرت فرمودند: داخلش کن، پس ابو حنیفه داخل شد و سلام نمود، امام علیه السلام جواب سلامش را دادند. ابو حنیفه عرض کرد: خدا حالتان را نیکو گرداند، اجازه می‌فرمایید بنشینم؟

حضرت رو به اصحاب ابوحنیفه کرده و با آن‌ها به صحبت پرداخته و توجهی به ابوحنیفه نفرمود. ابو حنیفه برای بار دوم و سوم کلامش را تکرار کرد، ولی حضرت به او عنایت و توجهی نفرموده، ابو حنیفه این بار بدون اذن امام نشست، و حضرت وقتی دیدند او نشست، به وی توجه نموده و فرمودند: ابو حنیفه کجا است؟

خدمتش عرض شد: خدا حالتان را نیکو گرداند، او ابوحنیفه است. حضرت فرمودند: تو فقیه اهل عراق هستی؟عرض کرد: بلی. حضرت فرمودند: برای ایشان با چه مدرکی فتوی می‌دهی؟ عرض کرد: با کتاب خدا و سنّت پیامبرش‌صلی الله علیه وآله.

حضرت فرمودند: ای ابو حنیفه، به کتاب خدا آگاه و عالم هستی، آن طور که باید آگاه باشی؟ آیا آگاه و واقف می‌باشی، یا ناسخ و منسوخش را می‌دانی؟ عرض کرد: بلی.

حضرت فرمودند: ای ابوحنیفه، ادّعای علم نمودی، وای بر تو! خداوند متعال این علم را فقط در بین اهل قرآن که آن را بر ایشان نازل کرده قرار داده. وای بر تو! این علم صرفاً نزد افراد خاص از ذریّه پیامبرصلی الله علیه وآله بوده و از آن یک حرف هم خدا به تو تعلیم نفرموده، و اگر آن طور که ادعا می‌کنی هستی، که نیستی، خبر ده مرا از فرموده حق عزّوجلّ: «سِیرُوا فِیها لَیالِیَ وَ أَیَّاماً آمِنِینَ»، - . سبا/ 18 - {در این [راه] ها، شبان و روزان آسوده‌خاطر بگردید.} این ده‌ها و شهرها در کدام نقطه زمین بودند؟

ابو حنیفه گفت: تصور می‌کنم بین مکه و مدینه بودند.

امام علیه السلام به اصحابش نگریست و فرمود: شما می‌دانید که در بین مدینه و مکه راه امن نبوده و قُطّاع الطّریق در این جا راه را بر مسافرین می‌بستند و اموالشان را به یغما می‌بردند و آن‌ها هیچ بر نفوس خود اطمینانی نداشته و بسا بود که کشته می‌شدند، پس مقصود حق عزّوجلّ این ده و شهرها نمی‌باشد.

اصحاب عرض کردند: بلی همین طور است که شما می‌فرمایید. راوی می‌گوید: ابوحنیفه ساکت شد.

پس از آن، حضرت فرمودند: ای ابوحنیفه، خبر ده مرا از فرموده حق عزّوجلّ: «وَ مَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً»، - . آل عمران/ 97 - {هر که در آن درآید در امان است.} این مکان کدام جای زمین می‌باشد؟ ابوحنیفه گفت: مراد کعبه است.

امام علیه السلام فرمودند: آیا می‌دانی حجّاج بن یوسف در کعبه منجنیق قرار داد و ابن زبیر را کشت؟ پس چطور ابن زبیر در امان قرار نگرفت؟

راوی گفت: ابو حنیفه ساکت شد، سپس امام علیه السلام به وی فرمود: ای ابوحنیفه، وقتی به موضوعی برخورد کردی که در کتاب خدا حکمش نبوده و اخبار و سنن نبوی نیز مبیّن آن نباشند، چه خواهی کرد؟ ابوحنیفه عرض کرد: خدا حال شما را نیکو گرداند، قیاس کرده و در آن به رأی خود عمل می‌نمایم.

حضرت فرمودند: ای ابو حنیفه، اولین کسی که قیاس نمود ابلیس ملعون بود، وی در مقابل پروردگار متعال قیاس کرده و گفت: من از آدم بهترم زیرا مرا از آتش و او را از گل آفریده‌ای. ابوحنیفه ساکت شد، سپس حضرت فرمود: ای ابوحنیفه، آیا ادرار نجس‌تر است یا منی؟ ابوحنیفه گفت: ادرار، امام علیه السلام فرمودند: پس چرا مردم برای منی غسل کرده و برای ادرار چنین نمی‌کنند؟ ابو حنیفه ساکت و خاموش شد.

امام علیه السلام فرمودند: ای ابوحنیفه، نماز افضل است یا روزه؟ عرض کرد: نماز. حضرت فرمودند: پس چرا حائض موظّف است روزه را قضاء کرده ولی قضای نماز بر او نیست؟ ابوحنیفه ساکت و خاموش شد.

حضرت فرمودند: ای ابوحنیفه، جواب این سؤال را بگو: مردی کنیزی ام ولد داشته که از او دختری دارد و نیز همسر آزادی برایش بوده که نازا می‌باشد. در سحری، دختر این مرد که از ام ولد می‌باشد به زیارت پدر آمده

ص: 293

و مرد بعد از خواندن نماز صبح با همسر آزادش نزدیکی کرده و سپس به حمام می‌رود، زن آزاد در مقام کینه و حیله با ام ولد و دخترش بر آمده، در همان گرمی که شوهر به حمام رفته برخاسته و به سراغ دختر شوهرش که از ام ولد هست رفته و در حالی که وی خواب می‌باشد، خودش را روی او انداخته و به همان نحو که شوهر با او مواقعه نموده و آب در رحمش ریخته، وی نیز همان آب را در رحم دختر می‌ریزد و دختر از همان آب حمل بر می‌دارد، حکم این حمل از نظر تو چیست؟

ابو حنیفه عرضه داشت: به خدا سوگند، درباره آن هیچ نمی‌دانم.

حضرت فرمودند: ای ابوحنیفه، جواب این سؤال را بگو: مردی کنیزی دارد که وی را به تزویج مملوکش در می‌آورد و مملوک از او غائب می‌شود. سپس از همسر مرد فرزندی متولد شده و از کنیز ام ولدی که دارد و مملوک مزبور او را حامله نموده، مولودی به دنیا می‌آید و پس از آن خانه فرو می‌ریزد و مرد که مولی بوده و دو کنیز که یکی از ام ولد بوده و دیگری کنیزی که مولی او را تزویج عبد کرده، هر سه می‌میرند، حال شما بگو که وارث کیست؟

ابوحنیفه عرض نمود: فدایت شوم، به خدا سوگند درباره آن هیچ نمی‌دانم.

سپس ابوحنیفه گفت: خدا حالتان را نیکو نماید، در کوفه نزد ما جماعتی هستند که معتقدند شما ایشان را فرمان داده‌اید که از فلان و فلان و فلان برائت و بیزاری جویند، آیا این صحیح است؟ فرمودند: وای بر تو ای ابوحنیفه، این صحیح نیست، پناه به خدا می‌برم!!

ابو حنیفه عرضه داشت: خدا حالتان را نیکو نماید، این جماعت امر را در این سه نفر خیلی بزرگ شمرده و مسئله تبری و بیزاری از ایشان را سخت پیگیر می‌باشند. حضرت فرمودند: از من چه می‌خواهی؟

ابوحنیفه عرض کرد: نامه‌ای به ایشان مرقوم فرمایید. حضرت فرمودند: به چه مضمون؟ ابوحنیفه عرضه داشت: از ایشان بخواهید خود را از تبری جستن نسبت به این سه نفر باز دارند. حضرت فرمودند: از من اطاعت نمی‌کنند.

ابوحنیفه عرض کرد: چرا، خدا حالتان را نیکو نماید، در صورتی که شما نامه را نوشته و من رسول و فرستاده شما باشم، البته مرا اطاعت خواهند نمود.

حضرت فرمودند: ای ابوحنیفه، این اصرار تو چیزی نیست مگر از روی نادانی، بین من و کوفه چند فرسخ فاصله می‌باشد؟

ابوحنیفه گفت: بسیار بسیار زیاد، به حدی که به شمار نمی‌آید. حضرت فرمودند: بین من و تو چقدر فاصله است؟ ابوحنیفه عرضه داشت: هیچ فاصله‌ای نیست.

حضرت فرمودند: تو در منزل من بر من وارد شدی و سه مرتبه اذن در نشستن گرفتی، پس به تو اذن ندادم، با این حال بدون اذن من نشستی و مخالفت مرا نمودی، چگونه آن جماعت در حالی که این همه با من فاصله دارند و من این جا می‌باشم، اطاعتم کنند؟

راوی می‌گوید: ابوحنیفه سر مبارک امام را بوسید و از نزد آن جناب خارج شد در حالی که می‌گفت: او داناترین مردمان است و حال آن که نزد هیچ عالمی وی را ندیده‌ایم.

ابوبکر حضرمی می‌گوید: پرسیدم: فدایت شوم! جواب مسئله اول و دوم چیست؟

حضرت فرمودند: ای ابوبکر، مقصود از «سِیرُوا فِیها لَیالِیَ وَ أَیَّاماً آمِنِینَ» این است که: با قائم ما اهل بیت سیر و مسافرت کنید که در ایمنی کامل می‌باشید.

و مراد از «وَ مَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً» این است که هر کس با قائم ما بیعت کرده و در حزب آن حضرت باشد و دست آن بزرگوار را مسح کند و در گروه اصحابش باشد، البته از هر گزندی در امان می‌باشد. - . علل الشرایع: 89 ب 81 ح 5 -

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام و لست کما تقول جملة حالیة اعترضت بین الشرط و الجزاء لرفع توهم أن هذا الشرط و التقدیر محتمل الصدق و أما قوله تعالی سِیرُوا فِیها لَیالِیَ وَ أَیَّاماً آمِنِینَ فهو فی القرآن مذکور بین الآیات التی أوردت فی ذکر قصة أهل سبأ حیث قال وَ جَعَلْنا بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ الْقُرَی الَّتِی بارَکْنا فِیها قُریً ظاهِرَةً وَ قَدَّرْنا فِیهَا السَّیْرَ سِیرُوا

1) و فی نسخة: من فلان و فلان و فلان.

2) و فی نسخة: انّهم یعظمون الامر فیهم.

3) و فی نسخة: تسألهم الکف عنهم.

