آیات ولایت جلد 1

مشخصات کتاب

سرشناسه : مرتضوی، محمد

عنوان و نام پدیدآور : آیات ولایت/ محمد مرتضوی؛ [برای] مجمع جهانی شیعه‌شناسی.

مشخصات نشر : قم: آشیانه مهر،۱۳۹۰.

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره: 978-600-6164-25-0 ؛ ۱۱۵۰۰۰ ریال: ج.۱ ٬ چاپ اول‌978-600-6164-25-0 : ؛ ۴۱۰۰۰ ریال: ج.۲، چاپ اول : 978-600-6164-09-0 ؛ ۳۸۰۰۰ ریال: ج.۳،سلفون، گالینگور: 978-600-6164-25-0 ؛ ۴۵۰۰۰ ریال: ج.۵ ، سلفون، گالینگور: 978-600-6164-12-0 ؛ ۲۸۰۰۰ ریال(ج.۳، شومیز) ؛ ۳۳۵۰۰ ریال(ج.۵، شومیز)

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : فهرستنویسی بر اساس جلد سوم.

یادداشت : ج.۱و ج.۲(چاپ اول: ۱۳۹۰).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.۲. همراه با پاسخگویی به شبهات آیه تبلیغ

.- ج.۳.همراه با پاسخگویی به شبهات آیه اکمال.- ج.۵. همراه با پاسخگویی به شبهات آیه اطاعت.-

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق -- اثبات خلافت

موضوع : ولایت -- جنبه‌های قرآنی

شناسه افزوده : مجمع جهانی شیعه‌شناسی

رده بندی کنگره : BP۱۰۴ /و۸‌م۴۵ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۵۹

شماره کتابشناسی ملی : ۲۶۴۵۱۵۱

اشاره

{ إِنَّماوَلِیُّکُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَهُمْ راکِعُونَ}

(مائده/55)

«همانا ولی شما تنها خدا و رسولش و کسانی هستند که ایمان آورده اند، نماز بر پا می دارند و در رکوع زکات میدهند»

همراه با پاسخ‌گویی به شبهات آیة ولایت

مؤلف: حجت الاسلام و المسلمین دکتر سیدمحمد مرتضوی

عضو هیئت علمی مجمع جهانی شیعه شناسی

مجمع‌جهانی‌شیعه شناسی

قم-45 متری عمار یاسر-پلاک 90-ص‌پ 644-37158 تلفن: 7713773-7756092 / دورنگار: 7713774

نام کتاب: آیات ولایت (جلد اول:آیۀ ولایت)

مؤلف: دکتر سید محمد مرتضوی

ویراستاری علمی: سید علی سجادی بهسودی

صفحه‌آرایی: علی‌اکبر احسانی تیرگر

تنظیم و طرح روی جلد: قاسم نوراحمدی

ناشر: آشیانه مهر

نوبت چاپ: اول/1390

چاپ: گلها

شمارگان: 3000 جلد

قیمت: ............................ 11500 تومان

شابک (دوره): ............... 0-25-6164-600-978

شابک (جلد): ................ 3-08-6164-600-978

کلیه حقوق این اثر متعلق به مجمع جهانی شیعه شناسی است.

فهرست مطالب

مقدمه استاد انصاری بویراحمدی.. 27

پیشگفتار 23

ضرورت وحدت جهان اسلام. 23

1- وحدت امت از طریق دولتها، 25

2- وحدت امت بدون توجه به دولتها و علما: 25

3- وحدت از طریق علما: 25

الف - احساس مسئولیت در برابر امت اسلامی: 26

ب - شجاعت در بیان حقایق: 26

ج - جلوگیری از حرکت‌های اختلاف‌انگیز: 28

ر- طرد عناصر غیرخودی: 28

راه حل اختلافات 30

فصل اوّل

کلیات آیة ولایت

جایگاه قرآن 41

1- آیات متشابه: 44

2- کلی بودن آیات: 46

3- بیان نشدن جزئیات و فروعات احکام غیرمبتلابه: 47

4- از بین رفتن قرائن: 48

جایگاه سنت رسول خدا صلی الله علیه وآله. 52

عصمت رسول خدا صلی الله علیه وآله

در گفتار. 53

عصمت رسول خدا صلی الله علیه وآله

در رفتار. 54

سنت رسول خدا صلی الله علیه وآله. 56

گفتار رسول خدا صلی الله علیه وآله. 56

رفتار رسول خدا صلی الله علیه وآله. 58

تایید رسول خدا صلی الله علیه وآله. 59

تعریف حدیث.. 60

اهمیت حدیث در تبیین قرآن 60

اهمیت حدیث در تبیین الگوی رفتاری 61

اهمیت حدیث در بیان وظایف 63

اهمیت حدیث در حل اختلافات 64

نقش و اهمیت حدیث در یافتن حکم پدیده‌های نوظهور 66

علل طبیعی: 68

علل غیرطبیعی: 68

جایگاه اهل بیت علیه السّلام.. 69

حدیث ثقلین. 73

1- حجة‌الوداع، روز عرفه 74

2- غدیرخُم 74

3- مسجد مدینه 75

4- بستر بیماری 75

امام علی علیه السّلام

و قرآن. 92

امام علی ر داناترین فرد به قرآن 98

اعتراف صحابه به اعلم بودن امام علی علیه السّلام 104

امام علی علیه السّلام مصداق آیات 107

دلائل شبهه آفرینی در مورد آیات ولایت.. 111

چرا در آیات ولایت شبهه دارد شده است؟ 116

فصل دوم

تقریر استدلال شیعه به آیه ولایت

بیان استدلال شیعه. 126

1- بیان علامه حلی 126

مقدمه اول 126

مقدمه دوم 128

مقدمه سوم 129

2- نظر سیدمرتضی.. 130

3- نظر شیخ مفید. 132

شأن نزول آیه 134

اجماع شیعه. 139

1- امام علی علیه السّلام : 139

2- شیخ مفید (قدس سره): 140

3- علامه طبرسی(قدس سره) : 141

4- ابن شهر آشوب رحمه الله: 141

5- محقق اربلی (قدس سره) : 142

6- علامه حلّی رحمه الله: 142

7- محدث بحرانی رحمه الله: 143

اجماع علما اهل سنت.. 143

1- قوشچی: 143

2- عضدالدین ایجی: 144

3- تفتازانی: 145

تواتر روایت در مورد نزول آیه در شأن امام علی علیه السّلام 146

الف) علمای شیعه: 146

1- ابن طاووس رحمه الله : 146

2- بَحرانی رحمه الله: 147

3- ابن بطریق: 147

ب) علمای اهل سنت: 148

1- حسکانی: 148

2- حموینی: 148

3- ابن مغازلی 148

5- ابن عساکر: 149

6- زرندی حنفی: 149

الف- وجود دشمنان امام علی علیه السّلام 149

ب - جعل شأن نزول آیات برای امام علی علیه السّلام 151

ج- تحریف شأن نزول آیات 153

د- جریان‌های فکری مخالف 154

ه- - حذف شأن نزول آیه 157

شواهد شأن نزول 159

1- تطبیق رسول خدا صلی الله علیه وآله 160

2- تطبیق اهل بیت رسول خدا صلی الله علیه وآله 164

3- فهم اصحاب رسول خدا صلی الله علیه وآله 166

4- اعتراف صحابه 178

1 – حذیفة بن یمان 178

2- عمرو بن عاص 184

5- اعتراف مفسّران 190

4- جلال‌الدین سیوطی: 192

6 - مخالفت و موافقت با کتاب خدا 192

7 - مخالفت و موافقت با سنّت قطعی 193

8- استناد فقها 198

فصل سوم

معنای ولایت

معنای ولایت 204

ولایت خداوند. 206

الف): ولایت تکوینی: 206

ب): ولایت تشریعی: 207

معنای مولی 209

کاربرد واژه «ولی» درباره امام علی علیه السّلام 212

کاربرد واژه «مولی» درباره امام علی علیه السّلام 215

صحت و دلالت این روایت از دانشمندان اهل سنت 217

الف): اشتراک معنوی واژه «ولی» 223

ب - اشتراک لفظی «ولیّ» 224

فصل چهارم

شبهات اسباب النزول

حذف نام علی علیه السّلام

از شأن نزول آیه. 229

تحریف شأن نزول آیه. 233

1- ابوبکر 233

نقد 234

2- عبادة بن صامت 234

نقد 235

3- عبدالله بن سلام 235

نقد 236

نقد 236

همه مؤمنان. 239

نقد 240

نقد سندی 241

نقد محتوایی 241

اجماع پیروان مکتب اهل بیت علیه السّلام درباره آیه 242

ادعای اجماع از اهل سنّت.. 243

فصل پنجم

شبهات سیاق

تعریف سیاق 250

سیاق آیات.. 253

نزول سوره مائده 255

هدف از سوره مائده 256

1- «ولیّ» به معنای ناصر 259

شأن نزول آیات.. 261

نقد 262

نقد 267

الف - شأن نزول آیه ارتداد 268

ب - معنای ارتداد 271

ج - معترضان به حکومت ابوبکر 272

د - مفاد آیات.. 274

3- تناقض آیات 276

نقد 277

اشکالها: 278

4- «ولیّ» به معنای یاور 285

نقد 286

فصل ششم

شبهات ادبی

نقد 291

پاسخهای مفسران اهل سنت.. 291

نقد 296

نقد 298

زکات از منظر لغت 298

زکات در قرآن 300

الف - درباره مشرکان 300

ب - بعضی از موارد زکات درباره پیامبران پیشین 302

ج - درباره امت‌های گذشته 303

مفهوم اصطلاحی زکات.. 304

اعتراف مفسران اهل سنت.. 306

عدم دلالت «انّما» بر حصر. 309

نقد 309

خلاف بودن اطلاق جمع بر مفرد. 311

نقد 311

اطلاق جمع بر مفرد در قرآن. 312

تبیین کاربرد لفظ جمع و تطبیق آن بر فرد 318

راز کاربرد قسم دوم 320

1- تشویق به انجام آن کار: 320

2- تهدید به انجام ندادن کار: 320

3- تعیین جایگاه فرد: 320

5- بیهوده بودن ذکر اللّه و رسوله 328

نقد 329

1- نقد خداوند نسبت به صحابه 329

1- منافقان شناخته شده 330

2- منافقان ناشناس 330

3- بیماردلان 331

4- همکاران و جاسوسان دشمن 331

5- معترضان به فساد 332

6- بدبینان در حال ارتداد 333

7- فاسقان 334

8 - تسلیم شدگان، نه مؤمنان 335

9- فراریان از جبهه جنگ 335

2-مقاومت صحابه دربرابررسول خداصلی الله علیه وآله336

فصل هفتم

شبهات فقهی

تعریف شبهه فقهی.. 343

شبهات 343

1 معصیت کردن: 343

نقد 347

2- عدم جواز پرداخت زکات در حال نماز. 351

نقد 351

فعل کثیر در مذاهب چهارگانه اهل سنت 351

الف - مالکیه: 351

ب - حنابله: 352

ج - شافعیه: 352

د - حنفیّه: 352

فعل کثیر در شیعه 353

3- سخن گفتن در نماز جایز نیست.. 354

نقد 355

4- عدم برتری پرداخت زکات در نماز. 358

نقد 359

5- چنین نمازی در شأن امام علی صلی الله علیه وآله نبود. 360

6- شنیدن سلام دیگران. 361

7- دیدن اشیاء در نماز. 364

8- انجام کار در حال نماز. 365

نقد 365

فصل هشتم

شبهات رجالی

1- راویان نزول آیه در شأن امام علی علیه السّلام 371

نقد 372

جایگاه راویان شیعی.. 380

راویان حدیث نزول آیه «انّما» در شأن امام علی علیه السّلام 388

الف - صحابه رسول خدا صلی الله علیه وآله 389

1 - امام علی علیه السّلام 390

2- عبدالله بن عباس 393

3- ابوذر غفاری 396

4- عمار بن یاسر 398

5- مقداد بن اسود 400

6- غالب بن عبدالله 401

7 - جابر بن عبدالله الانصاری 402

8- عبدالله بن سلام 403

9- اسلم ابو رافع 404

10- انس بن مالک 405

11- حسان بن ثابت 406

12- خزیمة بن ثابت 407

13 - عمرو بن عاص 409

ب - تابعین 410

1- سلمة بن کُهیل 410

تشیع سلمة بن کهیل 411

وثاقت سلمة بن کهیل 412

2- مجاهد بن جبیر 413

3- سدی (اسماعیل بن عبدالرحمن) 416

4- عتبة بن ابی حکیم 418

5- عطاء بن سائب 419

6- عبدالملک بن جُریج المکی 420

2- ساختگی بودن روایات 423

ابن تیمیه کیست؟ 424

نقد 434

فصل نهم

شبهات کلامی

شبهات کلامی آیة ولایت 439

1- اضافه شدن شرایط امامت.. 439

نقد 440

2- نفی امامت امامان 443

نقد 443

3- بلافصل نبودن جانشینی 446

نقد 447

الف - شأن نزول آیه 447

ب - دلالت واژه «انّما» 447

ج - دلالت ولی بر جانشینی بلافصل 448

4-پذیرش امامت امام علی علیه السّلام 449

نقد 449

5- رعایت سلسله مراتب 450

نقد 451

6- ولایت در دین، برترین ولایت 452

ابو عبیده کیست؟ 453

نقد 455

7- مالک و حاکم تنها خداست 457

نقد 457

8- مبلّغ اصلی تنها رسول خداست 460

نقد 460

9- عدم انحصار ولایت در امام 461

نقد 461

10- اثبات خلافت خلفا 462

نقد 463

11- استدلال نکردن امام علی علیه السّلام به آیه 465

الف –

استدلال امام علی علیه السّلام به آیه در منابع اهل سنت 471

1 - تفاخر قریش و انصار 471

2 - حدیث مناشده یوم‌الشوری 474

ب - استدلال امام علی علیه السّلام

به آیه «انما» در منابع شیعه 480

1- مناشده یوم الشوری 480

2- مناشده با ابوبکر 482

3- تفاخر قریش و انصار 483

4- مذاکره با مهاجرین و انصار 484

5- مناظره با ملحدان 486

6- پاسخ پرسشگران 489

فصل دهم

شبهات اصولی

ولایت نداشتن امام علی علیه السّلام در عصر رسول خدا صلی الله علیه وآله 493

1 – استعمال مشتق در حال 493

نقد 494

دلائل ولایت داشتن امام علی علیه السّلام در عصر رسول اکرم صلی الله علیه وآله 495

2- عدم استعمال لفظ در بیش از یک معنی 507

نقد 507

فصل یازدهم

شبهات تاریخی

1- مؤمنان ولایت یهود و نصارا را نپذیرفته بودند 511

نقد 512

2- عدم تردید در رهبری 512

نقد 513

اهتمام به ولایت از نظر تاریخی.. 513

1- تعیین ولایت از آغاز بعثت 513

2 - امید مخالفان، نبوت بدون ولایت 520

3 - تلاش سیاستمداران برای تصاحب ولایت 521

اهتمام به ولایت از منظر روایات.. 524

الف - روایات اهل سنت 524

ب - روایات شیعه 525

اهتمام به ولایت از دیدگاه عقل. 528

3- عدم تردید در رهبری قبل از نزول آیه 530

نقد 531

فصل دوازدهم

شبهه اقتصادی

فقر امام علی علیه السّلام مانع نزول آیه 535

نقد 535

مقدمه استاد انصاری بویراحمدی

بسم الله الرحمن الرحیم

قال رسول الله صلی الله علیه وآله: «أوصی من آمن وصدّقنی بولایة علیّ بن أبی طالب فمن تولاّه فقد تولاّنی ومن تولاّنی فقد تولّی الله عزّوجلّ»⁽¹⁾.

«کسی را که به من ایمان آورده و مرا تصدیق نموده است، او را به ولایت علی بن ابی طالب علیه السّلام سفارش و توصیه می‌کنم، پس کسی که ولایت او را پذیرا باشد به تحقیق ولایت مرا پذیرفته و کسی که ولایت مرا پذیرفته باشد، پس ولایت خدا را پذیرا شده است».

امامت در اسلام، از جایگاه ویژه و فوق العاده‌ای برخوردار است. آثار و برکات ارزشمندو رفیع امامت و ولایت، انکارناپذیر است و بر احدی پوشیده نیست.

امامت و ولایت حساس‌ترین و مترقیانه‌ترین اصول اعتقادی، سیاسی، اجتماعی و ارزشی مکتب انسان‌ساز اسلام است. امامت و ولایت مهم‌ترین و بالنده‌ترین اصلی است که مکتب تشیع، در راه پیاده نمودن آن در جامعه، مرارت‌ها، شکنجه‌ها، حماسه و شهادت‌های فراوانی را به جان خریده است.

از دیدگاه و مبانی اعتقادی تشیع، که برگرفته از آیات قرآن و سیره و سنت رسول الله صلی الله علیه وآله و ائمۀ معصوم علیه السّلام است، به ویژه آیات ولایت در قرآن، در می‌یابیم که امامت از اصول دین اسلام است. اینکه گاهی گفته می‌شود، امامت از اصول مذهب است از باب مسامحه و مماشات با خصم است.

موضوع امامت و ولایت از چنان عظمتی برخوردار است که خداوند متعال حتی ابلاغ آن را، برابر با اصل رسالت پیامبرصلی الله علیه وآله

قرار داده است؛ آنجا که در قرآن کریم می‌فرماید:

{یَا أَیّهَا الرّسُولُ بَلّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِن رَبّکَ وَإِن لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلّغْتَ رِسَالَتَهُ}⁽¹⁾ای رسول ما! آنچه را از طرف پروردگارت بر تو نازل شده است به مردم برسان که اگر چنین نکنی، رسالت الاهی را انجام نداده‌ای.

آثار و برکات وجودی مقام عظمای امامت در رهبری سیاسی امت اسلام خلاصه نشده، بلکه امامت دنبالۀ نبوت و کامل کننده رسالت است. امام است که حافظ دین و حجّت خداوند بر بندگان است.

به وسیلۀ امام است که دین کامل، نعمت تمام و اسلام آیین رستگاری جاودان می‌گردد. به همین سبب خداوند متعال پس از ابلاغ امامت و ولایت در غدیر خم فرمود:

{الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلاَمَ دِیناً}⁽²⁾امروز، دین شما را کامل کردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان آیین (جاودان) شما پذیرفتم.

علاوه بر آنچه بیان شد، همۀ دلایل فلسفۀ وجودی نبوّت و رسالت، بر ضرورت وجود امام در جامعه حکایت دارد.

بدون وجود امام، بلکه بدون شناخت و تمسّک به امام، در مسائل اسلامی و عقاید دینی گسست و انحراف به وجود می‌آید؛ چرا که از یک طرف انسان دست‌خوش لغزش و خطا و عصیان است و از طرف دیگر، ارسال سلسلۀ نبوت پایان یافته است. در این میان تنها رشته اتصال خالق و مخلوق و تنها راه هدایت از طریق امام امکان‌پذیر خواهد بود. در غیر این صورت، هدف و فلسفۀ وجودی آفرینش انبیا محقّق نشده و زمین برای بشر خالی از حجّت خواهد ماند.

در موضوع امامت و ولایت، عمدۀ مباحث پیرامون خلقت، علم، عصمت، ولایت، شفاعت، رجعت، سیره، توسل به امام و خصایص و ویژگی‌های منحصر به فرد آن است.

بنابراین با عنایت به ادلۀ عقلی فراوان، و دلایل مستند و مستدل برگرفته از سیره و سنت رسول الله صلی الله علیه وآله و آیات ولایت در قرآن به طور قطع ویقین، امامت از اصول دین اسلام است.⁽¹⁾

برای شناخت امامت و ولایت، باید به تفسیر آن پرداخت و ویژگی‌های آن را بررسی کرد.

اصول و مبانی اعتقادی در مکتب تشیّع، به خصوص در مسئله محوری امامت و ولایت، که برگرفته از قرآن کریم، سیره و سخنان پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله و اهل‌بیت عصمت و طهارت علیه السّلام است و با تمسک به ادلۀ عقلی و نقلی فراوان، امامت را از اصول دین شمرده مصادیق آن را منحصر در ائمه اطهارعلیه السّلام از امام علی علیه السّلام تا حضرت صاحب الزمان می‌داند.

{إِنَّماوَلِیُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ}⁽²⁾. ولیّ و سرپرست شما، تنها خدا و پیامبر اوست و کسانی که ایمان آورده‌اند: همان کسانی که نماز برپا می دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند.

مراد از {الَّذینَ آمَنُوا} که ولایت بر مردم دارند قطعاً امام امیر المؤمنین علیه السّلام است؛⁽³⁾

تاریخ مدینة دمشق، ابن عساکر، ج 42، ص 356 – 357 و ج 45، ص 303 ؛ انساب الأشراف، البلاذری، ص 149 – 150 ؛ مناقب علی بن أبی‌طالب علیه السّلام وما نزل من القرآن فی علی علیه السّلام، أبی بکر أحمد بن موسی ابن مردویه الأصفهانی، ص 127 – 133 ح161 و ص 233 – 238؛ تفسیر البیضاوی، البیضاوی، ج 2، ص 338 – 340.

زیرا این آیه در زمانی نازل شده است که امام علی علیه السّلام در حال رکوع به فقیری که از مردم استمداد می‌کرد، انگشتر خود را صدقه داد.

بنابر تصریح بسیاری از علمای اهل تسنن، این آیه در بارۀ امیرالمؤمنین علیه السّلام نازل شده است.⁽¹⁾

قاضی عضد الدین الإیجی، متوفای 756 در این باره می‌گوید:

«تمامی مفسران اجماع دارند که این آیه در بارۀ امام علی علیه السّلام نازل شده است».⁽¹⁾

سعد الدین تفتازانی نیز تصریح می‌کند:

نزلت باتّفاق المفسّرین فی علی بن أبی طالب، رضی الله عنه، حین أعطی خاتمه وهو راکع فی صلاته.

«[این آیه] به اتفاق نظر همه‌ی مفسران دربارۀ علی بن أبی طالب علیه السّلام نازل شده است هنگامی که در حال رکوع انگشترش را به فقیر نیازمند بخشید».⁽²⁾

دانشمندان و نخبگان علمی مکتب تشیع بر خود لازم می‌دانند، به اقتضای تکلیف الاهی، به صورت جامع، واقع‌بینانه، عمیق و دقیق، گسترده و فراگیر، اصل اصیل امامت و ولایت را مورد کاوش و پژوهش مستدل و منطقی قرار دهند و تحقیقات عالمانه‌ی خود را به همراه استدلال‌های مستند وقوی به مجامع علمی و جویندگان راه حق و حقیقت عرضه نمایند.

در این میان حضرت حجت‌الاسلام والمسلمین جناب آقای دکتر حاج سید محمد مرتضوی کوشیده است تا این مهم را با عنایت به آیات ولایت در قرآن کریم طی یک دوره آثار ارزشمند و گران‌سنگ به جامعۀ اسلامی به خصوص محققان و اندیشمندان تقدیم نماید.

حضرت حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر مرتضوی که خود از عالمان بنام و اساتید سطح عالی هیأت علمی مجمع جهانی شیعه‌شناسی است، چندین سال مجاهدانه کوشیده است تا تحقیقات خود را با سبک و اسلوبی خاص، ابتکاری، جامع و تخصصی به رشتۀ تحریر درآورد، که با نام «آیات ولایت در قرآن» تقدیم خوانندگان عزیز می‌گردد.

کثر الله امثالهم، جزاه الله عن الإسلام اجراً، ادام الله ظله ودامت افاضاته والسّلام علیکم وعلی جمیع اخواننا المؤمنین بولایة علیّ بن أبی‌طالب علیه السّلامفی اقطار العالم ورحمة الله وبرکاته

مسئول مجمع جهانی شیعه‌شناسی

انصاری بویراحمدی

پیشگفتار

ضرورت وحدت جهان اسلام

اشاره

در جهانی که ما در آن زندگی می‌کنیم به دلیل گسترش ارتباطات، تضاد منافع دولتها، محدود بودن منابع و مواد اولیه و... دولت‌های بزرگ، هر روز، برای گسترش سلطه خود بر منابع، مواد اولیه، بازارهای مصرف و... راه‌های گوناگونی را کشف و تجربه می‌کنند که جهانی شدن یکی از آن راههاست. قدرتمندان جهان با هدف وحدت جهانی برآنند تا فرهنگ، تمدن، آداب، عقاید و... کشورهای

جهان سومی را به رنگ خود درآورند تا در بستر زمان به کلی آن را نابود کرده، هیچ گونه مقاومتی در برابر تجاوز آنان صورت نگیرد.

از سوی دیگر مسلمانان، در جهان امروز، از امکانات، استعدادها، منابع و...، بالفعل و بالقوه‌ای برخوردارند که اگر بتوانند از این امکانات خدادادی به درستی

استفاده کنند، دارای برتری فوق‌العاده‌ای در جهان خواهند شد، ولی استعمار، که به این تواناییها واقف است و به نتیجه وحدت جهان اسلام توجه دارد، در طول تاریخ به شیوه‌های گوناگون سعی کرده است تا آتش اختلاف و کینه‌توزی را میان مسلمانان شعله‌ور نماید تا آنان همیشه درگیر مسائل داخلی باشند و فرصت اندیشیدن به مسائل جهانی و اطراف خود را نداشته باشند.

بنابراین با کمترین توجه به مسائل جهانی، ضرورت وحدت جهان اسلام نمودار می‌شود.

وحدت جهان اسلام آرزوی همه مسلمانان و مورد توجه همه اندیشمندان و علمای مستقل و خیرخواه اسلام و مسلمانان بوده است و همیشه تلاش کردهاند با به حداقل رساندن اختلافات از ضربه خوردن دنیای اسلام در برابر جهان کفر جلوگیری کنند، برخلاف عده‌ای که تصور می‌کنند وظیفه شرعی آنان تفرقه‌افکنی میان مسلمانان است و باید تا آنجا که می‌توانند مسلمانان را به هم بدبین کنند⁽¹⁾و همواره در این زمینه کتاب می‌نویسند.

ما بر این باوریم که وحدت جهان اسلام یک ضرورت است و باید برای آن راهکارهایی عملی یافت.

برای تحقیق وحدت امت اسلامی راههای زیر قابل تصور است.

1- وحدت امت از طریق دولتها

این راه موانعی دارد که در شرایط کنونی برطرف شدنی نیست و وحدت از این راه در کوتاه مدت امکان ندارد.

2- وحدت امت بدون توجه به دولتها و علما:

این راه نیز دارای اشکالهای متعدد و حداقل بدون علما طی شدنی نیست.

3- وحدت از طریق علما:

اشاره

به نظر ما آسان‌ترین راه رسیدن به وحدت، وحدت علماست؛ زیرا در هر جامعه‌ای علمای شایسته و صالحی وجود دارند که مردم سخن آنان را سخن دین می‌دانند و اگر این گروه وارد میدان شوند، این اندیشه تحقق خواهد یافت. البته نباید انتظار داشت که اگر امروز عالمی سخن از وحدت دنیای اسلام زد، فردا این وحدت اتفاق بیفتد، بلکه برای تحقق یک اندیشه و تبدیل آن به فرهنگ برای ثمردهی، باید دست کم به اندازه عمر یک نسل کار مداوم انجام داد تا برای نسل دوم به ثمر بنشیند. باید توجه داشت که - گذشته از کار مستمر - تحقق وحدت نیاز به مراقبت مستمر و شدید در برابر تهاجم دشمنان نیز دارد؛ زیرا وحدت منافع آنان را تهدید می‌کند و مانع رسیدن به این کار خواهند شد.

وحدت از طریق علما نیز در صورتی تحقق خواهد یافت که علما نکات ذیل را رعایت کنند:

الف - احساس مسئولیت در برابر امت اسلامی:

گرچه علمای شایسته و صالح همیشه احساس مسئولیت شرعی داشته و دارند، ولی مقصود ما از این احساس مسئولیت در برابر امت این است که توجه بیشتری به تبلیغات خود داشته باشند و از گفتن سخنان تفرقه‌افکن، بپرهیزند و گمان نکنند که این سخن را در جمعی خصوصی گفته‌اند و کسی نمی‌شنود، بلکه همین سخنان تفرقه‌افکنانه در نشست‌های خصوصی آهسته آهسته به فرهنگ بدبینی نسبت به یکدیگر تبدیل می‌شود و دیگر نمی‌توان آن را به سادگی از میان برد. بلکه باید برای ایجاد وحدت تلاش کرده و به تحقق آن امیدوار باشند.

ب - شجاعت در بیان حقایق:

علمای دین باید توجه داشته باشند که مسئولیت سنگینی را بر عهده دارند و آن تبلیغ دین خداست. اگر خود به این مسئولیت توجه ندارند، مردم به عملکرد آنان از این زاویه می‌نگرند و رفتار و گفتار آنان را مبیّن دین خدا می‌دانند و عمل خود را بر اساس آن تنظیم می‌کنند و روز قیامت نیز مسئولیت گمراهی خود را به عهده آنان خواهند گذاشت.

بنابر این علما در این زمینه وظیفه سنگینی را بر عهده دارند و آن این است که دین خدا را بدون کم و کاست تبیین، حقایق و واقعیت‌های تاریخی را - آن قدر که خود فهمیدند - بیان کنند نه اینکه به خاطر خوشایند دیگران، به تحریف دین خدا رو آورند؛

{الَّذِینَ یُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللّهِ وَیَخْشَوْنَهُ وَلا یَخْشَوْنَ أَحَداً إِلاّ اللّهَ وَکَفی بِاللّهِ حَسِیبا}⁽¹⁾

«آنان که پیامهای خدا را ابلاغ می‌کنند و از او می‌ترسند و جز خدا از کسی بیم ندارند. خدا برای حسابرسی (اعمالشان) کافی است⁽²⁾»

چه بسیار دانشمندان و عالمانی که برای گفتن حقایق مشکلاتی را تحمل کرده‌اند، ولی از دین و دیانت خود دست برنداشته و نان به نرخ روز نخورده‌اند؛ به عنوان نمونه احمد بن شعیب نسائی - مؤلف سنن نسایی یکی از صحاح سته اهل سنت - وقتی وارد شام شد و وقتی مردم فهمیدند که او دانشمند است، اطراف او را گرفتند تا شاید بتوانند ازطریق او برای معاویه سابقه مبارزاتی و دیانت درست کنند. نسائی در پاسخ به این سؤال که فضائل معاویه چیست، گفت:

«ما اعرف له فضیلة الاّ لا اشبع اللّه بطنه.»

«برای معاویه فضیلتی نمی‌شناسم مگر حدیثی که رسول خدا صلی الله علیه وآله به معاویه گفت: خداوند شکمت را سیر نکند!»

ج - جلوگیری از حرکتهای اختلاف‌انگیز:

متأسفانه در کشورهای اسلامی از طرف گروهها و فرقه‌های مختلف کارهای اختلاف‌انگیزی انجام می‌گیرد که گاهی به دست «عوام‌الناس» و با انگیزه دینی و ثواب صورت می‌پذیرد. گرچه آنان انگیزه دینی دارند، ولی به سود دشمن تمام شود. علما در این مرحله نقش بسیار حساسی دارند باید جلو بروز این گونه کارها را - از ناحیه هر کس و با هر انگیزه‌ای که باشد - بگیرند؛ زیرا هیچ فایده‌ای جز کدورت و دشمنی ندارد. این در صورتی است که برپا کنندگان این گونه حرکتها انسانهایی ساده باشند وگرنه بدون تردید دست دشمن پشت این حرکتها پنهان است و برای این گونه حرکتها پولهای زیادی هزینه می شود.

ر- طرد عناصر غیرخودی:

علمای صالح و شایسته اسلامی - در طول تاریخ و در همه جا و از همه فرقه‌ها - با زهد و قناعت زندگی کرده‌اند و به صاحبان زر و زور و تزویر وابستگی نداشته‌اند، ولی همیشه و همه جا عده‌ای هستند که یا به صاحبان زر و

زور و تزویر، یا به قدرت‌های خارجی وابسته هستند یا در پی تأمین هواهای نفسانی خود هستند و بهترین راه را نفوذ در

صنف علما دیده‌اند. البته از این گروه باید به دین به دنیافروشان تعبیر کرد، که خطر این گروه برای دین و جامعه اسلامی و امت مسلمان از خطر دشمن تا دندان مسلح کمتر نیست؛ اینان بیشترین اختلافات بین علما و فرقه‌ها را ایجاد می‌کنند تا خود به نوایی برسند.

دانشمندان مسلمان باید متوجه این مارهای خوش خط و خال باشند و آنان را از خود طرد کنند تا مردم آنها را بشناسند و نقش آنان در انحراف امت شناخته شود.

ما بر این باوریم که، اگر علما موفق شوند این عناصر را از خود طرد نمایند، دشمن نمی‌تواند به این آسانی به جامعه اسلامی ضربه بزند و بسیاری از اختلافات خود به خود حل خواهد شد.

بنابر این با توجه به نقش علما در جامعه اسلامی و حساسیت مردم نسبت به آنان، آسان‌ترین و کم هزینه‌ترین راه برای وحدت امت اسلامی وحدت علماست؛ زیرا اگر علما به وحدت برسند توده مردم نیز از آنان پیروی می‌کنند و آرام و مطمئن به سوی وحدت پیش خواهیم رفت.

راه حل اختلافات

براساس آنچه گفته شد، وحدت علما آثار بسیار مثبتی دارد، ولی سؤال این است که با توجه به این اختلاف برداشت‌ها، علما چگونه به وحدت برسند؟

قبل از بیان راه حل اختلافات توجه به این نکته ضروری است که هیچ گمراهی را با فحش و ناسزا و تحقیر و توهین نمی‌توان هدایت کرد و آنان که چنین می‌کنند نه انگیزه دینی دارند و نه با اخلاق و دستور دینی آشنا هستند. وقتی شما به مقدسات کسی توهین کردی او هم به مقدسات شما توهین می‌کند.

قرآن به ما دستور می‌دهد در برخورد با مشرکان و کافران به مقدسات آنها توهین نکنید؛ زیرا آنان نیز از سرنادانی به خدا توهین می‌کنند:

{وَلا تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ فَیَسُبُّوا اللّهَ عَدْوَاً بِغَیْرِ عِلْمٍ}⁽¹⁾

«به آنان که غیر خدا را می‌خوانند دشنام ندهید. مبادا آنان نیز از روی دشمنی و جهالت خدا را دشنام دهند».

مگر اختلاف فرقه‌های اسلامی با هم بیشتر از اختلاف مسلمان و مشرک است. این دستور قرآن است که ما برای هدایت مشرک به مقدسات او توهین نکنیم. بر فرض که این گروه مشرک باشند مگر نه این است که شما می‌خواهید او را هدایت کنید. هدایت کردن با فحش و ناسزا ممکن است؟ مگر نه این است که مذهب خود را حق می‌دانی و مذهب او را باطل و دوست داری که او هم، هم سلک تو شود؛ پس باید او را هدایت کنی؟ و اگر از نظر آگاهی علمی در آن سطح نیستی که بتوانی به گفته خودت یک گمراه را هدایت کنی بهتر است که اصلاً دخالت ننمایی، و وضع را آشفته‌تر نکنی، بلکه دخالت کردن تو حرام و خلاف شرع است.

به نظر می‌رسد که راه حل این گونه اختلافات این است که علمای فرقه‌ها، فضایی آزاد و امن برای مباحث کلامی و... به وجود آورند وبا تشکیل کنفرانس‌ها و انجمن‌های علمی از اندیشمندان فرقه‌های مختلف دعوت کنند، موارد اختلاف را با نیت خالص و با دید علمی به نقد بگذارند و در این تلاش علمی نیز نباید هر کس سخن خود را بگوید، بلکه باید با توجه به باورهای طرف مقابل و منابع متقن و دستِ اول، گروهها برای اثبات سخنان خود استدلال کنند؛

به عنوان نمونه اگر یک گروه در دنیای اسلام، تنها خود را مسلمان بداند و هر کس را که اندیشه او را قبول نداشته باشند کافر بداند، این کار با هیچ معیار عقلی، عرفی و شرعی سازگار نیست. علمای مسلمان باید با تشکیل کنفرانس‌های متعدد معیارهای ایمان، کفر و شرک را از کتاب و سنت به بحث بگذارند و از همه فرقه‌های اسلامی، دعوت کنند تا در این نشست‌ها حضور یابند و در کمال آزادی، آرامش و امنیت عقاید خود را بیان کنند و با توجه به نتیجه نهایی این مباحث، معیارهای ایمان، کفر و شرک را معرفی کنند و سپس فرقه‌ها را با این معیارها بسنجند و برای هدایت آنان بکوشند.

در دنیای امروز مسائل جهانی و جدید فراوانی وجود دارد که می‌باید دین موضع خود را در برابر این پدیده‌ها روشن کند و برای پاسخ به این نوع پدیده‌ها راهی غیر از این وجود ندارد و گرنه هر گروهی خود را سخنگوی دین می‌داند و چه بسا بیان عقاید آن گروه در سطح جهان آثار بسیار منفی برای دین دربر داشته باشد.

نوشته حاضر در راستای تلاش برای ایجاد وحدت امت اسلامی فراهم آمده و در آن سعی شده است تا پاسخ شبهات براساس منابع روایی، تفسیری، کلامی، تاریخی اهل سنت داده شود و هرگز در پاسخ به شبهات حتی در بقیه مباحث

مانند نقل روایات نیز از منابع روایی شیعه بهره گرفته نشده و در همه مباحث نقل از منابع اهل سنت بوده است.

