بحار الانوار دریاهای نور مجموعه ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم السلام با ترجمه فارسی جلد 59

مشخصات کتاب

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1110ق.

Majlesi, Mohammad Baqir

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی - عربی

عنوان و نام پديدآور : بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار عليهم السلام- بحار الانوار / دریاهای نور :مجموعه‌ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم‌السلام با ترجمه فارسی / محمدباقر مجلسی؛ [مترجم] موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان؛ ویراستار ادبی موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان.

مشخصات نشر : اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1399 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره‌978-622-6962-65-0 : ؛ ج.1‌978-622-6962-64-3 : ؛ ج.2‌978-622-6962-66-7 : ؛ ج.3‌978-622-6962-68-1 : ؛ ج.4‌978-622-6962-70-4 ؛ ج.5‌978-622-696272-8 : ؛ ج. 6‌978-622-696274-2 : ؛ ج. 7‌978-622-696276-6 : ؛ ج.8:978-622-696278-0 ؛ ج.9:978-622-696280-3 ؛ ج.10‌978-622-6962-82-7 : ؛ ج.11‌978-622-6962-84-1 : ؛ ج.12:978-622-6962-86-5 ؛ ج. 13‌978-622-6962-88-9: ؛ ج. 14‌978-622-6962-90-2: ؛ ج.15‌978-622-6962-92-6 : ؛ ج.16:978-622-6962-94-0 ؛ ج.17‌978-622-6962-96-4 : ؛ ج.18‌978-622-6962-98-8 : ؛ ج.19‌978-622-6962-62-9 : ؛ ج.20 978-622-7524-16-1 : ؛ ج. 21 978-622-7524-17-8 : ؛ ج. 22 978-622-7524-18-5 : ؛ ج.23:978-622-7524-19-2

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : فارسی - عربی.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و جهل.- ج.2. کتاب علم.- ج.3. کتاب توحید 1.- ج 4. کتاب توحید.- ج 5 . کتاب عدل و معاد 1.- ج 6 . کتاب عدل و معاد 2.- ج.7. کتاب عدل و معاد 3.- ج.8. کتاب عدل و معاد 4.- ج.9. کتاب احتجاج و مناظره 1.- ج.10. کتاب احتجاج و مناظره 2.- ج.11. تاریخ پیامبران 1.- ج. 13. تاریخ پیامبران 3.- ج. 14. تاریخ پیامبران 4.- ج.15. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 1.- ج.16. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 2.- ج.17. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 3.- ج.18. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 4.- ج.19. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 5.- ج.20. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 6.- ج.21. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 7.- ج.22. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 8

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

Hadith (Shiites) -- Texts -- 17th century

شناسه افزوده : موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

رده بندی کنگره : BP135

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 7351844

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

متن عربی مطابقت داده شده با چاپ :

سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی 1037 - 1111ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [ -13].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، 1403ق. [1360].

یادداشت: جلد108،103،94،91،92،87،67،66،65،52،24(چاپ سوم: 1403ق.=1983م.=[1361]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .24. کتاب‌الامامة. ج.52. تاریخ‌الحجة. ج67،66،65. الایمان و الکفر. ج.87. کتاب‌الصلاة . ج. 92،91 .الذکر و الدعا. ج. 94. کتاب‌السوم. ج.103.فهرست‌المصادر. ج.108.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن 11ق

رده بندی کنگره: BP135/م3ب31300 ی ح

رده بندی دیویی: 297/212

شماره کتابشناسی ملی: 1680946

ترجمه بحارالانوار جلد 59: آسمان و جهان - 6

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1111ق.

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پديدآور :ترجمه بحارالانوار [کتاب]/ اثر محمدباقر مجلسی،مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، 1392 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.1 : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.2 : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.3 : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.4 978-600-715070-2 : ؛ ج.5 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.6 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.7 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.8 : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.10 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.11 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.12 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.13 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.14 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.15 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.16:978-600-7150-88-7 ؛ ج.17:978-600-7150-89-4 ؛ ج.18: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.19:978-600-7150-91-7 ؛ ج.20:978-600-7150-92-4 ؛ ج.21: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.22:978-600-7150-94-8 ؛ ج.23:978-600-7150-95-5

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : ج.2 - 8 و 10 - 16 (چاپ اول: 1392) (فیپا).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.2. کتاب توحید.- ج.3. کتاب عدل و معاد.- ج.4. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. 5. تاریخ پیامبران.- ج.6. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.7. کتاب امامت.- ج.8. تاریخ امیرالمومنین.- ج.9. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.10. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.11. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.12. کتاب آسمان و جهان - 1.- ج.13. آسمان و جهان - 2.- ج.14. کتاب ایمان و کفر.- ج.15. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.16. کتاب مواعظ و حکم.- ج.17. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.18. کتاب ادعیه.- ج.19. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.20. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP135/م3ب3042167 1392

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 3348985

تتمة كتاب السماء و العالم / ادامه کتاب «آسمان و جهان»

تتمة أبواب الإنسان و الروح و البدن و أجزائه و قواهما و أحوالهما / ادامه بابها از جلد قبل

باب 48 آخر في ما ذكره الحكماء و الأطباء في تشريح البدن و أعضائه

و فيه فصول

الفصل الأول في بيان الأعضاء الأصلية للبدن

قالوا إن الله سبحانه خلق أعضاء الحيوان مختلفة لحكم و مصالح فجعلها عظاما و أعصابا و عضلات و أوتارا و رباطات و عروقا و أغشية و لحوما و شحوما و رطوبات و غضاريف و هي البسائط.

ثم جعل منها الأعضاء المركبة الآلية من القحف‌⁽¹⁾و الدماغ و الفكّين و العين و الأذن و الأنف و الأسنان و اللسان و الحلق و العنق و الصلب و النخاع و الأضلاع و القصّ و الترقوة و العضد و الساعد و الرُّسغ‌⁽²⁾و المشط و الأصابع و الأظفار و الصدر و الرئة و القلب و المري‌ء و المعدة و الأمعاء و الكبد و الطحال و المرارة و الكلي و المثانة و مراق البطن و الأنثيين و القضيب و الثدي و الرحم و العانة و الفخذ و الساق و القدم و العقب و الكعب و غير ذلك.

أربعة منها رئيس شريف و هي الدماغ و القلب و الكبد و الأنثيان إذ في

ادامه بابها از جلد قبل

باب 48 دیگر در آنچه حکماء و اطباء فی تشریح بدن و أعضای آن ذکر کرده اند

دارای چند فصل

فصل اول : در بیان اعضاء اصلی بدن

گفتند: خداوند سبحان، برمبنای حکمت‌ها و مصالحی، اعضای جاندارْ را گوناگون آفریده است، و برای جاندار، استخوان، اعصاب، ماهیچه‌ها، تاندون‌ها، رباطات، رگ‌ها، پوست، گوشت، پیه، رطوبت، و غضروف قرار داده و این ها اجزاء بسیط بدن هستند.

و خداوند از آن‌ها اندامی مرکب مانند جمجمه، مغز، آرواره‌ها، چشم، گوش، بینی، دندان‌ها، زبان، حلق، گردن، ستون فقرات، نخاع، دنده، استخوان، سینه، گلوگاه، بازو، ساعد، مچ دست، شانه، انگشتان، ناخن‌ها، ریه، قلب، مری، معده، روده‌ها، کبد، طحال، مثانه، پستان، رَحِم، بیضه‌ها، آلت تناسلی مردانه، ران، ساق، پاشنه و جز آن قرار داد.

از این میان، چهار عضو ریاست و برتری دارند: مغز و قلب و کبد و بیضه‌ها؛ زیرا اولی سرچشمه احساس و حرکت است، و در دومی نیروی زندگی [قرار داده شده است] و سومی برای بقای انسان ضروری است و در چهارمی نیروی تولید مثل، که برای حفظ نسل مورد نیاز است، و به خاطر آن است که هیئت و مزاج مذکر و مونث شکل می‌گیرد که [وجود این تمایز] برای همه‌ی انواع جانداران لازم است. و هر کدام از سه عضوِ نخست به دیگری وابسته و نیازمند است:

الأول قوة الحسّ و الحركة و في الثاني قوة الحياة و في الثالث قوة التغذية و الثلاثة ضرورية لبقاء الشخص و في الرابع قوة التوليد و حفظ النسل المحتاج إليه في بقاء النوع و به يتم الهيئة و المزاج الذكوريّ و الأنوثيّ اللذين‌⁽¹⁾هما من العوارض اللازمة لأنواع الحيوان و كل من الثلاثة الأول مشتبك بالآخر محتاج إليه :

إذ لو لا الكبد و إهداره لسائر الأعضاء بالغذاء لانحلّت و انفشت و لو لا ما يتصل بالكبد من حرارة القلب لم يبق له جوهره الذي به يتم فعله و لو لا تسخّن الدماغ بالشرايين و إغذاء الكبد بالعروق الصاعدة إليه لم يدم له طباعه الذي يكون به فعله و لو لا تحريك الدماغ لعضل الصدر لم يكن التنفّس و لم يبق للقلب جوهره الذي منه تنبعث الحرارة الغريزية في أبداننا و لكن الرئيس المطلق هو القلب و هو أول ما يتكون في الحيوان و منه يسري الروح الذي هو محل الحسّ و الحركة إلي الدماغ ثم يسري منه إلي سائر الأعضاء و منه أيضا يسري الروح الذي هو مبدأ التغذية⁽²⁾و النمو إلي الكبد ثم يسري منه إلي سائر الأعضاء فتبارك الله أحسن الخالقين.

ثم اعلم أن العظام أنواع من طويل و قصير و عريض و دقيق و مصمت و مجوّف علي حسب اختلاف المصالح و الحكم فمنها ما قياسه من البدن قياس الأساس و عليه مبناه و منها ما قياسه المجنّ و الوقاية و منها ما هو كالسلاح الذي يدفع به المصادم و منها ما هو حشو بين فرج المفاصل و منها ما هو متعلق العضلات المحتاجة إلي علاقة.

و جملة العظام دعامة و قوام للبدن و لهذا خلقت صلبة ثم ما لا منفعة فيه سوي هذه خلق مصمتا و إن كان فيه المسامّ و الخلل التي لا بد منها و ما يحتاج إليه لأجل الحركة أيضا فقد زيد في تجويفه و جعل تجويفه في الوسط واحدا ليكون

اگر کبد نبود که غذا را به اعضاء دیگر برساند همه اعضاء از بین می‌رفتند؛ و اگر گَرمیِ قلب به کبد نمی‌رسید جوهرش که به وسیله‌ی آن کار خود را انجام می‌دهد از بین می‌رفت و اگر مغز به وسیله رگ‌ها گرم نمی‌شد و کبد به وسیله رگها به آن غذا نمی‌رساند، طبعش که مایه کار او است دوام نمی‌یافت؛ و اگر مغز ماهیچه‌های سینه را حرکت نمی‌داد تنفسی نبود، و بنابراین قلب جوهرش را که حرارتِ غریزیِ تنْ در بدن ما از آن است نمی‌داشت. اما ریاست مطلق از آنِ قلب است که اولین عضوی است که در جانداران به وجود می‌آید، و روحی که وسیله احساس و حرکت است از قلب به مغز، و سپس به سایر اندام سرایت می‌کند، و همچنین روحی که مبدأ تغذیه و رشد است از قلب به کبد می‌رسد، و سپس از کبد به سایر اعضا می‌رود. فَتَبارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِینَ.

سپس بدان که استخوانها چند نوعند، دراز، کوتاه، پهن، باریک، تو پر و تو خالی که هر کدام مصلحتی دارند، و برخی مانند پایه و بنیاد بدن هستند، برخی به مَثَل سپر و نگهدار آن، برخی مانند سلاحی که دفع برخورد می‌کنند، برخی در میان بندها جای دارند و برخی پیوند ماهیچه‌ها هستند که بدان نیاز دارند.

در کل همه استخوان ها ستون و پایه بدن هستند و از این رو سخت آفریده شدند. پس جز این سودی ندارند که سخت ساخته شوند، گر چه در آن‌ها منافذ و روزنه‌هایی که ضروری است، وجود دارد. آنچه برای حرکت به آن نیاز است در حفره‌ای قرار دارد، و این حفره در وسط آن قرار داده شده است

جرمه غير محتاج إلي مواقف الغذاء المتفرقة فيصير رخوا بل صلب جرمه و جمع غذاؤه و هو المخّ في حشوه ففائدة زيادة التجويف أن يكون أخف و فائدة توحيد التجويف أن يبقي جرمه أصلب و فائدة صلابة جرمه أن لا ينكسر عند الحركات العنيفة و فائدة المخ ليغذوه و ليرطبه دائما فلا يتفتت بتجفيف الحركة و ليكون و هو مجوّف كالمصمت و التجويف يقل إذا كانت الحاجة إلي الوثاقة⁽¹⁾أكثر و يكثر إذا كانت الحاجة إلي الخفة أكثر و خلق بعضها مشاشة⁽²⁾لأجل‌⁽³⁾الغذاء المذكور مع زيادة حاجة بسبب شي‌ء يجب أن ينفذ فيها كالرائحة المستنشقة مع الهواء في العظام التي تحت الدماغ و لفضول الدماغ المدفوعة فيها.

و العظام كلها متجاورة متلاقية ليس بين شي‌ء منها و بين الذي يليه مسافة كثيرة و إنما لم يجعل كل ما في البدن منها عظما واحدا لئلا يشمل البدن ما أصابته من آفة أو كسر و ليكون لأجزاء البدن حركات مختلفة متفنّنة⁽⁴⁾و لهذا هيّئ كل واحد منها بالشكل الموافق لما أريد به و وصل ما يحتاج منها إلي أن يتحرك في بعض الأحوال معا و في بعضها فرادي برباط أنبته من أحد طرفي العظم و وصل بالطرف الآخر و هو جسم أبيض عديم الحس فجعل لأحد طرفي العظمين زوائد و في الآخر قعرا موافقة لدخول هذه الزوائد و تمكنها فيها و النابت بهذه الهيئة بين العظام مفاصل و صار للأعضاء من أجل المفاصل أن تتحرك منها بعض دون بعض و من أجل الربط المواصلة بين العظام أن تتحرك معا كعظم واحد و من أجل أن العظام و سائر الأعضاء ليس لها أن تتحرك بذاتها بل بمحرك و علي سبيل جهة الانفعال وصل بها من مبدإ الحس و الحركة و ينبوعهما الذي هو الدماغ وصولا.

تا نیاز به ایستگاه خوراک نداشته باشد و سست شود، بلکه جرمش سخت و غذایش مخ است که درون آن قرار دارد. فایده‌ی این حفره سبک بودنِ استخوان است و یکپارچه بودنش باعث سختیِ جرم آن می‌شود تا بر اثر حرکات خشن نشکند و فایده‌ی مخ تغذیه‌ی آن است و این که آن را تر نگاه می‌دارد تا فاسد نشود و تو خالی بماند، مانند جامد. و حفره کوچک خواهد بود اگر نیاز به به استحکام بیشتر باشد و بزرگ خواهد بود اگر سبکی مهم‌تر باشد. و در بعضی از آنها منافذی آفریده شد تا غذای مورد نیاز مانند بویی که در هوا است در آن نفوذ کند.

استخوانهای سراسر تن به هم پیوند خورده‌اند و میان قطعات آن فاصله چندانی نیست و همه استخوان‌ها یکپارچه خلق نشده‌اند زیرا در برخورد شیئی می‌شکست و برای هر عضوی از بدن حرکتی است و بدین دلیل است است که هر کدام از آنها شکلی دارد که برای هدف آن مناسب است، و وصل شده به رباطی که بدان نیاز دارند تا با هم یا به تنهایی حرکت کنند که از یک سوی استخوان روئیده و به سوی دیگر پپوند شده است که جسمی است سفید و بی حس و یک سوی استخوان زائده‌ای دارد و در استخوان دیگر یک گودی وجود دارد به اندازه این زائده تا در آن قرار گیرد و آنچه بدین شکل است بندهای استخوانها است که به وسیله آنها یکی حرکت می کند و دیگری بجای خود می ماند و به خاطر پیوندی که دارند می‌توانند باهم حرکت کنند و در حکم یک استخوان باشند، و چون استخوانها و اندام دیگر خود به خود حرکت ندارند و نیاز به محرک دارند، این محرک از سر چشمه‌ی حس و حرکت به آنها می‌رسد که مغز است.

و هذه الوصول هي العصب و هو جوهر لدن‌⁽¹⁾علك مستطيل مصمت عند الحس غير العصبة المجوّفة التي في العين فائدته بالذات إفادة الدماغ بتوسطه لسائر الأعضاء حسا و حركة و بالعرض تشديد اللحم و تقوية البدن و ليس يتصل بالعظم مفردة و لكن بعد اختلاطها باللحم و الرباط و ذلك لأن الأعصاب لو اتصلت مفردة بعضو عظيم لكانت إما أن لا تقدر علي أن تحرّكه البتة و إما أن يكون تحريكها له تحريكا ضعيفا و خصوصا عند ما تتوزّع و تنقسم و تنشعب في الأعضاء و تصير حصّة العضو الواحد أدقّ كثيرا من الأصل و عند ما يتباعد من مبدئه و منبته و من أجل ذلك ينقسم العصب قبل بلوغه إلي العضو الذي أريد تحريكه به و ينسج في ما بين تلك الأقسام اللحم و شظايا من الرباط فيتكون من جميع ذلك شي‌ء يسمي عضلا و يكون عظمه و صغره و شكله بمقدار العضو الذي أريد تحريكه و بحسب الحاجة إليه و وضعه في الجهة التي يراد أن يتحرك إليها ذلك العضو.

ثم ينبت من الطرف الذي يلي العضو المتحرك من طرفي العضلة شي‌ء يسمي وترا و هو جسم مركب من العصب الآتي إلي ذلك العضو و من الرباط النابت من العظام و قد خلص من اللحم فيمر حتي يتصل بالعضو الذي يريد تحريكه بالطرف الأسفل فيلتئم بهذا التدبير أن يعرض قليل نشج للعضلة نحو أصلها بجذب الوتر جذبا قويا و أن يتحرك العضو بكليته لأن الوتر متصل منه بطرفه الأسفل.

و قد يتعدد الأوتار لعضل واحد إذا كان كبيرا و ربما تعاونت عدة عضل علي تحريك عضو واحد و ربما لا يكون للعضل وتر لصغره جدا و كل عضو يتحرك حركة إرادية فإن له عضلة بها تكون حركته فإن كان يتحرك إلي جهة متضادة كانت له عضلات متضادة المواضع تجذبه كل واحدة منها إلي ناحيتها عند كون تلك الحركة و تمسك المضادة لها عن فعلها و إن عملت المتضادتان في وقت واحد استوي العضو و تمدد و قام مثلا الكف إذا مدها العضل الموضوع في باطن الساعد انثني

و راه دسترسی به این سرچشمه از عصب است که ماده نرم و چسبنده دراز و در ظاهر توپری است که متفاوت با ماده میان تهی و چشم است، و سود آن این است که مغز به وسیله آن به اعضاء دیگر حس و حرکت می‌دهد و در درجه دوم، فایده آن این است که گوشت را سخت می‌کند و تن را نیرومند. و عصب به تنهایی به استخوان نمی‌چسبد بلکه بعد از ترکیب با گوشت و رباط این اتفاق می‌افتد، زیرا اگر به تنهایی به استخوان بزرگی بچسبد یا نمی‌تواند آن را حرکت دهد یا حرکتش سست خواهد بود، به خصوص هنگامی که بین اعضا تقسیم می‌شود، توزیع می‌شود و شاخه‌شاخه می‌شود و سهم هر عضو بسیار کوچکتر شده و از سرچشمه خود دور می‌شود. از این رو پیش از رسیدن به عضوی که باید آن را حرکت دهد میان گوشت و پره‌های رباط پخش شود و با همه این اعضا شیئی تشکیل می‌دهد که نام آن ماهیچه است و شکل و بزرگی و کوچکی آن بسته به اندازه عضوی است که باید آن را حرکت دهد، و بر مبنای نیاز به آن عضو و جهتی است که آن عضو باید در آن حرکت کند.

سپس از آن سو که کنار عضو متحرک است از دو طرف آن ماهیچه‌ای می‌روید که نام آن وتر است که جسمی است مرکب از عصبی که از استخوان روییده و از رباطی که از استخوان آمده است و از گوشت پاک است و بدان عضوی که باید آن را بجنباند از طرف پایین آن می‌چسبد، و با این تدبیر برای ماهیچه مشکل چندانی پیش نمی‌آید زیرا وتر با قدرت به آن چسبیده است و از آن‌جا که وتر به پایین‌ترین قسمت عضو وصل است کل عضو حرکت می‌کند.

و اگر ماهیچه بزرگ باشد چند وتر خواهد داشت و چه بسا چندین ماهیچه در حرکت دادن یک عضو همکاری کنند. و اگر ماهیچه بسیار کوچک باشد وتر نخواهد داشت، و اگر عضو به جهات مختلف حرکت می‌کند، دارای ماهیچه‌هائی خواهد بود در جهات مختلف که هر کدام آن هنگام حرکت را به جهتی کشانند و ماهیچه‌ای را که مخالف کار او است از کار بیندازد و چون دو ماهیچه‌ی مخالف با هم به کار افتند، عضو ثابت خواهد ماند. مثلا کف دست را اگر ماهیچه‌های درون ساعد بکشند تا شود

و إن مده العضل الموضوع في ظهره رجع إلي خلف و إن مداه جميعا استوي و قام بينهما.

ثم إن مبدأ الحس و الحركة جميعا في الأعضاء قد يكون عصبة واحدة و قد يكون اثنتين و مبدئية العصب للحس و الحركة إنما هو بسبب حمله للقوة اللامسة و القوة المحركة من جهة الروح الحيوانية المنبثة فيه من الدماغ فالقوة اللامسة منبثة في جملة جلد البدن و أكثر اللحم و الغشاء و غير ذلك بسبب انبثاث حاملها الذي هو الروح إلا ما يكون عدم الحس أنفع له كالكبد و الطحال و الكلية و الرئة و العظم.

و تدرك هذه القوة الكيفيات الأول الحرارة و البرودة و الرطوبة و اليبوسة و تدرك أيضا الخفة و الثقل و الملامسة و الخشونة و الصلابة و اللين و الهشاشة و اللزوجة كلها بالمماسة.

و كذلك القوة المحركة منبثة في جميع الأعضاء بواسطة الروح المنبثة في العضلات ثم لما كانت أسافل البدن و ما بعد عن الدماغ يحتاج أن ينال الحس و الحركة و كان نزول العصب إليها من الدماغ بعيد المسلك غير حريز و لا وثيق .

و أيضا لو نبتت الأعصاب كلها من الدماغ لاحتيج أن يكون الرأس أعظم مما هو عليه بكثير و لثقل علي البدن حمله فلذلك جعل الله عز اسمه في أسفل القحف ثقبا و أخر⁽¹⁾منها شيئا من الدماغ و هو النخاع و حصنه لشرفه و عزته بالعنق و الصلب كما حصن الدماغ بالقحف و أجراه في طول البدن و هو محصن موقي و أنبت منه حين قارب و حاذي عضوا ما عصبا يخرج من ثقب في خرز العنق و الصلب و يتصل بتلك الأعضاء التي يأتيها العصب من ذلك الموضع فيعطيها الحس و الحركة بقوة مبدئهما الذي فيه.

فإن حدث علي الدماغ حادثة عظيمة فقد البدن كله الحس و الحركة و إن حدث علي النخاع فقدتهما الأعضاء التي يجيئها العصب من ذلك الموضع و ما دونه

و اگر ماهیچه پشت دست آن را بکشد به عقب برمی‌گردد، و اگر هر دو آن را باهم بکشند ثابت بایستد و میان هر دو ماهیچه به جا ماند.

پس مبدا حس و حرکت اندام گاهی یک عصب است و گاهی دو عصب، و اثر بخشی عصب در حس و حرکت برای این است که نیروی لامسه در آن وجود دارد و نیروی محرکه آن از روح حیوانی است که از مغز است. و نیروی لامسه در همه جای پوست و بیشتر مناطق گوشت و پرده‌ها و جز آن وجود دارد زیرا حامل آن روح است و در همه اعضا گسترده است، و اعضایی که حس نداشتن آن مفید تر است مانند کبد، طحال، کلیه، ریه و استخوان، حس ندارند.

و این نیرو است که کیفیات اولیه، یعنی گرمی، سردی، تری و خشکی، همچنین سبکی و سنگینی و نرمی و زبری و سختی و شکنندگی و چسبندگی را به وسیله لمس کردن در می‌یابد.

و همچنین است نیروی حرکت که در همه اعضاء، به واسطه روحی که در ماهیچه‌ها گسترش دارد، گسترده است و چون باید به اندام پائینِ تن که از مغز دور هستند حس و حرکت برسد و فاصله عصب از مغز زیاد است.

به علاوه اگر همه اعصاب از مغز رویند سر بزرگتر از آن می‌شد که باید و بر تن سنگینی می‌کرد و از این رو خدا. عزّ اسمه. در پایین کاسه سر سوراخی نهاده و از مغز چیزی بر آورده است که همان نخاع است، و به خاطر اهمیتی که دارد استخوان گردن و مهره‌های پشت را دژی برای آن قرار داده است، مانند دژ بندی مغز با کاسه سر و آن را با دژ در طول بدن کشانده و هر جا به عضوی رسیده است از آن یک عصب برآورده که از سوراخ مهره گردن و پشت بیرون آید و به اندامی که آن عصب به آن می‌رسد بچسبد و از سرچشمه آن، بدان حس و حرکت بخشد.

و اگر مغز آسیب سختی بیند تمامی بدن حس و حرکت را از دست می‌دهد، و اگر آسیب به نخاع برسد، فقط اعضایی که عصب از نخاع به آنها رسیده و اعضای پایین‌تر از آن حس و حرکت را از دست می‌دهند،

فحسب لأن الدماغ بمنزلة العين و الينبوع لذلك و النخاع بمنزلة النهر العظيم الجاري منه و الأعصاب بمنزلة الجداول و أول‌⁽¹⁾مبادئ الأعصاب الخارجة من الدماغ و النخاع تكون لينة شبيهة بهما ثم إنها تصلب متي تباعدت منهما حتي يصير عصبا تاما النوع.

ثم اعلم أن العضلات كلها مجللة بغشاء لطيف و كذلك جميع الأحشاء مجللة بأغشية و الغشاء جسم لطيف رقيق منتسج من العصب و الرباط ليفيد العضو الذي هو غشاء له و محيط به مما لا حس له الحس و الشعور العرضيين فيتبادر إلي دفع الألم في الجملة و ليحفظ أيضا الأعضاء علي أشكالها و أوضاعها و يصونها⁽²⁾عن التبدد و التفرق و ليربطها بواسطة العصب و الرباط الذي يشظي إلي ليفها بعضو آخر.

و جميع الأشياء الملفوفة في الغشاء مما هو داخل الأضلاع فمنبت غشائها من أحد غشائي الصدر و البطن المستبطنين و الأعضاء اللحمية إما ليفية كلحم العضل و إما ليس فيها ليف كالكبد و لا شي‌ء من الحركات إلا بالليف أما الإرادية فبسبب ليف العضل و أما الطبيعية كحركة الرحم و العروق و المركبة كحركة الازدراد فبليف مخصوص بهيئة من وضع الطول و العرض و التورب و للجذب الليف المطول‌⁽³⁾و للدفع الليف الذاهب عرضا العاصر و للإمساك الليف المؤرب.

و أما العروق فنوعان إحداهما النابضة الضوارب و منبتها القلب و يسمي بالشرايين و لها حركتان انقباضية و انبساطية و شأنها أن تنفض البخار الدخاني من القلب بحركتها الانقباضية و تجذب بحركتها الانبساطية نسيما طيبا صافيا يستريح به القلب و يستمد منه الحرارة الغريزية و بهذه الحركة ينتشر الروح و القوة الحيوانية و الحرارة الغريزية في جميع البدن .

و خلقت كلها ذات صفاقين احتياطا في وثاقة جسميتها لئلا تنشق بسبب

زیرا مغز مانند سرچشمه آن است و نخاع چون نهرهای بزرگی که از آن روان است و اعصاب مانند نهرهایی کوچک. و ابتدای اعصاب که از مغز و نخاع بیرون می‌آیند نرم هستند و مانند مغز و نخاع هستند و هر چه دور شوند سخت شوند تا عصب کامل گردند.

و بدان که همه ماهیچه‌ها با پرده نازکی پوشیده شده‌اند و همینطور همه روده‌ها و آن پرده جسمی است لطیف و نازک، بافته از عصب و رباط تا وسیله حسّ و شعور عضوی باشد که آن را در بر گرفته است و خود بیجان است تا از درد جلوگیری کند و شکل و وضع اندام را حفظ کند و از پراکندگی و جدائی محفوظشان دارد و به واسطه عصب و رباط آن را به اندام دیگر پیوند دهد.

و هر چه در پرده قرار دارد و درون دنده‌ها است پرده‌اش از یکی از دو پرده سینه و دل گرفته شده است که در درونند و اگر گرفته شده، و اندام گوشتین یا لیف مانندند چون گوشت ماهیچه یا لیف ندارند چون کبد، و هیچ جنبشی نباشد جز با لیف اما حرکت ارادی بوسیله لیف ماهیچه است و یا حرکت طبیعی است که در رحم و رگها است، و حرکت مرکب از ارادی و طبیعی مانند جویدن با لیف مخصوصی است به نوعی در وضع دراز و پهنا و خمی و وسیله جذب لیف دراز است و وسیله دفع، لیف فشار ده مایل به پهنی و برای نگهداری لیف خمیده.

اما رگها دو نوع هستند: یک نوع که نبض دارند و از دل می‌رویند و شریان [شرایین] نام دارند و دو حرکت انقباضی و انبساطی دارند. دلیل این دو نوع حرکت این است که با قبض خود بخار دودی را از دل به دم زدن برآورند و با بسط خود هوای پاک و زلال بدرون کشند که دل را آسایش بخشد و به خاطر آن نیروی حیات و حرارت غریزی به همه بدن برسد.

و همه دو پوسته آفریده شدند تا محکم باشند و به سبب جنبش آنچه در آنها است از هم دریده نشوند

قوة حركتها بما فيها و لئلا يتحلل ما فيها إلا واحدة منها تسمي بالشريان الوريدي فإنها ذات صفاق واحد ليكون ألين و أطوع للانبساط و الانقباض فإن الحاجة إلي السلاسة أمس منها إلي الوثاقة لأنها كما أنها منفذ للنسيم كذلك منفذ لغذاء الرئة فإن غذاءها من القلب و هي تغوص في الرئة و تصير شعبا و لحم الرئة لين لطيف لا تخشي مصادمته عند النبض و يحتاج إلي ترشح الغذاء إليه بسرعة و سهولة و جعل الصفاق الداخلاني من ذوات الصفاقين أصلب لأنه كالبطانة التي تحمي الظهارة و هو الملاقي لقوة الحرارة الغريزية و لمصادمته حركة الروح فأوجبت الحكمة تقوية منفذ الروح و الحرارة الغريزية بهذه البطانة و إحرازها بها.

و النوع الثاني العروق الساكنة و منبتها الكبد و تسمي الأوردة و شأنها إما جذب الغذاء إلي الكبد و إما إيصال الغذاء من الكبد إلي الأعضاء و كلها ذات صفاق واحد إلا واحد يسمي بالوريد الشرياني فإنه ذو غشاءين صلبين لأنه ينفذ في التجويف الأيمن من القلب و يأتي بغذاء الرئة إلي القلب و لحم الرئة لحم لطيف خفيف لا يصلح له إلا دم رقيق لطيف.

و من الشرايين ما يرافق‌⁽¹⁾الأوردة لترتبط الأوردة بالأغشية المجللة بها فيستقي في ما بينهما من الأعضاء فيستقي كل واحد منهما عن الآخر و كلما ترافقا⁽²⁾علي الصلب في داخل امتطي‌⁽³⁾الشريان الوريد ليكون أخسهما حاملا للأشرف و ما ترافقا في الأعضاء الظاهرة غاص الشريان تحت الوريد ليكون أستر و أكن له و يكون الوريد له كالجنة.

و أما الغضروف فهو ألين من العظم فينعطف و أصلب من سائر الأعضاء و فائدته أن يحسن به اتصال العظام بالأعضاء اللينة فلا يكون الصلب و اللين قد تركبا بلا

و آنچه در آنها است به تحلیل نرود، جز یک شریان که آن را شریان وریدی می‌نامند که دارای یک پوسته است تا نرمتر باشد و بسط و قبض روانتری داشته باشد، زیرا نیاز به نرمی آن بیش از نیاز به محکمی آن است، زیرا چنانچه منفذ هواء است منفذ خوراک شش است که آن را از دل گیرد. و آن درون شش فرو رود و تیره تیره شود و گوشت شش هم نرم و نازک است و از تصادم نبض آن نگرانی نیست، و باید خوراک با شتاب و آسانی بدان رسد، و آن که دو پوسته‌اند درونی آن او از برونی سخت‌تر است زیرا چون آستر است که رویه را نگهدارد و آنست که بحرارت غریزیه برخورد دارد و حرکت روح بدان آسیب رساند، و حکمت در این بوده که منفذ و روح و حرارت غریزیه با این آستر محکم گردد.

و نوع دوم رگهای ساکن هستند که از کبد می‌رویند و اورده نام دارند و کارشان جذب کردن غذا به کبد، و رساندن آن از کبد به اندام دیگر است و همه یک پوسته دارند جز یکی به نام ورید شریانی که دو پوسته سخت دارد، زیرا در گوشه سمت راست دل قرار دارد و غذای ریه را به قلب می‌رساند، و گوشت ریه نازک و سبک است و جز خون رقیق مناسب آن نیست.

، و برخی شرایین را جفت آورده‌اند تا اورده را با خود پرده پوشانند و هر عضوی میان آنها است بنوشانند و هر کدام از دیگری نوش می کند و چون در پشت از طرف درون جفت شوند شریان بر دوش ورید باشد تا پست‌تر بار بر اشرف باشد و آنچه از آن دو در اعضاء برویند شریان زیر ورید است تا پوشیده‌تر و نهانتر باشد و ورید سپر آن باشد.

و اما غضروف نرمتر و انعطاف‌پذیرتر از استخوان است، اما از سایر اعضا سخت‌تر است. فایده آن این است که استخوان به اعضاء نرم بهتر متصل می‌شود و اشیاء سخت و اشیاء نرم بدون میانجی به هم متصل نمی‌شوند

متوسط⁽¹⁾فيتأذي اللين بالصلب خصوصا عند الضربة و الضغطة و ليحسن به تجاور المفاصل المستحاكة فلا تتراض لصلابتها و ليستند به و يقوي بعض العضلات الممتدة إلي عضو غير ذي عظم و ليعتمد عليه ما افتقر إلي الاعتماد علي شي‌ء قوي ليس بغاية الصلابة.

فهذه هي الأعضاء المتشابهة الأجزاء التي تركب عنها الأعضاء الآلية لواهبها الحمد كما هو أهله و كلها يتكون عن المني ما خلا اللحم و الشحم فإنهما يتكونان عن الدم.

الفصل الثاني في تشريح الرأس و أعضائه و ما اشتملت عليه

فمنها قحف الرأس و هو الذي خلقه الله لحفظ الدماغ و وقايته عن الآفات فخلقه الله مستديرا إلي طول لأن المستدير أعظم مساحة من الأشكال المستقيمة الخطوط إذا تساوت إحاطتها و لئلا ينفعل عن المصادمات ما ينفعل عنه ذو الزوايا و أما طوله فلأن منابت الأعصاب الدماغية موضوعة في الطول لئلا يزدحم و لا ينضغط و قد يفقد النتوء⁽²⁾المقدم أو المؤخر أو كلاهما.

و القحف مؤلف من ستة أعظم اثنان منها بمنزلة السقف و أربعة بمنزلة الجدران و يتصل بعضها ببعض بدروز⁽³⁾تسمي بالشئون و جعل الجدران أصلب من اليافوخ‌⁽⁴⁾لأن السقطات و الصدمات عليها أكثر و لأن الحاجة إلي تخلخل اليافوخ أمس لينفذ فيه البخار المتحلل و لئلا يثقل علي الدماغ و جعل أصلب الجدران

زیرا شیء نرمتر خصوصا در هنگام ضربه و فشار از شیء سخت آسیب می‌بیند، و برای آنکه بندهای استخوانی که به هم ساییده می‌شوند در کنار هم خوب قرار گیرند و از سختی یکدیگر را نکوبند و با عضوی که دارای استخوان نیست قدی شود و هر کدام به عضوی نیرومند که به غایت سخت نیست تکیه زنند.

پس اینها اعایی هستند که اجزای مشابه دارند که از آنها اعضای آلی به وجود می‌آید، سپاس دهنده آن را همان گونه که اهل آن است. و همه اینها از منی به وجود آمده‌اند جز گوشت و چربی که که از خون به وجود آمده‌اند .

فصل دوم : تشریح سر و اعضای آن و آنچه شامل آن است

پس از این اعضا یکی کاسه سر است که خدا آن را برای حفظ مغز و جلوگیری از آسیب دیدن آن خلق کرد و گرد است چون گرد از اشکالی که دارای خطوط راست هستند مساحت بیشتری دارد و همچنین چون گوشه ندارد، اثر پذیری آن کمتر است، و درازی آن برای این است که اعصاب مغز، که دراز هستند و از آن می‌رویند، به هم فشار نیاورند و کوفته نشوند، و بنابراین ارتفاع جلو یا پشت یا هیچ‌کدام را ندارد.

کاسه سر دارای شش استخوان است، دو استخوان به مثابه سقف هستند و چهارتا چون دیوار و همه به وسیله درزهایی که شئون نام دارند به هم پیوسته‌اند ، و دیواره‌ها از تارک سخت‌تر هستند چون امکان آسیب رسیدن به آنها بیشتر است و نیاز به روزنه در آن بیشتر است تا بخار سر از آن بیرون آید و بر مغز سنگینی نکند، و دیوار پشت سر سخت‌تر است

مؤخرها لأنها غائبة عن حراسة الحواس.

و في القحف ثقب كثيرة ليخرج منها أعصاب كثيرة و يدخل فيها عروق و شرايين و يخرج منها الأبخرة الغليظة الممتنعة النفوذ في العظم فينقي بتحللها الدماغ و ليتشبث بها الحجاب الثقيل الغليظ الآتي ذكره فيخف عن الدماغ و أعظم ثقب فيه الذي من أسفل عند فقرة القفا و هو يخرج النخاع و يتصل بالقحف اللحي‌⁽¹⁾الأعلي و هو الذي فيه الخدان و الأذنان و الأسنان العليا و يتركب من أربعة عشر عظما يتصل بعضها ببعض بدروز ثم اللحي الأسفل و هو الذي فيه الأسنان السفلي إلا أنه لم يتصل به اتصال التحام و ركز بل اتصال مفصل لاحتياجه إلي حركة و يسمي موضع اتصاله به الزرفين و هو مركب سوي الأسنان من عظمين بينهما شان في وسط الذقن.

و تحت القحف من ناحية الخلف فيما بينه و بين اللحي الأعلي عظم مركوز قد ملئ به الخلل الحادث من تقسيم أشكال هذه العظام و يسمي بالوتد فجميع عظام الرأس إذا عدت علي ما ينبغي خلا الأسنان ثلاثة و عشرون عظما.

و أما الدماغ فخلقه الله سبحانه لينا دسما لينطبع المحسوسات فيه بسهولة و لتكون الأعصاب النابتة منه لدنا⁽²⁾لا ينكسر و لا ينقطع و جعل مزاجه باردا رطبا لتنفعل القوي المودعة فيه عن مدركاتها و لئلا يشتعل بالحرارة المتولدة فيه من الحركات الفكرية و الخيالية و لتعدل قوة الروح و الحرارة الصاعدة إليه من القلب و جعل مقدمه الذي هو منبت الأعصاب الحسية ألين من مؤخره الذي هو منبت الأعصاب الحركية لأن الحركة لا تحصل إلا بقوة و القوة إنما تحصل بصلابة و هو ذو قسمين طولا و عرضا لئلا تشمل الآفة جميع أجزائها و في طوله تجاويف ثلاثة يفضي بعضها إلي بعض تسمي بطون الدماغ و هي محل الروح النفساني و مواضع الحواس و مقدمها أعظمها و يتدرج إلي الصغر حتي يعود إلي قدر النخاع و شكله.

چون حواس از آن نگاهبانی نمی‌کنند.

در کاسه سر سوراخهای بسیاری وجود دارد تا اعصاب از آنها خارج شوند و رگ‌ها و شرایین در آن داخل شوند، و بخارهای سوخته که در استخوان داخل نشوند از آن بیرون آیند و مغز از آنها پاک شود. و پرده سنگین و کلفتی که بیانش خواهد آمد پایدار بماند و مغز سبک گردد، و بزرگترین سوراخ در پایین آن، بر مهره پشت قرار دارد که نخاع از آن بیرون می‌آید. و به استخوان آرواره بالا که دو گونه و دو گوش و دندانهای بالا را دارد متصل است و از چهار استخوان ترکیب شده که با درزهائی به هم متصل هستند، سپس آرواره زیرین است که دندانهای زیر بر روی آن قرار دارند، این استخوان به آن نچسبیده زیرا نیاز به حرکت دارد و محل اتصال آن را «زرفین» می‌نامند و به جز دندانها از دو استخوان تشکیل شده که در میان چانه درزی دارند.

و زیر کاسه سر در پشت سر در میان آرواره بالا استخوانی وجود دارد که تهیگاه پدید آمده از تقسیم این استخوانها را پر کرده و «وتد» نام دارد، پس تعداد همه استخوانهای سر منهای دندانها بیست و سه استخوان است.

و اما مغز را خدا نرم و چرب آفریده تا محسوسات به آسانی در آن نقش بندند و اعصاب که در آن می‌رویند نرم باشند و نشکنند و نبرند، و مزاجش را سرد و تر آفرید تا نیروهایی که در آن هستند از آنچه درک می‌کنند اثر بپذیرند و برای اینکه از حرکات اندیشه و خیال بر نیافروزد و نیروی روح و حرارتی که از دل به آن می‌رسد معتدل شود و جلوی آن که محل اعصاب حسی است نرم‌تر است از پشت آن که محل اعصاب حرکت است چون حرکت نیاز به سختی دارد و نیرو نیاز به صلابت، و دو بخش درازا و پهنا دارد تا آفت همه آن را تحت تاثیر قرار ندهد و در درازای آن سه تهیگاه وجود دارد که به هم راه دارند و آنها را بطون مغز خوانند، و آن جایگاه روح نفسانی، و جایگاه حواس است و جلوی آن بزرگتر است و کم‌کم کوچک می‌شود تا به اندازه نخاع و به شکل آن درآید.

و له زائدتان شبيهتان بحلمتي الثدي يبلغان إلي العظم الكثير الثقب الشبيهة بالمصفي في موضعه من القحف حيث ينتهي إليه أقصي الأنف فيهما حس الشم و بهما يندفع الفضول من هذا البطن المقدم إلي العظم المذكور و ينزل منه إلي الخيشوم بالعطاس.

و أما فضول البطنين الآخرين فتندفع إلي العظم المثقب الذي تحت الحنك و البطن المقدم هو موضع انجذاب الهواء إلي الدماغ و الهواء بعد مكثه في البطون و تغيره إلي المزاج الدماغي يصير روحا نفسانيا و كثيرا ما يزيد علي ما تسعه البطون فيصعد إلي بطون للدماغ تسمي بالتزاريد و يستحيل فيها إلي المزاج الدماغي و إلي صلوحه له.

و الزرد الموضوع من جانبي البطن الأوسط يتمدد تارة و يتقلّص أخري مثل الدودة و يسمي بها كما يسمي هذا البطن أيضا لأن بتمدّده يستطيل هو و ينتظم معه و بتقلّصه يستعرض و ينفرج عنه و الأول حركة الانقباض بها يندفع الفضلة و الثاني حركة الانبساط بها تتأدي صور المدركات إلي القوة الحافظة بتقدير العزيز الحكيم.

ثم إنه تعالي قد جلل الدماغ بغشاءين رقيق لين ملاصق له و مخالط في مواضع و غليظ صلب فوقه ملاصق للقحف و له في أمكنة منه و هو مثقب ثقبا كثيرة في موضعين عند العظيم الشبيه بالمصفّي و العظم الذي في الحنك لاندفاع الفضول و يتشعب منه شعب دقاق يصعد من دروز القحف إلي ظاهر يتشبث أولا الغشاء بالقحف بتلك الشعب فيتجافي بها عن الدماغ و يرتفع ثقله عنه ثم ينسج من تلك الشعب علي ظاهر القحف غشاء يجلله.

و يتوسط أيضا جزئي الدماغ المقدّم و المؤخّر حجاب لطيف. يحجب الجزء الألين عن مماسّة الأصلب و تحت الدماغ بين الغشاء الغليظ و العظم نسجة شبيهة بالشباك الكثيرة التي ألقيت بعضها علي بعض حصلت من الشرايين الصاعدة إلي الرأس من القلب و الكبد و يخرج منها عرقان فيدخلان الغشاء الصلب و يتصلان بالدماغ

و دو برآمدگی دارد مانند نوک پستان‌ها که به استخوان پر حفره‌ای می‌رسند که مانند صافی است و در جایی از کاسه سر قرار دارد که به پایان بینی می‌رسد و حسّ بوئیدن در آنها قرار دارد، و فضولات دو بطن جلو مغز از آنها بیرون می‌آید و به وسیله عطسه به سوراخ بینی می‌ریزد.

و اما فضولات دو بطن دیگر در استخوانی دارای حفره که زیر فک است، بطن اولی جای هواکش مغز است که پس از ماندنش در بطون و دریافت مزاج مغزی، تبدیل به روح نفسانی می‌شود، و آنچه از ظرفیت بطون بیشتر است به بطون مغز می‌رود که به آنها تزارید می‌گویند و مزاج و شایستگی مغز به ان منتقل می‌شود.

و آن زردی که در دو سوی بطن میانه است مانند کرم به خود می‌پیچد و باز می‌شود، و آن را به همین نام می‌خوانند مانند خود این بطن که باز و بسته و دراز و پهن می‌شود، و اولین حرکت انقباض است که با آن مدفوع بیرون ریخته می‌شود و حالت دوم انبساط و گشودگی است که با آن صور مدرکات به قوه حافظه می‌رسد، به تقدیر [خداوند] عزیز حکیم.

وانگه خدای تعالی مغز را با دو پرده پوشانده، یکی پرده‌ای نازک و نرم و چسبیده به مغز و در برخی مواضع آمیخته با او و دیگر پرده‌ای ضخیم و سخت که بالای آن به کاسه‌ی سر و در بسیاری مواضع به مغز متصل است و به همراه آن سوراخهای بسیار است در دو جا یکی نزد استخوانی که مانند صافی است، و دیگری در استخوان آرواره برای رفع فضولات، و از آن پرّه‌های نازک از درزهای کاسه سر بیرون می‌آید ، و با این پره‌ها هر دو به کاسه سر می‌چسبد و از مغز جدا می‌ماند تا بر آن سنگینی نکند، آنگاه از این پره‌ها بر برون کاسه سر پرده ای بافته شود که آن را بپوشاند.

و نیز میان دو تیکه جلو و دنبال مغز پرده ایست نازک که تکه لطیف را از تکه سخت جدا کند تا با آن مماس نشود، و زیر مغز میان پرده کلفت و استخوان بافته‌ای توری مانند و روی هم افتاده وجود دارد که از شرایینی هستند که از قلب و کبد به سمت مغز بالا آمده‌اند، و دو رگ از میان آنها برآمده است و درون پرده سخت درآیند، و به مغز می‌پیوندند

و إنما فرشت الشبكة تحت الدماغ ليبرد فيها الدم الشرياني و الروح فيتشبه بالمزاج الدماغي بعد النضج ثم يتخلص إلي الدماغ علي التدريج و الفرج التي تقع بين فروع هذه الشريانات محشوّة بلحم غدديّ لئلا تبقي خالية و لتعتمد عليه تلك الفروع و تبقي علي أوضاعها.

و أما الأعصاب النابتة من الدماغ فسبعة أزواج أولها ينشأ من مقدّم الدماغ و يجي‌ء إلي العين فيعطيها حسّ البصر بتوسط القوة الباصرة و هاتان العصبتان مجوّفتان و إذا نشأتا من الدماغ و بعدتا عنه قليلا اتصلتا و أفضي ثقب كل واحد منهما إلي صاحبه ثم يفترقان أيضا و هما بعد داخل القحف ثم يخرجان و يصير كل واحد منهما إلي العين التي من جانبه.

و الزوج الثاني ينشأ من خلف منشإ الأول و يخرج من القحف في الثقب الذي في قعر العين و يتفرق في عضل العين فتكون به حركاتها.

و الثالث منشؤه من خلف الثاني بحيث ينتهي البطن المقدم إلي البطن الثاني و يخالط الزوج الرابع الذي بعده ثم يفارقه.

و ينقسم أربعة أقسام أحدها ينزل إلي البطن إلي ما دون الحجاب و الباقي منها يتفرق في أماكن من الوجه و الأنف و منها ما يتصل بالزوج الذي بعده.

و الرابع منشؤه من خلف منشإ الثالث و يتفرق في الحنك فيعطيه حسّا خاصا له.

و الخامس يكون ببعضه حس السمع و ببعضه حركة العضل الذي يحرّك الخدّ.

و السادس يصير بعضه إلي الحلق و اللسان و بعضه إلي العضل الذي في ناحية الكتف و ما حواليه و بعضه ينحدر من العنق و يتشعب منها في مرورها شعب تتصل بعضل الحنجرة فإذا بلغت إلي الصدر انقسمت أيضا فرجع منها بعضها مصعدا حتي يتصل بعضل الحنجرة و يتفرق شي‌ء منها في غلاف القلب و الرئة و المري‌ء و ما جاورهما و يمر الثاني و هو أكبره حتي ينفذ الحجاب و يتصل بفم المعدة منه أكثره و يتصل

و این شبکه زیر مغز قرار گرفته است تا هم خون شریانی و هم روح را خنک کند تا مانند مزاج مغزی شوند و پس از تکامل به تدریج به مغز پیوندند، و رخنه‌های میان این شریانها با غده‌های گوشتی پرشده‌اند تا تهی نباشند و تکیه‌گاه این بافته باشند و آن را به وضع خود نگاه دارند.

و اما اعصاب که از مغز بیرون آمده‌اند هفت جفت هستند، یک جفت از جلو مغز بیرون می‌آیند و به چشم می‌رسند و به وسیله نیروی دید حس دید بدان دهند، و این دو عصب توخالی هستند و چون اندکی از مغز دور شوند به هم می‌پیوندند و سوراخشان یکی شود و باز از همان درون کاسه سر از هم جدا شوند و برایند تا هر کدام در حدقه چشمی در آید که در سوی آن قرار گرفته است

و جفت دوم از پس جفت یکم بیرون می‌آیند و از سوراخ کاسه سر که در انتهای چشم است بیرون می‌آیند و در ماهیچه چشم پخش می‌شوند و حرکت چشم به خاطر آنها است .

و سوم از پشت عصب دوم بیرون می‌آید آنجا که بطن مقدم به بطن دوم می‌رسد و با جفت چهارم که به دنبال آن است در آمیزد و سپس از آن جدا می‌شود.

و به چهار بخش تقسیم می‌شود یکی از بطن مغز پایین می‌آید تا فروتر از پرده مغز و بقیه در چند جای چهره و بینی پراکنده شوند، و برخی به جفت پس از آن می‌پیوندند.

و چهارم از پس عصب سوّم بر آید و در آرواره پراکنده شود و حسّ خاصی به آن می‌دهد.

و پنجم آن است که نیروی شنیدن از برخی قسمت‌های آن است و برخی از آن در ماهیچه ای قرار دارد که گونه را حرکت می‌دهد.

و ششم برخی قسمت‌های آن به گلو و زبان می‌رود و برخی به ماهیچه ای که در ناحیه کتف و اطراف آن قرار دارد، و برخی از آن از گردن سرازیر شود و پره‌هائی از آن به ماهیچه گلوگاه پیوندد و چون به سینه رسد باز بخش شود و تکه‌ای از آن به بالا برگردد تا به ماهیچه گلوگاه بپیوندد، و برخی از آن در غلاف قلب و شش و مری و اطرافشان پراکنده شود و بخش دوم که بزرگتر است گذر کند تا در پرده نفوذ کند و بیشترش به دهانه معده پیوندد

الباقي بغشاء الكبد و الطحال و سائر الأحشاء و يتصل به هناك بعض أقسام الزوج الثالث.

و السابع يبتدئ من مؤخر الدماغ حيث ينشأ النخاع و يتفرق في عضل اللسان و الحنجرة و العضلات المحركة لأعضاء البدن كلها ينشأ من هذه الأعصاب و الأعصاب النخاعية الآتي ذكرها و لما لم يمكن تصويرها بالكلام ما يمكن من تصوير الأعصاب و العظام بل لا بد في ذلك من مشاهدة و درية كثيرة بالغة أعرضنا عنه و عدد كل ما في البدن من العضلات خمسمائة و تسعة و عشرون عضلا علي رأي جالينوس.

و أما العين فهي مركبة من سبع طبقات و ثلاث رطوبات ما خلا الأعصاب و العضلات و العروق و بيان هيآتها أن العصبة المجوفة التي هي أولي العصب الخارجة من الدماغ تخرج من القحف إلي حيث قعر العين و عليها غشاءان هما غشاء الدماغ فإذا برزت من القحف و صارت في حومة عظم العين فارقها الغشاء الغليظ و صار لباسا و غشاء علي عظم العين الأعلي كله و يسمي هذا الغشاء الطبقة الصلبة و يفارقها أيضا الغشاء الرقيق فيصير غشاء و لباسا دون الطبقة الصلبة و يسمي الطبقة المشيمية لشبهها بالمشيمة و تعرض العصبة نفسها و يصير فيها غشاء دون هذين و تسمي الطبقة الشبكية.

ثم يتكوّن في وسط هذا الغشاء جسم ليّن رطب حمراء صافية غليظة مثل الزجاج الذائب يسمي الرطوبة الزجاجية و يتكون في وسط هذا الجسم جسم آخر مستدير إلا أن فيه أدني تفرطح‌⁽¹⁾شبيه بالجليد في صفائه و تسمي الرطوبة الجليدية و تحيط الزجاجية من الجليدية بمقدار النصف و يعلو النصف الآخر جسم شبيه بنسج العنكبوت شديد الصفاء و الصقال يسمي الطبقة العنكبوتية.

ثم يعلو هذا الجسم سائل في لون بياض البيض يسمي الرطوبة البيضية و يعلو الرطوبة البيضية جسم رقيق مخمل الداخل حيث يلي البيضية أملس الخارج و يختلف لونه في الأبدان فربما كان شديد السواد و ربما كان دون ذلك في وسطه بحيث

و باقی آن به پرده کبد و طحال و احشام دیگر پیوندند، و برخی اجزای جفت سوم هم در آنجا به آن‌ها می‌پیوندد.

و هفتم از پشت مغز، آنجا که نخاع آغاز می‌شود بیرون می‌آید و در ماهیچه‌های زبان و گلوگاه و ماهیچه‌های محرک همه اعضاء تن که از این اعصاب و اعصاب آینده نخاع بر آیند پخش می‌شود، و چون نمی‌توان نقشه اعصاب و استخوانها را با سخن نشان داد و باید دید و خوب سنجید ما از شرح آنها رو گردانیم، و از نظر جالینوس تعداد همه ماهیچه‌های بدن پانصد و بیست و نه تا است.

و اما چشم دارای هفت طبقه و سه رطوبت است، منهای اعصاب و عضلات و رگها. و شرح ظاهر آن این است که عصب میان تهی نخستین عصبی است که از مغز بیرون کاسه سر می‌آید و در انتهای چشم در آید و بر آن دو پرده است که همان پرده‌های مغزند و چون از کاسه سر بیرون آید و در پیرامون استخوان چشم درآید پرده کلفت از آن جدا شود و پرده و لباس استخوان بالای چشم می‌شود، و این پرده را «طبقه صلبه» می‌نامند و آن پرده نازک هم از او جدا گردد و پرده جلو پرده سخت و طبقه صلبه شود و آن را به خاطر شباهتش به مشیمه «طبقه مشیمیه» می‌خوانند و خود عصب پهن گردد و دو پرده دیگر جز این دو پرده به خود گیرد، و «طبقه شبکیه» نامیده شود.

سپس درون این پرده جسمی نرم و سرخ و زلال و سفت چون آینه آب شده است که «رطوبت زجاجیه» نام دارد و در میان آن جسم گرد دیگری وجود دارد که اندکی پهن است و چون یخ زلال است و آن را «رطوبت جلیدیه» می‌نامند و نیمی از زجاجیه آن را فرا گرفته است، و بالای نصف دیگرش جسمی است مانند تار عنکبوت ولی بسیار با صفا و زلال که آن را «طبقه عنکبوتیه» می‌نامند.

و بالایش جسم روانی وجود دارد به رنگ سفید و آن را «رطوبت بیضیه» نامند و روی آن بیضیه جسم نازکی است که درونش در روی بیضیه ناهموار است و برونش صاف و هموار و در بدن‌های مختلف چند رنگ به خود گیرد، گاه بسیار سیاه است و گاه کمتر، در میانش به خاطر

يحاذي الجليدية ثقب يتسع و يضيق في حال دون حال بمقدار حاجة الجليدية إلي الضوء فيضيق في الضوء الشديد و يتسع في الظلمة و بانسداده يبطل الإبصار و هو مثل ثقب حبّ عنب ينزع من العنقود و هو الحدقة و فيها رطوبة لطيفة و روح و لهذا يبطل الناظر عند الموت و يسمي هذا الغشاء الطبقة العنبية.

و يعلو هذه الطبقة و يغشاها جسم كثيف صاف صلب يشبه صفحة صلبة رقيقة من قرن أبيض و تسمي القرنية غير أنها تتلون بلون الطبقة التي تحتها المسمّاة عنبية كما تلصق وراء جام من زجاج شيئا ذا لون فيميل ذلك المكان من الزجاج إلي لون ذلك الشي‌ء و يعلو هذا و يغشاه لكن لا كله بل إلي موضع سواد العين لحم أبيض دسم مشف مختلط بالعضلات المحركة للعين غليظ ملتحم عليه تسمي بالملتحمة و هو بياض العين و ينشأ من الغشاء الذي علي القحف من خارج كما ينشأ القرنية من الطبقة الصلبة و العنبية من الطبقة المشيمية و العنكبوتية من الشبكية و كل يجذب الغذاء من التي هي منشؤها فإنها تتغذي بنصيبها و تؤدي الباقي إليها.

و ألوان العيون باعتبار اختلاف ألوان الطبقة العنبية أربعة كحلاء و زرقاء و شهلاء و شعلاء و سبب الكحل إما قلة الروح و عدم إشراقها علي جميع أجزاء العين أو كدورتها و قلة إشراقها علي لون العنبية أو صغر الجليدية أو غورها و كونها داخلة جدا فلا يظهر صفاؤها كما ينبغي أو كثرة الرطوبة البيضية أو كدورتها فتستر بريق الجليدية أو شدة سواد العنبية فإذا اجتمعت هذه الأسباب كانت العين شديدة الكحل.

و أسباب الزرقة أضداد ذلك و إذا اختلطت أسباب الكحل و الزرقة و تكافأت كانت العين شهلاء و إذا زادت أسباب الزرقة علي أسباب الكحل كانت شعلاء.

و إنما خلقت هذه الطبقة علي هذا اللون لأنه أوفق الألوان لنور البصر إذ الأبيض يفرق نوره و الأسود يجمعه و يكثفه و الآسمانجوني لاعتداله يجمع النور جمعا معتدلا و يقوّيه و إنما خلقت غليظة لتمنع عن إشراق الشمس علي نور

محاط بودن جلیدیه حفره‌ای وجود دارد که گاهی تنگ می‌شود و گاهی باز، به اندازه‌ای که جلیدیه نور پذیر است، در نور شدید تنگ می‌شود و در تاریکی و کم نوری باز می‌گردد و اگر بسته شود نمی‌توان دید و آن چون سوراخ جای دانه انگور است که از خوشه کنده شود، و این همان حدقه چشم است، و در آن رطوبتی لطیف و روحی وجود دارد، و به همین خاطر است که هنگام مرگ بینایی از بین می‌رود، و این پرده را «طبقه عنبیه» خوانند.

و بالای این طبقه پرده‌ای وجود دارد تیره و صاف و سخت چون صفحه شاخ نازک که آن را «قرنیه» خوانند و رنگ طبقه عنبیه زیر خود را به خود گیرد انگار که پشت جام شیشه چیزی رنگی بچسبانند تا شیشه به رنگ آن در آید. و روی آن که همه دیده را نگیرد بلکه به اندازه سیاهی چشم از آن بیرون می‌ماند، گوشتی سفید و چرب و زلال و آمیخته به ماهیچه‌های حرکت دهنده چشم قرار گرفته که سخت است و گوشتی و آن را «ملتحمه» می‌نامند که قسمت سفید چشم است. و از پرده بیرونی کاسه سر پرده‌ای برآید چنانچه قرنیه از طبقه صلبه برآید و عنبیه از طبقه مشیمیه و عنکبوتیه از شبکیه و هر کدام غذای خود را از منشأ خود می‌گیرند که سهم خود را از غذا برمی‌دارد و مانده را به آنها می‌رساند.

رنگ چشم‌ها به اعتبار اختلاف رنگ طبقه عنبیه چهارتا است: سرمه‌ای، سبز، میشی، سرخابی. علت سرمه‌ای بودن رنگ چشم کمی روح است که به همه اجزاء چشم نتابد یا تیرگی است و کمی تابش نور بر رنگ عنبیه یا کوچکی جلیدیه یا فرورفتگی آن، که زلالی آن چنانکه باید آشکار نشود، یا مرطوب بودن طبقه بیضیه است یا تیرگی آن که درخشش جلیدیه را بپوشاند یا شدت سیاهی چشم است و چون همه این عوامل با هم فراهم شوند چشم بسیار سرمه‌ای گردد.

و اسباب سبزی چشم ضدّ اینها است، و چون اسباب سرمه‌ای و سبزی درآمیزند و برابر شوند چشم میشی می‌نماید و اگر اسباب سبزی بچربند چشم سرخابی نماید.

و همانا چشم بدین رنگ آفریده شده است زیرا سازگارترین رنگ برای نور چشم است، چون سفید نور را پراکنده کند و سیاه آن را گرد و تیره کند و رنگ آسمانی است که آن را درست فراهم سازد و نیرو دهد، و ضخیم آفریده شده تا از تابش نور خورشید به چشم جلوگیری کند،

البصر و ليكون وسيطا قويا بين الرطوبات و بين الطبقة الصلبة القرنية التي قدامها و لهذا جعل ظاهرها الذي يليها أصلب.

و في صلابة ظاهرها فائدة أخري هي أن تبقي الثقبة العنبية لصلابة ما يحفظ بها مفتوحة لا تتشوش من أطرافها تشوش الشي‌ء الرخو اللين و في الحقيقة هذه الطبقة طبقتان داخلانية ذات خمل و أخري صلبة.

و جعلت القرنية شفيفة لئلا تحجب نور البصر عن النفوذ فيها و صلبة لتكون وقاية للطبقات الأخر و للرطوبات عن الآفات و لتحفظها علي أوضاعها و أشكالها.

و جعلت الرطوبة البيضية قدام الجليدية لتحجب منها قوة الأشعة و الأضواء لكيلا تغلبها و جعل ظاهر الجليدية مفرطحة لأن تقع الأشباح المدركة في جزء كبير منها فيكون الإبصار به أقوي إذ المدور لا يحاذي الشي‌ء إلا بجزء صغير و جعلت الزجاجية غليظة لئلا تسيل و جعلت من وراء الجليدية ليكون إلي مبدإ الغذاء أقرب.

و الرطوبة الجليدية هي أشرف أجزاء العين و سائر الطبقات و الرطوبات خادمة لها و وقاية و هي محل المدركات البصرية من جهة الروح الآتي إليها من العصبتين المجوفتين اللتين هما محل القوة الباصرة المدركة للأضواء و الألوان و الحركات و المقادير و غيرها بتوسط الروح التي فيها.

و إنما جعلت العصبتان مجوفتين للاحتياج إلي كثرة الروح الحامل لهذه القوة بخلاف سائر الحواس و إنما جعلتا متلاقيتين ليجمع عنده تلاقيهما الروح حتي لو أصاب إحدي العينين آفة لا يضيع نورها بل يندفع النور من هذا المجمع بالكلية إلي العين الصحيحة فيصير بسبب ذلك أشد إبصارا و لهذا كل من غمض إحدي عينيه تقوي عينه الأخري و تتسع ثقبتها العنبية و لأن يكون للعينين مؤدي واحد تؤديان إليه شبح المبصر فيتحد هناك و يكون الإبصار بالعينين إبصارا واحدا ليتمثل الشبح في القدر المشترك و لذلك يعرض للحول‌⁽¹⁾أن يروا الشي‌ء الواحد

و میان رطوبت و طبقه صلبه قرنیه جلوی آن میانجی شود، و از این رو بیرونش که پیش آن است سفت‌تر است.

و در این سفتی بیرونش فایده دیگری هم هست و آن این است که سوراخ عنبیه همیشه محفوظ و باز می‌ماند و از فشار اطرافش پریشان نشود. و در حقیقت این دو طبقه است طبقه درونی آجین‌دار و برونی سخت و هموار است.

و قرنیه زلال قرار داده شده است تا نور دید را از نفوذ در خود باز ندارد و سخت است تا سپر طبقه‌های دیگر باشد و رطوبات را از آفت نگهدارد و وضع و شکل آن بهم نخورد.

و رطوبت بیضیه در جلو جلیدیه است تا مانع نیروی پرتوها و تابشها شود و آن را خیره نکنند و برون جلیدیه هموار است تا شبح دیده شده در تکه بزرگ آن افتد و بهتر دیده شود زیرا گرد کمتر برابر شود، و زجاجیه سفت است تا روان نشود و دنبال جلیدیه است تا به غذا نزدیکتر باشد .

و رطوبت جلیدیه شریف‌ترین جزء چشم است و طبقه‌ها و رطوبت‌های دیگر خدمتگزار و سپر آن هستند، و مکان چیزهایی است که دیده شده‌اند زیرا محل روحی است که از دو عصب تهی که محل نیروی دید و دریافت کننده پرتو و رنگ هستند به آن می‌آید و هم دریافت کننده حرکات و اندازه‌ها و جز آن است به واسطه روحی که در آن قرار دارد.

و همانا دو عصب آن تهی قرار داده شده‌اند زیرا نیاز به روح بیشتری که این نیرو را داشته باشد دارد به خلاف حواس دیگر، و با یکدیگر متلاقی قرار داده شده‌اند تا روح در آنجا فراهم گردد و اگر به یک چشم آفت رسد نورش از بین نمی‌رود بلکه همه نور از این مجمع به چشم درست ریزد و بهتر دیده شود و از این رو کسی که یک چشم را ببندد با دیگر چشمی که باز است بهتر می‌بیند. و برای اینکه هر دو چشم ادراک واحدی داشته باشند و شبح دیده شده از هر دو چشم در آنجا یکی باشد تا در قدر مشترک نقش بندد و از این رو چشمان احول یکی را دو می‌بینند

شيئين عند ما تزول إحدي الحدقتين إلي فوق أو إلي أسفل فتبطل به استقامة نفوذ المجري إلي التقاطع و يعرض قبل الحد المشترك حد مشترك آخر لانكسار العصبة و كذلك كل من استرخي أعضاؤه و تمايلت حدقتاه كالسكاري.