فِیها لَیالِیَ وَ أَیَّاماً آمِنِینَ فعلی تأویله علیه السلام تکون هذه الجملة معترضة بین تلک القصة لبیان أن هذا الأمن الذی کان لهم فی تلک القری و قد زال عنهم بکفرانهم سیعود فی لیالی و أیام زمان القائم علیه السلام و لذا قال تعالی وَ قَدَّرْنا و أما قوله تعالی وَ مَنْ دَخَلَهُ فعلی تأویله علیه السلام یکون المراد الدخول فی ذلک الزمان مع بیعته علیه السلام فی الحرم أو أنه لما کانت حرمة البیت مقرونة بحرمتهم علیهم السلام راجعة إلیها فیکون الدخول فیها کنایة عن الدخول فی بیعتهم و متابعتهم علی هذا البطن من الآیة.

و أما قوله علیه السلام أیما أرجس لعله ذکره إلزاما علیه لأنه کان یقول بأن البول أرجس حتی إنه نسب إلیه أنه قال بطهارة المنی بعد الفرک و أما فی مسألة السحق و إن لم یذکر علیه السلام جوابه هاهنا فقد قال الشیخ فی النهایة إن علی المرأة الرجم و یلحق الولد بالرجل و یلزم المرأة المهر و علیه دلت صحیحة محمد بن مسلم و غیرها و قد خالف بعض الأصحاب فی لزوم الرجم بل اکتفوا بالجلد و بعضهم فی تحقق النسب و سیأتی الکلام فیه فی محله.

و أما سقوط البیت علی الجاریتین فالظاهر أن السؤال عن اشتباه ولد المملوک و ولد المولی کما مر و فرض سقوط البیت علی الجاریتین لتقریب فرض الاشتباه و المشهور بین الأصحاب فیه القرعة کما تقتضیه أصولهم و کلاهما مرویان فی الکافی.

**[ترجمه]«لَستَ کما تقول» جمله حالیه و معترضه است که بین شرط و جزا واقع شده، و چون جمله شرطیه امکان درست بودن دارد، امام می‌خواهد امکان این فرض و توهم آن را به کلی نفی کند؛ یعنی ابوحنیفه قطعا در علومی که ادعا می‌کند آگاهی ندارد، حتی احتمال درستی آن نیز نمی‌رود. اما آیه «سِیرُوا فِیها لَیالِیَ وَ أَیَّاماً آمِنِینَ»، در قرآن بین آیات مربوط به داستان اهل سبأ آمده است. آنجایی که خداوند فرمود «وَ جَعَلْنا بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ الْقُرَی الَّتِی بارَکْنا فِیها قُریً ظاهِرَةً وَ قَدَّرْنا فِیهَا السَّیْرَ سِیرُوا

ص: 294

فِیها لَیالِیَ وَ أَیَّاماً آمِنِینَ» که جمله معترضهای است بین قصه مذکور، بنا بر تأویل امام علیه السلام، معنایش چنین می‌شود: امنیتی که در آن قریه‌ها بوده و به خاطر کفران مردم از بین رفته بود، در زمان مهدی (عج) باز خواهد گشت و لذا خداوند فرموده: «وَ قَدَّرنا».

و اما قول خداوند «و من دخله»، تأویل آن از دیدگاه امام علیه السلام این است که با امنیت کامل با مهدی (عج) در آن زمان در حرم بیعت می‌شود، یا آن که حرمت کعبه در واقع حرمت اهل بیت بوده و دخول در حرم کنایه از بیعت و پیروی از اهل بیت است، و این معنا از بطن و درون آیه قابل استفاده است.

و اما این که امام فرمود: کدام یک از آن دو نجس‌تر است؟ شاید هدف از آن، الزام کردن ابوحنیفه بوده که می‌گفت بول نجس‌تر است، تا جائی که به او نسبت داده شده که قائل به پاک بودن منی بعد از بیرون آمدن آن است.

اما راجع به مسئله مساحقه، هر چند امام در اینجا به آن جواب نداده ولی شیخ طوسی در النهایه نوشته است که زن سنگسار گشته، فرزند به شوهر می‌پیوندد و مهر آن دختر باید پرداخت شود. دلیل این حکم، صحیحه محمد بن مسلم و غیر آن است. اما برخی از دانشمندان امامیه با سنگساری مخالفت کرده و تازیانه را کافی دانستهاند، همچنان که برخی دیگر در تحقق نسب فرزند به شوهر راه خلاف پیموده‌اند، و توضیح بیشتر خواهد آمد.

اما خراب شدن خانه بر دو کنیز، ظاهراً سؤال از مشتبه شدن پسر غلام و پسر آقا بوده است، همان طوری که گذشت، و فرض ریختن خانه بر دو کنیز به خاطر نزدیکی فرض اشتباه به ذهن است. مشهور بین اصحاب در این مورد، قرعه است، همان طوری که قواعد و اصول آنان نیز چنین اقتضا را دارد، و هر دو در کتاب کافی روایت شده است.

**[ترجمه]

«13»

ع، علل الشرائع الْحُسَیْنُ بْنُ أَحْمَدَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الدَّارِیُّ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ سُفْیَانَ الْحَرِیرِیِّ عَنْ مُعَاذٍ عَنْ بِشْرِ بْنِ یَحْیَی الْعَامِرِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی لَیْلَی قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ مَعِی نُعْمَانُ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مَنِ الَّذِی مَعَکَ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ هَذَا رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْکُوفَةِ لَهُ نَظَرٌ وَ نَفَاذُ رَأْیٍ⁽¹⁾یُقَالُ لَهُ نُعْمَانُ قَالَ فَلَعَلَّ هَذَا الَّذِی یَقِیسُ الْأَشْیَاءَ بِرَأْیِهِ فَقُلْتُ نَعَمْ قَالَ یَا نُعْمَانُ هَلْ تُحْسِنُ أَنْ تَقِیسَ رَأْسَکَ فَقَالَ لَا فَقَالَ مَا أَرَاکَ تُحْسِنُ شَیْئاً وَ لَا فَرْضَکَ إِلَّا مِنْ عِنْدِ غَیْرِکَ فَهَلْ عَرَفْتَ کَلِمَةً أَوَّلُهَا کُفْرٌ وَ آخِرُهَا إِیمَانٌ قَالَ لَا قَالَ فَهَلْ عَرَفْتَ مَا الْمُلُوحَةُ فِی الْعَیْنَیْنِ وَ الْمَرَارَةُ

1) و فی نسخة و نقادر أی

فِی الْأُذُنَیْنِ وَ الْبُرُودَةُ فِی الْمَنْخِرَیْنِ وَ الْعُذُوبَةُ فِی الشَّفَتَیْنِ قَالَ لَا قَالَ ابْنُ أَبِی لَیْلَی فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ فَسِّرْ لَنَا جَمِیعَ مَا وَصَفْتَ قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی خَلَقَ عَیْنَیِ ابْنِ آدَمَ مِنْ شَحْمَتَیْنِ ⁽¹⁾فَجَعَلَ فِیهِمَا الْمُلُوحَةَ وَ لَوْ لَا ذَلِکَ لَذَابَتَا فَالْمُلُوحَةُ تَلْفِظُ مَا یَقَعُ فِی الْعَیْنِ مِنَ الْقَذَی⁽²⁾وَ جَعَلَ الْمَرَارَةَ فِی الْأُذُنَیْنِ حِجَاباً مِنَ الدِّمَاغِ فَلَیْسَ مِنْ دَابَّةٍ تَقَعُ فِیهِ إِلَّا الْتَمَسَتِ الْخُرُوجَ وَ لَوْ لَا ذَلِکَ لَوَصَلَتْ إِلَی الدِّمَاغِ وَ جُعِلَتِ الْعُذُوبَةُ فِی الشَّفَتَیْنِ مَنّاً مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی ابْنِ آدَمَ یَجِدُ بِذَلِکَ عُذُوبَةَ الرِّیقِ وَ طَعْمَ الطَّعَامِ وَ الشَّرَابِ وَ جَعَلَ الْبُرُودَةَ فِی الْمَنْخِرَیْنِ ⁽³⁾لِئَلَّا تَدَعَ فِی الرَّأْسِ شَیْئاً إِلَّا أَخْرَجَتْهُ فَقُلْتُ فَمَا الْکَلِمَةُ الَّتِی أَوَّلُهَا کُفْرٌ وَ آخِرُهَا إِیمَانٌ قَالَ قَوْلُ الرَّجُلِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَأَوَّلُهَا کُفْرٌ وَ آخِرُهَا إِیمَانٌ ثُمَّ قَالَ یَا نُعْمَانُ إِیَّاکَ وَ الْقِیَاسَ فَقَدْ حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ مَنْ قَاسَ شَیْئاً بِشَیْ‌ءٍ قَرَنَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مَعَ إِبْلِیسَ فِی النَّارِ فَإِنَّهُ أَوَّلُ مَنْ قَاسَ عَلَی رَبِّهِ فَدَعِ الرَّأْیَ وَ الْقِیَاسَ فَإِنَّ الدِّینَ لَمْ یُوضَعْ بِالْقِیَاسِ وَ بِالرَّأْیِ.

**[ترجمه]علل الشرائع: حسین بن احمد، از یحیی عامری، از ابن ابی الیلی نقل کرده که وی گفت: با نعمان بر امام صادق علیه السلام داخل شدیم، امام علیه السلام فرمودند: این کیست که با تو همراه می‌باشد؟ عرضه داشتم: فدایت شوم! این مردی است از اهل کوفه که صاحب نظر و نقد و دقت بوده و به وی نعمان می‌گویند. امام فرمودند: شاید وی همان است که چیزها را با رأی خود قیاس می‌کند. عرضه داشتم: بلی.

حضرت فرمودند: ای نعمان، می‌توانی در سر خود قیاس را اجرا کنی؟ عرض کرد: خیر. حضرت فرمودند: پس نمی‌بینم که در چیزی بتوانی قیاس کنی و دانایی و عملی داشته باشی مگر آن که آن علم از دیگری می‌باشد. سپس فرمودند: آیا کلمه‌ای را می‌دانی که اولش کفر و پایانش ایمان باشد؟ عرضه داشت: خیر.

حضرت فرمودند: آیا می‌دانی چرا در چشم‌ها شوری

ص: 295

و در گوش‌ها تلخی و در دو لوله بینی برودت و سردی و در لب‌ها شیرینی می‌باشد؟ عرضه داشت: خیر

ابن ابی لیلی عرض کرد: فدایت شوم! آنچه را برای ما توصیف نمودی، تفسیر فرمایید.