دلیل این کار این است که اگر دانشمندان اسلامی با توجه به منابع و متون دینی یکدیگر توجه بیشتری نمایند روشن خواهد شد که نقاط اشتراک میان گروهها بسیار است و اگر بتوانند تعصّبات، به خصوص اندیشه‌های ساخته دست استعمار، و عوامل تبلیغی آنان را در کشورهای اسلامی کنار بگذارند، رسیدن به وحدت امت اسلامی راهی دشوار و قله‌ای غیرقابل فتح نیست.

به نظر می‌رسد بهترین محور وحدت امت اسلامی حدیث ثقلین است که همه گروهها قبول دارند که رسول خدا صلی الله علیه وآله در این روایت، به پیروی از دو چیز دستور داده و اطاعت از آن دو را راه سعادت امت بیان کرده است و آن دو، کتاب خدا و اهل بیت رسول خدا صلی الله علیه وآله می‌باشند که سرآمد اهل بیت علیه السّلام مامام علی علیه السّلام است و به طور قطع هر کس امام علی علیه السّلام را الگوی خود قرار دهد و از او پیروی کند، هدایت یافته است.

فخر رازی، در این باره می‌نویسد:

«و من اقتدی فی دینه بعلیّ بن ابی طالب فقد اهتدی و

الدلیل علیه قوله علیه السّلام اللهم ادر الحق مع علیّ حیث دار.»⁽¹⁾

«هر کس در دینش به علی بن ابی طالب علیه السّلام اقتدا کند به تحقیق هدایت یافته است و دلیل بر این ادعا سخن رسول خدا صلی الله علیه وآله است که فرمود: خدایا علی علیه السّلام را محور حق قرار ده که هر کجا علی علیه السّلام باشد، حق نیز آنجا باشد».

امام علی علیه السّلام که در زهد، شجاعت، عدالت، حق مداری، دفاع از اسلام، عبادت، اخلاص و... سرآمد همه انسانها بعد از رسول خدا صلی الله علیه وآله است، چنان که دوست و دشمن به آن اعتراف دارند و گردآوری این اعترافات خود موضوع کتاب جداگانه‌ای می‌تواند باشد، شایسته است که امام امت اسلامی در همه عصرها و نسلها باشد؛ چه اینکه پذیرش امامت امام علی علیه السّلامیعنی پیروی از مطمئن‌ترین راه وصول به حق و حقیقت.

فخررازی در این زمینه می‌نویسد:

«و من اتخذ علیّا اماما لدینه فقد استمسک بالعروة الدثقی فی دینه و نفسه»⁽²⁾

«کسی که علی علیه السّلام را به عنوان امام و پیشوای خود، در دین بپذیرد، بدون تردید به محکم‌ترین ریسمان در دین و زندگی شخصی خود چنگ زده است».

به امید روزی که امت اسلامی با پیروی از کتاب خدا و اهل بیت رسول خداصلی الله علیه وآله، آنان را اسوه، امام و محور دینداری خود قرار دهند. بمنّه و کرمه.

فصل اول: کلیات آیة ولایت

فصل دوم: تقریر استدلال شیعه به آیة ولایت

فصل سوم: معنای ولایت

فصل چهارم: شبهات اسباب النزول

فصل پنجم: شبهات سیاق

فصل ششم:شبهات ادبی

فصل هفتم: شبهات فقهی

فصل هشتم: شبهات رجالی

فصل نهم: شبهات کلامی

فصل دهم: شبهات اصولی

فصل یازدهم: شبهات تاریخی

فصل دوازدهم: شبهات اقتصادی

فصل اوّل :کلیات آیة ولایت

اشاره

جایگاه قرآن

اشاره

برای پی بردن به اهمیت وجود قرآن در جامعه اسلامی به کاوش و مطالعه منابع بی شمار نیاز نداریم، و تنها بررسی اجمالی جوامع حدیثی، که اندیشمندان مسلمان تدوین کرده‌اند، ما را از این کار بی‌نیاز می‌کند.

در جوامع حدیثی ابواب مختلفی را به قرآن اختصاص داده و سخنان رسولخدا صلی الله علیه وآله را درباره قرآن گردآوری کرده‌اند که با نگاهی اجمالی به این ابواب می‌توان به اهمیت کتاب خدا پی برد.

عده‌ای نیز کتاب خاصی را با عنوان کتاب فضائل القرآن یاد کرده‌اند.⁽¹⁾و در آن، درباره مسائل مختلف کتاب خدا همانند: کیفیت نزول وحی، زبان قرآن، گردآوری قرآن، نویسندگان وحی، نقش جبرئیل در عرضه قرآن، قاریان عصر

رسول‌خدا صلی الله علیه وآله حافظان قرآن در عصر رسول خدا صلی الله علیه وآله، سوره‌های قرآن و ثواب خواندن هر یک از سوره‌ها به بحث نشسته‌اند که از جایگاه مهم کتاب خدا نزد مسلمانان حکایت می‌کند.

برای پی بردن به جایگاه قرآن و اهمیت آن، سخن هیچ کس به اندازه سخن رسول خدا صلی الله علیه وآله ارزش ندارد، چرا که او آورنده قرآن و آشناترین فرد به قرآن است.

در این زمینه نیز سخنان فراوانی از رسول خدا صلی الله علیه وآله نقل شده است که ما تنها به بیان یک روایت بسنده می‌کنیم:

امام علی علیه السّلام از رسول خدا صلی الله علیه وآله نقل می‌کند:

«الا انّها ستکون فتنة. قیل: ما المخرج منها یا رسول الله؟ قال: کتاب الله، فیه نبأ من قبلکم و خبر ما بعدکم و حکم ما بینکم، هو الفصل لیس بالهزل، من ترکه من جبار قصمه الله و من ابتغی الهدی من غیره اضلّه اللّه و هو جبل اللّه المتین و هو الذکر الحکیم و هو الصراط المستقیم و هو الذی لا تزیغ به الاهواء و لا تلتبس به الالسنة و لا تشبع منه العلماء و لا یخلق عن کثرة الرد و لا تنقضی عجائبه، هوالذی لم تنته الجنّ اذ سمعته حتی قالوا. «إِنَّا سَمِعْنَا

قُرْآنا عَجَبا یَهْدِی إِلَی الرُّشْدِ فَآمَنَّا بِهِ»من قال به صدق و من عمل به اجرو من حکم به عدل و من دعا الیه هدی الی صراط مستقیم.»⁽¹⁾و لا تشبع منه العلماء و لا یخلق عن کثرة الرد و لا تنقضی عجائبه، هوالذی تننه الجنّ از سمعته حتی قالوا.

{انّا سمعنا قرآنا، عجبا یهدی الی الرشد فامنا به}:

من قال به صدق و من عمل به اجرو من حکم به عدل و من دعا الیه هدی الی صراط مستقیم.»

رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: توجه داشته باشید بدون تردید در آینده با فتنههایی روبرو خواهید بود!

پرسیدند: ای رسول خدا صلی الله علیه وآله راه رهایی از آنها چیست؟

رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: کتاب خدا! کتابی که در آن گزارش‌های قبل از شما و اخبار بعد از شما و حکم اختلافات میان شما در آن هست؛ کتابی که سخن نهایی است، نه اینکه سخنی از روی شوخی باشد. هر ستمگری که آن را رها کند خداوند او را درهم می‌شکند و هر کس هدایت را از غیر قرآن بخواهد، خداوند او را گمراه خواهد کرد؛ کتابی که ریسمان استوار خداوند است، کتابی که یادآور خداوند حکیم است، کتابی که راه استوار خداوند است؛

کتابی که با پیروی از آن خواسته‌های نفسانی به انحراف کشیده نمی‌شوند، کتابی که با پیروی از آن گفتارهااشتباه نمی‌شود، کتابی که دانشمندان از آن سیر نمی‌شوند، کتابی که با گذشت زمان کهنه نمی‌شود؛ کتابی که عجائب آن پایان نمی‌پذیرد؛ کتابی که وقتی جنیان شنیدند، نتوانستند خود را کنترل کنند تا اینکه اعتراف کردند که قرآن عجیبی را شنیدیم که به سوی رشد و هدایت راهنمایی می‌کرد و به آن ایمان آوردیم، کتابی که هر کس سخن او را بگوید راست گفته است و به هر کس که به گفته‌های آن عمل کند پاداش داده می‌شود و هر کس که براساس آن حکم صادر کند به عدالت رفتار کرده است، کتابی که هر کس مردم را به سوی آن بخواند به صراط مستقیم خوانده است».

با همه اهمیتی که قرآن دارد توجه به چند نکته زیر آشکار می‌سازد که قرآن به تنهایی و بدون تفسیر و تبیین آیات آن توسط کسانی که علم الهی در اختیار آنان است، در همه موارد راهگشا نیست.

1- آیات متشابه:

بدون تردید خداوند آیات قرآن را به دو گونه محکم و متشابه تقسیم کرده است. گرچه آیات محکم را اساس کتاب نامیده است، ولی در همین آیات

تصریح می‌کند که آیات متشابه دستاویز عده‌ای قرار می‌گیرد که از روحی تربیت نشده و نا استوار برخوردارند. به این آیه توجه کنید:

{هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الکِتابَ مِنْهُ آیاتٌ مُحْکَماتٌ هُنَّ أُمُّ الکِتابِ وَأُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الفِتْنَةِ وَابْتِغاءَ تَأْوِیلِهِ وَما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاّ اللّهُ وَالرّاسِخُونَ فِی العِلْمِ یَقُولُونَ آمَنّا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَما یَذَّکَّرُ إِلاّ أُولُوا الْأَ لْبابِ}⁽¹⁾

«اوست که این کتاب را بر تو نازل کرد که بخشی از آن آیه هایی است محکم [صریح و روشن] که اساس کتابند و بخشی از آن متشابهاتند [که تأویل پذیرند]. آنان که درونشان میل به باطل دارد از متشابه پیروی می‌کنند و برایش تاویلی‌تراشند تا فتنه‌انگیزی کنند و حال آنکه جز خدا کسی تاویل آن را نمی‌داند و راسخان در علم می‌گویند که ما به آن ایمان داریم همه آن از جانب پروردگار ماست و جز خردمندان یادآور نمی‌شوند».

بر این اساس، قرآن، دست کم، در این بخش از آیات نیاز به مفسر و مبین دارد که با علم الهی بتواند مقصود واقعی خداوند را از این آیات بیان کند.

2- کلی بودن آیات:

یکی دیگر از مشکلاتی که در برداشت از قرآن وجود دارد، کلی‌گویی آیات قرآن به ویژه در بخش احکام است؛ بخشی که مرتبط با اعمال روزمره مسلمانان است.

به دلائل متعدد، آیات قرآن در بخش احکام بسیار کلی است و به جزئیات احکام نپرداخته است؛ به طوری که به دست آوردن احکام جزئی از قرآن ممکن نیست، بهترین گواه بر کلیگویی آیات در بخش احکام این است که فقه اسلامی به 52 کتاب تقسیم شده است⁽¹⁾که با تحولات جهانی امروز، دست کم، باید چندین کتاب دیگر به آن افزوده شود، در حالی که شمار آیات الاحکام قرآن را - بنابر مشهور - حدود 500 آیه می‌دانند.⁽²⁾

تألیف 52 کتاب از 500 آیه بدون کمک روایات کاری ناشدنی است.

بنابر این در این زمینه نیز قرآن به مفسری نیاز دارد که با برخورداری از علم الهی، احکام دینی را با استفاده از اشارات کلی قرآن، استنباط و برای مردم بیان کند

3- بیان نشدن جزئیات و فروعات احکام غیرمبتلابه:

زندگی بشر روز به روز در مسیر تغییر و تحول قرار دارد و هر تحولی که در جامعه بشری اتفاق می‌افتد به تغییر رفتار انسان با خود و دیگران می‌انجامد و در نتیجه احکام جدیدی را می‌طلبد. بسیاری از پدیده‌ها در عصر نزول قرآن وجود نداشته و در نتیجه احکام مربوط به آنها، حتّی به صورت کلی، هم در آیات بیان نشده است؛ به عنوان مثال پیوند اعضا در عصر نزول قرآن مطرح نبوده است و حتی کسی تصور هم نمی‌کرد که روزی بشر به چنین چیزی نیاز داشته باشد تا احکام آن را از رسول خدا بپرسند، ولی امروز این مسئله یکی از ضرورت‌های زندگی بشری است. با این حال در ظاهر آیات قرآن حتی اشاره‌ای بسیار اجمالی هم نسبت به آن نمی‌توان یافت.

براین اساس، برای بیان احکام این گونه مسائل هم به شخصی نیاز داریم که علم الهی را در اختیار داشته باشد.

4- از بین رفتن قرائن:

اشاره

هر متکلمی در تبیین مراد خود، با توجه به قرائن موجود حالی و مقالی، سخن می‌گوید و چون این قرائن در فهم مقصود کلام دخالت دارند، کلام خود را بر همین قرائن استوار می‌کند. به عبارت دیگر شرایط اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و... مخاطب، در صادر شدن کلام، مقصود و محتوای آن دخالت دارد که از این نوع شرایط در آیات قرآن به «شأن نزول» تعبیر می‌کنند، به خصوص آیاتی که می‌بایست در تحولات اجتماعی، فرهنگی و... آن روز، موضع پیامبر و مسلمانان را مشخص کند، به ناچار بخشی از آیات، آمیخته به این شرایط است که با گذشت زمان این شرایط از بین رفته است و این امر فهم آن را مشکل می‌کند؛ به عنوان مثال وقتی منافقی در زمان رسول خدا صلی الله علیه وآله هدست به اقدامی می‌زد و خداوندمی‌خواست این اقدام را افشا کند، اسم آن شخص را به دلائل متعدد نمی‌آورد. آیه به صورت کلی بود، ولی مسلمانان عصر نزول قرآن مقصود آیه را می‌فهمیدند که این آیه درباره چه کسی است؟ یا اینکه خداوند می‌خواست از شخصی تجلیل کند باز آیه به صورت کلی گفته می‌شد که مؤمنان چنین هستند، ولی مسلمانان با توجه به کاری که انجام گرفته بود، می‌فهمیدند که مقصود چه کسی است؟ ولی با گذشت زمان و از میان رفتن قرائن در فهم بخشی از آیات دچار مشکل شده‌ایم.

براین اساس می‌بینیم کسانی که از دین استفاده ابزاری می‌کنند، شأن نزول آیات را تغییر داده و برای عده‌ای امتیازاتی قائل شده‌اند و امتیازات عده‌ای را از بین برده‌اند. به عنوان نمونه، یکی از شیوه‌های کاری مخالفان امام علی علیه السّلام تحریف شأن نزول آیات قرآن بود، به این صورت که آیاتی را که درباره منافقان نازل شده بود به امام علی علیه السّلام نسبت می‌دادند و آیاتی را که درباره امام علی علیه السّلام نازل شده بود، به دشمنان او نسبت میدادند.

به این دو آیه توجه کنید:

{ وَمِنَ النّاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الحَیاةِ الدُّنْیا وَیُشْهِدُ اللّهَ عَلی ما فِی قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الخِصامِ * وَ إِذا تَوَلّی سَعی فِی الأَرضِ لِیُفْسِدَ فِیها وَیُهْلِکَ الحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللّهُ لا یُحِبُّ الفَسادَ}»⁽¹⁾

«گفتار برخی از مردم درباره زندگی دنیا تو را به شگفت می‌آورد و خدا را بر آنچه در دل دارند گواه می‌گیرند، حال آنکه سرسخت‌ترین دشمنان است و چون از پیش تو برود مدام می‌کوشد تا بر زمین فساد کند و با کشتار نسل تباه سازد. خداوند فساد را دوست نمی‌دارد».

قرطبی می‌نویسد:

«این آیه درباره اخنس بن شریق نازل شده است. او یکی از منافقان بود، خدمت رسول اکرم آمد و اظهار اسلام کرد و قسم خورد که راست می‌گویم و سپس از مدینه گریخت».

در مسیر خروج از مدینه به شترها و مزارع مسلمانان برخورد کرد؛ مزارع را آتش زد و شتری را پی کرد که این آیه نازل شد.⁽¹⁾

{وَمِنَ النّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاةِ اللّهِ وَاللّهُ رَؤوفٌ بِالعِبادِ}⁽²⁾

«بعضی از مردم در طلب خشنودی خدا جان خود را می‌فروشند و خدا نسبت به بندگانش مهربان است».

قرطبی می‌نویسد:

این آیه در شأن علی علیه السّلام نازل شده است. زمانی که رسول خداصلی الله علیه وآله در شب هجرت او را در بستر خود خوابانید تا امر بر کفار مشتبه شود.⁽³⁾

با این وصف، معاویه برای اینکه بتواند علیه امام علی علیه السّلام موج تبلیغی بیافریند به «سمرة بن جندب» پیشنهاد کرد، 100 هزار درهم بگیر و حدیث جعل کن آیه اوّلی - که درباره منافقان نازل شده بود - درباره علی علیه السّلام نازل شده است و آیه دوّم - که بیانگر ایثار علی علیه السّلام است - درباره ابن ملجم مرادی!

نازل شده است. سمره این پیشنهاد را نپذیرفت. معاویه 200 هزار درهم پیشنهاد کرد، سمره نپذیرفت. معاویه 300 هزار درهم پیشنهاد کرد، سمره نپذیرفت تا اینکه معاویه 400 هزار درهم پیشنهاد کرد، آن‌گاه سمره پذیرفت و این کار را انجام داد.⁽¹⁾

بنابر این برای بیان حقیقت در این موارد هم به علمی فراتر از دانش بشری نیاز داریم تا بتواند واقعیت آن روز تاریخ را برای ما آشکار سازد. از ابعاد دیگری نیز بخشی از آیات قرآن متشابه است که در فهم آنها به علم الهی نیاز داریم که اکنون جای بررسی آنها نیست.

براساس آنچه تاکنون گفته شد، برای برداشت کامل و همه جانبه از همه آیات قرآن نمی‌توان تنها به قرآن اکتفا کرده و برای به دست آوردن مقصود واقعی خداوند ازآیات قرآن به چیز دیگری نیاز داریم که اکنون به بررسی آن می‌پردازیم:

جایگاه سنت رسول خدا صلی الله علیه وآله

رسول خدا صلی الله علیه وآله، با توجه به اینکه واسطه میان خدا و خلق خداست و با عنایت به اینکه قرآن معجزه جاودان اوست و با توجه به وظایفی که در برابر خدا و دین خدا و خلق خداوند دارد، باید از دانشی فراتر برای تفسیر قرآن برخوردار باشد تا بتواند ابعاد مبهم آن را بیان کند؛ چنان که قرآن که یکی از وظایف رسولخدا صلی الله علیه وآله را همین میداند.

به این آیه توجه کنید:

{وَأَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ }»⁽¹⁾

«ما قرآن را بر تو نازل کردیم تا آنچه را برای مردم فرو فرستاده‌ایم برای آنان بیان کنی؛ شاید بیندیشند»

با توجه به همین نیاز جامعه اسلامی به سخن رسول خدا صلی الله علیه وآله برای بیان مفاهیم دینی و احکام الهی، سنت رسول خدا صلی الله علیه وآله از حجیت و اعتبار برخوردار گردیده است و مسلمانان نیز موظفند آنچه را که رسول خدا صلی الله علیه وآله بیان می‌کند، بپذیرند. خداوند نیز برای اینکه اعتماد مسلمانان را نسبت به رسول خدا صلی الله علیه وآله

جلب کند و حجیت سنت او را امضا کند، رسول خدا صلی الله علیه وآله را از هر خطا و سهو و نسیان در مقام گفتار و رفتار معصوم معرفی کرده است و در آیاتی نیز از عصمت رسول خدا صلی الله علیه وآله در گفتار و رفتار سخن گفته است که به عنوان نمونه برای هر یک از این دو مورد یک آیه را می‌آوریم:

عصمت رسول خدا صلی الله علیه وآله در گفتار

عقل دلالت می‌کند که خداوند برای رساندن انسانها به هدف آفرینش و برای اینکه نقض غرض در آفرینش انسان پیدا نشود، باید پیامبرانی را بفرستد تا راه و رسم رسیدن به هدف آفرینش را برای انسان بیان کنند. این انسانها ابتدا باید خود این راه را طی کرده باشند، تا بتوانند دیگران را به درستی راهنمایی کنند. بنابر این نباید برای پیامبر، در بیان سخن خداوند، هیچ نوع اشتباه، سهو، نسیان، خطا و... رخ دهد؛

زیرا در آن صورت اعتماد مردم از او سلب شده و نمی‌توانند سخنان او را بپذیرند. عصمت در این مرتبه و میزان تنها با امداد غیبی به وجود میآید و استمرار پیدا میکند. بر این اساس خداوند عصمت رسول خدا صلی الله علیه وآله را، در مقام گفتار، چنین تایید می‌کند:

{وَالنَّجْمِ إِذا هَوی * ما ضَلَّ صاحِبُکُمْ وَما غَوی * وَما یَنْطِقُ عَنِ الهَوی * إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحی * عَلَّمَهُ شَدِیدُ القُوی}⁽¹⁾

«سوگند به آن ستاره چون فرود آید. یارتان گمراه نیست و بیراهه نرفته است و هرگز [براساس] هوای نفس سخن نمی‌گوید. این نیست جز آنچه به او وحی می‌شود. نیرودهنده عظیم او را تعلیم داده است».

عصمت رسول خدا صلی الله علیه وآله در رفتار

رسول خدا صلی الله علیه وآله نه تنها واسطه میان خدا و خلق خداست، بلکه الگوی رفتاری مسلمانان است. بنابر این او نه تنها در مقام گفتار، بلکه در رفتار خود نیز باید از هر گونه اشتباه، خطا، سهو، نسیان و... به دور باشد؛ چنان که در آیاتی به آن اشاره شده است. به این آیات توجه کنید:

{وَ إِنْ کادُوا لَیَفْتِنُونَکَ عَنِ الَّذِی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ لِتَفْتَرِیَ عَلَیْنا غَیْرَهُ وَ إِذاً لاَتَّخَذُوکَ خَلِیلاً * وَلَوْلا ثَبَّتْناکَ لَقَدْ کِدْتَ تَرْکَنُ

إِلَیْهِمْ شَیْئاً قَلِیلاً * إِذاً لَأَذَقْناکَ ضِعْفَ الحَیاةِ وَضِعْفَ المَماتِ ثُمَّ لا تَجِدُ لَکَ عَلَیْنا نَصِیراً}»⁽¹⁾«نزدیک بود از آنچه بر تو وحی کرده‌ایم تو را بگردانند تا جز آن را به ما نسبت دهی و آن گاه تو را دوست خود بگیرند. اگر تو را ثابت قدم نمی‌کردیم، نزدیک بود اندک گرایش به آنها بیابی. اگر چنین می‌شد، هم در زندگی و هم (پس از) مرگ عذاب دو برابر بر تو می‌چشاندیم و در برابر ما یاوری نمی‌یافتی»

این آیات درباره مذاکراتی است که عده‌ای از کفار با رسول خدا صلی الله علیه وآله داشتند و در ضمن مذاکرات پیشنهادهایی درباره همراهی خود با رسول خدا صلی الله علیه وآله ارائه کرده بودند. با اینکه رسول خدا صلی الله علیه وآله آن پیشنهادها را نپذیرفته بود و تنها در اندیشه و فکر اندک تمایلی پیدا کرده بود،⁽²⁾خداوندی که از سرّ و نهان آگاه

است، همین مقدار را هم برای رسول خود نپسندیده، و آن حضرت را از آن بازداشت.

بر این اساس، سنت رسول خدا صلی الله علیه وآله نیز «لازم الاتباع» است و بر مسلمانان است که آن حضرت را اسوه و الگو قرار داده و به او تأسی کنند تا بتوانند سعادت دنیا و آخرت را به دست آوردند و مقام خلیفه اللهی خود را باز یابند.

سنت رسول خدا صلی الله علیه وآله

واژه «سنت» در لغت و اصطلاح دارای معانی گوناگونی است. در اصطلاح علم حدیث، سنّت را چنین تعریف کرده‌اند:

«السنة تطلق علی ما اضیف الی النبی من قول او فعل او تقریر»⁽¹⁾

«سنت بر چیزی اطلاق می‌گردد که به رسول خدا صلی الله علیه وآله نسبت داده می‌شود و گفتار، رفتار و تایید آن حضرت را در برمی‌گیرد».

گفتار رسول خدا صلی الله علیه وآله

گفتار منسوب به رسول خدا صلی الله علیه وآله با توجه به دو نکته زیر حجت خواهد بود:

الف - رسول خدا صلی الله علیه وآله آن سخن را گفته باشد و به عبارت دیگر، این کلام از رسول خدا صلی الله علیه وآله صادر شده باشد؛

ب - دلالت سخن روشن باشد، به این معنی که اگر سخن رسول خدا صلی الله علیه وآله بر مسئله‌ای دلالت داشت - به طوری که اجمال نداشته باشد - می‌توان به آن سخن استدلال کرد.

آنچه بیان شد، درباره استدلال به سخن رسول خدا صلی الله علیه وآله است ولی در استدلال به سخن بقیه معصومان، گذشته از این دو نکته، باید به جهتِ صدور نیز توجه داشت؛ اینکه آیا امام درصدد بیان حکم واقعی بوده است یا نه؟ آیا این سخن را از روی تقیه گفته است یا نه؟ از این رو گاه می‌بینیم به عنوان مثال کلامی از امام صادق علیه السّلام صادر شده است، که دلالت آن نیز روشن است، ولی با بقیه سخنان آن حضرت سازگار نیست که این ناسازگاری در مواردی به خاطر شرایط خاص اجتماعی، سیاسی بوده است. بدین سان سخنی که از روی تقیه بوده، درصدد بیان حکم واقعی نیست و از این جهت ارزش شرعی ندارد. البته این سخن درباره رسول خدا صلی الله علیه وآله گفته نمی‌شود؛ زیرا آن حضرت بنیانگذار دین است و سخن او حکم پایه‌ریزی شالوده‌های دین را دارد و تقیه درباره رسولخداصلی الله علیه وآله روا نیست.

رفتار رسول خدا صلی الله علیه وآله

حجیت رفتار منسوب به رسول خدا صلی الله علیه وآله نیز با توجه به دو نکته زیر کامل خواهد بود:

الف - این رفتار را رسول خدا صلی الله علیه وآله انجام داده باشد؛ یا به تعبیر دیگر، این رفتار از رسول خدا صلی الله علیه وآله سرزده باشد.

ب - دلالت رفتار بر مقصود روشن باشد.

چنان که در بحث گفتار بیان شد، با توجه به اینکه تقیه بر پیامبر جایز نیست، حجیت رفتار او با همین دو نکته تمام است، ولی درباره امامان، چون تقیه بر آنان جایز است و گاه رفتاری از سر تقیه از آنان صادر شده است، برای حجیت رفتار آنان باید جهت رفتار نیر روشن باشد.

نکته دیگری که توجه به آن لازم است این است که رفتار - چه رفتار پیامبر و چه رفتار امام - اطلاق ندارد و قابل سرایت به موارد مشابه نیست؛ چرا که رفتار با توجه به مجموعه شرایطی - که در آن زمان حاکم بوده - انجام گرفته است. اگر این رفتار از مقوله فعل و انجام دادن باشد، تنها جواز کار را می‌رساند، ولی دلالت بر وجوب ندارد، مگر اینکه وجوب از چیز دیگری استفاده شود. همچنین رفتار اگر از مقوله پرهیز باشد، تنها کراهت آن کار را می‌رساند، ولی بر حرمت آن دلالت نمی‌کند. مگر اینکه حرمت از چیز دیگری استفاده شود.

تایید رسول خدا صلی الله علیه وآله

مراد از تایید یا تقریر این است که کاری در حضور رسول خدا صلی الله علیه وآله انجام گرفته و حضرت از آن کار جلوگیری نکرده و آن را تایید کرده است.

در حجیت تقریر نیز همان دو نکته یاد شده لازم است؛

الف - چنین تاییدی از سوی رسول خدا صلی الله علیه وآله انجام گرفته باشد؛

ب - این تایید بر آن مطلب دلالت داشته باشد.

درباره تقریر امامان معصوم علیه السّلام - گذشته از این نکته - باید جهتِ صدور نیز روشن باشد؛ یعنی تقریر امام در صورتی حجت خواهد بود که امام توانایی جلوگیری از کاری را داشته باشد و در همان حال از انجام آن کار جلوگیری نکرده، بلکه آن را تایید کرده است که در این صورت تقریر امام حجت خواهد بود.

باید توجه داشت که تقریر نیز همانند فعل اطلاق ندارد، تا به موارد مشابه سرایت داده شود.

نکته دیگری که در حجیت سنت معصوم - چه رسول خدا صلی الله علیه وآله و چه امامان معصوم - باید مورد توجه قرار گیرد این است که حجیت سنت در عرض کتاب خدا نیست، بلکه در طول آن است، به این معنی که اگر در موردی سنت رسول خدا صلی الله علیه وآله تعارض آشکار با کتاب خدا داشته باشد، ارزش و اعتبار نخواهد

داشت.⁽¹⁾البته تعارض سنت و کتاب در صورتی امکان دارد که هر دو در بیان روشن و صریح باشند و گرنه تعارض نیست؛ مثل اینکه آیه‌ای حکمی را به صورت اجمال بیان کند و سنت آن را توضیح دهد.

تعریف حدیث

حدیث، در اصطلاح مشهور میان محدثان، مرادف با سنت است؛ یعنی عبارت است از بیان قول یا فعل یا تقریر نبی اکرم صلی الله علیه وآله ⁽²⁾یا [امام] معصوم.

اهمیت حدیث در تبیین قرآن

پیشتر گفته شد که قرآن به دلیل وجود آیات متشابه در آن، بیان کلی احکام و... به توضیح و تفسیر نیاز دارد که بهترین شرح و تفسیر آن است که از رسولخدا صلی الله علیه وآله برسد. بنابر این، با توجه به معلوماتی که خداوند در اختیار رسولخداصلی الله علیه وآله گذاشته است، حدیث آن حضرت برای مسلمانان راه رهایی از گمراهی، بدفهمی و کج‌فهمی قرآن و بهترین شیوه برای تفسیر آن است.

با توجه به بحثی که درباره عصمت رسول خدا صلی الله علیه وآله مطرح کردیم، گذشته از اهمیت طبیعی که حدیث رسول خدا صلی الله علیه وآله در تبیین دین دارد و مسلمانان باید

دین را از او بیاموزند، تضمین عصمت پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله از سوی خدا اهمیت سخنان او را در بیان حقایق دین دو چندان می‌کند.

اهمیت حدیث در تبیین الگوی رفتاری

در مسئله تربیت انسان، در هر بعدی، مسائلی باید مورد توجه مربی قرار گیرد که غفلت از آنها موجب نرسیدن به تربیت مطلوب می گردد که داشتن الگوی رفتاری مناسب یکی از آنها است.

مربی، پس از بیان آراء و اندیشه‌ها و تعیین راه رسیدن به اهداف تربیتی، باید نمونه‌ای از تربیت‌شدگان را در معرض دید کسانی که در حال تربیت هستند، قرار دهد تا با ارائه یک نمونه عملی، از فردی که این مسیر را طی کرده است، هم امکان سلوک راه را اعلام کند و هم موجب تشویق سالکان گردد و هم سالکان بتوانند با توجه به الگو خطاهای رفتاری، گفتاری و فکری خود را اصلاح کنند. این شیوه تربیت کامل است. از این جهت است که می‌بینیم خداوند پیامبراکرم صلی الله علیه وآله را به عنوان الگو و اسوه کامل برای پیروی به مسلمانان معرفی می‌نماید. به این آیه توجه کنید:

{لَقَدْ کانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ کانَ یَرْجُوا اللّهَ وَالیَوْمَ الآخِرَ وَذَکَرَ اللّهَ کَثِیراً}⁽¹⁾

«به یقین زندگی رسول خدا برای شما و آن کس که به خدا و روز قیامت امید دارد و خدا را بسیار یاد می‌کند، سرمشقی نیکوست».

الگو بودن رسول خدا صلی الله علیه وآله برای اصحاب خود امری طبیعی بود و مسلمانان آن عصر به آسانی می‌توانستند بفهمند که رسول خدا صلی الله علیه وآله چه رفتاری دارد، چه گفتاری را بیان می‌کند، چه موضعگیری دارد، چه گفتار و رفتاری را تایید می‌کند، یا چه گفتار و رفتاری را تأیید نمی‌کند، اما مسلمانانی که بعد از ارتحال آن حضرت به دنیا آمده‌اند یا به اسلام پیوسته‌اند، راهی جز سنت رسول خدا صلی الله علیه وآله ندارند. سنت است که به ما می‌گوید؛ رسول خدا صلی الله علیه وآله در روابط فردی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، اعتقادی، اخلاقی و... چه رفتار و اندیشه‌ای داشته و چه افراد، گروهها و جریانهایی را حمایت یا رد کرده است؟

حدیث است که برای ما زندگی رسول خدا صلی الله علیه وآله را به تصویر می‌کشد تا بتوانیم از تصویری که در حدیث بیان شده است، الگوبرداری کنیم و اگر بخواهیم، در حد توان از آن حضرت پیروی کنیم.

اهمیت حدیث در بیان وظایف

براساس آموزه‌های دینی، خداوند انسان را برای هدفی آفریده و برای رسیدن او به آن اهداف وظایفی را برای او مشخص کرده است. به عبارت دیگر برای تربیت انسان بایدها و نبایدها، اولویتها و عدم اولویت هایی را مشخص کرده است که اگر انسان، به طور کامل، به این وظایف پایبند باشد و در تمام عمر این راه را طی کند به آن اهداف خواهد رسید، ولی قبل از عمل به این بایدها و نبایدها، شناخت این وظایف از اولویت خاصی برخوردار است.

همان طور که پیشتر گفته شد، منبع اصلی شناخت معارف دینی قرآن است، ولی قرآن به دلیل داشتن آیات متشابه، کلی‌گویی در بعضی از آیات و به سبب پیش نیامدن بعضی از حوادث زندگی بشری در عصر نزول قرآن و... پاسخگوی نیازهای معرفتی همه انسانها نیست؛ گرچه قرآن همه این نیازها را در بردارد، ولی به دست آوردن همه آنها از آیات قرآن بدون اتکا به دانش وحی امکان ندارد. از اینجاست که ما برای شناخت وظایف روزمره خود، چه بدون واسطه برای مجتهدان و چه با واسطه برای مقلدان، به حدیث نیاز داریم که دانشی است وحیانی که در اختیار رسول خدا صلی الله علیه وآله است. بنابر این ضرورت وجود حدیث برای فهم وظایف دینی نیز روشن می‌شود.

باید توجه داشت که در میان دلایل احکام آنچه بیشتر از همه در استنباط احکام کارایی دارد، حدیث است؛ زیرا کتاب خدا - همان طور که گفتیم - بسیار کلی است و کمتر به جزئیات پرداخته است و عقل نیز، به طورمستقیم، نمی‌تواند احکام را به دست آورد، مگر از طریق ملازمات عقلی که بسیار کم و اجماع نیز بسیار اندک است. بنابر این «حدیث» بیشترین نقش را در فهم و به دست آوردن احکام دارد.

اهمیت حدیث در حل اختلافات

اختلاف فکری انسانها درباره مسائل اجتماعی، سیاسی، فکری، عقیدتی و... امری طبیعی به نظر می‌رسد؛ چرا که انسانها تحت تأثیر عوامل مختلف تربیتی، دارای شخصیت های مختلف فرهنگی، عقیدتی، سیاسی و... هستند و اهداف و انگیزه‌های متفاوت دارند. اختلاف نظر نه تنها نکوهیده نیست، بلکه امری ضروری و موجب رشد و کمال انسان هاست. آنچه موجب ناکامی و فروپاشی جامعه می‌شود، تنازع و درگیری است که نیروهای بالفعل و بالقوه جامعه را از بین می‌برد.

جامعه اسلامی نیز نه تنها از این پدیده طبیعی مستثنا نیست، بلکه به دلیل تلاش دشمنان برای متلاشی کردن آن جامعه - که یکی از راههای آن ایجاد

اختلاف است - در چنین مواردی خداوند حکیم راه‌حلی را پیش روی مسلمانان قرار داده که در این آیه به آن اشاره شده است:

{«یا أَیُّها الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّهَ وَأَطیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الأمْرِ مِنْکُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِی شَیءٍ فَرُدُّوهُ إِلی اللّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَالیَوْمِ الآخِرِ ذ لِکَ خَیْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِیلاً}»⁽¹⁾

«ای مؤمنان! خدا و پیامبر را اطاعت کنید و از اولی‌الامر فرمان برید و چون در امری اختلاف کردید، اگر به خدا و روز بازپسین ایمان دارید، آن را به خدا و پیامبر ارجاع دهید که این برای شما بهتر و خوش فرجام‌تر است».

ارجاع مسئله مورد نزاع به خداوند همان رجوع به کتاب خدا برای یافتن حکم آن است، ولی - همان طور که پیشتر گفته شد - در همه موارد نمی‌توان پاسخ مسئله را از ظاهر قرآن به دست آورد. بر این اساس خداوند در کنار ارجاع مسئله به کتاب خدا، ارجاع آن به رسول خدا صلی الله علیه وآله را نیز مطرح کرده است.

رجوع به کتاب خدا امروز هم برای ما ممکن است، ولی رجوع به رسولخداصلی الله علیه وآله تنها برای مسلمانان صدر اسلام امکان داشت؛ چنان که در تاریخ

فراوان اتفاق افتاده است که میان مسلمانان در مسائل گوناگون اختلاف نظر و حتی در مواردی درگیری پیش آمده و با رجوع به پیامبر و داوری آن حضرت، آن مسئله حل شده و نزاع پایان یافته است ولی امروز ما برای حل اختلاف راهی جز رجوع به کتاب خدا و حدیث رسول خدا صلی الله علیه وآله نداریم. بنابر این نقش سخنان رسول خدا صلی الله علیه وآله - چه در عصر خود و چه در عصرهای بعد از او - برای حل اختلاف مسلمانان تعیین کننده است.