و من هذا القبيل الإحساس بشيئين عن شي‌ء واحد لمن يلوي إصبعه الوسطي علي السبابة و أدار بهما شيئا مدورا فإن الوسطي تحس عن محاذاة الأعلي و السبابة عن محاذاة الأسفل و لأن يستدعم كل عصبة بالأخري و يستند إليها و يصير كأنها نبتت من قرب الحدقة فيكون اندفاع النور إلي العين أقوي مثل مجمع الماء الذي يتخذ للماء القليل و لأنه لو لا هذا الالتقاء لكانت العصبتان عند كل نظرة و تحديق و التفات تتمايلان و تتزايل إحدي الحدقتين عن محاذاة الأخري فيكون أكثر الناس في أكثر الأحوال يري الشي‌ء الواحد شيئين.

و أما الجفن فمنشؤه من الجلد الذي علي ظاهر القحف و فائدته أن يمنع نكاية ما يلاقي الحدقة من خارج و يمنع عند انطباقها وصول الغبار و الدخان و الشعاع و يصقل الحدقة دائما و يبعد عنها ما أصابها من الهباء و القذي و جعل الأسفل أصغر من الأعلي لأن الأعلي يستر الحدقة مرة و يكشفها أخري بتحركه و أما الأسفل فغير متحرك فلو زيد علي هذا القدر يستر شيئا من الحدقة دائما و كان‌⁽¹⁾تجتمع فيه الفضول و لا تسيل.

و أما الأهداب فتمنع من الحدقة بعض الأشياء التي لا يمنعها الجفن مع انفتاح العين كما يري عند هبوب الرياح التي تأتي بالقذي فيفتح أدني فتح و تتصل الأهداب الفوقانية بالسفلانية فيحصل له شبه شباك ينظر من ورائها فتحصل الرؤية مع اندفاع القذي.

و أما الأذن فهو مخلوق من العصب و اللحم و الغضروف و خلق مرتفعا كالشراع‌⁽²⁾ليجتمع فيه الهواء الذي يتحرك من قوة صوت الصائت و يطنّ فيه

چون حدقه او بالا یا پائین است و نفوذ به محل تقاطع مستقیم نیست و پیش از آن حد مشترک حد مشترک دیگری وجود دارد که توسط آن دیده شود.

و چنین است کسی که اعضایش شل شوند و حدقه‌اش کج شود مانند افراد مست و از این نمونه است کسی که انگشت میانه را بر سبابه خم کند و با آنها چیز گردی را بچرخاند پس یکی را دو تا ببیند، زیرا میانه از تراز بالاتر دیده می‌شود و سبابه پایین‌تر از آن. و برخورد دو عصب با هم برای این است که تکیه‌گاه همدیگر شوند و انگار از نزدیک حدقه برآمده‌اند، و بنابراین ریزش نور به چشم بیشتر باشد، مانند آبگیری که برای آب کم ساخته می‌شود و اگر این برخورد نبود دو عصب در هر نگاه و توجه خم می‌شدند و دو حدقه پائین و بالا می‌شدند و بیشتر مردم در بیشتر احوال یکی را دو تا میدیدند.

و اما منشاء پلک از پوست بیرون سر است و فایده آن این است که از آسیب حدقه جلوگیری می‌کند و چون بسته شود مانع از ورود گرد و دود و پرتو به چشم می‌شود، و همیشه حدقه را از گرد و خاشاک پاک کند. و پلک زیرین کوچکتر از بالائی است زیرا این پلک است که باز و بسته می‌شود و زیرین همیشه ساکن است و اگر فزونی داشت جلوی حدقه را می‌گرفت و فضولات و اشک در آن جمع می‌شد.

و اما مژه‌ها مانع آنچه می‌شوند که پلک از حدقه باز ندارد، در آنجا که باید چشم باز باشد مانند آنکه بر اثر باد خاشاک آید و اندکی باز شود و مژه‌های بالا و پائین به هم می‌پیوندند و یک توری در برابر چشم می‌سازند که از پشت آن می‌بیند اما خاشاک در آن وارد نمی‌شود.

و اما گوش از عصب و گوشت و غضروف خلق شده است و چون دکل کشتی در بالا قرار گرفته است تا هوایی که به خاطر قوه صورت تحرک یافته است در آن جمع شود و صدا را دریابد

و ينفذ في المنفذ الذي في عظم صلب يسمي الحجري و يحرك الهواء الذي هو داخل الأذن و يموجه كما يري من دوائر الماء لما وقع فيقع هناك علي جلدة مفروشة علي عصبة مقعرة كمد الجلد علي الطبل فيحصل طنين يشعر بهيئته القوة السامعة للأصوات المودعة في تلك العصبة بتوسط ما هو وراءها من جوهر الروح و ذلك المنفذ كثير التعاريج و العطفات و عند نهايته تجويف يسمي بالجوفة و العصبة علي حواليها و إنما جعل كذلك لتطول به مسافة ما ينفذه من قوة الصوت و الرياح الحارة و الباردة فينفذ فيه و هي مكسورة القوي فاترة.

و حال تلك العصبة في السمع كحال الرطوبة الجليدية في الأبصار و محلها مثل محلها و كما أن جميع أجزاء العين خلقت إما خادمة للجليدية و إما وقاية لها كذلك جميع أجزاء الأذن خلقت خادمة لهذا العصب و فائدة الصماخ فائدة الثقبة العنبية و الصدي إنما هو لانعطاف الهواء المصادم لجبل أو غيره من عالي أرض و هي كرمي حصاة في طاس مملوء ماء فيحصل منه دوائر متراجعة من المحيط إلي المركز و قيل إن لكل صوت صدي و في البيوت إنما لم يقع الشعور لقرب المسافة فكأنهما يقعان في زمان واحد و لهذا يسمع صوت المغني في البيوت أقوي مما في الصحراء.

و أما الأنف فهو مخلوق من العظم و الغضروف ما خلا العضلات المحركة و بيان هيئته أن له عظمين هما كالمثلثين تلتقي زاويتاهما من فوق و قاعدتاهما تتماسان عند زاوية و تتفارقان بزاويتين و علي طرفيهما السافلين غضروفان لينان و فيما بينهما علي طول الدرز غضروف حده الأعلي أصلب من الأسفل و مجراه إذا علا انقسم قسمين يفضي أحدهما إلي أقصي الفم و به يكون استنشاق الهواء إلي الرئة و التنفس الجاري علي العادة لا الكائن بالفم و يمر الآخر صاعدا حتي ينتهي إلي العظم الشبيه بالمصفي الموضوع في وجه زائدتي الدماغ المشبهتين بحلمتي الثدي و به يكون تنفض‌⁽¹⁾الفضول من الدماغ و استنشاق الهواء إليه و التنفس و بالزائدتين حس الشم إذ هما محل القوة الشامة للروائح بتوسط الهواء المنفعل بها و محليتهما

و این هوا در منفذی داخل می‌شود که در استخوان سختی است که «حجری» نامیده می‌شود و هوای درون گوش را موج دهد مانند چوبی که بر طبل زنند و صدایی بر می‌آورد که نیروی شنیدن سپرده در آن به وسیله جوهری که در آن است آن صدا را درک می‌کند، و سوراخ گوش پیچ و خم بسیار دارد که در انتهای آنها حفره‌ای است به نام جوفه که عصب آن را در میان گرفته است، و این‌گونه قرار داده شده است تا مسافت صداها و بادهای گرم و سردی که به آن وارد می‌گردند زیاد شود و دمای آن متعادل گردد.

و نقش این عصب در شنیدن مانند رطوبت جلیدیه است در دیدن و محلش مانند محل آن است. و چونان که همه بخش‌های چشم خدمتگزار یا نگهبان جلیدیه هستند همه بخش‌های گوش هم خدمتگزار این عصب هستند و سود حجری مانند فایده سوراخ دیده است و بازگشت صدا همانا برای برگشت هوا است که به کوه یا جای بلند زمین برخورد، مانند ریگی است که در جام پر آب اندازند که دایره‌های پیاپی از محیط تا مرکز پدید شوند، و گفته‌اند هر صدایی برگشتی دارد و در خانه‌ها چون مسافت زیاد نیست انگار که صدا همزمان است، به همین خاطر است که صدای مغنی در خانه‌ها قویتر است تا در بیابان.

اما بینی از استخوان و غضروف خلق شده است و ماهیچه‌های حرکت‌بخش ندارد. و شکل آن اینگونه است که دو استخوان سه گوش دارد و دو زاویه آنها از بالا به هم متصل هستند و سمت پایین دو غضروف نرم دارند و میان آنها در طول درز غضروفی است که قسمت بالایی آن سخت‌تر از قسمت پائین است و سوراخ بینی در بالا دو بخش شود یکی به پایین دهان برآید که هوا به ریه می‌رساند و نفس عادی از آن برآید نه نفسی که از دهان است و دیگری بالا رود تا به استخوان جلو صافی زیر قسمتی از مغز که شبیه پستان است می‌رسد که فضولات مغز از آن بیرون می‌روند و هواکش و نفس ده باشد و حس بوئیدن در آن دو سر پستان مانند است که چون هوای بود

لها من جهة الروح المودعة فيهما و في أقصي الأنف مجريان إلي المأقين‌⁽¹⁾و لذلك قد يتأدي طعم الكحل إلي اللسان.

و إنما خلق الأنف علي هذه الهيئة ليعين بالتجويف الذي يشتمل عليه في الاستنشاق حتي ينحصر فيه هواء كثير و ليعتدل فيه الهواء قبل النفوذ إلي الدماغ و ليجمع الهواء الذي يطلب منه الشم أمام آلة التشمم ليكون الإدراك أكثر و ليعين في تقطيع الحروف و تسهيل إخراجها لئلا يزدحم الهواء كله عند الموضع الذي يحاول فيه تقطيع الحروف و ليكون للفضول المندفعة من الرأس سترا و وقاية عن الأبصار و آلة معينة علي نفضها بالنفخ.

و منفعة غضروفية الطرفين بعد المنفعة المشتركة للغضاريف أن ينفرج و يتوسع إن احتيج إلي فضل استنشاق و نفخ و ليعين في نفض البخار⁽²⁾باهتزازهما عند النفخ و انتفاضهما و ارتعادهما و منفعة الوسطاني أن يفصل الأنف إلي منخرين حتي إذا نزلت من الدماغ فضلة نازلة مالت في الأكثر إلي أحدهما و لم يسد جميع طريق الاستنشاق.

و أما الأسنان فست عشرة سنا في كل لحي منها ثنيتان و رباعيتان للقطع و نابان للكسر و خمسة أضراس يمنة و يسرة للطحن و لأكثرها مدخل في تقطيع الحروف و تبيينها و ربما نقصت الأضراس فكانت أربعا بانعدام الأربعة الطرفانية المسماة بالنواجد و هي تنبت في الأكثر بعد البلوغ إلي قريب من ثلاثين سنة و لهذا تسمي أسنان الحلم.

و للأسنان أصول هي رءوس محددة ترتكز في ثقب العظام الحاملة لها من الفكين و تنبت علي حافة كل ثقب زائدة مستديرة عليها عظمية تشتمل علي السن و هناك روابط قوية و أصول الأضراس التي في الفك الأعلي ثلاثة و ربما كانت و خصوصا للناجدين أربعا و التي في الفك الأسفل لها أصلان و ربما كانت و

ار بدانها رسد

برای روح ویژه آنها دریافت شود، و در بالای بینی دو سوراخ است بدو گوشه چشم و از آنجا است که گاهی مزه سرمه به زبان رسد.

و همانا بینی چنین خلق شده است تا با حفره‌اش هوا بسیار بالا رود و برای نفوذ در مغز معتدل شود و هوای بودار در آن گرد آید و به ابزار بوئیدن رسد و بو بهتر دریافت شود، و تا به جداساختن حروف از یکدیگر و آسانی سخن گفتن کمک کند، و همه هوا در جای حروف سازی جمع نشود، و برای آنکه پرده‌ای باشد در برابر فضولات زیر آن از سر و نگهبان چشمها و کمک کننده باشد به وسیله دم به لرزش آن.

و سود غضروفی بودن دو طرف پس از سود عمومی غضروفها این است که برای دم و بازدم باز می‌شوند، و برای تکاندن بخار به وسیله دم کمک باشند، و سود غضروف میانه این است که بینی را دو بخش کند تا فضول مغز را در یکی بکشاند و دیگری برای دم و بازدم باز بماند.

اما دندانها، در هر آرواره 16 دندان هست، دو پیشین و دو رباعیه برای برش و دو نیش برای شکستن و پنج دندان آسیا در چپ و راست برای نرم کردن، و بیشتر آنها در ساختن حروف و روشن ادا کردن آنها اثر دارند، و چه بسا که چهار دندان در چهار طرف که آنها را دندان عقل گویند وجود نداشته باشند، و بیشتر پس از بلوغ تا سی سالگی می‌رویند.

دندانها ریشه‌های تیز دارند که در استخوان آرواره کوبیده شدند و بر کناره هر سوراخی استخوان گردیست که پیوندهای محکم دارد و ریشه دندانهای بالا سه تا است و چه بسا که به ویژه برای دو دندان عقل چهار ریشه باشد، و آنها که در آرواره پایین هستند دو ریشه دارند و چه بسا

خصوصا للناجدين ثلاثة و أما سائر الأسنان فإنما لها أصل واحد و إنما كثرت رءوس الأضراس لكبرها و زيادة عملها و زيدت للعليا لأنها معلقة و الثقل يجعل ميلها إلي خلاف جهة رءوسها أما السفلي فثقلها لا يضاد ركزها.

و من عجيب الخلقة في هيئة الأسنان أن الثنايا و الرباعيات تتماس و يتلاقي بعضها بعضا في حالة الحاجة إلي ذلك و هي عند العض علي الأشياء و لو لم يكن كذلك لم يتم العض و ذلك يكون بجذب الفك إلي قدام حتي تلاقي هذه بعضها بعضا و عند المضغ و الطحن يرجع الفك إلي مكانه فتدخل الثنايا و الرباعيات التحتانية إلي داخل و تحيد عن موازاة العالية فيتم بذلك للأضراس وقوع بعضها إلي بعض و ذلك أنه لا يمكن مع تلاقي الثنايا و الرباعيات الفوقانية و التحتانية أن تتلاقي الأضراس و لعل الحكمة فيه أن لا تنسحق إحداهما عند فعل الأخري من غير طائل.

و إنما جعل المتحرك من الفكين عند المضغ و التكلم الأسفل دون الأعلي إلا نادرا كما في التمساح لأنه أصغر و أخف و لأن الأعلي مجمع الحواس و الدماغ فلو تحرك لتأذي الدماغ بحركته و تشوشت الحواس و لكان أيضا مفصل الرأس مع العنق غير وثيق و الواجب فيه الوثاقة.

و إنما جعل هذا الفك من الإنسان أخف و أصغر من سائر الحيوانات لأن أغذية الإنسان لحم و خبز مطبوخ و فواكه نضيجة و أمثال ذلك مما لا يعسر مضغه و غيره من الحيوانات أغذيتها إما حشائش و حبوب و أصول للنبات و أغصان للأشجار و إما لحوم نية⁽¹⁾و عظام صلبة فأعطي كل عالف‌⁽²⁾بقدر احتياجه.

و أما اللسان فهو مخلوق من لحم أبيض لين رخو قد التفت به عروق صغار كثيرة منها شرايين و منها أوردة و بسببها يحمر لونه و عند مؤخره لحم غددي يسمي

به ویژه در دو دندان عقل سه ریشه باشد و دندانهای دیگر یک ریشه دارند، و سر دندانهای آسیا بسیارند چون بزرگ هستند و کار بیشتری دارند و در دندانهای بالا بیشتر است چون آویخته‌اند و به پائین کشیده می‌شوند اما دندانهای پایین بر جای خود استوارند و فشار مخالف ندارند.

و از شگفتی آفرینش دندان این است که دندانهای جلو و آنچه کنار آنها است در هنگام نیاز به هم جفت شوند همچون هنگام گاز گرفتن و اگر چنین نبودند نمی‌توانستند گاز بگیرند و این به وسیله کشش آرواره است به جلو تا آنها به هم برخورند، و هنگام جویدن و نرم کردن خوراک فک به جای خود برگردد و دندانهای پیشین و رباعیه‌ها به درون کشیده شوند و از برابر دندان‌های بالا جدا شوند تا دندانهای آسیا بر یکدیگر افتند، برای اینکه با برخورد دندانهای پیشین و رباعیه از بالا و زیر برخورد آنها فراهم نشود. و شاید حکمت آن این است که دندانهای پیشین که بیکار هستند به هم ساییده نشوند.

و آرواره‌ای که هنگام جویدن و گفتن حرکت می‌کند همان آرواره پایین است نه بالا جز در تعداد اندکی از جانوران مانند نهنگ برای اینکه کوچکتر و سبکتر است و بالائی مرکز حواس و مغز است و اگر پیوسته حرکت کند مغز بجنبد و پریشان شود، به علاوه بند میان سر و گردن محکم نباشد در حالی که باید محکم باشد.

و همانا آرواره پایین انسان سبکتر و نرم‌تر از دیگر حیوانات است زیرا خوراک انسان گوشت و نان پخته و میوه‌های رسیده‌اند و مانند آنها جویدنشان دشوار نیست، ولی خوراک جانداران دیگر کاه و دانه‌های سفت و خام و ریشه گیاه و شاخه‌های درخت و گوشت خام و استخوان سخت است و به هر خورنده به اندازه نیاز ابزار داده شده است.

اما زبان از گوشت سپید نرم خلق شده است که رگهای کوچک بسیاری اعم از شرایین و اورده بدان پیچند و بدین خاطر قرمز دیده می‌شود، و به دنبال آن گوشت غده‌داری وجود دارد

مولد اللعاب و تحته فوهتان تفضيان إلي هذا اللحم تسميان بساكبي اللعاب بهما تنسكب الرطوبة و الرضاب‌⁽¹⁾من اللحم الغددي إلي اللسان و الفم و تحته أيضا عرقان كبيران أخضران تسميان الصردان.

و هو ذو شفتين طولا و لكنهما في غشاء واحد متصل بغشاء الفم و المري‌ء و المعدة إلا في بعض الحيوانات كالحية فإن شفتي لسانها ليسا في غشاء واحد و لهذا يظهران و علي جرم اللسان عصبة منبثة هي محل القوة الذائقة للطعوم بتوسط الأجسام المماسة المخالطة للرطوبة اللعابية المستحيلة إلي طعم الوارد و محليتها له من جهة ما هو وراءها من جوهر الروح.

و علي اللسان زائدتان نابتتان إلي فوق كأنهما أذنان صغيرتان تسميان باللوزتين و جوهرهما لحم عصباني غليظ كالغدة و منفعتهما مثل منفعة اللهاة و يأتي ذكرها و إنما خلق اللسان ليكون آلة تقطيع الصوت و إخراج الحروف و تبيينها و آلة تقليب الممضوغ كالمجرفة و آلة تمييز المذوق و أعدلها في الطول و العرض أقدر علي الكلام من عظيمها جدا أو من الصغير المتشنج.

الفصل الثالث في الحلق و الحنجرة و سائر آلات الصوت

فبيان هيئاتها أن أقصي الفم يفضي إلي مجريين أحدهما من قدام و هو الحلقوم و يسميه المشرحون قصبة الرئة فيها و منها منفذ الريح التي تدخل و تخرج بالتنفس و الآخر موضوع من خلف ناحية القفار علي خرز العنق و يسمي المري‌ء و فيه ينفذ الطعام و الشراب و يخرج القي‌ء و سيأتي شرحهما.

و الحنجرة مؤلفة من ثلاثة غضاريف أحدها من قدام و هو الذي يظهر تحت الذقن قدام الحلق و هو محدب الظاهر مقعر الباطن و الثاني من خلف

به نام «لعاب زا» و زیر آن دو دهانه است که بدان گوشت رسند بنام لعاب‌ریز که بدانها رطوبت و آب دهن از آن گوشت غده‌دار به زبان و دهن ریزد، و باز در زیرش دو رگ بزرگ و سبز وجود دارد و به نام صردان .

و به درازا دو لبه دارد ولی در یک پرده پیوسته به پرده دهان و مری و معده جز در برخی جانوران چون مار که دو لبه زبانش در یک پرده نیستند و نمایان شوند. و بر جرم زبان عصب گسترده‌ای وجود دارد که جای نیروی چشیدن مزه خوراکی‌ها

است به وسیله جسمی که به آن می‌چسبد و آمیخته به تری دهان می‌شود که با مزه خوراک یکی شده، و دریافت آن بوسیله جوهر روح است که در عقب آنست.

و بر زبان دو برآمدگی است که از بالا روییده‌اند چون دو گوش کوچک که لوزه نام دارند و یک گوشت پر عصب و سفت هستند مانند غده و فایده آنها چون فایده کام است که بیانش خواهد آمد و زبان برای ساختن حروف و روشن کردن آنها است، و ابزار زیر و رو کردن خوراک چون بیل و وسیله تشخیص مزه، و معتدلتر در درازا و پهنا به سخن تواناتر است از زبان بزرگ یا کوچک و درهم .

فصل سوم : درباره حلق و حنجره و دیگر ابزار صدا

بیان اشکال آنها، پایان دهن به دو سوراخ می‌رسد که جلوتر آنها حنجره است و علمای تشریح آن را قصبة الریه نامند که باد به آن داخل می‌شود و از آن خارج می‌شود و دیگر در پس آن است به سمت مهره‌های پشت و آن را مری می‌نامند که خوراک و نوشیدنی از آن فرو روند و قی از آن بر آید. و شرح آن خواهد آمد.

و حنجره از سه غضروف ترکیب شده یکی در جلو که از زیر گلو نمایان است و بیرونش برآمده و درونش فرو رفته است و دوم در پشت آن است

بانضمامهما يضيق الحنجرة عند السكوت و يتباعد أحدهما عن الآخر و يتسع عند الكلام و الثالث مثل مكبة بينه و بين الذي من خلف مفصل يلتئم بزائدتين من ذلك تتهندمان‌⁽¹⁾في فقرتين منه و يرتبط هناك برباطات و هو يتحرك بهذا المفصل و بانكبابه عليهما تنغلق الحنجرة و بتجافيه عنهما تنفتح.

و الحاجة إلي انغلاق الحنجرة عند الأكل و الشرب شديدة جدا لئلا يقع أو ينقطر في قصبة الرئة شي‌ء من المأكول و المشروب و ذلك لأن قصبة الرئة و المري‌ء متجاوران متلاصقان مربوط أحدهما بالآخر و عند انغلاق الحنجرة يمر الطعام و الشراب علي ظهر الغضروف المكبي و ينزل في المري‌ء و إذا انفتحت الحنجرة علي غفلة من الإنسان بأن يبتلع و يتصوت أو يتنفس في حالة واحدة ربما وقع شي‌ء من المأكول و المشروب في قصبة الرئة فتحدث فيها دغدغة و حالة مؤذية شبيهة بما يحدث في الأنف عند اجتلاب العطاس بإدخال شي‌ء فيه فتستقبله القوة الدافعة لدفعه فيورث السعال إلي أن يندفع قل أم كثر لأن القصبة إنما تنتهي إلي الرئة و ليس لها منفذ من أسفلها يندفع فيها فأنعم الخالق سبحانه بتأليف الحنجرة من هذه الغضاريف علي هذا الشكل ليغلق بها عند الأكل و الشرب منفذ الصوت و التنفس فيسلم الإنسان و يتخلص من السعال المغلق و لهذا لا يجمع الازدراد و التنفس معا في حالة واحدة.

و في داخل الحنجرة رطوبة لزجة دهنية تملسها و ترطبها دائما ليخرج الصوت صافيا حسنا و لهذا ما يذهب أصوات المحمومين الذين تحترق رطوبات حناجرهم بسبب حمياتهم المحرقة و يذهب أيضا أو يضعف أو يتغير أصوات المسافرين في الفيافي المحترقة⁽²⁾و كذلك كل من تكلم كثيرا تجف حنجرته فلا يقدر علي التكلم إلا بعد أن يرطب حلقه أو يبلع ريقه و الفائدة في دهنيتها أن لا يجف بالسرعة و لا يفني و أن تسلس بها حركات الحنجرة.

و با پیوستن آنها گلو هنگام خاموشی تنگ است و هنگام سخن گفتن از هم باز می‌شود و سومی چون گوشت‌کوبی است که میان آن و آنچه پس آن است مفصلی است که دو برآمدگی دارد و در دو گره از آن راستا باشند و در آنجا با رشته‌هائی بسته‌اند، و با این مفصل حرکت کنند و با افتادن آنها بر هم گلو بسته شود و با دوری آنها گلو گشاده گردد.

احتیاج به بسته شدن گلو هنگام خوردن و نوشیدن بسیار ضروری است تا چیزی از خوردنی و نوشیدنی در حنجره نچکد چون حنجره و مری جفت یکدیگر هستند و یکی به دیگری چسبیده است و چون حنجره بسته شود خوردنی و آشامیدنی بر پشت غضروف کپه شده گذر کنند و در مری داخل شوند. و اگر آدمی غفلت کند و در هنگام خوردن سخن بگوید یا نفس کشد و خرده غذا یا آب در حنجره افتد دغدغه و آزاری پدید شود مانند آنچه در بینی پدید شود هنگام عطسه به واسطه اینکه چیزی در آن جهد، و نیروی دافعه بیاید تا از آن جلوگیری کند و سرفه آید تا آن دفع شود کم باشد یا بیش، زیرا حنجره به ریه می‌رسد و آن سوراخی در زیر ندارد تا چیزی بیرون اندازد و خداوند سبحان نعمت بخشیده به فراهم آوردن حنجره از این غضروفها بدین شکل تا هنگام بلعیدن سوراخ سخن گفتن و تنفس بسته شود و آدمی سالم ماند و از سرفه رها شود و از این رو بلعیدن و نفس کشیدن همزمان امکان‌پذیر نیست.

و در درون حنجره رطوبت چسبان چربی وجود دارد که پیوسته آن را نرم و تر نگاه می‌دارد تا سخن صاف و خوب باشد، و از این رو سینه کسانی که تب و گلوی خشکیده دارند و مسافران بیابانهای سوزان گرفته شود، و همینطور کسی که پر سخن کند تا حنجره‌اش خشک شود و چیزی نمی‌تواند بگوید جز پس از تر کردن گلو و یا فرو بردن آب دهان، و سود چربی آن این است که زود خشک نشود و نابود نگردد و حرکات حنجره را روان کند.

و في أعلي الحنجرة عضو لحمي معلق يسمي باللهاة يتلقي ما شأنه النفوذ في الحنجرة من خارج مثل برد الهواء و حره و حدة الدخان و مضرته فيمنع نفوذها دفعة ليتدرج وصولها إلي الرئة و يتلقي أيضا ما شأنه الصعود من داخل مثل قرع الصوت الصاعد من الحنجرة و بالجملة هي كالباب المرصد علي مخرج الصوت تقديره فلا يندفع دفعة و لا ينقطع مدده جملة فيزداد بذلك قوة الصوت و يتصل بذلك مدده.

و كذلك اللوزتان المشار إليهما فيما سبق فإنهما يعاونانها في ذلك و تحتها لحم صفاقي لاصق بالحنك يسمي بالغلصمة يصفي ما قد يقرب الهواء من كدورة الغبار و الدخان لئلا يصل شي‌ء منها إلي الحنجرة و الرئة فهي كالمفزعة لآلات الصوت و الحنك كالقبة يطن فيها الصوت فهذه جملة آلات الصوت.

و الصوت إنما يكون من النفس و أصله دوي في قصبة الرئة و إنما يصير صوتا عند طرف القصبة المسمي رأس المزمار و هو أشرف آلاته بل هو بالحقيقة آلته و الباقي من المعينات و المتمات‌⁽¹⁾و إنما سمي بذلك لتضايقه ثم اتساعه عند الحنجرة فيبتدئ من سعة إلي ضيق ثم إلي فضاء أوسع كما في المزمار إذ لا بد للصوت من ضيق ليحبس الدوي و يقدره و لا بد أيضا من الانضمام و الانفتاح ليحصل بهما قرع الصوت.

و اللهاة تقوم مقام إصبع المزمار و الغلصمة مثل الشي‌ء الذي يسد به رأس المزمار و عضلات آلات الصوت كثيرة حسب حركاتها المحتاج إليها في هذا الموضع فيكون من ضروب أشكالها ضروب الأصوات و عند الحنجرة من قدام عظم هو منشأ رباطات عضلاتها و للعظم أيضا عضلات تمسك بها غير عضلات الحنجرة.

و اعلم أنه لما لم يكن غذاء الإنسان طبيعيا و لا لباسه طبيعيا بل يحتاج في ذلك و أمثاله إلي صنائع كثيرة و آلات مختلفة قلما يحصل بإلهام أو وحي بل لا يستحفظ وجوده البقائي إلا بتعليم و تعلم مفتقر إلي طلب و نهي و وعد و وعيد و ترغيب و تخويف و تعجيل و تأجيل و غيرها من إعلان مكنونات الضمائر و إعلام مستورات البواطن

در بالای حنجره پاره‌ای گوشت آویزان وجود دارد به نام لهات که هر چه از برون آید از هوای سرد و گرم و دود تند بدان برخورد می‌کند و اجازه نمی‌دهد یکباره فرو رود و به ریه ریزد بلکه خرده خرده فرو رود و آنچه هم از درون ریه برآید مانند کوبش بنگ جلو آن را بگیرد و هموارش کند، و مانند دربانی است بر سوراخ سخن گفتن که یکباره بر نیاید و کشش آن نبرد و نیرو و کش پیدا کند.

و چنین باشند لوزه ها که پیش گفتیم که در این باره یار آن هستند، و زیر آن پوسته گوشتی است چسبیده به کام به نام غلصمه که هوا را از گرد و دود پاک کند تا چیزی از آنها به حنجره و ریه نرسد و آن چون هشدار دهنده‌ای است در ابزار سخن گفتن و کام مانند گنبدی است که سخن در آن طنین گیرد، اینها همه ابزار سخن گفتن هستند.

سخن از نفس است که اصل آن در ریه است و بر سر نای که آن را رأس المزمار نامند سخن گفته شود و آن شریف ترین ابزار آن است و حقیقت آن و دیگر ابزار یاور و مکمل آنند، چون تنگ است و در حنجره گشاد شود و باز به تنگی گراید و آنگاه به فضائی پهناور رسد چنانچه در نای وجود دارد، زیرا برای آواز باید مجرای تنگی وجود داشته باشد تا نفسی که در ریه است را در خود اندازه گیرد و باید باز و بسته شود تا آهنگهای آواز را بدهد.

نقش لهاة مانند نقش انگشت نی است و غلصمه مانند چیزی است که سر نی را می‌بندد و ماهیچه‌های موثر در سخن گفتن بسیارند به اندازه حرکاتی که مورد نیاز است و از اشکال آنها انواع صدا بر می‌آید، و در جلوی حنجره استخوانی وجود دارد که رباط‌های ماهیچه‌ها از آن برایند و خود استخوان هم ماهیچه‌هایی جز ماهیچه‌های حنجره دارد که آن را نگه می‌دارند.

و بدان که چون خوراک و جامه آدمی طبیعی و خودرو نیستند و نیاز به هنرهای بسیار و ابزار گوناگون دارند که کمتر با وحی و الهام بدست می‌آیند و دوام آنها جز با آموختن نیست که نیاز به طلب و نهی و وعد و وعید و تشویق و بیم و شتاب و پس انداختن و جز آن دارند از اعلام آنچه در نهاد است و راز درون است

فلهذه الأسباب و غيرها صار من بين الحيوانات أحوج إلي الاقتدار علي أن يعلم غيره من المتشاركين في التعيش و نظام التمدن ما في نفسه بعلامة وضعية و لا يصلح لذلك شي‌ء أخف من الصوت أو الإشارة و الأول أولي لأنه مع خفة مئونته لوجود النفس الضروري المنشعب بالتقاطيع إلي حروف مهيأة بالتأليف لهيئات تركيبية غير محصورة بلا تجشم تحريكات كثيرة كما في الإشارة لا يختص إشعاره بالقرب و الحاضر بل يشمل هدايته لهما و لغيرهما من البعيد و الغائب و يشمل أيضا الصور و المعاني و المحسوس و المعقول فلذلك أنعم الله سبحانه عليه بذلك.

الفصل الرابع في العنق و الصلب و الأضلاع.

أما العنق و الصلب فمخلوقتان من الفقرات و الفقرة عظم مدور في وسطه ثقب ينفذ فيه النخاع و إنما خلقت لتكون وقاية للنخاع و دعامة للبدن و نسبتها إلي النخاع كنسبة القحف إلي الدماغ و هي ثلاثون عددا سبع للعنق و اثنا عشر للظهر و ربما زادت أو نقصت واحدة منها في الندرة و الزيادة أندر و خمس للقطن‌⁽¹⁾و ثلاث للعجز و هما كالقاعدة للصلب و ثلاث للعصعص و إنما خلقت صلبة ليكون للإنسان استقلال به و قوام و تمكن من الحركات إلي الجهات و لذلك جعلت المفاصل بينهما لا سلسلة فيوهن القوام و لا موثقة فيمنع الانعطاف.

و منها ما لها زوائد من فوق و من أسفل بها ينتظم الاتصال بينهما اتصالا مفصليا بنقر⁽²⁾في بعضها و رءوس لقمية في بعض و لبعضها زوائد من نوع آخر عريضة صلبة موضوعة علي طولها للوقاية و الجنة و المقارنة لما يصاك و لأن ينتسج عليها رباطات.

آدمی از جانداران دیگر نیازمندتر است که بتواند به دیگران آنچه را در دل دارد بفهماند با نشانه‌ای ساخته، و شایسته‌تر برای آن از سخن و اشاره نباشد. و اولی بهتر است چون رنجی ندارد و با همان نفس کشیدن که ضروری او است حروف سازی می‌شود که آماده ترکیب کلمات بی‌شمار هستند و بی‌رنج حرکت که اشاره نیاز بدان دارد و فهم معنا از سخن نیازمند به نزدیکی معنا و حضور آن نیست بلکه شامل دور و نهان هم هست و هم صور و معانی و محسوس و معقول را فرا گیرد و لذا خدا سبحانه نعمت سخن را به انسان عطا فرموده است .

فصل چهارم : گردن، پشت، دنده‌ها

اما گردن و پشت از مهره‌ها آفریده شده‌اند، و مهره استخوانی است گرد و سوراخ که نخاع در آن نفوذ می‌کند و آفریده شده است برای نگهداری نخاع و ستون‌بندی بدن و مانند کاسه سر که مغز را نگاه می‌دارد مهره‌ها هم نخاع را حفظ می‌کنند و تعداد آن‌ها سی تا است: هفت عدد برای گردن و دوازده تا برای پشت و بسا یکی کم یا بیش باشند و آن کمیاب است به ویژه بیش بودن و پنج عدد میان دوران و سه عدد برای دمبلیچه که مانند پایه برای مهرهای پشت هستند و سه تا برای نشیمنگاه و اینها سخت آفریده شدند تا آدمی خود به خود بتواند به هر طرف رو کند، و از این رو میان آنها بندهایی است که نه آزاد و بی‌پایه هستند و نه بسته و انعطاف ناپذیر.

و برخی از آنها نوک دارند از بالا و پائین که وسیله پیوند و بند سازی میان آنها است که برخی گود هستند و برخی حفره‌ای دارند که در آن فرو شود. و برخی برآمدگی‌های پهن و سختی دارند که به درازا گذاشته برای نگهداری و پایداری در برابر آسیب و برای اینکه رشته‌ها به آنها بسته و بافته شود.

فما كان منها موضوعا إلي خلف يسمي شوكا و سناسن‌⁽¹⁾و ما كان يمنة و يسرة يسمي أجنحة و لكل جناح مما يلي الأضلاع نقرتان و لكل ضلع زائدتان محدبتان تتهندم الزائدة في النقرة و ترتبط برباطات قوية و للفقرات غير الثقبة المتوسطة ثقب أخري تخرج منها الأعصاب و تدخل فيها العروق.

و العنق و فقراته وقاية للمري‌ء و قصبة الرئة و لما كانت فقراته محمولة علي ما تحتها من الصلب وجب أن يكون أصغر و لما كانت مسلكا لأصل النخاع و أوله الذي يجب أن يكون أغلظ و أعظم مثل أول النهر وجب أن يكون الثقب الوسطاني منها أوسع و الصغر و سعة التجويف مما يرفق جرمها و يوهنه فالخالق سبحانه تدارك ذلك بأن خصها بزيادة صلابة و حرز ليس لما تحتها و جعل سناسنها أصغر ليكون أخف عليها ثم تدارك صغر سناسنها بكبر أجنحتها و جعلها ذوات رأسين.

و لما كان أكثر منافع العنق في حركاته جعل مفاصله سلسة و لم يجعل زوائدها المفصلية كثيرة كزوائد ما تحتها لتكون حركاته أسرع و تدارك تلك السلاسة بأعصاب و عضلات كثيرة محيطة به و جعل أيضا مسالك الأعصاب التي تتفرع عن النخاع مشتركة من فقرتين لئلا يقع ثقبة تامة من فقرة واحدة فتوهنها.

و الصلب و فقراته وقاية و جنة للأعضاء الشريفة الموضوعة قدامه و لذلك خلق له شوك و سناسن و هو مبني لجملة عظام البدن مثل الخشبة التي تهيأ في نجر السفينة أولا ثم يركز فيها و يربط بها سائر الخشب و لذلك خلق صلبا و هو كشي‌ء واحد مخصوص بأفضل الأشكال و هو المستدير إذ هذا الشكل أبعد الأشكال عن قبول آفات الصادمات .

و لما كان الصلب قد يحتاج إلي حركة الانثناء و الانحناء نحو الجانبين و ذلك بأن يزول الوسط إلي ضد الجهة و يميل ما فوقه و ما تحته عن نحو تلك الجهة و كان طرفي‌⁽²⁾الصلب يميلان إلي الالتقاء لم يخلق للفقرة التي هي الوسط في الطول و هي

و آنچه از آنها در پشت است شوک و سناسن نام دارند و آنها که به سوی راست و چپ قرار گرفته است بال نام دارند و هر بالی که کنار دنده‌ها است دو گودی دارد و هر دنده دو برآمدگی خم که در آن گودی جای گیرد و با رشته‌ها بسته شود، و برای مهره‌ها جز سوراخ میانه سوراخ‌های دیگر هم هست که پی از آنها درآید و رگها داخل آنها می‌شوند.

و مهره‌های گردن سپر مری و حنجره است و چون بار بر مهره‌های زیرین است باید خردتر باشند و چون آغاز ریزش نخاع هستند باید ضخیم‌تر باشند مانند ابتدای جوی و سوراخ میانه آنها وسیعتر است و خردی و پهنی سوراخ با هم آن را سست می‌ساخت و خدای سبحان آن را بسیار سخت آفریده تا نگهدار آنچه باشد که در آن قرار گرفته است و دندانه‌هایش را خردتر ساخته تا سبکتر باشد و آنها را با بزرگی بالها جبران کرده و آنها را دو سر ساخته است.

و چون بیشتر سود گردن در حرکت است بندهایش روان خلق شده است و دنده‌های فراوان برای آنها خلق نشده مانند آنچه پایین آنست تا تند بچرخد و در عوض عصب و ماهیچه بسیار در اطراف آن نهاده و راه اعصاب که از نخاع بر آیند از دو مهره گرفته تا همه سوراخ‌ها در یک مهره نباشد که آن را سست کند.

و استخوان پشت و مهره‌هایش سپر اعضاء مهمی باشند که جلوی آنها است و از این رو دنده و بال فراوان دارند و بنیاد همه استخوان‌های بدن هستند مانند بنیاد نخستین کشتی که بپا دارند و چوب‌های دیگر را در آن بکوبند و از این رو سخت است و یکپارچه و بهترین شکل را دارد که گرد باشد و آسیب ناپذیرتر از اشکال دیگر است.

و چون پشت نیاز دارد که به اطراف خم شود مهره میانه آن را که

العاشرة لقم بل نقر ثم جعلت اللقم السفلانية و الفوقانية متجهة إليها أما الفوقانية فنازلة و أما السفلانية فصاعدة ليسهل زوالها إلي ضد جهة الميل و يكون للفوقانية أن تنجذب إلي أسفل و للسفلانية أن تنجذب إلي فوق.

و أما النخاع فهو جسم أبيض لين دسم دماغي منشؤه مؤخر الدماغ كما أشرنا إليه و هو خليفته ليتوزع منه الأعصاب و العضلات علي الأعضاء ليفيدها الحس و الحركة فجملة ما ينشأ منه أحد و ثلاثون زوجا من العصب و فرد لا مقابل له فالزوج الأول يخرج من الثقب الذي في الفقرة الأولي من فقار العنق و يصعد حتي يتفرق في عضل الرأس و الثاني يخرج مما بين الثقب الملتئم فيما بين الفقرة الأولي و الثانية و يتصل بجلدة الرأس فيعطيها حس اللمس و بعضل العنق و عضل الخد فيعطيهما الحركة.

و الزوج الثالث مخرجه من الثقب الملتئمة فيما بين الفقرة الثانية و الثالثة و ينقسم قسمين فبعضه يصير إلي العضل المحرك للخد و بعضه يتفرق في العضل الذي بين الكتفين.

و الرابع منشؤه ما بين الفقرة الثالثة و الرابعة و ينقسم قسمين أحدهما في العضل الذي في الظهر و الآخر يأخذ إلي قدام و يتفرق في العضل الموضوع بحذائه و فوقه.

و الخامس يخرج فيما بين الفقرة الرابعة و الخامسة و ينقسم أقساما بعضها يصير إلي الحجاب و بعضها إلي العضل الذي يحرك الرأس و الرقبة و بعضها إلي عضل الكتف.

و السادس و السابع و الثامن تخرج ما بين الخامسة و السادسة و السابعة و الثامنة و ينقسم بعضها في عضل الرأس و الرقبة و بعضها في عضل الصلب و الحجاب ما خلا الثامن فإنه لا يأتي بالحجاب منه شي‌ء و بعضها يصير إلي العضد و إلي الذراع و إلي الكتف فيتصل من السادس بعضه بعضل الكتف و يحرك العضد و بعضه بعضل أعالي العضد و ينيله الحس و من السابع بعضه يصير إلي العضل الذي من العضد و به حركة الذراع و بعضه تفرق في جلد العضد الباقي و ينيله الحس و بعض من الثامن ينبت

دهمین مهره است دنده‌دار نساخته بلکه دارای گودی در بالا و پائین است که دنده‌های بالا در آن فرو آیند و دنده‌هایی که زیرند در آن فرو می‌روند تا بتوانند بچرخند و بالا و پائین شوند.

و اما نخاع جسمی است سفید و نرم و چرب چون مغز که از دنباله مغز برآید و جایگزین آن است که تا اعصاب و ماهیچه‌ها از آن پخش شوند به همه اعضا تا حس و حرکت به آنها دهند، و روی هم 31 جفت عصب و یک تک عصب از آنها برآید. جفت اول از سوراخ مهره نخست گردن است و بالا می‌رود و در ماهیچه‌های سر پخش می‌شود، جفت دوم از سوراخ میان مهره یکم و دوم است و به پوست سر می‌پیوندد و حس لامسه به آن می‌بخشد و ماهیچه گردن و گونه شود و بدانها حرکت می‌بخشد. جفت سوم از سوراخ میان مهره دو و سه برآید و دو بخش شود یکی به ماهیچه گونه رود که حرکت می‌بخشد و دیگری به ماهیچه میان دو شانه می‌رسد .

و چهارم، از میان مهره سه و چهار برآمده و دو بخش است یکی ماهیچه پشت و دیگری به جلو می‌آید و در ماهیچه‌های پشت و جلو پخش می‌شود.

و پنجم از میان مهره چهار و پنج است و چند بخش است یکی به پرده رود، دوم به ماهیچه جنباننده سر و گردن و سوم به ماهیچه شانه.

و شش و هفت و هشت از میان مهره‌های پنج و شش و هفت و هشت برآید و پخش شود، برخی در ماهیچه سر و گردن، برخی در ماهیچه پشت و حجاب شکم جز از هشتم که بدان نیاید و برخی به بازو و دست و تا شانه رسد و از ششمی بخشی به ماهیچه شانه پیوندد تا آن را بجنباند و برخی به بالای بازو تا بدان احساس دهد و برخی در پوست باقی بازو رود تا حس بدو دهد، ر برخی از هشتمی در پوست دست می‌رود

في جلدة الذراع فيعطيها الحس و بعضه يصير في عضل الذراع و يحرك الكف.

و الزوج التاسع يخرج ما بين الفقرة الثامنة و التاسعة و هما أول فقار الظهر و ينقسم بعضه في العضل الذي فيما بين الأضلاع و بعضه في عضل الصلب و بعضه ينزل إلي الكعب و ينبث فيه فينيله الحس و بعض الحركة.

و العاشر يخرج ما بين الفقرة التاسعة و العاشرة و يصير منه جزء إلي جلد العضد فيعطيه الحس و باقيه ينقسم فيأخذ منه قسم إلي قدام فيتفرق في العضل الذي علي البطن و بعضها يتفرق في عضل الظهر و الكتف و علي نحو هذا يكون خروج العصب و تفرقه إلي الزوج التاسع عشر.

و الزوج العشرون يخرج مما بين الفقرة التاسع عشر و العشرين و هي أول فقرات القطن و علي هذا القياس إلي أن تخرج خمسة أزواج من بين هذه الفقار و يصير بعضها في القدام فيتفرق في العضل الذي علي القطن و يتفرق بعضها في العضل الذي علي المتن و يخالط الثلاثة الأزواج العليائية عصب ينحدر من الدماغ و الزوجان اللذان تحت هذه الثلاثة الأزواج ينحدر منها شعب كبار إلي الساق حتي يبلغ طرف القدم و ثلاثة أزواج تخرج من فقرات العجز و تخالط القطنية و تنحدر منها إلي الساق و تتفرق في العضلات التي هناك و ثلاثة تخرج من نخاع العصعص مشتركة المخارج كالعنقية و فرد من آخره إذ الفقرة الأخيرة منه لا ثقبة فيها غير الوسطانية و كلها ينبث في القضيب و في عضل المقعدة و المثانة و الرحم و في غشاء البطن أو في العضل الموضوع بقرب هذه المواضع.

و أما الأضلاع فهي أربعة و عشرون عظما من كل جانب اثنا عشر كلها محدبة أطولها أوسطها سبع منها يتصل أحد طرفيها من خلف بفقار الظهر بزوائد منها و نقرات من الفقرات و ارتباط برباطات و حدوث مفاصل مضاعفة و من قدام بعظام القص‌⁽¹⁾برءوس غضروفية و تسمي أضلاع الصدر لاتصالها بالقص و اشتمالها علي أحشاء الصدر و خمس منها يقطع دون الاتصال بالقص متقاصرة و رءوسها متصلة

و به آن احساس می‌دهد، و برخی در ماهیچه دست می‌رود و آن را حرکت می‌دهد.

و جفت نهم از میان مهره‌های هشت و نه برمی‌آید که نخست مهره‌های پشت هستند و بخشی از آن در ماهیچه میان دنده‌ها پخش شود، و بخشی در ماهیچه پشت و بخشی تا قاب فرود آیند و در آن پخش شوند و بدان نیروی حس و جنبش دهند.

و دهم از میان مهره‌های نه و ده برآید و پاره‌ای از آن به پوست بازو رود و بدان نیروی حس دهد و بخشی جلو آید و در ماهیچه شکم پراکنده شود، و بخشی در ماهیچه پشت و شانه، و بهمین نحو است وضع اعصاب و پخش آنها تا جفت نوزدهم.

جفت بیستم از میان مهره‌های نوزده و بیست برآید که نخستین مهره‌های میانه رانها است و از میان همه آنها پنج جفت عصب بیرون می‌آید، برخی پیش آیند و در ماهیچه همان جا پخش شوند، و بخشی در ماهیچه پشت کمر و با سه جفت بالاتر عصب فرود آمده از مغز بیامیزد، و از دو جفت زیرین آنها تیره‌های بزرگی کشیده شوند تا به ساق و اطراف قدم. و سه جفت هم از مهره‌های عجز برآیند و با آن دو بیامیزند و تا ساق پایین آیند و در ماهیچه‌های آنجا پخش شوند، و سه تا از نخاع عصعص برآیند که مخرج مشترک دارند مانند عصبهای گردن و یک تک عصب هم از دنبالش برآید، چون مهره آخری سوراخ ندارد جز در وسط، و همه اینها در آلت جنسی مردانه و در ماهیچه مقعد و مثانه و رحم پخش شوند، و در پرده شکم یا ماهیچه نزدیک آنها.

اما دنده‌ها بیست و چهار استخوان هستند، در هر سو دوازده استخوان، همه آنها خمیده هستند و میانه درازترین همه است. هفت تا از آنها از یک طرف به پشت به وسیله یک برآمدگی و گودی در مهره‌های پشت بدانها پیوندند و با رشته‌ها بسته شوند و بندهای اضافی پدید آورند و از جلو به استخوانهای سینه با سر‌های غضروفی پیوندند و اینها را دنده‌های سینه گویند چون بدان پیوسته‌اند و اعضای درون سینه را در بر دارند و پنج دنده دیگر دیگر کوتاه هستند و به سینه نرسند و سر آنها به چند غضروف

بغضاريف و تسمي ضلوع الخلف.

و إنما خلقت لتكون وقاية لما يحيط به من آلات التنفس و أعالي آلات الغذاء و لهذا جعل ما يحيط منها بالعضو الرئيس متصلا بالقص ليكون متحصنا به من جميع جهاته و ما يلي آلات الغذاء جعل كالمحرزة من خلف حيث لا تدركه حراسة البصر و لم يتصل من قدام بل درجت يسيرا يسيرا في الانقطاع و جعل أعلاها أقرب مسافة ما بين أطرافها البارزة و أسفلها أبعد مسافة ليجمع إلي وقاية أعضاء الغذاء من الكبد و الطحال و غير ذلك توسيعا لمكان المعدة فلا ينضغط عند امتلائها من الأغذية و من النفخ.

و هذا هو السبب في تعددها كلها و كونها ذا فرج في الكل مع إعانة ذلك علي جذب الهواء الكثير و تخلل العضلات المعينة في أفعال التنفس و غير ذلك.

الفصل الخامس في تشريح الصدر و البطن و ما اشتمل عليه من الأحشاء و اليدين.

أما القص فهو سبعة عظام علي عدد أضلاع الصدر متصلة بها و هي عظام هشة⁽¹⁾موثوقة و قد اتصل بآخرها غضروف عريض يشبه الخنجر يسمي خنجريا و إنما جعلت هشة لتكون أخف و الحركات الخفيفة التي بها أسهل و ليتحلل منها البخار و لا يحتقن فيها و وثاقة مفاصلها لئلا ينضغط عن ضاغط أو مصادم فينضغط القلب و الخنجري جنة لفم المعدة.

و أما الترقوة فعظم موضوع علي كل واحد من جانبي أعلي القص فيه طول و انحداب إلي الجانب الوحشي و تقعير إلي الجانب الإنسي يتصل أحد رأسيه بالقس و الآخر برأس الكتف فيرتبط به الكتف و بهما جميعا العضد و رأسه الآخر عريض و ينفذ في مقعره العروق الصاعدة إلي الدماغ و العصب النازل منه و هو وقاية لهما.

و آنها را دنده‌های پشت نامند.

و آنها اینگونه خلق شده‌اند تا ابزار تنفس را در بر گیرند و بالای ابزار خوراک قرار گیرند و از این رو به استخوان سینه پیوستند تا فاصله آنها را بگیرند. و آنچه پهلوی ابزار خوراک است از پشت که دیدرس نیست نگهبان آنها هستند و از جلو کم‌کم بریده شوند. و فاصله دنده‌های بالا کم است و دنده‌های زیرین بیشتر تا با نگهداری اعضاء خوراک از کبد و طحال و جز آن به معده هم جا دهند و چون پر از خوراک و بار شد در تنگ نیفتد، و این است سبب تعدد آنها و فاصله میان آنها با اینکه کمک به کشیدن هوای بیشتر و جا دادن ماهیچه‌های تنفس و جز آن می‌نمایند .

فصل پنجم : تشریح سینه و شکم و آنچه در درون دارند و تشریح دو دست

اما سینه هفت استخوان دارد به شماره دنده‌های آن که بدان پیوست است، و آنها استخوانهای نرم و محکمی هستند و به دنبال آنها غضروف پهنی وجود دارد مانند خنجر که آن را خنجری گویند، و درون آنها خالی است تا سبک باشند و حرکت آنها آسان باشد و بخار آن خارج شود و در آن نماند و استحکام آنها به بندهای آنها است تا تحت فشار نباشند و دل را بفشارند، و غضروف خنجری سپر دهانه معده است.

و اما ترقوه استخوانی است که به دو سوی بالای قفسه سینه دراز است و کوژ از بیرون و تودار از درون یک سرش به قفسه سینه است و سر دیگر به سر شانه و استخوان شانه بدان متصل شود و هر دو به استخوان بازو و سر دیگرش پهن است و در درونش رگهای بالارونده که به مغز نفوذ کنند و اعصابی که پایین می‌آینداز آن و ترقوه نگهبان هر دو است.

و أما الكتف فعظم طرفه الوحشي إلي الاستدارة يستدق من ذلك الطرف و يغلظ فيحدث عليه نقرة غير غائرة يدخل فيها طرف العضد للدور و لها زائدتان تمنعان العضد عن الانخلاع إحداهما إلي فوق و من خلف و يسمي منقار الغراب و بها رباط الكتف مع الترقوة و الأخري إلي أسفل و من داخل ثم لا يزال يستعرض كلما أمعنت في الجهة الإنسية ليكون اشتمالها الوافي أكثر حتي ينتهي إلي غضروف مستدير الطرف يتصل بها و علي ظهره زائدة كالمثلث يسمي عير⁽¹⁾الكتف قاعدته إلي الجانب الوحشي و زاويته إلي الإنسي حتي لا يختل سطح الظهر بإشالة الجلد و تألمه عن المصادمات و هي بمنزلة السنسنة للفقرات مخلوقة للوقاية.

و إنما خلق الكتف لأن يتعلق به العضد فلا يكون ملتزقا بالصدر و لأن يسلس به حركات اليدين و لا يضيق مجالهما و أن يكون جنة و وقاية ثانية للأعضاء المحصورة في الصدر و يقوم بدل سناسن الفقرات و أجنحتها.

و أما العضد فهو عظم مستدير مثل أنبوبة قصب مدور مجوف مملوء مخا محدب إلي الوحشي مقعر إلي الإنسي ليكن بذلك ما ينتضد عليه من العضل و العصب و العروق و ليجود تأبط ما يتأبطه الإنسان و إقبال إحدي اليدين علي الأخري و طرفه الأعلي المحدب يدخل في نقرة الكتف بمفصل رخو غير وثيق جدا تضمه رباطات أربعة و بسبب الرخاوة يعرض له الخلع كثيرا و إنما جعل رخوا لتسلس الحركة في الجهات كلها مع عدم الاحتياج إلي دوام هذه الحركة و كثرتها ليخاف انتهاك الأربطة أو تخلعها بل العضد في أكثر الأحوال ساكن و سائر اليد متحركة و أما طرفه السافل فإنه قد ركب عليه زائدتان متلاصقتان :

فالتي تلي الجانب الإنسي منهما أطول و أدق و لا مفصل لها مع عظم آخر و ليس يرتبط بها شي‌ء لكنها وقاية للعروق و العصب التي تأتي اليد و الأخري التي تلي الجانب الوحشي يتم بها مفصل المرفق و فيما بين هاتين الزائدتين حز⁽²⁾شبيه

اما شانه استخوانی است که لبه بیرونی آن گرد مانند و نازک و سخت و بر آن گودی کم عمقی است که طرف بازو در آن درآید و دو نوک دارد که نگذارند بازو کنده شود یکی در بالا از طرف پس که آن را «منقار کلاغ» می‌نامند و رشته پیوند آن با ترقوه است. و دیگری در زیر و از درون و پیوسته به سوی لبه درونی پهن شود که بیشتر در برگیرد تا برسد به غضروف گردی که بدان پیوسته. و بر پشتش برآمدگی سه گوشی است به نام «عیر کتف» که پایین آن به سوی بیرون است و زاویه‌اش به سوی درون تا سطح پشت آن به کندن پوست یا آزار از برخورد مختل نشود، و آن چون دندانه مهره‌ها برای نگهداری آفریده شده است، و همانا شانه برای این خلق شده است که بازو بدان آویزد و به سینه نچسبد و حرکت دستها روان باشد و گیر نکنند، و سپر دومی باشد برای اعضاء میان سینه و به جای دندانه و بال مهره‌ها باشد.

اما بازو استخوان گردی است چون نی که میان تهی است و پر است از مغز، طرف بیرون آن کوژ است و درونش فرو رفته تا ماهیچه‌ها و اعصاب و رگها را نهان سازد و برای زیر بغل گرفتن هر چیز آماده باشد و دستها به هم جفت شوند، طرف بالای ان که کوژ است به درون گودی کتف درآید و بندی نرم دارد که بسیار محکم است و به چهار رشته بسته است و چون نرم است در معرض از جا کندن است، و آن را نرم ساختند تا در هر سو بچرخد و این چرخش نیاز نیست بسیار باشد و از پاره شدن رشته‌ها و از جا کندن آنها و بلکه خود بازو نگرانی باشد بلکه بیشتر آرام است و دست حرکت دارد. و اما سر پایینی آن دو دندانه بهم چسبیده در آن ترکیب شده:

و آنکه در سوی درون است درازتر و باریکتر است و با استخوان دیگر مفصلی ندارد و چیزی بدان بسته نیست ولی نگهدار رگها و اعصابی است که به دست می‌آید و آنکه در سوی بیرون است متمم بند آرنج است، و میان این دو دندانه شکاف گردی وجود دارد

بحز البكرة عند نهايته نقرتان من قدام و من خلف تسميان عتبتين فالتي إلي قدام مسواة مملسة لا حاجز عليها و الأخري و هي الكبري أنزل إلي تحت و غير مستدير الحز لكنه كالجدار المستقيم إذا تحرك فيها رأس عظم الساعد إلي الجانب الوحشي و وصل إليه وقف.

و أما الساعد فهو مؤلف من عظمين متلاصقين طولا و يسميان الزندين و الفوقاني الذي يلي الإبهام منها أدق لأنه محمول و يسمي الزند الأعلي و السفلاني الذي يلي الخنصر أغلظ لأنه حامل و يسمي الزند الأسفل و جملتها تسمي ذراعا و بالأعلي تكون حركة الساعد علي الالتواء و الانبطاح‌⁽¹⁾و لهذا خلق معوجا كأنه يأخذ من الجهة الإنسية و يتحرف يسيرا إلي الوحشية ليحسن استعداده للحركة الالتوائية.

و بالأسفل تكون حركة الساعد إلي الانقباض و الانبساط و لهذا خلق مستقيما ليكون أصلح لهما و دقق الوسط من كل منهما لاستغنائه بما يحفه من العضل الغليظة عن الغلظ المثقل و غلظ طرفاهما لحاجتهما إلي كثرة نبات الروابط عنهما لكثرة ما يلحقهما من المصاكات و المصادمات العنيفة عند حركات المفاصل و تقربهما عن اللحم و العضل.

و الزند الأعلي في طرفه نقرة مهندمة فيها لقمة من أطراف الوحشي من العضد و يرتبط فيها برباطات و بدورانها في تلك النقرة تحت الحركة المنبطحة و الملتوية.

و أما الزند الأسفل فله زائدتان بينهما حز يتهندم في الحز الذي علي طرف العضد و منهما يلتئم مفصل المرفق فإذا تحرك الحز إلي خلف و تحت انبسط اليد و إذا اعترض الحز الجداري من النقرة الحابسة للقمة حبسها و منعها عن زيادة انبساط فوقف العضد و الساعد علي الاستقامة و إذا تحرك أحد الحزين علي الآخر إلي قدام و فوق انقبضت اليد حتي يماس الساعد العضد من الجانب الإنسي و القدام و طرفا الزندين من أسفل يجتمعان معا كشي‌ء واحد و يحدث فيهما نقرة واسعة مشتركة

شکاف چرخک دستی. و در پایانش دو گودی وجود دارد از پیش و پس به نام دو عتبه، آنکه در پیش است ساده و نرم و بی‌پرده است و دیگری که بزرگتر است به سوی پایین می‌رود و شکاف آن گرد نیست ولی چون دیوار راستا است که وقتی سر استخوان ساعد به جانب بیرون حرکت کند و بدان رسد می‌ایستد.

اما ساعد از دو استخوان است که به درازا بهم چسبیدند و آنها را زندین خوانند، و بالایی که پهلوی انگشت بزرگ است نازکتر است زیرا باربر دیگری است و آن را زند اعلی می‌نامند و پایینی که پهلوی انگشت کوچک است ضخیم‌تر است چون بار بر آن است و زند اسفل نام دارد، و همه آنها با هم را دست می‌نامند، و به وسیله زند اعلی ساعد حرکت می‌کند و پیچ می‌خورد و راستا ایستد از این رو کج است زیرا از درون آغاز شود و به بیرون می‌رسد تا آماده حرکت پیچدار باشد .

و با زند پایین ساعد باز و بسته شود. و از این رو راستا است تا بهتر کار کند، و میانه هر دو باریک است چون نیازی به ضخامت ندارد و ماهیچه ضخیمی در آنها نیست، و دو سوی هر دو ضخیم هستند چون نیاز به رشته‌های بست و بند فراوان دارند و در برابر برخوردها و تصادمات سخت به خاطر حرکت مفاصل و گوشت و ماهیچه‌های آنها.

و در طرف زند اعلی گودی مستقیمی است که لقمه‌ای از سر بیرونی بازو در آن است و با رشته‌ها بدان بسته شده است و با چرخیدن آن در این گودی خم و راست می‌شود.

و اما زند پایین دو دندانه دارد که میانه آنها زائده‌ای است راست رخنه سر بازو و از آنها بند آرنج تشکیل می‌شود، و چون زائده آن به پس و زیر حرکت کند دست گشاده شود، و چون حزّ دیوار مانند از گودی که زائده را دارد پهن شود دست را از باز شدن بیش از حد باز دارد و بازو و ساعد راستا بایستند و چون یکی از دو زائده بر دیگری بچرخد به پیش و فراز دست بسته گردد تا آنجا که ساعد به بازو بچسبد و دو سر هر دو زند از زیر همراه شوند و چون یک چیز شوند و در آنها گودی پهن مشترکی

أكثرها في الزند الأسفل و ما يفصل عن الانتقار يبقي محدبا مملسا ليبعد عن منال الآفات.

و أما الرسغ و المشط فالرسغ مؤلفة من ثمانية أعظم مدورة منضودة في صفين و هي عظام صلبة عديمة المخ مقببة الشكل تقبيبا تلتئم من اجتماعها هيئة موافقة لما ينبغي أن يكون الرسغ عليه.

و المشط مؤلف من أربعة أعظم متصلة بأعظم الرسغ بأربطة موثقة و الصف الأعلي من الرسغ و هو الذي يلي الساعد ثلاثة عظام موثوقة المفاصل و عظامه أدق ثم رءوسها التي تلي الساعد أدق و أشد تهندما و اتصالا كأنها واحدة و رءوسها التي تلي الصف الأسفل أعرض و أقل تهندما و اتصالا و الصف الأسفل أربعة عظام بعدد عظام المشط لاتصالها بها و أما العظم الثامن فليس مما يقوم صفي الرسغ بل خلق لوقاية عصبة تلي الكف .

و عظام المشط متقاربة من الجهة التي تلي الرسغ ليحسن اتصالها بعظام كالمتصلة المتلاصقة و تنفرج يسيرا في جهة الأصابع ليحسن اتصالها بعظام منفرجة متبائنة و للرسغ مع الساعد مفصلان أحدهما للانبساط و الانقباض و هو أكبرهما يحدث من تهندم عظام الرسغ في النقرة المشتركة بين طرفي الزندين و الآخر للالتواء و يحدث من تهندم زائدة تنبت علي طرف الزند الأسفل علي الخنصر في نقرة وقعت في طرف عظم الرسغ محاذية لها فتدور النقرة علي الزائدة و يلتوي الرسغ و ما يتصل بها.

و مفصل الرسغ مع المشط يلتئم بنقر في أطراف عظام الرسغ يدخلها زوائد من عظام المشط قد ألبست غضاريف و هذه العظام كلها موثقة المفاصل مشدودة بعضها ببعض لئلا تتشتت فتضعف عند ضبط الكف لما يحويه و يحبسه حتي لو كشفت جلدة الكف لوجدتها كأنها متصلة بعد فصولها عن الحسن و مع وثاقتها مطاوعة لانقباض يسير و في جميع عظام الرسغ و المشط تقعير من جانب الكف يمكن الكف بتلك المطاوعة و هذا التقعير من قبض المستديرات و ضبط السيالات.

وجود دارد که بیشتر آن در زند پایین است، و آنچه از گودی جدا شود کوژ و نرم بماند تا از آفات دور باشد.

اما مچ دست و کف دست، مچ دست از هشت استخوان گرد که در دو رده به رشته آمدند ترکیب شده است و همه استخوانهای سخت بدون مغز گنبد شکل باشند به وضعی که از همراهی آنها شکل شایان مچ دست پدید آید.

و کف دست متشکل از چهار استخوان است که متصل به استخوانهای مچ دست است با رشته‌های استوار، رده بالای مچ که کنار ساعد است سه استخوان بند استوارند، استخوانهای آن نازکتر هستند و سر آنها که پهلوی ساعد است باز نازکتر است و هموارتر و چسبیده‌تر که گویا یکی هستند و سر آنها که پهلوی رده پایینی است پهنتر و کم پیوست‌تر و رده پایینی چهار استخوان است به تعداد استخوانهای کف دست که بدانها پیوسته‌اند، و استخوان هشتم در صف‌بندی مچ نیست بلکه نگهبان عصب کنار کف دست است.

استخوانهای کف دست در سوی مچ به هم نزدیک هستند تا خوب به استخوانهایش بچسبند و خرده خرده در سوی انگشتان از هم گشاده شوند تا خوب باستخوانهای گشاده و جدای انگشتان پیوندند، مچ با ساعد دو بند دارد یکی تا گشاده و بسته گردد که بزرگتر است و از جا گرفتن استخوانهای مچ در گودی مشترک دو سوی استخوانهای زند پدید گردد و دیگری برای پیچیدن است و از جا گرفتن دندانه سر زند پایینی انگشت کوچک در گودی سر استخوان مچ که برابر آن است پدید شود و کودی بر دندانه بچرخد و مچ و هر چه بدان پیوست است بپیچد.

و بند مچ با مشت از گودی سر استخوانهای مچ است که دندانه‌هائی از استخوانهای مشت پوشیده با غضروف از آنها بیرون آمده است. و همه این استخوانها بندهای استوار و به هم بسته دارند تا چون مشت چیزی در خود جا دهد و نگهدارد و از هم نپاشند تا اگر پوست کف دست را بکنند آنها را ببینی به هم چسبیده‌اند گر چه زیبائی ندارند و با اینکه استوارند به آسانی بسته شوند، و در همه استخوانهای مچ و مشت فرورفتگی است از سوی کف دست تا به وسیله آن بتواند چیزهای گرد و روان را در خود گیرد

و أما الأصابع فكل واحد منها مخلوقة من ثلاثة عظام تسمي بالسلاميات و السفلانية منها أعظم و الفوقانية أدق و أصغر علي التدريج ليتحسن نسبة ما بين الحامل و المحمول و عظامها مستديرة لتتوقي الآفات و جعلت صلبة عديمة التجويف و المخ مقعرة الباطن محدبة الظاهر لتكون أقوي في القبض و الضبط و الجر.