حضرت فرمودند: پدرم از پدرانش‌علیهم السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل کردند که آن حضرت فرمودند: خداوند تبارک و تعالی چشمان انسان را از پیه خلق نمود و در آن شوری قرار داد، و اگر غیر از این می‌بود، چشم‌ها آب می‌شدند و شوری، آنچه از خاشاک در چشم افتد را بیرون می‌اندازد. و تلخی را در گوش‌ها حجاب و پوشش مغز قرار داد و هیچ حشره‌ای و جنبنده‌ای در گوش واقع نمی‌شود مگر آن که درخواست بیرون آمدن را دارد، و اگر این تلخی در گوش نمی‌بود، حشره‌ای که داخل گوش می‌شد خود را به مغز می‌رساند. و نیز حق عزوجل بر انسان منت نهاد و در لبهایش شیرینی گذارد تا به واسطه آن شیرینی آب دهان را یافته و طعم مطعومات و مشروبات را حس کند. و در لوله بینی سردی قرار داد تا آنچه در سر پیدا می‌شود، به واسطه این رطوبت و سردی خارج گشته و در آن باقی نماند.

عرض کردم: آن کلمه‌ای که اولش کفر و آخرش ایمان است چیست؟ فرمودند: کلام شخص است که می‌گوید: «لا اله الا الله»، پس اولش کفر بوده و پایانش ایمان است. بعد حضرت فرمودند: ای نعمان، از قیاس بپرهیز، زیرا پدرم از پدرانش از رسول خدا صلی الله علیه وآله نقل کردند که آن حضرت فرمودند: کسی که قیاس کند، خداوند او را با ابلیس در دوزخ قرین می‌نماید، زیرا او اولین کسی بود که بر پروردگارش قیاس کرد. پس تو عمل به رأی و قیاس را ترک کن، زیرا اساس دین بر قیاس و رأی بنا نشده.

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام و لا فرضک معطوف علی قوله شیئا أو علی الضمیر المنصوب فی أراک و الأول أظهر.

**[ترجمه]«لافرضک» عطف بر شیئاً بوده و یا عطف بر ضمیر منصوب در «اراک» می‌باشد و اولی بهتر است. - . علل الشرایع: 91 ب 81 ح 6 -

**[ترجمه]

«14»

ع، علل الشرائع ابْنُ مَسْرُورٍ عَنْ ابْنِ عَامِرٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْجُمْهُورِ الْعَمِّیِّ بِإِسْنَادِهِ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَبَی اللَّهُ لِصَاحِبِ الْبِدْعَةِ بِالتَّوْبَةِ قِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ کَیْفَ ذَاکَ قَالَ إِنَّهُ قَدْ أُشْرِبَ قَلْبُهُ حُبَّهَا.

ثو، ثواب الأعمال ابن الولید عن الصفار عن ابن یزید عن العمی مثله

**[ترجمه]علل الشرائع: جعفر بن محمّد بن مسرور - رحمه الله - از محمّد بن جمهور العمی با اسنادش نقل کرده که رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: خداوند متعال ابا دارد که توبه بدعت گذار را بپذیرد. محضر مبارکش عرض شد: یا رسول الله، چرا چنین می‌باشد؟ فرمود: زیرا محبّت و وابستگی به بدعت، در قلبش رسوخ کرده. - . علل الشرایع: 492 ب 243 ح 1 -

ثواب الأعمال: ابن ولید از عمی مثل آن را روایت کرده است. - . ثواب الاعمال و عقاب الاعمال: 305 -

**[ترجمه]

بیان

لعل المراد أنه لا یوفق للتوبة کما یظهر من التعلیل أو لا تقبل توبته قبولا کاملا.

1) الشحم: ما ابیضّ و خف من لحم الحیوان کالذی یغشی الکراش و الامعاء و نحوها و بالفارسیة «پیه

2) القذی: ما یقع فی العین او فی الشراب من تبنة أو نحوها

3) المنخر الانف.

**[ترجمه]از علتی که در حدیث بیان شده چنین استفاده می‌شود که او موفق به توبه نمی‌گردد و یا توبه‌اش کامل پذیرفته نمی‌شود.

ص: 296

**[ترجمه]

«15»

ع، علل الشرائع أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ نُوحٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ رَجُلٌ فِی الزَّمَنِ الْأَوَّلِ طَلَبَ الدُّنْیَا مِنْ حَلَالٍ فَلَمْ یَقْدِرْ عَلَیْهَا وَ طَلَبَهَا مِنْ حَرَامٍ فَلَمْ یَقْدِرْ عَلَیْهَا فَأَتَاهُ الشَّیْطَانُ فَقَالَ لَهُ یَا هَذَا إِنَّکَ قَدْ طَلَبْتَ الدُّنْیَا مِنْ حَلَالٍ فَلَمْ تَقْدِرْ عَلَیْهَا وَ طَلَبْتَهَا مِنْ حَرَامٍ فَلَمْ تَقْدِرْ عَلَیْهَا أَ فَلَا أَدُلُّکَ عَلَی شَیْ‌ءٍ تَکْثُرُ بِهِ دُنْیَاکَ وَ یَکْثُرُ بِهِ تَبَعُکَ قَالَ بَلَی قَالَ تَبْتَدِعُ دِیناً وَ تَدْعُو إِلَیْهِ النَّاسَ فَفَعَلَ فَاسْتَجَابَ لَهُ النَّاسُ وَ أَطَاعُوهُ وَ أَصَابَ مِنَ الدُّنْیَا ثُمَّ إِنَّهُ فَکَّرَ فَقَالَ مَا صَنَعْتُ ابْتَدَعْتُ دِیناً وَ دَعَوْتُ النَّاسَ مَا أَرَی لِی تَوْبَةً إِلَّا أَنْ آتِیَ مَنْ دَعَوْتُهُ إِلَیْهِ فَأَرُدَّهُ عَنْهُ فَجَعَلَ یَأْتِی أَصْحَابَهُ الَّذِینَ أَجَابُوهُ فَیَقُولُ لَهُمْ إِنَّ الَّذِی دَعَوْتُکُمْ إِلَیْهِ بَاطِلٌ وَ إِنَّمَا ابْتَدَعْتُهُ فَجَعَلُوا یَقُولُونَ لَهُ کَذَبْتَ وَ هُوَ الْحَقُّ وَ لَکِنَّکَ شَکَکْتَ فِی دِینِکَ فَرَجَعْتَ عَنْهُ فَلَمَّا رَأَی ذَلِکَ عَمَدَ إِلَی سِلْسِلَةٍ فَوَتَّدَ لَهَا وَتِداً ثُمَّ جَعَلَهَا فِی عُنُقِهِ وَ قَالَ لَا أَحُلُّهَا حَتَّی یَتُوبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَیَّ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی نَبِیٍّ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ قُلْ لِفُلَانٍ وَ عِزَّتِی لَوْ دَعَوْتَنِی حَتَّی تَنْقَطِعَ أَوْصَالُکَ مَا اسْتَجَبْتُ لَکَ حَتَّی تَرُدَّ مَنْ مَاتَ عَلَی مَا دَعَوْتَهُ إِلَیْهِ فَیَرْجِعَ عَنْهُ.

سن، المحاسن أبی عن ابن أبی عمیر مثله- ضا، فقه الرضا علیه السلام مثله.

**[ترجمه]علل الشرائع: پدرم - رحمه الله - از سعد بن عبدالله، از هشام بن حکم از حضرت ابی عبدالله علیه السلام نقل کرده که آن جناب فرمودند: در زمان‌های گذشته، مردی بود که دنیا را از راه حلال طلب نمود و بر آن دست نیافت. سپس از طریق حرام پیگیری کرد، باز به آن نرسید. شیطان نزدش آمد و به او گفت: فلانی، دنیا را از راه حلال و حرام طلب کردی و به آن نرسیدی، اکنون می‌خواهی تو را به چیزی راهنمایی کنم که دنیای تو آباد و فراوان شود؟ آن مرد گفت: آری. شیطان گفت: دینی جدید اختراع کن و مردم را به آن دعوت نما.

آن مرد چنین کرد و مردم دعوتش را پذیرفته و اطاعتش کردند، مدتی گذشت و دنیای آن مرد آباد و ثروت فراوان نصیبش گردید، ولی ناگهان به خود آمد و گفت:

این دینی که اختراع کرده و مردم را به آن دعوت کرده‌ام، توبه‌ای برایش نمی‌بینم مگر آنکه نزد کسانی که منحرفشان کرده‌ام رفته و آنان را از دینی که به آن‌ها دعوتشان کرده‌ام برگردانم. لذا پیش یاران و اصحابش رفت و گفت: آنچه شما را به آن دعوت کرده‌ام و شما نیز آن را پذیرفتید باطل بوده و از ساخته‌های خود من است نه دین خدا. آنها گفتند: دروغ می‌گویی و حق همان است؛ و تو در دینت شک و تردید کرده و از آن برگشته‌ای.

وقتی آن مرد چنین دید، زنجیری تهیه نمود و میخی به آن نصب کرد و زنجیر را به گردنش انداخت و میخ را به زمین کوبید و گفت: زنجیر را از گردنم نمی‌گشایم تا حق تعالی توبه مرا بپذیرد. حق تعالی به پیامبری از پیامبران آن عصر وحی فرمود: که به فلانی بگو: سوگند به عزت و بزرگی خود، اگر آن قدر مرا بخوانی که مفاصل استخوان‌هایت از هم جدا شوند، جوابت را نداده مگر تمام آنان که به دین تو از دنیا رفته‌اند را زنده کنی و آنان از دین باطل و اختراعی خود را برگردانی. - . علل الشرایع: 492 ب 243 ح 2 -

المحاسن: از ابن عمیر مثل آن را روایت کرده است. - . محاسن: 207 ب 6 ح 70 -

فقه الرضا علیه السلام: مثل آن روایت شده است. - . فقه الرضا: 383 ب 107 -

**[ترجمه]

«16»

ید، التوحید ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام لی، الأمالی للصدوق ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الرَّیَّانِ ⁽¹⁾عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ مَا آمَنَ بِی مَنْ فَسَّرَ بِرَأْیِهِ کَلَامِی وَ مَا عَرَفَنِی مَنْ شَبَّهَنِی بِخَلْقِی وَ مَا عَلَی دِینِی مَنِ اسْتَعْمَلَ الْقِیَاسَ فِی دِینِی.