نقش و اهمیت حدیث در یافتن حکم پدیده‌های نوظهور

اشاره

جامعه بشری همانند رودخانه‌ای در جریان است که هرگز متوقف نشده و نخواهد شد. برآیند تلاش و کوشش انسانها تحول و تغییر در جوامع بشری است و در هر تحول و اختراع و اکتشاف جدیدی که در دنیای صنعت و... اتفاق می‌افتد، مسائل فکری و عقیدتی و رفتار جدیدی در برابر اندیشه دینی رخ می‌نماید که دین شناسان باید برای این

مسائل پاسخ پیدا کنند؛ مسائلی که در گذشته وجود نداشته و به تازگی پیدا شده است و از آنها به مسائل «مستحدثه» یاد می‌کنند.

مجتهدان دین‌شناس برای پاسخگویی به این مسائل نیاز به ابزاری دارند - که مهم‌ترین آنها حدیث معصوم است - تا از طریق قواعد کلی و ضوابط شرعی که

در این احادیث وارد شده است، بتوانند حکم شرعی مسائل مستحدثه را پیدا کنند.

در این زمینه مکتب اهل بیت علیه السّلام از پویایی خاصی برخوردار است؛ زیرا اجتهاد پویا در عصر غیبت امام زمان رکن آن محسوب می‌شود.

براساس آنچه بیان شد، اهمیت حدیث و نقش آن در معارف دینی انکار ناپذیر است و اگر بخواهیم حدیث را از دین جدا کنیم، رکن مهم و کلیدی آن را از دین جدا کرده‌ایم، در آن صورت دین کارآیی لازم را نخواهد داشت.

نکته قابل توجه این است که همه فرقه‌های اسلامی با همه اختلافاتی که در عقاید و... دارند، به ضرورت حدیث و پایبندی به آن معتقد هستند؛ گرچه در راههای تشخیص حدیث صحیح از حدیث جعلی و... اختلاف نظر دارند. با همه اهمیتی که حدیث در فرهنگ دینی دارد، نکته‌ای که موجب تأسف است، این است که حدیث رسول خدا صلی الله علیه وآله در مواردی به درستی به ما نرسیده است که جامعه اسلامی از این جهت خسارتهای جبران‌ناپذیری را متحمل شده است.

علل اختلاف حدیث بسیار است - که جای بحث آنها اینجا نیست - ولی در یک تقسیم کلی می‌توان به این نتیجه رسید که علل اختلاف به شرح زیر است:

علل طبیعی:

مقصود از علل طبیعی، عللی هستند که بدون دخالت انگیزه‌های خاص وجود دارند؛ مثل تفاوت حافظه، سن، سطح دانش و... که موارد آن فراوان است.

علل غیرطبیعی:

مقصود از علل غیرطبیعی انگیزه‌های سیاسی، دینی، اجتماعی و... است که در جعل تحریف و گزارش نکردن حدیث... نقش دارند.

باید توجه داشت که مسئله جعل حدیث به عصر خود رسول خدا صلی الله علیه وآله برمی‌گردد که با توجه به موقعیت آن حضرت عده‌ای از این موقعیت استفاده ابزاری کرده و برای رسیدن به اهداف خاص خود سخنانی جعل کرده و به آن حضرت نسبت می‌دادند، تا جایی که آن حضرت را به عکس‌العمل واداشت.

امام علی علیه السّلام این عکس‌العمل را چنین گزارش می‌کند:

«و لقد کذب علی رسول اللّه صلی الله علیه وآله علی عهده حتی قام خطیبا فقال من کذب علیّ متعمّدا فلیبتوّأ مقعده من النار.»⁽¹⁾

«به تحقیق در عصر رسول خدا صلی الله علیه وآله به او نسبت دروغ می‌دادند، تا اینکه در ضمن یک سخنرانی فرمود: هر کس به عمد نسبت دروغ به من دهد، باید جایگاه خودش را در آتش قرار دهد».

داستان جعل حدیث تراژدی غم‌انگیزی است که دامنگیر معارف اسلامی شده است و گذشته از آنکه تشخیص سره از ناسره را دشوار می‌کند - به دلیل عوامل متعدد در طول تاریخ - بیان همه احادیث برای حدیث شناسان نیز مشکل است.

با توجه به آنچه درباره نقش حدیث در تبیین دین، تفسیر قرآن، مسائل فرهنگی، احکام اسلامی و... گفته شد، سنت رسول خدا صلی الله علیه وآله باید خلأ آن را پر می‌کرد، به این نتیجه می‌رسیم که حدیث رسول خدا صلی الله علیه وآله - با توجه به عوامل یاد شده - آن طور که باید و شاید نتوانسته یا به عبارت دیگر نگذاشته‌اند که نقش خود را ایفا کند.

جایگاه اهل بیت علیه السّلام

براساس آنچه پیشتر درباره حجیت سنّت رسول خدا صلی الله علیه وآله و نیز علل اختلاف سنت بیان کردیم، نمی‌توان به آنچه به عنوان سنت رسول خدا صلی الله علیه وآله در دوره حیات آن حضرت رواج پیدا کرده است اطمینان کرد، تا چه رسد به عصر ما.و این عوامل که از دید رسول خدا صلی الله علیه وآله پنهان نبوده است.

از طرفی حرکت پیامبر یک حرکت مقطعی و کوتاه مدت نبوده است که بعد از گذشت چند سال به پایان برسد؛ چنان که حرکت رسول خداصلی الله علیه وآله تنها یک حرکت سیاسی، فرهنگی، عقیدتی، اجتماعی و... نبوده، بلکه حرکت همه جانبه‌ای بوده است که تا پایان جهان باید تداوم یابد.

بنابر این رسول خدا صلی الله علیه وآله باید برای خود جانشینانی در نظر بگیرد که آنان همان ویژگیهای آن حضرت بجز نبوت را داشته باشند؛ یعنی هم از علم خدادادی برخوردار باشند که فراتر از دانش بشری و مطمئن‌ترین راه برای دریافت دین باشد؛ دانشی که همانند وحی شک‌ناپذیر باشد، ولی نه آنکه با نزول جبرئیل و فرشته به دست آید تا به وسیله این دانش بتوانند مقصود خداوند از آیات متشابه، آیات کلی و... را بیان کنند و نیز وظایفی را که در آیات قرآن نیامده است و در عصرهای بعد از نزول قرآن مردم بدان نیاز خواهند داشت، تبیین کنند.

همچنین جانشین پیامبر باید از عصمت خدادادی برخوردار باشد، به گونه‌ای که در هیچ شرایطی، از فقر و غنا، شکست و پیروزی، صلح و جنگ، شادی و غم، سلامتی و بیماری و... در بیان احکام الهی تأثیر نپذیرد و تنها آنچه را که خداوند مشخص کرده است بیان کند. از چنین حالت روحی که در هیچ شرایطی جز خدا را نبیند و جز حرف خداوند سخن دیگری را نشنود و جز راهی را که خداوند مشخص کرده است نرود، تعبیر به «عصمت» می‌کنیم.

به طور قطع چنین آمادگی و تربیت و تایید الهی نمی‌تواند همه افراد جامعه را دربرگیرد، همان طور که پیامبری شامل همه افراد جامعه نمی‌شود.

همچنین این افراد باید همانند پیامبر از طرف خداوند نصب شوند، تنها تفاوت آنها این است که ویژگیهای پیامبر توسط پیامبر قبلی مشخص می‌شد و آیات و معجزاتی در اختیار او قرار می‌گرفت که دلیل بر صداقت او در ادعای پیامبری بوده است، ولی امام و جانشین رسول خدا صلی الله علیه وآله توسط پیامبر صلی الله علیه وآله مشخص و معرفی می‌شود و در صورت نیاز از قدرت اعجاز برای اثبات صداقت خود در ادعای امامت برخوردار است. براین اساس، نصب جانشینان رسولخداصلی الله علیه وآله نیز باید توسط خداوند انجام گیرد، چرا که ویژگی عصمت و آن آمادگی روحی چیزی نیست که توسط بشر قابل کشف باشد و تا آن ویژگی احراز نشود، فرد صلاحیت این را ندارد که آن علم وسیع را در اختیار بگیرد اما اینکه چرا این افراد انتخاب می‌شوند؟ سؤالی است که درباره پیامبران نیز وجود دارد که خداوند در پاسخ این سؤال می‌فرماید:

{الله اعلم حیث یجعل رسالته}⁽¹⁾

«خداوند بهتر می‌داند که رسالت خویش را کجا قرار دهد».

بدین سان جامعه اسلامی، بعد از رسول خدا صلی الله علیه وآله ، برای حرکت در مسیری که آن حضرت مشخص کرده است هم به کتاب خدا نیاز دارد؛ چرا که آن اصل و اساس معارف اسلامی و احکام دینی و... است و هم به جانشینانی برای رسولخدا صلی الله علیه وآله که زوایای پنهان کتاب و سنت رسول خدا صلی الله علیه وآله و ناگفته‌های کتاب و احکام را برای خلق همانند رسول خدا صلی الله علیه وآله بیان کنند.

به نظر ما خداوند متعال این انتخاب و انتصاب را انجام داده و رسولخداصلی الله علیه وآله نیز آن را به جامعه اسلامی معرفی کرده است. به نظر می‌رسد جامع‌ترین حدیثی که این سه ویژگی را - یعنی نصب الهی، علم خدادادی و عصمت - به طور واضح و یکجا بیان می‌کند، حدیث ثقلین است.

این حدیث به عبارت‌های گوناگون نقل شده است که ما خلاصه یک نقل آن را می‌آوریم تا هر سه مسئله مورد اختلاف بین شیعه و اهل سنت را دربرداشته باشد:

«قال رسول اللّه صلی الله علیه وآله : انّی تارک فیکم الثقلین کتاب اللّه و اهل بیتی و انّهما لن یفترقا حتی یردا علیّ الحوض و سئلت ربّی ذلک لهما، فاعطانی، فلا تقدمو

هما فتهلکوا و لا تقصروا عنهما فتهلکوا و لا تعلّموهم فانّهم اعلم منکم.»⁽¹⁾

«پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: دو چیز گرانبها را میان شما می‌گذارم؛ یکی کتاب خدا ودیگری اهل بیتم و بدون تردید این دو از هم جدا نمی‌شوند تا در کنار حوض بر من وارد شوند و از پروردگارم خواسته‌ام که این دو از هم جدا نشوند و خداوند این دعای مرا اجابت کرد. پس از آنان پیشی نگیرید که هلاک می‌شوید و از آنان باز نمائید که هلاک می‌شوید و به آنان چیزی نیاموزید، بدون تردید آنان از شما داناترند».

حدیث ثقلین

اشاره

حدیث ثقلین را محدثان با عبارات گوناگون نقل کرده‌اند. یکی از نکات مهمی که در تمام نقل ها به آن اشاره شده، این است که رسول خدا صلی الله علیه وآله از ارتحال زود هنگام خود خبر می‌دهد و این مسئله بعد از مکلف شدن رسول خدا صلی الله علیه وآله به انجام حج - که به حجة‌الوداع شهرت یافت - است و از آن هنگام تا ارتحال رسول خدا صلی الله علیه وآله که سه ماه بیشتر طول نکشید، در این مدت،رسول خدا صلی الله علیه وآله تمام تلاش خود را برای معرفی اهل بیت صلی الله علیه وآله به عنوان جانشینان خود به کار گرفت و از آن هنگام تا ارتحال آن حضرت، حداقل چهار بار را ثبت کرده‌اند که

رسول خدا صلی الله علیه وآله این حدیث را بیان کرده است و شاید هم در موارد بیشتری بیان کرده باشد، ولی چون خصوصیات زمانی و مکانی حدیث را بیشتر راویان ضبط نکرده‌اند، مشخص نیست که آیا بیش از این موارد هم بیان فرموده است یا نه؟ این موارد به شرح ذیل است:

1- حجة‌الوداع، روز عرفات

اولین جایی که رسول خدا صلی الله علیه وآله اهل بیت علیه السّلام را در کنار قرآن به عنوان دو امانت خود معرفی کرده، روز عرفات است. راوی این متن «جابر بن عبدالله انصاری» است.⁽¹⁾

2- غدیرخُم

دومین موردی که رسول خدا صلی الله علیه وآله حدیث ثقلین را بیان فرمود، روز هیجدهم ذی‌الحجة در غدیرخم است. راوی این متن «زید بن ارقم» است.⁽²⁾

3- مسجد مدینه

سومین موردی که رسول خدا صلی الله علیه وآله حدیث ثقلین را بیان کرده در مسجد مدینه است.⁽¹⁾

4- بستر بیماری

چهارمین موردی که براساس متون موجود، رسول خدا صلی الله علیه وآله حدیث ثقلین را بیان کرده، در آخرین روزهای زندگی خود در بستر بیماری است که راوی این متن ام سلمه همسر رسول خدا صلی الله علیه وآله است.⁽²⁾

همان طور که پیشتر بیان کردیم، حدیث ثقلین از طرف اصحاب با توجه به ویژگیهایی همچون دقت نظر، قوت حافظه، شرایط سنی و... با الفاظ مختلف نقل شده است ولی درباره آخرین موردی که رسول خدا صلی الله علیه وآله این حدیث را بیان کرده‌اند، ام سلمه چنین نقل می‌کند:

«عن ام سلمة قالت: قال رسول اللّه فی مرض موته و قد امتلأت الحجرة باصحابه: ایها الناس یوشک ان اقبض قبضا سریعا فینطلق بی و قد قدمت الیکم القول معذرة الیکم، الا

انّی مخلّف فیکم ثقلین کتاب اللّه عز و جل و عترتی، ثم اخذ بید علیّ فرفعها فقال: هذا علیّ مع القرآن و القرآن مع علی، لا یفترقان حتّی یردا علیّ الحوض، فاسألهما ما خلفت فیهما.»⁽¹⁾

ام سلمه می‌گوید: رسول خدا صلی الله علیه وآله در بیماری که با آن از دنیا رفت، در حالی که حجره‌اش از اصحابش پر بود فرمود:

ای مردم انتظار می‌رود خیلی زود از این جهان بروم و این سخن را برای اتمام حجت می‌گویم. توجه داشته باشید من دو امانت میان شما می‌گذارم؛ یکی کتاب خدا و دیگری عترتم. سپس دست علی علیه السّلام را گرفت و بلند کرد و فرمود: این علی علیه السّلام با قرآن است و قرآن نیز با علی علیه السّلام است. این دو از هم جدا نمی‌شوند، تا اینکه در کنار حوض بر من وارد شوند و من نسبت به عملکرد شما درباره آنان سؤال کنم».

باید توجه داشت که معرفی اهل بیت علیه السّلام از طرف رسول خدا صلی الله علیه وآله به عنوان جانشینان خود به این روایت اختصاص ندارد. گذشته از آیات قرآن که بحث درباره دلالت بعضی از این آیات موضوع اصلی این رساله است روایات فراوانی نیز بر این مسئله دلالت می‌کنند.

در اینجا سؤالی مطرح می‌شود که اگر رسول خدا صلی الله علیه وآله می‌خواست امام علی علیه السّلام را به عنوان جانشین خود در جامعه اسلامی معرفی کند، چه واژه‌هایی را می‌بایست در کلام خود به کار می‌برد تا بتواند این مقصود را بیان کند؟

هر کس با زبان عربی کمترین آشنایی را داشته باشد، می‌تواند پاسخ دهد که آن حضرت باید در سخنان خود واژه‌های ذیل را درباره امام علی علیه السّلام به کار برده باشد:

1- علی علیه السّلام خلیفه من است؛

2- علی علیه السّلام وصی من است؛

3- علی علیه السّلام وارث من است؛

4- علی علیه السّلام امام مسلمانان است؛

5- علی علیه السّلام امام المتقین است؛

6- علی علیه السّلام سیدالمسلمین است؛

7- علی علیه السّلام امیرالمؤمنین است؛

8- علی علیه السّلام هادی امت من است؛

9- علی علیه السّلام معصوم است و اشتباه نمی‌کند؛

10- علی علیه السّلام با حق است و از حق جدا نمی‌شود؛

11- علی علیه السّلام با قرآن است و از قرآن جدا نمی‌شود؛

12- چند نفر بعد از من خلیفهاند و علی علیه السّلام اولین آنهاست؛

13- علی علیه السّلام بر امت من ولایت دارد؛

14- اطاعت از علی علیه السّلام هم مثل اطاعت از من واجب است؛

15- در یک مراسم رسمی نیز علی علیه السّلام را به عنوان جانشین معرفی کند؛

16- یک سند رسمی از خود به جا گذارد که علی علیه السّلام بعد از او جانشین اوست.

در اینجا آوردن روایاتی که بر هر یک از این عناوین دلالت می‌کند، بسیار طولانی است؛⁽¹⁾از این رو ما به دلیل رعایت اختصار سعی می‌کنیم تنها منابع و کتب اهل سنت که این روایات را آورده‌اند، نام ببریم وجویندگان را به منابع یاد شده ارجاع می‌دهیم:

1- احادیثی که دلالت می‌کنند امام علی علیه السّلام خلیفه رسول خدا علیه السّلام است؛.⁽²⁾

2- احادیثی که دلالت می‌کنند امام علی علیه السّلام وصی رسول خدا صلی الله علیه وآله است؛⁽³⁾

3- احادیثی که دلالت می‌کنند امام علی علیه السّلام وارث رسول خدا صلی الله علیه وآله است؛⁽¹⁾

4- احادیثی که دلالت می‌کنند امام علی علیه السّلام امام مسلمانان علیه السّلام است؛⁽²⁾)

5- احادیثی که دلالت می‌کنند امام علی علیه السّلام امام المتقین است؛⁽³⁾

6- احادیثی که دلالت می‌کنند امام علی علیه السّلام سیدالمسلمین است؛⁽⁴⁾

7- احادیثی که دلالت می‌کنند امام علی علیه السّلام امیرالمؤمنین است؛⁽⁵⁾

8- احادیثی که دلالت می‌کنند امام علی علیه السّلام هادی امت است؛⁽⁶⁾

9- احادیثی که دلالت می‌کنند امام علی علیه السّلام معصوم است؛⁽⁷⁾

10- احادیثی که دلالت می‌کنند امام علی علیه السّلام با حق است و از حق جدا نمی‌شود؛⁽¹⁾

11- احادیثی که دلالت می‌کنند امام علی علیه السّلام با قرآن است و از آن جدا نمی‌شود؛⁽²⁾

12- احادیثی که دلالت می‌کنند امام علی علیه السّلام اولین خلیفه بعد از رسول خدا صلی الله علیه وآله است؛⁽³⁾

13- احادیثی که دلالت می‌کنند امام علی علیه السّلام بر امت رسول خدا صلی الله علیه وآله ولایت دارد.⁽⁴⁾

14- احادیثی که دلالت می‌کنند اطاعت از امام علی علیه السّلام مثل اطاعت از رسول خدا صلی الله علیه وآله واجب است؛⁽¹⁾

15- احادیثی که دلالت می‌کنند رسول خدا صلی الله علیه وآله در آخرین لحظات زندگی می‌خواست سندی در این زمینه بنویسد، ولی خلیفه دوم نگذاشت؛⁽²⁾

16- احادیثی که دلالت می‌کنند رسول خدا صلی الله علیه وآله امام علی علیه السّلام را در یک مراسم رسمی در روز هیجدهم ذی‌الحجة به عنوان جانشین خود معرفی نموده است.⁽³⁾

باید توجه داشت منابعی که در میان شیعه به ذکر این روایات پرداخته‌اند بسیار فراوان است و ما بنا نداشتیم که در این مسئله تنها حتی یک روایت را از

منابع شیعه ذکر کنیم و از اهل سنت نیز منابع محدود به آنچه نقل شده نیست، در میان دانشمندان اهل سنت نیز کم نیستند افرادی که درباره حادثه غدیرخم کتاب نوشته وروایات آن را نقل کرده‌اند. ما در اینجا تنها به نقل یک قضاوت می‌پردازیم:

ذهبی، مورخ مشهور، در جریان شرح حال محمد بن جریر طبری، می‌نویسد:

«جمع طرق حدیث غدیر خم فی اربعة اجزاء رایت شطره فبهرنی سعة روایاته و جزمت بوقوع ذلک.»⁽¹⁾

محمد بن جریر طبری راویان حدیث غدیرخم را در چهار جلد گردآوری کرده است که من بخشی از آن را دیده‌ام که با دیدن این کتاب و گستردگی روایات غدیرخم مبهوت شدم و یقین پیدا کردم که چنین حادثه‌ای در تاریخ اسلام از طرف رسول خدا صلی الله علیه وآله اتفاق افتاده است!

باید توجه داشت که آنچه بیان شد؛ تنها درباره جانشینی امام‌علی علیه السّلام بعد از رسول‌خداصلی الله علیه وآله بود وگرنه فضائل و امتیازات آن حضرت محدودبه این روایات نمی‌شود و حتی اگر بخواهیم آراء دانشمندان اهل سنت را درباره فضائل

امام‌علی علیه السّلام بیاوریم بسیار طولانی خواهد شد؛ از این رو برای اختصار تنها به اظهارنظر امام و پیشوای حنابله، احمد بن حنبل، بسنده می‌کنیم او گفته است:

«لم نرو فی فضائل احد من الصحابة بالاسانید الحسان ما روی فی فضل علی بن ابی طالب.»⁽¹⁾

«به اندازه‌ای که درباره فضائل علی بن ابی طالب روایات خوب به ما رسیده درباره هیچ‌کس از اصحاب رسول خدا صلی الله علیه وآله نرسیده است».

با توجه به این همه روایت که از رسول خدا صلی الله علیه وآله درباره امام علی علیه السّلام صادر شده بود می‌بایست روند انتشار فضائل امام علی علیه السّلام و موقعیت او در جهان اسلام به گونه دیگری باشد، ولی بعد از رسول خدا صلی الله علیه وآله در جامعه اسلامی حوادثی رخ داد که نه تنها جامعه به سوی اهل بیت علیه السّلام گرایش پیدا نکرد، بلکه عده‌ای تمام تلاش خود را برای حذف و نابودی خاندان رسول خدا صلی الله علیه وآله و طرفداران آنان بکار گرفتند که پرداختن به همه این عوامل بسیار طولانی و

غم‌انگیز خواهد بود. در این میان بنی‌امیه نقشی برجسته داشتند. این نقش را یکی از دانشمندان مشهور اهل سنت، ابن ابی الحدید، چنین بیان میکند:

«مداینی در کتاب الاحداث نقل می‌کند: بعد از شهادت علی علیه السّلام معاویه نامه‌ای به تمام کارگزاران خود در سراسر دنیای اسلام، به این مضمون، نوشت: از کسانی که درباره علی و خاندان او فضیلتی نقل کنند، برائت می‌جویم!»

به دنبال این بخشنامه، سخنرانان در هر ناحیه و بر هر منبری علی علیه السّلام را لعن کردند و از او بیزاری جستند و هر چه زشتی بود به او و اهل بیت او نسبت دادند. بیشترین گرفتاری این دوران مربوط به مردم کوفه بود، چون پیروان علی علیه السّلام در آنجا زیاد بودند. بر همین اساس معاویه مسئولیت کوفه و بصره را به زیاد بن سمیه داد؛ زیرا او شیعیان را می‌شناخت و در دوران علی علیه السّلام از آنان بود.

زیاد بن سمیه نیز آنان را زیر هر سنگ و کلوخی یافت، کشت و آنان را ترساند، دستها و پاهای آنان را قطع کرد، چشمان آنان رانابینا ساخت و بر درخت خرما آنان را به دار کشید و آنان را از عراق آواره کرد، به طوری که در عراق شیعه معروفی باقی نماند.

معاویه در دستورالعمل بعدی به تمام کارگزاران خود نوشت که شهادت هیچ یک از شیعیان علی علیه السّلام و اهل بیت علیه السّلام او را در هیچ دادگاهی نپذیرید؟!

«معاویه در دستورالعمل بعدی به تمام کارگزاران خود نوشت که توجه کنید. پیروان عثمان و دوستان و اهل بیت او و کسانی را که فضائل عثمان را روایت و در بین مردم پخش می‌کنند احترام کنید، در مجالس حکومتی آنان را نزد خود بنشانید و نام تمامی افرادی که فضائل عثمان را نقل می‌کنند همراه با نام خانواده و اقوام او و همچنین فضائلی را که برای عثمان گزارش می‌کنند، برای من گزارش کنید!»

حاکمان نیز چنین کردند، به طوری که فضائل عثمان بسیار زیاد شد؛ به ویژه وقتی که هدایا و جوایز و... از طرف معاویه به عرب و عجم رسید. در هر شهری کار به جایی رسید که برای جعل فضائل به رقابت برخاستند و طوری شد که پست‌ترین فرد از مردم نزد یکی از حاکمان معاویه می‌آمد و روایتی جعلی در فضائل عثمان نقل می‌کرد؛ او نیز او را مقرب داشته، مشخصات کامل او را برای معاویه می‌نوشت و از امکانات حکومت برخوردار می‌شد.

مدتی به این شیوه گذشت. پس از آن، معاویه دستورالعملی به تمام کارگزاران خود نوشت که روایت و حدیث درباره عثمان در هر شهر و ناحیه بسیار زیاد شده است. به محض رسیدن این نامه دستور دهید که مردم درباره صحابه و خلفای اول و دوم روایت نقل کنند!

توجه داشته باشید هر روایتی که هر یک از مسلمانان درباره علی علیه السّلام نقل کند، باید شما مثل همان روایت را درباره صحابه نقل

کنید. چنین کاری آرزوی من و مایه چشم روشنی من و از بین برنده استدلال علی علیه السّلام و پیروان آنهاست. تأثیر چنین روایتی از روایاتی که در فضائل عثمان نقل شده است، بیشتر است!

به دنبال این دستورالعمل، روایات زیادی در فضائل صحابه جعل شد که واقعیت نداشت. مردم در این زمینه تلاش زیادی کردند، به طوری که بر منابر نیز این روایات خوانده می‌شد و به معلمان مکتبخانه‌ها نیز داده شد، تا همان طور که قرآن را آموزش می‌دهند، اینها را نیز آموزش دهند و چنین کردند و تا توانستند، به فرزندان، زنان و خدمتگزاران آموزش دادند.

پس از آن، معاویه دستورالعملی دیگر به تمام مناطق نوشت:

«توجه کنید! اگر ثابت شد کسی علی یا اهل بیت او را دوست دارد، نامش را از دفاتر حکومتی حذف کنید، حقوقش و امکاناتی را که از حکومت می‌گیرد، قطع کنید».

پس از آن، معاویه دستورالعمل دیگری به تمام مناطق نوشت:

«هر کس که در نظر شما متهم به دوستی با علی علیه السّلام و اهلبیت علیه السّلام اوست نسبت به او سختگیری نمایید و خانه‌اش را خراب کنید»؟!

به دنبال این دستورها عراق، بیش از تمام مناطق دنیای اسلام، دچار تنگنا شد؛ به ویژه در کوفه به طوری سختگیری بر شیعیان افزایش یافت که گاهی فردی مورد اعتماد به خانه یکی از شیعیان وارد می‌شد. با اینکه صاحب خانه او

را می‌شناخت و به او اعتماد داشت،ولی از ترس خادم و کنیز خود تا از او سوگندهای غلاظ و شداد نمی‌گرفت که به کسی نگوید که فلانی به خانه او آمده است، جرئت نمی‌کرد که با او صحبت کند.

در این دوران، احادیث ساختگی فراوانی منتشر گردید و تهمتها نسبت به علی علیه السّلام و آل‌علی علیه السّلام پخش شد. البته این تنها توده مردم نبودند که چنین می‌کردند، بلکه شیوه فقها، قضات و حاکمان نیز به همین گونه بود. در این میان بیشترین گرفتاری از طرف قاریان ریاکار و افراد مستضعف به وجود آمد که برای رسیدن به امکانات و پول، ظاهری عابدانه به خود می‌گرفتند و روایات را جعل می‌کردند تا به حاکمان نزدیک شوند و از این طریق زندگی خود را تأمین کنند ولی متأسفانه موضوع در همین جا پایان نمی‌یافت بلکه این روایات جعلی در اختیار متدینانی قرار گرفت که دروغ و تهمت را حرام می‌دانستند، ولی به تصور اینکه این روایات حق است آنها را پذیرفتند، به طوری که اگر به آنها هم گفته می‌شد این روایات جعلی است، این سخن را نمی‌پذیرفتند.(⁽¹⁾

وضع به همین گونه بود، تا اینکه حسن بن علی علیه السّلام به شهادت رسید. در آن سال، گرفتاری و بدبختی پیروان علی علیه السّلام بیشتر شد. هیچ کس از پیروان علی علیه السّلام نماند جز اینکه از جان خود می‌ترسید، یا اینکه از خانه خود آواره شده بود.

بعد از شهادت حسین بن علی علیه السّلام کار بسیار دشوار شد؛ زیرا عبدالملک بن مروان به قدرت رسید. او نیز حجاج بن یوسف را بر آنان گماشت. عابدان و افراد ظاهرالصلاح با شعار دشمنی با علی علیه السّلام ، و دوستی دشمنان علی علیه السّلام ودوستی کسانی که ادعا داشتند با علی علیه السّلام دشمن هستند. می‌کوشیدند تا به حجاج نزدیک شوند؛ از این رو روایات بسیاری در فضائل و سوابق دینداری دشمنان علی علیه السّلام جعل کردند و هر چه خواستند درباره علی علیه السّلام بدگویی نمودند، به طوری که کار به جایی رسید که فردی در برابر حجاج ایستاد. گفته‌اند؛ وی جد «اصمعی عبدالملک بن قریب» بوده است، و گفت: ای امیر! پدر و مادر من، مرا عاق کرده‌اند و نام مرا «علی» گذاشته‌اند و من فردی درمانده و بینوا هستم و به کمک شما نیازمندم!

حجاج خندید و گفت: «به احترام واسطه‌ای که آورده‌ای، دشمنی با علی علیه السّلام، مسئولیت فلان منطقه را به تو واگذار کردم!»⁽¹⁾

در اینجا ابن ابی الحدید پس از نقل سخنان ابوالحسن مدائنی - مورخ مشهور - می‌نویسد:

«ابن عرفه معروف به نفطویه نیز⁽¹⁾- که خود از محدثان بزرگ و شخصیتهای علمی است - پس از نقل جریانی مشابه آنچه درباره حجاج بیان شد می‌گوید: بسیاری از احادیثی که درباره فضائل صحابه نقل شده در زمان بنی امیه جعل شده است و حقیقت ندارد.»⁽²⁾

باید توجه داشت که این مسئله نه به بنی‌امیه اختصاص داشت و نه به عصر بنی‌امیه ، بلکه در دوران بنی عباس نیز به گونه‌ای دیگر دنبال شد، به طوری که بعضی از کتب فضائلی که از طرف عالمان و دانشمندان آزاداندیش اهل سنت در دورانهای بعدی درباره امام علی علیه السّلام نوشته شده بود، برای مقابله با این جریان فرهنگی خطرناک ضد اهل بیت علیه السّلام بوده است. برای روشن شدن بحث به ارائه دو نمونه می‌پردازیم:

الف - احمد بن شعیب نسائی، صاحب کتاب سنن - که یکی از صحاح ستّه اهل سنت شمرده می‌شود - با اینکه در مصر سکونت داشت امّا برای مبارزه با

این جریان فرهنگی ضد دینی به شام مسافرت کرد و کتاب خصائص امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السّلام را تألیف کرد. پس از انتشار این کتاب بدو گفته شد:

«الا تصنّف کتابا فی فضائل الصحابة رضی اللّه عنهم؟ فقال: دخلت دمشق و المنحرف عن علی رضی اللّه عنه کثیر، فاردت ان یهدیهم اللّه تعالی بهذا الکتاب.»⁽¹⁾

«آیا درباره فضائل صحابه کتابی تألیف نمی‌کنی؟

پاسخ داد: وارد دمشق شدم، در حالی که منحرفان از علی رضی اللّه عنه زیاد بودند؛ از این‌رو خواستم خداوند به وسیله این کتاب آنان را هدایت کند».

البته جریان فرهنگی مخالف امام در این مسئله نیز ساکت ننشست و نسائی را به این دلیل به قتل رساند.

مؤلف تحفة الاحوذی دراین باره می‌نویسد:

«و للنسائی رسالة طویلة الذیل فی مناقب علی کرّم اللّه وجهه و علیها نال الشهادة فی دمشق من ایدی نواصب الشام.»⁽²⁾

«نسائی رساله مفصلی درباره فضائل علی کرّم اللّه وجهه نوشت که به خاطر همان کتاب به دست ناصبیان شام به شهادت رسید».

ب - حافظ عبیدالله بن عبدالله معروف به حاکم حسکانی درباره انگیزه خود از تألیف کتاب شواهد التنزیل فی قواعد التفضیل می‌نویسد:

بعضی از افراد که امروز بر عوام ریاست می‌کنند و هوادارانی دارند و آنان را گمراه می‌کنند، جسارت را به جایی رسانده که در مجلسی گفته است:

«لم یقل احد من المفسّرین انّه نزل فی علیّ و اهل بیته سورة هل اتی علی الانسان و لا شی‌ء سواها من القرآن، فانکرت جرأته و اکبرت بهته و فریته و انتظرت الانکار علیه من العلماء و الاخذ علیه من الکبراء، فلم یظهر من ذلک الاّ ما کان من القاضی الامام عمادالاسلام ابی العلاء صاعد بن محمد «قدس روحه» من معاتبه بعض خواصّه الحاضرین ذلک المجلس باغضائه من النکیر مع ادعائه التشّمر فی الامر بالمعروف و انکار المناکیر، فرایت من الحسبة دفع هذه الشبهة عن الاصحاب و بادرت الی جمع هذاالکتاب.»⁽¹⁾

«هیچ یک از مفسران نگفته است که سوره هل اتی در شأن علی علیه السّلام و خاندان او نازل شده است و غیر از آن هم چیزی در قرآن درباره علی علیه السّلام نازل نشده است. این جسارت او را سنگین شمردم و تهمت او را بزرگ دانستم و منتظر بودم که بزرگان و دانشمندان در برابر او عکس‌العمل نشان دهند، ولی چیزی ندیدم جز آنچه که صاعد بن محمد «قدس روحه»، که قاضی آن منطقه بود، بعضی از نزدیکان خود را، که در آن جلسه حاضر بودند، سرزنش کرده است. با اینکه این قاضی مدعی است که در امر به معروف و نهی از منکر مصمم است، ولی عکس‌العملی نشان نداد. دیدم از باب واجب کفایی باید به این شبهه پاسخ داد؛ از این رو به گردآوری این کتاب پرداختم.

امام علی علیه السّلام و قرآن

بدون تردید پیامبر به بحران نبود رهبری بعد از خود آگاهی داشته و می‌دانسته است که هرگاه در این جمع حضور نداشته باشد، این جامعه تازه تأسیس براساس وحی با مشکلات فراوان فکری و... روبرو خواهد شد که برای حل آنها و هدایت خلق به سوی خدا به اندیشه و علمی همانند علم خودش - که برگرفته از وحی باشد - نیازمند است. از این رو در موارد متعدد این واقعیت را برای مردم با عبارتهای مختلف بیان کرده است تا مردم بدانند برای حل

مشکلات فکری و استفاده از علم نبوی به چه کسی پناه ببرند و مرجعیت فکری امت اسلامی، بعد از او، به عهده چه کسی است؟

به چند نمونه از این روایات اشاره می‌کنیم:

1- روایاتی که دلالت دارند امام علی علیه السّلام درب علم نبی صلی الله علیه وآله است.

در توضیح این روایات باید گفت: استفاده از هر چیزی نیاز به بستر مخصوص به خود را دارد که اگر انسان از آن بستر حرکت نکند و وارد نشود به آن چیز دست نخواهد یافت.

وحی و آگاهی‌هایی که از طریق وحی در اختیار پیامبر صلی الله علیه وآله قرار گرفت از این واقعیت مستثنا نیست. از طرفی تا وقتی که رسول خدا صلی الله علیه وآله در میان امت حضور دارد، استفاده از وحی و آگاهیهای وحیانی با رسیدن به خدمت نبی صلی الله علیه وآله ممکن است ولی بعد از نبی صلی الله علیه وآله که دهها مشکل فکری، علمی، سیاسی، اجتماعی و... برای امت به وجود می‌آید و در این میان هر کس برای اینکه از این بحران بهره گرفته، برای خود موقعیتی کسب کند، مدعی می‌شود که ارتباط تنگاتنگی با رسول خدا صلی الله علیه وآله داشته است و از آن حضرت استفاده ابزاری خواهد کرد و نسلی که این دوران را درک نکرده و از نزدیک رسول خدا صلی الله علیه وآله و یاران واقعی او را ندیده است، فریب خواهد داد. در این دورانِ بحرانی تنها سخنان رسول خدا صلی الله علیه وآله آمی‌تواند راهگشا باشد و آشکار سازد که چه کسانی از علم او

به خوبی استفاده کرده و در این مکتب پرورش یافته‌اند و صلاحیت این را دارند که جانشین نبی صلی الله علیه وآله و بستر و طریق استفاده از معلومات وحیانی باشند.