و الوسطي أطول ثم البنصر ثم السبابة ثم الخنصر لتستوي أطرافها عند القبض و لا تبقي فرجة و ليتقعر هي في الراحة و يشتمل علي المستدير المقبوض عليه.

و وصلت سلامياتها كلها بحروف و نقر متداخلة بينها رطوبة لزجة ليدوم بها الابتلال و لا تجففها الحركة و تشتمل علي مفاصلها أربطة قوية و تتلاقي بأغشية غضروفية و يحشو الفرج في مفاصلها لزيادة الاستيثاق عظام صغار تسمي سمسمانية و جعل باطنها لحميا لتتطامن تحت الملاقيات المقبوضة و لم يجعل كذلك من خارج لئلا يثقل و لتكون حالة الجمع سلاحا موجعا و وفرت لحومها لتهندم جيدا عند التقاء كالمتلاصق.

و لم تخلق في الأصل لحمية خالية من العظام و إن كان قد يمكن مع ذلك اختلاف الحركات كما لكثير من الدود و السمك إمكانا واهيا لئلا تكون أفعالها واهية و أضعف ما يكون للمرتعشين و لم تخلق من عظم واحد لئلا تكون أفعالها متعسرة كما يعرض للمكزوزين‌⁽¹⁾.

و اقتصر علي عظام ثلاثة لأنه إن زيد في عددها و أفاد ذلك زيادة عدد حركات لها أورث لا محالة وهنا و ضعفا في ضبط ما يحتاج في ضبطه إلي زيادة وثاقة و كذلك لو خلقت من أقل من ثلاثة مثل أن تخلق من عظمين كانت الوثاقة تزداد و الحركات تنقص عن الكفاية و الحاجة إلي التصرفات المتفننة أمس منها إلي الوثاقة المجاوزة للحد و لم يجعل لبعضها عند بعض تحديبا و لا تقعيرا لتكون كأنها شي‌ء واحد إذا

اما انگشتان هر کدام سه استخوان دارند به نام سلامیات که پایین‌ترین آنها بزرگتر است و بالاتر کم‌کم نازکتر و خردتر می‌شوند تا نسبت بین بار و حامل آن نیکو باشد، استخوانها گرد هستند تا دور از آسیب باشند، و سختند و تو پر و میان‌تهی، درون گود و گوژپشت تا بهتر بگیرند و نگهدارند و بکشند.

انگشت میانی درازتر است و پس از آن بنصر [انگشت کنار انگشت میانی] و پس از آن سبابه و سپس خنصر [انگشت کوچک] تا در گرفتن سر آنها برابر باشد و رخنه نباشد و در درون مشت ژرف باشند و چیز گرد را قبضه کنند.

و همه استخوانهاشان با دندانه و گودی درون هم هستند و میانشان رطوبت چسبانی وجود دارد تا پیوسته‌تر بمانند و بر اثر حرکت خشک نشوند و بندهایشان رشته‌های استوار دارند و تا پرده غضروفی به هم برخورند و رخنه‌هاشان را استخوانهای ریزی پر کنند تا خوب محکم باشند و آنها را سمسمانیه می‌نامند، درونشان گوشتی است تا در برخورد بدان چه برگیرند آرامش داشته باشند و از بیرون کم گوشتند تا سنگین نباشند و چون گرد شوند ابزار ستیز کوبنده‌ای هستند و گوشتین باشند تا خوب بهم بچسبند.

و انگشتان بی‌استخوان آفریده نشدند تا سست و ناتوان نباشند چون رعشه داران، با اینکه بی‌استخوان هم حرکت‌پذیر بودند مانند بسیاری از کرمها و ماهیها، و از یک استخوان نشدند تا کارشان دشوار باشد مانند سرما زده‌ها.

و به سه استخوان بس کردند زیرا اگر بیش بودند و حرکت بیش داشتند دچار سستی می‌شدند در ضبط آنچه نیاز به فزونی ضبط دارد و اگر از دو تا بودند محکمتر بودند ولی کم حرکت‌تر و کفایت نمی‌کردند، و نیاز به هر گونه حرکت بیشتر از نیاز به استواری است. و آنها را در بر هم کوژ و یا فرو رفته نساخت تا اینکه هنگام نیاز چون یک شیء باشند

احتيج إلي أن يحصل منها منفعة عظم واحد و جعل للإبهام و الخنصر تحديبا في الجانب الوحشي الذي لا يلقاه إصبع لتكون بجملتها عند الانضمام كالمستدير الذي يقي من الآفات و لم يربط الإبهام بالمشط لئلا يضيق البعد بينه و بين سائر الأصابع و يكون عدلا لسائر الأصابع الأربع‌⁽¹⁾.

فإذا اشتمل الأربعة من جهة علي شي‌ء صغير و عاونها الإبهام بأن يحفظها علي هيئة الاشتمال عادلت قوة الإبهام في ضبط ذلك الشي‌ء قوي الأربعة و ليكون الإبهام من وجه آخر كالصمامة⁽²⁾علي ما يقبضه الكف و لو وضع في غير موضعه لبطلت منفعته و لو وضع إلي جانب الخنصر لما كانت اليدان كل واحدة منهما مقبلة علي الأخري فيما يجتمعان علي القبض عليه و أبعد من هذا لو وضع من خلف أو علي الراحة.

و أما الظفر فهو عظم لين دائم النشوء لأنه ينسحق دائما كالسن و إنما خلق ليكون سندا للأنامل لئلا تنعطف و لا تنضغط عند الشد علي الشي‌ء فيوهن و ليتمكن به الإصبع من لقط الأشياء الصغيرة و من الحك و التفتية و ليكون سلاحا في بعض الأوقات و هذا في غير الإنسان أظهر و خلق مستدير الطرف ليشق بعض الأشياء و يقطع به ما يهون قطعه و لينا ليتطامن تحت ما يصاكها فلا يتصدع.

و أما ماهية الصدر فبيانها أن تجويف البطن كله من لدن الترقوة إلي عظم الخاصرة ينقسم إلي تجويفين عظيمين أحدهما فوق يحوي الرئة و القلب و الثاني أسفل يحوي المعدة و الأمعاء و الكبد و الطحال و المرارة و الكلي و المثانة و الأرحام و يفصل بين هذين التجويفين العضو المسمي بالحجاب و هذا الحجاب يأخذ من رأس القصر⁽³⁾و يمر بتأريب إلي أسفل في واحد من الجانبين حتي يتصل بفقار الظهر

و سود بزرگی دهند، و برای انگشت و بزرگ و خرد کوژی از سوی برون ساخته تا هنگام گره کردن مشت گرد باشند و دور از آفت، و انگشت بزرگ را به مشت نچسبانده تا دوری میان او و انگشتان دیگر کم نباشد و برابر چهار انگشت دیگر باشد:

و چون چهار انگشت چیز خردی را در خود گرفتند و انگشت شست به آنها کمک کرد و آن را فرو گرفت در ضبط آن با آن چهار نیروی برابر دارد. و برای آنکه انگشت بزرگ برای هر چه در مشت گیرند چون سر بند شیشه باشد، و اگر جز در جای خود بود بی‌فایده بود، و اگر به جای انگشت کوچک بود دو دست نمی‌توانست چیزی را کاملا در خود بگیرند و بدتر از آن این بود که در پشت یا درون مشت باشد.

اما ناخن استخوانی است نرم و پیوسته در حال رشد زیرا مانند دندان همیشه سائیده شود، و همانا برای آن هستند که پشتیبان انگشتان باشند تا بر نگردند و فشار نکشند هنگام چسبیدن به چیزی و سست شوند و انگشت بتواند چیزهای خرد را بردارد و بخارد و بتکاند و بسا سلاح باشد و این سود در جز آدمی روشنتر است، و گرد است تا برخی چیزها را ببرد و بشکافد، و نرم است تا در آرام باشد و نشکند.

اما هیئت سینه، و بیان آن این است که همه از گلوگاه تا لگن خاصره به دو بخش قابل تقسیم است، بخش بالا ریه و دل را دارد و بخش پائین معده، روده‌ها، طحال و کبد و زهره و کلیه‌ها و مثانه و رحم، و میان این دو حفره عضوی بنام حجاب فاصله است که پرده‌ی دل گویند و از سر سینه خیزد و یک طرف بگذرد تا به مهره‌های پشت در کنار

عند الفقرة الثانية عشر و يصير حاجزا بين ما فوقه و ما تحته.

ثم ينقسم هذا التجويف الأرفع إلي قسمين يفصل بينهما حجاب آخر و يمر في الوسط حتي يلصق أيضا بفقار الظهر و يسمي هذا التجويف الأعلي كله صدرا و حده من فوق الترقوتين إلي الحجاب القاسم للبطن عرضا.

و إنما خلق الصدر من أجل التنفس و ذلك لأنه إذا انبسط جذب الرئة و بسطها و إذا انبسطت الرئة اجتذبت الهواء من خارج و كان ذلك أحد جزئي التنفس و هو تنشق الهواء ثم إن الصدر ينقبض فتنقبض الرئة و يكون بانقباضها إخراج النفس و هو الجزء الثاني.

و إنما احتيج إلي تنشق الهواء الخارج ثم إخراجه لترويح القلب و تعديل حرارته و إمداد الروح بجوهر ملائم له فإن الهواء يصير مركبا للروح منفذا له مثل ما يصير الماء المشروب مركبا للغذاء فالهواء الذي يستنشق يصل منه إلي القلب في المنافذ التي بينها و بين القلب فإذا سخن ذلك الهواء الذي اجتذب احتيج إلي إخراجه و الاستبدال به فانقبض الصدر و قبض الرئة ثم عاد فانبسط و بسط الرئة فدخلها هواء آخر علي مثال الزقاق التي ينفخ بها النار فإنها إذا انبسطت امتلأت من الهواء ثم إذا انقبضت‌⁽¹⁾انفرغت.

و أما الرئة فإن قصبتها تنتهي من أقصي الفم علي ما ذكرنا حتي إذا ما جاءت إلي ما دون الترقوة انقسمت قسمين و ينقسم كل قسم منها أقساما كثيرة و انتسج و احتشي حواليها لحم أبيض رخو متخلخل هوائي غذاؤه دم في غاية اللطافة و الرقة فيملأ القصبة و الفرج التي بين شعبها و شعب العروق التي هناك فصار من جملة القصبة المنقسمة و العروق التي تحتها.

و اللحم الذي يحتشي حواليها بدن الرئة و نصفه في تجويف الصدر الأيمن و الآخر في الأيسر فهي ذات شقين في جزئي الصدر لكي يكون التنفس بآلتين‌⁽²⁾

مهره دوازدهم و پرده‌ای شود میان بخش بالا و پائین.

و همان بخش بالا هم به وسیله پرده‌ای که از میان گذرد و به مهرهای پشت بچسبد دو بخش گردد، و این تهیگاه بالا را همه سینه گویند و از بالای گلوگاه است تا پرده شکم که از عرض آن را بخش کند.

و همانا سینه برای نفس کشیدن آفریده شده است، چون در تنفس ریه باز و بسته شود فرو رود و برآید تا هوای پاک به ریه رساند و این یکی از اجزاء تنفس است که هوا را جذب می‌کند. پس سینه منقبض می‌شود و به این دلیل هواء خارج می‌شود و این جزء دوم تنفس است.

و هوای سوخته را برآرد برای خنک کردن دل و تعدیل حرارت آن و کمک به روح حیوانی چون هوا مرکب آن است و آن را می‌کشاند مانند آب که خوراک را می‌کشاند. و هوائی که استنشاق می‌شود از مجاری میان ریه و قلب به قلب می‌رسد و چون داغ و سوخته شد نیاز دارد که برآید و تازه شود و سینه و ریه بسته می‌شوند و باز می‌شوند و هوای تازه فرو می‌آید چون مشک که باد آتش را میزند و با باز شدن پر از هوا می‌شود و با بسته شدن، هوا را برون میدهد.

اما ریه، مجاری آن در پایان دهان است که بیان شد و چون زیر گلو رسد دو بخش شود و هر بخشی به چند بخش و بافته تقسیم می‌شود و اطرافش پر از گوشت سفید نرم سوراخ سوراخ مانند هواکش است و غذای آن خونی است بسیار لطیف و رقیق که مجرای ریه و رخنه‌های میان پره‌های آن و پره‌های رگهای آن را پر کند و جزء گردن پخش شده و رگهای زیرش گردد .

و گوشتی که اطرافش پر کرده تن ریه است و نیمی در حفره راست سینه و نیمی در سمت چپ آن قرار گرفته است و در هر بخش سینه دو شقه دارد تا تنفس دو ابزار داشته باشد

فإن حدث علي واحد منهما حادثة قام الآخر بما يحتاج إليه كالحال في العينين و جللت بغشاء عصبي ليحفظها علي وضعها و ليفيدها حسا ما.

و إنما تخلخل لحمها لينفذ فيه الهواء الكثير فوق المحتاج إليه للقلب ليكون للحيوان عند ما يغوص في الماء و عند ما يصوت صوتا طويلا متصلا يشغله عن التنفس و جذب الهواء و عند ما يعاف‌⁽¹⁾الإنسان استنشاق هواء منتن أو هواء مخلوط بدخان أو غبار هواء⁽²⁾معد يأخذه القلب و أن يكون معينا بالانقباض علي دفع الهواء الدخاني و علي النفث.

و سبب بياض لحمها هو كثرة تردد الهواء فيه و غلبته علي ما يغتذي به و إنما تشعب شعبا لئلا يتعطل التنفس لآفة تصيب إحدي الشعب و لا رئة للسمك و إنما يتنفس بالهواء من طريق الأذنين.

و أما قصبة الرئة فمؤلفة من غضاريف كثيرة منضود بعضها فوق بعض مربوط بعضها إلي بعض برباطات بعضها دوائر تامة و هي التي في داخل الرئة و بعضها نصف دائرة و هي التي تجاور المري‌ء و تماسه في فضاء الحلق و بين كل اثنين منها فرجة و يجللها غشاءان يجريان عليها و يشملان الفرج التي بينها و يصلان بين طرفي أنصافها داخلا و خارجا و إنما جعلت غضروفية لتبقي مفتوحة و لا تنطبق و لتكون صلابته سببا لحدوث الصوت أو معينا فيه.

و إنما كثرت لئلا يشملها الآفة و إنما ربطت بأغشية لتتسع تارة و تجتمع أخري عند الاستنشاق و التنفس فإن القابل للتمدد و الاجتماع هو الغشاء دون الغضروف و إنما لاقت المري‌ء بجانبها الناقص و بالغشاء ليندفع عند الازدراد⁽³⁾عن وجه اللقمة النافذة إذا احتاج المري‌ء إلي التمدد و الاتساع فينبسط إلي الغشاء

و اگر به یکی آسیب رسد با دیگری انجام شود مانند دو چشم و از یک پرده پی دار پوشیده شده است تا آن را نگاه دارد و به اندازه‌ای حس به آن بخشد.

و گوشتش سوراخ سوراخ است تا بیش از نیاز قلب هوا بگیرد تا چون جاندار زیر آب رود یا سخن دنباله‌دار او مانع از تنفس باشد یا نخواهد در هوای بد بو نفس کشد یا هوای دودی یا گردی، هوائی باشد که دل از آن بهره گیرد، و هم کمکی باشد برای دفع هوای دودی و برای دمیدن.

و سفیدی گوشت آن بر اثر هوای بسیار است که به خون آن غلبه دارد و تیره تیره بسیار دارد برای آنکه به یکی آفت رسد از دیگری بهره برد و ماهی ریه ندارد و از راه گوش تنفس می‌کند.

اما گردنه ریه از غضروف بسیاری است که روی هم چیده شده است و با رشته‌ها به هم بسته‌اند برخی یک دائره کامل باشند که درون ریه هستند و برخی نیم دایره که کنار مری هستند و در فضای گلو به آن چسبیده‌اند و میان هر دو تا از آنها رخنه‌ای وجود دارد که دو پرده فرا گیرد بر آنها آنان را پوشانده و همه رخنه میانه را پر کرده و میان دو سوی آنها را از درون و برون پیوسته و غضروف باشند تا بسته نشوند و سختی آن سبب ایجاد سخن یا کمک آن باشد.

و تعداد آنها زیاد است تا آفت نگیرند و پرده دارند تا در هنگام فرو بردن هوا و نفس کشیدن باز و بسته شوند، زیرا همان پرده است که باز و بسته تواند شد نه غضروف. و سوی کاستش با پرده به مری چسبیده تا هنگام فرو دادن لقمه جمع شود زیرا مری نیاز به کشش و توسعه دارد و از آن سوی پرده باز شود

و يأخذ حظا من فضاء القصبة فيتسع و ينفذ اللقمة بسهولة فيكون تجويف القصبة حينئذ معينا للمري‌ء عند الازدراد و جعل الغشاء الداخلاني أصلب و أشد ملاسة ليقاوم حدة النوازل و النفوث الردية و الدخان المردود من القلب و لئلا يسترخي عن وقوع الصوت.

و إنما انقسمت في داخل الرئة أقساما كثيرة لينفذ فيها الهواء الكثير و يستعد فيها للقلب و منفعتها في إعداد الهواء للقلب مثل منفعة الكبد في إعداد الغذاء لجميع البدن و إنما ضيقت فوهاتها لينفذ فيها النسيم إلي الشرايين المؤدية إلي القلب بالتدريج و أن لا ينفذ فيها الدم فيحدث نفث الدم.

و أما القلب فهو مؤلف من لحم و عصب و غضروف و أوردة و شرايين تنبت منه و رباطات يتعلق هو بها و غشاء ثخين يغشي به للوقاية غير ملاصق له إلا عند أصله لئلا ينضغط عند الانبساط أما لحمه فصلب غليظ منتسج من ثلاثة أصناف من الليف اللحمي الطويل الجاذب و العريض الدافع و المورب لتكون له أصناف الحركات و الأفعال و صلابته لئلا ينفعل بالسرعة و ليكون أبعد عن قبول الآفات و هو صنوبري الشكل قاعدته إلي فوق منها تنبت الشرايين و عرض ليكون في المنبت وفاء بالنابت و غضروفه أساس له وثيق و هو كالقاعدة له.

و له تجاويف ثلاثة تسمي البطون اثنان منها كبيرتان و الثالث في الوسط صغير يسمي بالدهليز و الأيمن وعاء لدم متين مشاكل لجوهره و الأيسر وعاء للروح و الدم الرقيق و خص بزيادة تصلب لعدم الأمن من تحلل ما فيه و ترشحه للطافة أحدهما و رقة الآخر بخلاف الأيمن و الأوسط منفذ بينهما له انضمام و انفراج بحسب انبساط القلب و انقباضه بهما ينفذ كل من صنفي الدم فيه و يختلط أحدهما بالآخر و يعتدلان فيه و قياسه من البطنين في المنفذية و التصرف قياس البطن الأوسط من الدماغ بين المقدم و المؤخر.

و للأيمن فوهتان يدخل من إحداهما العروق النابتة من الكبد و ينصب منه‌⁽¹⁾

اندازه‌ای از فضای گردنه ریه را بگیرد و لقمه به آسانی فرو رود و حفره قصبه ریه به مری کمک می‌کند هنگام بلعیدن، و پرده درونی سخت‌تر و نرمتر تا با ناگواریها و دمهای بد و دودی که از دل برآید ایستادگی کند و از فشار سخن نرم نشود .

در درون شش بخشهای فراوان دارد تا هوا پر در آن در آید و برای قلب ذخیره گردد، و فایده آن در آماده کردن هوا برای دل چون کبد است در آماده کردن غذاء برای همه تن، و دهانه آن تنگ است تا هوا کم‌کم به قلب رسد و خون در آن نفوذ نکند تا خونریزی پدید آید.

اما قلب از گوشت و عصب و غضروف است، و اورده و شرایین از آن خارج می شوند و رشته‌ها که بدان وابسته‌اند و پرده‌ای کلفت بدان پوشیده که نگاهش دارد و به آن نچسبد جز در پایین تا هنگام باز شدن بدان فشار نیاورد، گوشتش سخت است و ضخیم و از سه نوع بافته است لیف گوشتی دراز و کشنده و لیف گوشتی پهن دفع‌کننده و لیف گوشتی یک طرفه تا حرکت و کار چند کند و زود اثر پذیر نباشد و دور از آفت باشد، شکل آن صنوبری است قاعده‌اش در بالا است که شرایین از آن خارج می‌شوند و پهن است تا به اندازه باشد و غضروف آن پایه محکم آن است و چون پی آن به حساب می‌آید.

سه حفره دارد که بطون نام دارند دو حفره بزرگ و یک حفره کوچک در میانه به نام دهلیز، گوشه راست جایگاه خون ساخته و مانند جوهر آن است و حفره چپ جایگاه روح و خون رقیق و همچنین سخت‌تر است تا آنچه در آن است بخار و عرق نشود چون یکی لطیف است و دیگری رقیق، به خلاف گوشه راست و میانه سوراخی است میان هر دو که با بسط و قبض قلب باز و بسته شود و به وسیله آن دو نوع خون به هم آمیزند و معتدل شوند، و نسبت آن به دو گوشه چون بطن میانه دو قسمت جلو و دنبال مغز است.

گوشه راست دو دهنه دارد که از یکی رگهای کبد در آن آمده و خون کبد را در آن کشند

الدم فيه و الأخري يتصل بالرئة و هي الوريد الشرياني و للأيسر أيضا فوهتان إحداهما فوهة الشريان العظيم الذي منه تنبت شرايين البدن كلها و الثانية فوهة الشريان الذي يتصل بالرئة و فيها يكون نفوذ الهواء من الرئة إلي القلب و هو الشريان الوريدي و عليها زائدتان شبيهتان بالأذنين تقبلان الدم و النسيم من المنافذ و العروق و ترسلان إلي القلب جرمهما أرق من لحم القلب ليحسن إجابتهما إلي الحركات و فيهما مع رقتهما صلابة ليكون أبعد عن قبول الآفات.

و إنما وضع القلب في الصدر لأنه أعدل موضع في البدن و أوفقه و ميل إلي اليسار قليلا لكي يبعد عن الكبد فلا يجمع الحار كله في جانب واحد و أن يعدل الجانب الأيسر لأن الطحال في ذلك الجانب و ليس هو بنفسه كامل الحرارة و لكي يكون للكبد و العروق الأجوف النابت منه مكان واسع و توسع المكان للكبد أولي من توسعه للطحال لأنه أشرف.

و الرئة مجللة للقلب ليمنع من أن يلقاه عظام الصدر من قدام و هو موضع صلابة جوهره لا يحمل ألما و ورما لشرفه و عظمه و صغره يكون في الأكثر سببا للجرأة و الجبن لقوة الحياة و ضعفها و مما يوجد بخلاف ذلك فالسبب فيه قلة الحرارة بالنسبة إلي جثته أو كثرتها⁽¹⁾و قد يوجد في قلب بعض الحيوانات الكبير الجثة عظم و خصوصا في الجمل و البقر و هو مائل إلي الغضروفية و الصلب ما يوجد من ذلك في الفيل.

و أما الشرايين فمنبتها التجويف الأيسر من القلب كما أشرنا إليه و ذلك لأن الأيمن أقرب إلي الكبد فيشتغل بجذب الغذاء أو استعماله و يخرج من هذا التجويف شريانان أحدهما أصغر و هو الشريان الوريدي المتصل بالرئة و الآخر

و دیگری به ریه پیوسته و آن ورید شریانی است، چپ هم دو دهانه دارد یکی شریان بزرگی که همه شرایین از آن خارج می‌شوند و دوم دهانه‌ای که به ریه پیوسته است و از آن هوای ریه به قلب می‌رسد و آن شریان وریدی است و دو برآمدگی دارد چون دو گوش که خون و هوا را بپذیرند از سوراخها و رگها و آنها را به قلب رسانند و جرمشان از گوشت دل نازک‌تر است و حرکت پذیرترند و با نازکی سختند تا دور از آسیب باشند.

همانا قلب را در سینه نهادند چون میانه تن است و سازگارتر و اندکی به سمت چپ قرار گرفته است تا از کبد دور باشد و دو عضو گرم در یک جا نباشند و تا جانب چپ برابر شود زیرا طحال در این سمت است و خود گرمای زیادی ندارد و تا اینکه کبد و رگها میان تهی آن جای وسیع داشته باشند، و جای بیشتر برای کبد بهتر از آن است برای طحال، چون کبد اشرف است.

و ریه قلب را بپوشاند تا استخوانهای سینه از جلو بدان برنخورند و آن در جای محکمی است و جوهرش درد و ورم نپذیرد، و بزرگی و کوچکی آن در اغلب انسانها باعث شجاعت یا ترسو بودن انسانها است که نشانه قوت زندگی و ناتوانی آن است و اگر بر خلاف آن یافت شود برای این است که نسبت به تن حرارت آن کم و یا زیاد است‌⁽²⁾و بسا درون قلب برخی جانوران تنومند به ویژه شتر و گاو استخوانی باشد که غضروف مانند است و سخت‌تر از آن در قلب فیل وجود دارد.

اما شرایین که رگهای زننده‌اند، از حفره سمت چپ دل خارج می‌شوند که بیان شد چون گوشه راست به کبد نزدیک است و کارش کشیدن غذا و به کار بردن آن است، و از آن دو شریان بزرگ برآیند که یکی کوچکتر است و آن شریان وریدی پیوسته به ریه است و دیگری

أكبر كثيرا و هو حين يطلع تتشعب منه شعبتان يصير أحدهما إلي التجويف الأيمن من تجويفي القلب و هي أصغر الشعبتين و الآخر يستدير حول القلب كما يدور ثم يدخل إليه و يتفرق فيه.

ثم إن الباقي من العروق النابتة من تجويف القلب الأيسر بعد انشعاب هاتين الشعبتين منه ينقسم قسمين يأخذ أحدهما إلي أسافل البدن و الآخر إلي أعاليه و الثاني ينقسم في مصعده في الجانبين إلي شعب تتصل بما يحاذيها من الأعضاء فتعطيها الحرارة الغريزية حتي إذا حاذي الإبط خرجت منه شعبة مع العرق الإبطي من عروق الكبد إلي اليد و ينقسم فيها كتقسيمه علي ما سنذكره.

و اتصلت منه شعب صغار بالعضل الظاهر و الباطن من العضد و هو مع ذلك غائر مندفن حتي إذا صار عند المرفق صعد إلي فوق حتي أن نبضه يظهر في هذا الموضع في كثير من الأبدان و لم يزل تحت الإبطي ملاصقا له حتي ينزل عن المرفق قليلا ثم إنه يغوص أيضا في العنق و ينشعب منه شعب شعرية متصل بعضل الساعد إلي أن يقطع من الساعد مسافة صالحة ثم ينقسم قسمين فيأخذ أحدهما إلي الرسغ مادا مارا علي الزند الأعلي و هو العرق الذي يحبسه الأطباء و يأخذ الآخر إلي الرسغ أيضا مارا علي الزند الأسفل و هو أصغرهما و يتفرقان في الكف و ربما ظهر لهما نبض من ظاهر الكف.

و إذا بلغ هذا القسم الأعلي موضع اللبة⁽¹⁾انقسم قسمين و انقسم كل قسم إلي قسمين آخرين و جاوز أحد هذين القسمين الوداج الغائر من عروق الكبد و مر مصعدا حتي يدخل القحف و يتصل في مروره منه شعبة بالأعضاء الغائرة التي هناك و إذا دخل القحف انقسم هناك انقساما عجيبا و صار منه الشي‌ء المعروفة بالشبكة المفروشة تحت الدماغ و قد مر ذكرها و بعد انقسامه إلي هذه الشبكة يجتمع و يعود أيضا فيخرج من هذه الشبكة عرقان متساويان في العظم كحالها قبل الانقسام إليها و يدخلان حينئذ حرم الدماغ فيقسمان فيه.

بزرگتر که چون برآید دو تیره شود یکی به حفره راست قلب رود که کوچکتر است و دیگری گرد دل بچرخد چنانچه باید و درون آن رود و در آن پخش شود.

پس باقی رگهای خارج شده از حفره سمت چپ قلب بعد از این دو تیره دو بخش شوند یکی به پائین بدن می‌رود و دیگری به بالا و دومی دو بخش می‌گردد به دو سو به اعضا نزدیک خود می‌پیوندد و حرارت غریزی به آنها می‌رساند تا در زیر شانه که رگی از آن به طرف دست می‌رود و در آن آنگونه که خواهد آمد پخش گردد.

و تیره‌های کوچک از آن به ماهیچه‌های بیرون و درون بازو می‌پیوندند ولی در درون قرار گرفته است و ژرف تا چون به آرنج رسد بالا آید و نبض در اکثر بدن‌های انسان‌ها اینجا پدید گردد. و رگ زیر شانه بدان چسبیده است تا چون اندکی از آرنج پایینتر آید شود باز عمیقتر رود و تیره‌هایی مانند مو از آن بیرون شود و به ماهیچه ساعد برسند تا مسافتی از ساعد را بپیماید و باز دو بخش شود یکی به مچ می‌رود که نبض دارد و بالا می‌گذرد و همان است که پزشکان با آن نبض را اندازه می‌گیرند و حال بیمار را از آن باز می‌رسند. و دیگری از مچ بزند پایینتر بگذرد که کوچکتر است، و هر دو در کف دست پخش شوند و بسا در کف دست نبض آنها ظاهر شود.

و چون بخشی از این رگ بالا به بالای سینه برسد دو قسمت گردد و هر قسمت خود به دو قسمت دیگر تقسیم می‌گردد و یکی از این دو قسمت از رگ زننده عروق کبد بگذرد و بالا رود تا وارد کاسه سر شود، و در گذر خود به اعضاء عمیق آنجا پیوندد و چون به کاسه سر برسد به طور شگفت‌انگیزی تقسیم شود و به صورت یک توری در بستر مغز درآید که یاد شد. و پس از تشکیل این توری دو رگ برابر شود مانند حال پیش از تقسیم و هر دو در حریم مغز درآیند و در آن تقسیم شوند.

و أما القسم الآخر من هذين القسمين و هو أصغرهما فإنه يصعد إلي ظاهر الوجه و الرأس و يتفرق فيهما هناك من الأعضاء الظاهرة كتفرق الوداج الظاهر الآتي ذكره و قد يظهر نبض هذا القسم خلف الأذن و في الصدغ فأما النبض الظاهر عند الوداجين فإنه نبض القسم العظيم المجاور للوداج الغائر و يسمي هذان الشريانان شرياني السبات.

و أما القسم النازل إلي أسافل البدن فإنه يركب فقرات القلب مبتدئا من الفقرة الخامسة المحاذية للقلب نازلا منه إلي أسفل و ينشعب منه عند كل فقرة شعب يمنة و يسرة و يتصل بالأعضاء المحاذية لها و أول شعبة ينشعب منه شعبة تأتي الرئة ثم شعب تأتي العضل التي بين الأضلاع ثم شعبتان تأتيان الحجاب ثم شعب تأتي المعدة و الكبد و الطحال و الثرب‌⁽¹⁾و الأمعاء و الكلي و الأرحام و شعب تخرج حتي تتصل بالعضل المحاذية لهذه المواضع حتي إذا جاء إلي آخر الفقار انقسم قسمين أخذ كل واحد منهما نحو إحدي الرجلين و انقسما فيهما كانقسام العروق الكبدية إلا أنهما غائران و يظهر نبضهما عند الأربيتين‌⁽²⁾و عند العقب تحت الكعبين الداخلتين و في ظهر القدمين بالقرب من الوتر العظيم.

و أما المري‌ء و المعدة فالمري‌ء مؤلف من جوهر لحمي و طبقات غشائية تحيط بها شعب من الأوردة و الشرايين و شعب من الأعصاب أما اللحمية فظاهرة و الطبقة الداخلانية مطاولة الليف بها يجذب و الخارجة مستعرضة الليف بها يدفع المزدرد إلي المعدة و يعصر و بها وحدها يتم القي‌ء و لذلك يعسر.

و موضعه خلف قصبة الرئة كما مر علي استقامة فقار العنق و ينحدر معه زوج العصب النازل من الدماغ ملتويا عليه فإذا جاوز الفقرة الرابعة من فقار الصلب المسماة بفقار الصدر ينحرف يسيرا إلي الجانب الأيمن ليوسع المكان علي العرق النابت من القلب ثم ينحدر علي استقامة الفقرات الباقية حتي إذا وافي الحجاب انفتح له منفذ

و بخش کوچکتر این دو به ظاهر صورت و سر آید و در آنجا به اعضاء صورت پخش شود مانند رگ زننده‌ای که بیانش خواهد آمد، و زدن این بخش در پشت گوش است. و اما زدن دو رگ زننده زیر گلو از بخش بزرگ مجاور این رگ عمیقی است، و این دو شریان را شریان‌های سبات نامند.

و اما بخشی که به پائین تنه فرو آید سوار بر مهره‌های پشت شود و از مهره پنجم که در کنار قلب است آغاز کند و به سمت پایین رود و در برابر هر مهره از آن تیره‌ها به راست و چپ بروند و به اعضاء مجاور خود پیوندند، نخست تیره آن به ریه آید و سپس تیره‌هائی به ماهیچه‌های میان دنده‌ها و سپس دو تیره به پرده شکم آیند و سپس تیره‌ها به معده و طحال و چربی نازک گرد شکمبه و روده‌ها و کلیه و رحم، و تیره‌ها برایند تا به ماهیچه‌های مجاور این اعضاء گرایند. و چون به مهره پایانی رسد دو بخش شود و هر کدام به سوی یکی از دو پا گراید، و در آنها پخش شوند مانند رگهای کبد جز اینکه در عمق باشند و زدن آنها نزد دو بند ران و نزد پاشنه زیر دو کعب درونی و در پشت پا نزدیک زه بزرگ روی پا ظاهر می‌شود.

اما مری و معده، مری از یک جوهر گوشتی و چند طبقه پرده تشکیل شده است که تیره‌هائی از اورده و شرایین و تیره‌هائی از عصب گرد آنها است و جزء گوشتی آن که روشن است و طبقه درونیش لیفهای دراز دارد که با آنها جذب کند و بیرونیش لیفهای پهن که غذای بلعیده را به معده اندازد و فشار دهند، و قی به همان تنها انجام شود که دشوار باشد.

و محل آن پشت حنجره مجاور مهره‌های گردن، و جفت عصب پایین آمده از مغز با آن پیچیده‌اند و پایین آیند، و چون از مهره چهارم پشت بگذرد که آنها را مهره‌های سینه نامند اندکی به سمت راست پیچد تا جای رگ برآمده از قلب را باز کند،

فيه و يرتبط عند المنفذ رباطات تشمله و تحوطه لئلا يزدحم العرق الكبير المار فيه و لا يضغطه عند الازدراد فإذا جاوز الحجاب أخذ يتسع و يسمي حينئذ فم المعدة و يتدرج في الاتساع حتي تتم المعدة مستديرة إلا أن ما يلي الصلب منها منبطح ليحسن ملاقاتها به و أسفلها واسع لأنه مستقر الطعام.

و هي ذات طبقتين داخلتهما طولانية الليف لأن أكثر أفعالها الجذب و يخالطها ليف مورب ليعين علي الإمساك و هي متصلة بغشاء المري‌ء و غشاء داخل الفم بل كلها غشاء واحد فيه قوة هاضمة كما مر و الخارجة مستعرضة الليف لم يختلط به شي‌ء من المورب لأنه آلة العصر و الدفع فقط.

و يأتيها من عصب الدماغ شعبة تفيدها الحس و لهذا ما يفثي‌⁽¹⁾الروائح الكريهة و المشاركة بين المعدة و الدماغ بهذه العصبة و بها يحس الإنسان ببرد الماء المشروب و بها يتنبه للشهوة و يحس بالحاجة إلي الغذاء إذا خلا المعدة و البدن فيتحرك لطلبه و إنما لم يحس جميع الأعضاء بذلك مثل ما يحس فم المعدة لأنه لو أحست الجميع لم يحمل الحيوان الجوع ساعة البتة و لكان يلدغ جميع الأعضاء.

و يتصل بقدام المعدة عرق كبير يذهب في طولها و يرسل إليها شعبا كثيرة و يلازمه شريان ينشعب مثل ذلك و جميع تلك الشعب تعتمد علي طي الصفاق و ينسج من جملته الثرب و يترشح دائما إليه رطوبة لزجة دهنية هي الشحم بها يتم الثرب .

و فائدته أن يعين بحرارته المعدة في الهضم من قدام كما يعينها في ذلك الكبد من يمينها من فوق و الطحال من يسارها من تحت و لحم الصلب من خلف‌⁽²⁾و فوق الثرب الغشاء الصفاقي و فوقه المراق و فوقه عضلات البطن و بهذه المجاورات تكتسب المعدة حرارة تامة هاضمة مع ما في لحمها من الحرارة الغريزية لأنها خادمة لجميع البدن في طلب الغذاء و هضمه فلا بد أن يتم اقتدارها علي تمام فعلها.

سپس در کنار مهره‌های دیگر فرود آید تا چون به حجاب شکم رسد حفره‌اش باز گردد و در آنجا رشته‌ها آن را فرا گیرند تا مزاحم رگ بزرگی نباشد که بر آن گذرد و هنگام بلعیدن آن را نفشارد. و چون از حجاب گذشت کم‌کم باز شود و در آنجا دهانه معده نامیده شود و پیوسته باز شود تا معده به شکل گرد کامل گردد جز آنچه از آن به استخوان پشت برخورد که هموار است تا بخوبی بدان برخورد و پایین آن پهن است و باز که جای خوراک است.

و آن دو طبقه دارد و درونیش لیف دراز دارد که بیشتر کار آن جذب است و لیفهای یک طرف هم با آنها آمیخته تا در نگهداری کمکش کنند و پیوسته به پرده مری و پرده درونی دهان است بلکه همه یک پرده‌اند و نیروی هاضمه در آن است چنانچه گذشت و طبقه برونی لیفهای پهن دارد که یک وری در آنها نیست چون تنها ابزار فشار و دفع است .

و از عصب مغز تیره‌ای در آن آید که حس بدان دهد و از این رو بوهای بد را بالا نفرستد، و شرکت میان معده و مغز با این عصب است و به وسیله آن است که آدمی سردی نوشیدنی را دریابد و شهوت در خود یابد و چون معده از خوراک تهی ماند گرسنه شود و به دنبال خوراک رود، و همانا همه اعضاء مانند دهانه معده گرسنگی را در نیابند و اگر چنین بود آدمی یک ساعت تاب گرسنگی نداشت و همه اعضاء داغ گرسنگی داشتند.

و به جلو معده رگ بزرگی پیوسته است در همه درازایش و تیره‌های بسیار بدان روانه کند و شریانی به همراه آن و مانند آن تیره تیره شود و همه آنها به پرده صفاق تکیه دارند و بر آن بافته‌اند. و از آن جمله است عصب نازک گرد معده و پیوسته رطوبتی چسبناک و چرب به آن ترشح کنند که اعصاب آن کامل گردد، و فایده آن این است که از جلو به حرارت معده کمک کند چنانچه کبد از سوی راست بالا و طحال از سوی چپ پائین و گوشت پشت از پس بدان کمک کنند، و بالای عصب پرده صفاق است و بالای آن مراق و بالای آن ماهیچه‌های شکم و به خاطر وجود این اعضا معده حرارت کاملی بدست آورد که غذا را هضم کند با اینکه گوشت خودش هم حرارت غریزی دارد، چون خدمتکار همه تن است در طلب غذاء و هضم آن و باید بدان خاطر نیرو داشته باشد.

و الغشاء الصفاقي هو الغشاء الذي يحوي جميع الأحشاء و يجتمع طرفاه عند الصلب من جانبه و يتصل بالحجاب من فوقه و يتصل بأسفل المثانة و الخاصرتين من أسفل و هناك تثقب فيه ثقبتان عند الأربيتين هما مجريان ينفذ فيهما عروق و معاليق و إذا اتسعا نزل فيهما المعاء و يسمي الفتق و فائدة هذا الغشاء أن يكون وقاية للأحشاء و يحفظها علي أوضاعها لئلا تتشوش حركاتها و أفعالها و يربط بعضها بالبعض و بالصلب ليكون اجتماعها وثيقا و ليكون حاجزا بين الأمعاء و عضل المراق إلي غير ذلك من المنافع.

و أما الأمعاء فكلها طبقتان و علي الداخلانية لزوجات قد لبستها بمنزلة الترصيص يسمي مع الشحم الذي عليها صهروج الأمعاء لوقايتهما لها و كلها مربوطة بالصلب برباطات يشدها و يحفظها علي أوضاعها إلا واحدة تسمي بالأعور فإنه مخلي غير مربوط و خلقت ستة⁽¹⁾قبائل ثلاثة دقاق و هي أعلي و ثلاثة غلاظ و هي أسفل فأول الدقاق هو المعاء المتصل بأسفل المعدة و يسمي الاثني عشري لأن طوله في كل إنسان اثنا عشر إصبعا من أصابعه مضمومة.

و فوهته المتصلة بقعر المعدة يسمي البواب لأنها تنضم عند امتلاء المعدة و تنغلق حتي لا يخرج منه الطعام و لا الماء حتي يتم الهضم أو يفسد ثم ينفتح حتي يصير ما في المعدة إلي الأمعاء و كما أن المري‌ء للجذب إلي المعدة من فوق فكذلك هذا المعاء للدفع عنها من تحت و هو أضيق من المري‌ء و أقل سخونة لأن المري‌ء منفذ الشي‌ء الممضوغ و هذا منفذ الشي‌ء المهضوم المختلط بالماء المشروب و أيضا فإن النافذ في المعاء يرافده الثقل الذي يحصل في المعدة عند الامتلاء و الحركات التي تتفق لبعض الناس فيسهل اندفاعه فأعين بالتضيق لتقوي علي الانضمام و الإمساك إلي أن يتم النضج و الهضم و هو ممتد من المعدة إلي أسفل علي الاستقامة ليس فيه ما في غيره من التلافيف ليكون اندفاع ما يندفع إليه عنه متيسرا ليخلو بالسرعة و لا يزاحم ما يجاوره من اليمين و اليسار.

و پرده صفاق پرده‌ای است که همه اعضاء درون را فراگرفته است و یک سویش به سمت صلب است و سوی دیگرش بالای حجاب شکم و از پائین به انتهای مثانه و بیضه‌ها پیوندد و در آنجا در بر دو بند ران دو سوراخ دارد که مجرای عروق و آویزه‌ها هستند و چون گشاد شوند رودها از آن فرو ریزند و آن را فتق نامند، و سود این پرده صفاق نگهداری اعضاء درونی است تا وضع و حرکت و کار آنها پریشان نشوند و آنها را به یکدیگر و به پشت بسته دارد تا اجتماعشان استوار باشد و تا پرده باشد میان روده‌ها و ماهیچه‌های مراق و جز آن منافع دیگری نیز دارد.

اما روده‌ها، همه دو طبقه‌اند و پوسته درونی ماده چسبانی دارد به منزله محکم سازی که با عصبی که بر آن است «صهروج امعاء» نام دارد یعنی ساروج روده‌ها که آن را نگهدارد، و همه با رشته‌هائی به پشت چسبیده‌اند که آنها را نگهدارد جز یکی بنام اعور که آزاد است، و شش تیره‌اند، سه باریک که بالا هستند و سه ضخیم که در زیر قرار گرفته‌اند و نخست از باریکها روده پیوسته به انتهای معده است که «اثنی عشری» نام دارد چون درازیش در هر انسان دوازده انگشت بهم چسبیده خود او است.

و دهانه‌اش که به انتهای معده متصل است «بواب» نام دارد، زیرا چون معده پر شود بسته گردد تا خوراک و نوشیدنی هضم نشده از آن خارج نشود و سپس باز شود تا آنچه در معده ته‌نشین شده به روده‌ها برود و همانطور که مری خوراک را از بالا به معده کشد این روده‌ها اضافات آن را از زیر بیرون دهند، و روده از مری تنگ‌تر و کم گرماتر است چون آن فرو کشنده خوراک جویده است و این فرو کشنده غذای هضم شده آمیخته به آب. و نیز آنچه در روده‌ها ریزد به همراه سنگینی معده است که پر می‌شود و حرکات برخی مردم که به دفع آن کمک می‌کند، و تنگ شده تا بسته و نگهدار باشد تا پخت خوراک و هضم آن کامل گردد، و آن از معده به پائین مستقیم است و پیچیدگی دیگران را ندارد تا دفع آسان باشد و زود خالی شود و مزاحم آنچه در راست و چپ است نباشد.

و يتلوه معاء يسمي بالصائم لأنه يوجد في الأكثر خاليا فارغا و ذلك لأن الكيلوس الذي ينجذب‌⁽¹⁾إليه يتصل به و ينجذب منه إلي الكبد أكثر مما ينجلب إليه بالسرعة و أيضا فإن المرة الصفراء التي تنجلب من المرارة إلي الأمعاء ليغسلها إنما تنجلب أولا إلي هذه المعاء فتغسلها بقوتها الغسالة و يهيج الدافعة بقوتها اللداغة فيبقي خاليا و يتصل بالصائم معاء آخر طويل متلفف مستدير استدارات كثيرة يسمي بالدقيق.

و فائدة طول الأمعاء و تلافيفها أن لا ينفصل الغذاء منها سريعا فاحتاج الحيوان إلي أكل دائم و قيام للحاجة دائما و ليكون للكيلوس المنحدر من المعدة مكث صالح فيها ليتم القوة الهاضمة التي فيها هضمه و لتنجذب صفوته إلي الكبد في العروق الماساريقية المتصلة بتلك التلافيف و سعة هذه الأمعاء الثلاثة كلها بقدر سعة البواب و الهضم فيها أكثر منه في الغلاظ و إن كانت تلك أيضا لا يخلو من هضم كما لا تخلو عن عروق ماساريقية مصاصة تتصل بها و أولها المعاء الأعور و يتصل بأسفل الدقاق و سمي به لأنه مثل كيس ليس له إلا ممر واحد به يقبل‌⁽²⁾ما يندفع إليه من فوق و منه يندفع ما يدفعه إلي ما هو أسفل منه و وضعه إلي الخلف قليلا و ميله إلي اليمين و فائدته أن يكون للثفل مكان يجتمع فيه فلا يحوج كل ساعة إلي القيام للتبرز و ليستفيد من حرارة الكبد بالمجاورة هضما بعد هضم المعدة.

و نسبة هذا المعاء إلي ما تحته من الأمعاء نسبة المعدة إلي الأمعاء الدقاق التي فوقها و لذلك ميل إلي اليمين ليقرب من الكبد فيستوفي تمام الهضم ثم ينفصل عنه إلي معاء آخر تمص منه الماساريقا و إما يكفيه فم واحد لأن وضعه ليس وضع المعدة علي طول الثدي لكنه كالمضطجع و من فوائد عوره أنه مجمع الفضول التي لو تفرق كلها في سائر الأمعاء لتعذر اندفاعها و خيف حدوث القولنج فإن المجتمع أيسر اندفاعا من المتفرق و هو أيضا مسكن لما لا بد من تولده في الأمعاء من الديدان

و دنبالش روده‌ای است به نام صائم چون بیشتر خالی است برای آنکه کیلوسی که در آن کشیده شود به زودی به کبد رود، و نیز خلط صفرا که از زهره برای شستشوی روده‌ها می‌آید نخست به این روده ریزد و آن را به نیروی پاک‌کننده و گزنده‌اش بشوید و تهی سازد و روده بلند پیچیده و مدوری به صائم پیوندد به نام دقیق و سود درازی روده و پیچش آنها این است که غذا زود از آنها جدا نشود تا جانور پیوسته نیاز بخوردن و قضای حاجت داشته باشد، و کیلوس کشیده در روده در آنها بماند تا هضم آن کامل شود و جوهرش از رگهای ماساریقا که بدین روده‌های پیچیده پیوستند خوب به کبد کشیده شود.

و وسعت همه این سه قسم روده به اندازه وسعت بواب است، و هضم در آنها بیش از آن است، گر چه آن هضم نیست چنانچه خالی از رگهای ماساریقا و مکنده است که بدان متصل هستند، و اولین آنها روده اعور است که به زیر دقاق پیوندد، و چون کیسه ای است که جز یک گذرگاه ندارد که مدفوعات را بدان از بالا گیرد و از همان به زیر بدهد، و به سوی عقب نهاده است و اندکی به راست گرائیده و فایده آن این است که انبار مدفوع است تا هر آن نیاز به بیرون رفتن نباشد، و تا از حرارت کبد پس از هضم معده هضم دیگر یابد.

و نسبت این روده به روده‌های زیر آن مانند معده است به روده‌های دقاق که بالای آن است و از این رو گرایش به راست دارد تا نزدیک کبد باشد و هضم را کامل کند و سپس آن را به روده‌های دیگر دهد که ماساریقا از آنها می‌مکد، و همانا برایش یک دهانه بس است چون مانند معده در طول پستان نیست بلکه به یک طرف کشیده شده است. و از فوائد یک دهانه بودن آن این است که مجمع فضولی است که اگر در روده‌های دیگر ریزند دفعشان دشوار باشد و نگرانی پدید آمدن قولنج است، زیرا مجتمع را آسانتر می‌شود از متفرق دفع کرد و نیز او جایگاه آن چیزی است که ناچار باید در روده‌ها تولید شود از کرمها

فإنه قلما يخلو عنها بدن و في تولدها أيضا منافع إذا كانت قليلة العدد صغيرة الحجم و في هذا المعاء يتعفن الثفل و تتغير رائحته و هو⁽¹⁾أولي بأن ينحدر في فتق الأربية لأنه مخلي عنه غير مربوط و لا متعلق بما يأتي الأمعاء من الماساريقا فإنه ليس يأتيه منها شي‌ء .

و يتصل بهذا المعاء من أسفل معاء يسمي قولون و هو غليظ صفيق و كلما يبعد عنه يميل إلي اليمين متلاحقة القرب من الكبد ثم ينعطف إلي اليسار منحدرا فإذا حاذي جانب اليسار انعطف ثانيا إلي اليمين و إلي خلف حتي يحاذي فقرة القطن و هناك يتصل بمعاء آخر يسمي بالمستقيم و هو عند مروره في الجانب الأيسر بالطحال مضيق و لذلك ورم الطحال يمنع خروج الريح ما لم يغمز عليه.

و هذا المعاء يجتمع فيه الثفل لتدرج إلي الاندفاع ليستصفي الماساريقا ما عسي يبقي فيها من جوهر الغذاء و فيه يعرض القولنج في الأكثر و منه اشتق اسمه و المعاء المستقيم المتصل بأسفله ينحدر علي الاستقامة ليكون اندفاع الثفل أسهل و هو آخر الأمعاء و طرفه هو الدبر و عليه العضلة المانعة من خروج الثفل حتي تطلقه الإرادة و خلق واسعا يقرب سعته من سعة المعدة ليكون للثفل مكان يجتمع فيه كما يجتمع البول في المثانة و لا يحوج كل ساعة إلي القيام و ليس يتحرك شي‌ء من الأمعاء إلا طرفاها و هما المري‌ء و المقعدة و تأتي الأمعاء كلها أوردة و شرايين و عصب أكثر من عصب الكبد لحاجتها إلي حس كثير.

و أما الكبد فهو لحم أحمر مثل دم جامد ليس يحيطه عصب بل غشاء عصبي يجلله يتولد من عصب صغير و هو يربط الكبد بغيرها من الأحشاء و بالغشاء المجلل للمعدة و المعاء و يربطها أيضا بالحجاب برباط قوي و بأضلاع الخلف برباطات دقاق و هي موضوعة في الجانب الأيمن تحت الضلوع العالية من ضلوع الخلف و شكلها هلالي حدبته تلي الحجاب لئلا يضيق عليه مجال حركته و تقعيره يلي

که کمتر تنی از آنها تهی است و در شمار کم آنها فوایدی است اگر کوچک باشند. در این روده است که ته نشین بو گیرد و گند شود، و از آن است که بیشتر مرض فتق به وجود آید، زیرا آزاد است و بسته نیست و مربوط به رگهای، ماساریقا نیست زیرا چیزی از آنها بدو نیاید.

و از زیر روده‌ای به این روده می‌پیوندد به نام قولون که ضخیم است و صاف و هر چه از آن دور شود به راست گراید و به نزدیک کبد رسد و آنگاه به چپ پیچد به سراشیبی تا چون برابر جانب چپ شود باز به راست برگردد و به سوی پشت تا مجاور مهره قطن و در آنجا به روده دیگر به نام مستقیم پیوندد، و آن در گذرش بسوی چپ در برابر طحال تنگ است، و از این رو ورم طحال مانع بر آمدن بادی است که فضاری بر آن نیست.

و در این روده است که ته‌نشین فراهم شود برای دفع شدن کم‌کم تا ماساریقا ته مانده جوهر غذا را از آن بکشد، و در آن است که بیشتر قولنج رخ دهد، و از همان نامش باز گرفته شده، و روده مستقیم که به ته آن متصل است راستا سرازیر شود تا دفع مدفوع آسانتر باشد و آن پایان روده‌ها است که سرش مقعد است، و ماهیچه غده‌دار مانع از خروج فضله تا نخواهند در آن ست و به اندازه معده بزرگ است تا جای جمع شدن مدفوع داشته باشد مانند وقتی که ادرار در مثانه جمع می‌شود، و هر ساعت نیاز به قیام نباشد، و هیچ کدام روده‌ها حرکت ندارند جز دو طرف آنها که معده و مقعد است، و به همه روده‌ها اورده و شرایین و عصب باشند و آید بیش از عصب کبد چون نیاز به حس بسیار دارند.

اما کبد گوشتی است سرخ چون خون خشک که عصب دور آن را نگرفته است بلکه پرده عصب را که از اعصاب کوچک درست شده آن را پوشانیده و همان است که کبد را به اعضای درونی دیگر و به پرده پوشاننده معده و روده‌ها مربوط سازد و با رشته‌ای محکم به حجابش بندد و به دنده‌های پشت با رشته‌های نازک و آن در پهلوی راست است زیر دنده‌های بلند از دنده‌های پشت و به شکل هلال است و کوژش به سمت حجاب است تا مجال حرکت بر آن تنگ نسازد و گودی آن مجاور معده است

المعدة ليتهندم علي تحدبها و يأتيها من هناك شريان صغير يتفرق فيها ينفذ فيه الروح إليها و يحفظ حرارتها و يعدلها بالنبض و جعل مسلكه إلي مقعرها لأن حدبتها تروح بحركة الحجاب و لها زوائد أربعة أو خمسة يحتوي بها علي المعدة كما يحتوي الكف علي المقبوض بالأصابع.

و شأنها أن تمتص الكيلوس من المعدة و الأمعاء و تجذبه إلي نفسها في العروق المسماة بماساريقا و ليس في داخلها فضاء يجتمع فيه الكيلوس لكنه يتفرق في الشعب التي فيها من العرقين النابتين منها يسمي أحدهما الباب و الآخر الأجوف.

و بيان ذلك أن الباب ينبت من تقعيرها و ينقسم أقساما ثم تنقسم تلك الأقسام إلي أقسام كثيرة جدا و يأتي منها أقسام يسيرة إلي قعر المعدة و الاثني عشري و أقسام كثيرة إلي المعاء الصائم ثم إلي سائر الأمعاء حتي يبلغ المعاء المستقيم و فيها ينجذب الغذاء إلي الكبد فلا يزال كلما انجذب يصير من الأضيق إلي الأوسع حتي يجتمع في الباب ثم الباب ينقسم أيضا في داخل الكبد إلي أقسام في دقة الشعر و يتفرق ما انجذب من الغذاء فيها و يطبخه لحم الكبد حتي يصير دما.

و الأجوف ينبت من حدبتها و هو عرق عظيم منه ينبت جميع العروق التي في البدن و أصله ينقسم في الكبد إلي أقسام في دقة الشعر تلتقي مع الأقسام المنقسمة فيها من الباب فيرتفع الدم من تلك الأقسام إليها ثم يجتمع من أدقها إلي أوسعها حتي يحصل جملة الدم كله في الأجوف ثم يتفرق منه في البدن في شعبة الخارجة و هو إذا طلع من الكبد لم يمر كثيرا حتي ينقسم قسمين:

أحدهما و هو الأعظم يأخذ إلي أسفل البدن يسقي جميع الأعضاء التي هناك و الثاني يأخذ إلي الأعلي ليسقي الأعضاء العالية و هذا القسم تمر حتي يلاصق الحجاب و ينقسم من هناك عرقان يتفرقان في الحجاب ليغذواه ثم ينفذان الحجاب فإذا نفذاه انقسمت منهما عروق دقيقة و اتصلت بالغشاء الذي يقسم الصدر بنصفين و بغلاف القلب و بالغدة التي تسمي التوثة⁽¹⁾و تفرقت فيها.

تا بر کوژ معده بخوابد و از آنجا شریان کوچکی بدان آید و در آن پخش شود و روح از آن در وی روان گردد و حرارتش را نگهدارد و با ضربان آن را آراسته کند، و راه به عمقش گشاید زیرا کوژش از حرکت حجاب روح گیرد. و آن را چهار یا پنج زائده است که با آنها معده را مانند مشتی که با انگشتان بگیرد برگرفته است.

و کار آن این است که کیلوس را از معده و روده بمکد و به خود کشد در رگهائی به نام ماساریقا و در درونش فضائی نیست که کیلوس در آن گرد آید ولی در تیره‌های آن پراکنده شود از دو رگی که از آن بر آمدند که یکی را باب و دیگری را اجوف نامند.

به این بیان که باب از عمق آن روید و چند قسمت شود و هر قسمت قسمت‌هایی دارد بسیار و قسمت‌هایی کمی از آن به عمق معده و روده اثنی عشری آیند و بخشهای بسیار به روده صائم و به روده دیگر تا به روده راستا رسند و در آنها غذا به کبد کشیده شود و پیوسته از تنگ به باز کشیده شود تا در باب گرد آید و از آنجا در درون کبد پخش شود به قسمت‌هایی که به باریکی مو باشند، و همه در آن پخش شوند و گوشت کبد آنها را بپزد تا تبدیل به خون شوند.

و اجوف از کوژش روئیده و آن شاه رگی است که همه رگهای تن از آن خارج می‌شوند و ریشه‌اش در کبد مانند مو پخش شده است و با قسمت‌های موئین باب به هم متصل می‌شوند و خون آماده را از آنها برگیرند و از باریکتر به پهنتر رسد تا همه خون در شاهرگ اجوف گرد آید و آنگه از تیره‌هایش در همه تن پخش شود و چون شاهرگ اندکی از کبد برآید دو بخش شود:

بزرگتر به پائین تن آید و همه اعضا آنجا را سیراب کند و دومی به بالا کشد تا اعضای بالا را سیراب کند. و این بخش گذر کند تا به حجاب چسبد و از آنجا دو رگ شود که در حجاب پخش شوند و آن را غذا دهند و در آن درآیند و رگها باریک شوند و به پرده‌ای که سینه را دو نیم کند پیوندند و روکش دل و به غده‌ای بنام توثه و در آن پخش شوند.

ثم تنشعب منه شعبة عظيمة تتصل بالأذن اليمني من أذني القلب و تنقسم ثلاثة أقسام أحدها يدخل إلي التجويف الأيمن من تجويفي القلب و هو أعظم هذه الأقسام و هو الوريد الشرياني و الثاني يستدير حول القلب من ظاهره و ينبث فيه كله و الثالث يتصل بالناحية السفلي من الصدر و يغذو ما هناك من الأجسام‌⁽¹⁾و إذا جاوز القلب مر علي استقامة إلي أن يحاذي الترقوتين و ينقسم منه في مسلكه هذا شعب صغار من كل جانب تسقي ما يحاذيها و يقرب منها و يخرج منها شعب إلي خارج فيسقي العضل الخارج المحاذي لتلك الأعضاء الداخلة و عند محاذاته للإبط يخرج إلي خارج شعبة عظيمة تأتي اليد من ناحية الإبط و هو القسم الباسليق.

فإذا حاذي من الترقوة الوسط منها موضع اللبة انقسم قسمين فصار أحدهما إلي ناحية اليمين و الآخر إلي ناحية الشمال و انقسم كل واحد من هذين القسمين إلي قسمين يسقي أحد القسمين الكتف و جاء إلي اليد من الجانب الوحشي و هو العرق المسمي بالقيفال و انقسم الباقي قسمين في كل جانب فمر أحدهما غائرا مصعدا في العنق حتي يدخل القحف و يسقي ما هناك من أعضاء الدماغ و الأغشية و في مروره في العنق إلي أن يدخل الدماغ تنشعب منه شعب صغار تسقي ما في العنق من الأعضاء و يسمي هذا القسم الوداج الغائر و أما الثاني فيمر مصعدا في الظاهر حتي ينقسم في الوجه و الرأس و العنق و الأنف و يسقي جميع هذه الأعضاء و هو الوداج الظاهر و ينشعب من العرق الكتفي في مروره بالعضد شعب صغار تسقي ظاهر العضد و تنشعب من الإبطي شعب تسقي باطنه.

و إذا قارب العرق الكتفي و العرق الإبطي مفصل المرفق انقسما فأخذ انقسام‌⁽²⁾

سپس از آن تیره بزرگی به گوشه راست دل کشیده است و به سه قسمت تقسیم شود: یکی به حفره راست از دو حفره دل درآید که از همه بزرگتر است و آن را ورید شریانی نامند، دوم از بیرون مدور قلب بچرخد و در همه آن پهن شود و سوم به ناحیه پایینی سینه پیوندد و هر چه در آنجا است غذا دهد و چون در کنار دل آمد راستا بگذرد تا برابر گلوگاه و در این راهش تیره‌های کوچکی از هر سو پخش شوند آنچه برابرشان باشد سیراب کنند و نزدیک آنها روند و از آنها تیره‌ها بیرون برآیند و ماهیچه‌های بیرون این اعضاء را بنوشانند، و چون برابر زیر شانه رسد تیره‌ای بزرگ از آن به دست برآید از از سوی زیر شانه و این بخش باسلیق نام دارد.

و چون برابر ترقوه و جای بالای سینه رسد دو بخش شود یکی به راست و دیگری به چپ و هر کدام دو بخش شوند یک بخش شانه را سیراب کند و از سوی بیرون به دست آید و آن را قیفال گویند، و باقی در هر سود دو بخش شود. و یکی از عمق به گردن برآید تا به درون کاسه سر رسد و آنچه از اعضاء مغز و پرده است در آنجا سیراب کند و در گذر او به گردن تا به درون مغز تیره‌های خردی از آن پخش شوند که اعضاء گردن را سیراب کنند و این پخش را وداج غائر می‌نامند. و دومی از ظاهر بالا رود تا بر چهره و سر و گردن و بینی پخش شود و همه این اعضا را بنوشاند و آن وداج ظاهر نام دارد، و از رگ شانه در گذرش به بازو تیره‌های کوچکی پخش شوند که ظاهر بازو را سیراب کنند و از رگ زیر شانه شاخه‌هایی جدا شوند که درون آن را بنوشانند.

و چون رگ شانه و رگ زیر شانه در بند آرنج به هم نزدیک

العرق الكتفي يمازج قسما من العرق الإبطي و يتحد به فيكون منهما عند المرفق العرق المسمي بالأكحل و القسم الثاني من أقسام العرق الكتفي يمتد في ظاهر الساعد و يركب بعد ذلك الزند الأعلي و هذا القسم حبل الذراع و قسم من العرق الإبطي و هو الأصغر مكانا يمر في الجانب الداخل من الساعد حتي يبلغ رأس الزند الأسفل و يكون من بعض شعبه العرق الذي بين الخنصر و البنصر المسمي بالأسيلم.

و أما القسم الذي يأخذ إلي أسافل البدن فإنه يركب فقار الظهر آخذا إلي أسفل و تتشعب منه أولا شعب تأتي لفائف الكلي و أغشيتها و الأجسام التي تقرب منها فتسقيها ثم تنشعب منه شعبتان عظيمتان تدخلان تجويف الكلي ثم شعبتان تصيران إلي الأنثيين ثم تنشعب منه عند كل فقرة عرقان يمران في الجانبين و يسقيان الأعضاء القريبة منها ما كان منها داخلا كالرحم و المثانة و ما كان منها خارجا كمراق البطن و الخاصرتين حتي إذا بلغ آخر الفقار انقسم قسمين و أخذ أحدهما إلي الرجل اليمني و الأخري إلي اليسري.

و تشعبت منه شعب تسقي عضل الفخذين منها غائرة تسقي العضل الغائرة و منها ظاهرة تسقي العضل الظاهرة حتي إذا بلغ مشاش مثني الركبة انقسم ثلاثة أقسام فمر قسم منها في الوسط و سقي بشعب له جميع عضل الساق الداخل و الخارج و مر قسم في الجانب الداخل من الساق حتي يظهر عند الكعب الداخل و هو الصافن و القسم الآخر يمر في الجانب الظاهر من الساق و هو غائر إلي ناحية الكعب الخارج و هو عرق النسا و ينشعب من كل واحد من هذين عند بلوغه القدم شعب متفرقة في القدم فتكون الشعب التي في القدم في ناحية الخنصر و البنصر من شعب عرق النسا و التي في الإبهام من شعب الصافن.

و أما المرارة فهي كيس عصباني‌⁽¹⁾يعلق من الكبد إلي ناحية المعدة موضوعة علي أعظم زوائدها و هي ذات طبقة واحدة منتسجة من أصناف الليف الثلاثة و لها منفذان أحدهما متصل بتقعير الكبد و به تنجذب المرة الصفراء إليها و الآخر

پخش گردند و بخشهائی از رگ شانه با بخشهائی از دیگری بیامیزند و یکی شوند و در نزد آرنج رگ اکحل را پدید کنند. و بخش دوم از رگ روی شانه در ظاهر ساعد کشیده و بر زند بالا نشیند و که حبل الذراع نام دارد و بخشی از رگ زیر شانه که جای کوچکتری دارد از درون ساعد بگذرد تا بسر زند پایین رسد و از برخی تیره‌هاش رگی است میان خنصر و بنصر بنام اسیلم.

و آن بخش که به پائین تن می‌آید بر مهره‌های پشت سوار است و به سمت پایین می‌آید و در آغاز از آن تیره‌ها به پیچشهای کلیه‌ها و پرده‌هاشان و اجسامی که در مجاور آنها هستند می‌آیند و آنها را سیراب می‌کنند سپس از آن دو تیره بزرگ درون حفره کلیه‌ها ها درمی‌آیند و دو تیره‌ها به بیضه‌ها کشند، و از آن در نزد هر مهره دو رگ جدا شوند که اعضاء مجاور آن را سیراب کنند چه آنها که در درون هستند مانند رحم و مثانه یا آنها که بیرون قرار گرفته‌اند چون مراق شکم و دو بیضه تا چون به آخرین مهره رسد دو بخش شود یکی به پای راست آید و دیگری به پای چپ.

و از آن تیره‌ها پخش شوند که ماهیچه‌های دوران را سیراب کنند، برخی در عمق ماهیچه ژرفا را سیراب کند و برخی در بیرون ماهیچه ظاهر را. و چون به بند تاشونده زانو رسد سه بخش می‌شود یک بخش از میانه می‌گذرد و با تیره‌های خود همه ماهیچه‌های درون و بیرون ساق را نوشاند، و بخشی در درون ساق باشد تا در نزد کعب پدید شود در درون صافن. و بخش سوم در طرف ظاهر ساق باشد که در ژرف ناحیه کعب برونی است و آن عرق النساء است، و از هر کدام این دو تیره چون به قدم رسند تیره‌هائی در قدم پراکنده شوند و تیره که در سمت دو انگشت کوچک پا هستند از تیره‌های عرق النساء باشند و آنها که در انگشت بزرگ هستند از تیره‌های صافن باشند.