ج، الإحتجاج مرسلا مثله.

1) بفتح الراء المهملة و الیاء المشددة، مشترک بین الرجلین: أحدهما ابن شبیب الثقة خال المعتصم، و الآخر ابن الصلت البغدادیّ الأشعریّ القمّیّ الثقة الصدوق، و یعسر تمیزهما و لکن لما کان کلاهما عدلان فلا إشکال فی روایتهما. و یحتمل أن یکون الواقع فی السند ابن الصلت لمکان روایة إبراهیم بن هاشم عنه، حیث قال الشیخ فی الفهرست: الریان بن الصلت له کتاب أخبرنا به الشیخ أبو عبد اللّه محمّد بن محمّد بن النعمان و الحسین بن عبید اللّه، عن محمّد بن علیّ بن الحسین، عن أبیه، و حمزة بن محمّد، و محمّد بن علی، عن علیّ بن إبراهیم، عن أبیه، عن الریان بن الصلت

**[ترجمه]توحید و عیون أخبار الرضا علیه السلام، أمالی صدوق: امام رضا علیه السلام از پدرانش از رسول خدا صلی الله علیه وآله روایت کرد و فرمود: خدای متعال فرمود: کسی که سخنانم را به رأی خودش تفسیر کند، به من ایمان نیاورده؛ و کسی که مرا به مخلوقاتم تشبیه نماید، مرا درست نشناخته؛ و کسی که از قیاس در دینم استفاده کند، او بر دین من نیست. - . توحید: 68 ب 2 ح 23، عیون اخبار الرضا علیه السلام 1: 107 ب 11 ح 4 -

ص: 298

**[ترجمه]

بیان

الحروریة هم الخوارج.

**[ترجمه]حروریه همان خوارجند.

**[ترجمه]

«23»

ب، قرب الإسناد هَارُونُ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام قَالَ: مَنْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلْقِیَاسِ لَمْ یَزَلْ دَهْرَهُ فِی الْتِبَاسٍ وَ مَنْ دَانَ اللَّهَ بِالرَّأْیِ لَمْ یَزَلْ دَهْرَهُ فِی ارْتِمَاسٍ.

ب، قرب الإسناد ابْنُ عِیسَی عَنِ الْبَزَنْطِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِلرِّضَا علیه السلام جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنَّ بَعْضَ أَصْحَابِنَا یَقُولُونَ نَسْمَعُ الْأَمْرَ یُحْکَی عَنْکَ وَ عَنْ آبَائِکَ علیهم السلام فَنَقِیسُ عَلَیْهِ وَ نَعْمَلُ بِهِ فَقَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ لَا وَ اللَّهِ مَا هَذَا مِنْ دِینِ جَعْفَرٍ هَؤُلَاءِ قَوْمٌ لَا حَاجَةَ بِهِمْ إِلَیْنَا قَدْ خَرَجُوا مِنْ طَاعَتِنَا وَ صَارُوا فِی مَوْضِعِنَا فَأَیْنَ التَّقْلِیدُ الَّذِی کَانُوا یُقَلِّدُونَ جَعْفَراً وَ

1) أراد تقریره علی القیاس و الرأی بأن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله لو لم یقله لکان لک القول بالقیاس و رأیک.

أَبَا جَعْفَرٍ قَالَ جَعْفَرٌ لَا تَحْمِلُوا عَلَی الْقِیَاسِ فَلَیْسَ مِنْ شَیْ‌ءٍ یَعْدِلُهُ الْقِیَاسُ إِلَّا وَ الْقِیَاسُ یَکْسِرُهُ.

**[ترجمه]قرب الإسناد: بزنطی از امام رضا علیه السلام روایت می‌کند: فدایت شوم! بعضی یاران ما می‌گویند: امری را از شما و پدارنت حکایت می‌کنند، پس بر آن قیاس می‌نمائیم و عمل می‌کنیم، چگونه است؟ امام با تعجب فرمود: سبحان اللّه،

نه قسم به خدا، این از دین امام صادق علیه السلام نیست، آن مردم از اطاعت ما خارج شده و نیازمند ما نیستند، بلکه ادعای امامت کرده‌اند. اینان چگونه مقلد امام باقر

ص: 299

و صادقند؟ در حالی که امام صادق علیه السلام فرمود: قیاس نکنید، زیرا اگر یک قیاس چیزی را تصدیق نماید، قیاس دیگر با آن معارضه خواهد کرد و آن را خواهد شکست. - . قرب الاسناد: 104 ح 349 -

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام و صاروا فی موضعنا أی رفعوا أنفسهم عن تقلید الإمام و ادعوا الإمامة حقیقة حیث زعموا أنهم یقدرون علی العلم بأحکام الله من غیر نص و قوله فلیس من شی‌ء یعدله القیاس أی لیس شی‌ء یحکم القیاس بعدله و صدقه إلا و یکسره قیاس آخر یعارضه فلا عبرة به و لا یصلح أن یکون مستندا لشی‌ء لوهنه.

**[ترجمه]اینان تقلید امام را از گردن خود برداشته، یا خود را بالاتر از تقلید امام دانستهاند، که این در واقع ادعای امامت است و خیال کرده‌اند که بدون نصوص و روایات معصومین می‌توانند علم به احکام داشته باشند، در حالی که اگر بر حکمی قیاس صادق باشد، قیاس دیگر با او تعارض و درگیر شده، او را خواهد شکست. پس قیاس به علت سستی و بی‌ارزشی اعتبار نداشته و نمی‌تواند دلیل حکم باشد.

**[ترجمه]

«28»

ما، الأمالی للشیخ الطوسی الْمُفِیدُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ خَالِدٍ الْمَرَاغِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الصَّلْتِ عَنْ حَاجِبِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنِ الْوَصَّافِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ عَنْ خَالِدِ بْنِ طَلِیقٍ قَالَ سَمِعْتُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام یَقُولُ ذِمَّتِی بِمَا أَقُولُ رَهِینَةٌ وَ أَنَا بِهِ زَعِیمٌ إِنَّهُ لَا یَهِیجُ عَلَی التَّقْوَی زَرْعُ قَوْمٍ وَ لَا یَظْمَأُ عَلَی التَّقْوَی سِنْخُ أَصْلٍ أَلَا إِنَّ الْخَیْرَ کُلَّ الْخَیْرِ فِیمَنْ عَرَفَ قَدْرَهُ وَ کَفَی بِالْمَرْءِ جَهْلًا أَنْ لَا یَعْرِفَ قَدْرَهُ إِنَّ أَبْغَضَ خَلْقِ اللَّهُ إِلَی اللَّهِ رَجُلٌ قَمَشَ عِلْماً مِنْ أَغْمَارِ غَشْوَةٍ وَ أَوْبَاشِ فِتْنَةٍ فَهُوَ فِی عَمًی عَنِ الْهُدَی الَّذِی أُتِیَ بِهِ مِنْ عِنْدِ رَبِّهِ وَ ضَالٌّ عَنْ سُنَّةِ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله یَظُنُّ أَنَّ الْحَقَّ فِی صُحُفِهِ کَلَّا وَ الَّذِی نَفْسُ ابْنِ أَبِی طَالِبٍ بِیَدِهِ قَدْ ضَلَّ وَ أَضَلَّ مَنِ افْتَرَی سَمَّاهُ رَعَاعُ النَّاسِ عَالِماً وَ لَمْ یَکُنْ فِی الْعِلْمِ یَوْماً سَالِماً فَکَّرَ فَاسْتَکْثَرَ مَا قَلَّ مِنْهُ خَیْرٌ مِمَّا کَثُرَ حَتَّی إِذَا ارْتَوَی مِنْ غَیْرِ حَاصِلٍ وَ اسْتَکْثَرَ مِنْ غَیْرِ طَائِلٍ جَلَسَ لِلنَّاسِ مُفْتِیاً ضَامِناً لِتَخْلِیصِ مَا اشْتَبَهَ عَلَیْهِمْ فَإِنْ نَزَلَتْ بِهِ إِحْدَی الْمُهِمَّاتِ هَیَّأَ لَهَا حَشْواً مِنْ رَأْیِهِ ثُمَّ قَطَعَ عَلَی الشُّبُهَاتِ خَبَّاطُ جَهَالاتٍ رَکَّابُ عَشَوَاتٍ وَ النَّاسُ مِنْ عِلْمِهِ فِی مِثْلِ غَزْلِ الْعَنْکَبُوتِ لَا یَعْتَذِرُ مِمَّا لَا یَعْلَمُ فَیَسْلَمَ وَ لَا یَعَضُّ عَلَی الْعِلْمِ بِضِرْسٍ قَاطِعٍ فَیَغْنَمَ تَصْرُخُ مِنْهُ الْمَوَارِیثُ وَ تَبْکِی مِنْ قَضَائِهِ الدِّمَاءُ وَ تُسْتَحَلُّ بِهِ الْفُرُوجُ الْحَرَامُ غَیْرُ مَلِی‌ءٍ وَ اللَّهِ بِإِصْدَارِ مَا وَرَدَ عَلَیْهِ وَ لَا نَادِمٍ عَلَی مَا فَرَّطَ مِنْهُ أُولَئِکَ الَّذِینَ حَلَّتْ عَلَیْهِمُ النِّیَاحَةُ وَ هُمْ أَحْیَاءٌ فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَمَنْ نَسْأَلُ بَعْدَکَ وَ عَلَی مَا نَعْتَمِدُ فَقَالَ اسْتَفْتِحُوا کِتَابَ اللَّهِ فَإِنَّهُ إِمَامٌ مُشْفِقٌ وَ هَادٍ مُرْشِدٌ وَ وَاعِظٌ نَاصِحٌ وَ دَلِیلٌ یُؤَدِّی إِلَی جَنَّةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: از خالد بن طلیق از امام علی علیه السلام روایت کرده که از آن حضرت شنیدم می‌فرمود: ذمه‌ام در گرو و ضمانت گفتارم می‌باشد، که با تقوا هیچ زراعتی خشک نمی‌شود. با تقوا هیچ ریشه‌ای تشنه نمی‌شود. تمام خیر در این است که کسی اندازه خود شناسد. قدرنشناسی خویش جهالت است. مبغوض‌ترین مخلوقات نزد خداوند مردی است که دانش را از گروه احمق و هر جای پست و فتنه‌گر به دست آورد، که در این صورت، از دیدن راه هدایت نابینا و از سنت پیامبر گمراه است؛ گمان می‌کند حق در یک صفحه است. سوگند به خدا گمراه و گمراه‌کننده است کسی که به دروغ خبر دهد و انسان‌های پست او را عالم بنامند، در حالی که یک روز هم عالم نبوده. چیزهای زیادی را که خیرش کم است جمع کرده‌اند، معلومات بی‌حاصلی را بافته و فربه کرده‌اند. برای خلاص‌شدن از مشتبهات، اگر از وی یکی از مهمات سؤال شود، حرف زائدی از پیش خود زده، بر شبهات قانع می‌شود. وی به مانند کسی است که در تاریکی شب بدون چراغ راه رود. عمل مردم به علم وی مانند: چنگ زدن به تار عنکبوت است. خود وی معذور نبوده و دانش وی براهین یقینی نیست. او چوپانی است که ارث از دست وی فریاد می‌کند،

خون‌ها از قضاوت وی گریان، و نوامیس حرام حلال می‌گردد. وی صلاحیت حکم کردن نداشته، به کوتاهی خویش نیز پشیمان نیست، شایسته است به حال آنان در حال حیات‌شان گریه شود.