از روایاتی که بیان میکند تنها علی علیه السّلام شایستگی رهبری مسلمانان را دارد، روایاتی است که در آنها رسول خدا صلی الله علیه وآله امام علی علیه السّلام رادرب علم خود دانسته و به مردم به روشنی گوشزد کرده است که اگر تصمیم دارند از این علم استفاده کنند، باید از این راه وارد شوند؛

قال رسول الله صلی الله علیه وآله : «انا مدینة العلم و علیّ بابها، فمن اراد المدینة فلیأت الباب.» ⁽¹⁾

«رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: من شهر علم و علی درِ آن است، هر کس می‌خواهد از این شهر علم استفاده کند باید از این در وارد شود»

2- روایاتی که دلالت می‌کند امام علی علیه السّلام درِ حکمت نبی صلی الله علیه وآله است؛

قال رسول الله صلی الله علیه وآله: «انا دار الحکمة و علیّ بابها.»⁽²⁾

«من خانه حکمتم و علی علیه السّلام درب آن است».

3- روایاتی که دلالت می‌کند امام علی علیه السّلام بعد از نبی بیانگر راه حل مشکلات فکری، علمی، اجتماعی، سیاسی و... امت اسلامی است؛

«قال رسول الله «یا علیّ انت تبیّن لامّتی ما اختلفوا فیه من بعدی.»⁽¹⁾

«ای علی علیه السّلام اختلافات امت را بعد از من تو روشن می‌کنی».

4- روایاتی که دلالت می‌کند امام علی علیه السّلام بعد از نبی صلی الله علیه وآله داناترین فرد از امت اسلامی است؛

رسول خدا صلی الله علیه وآله خطاب به فاطمه علیهاالسّلام فرمود:

«زوّجتک خیر اهلی، اعلمهم علما و افضلهم حلما و اوّلهم سلما»⁽²⁾

«بهترین فرد خاندانم، داناترین فرد، بردبارترین و اولین مسلمان را به عنوان همسر تو برگزیدم».

5- روایاتی که دلالت می‌کند امام علی علیه السّلام داناترین فرد امت به سنت رسولخدا صلی الله علیه وآله است؛

قال رسول اللّه صلی الله علیه وآله : «اعلم امّتی بالسنّة و القضاء بعدی علی بن ابی طالب.»⁽³⁾

«آگاه‌ترین فرد امت به سنت من و قضاوت اسلامی، علی علیه السّلام است».

6 – روایاتی که دلالت می کند امام علی علیه السّلام محرم اسرار نبی صلی الله علیه وآله است؛

قال رسول اللّه صلی الله علیه وآله : «صاحب سرّی علی بن ابی طالب.»⁽¹⁾

«محرم اسرار من علی بن ابی طالب علیه السّلام است».

در توضیح این روایت باید گفت، سرّ را چنین تعریف کردهاند؛ «هوالحدیث المکتم فی النفس.»⁽²⁾؛ «سرّ سخن پنهان در درون است».

هر انسان عاقلی در زندگی خود مطالبی دارد که تلاش می‌کند آنها را از دیگران پنهان کند و از اینکه دیگران از این مطالب آگاه شوند، ناراحت می‌شود. البته بعضی از اسرار چیزهایی است که باید روزی دیگران نیز از آنها مطلع شوند ولی تا فرارسیدن زمان مناسب باید مخفی باشد. در این مورد باید مطمئن‌ترین فرد را برای نگهداری آن برگزید، تا آن را حفظ کند و در زمان مناسب، بدون کم و زیاد کردن و بدون ترس و واهمه آن را در اختیار مردم قرار دهد.

از طرفی با توجه به نقش اجتماعی، سیاسی و مذهبی پیامبر صلی الله علیه وآله اسرار او، در سرنوشت امت اسلامی و دین اسلام بسیار مهم و تعیین‌کننده است. این اسرار می‌تواند درباره عملکرد و موضعگیری افراد در برابر رسول خدا صلی الله علیه وآله و حرکت

اسلامی باشد، همچنین می‌تواند اسراری از رسالت الهی باشد که هنوز وقت گفتن و تبلیغ آنها برای همگان فراهم نشده است و باید زمانی سپری شود و نیز می‌تواند اسراری از عالم هستی باشد که دیگران تحمل و طاقت دانستن آن اسرار را ندارند، چنان که می‌تواند اسرار نبی صلی الله علیه وآله از اموری باشد که به عقل ما نمی‌گنجد.

با توجه به آنچه در تعریف «سرّ» گفته شد و آنچه درباره احتمالات اسرار نبی صلی الله علیه وآله یاد گردید، مشخص می‌شود که محرم اسرار نبی صلی الله علیه وآله بودن بسیار مهم است و باید شخص نزد رسول خدا صلی الله علیه وآله به اندازه‌ای مورد اعتماد باشد که بتواند محرم اسرار او باشد.

باید توجه داشت که این گونه روایات و روایات مشابه، مانند: «علی علیه السّلام اعلم الناس»، «علی علیه السّلام فاروق بین حق و باطل» است⁽¹⁾و... در مجموع از شخصیت بسیار برجسته علمی امام علی علیه السّلام حکایت می‌کنند؛ شخصیتی که، بعد از رسول خدا صلی الله علیه وآله، در میان امت اسلامی نظیر او را نمی‌توان یافت. بنابر این چنین فردی بایدبا قرآن رابطه‌ای مستحکم داشته باشد و آشناترین و داناترین فرد

امت به قرآن باشد و هم باید فردی باشد که در بیشترین آیات قرآن مورد توجه قرار گرفته است. این تنها تحلیل ما از روایات نیست، بلکه واقعیتی است که هم امام علی علیه السّلام آن را به صراحت اعلام کرده است و هم اصحاب رسول خدا و هم دانشمندان اسلامی آن را پذیرفته‌اند.

امام علی علیه السّلام داناترین فرد به قرآن

در روایات فراوانی بر این واقعیت از طرف امام علی علیه السّلام تأکید شده است که در قرآن هیچ آیه‌ای وجود ندارد مگر اینکه امام می‌داند که این آیه در کجا و درباره چه کسی نازل شده است و معنی و مفهوم آن چیست؛

«فوالذی نفسی بیده ما نزلت آیة الاّ و انا اعلم بها این نزلت و فیمن نزلت، فی سهل ام فی جبل او فی مسیر او فی مقام.»⁽¹⁾

«امام علی علیه السّلام فرمود:

سوگند به آن که جانم در اختیار اوست، آیه‌ای از قرآن نازل نشده است مگر اینکه می‌دانم کجا نازل شده و درباره چه کسی نازل شده

است؛ در بیابان نازل شد یا در کوه، بین راه نازل شده یا در حال سکون».

با توجه به جایگاهی که برای اهل بیت علیه السّلام بیان کردیم و برداشتی که از حدیث ثقلین داشتیم، آشکار شد که جانشینان رسول خدا صلی الله علیه وآله، گذشته از نصب الهی و عصمت، باید دارای دانشی فراتر از دانش بشری باشند تا بتوانند همه مشکلات جامعه اسلامی و چالش‌هایی را که در هر عصری در برابر دین بروز می‌کند، حل کنند. این دانش به آیات قرآن اختصاص ندارد، بلکه شامل همه مسائل عقیدتی، سیاسی، اخلاقی، اجتماعی، اقتصادی و... می‌شود. در روایات ما یکی از شرایط امامان برخورداری از این دانش است؛ بعد از آنکه امام علی علیه السّلام به خلافت ظاهری رسید، آشوب‌ها از هر طرف شروع شد؛ آن هم با رهبری کسانی همچون عایشه، همسر رسول خدا صلی الله علیه وآله، طلحه و زبیر، صحابه رسولخداصلی الله علیه وآله، با آن سابقه طولانی در اسلام و نیز در جریان صفین، حکمیت و خوارج، با حضور مردمی به شدت ظاهرالصلاح، اهل تلاوت قرآن و نماز شب، امر به معروف و نهی از منکر و... . با این وصف، به جزامام علی علیه السّلام چه کسی جرأت می‌کرد که این اقدام شجاعانه را انجام دهد و این مردم را خارج از دین معرفی کند و همانند دشمنان اسلام به روی آنان شمشیر بکشد و آنان را بکشد.

پس از جریان نهروان و سرکوبی خوارج⁽¹⁾خطبه‌ای بیان فرمود که بخشی از آن چنین است:

«اما بعد؛ ایها الناس فانا فقأت عین الفتنة و لم یکن لیجرأ علیها احد غیری بعد ان ماج غیهبها و اشتدّ کلبها، فاسألونی قبل ان تفقدونی، فوالذی نفسی بیده لا تسألونی عن شی‌ء فیما بینکم و بین الساعة و لا عن فئة تهدی مائة و تضلّ مائة الاّ انبأتکم بناعقها و قائدها و سائقها و مناخ رکابها و محطّ رحالها و من یقتل من اهلها قتلاً و یموت منهم موتا.»⁽²⁾

«اما بعد؛ ای مردم! من چشم فتنه را کور کردم (و آن را فرو نشاندم) و بعد از آنکه موج گمراهی آن برخاست و همه جا را فرا گرفت کسی جز من جرأت این کار را نداشت. پس از من بپرسید، پیش از آنکه مرا از دست بدهید. سوگند به آن که جانم در اختیار اوست از چیزی که میان شما تا روز قیامت است نمی‌پرسید و از گروهی که صد تن را به راه راست هدایت کند یا از راه راست گمراه کند نمی‌پرسید، مگر اینکه به شما گزارش می‌دهم که چه کسی آنان را رهبری می‌کند، چه کسی آنان رامی‌راند و حمایت

می‌کند، کجا فرود می‌آیند و کجا بار می‌گشایند و از آنان چه کسی کشته می‌شود و چه کسی می‌میرد».

گستردگی علم امام علی علیه السّلام و حدیث «سلونی قبل ان تفقدونی» به منابع شیعه اختصاص ندارد، بلکه در منابع اهل سنت نیز فراوان یافت می‌شود.⁽¹⁾

ابن ابی الحدید پس از نقل جملاتی از همین خطبه، - که سید رضی آن را نیاورده است ودرباره سلطه بنی امیّه است - و ذکر چندین مورد از اخبار غیبی آن حضرت می‌نویسد:

«و کم له من الاخبار عن الغیوب الجاریة هذالمجری ممّا لو اردنا استقصاه لکسرنا له کرایس کثیرة و کتب السیر تشتمل علیها مشروحة.»⁽²⁾

«از این گونه اخبار غیبی از آن حضرت فراوان رسیده که تحقق یافته است و اگر بخواهیم این موارد را بیان کنیم باید کاغذ زیادی

مصرف کنیم و کتابهای تاریخی مشروح این موارد را ذکر کرده‌اند».

حتی برخی از دانشمندان اهل سنت مواردی را ذکر کرده‌اند که عده‌ای از سر غرور این ادعا را کرده‌اند و در همان جلسه رسواشده‌اند که به عنوان نمونه به چند مورد اشاره می‌کنیم:

1- «مقاتل بن سلیمان» روزی در جلسه درس گفت:

«سلونی عما تحت العرش الی اسفل من الثری. فقام الیه رجل من القوم فقال: ما نسألک عما تحت العرش و لا اسفل من الثری و لکن نسألک عما کان فی الارض و ذکره اللّه فی کتابه اخبرنی عن کلب اهل الکهف ما کان لونه؟ فافحمه.»⁽¹⁾

«از من بپرسید از عرش تا زیرزمین! مردی از جمعیت برخاست و گفت: از عرش و زیرزمین از تو نمی‌پرسیم، بلکه از آنچه در زمین است و خداوند آن را در کتابش ذکر کرده است می‌پرسیم؟ به من بگو رنگ سگ اصحاب کهف چه بود؟ مقاتل درماند و خاموش شد».

خطیب بغدادی جریان دیگری را برای مقاتل نقل می‌کند که مردی از او پرسید:

«حین حجّ آدم من حلق رأسه؟»⁽¹⁾

«وقتی آدم علیه السّلام حج به جا آورد چه کسی سرش را تراشید»؟ مقاتل درماند.

2- قتادة بن دعامه - که شخصیتی برجسته در حدیث و... بود - روزی از روی غرور گفت:

«ما سمعت شیئا قطّ و لا حفظت شیئا قطّ فنسیته. ثم قال یا غلام هات نعلی، فقال: هما فی رجلیک، ففضحه الله.»⁽²⁾

«هرگز چیزی نشنیدم که آن را فراموش کرده باشم و همچنین هرگز چیزی حفظ نکردم که آن را فراموش کرده باشم، بعد از لحظاتی به غلامش گفت: کفشهایم را بیاور: غلام گفت: کفشهایت به پایت هستند به این وسیله خدا او را رسوا کرد».

3- ابراهیم بن هشام بن اسماعیل - که والی مکه از طرف هشام بن عبدالملک بود - در سال 107 امیرالحاج بود، در روز عید قربان در منی سخنرانی کرد و در ضمن سخنرانی گفت:

«سلونی... لا تسألوا احدا اعلم منی فقام الیه رجل من اهل العراق فسأله عن الاضحیحه اواجبة هی؟ فمادری ای شی‌ء یقول له فنزل عن المنبر⁽¹⁾.

«از من بپرسید، از من آگاه‌تر کسی را نخواهید یافت!! در این هنگام مردی عراقی برخاست و از قربانی پرسید که آیا واجب است؟ ابراهیم نمی‌دانست در پاسخش چه بگوید و از منبر پایین آمد.

اعتراف صحابه به اعلم بودن امام علی علیه السّلام

جامعیّت امام علی علیه السّلام در علوم اسلامی، به ویژه قرآن، مسئله‌ای نیست که از طرف فرد منصفی انکار شده باشد، به خصوص صحابه و معاصران آن حضرت که از نزدیک این واقعیت را درک می‌کردند و اگر بنا باشد سخنان شخصیت‌های علمی - چه صحابه، چه تابعین و چه تابعینِ تابعین - را گردآوری کنیم سخن به درازا میکشد. در اینجا به بیان اظهارنظر چند تن بسنده می‌کنیم:

1- ابن عباس، که از او به عنوان «حبر امت»⁽¹⁾و «ترجمان القرآن»⁽²⁾یاد می‌کنند، با همه عظمتی که دارد، درباره امام علی علیه السّلام می‌گوید:

«لقد اعطی علیّ تسعة اعشار العلم و ایم اللّه لقد شارکهم فی العشر العاشر.»⁽³⁾

109 علم تنها در اختیار علی علیه السّلام بود و به خدا سوگند در آن 101 علم دیگر هم با بقیه شریک بود».

2- ابوسعید خدری می‌گفت: شنیدم هرگاه عمر در مسئله‌ای مشکل داشت و از امام علی علیه السّلام می‌پرسید و امام پاسخ او را می‌داد [و عمر] می‌گفت:

«اعوذ بالله ان اعیش فی قوم لست فیهم اباالحسن.»⁽⁴⁾.

«ای اباالحسن! به خدا پناه می‌برم در میان مردمی زندگی کنم که تو در میان آنان نباشی»؟!

3- سعید بن مسیب می‌گوید:

«لم یکن احد من اصحاب رسول اللّه یقول سلونی الاّ علیّا.»⁽¹⁾

«هیچ کس از اصحاب رسول خدا صلی الله علیه وآله به خود اجازه نمی‌داد بگوید هر چه می‌خواهید از من بپرسید، جز علی علیه السّلام ».

4- «عبدالله بن ابی سلمان» می‌گوید:

«قلت لعطا اکان فی اصحاب محمد اعلم من علیّ قال: لا و اللّه لا اعلمه.»⁽²⁾

«به عطا گفتم: آیا در میان یاران پیامبر صلی الله علیه وآله داناتر از علی علیه السّلام کسی بود؟

گفت: نه، به خدا سوگند! کسی را نمی‌شناسم که از او داناتر باشد».

5- ابوحازم می‌گوید:

مردی نزد معاویه آمد و مسئله‌ای از او پرسید، معاویه گفت: برو از علی علیه السّلام بپرس. او داناترین امت است.

مرد گفت: جواب تو برایم ارزشمندتر است از جواب علی علیه السّلام .

معاویه گفت: بد سخنی می‌گویی، از پاسخ مردی طفره می‌روی که پیامبرصلی الله علیه وآله از او با علم فراوان یاد می‌کرد و درباره‌اش فرموده است: جایگاه تو نسبت به من همانند جایگاه هارون نسبت به موسی علیه السّلام است، جز اینکه بعد از من پیامبری نیست و عمر هرگاه مشکلی برایش مطرح می‌شد نزد او می‌رفت و از او بهره می‌گرفت.⁽¹⁾

امام علی علیه السّلام مصداق آیات

با توجه به شخصیت امام علی علیه السّلام و جایگاه او نزد رسول خدا صلی الله علیه وآله ، سابقه او در اسلام، تلاش و کوشش در راه گسترش و دفاع از اسلام و رسول خداصلی الله علیه وآله، ایثار به یادماندنی در تاریخ اسلام و... ایجاب می‌کرد که آیات زیادی در قرآن درباره امام علی علیه السّلام نازل شود.

ابن‌عباس درباره آیات نازل شده در شأن امام علی علیه السّلام می‌گوید:

«ما انزل اللّه آیة فی القرآن یا ایها الذین آمنوا الاّ کان علیّ

امیرها و شریفها و لقد عاتب اللّه تعالی اصحاب محمد صلی الله علیه وآله فی غیر آیة، فما ذکر علیّا الاّ بخیر.»⁽¹⁾

«خداوند در قرآن هیچ آیه‌ای را در وصف مؤمنان نازل نکرد مگر اینکه امام علی علیه السّلام در آن ویژگی، رهبر و برجسته‌ترین آنها بود. بدون تردید خداوند در آیات زیادی یاران پیامبر صلی الله علیه وآله را نکوهش کرده، ولی هر جا از علی علیه السّلام یاد کرده به خیر و نیکی بوده است».

در مناقب خوارزمی همین سخن را از ابن عباس از رسول خدا صلی الله علیه وآله نقل می‌کند که در قرآن آیه‌ای در وصف مؤمنان نازل نشد مگر اینکه علی علیه السّلام پیشوای آن ویژگی بوده است.⁽²⁾

«حذیفة بن یمان» درباره آیات نازل شده در شأن امام علی علیه السّلام می‌گوید:

«ما نزلت فی القرآن یا ایها الذین آمنوا الاّ کان لعلّی لبّها

ولبابها»⁽¹⁾

«هیچ آیه‌ای در قرآن در ستایش مؤمنان نازل نشد مگر اینکه مغز و روح آن امتیاز را علی علیه السّلام داشت».

نزول بخشی از آیات قرآن درباره امام علی علیه السّلام مسئله‌ای قطعی است که اصحاب رسول خدا صلی الله علیه وآله با توجه به موقعیت، شخصیت علمی، حضور در محضر رسول خدا صلی الله علیه وآله و اطلاع از شأن نزول آیات آنها را بیان کرده‌اند و به دلائل یاد شده، در شمارش آیاتی که در شأن امام علی علیه السّلام نازل شده است، اختلاف نظر وجود دارد. بعضی از آنان شمارش این آیات را چنین بیان کرده‌اند:

ابن عباس گفته است:

«نزلت فی علیّ ثلاث مائة آیه.»⁽²⁾

«سیصد آیه قرآن در شأن امام علی علیه السّلام نازل شده است».

مجاهد بن جبر گفته است:

«نزلت فی علیّ سبعون آیه.»⁽³⁾

«هفتاد آیه در شأن امام علی علیه السّلام نازل شده است».

عبدالرحمن بن ابی لیلی گفته است:

«لقد نزلت فی علیّ ثمانون آیة صفوا فی کتاب اللّه ما یشرکه فیها احد من هذه الامّه.»⁽¹⁾

«به تحقیق هشتاد آیه قرآن تنها در شأن علی علیه السّلام نازل شده است که هیچ یک از این امت با او شریک نیستند».

همچنین از زمانهای کهن، تألیف کتاب، شرح و تفسیر و بیان شأن نزول و روایاتی که در توضیح وارد شده است، مورد توجه دانشمندان اسلامی- چه شیعه و چه اهل سنت - قرار گرفته است که تنها مرحوم آقابزرگ طهرانی «قدس سره» در کتاب مهم خود⁽²⁾از 44 عنوان کتاب نام می‌برد که درباره این آیات تألیف شده است که کتاب‌شناسی توصیفی این نوع کتب در بین دانشمندان اسلامی خود می‌تواند موضوع رساله‌ای قرار گیرد.

در میان شیعه، این نوع آیات به «آیات الولایة» یا «آیات الائمة» شهرت یافته است و تعداد آنها نیز چند برابر آیاتی است که در منابع اهل سنت آمده و عده‌ای از دانشمندان شیعه با همین عنوان و یا عناوین دیگر کتابهایی تألیف کرده‌اند.⁽¹⁾

آیات الولایة فی اثبات الخلافة علی علیه السّلام ، تألیف محمد رفعت شیرازی، 1316 ق.

آیات النازلة فی شأن علی علیه السّلام سید عبدالحسین بن عبدالله دزفولی، 1319 ق.

آیات الائمه، محمدرضا کوثر علیشا، 1247 ق، چاپ تهران.

آیات الائمه، میرزا علی نقی، 1274 ق.

آیات الائمه، میرمحمد علی بن مهدی، چاپ سنگی، تهران 1316 ق.

دلائل شبهه آفرینی در مورد آیات ولایت

زندگی امام علی علیه السّلام عبرتها و مسائل تامل‌برانگیز فراوانی دارد که انسان را به شگفتی وامی دارد. یکی از این مسائل قدرت جاذبه و دافعه اوست. امام علی علیه السّلام در طول تاریخ دوستانی داشته است که حاضر شده‌اند همه هستی، حتی جان خود را، در راه عشق به او فدا کنند ولی کوچک‌ترین اهانتی به او را تحمل نکنند. همچنین دافعه او آن قدر قوی است که در طول تاریخ دشمنانی داشته است که

تمام تلاش خود را به کار گرفته‌اند، که حتی نام علی علیه السّلام برده نشود، این افراد در همه گروه‌ها، چه رجال سیاسی، چه رجال فرهنگی، علمی و... وجود دارند.

این افراد در هر گروهی تمام توان و ابزارهای موجود در آن گروه را به کار گرفته‌اند تا اگر امام علی علیه السّلام در یک زمینه فضیلت و امتیازی داشته است آن امتیاز را انکار یا مخفی کنند، تا دیگران از آن اطلاع پیدا نکنند.

امام علی علیه السّلام این واقعیت را این‌گونه بیان می‌کند:

«لو ضربت خیشوم المؤمن بسیفی هذا علی ان یبغضی ما ابغضنی و لو صببت الدنیا بجمّاتها علی المنافق ان یحبّنی ما احبّنی وذلک انّه قضی فانقضی علی لسان النبّی الامّی صلی اللّه علیه و آله انّه قال یا علیّ لا یبغضک مؤمن و لا یحبّک منافق.»⁽¹⁾

«اگر با این شمشیر بر بینی مؤمن بزنم که با من دشمن شود، دشمن نمی‌شود و اگر همه جهان را به منافق بدهم تا مرا دوست داشته باشد، مرا دوست نخواهد داشت و این بدین سبب است که قضای الهی جاری گشت و به زبان نبی صلی الله علیه وآله گذشت که فرمود: ای علی! مؤمن تو را دشمن نگیرد و منافق دوستی تو نپذیرد».

این حقیقت، که منافقان هرگز به امام علی علیه السّلام گرایش نمی‌یابند و مؤمنان نیز هرگزاز او کناره‌گیری نمی‌کنند، در روایات اهل سنت به فراوانی یافت می‌شود.⁽¹⁾

این روایات در عصر رسول خدا صلی الله علیه وآله به اندازه‌ای شهرت داشته است که صحابه رسول خدا صلی الله علیه وآله از آن یک قاعده کلی برای شناخت منافقان به دست آورده بودند؛ جابر بن عبدالله انصاری می‌گوید:

«ما کنّا نعرف المنافقین الاّببغضهم علیّا.»⁽²⁾

«ما راهی برای شناخت منافقان نداشتیم جز از طریق کینه‌توزی آنان نسبت به علی علیه السّلام.

ابوسعید خدری می‌گوید:

«کنّا نعرف المنافقین ببغضهم علیّا.»⁽³⁾

«ما منافقان را از راه کینه‌توزی آنان نسبت به علی علیه السّلام می‌شناختیم».

دشمنان امام علی علیه السّلام - که در همه جا همه توان خود را برای نابودی فضائل او به کار گرفته‌اند - در حوزه علوم اسلامی نیز بیکار ننشسته‌اند، به خصوص در تفسیر، که جای شرح و تفسیر آیاتی است که درباره او نازل شده، فضائل او را بیان می‌کند. آنان کار را به جایی رسانده‌اند که در برابر شهرتی که درباره نزول آیات در شأن امام علی علیه السّلام وجود دارد، منکر نزول، حتی یک آیة، درباره او شده‌اند!

پیشتر از قول حاکم حسکانی درباره انگیزه وی در نوشتن کتاب «شواهد التنزیل فی قواعد التفضیل» یاد کردیم، ولی این مسئله منحصر به او نیست. آنان در این میدان آن‌قدر تلاش کرده‌اند که به رغم تناقض در گفتار خود بدان توجه نکرده‌اند؛ به عنوان نمونه ابن کثیر در تفسیرش به پیروی از، استاد خود، «ابن تیمیه» تمام تلاش علمی خود را به کار گرفته است تا ثابت کند که آیه {انّما ولیکم اللّه و رسوله و الذین آمنوا} در شأن امام علی علیه السّلام نازل نشده است و در این راه، تمام روایاتی که این مسئله را نقل کرده‌اند یاد کرده و سپس همه آنها را

به گونه‌ای نقد کرده است، ولی از عهده نقد یکی از این روایات برنیامده، می‌گوید:

«و هذا اسناد لا یقدح به.»⁽¹⁾

«این سند قابل نقد نیست».

همین انسان به اصطلاح دانشمند، مفسر، مورخ و...، که در تفسیر چنین قضاوت می‌کند، در کتاب تاریخ خود درباره این آیه و بقیّه آیات چنین قضاوت می‌کند:

«و هذا لا یصّح بوجه من الوجوه لضعف اسانیده و لم ینزل فی علیّ شی‌ء من القرآن بخصوصیة و کل ما یریدونه فی قوله تعالی انّما انت منذر و لکلّ قوم هادو قوله و یطعمون الطعام... و غیر ذلک من الآیات و الاحادیث الواردة فی انّها نزلت فی علی لا یصح شی‌ء منها.»⁽²⁾

«و این به هیچ وجه صحیح نیست؛ زیرا سندهای آن ضعیف است و در قرآن هیچ آیه‌ای تنها در شأن علی علیه السّلام نازل نشده است و آنچه (شیعه) از آیاتی مثل «انّما انت منذر و لکل قوم هاد و...» اراده

می‌کنند و احادیثی که می‌گوید: این آیات در شأن علی علیه السّلام نازل شده است، هیچ یک از آنها صحیح نیست».

به راستی گاهی انسان تعجب می‌کند که آیا عناد و دشمنی با انسانی که چندین قرن قبل می‌زیسته است و او را ندیده و آزاری از او به وی نرسیده است، این اندازه نیرومند است که انسان همه حقایق تاریخی، تفسیری، حدیثی و... را نادیده بگیرد؟ این نیست مگر مصداق سخن رسول خدا صلی الله علیه وآله که فرمود: یا علی! مؤمن تو را دشمن نگیرد و منافق دوستی تو را نپذیرد.⁽¹⁾

چرا در آیات ولایت شبهه وارد شده است؟

اشاره

شبهات بر آیات ولایت از طرف گروهها و افراد زیر مطرح شده است:

الف - گروهی از نویسندگان کم اطلاع اهل سنت که با متون کهن خود آشنا نیستند و تصور می‌کنند این گونه روایات تنها در متون شیعی یافت می‌شود و به خود زحمت مطالعه و تتبع آثار را نمیهند.

ب - گروهی که با متون تفسیری و کلامی اهل بیت و شیعیان آنها آشنا نیستند؛ در نتیجه با شیوه و میزان استدلال شیعه به این آیات آشنایی ندارند، به

طوری که تصور کرده‌اند که اگر در آیه‌ای استدلال شیعه خدشه‌دار شود، اصل این مکتب زیر سؤال خواهد رفت.

ج - گروهی که چون اندیشه خود را در همه زمینه‌ها مطابق با واقع و حق پنداشته و این آیات را در تعارض با اندیشه خود دیده‌اند، سعی کرده‌اند استدلال شیعه را به این آیات ناقص مطرح کنند و بر آن اشکال کنند تا بدین وسیله حقانیت اندیشه خود را اثبات نمایند.

د - گروهی که بر اثر تبلیغات دشمنان اهل بیت علیه السّلام تصور درستی از شیعه و پیروان اهل‌بیت علیه السّلام ندارند و شیعه را یک گروه منحرف از دین می‌دانند و نابودی آنان را وظیفه خود میدانند! از این رو تلاش می‌کنند تا صدای آنان به گوش کسی نرسد و توان شنیدن حرف حق آنان را هم ندارند.

ه - گروهی که با شخص امام علی علیه السّلام عناد و کینه دارند و حاضر نیستند - به رغم همه فضائلی که آن حضرت دارد - حتی یک کلمه آن را کسی بشنود؛ از این رو دچار تناقض‌گویی شده‌اند و بی توجه به این مسئله همچنان به راه خود ادامه می‌دهند.

و - گروهی که مزدورند و به راستی برای ایجاد اختلاف میان امت اسلامی حقوق دریافت می‌کنند و از هیچ تلاشی در این راه فروگذار نمی‌کنند.

شواهد و قرائن و حمایتی که از آنان می‌شود و قهرمان‌سازی و شخصیت‌پروری از آنان، وابستگی آنان به حکومت‌های وابسته به استعمار و... حکایت از این موارد دارد که متأسفانه تمام آثار چاپ شده این افراد، در این دوران، در این راستا است.

این رخداد، بعد از پیروزی انقلاب اسلامی و طرح شعار وحدت مسلمانان از طرف امام خمینی «قدس سره» شدت یافته است.

این تلاشها متأسفانه از دو طریق انجام می‌گیرد:

الف - تلاش به ظاهر فردی:

مقصود از تلاش فردی این است که افرادی به ظاهر مستقل و به نام دفاع از اسلام تلاش میکنند. به عنوان نمونه، احسان الهی ظهیر یکی از متعصبان اهل سنت و از مردم پاکستان است که تمام تلاش خود را برای دروغ پراکنی علیه اهل بیت علیه السّلام و شیعیان آنها به کار گرفته است.

به چند نمونه از آثار او توجه کنید:

1- الشیعة و السنة

2- الشیعة و اهل البیت علیه السّلام؛

3- الشیعة و القرآن؛

4- الشیعة و التشیع؛

ب - تلاش حکومتی:

مقصود از تلاش حکومتی این است که در دنیای اسلام حکومت‌هایی هستند که بخش عمده‌ای از تلاش و بودجه فرهنگی خود را برای نابودی اندیشه شیعه به کار گرفته‌اند؛ به تنها در یک دانشگاه عربستان، از دهها دانشگاه و... در چند سال اخیر، چندین رساله دکتری با عناوین زیر، در ردّ شیعه اختصاص داده شده است.

1 - اصول مذهب الشیعة الامامیة الاثنی عشریة، ناصر بن عبدالله در 1380 صفحه.

2 - اثر التشیع علی الروایات التاریخیه فی القرن الاول الهجری در 480 صفحه.

مکتب اهل بیت علیه السّلام هرگز از ایجاد شبهه هراسی به خود راه نداده است، و اگرمتولیان تبلیغ و ترویج این مکتب - با توجه به غنای فرهنگی و میراث علمی آن - به وظیفه خود عمل کنند و درصدد آسیب‌شناسی و آسیب‌زدایی از این مکتب برآیند و شبهات را بررسی و نقد کنند، این شبهات موجب رشد و بالندگی بیشتر این مکتب خواهد شد؛ از این رو دانشمندان شیعه وظیفه‌ای حساس و ارزشمند به عهده دارند. این وظیفه را امام حسن عسکری علیه السّلام چنین بیان می‌فرماید:

«علماء شیعتنا مرابطون بالثغر الذی یلی ابلیس و عفاریته

یمنعونهم عن الخروج علی ضعفاء شیعتنا و عن ان یتسلّط علیهم ابلیس و شیعته النواصب الا فمن انتصب لذلک من شیعتنا کان افضل ممّن جاهد الروم و الترک و الخزر الف الف مرّة، لانّه یدفع عن ادیان محبّینا و ذلک یدفع عن ابدانهم.»⁽¹⁾

«عالمان شیعه ما همیشه در کمینگاه ابلیس و پیروان خبیث او هستند و مانع هجوم آنان بر شیعیان ضعیف و مسلط شدن شیطان و پیروان ناصبی او بر شیعیان می‌شوند. توجه کنید هر یک از شیعیان ما که درصدد انجام این وظیفه برآیند، هزار هزار مرتبه از مجاهدانی که با روم، ترک و خزر می‌جنگند برتری دارند؛ زیرا چنین عالمی از دین دوستان ما دفاع می‌کند و آن مجاهد از بدن آنان».

براین اساس شبهه‌شناسی و شبهه‌زدایی وظیفه اساسی عالمان دینی است و به زمان خاصی نیز اختصاص ندارد؛ چرا که تلاش شیطان و پیروان ناصبی او زمان نمی‌شناسد.

بی شک کوتاهی در این زمینه در نظر عده‌ای به معنای پذیرش شبهه و بی پاسخ بودن آن است که زمینه جدی شدن دشمنان را در پی خواهد داشت.

فصل دوم : تقریراستدلال شیعه به آیه ولایت

اشاره

از آیاتی که شیعه برای اثبات امامت بلافصل حضرت امیرالمومنین علیه السّلام به آن استدلال کرده است، آیه ولایت است.

قبل از ورود به شیوه استدلال، لازم است از نظر ادبی آیه را توضیح دهیم.

ادبا در شرح آیه گفته‌اند:

{انّما ولیّکم} مبتداست.

{الله} خبر اوست.

{و رسوله و الذین آمنوا} عطف بر خبر هستند

در اعراب جمله {الذین یقیمون الصلوة و یؤتون الزکوة} پنج وجه گفته‌اند:

1- این جمله محلاً مرفوع است؛ چون وصف {الذین آمنوا} است؛

2- این جمله محلاً مرفوع است؛ چون بدل از {الذین آمنوا} است؛

3- این جمله محلاً مرفوع است، چون خبر است برای مبتدای محذوف که «هم» باشد و تقدیر جمله چنین می‌شود: {هم الذین یقیمون الصلوة}؛

4- این جمله محلاً مرفوع است؛ چون عطف بیان است برای {الذین آمنوا} و هر جا که بدل جایز است عطف بیان نیز جایز است مگر مواردی که استثنا شده است؛⁽¹⁾

5- این جمله محلاً منصوب است و حال برای «الذین آمنوا» است.

در اعراب جمله {و هم راکعون} دو وجه گفته‌اند:

1- این جمله عطف بر جمله ماقبل است. بنابر این اعراب ماقبل را خواهد داشت.

2- واو {و هم راکعون} عاطفه نیست، بلکه واو حالیه و جمله حال است از فاعل {یقیمون الصلوة و یؤتون الزکوة}؛ یعنی آنان که نمازرابه پامی دارندودرحال رکوع زکات می پردازند.⁽²⁾

بیان استدلال شیعه

اشاره

تقریر استدلال شیعه به این آیه بر جانشینی بلافصل امیرالمؤمنین علیه السّلام بعد از رسول خدا صلی الله علیه وآله به چند شیوه بیان شده است:

1- نظر علامه حلی

اشاره

علامه حلی رحمه الله استدلال به این آیه را متوقف بر اثبات سه مقدمه زیر می‌داند:

مقدمه اول

کلمه «انّما» برای حصر است. این مقدمه را به دو شیوه اثبات می‌کند:

1- نقل: در این باب ادعای اجماع علمای ادبیات عرب را دارد که این کلمه برای حصر است.

2- عقل: در این باب می‌گوید: لفظ «انّ» برای اثبات است و «ما» قبل از ترکیب برای نفی است و این نفی و اثبات نمی‌شود که به یک چیز تعلق گیرد و نمی‌شود که نفی را به آنچه «انّما» بر سرش آمده نسبت داد و اثبات را به آنچه در کلام نیامده است، نسبت داد.

بنابر این تنها راه عقلی که می‌ماند - با توجه به ادعای اجماع بر دلالت «انّما» برحصر - این است که اثبات به آنچه در کلام آمده است نسبت داده شود و نفی به آنچه در کلام نیامده است، نسبت داده شود و معنای حصر نیز همین است.⁽¹⁾

سکاکی - که خود متخصص در این علوم است - ضمن پذیرش ادعای اجماع بر افاده حصر کلمه «انّما» توجیه دیگری برای آن نقل می‌کند. به این کلام توجه کنید: می‌بینی که پیشگامان نحو می‌گویند: «انّما» برای اثبات چیزی که بعد از آن می‌آید و نفی غیر آن بیان می‌شود و برای این توجیه زیبایی می‌گویند که مستند به علی بن عیسی ربعی - از بزرگان نحو در بغداد - است و آن این است که «انّ» برای تأکید اثبات «مسند» برای «مسندالیه» و برخلاف آنچه عده‌ای که آگاهی کافی از علم

نحو ندارند، کلمه «ما» - که به آن چسبیده - برای تأکید است نه نفی.

بنابراین تأکید اثبات مسند برای مسندالیه دو چندان می‌شود. پس شایسته است که معنای حصر را در برداشته باشد، زیرا حصر صفت بر موصوف و بالعکس چیزی جز تأکید بر حکم بر تأکید نیست.