اما زهره کیسه‌ای است از عصب آویزان از کبد به سوی معده روی بزرگترین پره کبد و آن یک طبقه است و از سه نوع لیف بافته شده و دو سوراخ دارد یکی در عمق کبد است و بدان خلط صفرا را به خود کشد و دیگری

يتشعب فيتصل بالأمعاء العليا و بأسفل المعدة و به تندفع أجزاء من الصفراء إليها لغسلها عن الفضول و تنبيهها علي الحاجة و النهوض للتبرز كما مر و ليست المرارة لبعض الحيوانات كالإبل لأن معاءه مر جدا كأنه مفرغة للمرة و لذلك لا تأكلها الكلاب ما لم تضطر جوعا و كذلك الفرس و البغل.

و أما الطحال فهو عضو لحمي مستطيل علي شكل اللسان متصل بالمعدة من يسارها إلي خلف حيث الصلب مهندما مقعره علي محدب المعدة مرتبطا بها بعرق يصل بينهما و يوثقه شعب كثيرة العدد صغيرة المقادير تتشعب من الصفاق و تتصل به و تتفرق فيه و حدبته تلي الأضلاع تستند بأغشيتها لأنه ليس متعلقا بها برباطات كثيرة قوية بل بقليلة ليفية.

و من هذا الجانب تأتيه العروق الساكنة و الضاربة الكثيرة لتسخنه و يقاوم برد السوداء المندفعة إليه و يهضمها و لحميته متخلخل ليسهل قبوله الفضول السوداوية و له عنق يتصل بمقعر الكبد حيث يتصل عنق المرارة به ينجذب‌⁽¹⁾السوداء من الكبد و عنق آخر ينبت من باطنه متصل بفم المعدة به يدفع السوداء إليها و يغشيه غشاء نبت من الصفاق كما مر و شأنه أن يكون مفرغة للسوداء الطبيعي كما دريت و ليس لبعض الحيوانات و الذي للجوارح منها صغير.

و أما الكليتان فكل واحدة منهما مثل نصف دائرة محدبها يلي الصلب لتسهل الانحناء إلي قدام و لحمها لحم ملزز⁽²⁾ليكون قوي الجوهر غير سريع الانفعال عما ينجذب إليها من المائية الحادة التي يصحبها خلط حاد و ليقدر علي إمساك المائية ريثما يتميز عنها الدم ليغتذي به و ليقدر الإنسان بسبب قدرة الكلية علي هذا الإمساك علي إمساك البول إلي وقت اختياره و ليمنع عن نشف غير الرقيق و جذبه و لتدورك بتلزيزه ما وجب من صغر حجمه و في باطن كل واحد منهما تجويف يجتمع فيه ما يتحلل إليها لتميز قوتها الغاذية الدموية من المائية و تصرفها إلي غذائها ثم

پخش شود و به روده‌های بالا و به تک معده پیوندد و تکه‌هائی از صفرا را بدانها ریزد تا آنها را از فضول شستشو کند و آنها را برای قضای حاجت برانگیزد چنانچه گذشت. و برخی جانوران مانند شتر زهره ندارند چون روده آنها خود تلخ است و گویا صفرا تولید کند و از این رو سگ آنها را نمی‌خورد مگر بسیار گرسنه باشد و اسب و استر هم چنین باشند.

اما طحال عضوی است گوشتی و دراز مانند زبان که به سمت چپ تا پشت معده که استخوان پشت است چسبیده و روی معده خوابیده و عمق آن بر کوژ معده است و با رگی بدان متصل است، و تیره‌های ریزی که از صفاق پخش شده و بدان پیوسته‌اند آن را استوار سازند و در آن پخش شوند، و کوژش مجاور دنده‌ها است و به پرده آنها تکیه دارد، زیرا به رشته‌های محکمی به آن وابسته نیست بلکه به رشته‌ای اندکی نرم.

و از این سو رگهای آرام و زننده بسیاری بدان می‌آیند تا آن را گرم کنند و با سردی سودا که بدان ریزد مقابله کنند و آن را هضم کنند. و گوشتش سوراخ سوراخ است تا به آسانی فضله سودا را بپذیرد و گردنی دارد که به عمق کبد پیوسته است آنجا که گردن زهره است و با آن سوداء را از کبد به خود کشد و گردن دیگری که از درونش برآید و به دهانه معده چسبد و سوداء را بدان ریزد، و پرده‌ای که از صفاق روئیده آن را پوشیده چنانچه گذشت، و کارش این است که سوداء طبیعی را بیرون دهد آنچنان که بیان شد، برخی جانوران آن را ندارند و در پرنده‌های شکاری گوشتخوار کوچک است .

اما کلیه‌ها هر کدام چون نیم دایره هستند و کوژشان مجاور استخوان پشت است تا به آسانی به جلو خم شوند و گوشتشان سخت و چسبنده است تا نیرومند باشد و زود اثر نپذیرد از آنچه بدو کشیده شود از آب تندی که خلط تندی دارد و تا بتواند آن آب را نگهدارد و خونش را که غذای او است بکشد و آدمی برای آن بتواند ادرار خود را نگهدارد تا هنگامی که خواهد و تا مانع باشد از چکیدن ناصاف و کشیدن آن و تا کوچکی حجمش با سختی و چسبندگیش جبران شود. و در درون هر کدام حفره‌ای است که آنچه بدان تحلیل شود در آن گرد آید تا نیروی خونخوارش غذای خود را از آن بگیرد

يرسل المائية إلي المثانة و لكل منهما عنق متصل بالأجوف من الكبد ليجذب المائية و آخر متصل بالمثانة ليرسل مائيته إليها و وضعت اليمني أرفع من اليسري ليكون أقرب من الكبد.

و إنما جعلت زوجا لكثرة المائية و تضييق المكان علي الكبد و الأعور و الطحال و القولون إن جعلت واحدة في أحد الجانبين و كان مع ذلك لا يستوي القامة بل تكون مائلة إلي جهتها أو علي المعدة و الأمعاء إن جعلت في الوسط و كان مع ذلك يمنع الانحناء إلي قدام علي أن كل عضو من الحيوان خلق زوجا و الذي لا يري زوجا فهو ذو شقين كما يظهر بالتأمل فيما مر و قد قال سبحانه وَ مِنْ كُلِّ شَيْ‌ءٍ خَلَقْنا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ‌⁽¹⁾.

و أما المثانة فهي عصبانية مخلوقة من عصب الرباط ليكون أشد قوة و وثاقة و مع القوة قابلة للتمدد و هي ككيس بلوطي الشكل طرفاه أضيق و وسطه أوسع مبطن بغشاء منتسج من الأصناف الثلاثة و الليف ليقوم بإتمام الأفعال الثلاثة⁽²⁾و هي‌⁽³⁾ذات طبقتين و البطانة ضعف الظهارة عمقا و غلظا لأنها هي الملامسة للمائية الحادة و هي القائمة بالأفعال الثلاثة⁽⁴⁾و الظهارة وقاية لها لئلا تنفسخ عند ارتكازها و تمددها و هي موضوعة بين الدرز و العانة و شأنها أن تكون وعاء للبول و مقبضة له إلي أن يخرج دفعة واحدة بالاختيار و الإرادة فيستغني الإنسان بذلك عن مواصلة الإدرار كالمعاء للثفل.

و البول يأتيها من منفذي الكليتين كما مر و المنفذان إذا بلغا إليها خرقا إحدي طبقتيها و مرا فيما بين الطبقتين في طولهما ثم يغوصان في الطبقة الباطنة مفجرين إياه إلي تجويف المثانة إليها حتي إذا امتلأت و ارتكزت انطبقت البطانة

و آب آن را به مثانه برساند و هر کدام را گردنی است پیوسته به حفره کبد تا آب را از آن بکشد و دیگری پیوسته به مثانه تا آب خالص را بدان بریزد؛ و کلیه راست بالاتر از چپ است تا نزدیکتر به کبد باشد.

همانا کلیه‌ها جفت قرار داده شده‌اند چون آب بسیار است و جا بر کبد و روده اعور و طحال و قولون تنگ می‌شد اگر یکی بود و در یکسو و با این حال راستا نبود و بسوی آنها می‌گرائید و اگر در میان بود جا را بر معده و روده‌ها تنگ میکرد و از خم شدن به‌جلو باز می‌ماند، به‌علاوه هر عضو جاندار جفت است و آن هم که یکی است در پهلو است چنانچه از تامل در آنچه گذشت روشن است، و خدا هم فرمود: «و از هر چه جفت ساختیم شاید یادآور شوید»⁽⁵⁾.

اما مثانه از رشته‌های عصب است تا نیرومند و محکم و کشدار باشد، و چون کیسه بلوطی شکل است که دو طرفش تنگ و میانش باز است و آسترش پرده‌ای است که از سه گونه لیف ساخته و بافته شده (یعنی دراز و پهن و یک طرفه) تا هر سه کار را کند (بکشد، بدهد، نگهدارد) و دو پوست است وآسترش دو برابر پوسته روی آن است در عمق و کلفتی چون با آب تند برخورد و هر سه کار را همان کند، و رویه نگهدار آن است تا چون بیرون کشیده شود پاره نشود، و میان درز و زهار جا دارد، و کارش این است که ظرف ادرار باشد و آن را نگهدارد تا یکباره به خواستن بیرون داده شود و آدمی بی‌نیاز باشد که پیوسته ادرار کند مانند روده که نگهدار مدفوع است.

و ادرار از دو سوراخ دو قلوه بدان ریزد چنانچه گذشت. و دو مجرا چون به مثانه رسند پوسته رو را بشکافند و میان دو پوسته تا همه درازا گذر کنند آنگاه به پوسته درونی درآیند و آن را به حفره مثانه بشکافند تا چون پر شد و بر جا شد

علي الظهارة مندفعة إليها من الباطن كأنهما طبقة واحدة لا منفذ بينهما و لها عنق دفاع للماء إلي القضيب معوج كثيرة التعاويج‌⁽¹⁾و لأجلها لا يندفع الماء بالتمام دفعة و خصوصا في الذكران فإنه فيهم ذو ثلاث تعاويج و في الإناث ذو تعويج واحد لقرب مثانتهن من أرحامهن و علي فمه عضلة تضمه و تمنع خروج البول حتي تطلقه الإرادة المرخية لها.

أما الثدي فمركب من شرايين و عروق و عصب يحتشي ما بينها نوع من اللحم غددي أبيض طبيعته اللين‌⁽²⁾خلقه الله ليكون المحيل و المولد للبن و هذه الشرايين و العروق تنقسم في الثدي إلي أقسام دقاق و تستدير و تلتف لفائف كثيرة و يحتوي عليها ذلك اللحم الذي هو مولد اللبن فيحيل ما في تجويفها من الدم حتي يصير لبنا بتشبيهه إياه بطبيعته كما يحيل لحم الكبد ما يجتذب من المعدة و الأمعاء حتي يصير دما بتشبيهه إياه.

الفصل السادس في تشريح آلات التناسل.

أما الأنثيان فجوهرهما لحم غددي أبيض مثل لحم الثدي يحيل الدم النضيج الأحمر اللطيف المنجذب إليه كأنها فضلة الهضم الرابع في البدن كله منيا أبيض بسبب ما يتخضخض فيه هوائية الروح و انجذاب تلك المادة إليهما في شعب عروق ساكنة و نابضة كثيرة الفوهات كثيرة التعاويج و الالتفافات و مجري تلك العروق الصفاق و ينزل منه مجريان شبه البرنجين ثم يتشعبان‌⁽³⁾فيكون منهما الطبقة الداخلة عن كيس البيضتين ثم يصير من هناك فيهما فيستحكم استحالته و يكمل نوعه و يصير منيا تاما و يصير في مجريين يفيضان إلي القضيب.

آستر به رویه بچسبد و چون یک پوسته شوند که میان آنها منفذی نباشد. و گردنی دارد که آب را بجهاند به قضیب و کج است و پیچ بسیار دارد و از این رو همه آب یکباره بیرون نریزد به خصوص در مردان که سه پیچ دارد و در زنان یک پیچ چون مثانه آنها به رحم نزدیک است، و بر دهانه آن ماهیچه‌ای قرار دارد که آن را ببندد و ادرار را باز دارد تا به خواست جاندار آن را آزاد و رها کند.

اما پستان از شریان و رگ و عصب ترکیب شده که میان آنها را گوشتی غده‌دار و سفید و نرم پر کرده است و خدا آن را آفریده تا زاینده و شیرده باشد، و شریانها و رگهای پستان قسمت‌هایی دارند که نازک هستند و بچرخند و به هم پیچند و آن گوشت شیرزا آنها را در بر گیرد و خونی که در درون آنها است بدل به شیر کند که در منش به مانند آن است آنچنان که گوشت کبد آنچه را از معده کشد خونی کند مانند خودش .

فصل ششم : تشریح آلات تناسلی

اما مثانه‌ها مایه‌شان گوشت غده‌دار سفیدی است مانند گوشت پستان که خون پخته سرخ لطیف کشیده در خود را که فزونی هضم چهارم است تبدیل می‌کند به منی که سفید است، برای آنکه هوای روح بسیار در آنها می‌خزد، و کشش این مایه در آنها به وسیله رگهای آرام و زننده‌ای است که دهانه ها و پیچ و خم‌های بسیار دارند، و مجرای آنها پرده صفاق است، و از آن دو مجرای برنجی فرود آید و قسمت شوند و طبقه درونی کیسه بیضه‌ها را بسازند و از آنجا است که در آنها آید و خوب مستحیل گردد و نوعش کامل شود و منی درست شود و در دو مجری ریزد و آن را به قضیب دهند.

و بسبب كثرة شعب العروق التي يأتيها صار الإخصاء الذي في صورة قطع عرق واحد كأنه قطع من كل عضو عرق لكثرة الفوهات التي تظهر هناك و لهذا يوجد الخصيان تذهب قواهم و تسترخي مفاصلهم و يظهر ذلك في مشيهم و جميع حركاتهم و في عقولهم و أصواتهم.

و أما القضيب فهو عضو مؤلف من رباطات و أعصاب و عضلات و عروق ضاربة و غير ضاربة يتخللها لحم قليل و أصله جسم رباطي ينبت من عظم العانة كثير التجاويف واسعها تكون في الأكثر منطبقة و تحته و فوقه شرايين كثيرة واسعة فوق ما يليق به و تأتيه أعصاب من فقار العجز و إن كانت ليست غائصة في جوهره و له ثلاث مجاري للبول و المني و الوذي و الإنعاظ يكون بامتلاء تجاويفه من ريح غليظة و امتلاء عروقه من الدم و الإنزال يكون عند ما تمتد⁽¹⁾و تنتصب الأوعية التي فيها المني و تهيج لقذف ما فيها لكثرته أو للدغه و أحد الأسباب الداعية إلي ذلك احتكاك الكمرة⁽²⁾و تدغدغها من الجسم المصاك لها فإن ذلك يدعو إلي تمدد أوعية المني و قذف ما فيها و قوة الانتشار و ريحه ينبعث من القلب و كذا قوة الشهوة ينبعث منه بمشاركة الكلية و الأصل هو القلب.

و أما الرحم فهو للإناث بمنزلة القضيب للرجال فهو آلة توليدهن كما أن القضيب آلة تناسلهم و في الخلقة تشاكله إلا أن إحداهما تامة بارزة و الأخري ناقصة محتبسة في الباطن و كأن الرحم مقلوب القضيب أو قالبه و في داخله طوق مستدير عصبي في وسطه و عليه زوائد و خلق ذا عروق كثيرة ليكون هناك عدة للجنين و يكون أيضا للعضل الطمثي منافذ كثيرة و هو موضوع فيما بين المثانة و المعاء المستقيم إلا أنه يفضل علي المثانة إلي ناحية فوق كما تفضل هي عليه بعنقها من تحت و هو يشغل ما بين قرب السرة إلي آخر منفذ الفرج و هو رقبته و طوله ما بين ست أصابع إلي أحد عشر و يطول و يقصر بالجماع و تركه و يتشكل مقداره بشكل مقدار من

و به علت زیادی تیره‌های رگها در اینجا است که بریدن بیضه‌ها که به ظاهر بریدن یک رگ است گویا بریدن هر رگی از هر عضوی است چون دهانه‌های بسیار در آنجا پدید می‌آید، و از این رو کسانی که بیضه‌هایشان بریده است را بینی که همه نیروهاشان از دست رفته و همه مفاصلشان سست شده و اثر آن در راه رفتن و همه حرکات و فهم و رخسار و سخن گفتن آنان نیز ظاهر می‌شود.

اما آلت مردانه (قضیب) عضوی است که از رشته‌ها و عصب‌ها و ماهیچه‌ها و رگهای زننده و آرام که میان آنها گوشت کمی وجود دارد فراهم شده و مایه‌اش جسمی است رشته مانند که از استخوان زهار روییده و حفره بسیار و وسیع دارد که بیشتر روی هم هستند و زیر و روی آنها شریانهای بسیاری است گشاده بیش از آنچه آن را سزد و عصب‌هایی از مهره‌های عجز بدان آید و گر چه در جوهرش فرود ندارند و سه سوراخ دارد برای ادرار، و منی، و وذی. و نعوذ آن به این است که حفره‌اش از بادی غلیظ و رگهایش از خون پر شوند، و انزال زمانی است که کشیده شود و اوعیه منی بر خیزند و به هیجان آیند تا آنچه در آنها است برای فراوانی یا شهوت بپرانند، و یکی از اسباب داعیه آن سایش سر آلت است و خارش آن از جسمی که با آن ارتباط دارد زیرا که آن باعث کشش اوعیه منی شود و پراندن آنچه در آنها است و قوت انتشار، بادش از قلب برانگیزد، و نیروی شهوت هم از آن است با همکاری کلیه و اصل همان قلب است.

اما رحم از آن زنان است و چون قضیب است برای مردان، و آن ابزار زایش آنها است چنانچه قضیب ابزار تولید مثل مردان است و در خلقت هم مانند آن است جز اینکه یکی کامل است و بیرون و آشکار و دیگری ناقص است و در درون، و انگار رحم یک قضیب وارونه است یا قالب آن است و در درونش طوقی از عصب وجود دارد که مدور است و دندانه‌دار، و رگهای بسیار دارد تا آماده باشد برای جنین. و ماهیچه حیض هم سوراخ بسیار دارد و آن میانه مثانه است و روده راستا جز اینکه مثانه اندازه‌ای بالا رود آنچنان که گردن مثانه زیر آن فرو آید و از زیر ناف تا آخر سوراخ فرج را فرا گیرد که همان گردن آن است و درازایش از شش انگشت است تا یازده، و به وسیله جماع و بی‌جماعی دراز و کوتاه شود، و اندازه آلت مجامعت را به خود گیرد

يعتاد مجامعتها و يقرب من ذلك طول الرحم و ربما مس المعاء العليا و هي مربوط بالصلب برباطات كثيرة قوية إلي ناحية السرة و المثانة و العظم العريض لكنها سلسة.

و جعل من جوهر عصبي له أن يتمدد و يتسع علي الاشتمال و أن يتقلص و يجتمع عند الاستغناء و لن تستتم تجويفه إلا مع استتمام النمو كالثدي لا يستتم حجمها إلا مع ذلك لأنه يكون قبل ذلك معطلا و هو يغلظ و يثخن كأنه يسمن في وقت الطمث ثم إذا طهر ذبل و خلق ذا طبقتين باطنتهما أقرب إلي أن تكون عرقية و خشونتها⁽¹⁾لذلك و فوهات هذه العروق هي التي تنقر في الرحم و تسمي نقر الرحم و بها تتصل أغشية الجنين و منها يسيل الطمث و منها يعتدل الجنين و ظاهرتهما أقرب إلي أن تكون عصبية و هي ساذجة واحدة و الداخلة كالمنقسمة قسمين متجاورتين لا كملتحمتين.

و لرحم الإنسان تجويفان و لغيره بعدد الأثداء و ينتهيان إلي مجري محاذ لفم الفرج الخارج فيه يبلغ المني و يقذف الطمث و يلد الجنين و يكون في حال العلوق في غاية الضيق لا يكاد يدخله طرف ميل ثم يتسع بإذن الله فيخرج منه الجنين.

و قبل افتضاض البكر تكون في رقبة الرحم أغشية تنتسج من عروق و رباطات رقيقة جدا يهتكها الافتضاض و من النساء من رقبة رحمها إلي اليمين و منهن من هي منها إلي اليسار و هي من عضلة اللحم كأنها غضروفية و كأنها غصن علي غصن يزيدها السمن و الحمل صلابة و للرحم زائدتان تسميان قرني الرحم و هما الأنثيان للنساء و هما كما في الرجال إلا أنهما باطنتان و أصغر و أشد تفرطحا يخص كل واحد منهما غشاء عصبي لا يجمعهما كيس واحد و كما أن أوعية المني في الرجال بينهما و بين المستفرغ من أصل القضيب كذلك للنساء بينهما و بين المقذف إلي داخل

و درازی رحم هم نزدیک به آنست و بسا به روده‌های بالا رسد، و آن با رشته‌های بسیار محکم به پشت بسته است تا ناف و مثانه و استخوان پهن ولی نرم است.

و از مایه عصب است که کش دارد و با فرا گرفتن گشاد می‌شود و به هم میرود و جمع می‌شود چون نیازی نباشد. و حفره آن کامل نمی‌شود مگر با کامل شدن نمو جنین مانند پستان که حجم آن به کمال نرسد جز با آن، زیرا پیش از آن بیکار است و هنگام حیض ستبر و ضخیم می‌شود که گویا فربه شده و چون پاک شود لاغر می‌گردد، و دو پوست است و درونی آن بسا که از رگ باشد و برای آن است که زبر است، و دهانه این رگها درون رحم هستند و آنها را نقر رحم نامند و پرده جنین بدانها پیوندد و از آنها خون حیض روان شود و جنین استوار گردد، و بیرون هر دو پوست بسا که عصب مانند است و یکپارچه ساده است، و درونی دو بخش کنار هم هستند نه چسبیده به هم .

رحم آدمی دو حفره دارد و از جز او به شمار پستانها، و هر دو به سوراخی رسند برابر دهانه بیرون فرج که منی از آن بدو رسد و خون حیض از آن بریزد و نوزاد از آن بیرون آید، و در هنگام بارداری چنان تنگ است که سر میل بسا در آن نرود، و آنگاه به فرمان خدا گشاد گردد تا نوزاد از آن برآید.

و پیش از دریدن پرده دوشیزگی در گردنه رحم پرده‌ای قرار دارد که از رگها و رشته‌های بسیار نازک بافته است و با دخول پاره شوند. برخی زنها گردن رحمشان به سمت راست است و برخی به سمت چپ و آن از ماهیچه‌ای گوشتی است و غضروف مانند، و گویا شاخه شاخه روی هم است، فربهی و آبستنی آن را سفت می‌کند، رحم دو برآمدگی دارد که آنها را دو شاخ رحم خوانند و چون دو بیضه مرد باشند جز اینکه در درون قرار دارند و کوچکتر و پهن‌ترند، هر کدام در یک پوسته‌ای از عصب است برای خود و در یک کیسه نیستند. و چنان که اوعیه منی در مردان میان دو بیضه و ریزشگاه در انتهای آلت است در زنها میان دو تخم و ریزشگاه درون رحم است

الرحم إلا أنها فيهن متصلة بهما لقربهما بها في اللين و لم يحتج إلي تصليبهما و تصليب غشائهما.

قال في القانون كما أن للرجال أوعية المني بين البيضتين و بين المستفرغ من أصل القضيب كذلك للنساء أوعية المني بين الخصيتين و بين المقذف إلي داخل الرحم لكن الذي للرجال يبتدئ من البيضة و يرفع إلي فوق و يندس في النقرة التي تنحط منها علاقة البيضة محرزة موثقة ثم ينشأ هابطا منفرجا متعرجا متوربا ذا التفافات يتم فيما بينها نضج المني حتي يعود و يفضي إلي المجري الذي في الذكر من أصله من الجانبين و بالقرب منه ما يفضي إليه أيضا طرف عنق المثانة و هو طويل في الرجال قصير في النساء.

فأما في النساء فيميل من البيضتين إلي الخاصرتين كالقرنين مقومتين شاخصتين إلي الحالبين يتصل طرفاها بالأربيتين و يتوتران عند الجماع فيستويان عنق الرحم للقبول بأن يجذباه إلي جانبين فيتوسع و ينفتح و يبلع المني و يختلفان في أن أوعية المني في النساء تتصل بالبيضتين و ينفذ في الزائدتين القرنيتين شي‌ء ينفذ من كل بيضة يقذف المني إلي الوعاء و يسميان قاذفي المني.

و إنما اتصلت أوعية المني في النساء بالبيضتين لأن أوعية المني فيهن قريبة في اللين من البيضتين و لم يحتج إلي تصليبهما و تصليب غشائهما لأنهما في كن و لا يحتاج إلي درق بعيد و أما في الرجال فلم يحسن وصلهما بالبيضتين و لم يخلط بهما و لو فعل ذلك لكانتا تؤذيانها إذا توترتا بصلابتهما بل جعل بينهما واسطة تسمي أقنديدوس انتهي.

جز اینکه در آنها متصل به دو تخم است چون در نرمی به هم مانند و نیازی به سختی آنها و خوراک نیست.

در قانون گفته است آنچنان که در مردها اوعیه منی میانه دو بیضه و ریزشگاه آن در انتهای آلت است همچنان در زنها اوعیه منی میان دو تخم و ریزشگاه در درون رحم است ولی آنچه برای مردها است از بیضه آغاز شود و بالا رود و در گودی که آویزه بیضه از آن فرود آید درافتد و مستحکم گردد سپس گشاده و کج و یک طرفی فرود آید با پیچها که منی میان آنها پخته شود و برگردد به مجرای آلت مردی از هر دو سوی انتهای آن و نزدیک آن گردن مثانه است که در مردان کشیده است و در زنها کوتاه.

و اما در زنان از دو تخم به لگن خاصره مایل است مانند دو شاخ ایستاده و متوجه به دو پستان و دو سرشان به درون متصل است و هنگام جماع زه گیرند و مساوی شوند با گردن رحم تا پذیرا شود برای اینکه آن را به دو سو کشند تا باز شود و منی را ببلعد، و از این رو اختلاف دارند که اوعیه منی در زنها پیوستند به دو تخم و هر چه در هر کدام از دو تخم نفوذ کند در دو برآمدگی شاخ مانند هم نفوذ کند و منی را بطرف خود پرت کند و آنها را پرتاب کن منی می‌نامند.

و همانا اوعیه منی در زنان به دو تخم متصل است بدان دلیل که اوعیه منی در آنها به نرمی دو تخم است و نیازی به سختی خود آنها و پوشش آنها نیست، زیرا در درون قرار دارند و نیاز به سپر ندارند، ولی در مردها اتصال آنها به بیضه‌ها نیکو نیست و با آن آمیخته نیستند و اگر چنین بود دو تخم هنگام زه کشیدن آنها را با سختی خود آزار می‌دادند، بلکه میان آنها واسطه‌ای است به نام اقندیدوس – پایان.

الفصل السابع في تشريح سائر من أسافل البدن

أما هيئة الخاصرة و العانة و الورك فبيانها أن عند العجز عظمين كبيرين يمنة و يسرة يتصلان في الوسط من قدام بمفصل موثق و هما كالأساس لجميع العظام الفوقانية و الحامل الناقل للسفلانية و كل واحد منهما ينقسم إلي أربعة أجزاء فالذي يلي الجانب الوحشي يسمي الحرقفة و عظم الخاصرة و الذي يلي الخلف يسمي عظم الورك و الذي يلي الأسفل يسمي حق الفخذ لأن فيه التقعير الذي يدخل فيه رأس الفخذ المحدب و قد وضع عليه أعضاء شريفة مثل المثانة و الرحم و أوعية المني من الذكران و المقعدة و السرة.

و أما الفخذ فله عظم هو أعظم عظم في البدن لأنه حامل لما فوقه و ناقل لما تحته و قبب طرفه العالي ليتهندم في حق الورك و هو محدب إلي الوحشي و قدام مقعر إلي الإنسي و خلف فإنه لو وضع علي استقامة و موازاة للحق لحدث نوع من الفحج‌⁽¹⁾كما يعرض لمن خلقته تلك و لم يحسن وقايته للعضل الكبار و العصب و العروق و لم يحدث من الجملة شي‌ء مستقيم و لم يحسن هيئة الجلوس ثم لو لم يرد ثانيا إلي الجهة الإنسية لعرض فحج من نوع آخر و لم يكن للقوام واسطة عنها و إليها الميل فلم يعتدل.

و في طرفه الأسفل زائدتان تتهندمان في نقرتين في رأس عظم الساق و قد وثقتا برباط ملتف و رباط في الغور و رباطين من الجانبين قويين فهندم مقدمهما بالرضفة و هي عين الركبة و هو عظم عريض في الاستدارة فيه غضروفية فائدته مقاومة

فصل هفتم : در تشریح دیگر اندام پایینی بدن

اما شکل لگن خاصره، زهار و ران، پس بیان آن این است که در نزد پس ران دو استخوان بزرگ است در راست و چپ که از میانه در جلو بند محکمی دارند و مانند پایه هستند برای همه استخوانهای بالا تنه و حامل و ناقل استخوانهای پائین تنه و هر کدام چهار تکه دارند، آنکه در سوی بیرون است «حرقفه» نام دارد و استخوان خاصره، و آنکه در پس است ورک نام دارد، و آنکه در فرود است، حق الفخذ (حقه ران) نام دارد زیرا گودی سر گرد ران در آن است، و اندام شریفی در آن قرار داده شدند مانند مثانه، رحم، اوعیه منی مردان و مقعده و ناف.

و اما ران استخوانی دارد که بزرگتر استخوان تن است، زیرا حامل هر چیزی است که در بالا قرار دارد و ناقل هر آنچه در زیر است و سر بالای آن گنبدی ست تا در حقه ورک جا کند و جفت شود و از طرف بیرون و جلو کوژ است و از طرف درون و پس گود و ژرف، زیرا اگر راستا بود و مجاور حقه قرار گرفته بود یک نوع کج روی پدید می‌کرد چنانچه در کسی که چنان آفریده شده رخ دهد، و خوب ماهیچه‌های بزرگ را نگهداری نمی‌کرد و نه عصب و رگها را و خلاصه چیز راستا پدید نمی‌شد، و نشست شکل خوبی نداشت، و اگر باز بر گشت به درون نداشت نوع دیگر از کج روی به بار می‌آورد، و وسیله استواری نبود و بدان گرائیده میشد و تعادل از دست می‌رفت.

و در سر پایینی آن دو دندانه است که در دو گودی سر استخوان ساق جای گیرند و البته محکم بسته شده‌اند برشته‌های پیچیده و رشته‌های ژرفنای و دو رشته محکم از دو سو و جلو هر دو جفت است با استخوان سر زانو که پهن است و گرد و مانند غضروف و فایده آن مقاومت

ما يتوقي عن الجثو و جلسة التعلق من الانتهاك و الانخلاع فهو دعامة للمفصل و جعل موضعه إلي قدام لأن أكثر ما يلحقه من عنف الانعطاف يكون إلي قدام إذ ليس له إلي خلف انعطاف عنف و أما إلي الجانبين فانعطافه شي‌ء يسير بل جعل انعطافه إلي قدام و هناك يلحقه العنف عند النهوض و الجثو و ما أشبه ذلك.

و أما الساق فهو كالساعد مؤلف من عظمين أحدهما أكبر و أطول و هو الإنسي و يسمي القصبة الكبري و الثاني أصغر و أقصر لا يلاقي الفخذ بل يقصر دونه إلا أنه من أسفل ينتهي إلي حيث ينتهي إليه الأكبر و يسمي القصبة الصغري و هي متبرئة عن الكبري في الوسط بينهما فرجة قليلة و للساق تحدب إلي الوحشي ثم عند الطرف الأسفل تحدب آخر إلي الإنسي ليحسن به القوام و يعتدل و القصبة الكبري و هي الساق بالحقيقة قد خلقت أصغر من الفخذ و ذلك أنه لما اجتمع لها موجبا الزيادة في الكبر و هو الثبات و حمل ما فوقه و الزيادة في الصغر و هو الخفة للحركة و كان الموجب الثاني أولي بالغرض المقصود في الساق فخلق أصغر و الموجب الأول أولي بالغرض المقصود في الفخذ فخلق أعظم.

و أعطي الساق قدرا معتدلا حتي لو زيد عظما عرض من عسر الحركة ما يعرض لصاحب داء الفيل و الدوالي و لو انتقص عرض من الضعف و عسر الحركة و العجز عن حمل ما فوقه ما يعرض لدقاق السوق في الخلقة و مع هذا كله فقد دعم و قوي بالقصبة الصغري و للقصبة الصغري منافع أخري مثل ستر العصب و العروق بينهما و مشاركة القصبة الكبري في مفصل القدم ليتأكد و يقوي مفصل الانثناء و الانبساط.

و أما القدم فمؤلفة من ستة و عشرين عظما كعب به يكمل المفصل مع الساق و عقب به عمدة الثبات و هو أعظمها و زورقي به الأخمص و أربعة عظام للرسغ بها يتصل بالمشط و واحد منها عظم نردي كالمسدس موضوع إلي الجانب الوحشي و به يحسن ثبات ذلك الجانب علي الأرض و خمسة عظام للمشط بعدد الأصابع في صف واحد و أربعة عشر سلاميات الأصابع لكل منها ثلاثة سوي الإبهام فإن له اثنين.

در برابر هر ناسازی است هنگام زانو زدن و کپ افتادن روی دو زانو، و ستونی است برای بند زانو و در جلو است برای آنکه هر تا شدن رنج آوری از طرف جلو می‌باشد زیرا تا شدن فشاری از طرف پشت ندارد، و آنجا است که هنگام برخاستن و زانو زدن و مانند آن فشار برمی‌دارد.

اما ساق مانند ساعد مرکب از دو استخوان است که یکی بزرگتر و درازتر است و آن درونی است که آن را «قصبه کبری» نامند، و دومی کوچکتر و کوتاه‌تر است و با استخوان ران برخورد ندارد و پیش از رسیدن بآن تمام می‌شود و از پائین سرش با سر بزرگتر برابر است و آن را «قصبه صغری» نامند و در میانه از بزرگتر جدا است و فاصله اندکی میان آنها است، ساق کوژی به سوی بیرون دارد و کوژ دیگر در پایین آن به سوی درون، تا به وسیله آن به استواری و اعتدال آید و قصبه کبری که خود ساق است کوچکتر از استخوان ران است که برای تحمل بالای خود باید بزرگتر باشد و کوچکی به منظور سبکی است که در ساق باید منظور شود و درشتی برای ران سزاوارتر است.

و ساق اندازه معتدلی دارد زیرا اگر بزرگتر شود حرکت دشوار گردد آن گونه که برای کسی که دچار به بیماری داء الفیل و دوالی است رخ می‌دهد، و اگر کاسته شود ناتوانی و دشواری حرکت آورد چنانچه در کسانی است که به طور مادرزاد ساق نازکی دارند است و با این به وسیله قصبه صغری ستون بندی شده و قصبه صغری فواید دیگری هم دارد چون پوشیدن عصب رگهای میانه و همکاری با قصبه کبری در بند پا که محکم باشد و نیروی خم شدن و باز شدن داشته باشد.

اما قدم از بیست و شش استخوان ترکیب شده: یک قاب که بند آن را با ساق استوار سازد، پاشنه که پایداری آورد و بزرگترین آنها است، استخوان زورقی که کف پا است، چهار استخوان در مچ پا که به شانه پا پیوستند و یکی از آنها استخوان نرد مانندی است مانند شش گوش در طرف بیرون که آن سوی پا بوسیله آن خوب بر زمین استوار شود، و پنج استخوان برای شانه پا که به تعداد انگشتهای هستند در یک رده و سلامیات انگشتانند هر کدام سه عدد جز انگشت بزرک که دو تا دارد.

أما الكعب فإن الإنساني منه أشد تكعيبا من كعوب سائر الحيوانات و كأنه أشرف عظام القدم النافعة في الحركة كما أن العقب أشرف عظام الرجل النافعة في الثبات و هو موضوع بين الطرفين النابتين من قصبتي الساق يحتويان عليه بمقعرهما من جوانبه و يدخل طرفاه في العقب في نقرتين دخول ركز و هو واسطة بين الساق و العقب به يحسن اتصالهما و يتوثق المفصل بينهما و يؤمن عليه الاضطراب و هو موضوع في الوسط بالحقيقة و يرتبط به العظم الزورقي من قدام ارتباطا مفصليا و هذا الزورقي متصل بالعقب من خلف و من قدام بثلاثة من عظام الرسغ و من الجانب الوحشي بالعظم النردي.

و أما العقب فهو موضوع تحت الكعب صلب مستدير إلي خلف ليقاوم المصاكات و الآفات مملس الأسفل ليحسن استواء الوطء و انطباق القدم علي المستقر عند القيام و خلق مثلثا إلي الاستطالة يدق يسيرا يسيرا حتي ينتهي فيضمحل عند الأخمص إلي الوحشي ليكون تقعير الأخمص متدرجا من خلف إلي متوسطة.

و أما الرسغ فيخالف رسغ الكف بأنه صف واحد و ذاك صفان و عظامه أقل عددا و ذلك لأن الحاجة في الكف إلي الحركة و الاشتمال أكثر و في القدم إلي الوثاقة أشد و خلق شكل القدم مطاولا إلي قدام ليعين علي الانتصاب بالاعتماد عليه و خلق له أخمص من الجانب الإنسي ليكون ميل القدم عند الانتصاب و خصوصا لدي المشي إلي الجهة المضادة لجهة الرجل المشيلة للنقل فيعتدل القوام و ليكون الوطء علي الأشياء المدورة و الناتئة مهندما من غير ألم و ليحسن اشتمال القدم علي ما يشبه الدرج و ليكون بعض أجزائها متجافية عن الأرض فيكون المشي أخف و العدو أسهل و لمثل هذه المنافع خلقت من عظام كثيرة و إنها بذلك تحتوي علي الموطوء عليه كالكف علي المقبوض .

إيضاح : في القاموس الزرفين بالضم و بالكسر حلقة للباب أو عام معرب و قد زرفن صدغيه جعلهما كالزرفين و قال الجوهري الزرد مثل السرد و هو مداخل حلق الدروع بعضها في بعض و الزرد بالتحريك الدروع المزرودة

اما کعب در انسان برآمده‌تر است از جانداران دیگر، و با ارزش‌ترین استخوان پا است برای حرکت، مانند پاشنه برای پایداری، و آن میان دو سر برآمده از پایین ساق است که با فرورفتگی خود از همه سو آن را فرا دارند، و دو طرف آن در دو گودی استخوان پاشنه است که در آن کوبیده‌اند و میانجی میان ساق است و پاشنه که به وسیله آن خوب به هم پیوسته‌اند و بند آنها محکم است و از پریشانی آسوده کرده و در میانه واقع است و استخوان زورقی از جلو بدان پیوسته و بندی دارد با آن و این زورقی از پشت به پاشنه متصل است و از پیش به سه استخوان از استخوانهای مچ پا و از بیرون استخوان نردی.

اما پاشنه زیر کعب قرار گرفته و سخت است و گرد از پشت تا در برابر برخورد و آفت ایستادگی کند پایین آن نرم است تا به خوبی گام زنند و هنگام برخاستن پا بر جا ماند سه گوشی دراز که به تدریج باریک شود و نزد کفه بیرونی پا به پایان رسد تا گودی کف پا تا میانش به تدریج باشد.

اما مچ پا با مچ دست متفاوت است زیرا این یک رده است و آن دو رده بود، و استخوانهای آن از آن کمترند زیرا نیاز به حرکت دارند و کار در دست بیش است، و در پا نیاز به استحکام بیش است، شکل پا از جلو دراز است تا بشود راست ایستاد، و کف آن برآمده است و میان تهی تا وقت ایستادن و به ویژه راه رفتن به سوئی مخالف پا که به جلو کشیده می‌شود گراید، و استواری درست برآید، و گام نهادن بر چیزهای گرد و برآمده بر جا افتد بی‌درد و آزار، و تا پا مانند نردبان باشد و برخی از آن جدا از زمین بماند تا راه رفتن و دویدن آسانتر باشد، برای همین از استخوانهای بسیار آفریده شده است و بدین خاطر است که زیر پا را در خود گیرد بمانند مشت که چیزی را در خود گیرد.

و الزراد صانعها انتهي فشبهوا اتصال بطون الدماغ بعضها ببعض و تداخلها بالدروع و نسجها.

قال في القانون للدماغ في طوله ثلاثة بطون و إن كان كل بطن في عرضه ذا جزءين و الجزء المقدم محسوس الانفصال إلي جزءين يمنة و يسرة و هذا الجزء يعين علي الاستنشاق و علي نفض الفضل بالعطاس و علي توزيع أكثر الروح الحساس و علي أفعال القوي المتصورة من قوي الإدراك الباطن.

و أما البطن المؤخر فهو أيضا عظيم لأنه يملأ تجويف عضو عظيم و لأنه مبدأ شي‌ء عظيم أعني النخاع و منه يتوزع أكثر الروح المتحركة و هناك أفعال القوة الحافظة لكنه أصغر من المقدم بل كل واحد من بطني المقدم و مع ذلك فإنه يتصغر تصغرا مدرجا إلي النخاع و يتكاثف تكاثفا إلي الصلابة.

فأما البطن الوسط فإنه كمنفذ من الجزء المقدم إلي الجزء المؤخر كدهليز مضروب بينهما و قد عظم لذلك و طول لأنه مؤد من عظيم إلي عظيم و به يتصل الروح المقدم بالروح المؤخر و يتأدي أيضا الأشباح المتذكرة و يتسقف مبدأ هذا البطن الأوسط بسقف كري الباطن كالأزج‌⁽¹⁾و يسمي به ليكون منفذا و مع ذلك مبتعدا بتدويره عن الآفات و قويا علي حمل ما يعتمد عليه من الحجاب المدرج.

و هناك يجتمع بطنا الدماغ المقدمان اجتماعا يتراءيان للمؤخر في هذا المنفذ و ذلك الموضع يسمي مجمع البطنين و هذا المنفذ نفسه بطن و لما كان منفذا يؤدي التصور إلي الحفظ كان أحسن موضع للفكر و التخيل علي ما علمت و يستدل علي أن هذه البطون مواضع قوي تصدر عنها هذه الأفعال من جهة ما يعرض لها من الآفات فيبطل مع آفة كل جزء فعله أو يدخله خلافه.

و الغشاء الرقيق يستبطن بعضه فيغشي بطون الدماغ إلي القمحدوة⁽²⁾التي

ایضاح: در قانون آمده است: مغز به درازا سه بطن دارد و گر چه هر درونی در پهنا دو تکه است، و تکه پیشین به خوبی جدا است از دو تکه راست و چپ و یاور بالا کشیدن هوا و ریختن فضول است با عطسه و اثر بخش است در پخش بیشتر روح حساس و کارهای نیروهای صورتگر قوانین ادراک باطنی.

و اما بطن آخرین نیز بزرگ است چون حفره عضو بزرگی را پر کند و مایه چیز با ارزشی است که نخاع باشد و بیشتر روح جنبش از آن پخش شود، و کارهای نیروی حافظه در آن انجام شوند ولی کوچکتر از بخش پیشین است و بلکه از هر دو بطن جلو، و با این حال کم‌کم به سوی مغز حرام کوچک شود و در هم رود و سخت گردد.

اما بطن میانه مانند منفذی است میان تکه جلو و تکه واپس و به مانند دهلیزی در میان آنها است، از این رو بزرگ است و دراز چون از بزرگی به بزرگی می‌کشاند و بدان روح جلو به روح واپس می‌رسد، و نمونه‌های یاد شده را نیز می‌رساند و این درونی میانه سقفی دارد از تو کروی است مانند دالان، و بدان نامیده شده تا سوراخی شمرده شود، و با این به وسیله مدور بودنش از آفت دور باشد و برای برداشتن پرده پله پله که روی آن است نیرومند باشد.

و در اینجا دو تکه جلو مغز فراهم آیند و به دیدرس دنباله آن رسند از این سوراخ، و اینجا را مجمع البطنین می‌نامند. و این سوراخ هم خودش بطنی است، و چون جایی است که صورتها را به حافظه می‌رساند بهترین جای اندیشه و تخیل است آنچنان که من فهمیدم، و دلیل اینکه این بطون جای نیروهائی است که این کارها را کنند این است که چون آفتی بدانها رسد کار مربوط بدان تکه باطل شود یا برعکس گردد.

و پرده نازکی به درون مغز درآید تا به بطون مغز و برابر گوشها

عند الطاق و أما ما وراء ذلك فصلابته تكفيه تغشية الحجاب إياه فأما التزريد الذي في بطون الدماغ فليكون للروح النفساني نفوذ في جوهر الدماغ كما في بطونه إذ ليس في كل وقت تكون البطون متسعة منفتحة أو الروح قليلا بحيث يسع البطون فقط و لأن الروح إنما تكمل استحالة عن المزاج الذي للقلب إلي المزاج الذي للدماغ بأن ينطبخ فيه انطباخا يأخذ به من مزاجه و هو أول مما يتأدي‌⁽¹⁾إلي الدماغ يتأدي إلي بطنه الأول لينطبخ فيه ثم ينفذ إلي البطن الأوسط فيزداد فيه انطباخا ثم يتم انطباخه في البطن المؤخر و الانطباخ الفاضل إنما يكون بممازجة و مخالطة و نفوذ في أجزاء الطابخ كحال الغذاء في الكبد.

لكن زرد المقدم أكثر أفرادا من زرد المؤخر لأن نسبة الزرد إلي الزرد كنسبة العضو إلي العضو بالتقريب و السبب المصغر للمؤخر من المقدم‌⁽²⁾موجود في الزرد و بين هذا البطن و بين البطن المؤخر و من تحتهما مكان هو متوزع العرقين العظيمين الصاعدين إلي الدماغ اللذين سنذكرهما إلي شعبهما التي ينتسج منها المشيمة من تحت الدماغ.

و قد عمدت تلك الشعب بجرم من جنس الغدد يملأ ما بينها و يدعمها كالحال في سائر المتوزعات العرقية فإن من شأن الخلإ الذي يقع بينها أن يملأ أيضا بلحم غددي و هذه الغدة تتشكل بشكل الشعب المذكورة علي هيئة التوزع الموصوف فكما أن التشعب أو التوزع المذكور يبتدئ من ضيق و يتفرع إلي سعة توجبها الانبساط كذلك صارت هذه الغدة صنوبرية رأسها يلي مبدأ التوزع من فوق و تذهب متوجهة نحو غايتها إلي أن يتم تدلي الشعب و يكون هناك منتسج علي مثال المنتسج في المشيمة فيستقر فيه.

فالجزء من الدماغ المشتمل علي هذا البطن الأوسط عامة و أجزاؤه التي هي من فوق دوري الشكل مزردة من زرد موضوعة في طوله مربوطة بعضها ببعض

و اما جز آن که خود سفت است نیاز به پرده ندارد. و اما رگه رگه بودن بطون مغز برای این است که روح نفسانی در مایه مغز نفوذ کند آنچنان که در بطونش نفوذ می‌کند، زیرا در هر زمانی بطون مغز گشاده و باز نیستند یا روح کم است و جز برای بطون رسا نیست، و تا آنکه روح مزاج دل را به مزاج مغز خوب عوض کند و در آن خوب پخته شود و به مزاج آن درآید، و آن در نخستین کشش به مغز در بطن جلو در آید تا در آن پخته شود و به بطن میانه رود و پخت بیشتری یابد و در بطن آخر پخت آن کامل گردد و پخت دیگر و بیش همانا به در آمیختن و نفوذ در تکه‌های پزنده است مانند خوراک در کبد.

اما رگه‌های بطن جلو بیش از رگه‌های پشت است چون رگه‌ها تقریبا به نسبت خود عضو هستند ، و علت کمتر بودن رگه‌های پشت از جلو هم موجود است، و میان این بطن و بطن مؤخر و آنچه زیر آنها است جایی است که محل پخش دو رگ بزرگ بالا آمده به مغز است که البته آنها را یاد آوری کنیم با تیره‌هاشان که توری زیر مغز از آنها بافته می‌شود.

و این تیره‌ها با جرمی غدّه‌ای پشتیبانی می‌شوند که میانه آنها را پر کرده و آنها را محکم کرده چون پخشهای رگ مآب دیگر که خلاء میان آنها نیز با گوشت غدّه دار پر می‌شود. و این غدّه‌ها هم شکل تیره‌های نامبرده است به همان هیئت پخشی که وصف شد و چنانچه تیره شدن و پخش نامبرده از تنگی آغاز شود به باز شدگی پایان یابد که مایه پهن شدن آن است همچنین این غده صنوبری سرش از بالا آغاز گشودگی کند و به سوی هدف خود رود تا آویزانی تیره کامل گردد و در آنجا یک بافته زهدانی پدید گردد و در آن جای گیرند.

آن تکه از مغز که این بطن را دارد همه، و تکه‌های بالای آن کروی هستند و رگه رگه در درازای آن متصل به هم

ليكون له أن يتمدد و أن يتقلص كالدود و باطن فوقه مغشي بالغشاء الذي يستبطن الدماغ إلي حد المؤخر و هو مركب علي زائدتين من الدماغ مستديرتين إحاطة الطول كالفخذين يقربان إلي التماس و يتباعدان إلي الانفراج تركيبا بأربطة تسمي وترات لئلا يزول عنها لتكون الدودة إذا تمددت و ضاق عرضها ضغطت هاتين الزائدتين إلي الاجتماع فينسد المجري و إذا تقلصت إلي القصر و ازدادت عرضا تباعدت إلي الافتراق فانفتح المجري.

و ما يلي منه مؤخر الدماغ أدق و إلي التحدب ما هو⁽¹⁾و يتهندم في مؤخر الدماغ كالوالج منه في مولج و مقدمه أوسع من مؤخره علي الهيئة التي يحتملها الدماغ و الزائدتان المذكورتان تسميان القبتين و لا تزريد فيهما البتة بل ملساوان ليكون شدهما و انطباقهما أشد و لتكون إجابتهما إلي التحريك بسبب حركة شي‌ء آخر أشبه بإجابة الشي‌ء الواحد.

و لدفع فضول الدماغ مجريان أحدهما في البطن المقدم عند الحد المشترك بينه و بين الذي بعده و الآخر في البطن الأوسط و ليس للبطن المؤخر مجري مفرد و ذلك لأنه موضوع في الطرف صغير أيضا بالقياس إلي المقدم لا يحتمل ثقبا و يكفيه و الأوسط مجري مشترك بينهما و خصوصا و قد جعل مخرجا للنخاع يتحلل بعض فضوله و يندفع من جهته.

و هذان المجريان إذا ابتدءا من البطنين و نفذا في الدماغ نفسه توربا نحو الالتقاء عند منفذ واحد عميق مبدؤه الحجاب الرقيق و آخره و هو أسفله عند الحجاب الصلب و هو مضيق كالقمع‌⁽²⁾يبتدئ من سعة مستديرة إلي مضيق و لذلك يسمي قمعا و يسمي أيضا مستنقعا فإذا نفذ في الغشاء الصلب لاقي هناك مجري في غدة كأنها كرة مغمورة من جانبين متقابلين من فوق و أسفل و هي بين الغشاء الصلب و بين

تا بتواند کش آورد و بسته شود به مانند کرم، و بطن بالایی پرده‌ای دارد که داخل مغز است تا مرز دنباله آن و مرکب است از دو دندانه مغزی گرد در محیط طول به مانند دو استخوان ران که در برخوردن نزدیک هستند و چون دور شوند باز هستند با ترکیب با رشته‌هائی به نام وترات تا از آن به در نشوند، تا چون این کرمک کش برداشت و پهنایش تنگ شد این دو دندانه به هم نزدیک شوند و مجرا باز شود.

و چون به خود کشید و پهناش فزود آن سوراخ باز شود، و آنچه از آن پهلوی دنباله مغز است نازکتر است، و کوژدار، و در دنباله مغز جای گیرد مانند اینکه فرو رفته، و جلوی آن پهن‌تر است از دنباله‌اش تا شکلی که مغز آن را پذیرد، و آن دو دندانه را «قبتین» نامند. و البته رگه رگه نیستند بلکه نرم و هموار هستند، تا بست و جفت شدن آنها محکمتر باشد، و پذیرائی آنها برای حرکت چون یک چیز باشد، و برای دفع فضول مغز دو سوراخ وجود دارد یکی در درون جلو در مرز میان آن و واپس آن، و دیگری در بطن میانه، و برای بطن دنبال مجرای جدائی نیست، چون در یک سو است و کوچک است نسبت به جلویی و سوراخ پذیر نیست و با میانی یک سوراخ پشت آنها است، به ویژه که بر آوردگاه نخاع است و برخی فضولش تحلیل رود و با آن دفع شود، و این دو سوراخ چون از دو بطن آغاز شوند و در خود مغز فرو شوند برای برخورد به هم کج شوند و یک سوراخ عمیق گردند که آغازش حجاب نازک است و پایانش که مجاور آن است پرده کلفتی است که تنگ شده مانند قیف و از پهنائی گرد به تنگنائی رسد و از این رو آن را هم «قیف» خوانند و هم «مستنقع»، و چون در پرده سخت درآید آنجا به سوراخی رسد در غدّه‌ای مانند کره‌ای که در دو طرف فرو رفته است برابر هم از بالا و پائین که میان پرده سخت و

مجري الحنك ثم تجده هناك المنافذ التي في مشاشية المصفاة من أعلي الحنك انتهي.

و في القاموس الأزج محركة ضرب من الأبنية و في المصباح الأزج بيت يبني طولا و يقال الأزج السقف و قال القمحدوة فعللوة بفتح الفاء و العين و سكون اللام الأولي و ضم الثانية هي ما خلف الرأس و هو مؤخر القذال و الجمع قماحد و في القاموس القمع بالكسر و بالفتح و كعنب ما التزق بأسفل التمرة و البسرة و نحوهما.

و قال الجوهري الصدي الذي يجيبك بمثل صوتك في الجبال و غيرها يقال أصم الله صداه أي أهلكه لأن الرجل إذا مات لم يسمع الصدي منه شيئا فيجيبه .

و قال الفيروزآبادي الرضاب كغراب الريق المرشوف أو قطع الريق في الفم و قال الصردان عرقان يستبطنان اللسان و قال المجرفة كمكنسة المكسحة و قال شي‌ء مهندم مصلح علي مقدار و له هندام معرب أندام.

و الدغدغة الزعزعة و الصفق الضرب و صفق الباب رده أو أغلقه و فتحه ضد و الريح الأشجار حركتها و الصفوق الصخرة الملساء المرتفعة و قال الغلصمة اللحم بين الرأس و العنق أو العجرة علي ملتقي اللهاة و المري‌ء أو رأس الحلقوم بشواربه و حرقدته أو أصل اللسان و قال العير العظم الناتئ وسطها و قال الكزاز كغراب و رمان داء من شدة البرد أو الرعدة منها.

و قال الأربية كأثفية أصل الفخذ أو ما بين أعلاه و أوسطه و قال المري‌ء كأمير مجري الطعام و الشراب و هو رأس المعدة و الكرش اللاصق بالحلقوم و قال الصفاق ككتاب الجلد الأسفل تحت الجلد الذي عليه الشعر أو ما بين الجلد و المصران و جلد البطن كله و قال الثرب شحم رقيق يغشي الكرش و الأمعاء و قال مراق البطن ما رق منه و لان جمع مرق أو لا واحد لها و قال رصه ألصق بعضه ببعض و ضم كرصصه.

و في القاموس رصه ألزق و قال الصاروج النورة و أخلاطها معرب

چانه است، در آنجا به سوراخهائی آبکش مانند برخوری در بالای چانه. پایان..

در قاموس است که الازج از ابنیه است و در مصباح آمده است که الازج خانه ای است که طولا ساخته می شود و گفته شده است که الازج سقف است. قمحدوده آن چیزی است که پشت سر است و موخر قذال است و جمع آن قماحد است. در قاموس آمده است که قمع چیزی است که از پایین خرما و مانند آن می چکد.

جوهری گفته است الصدی مانند صدایی است که در کوه و مانند آن به تو پاسخ می دهد. اینکه گفته است خدا صدای او را خاموش کرد به معنای این است که او را هلاک کرد. زیرا هنگامی که کسی می میرد صدای صدی را نمی شنود.

و فیروز آبادی گفته است الرضاب – مانند غراب – بزاقی است که در دهان خشک شده است و صردان رگ هایی هستند که در زبان هستند. و گفته مجرفه – مانند مجرفه – مکسحه است و گفته شی منهدم به مقدار اشاره دارد و هندام معرب اندام است.

و دغدغه زعزعه است و صفق ضربه است و صفق الباب به معنی این است که رد کرد یا آن را بست. و باد درختان همان حرکت آنها است و صفوق صخره ای مرتفع است و غلصمه گوشتی بین سر و گردن است یا تکه ای بالای مری یا بالای حلق است یا خود زبان. و عیر استخوانی است در وسط آن و کزار مرضی است از شدت سرما.

و گفت اربیه اصل ران است یا بین بالا و وسط آن. و مری مجرای آب و غذا است و بالای معده است و وصل به حلقوم است. و گفت صفاق – مانند کتاب – پوستی است زیر پوستی که مو بر آن روییده است یا بین پوست و امعا و احشا و یا پوست کل شکم است. و گفت مراق شکمی است که مارق از آن است و جمع آن مرق است و گفت پشته ها بعضی به بعض دیگر وصل می شوند.

و در قاموس است که گفت صاروج نوره و اخلاط آن است که معرب شده.

و صرج الحوض تصريجا.

و قال المصهرج المعمول بالصاروج و الارتكاز الاستقرار و الاعتماد و قال نبض العرق ينبض نبضا و نبضانا تحرك و البربخ علي ما ذكره الأطباء ما يعمل من السفال و يوضع في مجري الماء و يقال له بالفارسية گنگ و الكمرة محركة رأس الذكر و المفرطح العريض و يقال توتر العصب و العنق إذا اشتد.

و في القاموس الحرقفة عظم الحجبة أي رأس الورك و قال القبب دقة الخصر و ضمور البطن قب بطنه و قبب و سرة مقبوبة و مقببة ضامرة و قال الحق بالضم رأس الورك الذي فيه عظم الفخذ و قال فحج في مشيته كمنع تداني صدور قدميه و تباعد عقباه و قال الإنسي الأيسر من كل شي‌ء و من القوس ما أقبل عليك منها و الوحشي الجانب الأيمن من كل شي‌ء أو الأيسر و من القوس ظهرها و قال الرضف عظام في الركبة كالأصابع المضمومة قد أخذ بعضها بعضا و هي من الفرس ما بين الكراع و الذراع واحدتها رضفة و تحرك.

أقول

ما في كتب الطب لعله علي المجاز و الزورق السفينة الصغيرة.

فذلكة

اعلم أن عظام الرأس أحد عشر و عظام الوجه ستة عشر و الأسنان اثنان و ثلاثون و فقرات العنق و الظهر و العجز و العصعص ثلاثون و عظام الترقوة اثنان و الكتفان اثنان و قلة الكتف اثنان و العظام الأصلية لليدين ستون سوي العظام الصغيرة في المواصل المسماة بالسمسمانية و الأضلاع من الجانبين أربعة و عشرون و عظام الصدر سبعة و عظام الخاصرة اثنتان و عظام الرجلين ستون.

فالمجموع مائتان و ثمانية و أربعون سوي السمسمانية و معها مائتان و أربعة و ستون لأنها في كل يد و رجل أربعة⁽¹⁾و عدد العضلات علي ما ذكره جالينوس خمسمائة و تسعة و عشرون و علي ما ذكرها أبو القاسم بن أبي صادق خمسمائة و ثمانية عشر.

و گفت مصهرج با صروج معمول است و ارتکاز یعنی استقرار و اعتماد. و اینکه گفته نبض العرق ینبض نبضا و نبضانا به این معنی است که حرکت می کند همان طور که اطبا گفته اند در مجرای آب جاری می شود و به فارسی به آن گنگ می گویند. و کمره بالای ذکر است. مفرطح یعنی عریض و و هنگامی که عصب و گردن شدید شوند می گویند توتر.

در قاموس است که حرقفه استخوانی است حجبه است یا بالای ورک است. و گفته حق – با ضمه – بالای ورک است که در آن استخوان فخذ است و گفت فحج در رفتن خود – مانند منع . در صور قدمیه است و عقب آن دور است. و گفت انسی از هر چیزی ساده تر است و از قوس آن چه بر تو قبول شده از آن است. و وحشی جانب ایمن است از هر جا, یا ساده تر, و از قوس ظاهر می شود. و گفت رضف استخوانی است در رکبه مانند انگشتان که بعضی بعض دیگر را گرفته اند. و آن ازفرسی است که بین کراع و ذراع است. مفرد آن رضفه است و حرکت میکند.

میگویم

آنچه در کتب طب است ممکن است بر سبیل مجاز باشد. و زورق سفینه کوچک است.

فذلکة

بدان که استخوانهای سر یازده عددند، و استخوانهای چهره شانزده، دندانها سی و دو مهره‌های پشت و گردن و دنبال و عصعص سی، استخوانهای گلوگاه دو استخوانهای شانه‌ها دو استخوانهای اصلی دو دست شصت به جز استخوانها خرد بندها بنام سمسمانیه، دنده‌های هر دو طرف بیست و چهار استخوانهای سینه هفت استخوانهای خاصره دو، استخوانهای دو پا شصت.

و جمع همه دویست و چهل و هشت جز خرده‌ها سمسمانیه و با آنها دویست و شصت و چهار عدد خواهد بود، چون در هر دست و هر پا چهار باشند، شماره ماهیچه‌ها بنقل از جالینوس پانصد و بیست و نه، و چنانچه أبو القاسم بن ابی صادق گفته: پانصد و هشت

و الأعصاب علي المشهور ثمانية و عشرون زوجا و واحد فرد فيكون سبعة و خمسين.

و أما الشريانات النابضة المنشعبة من القلب و الأوردة الساكنة المنبعثة من الكبد فقد مر مجملا أصولهما و كيفية انشعابهما و لا يحصر شعبهما عدد مضبوط ليمكن ذكرها و قد مر في الأخبار أن الجميع ثلاثمائة و ستون نصفها متحركة و نصفها ساكنة.

و أقول إنما بسطنا الكلام في هذا الباب لمدخليتها في معرفة الحكيم الكريم الوهاب و لطفه و كرمه و حكمه و نعمه في جميع الأبواب و هي أفضل فنون الطب و الحكمة و أدقهما و أشرفهما و الله الموفق للصواب.

باب 49 نادر في علة اختلاف صور المخلوقات و علة السودان و الترك و الصقالبة

روايات

«1»

الْعِلَلُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الطَّالَقَانِيِّ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ⁽¹⁾الْحَافِظِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا عليه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ لِمَ خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْخَلْقَ عَلَي أَنْوَاعٍ شَتَّي وَ لَمْ يَخْلُقْهُ نَوْعاً وَاحِداً فَقَالَ لِئَلَّا يَقَعَ فِي الْأَوْهَامِ أَنَّهُ عَاجِزٌ وَ لَا يَقَعُ صُورَةٌ فِي وَهْمِ مُلْحِدٍ إِلَّا وَ قَدْ خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَيْهَا خَلْقاً لِئَلَّا يَقُولَ قَائِلٌ هَلْ يَقْدِرُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ يَخْلُقَ صُورَةَ كَذَا وَ كَذَا لِأَنَّهُ لَا يَقُولُ مِنْ ذَلِكَ

عدد، اعصاب بنا بر مشهور بیست و هشت جفت و یک تک که می‌شوند پنجاه و هفت عدد.

و اما شریانها که از قلب برایند و رگهای آرام که از کبد درآیند بطور خلاصه ریشه آنها و وضع پخش شدن آنها گذشت، و تیره‌های آنها به شمار نیامده تا بتوان گفت، و در اخبار گذشت که همه سیصد و شصت باشند نیمی آرام و نیمی جنبنده.

و گویم: همانا در این باب بسط سخن دادیم زیرا در شناخت خدای حکیم و کریم و بخشایشگر و در فهم لطف و کرم و حکمت و نعمتش در همه ابواب اثر دارد، و تشریح بهترین فن پزشکی است و حکمت، و از همه آنها دقیق‌تر و با ارزش‌تر است و اللَّه الموفق للصواب .

باب چهل و نهم : باب نادر در علت گوناگونی مخلوقات و علت سیاهان و ترکان و صقالبه

روایات

روایت 1

از امام هشتم علیه السّلام سوال شد: چرا خدا عزّ و جلّ خلق را چند گونه آفریده و یک نواخت نیافریده؟

فرمود: تا در اوهام نیفتد که او درمانده است، و هیچ صورتی در وهم خدا نشناسی در نیاید جز آنکه به نمونه آن آفریده‌ای دارد تا کسی نگوید آیا خدا عزّ و جلّ میتواند چنین و چنان صورتی بسازد و چون هر چه را گوید

شَيْئاً إِلَّا وَ هُوَ مَوْجُودٌ فِي خَلْقِهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي فَيَعْلَمُ بِالنَّظَرِ إِلَي أَنْوَاعِ خَلْقِهِ أَنَّهُ عَلَي كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ⁽¹⁾.

«2»

وَ مِنْهُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْكُوفِيِّ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ عَبْدِ الْعَظِيمِ الْحَسَنِيِّ قَالَ سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ مُحَمَّدٍ الْعَسْكَرِيَّ عليه السلام يَقُولُ: عَاشَ نُوحٌ عليه السلام أَلْفَيْنِ وَ خَمْسَمِائَةِ سَنَةٍ وَ كَانَ يَوْماً فِي السَّفِينَةِ نَائِماً فَهَبَّتْ رِيحٌ فَكَشَفَتْ عَوْرَتَهُ-⁽²⁾فَضَحِكَ حَامٌ وَ يَافِثُ فَزَجَرَهُمَا سَامٌ وَ نَهَاهُمَا عَنِ الضَّحِكِ وَ كَانَ كُلَّمَا غَطَّي سَامٌ شَيْئاً تَكْشِفُهُ الرِّيحُ كَشَفَهُ حَامٌ وَ يَافِثُ .

فَانْتَبَهَ نُوحٌ عليه السلام فَرَآهُمْ وَ هُمْ يَضْحَكُونَ فَقَالَ مَا هَذَا فَأَخْبَرَهُ سَامٌ بِمَا كَانَ فَرَفَعَ نُوحٌ عليه السلام يَدَهُ إِلَي السَّمَاءِ يَدْعُو وَ يَقُولُ اللَّهُمَّ غَيِّرْ مَاءَ صُلْبِ حَامٍ حَتَّي لَا يُولَدَ لَهُ إِلَّا السُّودَانُ اللَّهُمَّ غَيِّرْ مَاءَ صُلْبِ يَافِثَ فَغَيَّرَ اللَّهُ مَاءَ صُلْبَيْهِمَا فَجَمِيعُ السُّودَانِ حَيْثُ كَانُوا مِنْ حَامٍ وَ جَمِيعُ التُّرْكِ وَ الصَّقَالِبَةِ وَ يَأْجُوجَ وَ مَأْجُوجَ وَ الصِّينِ مِنْ يَافِثَ حَيْثُ كَانُوا وَ جَمِيعُ الْبِيضِ سِوَاهُمْ مِنْ سَامٍ وَ قَالَ نُوحٌ لِحَامٍ وَ يَافِثَ جُعِلَ‌⁽³⁾ذُرِّيَّتُكُمَا خَوَلًا لِذُرِّيَةِ سَامٍ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ لِأَنَّهُ بَرَّ بِي وَ عَقَقْتُمَانِي فَلَا زَالَتْ سِمَةُ عُقُوقِكُمَا لِي فِي ذُرِّيَّتِكُمَا ظَاهِرَةً وَ سِمَةُ الْبِرِّ بِي فِي ذُرِّيَّةِ سَامٍ ظَاهِرَةً مَا بَقِيَتِ الدُّنْيَا⁽⁴⁾.