راوی پرسید: ای امیرالمؤمنین! بعد از شما از چه کسی پرسیده شود و به کی اعتماد کنیم؟ فرمود: به کتاب خداوند که امام مهربان هدایت‌گر، واعظ ناصح و راهنمایی است که به بهشت رهنمون می‌شود. - . امالی طوسی 9: 240 -

**[ترجمه]

بیان

الأغمار جمع غمر بالضم و هو الجاهل الغر الذی لم یجرب الأمور

و العشوة بالمهملة الظلمة و العمی و بالمعجمة أیضا یرجع إلی معنی العمی و الأوباش أخلاط الناس و رذالهم و سائر الفقرات قد مر تفسیرها و إنما ذکرناها مکررا للاختلاف الکثیر بین الروایات.

**[ترجمه]«اغمار» یعنی جاهلان بی‌تجربه،

ص: 300

«عشوه» تاریکی، «عمی» کوری، و «اوباش» انسان‌های پست را گویند و شرح بقیه گذشت. این حدیث را به خاطر اختلاف زیاد بین روایات تکرار کرده‌ام.

**[ترجمه]

«29»

ما، الأمالی للشیخ الطوسی عبد الواحد بن محمد عن ابن عقدة عن أحمد بن یحیی عن عبد الرحمن عن أبیه عن الأعمش عن تمیم بن سلمة عن أبی عبیدة عن عبد الله أنه قال اقتصاد فی سنة خیر من اجتهاد فی بدعة قال عبد الله تعلموا ممن علم فعمل.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: از ابوعبیده از عبدالله روایت شده که فرمود: میانه‌روی در سنت، بهتر از اجتهاد در بدعت است. علم را از کسی بیاموزید که به علمش عمل کند. - . امالی طوسی 9: 240 -

**[ترجمه]

«30»

ما، الأمالی للشیخ الطوسی ابْنُ الصَّلْتِ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِکِ عَنْ هَارُونَ بْنِ عِیسَی عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ أَخْبَرَنِی عَلِیُّ بْنُ مُوسَی عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ فِی خُطْبَتِهِ إِنَّ أَحْسَنَ الْحَدِیثِ کِتَابُ اللَّهِ وَ خَیْرَ الْهَدْیِ هَدْیُ مُحَمَّدٍ وَ شَرَّ الْأُمُورِ مُحْدَثَاتُهَا وَ کُلُّ مُحْدَثَةٍ بِدْعَةٌ وَ کُلُّ بِدْعَةٍ ضَلَالَةٌ وَ کَانَ إِذَا خَطَبَ قَالَ فِی خُطْبَتِهِ أَمَّا بَعْدُ فَإِذَا ذَکَرَ السَّاعَةَ اشْتَدَّ صَوْتُهُ وَ احْمَرَّتْ وَجْنَتَاهُ ثُمَّ یَقُولُ صَبَّحَتْکُمُ السَّاعَةُ أَوْ مَسَّتْکُمْ ثُمَّ یَقُولُ بُعِثْتُ أَنَا وَ السَّاعَةُ کَهَذِهِ مِنْ هَذِهِ وَ یُشِیرُ بِإِصْبَعَیْهِ.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: جابر بن عبدالله از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده که پیامبر در خطبه‌اش فرمود: بهترین حدیث کتاب خدا، بهترین هدایت هدایت محمد، بدترین امور بدعت‌ها، هر بدعتی گمراهی است. - وقتی یاد قیامت کرد، صدایش بلند و رخسارش سرخ شد و فرمود: - قیامت هنگام صبح شما را خواهد گرفت. بعد فرمود: بعثت من و قیامت، مانند دو انگشت کنار همند. - . امالی طوسی 10: 270 -

**[ترجمه]

بیان

یقال صبحهم -بالتخفیف و التشدید- أی أتاهم صباحا.

**[ترجمه]«صبحهم» به تخفیف و تشدید، به معنای این است که صبح نزد آنان آمد.

**[ترجمه]

«31»

مع، معانی الأخبار ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی الرَّبِیعِ قَالَ: قُلْتُ مَا أَدْنَی مَا یَخْرُجُ بِهِ الرَّجُلُ مِنَ الْإِیمَانِ قَالَ الرَّأْیُ یَرَاهُ مُخَالِفاً لِلْحَقِّ فَیُقِیمُ عَلَیْهِ.

سن، المحاسن أبی عن حماد مثله.

**[ترجمه]معانی الأخبار: ابن ربیع گوید: خدمت امام صادق علیه السلام عرض کردم: کمترین چیزی که انسان را از ایمان بیرون می‌برد چیست؟ فرمود: رأیی که آن را مخالف حق ببیند و بر آن پایداری کند. - . معانی الاخبار: 393 ح 42 -

المحاسن: حماد مثل حدیث بالا را روایت کرده است. - . محاسن: 211 ب 7 ح 83 -

**[ترجمه]

«32»

مع، معانی الأخبار بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ الْأَهْوَازِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَا أَدْنَی مَا یَکُونُ بِهِ الْعَبْدُ کَافِراً قَالَ أَنْ یَبْتَدِعَ شَیْئاً فَیَتَوَلَّی عَلَیْهِ وَ یَبْرَأَ مِمَّنْ خَالَفَهُ.

**[ترجمه]معانی الأخبار: حلبی گوید خدمت امام صادق علیه السلام عرض کردم: کمترین چیزی که به آن بنده کافر می‌شود، چیست؟ فرمود: این که بدعتی

در دین گذارد و آن را دوست دارد و از مخالفان آن بیزاری جوید. - . معانی الاخبار: 393 ب 429 ح 43 -

**[ترجمه]

«33»

مع، معانی الأخبار بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ بُرَیْدٍ الْعِجْلِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَا أَدْنَی مَا یَصِیرُ بِهِ الْعَبْدُ کَافِراً قَالَ فَأَخَذَ

حَصَاةً مِنَ الْأَرْضِ فَقَالَ أَنْ یَقُولُ لِهَذِهِ الْحَصَاةِ إِنَّهَا نَوَاةٌ وَ یَبْرَأَ مِمَّنْ خَالَفَهُ عَلَی ذَلِکَ وَ یَدِینَ اللَّهَ بِالْبَرَاءَةِ مِمَّنْ قَالَ بِغَیْرِ قَوْلِهِ فَهَذَا نَاصِبٌ قَدْ أَشْرَکَ بِاللَّهِ وَ کَفَرَ مِنْ حَیْثُ لَا یَعْلَمُ.

ثو، ثواب الأعمال ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ رَفَعَهُ قَالَ: کُلُّ بِدْعَةٍ ضَلَالَةٌ وَ کُلُّ ضَلَالَةٍ سَبِیلُهَا إِلَی النَّارِ.

سن، المحاسن ابن یزید مثله.

1) بکسر العین المهملة بعدها صاد مهملة

2) هو عاصم بن حمید.

3) هو محمّد بن قیس أبو عبد اللّه البجلیّ

**[ترجمه]ثواب الأعمال: معصوم علیه السلام فرمود: هر بدعتی گمراهی است و هر گمراهی راه به دوزخ دارد. - . ثواب الاعمال و عقاب الاعمال: 304 -

المحاسن: ابن یزید مثل آن روایت کرده است. - . محاسن: 207 ب6 ح 68 -

ص: 303

**[ترجمه]

«42»

ثو، ثواب الأعمال أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی خَالِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: أَدْنَی الشِّرْکِ أَنْ یَبْتَدِعَ الرَّجُلُ رَأْیاً فَیُحِبَّ عَلَیْهِ وَ یُبْغِضَ عَلَیْهِ.

سن، المحاسن بعض أصحابنا عن ابن یزید مثله.

**[ترجمه]ثواب الأعمال: امام باقر علیه السلام فرمود: فروپایه‌ترین درجه شرک این است که انسان عقیده‌ای بسازد و بر اساس آن با دیگران دوستی کند و دشمنی نماید. - . ثواب الاعمال و عقاب الاعمال: 305 -

المحاسن: ابن یزید مثل آن را روایت کرده است. - . محاسن: 207 ب 6 ح 67 -

**[ترجمه]

«43»

ثو، ثواب الأعمال ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ ⁽¹⁾عَنِ الثُّمَالِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام مَا أَدْنَی النَّصْبِ فَقَالَ أَنْ یَبْتَدِعَ الرَّجُلُ شَیْئاً فَیُحِبَّ عَلَیْهِ وَ یُبْغِضَ عَلَیْهِ.

**[ترجمه]ثواب الأعمال: ابوحمزه ثمالی گوید: خدمت امام باقر علیه السلام عرض کردم: کمترین چیزی که انسان را ناصبی می‌کند چیست؟ فرمود: اینکه انسان چیزی (عقیده‌ای) را بسازد و بر اساس آن دوستی و دشمنی نماید. - . ثواب الاعمال و عقاب الاعمال: 304 -

**[ترجمه]

«44»

ثو، ثواب الأعمال أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ هَارُونَ بْنِ الْجَهْمِ عَنْ حَفْصِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ مَشَی إِلَی صَاحِبِ بِدْعَةٍ فَوَقَّرَهُ فَقَدْ مَشَی فِی هَدْمِ الْإِسْلَامِ.