در این که واژه «انّما» مفید حصر است شبهه‌ای نیست؛ گرچه در دلیل آن اختلاف نظر داشته باشند و استفاده حصر از واژه «انّما» معنای جدیدی نیست که ادیبان گفته باشند، بلکه ابن عباس و صحابه نیز از واژه «انّما»، که در کلام رسولخدا صلی الله علیه وآله در احادیث به کار رفته است، حصر را فهمیده اند که تلمِسانی چندین روایت را در فقه اهل سنت - که مبنای استنباط احکام قرار گرفته است -

نقل و احکام مترتب بر آنها را از «انّما» استخراج می‌کند.⁽¹⁾

مقدمه دوم

کلمه «ولیّ» یعنی أولی به تصرف و دلیل بر این، نقل اهل لغت و کاربرد آن است، که گفته‌اند:

«السلطان ولیّ من لاولیّ له و ولیّ المیّت و ولیّ الدم و کقوله علیه السّلام :

«ایّما امرأة نکحت بغیر اذن ولیّها فنکاحها باطل.»⁽²⁾

مقدمه سوم

با توجه به اوصافی که در آیه آمده است، مراد از {الذین آمنوا} افراد ویژه‌ای هستند نه همه مؤمنان؛ زیرا در آن صورت لازم می‌آید که «ولیّ» و «مولیّ علیه» هر دو یکی باشند. بنابر این باید بعضی از افراد مقصود باشند و آن بعض امیرالمؤمنین علیه السّلام است؛ زیرا همه کسانی که گفته‌اند؛ مقصود از «الذین آمنوا» بعضی از افراد هستند، گفته‌اند آن بعض امام علی علیه السّلام است؛ زیرا همه مفسران اتفاق نظر دارند که امام علی علیه السّلام در حال رکوع انگشتری را به سائل داد. و در این مسأله خلافی نیست.⁽¹⁾

با توجه به این مقدمات - که کلمه به کار رفته در اول آیه کلمه «حصر» است و مقصود از «ولیّ» نیز ولایت تصرف است - حاکمیت بر مسلمانان اختصاص پیدا میکند به خدا و رسولش و افراد خاصی که در این آیه آمده است که منظور امیرالمؤمنین علی علیه السّلام .

البته استواری استدلال نیاز به توضیح درباره بعضی از جملات به کار رفته دارد که برای جلوگیری از تکرار، ارائه این توضیحات را به هنگام بررسی شبهات واگذار می‌کنیم.

2- نظر سیدمرتضی

سید مرتضی علم الهدی رحمه الله استدلال به این آیه را به شیوه زیر بیان می‌کند:

1-2- مقصود از «ولیّ» در آیه کسی است که تدبیر امور مؤمنان با اوست و اطاعت از او واجب است. دلیل بر این سخن که واژه ولیّ مفید این معنی است، رجوع به لغت و تأمل در کاربرد آن است؛ زیرا اهل لغت تصریح کرده‌اند که «هذا ولیّ المراة»، وقتی که تدبیر عقد و ازدواج او در اختیار آن شخص باشد، اولیاء دم را درباره کسانی به کار می‌برند که مطالبه قصاص یا عفو در اختیارآنان باشد و یا این که از سلطان به «ولیّ امر الرعیّة» تعبیر می‌کنند و از کسی که به عنوان جانشین سلطان مطرح می‌شود، به «ولیّ عهد المسلمین» تعبیر می‌کنند.

بنابر این در این که واژه «ولیّ» معنای تدبیر امور را می‌رساند، شبهه‌ای نیست به طوری که «مبرد» در کتابش گفته است که اصل تأویل ولیّ؛ یعنی «اولی» و «احق» و مثل آن است مولی.⁽¹⁾

2-2- گرچه لفظ «ولیّ» به معنای سرپرستی و حاکمیت می‌آید؛ ولی برای اثبات این که در آیه یاد شده نیز مقصود همین معنی است، نیاز به دلیل داریم که با مشخص شدن مخاطب در «ولیّکم» روشن خواهد شد که مقصود از «ولی» در

این آیه متولی امور است؛ زیرامخاطب در «ولیّکم» از چهار صورت زیر خارج نیست:

الف - مخاطب «ولیّکم» تمام مکلفان باشند؛ چه مؤمن و چه کافر، این فرض درست نیست؛ زیرا ولایت به این معنی از سوی مومنان نسبت به کفار وجود ندارد.

ب - مخاطب «ولیّکم» تنها کافران باشند. این فرض هم به همان دلیل پیشین درست نیست.

ج - مخاطب تمام مؤمنان باشند. این فرض درست نیست؛ زیرا در آن صورت وحدت «ولیّ» و «مولّی علیه» لازم می‌آید، در صورتی که در آیه این دو تفکیک شده‌اند، «ولیّ» در جمله {الله و رسوله و الذین آمنوا} بیان شده است و «مولّی علیه» در «ولیّکم» بیان شده است که این دو از هم جدا شده‌اند.

اگر این معنی روشن شد، مشخص می‌گردد که خداوند ولیّ را برای ما به گونه‌ای اثبات کرده است که شامل بعضی از افراد شود نه کل افراد، این مقتضای کاربرد واژه «انّما» است که در لغت عرب تخصیص را می‌رساند، در حالی که اگر مقصود تمام مؤمنان باشند، کاربرد «انّما» لغو خواهد بود.

بدین ترتیب نمی‌توان «ولایت» در آیه را به معنای ولایت در دین یا محبت معنی کرد؛ زیرا تمام مؤمنان در ولایت به این معنی شریک هستند و اختصاص به بعضی از آنان ندارد؛ چنان که خداوند فرمود:

{وَالمُؤْمِنُونَ وَالمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ المُنْکَرِ}⁽¹⁾

«مردان و زنان با ایمان دوستان یکدیگرند، امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند».

اگر بر این معنی قابل حمل نبود، بناچار باید بر معنای تدبیر امور حمل کرد اما این که مقصود از آن بعض، امیرالمؤمنین علیه السّلام است، این است که تمام کسانی که ولایت در آیه را بر همین معنی گرفته‌اند بر این باورند که تنها مصداق آیه، امیرالمؤمنین علی علیه السّلام است؛ زیرا تنها او در حال رکوع انگشتری را به فقیر داده است.⁽²⁾

3- نظر شیخ مفید

اشاره

شیخ مفید رحمه الله در تقریر استدلال به آیه می‌نویسد:

خداوند در این آیه «ولایت» را برای عده‌ای (الذین‌آمنوا) اثبات کرده و مشخصه آن عده را دادن زکات در حال رکوع قرار داده است؛ {و یؤتون الزکاة و هم راکعون}. وقتی ثابت شد که «ولایت» در این آیه برای کسی که در حال رکوع زکات داده واجب شده است، از این که هیچ کس به جز امیر المؤمنین علی علیه السّلام از مسلمانان ادعا نکرده است در حال رکوع زکات داده باشد، روشن می‌شود که مقصود از {الذین آمنوا} علی علیه السّلام است و هرگاه «ولایتی» که در آیه برای خدا و رسول خدا صلی الله علیه وآله ثابت است، برای علی علیه السّلام نیز به همان گونه ثابت شد، امامت آن حضرت واجب است؛ زیرا ولایت خدا و رسول خدا صلی الله علیه وآله بر خلق اطاعت کردن است وولایت برای حضرت امیر علیه السّلام نیز همین گونه خواهد بود.⁽¹⁾

آنچه بیان شد، نمونه‌ای از روشهای استدلال به این آیه بود که به دلیل اختصار از نقل بیشتر آنها خودداری کردیم.

شأن نزول آیه

یکی از مقدمات استدلال شیعه به این آیه بر امامت و ولایت امام امیرالمؤمنین علی علیه السّلام نزول آیه درشأن آن حضرت است که اکنون به بررسی این مسأله می‌پردازیم.

گرچه در شأن نزول آیه روایات مختلفی وارد شده است، ولی آنچه در منابع شیعه پذیرفته شده و مشروح‌تر از بقیه روایات نقل گردیده، روایت «عبایه ربعی» است:

ابن عباس کنار چاه زمزم نشسته بود و به مردم می‌گفت: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود...:

در این بین مردی که سر و صورت خود را با عمامه و دستار خویش بسته و پوشانده بود، هرگاه که ابن عباس می‌گفت: قال رسول اللّه صلی الله علیه وآله ، آن مرد نیز همین سخن را تکرار می‌کرد.

ابن عباس به او رو کرد و گفت: تو را به خدا سوگند می‌دهم خود را معرفی کن.

آن مرد دستار از چهره کنار زد و گفت: هر کس مرا می‌شناسد که می‌شناسد و آن که مرا نمی‌شناسد بداند من جندب بن جناده بدری - ابوذر غفاری - هستم.

با این دو گوش خود از رسول خدا صلی الله علیه وآله شنیدم، اگر دروغ بگویم گوشهایم کر گردد و با این دو چشم خویش رسول خدا صلی الله علیه وآله را دیدم. اگر دروغ گویم دیدگانم نابینا شود، آری! شنیدم و دیدم که می‌فرمود:

«علی قائد البررة و قاتل الکفرة منصور من نصره مخذول من خذله.»⁽¹⁾

«علی علیه السّلام رهبر نیکان و قاتل کافران است. آن که او را یاری کند، از یاری خداوند بهره‌مند می‌شود و آن که او را خوار سازد، خود را خوار ساخته است».

روزی نماز ظهر را با رسول خدا صلی الله علیه وآله به جا آوردم، مرد بینوایی در مسجد از مردم تقاضای کمک کرد. کسی چیزی به او نداد، مرد بینوا دستها را به سوی آسمان بلند کرد و گفت: خدایا! تو گواه باش که من در مسجد رسول خدا صلی الله علیه وآله از مردم درخواست کمک مالی نمودم، ولی کسی چیزی به من نداد.

علی علیه السّلام که در حال رکوع بود، با انگشت خنصر (خُرد یا میانه) دست راست خود به سائل اشاره کرد تا انگشتری را از انگشت او بیرون کشد، سائل

انگشتری را از دست آن حضرت بیرون کشید و رسول خدا صلی الله علیه وآله نیز شاهد و ناظر این صحنه بود.

پس از پایان نماز، رسول خدا صلی الله علیه وآله سر به سوی آسمان برداشت و عرض کرد: خدایا! برادرم موسی علیه السّلام درخواستی با تو در میان گذاشت و گفت:

{رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی * وَیَسِّرْ لِی أَمْرِی * وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِی * یَفْقَهُوا قَوْلِی * وَاجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی * هرُونَ أَخِی * أُشْدُدْ بِهِ أَزْرِی * وَأَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی}⁽¹⁾

«پروردگار! سینه‌ام را گشاده ساز و به من شرح صدر مرحمت فرما و کارم را سهل وهموار گردان و گره از زبانم بگشا و آن را گویا ساز، تا مردم گفتارم را درست دریابند. برایم وزیری از خاندانم فراهم آور، برادرم هارون را وزیرم قرار ده و به وسیله او پشتم را استوار دار، پشیبان من باشد و او را شریک کارم گردان تا در این کار مرا یاری کند».

رسول خدا صلی الله علیه وآله عرض کرد: خدایا! تو در قرآن فرمودی:

{سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخِیکَ وَنَجْعَلُ لَکُما سُلْطاناً فَلا یَصِلُونَ إِلَیْکُما}»⁽²⁾

«به زودی بازویت را به وسیله برادرت استوار خواهیم کرد و برای شما دو نفر آنچنان نیرویی مقرر خواهیم کرد تا به شما نرسند».

سپس رسول خدا صلی الله علیه وآله عرض کرد:

«اللّهم فأنا محمّد نبیّک و صفیّک.

اللّهم فاشرح لی صدری و یسّرلی امری و اجعل لی وزیرا من اهلی علیّا أشدد به ازری»

«بار خدایا! من محمد پیامبر و برگزیده تو هستم. بار خدایا! پس به من شرح صدر مرحمت فرما. کارم را آسان گردان، و برای من وزیری از خاندانم، یعنی علی را فراهم کن و به وسیله او پشتم را استوار کن».

ابوذر گفت: سوگند به خدا هنوز سخن آن حضرت به پایان نرسیده بود که جبرئیل نازل شد و عرض کرد: ای محمد! بخوان!

فرمود: چه بخوانم؟

عرض کرد: بخوان.

{«إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ

الصَّلاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَهُمْ راکِعُونَ}⁽¹⁾

«ولیّ و سرپرست شما تنها خدا و رسول او و مؤمنانی هستند که نماز را به پا می‌دارند و در حال رکوع زکات خویش را می‌پردازند».⁽¹⁾

این که این آیه در شأن امام علی علیه السّلام نازل شده است، در بین علمای شیعه اجماعی است⁽²⁾و آنان ادعای اجماعی امامان شیعه را نیز دارند که آنچه از آنان نقل شده - چه در تفسیر و چه در مناظرات - مبیّن این مطلب است که این آیه در شأن امام علی علیه السّلام نازل شده است.⁽³⁾

گذشته از اجماع شیعه، امت اسلامی نیز اتفاق نظر دارند که این آیه در شأن امام علی علیه السّلام نازل شده است.

اجماع شیعه

1- امام علی علیه السّلام :

آن حضرت ضمن پاسخگویی به سؤالات عده‌ای درباره آیات متشابه از جمله آیه {قُلْ إِنَّما أَعِظُکُمْ بِواحِدَةٍ}⁽¹⁾می‌فرماید:

«فقال المنافقون هل بقی لربّک علینا بعدالذی فرضه شی‌ء آخر یفترضه فتذکره، لتسکن انفسنا الی انّه لم یبق غیره، فانزل اللّه فی ذلک قل انّما اعظکم بواحدة؛ یعنی الولایة و انزل: إِنَّماوَلِیُّکُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَهُمْ راکِعُونَ و لیس بین الامة خلاف انّه لم یؤت الزکاة یومئذ احد و هو راکع غیر رجل و لو ذکر اسمه فی الکتاب لاسقط»⁽²⁾

«منافقان به رسول خدا صلی الله علیه وآله عرض کردند: آیا پروردگار تو بعد از این واجبات، واجب دیگری دارد که آن را هم بیان کنی و ما اطمینان پیدا کنیم که بعد از آن واجب دیگری نخواهد آمد که جبرئیل آیه {إِنَّما أَعِظُکُمْ بِواحِدَةٍ } را آورد که یعنی ولایت و

به دنبال آن، آیه انّما ... نازل شد و در بین امت اسلامی اختلافی در این مورد نیست که در آن روزگار جز یک نفر کسی در حال رکوع زکات پرداخت نکرده بود واگر اسم او را در کتاب می‌آورد، کتاب را از بین می‌بردند.

همان طور که ملاحظه می‌کنید، امام ادعای اجماع امت را دارد؛ یعنی در عصر آن حضرت همه اتفاق نظر داشتند که این آیه در شأن امام علی علیه السّلام نازل شده است، که در مباحث آینده، این مسأله به خوبی روشن خواهد شد.

2- شیخ مفید(قدس سره):

از علمای قرن چهارم درباره نزول این آیه در شأن امام علی علیه السّلام چنین می‌نویسد:

«و لم یدع احد من اهل القبلة لاحد انّه اتی الزکاة فی حال رکوعه سوی امیرالمؤمنین علیه السّلام»⁽¹⁾

«هیچ کس از مسلمانان درباره کسی ادعا نکرده‌اند که در حال رکوع زکات داده باشد، به جز درباره امیرالمؤمنین علیه السّلام ».

3- علامه طبرسی (قدس سره) :

وی از علمای قرن ششم هجری است. در شأن امام علی علیه السّلام می‌نویسد:

«انّ الامّة قد اجمعت علی توجهها الیه علیه السّلام»⁽¹⁾

«بدون تردید امت اسلامی اتفاق نظر دارند که آیه متوجه علی علیه السّلام است.»

4- ابن شهر آشوب (رحمه الله):

وی از علمای قرن ششم هجری است. ضمن پذیرش ادعای اجماع امت بر نزول آیه در شأن امام علی علیه السّلام، مینویسد:

«اجتمعت الامّة علی انّ هذه الآیة نزلت فی امیرالمؤمنین علیه السّلام»⁽²⁾«امت اسلامی اجماع دارند که این آیه در شأن امام علی علیه السّلام نازل شده است».

5- محقق اربلی (قدس سره) :

وی از علمای قرن هفتم هجری است. درباره نزول این آیه در شأن امام‌علی علیه السّلام چنین می‌نویسد:

«هذه الآیة نزلت باجماع فیه حین تصدّق بخاتمه فی صلاته.»⁽¹⁾

«نزول این آیه درشأن امام علی علیه السّلام هنگامی که در نماز انگشتری خود را صدقه داد، اجماعی است».

6- علامه حلّی رحمه الله:

وی از علمای قرن هشتم هجری است که ادعای اجماع مفسران بر نزول آیه در شأن امام علی علیه السّلام را مطرح میکند و می‌نویسد:

«لانّ المفسرین اتفقوا علی انّ المراد بهذه الآیة علی علیه السّلام ، لانّه لمّا تصدّق بخاتمه حال رکوعه نزلت هذه الآیة فیه و لا خلاف فی ذلک.»⁽²⁾

«مفسران اتفاق نظر دارند که مقصود از این آیه علی علیه السّلام است، چون [تنها] اوست که در حال رکوع انگشتری را صدقه داد و این آیه نازل شد و در این مسأله خلافی نیست».

7- محدث بحرانی رحمه الله:

اشاره

وی از علمای قرن دوازدهم است و نزول این آیه درشأن امام علی علیه السّلام را از 24 طریق نقل می‌کند و در این زمینه ادعای اجماع دارد.⁽¹⁾

همان طور که درگذشته بیان شد، علمای شیعه نه تنها خود اجماع دارند که این آیه درشأن امام علی علیه السّلام نازل شده است، بلکه ادعای اجماع امت اسلامی را نیز دارند که به عنوان نمونه دیدگاه چند تن از علما نقل گردید.

باید توجه داشت که ادعای اجماع امت بر نزول این آیه در شأن امامعلی علیه السّلام اختصاص به علمای شیعه ندارد، بلکه بسیاری از علمای اهل سنت نیز چنین باوری دارند که به چند نمونه اشاره می‌کنیم:

اجماع علما اهل سنت

1- قوشچی:

در شرح تجریدالاعتقاد، می‌نویسد⁽²⁾:

«انّما نزلت باتفاق المفسّرین فی حقّ علی بن ابی‌طالب حین اعطی السائل خاتمه و هو راکع فی صلاته.»⁽¹⁾

«بدون تردید به اتفاق نظر مفسران آیه درشأن علی بن ابی‌طالب علیه السّلام هنگامی که در حال رکوع در نماز انگشتری را به فقیر داد، نازل شده است».

2- عضدالدین ایجی:

2- عضدالدین ایجی⁽²⁾:در شرح مواقف، می‌نویسد:

«و قد اجمع ائمة التفسیر علی انّ المراد بالذین یقیمون الصلاة الی قوله تعالی و هم راکعون علیّ، فانه کان فی الصلاة راکعا، فسأله سائل فاعطاه خاتمه، فنزلت الآیة.»⁽³⁾

«مفسران برجسته و سرآمد رهبران تفسیر اجماع دارند که مقصود از {الذین یقیمون الصلاة} تا {و هم راکعون} علی علیه السّلام است؛

زیرا او در رکوع نماز بود که فقیری تقاضای کمک کرد و او انگشتری خود را به او داد؛ پس این آیه [در شأن او] نازل شد».

3- تفتازانی

3- تفتازانی⁽¹⁾: در شرح المقاصد، می‌نویسد:

«نزلت باتفاق المفسّرین فی علی بن ابی‌طالب حین اعطی السائل خاتمه و هو راکع فی صلاته»⁽²⁾

«مفسران اتفاق نظر دارند که این آیه هنگامی نازل شد که علی بن ابی طالب علیه السّلام در رکوع نماز انگشتری خود را به سائل داد».

تواتر روایت در مورد نزول آیه در شأن امام علی علیه السّلام

اشاره

گذشته از اجماع علمای شیعه بر نزول آیه در شأن امام علی بن ابی‌طالب علیه السّلام و ادعای اجماع بسیاری از علمای اهل سنت - که به عنوان نمونه دیدگاه چند تن از آنان را آوردیم - این روایت از طرق فراوانی نقل شده است که روایت را متواتر می‌کند.

در این جا به نقل چند نظریه از علمای شیعه و اهل سنت در این باره می‌پردازیم:

الف) علمای شیعه:

1- ابن طاووس رحمه الله :

درباره طرق این روایت می‌نویسد:

«انّما ذکرت هذه الآیة الشریفة مع شهرتها انّها نزلت فی مولاناعلی علیه السّلام لانّی وجدت صاحب هذا الکتاب قدرواها بزیادات عمّا کنّا وقفنا علیه و هو انّه رواها من تسعین طریقا باسانید متصلة کلّها او جلّها من رجال المخالفین لأهل البیت.»⁽¹⁾

«با این که این آیه شهرت دارد که درشأن امام علی علیه السّلام نازل شده است، من آن را آورده‌ام؛ زیرا دیدم صاحب این کتاب، محمد بن

عباس بن علی بن مروان⁽¹⁾اطلاعاتش درباره این آیه بیش از ماست، چون او این روایت را از 90 طریق متصل نقل می‌کند که تمام یا بیشتر این طرق از دانشمندان اهل سنت هستند».

2- بَحرانی رحمه الله:

نزول این آیه درشأن امام علی علیه السّلام را از طریق اهل سنت، از 24 طریق، و از طریق شیعه، از 19 طریق، نقل می‌کند.⁽²⁾

3- ابن بطریق:

وی نزول این آیه درشأن امام علی علیه السّلام را از 25 طریق نقل می‌کند⁽³⁾و در کتاب «العمده» آن را از 9 طریق نقل می‌کند.⁽⁴⁾

علمای اهل سنت نیز این روایت را که این آیه در شأن امام علی علیه السّلام نازل شده است از طرق متعدد ذکر کرده‌اند که به عنوان نمونه به چند نظر اشاره می‌شود:

ب) علمای اهل سنت:

1- حسکانی:

صاحب کتاب شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، نزول این آیه را درشأن امامعلی علیه السّلام از 5 طریق نقل می‌کند.⁽¹⁾

2- حموینی:

صاحب کتاب فرائد السمطین نزول این آیه را در شأن امام علی علیه السّلام را از 5 طریق نقل میکند.⁽²⁾

3- ابن مغازلی

وی نزول این آیه در شأن امام علی علیه السّلام را از 5 طریق نقل می‌کند.⁽³⁾

4- ابونعیم اصفهانی

وی نزول این آیه را در شأن امام علی علیه السّلام از 10 طریق نقل می‌کند.⁽⁴⁾

5- ابن عساکر:

وی نزول این آیه در شأن امام علی علیه السّلام را از سه طریق نقل می‌کند.⁽¹⁾

6- زرندی حنفی:

اشاره

وی نزول این آیه در شأن امام علی علیه السّلام را از دو طریق نقل می‌کند.⁽²⁾

در تقریر استدلال شیعه به این آیه، شأن نزول آن نیز نقش دارد. قبل از بررسی و نقد شأن نزول این آیه، ذکر چند نکته زیر ضروری است:

الف- وجود دشمنان امام علی علیه السّلام

آنان که با تاریخ اسلام و بخصوص دوران حضرت رسول صلی الله علیه وآله و عصر تابعین آشنا هستند، می‌دانند که حضرت امیر علیه السّلام دشمنان کینه‌توزی داشته است که به هیچ وجه حاضر نبودند نام علی علیه السّلام را بشنوند، تا چه رسد به این که تحمل وجود او را داشته باشند و یا این که فضائل او را بیان کنند.

به سخن ابن ابی الحدید معتزلی توجه کنید:

«فقد علمت انّه استولی بنو امیة علی سلطان الاسلام فی شرق الارض و غربها و اجتهدوا بکلّ حیلة فی اطفاء نوره، و التحریض علیه و وضع المعایب و المثالب له و لعنوه

علی جمیع المنابر و توعّدوا مادحیه بل حبسوهم و قتلوهم و منعوا من روایة حدیث یتضمّن له فضیلة او یرفع له

ذکرا حتی حظروا ان یسمّی واحد باسمه»⁽¹⁾

می‌دانی که بنی‌امیه بر (سرزمینهای) اسلام در شرق و غرب آن مسلط شدند و تمام روشها را برای خاموش کردن نور امام علی علیه السّلام و تحریک مردم علیه او به کار گرفتند. عیبها و زشتی هایی را به دروغ به او نسبت دادند، بر منبرها او را لعن کردند، ستایشگران او را تهدید بلکه زندانی کردند و کشتند و از نقل روایتی که متضمن بیان فضیلتی برای او باشد، جلوگیری کردند و حتی انتخاب نام علی علیه السّلام را ممنوع کردند.

باید توجه داشت که این دشمنی ها به خاطر مسائل عصر حکومت آن حضرت نیست، بلکه آغاز این دشمنیها به دلیل دفاع سرسختانه آن حضرت از اسلام، قرآن و رسول خدا صلی الله علیه وآله و درحضور او بود. آن حضرت در روایات بسیاری مردم را از دشمنی با امام علی علیه السّلام برحذر می‌داشت، به طوری که دوستی و دشمنی امام علی علیه السّلام را معیار تشخیص ایمان و نفاق می‌دانست. پیامبراکرم صلی الله علیه وآله فرمود:

«یا علی لا یحبّک الاّ مؤمن و لا یبغضک الاّ منافق.»⁽²⁾

«ای علی جز مؤمن کسی به تو عشق نمی‌ورزد و جز منافق کسی کینه تو را به دل نمی‌گیرد».

در روایات متعددی که از رسول خدا صلی الله علیه وآله رسیده است آن حضرت دشمنی با امام علی علیه السّلام را دشمنی با خود دانسته و مردم را از آن برحذر داشته است.⁽¹⁾

باید توجه داشت که این دشمنی‌ها اختصاص به عصر رسول خدا صلی الله علیه وآله نداشت، بلکه در دوران حاکمیت آن حضرت شدت یافت و به دلیل تحلیلی که رسول خدا صلی الله علیه وآله فرموده است، همچنان ادامه دارد.

ب - جعل شأن نزول آیات برای امام علی علیه السّلام

دشمنان امام علی علیه السّلام - که در جامعه اسلامی زندگی می‌کردند از بی‌خبری معاصران خود از تاریخ صدر اسلام و تاریخ قرآن و شأن نزول آیات سوء استفاده کرده - عده‌ای مزدور را به کار گرفتند تا برای رسیدن به اهداف خود به هر جنایتی در تاریخ دست بزنند و آیاتی را که درباره دشمنان اسلام و رسول خداصلی الله علیه وآله نازل شده بود به آن حضرت نسبت داده‌اند؛

{وَمِنَ النّاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الحَیاةِ الدُّنْیا وَیُشْهِدُ اللّهَ عَلی مافِی قَلْبِهِوَهُوَ أَلَدُّ الخِصامِ * وَ إِذا تَوَلّی سَعی فِی الأَرضِ لِیُفْسِدَ فِیها وَیُهْلِکَ الحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللّهُ لا یُحِبُّ الفَسادَ}⁽¹⁾

«گفتار برخی از مردم درباره زندگی دنیا تو را به شگفت می‌آورد و خدا را بر آنچه در دل دارند گواه می‌گیرند، حال آن که سرسخت‌ترین دشمنان است و چون از پیش تو برود مدام می‌کوشد تا در زمین فساد کند و کشت و نسل را تباه سازد. خداوند فساد را دوست نمی‌دارد».

قرطبی می‌نویسد: این آیه درباره «اخنس بن شریق» نازل شده است. او یکی از منافقان بود. خدمت رسول اکرم صلی الله علیه وآله آمد و اظهار اسلام کرد و سوگند خورد که راست می‌گویم و سپس ازمدینه گریخت و در مسیر خارج شدن از مدینه به‌شترها و مزارع مسلمانان برخورد کرد، مزارع را آتش زد و شترها را پی کرد که این آیه نازل شد.⁽²⁾

ج- تحریف شأن نزول آیات

دشمنان امیرالمؤمنین علیه السّلام به این مقدار اکتفا نکردند، بلکه همان گونه که اشاره شد، آیاتی را که در شأن امیرالمؤمنین علیه السّلام نازل شده بود، تحریف کرده به دشمنان آن حضرت نسبت دادند؛

{وَمِنَ النّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاةِ اللّهِ وَاللّهُ رَؤوفٌ بِالعِبادِ}⁽¹⁾

«بعضی از مردم در طلب خشنودی خدا جان خود را می‌فروشند و خدا نسبت به بندگانش مهربان است».

قرطبی می‌نویسد: رسول خدا صلی الله علیه وآله در شب هجرت او را در بستر خود خوابانید تا امر بر کفار مشتبه شود.⁽²⁾

با این وصف، معاویه برای این که بتواند موج تبلیغاتی علیه امام علی علیه السّلام ایجاد کند، به «سمرة بن جندب» پیشنهاد کرد 100 هزار درهم بگیر و تبلیغ کن آیه نخست - که درباره منافقان نازل شده است - درشأن علی علیه السّلام نازل شده است و آیه دوم - که بیانگر ایثار علی علیه السّلام است - درشأن ابن‌ملجم مرادی!

«سمرة» این پیشنهاد را نپذیرفت. معاویه 200 هزار درهم پیشنهاد کرد. «سمره»نپذیرفت. معاویه 300 هزار درهم پیشنهاد کرد باز هم «سمره» نپذیرفت، تا این که معاویه 400 هزار درهم پیشنهاد کرد. آن‌گاه «سمرة» پذیرفت و این کار را انجام داد.⁽¹⁾

د- جریان‌های فکری مخالف

یکی از عوامل جعل و تحریف روایات جریانهای فکری مخالف هستند که برای تثبیت خود و تضعیف مخالفان خود به این‌گونه رفتارهای زشت رو می‌آوردند؛ به عنوان مثال در همین آیه مورد بحث عده‌ای از مخالفان شیعه تصور کرده‌اند که استواری و حقانیت مکتب شیعه تنها به شأن نزول این آیه استوار است و اگر با جعل و تحریف چنین وانمود کنند که این آیه در شأن امام علی علیه السّلام نازل نشده است مکتب شیعه را باطل و اندیشه خود را اثبات کرده‌اند! از این جهت به هر تلاشی دست زده‌اند؛ به عنوان نمونه در تفسیر موجود «هود بن محکم» اباضی ⁽²⁾در شأن نزول آیه بعد از آن که نقل می‌کند درباره عبدالله بن سلام نازل شده است، می‌نویسد:

«و اذّن بلال للصلاة و خرج رسول اللّه و الناس یصلّون بین قائم و راکع و ساجد.»⁽¹⁾

«بلال برای نماز اذان گفت و رسول خدا صلی الله علیه وآله از منزل خارج شد و مردم نماز می‌خواندند؛ عده‌ای در حال قیام،عده‌ای در حال رکوع و عده‌ای در حال سجود بودند».

سپس چنین می‌نویسد:

«(جاء فی مخطوط ابن ابی زمنین) بعد هذا مایلی: و اذا هو مسکین یسأل، فدعاه رسول الله، فقال له: هل اعطاک احد شیئا؟ فقال ذلک الرجل القائم، فاذا هو علیّ. قال: علی ایّ حال اعطاکه؟ قال اعطانیه و هو راکع... قال: انّ رسول اللّه کبّر عند ذلک و لا شکّ انّ الشیخ هودا قد حذف هذاالخبر، قصدا لما فیه من التکلف الظاهر.»⁽²⁾

«در نسخه خطی ابن ابی زمنین بعد از این جمله آمده است: در این هنگام مسکینی در حال تقاضای کمک از مردم بود. رسول خدا صلی الله علیه وآله او را خواست و پرسید: آیا کسی به تو چیزی داده است؟

آن مرد گفت: آن مرد که ایستاده است به من کمک کرد، آن مرد علی علیه السّلام بود.

پیامبر صلی الله علیه وآله پرسید: در چه حالی به تو داده است؟ مسکین پاسخ داد: درحال رکوع ......رسول خدا صلی الله علیه وآله در این هنگام تکبیر گفت:

بدون شک «شیخ هود بن محکم» عمدا این خبر را حذف کرده است؛ زیرا دشواری روشنی دارد.

در پاسخ این محقق باید گفت: خبر دشواری ندارد، بلکه چنان که شما می‌گویید او عمدا خبر را حذف کرده، چون اباضی است و ابن خبر فضیلتی برای امام علی علیه السّلام است.

یا به عنوان نمونه در تفسیر «خازن» این نظر را که آیه یاد شده درباره علی علیه السّلام نازل شده، آورده است،⁽¹⁾ولی در مختصر تفسیر «خازن» تنها همین را حذف کرده است.⁽²⁾

همچنین «ابن کثیر» روایات بسیاری را نقل کرده، در بعضی از آنها خدشه می‌کند و درباره عده‌ای از طرق می‌نویسد:

«هذا اسناد لا یقدح به»؛⁽¹⁾«این سند مشکلی ندارد». یعنی آنها را تأیید می کند و برخی متعصبان وهابیت در عربستان نسبت ناروا و دروغ به ابن‌کثیر می‌دهند و می گویند که وی تمام این روایات را رد کرده است؛

«ساق ابن کثیر هذه الآثار کلّها و ضعّفها کلّها.»⁽²⁾

«ابن‌کثیر تمام این روایات را آورده و همه آنها را تضعیف کرده است».

آنچه بیان شد، بخش ناچیزی از عوامل تأثیرگذار بر حذف شأن نزول آیاتی است که در آنها به گونه‌ای از امام علی علیه السّلام ستایش شده است، چنان که در آیات بعد، - که مورد نقد و بررسی قرار می‌گیرند، - نیز می‌توان نمونه‌هایی از آن را یافت.

ه- - حذف شأن نزول آیه

اشاره

در حالی که علمای اسلام در طول چهارده قرن شأن نزول آیه را در کتابهای خود نقل کرده اند جدیداً با این که به طور معمول شأن نزول آیات را عدهای از مفسران متعصب وهابی بیان می‌کنند، ولی درباره این آیه (مائده/55) از یک سو با

حقایق مسلّم روبروبودند و نمی‌توانستند این فضیلت امام علی علیه السّلام نادیده بگیرند و از سوی دیگر چون بیشتر تحت تأثیر اندیشه‌های ابن تیمیه و ابن عبدالوهاب بودند، اثبات این دلیل را برای مکتب برنمی تابیدند با این حال دریافتند که اگر در شأن نزول آیه نامی از امام علی علیه السّلام نیاورند، نمی‌توانند ترکیب آیه را به درستی بیان کنند، مصحلت فرقه خود را در این دیدند که به طور کلی شأن نزول آیه را حذف کنند و هیچ دیدگاهی را نیاورند⁽¹⁾!

بعضی از این تفاسیر عبارتند از:

1- محمدعلی الصابونی؛ در صفوة التفاسیر، ج 1، ص 350.

2- عبدالکریم الخطیب؛ در التفسیر القرآنی للقرآن، ج 2، ص 123.

3- مصطفی الحصن المنصوری؛ در المقتطف منعیون التفاسیر، ج2، ص50.

4- جمعی از مفسران در تفسیر البشائر و تنویر البصائر، ج 1، ص 413.

5- رشید الخطیب الموصلی؛ در تفسیر القرآن العظیم المسمّی باولی ما قیل فی آیات التنزیل، ج3، ص 42.

6- محمد محمود الحجازی؛ در معرض الابریر من الکلام الوجیز عن القرآن العزیز، ج 1، ص 502.

نکته‌ای که ادعای ما را در ابتدای این بحث ثابت می‌کند، این است که آخرین تفسیر یاد شده به نایب بن عبد العزیز آل سعود هدیه شده و در این میان از نایب بسیار تجلیل شده است.

نکته‌های یاد شده حکایت از آن دارد که عده‌ای حقایق تاریخی را برای عده‌ای پنهان کرده‌اند، ولی حقیقت برای همیشه و بر همگان پنهان نخواهد ماند، بلکه راهی برای یافتن آن پیدا خواهد شد.

اکنون به بررسی این راه‌ها خواهیم پرداخت.

شواهد شأن نزول

اشاره

همه کسانی که با روایات - بخصوص روایات تفسیری - آشنایی دارند، بر این باورند که این روایات آمیخته به اسرائیلیات، مجعولات و ... هستند و برای تشخیص روایات درست از نادرست بیشتر به بررسی سند آنها پرداخته‌اند، ولی باید توجه داشت کسانی که جسارت جعل روایت و انتساب آن به رسول‌خداصلی الله علیه وآله را داشتند، از جسارت جعل سند قابل قبول در جامعه اسلامی و انتساب آن به راویان ثقه ومورد اعتماد نیز بهره‌مند بودند! گذشته از آن که علمای رجالی همه راویان را نمی‌شناختند و بر این اساس نام بسیاری از راویان در این علم مطرح نشده است و دلایل دیگر که جای بحث آنها نیست.

براین اساس نمی‌توان برای پی بردن به صدور یک روایت از رسول‌خداصلی الله علیه وآله تنها به سند آن اکتفا کرد، به گونه‌ای که اگر در روایتی نتوانستیم سند آن را درست کنیم، آن را کنار بگذاریم، بلکه با بررسی متن روایت و یافتن شواهد قرآنی، حدیثی، تاریخی و ... نیز می‌توان به صحت آن پی برد. بدین سان گرچه روایاتی که درباره شأن نزول این آیه وارد شده متفاوت است امّا با بررسی شواهد زیر می‌توان ثابت کرد که کدام دسته از روایات درست و صحیح هستند

1-تطبیق رسول خداصلی الله علیه وآله

مسلمانان - با همه فرقه‌های گوناگون و اختلاف سلیقه‌ای که دارند - بر این باورند که قرآن بر قلب رسول‌خدا صلی الله علیه وآله نازل شده است و او اولین فردی است که پیام خداوند را توسط فرشته وحی دریافت کرده و با امانت کامل، بدون هیچ‌گونه دخل و تصرفی، آن را به مردم رسانده است.