بيان

تكشفه الريح الجملة صفة شيئا و في القاموس السَّقْلَب جيل من الناس و هو سقلبيّ و الجمع سقالبة و قال الصقالبة جيل تتاخم بلادهم بلاد الخزر بين بلغر و قسطنطينية و قال الخول محركة ما أعطاك الله من النعم و العبيد و الإماء و غيرهم من الحاشية للواحد و الجمع و الذكر و الأنثي.

«3»

الْعِلَلُ،: فِي خَبَرِ يَزِيدَ بْنِ سَلَّامٍ أَنَّهُ سَأَلَ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله أَنَّ آدَمَ خُلِقَ مِنَ الطِّينِ كُلِّهِ أَوْ مِنْ طِينٍ وَاحِدٍ قَالَ بَلْ مِنَ الطِّينِ كُلِّهِ وَ لَوْ خُلِقَ مِنْ طِينٍ وَاحِدٍ لَمَا

خدا تبارک و تعالی موجودی نظیر آن آفریده، و با اندیشه در انواع آفریده‌هاش دانسته شود که او به هر چیز توانا است.

روایت 2

امام علی بن محمد عسکری علیه السّلام فرمود: نوح علیه السلام دو هزار و پانصد سال زیست و روزی در کشتی خواب بود و باد وزید و عورتش ظاهر شد و حام و یافث خندیدند و سام آنها را تشر زد و از خنده باز داشت، و هر چه را سام می‌پوشید که باد فاش کرده بود حام و یافث آن را پدیدار می‌کردند.

نوح علیه السّلام بیدار شد و دید میخندند، فرمود: چه شده است؟ سام آنچه شده بود به او گزارش داد، نوح دست به آسمان برداشت و دعا کرد و گفت: بار خدایا نسل سام را دیگرگون ساز تا جز سیاهان فرزند نیاورد، بار خدایا نسل یافث را دگرگون ساز، و خدا نسل آنها را دگرگون ساخت، و همه سیاهان هر جا باشند از حامند، و همه ترک و صقالبه و یأجوج و مأجوج و چین هر جا باشند از یافث، و سفید پوستان همه از سام و نوح به حام و یافث فرمود: نژاد شما دو نفر تا قیامت بردگان فرزندان سام هستند زیرا او به من نیکی کرد و شما ناسپاسی کردید، و پیوسته نشانه ناسپاسی شما در نژادتان روشن خواهد بود، و نشانه خوش رفتاری در نژاد سام تا دنیا پابرجا است روشن است.

بیان

در قاموس گفته: صقالبه گروهی باشند که وطنشان هم مرز خزر است میان بلغار و قسطنطینیه. و خول گفت خداوند از نعمتها و بندگان و بردگان و دیگر چیزها به تو عطا نفرموده است از فرد و جمع و مذکر و مونث.

روایت 3

یزید بن سلام از پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله پرسید خدا آدم را از همه خاکها آفرید یا از یک خاک؟ فرمود: آری از همه خاکها، و اگر از یک خاک بود

عَرَفَ النَّاسُ بَعْضُهُمْ بَعْضاً وَ كَانُوا عَلَي صُورَةٍ وَاحِدَةٍ قَالَ فَلَهُمْ فِي الدُّنْيَا مِثْلٌ قَالَ التُّرَابُ فِيهِ أَبْيَضُ وَ فِيهِ أَخْضَرُ وَ فِيهِ أَشْقَرُ وَ فِيهِ أَغْبَرُ وَ فِيهِ أَحْمَرُ وَ فِيهِ أَزْرَقُ وَ فِيهِ عَذْبٌ وَ فِيهِ مِلْحٌ وَ فِيهِ خَشِنٌ وَ فِيهِ لَيِّنٌ وَ فِيهِ أَصْهَبُ فَلِذَلِكَ صَارَ النَّاسُ فِيهِمْ لَيِّنٌ وَ فِيهِمْ خَشِنٌ وَ فِيهِمْ أَبْيَضُ وَ فِيهِمْ أَصْفَرُ وَ أَحْمَرُ وَ أَصْهَبُ وَ أَسْوَدُ عَلَي أَلْوَانِ التُّرَابِ‌⁽¹⁾.

بيان

قال الفيروزآبادي الأشقر من الدواب الأحمر في مُغرة⁽²⁾و من الناس من تعلو بياضه حمرة و قال الصهب محركة حمرة أو شقرة في الشعر كالصهبة بالضم و الأصهب بعير ليس بشديد البياض و شعر يخالط بياضه حمرة.

مردم همدیگر را نمی‌شناختند، و یک صورت داشتند، گفت: در دنیا نمونه‌ای دارند؟ فرمود: خاک سپید دارد، و سبز، سرخ، و تیره و سرخ و آبی، شیرین دارد و شور، زبر و نرم و شیری، و از این رو است که در مردم نرم هست و زبر، سفید پوست و زرد پوست و سرخ پوست و گندم گون و سیاه، به همه رنگهای خاک.

بیان

فیروز آبادی گفته است اشقر از احشام قرمز است و از مردم برخی سفید را ترجیح می دهند. و گفت صهب قرمزی در مو است مانند صهبه با ضمه. و اصهب بعیر سفیدیش شدید نیست, و مو سفیدی اش با قرمزی مخلوط می شود .

أبواب الطب و معالجة الأمراض و خواص الأدوية / ابواب طب و درمان بیماریها و خواص داروها

باب50 أنه لم سمي الطبيب طبيبا و ما ورد في عمل الطب و الرجوع إلي الطبيب

الأخبار

«1»

الْعِلَلُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيِّ بِإِسْنَادِهِ يَرْفَعُهُ إِلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: كَانَ يُسَمَّي الطَّبِيبُ الْمُعَالِجَ فَقَالَ مُوسَي بْنُ عِمْرَانَ يَا رَبِّ مِمَّنِ الدَّاءُ قَالَ مِنِّي قَالَ فَمِمَّنِ الدَّوَاءُ قَالَ مِنِّي قَالَ فَمَا يَصْنَعُ النَّاسُ بِالْمُعَالِجِ قَالَ يَطِيبُ بِذَلِكَ أَنْفُسُهُمْ فَسُمِّيَ الطَّبِيبَ لِذَلِكَ‌⁽¹⁾.

«2»

الْكَافِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ زِيَادِ بْنِ أَبِي الْحَلَّالِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قَالَ مُوسَي بْنُ عِمْرَانَ يَا رَبِّ مِنْ أَيْنَ الدَّاءُ قَالَ مِنِّي قَالَ فَالشِّفَاءُ قَالَ مِنِّي قَالَ فَمَا يَصْنَعُ عِبَادُكَ بِالْمُعَالِجِ قَالَ يَطِيبُ بِأَنْفُسِهِمْ فَيَوْمَئِذٍ سُمِّيَ الْمُعَالِجُ الطَّبِيبَ‌⁽²⁾.

بيان

يطيب بأنفسهم في بعض النسخ بالباء الموحّدة و في بعضها بالياء المثنّاة من تحت قال الفيروزآبادي طبّ تأنّي للأمور و تلطّف أي إنما سمّوا بالطبيب لرفعهم الهمّ عن النفوس المرضي بالرفق و لطف التدبير و ليس شفاء الأبدان منهم.

و أما علي الثاني فليس المراد أن مبدأ اشتقاق الطبيب الطيب و التطييب فإن

باب پنجاهم: درباره آن که چرا پزشک را طبیب گویند، آنچه در باره طبابت رسیده و مراجعه به پزشک

روایات

روایت 1

علل: به سندش تا امام ششم علیه السّلام که طبیب را درمانگر می‌نامیدند موسی بن عمران فرمود: پروردگارا درد از کیست؟ فرمود از من، گفت دارو از کیست؟ فرمود: از من، گفت پس مردم درمانگر برای چه می‌خواهند؟ فرمود: برای دلخوشی و از این رو او را طبیب نامیدند. ⁽³⁾

روایت 2

کافی: به سندش از امام ششم علیه السّلام نقل شده است که موسی بن عمران فرمود: پروردگارا درد از کیست؟ فرمود از من، گفت دارو از کیست؟ فرمود: از من، گفت پس مردم درمانگر برای چه می‌خواهند؟ فرمود: برای دلخوشی و از این رو او را طبیب نامیدند. ⁽⁴⁾

بیان

«یطبب انفسهم» [که در متن عربی آمده است] در برخی نسخ با «ب» آمده است و در برخی با «ی» مثنی. فیروزآبادی گفته طب یعنی در کار آرامی کرد و نرمش نمود و پزشکان را طبیب نامیدند چون دلخوشی بیمار هستند و درمان از آنها نیست.

منظور این نیست که طبیب از طیب باز گرفته

أحدهما من المضاعف و الآخر من المعتل.

بل المراد أن تسميتهم بالطبيب ليست لتداوي الأبدان عن الأمراض بل لتداوي النفوس عن الهموم و الأحزان فتطيب بذلك قال الفيروزآبادي الطبّ مثلّثة الفاء علاج الجسم و النفس.

«3»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي الْحَسَنِ مُوسَي عليه السلام أَ رَأَيْتَ إِنِ احْتَجْتُ إِلَي طَبِيبٍ وَ هُوَ نَصْرَانِيٌّ أُسَلِّمُ عَلَيْهِ وَ أَدْعُو لَهُ قَالَ نَعَمْ لِأَنَّهُ لَا يَنْفَعُهُ دُعَاؤُكَ‌⁽¹⁾.

العلل، عن أبيه عن سعد بن عبد الله عن الهيثم بن أبي مسروق النهدي عن ابن محبوب: مثله‌⁽²⁾

السرائر، نقلا من كتاب السياري عنه عليه السلام: مثله

بيان

يدل علي جواز العمل بقول الطبيب الذمي و الرجوع إليه و التسليم عليه و الدعاء و لعل الأخيرين محمولان علي الضرورة بل الجميع و لو كان فيجب أن لا يكون علي جهة الموادّة للنهي عنها وَ قَدْ رَوَي الْكُلَيْنِيُّ فِي الْمُوَثَّقِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: لَا تَبْدَءُوا أَهْلَ الْكِتَابِ بِالتَّسْلِيمِ وَ إِذَا سَلَّمُوا عَلَيْكُمْ فَقُولُوا وَ عَلَيْكُمْ‌⁽³⁾.

و روي هذا الخبر أيضا عن محمد بن يحيي عن أحمد بن محمد.

«4»

الْعِلَلُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بَكْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنِ الْجَعْفَرِيِّ قَالَ سَمِعْتُ مُوسَي بْنَ جَعْفَرٍ عليهما السلام وَ هُوَ يَقُولُ: ادْفَعُوا مُعَالَجَةَ الْأَطِبَّاءِ مَا انْدَفَعَ الْمُدَاوَاةُ⁽⁴⁾عَنْكُمْ فَإِنَّهُ بِمَنْزِلَةِ الْبِنَاءِ قَلِيلُهُ يَجُرُّ إِلَي كَثِيرِهِ‌⁽⁵⁾.

زیرا یکی مضاعف است و دیگری معتل .

بلکه مقصود این است که نام طبیب برای این نیست که تن را از بیماری درمان کند بلکه برای درمان دل است از اندوه و غم و خوش کردن آن. فیروز آبادی گفت که طب علاج جسم و نفس است.

روایت 3

قرب الاسناد: به سندی از عبد الرحمن بن حجاج که به امام هفتم علیه السّلام گفتم: بفرمائید اگر نیازمند پزشک ترسا شدم به او درود گویم و دعا کنم؟ فرمود: آری زیرا دعای تو برای او سودمند نیست. ⁽⁶⁾

در علل⁽⁷⁾و در سرائر مانند این نقل شده است.

بیان

دلالت دارد به جواز عمل به گفته طبیب ذمی و مراجعه به او و سلام بدو و دعای بر او، و شاید دو مورد اخیر در صورت ضرورت است بلکه همه و نباید این کار دوستانه انجام شود چون از آن نهی شده، و کلینی⁽⁸⁾به روایت موثق از امیر المؤمنین علیه السّلام آورده که سلام به اهل کتاب ندهید و اگر به شما سلام دادند در جواب بگوئید «و علیکم».

و این خبر به سند دیگر هم روایت شده.

روایت 4

علل: از امام هفتم علیه السّلام نقل شده که فرمود: تا می‌توانید مراجعه به پزشک را از خود دور دارید چون مانند ساختمان است که کمش به بیش کشاند. ⁽⁹⁾

بيان

أي الشروع في المداواة لقليل الداء يوجب زيادة المرض و الاحتياج إلي دواء أعظم.

«5»

الْخِصَالُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ عَنْ سَهْلٍ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَنْ ظَهَرَتْ صِحَّتُهُ عَلَي سُقْمِهِ فَيُعَالِجُ نَفْسَهُ بِشَيْ‌ءٍ فَمَاتَ فَأَنَا إِلَي اللَّهِ بَرِي‌ءٌ مِنْهُ‌⁽¹⁾.

بيان

ظاهره حرمة التداوي بدون شدة المرض و الحاجة الشديدة إليه لكن الخبر ضعيف فيمكن الحمل علي الكراهة لمعارضة إطلاق بعض الأخبار و إن كان الأحوط العمل به.

«6»

طِبُّ الْأَئِمَّةِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْعَلَوِيِّ الْمُوسَوِيِّ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ يَعْنِي أَبَاهُ. عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الْعَسْكَرِيِّ قَالَ سَمِعْتُ الرِّضَا عليه السلام يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: سَأَلَ يُونُسُ بْنُ يَعْقُوبَ الرَّجُلَ الصَّادِقَ يَعْنِي جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ عليهما السلام قَالَ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ الرَّجُلُ يَكْتَوِي‌⁽²⁾بِالنَّارِ وَ رُبَّمَا قُتِلَ وَ رُبَّمَا تَخَلَّصَ قَالَ قَدِ اكْتَوَي رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ عَلَي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَائِمٌ عَلَي رَأْسِهِ‌⁽³⁾.

«7»

وَ مِنْهُ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ عَبْدِ الْوَاحِدِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام هَلْ يُعَالَجُ بِالْكَيِّ قَالَ نَعَمْ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَي جَعَلَ فِي الدَّوَاءِ بَرَكَةً وَ شِفَاءً وَ خَيْراً كَثِيراً وَ مَا عَلَي الرَّجُلِ أَنْ يَتَدَاوَي وَ إِنْ لَا بَأْسَ بِهِ.

بيان

و إن لا بأس به الظاهر أنه بالكسر للوصل أي و إن كان غير مضطرّ إلي التداوي أو مخفّفة فالضمير راجع إلي مصدر يتداوي أو الواو للحال فيرجع إلي الأول و في بعض النسخ و لا بأس به و هو أظهر.

بیان

یعنی مراجعه به پزشک در دردی اندک باعث به وجود آمدن دردی بزرگتر و درمانی بیشتر است.

روایت 5

خصال: از امام ششم علیه السّلام نقل شده است که هر که سلامتش به بیماری بچربد و با چیزی خود را درمان کند و بمیرد من به خدا از او بیزارم. ⁽⁴⁾

بیان

ظاهرش حرمت درمانی است تا بیماری سخت نباشد و ناچار نشوند ولی خبر ضعیف است و بسا عمل به کراهت شود برای اطلاق برخی اخبار و احوط مراعات آن است.

روایت 6

طب الائمه: به سندی از امام ششم علیه السّلام پرسش شده یا ابن رسول اللَّه، مردی خود را داغ میکند برای درمان و بسا بمیرد و بسا بهبود یابد فرمود: در عهد رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله یکی از اصحابش را داغ کردند و آن حضرت بالای سرش بود. ⁽⁵⁾

روایت 7

طب الائمه: به سندش از محمّد بن مسلم که از امام پنجم علیه السّلام پرسیدم آیا با داغ درمان شود؟ فرمود: آری، خدا تعالی در دارو برکت، درمان و خیر بسیار نهاده، و باکی نیست که مرد تندرست خود را درمان کند، و داغ کردن باکی ندارد.

بیان

و إن لا بأس به الظاهر أنه بالکسر للوصل أی و إن کان غیر مضطرّ إلی التداوی أو مخفّفة فالضمیر راجع إلی مصدر یتداوی أو الواو للحال فیرجع إلی الأول و فی بعض النسخ و لا بأس به و هو أظهر.

«8»

الطب، [طب الأئمة عليهم السلام] عَنِ الْمُظَفَّرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْيَمَانِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَزِيدَ الْأَشْهَلِيِّ عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي خَيْثَمَةَ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام قَالَ: مَنْ ظَهَرَتْ صِحَّتُهُ عَلَي سُقْمِهِ فَشَرِبَ الدَّوَاءَ فَقَدْ أَعَانَ عَلَي نَفْسِهِ‌⁽¹⁾.

«9»

وَ مِنْهُ، عَنْ مَرْزُوقِ بْنِ مُحَمَّدٍ الطَّائِيِّ عَنْ فَضَالَةَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ عليه السلام: عَنِ الرَّجُلِ يُدَاوِيهِ النَّصْرَانِيُّ وَ الْيَهُودِيُّ وَ يَتَّخِذُ لَهُ الْأَدْوِيَةَ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِذَلِكَ إِنَّمَا الشِّفَاءُ بِيَدِ اللَّهِ تَعَالَي‌⁽²⁾.

بيان

قال ابن إدريس رحمه الله في السرائر قد ورد الأمر عن رسول الله صلي الله عليه و آله و وردت الأخبار عن الأئمة من ذريته عليهم السلام بالتداوي فَقَالُوا⁽³⁾: تَدَاوَوْا فَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ دَاءً إِلَّا أَنْزَلَ مَعَهُ دَوَاءً إِلَّا السَّامَ فَإِنَّهُ لَا دَوَاءَ لَهُ‌⁽⁴⁾. يعني الموت و يجب علي الطبيب أن يتقي الله سبحانه فيما يفعله بالمريض و ينصح فيه و لا بأس بمداواة اليهودي و النصراني للمسلمين عند الحاجة إلي ذلك و إذا أصاب المرأة علة في جسدها و اضطرّت إلي مداواة الرجال لها كان جائزا.

و قال الشهيد رحمه الله في الدروس يجوز المعالجة بالطبيب الكتابي و قدح‌⁽⁵⁾العين عند نزول الماء.

و قال العلامة قدس سره في المنتهي يجوز الاستيجار للختان و خفض الجواري و المداواة و قطع السلع و أخذ الأجرة عليه لا نعلم فيه خلافا لأنه فعل مأذون فيه شرعا يحتاج إليه و يضطرّ إلي فعله فجاز الاستيجار عليه كسائر الأفعال المباحة و كذا عقد الاستيجار للكحل سواء كان الكحل من العليل أو الطبيب و قال بعض الجمهور إن شرط علي الطبيب لم يجز.

روایت 8

طب: به سندی از امام ششم علیه السّلام نقل شده است که هر که تندرستی او به بیماری می‌چربد و دارو بنوشد به مرگ خود کمک کرده است. ⁽⁶⁾

روایت 9

از امام پنجم علیه السّلام سوال شده از مردی که ترسا و یهودی او را درمان کنند و برای او دارو فراهم سازند؟ فرمود باکی ندارد، همانا درمان به دست خدا تعالی است.

بیان

ابن ادریس. ره. در سرائر گفته: فرمان رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله است و در اخبار امامان ذریه او علیهم السّلام به مداوای درد، فرمودند: مداوا کنید که خدا دردی نداده جز اینکه دوائی برایش عطا فرموده جز مرگ که درمانی ندارد، بر پزشک باید از خدای سبحانه در آنچه با بیمار کند بترسد و برایش خیر خواهی کند و درمان جستن از پزشک یهود و ترسا برای مسلمانان باکی ندارد در صورت نیاز به آن و چون تن زن بیمار شود و ناچار شود به مداوای مرد برایش روا است.

شهید. ره. در دروس گفته: معالجه نزد اهل کتاب رواست و گرفتن آب چشم هم .

علامه. ره. در منتهی گفته: جائز است برای ختنه و بریدن دختران مزدور گرفت و برای درمان درد و بریدن ریشه‌ای که در تن درآید، و در مزد گرفتن بر آنها خلافی ندیدم زیرا کاری است که شرع اجازه داده و بدان نیاز است و ضرورت و مزدور گرفتن بر آنها مانند کارهای مباح دیگر جائز است و همچنین عقد اجاره برای سرمه‌کشیدن خواه سرمه از خود بیمار باشد یا از پزشک و برخی از عامه گفتند اگر قرار بندد با پزشک روا نیست.

«10»

الطب، [طب الأئمة عليهم السلام] عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجْرَانَ عَنْ يُونُسَ بْنِ يَعْقُوبَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنِ الرَّجُلِ يَشْرَبُ الدَّوَاءَ وَ رُبَّمَا قَتَلَهُ وَ رُبَّمَا يَسْلَمُ مِنْهُ وَ مَا يَسْلَمُ أَكْثَرُ قَالَ فَقَالَ أَنْزَلَ اللَّهُ الدَّاءَ وَ أَنْزَلَ الشِّفَاءَ وَ مَا خَلَقَ اللَّهُ دَاءً إِلَّا جَعَلَ لَهُ دَوَاءً فَاشْرَبْ وَ سَمِّ اللَّهَ تَعَالَي‌⁽¹⁾.

«11»

الْعَيَّاشِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام: فِي الْمَرْأَةِ أَوِ الرَّجُلِ‌⁽²⁾يَذْهَبُ بَصَرُهُ فَتَأْتِيهِ‌⁽³⁾الْأَطِبَّاءُ فَيَقُولُونَ نُدَاوِيكَ شَهْراً أَوْ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً مُسْتَلْقِياً كَذَلِكَ يُصَلِّي فَرَجَعْتُ إِلَيْهِ لَهُ فَقَالَ مَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَ لا عادٍ⁽⁴⁾.

«12»

الْمَكَارِمُ، قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: تَدَاوَوْا فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ يُنْزِلْ دَاءً إِلَّا وَ أَنْزَلَ لَهُ شِفَاءً⁽⁵⁾.

«13»

وَ رُوِيَ عَنْهُ صلي الله عليه و آله قَالَ: اثْنَانِ عَلِيلَانِ صَحِيحٌ مُحْتَمٍ وَ عَلِيلٌ مُخَلِّطٌ⁽⁶⁾.

«14»

وَ قَالَ صلي الله عليه و آله: تَجَنَّبِ الدَّوَاءَ مَا احْتَمَلَ بَدَنُكَ الدَّاءَ فَإِذَا لَمْ يَحْتَمِلِ الدَّاءَ فَالدَّوَاءُ⁽⁷⁾.

«15»

عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ نَبِيّاً مِنَ الْأَنْبِيَاءِ مَرِضَ فَقَالَ لَا أَتَدَاوَي حَتَّي يَكُونَ الَّذِي أَمْرَضَنِي هُوَ الَّذِي يَشْفِينِي فَأَوْحَي اللَّهُ تَعَالَي إِلَيْهِ لَا أَشْفِيكَ حَتَّي تَتَدَاوَي فَإِنَّ الشِّفَاءَ مِنِّي‌⁽⁸⁾.

«16»

الْكَافِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَخِيهِ الْعَلَاءِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ الْحَسَنِ الْمُتَطَبِّبِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام :

روایت 10

طب: به سندش از یونس بن یعقوب که از امام ششم علیه السّلام پرسیدم، مردی دواء نوشد و بسا او را بکشد و بیشتر او را تندرست کند، فرمود خدا درد داده و شفا داده، و هیچ دردی نیافریده جز اینکه داروئی برای آن نهاده بنوش و نام خدا تعالی ببر. ⁽⁹⁾

روایت 11

تفسیر عیاشی: از امام پنجم علیه السّلام نقل می‌کند که دو زن یا مرد که چشم خود را از دست دادند و پزشکان آیند و گویندش، در مدت یک ماه یا چهل روز درمانت می‌کنیم که به پشت خوابیده باشی، و همچنان نماز خوانده، و بدو مراجعه کردم و فرمود: «هر که بیچاره شد حرجی بر او نیست» ⁽¹⁰⁾

روایت 12

مکارم: آمده است پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: مداوا کنید که خدا دردی نداده جز که برای آن درمانی نهاده است. ⁽¹¹⁾

روایت 13

و از آن حضرت صلی اللَّه علیه و آله و سلم نقل شده است که دو کس بیمارند: تندرستی که پرهیز کند و بیماری که هر چیز خورد.

روایت 14

و حضرتش صلی اللَّه علیه و آله فرمود تا تنت تاب درد دارد از دارو بپرهیز و چون بی تاب شد دارو به کار بر.

روایت 15

از امام ششم علیه السّلام است که پیامبری بیمار شد و گفت: درمان نکنم تا همان که بیمارم کرده درمان کند، خدا تعالی به او وحی کرد، شفایت ندهم تا مداوا کنی، زیرا شفاء از من است⁽¹²⁾.

روایت 16

کافی⁽¹³⁾از اسماعیل بن حسن پزشک نقل شده است که به امام ششم علیه السّلام گفتم

إِنِّي رَجُلٌ مِنَ الْعَرَبِ وَ لِي بِالطِّبِّ بَصَرٌ وَ طِبِّي طِبٌّ عَرَبِيٌّ وَ لَسْتُ آخُذُ عَلَيْهِ صَفَداً فَقَالَ لَا بَأْسَ قُلْتُ إِنَّا نَبُطُّ الْجُرْحَ وَ نَكْوِي بِالنَّارِ قَالَ لَا بَأْسَ قُلْتُ وَ نَسْقِي هَذِهِ السَّمُومَ الإسمحيقون وَ الْغَارِيقُونَ قَالَ لَا بَأْسَ قُلْتُ إِنَّهُ رُبَّمَا مَاتَ قَالَ وَ إِنْ مَاتَ قُلْتُ نَسْقِي عَلَيْهِ النَّبِيذَ قَالَ لَيْسَ فِي الْحَرَامِ‌⁽¹⁾شِفَاءٌ قَدِ اشْتَكَي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَالَتْ لَهُ عَائِشَةُ بِكَ ذَاتُ الْجَنْبِ فَقَالَ أَنَا أَكْرَمُ عَلَي اللَّهِ مِنْ أَنْ يَبْتَلِيَنِي بِذَاتِ الْجَنْبِ قَالَ فَأَمَرَ فَلُدَّ بِصَبِرٍ⁽²⁾.

بيان

قال في القاموس الصفد محرّكة العطاء و قال بطّ الجرح و الصرّة شقّه.

و أقول الإسمحيقون لم أجده في كتب اللغة و لا الطبّ و الذي وجدته في كتب الطب هو إصطمخيقون ذكروا أنه حبّ مسهل للسوداء و البلغم و كأنه كان كذا فصحّف قوله ليس في الحرام شفاء يدل علي عدم جواز التداوي بالحرام مطلقا كما هو ظاهر أكثر الأخبار و هو خلاف المشهور و حملوا علي ما إذا لم يضطرّ إليه و لا اضطرار إليه.

و قوله قد اشتكي لعله استشهاد للتداوي بالدواء المرّ أنا أكرم علي الله كأنه لاستلزم هذا المرض اختلال العقل و تشويش الدماغ غالبا و قال الفيروزآبادي اللدود كصبور ما يصبّ بالمسعط من الدواء في أحد شقّي الفم و قد لدّه لدّا و لدودا و لدّه إياه و ألدّه و لدّ فهو ملدود.

«17»

الْكَافِي، عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ يَعْقُوبَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام الرَّجُلُ يَشْرَبُ الدَّوَاءَ وَ يَقْطَعُ الْعِرْقَ وَ رُبَّمَا انْتَفَعَ بِهِ وَ رُبَّمَا قَتَلَهُ قَالَ يَقْطَعُ وَ يَشْرَبُ‌⁽³⁾.

من مرد عربی هستم و پزشکی می‌دانم، و طبم عربی است و مزد هم نمی‌گیرم، فرمود باکی ندارد، گفتم: ما زخم را می‌شکافیم، با آتش داغ میکنیم، فرمود: باکی ندارد، گفتم: داروی زهر ناک چون اسمحیقون یا غاریقون بکار بریم، فرمود: باکی ندارد، گفتم: بسا بیمار بمیرد، فرمود: گرچه بمیرد گفتم: روی آن شراب بنوشانیم، فرمود: شفا در حرام نیست، رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله بیمار شد و عایشه به او گفت تو ذات الجنب داری، فرمود: من نزد خدا ارجمندترم از آنکه مرا گرفتار ذات الجنب کند، گفت فرمود: داروی صبر در دهانش ریختند.

بیان

در قاموس گفته است: الصفد – محرک – عطا است, و گفت: زخم و خراش را بشکاف: برش بزن.

و من گویم: «اسمحیقون» را در کتب لغت و طب نیافتم، اما در کتب طب اصمطخیقون آمده که دانه‌ای است مسهل برای سوداء و بلغم و شاید همین بوده و اشتباه ضبط شده، این که می‌گوید شفا در حرام نیست دلالت بر این دارد که مداوا به حرام مطلقا جائز نیست چنانچه ظاهر بیشتر اخبار است و آن خلاف مشهور است، و حمل شده به صورت عدم اضطرار و انحصار.

و نقل درد پیغمبر را گواه مداوای به داروهای تلخ آورده و اینکه فرموده از ذات الجنب بر کنارم برای این است که این بیماری مایه پریشانی خرد و مغز است غالبا.

روایت 17

روضه کافی: از یونس بن یعقوب نقل شده که به امام ششم علیه السّلام گفتم: کسی دارو نوشد و رگ برّد و بسا از آن سود برد و بسا هم او را بکشد، فرمود: ببرد و بنوشد. ⁽⁴⁾

«18»

وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ حُكَيْمٍ عَنْ عُثْمَانَ الْأَحْوَلِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ عليه السلام يَقُولُ: لَيْسَ مِنْ دَوَاءٍ إِلَّا وَ هُوَ يُهَيِّجُ دَاءً وَ لَيْسَ شَيْ‌ءٌ فِي الْبَدَنِ أَنْفَعَ مِنْ إِمْسَاكِ الْيَدِ إِلَّا عَمَّا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ‌⁽¹⁾.

بيان

إلا و هو أي نفسه أو معالجته إلا عما يحتاج إليه من الأكل بأن يحتمي عن الأشياء المضرّة و لا يأكل أزيد من الشبع أو من المعالجة أو منهما.

«19»

النهج، [نهج البلاغة] قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: امْشِ بِدَائِكَ مَا مَشَي بِكَ‌⁽²⁾.

«20»

دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِيِّ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: تَدَاوَوْا فَإِنَّ الَّذِي أَنْزَلَ الدَّاءَ أَنْزَلَ الدَّوَاءَ.

«21»

وَ قَالَ صلي الله عليه و آله: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ دَاءٍ إِلَّا أَنْزَلَ لَهُ شِفَاءً.

«22»

الْكَافِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْجَعْفَرِيِّ عَنْ حَمْدَانَ بْنِ إِسْحَاقَ قَالَ: كَانَ لِيَ ابْنٌ وَ كَانَ تُصِيبُهُ الْحَصَاةُ فَقِيلَ لِي لَيْسَ لَهُ عِلَاجٌ إِلَّا أَنْ تَبُطَّهُ فَبَطَطْتُهُ فَمَاتَ فَقَالَتِ الشِّيعَةُ شَرِكْتَ فِي دَمِ ابْنِكَ قَالَ فَكَتَبْتُ إِلَي أَبِي الْحَسَنِ صَاحِبِ الْعَسْكَرِ فَوَقَّعَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ يَا أَحْمَدُ لَيْسَ عَلَيْكَ فِيمَا فَعَلْتَ شَيْ‌ءٌ إِنَّمَا الْتَمَسْتَ الدَّوَاءَ وَ كَانَ أَجَلُهُ فِيمَا فَعَلْتَ‌⁽³⁾.

«23»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ الْعَلَوِيِّ عَنْ جَدِّهِ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ مُوسَي عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَرِيضِ يُكْوَي أَوْ يَسْتَرْقِي قَالَ لَا بَأْسَ إِذَا اسْتَرْقَي بِمَا يَعْرِفُهُ.

توضيح

في القاموس كواه يكويه كيّا أحرق جلده بحديدة و نحوها و قال الرقية بالضم العوذة و الجمع رقي و رقاه رقيا و رقيا و رقية فهو رقاء نفث في عوذته انتهي قوله عليه السلام بما يعرفه أي بما يعرف معناه من القرآن و الأدعية و الأذكار لا بما لا يعرفه من الأسماء السريانية و العربية

روایت 18

از همان نقل شده که ابو الحسن علیه السّلام می‌فرمود: هیچ دارو نباشد جز آنکه دردی را انگیزد، و برای تن سودمندتر نباشد از دست باز داشتن از هر چه نیازی بدان نیست. ⁽⁴⁾

بیان

«جز آنکه» یعنی خودش یا معالجه‌اش [دردی انگیزد] «نیازی بدان نیست» برای قوت که از هر چه زیان دارد بپرهیزد و بعد از سیری نخورد، و داروی بی‌ضرورت ننوشد.

روایت 19

نهج البلاغه: امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: با درد برو تا با تو می‌رود. ⁽⁵⁾

روایت 20

دعوات راوندی: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: مداوا کنید، زیرا آنکه درد داده دارو هم داده.

روایت 21

و فرمود پیامبر صلی اللَّه علیه و آله: خدا دردی نداده مگر اینکه برای آن داروئی داده است.

روایت 22

کافی: به سندی از حمدان بن اسحاق نقل شده است که گفت پسری داشتم و سنگ مثانه داشت به من گفتند درمانی ندارد جز اینکه آن را بشکافی و آن را شکافتم و مرد، شیعه گفتند: در خون پسرت شریکی آن را به امام دهم علیه السّلام نوشتم و او نگاشت: ای احمد در آنچه کردی بر تو گناهی نیست همانا تو درمان خواستی و مرگش در آن بوده که تو کردی. ⁽⁶⁾

روایت 23

قرب الاسناد: به سندش از علی بن جعفر که از برادرم امام هفتم علیه السّلام پرسیدم از بیمار که او را داغ کنند یا برایش دعا بگیرند و بر او وردی بخوانند؟ فرمود گناه ندارد هر گاه ورد خوانده شود به آنچه بفهمد.

توضیح

در قاموس آمده است: کواه یکوسه کیا: پوستش را با آهن یا مانند آن بسوزان و گفته است: الرقیه – با ضمه – تعویذ است و جمع آن رقی است. و رقاه رقیا و رقیا و رقیه رقاء است: دور انداختن تعویذ این که می‌فرماید به آنچه بفهمد یعنی معنایش را بداند از قرآن و دعاء و ذکر نه بدان چه نفهمد از نامهای سریانی و

و الهندية و أمثالها كالمناطر المعروفة في الهند إذ لعلها يكون كفرا و هذيانا.

أو المعني ما يعرف حسنه بخبر أو أثر ورد فيه و الأول أظهر و الأحوط أن لا يكون معه نفث لا سيما إذا كان في عقدة و تمام القول فيه في كتاب الدعاء.

قال في النهاية قد تكرر ذكر الرقية و الرقي و الرقي و الاسترقاء في الحديث و الرقية العوذة التي يرقي بها صاحب الآفة كالحمّي و الصرع و غير ذلك من الآفات.

و قد جاء في بعض الأحاديث جوازها و في بعضها النهي عنها فمن الجواز قوله استرقوا لها فإن بها النظرة أي اطلبوا لها من يرقيها و من النهي قوله لا يسترقون و لا يكتوون و الأحاديث في القسمين كثيرة و وجه الجمع بينهما أن الرقي يكره منها ما كان بغير اللسان العربي و بغير أسماء الله تعالي و صفاته و كلامه في كتبه المنزلة و أن يعتقد أن الرقيا نافعة لا محالة فيتكل عليها و إياه أراد بقوله ما توكل من استرقي و لا يكره منها ما كان في خلاف ذلك كالتعوّذ بالقرآن و أسماء الله تعالي و الرقي المروية و لذلك قال للذي رقي بالقرآن و أخذ عليه أجرا من أخذه برقية باطل فقد أخذت برقية حق.

وَ كَقَوْلِهِ فِي حَدِيثِ جَابِرٍ أَنَّهُ صلي الله عليه و آله قَالَ: اعْرِضُوهَا عَلَيَّ فَعَرَضْنَاهَا فَقَالَ لَا بَأْسَ بِهَا إِنَّمَا هِيَ مَوَاثِيقُ. كأنه خاف أن يقع فيها شي‌ء مما كانوا يتلفظون به و يعتقدونه من الشرك في الجاهلية و ما كان بغير اللسان العربي مما لا يعرف له ترجمة و لا يمكن الوقوف عليه فلا يجوز استعماله فَأَمَّا⁽¹⁾قَوْلُهُ: لَا رُقْيَةَ إِلَّا مِنْ عَيْنٍ أَوْ حُمَةٍ. فمعناه لا رقية أولي و أنفع‌⁽²⁾من أحدهما هذا كما قيل لا فتي إلا علي و قد أمر صلي الله عليه و آله غير واحد من أصحابه بالرقية و سمع بجماعة يرقّون فلم ينكر عليهم.

و هندی و مانند آنها چون منطرهای هندی، زیرا بسا که کفر و هذیان است، یا مقصود این است که خوبی آن را بداند به وسیله خبری یا روایتی که در باره آن وارد است، و نخست روشن‌تر است، و احوط این است که با آن دمیدن نباشد خصوص در گره، و تمام سخن در این باره در کتاب دعاء است.

در نهایه می‌گوید: رقیه و رُقی و رَقی و استرقا چندین بار در حدیث ذکر شده و آن تعویذی است که آفت زده را با آن افسون کنند چون تب دار و غشی و آفتهای دیگر:

در برخی احادیث جواز آن رسیده و در برخی نهی از آن. جواز در این روایت است که «افسونش سازید که نظرش کردند» یعنی برایش بخواهید کسی که افسونش کند، دلیل نهی این است که «نه رقیه خواهند و نه داغ کنند» و احادیث به هر دو معنا بسیار است و ماحصل این است که رقیه بد آن است که به جز زبان عربی باشد و به جز نامهای خدا تعالی و صفاتش و کلمات کتابهای او که فرو آورده و یا معتقد باشد که رقیه به ناچار سودمند است و بدان اعتماد کند که در حدیث است «توکل ندارد بخدا کسی که رقیه و افسون خواهد» و آنچه به خلاف اینها است بد نیست چون تعویذ از قرآن و نامهای خدا و آنچه روایت شده که فرمود به کسی که از قرآن بیمار را ورد میخواند و مزد می‌گرفت: هر که به ورد باطل مزد گرفته تو به رقیه حق مزد گرفتی.

و مانند فرموده آن حضرت در حدیث جابر که آن نوشته‌ها را به من نشان دهید و آنها را به وی نشان دادیم فرمود گناهی ندارد، همانا مایه اعتمادند، مثل اینکه نگران بوده در آنها چیزی باشد از آنچه می‌گفتند و معتقد بودند در زمان جاهلیت از شرک و بت‌پرستی، و آنچه به زبان جز عرب است و معنایش مفهوم نیست و نمی‌توانش فهمید به کار بردنش روا نیست، و اما اینکه فرموده «رقیه نباشد جز چشم زخم و گزیدگی» مقصود این است که رقیه‌ای سودمندتر و بهتر برای آنها نباشد چنانچه در معنی «لا فتی الّا علی» گفتند. و البته آن حضرت چند تن از اصحابش را فرمود که رقیه دهند، و جمعی را شنید افسون می‌کنند و انکار نکرد .

وَ أَمَّا الْحَدِيثُ الْآخَرُ: فِي صِفَةِ أَهْلِ الْجَنَّةِ الَّذِينَ يَدْخُلُونَهَا بِغَيْرِ حِسَابٍ هُمُ الَّذِينَ لَا يَسْتَرِقُونَ وَ لَا يَكْتَوُونَ وَ عَلي رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ فهذا من صفة الأولياء المعرضين عن أسباب الدنيا لا يلتفتون إلي شي‌ء من علائقها و تلك درجة الخواصّ لا يبلغها غيرهم فأما العوام فمرخص لهم في التداوي و المعالجات و من صبر علي البلاء و انتظر الفرج من الله تعالي بالدعاء كان من جملة الخواصّ و الأولياء و من لم يصبر رخص له في الرقية و العلاج و الدواء⁽¹⁾انتهي.

و عدّ الشهيد قدس سره من المحرمات الأقسام و العزائم بما لا يفهم معناه و يضرّ بالغير فعله.

«24»

الْخِصَالُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي الْيَقْطِينِيِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ يَحْيَي عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: لَا يَتَدَاوَي الْمُسْلِمُ حَتَّي يَغْلِبَ مَرَضُهُ صِحَّتَهُ‌⁽²⁾.

«25»

الشِّهَابُ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: تَدَاوَوْا فَإِنَّ الَّذِي أَنْزَلَ الدَّاءَ أَنْزَلَ الدَّوَاءَ. وَ قَالَ صلي الله عليه و آله: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ دَاءٍ إِلَّا أَنْزَلَ لَهُ شِفَاءً.

الضوء، ضوء الشهاب لفظ الإنزال هنا يفيد رفعة الفاعل لا الإنزال من فوق إلي أسفل كما قال تعالي وَ أَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ⁽³⁾أي كان تكوين ذلك و خلقه و إيجاده برفعة و قوة و الداء المرض و أصله دوء و قد داء يداء داء إذا مرض مثل خاف يخاف و الدواء ما يتعالج به و ربما يكسر فاؤه و هو بمصدر داويته أشبه و الدوي مقصورا أيضا المرض و قد دوي يدوي دوي تقول منه هو يدوي و

و اما حدیث دیگر که در وصف اهل بهشت فرموده: اهل بهشت که بی حساب در آن درآیند آنانند که نه رقیه خواهند و نه داغ کنند و به پروردگارشان توکل کنند، این در وصف اولیاء روگردان از اسباب دنیوی است که به چیزی از علائق آن رو نکنند، و آن درجه خواصّ است و دیگران بدان نرسند، و اما عوام در مداوا و درمان رخصت دارند، و هر که بر بلا شکیبا باشد و چشم به راه گشایش از طرف خدا باشد و دعا کند از خواص و اولیاء خداست، و هر که شکیب ندارد به او رخصت رقیه و معالجه و درمان داده شده. پایان..

و شهید. قده. افسونها و عزائم به الفاظی که معناشان مفهوم نیست و به دیگری زیان دارند از محرمات شمرده است.

روایت 24

خصال: از امیر المؤمنین علیه السّلام نقل شده است که: مسلمان مداوا نکند تا بیماری بر صحتش چیره گردد. ⁽⁴⁾

روایت 25

الشهاب: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: مداوا کنید زیرا آنکه درد داده دوا هم فرو فرستاده و همو صلی اللَّه علیه و آله و سلم فرمود خدا دردی ندهد مگر اینکه شفاء آن را هم بدهد.

الضوء: لفظ انزل اینجا مفید معنای بزرگی فاعل است, زیرا انزال از بالا به پایین است, همان طور که خدای تعالی فرمود «و انزلنا الحدید⁽⁵⁾»{و

آهن را فروفرستادیم} که به معنای به وجود آوردن آن و خلقتش و ایجاد آن با رفعت و قوت است. و الداء به معنای بیماری است, و اصل آن «دوء» است, و صرف آن داء یداء داء است هنگام بیماری, مانند خاف یخاف. و الدواء آن است که با آن معالجه می کنند. و چه بسا «فا»ی آن حذف می شود, و به مصدر «داویته» شبیه تر است. و الدوی – مقصوره – هم به معنای بیماری است, و صرف آن دوی, یدوی, دوی است, که گفته شده «هو یدوی و یداوی»

يداوي يَقُولُ صلي الله عليه و آله: تَعَالَجُوا وَ لَا تَتَكَلَّمُوا⁽¹⁾فإن الله الذي أمرض قد خلق الأدوية المتعالج بها بلطيف صنعه و جعل بعض الحشائش و الخشب و الصموغ و الأحجار أسبابا للشفاء من العلل و الأدواء فهي تدل علي عظيم قدرته و واسع رحمته.

و هذا الحديث يدل علي خطاء من ادعي التوكل في الأمراض و لم يتعالج و وصف صلي الله عليه و آله الشبرم‌⁽²⁾بأنه حارّ يارّ فلو لا أن التعالج بالأدوية صحيح لما وصف الشبرم بذلك و فائدة الحديث الحثّ علي معالجة الأمراض بالأدوية و راوي الحديث أبو هريرة.

و قال الشفاء البرء من الداء و قد شفاه الله فهو مصدر سمي‌⁽³⁾كما تري يقول كما أن الداء من الله تعالي فكذلك الشفاء منه بخلاف ما يقوله الطبيعيون من أن الداء من الأغذية و الشفاء من الأدوية و لئن قيل إن الله تعالي قد أجري العادة بأنه يستضر بعض الناس ببعض الأغذية و في بعض الأحوال فلعمري إنه لصحيح و لكنه من فعل الله تعالي و إن كان تناول تلك الطعام السبب في ذلك.

و سئل طبيب العرب الحارث بن كلدة عن إدخال الطعام علي الطعام فقال هو الذي أهلك البرية و أهلك السباع في البرية فجعل إدخال الطعام علي الطعام الذي لم ينضج في المعدة و لم ينزل منها داء مهلكا و هذا علي عادة أكثرية أجراها

و فرموده است صلی الله علیه و آله و سلم که معالجه کنید و صحبت نکنید, که خداوند کسی است که بیماری می دهد و داروها را که با آن معالجه می کنید با طبع لطیف خود خلق کرده است. و برخی علف ها و چوب ها و صمغ ها و سنگ ها را اسباب شفا از بیماری ها وامراض قرار داده است, که دال بر قدرت عظیم او و رحمت واسع اوست.

و این حدیث دال بر خطای کسی است که در امراض خود تنها توکل می کند و به دنبال معالجه نیست, و ایشان صلی الله علیه و آله شبرم را به اینکه گرم و یار است توصیف فرموده است, و اگر معالجه به داروها صحیح نیست چرا آن را وصف فرموده است. و فایده حدیث تشویق به معالجه با داروها است و راوی حدیث ابوهریره است.

و فرمود: معالجه کنید و سخن نگویید که آن خدا که بیمار کند دارو را هم به لطف صنعش آفریده و برخی گیاهان و چوبها و صمغها و سنگها را وسیله درمان بیماریها و دردها قرار داده، و آنها دلیل قدرت عظیم و رحمت واسع او باشند.

و این حدیث دلیل خطاء کسی است که مدعی صرف توکل است در بیماری و معالجه نمی‌کند. و وصف کرد صلی اللَّه علیه و آله «شبرم» را به اینکه گرم است و اگر معالجه به دارو درست نبود، شبرم را وصف چنانی نمیکرد (شبرم دانه‌ایست چون نخود که آن را بپزند و برای مداوا بخورند. از نهایه) فایده حدیث واداشتن به معالجه بیماری است با دارو و راوی آن ابو هریره است.

و گفته: شفاء بهتر شدن از بیماری است، که می‌گوئی (شفاه اللَّه) و چنانچه نبی می‌فرماید: آنچنان که درد از خدا تعالی است درمان هم از او است به خلاف گفته مادیون که درد از غذاء است و شفا از دواء، و اگر گفته شود: شیوه خدا است که برخی مردم در بعضی احوال از غذائی زیان بینند سخن درستی باشد به جان خودم ولی همان کار خداست تعالی گر چه خوردن آن خوراک سبب آن است.

و از پزشک عرب «حارث بن کلده» پرسیدند از خوردن خوراک روی خوراک گفت همان است که مردم را نابود کند و درنده‌ها را در بیابان از میان برد و خوراک روی خوراکی که هضم نشده درد کشنده‌ای است، و این شیوه بیشترین است که خدا تعالی اجراء کرده،

الله تعالي و قد تنخرم بأصحاب المعد النارية الملتهبة التي تهضم ما ألقي فيها و كله متعلق بقدرة الله جلت عظمته.

و روي في سبب هذا الحديث: أن رجلا جرح علي عهد رسول الله صلي الله عليه و آله فقال ادعوا له الطبيب فقالوا يا رسول الله و هل يغني الطبيب من شي‌ء فقال نعم ما أنزل الله من داء إلا أنزل له شفاء. و فائدة الحديث الحث علي التداوي و التشفي بالمعالجة و مراجعة الطب و أهل العلم بذلك و الممارسة و راوي الحديث هلال بن يساف‌⁽¹⁾.

«26»

التَّهْذِيبُ، بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِيزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ يُعَالِجُ الدَّوَاءَ لِلنَّاسِ فَيَأْخُذُ عَلَيْهِ جُعْلًا قَالَ لَا بَأْسَ‌⁽²⁾.

«27»

طِبُّ النَّبِيِّ، قَالَ صلي الله عليه و آله: مَا خَلَقَ اللَّهُ دَاءً إِلَّا وَ خَلَقَ لَهُ دَوَاءً إِلَّا السَّامَ‌⁽³⁾.

بيان

السام الموت أي المرض الذي حتم فيه الموت.

دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ

رُوِّينَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ عَنِ الْأَئِمَّةِ الصَّادِقِينَ مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ عليهم السلام آثَاراً فِي التَّعَالُجِ وَ التَّدَاوِي وَ مَا يَحِلُّ مِنْ ذَلِكَ وَ مَا يَحْرُمُ وَ فِيمَا جَاءَ عَنْهُمْ عليهم السلام لِمَنْ تَلَقَّاهُ بِالْقَبُولِ وَ أَخَذَهُ بِالتَّصْدِيقِ بَرَكَةً وَ شِفَاءً إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَي لَا لِمَنْ لَمْ يُصَدِّقْ فِي ذَلِكَ وَ أَخَذَهُ عَلَي وَجْهِ التَّجْرِبَةِ.

«28»

وَ قَدْ رُوِّينَا عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهما السلام: أَنَّهُ حَضَرَ يَوْماً عِنْدَ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ أَمِيرِ الْمَدِينَةِ فَشَكَا مُحَمَّدٌ إِلَيْهِ وَجَعاً يَجِدُهُ فِي جَوْفِهِ فَقَالَ حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام أَنَّ رَجُلًا شَكَا إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَجَعاً يَجِدُهُ فِي جَوْفِهِ فَقَالَ :

جز آنها که معده‌های آتشین دارند که هر چه در آنها رود هضم کنند و همه به قدرت خدا جلّت عظمته وابسته است.

و در شأن ورود این حدیث روایت شده است: مردی در زمان رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله زخم خورد پس ایشان فرمود: برایش پزشکی بیاورید، گفتند: یا رسول اللَّه پزشک سودی دهد؟ فرمود: آری خدا دردی نداده جز آنکه درمانی برایش نهاده، فایده حدیث تشویق به مداوا کردن و درمان‌جوئی از معالجه است و مراجعه به پزشک و دانشمندان طب و راوی حدیث هلال بن یساف است.

روایت 26

تهذیب: از محمّد بن مسلم نقل شده است که از امام پنجم پرسیدم از مردی که معالجه درد مردم میکند و مزد می‌گیرد، فرمود: باکی ندارد.

روایت 27

طب النبی: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: خدا دردی نیافریده جز که برایش درمانی آفریده جز السام. ⁽⁴⁾

بیان

السام الموت، یعنی مرضی که به واسطه‌ی آن مرگ حتمی است.

دعائم الاسلام

از پیامبر صلی اللَّه علیه و آله و سلم و امامان راستگوی خاندانش روایاتی داریم در باره معالجه و مداوا و حلال و حرام آن، و آنچه از آنها رسیده برای کسی که بپذیرد و خوش باور است برکت است و درمان ان شاء اللَّه، نه برای ناباوری که بخواهد آنها را بیازماید.

روایت 28

و از امام صادق روایت است که روزی نزد محمّد بن خالد امیر مدینه حاضر شد، و محمّد از درد دلش به او شکایت کرد، فرمود: به سند پدرانم برایم بازگو شده از علی علیه السّلام که مردی نزد رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله از درد درونش شکایت کرد،

خُذْ شَرْبَةَ عَسَلٍ وَ أَلْقِ فِيهَا ثَلَاثَ حَبَّاتِ شُونِيزٍ⁽¹⁾أَوْ خَمْساً أَوْ سَبْعاً وَ اشْرَبْهُ تَبْرَأْ بِإِذْنِ اللَّهِ فَفَعَلَ ذَلِكَ الرَّجُلُ فَبَرَأَ فَخُذْ أَنْتَ ذَلِكَ .

فَاعْتَرَضَ عَلَيْهِ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ كَانَ حَاضِراً فَقَالَ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ قَدْ بَلَغَنَا هَذَا وَ فَعَلْنَاهُ فَلَمْ يَنْفَعْنَا فَغَضِبَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام وَ قَالَ إِنَّمَا يَنْفَعُ اللَّهُ بِهَذَا أَهْلَ الْإِيمَانِ بِهِ وَ التَّصْدِيقِ لِرَسُولِهِ وَ لَا يَنْتَفِعُ بِهِ أَهْلُ النِّفَاقِ وَ مَنْ أَخَذَهُ عَلَي غَيْرِ تَصْدِيقٍ مِنْهُ لِلرَّسُولِ فَأَطْرَقَ الرَّجُلُ.

«29»

وَ مِنْهُ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ: تَدَاوَوْا فَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ دَاءً إِلَّا أَنْزَلَ مَعَهُ دَوَاءً إِلَّا السَّامَ يَعْنِي الْمَوْتَ فَإِنَّهُ لَا دَوَاءَ لَهُ.

«30»

وَ عَنْهُ عليه السلام: إِنَّ قَوْماً مِنَ الْأَنْصَارِ قَالُوا لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ لَنَا جَاراً اشْتَكَي بَطْنَهُ أَ فَتَأْذَنُ لَنَا أَنْ نُدَاوِيَهُ قَالَ بِمَا ذَا تُدَاوُونَهُ قَالُوا يَهُودِيٌّ هَاهُنَا يُعَالِجُ مِنْ هَذِهِ الْعِلَّةِ قَالَ بِمَا ذَا قَالُوا بِشَقِّ الْبَطْنِ فَيَسْتَخْرِجُ مِنْهُ شَيْئاً فَكَرِهَ ذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَعَاوَدُوهُ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلَاثاً فَقَالَ افْعَلُوا مَا شِئْتُمْ فَدَعَوُا الْيَهُودِيَّ فَشَقَّ بَطْنَهُ وَ نَزَعَ مِنْهُ رَجْرَجاً كَثِيراً ثُمَّ غَسَلَ بَطْنَهُ ثُمَّ خَاطَهُ وَ دَاوَاهُ فَصَحَّ وَ أُخْبِرَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله فَقَالَ إِنَّ الَّذِي خَلَقَ الْأَدْوَاءَ جَعَلَ لَهَا دَوَاءً وَ إِنَّ خَيْرَ الدَّوَاءِ الْحِجَامَةُ وَ الْفِصَادُ وَ الْحَبَّةُ السَّوْدَاءُ يَعْنِي الشُّونِيزَ.

بيان

رجرجا كذا في النسخ و لعل المراد القيح و نحوها مجازا قال في القاموس الرجرجة بكسرتين بقية الماء في الحوض و الجماعة الكثيرة في الحرب و البزاق و كفلفل نبت انتهي.

و لا يبعد أن يكون أصله رجزا يعني القذر و الفصد بالفتح و الفصاد بالكسر شقّ العرق.

«31»

الدَّعَائِمُ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهما السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الرَّجُلِ يُدَاوِيهِ الْيَهُودِيُّ وَ النَّصْرَانِيُّ قَالَ لَا بَأْسَ إِنَّمَا الشِّفَاءُ بِيَدِ اللَّهِ.

یک شربت عسل برگیر و سه تا سیاه دانه یا پنج یا هفت در آن بیفکن و آن را بنوش و به فرمان خدا خوب می‌شوی، آن مرد چنین کرد و خوب شد تو هم آن را به کار بند، یکی از اهل مدینه که حاضر بود اعتراض کرد که این حدیث به ما رسیده و آن را به کار بستیم و سودی نداشت، امام علیه السّلام خشمگین شد و فرمود: خدا به این وسیله معتقدان به خود و باور داران رسولش را سود بخشد و منافقان و ناباوران رسول صلی اللَّه علیه و آله از آن سود نبرند و آن مرد سر به زیر افکند.

روایت 29

و از همان است که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و سلم فرمود: مداوا کنید که خدا دردی نداده جز آنکه با آن درمانی داده مگر مرگ که درمان ندارد .

روایت 30

و از او است علیه السّلام که گروهی از انصار به وی گفتند یا رسول اللَّه راستی ما را همسایه‌ای است که دلش درد کند به ما اجازه میدهی او را مداوا کنیم؟ فرمود: با چه او را مداوا کنید؟ گفتند: یک یهودی اینجا است که این درد را مداوا کند، فرمود: با چه؟ گفتند شکمش را می‌شکافد و چیزی از آن بیرون می‌آورد، رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله آن را بد شمرد، دوباره و سه باره به آن حضرت باز گفتند فرمود: هر کار خواهید بکنید، و آن یهودی را خواستند و شکمش را شکافت و چرک و پلیدی بسیاری از آن برآورد و آن را شست و دوخت و مداوا کرد و خوب شد، و به پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله و سلم گزارش شد و فرمود: راستی آنکه دردها را آفرید برایشان درمانی نهاده و بهترین درمان حجامت است و رگ زدن و سیاه دانه – یعنی شونیز..

بیان

رجرجه در نسخ آمده است, و شاید مراد آن چرک و امثال آن به طریق مجازی است. در قاموس آمده است که رجرجه به کسر باقی مانده آب در حوض و جماعت بسیار در جنگ و بزاق است, و مانند فلفل نبت است – پایان..

روایت 31

دعائم: که از امام صادق علیه السّلام سوال شد از کسی که یهودی یا ترسا او را مداوا کنند فرمود: باکی ندارد همانا درمان به دست خداوند است.

«32»

وَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنَ عَلِيٍّ عليهما السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ المَرْأَةِ تُصِيبُهَا الْعِلَلُ فِي جَسَدِهَا أَ يَصْلُحُ أَنْ يُعَالِجَهَا الرَّجُلُ قَالَ عليه السلام إِذَا اضْطُرَّتْ إِلَي ذَلِكَ فَلَا بَأْسَ.

«33»

وَ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَنْ تَطَبَّبَ فَلْيَتَّقِ اللَّهَ وَ لْيَنْصَحْ وَ لْيَجْتَهِدْ.

«34»

وَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: أَنَّهُ نَهَي عَنِ الْكَيِّ.

«35»

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهما السلام: أَنَّهُ رَخَّصَ فِي الْكَيِّ فِيمَا لَا يُتَخَوَّفُ فِيهِ الْهَلَاكُ وَ لَا يَكُونُ فِيهِ تَشْوِيهٌ.

العقائد، للصدوق قال رضي الله عنه: اعتقادنا في الأخبار الواردة في الطبّ أنها علي وجوه منها ما قيل علي هواء مكة و المدينة فلا يجوز⁽¹⁾استعماله في سائر الأهوية و منها ما أخبر به العالم علي ما عرف من طبع السائل و لم يعتبر بوصفه إذ كان أعرف بطبعه منه و منها ما دلّسه المخالفون في الكتب لتقبيح صورة المذهب عند الناس و منها ما وقع فيه سهو من ناقله و منها ما حفظ بعضه و نسي بعضه .

و ما روي في العسل أنه شفاء من كل داء فهو صحيح و معناه أنه شفاء من كل داء بارد .

و ما روي في الاستنجاء بالماء البارد لصاحب البواسير فإن ذلك إذا كان بواسيره من الحرارة .

و ما روي في الباذنجان من الشفاء فإنه في وقت إدراك الرطب لمن يأكل الرطب دون غيره من سائر الأوقات فأدوية العلل الصحيحة عن الأئمة عليهم السلام هي الأدعية و آيات القرآن و سورة علي حسب مَا وَرَدَتْ بِهِ الْآثَارُ بِالْأَسَانِيدِ الْقَوِيَّةِ وَ الطُّرُقِ الصَّحِيحَةِ .

فَقَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: كَانَ فِيمَا مَضَي يُسَمَّي الطَّبِيبُ الْمُعَالِجَ فَقَالَ مُوسَي بْنُ عِمْرَانَ يَا رَبِّ مِمَّنِ الدَّاءُ قَالَ مِنِّي قَالَ فَمِمَّنِ الدَّوَاءُ قَالَ مِنِّي قَالَ:

روایت 32

از امام پنجم پرسیدند اگر زنی بیمار شود آیا روا است مردی او را مداوا کند؟ فرمود: اگر ناچار است باکی ندارد.

روایت 33

و از علی علیه السّلام روایت شده است که پزشک باید خدا ترس و خیر خواه و کوشا باشد.

روایت 34

و از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله است که از داغ کردن نهی کرد.

روایت 35

و از امام صادق علیه السّلام نقل است که در داغ کردنی که نگرانی مرگ و زشتی نیست رخصت داد.

در عقائد صدوق است که اعتقاد ما در باره اخبار وارده طب:این است که چند بخش هستند، یکی ویژه هوای مکه و مدینه و به کار بردن در هواهای دیگر روا نیست دوّم امام روی شناسائی طبع پرسنده چیزی گفته، و گزارش خود او را نادیده گرفته چون بهتر از خودش وضع او را می‌دانسته سوّم مخالفان جعل کردند و در کتب شیعه انداختند تا مذهب را نزد مردم زشت کنند چهارم: دچار سهو و اشتباه ناقلان است، پنجم برخی حفظ شده و برخی فراموش شده و نسخه درست به دست نیست.

آنچه در باره عسل رسیده که شفای هر دردی است درست است و مقصود این است که درمان هر درد سردی است.

و آنچه در باره استنجاء به آب سرد رسیده که قاطع بواسیر است البته در آنجا است که بواسیر از حرارت است.

و آنچه در باره بادنجان رسیده که شفاء است مقصود هنگام خرما است برای کسی که خرما میخورد نه در اوقات دیگر، و داروی درست بیماری که از امامان علیهم السّلام است همان دعاها و آیات و سور قرآن مجید است طبق آنچه به اسناد قدرتمند و طرق صحیح روایت شده است.

امام صادق علیه السّلام فرمود: در گذشته پزشک را معالج می‌نامیدند و موسی بن عمران علیه السّلام گفت: پروردگارا، درد از کیست؟ فرمود: از من گفت: درمان از کیست؟ فرمود: از من گفت:

فَمَا يَصْنَعُ النَّاسُ‌⁽¹⁾بِالْمُعَالِجِ فَقَالَ تَطِيبُ بِذَلِكَ نُفُوسُهُمْ فَسُمِّيَ الطَّبِيبُ طَبِيباً لِذَلِكَ وَ أَصْلُ الطَّبِيبِ الْمُدَاوِي .

وَ كَانَ دَاوُدُ عليه السلام تَنْبُتُ فِي مِحْرَابِهِ كُلَّ يَوْمٍ حَشِيشَةٌ فَتَقُولُ خُذْنِي فَإِنِّي أَصْلَحُ لِكَذَا وَ كَذَا فَرَأَي فِي آخِرِ عُمُرِهِ حَشِيشَةً نَبَتَتْ فِي مِحْرَابِهِ فَقَالَ لَهُ مَا اسْمُكِ قَالَتْ أَنَا الْخُرْنُوبَةُ فَقَالَ دَاوُدُ عليه السلام خَرِبَ الْمِحْرَابُ وَ لَمْ يَنْبُتْ فِيهِ شَيْ‌ءٌ بَعْدَ ذَلِكَ.

وَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله مَنْ لَمْ يَشْفِهِ الْحَمْدُ فَلَا شَفَاهُ اللَّهُ.

و قال الشيخ المفيد قدس الله روحه في شرحه عليها الطبّ صحيح و العلم به ثابت و طريقه الوحي و إنما أخذه العلماء به عن الأنبياء و ذلك أنه لا طريق إلي علم حقيقة الداء إلا بالسمع و لا سبيل إلي معرفة الدواء إلا بالتوفيق فثبت أن طريق ذلك هو السمع عن العالم بالخفيّات تعالي و الإخبار عن الصادقين عليهم السلام مفسّرة بِقَوْلِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: الْمَعِدَةُ بَيْتُ الْأَدْوَاءِ⁽²⁾وَ الْحِمْيَةُ رَأْسُ الدَّوَاءِ وَ عَوِّدْ كُلَّ بَدَنٍ مَا اعْتَادَ.

و قد ينجع في بعض أهل البلاد من الدواء من مرض يعرض لهم ما يهلك من استعمله لذلك المرض من غير أهل تلك البلاد و يصلح لقوم ذوي عادة ما لا يصلح لمن خالفهم في العادة.

و كان الصادقون عليهم السلام يأمرون بعض أصحاب الأمراض باستعمال ما يضرّ بمن كان به المرض فلا يضرّه و ذلك لعلمهم عليهم السلام بانقطاع سبب المرض فإذا استعمل الإنسان ما يستعمله كان مستعملا له مع الصحة من حيث لا يشعر بذلك و كان علمهم بذلك من قبل الله تعالي علي سبيل المعجز لهم و البرهان لتخصيصهم به و خرق العادة بمعناه فظن قوم أن ذلك الاستعمال إذا حصل مع مادة المرض نفع فغلطوا فيه و استضرّوا به و هذا قسم لم يورده أبو جعفر و هو معتمد في هذا الباب و الوجوه التي ذكرناها من

پس مردم با معالج چه کار دارند؟ فرمود: به وسیله او دلشان خوش می‌شود، و از آنجا پزشک را طبیب نامیدند و اصل آن مداوا کننده است.

و داود علیه السلام در طاقچه خود همیشه سبزه می کاشت, و می گفت مرا بگیرید که من برای فلان و فلان صالح ترم. و در آخر عمر خود دید که سبزه در طاقچه اش روییده, از او پرسید نام تو چیست؟ گفت خرنوبه, پس داود علیه السلام گفت طاقچه خراب شد, و دیگر پس از آن چیزی در آن نکاشت.

پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله و سلم فرمود: کسی که حمد او را شفا ندهد درمان ندارد.

و شیخ مفید. قدس الله روحه. در شرح عقائد گفته: طب درست است، و دانش پزشکی پا برجاست و راه آن وحی است، و دانشمندان آن شاگردان پیامبرانند، زیرا دانستن حقیقت دردها راهی ندارد جز شنیدن از انبیاء، و شناخت دارو راهی ندارد جز توفیق از خدا، پس ثابت شد که راه آن دریافت از دانای نهانها است که خدا تعالی است، و اخبار امامان باید تفسیر شود به گفته امیر المؤمنین علیه السّلام که شکمبه خانه دردها است و پرهیز سر داروها است و باید خود را به آنچه شیوه داری بداری.

و بسا مردم برخی بلاد داروئی برای دردی دارند که رخ دهد بدانها که اگر مردم بلاد دیگرش به کار بندند برای درمان همان درد آنها را بکشد، و برای مردمی که بدان عادت دارند شاید و برای آنها که خلاف آن عادت را دارند نشاید.

و امامان علیهم السّلام برخی دردمندان را می‌فرمودند تا آنچه زیان دارد به کار زنند و زیان نمیزد، و این برای آن بوده که می‌دانستند مایه بیماری پایان یافته و به کار بردن آن با تندرستی است که نمی‌دانسته و آن را از سوی خدا می‌دانستند بر سبیل معجزه و برهان امامت خود و خرق عادت، و مردمی گمان بردند که این درمان با وجود مایه بیماری هم مورد دارد، و اشتباه کردند و زیان دیدند از آن و این قسمی است که ابو جعفر صدوق آن را یاد آور نشده با اینکه در این باب مورد اعتماد است، و وجوه دیگری که ما بعد از این یاد کردیم

بعد هي علي ما ذكره و الأحاديث محتملة لما وصفه حسب ما ذكرناه انتهي.