سن، المحاسن أبی عن هارون مثله.

سن، المحاسن أَبِی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَکِیمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ

1) و یؤید الأول ما یأتی بعده من قوله: أتی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بما یکتفون به؟.

2) الظاهر اتّحاده مع ما تقدم تحت الرقم 48 و ان اختلفا بالاجمال و التفصیل

مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ علیهما السلام جُعِلْتُ فِدَاکَ فُقِّهْنَا فِی الدِّینِ وَ أَغْنَانَا اللَّهُ بِکُمْ عَنِ النَّاسِ حَتَّی إِنَّ الْجَمَاعَةَ مِنَّا لَیَکُونُ فِی الْمَجْلِسِ مَا یَسْأَلُ رَجُلٌ صَاحِبَهُ یَحْضُرُهُ الْمَسْأَلَةُ وَ یَحْضُرُهُ جَوَابُهَا مَنّاً مِنَ اللَّهِ عَلَیْنَا بِکُمْ فَرُبَّمَا وَرَدَ عَلَیْنَا الشَّیْ‌ءُ لَمْ یَأْتِنَا فِیهِ عَنْکَ وَ عَنْ آبَائِکَ شَیْ‌ءٌ فَنَنْظُرُ إِلَی أَحْسَنِ مَا یَحْضُرُنَا وَ أَوْفَقِ الْأَشْیَاءِ لِمَا جَاءَنَا مِنْکُمْ فَنَأْخُذُ بِهِ فَقَالَ هَیْهَاتَ هَیْهَاتَ فِی ذَلِکَ وَ اللَّهِ هَلَکَ مَنْ هَلَکَ یَا ابْنَ حَکِیمٍ ثُمَّ قَالَ لَعَنَ اللَّهُ أَبَا حَنِیفَةَ یَقُولُ ⁽¹⁾قَالَ عَلِیٌّ وَ قُلْتُ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ حَکِیمٍ لِهِشَامِ بْنِ الْحَکَمِ وَ اللَّهِ مَا أَرَدْتُ إِلَّا أَنْ یُرَخِّصَ لِی فِی الْقِیَاسِ ⁽²⁾.

**[ترجمه]المحاسن: محمد بن حکیم می‌گوید:

ص: 305

به امام موسی کاظم علیه السلام عرض کردم: فدایت شوم! ما در دین فقیه و به برکت شما از مردم بی‌نیاز گشته‌ایم، حتی اصحاب ما وقتی در مجلسی هستند، شخصی از دیگری سؤال نمی‌کند مگر اینکه در نزد او آن مسئله و جوابش حاضر است، و این منّت خدا است بر ما که به برکت وجود شما است. چه بسا مسئله‌ای از ما سؤال میشود که در آن مورد از شما و پدران شما، پاسخی نداریم، پس ما آیا می‌توانیم نیکوترین چیزی که در نزد ما است و موافق‌ترین چیزی که از روایات شما داریم را بگیریم و با آن پاسخ دهیم؟

فرمود: هرگز! هرگز! قسم به خدا این باعث هلاکت است. خدا ابوحنیفه را لعنت کند که می‌گفت: علی چنین گفته و من چنین می‌گویم. - محمد بن حکیم به هشام بن حکم گفت: به خدا سوگند! می‌خواستم از امام اجازه قیاس بگیرم. - - . محاسن: 212 ب 7 ح 89 -

**[ترجمه]

بیان

قوله ما یسأل رجل صاحبه فی بعض النسخ إلا یحضره و هو ظاهر و فی أکثر النسخ یحضره بغیر أداة الاستثناء فتکون کلمة ما نافیة أیضا أی لا یحتاج أحد من أهل المجلس أن یسأل صاحبه عن مسألة و جملة یحضره مستأنفة أو موصولة و هی مع صلتها مبتدأ و قوله یحضره خبر أو الجملة استئنافیة أو صفة للمجلس و الأول أظهر.

**[ترجمه]گفته راوی «کسی که جواب سؤالی را می داند، از همراهش نمی پرسد» در بعضی نسخه ها «الایحضره» آمده؛ یعنی اگر این که حضور ذهن دارد، و این مطلب، ظاهر است. در بیشتر نسخه ها واژه «یحضره» بدون ادات استثناء آمده و کلمه «ما» در «ما یسأل رجل صاحبه» نافیه است و مفهومش این است که: هیچ کس از اهل مجلس نیاز ندارد تا از دوستش مسئله را بپرسد (چون می داند). از لحاظ ادبی در این عبارت چند احتمال وجود دارد.

1. جمله «یحضره» مستأنفه باشد . جمله «ما یسأل...» صله و موصول با هم مبتداء، و جمله «یحضره» خبر آن باشد. 3. جمله «ما یسأل...» استثنا فیه باشد. «ما یسأل...» صفت برای مجلس باشد. و احتمال اول از این چهار احتمال اظهر است.

**[ترجمه]

«52»

سن، المحاسن الْوَشَّاءُ عَنِ الْمُثَنَّی عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَرِدُ عَلَیْنَا أَشْیَاءُ لَیْسَ نَعْرِفُهَا فِی کِتَابٍ وَ لَا سُنَّةٍ فَنَنْظُرُ فِیهَا ⁽³⁾فَقَالَ لَا أَمَا إِنَّکَ إِنْ أَصَبْتَ لَمْ تُؤْجَرْ وَ إِنْ کَانَ خَطَأً کَذَبْتَ عَلَی اللَّهِ.

سن، المحاسن ابن محبوب أو غیره عن المثنی مثله.

**[ترجمه]المحاسن: ابوبصیر گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: سؤالاتی از ما می‌شود که از کتاب و سنت نمی‌توانیم پاسخ دهیم، می‌توانیم با قیاس و نظر شخصی پاسخ دهیم؟ فرمود: نه! زیرا اگر به واقع برسی اجر نداری و اگر اشتباه باشد، به خدا دروغ بسته‌ای. - . محاسن: 212 ب 7 ح 90 -

المحاسن: مثنی مثل آن را روایت کرده است. - . محاسن: 212 ب 7 ح 99 -

**[ترجمه]

«53»

سن، المحاسن أَبِی عَنِ النَّضْرِ عَنْ دُرُسْتَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَکِیمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ علیه السلام إِنَّا نَتَلَاقَی فِیمَا بَیْنَنَا فَلَا یَکَادُ یَرِدُ عَلَیْنَا إِلَّا وَ عِنْدَنَا فِیهِ شَیْ‌ءٌ وَ ذَلِکَ شَیْ‌ءٌ أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِ عَلَیْنَا بِکُمْ وَ قَدْ یَرِدُ عَلَیْنَا الشَّیْ‌ءُ وَ لَیْسَ عِنْدَنَا فِیهِ شَیْ‌ءٌ وَ عِنْدَنَا مَا یُشْبِهُهُ فَنَقِیسُ عَلَی أَحْسَنِهِ فَقَالَ لَا وَ مَا لَکُمْ وَ لِلْقِیَاسِ ثُمَّ قَالَ لَعَنَ اللَّهُ أَبَا فُلَانٍ کَانَ یَقُولُ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام وَ قُلْتُ وَ قَالَ الصَّحَابَةُ وَ قُلْتُ ثُمَّ قَالَ لِی أَ کُنْتَ تَجْلِسُ إِلَیْهِ قُلْتُ لَا وَ لَکِنْ هَذَا قَوْلُهُ فَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام إِذَا جَاءَکُمْ مَا تَعْلَمُونَ فَقُولُوا وَ إِذَا جَاءَکُمْ مَا لَا تَعْلَمُونَ

1) و فی نسخة: کان یقول

2) الظاهر اتّحاده مع ما یأتی تحت الرقم 54

3) أی برأینا و قیاسنا

فَهَا وَ وَضَعَ یَدَهُ عَلَی فَمِهِ فَقُلْتُ وَ لِمَ ذَاکَ قَالَ لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَتَی النَّاسَ بِمَا اکْتَفَوْا بِهِ عَلَی عَهْدِهِ وَ مَا یَحْتَاجُونَ إِلَیْهِ مِنْ بَعْدِهِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ.

**[ترجمه]المحاسن: محمد بن حکیم گوید: به امام کاظم علیه السلام عرض کردم: ما با هم دیدار داریم. بسیاری از سؤالاتی که از ما می‌شود را به برکت وجود شما پاسخ می‌دهیم، اما در پاسخ برخی سؤالات جوابی نداریم ولی شبیه آن نزد ما موجود است، می‌توانیم به بهترین آن قیاس کنیم؟ فرمود: نه! شما را با قیاس چه کار؟ خدا ابوفلان را لعنت کند که می‌گفت: علی چنین گفته و من چنین می‌گویم و صحابه چنین گفته و من چنین می‌گویم. آیا شما نزد او می‌روید؟ عرض کردم: نه! ولی می‌دانم چنین می‌گوید. فرمود: اگر می‌دانید، پاسخ دهید؟ و اگر نه، ساکت باشید.

سن، المحاسن أَبِی عَنْ فَضَالَةَ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ فُضَیْلٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع

قَالَ: إِنَّ السُّنَّةَ لَا تُقَاسُ وَ کَیْفَ تُقَاسُ السُّنَّةُ وَ الْحَائِضُ تَقْضِی الصِّیَامَ وَ لَا تَقْضِی الصَّلَاةَ.

**[ترجمه]المحاسن: فضیل می‌گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

**[ترجمه]مجالس مفید:

ص: 308

قال أبو الفتح الکراجکی فی کنز الفوائد بعد إقامة الدلائل علی مخاصم کان یجوز القیاس فی الشرعیات و لو فرضنا جواز تکلیف العباد بالقیاس فی السمعیات لم یکن بد من ورود السمع بذلک إما فی القرآن أو فی صحیح الأخبار و فی خلو السمع من تعلق التکلیف به دلالة علی أن الله تعالی لم یکلف خلقه به قال فإنا نجد ذلک فی آیات القرآن و صحیح الأخبار قال الله عز و جل فَاعْتَبِرُوا یا أُولِی الْأَبْصارِ ⁽³⁾فأوجب الاعتبار و هو الاستدلال و القیاس و قال فَجَزاءٌ مِثْلُ ما قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ یَحْکُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْکُمْ ⁽⁴⁾فأوجب بالمماثلة المقایسة

وَ رُوِیَ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله لَمَّا أَرْسَلَ مَعَاذاً إِلَی الْیَمَنِ قَالَ لَهُ بِمَا ذَا تَقْضِی قَالَ بِکِتَابِ اللَّهِ قَالَ فَإِنْ لَمْ تَجِدْ فِی کِتَابِ اللَّهِ قَالَ بِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ فَإِنْ لَمْ تَجِدْ فِی سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ أَجْتَهِدُ رَأْیِی فَقَالَ صلی الله علیه و آله الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی وَفَّقَ رَسُولَ رَسُولِ اللَّهِ لِمَا یَرْضَاهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ.