او گذشته از وظیفه ابلاغ وحی، وظیفه تفسیر و تبیین وحی را در موارد ابهام نیز برعهده داشته است. بنابر این سخن او مهمترین سند و بهترین دلیل برای فهم قرآن و تطبیق آیات آن است؛ یعنی اگر برای ما ثابت شود که این سخن رسول خدا صلی الله علیه وآله است، آن سخن برای ما حجت و کافی است و تفسیر و یا توجیه دیگران در برابر سخن رسول خدا صلی الله علیه وآله ارزشی ندارد.

براساس منابع شیعه، رسول خدا صلی الله علیه وآله شأن نزول این آیه را امیرالمؤمنین علیه السّلام می‌داند. خطبه رسول‌خدا صلی الله علیه وآله را در مراسم غدیر، شیعه و سنی، نقل کرده‌اند، ولی به دلایل متعدد هر مورخ، محدث و مفسری بخشی از آن را نقل کرده و از نقل تمام آن پرهیز کرده‌اند. در بعضی از منابع شیعه مشروح این خطبه آمده است.

همان طور که معقول و معمول است که هنگام معرفی فردی فضایل او را بیان می‌کنند، رسول خدا صلی الله علیه وآله نیز که در آن مراسم می‌خواست امام علی علیه السّلام را به عنوان جانشین خود معرفی کند، بعضی از آیاتی را که در گذشته درشأن امام علی علیه السّلام نازل شده بود برای امت بیان فرمود.

رسول خدا صلی الله علیه وآله در این خطبه پس از بیان مقدماتی و این که مأمور شده است این وظیفه را ابلاغ کند، می فرماید:

«...لانّه قد اعلمنی انّی ان لم ابلّغ ما انزل الیّ فی حقّ علیّ فما بلّغت رسالته و قد ضمن لی العصمة من الناس و هو اللّه الکافی الکریم و اوحی الیّ بسم اللّه الرحمن الرحیم یا ایّها الرسول بلّغ ما انزل الیک من ربّک و ان لم تفعل فما بلّغت رسالته و اللّه یعصمک من الناس.

معاشر الناس ما قصرت فی تبلیغ ما انزله الیّ و انا مبیّن

لکم سبب نزول هذه الآیة انّ جبرئیل هبط الیّ مرارا ثلاثا یأمرنی من السلام ربّی و هو السلام ان اقوم فی هذا المشهد فاعلم کل ابیض و اسود انّ علی بن ابی طالب اخی و وصیّی و خلیفتی و الامام من بعدی الذی محلّه منّی محلّ هارون من موسی الاّ انّه لا نبیّ بعدی و هو ولیّکم بعد اللّه و رسوله و قد انزل اللّه تبارک و تعالی علیّ بذلک آیة من کتابه: إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَهُمْ راکِعُونَ و علی بن ابی طالب اقام الصلاة و آتی الزکوة و هو راکع یرید اللّه عزوجل فی کلّ حال و سألت جبرئیل ان یستعفی لی عن تبلیغ ذلک الیکم...» ⁽¹⁾

زیرا خداوند مرا آگاه کرد که اگر آنچه را که درباره علی بر من نازل شده است تبلیغ نکنم، رسالت او را انجام نداده‌ام، در حالی که حفاظت مرا از مردم تضمین کرده است و او خدای کریم و کافی است، به من وحی کرده است؛ به نام خداوند بخشنده مهربان: ای

پیامبر! آنچه از پروردگارت به تو رسیده است تبلیغ کن. اگر این کار را نکنی رسالت او را تبلیغ نکرده‌ای و خداوند نگهدار تو است.

ای گروه مردم! من در تبلیغ آنچه بر من نازل شده است کوتاهی نکرده‌ام. من سبب نزول این آیه را برایتان شرح می‌دهم: بدون تردید جبرئیل سه بار بر من نازل شده و از طرف پروردگارم، مرا مأمور کرد که در این نقطه توقف کنم و به همه - چه سیاه چه سفید - اعلام کنم که علی بن ابی طالب برادر من، وصی من، جانشین [بلافصل] من و امام و رهبر بعد از من است. جایگاه او نسبت به من همانند جایگاه هارون نسبت به موسی است، جز این که بعد از من پیامبری نخواهد آمد. بعد از خدا و رسول او، علی، ولی و سرپرست شماست و خداوند در کتابش در این زمینه آیه‌ای را بر من نازل کرده است که تنها سرپرست شما خدا و رسول او و کسانی هستند که نماز را به پا دارند و در حال رکوع زکات را پرداخت می‌کنند و علی بن ابی طالب کسی است که نماز را به پا داشته و در حال رکوع زکات پرداخت کرده است. علی همیشه برای خدا کار می‌کند و من از جبرئیل خواستم که مرا از تبلیغ این وظیفه شما معاف دارد که این آیه نازل شد: «یا ایها الرسول بلّغ...».

بدین سان رسول خدا صلی الله علیه وآله به روشنی بیان می‌فرماید که این آیه در شأن امام علی علیه السّلام نازل شده است.

2- تطبیق اهل بیت رسول خدا صلی الله علیه وآله

بدون تردید اهل بیت رسول خدا صلی الله علیه وآله وارثان علم آن حضرت هستند و براساس حدیث ثقلین - مورد پذیرش اکثریت قریب به اتفاق مسلمانان است - اهل بیت علیه السّلام رسول خدا صلی الله علیه وآله هم سنگ قرآن و یکی از دو امانت گرانبهای رسول خدا صلی الله علیه وآله در بین امت هستند. براین اساس سخنان آنان برای ما در صورت اثبات، همانند سخن رسول خداست. امامان شیعه که مصداق بارز و مسلّم اهل‌بیت علیه السّلام هستند، در تطبیق آیه مورد بحث بر امام علی علیه السّلام تردیدی به خود راه نمی‌دهند. امام باقر علیه السّلام می‌فرماید:

«امرالله عزّ و جلّ رسوله بولایة علیّ و انزل علیه إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکاةَ. و فرض ولایة اولی الامر فلم یدروا ما هی، فامرالله محمدا صلی اللّه علیه و آله و سلم ان یفسّر لهم الولایة کما فسّر لهم الصلاة و الزکاة و الصوم و الحجّ، فلمّا اتاه ذلک من اللّه ضاق بذلک صدر رسول اللّه صلّی‌علیه و آله و سلم و تخوّف ان یرتدّوا عن دینهم و ان یکذّبوه، فضاق صدره و راجع ربّه عزّ و جلّ فاوحی اللّه عزّ و جلّ الیه: یا ایّها الرسول بلّغ ما انزل الیک من ربّک و ان لم تفعل فما بلّغت

رسالته و اللّه یعصک من الناس فصدع بامرالله تعالی ذکره فقام بولایة علی علیه السّلام یوم غدیرخم، فنادی الصلاة جامعة و امرالناس ان یبلّغ الشاهد الغائب ... و کانت الفریضة تنزل بعد الفریضة الاخری و کانت الولایة آخر الفرائض فانزل اللّه عزّ و جلّ: الیوم اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم نعمتی.»⁽¹⁾

«خداوند رسولش را مأمور کرد که ولایت علی علیه السّلام را اعلام کند و آیه: تنها سرپرست شما خدا و رسول او و کسانی هستند که نماز را به پا می‌دارند و زکات می‌دهند، نازل کرد و ولایت اولواالامر را واجب کرد، ولی مردم نمی‌دانستند ولایت چیست؟ براین اساس خداوند محمد را - که درود او بر او و خاندانش باد - مأمور کرد که ولایت را برای آنان تفسیر کند، همان طور که نماز، زکات، روزه و حج را تفسیرکرده است، با آمدن این دستور، رسول خداصلی الله علیه وآله احساس دلتنگی کرد و از این که مبادا مردم از دین برگردند و او را تکذیب کنند ترسید. به دنبال این احساس دلتنگی از خداوند تقاضا کرد (که او را معارف دارد) که خداوند به او وحی کرد! ای پیامبر! آنچه از پروردگارت به تو رسیده است تبلیغ

کن و اگر این کار را نکنی رسالت او را تبلیغ نکرده‌ای و خداوند تو را از مردم نگهدار است».

در پی آن رسول خدا صلی الله علیه وآله دستور خداوند را علنی اعلام کرد و در روز غدیرخم با اعلام نماز جماعت عمومی ولایت علی علیه السّلام را اعلام کرد و به مردم دستور داد که شاهدان به غائبان این مطلب را برسانند....واجبات الهی یکی پس از دیگری نازل می‌شد و ولایت آخرین واجبی بود که نازل شد و به دنبال آن خداوند این آیه را فرستاد که امروزدین شما را کامل کردم و نعمت خودم را بر شما تمام کردم».

3- فهم اصحاب رسول خداصلی الله علیه وآله

بدون شک اصحاب رسول خدا صلی الله علیه وآله نزدیک‌ترین افراد برای تشخیص شأن نزول آیات بودند؛ زیرا آنان در آن جامعه زندگی می‌کردند و زمینه‌های اجتماعی، فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و ... را که سبب نزول آیات می‌شدند، از نزدیک می‌دیدند. فهم اصحاب در صورتی که با تایید رسول خدا صلی الله علیه وآله همراه باشد، مسأله را قطعی می‌کند؛ از جمله این اصحاب، حسان بن ثابت، شاعر رسول خداصلی الله علیه وآله ، است که حوادث عصر رسول خدا صلی الله علیه وآله را در حضور آن حضرت به صورت شعر در آورده و آن را در تاریخ به ثبت رسانده است.

او اشعارش را در حضور رسول خدا صلی الله علیه وآله خواند که تأیید حضرت و اصحاب او را به دنبال داشت؛ از جمله مواردی که حسان بن ثابت درباره آن شعر سروده است جریان نزول آیه مورد بحث است. اکنون به اشعار حسان بن ثابت توجه کنید:

ابا حسن تفدیک نفسی و مهجتی و کل بطی‌ء فی الهدی و مسارع ایذهب مدحیک المحیّر ضایعا و ما المدح فی جنب الاله بضایع فانت الذی اعطیت اذ کنت راکعا زکوة فدتک النفس یا خیر راکع فانزل فیک اللّه خیر ولایة و ثبّتها مثنی کتاب الشرایع⁽¹⁾

«ای ابوالحسن! (علی بن ابی طالب) جان و دلم و همه کندروها و تندروهای طریق هدایت فدای توباد.

آیا مدح و ستایش من از تو، که به نام تو آراسته است، از میان می‌رود؟ بدون تردید ستایش من از تو در کنار ستایش خدا از تو از بین رفتنی نیست.

تو همان کسی هستی که در حال رکوع نماز، زکات را پرداختی، جانم فدای تو ای بهترین رکوع کننده.

به دنبال آن، خداوند بهترین ولایت و سرپرستی را درباره تو نازل کرده است و این حقیقت را در لابلای کتاب دستورات خود ثبت کرده است.

یکی از بهترین گواهان بر این که آیه یادشده در شأن امیرالمؤمنین علیه السّلام نازل شده همین شعر حسان است؛ زیرا حسان بن ثابت از اصحاب رسول خدا صلی الله علیه وآله است و در زمان نزول آیه حضور داشته و آن را به صورت بسیار روشن به شعر درآورده و در حضور رسول خدا صلی الله علیه وآله خوانده است.

کسانی که این اشعار را به حسان بن ثابت نسبت داده‌اند در مواردی یک بیت اضافه نیز دارند.⁽¹⁾

اشعار «خزیمة بن ثابت»⁽²⁾

باید توجه داشت که خزیمة بن ثابت از نظر شخصیت مذهبی و تقوا و دیانت به مراتب برتر از حسان بن ثابت است. خزیمة بن ثابت شخصیتی است که رسول خدا صلی الله علیه وآله در دستگاه قضاوت اسلامی شهادت او را به جای دو شهادت پذیرفته است. از این جهت همه کسانی که شرح زندگانی او را نوشته‌اند، لقب ذوالشهادتین را به او داده‌اند. سیر اعلام النبلاء، ج 2، ص 486.

او گذشته از جایگاه رفیعی که نزد رسول‌خدا صلی الله علیه وآله داشت که او را ملقب به ذوالشهادتین کرده است. وی از یاران با وفای امیرالمؤمنین علیه السّلام بوده که حضرت بعد از شهادت خزیمة در جنگ صفین و ضعف و سستی که در یاران آن حضرت به وجود آمد، در کلامی حسرت انگیز آرزوی دیدار و داشتن خزیمة را داشت و چنین فرمود:

«این اخوانی الذین رکبوا الطریق و مضوا علی الحق، این عمار؟ و این ابن التّیهان؟ و این ذوالشهادتین و این نظر اؤهم من اخوانهم الذین تعاقدوا علی المنیّة و ابرد بروؤسهم الی الفجرة؟ و این ذوالشهادتین و این نظر اؤهم من اخوانهم الذین تعاقدوا علی المنیّة و ابرد برؤوسهم الی الفجرة» (نهج‌البلاغه، خطبه 182)

کجایند برادران من که راه حق را سپردند و با حق رخت به خانه آخرت بردند؟ کجاست عمّار؟ کجاست پسر تیهان؟ کجاست ذوالشهادتین؟ و کجایند همانندان ایشان از برادرانشان که با یکدیگر به مرگ پیمان بستند و سرهای آنان را به فاجران هدیه کردند.

فدیت علیّا امام الوری سراج البریّه مأوی التُقی

وصیّالرّسول وزوج البتول امام البریّة شمس الضحی

تصدق خاتمه راکعا فاحسن بفعل امام الوری

ففضّله اللّه ربّ العباد و انزل فی شأنه هل اتی⁽¹⁾

«جانم فدای علی علیه السّلام پیشوای خلق که چراغ فروزان مردم است و پناه پرهیزکاران.

جانشین رسول خدا صلی الله علیه وآله است و همسر زهرا بتول علیه السّلام رهبر مردم است و خورشید تابان.

انگشتری خود را در حال رکوع صدقه داده است، نیکو بدان این کار پیشوای مردم را.

خدایی که رب العالمین است او را بر دیگران برتری داده و در شأن او سوره «هل أتی» را نازل کرده است».

همان طور که پیشتر گفتیم، «حسان بن ثابت» یکی از اصحاب رسول خداصلی الله علیه وآله است که در عصر آن حضرت جریان نزول آیه یاد شده را در شأن امام علی علیه السّلام با سرودن شعر به ثبت رسانده است. وی که عمری طولانی داشت و و اسلام و جاهلیت را درک کرده بود. 60 سال از عمرش گذشته بود که رسول خدا صلی الله علیه وآله به مدینه هجرت کرد تا حدود 60 سال بعد از هجرت رسول خدا صلی الله علیه وآله زنده بوده است. او به دلیل این که انسانی ترسو بود، در هیچ یک از جنگ‌های رسول خدا صلی الله علیه وآله شرکت نداشته ولی در شعر بسیار چیره دست و حاضر جواب بود و با زبان شعر از رسول خدا صلی الله علیه وآله دفاع می‌کرد. بارها رسول خدا صلی الله علیه وآله از او خواست به اشعار شاعرانی که علیه اسلام و پیامبر و مسلمانان می‌سرایند، پاسخ گوید او نیز پاسخ‌های بسیار تند و دندان‌شکن می‌داد که مورد تایید رسول‌خدا صلی الله علیه وآله قرار می‌گرفت. رسول خدا صلی الله علیه وآله به او فرمود: ای حسان! مادام که تو با زبانت از ما دفاع می‌کنی مورد تایید جبرئیل علیه السّلام هستی⁽¹⁾.

حسان این جریان را در ضمن این اشعار بیان می‌کند:

علی امیرالمؤمنین اخو الهدی وافضل ذی نعل و من کان حافیا و اوّل من ادّی الزکاة بکفّه وافضل من صلّی ومن صام طاویا فلمّا اتاه سائل مدّ کفّه الیه و لم یبخل و لم یک جافیا فدّس الیه خاتما و هو راکع و ما زال اواها الی الخیر داعیا فبشّر جبریل النبی محمدا بذاک وجاء الوحی فی ذاک ضاحیا⁽¹⁾

«علی علیه السّلام رهبر مؤمنان و برادر رسول خدا صلی الله علیه وآله است. او برترین پوشیدگان و پابرهنگان است.

او اولین کسی است که با دست خودش زکات داده است و نخستین کسی است که نماز خوانده و گرسنه روزه گرفته است.⁽²⁾همین که فقیر نزد او آمد دستش را به سوی فقیر دراز کرد و بخل نورزید و دستش خالی نبود.

در حالی که در رکوع نماز بود، انگشتری خود را در دست فقیر گذاشت.

او همیشه دعوت‌کننده به خیر و نیکی است.

جبرئیل علیه السّلام محمد رسول خدا صلی الله علیه وآله را در این باره بشارت داد و در این باره آیه روشنی آورده است».

این اشعار را «ابن شهرآشوب» به «حسان بن ثابت» نسبت می‌دهد⁽¹⁾و مدعی است که این اشعار در دیوان «سید حمیری» است، ولی در دیوان «سید حمیری» هم تا آن جا که ما جست‌وجو کردیم، نیافتیم و این مسأله حکایت از تحریف و حذف فضائل اهل بیت علیه السّلام از کتب دارد که ظلمی آشکار است که به دست نااهلان انجام گرفته است.

مسأله تحریف و حذف فضائل اهل بیت علیه السّلام از کتب، داستان غم‌انگیزی دارد که بحثی بسیار گسترده را می‌طلبد؛ چنان که درباره شأن نزول آیه مورد بحث اشاره‌ای به آن کردیم و خدا را شاکریم که اگر نااهلان این فضائل رااز برخی کتب و منابع مخصوص حذف کرده‌اند، نتوانسته‌اند آن را از سایر منابع حذف کنند.

باید توجه داشت که «حسان بن ثابت» تنها در این اشعار به این جریان اشاره نکرده، بلکه در شعر دیگری نیز به آن پرداخته است.

ابن‌جوزی، از محدثان اهل سنت در قرن ششم، در این زمینه این اشعار را به حسان بن ثابت نسبت می‌دهد:

من ذا بخاتمه تصدّق راکعا و اسرّها فی نفسه اسرارا

من کان بات علی فراش محمد و محمد اسری یوم الغارا

من کان فی القرآن سُمّی مؤمنا فی تسع آیات تلین غزارا⁽¹⁾

«کیست آن که در حال رکوع انگشتری خود را صدقه داد و این را در درون خود نگه داشت و ابراز نکرد.

کسیت آن که در بستر محمد رسول خدا صلی الله علیه وآله خوابید و محمد شب هنگام به سوی غار حرکت کرد.

کیست آن که در نُه⁽²⁾

الف- «افمن کان مؤمنا کمن کان فاسقا لا یستوون» سجده/18

ب- «هوالذی ایّدک بنصره و بالمؤمنین» (انفال/62)

ج- «یا ایّها النبی حسبک اللّه و من اتبعک من المؤمنین» (انفال/64)

د- «من المؤمنین رجال صدقوا ما عاهدوا اللّه علیه فمنهم من قضی نحبه و منهم من ینتظر و ما بدلّوا تبدیلاً»(احزاب/23)

ه- «إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَهُمْ راکِعُونَ»(مائده/55)

و- «اجعلتم سقایة الحاجّ و عمارة المسجد الحرام کمن آمن بالله و الیوم الآخر و جاهد فی سبیل اللّه لا یستوون عندالله»(توبه/19)

ز- «انّ الذین آمنوا و عملوا الصالحات سیجعل لهم الرحمن ودّا» (مریم/96)

ح- «ام حسب الذین اجترحوا السیّئات ان نجعلهم کالذین آمنوا و عملوا الصالحات...»(جاثیه/21)

ط- «انّ الذین آمنوا و عملوا الصالحات اولئک هم خیر البریّه» (بیّنه/7)

حمیری، در قرن دوم⁽¹⁾، بارها در اشعار خود به جریان نزول آیه یاد شده در شأن امام استشهاد کرده است که به بعضی از آن موارد اشاره می‌کنیم:

من ذا بخاتمه تصدّق راکعافاثابه به ذوالعرش عنه ولاء⁽²⁾

«علی علیه السّلام کسی است که در حال رکوع انگشتری خود را صدقه داده است و خداوند صاحب عرش، در عوض ولایت به او داده است».

نفسی الفداء لراکع متصدّق یوما بخاتمه فکان سعیدا⁽³⁾

«جانم فدای کسی که در حال رکوع انگشتری خود را صدقه داده است که او سعادتمند است».

من کان اوّل من تصدّق راکعا یوما بخاتمه و کان مشیرا

من ذاک قول اللّه انّ ولیّکم بعدالرسول لیعلم الجمهورا⁽⁴⁾

کسیت کسی که اولین بار در حال رکوع انگشتری خود را، در حالی که به فقیر اشاره می‌کرد، صدقه داده است.

شاهد آن، سخن خداوند است که بدون تردید ولی و سرپرست شما بعد از رسول است تا همه بدانند.

و اوّل مؤمن صلّی و زکّی بخاتمه علی رغم الکفور⁽¹⁾

«به رغم همه کافران علی علیه السّلام نخستین مسلمانی است که نماز گزارده و انگشتری خود را به عنوان زکات پرداخت کرده است».

و صدّق ما له لمّا اتاه الفقیر بخاتم المتختمینا⁽²⁾

هنگامی که فقیر آمد انگشتری را، که در دست داشت، صدقه داد.

دعبل⁽³⁾، در قرن سوم، در قصیده‌ای به این جریان اشاره می‌کند:

اذ جاءه المسکین حال صلاته فامتد طوعا بالذراع و بالید

فتناول المسکین منه خاتما هبة الکریم الا جود بن الاجود

فاختصه الرحمن فی تنزیله من حاز مثل فخاره فلیعدد

انّ الا له ولیّکم و رسوله والمؤمنین فمن یشاء فلیجحد

یکن الا له خصیمه فیها غدا واللّه لیس بمخلف فی الموعد⁽¹⁾

«هنگامی که مسکین آمد امام در حال نماز بود. امام از روی اختیار دستش را دراز کرد».

مسکین انگشتری را از دست امام گرفت. بخشش بزرگوار بخشنده فرزند بخشنده.خداوند در قرآن آیه‌ای را به او اختصاص داده است. هر کس مثل چنین افتخاری را کسب کرده برشمرد.

بدون تردید خداوند و رسول او و مؤمنان ولیّ شما هستند. هر کس می‌خواهد انکار کند.

خداوند در قیامت دشمن منکران ولایت خواهد بود و خداوند به وعده‌اش وفا خواهد کرد.

دعبل در کلامی دیگر این جریان را چنین بیان می‌کند:

ذاک الولّی الحاظی بما اعطی زکاة راکعا بصلاة⁽²⁾

«علی علیه السّلام ولی و سرپرست مسلمانان است که بهره‌مند است به زکاتی که در حال رکوع نماز پرداخته است».

صاحب بن عباد⁽³⁾، در قرن چهارم، در قصیده‌ای به این جریان اشاره می‌کند:

قالت ففی منآتی فی هل اتیشرف فقلت ابذل اهل الارض للنفل قالت فمن راکع زکّی بخاتمه فقلت اطعنهم مذ کان بالاسل⁽¹⁾

«گفت: در سوره هل اتی برای چه کسی شرافت ذکر شده است؟ گفتم: برای آن که بیشتر از همه مردم عطا و بخشش می‌کند.

گفت: آن که در حال رکوع انگشتری را زکات داده است کیست؟ گفتم: مطیع‌ترین آنان که همانند نیزه بود».

سریجی⁽²⁾، در قرن ششم، در قصیده‌ای به این جریان اشاره می‌کند:

ومن تص-دّق فی حال الرکوع ولم یسجد کما سجدت قوم لاوثان⁽³⁾

«علی علیه السّلام کسی است که در حال رکوع صدقه داده است و در برابر هیچ بتی سجده نکرده است، آن گونه که دیگران مدتی بت‌پرست بوده‌اند».

علاءالدین حلّی⁽⁴⁾، درقرن هشتم، در قصیده‌ای به‌این جریان اشاره می‌کند:

ام هل سواه فتی تصدّق راکعا لما اتاه السائل المسترفد⁽⁵⁾

«آیا غیر از علی علیه السّلام جوانمردی هست که در حال رکوع صدقه داده باشد هنگامی که مسکین از او کمک خواست».

4- اعتراف صحابه

اشاره

همان طور که گفته شد، صحابه رسول خدا صلی الله علیه وآله از بهترین کسانی هستند که می‌توانند شأن نزول آیات را بیان کنند؛ در این جا به چند نمونه از سخنان اصحاب اشاره می‌کنیم:

1 – حذیفة بن یمان

حذیفة بن یمان از اصحاب برجسته رسول صلی الله علیه وآله خداست که در جنگ تبوک در شبی که منافقان

تصمیم گرفتند به حیات آن حضرت پایان دهند، همراه آن حضرت بود و آن منافقان را شناخت، ولی حضرت به او توصیه کرد نام آنان را افشا نکند. همچنین آن شب حضرت اسامی بعضی دیگر از منافقان را که به دلیل تاریکی شب نشناخته بود و نیز مطالب دیگری نسبت به آینده امت اسلامی به او فرمود. از این رو، وی به صاحب سرّ رسول خدا | شهرت یافته است.⁽¹⁾

بعد از فتح مدائن عمر او را به سمت استاندار مدائن منصوب کرد.⁽²⁾

شخصیت حذیفة بن یمان در حدی بود که عمر هرگاه می‌خواست حاکمی را به شهری بفرستد در نامه‌ای خطاب به آن مردم می‌نوشت:

«انّی قد بعثت الیکم فلانا و امرته بکذا و کذا فاسمعوا له و اطیعوا، فلمّا بعث حذیفة الی المدائن کتب الیهم انّی قد بعثت الیکم فلانا فاطیعوه.»⁽¹⁾

من فلانی را به سوی شما فرستادم و به او دستور داده‌ام که چنین و چنان کند؛ حرفش را بشنوید و اطاعت کنید، ولی هنگامی که حذیفه را به سوی مدائن فرستاد تنها نوشت: من فلانی را به سوی شما فرستادم؛ از او اطاعت کنید.

حذیفه تا پایان عمر خلیفه دوم در این سمت باقی ماند و پس از این که عثمان به قدرت رسید او را بر این سمت ابقا کرد و تا چهل روز بعداز مرگ عثمان نیز زنده بود.⁽²⁾

امیرالمؤمنین علیه السّلام بعد از آن که قدرت را در اختیار گرفت، نامه‌ای به حذیفه نوشت و ضمن ابقای او بر این سمت سیاست‌های خود را تشریح کرد و در پایان از او چنین خواست:

«و قد وجّهت الیک کتابا لتقرأه علی اهل مملکتک، لیعلموا

رأینا فیهم و فی جمیع المسلمین فاحضرهم و اقرأه علیهم و خذ لنا البیعة علی الصغیر و الکبیر منهم ان شاءالله.» ⁽¹⁾

«برایت نامه‌ای فرستادم تا برای مردم بخوانی تا با اندیشه ما درباره خودشان و همه مسلمانان آشنا شوند. براین اساس آنان را گردآور و نامه را برایشان بخوان و از کوچک و بزرگ آنان برایم بیعت بگیر؛ اگر خدا بخواهد».

در پی دریافت نامه امام، حذیفه مردم را جمع کرد و دستور داد نامه امام را برایشان خواندند، سپس خودش منبر رفت و پس از حمد و ستایش خداوند و درود فرستادن بر محمد و آل او چنین گفت:

«الحمدلله الذی احیی الحق و امات الباطل و جاء بالعدل و دحض الجور و کبت الظالمین. ایها الناس! انّما ولیّکم اللّه و رسوله و امیرالمؤمنین حقّا حقّا و خیر من نعلمه بعد نبیّنا رسول اللّه صلی الله علیه وآله و اولی الناس بالناس و احقّهم بالامر و اقربهم الی الصدق و ارشدهم الی العدل و اهداهم سبیلاً و ادناهم الی اللّه وسیلة واقربهم برسول اللّه صلی الله علیه وآله رحما انیبوا الی طاعة اوّل الناس

سلما و اکثرهم علما و اصدقهم طریقة و اسبقهم ایمانا و احسنهم یقینا و اکثرهم معروفا و اقدمهم جهادا و اعزهم مقاما اخی رسول اللّه وابن عمّه و ابی الحسن و الحسین و زوج الزهراء البتول سیدة نساءالعالمین، فقوموا ایّها الناس! فبایعوا علی کتاب اللّه و سنّة نبیّه، فانّ لله فی ذلک رضی و لکم مقنع و صلاح و السلام.

فقام الناس باجمعم فبایعوا امیرالمؤمنین علیه السّلام با حسن بیعة و اجمعها.»

«ستایش مخصوص خداوندی است که حق را زنده کرد و باطل را میراند، عدالت را آورد وستم را دفن کرد و ستمگران را به خاک مذلت نشاند».

ای مردم! «انّما ولیّکم اللّه و رسوله و امیرالمؤمنین حقا حقا» متولی امور شما تنها خداوند و رسولش و امیرالمؤمنین است. بحق او امیرالمؤمنین است و بهترین کس بعد از رسول خدا صلی الله علیه وآله است و سزاوارترین مردم نسبت به مردم، اولی ترین مردم به رهبری است، نزدیک‌ترین مردم به صداقت، و راهنماترین آنان به عدالت و هدایت کننده‌ترین مردم به راه راست، و نزدیک‌ترین وسیله به خدا، نزدیک‌ترین خویشاوند رسول خدا صلی الله علیه وآله . به اطاعت کردن از کسی روآورید که اولین مسلمان، عالم‌ترین آنان، صادق‌ترین آنان در راه روشن، پیشین‌ترین آنان از نظر ایمان، بهترین آنان از نظر

یقین، بیشترین آنان در انجام کارهای خیر، با سابقه‌ترین آنان در مبارزه، عزیزترین آنان از نظر جایگاه، برادر رسول خدا صلی الله علیه وآله و پسر عموی او، پدر حسن و حسین، شوهر زهرای پاکدامن، برترین زنان عالم.

مردم برخیزید و براساس کتاب خدا و سنت رسول خدا صلی الله علیه وآله بیعت کنید. بی‌تردید رضایت خداوند و صلاح شما در آن است.

مردم همه برخاستند و با امیرالمؤمنین علیه السّلام به بهترین وجه بیعت کردند».

«فلمّا استتمت البیعة قام الیه فتی - من ابناء العجم و ولاة الانصار، لمحمد بن عمارة بن التیهان اخی ابی الهیثم بن التیهان - یقال له: مسلم، متقلّدا سیفا فناداه من اقصی الناس: ایّها الامیر انّا سمعناک تقول فی اوّل کلامک: انّما ولیّکم اللّه و رسوله و امیرالمؤمنین حقّاحقّا، تعریضا ممّن کان قبله من الخلفاء انّهم لم یکونوا امراءالمؤمنین حقّا، فعرفّنا ایها الامیر رحمک الله! و لا تکتمنا فانّک ممّن شهد و غبنا و نحن مقلّدون ذلک فی اعناقکم و اللّه شاهد علیکم فیما تأتون به من النصیحة لامتکم و صدق الخبر عن نبیّکم صلی الله علیه وآله.

قال حذیفه، ایّها الرجل اما اذا سألت و فحصت هکذا،

فاسمع و افهم ما اخبرک به؛ امّا من تقدّم من الخلفاء قبل علی بن ابی طالب علیه السّلام ممّن تسمّی بامیرالمؤمنین، فانّهم تسمّوا بذلک و سمّاهم الناس به و امّا علی بن ابی طالب فانّ جبرئیل علیه السّلام اتاه، بهذا

الاسم عن اللّه تعالی و شهد له الرسول صلی الله علیه وآله عن سلام جبرئیل له بامرة المؤمنین و کان اصحاب رسول اللّه یدعونه فی حیاة رسول اللّه بامیرالمؤمنین.⁽¹⁾

«پس از اتمام بیعت، جوانی از فرزندان عجم و هم پیمان انصار به نام مسلم برخاست و در حالی که شمشیرش را به گردنش آویخته بود، از انتهای جمعیت فریاد زد: ای امیر! در ابتدای سخنت شنیدیم که گفتی «انّما ولیّکم اللّه و رسوله و امیرالمؤمنین حقّا حقّا». ای امیر! این جمله تعریض به خلفای قبل است مگر آنان به حق امیرالمؤمنین نبودند؟ ای امیر! خدا تو را رحمت کند، بر ما حقایق را پنهان نکن. حقایق را به ما بگو؛

زیرا شما شاهد قضایا بودید و ما حضور نداشتیم و از شما تقلید می‌کنیم. مسؤولیت آن نیز به گردن شماست و خداوند در آنچه برای مردم خودتان خیرخواهی می‌کنید و سخن رسول خدا صلی الله علیه وآله را صادقانه به مردم می‌گویید شاهد و گواه‌ست!

حذیفه گفت: ای مرد حال که درصدد جست‌وجو برآمدی و پرسیدی، بشنو و آنچه به تو گزارش می‌کنم دریاب. خلفای قبل از علی بن ابی طالب علیه السّلام آنان که به نام امیرالمؤمنین شهرت یافته‌اند، آنان خود این نام را بر خویش نهادند و مردم نیز از آنها پیروی کردند، اما علی بن ابی طالب علیه السّلام را خداوند «امیرالمؤمنین» نامید و جبرئیل این خبر را آورد و رسول خدا صلی الله علیه وآله نیز بر این گزارش جبرئیل شهادت داد و اصحاب رسول خدا صلی الله علیه وآله در زمان آن حضرت، به علی علیه السّلام امیرالمؤمنین خطاب می‌کردند.

با توجه به این که همه کسانی که شرح حال حذیفة بن یمان را نوشته‌اند، گفته‌اند که او صاحب سرّ رسول خدا صلی الله علیه وآله بوده است و با این که حذیفه منافقان را می‌شناخت، ولی رسول خدا صلی الله علیه وآله از افشای نام آنان او را بازداشته بود، حذیفه در این سخنرانی نه تنها خودش چندین بار به این مسأله اعتراف کرده است، بلکه در پایان ادعا می‌کند که در زمان حضور رسول خدا صلی الله علیه وآله نیز اصحاب، نیز امام علی علیه السّلام را با این لقب یاد می‌کردند.

2- عمرو بن عاص

اشاره

همه کسانی که با تاریخ اسلام و درگیری‌های عصر امام علی علیه السّلام آشنا هستند، دشمنی عمروبن‌عاص و نقش او در حمایت از معاویه، در درگیری با امام علی علیه السّلام ، آگاهی دارند.

با این که عمروبن عاص برای رسیدن به دنیا در جریان

حکمیت امام علی علیه السّلام را از خلافت عزل کرد، ولی در عین حال قبل از پیوستن به معاویه در نامه‌ای به معاویه اعتراف می‌کند که حق حاکمیت از آنِ علی علیه السّلام است و آیه «انّما» در شأن او نازل شده است.

با توجه به اینکه عمروبن عاص در نامه‌اش به مطالب نامه معاویه پاسخ داده است، برای روشن شدن نامه وی ابتدا باید از محتوای نامه معاویه آگاهی یافت.

به این نامه توجه کنید:

نامه معاویه

«مِن معاویة بن ابی سفیان خلیفة عثمان بن عفّان امام المسلمین ذی النورین ختن المصطفی علی ابنته و صاحب جیش العسرة و بئر دومة المعدوم الناصر الکثیر

الخازل المحصور فی منزله المقتول عطشا و ظلما فی محرابه المعذّب باسیاف الفسقة الی عمرو بن العاص صاحب رسول الله صلی الله علیه وآله و ثقته و امیر عسکره بذات السلاسل المعظم رأیه المفخم تدبیره، امّا بعد، فلن یخفی علیک احتراق قلوب المؤمنین و ما اصیبوا به من الفجیعة بدم عثمان و ما ارتکب به جاره حسدا و بغیا بامتناعه من نصرته و خذلانه ایّاه واشیا به العامّه علیه حتی قتلوه فی محرابه، فیا لها من مصیبة عمّت جمیع المسلمین و فرضت علیهم طلب دمه من قتلته و انا ادعوک الی

الحظّ الاجزل من الثواب و النصیب الا و فر من حسن المآب بقتال من آوی قتلة عثمان.»⁽¹⁾

«از معاویه پسر ابوسفیان نماینده عثمان پسر عفان، رهبر مسلمانان صاحب دو نور، داماد رسول‌خدا صلی الله علیه وآله و عضو جیش العسره و چاه دومه که کشته شده است و با این که یاران بسیاری داشت خوار شد و در خانه‌اش محاصره گشت و تشنه و بناحق در محرابش کشته شد؛ کسی که با شمشیر فاسقان شکنجه شد. به عمرو بن عاص، صحابی مورد اعتماد و فرمانده سپاه رسول‌خدا صلی الله علیه وآله در جنگ ذات سلاسل؛ کسی که اندیشه‌اش بزرگ و تدبیرش با ارزش است».

پس از سلام، بر تو پوشیده نیست که دل مسلمانان به خاطر جنایت کشتن عثمان و آنچه همسایگان او از حسادت مرتکب شدند و از روی ستم به او کمک نکردند، داغدار است؛ نه تنها او را یاری نکردند، بلکه تحقیر هم کردند و مردم را علیه او شوراندند، به طوری که او را در محرابش کشتند. چه مصیبت بزرگی که همه مسلمانان را فرا گرفته و خونخواهی او را بر آنان واجب کرده است. من تو را به بهره‌ای بزرگ از ثواب آخرت در جنگ با آنان - که به قاتلان عثمان پناه داده‌اند - فرا می‌خوانم.