و أقول يحتمل بعضها وجها آخر و هو أن يكون ذكر بعض الأدوية التي لا مناسبة لها بالمرض علي سبيل الافتنان و الامتحان ليمتاز المؤمن المخلص القوي الإيمان من المنتحل أو ضعيف الإيقان فإذا استعمله الأول انتفع به لا لخاصيته و طبعه بل لتوسّله بمن صدر عنه و يقينه و خلوص متابعته كالانتفاع بتربة الحسين عليه السلام‌⁽¹⁾و بالعوذات و الأدعية.

و يؤيد ذلك أنا ألفينا جماعة من الشيعة المخلصين كان مدار علمهم و معالجتهم علي الأخبار المروية عنهم عليهم السلام و لم يكونوا يرجعون إلي طبيب و كانوا أصح أبدانا و أطول أعمارا من الذين يرجعون إلي الأطباء و المعالجين.

و نظير ذلك أن الذين لا يبالون بالساعات النجومية و لا يرجعون إلي أصحابها و لا يعتمدون عليها بل يتوكلون علي ربهم و يستعيذون من الساعات المنحوسة و من شر البلايا و الأعادي بالآيات و الأدعية أحسن أحوالا و أثري أموالا و أبلغ آمالا من الذين يرجعون في دقيق الأمور و جليلها إلي اختيار الساعات و بذلك يستعيذون من الشرور و الآفات كما مر في باب النجوم و التكلان علي الحي القيوم.

فائدة

رَوَي الْمُخَالِفُونَ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ: إِنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ الدَّاءَ وَ الدَّوَاءَ وَ جَعَلَ لِكُلِّ دَاءٍ دَوَاءً فَتَدَاوَوْا وَ لَا تَتَدَاوُوا بِحَرَامٍ. وَ عَنْ جَابِرٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ: إِنَّ لِكُلِّ دَاءٍ دَوَاءً فَإِذَا أُصِيبَ دَوَاءُ الدَّاءِ بَرَأَ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَي. وَ عَنْ أُسَامَةَ بْنِ شَرِيكٍ قَالَ: قَالَتِ الْأَعْرَابُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَ لَا نَتَدَاوَي قَالَ نَعَمْ يَا عِبَادَ اللَّهِ تَدَاوَوْا فَإِنَّ اللَّهَ لَمْ يَضَعْ دَاءً إِلَّا وَضَعَ لَهُ شِفَاءً وَ دَوَاءً إِلَّا دَاءً وَاحِداً قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا هُوَ قَالَ الْهَرَمُ. وَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله:

همان است که او یاد کرده و احادیث برای احتمالاتی که او گفته محتمل هستند آنچنان که ما ذکر کردیم.

من گویم :

در برخی وجه دیگری آید از این رو که ذکر برخی داروهای بی‌تناسب برای آزمایش بوده تا مؤمن مخلصِ درستْ ایمان از وابسته و سست عقیده جدا شود، که چون دسته اول آن را به کار برند از آن سود برند نه از اثر طبعی آن بلکه از اثر ایمان به امام و یقین و خلوص در پیروی مانند درمان با تربت امام حسین علیه السّلام و تعویذها و دعاها.

و مؤید آن است که می‌دانیم جمعی از مخلصان شیعه طب و معالجه آنها روی دستور اخبار مرویه از أئمه اطهار علیهم السّلام بوده، و به پزشک رجوعی نداشتند، و تندرست‌تر و درازعمرتر بودند از آنان که به پزشکان مراجعه می‌کردند.

و مانند آن این است که کسانی که به ساعتهای خبرشناسان بی‌اعتنای هستند و بدانها مراجعه ندارند و اعتماد نکنند بلکه کار به خدا واگذارند، و از ساعت نحس و بلا و دشمن به آیات و ادعیه پناه برند حالشان بهتر و ثروتمندترند و بیشتر به آرزوهایشام می‌رسند تا آنان که در خرد و درشت هر کاری به ساعت نجوم و تقویم مراجعه دارند، و آن را پناه شر و آفات میدانند آنچنان که در باب نجوم گذشت و توکل بر حی قیوم باید.

یک فایده:

مخالفین از ابی دردا روایت کردند که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود راستی خدا درد و دواء را نازل فرموده و برای هر دردی دوایی ساخته، درمان کنید و به حرام درمان نکنید، و از جابر است که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و سلم فرمود: برای هر دردی دوایی است، و چون دواء برای درد درست باشد به اذن خدا تعالی بهبود یابد و از اسامة بن شریک که گفت اعراب گفتند: یا رسول اللَّه مداوا نکنیم؟ فرمود: چرا ای بندگان خدا، مداوا کنید که خدا دردی ننهاده جز اینکه برایش درمان و دوایی نهاده جز یک درد، گفتند: یا رسول اللَّه، آن چیست؟ فرمود: پیری، و از ابی هریره است که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و سلم فرمود

مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ دَاءٍ إِلَّا أَنْزَلَ لَهُ دَوَاءً وَ فِي حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ بَعْدَ ذَلِكَ عَلِمَهُ مَنْ عَلِمَهُ وَ جَهِلَهُ مَنْ جَهِلَهُ.

أقول:

قال بعضهم المراد بالإنزال إنزال علم ذلك علي لسان الملك للنبي مثلا أو عبر بالإنزال عن التقدير و في بعض الأخبار التقييد بالحلال فلا يجوز التداوي بالحرام و في حديث جابر الإشارة إلي أن الشفاء متوقف علي الإصابة بإذن الله تعالي و ذلك أن الدواء قد تحصل له مجاوزة الحد في الكيفية أم الكمية فلا ينجع بل ربما أحدث داء آخر و فيها كلها إثبات الأسباب و إن ذلك لا ينافي التوكل علي الله لمن اعتقد أنها بإذن الله و بتقديره و أنها لا تنجع بدوائها بل بما قدره الله تعالي فيها و إن الدواء قد ينقلب داء إذا قدر الله تعالي و إليه الإشارة في حديث جابر بإذن الله فمدار ذلك كله علي تقدير الله و إرادته.

و التداوي لا ينافي التوكل كما لا ينافيه دفع الجوع و العطش بالأكل و الشرب و كذلك تجنب المهلكات و الدعاء لطلب العافية و رفع المضار و غير ذلك و يدخل في عمومه أيضا الداء القاتل الذي اعترف حذاق الأطباء بأن لا دواء له و بالعجز عن مداواته.

و لعل الإشارة في حديث ابن مسعود بقوله و جهله من جهله إلي ذلك فتكون باقية علي عمومها و يحتمل أن يكون في الخبر حذف تقديره لم ينزل داء يقبل الدواء إلا أنزل له شفاء و الأول أولي و مما يدخل في قوله جهله من جهله ما يقع لبعض المرضي أنه يداوي من داء بدواء فيبرأ ثم يعتريه ذلك الداء بعينه فيتداوي بذلك الدواء بعينه فلا ينجع و السبب في ذلك الجهل بصفة من صفات الدواء فرب مرضين تشابها و يكون أحدهما مركبا لا ينجع فيه ما ينجع في الذي ليس مركبا فيقع الخطاء من هناك و قد يكون متحدا لكن يريد الله أن لا ينجع فلا ينجع و هناك تخضع رقاب الأطباء.

وَ قَدْ رُوِيَ أَنَّهُ قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَ رَأَيْتَ رُقًي نَسْتَرْقِيهَا وَ دَوَاءً نَتَدَاوَي بِهِ هَلْ يَرُدُّ مِنْ قَضَاءِ اللَّهِ شَيْئاً قَالَ هِيَ مِنْ أَقْدَارِ اللَّهِ تَعَالَي. و الحاصل أن حصول

خدا دردی نداده جز اینکه برایش دارویی نهاده، و در حدیث ابن مسعود دنبالش گفته: دانسته آن را هر که دانسته و ندانسته هر که ندانسته.

من می‌گویم: برخی گفتند مقصود از انزال این است که درمان را به زبان فرشته به پیامبر نازل فرموده یا مقصود تقدیر آن است و در برخی اخبار شرط حلال کرده و مداوا به حرام جائز نیست، و در حدیث جابر اشاره دارد که شفاء موقوف است به درست بودن دارو و اذن خدا تعالی برای آنکه دوا بسا از حد بگذرد و موافق بیماری در نیاید و اثر نکند و بلکه درد دیگر پدید کند، و مقصود همه این است که اسباب اثر دارند و منافات با توکل به خدا ندارند با اعتقاد به اینکه اثر آنها به اذن خدا و تقدیر اوست و شفاء از دارو نیست بلکه از فرمان خداست و بسا بفرمان خدا دارو درد شود و کلمه باذن اللَّه در حدیث جابر اشاره به آن است.

و مداوا با توکل بر خدا منافات ندارد چون خوردن و نوشیدن برای رفع گرسنگی و تشنگی، و همچنان دوری از آنچه هلاک کند، و نه با دعای طلب عافیت، و رفع زیان و جز آن، و درد کشنده را هم که پزشکان بی درمان دانند و خود را از مداوای آن ناتوان خوانند شامل است .

و شاید اینکه در حدیث ابن مسعود است که «ندانسته هر که ندانسته» اشاره به آنست و به عموم خود باقی است، و بسا که مقصود خبر این است که خدا درد دارو پذیری نفرستاده جز آنکه شفا برایش فرو فرستاده و دردهای بی درمان را شامل نیست ولی معنی اول بهتر است که همه را فرا گیرد، و از آنچه در ندانسته درآید این است که بیماری با داروئی مداوا کند و بهتر شود و باز خود همان درد را بگیرد و با همان دارو مداوا کند و بهتر نشود برای اینکه وصف دارو را خوب ندانسته بسا دو بیماری به هم مانند و در یکی بیماری دیگر باشد و آن دارو از این رو اثر نکند و خطا از اینجا است، و بسا همان درد است و خدا نخواسته اثر کند و اینجا است که گردن پزشکان خم می‌شود.

و البته روایت است که گفته شده یا رسول اللَّه بفرما بدانیم وردی که می‌خوانیم یا داروئی که به کار می‌بریم چیزی از قضای خدا را برمی‌گرداند؟ فرمود: خود آنها هم تقدیر خدا تعالی باشند، و حاصل اینکه

الشفاء بالدواء إنما هو كدفع الجوع بالأكل و العطش بالشرب فهو ينجع في ذلك في الغالب و قد يتخلف لمانع و الله أعلم.

و استثناء الموت في بعض الأحاديث واضح و لعل التقدير إلا داء الموت أي المرض الذي قدّر علي صاحبه الموت و استثناء الهرم في الرواية الأخري إما لأنه جعله شبيها بالموت و الجامع بينهما نقص الصحة أو لقربه من الموت و إفضائه إليه و يحتمل أن يكون الاستثناء منقطعا و التقدير لكن الهرم لا دواء له.

تتمة :

قال بعض المحققين الطبيب الحاذق في كل شي‌ء و خصّ المعالج به عرفا و الطب نوعان نوع طب جسد و هو المراد هنا و طب قلب و معالجته خاصة بما جاء به رسول الله عن ربه تعالي و أما طب الجسد فمنه ما جاء في المنقول عنه صلي الله عليه و آله و منه ما جاء عن غيره و غالبه راجع إلي التجربة.

ثم هو نوعان نوع لا يحتاج إلي فكر و نظر بل فطر الله عليه الحيوانات مثل ما يدفع الجوع و العطش و نوع يحتاج إلي الفكر و النظر كدفع ما يحدث في البدن مما يخرجه عن الاعتدال و هو إما إلي حرارة أو برودة و كل منهما إما إلي رطوبة أو يبوسة أو إلي ما يتركب منهما و الدفع قد يقع من خارج البدن و قد يقع من داخله و هو أعسرهما و الطريق إلي معرفته بتحقيق السبب و العلامة و الطبيب الحاذق هو الذي يسعي في تفريق ما يضرّ بالبدن جمعه أو عكسه و في تنقيص ما يضر بالبدن زيادته أو عكسه.

و مدار ذلك علي ثلاثة أشياء حفظ الصحة و الاحتماء عن المؤذي و استفراغ المادة الفاسدة و قد أشير إلي الثلاثة في القرآن فالأول من قوله تعالي في القرآن فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلي سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ⁽¹⁾و ذلك أن السفر مظنة

شفا خواستن با دوا مانند سیری خواستن از خوراک و سیرابی از آب است و بیشتر اثر دارد و بسا برای مانعی از اثر نیفتد و اللَّه اعلم. و جدا کردن مرگ که در برخی اخبار است یعنی درد مرگ بی درمان است یا بیماری که مرگ در آن مقدر است و جدا کردن پیری در روایت دیگر یا برای این است که آن را مانند مرگ نموده که هر دو در ناتندرستی با هم شریک هستند و یا برای آنکه به مرگ نزدیک است و بدان خواهد کشید، و بسا استثناء منقطع است بدین معنی که ولی پیری درمان ندارد.

پایان

برخی محققین گفته‌اند: طبیب استاد هر فنی است، و در عرف به پزشک مخصوص شده، طب دو بخش است طب تن که در اینجا منظور است، و طب روح و دل که درمانش همان است که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله از پروردگار خود آورده ولی طب تن از پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله و دیگران نقل شده و بیشتر از روی آزمایش است.

و آن دو نوع است یکی نیاز به اندیشه و بررسی ندارد بلکه خدا آن را سرشت هر جاندار ساخته مانند خوردن و نوشیدن برای رفع درد گرسنگی و تشنگی و دوم نیاز به اندیشه و بررسی دارد چون پدیده‌های تن که اعتدال آن را برهم زنند، و آنها یا گرمی و یا سردی باشند و هر کدام یا با رطوبت است و یا خشکی یا ترکیبی از هر دو، و درمانش گاهی به وسیله‌ای بیرون تن است و گاهی درون آن که دشوارتر است، و راه دانستن آن بررسی از سبب و نشانه است و پزشک ماهر آن است که بکوشد آنچه جمعش با تن زیان دارد یا کم کردن آن از هم جدا کند و بفهمد و همچنان هر چه کم کردنش زیان دارد یا فزودنش.

و مایه همه سه چیز است، بهداشت تن، پرهیز از زیان رساندن به آن و شستن تن از ماده فاسده، و در قرآن به هر سه اشاره شده است. پس اول قول خدا است که در قرآن فرمود: «فمن کان منکم مریضا او علی سفر فعده من ایام اخر⁽²⁾» {[ولی] هر کس از شما بیمار یا در سفر باشد [به همان شماره] تعدادی از روزهای دیگر [را روزه بدارد]} برای آنکه سفر خود رنج آور است

النصب و هو من مغيّرات الصحّة فإذا وقع فيه الصيام ازداد فأبيح الفطر إبقاء علي الجسد و كذا القول في المرض و الثاني و هو الحمية من قوله تعالي وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ‌⁽¹⁾و أنه استنبط منه جواز التيمم عند خوف استعمال الماء البارد و الثالث عن قوله أَوْ بِهِ أَذيً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ⁽²⁾و أنه أشير بذلك إلي جواز حلق الرأس الذي منع منه المحرم لاستفراغ الأذي الحاصل من البخار المحتقن في الرأس.

باب 52 التداوي بالحرام

الآيات

البقرة: فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ‌⁽³⁾

المائدة: فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ‌⁽⁴⁾

الأنعام: فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ‌⁽⁵⁾و قال تعالي وَ قَدْ فَصَّلَ لَكُمْ ما حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ‌⁽⁶⁾

النحل: فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ‌⁽⁷⁾

تفسير

تدل هذه الآيات علي جواز الأكل و الشرب من المحرم عند الضرورة إذا لم يكن باغيا أو عاديا و فسر الباغي بوجوه منها الخارج علي إمام زمانه.

و منها الأخذ عن مضطر مثله بأن يكون لمضطر آخر شي‌ء يسد به رمقه فيأخذه

و تندرستی را می‌کاهد و روزه نیز به این رنج بیفزاید و روزه خوردن در آن رواست برای بهداشت تن و هم چنین است بیماری. و دوم پرهیز است که خدا فرمود «و لا تقتلوا انفسکم⁽⁸⁾» { و خودتان را مکشید } که از آن استفاده شده جواز تیمم هنگام ترس از به کار بردن آب سرد برای وضوء یا غسل. و سوم از قول خدای تعالی که فرمود «أو به أذی من رأسه ففدیه⁽⁹⁾» { یا در سر ناراحتیی داشته باشد [و ناچار شود در احرام سر بتراشد] به کفاره [آن باید] روزه‌ای بدارد یا صدقه‌ای دهد یا قربانیی بکند } که دلیل است بر جواز تراشیدن سر برای محرم به خاطر ترس از زیان حبس بخار در سر برای سلامت بدن .

باب پنجاه و دوم : در درمان به حرام

آیات

{[ولی] کسی که [برای حفظ جان خود به خوردن آنها] ناچار شود در صورتی که ستمگر و متجاوز نباشد بر او گناهی نیست زیرا خدا آمرزنده و مهربان است}

{ و هر کس دچار گرسنگی شود بی‌آنکه به گناه متمایل باشد [اگر از آنچه منع شده است بخورد] بی تردید خدا آمرزنده مهربان است}

الانعام / 145

13) . الانعام / 119

14) . النحل / 115

منه و ذلك غير جائز بل يترك نفسه حتي يموت و لا يميت الغير و منها الطالب للذة كما ذهب إليه جمع من الأصحاب.

و أما العادي فقيل هو الذي يقطع الطريق و قيل هو الذي يتجاوز مقدار الضرورة و قيل الذي يتجاوز مقدار الشبع وَ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: الْبَاغِي الَّذِي يَخْرُجُ عَلَي الْإِمَامِ وَ الْعَادِي الَّذِي يَقْطَعُ الطَّرِيقَ لَا تَحِلُّ لَهُمَا الْمَيْتَةُ. و ستأتي الأخبار في ذلك و غيره.

و قوله سبحانه غَيْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ أي غير مائل إلي إثم بأن يأكل زيادة علي الحاجة أو للتلذذ أو غير متعمد لذلك و لا مستحلّ أو غير عاص بأن يكون باغيا علي الإمام أو عاديا متجاوزا عن قدر الضرورة أو عما شرع الله بأن يقصد اللذة لا سدّ الرمق و سيأتي تمام القول في ذلك في محله إن شاء الله.

و اختلف فيما إذا كانت الضرورة من جهة التداوي هل هي داخلة في عموم تلك الآيات و هل يجوز التداوي بالحرام عند انحصار الدواء فيه فذهب بعض الأصحاب إلي عدم جواز التداوي بالحرام مطلقا و بعضهم إلي عدم جواز التداوي بالخمر و سائر المسكرات و جواز التداوي بسائر المحرمات و بعضهم إلي جواز التداوي بكل محرم عند انحصار الدواء فيه.

قال المحقق قدس الله روحه في الشرائع و لو اضطر إلي خمر و بول قدّم البول و لو لم يوجد إلا الخمر قال الشيخ في المبسوط لا يجوز دفع الضرورة بها و في النهاية يجوز و هو الأشبه و لا يجوز التداوي بها و لا بشي‌ء من الأنبذة و لا بشي‌ء من الأدوية معها شي‌ء من المسكر أكلا و شربا و يجوز عند الضرورة أن يتداوي بها للعين.

و قال الشهيد الثاني رفع الله درجته هذا هو المشهور بين الأصحاب بل ادعي عليه في الخلاف الإجماع و أطلق ابن البراج جواز التداوي به إذا لم يكن له عنه مندوحة و جعل الأحوط تركه و كذا أطلق في الدروس جوازه للعلاج كالترياق و الأقوي الجواز مع خوف التلف بدونه و تحريمه بدون ذلك و هو اختيار العلامة

و این روا نیست گر چه از گرسنگی بمیرد و دیگری را نکشد و کسی که دنبال لذت است آنگونه که جمعی از اصحاب به آن معتقدند.

و اما در مورد متجاوز گفته شده است: مقصود راهزن است و همچنین کسی که بیش از اندازه رفع ضرورت یا بیش از گرسنگی بخورد، و در برخی روایات است از امام صادق علیه السّلام که فرمود: باغی آن است که به امام شوریده، و عادی راهزن است که مردار بر آنها حلال نیست، و اخبار در این باره و دیگر مسائل خواهد آمد.

و اینکه فرموده غَیْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ یعنی مشتاق گناه نباشد که بیش از نیاز یا برای لذت بخورند و یا تعمد کنند و آن را حلال شمارند، یا مقصود این است که نافرمان بر امام نباشند یا از اندازه نیاز و ناچاری تجاوز نکنند و از آنچه شرع رخصت داده بیرون نروند و لذت نجویند، و سخن کامل در این باره در جای خود بیاید ان شاء اللَّه.

و اگر برای مداوا ناچار شود آیا خوردن آن در این آیه وارد است یا نه و آیا درمان کردن درد با حرام در صورت ناچاری رواست یا نه؟ مورد اختلاف است و برخی اصحاب گفتند مداوای با حرام مطلقا جائز نیست و برخی عدم جواز را در باره می دانسته‌اند و هر خمری و مداوای با حرامهای دیگر را به ضرورت جائز دانسته و برخی مداوای با حرام را مطلقا در صورت ضرورت و نبودن دارویی جز آن جایز شمرده‌ند .

محقق. قدس الله روحه. در شرائع گفته: اگر ناچار است به می یا ادرار، باید ادرار را مقدّم دارد، و اگر جز می دوایی نباشد شیخ در مبسوط منع کرده و در نهایه تجویز کرده و منع درست‌تر است و مداوا با می و هر نوشیدنی مست‌کننده و هر داروی آلوده به مست‌کننده خوردنی باشد یا نوشیدنی جایز نیست و در ناچاری برای درد چشم جایز است.

شهید ثانی. رفع الله درجته. گفته این همان مشهور میان اصحاب است و در خلاف بر آن دعوی اجماع کرده، و ابن البراج

برای در ناچاری آن را تجویز کرده و ترکش را احوط دانسته، در دروس هم جواز معالجه را کلی آورده مانند معالجه با تریاک که اقوی جواز است در موقع ترس از مرگ و حرمت آن است بی‌آن، و آن مختار علامه است

في المختلف و تحمل روايات المنع علي تناول الدواء لطلب العافية جمعا بين الأدلة انتهي.

و قال الشهيد روح الله روحه في الدروس و يباح تناول المائعات النجسة لضرورة العطش و إن كان خمرا مع تعذر غيره و هل تكون المسكرات سواء أو تكون الخمرة مؤخرة عنها الظاهر نعم للإجماع علي تحريمها بخلافها و لو وجد خمرا و بولا و ماء نجسا فهما أولي من الخمر لعدم السكر بهما و لا فرق بين بوله و بول غيره.

و قال الجعفي يشرب للضرورة بول نفسه لا بول غيره و كذا يجوز التناول للعلاج كالترياق و الاكتحال بالخمر للضرورة و رواه هارون بن حمزة عن الصادق عليه السلام و تحمل الروايات الواردة بالمنع من الاكتحال به و المداواة علي الاختيار و منع الحسن من استعمال المسكر مطلقا بخلاف استعمال القليل من السموم المحرمة عند الضرورة لأن تحريم الخمر تعبّد و في الخلاف لا يجوز التداوي بالخمر مطلقا و لا يجوز شربها للعطش و تبعه ابن إدريس في أحد قوليه في التداوي و جوز الشرب للضرورة ثم جوز في القول الآخر الأمرين.

و قال الشيخ ابن فهد قدس الله سره في كنز العرفان أما الخمر فيحرم التداوي بها إجماعا بسيطا و مركبا و أما دفع التلف فقيل بالمنع أيضا و الحق عدمه بل يباح دفعا للتلف و كذا باقي المسكرات نعم لو وجد الخمر و باقي المسكرات أخّر الخمر.

و قال رحمه الله في المهذب :

أما التداوي بالخمر أو بشي‌ء من المسكرات أو المحرمات فلا يجوز فيحل تناول الخمر لطلب السلامة في صورة دفع الهلاك و لا يجوز لطلب الصحة في دفع الأمراض.

و هل يجوز التداوي به للعين منع منه ابن إدريس و الشيخ في أحد قوليه

در مختلف، و روایات منع حمل شوند بر پیشگیری از مرض برای جمع میان ادله. پایان. .

شهید. روَّح. در دروس گفته: نوشیدن مایع نجسی برای ناچاری از تشنگی مباح است گر چه می باشد در صورت نبودن آن، و آیا همه مست‌کننده‌ها برابرند یا می آخر آنها است؟ ظاهر این است که جز او بر او مقدم است چون حرمت می اجماعی است و حرمت جز آن در حال ضرورت مورد اختلاف است، و اگر می و ادرار و آب نجس دارد این دو مقدم بر می هستند چون مستی نمی‌آورند و فرقی میان ادرار خودش و دیگری نیست.

جعفی گفته: در ضرورت ادرار خود را نوشد نه از دیگری را، و همچنین تناول آن برای معالجه جایز است چون تریاک یا سرمه‌کشیدن با می که هارون بن حمزه آن را از امام صادق علیه السّلام روایت کرده، و روایات منع از ریختن آن را در چشم و مداوا به آن را به حال اختیار باید حمل کرد، و حسن استعمال مسکر را مطلقا منع کرده به خلاف اندکی از زهرهای حرام در صورت ضرورت برای آنکه حرمت می تعبدی است، در خلاف گفته: مداوا با می مطلقا جایز نیست و نه رفع عطش با آن، ابن ادریس هم در یک قولش در باره مداوا از او پیروی کرده، و نوشیدن به ناچاری را تجویز کرده و در قول دیگر هر دو را تجویز کرده است .

شیخ ابن فهد. قدس الله سره. در کنز العرفان: گفته: حرام است مداوا با می به اجماع بسیط و مرکب و اما دفع تلف به وسیله آن قولی است به منع نیز و حق جواز آن است برای حفظ جان و همچنین باشند مسکرات دیگر ولی باقی مسکرات بر خمر مقدم هستند.

در مهذب گفته است:

اما مداوا با می یا مسکرات دیگر یا محرمات جایز نیست، و نوشیدن می برای حفظ جان مباح است ولی برای پیشگیری از بیماری مباح نیست.

و آیا ریختن آن در چشم برای دواء جائز است؟ ابن ادریس و شیخ در قولی منع کردند

و أجازه في الآخر و اختاره المحقق و العلامة ثم قال فإن كان مضطرا فليكتحل به و كذا نقول في المريض إذا تيقّن التلف لو لا التداوي بها جاز إذا كان لدفع التلف لا لطلب الصحة قاله القاضي و اختاره العلامة و منع الشيخ و ابن إدريس قال القاضي و الأحوط تركه أما التداوي ببول الإبل فجائز إجماعا و غيرها من الطاهرة علي الأصح انتهي.

و المسألة في غاية الإشكال و إن كان ظنّ انحصار الدواء في الحرام بعيدا لا سيما في خصوص الخمر و المسكرات.

الأخبار

«1»

الْعِلَلُ وَ الْمَجَالِسُ لِلصَّدُوقِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ بَزِيعٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُذَافِرٍ⁽¹⁾عَنْ أَبِيهِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام لِمَ حَرَّمَ اللَّهُ الْمَيْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَ الْخَمْرَ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ لَمْ يُحَرِّمْ ذَلِكَ عَلَي عِبَادِهِ وَ أَحَلَّ لَهُمْ مَا سِوَي ذَلِكَ مِنْ رَغْبَةٍ فِيمَا أَحَلَّ لَهُمْ وَ لَا زُهْدٍ فِيمَا حَرَّمَ‌⁽²⁾عَلَيْهِمْ وَ لَكِنَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ الْخَلْقَ وَ عَلِمَ‌⁽³⁾مَا تَقُومُ بِهِ أَبْدَانُهُمْ وَ مَا يُصْلِحُهَا⁽⁴⁾فَأَحَلَّهُ لَهُمْ وَ أَبَاحَهُ وَ عَلِمَ مَا يَضُرُّهُمْ فَنَهَاهُمْ عَنْهُ ثُمَّ أَحَلَّهُ لِلْمُضْطَرِّ فِي الْوَقْتِ الَّذِي لَا يَقُومُ بَدَنُهُ إِلَّا بِهِ فَأَحَلَّهُ لَهُ بِقَدْرِ الْبُلْغَةِ لَا غَيْرِ ذَلِكَ الْخَبَرَ⁽⁵⁾.

«2»

الْمَحَاسِنُ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَي عَنِ ابْنِ أُذَيْنَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ إِسْمَاعِيلَ الْجُعْفِيِّ وَ عِدَّةٍ قَالُوا سَمِعْنَا أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام يَقُولُ: التَّقِيَّةُ فِي كُلِّ شَيْ‌ءٍ وَ كُلُّ شَيْ‌ءٍ اضْطُرَّ إِلَيْهِ ابْنُ آدَمَ فَقَدْ أَحَلَّهُ اللَّهُ لَهُ‌⁽⁶⁾.

و شیخ در قول دیگرش تجویز کرده و محقق و علامه هم آن را اختیار کردند، و اگر ناچار باشد آن را در چشم بریزد، و همچنین بیمار برای حفظ جان به آن مداوا کند برای جلوگیری از تلف نه تحصیل تندرستی قاضی آن را گفته و علامه اختیار کرده و شیخ و ابن ادریس منع کردند، قاضی گفته و احوط ترک آن است، ولی مداوا با ادرار شتر به اجماع جایز است و به ادرارهای پاک دیگر بنا بر اصح. پایان..

مسأله در نهایت اشکال است، و اطمینان بانحصار دواء در حرام و خصوصا در می و مسکرات بعید است.

روایات

روایت 1

علل و مجالس صدوق: از عذافر نقل شده که به ابی جعفر علیه السّلام گفتم: چرا خدا مردار و خون و گوشت خوک و می را حرام کرده است؟ فرمود: آنها را بر بنده‌اش حرام کرده و جز آنها را حلال، برای رغبت در آنچه حلال کرده و زهد در آنچه حرام کرده ولی خدا عزّ و جلّ مردم را آفریده و دانسته چه چیز مایه زیست تن و بهتر بودن است و آن را براشان حلال کرده و مباح نموده و دانسته آنچه براشان زیان دارد و از آن بازشان داشته و برای ناچار که مایه زیست تن او باشد به اندازه رفع ناچاری حلال کرده نه جز آن –الخبر.⁽⁷⁾.

روایت 2

محاسن: از امام پنجم علیه السّلام نقل شده که فرمود: تقیه در هر چیزی است، و هر چه آدمی بدان ناچار شود خدا آن را برایش حلال کرده است⁽⁸⁾.

«3»

كِتَابُ الْمَسَائِلِ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ مُوسَي قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الدَّوَاءِ هَلْ يَصْلُحُ بِالنَّبِيذِ قَالَ لَا.

«4»

الْعَيَّاشِيُّ، عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ عَنْ شَيْخٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: كُنَّا عِنْدَهُ فَسَأَلَهُ شَيْخٌ فَقَالَ إِنَّ بِي‌⁽¹⁾وَجَعاً وَ إِنَّمَا⁽²⁾أَشْرَبُ لَهُ النَّبِيذَ وَ وَصَفَهُ لَهُ الشَّيْخُ فَقَالَ مَا يَمْنَعُكَ مِنَ الْمَاءِ الَّذِي جَعَلَ اللَّهُ مِنْهُ كُلَّ شَيْ‌ءٍ حَيٍّ قَالَ لَا يُوَافِقُنِي قَالَ فَمَا يَمْنَعُكَ مِنَ الْعَسَلِ قَالَ اللَّهُ فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ قَالَ لَا أَجِدُهُ قَالَ فَمَا يَمْنَعُكَ مِنَ اللَّبَنِ الَّذِي نَبَتَ مِنْهُ لَحْمُكَ وَ اشْتَدَّ عَظْمُكَ قَالَ لَا يُوَافِقُنِي قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَ تُرِيدُ أَنْ آمُرَكَ بِشُرْبِ الْخَمْرِ لَا وَ اللَّهِ لَا آمُرُكَ‌⁽³⁾.

«5»

الْعِلَلُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَاتِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَيْرٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْفَضْلِ عَنْ يُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: الْمُضْطَرُّ لَا يَشْرَبُ الْخَمْرَ فَإِنَّهَا⁽⁴⁾لَا تَزِيدُهُ إِلَّا شَرّاً وَ لِأَنَّهُ إِنْ شَرِبَهَا قَتَلَتْهُ فَلَا تُشْرَبُ مِنْهَا قَطْرَةٌ.

قَالَ رُوِيَ: لَا تَزِيدُهُ إِلَّا عَطَشاً⁽⁵⁾.

الْعَيَّاشِيُّ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ: مِثْلَهُ إِلَي قَوْلِهِ فَلَا تَشْرَبَنَّ مِنْهَا قَطْرَةً⁽⁶⁾.

«6»

الْمَكَارِمُ، عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالَ: أَلْبَانُ الْبَقَرِ دَوَاءٌ⁽⁷⁾.

روایت 3

کتاب المسائل: به سندش از علی بن جعفر از برادرش امام هفتم علیه السّلام که از او پرسیدم دارو با می خرما مجاز است؟ فرمود: نه.

روایت 4

عیاشی: به سندش از یکی بزرگان اصحاب که نقل کرده نزد امام ششم علیه السّلام بودیم و پیرمردی به او گفت: من دردی دارم و برایش می خرما می‌نوشم و آن را برای آن حضرت وصف کرد. فرمود: چه مانعی داری از آب که خدایش هر زنده را از آن ساخته؟ گفت به من سازگار نیست، فرمود: چه مانعی داری از عسل که خدا فرموده «فیه شفاء للناس»⁽⁸⁾گفت آن را نیابم، فرمود: چه مانعی داری از شیر که گوشتت از آن روئیده و استخوانت از آن سخت شده؟ گفت سازگارم نیست، امام فرمود: می‌خواهی فرمانت دهم به نوشیدن می؟ نه، به خدا سوگند فرمانت نمی‌دهم⁽⁹⁾.

روایت 5

علل: به سندش از امام ششم علیه السّلام که ناچار می ننوشد زیرا جز بدی به او نیفزاید، و چون که اگرش بنوشد او را بکشد، و قطره‌ای از آن ننوشد⁽¹⁰⁾،

گفته: و در روایتی است که جز تشنگی برایش نیفزاید.

عیاشی: مانند آن را آورده تا فرموده: البته از آن قطره‌ای ننوشد⁽¹¹⁾.

روایت 6

مکارم: از امیر المؤمنین علیه السّلام که فرمود: شیر گاو دوا است⁽¹²⁾.

«7»

وَ سُئِلَ عليه السلام عَنْ بَوْلِ الْبَقَرِ يَشْرَبُهُ الرَّجُلُ إِنْ كَانَ مُحْتَاجاً يَتَدَاوَي بِهِ فَلَا بَأْسَ‌⁽¹⁾.

«8»

وَ عَنِ الْجَعْفَرِيِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ عليه السلام يَقُولُ: أَبْوَالُ الْإِبِلِ خَيْرٌ مِنْ أَلْبَانِهَا وَ يَجْعَلُ اللَّهُ الشِّفَاءَ فِي أَلْبَانِهَا⁽²⁾.

بيان

اعلم أنه لا خلاف في نجاسة بول ما لا يؤكل لحمه مما له نفس سائلة سواء كان نجس العين أم لا فيحرم بوله للنجاسة و قد مر خلاف في بول الطيور و أما الحيوان المحلل ففي تحريم بوله قولان :

أحدهما و به قال المرتضي و ابن إدريس و المحقق في النافع الحل للأصل و كونه طاهرا و عدم دليل يدل علي تحريمه فيتناول قوله تعالي قُلْ لا أَجِدُ فِي ما أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلي طاعِمٍ يَطْعَمُهُ‌⁽³⁾الآية.

و الثاني و هو الذي اختاره المحقق في الشرائع و العلامة و جماعة التحريم عدا بول الإبل للاستخباث فيتناوله وَ يُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ‌⁽⁴⁾و لا يلزم من طهارته حله.

و لعل الأول أقوي لأن الظاهر أن المراد بالخبث‌⁽⁵⁾في الآية ما فيه جهة قبح واقعي يظهر لنا ببيان الشارع لا ما تستقذره الطبائع كما سنبينه إن شاء الله في محله. و إنما استثنوا بول‌⁽⁶⁾الإبل لما ثبت عندهم أن النبي صلي الله عليه و آله أمر قوما اعتلوا بالمدينة

روایت 7

و پرسیدند از او از ادرار گاو که کسی بنوشد؟ فرمود اگر برای درمان نیاز دارد باکی ندارد.

روایت 8

و از جعفری است که شنیدم ابوالحسن علیه السّلام می‌فرمود: ادرار شتر بهتر از شیر آن است و خدا شفا را در شیر آن نهاده است⁽⁷⁾.

بیان

بدا که ایرادی ندارد که ادرار حیوان حرام گوشت که خون جهنده دارد حرام است خواه نجس العین باشد یا نه پس چون نجس است حرام است، و در ادرار پرنده خلافی گذشت، و اما حیوان حلال گوشت در باره آن دو قول است:

اول اینکه حلال است که سید مرتضی و ابن ادریس و محقق در نافع گفته‌اند، برای اصل و برای اینکه پاک است و دلیلی بر حرمت ندارد و عموم قول خدا تعالی «قل لا اجد فیما اوحی الیّ محرمّا علی طاعم یطعمه⁽⁸⁾» { بگو در آنچه به من وحی شده است بر خورنده‌ای که آن را می‌خورد هیچ حرامی نمی‌یابم}

و دوم نظر مختار محقق است در شرائع و علامه و جمعی که حرام است مگر ادرار شتر برای آنکه خبیثه است و عموم آیه «و یحرم علیهم الخبائث⁽⁹⁾» { و از کار ناپسند باز می‌دارد } شامل آن است و پاکی دلیل حلال بودن نیست.

و شاید قول یکم اقوی است، چون مقصود از خبائث در آیه جهت قبحی است که شارع بیان کند و نفرت طبع نیست آنچنان که در جایش آن را بیان کنیم ان شاء اللَّه. و همانا ادرار شتر را مستثنی کردند برای آنکه ثابت شده رسول خدا به مردمی که در مدینه بیمار شدند

دستور دادند

أن يشربوا أبوال الإبل فيجوز الاستشفاء بها و بعضهم جوزوا الاستشفاء بسائر الأبوال الطاهرة أيضا و الحاصل أنه علي القول بالتحريم يرجع إلي الخلاف المتقدم و يقيد بحال الضرورة و علي القول الآخر يجوز مطلقا و الله يعلم.

«7»

رِجَالُ الْكَشِّيِّ، قَالَ وَجَدْتُ فِي بَعْضِ كُتُبِي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَي عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنِ ابْنِ أَبِي يَعْفُورٍ قَالَ: كَانَ إِذَا أَصَابَتْهُ هَذِهِ الْأَوْجَاعُ فَإِذَا اشْتَدَّتْ بِهِ شَرِبَ الْحَسْوَ مِنَ النَّبِيذِ فَسَكَنَ عَنْهُ فَدَخَلَ عَلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فَأَخْبَرَهُ بِوَجَعِهِ وَ أَنَّهُ إِذَا شَرِبَ الْحَسْوَ مِنَ النَّبِيذِ سَكَنَ عَنْهُ .

فَقَالَ لَهُ لَا تَشْرَبْهُ فَلَمَّا أَنْ رَجَعَ إِلَي الْكُوفَةِ هَاجَ بِهِ وَجَعُهُ فَأَقْبَلَ عَلَيْهِ أَهْلُهُ فَلَمْ يَزَالُوا بِهِ حَتَّي شَرِبَ فَسَاعَةً شَرِبَ مِنْهُ سَكَنَ عَنْهُ فَعَادَ إِلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فَأَخْبَرَهُ بِوَجَعِهِ وَ شُرْبِهِ فَقَالَ لَهُ يَا ابْنَ أَبِي يَعْفُورٍ لَا تَشْرَبْ فَإِنَّهُ حَرَامٌ إِنَّمَا هُوَ الشَّيْطَانُ مُوَكَّلٌ بِكَ وَ لَوْ قَدْ يَئِسَ مِنْكَ ذَهَبَ فَلَمَّا أَنْ رَجَعَ إِلَي الْكُوفَةِ هَاجَ بِهِ وَجَعُهُ‌⁽¹⁾أَشَدَّ مَا كَانَ فَأَقْبَلَ أَهْلُهُ عَلَيْهِ فَقَالَ لَهُمْ وَ اللَّهِ‌⁽²⁾مَا أَذُوقُ مِنْهُ قَطْرَةً أَبَداً فَأَيِسُوا مِنْهُ [أَهْلُهُ] وَ كَانَ يُتَّهَمُ عَلَي شَيْ‌ءٍ وَ لَا يَحْلِفُ فَلَمَّا سَمِعُوا أَيِسُوا مِنْهُ وَ اشْتَدَّ بِهِ الْوَجَعُ أَيَّاماً ثُمَّ أَذْهَبَ اللَّهُ بِهِ عَنْهُ فَمَا عَادَ إِلَيْهِ حَتَّي مَاتَ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ‌⁽³⁾.

بيان

قوله و كان يتهم بيان لعلة يأسهم من شربه و حاصله أنه كان يتهم باليمين و الامتناع منه بحيث كان إذا اتهم علي أمر عظيم يخاف ضررا عظيما فيه لا يحلف لنفي هذه التهمة عن نفسه فمثل هذا معلوم أنه لا يخالف اليمين و لا يحلف إلا علي ما عزم عليه.

«8»

الْخَرَائِجُ، رُوِيَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: أَنَّ حَبَابَةَ الْوَالِبِيَّةَ مَرَّتْ بِعَلِيٍّ عليه السلام وَ مَعَهَا سَمَكٌ فِيهَا جِرِّيَّةٌ فَقَالَ مَا هَذَا الَّذِي مَعَكِ قَالَتْ سَمَكٌ ابْتَعْتُهُ

ادرار شتر بنوشند و درمان با آن تجویز شده و برخی درمان جستن از همه ادرارهای پاک را جایز دانستند و خلاصه بنا بر قول به حرمت خلاف پیش در آنها آید و جوازش به حال ضرورت برگردد و بنا بر قول دیگر مطلقا جایز است و اللَّه یعلم.

روایت 7

رجال کشی: به سندی تا ابن ابی یعفور که چون به دردی دچار می‌شد و سخت می‌شد جرعه‌ای شراب خرما می‌نوشید و آرام می‌شد، نزد امام صادق علیه السّلام رفت و از درد خود گزارش داد و گفت: وقتی شراب می‌نوشد آرام می‌شود، فرمود نباید بنوشی و چون به کوفه بازگشت دردش شدید شد، پس خانواده‌اش او را وادار به نوشیدن شراب کردند نوشید و آرام شد، و نزد امام ششم علیه السّلام برگشت و از درد و نوشیدن شراب گزارش داد و او فرمود: ای پسر ابی یعفور ننوش زیرا که آن حرام است و شیطان موکل تو است، و اگر از تو نومید شود برود، و چون به کوفه بر گشت دردش سخت‌تر شد و خاندانش به او گفتند که بنوشد و به آنها گفت بخدا قطره‌ای ننوشم هرگز و از او نومید شدند چون به هر چه متهم میشد سوگند نمیخورد، و چون سوگند خورد از او نومید شدند و چند روز درد کشید، و خدا دردش را از میان برد و به او باز نگشت تا مرد رحمة اللَّه علیه⁽⁴⁾.

بیان

این که گفته «کان یتهم» بیان این است که ممکن است از نوشیدن آن سهم می برد و نتیجه این است که متهم شده بود و یعنی حتی برای دفع تهمت از خود هم سوگند نمی‌خورد و از سوگندش تصمیم او را فهمیدند و ناامید شدند.

روایت 8

خرائج: از امام صادق علیه السّلام روایت شده است که حبابه والبیه به علی علیه السّلام گذشت که یک ماهی به همراه یک مار ماهی با خود داشت ، علی علیه‌السلام به او فرمود: این چیست با تو؟ گفت: یک ماهی

که برای همسرم خریده ام

لِلْعِيَالِ فَقَالَ نِعْمَ زَادُ الْعِيَالِ السَّمَكُ ثُمَّ قَالَ وَ مَا هَذَا الَّذِي مَعَكِ قَالَتْ أَخِي اعْتَلَّ مِنْ ظَهْرِهِ فَوُصِفَ لَهُ أَكْلُ جِرِّيٍّ فَقَالَ يَا حَبَابَةُ إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَجْعَلِ الشِّفَاءَ فِيمَا حَرَّمَ وَ الَّذِي نَصَبَ الْكَعْبَةَ لَوْ تَشَاءُ أَنْ أُخْبِرَكِ بِاسْمِهَا وَ اسْمِ أَبِيهَا فَضَرَبَتْ بِهَا الْأَرْضَ وَ قَالَتْ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ مِنْ حَمْلِي هَذَا.

«9»

طِبُّ الْأَئِمَّةِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مِهْرَانَ الْكُوفِيِّ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ عُمَرَ بْنِ يَزِيدَ الصَّيْقَلِ قَالَ: حَضَرْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فَسَأَلَهُ رَجُلٌ بِهِ الْبَوَاسِيرُ الشَّدِيدُ وَ قَدْ وُصِفَ لَهُ دَوَاءٌ سُكُرُّجَةٌ مِنْ نَبِيذٍ صُلْبٍ لَا يُرِيدُ بِهِ اللَّذَّةَ وَ لَكِنْ يُرِيدُ بِهِ الدَّوَاءَ فَقَالَ لَا وَ لَا جُرْعَةً قُلْتُ لِمَ قَالَ لِأَنَّهُ حَرَامٌ وَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ يَجْعَلْ فِي شَيْ‌ءٍ مِمَّا حَرَّمَهُ دَوَاءً وَ لَا شِفَاءً⁽¹⁾.

«10»

الْكَافِي، عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَيْنَةَ قَالَ: كَتَبْتُ إِلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَسْأَلُهُ عَنِ الرَّجُلِ يُنْعَتُ‌⁽²⁾لَهُ الدَّوَاءُ مِنْ رِيحِ الْبَوَاسِيرِ فَيَشْرَبُهُ بِقَدْرِ سُكُرُّجَةٍ⁽³⁾مِنْ نَبِيذٍ صُلْبٍ لَيْسَ يُرِيدُ بِهِ اللَّذَّةَ إِنَّمَا⁽⁴⁾يُرِيدُ بِهِ الدَّوَاءَ فَقَالَ لَا وَ لَا جُرْعَةً وَ قَالَ‌⁽⁵⁾إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ يَجْعَلْ فِي شَيْ‌ءٍ مِمَّا حَرَّمَ شِفَاءً وَ لَا دَوَاءً⁽⁶⁾.

«11»

الطب، [طب الأئمة عليهم السلام] عَنْ أَيُّوبَ بْنِ جَرِيرٍ عَنْ أَبِيهِ جَرِيرِ بْنِ أَبِي الْوَرْدِ⁽⁷⁾عَنْ

فرمود: این دیگر چیست با تو؟ گفت: پشت برادرم درد گرفته و به او گفتند مار ماهی بخورد، فرمود: ای حبابة البته خدا در آنچه حرام فرموده شفا ننهاده، بدان که کعبه را برپا داشته اگر بخواهی نام آن و نام پدرش را به تو گزارش کنم، و آن را به زمین زد و گفت: از خدا آمرزش خواهم برای حمل آن.

روایت 9

طب الائمه: از صیقل نقل شده است که نزد امام ششم علیه السّلام بودم و مردی به او گفت کسی بواسیر سختی دارد و به او نسخه شربتی دادند که شراب دارد و او قصد کامجوئی ندارد و صرفا قصد درمان دارد؟ فرمود: نه و حتی جرعه‌ای نیز نباید خورد، گفتم چرا؟ فرمود: برای آنکه حرام است و خدا دوا و شفا در حرام ننهاده است⁽⁸⁾.

روایت 10

کافی: از عمر بن اذینه نقل شده که به امام ششم علیه السلام نوشتم کسی بواسیر سختی دارد و به او نسخه شربتی دادند که شراب دارد و او قصد کامجوئی ندارد و صرفا قصد درمان دارد؟ فرمود: نه و حتی جرعه‌ای نیز نباید خورد، گفتم چرا؟ فرمود: برای آنکه حرام است و خدا دوا و شفا در حرام ننهاده است⁽⁹⁾.

روایت 11

طب: به سندی از سماعه نقل شده که

زُرْعَةَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَضْرَمِيِّ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقُ عليه السلام عَنْ رَجُلٍ كَانَ بِهِ دَاءٌ فَأُمِرَ لَهُ بِشُرْبِ الْبَوْلِ فَقَالَ لَا يَشْرَبْهُ قُلْتُ إِنَّهُ مُضْطَرٌّ إِلَي شُرْبِهِ قَالَ فَإِنْ كَانَ يُضْطَرُّ إِلَي شُرْبِهِ وَ لَمْ يَجِدْ دَوَاءً لِدَائِهِ فَلْيَشْرَبْ بَوْلَهُ أَمَّا بَوْلُ غَيْرِهِ فَلَا⁽¹⁾.

«12»

وَ مِنْهُ، عَنْ حَاتِمِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنِ النَّضْرِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَرَّجَانِيِّ عَنْ مَالِكِ بْنِ مِسْمَعٍ الْمِسْمَعِيِّ عَنْ قَائِدِ بْنِ طَلْحَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنِ النَّبِيذِ يُجْعَلُ فِي دَوَاءٍ قَالَ لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ أَنْ يَسْتَشْفِيَ بِالْحَرَامِ‌⁽²⁾.

الكافي، عن محمد بن يحيي عن أحمد بن محمد عن الحسين بن سعيد عن النضر بن سويد: مثله‌⁽³⁾.

«13»

الطب، [طب الأئمة عليهم السلام] عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ قَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عليهما السلام: نَهَي رَسُولُ اللَّهِ عَنِ الدَّوَاءِ الْخَبِيثِ أَنْ يُتَدَاوَي بِهِ‌⁽⁴⁾.

بيان

قال في النهاية في الحديث إنه نهي عن أكل دواء خبيث هو من جهتين إحداهما النجاسة و هو الحرام كالخمر و الأرواث و الأبوال كلها نجسة خبيثة و تناولها حرام إلا ما خصته السنة من أبوال الإبل عند بعضهم و روث ما يؤكل لحمه عند آخرين و الجهة الأخري من طريق الطعم و المذاق و لا ينكر أن يكون كره ذلك لما فيه من المشقة علي الطباع و كراهية النفوس لها انتهي.

وَ قَالَ فِي شَرْحِ السُّنَّةِ رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: نَهَي النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله عَنِ الدَّوَاءِ الْخَبِيثِ. ثم ذكر الوجهين المتقدمين.

«14»

وَ مِنْهُ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْحُرِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقِ عليه السلام أَيَّامَ قَدِمَ‌⁽⁵⁾مِنَ الْعِرَاقِ فَقَالَ ادْخُلْ عَلَي إِسْمَاعِيلَ بْنِ جَعْفَرٍ فَإِنَّهُ

امام صادق علیه السلام به من فرمود: در باره مردی که دردی داشت و به او نوشیدن ادرار را توصیه کرده بودند فرمود که نباید آن را بنوشد گفتم: ناچار است بنوشد، فرمود: اگر چاره‌ای ندارد و دردش دوای دیگری ندارد ادرار خودش را بنوشد نه از دیگری را. ⁽⁶⁾

روایت 12

طب: به سندش از فائد بن طلحه که از امام صادق علیه السّلام پرسیدم از نوشیدن شراب برای درمان، فرمود: کسی را نشاید که از حرام شفا جوید، کافی: هم مانند آن را به سند خود آورده است.

روایت 13

طب: روایت شده است که پیامبر صلی اللَّه علیه و آله نهی کرده از داروی خبیث برای مداوا⁽⁷⁾.

بیان

در نهایه است که در حدیث نهی شده از خوردن دوای خبیث، و آن از دو راه است یکم از نجاست آن است و حرمت مانند شراب و سرگین و ادرار که همه نجس هستند و خبیث و خوردنشان حرام است جز ادرار شتر که شرع اجازه داده در نظر بعضی و سرگین حیوان حلال گوشت به عقیده دیگران دوم: از راه مزه و چشایی، و دور نیست که آن را بد دارد چون در آن رنج به طبع است و عدم خواستن. پایان..

در شرح السنة گفته: از ابی هریره روایت شده است که پیامبر صلی اللَّه علیه و آله از دوای بد نهی کرده، و هر دو وجه پیش را ذکر کرده‌اند.

روایت 14

طب: از عبد الحمید بن عمر بن حرّ که چون امام صادق علیه السّلام از عراق بازگشت نزد او رفتم و به من فرمود: نزد اسماعیل بن جعفر برو چون

شَاكٍ‌⁽¹⁾وَ انْظُرْ مِمَّا وَجَعُهُ قَالَ فَقُمْتُ مِنْ عِنْدِ الصَّادِقِ عليه السلام وَ دَخَلْتُ عَلَيْهِ فَسَأَلْتُهُ عَنْ وَجَعِهِ الَّذِي يَجِدُهُ فَأَخْبَرَنِي بِهِ فَوَصَفْتُ لَهُ دَوَاءً فِيهِ نَبِيذٌ فَقَالَ‌⁽²⁾لِي إِسْمَاعِيلُ يَا ابْنَ الْحُرِّ النَّبِيذُ حَرَامٌ وَ إِنَّا أَهْلَ الْبَيْتِ لَا نَسْتَشْفِي بِالْحَرَامِ‌⁽³⁾.

الكافي، عن محمد بن يحيي عن أحمد بن محمد عن محمد بن خالد و الحسين بن سعيد جميعا عن النضر بن سويد عن الحسين بن عبد الله عن عبد الله بن عبد الحميد عن عمرو عن ابن الحر عنه عليه السلام: مثله‌⁽⁴⁾.

«15»

الطب، [طب الأئمة عليهم السلام] عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنِ الْحَلَبِيِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ دَوَاءٍ يُعْجَنُ بِالْخَمْرِ لَا يَجُوزُ أَنْ يُعْجَنَ بِغَيْرِهِ إِنَّمَا هُوَ اضْطِرَارٌ فَقَالَ لَا وَ اللَّهِ لَا يَحِلُّ لِمُسْلِمٍ أَنْ يَنْظُرَ إِلَيْهِ فَكَيْفَ يَتَدَاوَي بِهِ وَ إِنَّمَا هُوَ بِمَنْزِلَةِ شَحْمِ الْخِنْزِيرِ الَّذِي يَقَعُ فِي كَذَا وَ كَذَا لَا يَكْمُلُ إِلَّا بِهِ فَلَا شَفَي اللَّهُ أَحَداً شَفَاهُ خَمْرٌ وَ شَحْمُ خِنْزِيرٍ⁽⁵⁾.

بيان

في كذا و كذا أي من الأدوية لا يكمل أي الدواء.

«16»

الْكَافِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ وَضَّاحٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: دَخَلَتْ أُمُّ خَالِدٍ الْعَبْدِيَّةُ عَلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام وَ أَنَا عِنْدَهُ فَقَالَتْ جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنَّهُ يَعْتَرِينِي قَرَاقِرُ فِي بَطْنِي وَ قَدْ وَصَفَ لِي أَطِبَّاءُ الْعِرَاقِ النَّبِيذَ بِالسَّوِيقِ وَ قَدْ وَقَفْتُ وَ عَرَفْتُ كَرَاهَتَكَ لَهُ فَأَحْبَبْتُ أَنْ أَسْأَلَكَ عَنْ ذَلِكَ .

فَقَالَ لَهَا وَ مَا يَمْنَعُكِ عَنْ شُرْبِهِ قَالَتْ قَدْ قَلَّدْتُكَ دِينِي فَأَلْقَي اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَ

بیمار است و ببین چه دردی دارد، می‌گوید نزد او رفتم و از درد او پرسیدم و نسخه دارویی به او دادم که در آن شراب بود، به من فرمود: ای پسر حرّ شراب حرام است و ما خاندانی هستیم که از حرام شفا نمی‌جوییم⁽⁶⁾، کافی:مانند این روایت نقل شده است⁽⁷⁾.

روایت 15

طب: به سندی از حلبی نقل شده که از امام صادق علیه السلام درباره دارویی که با شراب خمیر می‌شود ، و نشود که جز با آن خمیر شود ، و چاره‌ای از آن نیست سوال کردم ، فرمود: به خدا که روا نیست مسلمان در آن نگاه کند و چگونه با آن مداوا کند؟ همانا مانند چربی خوک است که فلان و فلان دارو با آن کامل می‌شوند و آن دارو جز با آن درست نشود، خدا شفا ندهد به کسی که درمان آن شراب و چربی خوک است⁽⁸⁾.

بیان

فی کذا و کذا أی من الأدویة لا یکمل أی الدواء.

روایت 16

کافی: به سندی از ابی بصیر نقل شده است که ام خالد عبدیّه نزد امام ششم علیه السّلام آمد و من نزد او بودم، گفت: جانم به فدایت دچار قرقره شکم هستم و پزشکان عراق شراب و قاووت برایم تجویز کرده‌اند، و من می‌دانم شما آن را بد دارید و خواستم آن را از شما بپرسم⁽⁹⁾.

به او فرمود: چرا از آن دوا نمی‌نوشی؟ گفت: من از شما تقلید کنم در دین خود، و خدا به دلم

حِينَ أَلْقَاهُ فَأُخْبِرُهُ أَنَّ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ عليهما السلام أَمَرَنِي وَ نَهَانِي فَقَالَ يَا بَا مُحَمَّدٍ أَ لَا تَسْمَعُ إِلَي هَذِهِ الْمَرْأَةِ وَ هَذِهِ الْمَسَائِلِ لَا وَ اللَّهِ لَا آذَنُ لَكِ فِي قَطْرَةٍ مِنْهُ وَ لَا تَذُوقِي مِنْهُ قَطْرَةً فَإِنَّمَا تَنْدَمِينَ إِذَا بَلَغَتْ نَفْسُكِ هَاهُنَا وَ أَوْمَأَ بِيَدِهِ إِلَي حَنْجَرَتِهِ يَقُولُهَا ثَلَاثاً أَ فَهِمْتِ قَالَتْ نَعَمْ ثُمَّ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام مَا يَبُلُّ الْمِيلَ يُنَجِّسُ حُبّاً مِنْ مَاءٍ يَقُولُهَا ثَلَاثاً⁽¹⁾.

بيان

كأن أول الحديث محمول علي التقية أو علي امتحان السائل المراد بالنجاسة إما المصطلحة أو كناية عن الحرمة فيدل علي أن الاستهلاك لا ينفع في رفع الحظر.

«17»

الْكَافِي، عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ إِنَّ بِي جُعِلْتُ فِدَاكَ أَرْوَاحَ‌⁽²⁾الْبَوَاسِيرِ وَ لَيْسَ يُوَافِقُنِي إِلَّا شُرْبُ النَّبِيذِ قَالَ فَقَالَ لَهُ مَا لَكَ وَ لِمَا حَرَّمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ رَسُولُهُ صلي الله عليه و آله يَقُولُ لَهُ ذَلِكَ ثَلَاثاً عَلَيْكَ بِهَذَا الْمَرِيسِ الَّذِي تَمْرُسُهُ بِاللَّيْلِ‌⁽³⁾وَ تَشْرَبُهُ بِالْغَدَاةِ وَ تَشْرَبُهُ بِالْعَشِيِّ فَقَالَ لَهُ هَذَا يَنْفُخُ الْبَطْنَ قَالَ لَهُ فَأَدُلُّكَ عَلَي مَا هُوَ أَنْفَعُ لَكَ مِنْ هَذَا عَلَيْكَ بِالدُّعَاءِ فَإِنَّهُ شِفَاءٌ مِنْ كُلِّ دَاءٍ قَالَ فَقُلْنَا لَهُ فَقَلِيلُهُ وَ كَثِيرُهُ حَرَامٌ فَقَالَ نَعَمْ قَلِيلُهُ وَ كَثِيرُهُ حَرَامٌ‌⁽⁴⁾.

بيان

قال الجوهري مرس التمر بالماء نقعه و المريس التمر الممروس.

«18»

الْكَافِي، عَنْ أَبِي عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنِ الْحَلَبِيِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ دَوَاءٍ عُجِنَ بِالْخَمْرِ قَالَ لَا وَ اللَّهِ مَا أُحِبُّ أَنْ أَنْظُرَ إِلَيْهِ فَكَيْفَ أَتَدَاوَي بِهِ إِنَّهُ بِمَنْزِلَةِ شَحْمِ الْخِنْزِيرِ أَوْ لَحْمِ

انداخته که جعفر بن محمّد به من امر و نهی کند، فرمود: ای ابو محمّد نشنوی از این زن و از این مسائل نه بخدا، من به تو اجازه قطره‌ای از آن را ندهم، یک قطره از آن ننوش که البته وقتی جانت به اینجا رسید. اشاره به گلویش کرد. پشیمان شوی، سه بار به او فرمود: فهمیدی؟ گفت: آری، امام فرمود: آنچه از آن میل را تر کند خمره‌ای از آن را نجس کند، سه بار فرمود آن را.

بیان

گویا آغاز حدیث تقیه است، یا برای آزمایش پرسنده است، و مراد از نجاست یا معنی معروف است یا کنایه از حرمت، و دلیل است که هلاک شدن رفع حرمت نکند .

روایت 17

کافی: به سندی از علی بن اسباط نقل شده که پدرم به من گفت: نزد امام ششم علیه السّلام بودم و مردی به او گفت: قربانت، باد بواسیر دارم و جز نوشیدن شراب با من سازگار نیست، به او فرمود: تو را با آنچه خدا و رسولش حرام کردند چه کار؟. تا سه بار فرمود. تو آب خرما بخور که شب آن را در آب بیندازی و بامداد بنوشی و شام، گفت این مایه نفخ شکم است، فرمود: چیز بهتری به تو معرفی کنم، به دعا بچسب که درمان هر دردی است گوید: به او گفتم: کم و بیش آن همه حرام است؟ فرمود: آری کم و بیش آن همه حرام است⁽⁵⁾.

بیان

قال الجوهری مرس التمر بالماء نقعه و المریس التمر الممروس.

روایت 18

کافی: از حلبی نقل شده که از امام ششم علیه السّلام درباره دارویی که با شراب خمیر می‌شود ، و نشود که جز با آن خمیر شود ، و چاره‌ای از آن نیست سوال کردم ، فرمود: به خدا که روا نیست مسلمان در آن نگاه کند و چگونه با آن مداوا کند؟ همانا مانند چربی خوک یا گوشت خوک است

الْخِنْزِيرِ وَ إِنَّ أُنَاساً لَيَتَدَاوَوْنَ بِهِ‌⁽¹⁾.

«19»

وَ مِنْهُ، عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنِ الْحَلَبِيِّ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ دَوَاءٍ عُجِنَ بِخَمْرٍ فَقَالَ مَا أُحِبُّ أَنْ أَنْظُرَ إِلَيْهِ وَ لَا أَشَمَّهُ فَكَيْفَ أَتَدَاوَي بِهِ‌⁽²⁾.

«20»

الْكَافِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الْمِيثَمِيِّ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: سَأَلَ رَجُلٌ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عَنْ دَوَاءٍ عُجِنَ بِالْخَمْرِ يَكْتَحِلُ‌⁽³⁾مِنْهَا فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام مَا جَعَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِي‌⁽⁴⁾حَرَامٍ شِفَاءً⁽⁵⁾.

«21»

وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مَرْوَكِ بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَنِ اكْتَحَلَ بِمِيلٍ مِنْ مُسْكِرٍ كَحَلَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِمِيلٍ مِنَ النَّارِ⁽⁶⁾.

ثواب الأعمال، عن أبيه عن محمد بن يحيي عن محمد بن أحمد عن مروك: مثله‌⁽⁷⁾.

«22»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْكُحْلِ يَصْلُحُ أَنْ يُعْجَنَ بِالنَّبِيذِ قَالَ لَا.

كتاب المسائل، بإسناده عن علي بن جعفر: مثله.

الكافي، عن علي بن محمد بن بندار عن أحمد بن أبي عبد الله عن عدة من أصحابنا عن علي بن أسباط عن علي بن جعفر: مثله‌⁽⁸⁾.

که فلان و فلان دارو با آن کامل می‌شوند و آن دارو جز با آن درست نشود، خدا شفا ندهد به کسی که درمان آن شراب و چربی خوک است⁽⁹⁾.

روایت 19

در همان به سندی از حلبی که پرسش شد امام ششم علیه السّلام از داروئی که با شراب خمیر شده، فرمود: دوست ندارم به آن نگاه کنم و حتی آن را بو کنم، چگونه با آن درمان کنم؟

روایت 20

کافی: به سندی از معاویه بن عمار نقل شده است که مردی از امام ششم علیه السّلام پرسید از داروئی که با شراب خمیر شده، می‌توان سرمه کشید؟ فرمود: خدا عزّ و جلّ شفا در حرام ننهاده است⁽¹⁰⁾.

روایت 21

در همان از امام صادق علیه السّلام نقل شده است که هر کس یک میل از مسکری به چشم کشد خدا میلی از آتش به چشم او کشد.

در ثواب الاعمال نیز مانند این حدیث نقل شده است .

روایت 22

قرب الاسناد: به سندی از علی بن جعفر که از برادرش علیه السّلام پرسید آیا جایز است که سرمه با شراب خمیر شود؟ فرمود: نه

در کتاب المسائل: به سندی مانند آن را آورده است

در کافی: به سندی آن را نقل کرده است⁽¹¹⁾

الکافی 6: 414

«23»

التَّهْذِيبُ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ وَ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَي الْخَشَّابِ عَنْ يَزِيدَ بْنِ إِسْحَاقَ شَعِرٍ عَنْ هَارُونَ بْنِ حَمْزَةَ الْغَنَوِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: فِي رَجُلٍ اشْتَكَي عَيْنَيْهِ فَبُعِثَ لَهُ بِكُحْلٍ يُعْجَنُ بِالْخَمْرِ فَقَالَ هُوَ خَبِيثٌ بِمَنْزِلَةِ الْمَيْتَةِ فَإِنْ كَانَ مُضْطَرّاً فَلْيَكْتَحِلْ بِهِ‌⁽¹⁾.

بيان

قد عرفت أن الأصحاب اختلفوا في التداوي بالمسكر للعين فالأكثر جوّزوه عند الضرورة للرواية الأخيرة و منع ابن إدريس منه مطلقا لإطلاق النص و الإجماع بتحريمه الشامل لموضع النزاع و بالروايات السابقة و أجيب بأن النص و الإجماع علي تحريمه مختصان بتناوله بالشرب و نحوه و بأن الروايات مع ضعف سندها مطلقة فلا تنافي المقيد من الجواز عند الضرورة.

«24»

الْعُيُونُ، عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُبْدُوسٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُتَيْبَةَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ: فِيمَا كَتَبَ الرِّضَا عليه السلام لِلْمَأْمُونِ مِنْ دِينِ أَهْلِ الْبَيْتِ عليهم السلام الْمُضْطَرُّ لَا يَشْرَبُ الْخَمْرَ لِأَنَّهَا تَقْتُلُهُ‌⁽²⁾.

«25»

الطب، [طب الأئمة عليهم السلام] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَجْلَحِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ: سَأَلَ رَجُلٌ أَبَا الْحَسَنِ عليه السلام عَنِ التِّرْيَاقِ قَالَ لَيْسَ بِهِ بَأْسٌ قَالَ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ إِنَّهُ يُجْعَلُ فِيهِ لُحُومُ الْأَفَاعِي فَقَالَ لَا تُقَدِّرْهُ عَلَيْنَا⁽³⁾.