وَ رُوِیَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام أَنَّهُ سُئِلَ فَقِیلَ بِمَا ذَا کَانَ یَحْکُمُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ بِکِتَابِ اللَّهِ فَإِنْ لَمْ یَجِدْ فَسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ فَإِنْ لَمْ یَجِدْ رَجَمَ فَأَصَابَ.

فهذا کله دلیل علی صحة القیاس و الأخذ بالاجتهاد و الظن و الرأی

1) هو العلاء بن رزین.

2) و فی نسخة: سمعت أبا عبد اللّه علیه السلام

3) الحشر: 2.

4) المائدة: 95

فقلت له أما قول الله فَاعْتَبِرُوا یا أُولِی الْأَبْصارِ فلیس لک حجة علی موضع القیاس لأن الله تعالی ذکر أمر الیهود و جنایتهم علی أنفسهم فی تخریب بیوتهم بأیدیهم و أیدی المؤمنین ما یستدل به علی حقیة رسول الله صلی الله علیه و آله و أن الله تعالی أمده بالتوفیق و نصره و خذل عدوه و أمر الناس باعتبار ذلک لیزدادوا بصیرة فی الإیمان و لیس هذا بقیاس فی المشروعات و لا فیه أمر بالتعویل علی الظنون فی استنباط الأحکام.

و أما قوله سبحانه یَحْکُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْکُمْ لیس فیه أن العدلین یحکمان فی جزاء الصید بالقیاس و إنما تعبد الله عباده بإنفاذ الحکم فی الجزاء عند حکم العدلین بما علماه من نص الله تعالی و لو کان حکمهما قیاسا لکانا إذا حکما فی جزاء النعامة بالبدنة قد قاسا مع وجود النص بذلک فیجب أن یتأمل هذا.

و أما الخبران اللذان أوردتهما فهما من أخبار الآحاد التی لا تثبت بهما الأصول المعلومة فی العبادات علی أن رواة خبر معاذ مجهولون و هم فی لفظه أیضا مختلفون فمنهم

رَوَی أَنَّهُ لَمَّا قَالَ أَجْتَهِدُ رَأْیِی قَالَ لَهُ علیه السلام لَا اکْتُبْ إِلَیَّ أَکْتُبْ إِلَیْکَ.

و لو سلمنا صیغة الخبر علی ما ذکرت لاحتمل أن یکون معنی أجتهد رأیی أنی أجتهد حتی أجد حکم الله تعالی فی الحادثة من الکتاب و السنة.

و أما روایة الحسن علیه السلام ففیه تصحیف ممن رواه و الخبر المعروف

أَنَّهُ قَالَ: فَإِنْ لَمْ یَجِدْ شَیْئاً فِی السُّنَّةِ زَجَرَ فَأَصَابَ.

یعنی بذلک القرعة بالسهام و هو مأخوذ من الزجر و الفال و القرعة عندنا من الأحکام المنصوص علیها و لیست بداخلة فی القیاس و الآیات و الأخبار دالة علی نفیه⁽¹⁾قال الله تعالی وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِکَ هُمُ الْکافِرُونَ ⁽²⁾» لسنا نشک أن الحکم بالقیاس حکم بغیر التنزیل و قال سبحانه وَ لا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُکُمُ الْکَذِبَ هذا حَلالٌ وَ هذا حَرامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ⁽³⁾و مستخرج الحکم فی الحادثة بالقیاس لا یصح أن یضیفه إلی الله و لا إلی رسوله و إذا لم یصح إضافته إلیهما فإنما هو مضاف إلی القائس و هو المحلل و المحرم فی الشرع من عنده و کذب

1) تقدم روایات فی حکایة ذلک عن علیّ علیه السلام فی باب أنهم علیهم السلام عندهم مواد العلم.

2) المائدة: 44.

3) النحل: 116

وصفه بلسانه و قال سبحانه وَ لا تَقْفُ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ الآیة ⁽¹⁾و نحن نعلم أن القائس معول علی الظن دون العلم.

و أما الأخبار

فَمِنْهُ قَوْلُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله سَتَفْتَرِقُ أُمَّتِی عَلَی بِضْعٍ وَ سَبْعِینَ فِرْقَةً أَعْظَمُهَا فِتْنَةً عَلَی أُمَّتِی قَوْمٌ یَقِیسُونَ الْأُمُورَ بِرَأْیِهِمْ فَیُحَرِّمُونَ الْحَلَالَ وَ یُحَلِّلُونَ الْحَرَامَ.

وَ قَوْلُ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام إِیَّاکُمْ وَ الْقِیَاسَ فِی الْأَحْکَامِ فَإِنَّهُ أَوَّلُ مَنْ قَاسَ إِبْلِیسُ.

وَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام إِیَّاکُمْ وَ تَقَحُّمَ الْمَهَالِکِ بِاتِّبَاعِ الْهَوَی وَ الْمَقَایِیسِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِلْقُرْآنِ أَهْلًا أَغْنَاکُمْ بِهِمْ عَنْ جَمِیعِ الْخَلَائِقِ لَا عِلْمَ إِلَّا مَا أُمِرُوا بِهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ⁽²⁾إِیَّانَا عَنَی.

و جمیع أهل البیت علیهم السلام أفتوا بتحریم القیاس و روی عن سلمان رحمة الله علیه أنه قال ما هلکت أمة حتی قاست فی دینها ⁽³⁾و کان ابن مسعود یقول هلک القائسون.

و قد روی هشام بن عروة عن أبیه قال کان أمر بنی إسرائیل لم یزل معتدلا حتی نشأ فیهم أبناء سبایا الأمم فقالوا فیهم بالرأی فأضلوهم.

و قال ابن عیینة فما زال أمر الناس مستقیما حتی نشأ فیهم ربیعة الرأی بالمدینة و أبو حنیفة بالکوفة و عثمان بالبصرة و أفتوا الناس و فتنوهم فنظرناهم فإذا هم أولاد سبایا الأمم و فی هذا القدر من الأخبار غنی عن الإطالة و الإکثار.

**[ترجمه]ابوالفتح کراجکی در «کنز الفوائد» بعد از اقامه دلائلی بر فرد مخالفی که قیاس را در شرعیات جایز دانسته، می گوید: اگر فرض کنیم بندگان به قیاس و عمل بدان مکلف شده اند، حتما دلیل شرعی قطعی از قرآن مجید یا اخبار درست بر این موضوع باید موجود می بود. و همین نبودن دلیل سمعی بر جواز عمل به قیاس، دلیلی بر این مساله است که خدای تعالی خلق خود را بدان مکلف نکرده است. آن شخص مخالف در پاسخ گفت: ما هم آیه قرآن و هم اخبار درست در مورد جواز عمل به قیاس داریم:

خداوند عزوجل فرمود: «فَاعْتَبِرُوا یا أُولِی الْأَبْصارِ»، - . حشر / 2 - {پس ای دیده‌وران، عبرت گیرید.} و در این آیه عبرت پذیری را واجب کرده و مقصود همان استدلال به قیاس است. و باز فرموده: «فَجَزاءٌ مِثْلُ ما قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ یَحْکُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْکُمْ»، - . مائده / 95 - {

و هر کس از شما عمداً آن را بکشد، باید نظیر آنچه کشته است، از چهارپایان کفّاره‌ای بدهد، که [نظیر بودن] آن را دو تن عادل از میان شما تصدیق کنند.} و همانندی کفاره را به حکم قیاس لازم دانسته، و این آیه برای حجت بودن قیاس است. و اما روایتی که از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده: چون معاذ را به سوی یمن فرستاد، (که امیر آنجا باشد) به او فرمود: با چه مدرکی حکم خواهی کرد؟ پاسخ داد: به قرآن مجید که کتاب خدا است، فرمود: اگر حکم را در کتاب خدا نیابی؟ پاسخ داد: به سنت رسول خدا صلی الله علیه و آله و طبق حکمی که او کرده، فرمود: اگر در سنت رسول خدا هم نیافتی؟ گفت: به اجتهاد خودم که رأیم را استخراج کنم و قضاوت نمایم.

آن حضرت فرمود: سپاس خدا را که فرستاده رسول خدا صلی الله علیه و آله را موفق کرده، بدانچه پسند خدا و رسول او است.

از حسن بن علی علیهما السلام روایت است که از او پرسیدند: امیرمؤمنان علیه السلام به چه مدرکی حکم می کرد؟ فرمود: به کتاب خدا و اگر نمی یافت به سنت رسول خدا صلی الله علیه و آله، و اگر نمی یافت رأی می زد و رأیش درست بود و به حق می رسید. و اینها همه دلیل بر صحت قیاس و اخذ به اجتهاد و ظن و رأی هستند.

ص: 310

من در پاسخ او گفتم: اما قول خدای عز و جل: «فَاعْتَبِرُوا یا أُولِی الْأَبْصارِ»، - . حشر / 2 - {پس ای دیده‌وران، عبرت گیرید.} حجتی نباشد برای تو در مورد قیاس؛ زیرا خدای تعالی از حال یهود و جنایتشان بر خودشان در ویران کردن خانه‌هاشان به دست خودشان و دست مؤمنان گزارش داده و این دلیلی است بر حقانیت رسول خدا صلی الله علیه و آله و بر اینکه خداوند او را موفق کرده و یاری نموده و دشمن او را سرکوب کرده، و به مردم فرموده: از آن عبرت بگیرند تا بینایی آنان در ایمان افزوده شود. و این ربطی به قیاس در احکام شرعیه ندارد و دلیل بر اعتبار و اعتماد به ظن در استنباط احکام نباشد.