در پاسخ این نامه جنگ‌افروزانه معاویه، عمروبن عاص چنین پاسخ داد:

«من عمرو بن العاص صاحب رسول اللّه الی معاویة بن ابی سفیان؛ اما بعد، فقد وصل الیّ کتابک فقرأته و فهمته، فاما ما دعوتنی من خلع ربقة الاسلام من عنقی و التهوّر فی الضلالة معک و اعانتی ایّاک علی الباطل و اختراط السیف فی وجه علّی و هو اخو رسول اللّه و وصیّه و وارثه و قاضی دینه و منجز وعده و زوج ابنته سیدة نساء اهل الجنّة و ابوالسبطین الحسن و الحسین سیّدی شباب اهل الجنّة فلن یکون.»

«از عمرو بن عاص، صحابی رسول خدا صلی الله علیه وآله ، به معاویة بن ابی سفیان؛ بعد از سلام، نامه‌ات به‌دستم رسید. آن را خواندم و مقصودت را فهمیدم اما آنچه از من خواسته‌ای که ریسمان اسلام را از گردنم بردارم و در گمراهی گام نهم و در راه باطل تو را یاری کنم و به روی علی شمشیر کشم، که برادر رسول خدا صلی الله علیه وآله و وصی او و پرداخت‌کننده دَین او و تحقق بخشنده وعده او و همسر دخترش، سرور زنان بهشت و پدردو فرزند رسول خدا صلی الله علیه وآله حسن و حسین دو سرور جوانان اهل بهشت هستند، این کار شدنی نیست!

«و اما ما قلت انّک خلیفة عثمان فقد صدقت، و لکن تبیّن الیوم عزلک عن خلافته و قد بویع لغیره، فزالت خلافتک.»

اما این که گفته‌ای کارگزار عثمان هستی راست می‌گویی، ولی امروز تو از جانشینی او برکنار شده‌ای؛ زیرا مردم با دیگری بیعت کرده‌اند. براین اساس جانشینی تو از عثمان از بین رفته است.

«و اما ما عظّمتنی به و نسبتنی الیه من صحبة رسول‌اللّه صلی الله علیه وآله و انّی صاحب جیشه فلا اغترّ بالتزکیه و لا امیل بها عن الله»؛

«اما این که مرا بزرگ شمردی به خاطر این که صحابی رسول خداصلی الله علیه وآله و همراه سپاه او بودم، با این ستایش تو مغرور نمی‌گردم و از خدا جدا نمی‌شوم».

«و اما نسبت ابا الحسن اخا رسول اللّه صلی الله علیه وآله و وصیّه الی البغی و الحسد علی عثمان و سمیّت الصحابة فسقة و زعمت انّه اشلاهم علی قتله، فهذا کذب و غوایة»؛

«و اما این که ابا الحسن (امیرالمؤمنین علیه السّلام برادر رسول خدا صلی الله علیه وآله و وصی او را متهم به تجاوز و حسادت نسبت به عثمان کرده و اصحاب رسول خدا صلی الله علیه وآله را فاسق نامیده‌ای و تصور می‌کنی که امیرالمؤمنین علیه السّلام مردم را برای کشتن عثمان تحریک کرده است، این یک دروغ و گمراهی است».

سپس عمرو بن عاص به احادیث بسیاری که از رسول خدا صلی الله علیه وآله درباره امام علی علیه السّلام رسیده است اشاره می‌کند و آنگاه آیاتی را که درباره آن حضرت نازل شده است، بیان می‌کند:

و قوله تعالی: {إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَهُمْ راکِعُونَ}؛⁽¹⁾

تنها خدا و رسولش و مؤمنانی که نماز را به پا می‌دارند و در رکوع زکات می‌دهند ولیّ و سرپرست شما هستند.

«و کتابک یا معاویة الذی هذا جوابه لیس مما ینخدع به من له عقل او دین و السلام»⁽²⁾.

«ای معاویه! نامه‌ات، که جوابش این است، چیزی نیست که بتواند کسی را که دارای عقل یا دین باشد، بفریبد».⁽³⁾

همان طور که ملاحظه می‌کنید، عمرو بن عاص در این نامه - که نامه‌ای سیاسی است - اعتراف می‌کند که آیه {انّما ولیّکم الله...} در شأن علی علیه السّلام نازل شده است.

5- اعتراف مفسّران

اشاره

یکی از راههای شناخت صحت متن روایات تفسیری، اعتراف مفسران است. مفسران برجسته پس از نقل روایات تفسیری به جمع‌بندی و اظهارنظر می‌پردازند.

همه مفسران اهل سنت نزول این آیه را در شأن امام علی علیه السّلام نقل کرده‌اند یا به انفرادو یا به اشتراک، ولی بعضی از آنان اعترافاتی دارند که نشان می‌دهد تنها نزول آیه در شأن امام علی علیه السّلام را پذیرفته‌اند:

1. نظام الدین نیشابوری:

صاحب تفسیر غرائب القرآن و رغائب الفرقان، با این که تمام تلاش خود را در این بحث به کار گرفته تا استدلال شیعه بر این آیه را رد کند از این رو هر کس در این زمینه سخنی علیه شیعه گفته آن را گردآوری کرده است، ولی در نهایت چنین قضاوت می‌کند:

«والحقّ انّه ان صحّت الروایة فللآیه دلالة قویّة علی عظم شأن علیّ رضی‌عنه.»⁽¹⁾

«حق این است که اگر درست باشد که این آیه در شأن علی رضی اللّه عنه نازل شده، دلالت قوی بر عظمت شأن علی علیه السّلام دارد».

2. دکتر عبدالله محمود:

وی در پاورقی تفسیر مقاتل بن سلیمان می‌نویسد:

«اورد السیوطی فی الدرّالمنثور روایات صحیحة عن عبدالرزاق و غیره تؤیّد انّ الآیة نزلت فی علی ابن ابی طالب.»⁽¹⁾

«سیوطی در الدرّالمنثور روایات صحیحی از عبدالرزاق و غیر او را نقل کرده است که تایید می‌کنند که این آیه در شأن علی ابن ابی طالب علیه السّلام نازل شده است.

3. دکتر وهبه زحیلی:

از دانشمندان برجسته معاصر، می‌نویسد:

«ذکر روایات یقوی بعضها بعضا انّها نزلت فی علی بن ابی طالب الذی سأله سائل و هو راکع فی تطوّع فتصدّق علیه بخاتمه.»⁽²⁾

«روایاتی را که ذکر کرده است، که بعضی از آنها برخی دیگر را تقویت می‌کند، که این آیه در حق علی‌بن ابی طالب نازل شده است

که در حال رکوع در نماز مستحبی مسکینی از او تقاضای کمک کرد و او انگشتری خود را به او داد.

4- جلال‌الدین سیوطی:

وی از صاحبنظران در علوم قرآنی است. در اسباب النزول تنها روایاتی را که می‌گوید این آیه در شأن علی علیه السّلام نازل شده است، از چند طریق نقل می‌کند و می‌نویسد:

«فهذه شواهد یقویٰ بعضها بعضا»⁽¹⁾.

«اینها شواهدی است که بعضی از آنها برخی را تقویت می‌کند و می‌رساند که آیه در شأن علی علیه السّلام نازل شده است»

6 - مخالفت و موافقت با کتاب خدا

از شواهدی که می‌توان صحت یا عدم صحت صدور روایتی را ثابت کرد، موافقت یا مخالفت روایت با «کتاب اللّه» است؛ زیرا قرآن از جهت سند قطعی است و هیچ‌گونه تحریف و نقص و زیادی در آن راه نیافته است. بنابر این یکی از معیارهای بسیار قوی برای تشخیص روایات صحیح هم سو بودن آن روایات با آیات ولایت است.

7 - مخالفت و موافقت با سنّت قطعی

در بین روایات رسول اکرم صلی الله علیه وآله بعضی از روایات قطعی‌الصدورند؛ مثل حدیث ثقلین و ... به طوری که تمامی گروه‌های اسلامی با همه اختلافات فکری که دارند، آن را نقل کرده‌اند. مخالفت یا موافقت متن حدیثی با مفاد این گونه روایات می‌تواند شاهدی بر صحت یا عدم صحت روایت مورد بحث باشد.

معیار صحت یا عدم صحت روایت در کلام امام صادق (علیه السّلام)

«قال سألت اباعبدالله علیه السّلام عن اختلاف الحدیث یرویه من نثق به و منهم من لا نثق به؟ قال: اذا ورد علیکم حدیث فوجدتم له شاهدا من کتاب اللّه و من قول رسول صلی الله علیه وآله و الاّ فالذی جائکم به اولی به.»⁽¹⁾

«ابن ابی یعفور می‌گوید: از امام صادق علیه السّلام درباره روایات مختلفی پرسیدم که راویان «ثقه» و «غیرثقه» نقل می‌کنند؟ حضرت فرمود: وقتی حدیثی به شما رسید که شاهدی از کتاب خدا یا از سنت رسول‌خدا صلی الله علیه وآله آن را تأیید کرد،بپذیرید و گرنه آن که حدیث را آورده است شایسته‌تر است به آن.

رسول خدا صلی الله علیه وآله نیز، در تعیین صحت روایات مختلفی که از آن حضرت می‌رسید، چنین می‌فرماید:

«عن ابی عبدالله علیه السّلام قال خطب النبی صلی الله علیه وآله بمنی فقال: ایّها الناس! ما جاءکم عنّی یوافق کتاب اللّه فانا قلته و ما جاءکم یخالف کتاب اللّه فلم اقله.»⁽¹⁾

«امام صادق علیه السّلام می‌فرماید: رسول خدا صلی الله علیه وآله در منی سخنرانی کرد و ضمن آن فرمود: ای مردم! آنچه از من به شما می‌رسد که موافق کتاب خداست، من گفته‌ام و آنچه مخالف کتاب خداست، من نگفته‌ام».

امام هادی علیه السّلام در پاسخ به سؤالی درباره جبر و تفویض ضمن بیان دو معیار به شأن نزول آیه مورد بحث اشاره کرده است. به این کلام نغز توجه کنید:

«فاوّل خبر یعرف تحقیقه من الکتاب و تصدیقه و التماس شهادته علیه خبر ورد عن رسول‌الله صلی الله علیه وآله و وجد بموافقه الکتاب و تصدیقه بحیث لاتخالفه اقاویلهم حیث قال انّی مخلّف فیکم الثقلین کتاب اللّه و عترتی اهل

بیتی لن تضلّوا ما تمسّکتم بهما و انّهما لن یفترقا حتی یردا علیّ‌الحوض،⁽¹⁾فلمّا وجدنا شواهد

هذا الحدیث فی کتاب اللّه نصّا مثل قوله جلّ و عزّ: «إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَهُمْ راکِعُونَ و من یتولّ اللّه و رسوله و الذین آمنوا فانّ حزب اللّه هم الغالبون»و روت العامّة فی ذلک اخبارا لامیرالمؤمنین علیه السّلام انّه تصدق بخاتمه و هو راکع، فشکرالله ذلک له و انزل الآیه فیه فوجدنا رسول الله صلی الله علیه وآله قد اتی بقوله من کنت مولاه فعلی مولاه،⁽²⁾و بقوله انت

منّی

بمنزلة هارون من موسی الاّ انّه لا نبیّ بعدی⁽¹⁾و وجدناه یقول علیّ یقضی دینی و ینجز موعدی و هو خلیفتی علیکم من بعدی،⁽²⁾فالخبر الاول الذی استنبط منه هذه الاخبار خبر صحیح

مجمع علیه لااختلاف فیه عندهم و هو ایضا موافق للکتاب، فلمّا شهد الکتاب بتصدیق الخبر و هذه الشواهد الأخر لزم علی الامّة الاقرار بها ضرورة، اذ کانت هذه‌الاخبار شواهدها من القرآن ناطقة و وافقت القرآن و القرآن وافقها.»⁽³⁾

«نخست خبری که درستی آن از قرآن به دست آید و قرآن بدان گواه است؛ خبری است که موافق با قرآن و مورد تصدیق آن است و در آن اختلافی نیست که پیامبر صلی الله علیه وآله فرموده است: من در میان شما دو چیز گرانبها می‌گذارم؛ کتاب خدا و عترتم، خاندانم، تا شما به این دو تمسک جویید و هرگز گمراه نشوید، بدون تردید این دو از هم جدانشوند تا در کنار حوض بر من وارد شوند.

چون شواهد این حدیث را در قرآن به صراحت یافتیم، همانند گفته

خداوند عزّوجلّ: همانا سرپرست شما، خدا و رسولش و مؤمنانی هستند که نماز را به پا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند. و هر کس که از خدا و رسول و مؤمنان پیروی کند به درستی که حزب خدا پیروز است.

اهل سنت، در این جا، اخباری را روایت کرده‌اند که امیرالمؤمنین علیه السّلام در حال رکوع انگشتری خود را صدقه داد و خدا از او قدردانی نمود و این آیه را درشأن او نازل کرد و ما دیدیم که رسول خدا صلی الله علیه وآله این سخن را گفته است که هر که من مولای اویم، این علی مولای اوست و دیدیم که رسول خدا صلی الله علیه وآله به علی علیه السّلام فرمود: جایگاه تو نسبت به من همانند جایگاه هارون نسبت به موسی علیه السّلام است. جز

این که بعد از من پیامبری نخواهد بود و دیدیم که رسول خدا صلی الله علیه وآله به علی علیه السّلام فرمود: علی است که دیون مرا می‌پردازد و به وعده‌ام عمل می‌کند و اوست جانشینم بعد از من در میان شما.

بنابر این آن خبر نخست - که این اخبار از آن به دست آمده - خبری درست و مورد اتفاق مسلمانان است و اختلافی در مورد صحت آن ندارند و موافق قرآن نیز هست و قرآن به درستی آن گواهی داده است و شواهد دیگری هم دارد. در این صورت بر امت لازم است که به ضرورت آن اعتراف کنند؛ زیرا اینها روایاتی است که شواهد قرآن بدانها گویاست و موافق قرآن هستند و قرآن (نیز) موافق آنهاست.

سپس امام درباره جانشینی بلافصل حضرت امیر علیه السّلام به همین سبک به آیات دیگری استدلال می‌کند و روایات دیگری را که اهل سنت درباره امام علی علیه السّلام نقل کرده‌اند نقل و با آیات تطبیق می‌نماید که برای طولانی نشدن از آوردن آنها خودداری می‌نماییم.

8- استناد فقها

در اسلام نسبت دادن سخنی به هر کس بدون دلیل و مدرک کذب و افتر است و در مواردی مثل روزه‌داری نسبت دادن سخنی به خدا و رسول صلی الله علیه وآله موجب بطلان روزه می‌شود.

خداوند در آیات متعددی از قرآن، کسانی که سخنی را بدون داشتن دلیل قابل قبولی به خداوند نسبت می‌دهند توبیخ نموده و تهدید به عذاب نموده است.

به این آیه توجه کنید:

{وَلا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُکُمُ الکَذِبَ هذا حَلالٌ وَهذا حَرامٌ لِتَفْتَرُوا عَلی اللّهِ الکَذِبَ إِنَّ الَّذِینَ یَفْتَرُونَ عَلی اللّهِ الکَذِبَ لا یُفْلِحُونَ * مَتاعٌ قَلِیلٌ}⁽¹⁾

«به صرف دروغی که زبانتان توصیف می‌کند، نگویید این حلال است و آن حرام، تا بر خدا دروغ نبسته باشید، آنها که به خدا دروغ می‌بندند رستگار نخواهند شد و در این دنیا بهره کمی نصیبشان می‌شود و عذاب دردناکی در انتظار آنان است».

بر این اساس، فقیه در فقه اسلامی با توجه به جایگاهی که فقیه در فقه اسلامی دارد و آثاری که بر سخنان او مترتب می‌شود، به این مسئله توجه بیشتری دارد و تا اطمینان پیدا نکند، نمی‌تواند سخنی را به خداوند نسبت دهد. با توجه به نکته یاد شده، یکی ازقرائنی که می‌تواند نزول آیه مورد بحث را درباره امیرالمؤمنین علیه السّلام قطعی کند، استناد فقها به این آیه برای استنباط احکام اسلامی است.

بر اساس اینکه آیه ولایت دربارة بخشش انگشتری در حال رکوع از طرف امام علی نازل شده باشد مستند فقها قرار گرفته است؛

الف). ابوبکر الجزایری، از مفسران معاصر با اینکه از مبلغان اندیشه وهابی در عربستان است، در کتاب تفسیرش چنین می‌نویسد:

«فاستدلّ الفقهاء بهذا انّ العمل الیسیر لا یبطل الصلاة.»⁽¹⁾

«مستند فقها در اینکه کار اندک در نماز مبطل نماز نیست، این آیه است.

ب). ابوبکر جصاص در این باره می‌نویسد:

«فدلالة الآیة ظاهرة فی اباحة الصدقة فی الصلاة.»⁽¹⁾

«دلالت آیه بر اینکه صدقه دادن در حال نماز جایز است، روشن و آشکار است.

ج). قرطبی به نقل از گروهی می‌نویسد که این آیه دلیلی بر جواز عمل قلیل در نماز است؛

«و هذا یدلّ علی انّ العمل القلیل لا یبطل الصلاة، فانّ التصدّق بالخاتم فی الرکوع عمل جاء به فی الصلاة و لم تبطل الصلاة.»⁽²⁾

«این آیه دلالت می‌کند که کار اندک مبطل نماز نیست؛ زیرا بخشش انگشتری در حال رکوع کاری بوده که در حال نماز انجام گرفته و نماز را باطل نکرده است».

د). ابوالبرکات نسفی در این باره می‌نویسد:

«و الآیة تدلّ علی جواز الصدقة فی الصلاة و علی انّ العمل القلیل لا یفسد الصلاة.»⁽³⁾

«آیه دلالت می‌کند که صدقه دادن در نماز جایز است و اینکه کار اندک نماز را باطل نمی‌کند».

ه-). بیضاوی در این باره می‌نویسد

«و علی هذا یکون دلیل علی ان الفعل القلیل فی الصلاة لا

یبطلها و انّ صدقة التطوّع تسمّی زکاة.»⁽¹⁾

«بنابراین آیه دلیل بر این است که کار اندک در نماز مبطل نماز نیست و اینکه صدقه مستحبی نیز زکات نامیده می‌شود».

و). خازن در این باره می‌نویسد:

«فعلی هذا قال العلماء العمل القلیل فی الصلاة لا یفسدها.»⁽²⁾

«براساس اینکه آیه در شأن علی علیه السّلام نازل شده باشد، علما گفته‌اند که کار اندک در نماز، نماز را بر هم نمی‌زند».

آنچه نقل شد، نمونه‌ای از استناد فقها به این آیه برای اثبات حکم شرعی و گواهی برپذیرش این واقعیت است که آیه در شأن امام علی علیه السّلام نازل شده است.

قبل از ورود به بحث شبهات آیه، لازم است بحثی دربارة ولایت، انواع آن، معنای ولیّ و مولی و کاربرد و مقصود از ولایت در آیه داشته باشیم.

فصل سوّم:معنای ولایت

اشاره

معنای ولایت

ابوهلال عسکری، لغت‌شناس معروف عرب، در بحث فرق میان «مولی و ولی»، ولی را چنین معنی می‌کند:

«واصل الولیّ جعل الثانی بعد الاول من غیر فصل من قولهم هذا یلی ذاک ولیا.»⁽¹⁾

«اصل معنای «ولیّ» قرار دادن دوم به جای اول است بدون فاصله و این واژه از قول عرب گرفته شده است که این پشت سر آن می‌آید.

راغب اصفهانی همین معنی را با شرح بیشتری آورده و می‌نویسد:

«الوَلاء و التوالی ان یحصل شیئان فصاعدا حصولاً لیس بینهما ما لیس منهما و یستعار ذلک للقرب من حیث

المکان و من حیث النسبة و من حیث الدین و من حیث الصداقة و النصرة و الاعتقاد و والولایة النصرة و الولایة تولّی الامر و قیل الوِلایة و الوَلایة نحو الدِّلالة و الدَّلالة و حقیقته تولّی الامر و الولی و المولی یستعملان فی ذلک کل واحد منهما.»⁽¹⁾

«ولایت این است که حداقل دو چیز طوری به هم نزدیک شوند که بیگانه‌ای میان آنها نباشد و این معنی در نزدیکی از نظر مکان، نسبت، آیین، دوستی، یاری واعتقاد کاربرد دارد. ولایت به معنای سرپرستی کار است. گفته شده ولایت و وَلایت مثل دِلالت و دَلالت است، ولی حقیقت آن سرپرستی در کار است و «ولی» و «مولی» هر دو در این معنی کاربرد دارند.

علامه طباطبایی رحمه الله در این باره می‌نویسد:

چون ولایت (به معنای) نزدیکی خاص است، هرگاه این «ولایت» در امور معنوی تصور شود، لازمه‌اش این است که ولی نسبت به آنچه ولایت دارد، دارای اختیاراتی باشد که دیگران این اختیارات را باید از طریق او کسب کنند. براین اساس هر نوع تصرفی که دیگری می‌تواند نسبت به آن چیز انجام دهد، تنها ولی قادر به انجام آن است؛ به عنوان مثال میت که می‌توانست نسبت به ترکه‌اش تصرف

کند چون مالک بود، اکنون ولی او به دلیل وراثت در آن تصرف می‌کند. همچنین ولی صغیر در اموال او تصرف می‌کند؛ چون تدبیر امور صغیر بر عهده اوست. خداوند نیز ولی بندگان خود است؛ زیرا تدبیر امور آنان در دنیا و آخرت با اوست. همچنین خداوند ولی مؤمنان است؛ چون تدبیر امر دین آنان و دعوت به دین، توفیق آنان برای گرایش به دین و یاری دین بر عهده اوست. پیامبر نیز ولی مؤمنان است؛ چون او نسبت به قضاوت کردن میان آنان اختیار دارد. حاکم، ولی مردم است؛ چون متناسب با قدرتش در بین مردم حکم می‌کند.

خلاصه آنکه معنای ولایت در موارد کاربرد آن، نوعی نزدیکی است که سبب می‌شود ولی حق تصرف و تدبیر داشته باشد.⁽¹⁾

ولایت خداوند

اشاره

خداوند در قرآن دو نوع ولایت را برای خود اثبات می‌کند:

الف): ولایت تکوینی:

چون خداوند خالق هستی است، شایسته است که هر نوع تصرفی و به هر اندازه و هرگونه که بخواهد، در عالم هستی انجام دهد.

آیات فراوانی بیانگر این نوع از ولایت است؛

{أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیاءَ فَاللّهُ هُوَ الوَلِیُ وَهُوَ یُحْیِ المَوْتی وَهُوَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدِیرٌ}⁽¹⁾

{اللّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمواتِ وَالأَرْضَ وَما بَیْنَهُما فِی سِتَّةِ أَیّامٍ ثُمَّ اسْتَوی عَلی العَرْشِ ما لَکُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِیٍّ وَلا شَفِیعٍ أَفَلا تَتَذَکَّرُونَ}⁽²⁾.

ب): ولایت تشریعی:

خداوند در اموری که به دین مؤمنان برمی‌گردد، اعم از اصل دین، هدایت مردم، توفیق دادن و مانند اینها نیز برای خود ولایت قائل است.

آیات ذیل نمونهای از بیان این ولایت است،

{اللّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلی النُّورِ...}⁽³⁾

{وَاللّهُ وَلِیُّ المُؤْمِنِینَ}⁽⁴⁾

{وَاللّهُ وَلِیُّ المُتَّقِینَ}»⁽⁵⁾

خداوند در آیات قرآن، این ولایت تشریعی را برای پیامبر نیز قائل است، چنان که در آیات زیادی به این مهم پرداخته است؛

{إِنّا أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الکِتابَ‌بِالحَقِّ لِتَحْکُمَ بَیْنَ‌النّاسِ بِما أَراکَ اللّهُ...}⁽¹⁾

{النَّبِیُّ أَوْلی بِالمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ...}⁽²⁾

{...وَما کانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضی اللّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أَنْ یَکُونَ لَهُمُ الخِیَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ...}⁽³⁾

مفاد این آیات این است که رسول خدا صلی الله علیه وآله در هدایت امت به سوی خدا و اجرای حدود و قضاوت میان مؤمنان و آنچه به ولایت تشریعی خداوند برمی‌گردد، ولایت دارد و بر امت است که از او اطاعت کنند؛ زیرا اطاعت از او

اطاعت از خداوند است. در این زمینه آخرین آیه‌ای که آوردیم، بسیار گویاست.

در آیه «انّما» همین ولایت تشریعی را - که برای خدا و رسول ثابت است - برای «الذین آمنوا»، یعنی امام علی علیه السّلام ، نیز اثبات می‌کند؛ زیرا ولایت را به خدا و رسول و «الذین آمنوا» یکسان نسبت داده و این دلیلِ بر این است که ولایت در

هر سه مورد به یک معنی است و چنان که مفسران گفته‌اند؛ تفاوت در این است که این ولایت در خداوند «بالاصالة» است و در دیگر «بالتبّع».

باید توجه داشت که اگر ولایت در رسول و امام به گونه‌ای دیگر بود، خداوند میبایست عبارت را به شکلی بیاورد که اشتباه رخ ندهد، همان طور که در موارد مشابه این گونه است؛ به آیه توجه کنید

{قُلْ أُذُنُ خَیْرٍ لَکُمْ یُؤْمِنُ بِاللّهِ وَیُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِینَ...}⁽¹⁾

در این آیه، لفظ ایمان تکرار شده است، چون معنای آن درباره خداوند با معنای آن درباره مؤمنان یکسان نیست.

معنای مولی

همان طور که پیشتر از ابوهلال و دیگران نقل کردیم، «ولیّ» به معنای جانشین و «أولی به تصرف» است. با این حال از راه دیگری نیز می‌توان معنای آن را مشخص کرد.

به آیه زیر توجه کنید:

{...فَالْیَوْمَ لا یُؤْخَذُ مِنْکُمْ فِدْیَةٌ وَلا مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مأْواکُمُ النّارُ هِیَ مَوْلاکُمْ وَبِئْسَ المَصِیرُ}⁽²⁾

در این آیه، مفسران و لغت‌شناسان مولی را به معنای «اولی» گرفته و به شعر «لبید بن ربیعه عامری» استدلال کرده‌اند که گفته است:

فغدت کلا الفرجین تحسب انّه مولی المخافة خلفها و امامها⁽¹⁾

شعر در وصف یک گاو وحشی است که صدایی شنید، ولی نمی‌دانست که از کدام طرف است و گمان می‌کند که سزاوارتر این است که هم از پشت سر و هم از پیش رو بترسد.

بیش از پنجاه نفر از مفسران اهل سنت در آیه یاد شده «مولی» را به معنای اولی گرفته‌اند⁽²⁾که مادر اینجا به چند نمونه از آن اشاره می‌کنیم:

«زجاج» گفته است: «مولاکم ای اولی بکم.»⁽³⁾و سپس به شعر لبید استشهاد کرده است.

«بخاری» گفته است: «مولاکم ای اولی بکم.»⁽⁴⁾

«نیشابوری» گفته است: «مولاکم ای أولی بکم.»⁽⁵⁾

«کلبی» گفته است: «هی مولاکم ای أولی بکم و حقیقة المولی الولی.»⁽¹⁾

«فراء» گفته است: «مولاکم: هی أولی بکم.»⁽²⁾

با اینکه ابوعبیده نه تنها گرایشی به امیرالمؤمنین علیه السّلام ندارد، بلکه از خوارج است، چنین میگوید: «هی مولاکم، أولی بکم». وی به شعر لبید استشهاد کرده است.⁽³⁾

«ابوالعباس مبرد» گفته است: «هی مولاکم؛ أولی بکم.»⁽⁴⁾

«اخطل» - شاعر مسیحی و لغت‌شناس عرب - «مولی» را در شعرش به معنای «أولی» به کار برده است. وی خطاب به عبدالملک بن مروان می‌گوید:

فاصبحت مولاها من الناس کلّهم واحری قریش ان تهاب و تحمدا⁽⁵⁾

اخطل در این شعر مولا را درباره خلیفه تام‌الاختیار و متصرف در همه امور مسلمانان به کار برده است.

کاربرد «مولی» به معنای «أولی» در ادبیات عرب - چه شعر و چه نثر - مسئله‌ای بسیار روشن است که نیازی به استشهاد بیشتر نیست و با تتبع در آیاتی

که در آنها واژه «مولی» به کار رفته است، می‌توان به آرای مفسران در این زمینه دست یافت که برای پرهیز از طولانی شدن بحث، از بررسی این آیات خودداری می‌کنیم.

گذشته از اینکه در همین آیه مورد بحث {إِنَّما

وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا...} عبدالله بن مسعود چنین قرائت کرده است: «انّما مولاکم اللّه و رسوله.»⁽¹⁾

ما در آیه یاد شده هر یک از این دو قرائت را که بپذیریم، این دو واژه از طرف رسول خدا صلی الله علیه وآله درباره امام علی علیه السّلام به کار رفته است.

کاربرد واژه «ولی» درباره امام علی علیه السّلام

رسول خدا صلی الله علیه وآله در روایات متعددی واژه «ولیّ» را درباره امام علی علیه السّلام به کار برده است؛

«عن عبدالله عن ابیه بریدة قال بعث رسول اللّه صلی الله علیه وآله بعثین الی الیمن احدهما علی بن ابی طالب و علی الآخر خالد بن ولید، فقال: اذا لقیتم فعلیّ علی الناس

و ان افترقتما فکلّ واحد منکما علی جنده، قال: فلقینا بنی زید من اهل الیمن فاقتتلنا فظهر المسملون علی المشرکین، فقتلنا المقاتله و سبینا الذریة فاصطفی علیّ امراة من السبی لنفسه. قال بریدة فکتب معی خالد بن ولید الی رسول اللّه یخبره بذلک فلما اتیت النبی صلی الله علیه وآله دفعت الکتاب فقری‌ء علیه فرایت الغضب فی وجه رسول اللّه فقلت یا رسول اللّه صلی الله علیه وآله هذا مکان العائذ، بعثتنی مع رجل و امرتنی ان اطیعه فعلت ما ارسلت به. فقال رسول الله: لا تقع فی علی، فانّه منّی و انا منه و هو ولیّکم بعدی.»⁽¹⁾

بریده می‌گوید:

رسول خدا صلی الله علیه وآله دو نفر را به سوی یمن اعزام کرد، فرمانده یک لشکر علی بن ابی طالب علیه السّلام و فرمانده لشکر دیگر خالد بن ولید بود.

پیامبر فرمود: اگر با هم بودید فرمانده همه نیروها علی بن ابی طالب علیه السّلام است و اگر از هم جدا حرکت کردید، هریک فرمانده سپاه خود باشد. بریده می‌گوید: حرکت کردیم و با قبیله بنی زید

برخورد کردیم و جنگ درگرفت و مسلمانان پیروز شدند و رزمندگان آنان را کشتیم و زنان آنان را به اسارت گرفتیم.

علی علیه السّلام یکی از زنان اسیر را برای خودش انتخاب کرد. خالد بن ولید نامه‌ای به رسول خدا صلی الله علیه وآله نوشت و به من داد تا به رسول خداصلی الله علیه وآله برسانم و گزارش این عملیات و عملکرد علی علیه السّلام را به پیامبر باز گویم. پس از آنکه خدمت رسول خدا صلی الله علیه وآله رسیدم و نامه را خدمت آن حضرت دادم، نامه را برایش خواندند، دیدم آثار غضب در چهره رسول خدا صلی الله علیه وآله ظاهر شد.

عرض کردم: ای رسول خدا صلی الله علیه وآله ! اینجا پناهگاه ماست. شما مرا تحت فرماندهی مردی فرستادی و به من دستور داده‌ای که از او اطاعت کنم و حالا هم من وظیفه‌ام را انجام داده‌ام؟!

رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: از علی علیه السّلام بدگویی نکن. بدون تردید علی علیه السّلام از من است و من از علی علیه السّلام هستم. علی علیه السّلام بعد از من ولی شماست.

به راستی در این روایت، شرایط زمانی، مکانی، عملکرد علی علیه السّلام و شکایت از او از یمن به مدینه و گزارش حامل نامه، برخورد سرد رسول خدا صلی الله علیه وآله ، اعتراض حامل نامه و پاسخ نهایی رسول خدا صلی الله علیه وآله در خور تأمل است، به ویژه اینکه با کلمه «بعدی» توام است.

آیا می‌توان گفت «ولی» در این روایت معنایی جز امام، رهبر و پیشوا دارد؟

کاربرد واژه «مولی» درباره امام علی علیه السّلام

رسول خدا صلی الله علیه وآله در روایات متعددی واژه مولی را درباره امام علی علیه السّلام به کار برده است؛ از جمله در واقعه غدیرخم، که مراسم رسمی معرفی کردن امامعلی علیه السّلام به عنوان جانشین پیامبر است که در بسیاری از منابع اهل سنت آمده است.⁽¹⁾ما این حدیث را از منابع شیعه نیاوردیم و تنها به بعضی از منابع اهل سنت بسنده کردیم.

درباره اسناد و محتوای آن نیز به اظهار نظر چند محدث مشهور اهل سنت اکتفا می‌کنیم.

درباره طرق این روایت، سلیمان بن ابراهیم قندوزی حنفی، صاحب کتاب ینابیع المودة، پس از نقل طرقی از آن می‌نویسد:

«اخرج محمد بن جریرالطبری صاحب التاریخ خبر غدیر خم من خمسة و سبعین طریقا و افرد له کتابا سمّاه کتاب

الولایه.»⁽¹⁾

«محمد بن جریر طبری، صاحب کتاب تاریخ طبری، حدیث غدیرخم را از 75 طریق ذکر کرده و آن را در کتاب مستقلی به نام «کتاب ولایت» گردآوری کرده است».

وی در ادامه می‌نویسد:

«اخرج خبر غدیرخم ابوالعباس احمد بن محمد بن سعید بن عقده و افرد له کتابا و سمّاه الموالات و طرقه من مائه و خمسة طریق.»⁽²⁾

«ابوالعباس احمد بن محمد بن سعید بن عقده خبر غدیر خم را از 105 طریق ذکر کرده و آن را در کتاب مستقلی به نام کتاب موالات گردآوری کرده است».

سپس می نویسد:

«حکی العلامة علی بن موسی بن علی بن محمد ابی المعالی الجوینی الملقّب بامام الحرمین استاذ ابی حامد الغزالی رحمهما اللّه یتعجب و یقول رایت مجلدا فی

بغداد فی ید صحاف فیه روایات خبر غدیرخم مکتوبا علیه

المجلدة الثامنة و العشرون من طرق قوله

صلی اللّه علیه و سلم من کنت مولاه فعلیّ مولاه و یتلوه المجلدة التاسعة و العشرون.»⁽¹⁾

«ابوالمعالی جوینی امام الحرمین استاد غزالی نقل می‌کند و با تعجب می‌گوید: در بغداد در دست کتابفروشی کتابی دیدم که روایات خبر غدیر خم را گردآوری کرده و بر آن نوشته شده بود: جلد بیست و هشتم از طرق سخن رسول خدا صلی الله علیه وآله : «من کنت مولاه فعلیّ مولاه.» و بعد از این جلد بیست و نهم آن خواهد آمد».

صحت و دلالت این روایت از دانشمندان اهل سنت

اشاره

حاکم نیشابوری درباره صحت و دلالت این روایت پس از نقل روایت می‌نویسد:

«هذا حدیث صحیح علی شرط الشیخین و لم یخرجاه بطوله.»⁽²⁾

«این حدیث براساس شرایط مسلم و بخاری صحیح است؛ گرچه آنها این روایت را با تفصیل نقل نکرده‌اند».

گنجی شافعی، صاحب کتاب کفایة الطالب، پس از نقل حدیثی درباره فضائل امام علی علیه السّلام می‌نویسد:

«هذا الحدیث و ان دلّ علی عدم الاستخلاف، و لکن حدیث غدیرخم دلیل علی التولیة و هی الاستخلاف و هذا

الحدیث اعنی حدیث غدیرخم ناسخ، لانّه کان فی آخر عمره.»⁽¹⁾

«این حدیث، دلیل بر جانشینی علی علیه السّلام پس از رسول خدا صلی الله علیه وآله نیست، ولی حدیث غدیر خم دلیل بر ولایت است و ولایت همان جانشینی است و حدیث غدیرخم ناسخ بقیه احادیث است؛ زیرا حدیث غدیر در پایان عمر آن حضرت بوده است».

واسطی شافعی، صاحب کتاب مناقب نیز پس از نقل حدیث غدیر با سیزده سند ، صحت آن را به نقل از بعضی از محدثان اهل سنت یاد می‌کند و می‌نویسد:

«و قد روی حدیث غدیرخم عن رسول اللّه نحو من مائة نفس منهم العشرة و هو حدیث ثابت لا اعرف له علّة تفرد علی بهذه الفضیلة لیس یشرکه فیها احد.»⁽²⁾

«حدیث غدیر را یکصد تن از صحابه رسول خدا صلی الله علیه وآله نقل کرده‌اند که «عشره مبشره» از راویان آن هستند. این حدیث ثابتی است که من نسبت به آن نقصی نمی‌شناسم. این امتیاز، تنها از آن علی علیه السّلام است و کسی با او در این امتیاز شریک نیست».

براین اساس، ما چه قرائت عبدالله بن مسعود را در آیه بپذیریم و چه قرائت مشهور را هر دو واژه را رسول خدا صلی الله علیه وآله درباره امام علی علیه السّلام به کار برده است و هر دو واژه بر تصرف و سرپرستی امور دلالت دارد.

با توجه به نکاتی که در آینده درباره زمان نزول این سوره و بعضی از آیات آن نقل می‌کنیم، ولایت باید از تکالیفی باشد که در اواخر عمر رسول خدا صلی الله علیه وآله نازل شده و با کمال تعجب این مسئله هم در روایات شیعه مطرح شده است و هم در منابع اهل سنت.