بيان

قوله لا تقدره في بعض النسخ بصيغة الخطاب و في بعضها بصيغة الغيبة و في بعضها بالذال المعجمة و في بعضها بالمهملة فالنسخ أربع فعلي الخطاب و المعجمة كان المعني لا تخبر بذلك فيصير سببا لقذارته عندنا فالكلام إما مبني علي أنه لا يلزم التجسس و الأصل الحلية فيما نأخذه من مسلم أو أنه عليه السلام حكم بالحلية فيما لم يكن مشتملا عليها أو علي أنه ليس بحرام لكن الطبع يستقذره

روایت 23

تهذیب: از امام صادق علیه السّلام پرسش شده است از مردی که چشم درد دارد و سرمه می آلود به او دهند؟ فرمود: خبیث است و چون مردار، و اگر ناچار است از آن به چشم کشد⁽⁴⁾.

بیان

دانستی که اصحاب درباره مداوای چشم با مسکر اختلاف دارند، بیشتر آن را در ناچاری جایز می‌دانند به دلیل روایت اخیر، ابن ادریس مطلقا منع کرده به دلیل اطلاق نصّ و اجماع و به روایات پیش و جواب گفتند نص و اجماع در حرمت نوشیدن است و مانند آن و روایات با ضعف سند منافی با مقید نیستند که در ناچاری تجویز کرده.

روایت 24

عیون: به سندی از فضل بن شاذان نقل شده است که امام رضا علیه السّلام در ضمن آنچه برای مأمون نوشت، نوشت از دین اهل بیت است که ناچار می ننوشد که او را می‌کشد⁽⁵⁾.

روایت 25

طب: به سندش نقل شده است که مردی از ابو الحسن علیه السّلام پرسید از تریاق فرمود: ایرادی ندارد گفت: یا ابن رسول اللَّه در آن گوشت افعی نهند فرمود: آن را بر ما پلید مساز⁽⁶⁾.

بیان

یعنی آن را به ما مگو تا مایه دل چرکینی شود، و مقصود این است که بررسی نباید کرد و اصل بر حلال بودن چیزی است که از دست مسلمانی گرفته شود، یا حکم به حلالی در آن تریاقی است که گوشت افعی ندارد یا مقصود این است که حرام نیست ولی موافق طبع

و هو خلاف المشهور لكن يومئ إليه بعض الأخبار. و علي الغيبة و الإعجام ظاهره الأخير أي ليس جعلها فيه سببا لقذارته و حرمته و يمكن حمله و ما مر علي ما إذا لم يكن التداوي بالأكل و الشرب كالطلي و إن كان بعيدا و علي الخطاب و الإهمال ظاهره النهي عن تعليم ذلك فإنه كان أعرف به فالظاهر الحلية و يمكن حمله علي أن ما جوزه عليه السلام غير هذا الصنف و علي الغيبة و الإهمال يمكن فهم الحلية منه بأن يكون من القدر بمعني الضيق كقوله تعالي وَ مَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ أو المعني أن الطبيب لا يذكر أجزاءه لنا و يحكم بحليته و يكفينا ذلك و بالجملة الاستدلال بمثل هذا الحديث مع جهالة مصنف الكتاب و سنده و تشويش متنه و اختلاف النسخ فيه و كثرة الاحتمالات يشكل الحكم بالحل ببعض المحتملات مع مخالفته للمشهور و سائر الأخبار.

و من الغرائب أنه كان يحكم بعض الأفاضل المعاصرين بحلّ المعاجين المشتملة علي الأجزاء المحرمة متمسكا بما ذكره بعض الحكماء من ذهاب الصور النوعية للبسائط عند التركيب و حصول المزاج و فيضان الصورة النوعية التركيبية و كان يلزمه القول بحلية المركب من جميع المحرمات و النجاسات العشرة بل الحكم بطهارتها أيضا و كان هذا مما لم يقل به أحد من المسلمين و لو كانت الأحكام الشرعية مبتنية علي المسائل الحكمية يلزم علي القول بالهيولي الحكم بطهارة الماء النجس بل مطلق المائعات بأخذ قطرة منه أو بصبّه في إناءين و هل هذا إلا سفسطة لم يقل به أحد؟

«26»

الْكَافِي، فِي الرَّوْضَةِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا⁽¹⁾وَ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ جَمِيعاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ حُمْرَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: فِي حَدِيثٍ طَوِيلٍ يُذْكَرُ فِيهِ الْمُنْكَرَاتُ الَّتِي تَحْدُثُ فِي آخِرِ الزَّمَانِ وَ سَاقَ الْحَدِيثَ إِلَي أَنْ قَالَ وَ رَأَيْتَ أَمْوَالَ ذَوِي الْقُرْبَي تُقْسَمُ فِي

و این خلاف مشهور است ولی برخی اخبار بدان اشاره دارد و گوشت افعی سبب پلیدی آن نیست، و بسا مقصود این است که مداوا به مالیدن به تن باشد و نه به خوردن و نوشیدن و اگر چه بعید است. و بنا به خطاب و غفلت مقصود این است که تو آن را به ما یا دنده که خود بهتر می‌دانیم و ظاهرش حلیت است و بسا مورد حلیت جز این بخش است که گوشت افعی دارد یا مقصود این است که پزشک اجزاء آن را برای ما بیان نکند و حکم به حلال بودنش مانعی ندارد، و خلاصه این حدیث از کتابی است که مؤلف آن ناشناس است و سندش معلوم نیست و متنش پریشان و نسخه‌ها اختلاف دارند و احتمالاتی در آن می‌رود و نمی‌تواند دلیل بر حلال بودن باشد با مخالفت مشهور و اخبار دیگر.

و از غرائب است که یکی از معاصران فاضل معجونهای دارای اجزای حرام را حلال شمرده به اعتماد بر گفته برخی حکما که صورت نوعیه به وسیله ترکیب عوض می‌شود و مزاج و صورت نوعیه دیگری پدید میگردد که حکم حرمت ندارد، و بر او لازم آید که اگر ده عین نجس را ترکیب کنیم که حرامند و نجس، معجونی که از آنها ساخته می‌شود حلال و پاک باشد، و هیچ مسلمانی چنین نمی‌گوید، و اگر پایه احکام شرعیه قواعد حکمت باشد بنا بر قول به هیولا باید گفت آب و هر مایع نجس که قطره‌ای از آن برداشته شود یا در دو ظرف پخش شود پاک می‌شود چون صورت آن عوض می‌شود، و این جز هذیان گوئی نیست و کسی هم نگفته.

روایت 26

کافی: به سندی از امام صادق علیه السّلام در حدیثی دراز که در آن منکرات پدیدشونده در آخر الزمان را ذکر کرده. و ادامه داده تا فرموده. و می‌بینیم مال ذوی‌القربی به زور و ناحق تقسیم شود،

الزُّورِ وَ يُتَقَامَرُ بِهَا وَ تُشْرَبُ بِهَا الْخُمُورُ وَ رَأَيْتَ الْخَمْرَ يُتَدَاوَي بِهَا وَ تُوصَفُ لِلْمَرِيضِ وَ يُسْتَشْفَي بِهَا⁽¹⁾.

باب 53 علاج الحمّي و اليرقان و كثرة الدم و بيان علاماتها

الأخبار

«1»

الْمَحَاسِنُ، عَنِ السَّيَّارِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ مُطَهَّرٍ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: كُلِ التُّفَّاحَ فَإِنَّهُ يُطْفِئُ الْحَرَارَةَ وَ يُبَرِّدُ الْجَوْفَ وَ يَذْهَبُ بِالْحُمَّي‌⁽²⁾.

«2»

وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِي يُوسُفَ عَنِ الْقَنْدِيِّ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: ذُكِرَ لَهُ الْحُمَّي قَالَ إِنَّا أَهْلُ بَيْتٍ لَا نَتَدَاوَي إِلَّا بِإِفَاضَةِ الْمَاءِ الْبَارِدِ يُصَبُّ عَلَيْنَا وَ أَكْلِ التُّفَّاحِ‌⁽³⁾.

«3»

وَ مِنْهُ، عَنْ بَعْضِهِمْ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: أَطْعِمُوا مَحْمُومِيكُمُ التُّفَّاحَ فَمَا مِنْ شَيْ‌ءٍ أَنْفَعَ مِنَ التُّفَّاحِ‌⁽⁴⁾.

«4»

وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ يُونُسَ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: لَوْ يَعْلَمُ النَّاسُ مَا فِي التُّفَّاحِ مَا دَاوَوْا مَرْضَاهُمْ إِلَّا بِهِ‌⁽⁵⁾.

«5»

وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْهَمْدَانِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ دُرُسْتَ قَالَ: بَعَثَنِي الْمُفَضَّلُ بْنُ عُمَرَ إِلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فَدَخَلْتُ عَلَيْهِ فِي يَوْمٍ صَائِفٍ‌⁽⁶⁾وَ قُدَّامَهُ طَبَقٌ فِيهِ تُفَّاحٌ أَخْضَرُ فَوَ اللَّهِ إِنْ صَبَرْتُ أَنْ قُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاكَ أَ تَأْكُلُ

و با آن قمار بازی شود، و می خواری گردد، و می‌بینم که با می دوا کنند و از آن نسخه به بیمار دهند و از آن درمان جویند⁽⁷⁾.

باب پنجاه و سوم : درمان تب و یرقان و پر خونی و نشانه آنها

روایات

روایت 1

محاسن: به سندی از امام صادق علیه السّلام نقل شده است که سیب بخور برای آنکه حرارت را خاموش کند، شکم را خنک کند و تب را ببرد⁽⁸⁾

المحاسن: 551

روایت 2

و از همان منبع آمده است که امام ششم علیه السلام چون تب را نزد او یاد کردند فرمود به راستی ما خاندانی هستیم که مداوا نکنیم جز با شستن تن با آب خنک و خوردن سیب.

روایت 3

و از همان که امام صادق علیه السّلام فرمود: به تب‌دارانتان سیب بخورانید که از آن چیزی سودمندتر نیست.

روایت 4

و از همان که فرمود: اگر مردم اثر سیب را می‌دانستند بیماران خود را جز با آن درمان نمی‌کردند.

روایت 5

و از همان: که درست می‌گوید مفضل بن عمر مرا نزد امام ششم علیه السّلام فرستاد در روزی بسیار گرم، و برابر آن حضرت طبقی از سیب سبز بود، به خدا قسم صبر نکردم و گفتم: قربانت، اینها را می‌خوری

هَذَا وَ النَّاسُ يَكْرَهُونَهُ‌⁽¹⁾قَالَ كَأَنَّهُ لَمْ يَزَلْ يَعْرِفُنِي إِنِّي وُعِكْتُ‌⁽²⁾فِي لَيْلَتِي هَذِهِ فَبَعَثْتُ فَأُتِيتُ بِهِ وَ هَذَا يَقْطَعُ‌⁽³⁾الْحُمَّي وَ يُسَكِّنُ الْحَرَارَةَ فَقَدِمْتُ فَأَصَبْتُ أَهْلِي مَحْمُومِينَ فَأَطْعَمْتُهُمْ فَأَقْلَعَتْ عَنْهُمْ‌⁽⁴⁾.

الْكَافِي، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ بُنْدَارَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْهَمْدَانِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الدِّهْقَانِ‌⁽⁵⁾عَنْ دُرُسْتَ بْنِ أَبِي مَنْصُورٍ قَالَ: بَعَثَنِي الْمُفَضَّلُ بْنُ عُمَرَ إِلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام بِلُطَفٍ فَدَخَلْتُ عَلَيْهِ إِلَي قَوْلِهِ فَأَقْلَعَتِ الْحُمَّي عَنْهُمْ‌⁽⁶⁾.

بيان

بلطف بضم اللام و فتح الطاء جمع اللطفة بالضم بمعني الهدية كما في القاموس أو بضم اللام و سكون الطاء أي لطلب لطف و برّ و الأول كأنه أظهر.

و قوله بحوائج في الخبر الآتي أيضا يحتمل الوجهين فتأمل و إن في قوله إن صبرت نافية كأنه لم يزل يعرفني أي قال ذلك علي وجه الاستئناس و اللطف في مقابلة سوء أدبي.

و اعلم أن أكثر الأطباء يزعمون أن التفاح بأنواعه مضرّ للحمّي يهيّج لها و قد ألفيت أهل المدينة زادها الله شرفا يستشفون في حمّياتهم الحارّة بأكل التفّاح الحامض و صبّ الماء البارد عليهم في الصيف و يذكرون أنهم ينتفعون بها و أحكام البلاد في أمثال ذلك مختلفة جدا.

«6»

الْمَحَاسِنُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْمُثَنَّي عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ

با اینکه مردم آن را بد دانند، فرمود:. گویا همیشه مرا می‌شناخته. من امشب تب سختی کردم و فرستادم آن را برایم آوردند که تب را می‌برد و حرارت را آرام میکند، و آمدم دیدم همه خاندانم تبدارند و به آنها خورانیدم و تبشان را ریشه کن کردم .

در کافی: از درست ابن ابی منصور نقل شده که گفت مفضل بن عمر مرا با هدیه‌ای پیش امام صادق علیه السلام برد – که همانطور که آمد – تب آنها را خاموش کرد⁽⁷⁾

الکافی 6 : 356

بیان

«بلطف» به ضمه لام و فتح طاء , جمع آن «لطفه» است با ضمه, به معنی هدیه همان طور که در قاموس آمده است, یا به ضم لام و سکون طاء به معنی طلب لطف و بر, و معنی اول به نظر روشن تر است.

اینکه گفته گویا همیشه مرا می‌شناخته، یعنی خودمانی با من گفتگو کرد در برابر بی‌ادبی من و بدان که بیشتر پزشکان پندارند سیب هر نوع باشد برای تب زیان دارد و آن را برانگیزد، و من به اهل مدینه برخوردم که در تبهای گرم خود با سیب ترش و ریختن آب سرد به سر و تن درمان می‌جستند و می‌گفتند که از آنها سود می‌برند، و احکام هر سرزمینی در این باره اختلاف دارد جدّا.

روایت 6

محاسن: از سلیمان

دُرُسْتَوَيْهِ الْوَاسِطِيِّ قَالَ: وَجَّهَنِي الْمُفَضَّلُ بْنُ عُمَرَ بِحَوَائِجَ إِلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فَإِذَا قُدَّامَهُ تُفَّاحٌ أَخْضَرُ فَقُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاكَ مَا هَذَا فَقَالَ يَا سُلَيْمَانُ إِنِّي وُعِكْتُ الْبَارِحَةَ فَبَعَثْتُ إِلَي هَذَا لِآكُلَهُ أَسْتَطْفِئُ بِهِ الْحَرَارَةَ وَ يُبَرِّدُ الْجَوْفَ وَ يَذْهَبُ بِالْحُمَّي: وَ رَوَاهُ أَبُو الْخَزْرَجِ عَنْ سُلَيْمَانَ ⁽¹⁾.

«7»

الطب، [طب الأئمة عليهم السلام] عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْمَرْزُبَانِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ خَالِدٍ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُكَيْرٍ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام وَ هُوَ مَحْمُومٌ فَدَخَلَتْ عَلَيْهِ مَوْلَاةٌ لَهُ فَقَالَتْ كَيْفَ تَجِدُكَ فَدَيْتُكَ نَفْسِي وَ سَأَلَتْهُ عَنْ حَالِهِ وَ عَلَيْهِ ثَوْبٌ خَلَقٌ قَدْ طَرَحَهُ عَلَي فَخِذَيْهِ فَقَالَتْ لَهُ لَوْ تَدَثَّرْتَ حَتَّي تَعْرَقَ فَقَدْ أَبْرَزْتَ جَسَدَكَ لِلرِّيحِ فَقَالَ اللَّهُمَّ أَوْلَعْتَهُمْ‌⁽²⁾بِخِلَافِ نَبِيِّكَ صلي الله عليه و آله. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: الْحُمَّي مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ وَ رُبَّمَا قَالَ مِنْ فَوْرِ جَهَنَّمَ فَأَطْفِئُوهَا بِالْمَاءِ الْبَارِدِ⁽³⁾.

بيان

أولعتهم أي جعلتهم حرصا علي مخالفته بأن تركتهم حتي اختاروا ذلك و في بعض النسخ و ألعنهم و علي التقديرين ضمير الجمع راجع إلي المخالفين أو الأطباء لأنها كانت أخذت ذلك عنهم و قال في النهاية فيه شدة الحرّ من فيح جهنم الفيح سطوح الحر و فورانه و يقال بالواو و فاحت القدر تفوح و تفيح إذا غلت و قد أخرجه‌⁽⁴⁾مخرج التشبيه و التمثيل أي كأنه نار جهنم في حرها.

«8»

الطب، [طب الأئمة عليهم السلام] عَنِ الْخَضِيبِ بْنِ الْمَرْزُبَانِ الْعَطَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَي وَ فَضَالَةَ عَنْ عَلَاءٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: الْحُمَّي مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ فَأَطْفِئُوهَا بِالْمَاءِ الْبَارِدِ⁽⁵⁾.

«9»

وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِي غَسَّانَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ خَالِدِ بْنِ نَجِيحٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَي

بن درستویه واسطی نقل شده است می‌گوید مفضل بن عمر مرا نزد امام ششم علیه السّلام فرستاد در روزی بسیار گرم، و برابر آن حضرت طبقی از سیب سبز بود، به خدا قسم صبر نکردم و گفتم: قربانت، اینها چیستند؟، فرمود سلیمان من امشب تب سختی کردم و فرستادم آن را برایم آوردند که تب را می‌برد و حرارت را آرام میکند و شکم را سرد. ⁽⁶⁾

روایت 7

طبّ: از عبد اللَّه بن بکیر نقل شده که نزد امام ششم علیه السّلام بودم و تب داشت و کنیزش نزد آن حضرت آمد و گفت: قربانت چطور هستی؟ و حالش را پرسید، جامه کهنه‌ای بر تن آن حضرت بود که آن را روی دو ران خود انداخته بود، کنیز گفت: کاش آن را بر خود میانداختی تا عرق کنی تو تنت را بر آوردی برابر باد، فرمود: بار خدایا آنها را به مخالفت پیغمبرت حریص کردی رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرموده: تب تفت دوزخ است، و بسا فرمود: از جوشش دوزخ است و آن را با آب سرد خاموش کنید⁽⁷⁾.

بیان

در نسخه‌ای به جای «آنها را حریص کردی»، لعنت کن آنها را آمده و به هر تقدیر مقصود از آنها مخالفین یا پزشکانند که کنیز قول آنها را گرفته در نهایه است که در حدیث است شدت گرما از فیح دوزخ است و فیح شعله کشیدن گرما است و جوشش آن و مقصود تشبیه است یعنی چون آتش دوزخ.

روایت 8

طب: به سندی از امام صادق علیه السّلام نقل شده است که تب از نفس دوزخ است و آن را با آب سرد خاموش کنید⁽⁸⁾.

روایت 9

و از همان از محمّد

عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام: أَنَّهُ كَانَ إِذَا حُمَّ بَلَّ ثَوْبَيْنِ يَطْرَحُ عَلَيْهِ أَحَدَهُمَا فَإِذَا جَفَّ طَرَحَ عَلَيْهِ الْآخَرَ.

وَ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ: مَا وَجَدْنَا لِلْحُمَّي مِثْلَ الْمَاءِ الْبَارِدِ وَ الدُّعَاءِ⁽¹⁾.

بيان

الاستشفاء بصبّ الماء البارد علي البدن و ترطيب هواء الموضع الذي فيه المريض برشّ الماء علي الأرض و الجدار و الحشائش و الرياحين و غير ذلك مما ذكره الأطباء في الحمّيات الحارّة و المحترقة.

«10»

الطب، [طب الأئمة عليهم السلام] عَنْ عَوْنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَي عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ عَنْ أَبِي أُسَامَةَ الشَّحَّامِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ: مَا اخْتَارَ جَدُّنَا صلي الله عليه و آله لِلْحُمَّي إِلَّا وَزْنَ عَشَرَةِ دَرَاهِمِ سُكَّرٍ بِمَاءٍ بَارِدٍ عَلَي الرِّيقِ‌⁽²⁾.

«11»

الْعُيُونُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ الشَّاهِ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ النَّيْسَابُورِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَامِرٍ الطَّائِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الرِّضَا عليه السلام وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْخُوزِيِّ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْهَرَوِيِّ عَنِ الرِّضَا عليه السلام وَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأُشْنَانِيِّ الْمُعَدِّلِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مهروبة [مَهْرَوَيْهِ] الْقَزْوِينِيِّ عَنْ دَاوُدَ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ عليه السلام: أَنَّهُ دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَلَي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام وَ هُوَ مَحْمُومٌ فَأَمَرَهُ بِأَكْلِ الْغُبَيْرَاءِ⁽³⁾.

بيان

قال بعض الأطباء الغبيراء يابس في آخر الثانية بارد في الأولي قبضه و عقله أقل من الزعرور يدفع الصفراء المنصبّة إلي الأحشاء و يقطع كل سيلان و ينفع من السعال الحار و يحبس القي‌ء و ينفع من السجج‌⁽⁴⁾الصفراوي و يعقل

پبن مسلم از امام باقر علیه السّلام نقل شده که چون تب می‌کرد دو جامه تر می‌کرد و یکی را بر خود می‌افکند و چون خشک می‌شد دیگری را می‌افکند.

و محمّد بن مسلم گفت شنیدم امام ششم می‌فرمود: ما داروئی برای تب چون آب سرد و دعا نیافتیم.

بیان

استشفاء به ریختن آب خنک بر تن و مرطوب کردن هوا آنجا که بیمار در آن است و دیوار و بته‌ها و گلها و جز آنها را که ذکر شده پزشکان در تبهای گرم و سوزان نسخه کرده‌اند.

روایت 10

طب: به سندی از ابی اسامه شحام که شنیدم امام صادق علیه السّلام می‌فرمود: جدّ ما صلی اللَّه علیه و آله برای رفع تب دارویی برنگزیده جز به اندازه ده درهم شکر با آب سرد در ناشتا⁽⁵⁾.

روایت 11

عیون: به سندی از امام حسین علیه السّلام نقل شده است که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله به علی بن ابی طالب علیه السّلام وارد شد و او تب داشت، پس رسول خدا او را به خوردن سنجد امر اکرد⁽⁶⁾.

بیان

یکی از پزشکان گفته است سنجد خشک است در پایان درجه دو سرد است در درجه یک و کمتر از زالزالک قبض دارد، و صفرائی که به درون شکم ریخته را دفع می‌کند، و هر سیلانی را ببندد، و از سرفه گرم جلوگیری می‌کند و استفراغ را بند می‌آورد، و لیزی شکم را که از صفراء باشد درمان می‌کند، و شکم را جمع می‌کند

البطن و ينفع من كثرة البول و قيل إنه يضرّ بالمعدة و الهضم و يصلحه الفانيذ انتهي.

و لا يبعد نفعه في بعض الحمّيات.

«12»

الْخِصَالُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مَرَّارٍ عَنْ يُونُسَ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ عليه السلام قَالَ: عَلَامَاتُ الدَّمِ أَرْبَعَةٌ الْحِكَّةُ وَ الْبَثْرَةُ وَ النُّعَاسُ وَ الدَّوَرَانُ‌⁽¹⁾.

«13»

وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي الْيَقْطِينِيِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ يَحْيَي عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: لَيْسَ مِنْ دَاءٍ إِلَّا وَ هُوَ مِنْ دَاخِلِ الْجَوْفِ إِلَّا الْجِرَاحَةُ وَ الْحُمَّي فَإِنَّهُمَا يَرِدَانِ وُرُوداً اكْسِرُوا حَرَّ الْحُمَّي بِالْبَنَفْسَجِ وَ الْمَاءِ الْبَارِدِ فَإِنَّ حَرَّهَا مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ‌⁽²⁾.

وَ قَالَ عليه السلام: صُبُّوا عَلَي الْمَحْمُومِ الْمَاءَ الْبَارِدَ فِي الصَّيْفِ فَإِنَّهُ يُسَكِّنُ حَرَّهَا⁽³⁾.

وَ قَالَ عليه السلام: ذِكْرُنَا أَهْلَ الْبَيْتِ شِفَاءٌ مِنَ الْوَعْكِ وَ الْأَسْقَامِ وَ وَسْوَاسِ الرَّيْبِ‌⁽⁴⁾.

وَ قَالَ عليه السلام: اشْرَبُوا مَاءَ السَّمَاءِ فَإِنَّهُ يُطَهِّرُ الْبَدَنَ وَ يَدْفَعُ الْأَسْقَامَ قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي وَ يُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وَ يُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطانِ وَ لِيَرْبِطَ عَلي قُلُوبِكُمْ وَ يُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدامَ‌⁽⁵⁾.

بيان

فإنهما يردان ورودا أي بلا مادّة في الجسد كورود الجراحة من الخارج و الحمّي بسبب هواء بارد أو حارّ بالبنفسج أي بشرب الشراب المعمول منه فإن الأطباء ذكروا لأكثر الحمّيات سيما المحترقة شراب البنفسج أو

و از فزونی ادرار جلوگیری می‌کند، و گفته‌اند برای معده و هضم غذا زیان دارد، و حلوا آن را اصلاح کند. پایان..

و فایده آن در درمان برخی تب‌ها بعید نیست.

روایت 12

خصال: به سندی از امام صادق علیه السلام نقل شده است که نشانه‌های خون چهار است: خارش، جوش چرت [حالت خواب و بیداری] و سرگیجه⁽⁶⁾.

روایت 13

و از همان به سندی از امیر المؤمنین علیه السّلام نقل شده که هر دردی از از درون است جز زخم و تب که از بیرون آیند، داغی تب را با بنفشه و آب خنک بشکنید که سوز آن از داغی دوزخ است⁽⁷⁾.

و فرمود در تابستان به فرد تب دار آب سرد ریزید که سوز آن را بنشاند⁽⁸⁾.

فرمود: یاد خاندان ما ، درمان تب و دردها و وسوسه و دو دلی است⁽⁹⁾.

فرمود: آب باران بنوشید که بدن را پاک می‌کند و هر درد را دفع می‌کند و خداوند تبارک و تعالی فرمود: و ینزل علیکم من السماء ماء لیطهرکم به و یذهب عنکم رجز الشیطان و لیربط علی قلوبکم و یثبت به الاقدام⁽¹⁰⁾{و از آسمان بارانی بر شما فرو ریزانید تا شما را با آن پاک گرداند، و وسوسه شیطان را از شما بزداید و دلهایتان را محکم سازد و گامهایتان را بدان استوار دارد}⁽¹¹⁾

بیان

«ورود کنند بر تن» یعنی مایه در تن ندارند مانند زخم از برون و تب از هوای سرد یا گرم «با بنفشه» یعنی شربتی که از آن می‌سازند دفع می‌شود زیرا که پزشکان برای اکثر تب ها به ویژه تبهای سوزان نوشیدنی بنفشه را نافع دانسته‌اند

استشمامه أيضا فإنهم ذكروا للمحترقة يقرب إليه من الأزهار النيلوفر و البنفسج.

قوله عليه السلام فإنه يطهر البدن يدل علي أن التطهير في الآية أعم من تطهير الظاهر و الباطن.

«14»

مَجَالِسُ ابْنِ الشَّيْخِ، عَنْ وَالِدِهِ عَنْ هِلَالِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَفَّارِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَلِيٍّ الدِّعْبِلِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَلِيِّ بْنِ عَلِيٍّ أَخِي دِعْبِلٍ الْخُزَاعِيِّ عَنِ الرِّضَا عليه السلام عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهما السلام أَنَّهُ قَالَ: بَلِّلُوا جَوْفَ الْمَحْمُومِ بِالسَّوِيقِ وَ الْعَسَلِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ وَ يُحَوَّلُ مِنْ إِنَاءٍ إِلَي إِنَاءٍ وَ يُسْقَي الْمَحْمُومُ فَإِنَّهُ يَذْهَبُ بِالْحُمَّي الْحَارَّةِ وَ إِنَّمَا عُمِلَ بِالْوَحْيِ.

بيان

لعله محمول علي الحمّيات البلغميّة الغالبة في البلاد الحارّة.

«15»

الْمَحَاسِنُ، عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ يَحْيَي بْنِ بَشِيرٍ النَّبَّالِ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام لِأَبِي يَا بَشِيرُ بِأَيِّ شَيْ‌ءٍ تُدَاوُونَ مَرْضَاكُمْ قَالَ بِهَذِهِ الْأَدْوِيَةِ الْمِرَارِ قَالَ لَا إِذَا مَرِضَ أَحَدُكُمْ فَخُذِ السُّكَّرَ الْأَبْيَضَ فَدُقَّهُ ثُمَّ صُبَّ عَلَيْهِ الْمَاءَ الْبَارِدَ وَ اسْقِهِ إِيَّاهُ فَإِنَّ الَّذِي جَعَلَ الشِّفَاءَ فِي الْمِرَارِ قَادِرٌ أَنْ يَجْعَلَهُ فِي الْحَلَاوَةِ⁽¹⁾.

بيان

كأن المراد بالسكر الأبيض ما يسمي بالفارسية بالقند و يحتمل النبات الأبيض و كأنه في الحميات البلغمية.

«16»

الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ الْبَزَنْطِيِّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُوقَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: الْكَبَابُ يَذْهَبُ بِالْحُمَّي‌⁽²⁾.

«17»

وَ مِنْهُ‌⁽³⁾، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَعْقُوبَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَرِضْتُ سَنَتَيْنِ أَوْ أَكْثَرَ فَأَلْهَمَنِي اللَّهُ الْأَرُزَّ فَأَمَرْتُ بِهِ فعسل [فَغُسِلَ] وَ جُفِّفَ ثُمَّ أُشِمَ

و در تب محرقه بو کردن آن را هم توصیه کرده‌اند: نزدیک او نهند گلهای نیلوفر و بنفشه .

روایت 14

مجالس ابن الشیخ: به سندی از امام سجاد علیه السلام نقل شده است که فرمود: شکم تب دار را با قاووت و عسل سه بار تر کنید، و در ظرفها بگردانید و به تب دار نوشانید که تب داغ را ببرد، و همانا به وحی عمل شده.

بیان

شاید مقصود از آن تب های بلغمی است که در بلاد حارّه غالب است.

روایت 15

محاسن: به سندی نقل شده است که امام صادق علیه السلام به ابی بشیر گفت: با چه بیماران خود را مداوا می‌کنید؟ گفت: با این داروهای تلخ، فرمود: نه، چون یکی از شماها بیمار شود، شکر سفید بگیر و بکوب و آب سرد بدان اضافه کن و به او بنوشان زیرا آن کس که درمان را در تلخها نهاده می‌تواند در شیرین نیز نهد⁽⁴⁾.

بیان

گویا مقصود از شکر سفید همان قند است و چه بسا که منظور نبات سفید باشد و گویا در تبهای بلغمی است.

روایت 16

محاسن: به سندی از امام صادق علیه السّلام نقل شده است که کباب تب را می‌برد⁽⁵⁾.

روایت 17

و از همان به سندی از امام ششم علیه السّلام نقل شده است که دو سال و بیشتر بیمار شدم و خدا به من برنج را الهام کرد و فرمان دادم شسته شد و خشک شد و بو داده شد با

النَّارَ وَ طُحِنَ فَجَعَلْتُ بَعْضَهُ سَفُوفاً وَ بَعْضَهُ حَسْواً ⁽¹⁾.

بيان

الإشمام كناية عن تشويته بالنار قليلا و في القاموس حسا المرق شربه شيئا بعد شي‌ء كتحسّاه و احتساه و اسم ما يتحسّي الحسية و الحسا و يمد و الحسوة بالضم الشي‌ء القليل منه.

«18»

الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: الْبَصَلُ يَذْهَبُ بِالْحُمَّي‌⁽²⁾.

«19»

الطب، [طب الأئمة عليهم السلام] عَنْ عَوْنٍ عَنْ أَبِي عِيسَي عَنِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِي أُسَامَةَ قَالَ سَمِعْتُ الصَّادِقَ عليه السلام يَقُولُ: إِنَّ الْحُمَّي تُضَاعَفُ عَلَي أَوْلَادِ الْأَنْبِيَاءِ⁽³⁾.

بيان

أي الحمّي العارضة لهم أشد من حمي غيرهم.

«20»

الطب، [طب الأئمة عليهم السلام] عَنِ السَّرِيِّ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ السَّرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي الْأَرْمَنِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ ظَبْيَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي زَيْنَبَ قَالَ سَمِعْتُ الْبَاقِرَ عليه السلام يَقُولُ: إِخْرَاجُ الْحُمَّي فِي ثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ فِي الْقَيْ‌ءِ وَ فِي الْعَرَقِ وَ فِي إِسْهَالِ الْبَطْنِ‌⁽⁴⁾.

«21»

وَ مِنْهُ، بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الرِّضَا عليه السلام قَالَ: سَمِعْتُ مُوسَي بْنَ جَعْفَرٍ عليهما السلام وَ قَدِ اشْتَكَي فَجَاءَهُ الْمُتَرَفِّعُونَ بِالْأَدْوِيَةِ يَعْنِي الْأَطِبَّاءَ فَجَعَلُوا يَصِفُونَ لَهُ الْعَجَائِبَ فَقَالَ أَيْنَ يَذْهَبُ بِكُمْ اقْتَصِرُوا عَلَي سَيِّدِ هَذِهِ الْأَدْوِيَةِ الْهَلِيلَجِ وَ الرَّازِيَانَجِ وَ السُّكَّرِ فِي اسْتِقْبَالِ الصَّيْفِ ثَلَاثَةَ أَشْهُرٍ فِي كُلِّ شَهْرٍ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ وَ فِي اسْتِقْبَالِ الشِّتَاءِ ثَلَاثَةَ أَشْهُرٍ فِي كُلِّ شَهْرٍ ثَلَاثَةَ مَرَّاتٍ وَ يُجْعَلُ مَوْضِعَ الرَّازِيَانَجِ مَصْطَكَي فَلَا يَمْرَضُ إِلَّا مَرَضَ الْمَوْتِ‌⁽⁵⁾.

بيان

و يجعل موضع الرازيانج أي في الشتاء.

آتش و کوبیده شد، و نیمی سفوف و نیمی شربت شد⁽⁶⁾.

بیان

الإشمام کنایة عن تشویته بالنار قلیلا و فی القاموس حسا المرق شربه شیئا بعد شی‌ء کتحسّاه و احتساه و اسم ما یتحسّی الحسیة و الحسا و یمد و الحسوة بالضم الشی‌ء القلیل منه.

روایت 18

محاسن: به سندی نقل شده است که امام صادق علیه السلام فرمود پیاز تب را می‌برد⁽⁷⁾.

روایت 19

طب: به سندی از ابی اسامه نقل شده که شنیدم امام صادق علیه السّلام فرمود: تب فرزندان انبیاء دو چندان است. ⁽⁸⁾

بیان

یعنی تب آنها از دیگران سخت‌تر است .

روایت 20

طب: به سندی از محمّد بن اسماعیل بن ابی زینب نقل شده که شنیدم امام باقر علیه السّلام می‌فرمود: بیرون کردن تب از تن به سه چیز است: استفراغ، عرق کردن و اسهال. ⁽⁹⁾

روایت 21

و در همان: به همین سند از امام رضا علیه السّلام نقل شده است که موسی بن جعفر علیه السّلام بیمار شد و پزشکان آمدند بالینش و عجائبی برایش وصف کردند و شنیدم فرمود: به کجا می‌روید؟ بر سیّد این داروها اکتفاء کنید که هلیله و رازیانه و شکر است، در سه ماه تابستان ماهی سه بار و در زمستان ماهی سه روز و هر روزی سه بار و به جای رازیانه از مصطکی استفاده کنید و [با این داروها] بیمار نشوید جز به مرض مرگ⁽¹⁰⁾.

بیان

«و به جای رازیانه از مصطکی استفاده کنید»، یعنی در زمستان.

«22»

الطب، [طب الأئمة عليهم السلام] عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بِسْطَامَ عَنْ كَامِلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْجُعْفِيِّ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فَقَالَ مَا لِي أَرَاكَ شَاحِبَ‌⁽¹⁾الْوَجْهِ قُلْتُ أَنَا فِي حُمَّي الرِّبْعِ فَقَالَ مِنْ أَيْنَ أَنْتَ عَنِ الْمُبَارَكِ الطَّيِّبِ اسْحَقِ السُّكَّرَ ثُمَّ خُذْهُ بِالْمَاءِ وَ اشْرَبْهُ عَلَي الرِّيقِ عِنْدَ الْحَاجَةِ إِلَي الْمَاءِ قَالَ فَفَعَلْتُ فَمَا عَادَتْ إِلَيَّ بَعْدُ⁽²⁾.

«23»

وَ مِنْهُ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ عليه السلام قَالَ: سُئِلَ عَنِ الْحُمَّي الْغِبِّ الْغَالِبَةِ قَالَ‌⁽³⁾يُؤْخَذُ الْعَسَلُ وَ الشُّونِيزُ وَ يُلْعَقُ مِنْهُ ثَلَاثُ لَعْقَاتٍ فَإِنَّهَا تَنْقَلِعُ وَ هُمَا الْمُبَارَكَانِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَي فِي الْعَسَلِ يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي الْحَبَّةِ السَّوْدَاءِ شِفَاءٌ مِنْ كُلِّ دَاءٍ إِلَّا السَّامَ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا السَّامُ قَالَ الْمَوْتُ قَالَ وَ هَذَانِ لَا يَمِيلَانِ إِلَي الْحَرَارَةِ وَ الْبُرُودَةِ وَ لَا إِلَي الطَّبَائِعِ إِنَّمَا هُمَا شِفَاءٌ حَيْثُ وَقَعَا⁽⁴⁾.

بيان

لا يميلان أي ليس تأثيرها بالطبع بل بالخاصية.

«24»

الطب، [طب الأئمة عليهم السلام] عَنِ الْحَسَنِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الثَّالِثِ عليه السلام قَالَ: خَيْرُ الْأَشْيَاءِ لِحُمَّي الرِّبْعِ أَنْ يُؤْكَلَ فِي يَوْمِهَا الْفَالُوذَجُ الْمَعْمُولُ بِالْعَسَلِ وَ يُكْثِرُ زَعْفَرَانَهُ وَ لَا يُؤْكَلُ فِي يَوْمِهَا غَيْرُهُ‌⁽⁵⁾.

«25»

وَ مِنْهُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ مُيَسِّرٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ قَالَ قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: إِنَّ لِلدَّمِ وَ هَيَجَانِهِ ثَلَاثَ عَلَامَاتٍ الْبَثْرَةَ فِي الْجَسَدِ وَ الْحِكَّةَ

روایت 22

طب: به سندی از محمّد بن ابراهیم جعفی از پدرش نقل شده است که نزد امام صادق علیه السّلام رفتم به من فرمود: چرا رنگت پریده؟ گفتم تب ربع دارم، فرمود: چرا از داروی مبارک طیب دوری؟، شکر را بسا و به آب بزن و ناشتا که تشنه شوی بنوش گفت: عمل کردم و دیگر تب باز نگشت⁽⁶⁾.

روایت 23

و از همان به سندی از ابی الحسن علیه السّلام که پرسش شد از تب نوبه غالب فرمود: عسل و شونیز را بگیرند و سه قاشق از آن بخورند که بریده شود، و آن دو مبارک باشند. خدای تعالی در باره عسل فرموده «یخرج من بطونها شراب مختلف الوانه فیه شفاء للناس»⁽⁷⁾{[آن گاه] از درون [شکم] آن، شهدی که به رنگهای گوناگون است بیرون می‌آید. در آن، برای مردم درمانی است} و رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و سلم در باره سیاه دانه فرمود⁽⁸⁾: شفاء هر دردی است جز مرگ، فرمود: این دو نه گرم‌اند و نه سرد و نه دارای طبائع، همانا هر جا بیفتند درمان‌اند.

بیان

مقصود اینست که اثر آنها به طبع نیست بلکه به خاصیت است.

روایت 24

طب: به سندی از امام هادی علیه السّلام که بهترین درمان تب ربع این است که در روز نوبت تب فالوده عسل پر زعفران خورند و در جز آن روز نخورند⁽⁹⁾.

روایت 25

و از همان به سندی از امام صادق علیه السّلام که هیجان خون سه نشانه دارد جوش در پوست و خارش در تن

وَ دَبِيبَ الدَّوَابِ‌⁽¹⁾.

بيان

البثور و الحكّة غالبهما بمدخليّة كثرة الدم و إن كانتا من غيره من الأخلاط أيضا و كأن المراد بدبيب الدواب ما يتخيله الإنسان من دبيب نملة أو دابة في جلده و تسمّيه الأطباء التنمّل.

«26»

الطب، [طب الأئمة عليهم السلام] عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ بِسْطَامَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَلَفٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ قَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عليهما السلام: لَوْ يَعْلَمُ النَّاسُ مَا فِي التُّفَّاحِ مَا دَاوَوْا مَرْضَاهُمْ إِلَّا بِهِ‌⁽²⁾.

«27»

وَ مِنْهُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقَ عليه السلام عَنْ مَرِيضٍ اشْتَهَي التُّفَّاحَ وَ قَدْ نُهِيَ عَنْهُ أَنْ يَأْكُلَهُ فَقَالَ أَطْعِمُوا مَحْمُومِيكُمُ التُّفَّاحَ فَمَا مِنْ شَيْ‌ءٍ أَنْفَعَ مِنَ التُّفَّاحِ‌⁽³⁾.

«28»

وَ مِنْهُ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ مِهْرَانَ الْبَلْخِيِّ قَالَ: كُنَّا نَخْتَلِفُ إِلَي الرِّضَا عليه السلام بِخُرَاسَانَ فَشَكَا إِلَيْهِ يَوْماً مِنَ الْأَيَّامِ شَابٌّ مِنَّا الْيَرَقَانَ فَقَالَ خُذْ خِيَارَبَاذْرَنْجٍ فَقَشِّرْهُ ثُمَّ اطْبُخْ قُشُورَهُ بِالْمَاءِ ثُمَّ اشْرَبْهُ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ عَلَي الرِّيقِ كُلَّ يَوْمٍ مِقْدَارَ رِطْلٍ فَأَخْبَرَنَا الشَّابُّ بَعْدَ ذَلِكَ أَنَّهُ عَالَجَ بِهِ صَاحِبَهُ مَرَّتَيْنِ فَبَرَأَ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَي‌⁽⁴⁾.

«29»

الْمَكَارِمُ، عَنْ طِبِّ الْأَئِمَّةِ قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: إِنَّ لِلدَّمِ ثَلَاثَ عَلَامَاتٍ الْبَثْرَ فِي الْجَسَدِ وَ الْحِكَّةَ وَ دَبِيبَ الدَّوَابِّ وَ فِي حَدِيثٍ آخَرَ النُّعَاسُ وَ كَانَ إِذَا اعْتَلَّ إِنْسَانٌ مِنْ أَهْلِ الدَّارِ قَالَ انْظُرُوا فِي وَجْهِهِ فَإِنْ قَالُوا أَصْفَرُ قَالَ هُوَ مِنَ الْمِرَّةِ الصَّفْرَاءِ فَيَأْمُرُ بِمَاءٍ فَيُسْقَي وَ إِنْ قَالُوا أَحْمَرُ قَالَ دَمٌ فَيَأْمُرُ بِالْحِجَامَةِ⁽⁵⁾.

«30»

الْكَافِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ

و

مورچه زدگی.

بیان

جوش و خارش تن بیشتر از فزونی خون هستند و اگر چه از اخلاط دیگر هم می‌باشند و جنبش جانوران خیال آدمی است که مورچه یا جانور در میان پوست او است و اطباء آن را مورچه‌زدگی نامند.

روایت 26

طب: به سندی از امام صادق علیه السلام نقل شده است که اگر مردم خاصیت سیب را می‌دانستند بیماران خود را جز با آن درمان نمی‌کردند⁽⁶⁾.

روایت 27

و از همان به سندش از سماعه نقل شده است که از امام ششم علیه السّلام پرسیدم بیماری سیب می‌خواهد و بر او ممنوع شده که بخورد، فرمود به تبداران خود سیب بخورانید که چیزی برایشان از آن سودمندتر نیست⁽⁷⁾.

روایت 28

و از همان از مهران بلخی نقل شده است که ما در خراسان نزد امام رضا علیه السّلام رفت و آمد داشتیم یک جوانی از ما روزی از یرقان به آن حضرت شکایت کرد، ایشان فرمود «خیار باذرنج» را بگیر و پوست بکن و پوستش را با آب بپز و سه روز ناشتا روزی یک رطل (91 مثقال) بنوش، و آن جوان پس از آن به ما گزارش داد که یار خود را دو بار با آن مداوا کرده و به فرمان خدا خوب شده است⁽⁸⁾.

روایت 29

مکارم: از طب الائمه نقل شده که امام صادق علیه السّلام فرمود: برای خون سه نشانه است، جوش در تن، خارش، جنبیدن جانور، و در حدیث دیگر چرت‌زدگی، و چون یکی از اهل خانه بیمار می‌شد می‌فرمود به چهره‌اش نگاه کنید، اگر می‌گفتند: زرد است می‌فرمود: از خلط صفراء است و می‌فرمود آبی باو نوشانند، و اگر می‌گفتند سرخ است، می‌فرمود از خون است و فرمان حجامت می‌داد⁽⁹⁾.

روایت 30

کافی:

بُكَيْرٍ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَا مِنْ دَاءٍ إِلَّا وَ هُوَ شَارِعٌ‌⁽¹⁾إِلَي الْجَسَدِ يَنْظُرُ مَتَي يُؤْمَرُ بِهِ فَيَأْخُذُهُ وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي إِلَّا الْحُمَّي فَإِنَّهَا تَرِدُ وُرُوداً⁽²⁾.

بيان

إلا و هو شارع أي له طريق إليه من قولهم شرعت الباب إلي الطريق أي أنفذته إليه و لعل المعني أن أكثر الأدواء لها مادّة في الجسد تشتدّ ذلك حتي ترد عليه بإذن الله بخلاف الحمّي فإنها قد ترد بغير مادّة بل بالأسباب الخارجة كتصرّف هواء حارّ أو بارد أو عفن أو سمّيّ.

«31»

الْكَافِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْجَوْهَرِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي إِبْرَاهِيمَ عليه السلام قَالَ: قَالَ لِي إِنِّي لَمَوْعُوكٌ مُنْذُ سَبْعَةِ أَشْهُرٍ وَ لَقَدْ وُعِكَ ابْنِي اثْنَيْ عَشَرَ شَهْراً وَ هِيَ تَضَاعَفُ عَلَيْنَا أُشْعِرْتُ أَنَّهَا لَا تَأْخُذُ فِي الْجَسَدِ كُلِّهِ وَ رُبَّمَا أَخَذَتْ فِي أَعْلَي الْجَسَدِ وَ لَمْ تَأْخُذْ فِي أَسْفَلِهِ وَ رُبَّمَا أَخَذَتْ فِي أَسْفَلِهِ وَ لَمْ تَأْخُذْ فِي أَعْلَي الْجَسَدِ كُلِّهِ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنْ أَذِنْتَ لِي حَدَّثْتُكَ بِحَدِيثٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ جَدِّكَ أَنَّهُ كَانَ إِذَا وُعِكَ اسْتَعَانَ بِالْمَاءِ الْبَارِدِ فَيَكُونُ لَهُ ثَوْبَانِ ثَوْبٌ فِي الْمَاءِ الْبَارِدِ وَ ثَوْبٌ عَلَي جَسَدِهِ يُرَاوِحُ بَيْنَهُمَا ثُمَّ يُنَادِي حَتَّي يُسْمَعُ صَوْتُهُ عَلَي بَابِ الدَّارِ يَا فَاطِمَةُ بِنْتَ مُحَمَّدٍ فَقَالَ صَدَقْتَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ فَمَا وَجَدْتُمْ لِلْحُمَّي عِنْدَكُمْ دَوَاءً فَقَالَ مَا وَجَدْنَا لَهَا عِنْدَنَا دَوَاءً إِلَّا الدُّعَاءَ وَ الْمَاءَ الْبَارِدَ إِنِّي اشْتَكَيْتُ فَأَرْسَلَ إِلَيَّ مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بِطَبِيبٍ لَهُ فَجَاءَنِي بِدَوَاءٍ فِيهِ قَيْ‌ءٌ فَأَبَيْتُ أَنْ أَشْرَبَهُ لِأَنِّي إِذَا قُيِّئْتُ زَالَ كُلُّ مَفْصِلٍ مِنِّي‌⁽³⁾.

توضيح

قال الجوهري الوعك الحمّي و قيل ألمها و قد وعكه المرض فهو موعوك قوله عليه السلام أشعرت بصيغة المتكلم علي بناء المجهول من الإفعال أو علي صيغة الخطاب المعلوم مع همزة الاستفهام أي هل أحسست بذلك و لعل

به سندش از امام ششم علیه السّلام نقل شده است که هیچ دردی نیست مگر راهی به تن دارد و منتظر است کی فرمان یابد و آن را دریابد و در روایت دیگر افزوده جز تب که یک باره وارد می‌شود⁽⁴⁾.

بیان

بسا مقصود این است که بیشتر دردها مایه‌ای در تن دارند که خرده خرده آماده می‌شود تا فرمان خدا برسد جز تب که مایه‌ای در تن ندارد و از برون درآید به وسیله تصرف مواد گرم یا سرد یا بوی بد و یا زهرناک.

روایت 31

کافی: به سندی از علی بن ابی حمزه نقل شده که امام هفتم به من فرمود: هفت ماه تب کردم و پسرم دوازده ماه و بر ما دو چندان می‌شد⁽⁵⁾.

چنان فهمیدم که تب همه تن را نگیرد، بسا بالا بگیرد و پائین تنه را نگیرد و بسا برعکس، گفتم: قربانت اگر اجازه دهی حدیثی از ابی بصیر برایت باز گویم از جدت علیه السّلام که چون تب می‌کرد با آب سرد مداوا می‌کرد و یاری می‌جست، دو جامه داشت یکی در آب سرد بود و یکی بر تنش و نوبه میکرد با آنها، سپس فریاد میزد تا آوازش از دم درب شنیده میشد که ای فاطمه دختر محمّد، گفتم قربانت شما داروئی برای تب ندارید؟ فرمود داروئی برایش نیافتم جز دعاء و آب سرد، من بیمار شدم و محمّد بن ابراهیم یک پزشکی آورد و او دوائی برایم آورد که باعث استفراغ می‌شد، و من ننوشیدم، چون وقتی استفراغ کنم همه بندهای تنم از جا در روند.

شاید مقصود این است که اثر حرارت گاهی در بالا تنه پدید می‌شود و گاهی در پائین، فریاد می‌زد یا فاطمه بنت محمّد برای دادرسی و استغاثه و استشفاء، و «هر بندم در رود» یعنی از ناتوانی نمی‌توانم استفراغ کنم، و روایت دلالت دارد که بیان کیفیت بیماری و اندازه‌اش شکایت بدی نیست.

توضیح

قال الجوهری الوعک الحمّی و قیل ألمها و قد وعکه المرض فهو موعوک قوله علیه السلام أشعرت بصیغة المتکلم علی بناء المجهول من الإفعال أو علی صیغة الخطاب المعلوم مع همزة الاستفهام أی هل أحسست بذلک و لعل

المعني أن الحرارة قد تظهر آثارها في أعالي الجسد و قد تظهر في أسافلها قوله عليه السلام ثم ينادي لعل النداء كان استشفاعا بها صلوات الله عليها للشفاء زال كل مفصل مني أي لا أقدر لكثرة الضعف علي القي‌ء و الخبر يدل علي أن بيان كيفية المرض و مدته ليس من الشكاية المذمومة.

«32»

الْكَافِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ رَفَعَهُ إِلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: الْحُمَّي يَخْرُجُ فِي ثَلَاثٍ فِي الْعَرَقِ وَ الْبَطَنِ وَ الْقَيْ‌ءِ⁽¹⁾.

بيان

في العرق بالتحريك أو بالكسر أي إخراج الدم من العرق يريد به الفصد أو الأعم منه و من الحجامة و الأول أظهر و البطن أي إسهال البطن كما مرّ.

«33»

الْكَافِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ كَامِلِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْجُعْفِيِّ قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ: دَخَلْتُ عَلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فَقَالَ لِي مَا لِي أَرَاكَ سَاهِمَ الْوَجْهِ فَقُلْتُ إِنَّ بِي حُمَّي الرِّبْعِ قَالَ فَمَا⁽²⁾يَمْنَعُكَ مِنَ الْمُبَارَكِ الطَّيِّبِ اسْحَقِ السُّكَّرَ ثُمَّ امْخَضْهُ بِالْمَاءِ وَ اشْرَبْهُ عَلَي الرِّيقِ وَ عِنْدَ الْمَسَاءِ قَالَ فَفَعَلْتُ فَمَا عَادَتْ إِلَيَ‌⁽³⁾.

بيان

قال الجوهري السهام بالضم الضمر و التغير و قد سهم وجهه و سهم أيضا بالضم انتهي.

و السكر معرب شكر و الواحدة بهاء و رطب طيّب و الظاهر هنا الأول بقرينة السحق ثم امخضه أي حرّكه تحريكا شديدا.

«34»

الدَّعَائِمُ، عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ: الْحُمَّي مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ فَأَطْفِئُوهَا بِالْمَاءِ وَ كَانَ إِذَا وُعِكَ دَعَا بِمَاءٍ فَأَدْخَلَ فِيهِ يَدَهُ.

المعنی أن الحرارة قد تظهر آثارها فی أعالی الجسد و قد تظهر فی أسافلها قوله علیه السلام ثم ینادی لعل النداء کان استشفاعا بها صلوات الله علیها للشفاء زال کل مفصل منی أی لا أقدر لکثرة الضعف علی القی‌ء و الخبر یدل علی أن بیان کیفیة المرض و مدته لیس من الشکایة المذمومة.

روایت 32

کافی: به سندی از امام صادق علیه السّلام که تب با سه چیز از تن به در آید، از عرق کردن و از اسهال و از استفراغ⁽⁴⁾.

بیان

در عرق با حرکت و یا کسر عین یعنی خون‌گرفتن از رگ و مقصود رگ زدن است یا اعم از آن و حجامت و اولی روشن تر است، و مقصود از بطن اسهال است.

روایت 33

کافی: به سندش از ابراهیم جعفی نقل شده که نزد امام صادق علیه السّلام رفتم و به من فرمود: چرا رنگ چهره‌ات پریده و لاغرشده‌ای؟ گفتم تب ربع دارم فرمود چه چیز تورا از مبارک طیب بازداشته است؟ شکر را بکوب و با آب به هم بزن و ناشتا در بام و شام بنوش گفت: عمل کردم و تبم از بین رفت و برنگشت⁽⁵⁾.

بیان

جوهری گفته است سهام با ضمه تایید و تغییر است, و در قد سهم وجهه هم سهم با ضمه است – پایان..

روایت 34

دعائم: از پیامبر صلی اللَّه علیه و آله نقل شده است که فرمود: تب گرمای دوزخ است و آن را با آب خاموش کنید، و هر زمانی تب می‌کرد آب می‌خواست و دست در آن می‌گذاشت.

«35»

وَ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: اعْتَلَّ الْحَسَنُ عليه السلام فَاشْتَدَّ وَجَعُهُ فَاحْتَمَلَتْهُ فَاطِمَةُ عليها السلام فَأَتَتْ بِهِ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله مُسْتَغِيثَةً مُسْتَجِيرَةً وَ قَالَتْ لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ادْعُ اللَّهَ لِابْنِكَ أَنْ يَشْفِيَهُ وَ وَضَعَتْهُ بَيْنَ يَدَيْهِ فَقَامَ صلي الله عليه و آله حَتَّي جَلَسَ عِنْدَ رَأْسِهِ ثُمَّ قَالَ يَا فَاطِمَةُ يَا بُنَيَّةِ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الَّذِي وَهَبَهُ لَكِ وَ هُوَ قَادِرٌ عَلَي أَنْ يَشْفِيَهُ فَهَبَطَ عَلَيْهِ جَبْرَئِيلُ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ إِنَّ اللَّهَ جَلَّ وَ عَزَّ لَمْ يُنْزِلْ عَلَيْكَ سُورَةً مِنَ الْقُرْآنِ إِلَّا وَ فِيهَا فَاءٌ وَ كُلُّ فَاءٍ مِنْ آفَةٍ مَا خَلَا الْحَمْدَ فَإِنَّهُ لَيْسَ فِيهَا فَاءٌ فَادْعُ قَدَحاً مِنْ مَاءٍ فَاقْرَأْ فِيهِ الْحَمْدَ أَرْبَعِينَ مَرَّةً ثُمَّ صُبَّهُ عَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ يَشْفِيهِ فَفَعَلَ ذَلِكَ فَكَأَنَّمَا أُنْشِطَ مِنْ عِقَالٍ.

«35»

الشهاب، الْحُمَّي رَائِدُ الْمَوْتِ الْحُمَّي مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ الْحُمَّي حَظُّ كُلِّ مُؤْمِنٍ مِنَ النَّارِ.

الضوء، ضوء الشهاب الحمّي عبارة عن التهاب الحرارة علي البدن و هي فعل من حممت الماء أحمّه و أحممته أي أسخنته و الحميم الماء الحار يقال حمّ الرجل و أحمّه الله و هو محموم و هو شاذ مثل زكم الرجل و أزكمه الله فهو مزكوم و الرائد الذي يتقدم القوم يطلب لهم الماء و الكلأ و في المثل الرائد لا يكذب أهله و الموت عبارة عن تعطّل الجسد من حلية الحياة و هو عند المحققين ليس بذات إنما المرجع فيه إلي النفي يعني صلي الله عليه و آله أن الحمّي عنوان الموت و رسول الذي قدّمه و ما أقرب وصول المرسل بالمرسل و فيه إعلام أن العاقل ينبغي أن يكون متأهّبا لأمره مستعدّا لشأنه مرتّبا أحواله أحسن الترتيب حتي لا يخترمه الموت عن أمور متشعّثة و أحوال غير منتظمة و حسرات غير مجدية فالواجب عليه أن يعتقد أن حماه النازلة به هي القالعة له من الأهل و الولد و المعطّلة من القوّة و الجلد .

و فائدة الحديث الأمر بالاستشعار من الموت و الحذر منه و التوقع لهجومه و قلة الإخلاد إلي الحياة الفانية و الوثوق بها و سوء الظن بأدني مرض يعتري و حسبان أنه مرض الموت و راوي الحديث الحسن و تمامه و هي سجن الله في

روایت 35

از علی علیه السلام نقل شده است که گفت حسین علیه السلام بیمار شد و بیماریش شدید شد پس فاطمه سلام الله علیها او را پیش پیامبر صلی الله علیه و آله برد در حالی که مدد می طلبید و ناآرام بود و گفت یا رسول الله باید فرزندت را شفا دهی و او را در دستان پیامبر قرار داد. پس رسول خدا برخواست و کنار سر او نشست و فرمود یا فاطمه, دخترم, همانا خداوند کسی است که او را به تو داده است و می تواند او را شفا دهد. پس جبرئیل نازل شد و گفت ای محمد, خداوند عز و جل سوره ای نازل نکرده است مگر این که در آن فاء است و هر فایی از آفت است الا

الحمد. ظرفی آب بیاور و در آن چهل بار حمد بخوان و سپس آن را به او بنوشان, که خداوند او را شفا خواهد داد. پس این کار را کرد و چنان بود که انگار عقال از او باز کرده اند.

روایت 35

الشهاب: تب پیک مرگ است، تب گرمای دوزخ است، تب بهره مؤمن است از دوزخ.

الضوء: تب شعله‌وری تن است و محموم به معنی تبدار از حمّ گرفته شده است و بر خلاف قاعده صرفی است مانند مزکوم از زکام، و مرگ بی‌زندگی شدن تن است و نزد محققان هستی ندارد بلکه نبودن زندگی است و مقصود آگهی است برای آماده بودن کار سرای دیگر تا نابه‌هنگام مرگش در نگیرد و در افسوس بی‌سود دچار شود و باید بداند تب که آمد او را از اهل و فرزند بازستاند و نیرو و چابکی او را ببرد،

سود حدیث در نظر آوردن مرگ است و حذر کردن از آن، و توقع رسیدن آن و بی‌اعتمادی به زندگی جهان گذرا، و بدبینی به کمترین بیماری و پندار آن که بیماری مرگ آور است، راوی حدیث حسن است و دنباله‌اش این است که تب زندان خدا است در

الأرض يحبس بها عبده إذا شاء و يرسله.

و قال الفيح تصاعد الحرّ يقال فاحت القدر تفيح إذا غلت و أفحتها أنا يعني أن الحمّي و شدة توهّجها علي الإنسان مما يحتّ ذنوبه و يخلصه من خبث المعاصي و يكفّر عنه سيئاته فكأنه صلي الله عليه و آله جعل اشتعالها علي بدنه وفاء ما يستحقّه من العذاب علي طريق التشبيه و التمثيل فإذا استوفي عقابه المستحقّ بقي له الثواب الدائم.

و هذا الحديث قريب المعني من الذي يليه و هو متضمّن لتسلية المؤمن و تصبيره علي مزاولة ما يسوقه الله تعالي إلي بدنه تصفية له و تطهيرا من الذنوب.

وَ رُوِيَ عَنْهُ صلي الله عليه و آله: مَنْ حُمَّ ثَلَاثَ سَاعَاتٍ فَصَبَرَ فِيهَا بَاهَي اللَّهُ بِهِ مَلَائِكَتَهُ فَقَالَ مَلَائِكَتِي انْظُرُوا إِلَي عَبْدِي وَ صَبْرِهِ عَلَي بَلَائِي اكْتُبُوا لِعَبْدِي بَرَاءَةً مِنَ النَّارِ قَالَ فَيُكْتَبُ :

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ هَذَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ بَرَاءَةٌ مِنَ اللَّهِ لِعَبْدِهِ فُلَانِ بْنِ فُلَانٍ إِنِّي قَدْ آمَنْتُكَ عَنْ عَذَابِي وَ أَوْجَبْتُ لَكَ جَنَّتِي فَادْخُلْهَا بِسَلَامٍ.

و عن أبي الدرداء قال ما يسرّني من وصب ليلة حمر النعم مرض المؤمن تكفير خطيئته.

و عن الحسن البصري أن الله تعالي يكفّر عن المؤمن خطاياه كلها بحمّي ليلة و فائدة الحديث الأمر بالتصبّر و الاستسلام لله تعالي فيما يؤدب به من الأمراض و الأسقام و إعلام أنها لا تخلو من التطهير و التمحيص فضلا عما فيها من الأعواض و في الصبر عليها من الثواب و راوية الحديث عائشة و تمامه فأبردوها بالماء.

و قال في الحديث الثالث هو قريب المعني من الذي قبله و الحظّ النصيب و جمعه القليل أحظّ و الكثير حظوظ و حظاظ قال:

زمین که هر گاه خواهد بنده‌اش را در آن کشاند و هر گاه خواهد آزادش کند.

و گفت: فیح برافروختن سوزش است و جوشیدن دیگ، یعنی تب و جوشش آن گناه را از آدمی بریزد و کفاره بزهکاری است و گویا حضرت پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرا گرفتن تب تن را پرداخت عذابی دانسته که سزدش از راه نمونه آوردن و مانند کردن، و چون کیفر ضروری را پرداخت ثواب دائم برایش بماند

این حدیث در معنا نزدیک است بدان که در ادامه‌اش آید و برای دلداری دادن بمؤمن و کشاندن او است به تحمل آنچه خدای تعالی به وی رساند برای پاک کردن او از گناه .

و از پیامبر صلی اللَّه علیه و آله روایت است که هر که سه ساعت تب کند و بر آن شکیبا باشد خدا بر فرشته‌هاش به خاطر او مباهات کند و فرماید: فرشته‌هایم بنگرید به بنده‌ام و شکیبایی او بر بلایم، برای بنده‌ام برات آزادی از دوزخ نویسید، و برایش نوشته شود:

«بنام خداوند بخشاینده مهربان، این نامه‌ای است از خدای عزیز حکیم برائتی است از خدا برای بنده‌اش فلان پسر فلان که من از عذابم آسوده‌ات کردم و بهشتم را بر تو ضروری نمودم، بسلامت در آن درآ».

و از ابی درداء نقل شده است که من از رنج یک شب درد، به شتران سرخ مو شاد نشوم، بیماری مؤمن کفاره گناه او است.

و از حسن بصری نقل شده است که خدا تعالی مؤمن را با تب یک شب کفاره کند و ببخشد

فایده حدیث امر به شکیبائی و پذیرائی از خداست در آنچه از بیماری که وسیله تأدیب است و آگاهی به اینکه هر دردی وسیله پاک شدن از گناه است به علاوه عوض و ثوابی که صبر دارد، راویه حدیث عایشه است و دنبالش این است که خنکش سازید با آب.

و در حدیث سومی که در معنا با آنها که پیش از آن است نزدیک است گفته است ، و حظّ به معنی بهره است و جمع قلیل آن احظّ است و کثیر آن حظوظ، و حظاظ گفته است:

و ليس الغني و الفقر من حيلة الفتي***و لكن أحاظ أقسمت و جدود⁽¹⁾.

و أحاظ جمع أحظّ جمع القلّة لحظّ علي قلب إحدي الظاءين ياء من باب قصيت أظفاري و خابَ مَنْ دَسَّاها⁽²⁾فهو إذا جمع جمع القلة و معني الحديث أن الله يحطّ عنه أوزاره و يغفر له بما ساقه من المرض إليه فتصبر عليه و لا يعاقبه بالنار فكأن الحمي كان حظّه من نار جهنم.

وَ رُوِيَ فِي حَدِيثٍ آخَرَ عَنْهُ صلي الله عليه و آله: مَا مِنْ آدَمِيٍّ إِلَّا وَ لَهُ حَظٌّ مِنَ النَّارِ وَ حَظُّ الْمُؤْمِنِ الْحُمَّي.

و عن مجاهد في قوله تعالي‌⁽³⁾إِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها كانَ عَلي رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا قال من حمّ من المسلمين فقد وردها و هو حظّ المؤمن منها.

و فائدة الحديث التسلية و تطييب القلوب عما يكابده الإنسان من الآلام و الأدواء بما يحط فيها من الأوزار و الأعباء و إعلام أنه مما يقتصر عليه في عقوبته و توفية استحقاقه علي التقريب و راوي الحديث عبد الله بن مسعود و تمام الحديث و حُمَّي لَيْلَةٍ تُكَفِّرُ خَطَايَا سَنَةٍ مُجَرَّمَةٍ.

و أقول مجرّمة أي تامّة قال في القاموس حول مجرّم كمعظّم تامّ.

«36»

الْكَافِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ يَحْيَي الْخُزَاعِيِّ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ يُونُسَ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قَالَ لِرَجُلٍ بِأَيِّ شَيْ‌ءٍ تُعَالِجُونَ‌⁽⁴⁾مَحْمُومِيكُمْ قَالَ أَصْلَحَكَ اللَّهُ بِهَذِهِ الْأَدْوِيَةِ الْمُرَّةِ بَسْفَايَجٍ وَ الْغَافِثِ وَ مَا أَشْبَهَهُ فَقَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ الَّذِي

و لیس الغنی و الفقر من حیله الفتی

و لکن احاظ اقسمت وجدود

و «احاظ» جمع قلت حظ است – به قلب یکی از دو «ظ» به «ی» مانند «قصیت اظفاری» و «خاب من دسیها» و آن وقتی است که به جمع قلت جمع بسته شود. معنی حدیث این است که خدا تعالی گناهانش را بریزد، و در برابر بیماری که بدو داده و صبر کرده او را بیامرزد و به دوزخ کیفر نکند و گویا تب همان بهره دوزخ اوست و در حدیث دیگر روایت است که حضرت پیامبر صلی اللَّه علیه و آله و سلم فرمود هیچ آدمی نباشد جز که بهره‌ای از دوزخ دارد و بهره مؤمن همان تب است.