و اما اینکه خدا فرموده: «فَجَزاءٌ مِثْلُ ما قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ یَحْکُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْکُمْ »، - . مائده / 95 - {و هر کس از شما عمداً آن را بکشد، باید نظیر آنچه کشته است، از چهارپایان کفّاره‌ای بدهد، که [نظیر بودن] آن را دو تن عادل از میان شما تصدیق کنند.} دلالت ندارد که دو عادل در کفاره صید به قیاس حکم میکنند و جز این نیست که خدا به بندگانش دستور داده که حکم کفاره را اجرا کنند به حکم دو عادل که آن را از نص خدای تعالی دانستند و اگر حکم آن دو به قیاس بود، چون در کفاره صید شتر مرغ به یک شتر حکم می دادند، باید قیاس کرده باشند؛ با اینکه حکم آن در نص خبر وارد شده. پس باید در آن اندیشه کرد.

و اما آن دو خبر که آوردی از اخبار آحاد است که در باره اصول معلومه در عبادات اعتبار ندارند و بدانها اعتماد نشود، به علاوه رجال سند خبر معاذ مجهول و ناشناخته‌اند و در متن آن هم اختلاف دارند و برخی روایت کردند که چون معاذ گفت: به رأی خودم اجتهاد کنم، حضرتش فرمود: من دوست ندارم. به من بنویس تا به تو جواب بنویسم. و اگر هم لفظ خبر را بپذیریم، می‌شود مقصود این باشد که می کوشم به فکر خودم حکم آن حادثه را از قرآن یا از سنت به دست آورم.

و اما آنچه از حسن بن علی علیهما السلام در باره مدرک حکم امیر المؤمنین علیه السلام روایت کردی دچار تصحیف است، و معروف در متن خبر این است که فرمود: اگر در سنت چیزی نباشد زجر می زند و درست در می یابد، و مقصودش از آن، قرعه به سهام است و قرعه نزد ما از احکام شرعیه است که نص بدان وارد شده و از باب قیاس نیست.

و برای تو روشن شد که در آیات و اخباری که آوردی، دلیلی بر مدعای تو نیست. زیرا ادله بر بطلان قیاس و منع از آن از قرآن و اخبار درست، فراوان است: خدای عزوجل فرمود: «وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِکَ هُمُ الْکافِرُونَ»، - . مائده / 44 - {و کسانی که به موجب آنچه خدا نازل کرده داوری نکرده‌اند، آنان خود کافرانند.}

و ما شک نداریم که حکم به قیاس، حکم بر خلاف «ما انزل اللَّه» است.

و خدای سبحان فرمود: «وَ لا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُکُمُ الْکَذِبَ هذا حَلالٌ وَ هذا حَرامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ إِنَّ الَّذینَ یَفْتَرُونَ عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ لا یُفْلِحُون»، - . نحل / 116 - {و برای آنچه زبان شما به دروغ می‌پردازد، مگویید: «این حلال است و آن حرام » تا بر خدا دروغ بندید، زیرا کسانی که بر خدا دروغ می‌بندند رستگار نمی‌شوند.}

آنکه به وسیله قیاس حکمی را برای حادثه‌ای در آورده، درست نباشد که آن را به خدا نسبت دهد و نه به رسول خدا صلی الله علیه و آله، و چون حکم منسوب به خدا و رسول نباشد، حکم از قیاس کردن باشد نه خدا و رسول، و او در شرع به گفته خود حلال و حرام آورده است و زبانش به دروغ نام حکم خدا بر آن نهاده است.

ص: 311

و خدای متعال می فرماید: «وَ لا تَقْفُ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْئؤُلا»، - . اسراء / 36 - {و چیزی را که بدان علم نداری دنبال مکن، زیرا گوش و چشم و قلب، همه مورد پرسش واقع خواهند شد.} و ما می دانیم که قیاسگر به گمان استناد می کند نه به علم، و گمان غیر از علم است. آیا نمی دانی که [[علم و گمان] در یک چیز با هم جمع نمی شوند و یک چیز نمی شود که هم معلوم باشد و هم مظنون؟ همین آیات قرآنی در بطلان قیاس بس است.

و اما اخباری که در این باره روایت شده، فرموده رسول خدا صلی الله علیه و آله (ص) است که به زودی امتم هفتاد و چند فرقه شوند، فتنه‌گرتر همه بر امتم مردمی باشند که هر امری را به رأی خود قیاس کنند و حلال را حرام کنند و حرام را حلال.

و امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: بپرهیزید از قیاس در احکام، زیرا نخستین کسی که قیاس کرد ابلیس بود.

امام صادق جعفر بن محمد علیهما السلام فرمود: از افتادن در مهلکه‌ها به واسطه پیروی از هوی و هوس و از قیاسها بپرهیزید. خدا برای قرآن، اهل و دانشمندانی مقرر کرده و از همه مردم شما را بی‌نیاز کرده، و علمی نباشد جز آنچه

آنان بدان فرمان دهند. خدا فرموده: «وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ إِلاَّ رِجالاً نُوحی إِلَیْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ،» - . نحل / 43 - {و پیش از تو [هم] جز مردانی که بدیشان وحی می‌کردیم گسیل نداشتیم. پس اگر نمی‌دانید، از پژوهندگان کتابهای آسمانی جویا شوید.} و مقصود از اهل ذکر ما هستیم. و همه اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله فتوی دادند به اینکه قیاس حرام است.

از سلمان فارسی - رضی الله عنه - روایت است که فرمود: هلاک نشدند امتی مگر اینکه در دین خود قیاس کردند. ابن مسعود می گفت: قیاس‌کننده‌ها هلاکند. و از هشام بن عروه روایت است که از قول پدرش گفته است: کار بنی اسرائیل پیوسته استوار بوده تا پسران اسیران امتهای دیگر در میان آنها بزرگ شدند و گفتار به رأی را میان آنها رواج دادند و آنان را گمراه کردند.

ابن عیینه گفته: پیوسته کار مردم مسلمان استوار و درست بود تا ربیعة الرأی در مدینه و ابو حنیفه در کوفه و عثمان در بصره ظهور کردند و به مردم فتوی دادند و آنها را گمراه کردند و ما در باره آنها فکر کردیم؛ و همه، فرزندان اسیران از امتهای دیگرند. و همین اندازه از اخبار کافی است و از درازی سخن و پر گفتن بی نیاز میکند. - . کنزالفوائد 2: 206 – 210 -

**[ترجمه]

«75»

نهج، نهج البلاغة قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّ الْمُؤْمِنَ یَسْتَحِلُّ الْعَامَ مَا اسْتَحَلَّ عَاماً أَوَّلَ وَ یُحَرِّمُ الْعَامَ مَا حَرَّمَ عَاماً أَوَّلَ وَ أَنَّ مَا أَحْدَثَ النَّاسُ لَا یُحِلُّ لَکُمْ شَیْئاً مِمَّا حُرِّمَ عَلَیْکُمْ وَ لَکِنَّ الْحَلَالَ مَا أَحَلَّ اللَّهُ وَ الْحَرَامَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فَقَدْ جَرَّبْتُمُ الْأُمُورَ وَ ضَرَّسْتُمُوهَا وَ وُعِظْتُمْ بِمَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ ضُرِبَتِ الْأَمْثَالُ لَکُمْ وَ دُعِیتُمْ إِلَی الْأَمْرِ الْوَاضِحِ فَلَا یَصَمُّ عَنْ ذَلِکَ إِلَّا أَصَمُّ وَ لَا یَعْمَی عَنْ ذَلِکَ إِلَّا أَعْمَی وَ مَنْ لَمْ یَنْفَعْهُ اللَّهُ بِالْبَلَاءِ وَ التَّجَارِبِ لَمْ یَنْتَفِعْ بِشَیْ‌ءٍ مِنَ الْعِظَةِ وَ أَتَاهُ التَّقْصِیرُ مِنْ أَمَامِهِ حَتَّی یَعْرِفَ مَا أَنْکَرَ وَ یُنْکِرَ مَا عَرَفَ وَ إِنَّمَا النَّاسُ رَجُلَانِ مُتَّبِعٌ شِرْعَةً وَ مُتَّبِعٌ بِدْعَةً لَیْسَ مَعَهُ مِنَ اللَّهِ بُرْهَانُ سُنَّةٍ وَ لَا ضِیَاءُ حُجَّةٍ وَ إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ یَعِظْ أَحَداً بِمِثْلِ الْقُرْآنِ

1) الاسری: 36

2) النحل: 43، الأنبیاء: 7.

3) و قوله رحمه اللّه یکشف عن ورود النصّ فیه لانه لا یقول شیئا برأیه.

1) هذا ما یراه الاخباریون و کثیر من غیرهم و هو من أعجب الخطاء، و لو ابطل حکم العقل بعد معرفة الامام کان فیه ابطال التوحید و النبوّة و الإمامة و سائر المعارف الدینیة، و کیف یمکن أن ینتج من العقل نتیجة ثمّ یبطل بها حکمه و تصدق النتیجة بعینها، و لو أرید بذلک أن حکم العقل صادق حتّی ینتج ذلک تمّ یسدّ بابه کان معناه تبعیّة العقل فی حکمه للنقل و هو أفحش فسادا فالحق: أن المراد من جمیع هذه الأخبار النهی عن اتباع العقلیات فیما لا یقدر الباحث علی تمیز المقدمات الحقة من المموّهة الباطلة. ط

1) لعل تأخیره علیه السلام السؤال کان لتحقیر الکلام الباطل و عدم الاعتناء بشأنه، أو لتهیئة جمیع الحاضرین للجواب و حصول توجه تام إلیه حتّی یقع الکلام موقعه و یغلب الحق علی الباطل و یفحم الخصم المکابر

1) و زاد فی نسخة: و یعفو عن السیئات

اشارة

تتمة أبواب العلم‌

باب 8 ثواب الهدایة و التعلیم و فضلهما و فضل العلماء و ذم إضلال الناس‌

الآیات

الأخبار

«1»

بیان

«2»

بیان

«3»

بیان

«4»

بیان

«5»

بیان

«6»

«7»

بیان

أقول

«8»

بیان

«9»

«10»

بیان

«11»

«12»

بیان

«13»

بیان

«14»

إیضاح

«15»

«16»

«17»

بیان

«18»

بیان

«19»

«20»

«21»

«22»

«23»

بیان

«24»

«25»

بیان

«26»

«27»

«28»

«29»

بیان

«30»

بیان

«31»

«32»

بیان

«33»

«34»

«35»

«36»

«37»

«38»

«39»

«40»

بیان

«41»

«42»

بیان

«43»

بیان

«44»

بیان

«45»

«46»

«47»

«48»

بیان

«49»

«50»

«51»