و از مجاهد است در تفسیر قول خدا تعالی « ان منکم الا واردها کان علی ربک حتما مقضیّا»⁽⁵⁾{و هیچ کس از شما نیست مگر [اینکه] در آن وارد می‌گردد. این [امر] همواره بر پروردگارت حکمی قطعی است} که هر مسلمانی تب کرد البته واردش شده، و بهره مؤمن از آن همان است، فایده حدیث دلداری و خوش کردن دل است از رنجی که آدمی از دردها و بیماریها می‌کشد به خاطر ریختن گناهان و بارها از او، و آگاهی از اینکه در کیفرش به همان اکتفاء شود و سزایش تقریبا همان است راوی حدیث عبد اللَّه بن مسعود است و دنباله حدیث است تب یک شب کفاره گناه یک سال است تمام.

روایت 36

کافی: به سندش که امام صادق علیه السلام به مردی فرمود: با چه تب دارانتان را مداوا می‌کنید؟ گفت اصلحک اللَّه با این داروهای تلخ، با سفائج، غافث، و مانند آن، فرمود: سبحان اللَّه آن کسی

يَقْدِرُ أَنْ يُبْرِئَ بِالْمُرِّ يَقْدِرُ أَنْ يُبْرِئَ بِالْحُلْوِ ثُمَّ قَالَ إِذَا حُمَّ أَحَدُكُمْ فَلْيَأْخُذْ إِنَاءً نَظِيفاً فَيَجْعَلَ فِيهِ سُكَّرَةً وَ نِصْفاً ثُمَّ يَقْرَأَ عَلَيْهِ مَا حَضَرَ مِنَ الْقُرْآنِ ثُمَّ يَضَعَهَا تَحْتَ النُّجُومِ وَ يَجْعَلَ عَلَيْهَا حَدِيدَةً فَإِذَا كَانَ فِي الْغَدَاةِ صَبَّ عَلَيْهِ‌⁽¹⁾الْمَاءَ وَ مَرَسَهُ بِيَدِهِ ثُمَّ شَرِبَهُ .

فَإِذَا كَانَتِ اللَّيْلَةُ الثَّانِيَةُ زَادَهُ سُكَّرَةً أُخْرَي فَصَارَتْ سُكَّرَتَيْنِ وَ نِصْفاً فَإِذَا كَانَتِ اللَّيْلَةُ الثَّالِثَةُ زَادَهُ سُكَّرَةً أُخْرَي فَصَارَتْ ثَلَاثَ سُكَّرَاتٍ وَ نِصْفاً⁽²⁾.

بيان

يدلّ علي أنه كان للسكّر مقدار معين و كأنه الذي يصبّونه في الرجاج و نحوه و ينعقد منه حبّات صغيرة و كبيرة متشابهة و يسمونها في العرف النبات و يحتمل غيره كما سيأتي في بابه إن شاء الله تعالي و قال الجوهري مرست التمر و غيره في الماء إذا نقعته و مرسته بيدك انتهي.

و البسفايج كما ذكره الأطباء عود أغبر إلي السواد و الحمرة اليسيرة دقيق عريض ذو شعب كالدودة الكثيرة الأرجل و في مذاقه حلاوة مع قبض فتسقي المسكر قال بعضهم إنه ينبت علي شجرة في الغياض‌⁽³⁾و قيل إنه ينبت علي الأحجار حارّ في الثانية يابس إلي الثالثة بالغ في التجفيف يجفف الرطوبات و يسهل منه وزن ثلاثة دراهم من السوداء بلا مغص‌⁽⁴⁾و بلغما و كيموسا مائيا و نحو ذلك ذكر في القانون.

و قال الغافث من الحشائش الشاكة و له ورق كورق الشهدانج و زهر كالنيلوفر هو المستعمل أو عصارته حار في الأولي يابس في الثانية لطيف قطّاع جلّاء بلا جذب و لا حرارة ظاهرة و فيه قبض يسير و عفوصة و مرارة شديدة كمرارة

به تلخ درمان می‌کند میتواند به شیرین هم به می‌کند. سپس فرمود: چون یکی از شما تب کرد ظرف پاکی بگیرد و در آن یک حبه و نیم قند بنهد و آنچه از قرآن حاضر داند بدان بخواند و آن را شب در برابر ستارگان نهد و روی آن آهنی نهد، بامداد آب بر آن ریزد و آن را با دست بمالد و بنوشد،

در شب دوم یک حبه دیگر قند بر آن فزاید که دو حبه و نیم شود، و در شب سوّم یکی دیگر که سه حبه و نیم شود⁽⁵⁾.

بیان

دلالت دارد که حبه قند اندازه مشخص داشته و گویا همان است که در شیشه و قالب دیگر ریزند و حبه‌های خرد و درشت مانند از آن ببندد و در عرف آن را نبات خوانند، و بسا جز آن است چنانچه در باب خود آید ان شاء اللَّه. و جوهری گفت خرما و جز آن را له کن و در آب بینداز تا زمانی که خیس بخورد و با دستت له شود – تمام. .

بسفایج چنانچه برخی اطباء گفتند: چوب تیره ای است که به سیاهی و سرخی اندک زند، نازک است و پهن و دندانه‌دار مانند کرم چند پا، مزه شیرین با گرفتگی دارد، و با شکر نوشیده شود، یکی از آنها گفته: بر درخت جنگل و نی‌زار روید، و یکی گفته بر سنگ روید، گرم است به درجه 2 و خشک به درجه 3 و پر اثر در خشک کردن، رطوبات را بخشکاند، و سه درهم (در حدود دو مثقال) آن مسهل است بی‌فشار بر روده‌ها برای سوداء و بلغم و کیموس آبی، و مانند آن در قانون گفته است.

و گفته غافث از گیاهان خاردار است و برگش چون برگ شاهدانه است و گلش چون گل نیلوفر که یا خود آن یا شیره‌اش را به کار برند، گرم است به درجه 1. و خشک به درجه 2. لطیف است و بُرنده است بدون کشش و حرارتی در ظاهر، اندکی کرف است و بدمزه و بسیار تلخ است

چون تلخی

الصبر جيّد من ابتداء داء الثعلب و داء الحية يطلي بشحم عتيق علي القروح العسرة الاندمال.

عصارته نافعة من الجرب و الحكّة إذا شربت بماء الشاهترج و السكنجبين و كذلك زهره نافع لأوجاع الكبد و سددها و يقويها و من صلابة الطحال و أورام الكبد و أورام المعدة حشيشا و عصارة و من سوء القنية و أعراض الاستسقاء نافع من الحمّيات المزمنة و العتيقة خصوصا عصارته و خصوصا مع عصارة الأفسنتين.

أقول

سيأتي كثير من الأخبار في أبواب الأدوية و الرياحين و الفواكه و الحبوب إن شاء الله تعالي.

باب 54 الحجامة و الحقنة و السعوط و القي‌ء

الأخبار

«1»

الْخِصَالُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: الدَّوَاءُ أَرْبَعَةٌ الْحِجَامَةُ وَ السُّعُوطُ وَ الْحُقْنَةُ وَ الْقَيْ‌ءُ⁽¹⁾.

بيان

قال الفيروزآبادي سعطه الدواء كمنعه و نصره و أسعطه إياه سعطة واحدة و إسعاطة واحدة أدخله في أنفه فاستعط و السعوط كصبور ذلك الدواء.

«2»

الْخِصَالُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَسَدٍ الْبَصْرِيِّ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: أَنَّهُ مَرَّ بِقَوْمٍ يَحْتَجِمُونَ فَقَالَ مَا كَانَ عَلَيْكُمْ لَوْ أَخَّرْتُمُوهُ لِعَشِيَّةِ الْأَحَدِ فَكَانَ يَكُونُ أَنْزَلَ لِلدَّاءِ⁽²⁾.

صبر برای بیماری داء الثعلب و داء الحیه، [این گیاه را باید] با پیه کهنه بر زخمهای سخت و خوب نشدنی ضماد کنند.

شیره‌اش برای جرب و کچلی و خارش نافع است که با آب شاهتره و سکنجبین بنوشند و گلش برای دردهای کبد و ورم معده خوب است چه بوته آن باشد و چه شیره آن و برای سوء هاضمه و استسقاء خوب است، و برای تبهای پاگیر و کهنه نافع است به خصوص شیره آن، به ویژه با شیره افسنتین.

می‌گویم

به زودی بسیاری از اخبار درباره داروها و گلها و دانه‌ها بیاید ان شاء اللَّه تعالی .

باب پنجاه و چهارم : حجامت و اماله و سعوط و استفراغ

روایات

روایت 1

خصال: به سندی از امام صادق علیه السّلام نقل شده که دارو چهار است: حجامت، سعوط⁽³⁾، اماله و استفراغ⁽⁴⁾.

بیان

فیروز آبادی گفته است: سعط بر وزن نصر و منع است و اسعطه به معنای بر کشیدن دواء در بینی است و سعوط بر وزن صبور نام دارویی است که به بینی در می کشند.

روایت 2

خصال: به سندی از امام صادق علیه السّلام که گذر کرد به قومی که حجامت می‌کردند فرمود: چه می‌شد شما را اگر به شام یک شنبه عقب می‌انداختید که درد کمتر می‌شد⁽⁵⁾.

المكارم، عنه عليه السلام مرسلا: مثله‌⁽¹⁾.

«3»

الْخِصَالُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ السِّنْدِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ سَعِيدٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ يَعْقُوبَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ: احْتَجَمَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَوْمَ الِاثْنَيْنِ وَ أَعْطَي الْحَجَّامَ بُرّاً⁽²⁾.

«4»

وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَشْعَرِيِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَيْنِ اللُّؤْلُؤِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ وَ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ الْمِيثَمِيِّ أَوْ أَحَدِهِمَا عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مِهْزَمٍ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَحْتَجِمُ يَوْمَ الْإِثْنَيْنِ بَعْدَ الْعَصْرِ⁽³⁾.

«5»

وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَي عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: الْحِجَامَةُ يَوْمَ الْإِثْنَيْنِ مِنْ آخِرِ النَّهَارِ تَسُلُّ الدَّاءَ سَلًّا مِنَ الْبَدَنِ‌⁽⁴⁾.

بيان

لا يبعد كون أخبار الإثنين محمولة علي التقية لكثرة الأخبار الواردة في شؤمه و يمكن تخصيصها بهذه الأخبار و فيه نكتة و هو أن شؤمه لوقوع مصائب النبي صلي الله عليه و آله و الأئمة عليهم السلام فيه و الاحتجام كأنه مشاركة معهم في الألم و المصيبة لكن جربنا غالبا أن المحتجم و المفتصد فيه و في الأربعاء لا ينتفع به.

«6»

الْخِصَالُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي الْيَقْطِينِيِّ عَنْ زَكَرِيَّا الْمُؤْمِنِ‌⁽⁵⁾عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ رَبَاحٍ الْقَلَّاءِ قَالَ: رَأَيْتُ أَبَا إِبْرَاهِيمَ عليه السلام يَحْتَجِمُ

در مکارم نیز مانند این روایت شده است⁽⁶⁾.

روایت 3

خصال: به سندی از یونس بن یعقوب نقل شده است که شنیدم امام صادق علیه السّلام می‌فرمود: روز دوشنبه رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله حجامت کرد و گندم به حجامت کننده داد⁽⁷⁾.

روایت 4

خصال: به سندی تا امام صادق علیه السّلام نقل شده است که همیشه رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله روز دوشنبه پس از عصر حجامت می‌کرد⁽⁸⁾.

روایت 5

خصال: به سندی از امام ششم علیه السّلام نقل شده که حجامت آخر روز دوشنبه درد را به خوبی از تن دفع می‌کند⁽⁹⁾.

بیان

دور نیست اخبار روز دوشنبه از تقیه باشد چون اخبار شوم بودن آن بسیار است و بسا که بدان اخبار تخصیص خورند، و نکته‌ای هم دارد که شومی آن برای مصیبت‌زدگی پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله و ائمه علیهم السّلام است در آن روز و حجامت که درد و مصیبتی است خود همدردی با آنها است ولی آزمودیم که حجامت در آن و در چهار شنبه بیشتر سودی ندارد.

روایت 6

خصال: به سندی از محمّد بن رباح قلّاء نقل شده است که دیدم امام هفتم علیه السّلام روز جمعه حجامت می‌کرد،

يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ تَحْتَجِمُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ قَالَ أَقْرَأُ آيَةَ الْكُرْسِيِّ فَإِذَا هَاجَ بِكَ الدَّمُ لَيْلًا كَانَ أَوْ نَهَاراً فَاقْرَأْ آيَةَ الْكُرْسِيِّ وَ احْتَجِمْ‌⁽¹⁾.

«7»

وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِي الْخَزْرَجِ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ أَبِي نَضْرَةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَنِ احْتَجَمَ يَوْمَ الثَّلَاثَاءِ لِسَبْعَ عَشْرَةَ أَوْ أَرْبَعَ عَشْرَةَ أَوْ لِإِحْدَي وَ عِشْرِينَ مِنَ الشَّهْرِ كَانَتْ لَهُ شِفَاءَ أَدْوَاءِ السَّنَةِ كُلِّهَا وَ كَانَتْ لِمَا سِوَي ذَلِكَ شِفَاءً مِنْ وَجَعِ الرَّأْسِ وَ الْأَضْرَاسِ وَ الْجُنُونِ وَ الْجُذَامِ وَ الْبَرَصِ‌⁽²⁾.

بيان

و كانت لما سوي ذلك أي الحجامة في غير الأيام الثلاثة لكن في الثلاثاء أو مطلقا.

«8»

الْخِصَالُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا قَالَ: دَخَلْتُ عَلَي أَبِي الْحَسَنِ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْعَسْكَرِيِّ عليه السلام يَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ وَ هُوَ يَحْتَجِمُ فَقُلْتُ لَهُ إِنَّ أَهْلَ الْحَرَمَيْنِ يَرْوُونَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ مَنِ احْتَجَمَ يَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ فَأَصَابَهُ بَيَاضٌ فَلَا يَلُومَنَّ إِلَّا نَفْسَهُ فَقَالَ كَذَبُوا إِنَّمَا يُصِيبُ ذَلِكَ مَنْ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ فِي طَمْثٍ‌⁽³⁾.

«9»

وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ مَرْوَكِ‌⁽⁴⁾بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مُعَتِّبِ بْنِ الْمُبَارَكِ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فِي يَوْمِ‌⁽⁵⁾خَمِيسٍ وَ هُوَ يَحْتَجِمُ فَقُلْتُ لَهُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ تَحْتَجِمُ فِي يَوْمِ الْخَمِيسِ قَالَ نَعَمْ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ مُحْتَجِماً فَلْيَحْتَجِمْ فِي يَوْمِ الْخَمِيسِ فَإِنَّ كُلَّ عَشِيَّةِ جُمُعَةٍ يَبْتَدِرُ الدَّمُ فَرَقاً مِنَ الْقِيَامَةِ وَ لَا يَرْجِعُ إِلَي وَكْرِهِ إِلَي غَدَاةِ الْخَمِيسِ ثُمَّ الْتَفَتَ عليه السلام إِلَي غُلَامِهِ زينج

گفتم: قربانت روز جمعه حجامت میکنی؟ فرمود: آیة الکرسی میخوانم، چون خونت در شب یا روز به جوش آمد آیة الکرسی بخوان و حجامت کن⁽⁶⁾.

روایت 7

خصال: به سندی از پیامبر صلی اللَّه علیه و آله نقل شده که هر کس سه شنبه هفدهم یا چهاردهم یا بیست و یکم ماه حجامت کند درمان همه دردهای سال را دارد، و در غیر از آن همان درمان درد سر و دندان و جنون و خوره و پیسی است⁽⁷⁾.

بیان

«در غیر از آن» یعنی حجامت در غیر از آن سه روز، اما یا در سه شنبه یا مطلقا.

روایت 8

خصال: به سندی تا یکی اصحاب ما که نزد امام دهم علیه السّلام رفتم روز چهارشنبه بود و او حجامت می‌کرد، گفتم مردم حرمین از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله روایت کنند که فرمود: هر که روز چهار شنبه حجامت کند و پیس شود جز خود را سرزنش نکند فرمود: دروغ گویند، همانا پیسی از تخم در حیض است⁽⁸⁾.

روایت 9

خصال: به سندش از معتب بن مبارک که روز پنجشنبه رفتم حضور امام صادق علیه السّلام و حجامت می‌کرد، گفتم: ای پسر رسول خدا روز پنجشنبه حجامت می‌کنی؟ فرمود: آری، هر که روز پنجشنبه که شامگاه جمعه است حجامت کند خونش از ترس قیامت پیش آید و تا بامداد پنجشنبه به آشیانه خود برنگردد، سپس رو به غلامش زنیج کرد

فَقَالَ يَا زينج اشْدُدْ قَصَبَ‌⁽¹⁾الْمَلَازِمِ وَ اجْعَلْ مَصَبَّكَ رَخِيّاً وَ اجْعَلْ شَرْطَكَ زَحْفاً⁽²⁾.

بيان

يحتمل أن يكون المراد بالمَلازم المحاجم لأنها تلزم البدن و توضع عليه و بقصبها رأسها الذي يمصّ و شدّه بشد الجلد عليه كما هو الشائع و بالمصب طرفها الواسع الذي يوضع علي الجسد فإن الدم الخارج يصبّ عليه و بكونه رخيّا عدم الاعتماد عليه كثيرا فيؤلم الجسد و يحتمل أن يكون في الأصل مصك بتشديد الصاد بدون الباء أي مصّ بالتأني بدون شدة و إسراع أو يكون مكان رخيا رحبا بالحاء المهملة و الباء الموحدة أي اجعل الظرف الذي تصبّ فيه الدم واسعا مكشوفا ليمكن استعلام كيفية الدم و اجعل شرطك زحفا أي أسرع في البضع‌⁽³⁾و استعمال المشرط و لا يبعد أن يكون في الكلام تصحيف كثير.

«10»

الطب، [طب الأئمة عليهم السلام] قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: مَنِ احْتَجَمَ فِي آخِرِ خَمِيسٍ مِنَ الشَّهْرِ فِي أَوَّلِ النَّهَارِ سُلَّ مِنْهُ الدَّاءُ سَلًّا⁽⁴⁾.

«11»

مَعَانِي الْأَخْبَارِ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: أَنَّهُ قَالَ لِرَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِهِ إِذَا أَرَدْتَ الْحِجَامَةَ وَ خَرَجَ الدَّمُ مِنْ مَحَاجِمِكَ فَقُلْ قَبْلَ أَنْ تَفْرُغَ وَ يَسِيلَ‌⁽⁵⁾الدَّمُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ أَعُوذُ بِاللَّهِ الْكَرِيمِ فِي حِجَامَتِي هَذِهِ مِنَ الْعَيْنِ فِي الدَّمِ وَ مِنْ كُلِّ سُوءٍ ثُمَّ قَالَ وَ مَا عَلِمْتَ يَا فُلَانُ أَنَّكَ إِذَا قُلْتَ هَذَا فَقَدْ جَمَعْتَ الْأَشْيَاءَ كُلَّهَا إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي يَقُولُ وَ لَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ

و فرمود: ای زنیج شاخ حجامت را سخت ببند و خون گیرت را نرم دار و تیغت را تیز کن و تند بکش.

بیان

ممکن است مراد از ملازم محاجم باشد, زیرا ملازم بدن است و بر آن قرار داده شده است و به اتکای آن است که سر ایستاده است و کشش آن به کشش پوست است. و اطراف دهان است و خونی که خارج می شود داخل آن می شود و و شل شدن آن باعث شل شدن بدن می شود. و ممکن است در اصل «مصک» باشد با تشدید صاد بدون باء یعنی لمس کردن با تانی و بدون شدت و سرعت. و ممکن است به معنی ظرفی بزرگ باشد که خون در آن قرار می گیرد و می توان کیفیت خون را مشاهده کرد. و «اجعل ظرطک زحفا» یعنی در بضع شتاب کن و بعید نیست که در کلام تحیف بسیار باشد.

روایت 10

طب: امام صادق علیه السلام فرمود هر که آغاز روز پنجشنبه آخر ماه حجامت کند درد به خوبی از او بیرون آید⁽⁶⁾.

روایت 11

معانی الاخبار: به سندی از امام صادق علیه السّلام که به یکی از یارانش فرمود چون حجامت خواهی و خون از حجامتگاهت برآید پیش از آنکه فارغ شوی و خون سرازیر شود بگو: بسم اللَّه الرحمن الرحیم پناه می‌برم به خدای کریم در این حجامت از چشم زخم در خون و از هر بدی، سپس فرمود: ای فلانی چه دانی که چون این را گفتی البته همه چیز را فراهم کردی، که خدا تبارک و تعالی می‌فرماید⁽⁷⁾: «و لو کنت اعلم الغیب لاستکثرت من الخیر و ما مسنی السوء»⁽⁸⁾{ و اگر غیب می‌دانستم قطعاً خیر بیشتری می‌اندوختم و هرگز به من آسیبی نمی‌رسید}

مِنَ الْخَيْرِ وَ ما مَسَّنِيَ السُّوءُ⁽¹⁾يَعْنِي الْفَقْرَ وَ قَالَ عَزَّ وَ جَلَ كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشاءَ⁽²⁾يَعْنِي أَنْ يَدْخُلَ فِي الزِّنَا وَ قَالَ لِمُوسَي عليه السلام أَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ⁽³⁾قَالَ مِنْ غَيْرِ مَرَضٍ‌⁽⁴⁾.

الطب، [طب الأئمة عليهم السلام] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ بْنِ سِنْجَابٍ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ جَابِرٍ الْجُعْفِيِّ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام لِرَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِهِ إِلَي قَوْلِهِ مِنْ غَيْرِ مَرَضٍ ثُمَّ قَالَ وَ اجْمَعْ ذَلِكَ عِنْدَ حِجَامَتِكَ وَ الدَّمُ يَسِيلُ بِهَذِهِ الْعُوذَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ⁽⁵⁾.

المكارم، عن الصادق عليه السلام مرسلا: مثله‌⁽⁶⁾

بيان

من العين في الدم أي إصابة العين في خروج الدم أو العين بمعني العيب و ما علمت استفهام تقرير أي اعلم أن قولك من كل سوء يشمل الاستعاذة من جميع الآفات الدينية و الدنيوية من الأمراض البدنية و الأحوال الدينية ثم استشهد عليه السلام بالآيات التي استعمل السوء فيها بجميع تلك المعاني.

«12»

مَعَانِي الْأَخْبَارِ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ رَفَعَهُ إِلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليه السلام عَنْ أَبِيهِ عليه السلام قَالَ: احْتَجَمَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله فِي رَأْسِهِ وَ بَيْنَ كَتِفَيْهِ وَ فِي قَفَاهُ ثَلَاثاً سَمَّي وَاحِدَةً النَّافِعَةَ وَ الْأُخْرَي الْمُغِيثَةَ وَ الثَّالِثَةَ الْمُنْقِذَةَ⁽⁷⁾.

«13»

وَ مِنْهُ، بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَائِذٍ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ وَ هُوَ أَبُو خَدِيجَةَ وَ اسْمُهُ سَالِمُ بْنُ مُكْرَمٍ عَنْ أَبِي

یعنی فقر.

و خداوند عزّ و جلّ فرمود: «و کذلک لنصرف عنه السوء و الفحشاء»⁽⁸⁾{ چنین [کردیم] تا بدی و زشتکاری را از او بازگردانیم}یعنی از زناکاری،

و به موسی فرمود: «ادخل یدک فی جیبک تخرج البیضاء من غیر سوء»⁽⁹⁾{و دستت را در گریبانت کن تا سپیدِ بی‌عیب بیرون آید}یعنی بدون بیماری.

طب:به سندی همین روایت را از جابر جعفی از قول امام باقر علیه السلام آورده تا کلمه بدون بیماری، سپس فرموده همه اینها را در حجامت خود جمع کن و خون بدین عوذه مقدم روان گردد⁽¹⁰⁾.

مکارم: مانند این از امام صادق علیه السّلام نقل شده است⁽¹¹⁾.

بیان

«من العین فی الدم» به معنی صدمه ی چشم در هنگام خروج خون استی یا عین به معنی عیب است. از اینکه فرمود چه دانی؟ مقصود این است که بدان که «از هر بدی» شامل استعاذه از همه آفات دین و دنیا است از بیماریهای تن و احوال دین و از آیات گواه آورد که سوء بهمه این معانی آمده.

روایت 12

معانی الاخبار: به سندی تا امام باقر علیه السّلام نقل شده که پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله و سلم در سر و میان دو شانه و در پشت هر سه حجامت کرده و یکی را سودمند و دیگری را فریادرس و سومی را نجات بخش نامیده⁽¹²⁾.

روایت 13

معانی

عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: الْحِجَامَةُ عَلَي الرَّأْسِ عَلَي شِبْرٍ مِنْ طَرَفِ الْأَنْفِ وَ فِتْرٍ⁽¹⁾مِنْ بَيْنِ الْحَاجِبَيْنِ وَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يُسَمِّيهَا بِالْمُنْقِذَةِ .

وَ فِي حَدِيثٍ آخَرَ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَحْتَجِمُ عَلَي رَأْسِهِ وَ يُسَمِّيهِ الْمُغِيثَةَ أَوْ الْمُنْقِذَةَ.

بيان

فضل حجامة الرأس و منافعها وردت في روايات الخاصة و العامة و قال بعض الأطباء الحجامة في وسط الرأس نافعة جدا و قد روي أن النبي صلي الله عليه و آله فعلها.

و قال بعضهم فصد الباسليق ينفع حرارة الكبد و الطحال و الرئة و من الشوصة و ذات الجنب و سائر الأمراض الدموية العارضة من أسفل الركبة إلي الورك و فصد الأكحل ينفع الامتلاء العارض في جميع البدن إذا كان دمويا و لا سيما إن كان فسد و فصد القيفال ينفع من علل الرأس و الرقبة إذا كثر الدم أو فسد و فصد الودجين لوجع الطحال و الربو⁽²⁾و وجع الجنبين.

و الحجامة علي الكاهل ينفع من أمراض الرأس و الوجه كالأذنين و العينين و الأسنان و وجه الأنف و الحلق و ينوب عن فصد القيفال و الحجامة تحت الذقن ينفع من وجع الأسنان و الوجه و الحلقوم و ينقي الرأس و الحجامة علي ظهر القدم تنوب عن فصد الصافن و هو عرق تحت الكعب و تنفع من عروق الفخذين و الساقين و انقطاع الطمث و الحكّة العارضة في الأنثيين و الحجامة علي أسفل الصدر نافعة عن دماميل الفخذ و جربه و بثوره و من النقرس و البواسير و داء الفيل و حكّة الظهر و محل ذلك كله إذا كان من دم هائج و صادف وقت الاحتياج إليه و الحجامة علي المعدة [المقعدة] ينفع الأمعاء و فساد الحيض.

«14»

الْخِصَالُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَمْرِو بْنِ أَسْلَمَ قَالَ: رَأَيْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَي بْنَ

به سندی از امام صادق علیه السّلام نقل شده که محل حجامت در سر یک وجب از سر بینی بالاتر است به اندازه میان سر انگشت بزرگ و سبابه بالای دو ابرو، و رسول خدا آن را نجات بخش می‌نامید و در حدیث دیگر است که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله در سر حجامت می‌کرد و آن را فریادرس یا نجات بخش می‌نامید.

بیان

فضیلت حجامت سر و فایده‌اش در روایات خاصه و عامه وارد است، و برخی پزشکان گفته‌اند حجامت میان سر البته سودمند است، و روایت شده که پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله و سلم آن را انجام می‌داده است.

برخی از آنان گفته‌اند رگ زدن باسلیق برای حرارت کبد و طحال و ریه سودمند است، و هم برای شوصه و سینه پهلو و بیماریهای خونی دیگر که در زیر زانو تا ران رخ دهند و زدن رگ أکحل برای امتلاء و فزونی خون در همه تن خوب است به ویژه اگر فاسد باشد، و زدن رگ قیفال برای بیماری سر و گردن از فزونی خون یا فسادش سودمند است و خون گرفتن از دو رگ زننده زیر گلو برای درد طحال و نفخ شکم و تنگ نفس و درد جنین خوب است.

حجامت بر شانه خوب است برای بیماریهای سر و رو چون گوش و چشم و دندان و بینی و گلو، و به جای رگ زدن قیفال، حجامت زیر چانه خوب است برای درد دندان و چهره و گلو و سر را پاک کند، حجامت بر پشت پاها بجای زدن رگ صافن است که زیر کعب است و خوب است برای رگهای رانها و ساقها و مایه بریدن خون حیض است و خارش تخمها، حجامت زیر سینه خوب است برای دملهای ران و کچلی آن و جوشهای آن و برای درد نقرس و بواسیر و داء الفیل و خارش پشت و محلّ همه آنها هنگام جوشش خون و نیاز به آن است، حجامت بر معده خوب است برای روده‌ها و فساد حیض.

روایت 14

خصال: از عبد الرحمن بن عمرو بن اسلم نقل شده است که گفت امام موسی ابن جعفر علیه السلام را دیدم

جَعْفَرٍ عليهما السلام احْتَجَمَ يَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ وَ هُوَ مَحْمُومٌ فَلَمْ تَتْرُكْهُ الْحُمَّي فَاحْتَجَمَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَتَرَكَتْهُ الْحُمَّي‌⁽¹⁾.

«15»

وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي الْعَطَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَشْعَرِيِّ عَنِ السَّيَّارِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الدَّقَّاقِ قَالَ: كَتَبْتُ إِلَي أَبِي الْحَسَنِ الثَّانِي عليه السلام أَسْأَلُهُ عَنِ الْحِجَامَةِ يَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ لَا تَدُورُ فَكَتَبَ عليه السلام مَنِ احْتَجَمَ فِي يَوْمِ الْأَرْبِعَاءِ لَا يَدُورُ خِلَافاً عَلَي أَهْلِ الطِّيَرَةِ عُوفِيَ مِنْ كُلِّ آفَةٍ وَ وُقِيَ مِنْ كُلِّ عَاهَةٍ وَ لَمْ تَخْضَرَّ مَحَاجِمُهُ‌⁽²⁾.

«16»

وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ حُذَيْفَةَ بْنِ مَنْصُورٍ قَالَ: رَأَيْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام احْتَجَمَ يَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ بَعْدَ الْعَصْرِ⁽³⁾.

«17»

وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ يَحْيَي عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالَ: تَوَقَّوُا الْحِجَامَةَ يَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ وَ النُّورَةَ فَإِنَّ يَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ يَوْمُ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ وَ فِيهِ خُلِقَتْ جَهَنَّمُ‌⁽⁴⁾.

«18»

الْخِصَالُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي الْيَقْطِينِيِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ يَحْيَي عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: إِنَّ الْحِجَامَةَ تُصَحِّحُ الْبَدَنَ وَ تَشُدُّ الْعَقْلَ‌⁽⁵⁾.

«19»

وَ قَالَ عليه السلام: الْحُقْنَةُ مِنَ الْأَرْبَعِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِنَّ أَفْضَلَ

روز چهارشنبه که تب دار بود و حجامت می‌کرد و تبش نبرید و روز جمعه حجامت کرد و تبش برید⁽⁶⁾.

روایت 15

خصال: به سندی از محمّد بن احمد دقاق نقل شده که به امام هادی علیه السلام نوشتم و پرسیدم از حجامت در روز چهارشنبه آخر ماه پاسخ نوشت هر کس که روز چهارشنبه آخر ماه بر خلاف بدفالان حجامت کند، از هر آفتی عافیت یابد و از هر ناگواری نگهداری شود و حجامتگاههایش سبز و زخم نشوند⁽⁷⁾.

روایت 16

خصال: به سندی از حذیفة بن منصور که دیدم امام صادق علیه السّلام پس از عصر چهارشنبه حجامت کرد⁽⁸⁾.

روایت 17

خصال: به سندی تا امیر المؤمنین علیه السّلام که از حجامت در روز چهارشنبه و نوره خودداری کنید که روز نحس مستمر است و دوزخ در آن آفریده شده⁽⁹⁾.

روایت 18

خصال: به سندی تا امیر المؤمنین علیه السّلام نقل شده که حجامت تن را درست و خرد را محکم سازد⁽¹⁰⁾.

روایت 19

و فرمود علیه السّلام اماله از چهار چیز است، رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود بهترین

مَا تَدَاوَيْتُمْ الْحُقْنَةُ وَ هِيَ تُعْظِمُ الْبَطْنَ وَ تُنَقِّي دَاءَ الْجَوْفِ وَ تُقَوِّي الْبَدَنَ اسْتَعِطُوا⁽¹⁾بِالْبَنَفْسَجِ وَ عَلَيْكُمْ بِالْحِجَامَةِ⁽²⁾.

«20»

وَ قَالَ عليه السلام: تَوَقَّوُا الْحِجَامَةَ وَ النُّورَةَ يَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ فَإِنَّ يَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ يَوْمُ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ وَ فِيهِ خُلِقَتْ جَهَنَّمُ وَ فِي الْجُمُعَةِ سَاعَةٌ لَا يَحْتَجِمُ فِيهَا أَحَدٌ إِلَّا مَاتَ‌⁽³⁾.

بيان

من الأربع كأن الثلاث الأخر الحجامة و السعوط و القي‌ء أو كان أحد الأخيرين العسل أو الكيّ أو الحمأ أو المشي و يشهد لكل منها بعض الأخبار.

و قال في النهاية فيه أنه شرب الدواء و استعط يقال سعطته و أسعطته فاستعط و الاسم السعوط بالفتح و هو ما يجعل من الدواء في الأنف انتهي.

و قال ابن حجر السعوط هو أن يستلقي علي ظهره و يجعل بين كتفيه ما يرفعهما لينحدر رأسه و يقطر في أنفه‌⁽⁴⁾ماء أو دهن فيه دواء مفرد أو مركّب ليتمكن بذلك من الوصول إلي دماغه لاستخراج ما فيه من الداء بالعطاس و روي عن ابن عباس أن خير ما تداويتم به السعوط.

«21»

مَجَالِسُ الصَّدُوقِ،: فِي مَنَاهِي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ نَهَي عَنِ الْحِجَامَةِ يَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ.

«22»

الْعِلَلُ وَ الْعُيُونُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو الْبَصْرِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَامِرٍ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالَ: يَوْمُ الثَّلَاثَاءِ يَوْمُ حَرْبٍ وَ دَمٍ‌⁽⁵⁾.

«23»

الْعُيُونُ، عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي وَ أَحْمَدَ بْنِ

درمان شما اماله است که شکم را فربه کند و درد درون را جلو گیرد و تن را نیرو دهد، با بنفشه سعوط کنید، و بر شما باد حجامت کردن.

روایت 20

و فرمود علیه السّلام از حجامت و نوره در چهارشنبه خودداری کنید که روز نحس مستمرّ است و دوزخ در آن آفریده شده، و در جمعه ساعتی است که هر که در آن حجامت کند بمیرد.

بیان

از چهار است، گویا سه دیگرش حجامت است و سعوط و استفراغ، یا بجای سه و چهار عسل است یا داغ کردن یا پرهیز یا راه رفتن و برای هر کدام گواهی است در اخبار.

در نهایه است که در حدیث آمده «دارو نوشید و سعوط کرد» یعنی دارو در بینی کشید،

ابن حجر گفته: سعوط این است که به پشت بخوابد و میان دو کتفش چیزی نهد تا برایند و سرش فرو شود و قطره را در بینی چکاند از آب یا روغن که داروی تنها یا چند داروی همراه دارند تا بدین وسیله به مغزش رسد و عطسه درد را بر اورد، و از ابن عباس روایت است که بهترین دارو که درمان کنید سعوط است.

روایت 21

مجالس صدوق: در مناهی پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله و سلم که از حجامت در روز چهارشنبه نهی فرموده‌اند.

روایت 22

علل و عیون: به سندی از امیر المؤمنین علیه السّلام نقل شده که روز سه شنبه روز جنگ و خونست. ⁽⁶⁾

روایت 23

عیون:

إِدْرِيسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ بَكْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ سُلَيْمَانَ الْجَعْفَرِيِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ عليه السلام يَقُولُ: قَلِّمُوا أَظْفَارَكُمْ يَوْمَ الثَّلَاثَاءِ وَ اسْتَحِمُّوا يَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ وَ أَصِيبُوا مِنَ الْحِجَامَةِ حَاجَتَكُمْ يَوْمَ الْخَمِيسِ وَ تَطَيَّبُوا بِأَطْيَبِ طِيبِكُمْ يَوْمَ الْجُمُعَةِ⁽¹⁾.

«24»

وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَي بْنِ الْمُتَوَكِّلِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُقَاتِلِ بْنِ مُقَاتِلٍ قَالَ: رَأَيْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا عليه السلام فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ فِي وَقْتِ الزَّوَالِ عَلَي ظَهْرِ الطَّرِيقِ يَحْتَجِمُ وَ هُوَ مُحْرِمٌ‌⁽²⁾.

قال الصدوق رحمه الله في هذا الحديث فوائد أحدها إطلاق الحجامة في يوم الجمعة عند الضرورة ليعلم أن ما ورد من كراهة ذلك إنما هو في حالة الاختيار و الثانية الإطلاق في الحجامة في وقت الزوال و الثالثة أنه يجوز للمحرم أن يحتجم إذا اضطرّ و لا يحلق مكان الحجامة و لا قوّة إلا بالله.

«25»

الْعُيُونُ، بِالْأَسَانِيدِ الثَّلَاثَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ فِي الْبَابِ السَّابِقِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِنْ يَكُنْ فِي شَيْ‌ءٍ شِفَاءٌ فَفِي شَرْطَةِ الْحَجَّامِ أَوْ فِي شَرْبَةِ الْعَسَلِ‌⁽³⁾.

بيان

قال الجوهري المِشْرَطُ المِبْضَعُ و المِشْرَاطُ مِثْلُهُ و قد شَرَطَ الْحَاجِمُ يَشْرِطُ و يَشْرُطُ إِذَا بزغ أي قطع و في القاموس الشرط بزغ الحجّام.

«26»

مَعَانِي الْأَخْبَارِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيِّ بِإِسْنَادِهِ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: نِعْمَ الْعِيدُ⁽⁴⁾عِيدُ الْحِجَامَةِ يَعْنِي الْعَادَةَ تَجْلُو الْبَصَرَ وَ تَذْهَبُ بِالدَّاءِ⁽⁵⁾.

به سندی از سلیمان جعفری نقل شده است که شنیدم امام علی علیه السّلام می‌فرمود: روز سه شنبه ناخنها را بگیرید و روز چهارشنبه به حمام روید، روز پنجشنبه نیاز حجامت خود را برآورید و روز جمعه بهترین عطر خود را به کار برید⁽⁶⁾.

روایت 24

عیون: به سندی از مقاتل بن مقاتل نقل شده که دیدم امام صادق علیه السّلام روز جمعه هنگام ظهر بر سر راه در حال احرام حجامت می‌کرد⁽⁷⁾.

صدوق. رحمه الله علیه. گفته: در این حدیث چند فائده است: یکی از آنها تجویز حجامت در روز جمعه برای ناچاری تا دانسته شود که بدی آن در حال اختیار است. دوم تجویز حجامت هنگام زوال ظهر. سوم برای محرم ناچار حجامت رواست، ولی باید محل حجامت را نتراشد و لا قوة الا باللَّه.

روایت 25

عیون: به اسنادی تا رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله که فرمود اگر در چیزی درمانی باشد در نیش حجامت‌گر است و در نوش عسل⁽⁸⁾.

جوهری گفته: مشرط تیغ حجّامت است و مشراط مانند آن است. و حجامت کننده با استفاده از آن حجامت خواهد کرد, یعنی قطع خواهد کرد. و در قاموس آمده است شرط وسیله حجامت است .

بیان

قال الجوهری المِشْرَطُ المِبْضَعُ و المِشْرَاطُ مِثْلُهُ و قد شَرَطَ الْحَاجِمُ یَشْرِطُ و یَشْرُطُ إِذَا بزغ أی قطع و فی القاموس الشرط بزغ الحجّام.

روایت 26

معانی الاخبار: به سندی تا پیامبر صلی اللَّه علیه و آله که چه خوب شیوه‌ای است شیوه حجامت کردن، دیده را روشن کند و درد را ببرد⁽⁹⁾.

بيان

قال الجوهري العيد ما اعتادك من همّ أو غيره.

«27»

الْمَحَاسِنُ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: نَزَلَ جَبْرَئِيلُ بِالسِّوَاكِ وَ الْخِلَالِ وَ الْحِجَامَةِ⁽¹⁾.

«28»

فِقْهُ الرِّضَا، قَالَ عليه السلام: إِذَا أَرَدْتَ الْحِجَامَةَ فَاجْلِسْ بَيْنَ يَدَيِ الْحَجَّامِ وَ أَنْتَ مُتَرَبِّعٌ وَ قُلْ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ أَعُوذُ بِاللَّهِ الْكَرِيمِ فِي حِجَامَتِي مِنَ الْعَيْنِ فِي الدَّمِ وَ مِنْ كُلِّ سُوءٍ وَ أَعْلَالٍ وَ أَمْرَاضٍ وَ أَسْقَامٍ وَ أَوْجَاعٍ وَ أَسْأَلُكَ الْعَافِيَةَ وَ الْمُعَافَاةَ وَ الشِّفَاءَ مِنْ كُلِّ دَاءٍ.

«29»

وَ قَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: اقْرَأْ آيَةَ الْكُرْسِيِّ وَ احْتَجِمْ أَيَّ يَوْمٍ شِئْتَ وَ تَصَدَّقْ وَ اخْرُجْ أَيَّ يَوْمٍ شِئْتَ.

«30»

الطب، [طب الأئمة عليهم السلام] عَنِ ابْنِ مَا شَاءَ اللَّهُ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْمُبَارَكِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ: الْحُقْنَةُ هِيَ مِنَ الدَّوَاءِ وَ زَعَمُوا أَنَّهَا تُعْظِمُ الْبَطْنَ وَ قَدْ فَعَلَهَا رِجَالٌ صَالِحُونَ‌⁽²⁾.

«31»

وَ مِنْهُ، حَفْصُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي الْحَسَنِ عَنْ حَفْصِ بْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: خَيْرُ مَا تَدَاوَيْتُمْ بِهِ الْحِجَامَةُ وَ السُّعُوطُ وَ الْحَمَّامُ وَ الْحُقْنَةُ⁽³⁾.

تَأْيِيد

رَوَي الْعَامَّةُ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ أَمْثَلَ مَا تَدَاوَيْتُمْ بِهِ الْحِجَامَةُ وَ قَالَ بَعْضُهُمْ الْخِطَابُ بِذَلِكَ لِأَهْلِ الْحِجَازِ وَ مَنْ كَانَ فِي مَعْنَاهُمْ مِنْ أَهْلِ الْبِلَادِ الْحَارَّةِ لِمَيْلِ الدَّمِ إِلَي سَطْحِ الْبَدَنِ وَ يُؤْخَذُ مِنْ هَذَا أَنَّ الْخِطَابَ أَيْضاً لِغَيْرِ الشُّيُوخِ لِقِلَّةِ الْحَرَارَةِ فِي أَبْدَانِهِمْ. وَ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ قَالَ: إِذَا بَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً لَمْ يَحْتَجِمْ.

قال الطبري و ذلك أنه يصير من حينئذ في انتقاص عمره و انحلال من قوي جسده فلا ينبغي أن يزيده وهنا بإخراج الدم انتهي. و هو محمول علي

بیان

قال الجوهری العید ما اعتادک من همّ أو غیره.

روایت 27

محاسن: نقل شده است که که امام صادق علیه السّلام فرمود مسواک و خلال و حجامت با جبرئیل نازل شد⁽⁴⁾.

روایت 28

فقه الرضا: امام رضا علیه السلام فرمود: چون خواهی حجامت کنی چهار زانو برابر حجامت‌گر بنشین و بگو: «بسم اللَّه الرحمن الرحیم، پناه می‌برم به خدای کریم در این حجامت از چشم زخم در خون، و از هر بدی و علت و بیماری و دردها و امراض، و از تو عافیت و تندرستی و درمان هر درد را خواهم».

روایت 29

از امام صادق علیه السلام روایت است که آیة الکرسی بخوان و هر روزی خواهی حجامت کن، و صدقه بده و هر روزی خواهی سفر کن.

روایت 30

طب: به سندی از سماعه نقل شده است که شنیدم امام صادق علیه السّلام می‌فرمود: اماله هم از داروها است، و پندارند شکم را بزرگ کند، و نیکانش به کار بستند⁽⁵⁾.

روایت 31

و از همان به سندی از امام صادق علیه السلام نقل شده است که بهترین دارو حجامت است و سعوط و حمام و اماله.

تأیید

عامه از پیامبر صلی اللَّه علیه و آله روایت کرده‌اند که فرمود: بهتر داروی شما حجامت است، برخی گفتند خطاب به مردم حجاز است و همگنان آنها از مردم گرمسیر که خونشان به سطح بدن گراید و از این برآید که طرف خطاب جز پیرانند که حرارت بدنشان اندک است، ابن سیرین گفته: چون چهل سالش شد حجامت نکند.

طبری گفته است برای آنکه عمر در کاستی است و تن به کاهش می‌رود و نشاید با ریختن خون سست ترش سازد،. پایان. و مقصودش کسی است

من لم يتعيّن حاجته إليه و علي من لم يَعْتَدْ به. و قال ابن سينا في أرجوزته

و من تعوّدت له الفصادة***فلا يكن يقطع تلك العادة

بل يقلّل ذلك بالتدريج إلي أن ينقطع جملة في عشر الثمانين.

«32»

الطب، [طب الأئمة عليهم السلام] عَنِ الْمُنْذِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَي عَنْ حَرِيزٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهما السلام قَالَ: الدَّوَاءُ أَرْبَعَةٌ الْحِجَامَةُ وَ الطَّلْيُ وَ الْقَيْ‌ءُ وَ الْحُقْنَةُ⁽¹⁾.

بيان

المراد بالطلي النورة أو الأعم منه و من طلي الأدوية.

«33»

الطب، [طب الأئمة عليهم السلام] عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ حَسَّانَ عَنْ عِيسَي بْنِ بَشِيرٍ الْوَاسِطِيِّ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ وَ زُرَارَةَ قَالا قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ عليه السلام: طِبُّ الْعَرَبِ فِي ثَلَاثٍ شَرْطَةِ الْحِجَامَةِ وَ الْحُقْنَةِ وَ آخِرُ الدَّوَاءِ الْكَيُ‌⁽²⁾.

«34»

وَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: طِبُّ الْعَرَبِ فِي خَمْسَةٍ شَرْطَةِ الْحِجَامَةِ وَ الْحُقْنَةِ وَ السُّعُوطِ وَ الْقَيْ‌ءِ وَ الْحَمَّامِ وَ آخِرُ الدَّوَاءِ الْكَيُ‌⁽³⁾.

«35»

وَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ عليه السلام: طِبُّ الْعَرَبِ فِي سَبْعَةٍ شَرْطَةِ الْحِجَامَةِ وَ الْحُقْنَةِ وَ الْحَمَّامِ وَ السُّعُوطِ وَ الْقَيْ‌ءِ وَ شَرْبَةِ الْعَسَلِ وَ آخِرُ الدَّوَاءِ الْكَيُّ وَ رُبَّمَا يُزَادُ فِيهِ النُّورَةُ⁽⁴⁾.

«36»

وَ مِنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي الْبُرْسِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي الْأَرْمَنِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: سَأَلَ طَلْحَةُ بْنُ زَيْدٍ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنِ الْحِجَامَةِ يَوْمَ السَّبْتِ وَ يَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ وَ حَدَّثْتُهُ بِالْحَدِيثِ الَّذِي تَرْوِيهِ الْعَامَّةُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَأَنْكَرُوهُ وَ قَالُوا الصَّحِيحُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ إِذَا تَبَيَّغَ بِأَحَدِكُمُ الدَّمُ فَلْيَحْتَجِمْ لَا يَقْتُلْهُ ثُمَّ قَالَ مَا عَلِمْتُ أَحَداً مِنْ أَهْلِ بَيْتِي يَرَي بِهِ بَأْساً⁽⁵⁾.

«37»

وَ رُوِيَ أَيْضاً عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: أَنَّ أَوَّلَ ثَلَاثَاءَ تَدْخُلُ فِي شَهْرِ آذَارَ

که نیاز او به حجامت مشخص نیست و کسی که بدان اعتماد ندارد و ابن سینا در ارجوزه خود گفته است:

هر که را رگ زدن به عادت شد

نبرد عادتش به یکباره.

بلکه آن را خرده خرده کم کند تا در دهه هشتادم عمر به پایان رسد.

روایت 32

طب: به سندی از امام صادق علیه السلام نقل شده است که دارو چهار است: حجامت، طلی، استفراغ و اماله⁽⁶⁾.

بیان

مراد از طلی نوره است یا اعم از آن و همین طور طلی ادویه

روایت 33

طب: به سندی از امام باقر علیه السّلام نقل شده است که طب عرب در سه چیز است تیغ حجامت، اماله و آخرین درمان داغ کردن است⁽⁷⁾.

روایت 34

و از امام صادق علیه السّلام نقل شده است که طبّ عرب در پنج چیز است: تیغ حجامت، اماله، سعوط، استفراغ، حمام و آخرین درمان داغ کردن است.

روایت 35

و در روایت دیگر از امام باقر علیه السّلام نقل شده است که طب عرب هفت تا است، تیغ حجامت، اماله، سعوط، استفراغ، حمام، شربت عسل و آخرین درمان داغ کردن است؛ و به آن نوره را افزوده است.

روایت 36

و از همان به سندی از طلحة بن زید که پرسیدم از امام صادق علیه السلام از حجامت در روز شنبه و چهارشنبه و حدیثی که عامه از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله باز گویند به او گفتم آن را منکر شد و فرمود: آنچه درست است از قول رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله این است که چون خون یکی از شما جوشید باید حجامت کند تا مبادا او را بکشد، سپس فرمود: کسی از خاندان خود را ندانم که در آن عیبی بیند⁽⁸⁾.

روایت 37

و نیز از امام ششم علیه السّلام روایت شده است که در نخست سه شنبه ماه آذار

بِالرُّومِيَّةِ الْحِجَامَةُ فِيهِ مَصَحَّةٌ سَنَتَهُ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَي‌⁽¹⁾.

«38»

وَ رُوِيَ أَيْضاً عَنْهُمْ عليهم السلام: أَنَّ الْحِجَامَةَ يَوْمَ الثَّلَاثَاءِ لِسَبْعَةَ عَشَرَ مِنَ الْهِلَالِ مَصَحَّةٌ سَنَتَهُ‌⁽²⁾.

بيان

قال في النهاية فيه لا يتبيّغ بأحدكم الدم فيقتله أي غلبة الدم علي الإنسان يقال تبيّغ به الدم إذا تردد فيه و منه تبيّغ الماء إذا تردّد و تحيّر في مجراه و يقال فيه تبوّغ بالواو و قيل إنه من المقلوب أي لا يبغي عليه الدم فيقتله من البغي مجاوزة الحدّ و الأول أوجه‌⁽³⁾

انتهي.

و صحّح الأكثر المصحة بفتح الميم و الصاد و قد تكسر الصاد مفعلة من الصحة بمعني العافية و يمكن أن يقرأ بكسر الميم اسم آلة و بالضم أيضا اسم فاعل و الأخير أبعد.

«39»

الطب، [طب الأئمة عليهم السلام] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَيُّوبَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرٍ الصَّادِقِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ عليهما السلام أَنَّهُ قَالَ: مَا اشْتَكَي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَجَعاً قَطُّ إِلَّا كَانَ مَفْزَعُهُ إِلَي الْحِجَامَةِ.

وَ قَالَ أَبُو طَيْبَةَ: حَجَمْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ أَعْطَانِي دِينَاراً وَ شَرِبْتُ دَمَهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَ شَرِبْتَ‌⁽⁴⁾قُلْتُ نَعَمْ قَالَ وَ مَا حَمَلَكَ عَلَي ذَلِكَ قُلْتُ أَتَبَرَّكُ بِهِ قَالَ أَخَذْتَ أَمَاناً مِنَ الْأَوْجَاعِ وَ الْأَسْقَامِ وَ الْفَقْرِ وَ الْفَاقَةِ وَ اللَّهِ مَا تَمَسُّكَ النَّارُ أَبَداً⁽⁵⁾.

بيان

أبو طيبة بفتح الطاء و سكون المثناة التحتانية ثم الباء الموحدة هو من الصحابة و اسمه نافع و كان حجّاما مولي محيّصة بن مسعود الأنصاري كذا ذكره بعض الرجاليين من العامة.

رومی حجامت کردن یک سال تندرستی می‌آورد به اذن خدای تعالی⁽⁶⁾.

روایت 38

و از آنان علیهم السّلام روایت است⁽⁷⁾که حجامت روز سه شنبه هفدهم ماه هلالی تندرستی یک سال است.

بیان

در نهایه گفته است «لا یتبیغ باحدکم الدم فیقتله» به معنای غلبه خون بر انسان است و و اینکه می گوید تبیغ به الدم یعنی اگر در آن حرکت کند. و همین طور است تبیغ الماء اگر در مجرای خود حرکت کند. و گفته شده در آن «تبوغ» است با واو. و گفته شده است از مقلوب است, یعنی خون بر او باقی نمی ماند و او را می کشد به خاطر خارج شدن ازحد. و اولی اوج آن است – پایان.

و اکثر «المصحه» را به فتح میم و صاد تصحیح کرده اند, اما صاد کسره می گیرد و از صحه است به معنی عافیت. و می توان به کسر میم خواند که اسم آلت خواهد بود و یا با ضمه که اسم فاعل خواهد بود و آخری بعید است.

روایت 39

طب: به سندی از امام باقر علیه السّلام که هرگز رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله از دردی ننالید جز اینکه به حجامت مداوا کرد،

ابو طیبه گفته: من رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و سلم را حجامت کردم و یک اشرفی به من داد و خون او را نوشیدم، رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و سلم فرمود: آن را نوشیدی؟ گفتم: آری، فرمود: چه تو را بر آن واداشت؟ گفتم بدان تبرک جستم، فرمود: از همه دردها و بیماریها و فقر و فاقه در امان شدی، به خدا هرگز آتش بتو نرسد⁽⁸⁾

بیان

ابو طیبه به طاء فتحه دار و یاء ساکن دو نقطه به زیر از صحابه است نامش نافع است، حجامت‌گر بوده مولای محیّصة بن مسعود انصاری است. در یکی از رجال عامه چنین آمده.

«40»

الطب، [طب الأئمة عليهم السلام] عَنِ الزُّبَيْرِ بْنِ بَكَّارٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَمَّارٍ عَنْ فُضَيْلٍ الرَّسَّانِ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: مِنْ دَوَاءِ الْأَنْبِيَاءِ الْحِجَامَةُ وَ النُّورَةُ وَ السُّعُوطُ⁽¹⁾.

«41»

وَ مِنْهُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زُرَيْقٍ قَالَ: مَرَّ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عليهما السلام بِقَوْمٍ كَانُوا يَحْتَجِمُونَ قَالَ مَا كَانَ عَلَيْكُمْ لَوْ أَخَّرْتُمُوهُ إِلَي عَشِيَّةِ الْأَحَدِ فَكَانَ أَبْرَأَ لِلدَّاءِ⁽²⁾.

«42»

وَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ: احْتَجِمُوا إِذَا هَاجَ بِكُمُ الدَّمُ فَإِنَّ الدَّمَ رُبَّمَا تَبَيَّغَ بِصَاحِبِهِ فَيَقْتُلُهُ‌⁽³⁾.

«43»

وَ عَنِ الْبَاقِرِ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: خَيْرُ مَا تَدَاوَيْتُمْ بِهِ الْحُقْنَةُ وَ السُّعُوطُ وَ الْحِجَامَةُ وَ الْحَمَّامُ‌⁽⁴⁾.

«44»

وَ مِنْهُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِيٍّ الْبَاقِرَ عليه السلام يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: الْحِجَامَةُ فِي الرَّأْسِ شِفَاءٌ مِنْ كُلِّ دَاءٍ إِلَّا السَّامَ‌⁽⁵⁾.

«45»

وَ مِنْهُ، عَنِ الْخَضِرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْخَرَاذِينِيِ‌⁽⁶⁾عَنْ أَبِي مُحَمَّدِ بْنِ الْبَرْدَعِيِّ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله‌⁽⁷⁾يَحْتَجِمُ ثَلَاثَةً وَاحِدَةٌ مِنْهَا فِي الرَّأْسِ يُسَمِّيهَا الْمُتَقَدِّمَةَ⁽⁸⁾وَ وَاحِدَةٌ بَيْنَ الْكَتِفَيْنِ يُسَمِّيهَا النَّافِعَةَ وَ وَاحِدَةٌ بَيْنَ الْوَرِكَيْنِ يُسَمِّيهَا الْمُغِيثَةَ⁽⁹⁾.

روایت 40

طب: به سندی از امام صادق علیه السّلام نقل شده است که از داروی پیغمبران است حجامت، نوره و سعوط ⁽¹⁰⁾.

روایت 41

و از همان از احمد بن عبد اللَّه بن زریق نقل شده است که امام صادق علیه السّلام به مردمی گذشت که حجامت می‌کردند، فرمود: کاش به شام یک‌شنبه عقب انداخته بودید که درد را بهتر درمان کند⁽¹¹⁾.

روایت 42

و از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله نقل شده است که چون خون شما جوشید حجامت کنید زیرا بسا خون بجوشد و صاحبش را بکشد⁽¹²⁾.

روایت 43

از امام باقر علیه السلام نقل شده است که بهترین داروی شما اماله، سعوط، حجامت و حمام است⁽¹³⁾.

روایت 44

و از همان به سندی تا رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و سلم نقل شده که حجامت در سر درمان هر دردی است جز مرگ. ⁽¹⁴⁾

روایت 45

و از همان به سندی از امام صادق علیه السلام که رسول خدا سه نوع حجامت می‌کرد یکی در سر و آن را متقدمه می‌نامید و یکی میان دو شانه و آن را نافعه می نامید، و یکی میان دوران و آن را مغیثه می‌نامید. ⁽¹⁵⁾

«46»

وَ مِنْهُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَي الطَّبَرِيِّ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ أَبِي الْحَسَنِ عَنْ أُمِّ أَحْمَدَ⁽¹⁾قَالَتْ قَالَ سَيِّدِي عليه السلام: مَنْ نَظَرَ إِلَي أَوَّلِ مَحْجَمَةٍ مِنْ دَمِهِ أَمِنَ‌⁽²⁾الْوَاهِنَةَ إِلَي الْحِجَامَةِ الْأُخْرَي فَسَأَلْتُ سَيِّدِي مَا الْوَاهِنَةُ فَقَالَ وَجَعُ الْعُنُقِ.

بيان

قال في النهاية في حديث عمران بن حصين إن فلانا دخل عليه و في عضده حلقة من صفر و في رواية و في يده خاتم من صفر فقال ما هذا قال هذا من الواهنة قال أما إنها لا تزيدك إلا وهنا الواهنة عرق يأخذ في المنكب و في اليد كلها فيرقي منها و قيل هو مرض يأخذ في العضد و ربما علق عليها جنس من الخرز يقال لها خرز الواهنة و هي تأخذ الرجال دون النساء و إنما نهاه عنها لأنه إنما اتخذها علي أنها تعصمه من الألم فكان عنده في معني التمائم‌⁽³⁾المنهي عنها انتهي.

و في القاموس الواهنة ريح تأخذ في المنكبين أو في العضد أو في الأخدعين‌⁽⁴⁾عند الكبر و القصيراء و فقرة في القفا و العضد.

و في بعض النسخ الواهية بالياء المثناة التحتانية و الأول أظهر و يدل علي أنها تطلق علي وجع العنق أيضا أو فسرت به لأنه يلزمها غالبا.

«47»

الطب، [طب الأئمة عليهم السلام] عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْخُزَامِيِّ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ عَنْ أَخِيهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ الْجُعْفِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عليهما السلام قَالَ: وَ مَنِ احْتَجَمَ فَنَظَرَ إِلَي أَوَّلِ مَحْجَمَةٍ مِنْ دَمِهِ أَمِنَ مِنَ الرَّمَدِ إِلَي الْحِجَامَةِ الْأُخْرَي‌⁽⁵⁾.

روایت 46

و از همان به سندی از ام احمد نقل شده که آقایم علیه السّلام فرمود هر که در نخست خون شاخ حجامت خود نگاه کند از واهنه در امان است تا حجامت دیگر، من پرسیدم واهنه چیست؟ فرمود: درد گردن.

بیان

در نهایه گفته است در حدیث عمران بن حصین است که کسی نزد او آمد و در بازویش حلقه مس زردی بود. و در روایت دیگر. به دستش انگشتر مسی زرد رنگی بود، فرمود: این چیست؟ گفت از برای واهنه است، فرمود: اما آن برایت جز فزون سستی ندارد، واهنه رگی است در شانه که همه دست را فرا گیرد و از آن رقیه گیرند، و گفته‌اند: مرضی است در بازو، و بسا تکه سفالی بدان آویزند به نام خزر واهنه و آن دچار مرد است نه زن، و او را از آن نهی کرد چون به قصد نگهداری از درد برگرفته بود و در حکم تمائم⁽⁶⁾بود نزد او که از آنها نهی شده. پایان.

و در قاموس است که واهنه بادی است که دچار شانه‌ها می‌شود یا بازو یا دو رگ درون گردن و به قصیراء و به یکی از مهره‌های گردن، و در نسخه‌ای است واهیه به یاء دو نقطه به زیر و نخست اظهر است و دلالت دارد که به درد گردن هم گفته شود، یا بدان تفسیر شده برای آنکه ملازم آن است غالبا.

روایت 47

طب: به سندی از امام باقر علیه السّلام که هر که به نخست خون حجامت خود نگاه کند از درد چشم تا حجامت دیگر در امان باشد⁽⁷⁾.

«48»

وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِي زَكَرِيَّا يَحْيَي بْنِ آدَمَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَي عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ عَنْ شُعَيْبٍ الْعَقَرْقُوفِيِّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الْأَزْدِيِّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ السَّبِيعِيِّ عَمَّنْ ذَكَرَهُ: أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام كَانَ يَغْتَسِلُ مِنَ الْحِجَامَةِ وَ الْحَمَّامِ قَالَ شُعَيْبٌ فَذَكَرْتُهُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقِ عليه السلام فَقَالَ إِنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله كَانَ إِذَا احْتَجَمَ هَاجَ بِهِ الدَّمُ وَ تَبَيَّغَ فَاغْتَسَلَ بِالْمَاءِ الْبَارِدِ لِيُسَكِّنَ‌⁽¹⁾عَنْهُ حَرَارَةَ الدَّمِ وَ إِنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام كَانَ إِذَا دَخَلَ الْحَمَّامَ هَاجَتْ بِهِ الْحَرَارَةُ صَبَّ عَلَيْهَا الْمَاءَ الْبَارِدَ فَتَسْكُنُ عَنْهُ الْحَرَارَةُ⁽²⁾.

«49»

وَ مِنْهُ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَارِثِ مِنْ وُلْدِ الْحَارِثِ الْأَعْوَرِ الْهَمْدَانِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: كَانَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله يَحْتَجِمُ فِي الْأَخْدَعَيْنِ فَأَتَاهُ جَبْرَئِيلُ عَنِ اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي بِحِجَامَةِ الْكَاهِلِ‌⁽³⁾.

بيان

في القاموس الأخدع عرق في المحجمتين و هو شعبة من الوريد و في المصباح الأخدعان عرقان في موضع الحجامة و في النهاية الأخدعان عرقان في جانب العنق و الكاهل مقدم أعلي الظهر و في القاموس الكاهل كصاحب الحارك أو مقدم أعلي الظهر مما يلي العنق و هو الثلث الأعلي و فيه ست فقر أو ما بين الكتفين أو موصل العنق في الصلب.

«50»

الطب، [طب الأئمة عليهم السلام] عَنْ دَاوُدَ بْنِ سُلَيْمَانَ الْبَصْرِيِّ الْجَوْهَرِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ قَالَ أَبُو بَصِيرٍ: سَأَلْتُ الصَّادِقَ عليه السلام عَنِ الْحِجَامَةِ يَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ فَقَالَ مَنِ احْتَجَمَ يَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ لَا يَدُورُ خِلَافاً عَلَي أَهْلِ الطِّيَرَةِ عُوفِيَ مِنْ كُلِّ عَاهَةٍ وَ وُقِيَ مِنْ كُلِّ آفَةٍ⁽⁴⁾.

«51»

وَ مِنْهُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الدَّارِمِيِّ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الصَّادِقِ عليه السلام: أَنَّهُ احْتَجَمَ فَقَالَ يَا جَارِيَةُ هَلُمِّي ثَلَاثَ

روایت 48

طب: به سندی از امیر المؤمنین علیه السّلام نقل شده است که چون حجامت می‌کرد یا حمام می‌رفت غسل می‌کرد. شعیب گوید من آن را به امام صادق علیه السّلام گفتم: فرمود راستش چون پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله حجامت میکرد خونش به جوش می‌آمد و جنبش می‌کرد و با آب سرد غسل می‌کرد تا آرام شود، و چون امیر المؤمنین علیه السّلام به حمام می‌رفت گرما زده می‌شد و آب سرد به خود می‌ریخت تا آرام شود ⁽⁵⁾.

روایت 49

طب: به سندی از امام صادق علیه السلام که پیامبر صلی الله علیه و آله همیشه در اخدعین (دو رگ درون گردن) حجامت می‌کرد و جبرئیل از طرف خدای تبارک و تعالی آمد و حجامت شانه را دستور آورد⁽⁶⁾.

بیان

در قاموس آمده است کاهل بر وزن صاحب یک سوم بالای پشت گرده است که شش مهره دارد، و میان دو کتف و بند گردن و پشت را هم گویند .

روایت 50

طب: به سندی از ابو بصیر نقل شده که از امام صادق علیه السّلام در مورد حجامت روز چهارشنبه پرسیدم فرمود: هر که روز چهارشنبه آخر ماه بر خلاف مردم بدبین حجامت کند از هر دردی عافیت یابد و از هر آفتی محفوظ گردد⁽⁷⁾.

روایت 51

و از همان به سندی از زراره نقل شده است که امام صادق علیه السّلام حجامت کرد و فرمود ای کنیز سه دانه

سُكَّرَاتٍ ثُمَّ قَالَ إِنَّ السُّكَّرَ بَعْدَ الْحِجَامَةِ يُورِدُ الدَّمَ الصَّافِيَ وَ يَقْطَعُ الْحَرَارَةَ⁽¹⁾.

«52»

وَ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الْعَسْكَرِيِّ عليه السلام: كُلِ الرُّمَّانَ بَعْدَ الْحِجَامَةِ رُمَّاناً حُلْواً فَإِنَّهُ يُسَكِّنُ الدَّمَ وَ يُصَفِّي الدَّمَ فِي الْجَوْفِ‌⁽²⁾.

«53»