با توجه به منابع شیعه این نکته بسیار روشن است که این مسئله حدود 80 روز قبل از ارتحال رسول خدا صلی الله علیه وآله در «حجة‌الوداع» در غدیرخم به طور رسمی اعلام شده است. امام باقر علیه السّلام می‌فرماید:

«امرالله عزّ و جلّ رسوله بولایة علیّ و انزل علیه إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِ-یمُونَ الصَّلاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکاةَ . و فرض ولایة اولی الامر فلم یدروا ما هی، فامرالله محمدا صلی الله علیه وآله ان یفسّر لهم الولایة کما فسّر لهم الصلاة و الزکاة و الصوم و الحجّ، فلمّا اتاه ذلک من اللّه ضاق بذلک صدر رسول اللّه صلّی‌علیه و آله و سلم و تخوّف ان یرتدّوا عن دینهم و ان یکذّبوه، فضاق صدره و راجع ربّه عزّ و جلّ، فاوحی اللّه عزّ و جلّ الیه: یا أَیُّها الرَّسُولُ بَلِّغْ ما

أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَاللّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ ، فصدع بامرالله تعالی ذکره فقام بولایة علی علیه السّلام یوم غدیر خم، فنادی الصلاة جامعة و امرالناس ان یبلّغ الشاهد الغائب... و کانت الفریضة تنزل بعد الفریضة الاخری و کانت الولایة آخر الفرائض، فانزل اللّه عزّ و جلّ: الیوم اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم نعمتی قال ابوجعفرعلیه السّلام: یقول اللّه لا انزل علیکم بعد هذه فریضة، قد اکملت لکم الفرائض.»⁽¹⁾

«خداوند رسولش را مأمور کرد تا ولایت علی علیه السّلام را اعلام کند و آیه: تنها سرپرست شما خدا و رسول او و کسانی هستند که نماز را به پا می‌دارند و زکات می‌دهند، و ولایت اولی‌الامر را واجب کرد، ولی مردم نمی‌دانستند ولایت چیست؟ براین اساس خداوند محمد را - که درود خداوند بر او و خاندانش باد - مأمور کرد تاولایت را برای آنان تفسیر کند، همان طور که نماز، زکات، روزه و حج را تفسیر کرده است. با آمدن این دستور، رسول خدا صلی الله علیه وآله احساس دلتنگی کرد و ترسید که مبادا مردم از دین برگردند و او را تکذیب کنند. به دنبال این احساس دلتنگی از خداوند تقاضا کرد

که او را معاف دارد که خداوند به او وحی کرد: ای پیامبر! آنچه از پروردگارت به تو رسیده است، ابلاغ کن و اگر این کار را نکنی رسالت او را تبلیغ نکرده‌ای و خداوند تو را از مردم نگهدار است».

در پی آن رسول خدا صلی الله علیه وآله دستور خداوند را علنی اعلام کرد و در روز غدیر خم با ، ولایت [امامت] علی علیه السّلام را اعلام کرد و به مردم دستور داد که شاهدان این مطلب را به غائبان برسانند.

سپس امام باقر علیه السّلام ادامه داد: واجبات الهی یکی پس از دیگری نازل می‌شد و ولایت آخرین واجبی بود که نازل شد. به دنبال آن خداوند این آیه را فرستاد تا امروز دین شما را کامل گردانیدم و نعمت خودم را بر شما تمام کردم.

امام باقر علیه السّلام می‌فرماید: خداوند می‌فرماید: بعد از این واجب، واجبی رابر شما نازل نخواهم کرد؛ زیرا واجبات شما را تکمیل کردم».

بر اساس آنچه که در منابع شیعه آمده است، آخرین واجب الهی ولایت امام علی علیه السّلام است که ابلاغ شده است، این نکات روشن می‌شود که این آیه جدا نازل شده است و ارتباطی با آیات قبل و بعد ندارد و این آیه سیاق ندارد؛ در نتیجه، هم با آخرین سوره‌ها بودن سازگار است و هم با حصر.

باید توجه داشت که واجب بودن ولایت تنها در منابع شیعه مطرح نشده است بلکه در منابع اهل سنت نیز آمده است؛

«عن ابی هارون العبدی قال: کنت اری رأی الخوارج لا رأی

لی غیره حتی جلست الی ابی سعید الخدری فسمعته یقول امر الناس. بخمس، فعملوا باربع و ترکوا واحدة.

فقال له رجل: یا ابا سعید ما هذه الاربع التی عملوا بها، قال: الصلاة و الزکاة و الحجّ و الصوم، صوم شهر رمضان. قال: فما الواحدة التی ترکوها؟ قال: ولایة علی بن ابی طالب. قال: و انّها مفترضة معهنّ؟ قال: نعم. قال: فقد کفر الناس. قال: فما دنبی.»⁽¹⁾

«هارون عبدی می‌گوید: پیرو اندیشه خوارج بودم و جز آن را قبول نداشتم، تا اینکه با «ابوسعید خدری» همنشین شدم. از او شنیدم که می‌گفت: مردم پنج وظیفه داشتند؛ چهار وظیفه را انجام دادند و یکی را واگذاشتند. شخصی از او پرسید: آن چهار وظیفه‌ای که عمل کرده‌اند چیست؟ ابوسعید گفت:

نماز، زکات، حج و روزه ماه رمضان. آن شخص پرسید: آن یکی که رها کردند، چیست؟ ابوسعید گفت: ولایت علی ابن ابی طالب. شخص پرسید: مگر این وظیفه هم مثل آن چهار تا واجب بوده است؟ ابوسعید: بله. شخص گفت: پس مردم کافر شدند؟ ابوسعید گفت: گناه من چیست؟

براساس آنچه تاکنون از لغت‌شناسان نقل کردیم و شواهدی که از کاربرد واژه ولی در روایات رسول خدا صلی الله علیه وآله آوردیم، مقصود از «ولیّ» احق و اولی است

و چنان چه کسی اصرار داشته باشد که «ولی» معانی متعددی دارد، این نظریه از دو فرض زیر خارج نیست:

الف): اشتراک معنوی واژه «ولی»

مقصود از اشتراک معنوی این است که لفظ برای یک معنای جامع وضع شده، در تمام مصادیق آن به تناسب همان معنای جامع کاربرد دارد و با قرائن یکی از معانی مشخص می‌شود.

بنابر این معنای جامع «ولی» عبارت است از کسی که کار دیگری را به عهده می‌گیرد و نوعی سلطه بر آن دارد؛ یعنی مصادیقی مثل صدیق، محبّ، ناصر، حلیف و جار، این معنای جامع را دارند.

«صدیق» و «مُحب» نوعی سلطه بر صدیق و دوست خود دارد. کارهای او را به عهده می‌گیرد. ناصر نیز دارای نوعی سلطه بر منصور است و کار کمک به او را عهده‌دار می‌شود. هم پیمان نیز نسبت به هم پیمان نوعی سلطه دارد و انجام کارهای او را به عهده می‌گیرد. همسایه نیز نسبت به همسایه خود دارای نوعی سلطه است و انجام کارهای او را عهده‌دار می‌شود. بنابر این بر فرض پذیرش اشتراک معنوی معنای آیه چنین می‌شود:

تنها کسی که به کارهای شما قیام می‌کند، خدا ورسول او وامیرالمؤمنین علیه السّلام است.

علاوه بر آن ولایت خداوند عام است و مقدمات حکمت هم در آیه اقتضا می‌کند که عام باشد. بنابر این باید ولایت پیامبر صلی الله علیه وآله و وصی او نیز چنین باشد. نتیجه این می‌شود که امام علی علیه السّلام متولی امور مؤمنان و امام آنان است و بر آنان سلطه دارد، همان طور که رسول خدا این گونه بود.⁽¹⁾

ب - اشتراک لفظی «ولیّ»

مقصود از اشتراک لفظی آن است که برای هر یک از معانی، لفظ جداگانه‌ای وضع شده است. بنابر این فرض در آیه مورد بحث، با توجه به شأن نزول آن - که درباره امام علی علیه السّلام است - و با عنایت به حصر، معانی یاد شده مناسب این است که همان متولی امور مقصود باشد، و گرنه کدام انسان اندیشمندی تصور می‌کند که خداوند با آن سرعت در پی صدقه دادن علی علیه السّلام آیه نازل کند و این اقدام را با اوصافی یاد کند که جز برای بیان یک مسئله ضروری به کار نمی‌برند و آن گاه گفته شود مقصود این است که علی علیه السّلام یاور مؤمنان است!

بر فرض که اصرار داشته باشند که مقصود از ولی همان ناصر است، با توجه به شأن نزول، کاربرد ادات حصر، منحصر کردن یاور مؤمنان در اللّه و رسول اللّه و امیرالمؤمنین علیه السّلام با دو فرض قابل تصور است:

1- اینکه گفته شود نصرت خدا و رسول و وصی شامل سرپرستی امور آنان نیز می‌شود که در این صورت، دیدگاه مورد نظر ثابت می‌شود.

2- اینکه گفته شود یاری و کمک دیگران به مؤمنان، هرگز قابل سنجش با یاری خدا و رسول و وصی نیست. در این صورت نیز مطلوب حاصل است؛ زیرا از لوازم امامت و رهبری مؤمنان این است که از آنان به صورت کامل حمایت کند، به خصوص که این یاری با یاری خدا و رسول او قرین است.

بدین ترتیب، ولایت در آیه مورد بحث، به هر معنایی که تفسیر شود، بر انحصار ولایت نسبت به خدا و رسول و وصی و اینکه این سه ولایت از یک سنخ هستند،دلالت دارد. بنابر این امام علی علیه السّلام نسبت به بقیه مردم امتیازی دارد که دیگران از آن محرومند و این جز با امامت بر آنان محقق نمی شود.⁽¹⁾

فصل چهارم :شبهات اسباب النزول

اشاره

با توجه به آنچه که درباره شأن نزول آیه و شواهد تایید کننده آن نقل کردیم، تردیدی باقی نمی‌ماند که این آیه در شأن امام علی علیه السّلام نازل شده است، ولی نظر به آن که در تفاسیر اهل سنت نام اشخاص دیگری نیز یاد شده است، اکنون به بررسی این آراء می‌پردازیم.

نخست تذکر این نکته ضروری است که برای دانشمندان اهل سنت - به خصوص اشاعره که ذهنیت خاصی نسبت به صحابه دارند و همه آنان را عادل می‌دانند⁽¹⁾و از طرفی خلافت خلفا را نیز خلافتی شرعی و صحیح می‌شمارند - دشوار است که بپذیرند این آیه، با این محتوا که خلافت را برساند، در شأن

امام علی علیه السّلام نازل شده باشد؛ زیرا با پذیرش این نکته بسیاری از شالوده‌های فکری آنان درباره صحابه و عملکرد آنان در تاریخ اسلام متزلزل خواهد شد. از این رو تلاش فراوانی کرده‌اند که یا به کلی منکر نزول این آیه در شأن امام علی علیه السّلام شوند، یا دیگران را نیز در این فضیلت شریک کنند، یا مفردات آیه را به گونه‌ای تفسیر کنند که به کلی از معنای خلافت و امامت بیگانه باشد. در عین حال این گروه‌ها که نتوانستند امام علی علیه السّلام را از این

جریان حذف کنند، به سه گروه مهم تقسیم شده‌اند:

حذف نام علی علیه السّلام از شأن نزول آیه

الف): افراد زیر بر این باورند که آیه تنها در شأن امام علی علیه السّلام نازل شده است؛ گرچه مفردات آیه را به گونه‌ای تفسیر کرده‌اند که به معنای خلافت نباشد؛

1- مقاتل در تفسیر مقاتل بن سلیمان، ج 1، ص 458.

2- ابوبکر احمد ابن علی رازی جصاص در احکام القرآن، ج 4، ص 102.

3- ثعالبی در تفسیر ثعالبی، ج 2، ص 396.

4- سمعانی در تفسیر القرآن، ج 2، ص 47.

5- سمین حلبی در تفسیر الدرالمصون، ج 4، ص 313.

6- برهان الدین بقاعی در تفسیر نظم الدرر، ج 6، ص 193.

7- سیوطی در لباب النقول فی اسباب النزول، ص 121 و در اسباب النزول، ص 147.

8- قنوجی، در تفسیر فتح‌البیان فی مقاصد القرآن، ج 3، ص 453.

9- ابوبکر جزائری در ایسرالتفاسیر لکلام العلی الکبیر، ج 1، ص 644.

ب): افراد زیر ابتدای آیه را به گونه‌ای تفسیر کرده‌اند که موافق با اندیشه شیعه نشود، ولی چون از نظر ادبی نتوانسته‌اند بخش دوم آیه یعنی {الذین یقیمون الصلوة و یؤتون الزکوة و هم راکعون} را حال نگیرند، به ناچار بر این باور شده‌اند که این بخش از آیه در شأن امام علی علیه السّلام نازل شده است:

1- ابن ابی حاتم در تفسیر القرآن العظیم، ج 4، ص 1162.

2- زمخشری در الکشاف، ج 2، ص 258.

3- نسفی در مدارک التنزیل و حقایق التاویل، ج 1، ص 456.

4- ابوالسعود در ارشاد العقل السلیم الی مزایا الکتاب الکریم، ج 2، ص 58.

ج): گروهی مفردات آیه همانند رکوع، زکات، ولایت و... را از معنای حقیقی آن خارج کرده و برای آنها معانی مجازی در نظر گرفته و بر این اساس قائل به تعمیم آیه شده‌اند. به عبارت دیگر نزول آیه درباره شخص خاصی را منکر شده‌اند. البته از سبک بحث و استدلال این گونه افراد روشن می‌شود که شیوه این

افراد تنها یک بحث قرآنی و علمی نیست، بلکه تحت‌تأثیر انگیزه‌های اعتقادی قرار دارند؛ زیرا توأم با فحش و ناسزا و توهین به شیعه است.

این عبارات توجه کنید:

«و امّا استدلال الروافض بهذه الآیة علی انّ الامام بعد رسول اللّه هو علی بن ابی طالب و انّ ابابکر و عمر و عثمان کانوا خاطئین لمخالفتهم مدلول هذه الآیه و بانتزاعهم الامامة من علی مع التشنیع علیهم بفاحش القول و مهین الشتائم فذلک محض فسق و افتراء و ایغال شنیع فی الجهالة بل انّه بهتان من القول.»⁽¹⁾

به خاطر رعایت اخلاق اسلامی از ترجمه این جملات پرهیز می‌کنیم، ولی همان طور که ملاحظه می‌کنید این سخنان قبل از آن که یک بحث علمی باشد، تصفیه حساب عقیدتی است. به هر حال اعضاء این گروه عبارتند از:

1- ماوردی در النکت و العیون، ج ، ص 48.

2- سمرقندی در بحرالعلوم، ج 1، ص 444.

3- واحدی نیشابوری در الوسیط فی تفسیر القرآن المجید، ج 2، ص 201.

4- البغوی در تفسیر البغوی، ج 3، ص 72.

5- جوزی در زادالمسیر فی علم التفسیر، ج 2، ص 292.

6- السلیمی الدمشقی، در تفسیر القرآن، ج 1، ص 393

7- جزی کلبی در کتاب التسهیل لعلوم التنزیل،، ج 1، ص 181.

8- قمی نیشابوری در تفسیر غرائب القرآن و رغائب الفرقان، ج 2، ص 284.

9- علاءالدین بغدادی مشهور به خازن در تفسیر الخازن، ج 2، ص 56.

10- ابوحیان در البحر المحیط فی التفسیر، ج 3، ص 525.

11- بیضاوی در انوارالتنزیل و اسرار التاویل، ج 2، ص 338.

12- عمر بن علی بن عادل دمشقی در اللباب فی علوم‌الکتاب، ج 7، ص 397.

13- شهاب‌الدین خفاجی در حاشیه علی تفسیر البیضاوی، ج 3، ص 498.

14- عجیلی در الفتوحات الالهیه، ج 2، ص 241.

15- احمد بن محمد بن عجیبه، در البحر المدید فی تفسیر القرآن المجید، ج 2، ص 52.

16- صاوی در حاشیة الصاوی علی تفسیر الجلالین، ج 2، ص 126.

17- فیصل بن عبدالعزیز در تفسیر توفیق الرحمن فی دروس القرآن، ج 2، ص 78.

18- الدّره در تفسیر القرآن الکریم، ج 3، ص 311 (معاصر).

19- سعید حویّ در الاساس فی التفسیر، ج 3، ص 1430.

20- جوهری در تفسیر الجواهر، ج 3، ص 194.

21- طنطاوی در التفسیر الوسیط للقرآن الکریم، ج 1، ص 200.

22- قره داغی در مواهب الرحمن فی تفسیرالقرآن، ج 3، ص 167.

23- امیر عبدالعزیز در التفسیر الشامل للقرآن الکریم، ج 2، ص 977.

از این تقسیم‌بندی که بگذریم، اقوالی که درباره شأن نزول این آیه مطرح شده بدین شرح است:

تحریف شأن نزول آیه

1- ابوبکر

اشاره

در بیش از 80 تفسیر، از کتب تفسیری و علوم قرآنی اهل سنت - که ما در این بحث مورد بررسی قرار داده‌ایم - تنها «عکرمه» مدعی است که این آیه در شأن ابوبکر نازل شده است.

نقد

1- این قول از طرف مفسران مورد بی‌توجهی قرار گرفته است، به طوری که از این تعداد کتب تفسیری و علوم قرآنی تنها یکی دو اثر این قول را نقل کرده‌اند، آن هم به دلیل آن که قائل به وحدت سیاق بوده‌اند، که در آینده مورد بحث قرار می‌گیرد.

2- از عکرمه در آیه تطهیر نیز مشابه این قول نقل شده است که برای طولانی نشدن بحث، آن را در همان جا مطرح خواهیم کرد.

2- عبادة بن صامت

اشاره

یکی از مفسران متعصب سنی و بعدها وهابیان این چنین وانمود می کنند که این آیه تنها درباره عبادة بن صامت نازل شده است. این قول از نظر تاریخی تا پیش از ابن کثیر قائل ندارد و پس از این که او تحت تأثیر سخنان استادش ابن تیمیه انبوه روایات درباره شأن نزول آیه در خصوص امیرالمومینن علیه السّلام را جعلی می‌داند، به ناچار برای جایگزینی قائل شده است که این آیه با توجه به

سیاق آن درباره عبادة بن صامت نازل شده است.

بعدها مفسران وهابی و سعودی با خشنودی از قول او استقبال کرده و در تفاسیر خود آن را آورده اند که به برخی از آنها اشاره می شود:

1- ابن کثیر در تفسیر القرآن العظیم، ج 2، ص 67.

2- عبدالمنعم در فتح الرحمن فی تفسیر القرآن، ج 2، ص 773 (معاصر).

3- عبدالله آل الشیخ در لباب التفسیر من ابن کثیر، ج 1، ص 342 (معاصر).

4- شیخ عبدالغنی در مختصر تفسیر الخازن، ج 1، ص 458 (معاصر).

5- عبدالفتاح قاضی در اسباب النزول من الصحابة و المفسرین، ص 93 (معاصر).

نقد

1- پیش از ابن کثیر کسی قائل به این قول نشده است.

2- پس از ابن کثیر نیز تا این تاریخ کسی چنین دیدگاهی نداشته است، ولی اکنون به دلیل تلاش گسترده وهابیون نقل این نظریه در تفاسیر و کتب علوم قرآنی متعصبات سنی و وهابی رو به افزایش است.

3- عبدالله بن سلام

اشاره

عده‌ای معتقدند که این آیه تنها در شأن عبدالله بن سلام نازل شده است. این عده عبارتند از:

1- هود بن محکم در تفسیر کتاب اللّه العزیز، ج 1، ص 481.

2- خالد عبدالرحمان العک در تسهیل الوصول الی معرفة اسباب النزول، ص 123 (معاصر).

3- عبدالله اسماعیل در المصنف الحدیث فی اسباب النزول، ص 143 (معاصر).

4- دکتر غازی عنایه در اسباب النزول القرآنی، ص 191.

نقد

1- درباره «هود بن محکم» در بحث تحریف شأن نزول آیات سخنانی یاد شد که تکرار نمی‌کنیم.

2- نسبت به سه نفر بعد نیز - که از معاصران هستند - چنان که در بحث عبادة بن صامت گفتیم، رد پای وهابیت و تلاش آنان برای محو مناقب امیرالمومنین علیه السّلام مشهود است.

نقد

با توجه به شواهدی که در بحث تایید متن ارائه گردید، برای هیچ انسان منصفی جای شبهه‌ای باقی نمی‌ماند که این آیه در شأن امام علی علیه السّلام نازل شده است و گذشته از نقدی که بر هر یک از اقوال وارد بود، نقد جامعی که بر همه آنها وارد است، روایات رسول اکرم صلی الله علیه وآله است که آن را تقطیع کرده‌اند؛ در نتیجه

بخشی از روایت را که جریان آمدن «عبدالله بن سلام» خدمت رسول خداصلی الله علیه وآله را نقل کرده و همین جا به آن پایان داده و پشت سر آن گفته شده است که فنزل الآیه.

در بعضی از متون دیگر جریان کلی اسلام آوردن «عبدالله بن سلام» را آورده است و سپس می‌گوید: فنزل الآیه.

در برخی از متون همین جریان تا هنگامی که «بلال حبشی» اذان می‌گوید آمده است و سپس می‌گوید: فنزل الآیه.

در بعضی از متون دیگر جریان را نقل کرده و آمدن رسول خدا صلی الله علیه وآله به مسجد و دیدن مسکین و

پرسش و پاسخ آن دو را آورده و سپس می‌گوید: فنزل الآیه.

در برخی از متون تقاضای رسول خدا صلی الله علیه وآله از خداوند را - که در روایت ابوذر وجود دارد - حذف کرده‌اند.

نقل این گونه حادثه، حکایت از آن دارد که آنان جریان را به طور کامل نیاورده‌اند، بلکه تا آن جا که متناسب ذوق و موافق با عقاید آنان بوده است نقل کرده‌اند؛

1- بسیاری از متون تفسیری روایت ابوذر - که شیعه به محتوای آن باور دارد - را به طور کامل نقل می‌کنند و در کنار آن بقیه اقوال را نقل می‌کنند.⁽¹⁾

2- شماری از متون تفسیری ابتدا جریان عبدالله بن سلام را آورده، سپس محتوای روایت ابوذر را، بدون تقاضای رسول خدا صلی الله علیه وآله نقل می‌کنند.⁽²⁾

3- تعدادی از متون تفسیری ابتدا به جریان عبدالله بن سلام اشاره نموده، سپس محتوای روایت ابوذر را به طور کامل می‌آورند و سپس این سخن را از عبدالله بن سلام نقل می‌کنند:

«ان عبدالله بن سلام قال لمّا نزلت هذه الآیه قلت یا رسول‌انا رایت علیّا تصدّق بخاتمه علی محتاج و هو راکع فنحن نتولاّه.»⁽³⁾

«عبدالله بن سلام گفت: وقتی این آیه نازل شد، به رسول خدا صلی الله علیه وآله عرض کردم: ای رسول‌خدا صلی الله علیه وآله من دیدم که علی در حال رکوع انگشتری خود را به نیازمندی صدقه داد؛ پس ما او را به عنوان ولی برمی‌گزینیم».

از این جمله پایانی - که در تفاسیر کهن وجود دارد - چند نکته زیر را می‌توان به دست آورد:

1- مفسران همه جریان را نقل نکرده‌اند، بلکه - همان طور که گفته شد - بخشی از آن را انتخاب و بقیه را حذف کرده‌اند.

2- به تصریح خود «عبدالله بن سلام» آیه درباره او نازل نشده است، بلکه آیه در شأن علی علیه السّلام نازل شده است.

3- میان نزول آیه و آمدن «عبدالله بن سلام» به خدمت رسول خدا صلی الله علیه وآله فاصله زمانی وجود دارد که این خود حکایت از آن دارد که آیه در شأن او نازل نشده است.

همه مؤمنان

اشاره

یکی از شبهاتی که بر استدلال شیعه به این آیه وارد کرده‌اند، این است که گفته‌اند: امامان شیعه نیز بر این باور بودند که این آیه تنها در شأن علی علیه السّلام نازل نشده، بلکه در حق همه مؤمنان نازل شده است. در این زمینه روایتی را به شرح زیر نقل می‌کنند:

«عن عبدالملک عن ابی جعفر قال سألته عن هذه الآیة {إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا... } قلنا: مَن الذین آمنوا؟

قال: الذین آمنوا. قلنا: بلغنا انّها نزلت فی علی بن ابی طالب. قال: علی من الذین آمنوا.»

«عبدالملک می‌گوید: از امام باقر علیه السّلام پرسیدم: مقصود از «الذین آمنوا» چه کسانی هستند؟ فرمود: مؤمنان. گفتم: به ما گفته‌اند که مقصود از «الذین آمنوا» علی بن ابی طالب علیه السّلام است. فرمود: علی بن ابی طالب علیه السّلام نیز از مؤمنان است».

این شبهه در منابع گوناگون ذکر شده است.⁽¹⁾

نقد

این روایت را از طبری نقل کرده‌اند. طبری این روایت را از دو طریق نقل می‌کند، که هر دو طریق به عبدالملک ختم می‌شود، ولی ثعلبی سند را روشن‌تر نقل می‌کند؛

عن محمد بن عبدالله عن احمد بن محمد بن اسحاق

البستی عن حامد بن

شعیب، عن سریج بن یونس عن هشیم عن عبدالملک قال سألت ابا جعفر عن قوله.⁽¹⁾

نقد سندی

1- با توجه به اینکه راوی عبدالملک، هشیم است، ابن معین درباره او گفته است: مخلط. ⁽²⁾

با توجه به این نوع قضاوت درباره او از طرف رهبران تراجم و حدیث اهل سنت، روایت او اعتباری ندارد.

نقد محتوایی

الف): پیشتر مفصل بررسی کردیم که آیه نمی‌تواند در شأن غیر از امام‌علی علیه السّلام نازل شده باشد و یکی از این طرق ادعای اجماع امت بود که از شیعه و اهل سنت نقل کردیم.

اجماع پیروان مکتب اهل بیت علیه السّلام درباره آیه

در رأس همه امام علی علیه السّلام خود ادعای اجماع را دارد که آیه تنها درباره او نازل شده است.⁽¹⁾

شیخ مفید رحمه الله، از علمای قرن چهارم⁽²⁾، ابن شهرآشوب⁽³⁾و طبرسی⁽⁴⁾از علمای قرن ششم،محقق اربلی رحمه الله⁽⁵⁾، از علمای قرن هفتم، علامه حلی رحمه الله⁽⁶⁾، از علمای قرن هشتم، و محدث بحرانی⁽⁷⁾، از علمای قرن دوازدهم نیز ادعای اجماع امت را بر نزول آیه در شأن امام علی علیه السّلام دارند.

آنچه از دانشمندان شیعه نقل شده به عنوان نمونه بود و گرنه علمای شیعه در این مسئله اتفاق نظر دارند.

ادعای اجماع از اهل سنّت

ادعای اجماع اختصاص به دانشمندان شیعه ندارد بلکه در میان اهل‌سنت نیز چنین دیدگاهی دارند. افرادی همانند مفسران ادعا کردهاند که این آیه در شأن امامعلی علیه السّلام نازل شده است.

پیشتر ما از هشت طریق ثابت کردیم که آیه یاد شده در شأن امام علی علیه السّلام نازل شده است که یکی از آنها اجماع بود و از یادکرد دوباره آنها چشم می‌پوشیم.

در اندیشه شیعه آیه درشأن امام علی علیه السّلام نازل شده است ولی بقیه امامان را هم دربرمی گیرد؛ به این روایت توجه کنید:

«عن الفضیل عن ابی جعفر علیه السّلام فی قوله { اِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا} قال: «هم الائمّة»⁽¹⁾.

«فضیل از امام باقر علیه السّلام نقل می‌کند که مقصود از «الذین آمنوا» در آیه «انّما ولیکم الله و رسوله» همه امامان هستند».

«عن الحسین بن ابی علاء قال: ذکرت لابی عبدالله قولنا فی الاوصیاء انّ طاعتهم مفروضة قال فقال: نعم، هم الذین

قال اللّه تعالی {یا أَیُّها الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّهَ وَأَطیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الأمْرِ مِنْکُمْ} و هم الذین قال اللّه عزوجل: {«إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا}»⁽¹⁾

«حسین بن ابی علاء می‌گوید: عقیدهام درباره جانشینان رسول خداصلی الله علیه وآله ررا به امام صادق علیه السّلام عرض کردم و پرسیدم آیااطاعت از آنان واجب است؟ امام صادق علیه السّلام فرمود: بلی اوصیاء کسانی هستند که خداوند درباره آنان فرموده است: از خدا و رسول و اولی الامر اطاعت کنید و آنان کسانی هستند که خداوند درباره آنان فرموده است: «تنها ولی و سرپرست شما خدا و رسول و کسانی هستند که ایمان آورده‌اند».

بر فرض صدور روایت عبدالملک - با توجه به نکته‌ای که پیشتر بیان شد - آیه همه امامان را دربرمی‌گیرد. باز هم مقصود امام، بر فرض صدور، شامل همه مؤمنان نیست، بلکه مقصود امام از «الذین آمنوا» همه امامان هستند.

گذشته از آنکه موضوع «تقیه» در دوران امامان شیعه، بحثی جدی است که در بیان مصادیق و جانشینان رسول خدا صلی الله علیه وآله برای همه و در همه جا پرهیز می‌کردند، به خصوص که حاکمان «بنی امیه» و «بنی عباس» درصدد بودند تا

بهانه‌ای به دست آورند و آل علی علیه السّلام را سرکوب کنند و به زندگی آنان خاتمه دهند که نمونه‌های فراوانی از این نوع روایات در این زمینه داریم.

به این روایت توجه کنید:

«عن ابن ابی یعفور قال: قلت لابی عبدالله اعرض علیک دینی الذی ادین اللّه به. قال: هاته. قلت: اشهد ان لا اله الاّالله و اشهد انّ محمدا رسول اللّه و اقر بما جاء به من عندالله قال: ثم وصفت له الائمة حتی انتهیت الی ابی جعفر علیه السّلام . قلت: و اقول فیک ما اقول فیهم، فقال: انهاک ان تذهب باسمی فی الناس. قال ابان: قال ابن ابی یعفور قلت له مع الکلام الاول وأزعم انّهم الذین قال اللّه فی القرآن؛ {اطیعوا اللّه و اطیعوا الرسول و اولی الامر منکم}، فقال ابوعبدالله و الآیه الآخر فاقرأه قال: قلت له جعلت فداک ای آیة؟ قال: {انّما ولیّکم اللّه و رسوله و الذین آمنوا...}⁽¹⁾

«ابن ابی یعفور می‌گوید: به امام صادق علیه السّلام عرض کردم: می‌خواهم دینم را برایتان شرح دهم. فرمود: بگو. عرض کردم: شهادت می‌دهم که معبودی جز اللّه وجود ندارد و شهادت می‌دهم

که محمد صلی الله علیه وآله رسول خداست و به آنچه که او از سوی خداوند آورده است، اعتراف می‌کنم و پس از آن، جانشینان رسول خداصلی الله علیه وآله را بیان کردم تا به امام باقر علیه السّلام رسیدم.

آن‌گاه گفتم: درباره شما نیز همان اعتقادی را دارم که درباره بقیه جانشینان دارم. امام صادق علیه السّلام فرمود: تو را نهی می‌کنم که اسم مرا در بین مردم ببری! ابان می‌گوید: ابن ابی یعفور ادامه داد که به دنبال سخن گذشته به امام صادق علیه السّلام عرض کردم معتقدم که مقصود خداوند از «اولی‌الامر»، جانشینان رسول خدا صلی الله علیه وآله هستند. امام صادق علیه السّلام فرمود: آیه دیگر را هم بخوان. عرض کردم: فدایت شوم کدام آیه؟ امام صادق علیه السّلام فرمود: «انّما ولیکم اللّه و رسوله و الذین آمنوا.»

همان طور که ملاحظه می‌کنید، در این روایت، با اینکه امام صادق علیه السّلام تصریح می‌فرماید که آیه {إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا} شامل همه امامان می‌شود، و به دلیل جو حاکم و تقیه دستور می‌دهد که

مبادا در میان مردم روی این مسئله تبلیغ کنند.

فصل پنجم :شبهات سیاق

اشاره

بعضی از شبهاتی که بر استدلال شیعه به این آیه بر خلافت بلافصل حضرت امیرالمؤمنین علیه السّلام وارد کرده‌اند، بر مسئله سیاق آیات است.

با توجه به اینکه استدلال به سیاق در بسیاری از آیات مطرح می‌شود، بحث سیاق را مشروح‌تر بیان می‌کنم.

تعریف سیاق

در تعریف سیاق گفته‌اند:

«کل ما یکشف اللفظ الذی نرید فهمه من دوالّ اخری سواء کانت لفظیه کالکلمات التی تشکل مع اللفظ الذی نرید فهمه کلاما واحدا مترابطا او حالیه کالظروف و الملابسات

التی تحیط بالکلام و تکون ذات دلالة فی الموضوع».⁽¹⁾

«آنچه غیر از لفظ مورد نظر، که بتواند معنای لفظ مورد نظر را روشن کند، چه لفظی همانند کلماتی که همراه با آن لفظ یک کلام را تشکیل می‌دهند و چه غیرلفظی همانند شرایط و احوالی که آمیخته به کلام است که در فهم موضوع دخالت دارد».

عده‌ای از مفسران برای فهم آیات بیشتر به سیاق آیات توجه می‌کردند.⁽²⁾

در این زمینه هیچ شبهه‌ای وجود ندارد که سیاق کلمات یا به عبارت دیگر چینش کلمات در آیات قرآن از طرف خداوند حکیم به گونه‌ای انجام گرفته است که ارتباط و پیوستگی علمی قرآن را بیان می‌کند و حقایق را به گونه‌ای اعجاب‌انگیز بهم ارتباط می‌دهد و متناسب با این ترکیب و محتوای آیه، صفات گوناگون خداوند را به کار می‌برد که حیرت انسان را برمی‌انگیزد؛ به این آیه توجه کنید:

{فَاعْلَمْنَّهُ لا إِلهَ إِلاّ اللّهُ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِکَ وَلِلْمُؤْمِنِینَ وَالمُؤْمِناتِ وَاللّهُ یَعْلَمُ مُتَقَلَّبَکُمْ وَمَثْواکُمْ}⁽³⁾

«بنابر این بدان که معبودی جز اللّه نیست و برای گناه خود و مردان و زنان با ایمان طلب آمرزش کن که خداوند محل حرکت و قرارگاه شما را می‌داند».

همان طور که ملاحظه می‌کنید، خداوند در این آیه چند واقعیت زیر را با هم ذکر کرده است که از ترکیب کلمات، ارتباط واقعی میان آنها روشن می‌شود:

الف) جهان هستی دارای معبودی است که جز او کسی شایسته عبودیت نیست و او «اللّه» است؛

ب) همه مؤمنان - با توجه به شناختی که از خداوند دارند - در برابر دستورات او نوعی قصور و کوتاهی دارند؛

ج) بنده با توجه به بندگی خود و ربوبیت «اللّه» باید از او آمرزش بخواهد، چرا که اگر این گناهان آمرزیده نشود در جهان ابدی برای او مشکل ایجاد می‌کند؛

د) برخی از قصور و گناه انسان آشکار و برخی پنهانی انجام می‌گیرد؛

ه-) علم الهی به همه چیز و بر همه جا احاطه دارد.

حال ارتباط علمی میان این واقعیت ها را چنین بیان می‌کند که استغفار و یکتاشناسی خداوند رابطه‌ای واقعی با یکدیگر دارند؛ زیرا معتقد بودن به یگانگی خداوند مستلزم معتقد بودن به عبودیت فرد است و طبیعی است که بنده باید در

برابر رب خاضع و خاشع باشد و از قصورها و تقصیرهای خود عذرخواهی کند و با توجه به مخفی بودن بعضی از گناهان در پایان آیه از صفت علم مطلق خداوند استفاده کرده است.

سیاق آیات

همان طور که بیان کردیم، سیاق کلمات در آیات امری مسلم است، ولی آیا در ترتیب آیات نیز چنین پیوستگی و ارتباطی وجود دارد؟

در اینکه چینش آیات در سوره‌ها به دستور رسول خدا صلی الله علیه وآله انجام گرفته هیچ شبهه‌ای نیست و در باور ما چینش آیات توقیفی است و در این زمینه تقریبا عالمان و مفسران اتفاق‌نظر دارند و جز تعداد اندکی از مفسران کسی مخالف نیست. ⁽¹⁾ولی آیا واقع شدن آیاتی در یک سوره مستلزم این است که همه این آیات به هم پیوسته و مرتبط باشند؟

از نظر عقلی چنین التزامی وجود ندارد و هیچ یک از انواع دلالت‌ها هم چنین اقتضایی ندارد که تنها به دلیل در کنار هم قرار گرفتن آیات باید میان آنها ارتباط علمی و پیوستگی ناگسستنی باشد.

این سخن مورد قبول اهل سنت نیز هست؛ صبحی صالح می‌نویسد:

«کما ان ترتیب الآیات التوقیفی لا یقتضی عقلاً ارتباط احداها بالآخری اذا وقعت کل منها علی اسباب مختلفه.»⁽¹⁾

«توقیفی بودن ترتیب آیات از نظر عقلی چنین اقتضایی ندارد که هر یک از آیات با دیگری ارتباط داشته باشد؛ زیرا آیات اسباب نزول مختلفی دارد».

باید توجه داشت که این سخن با بحث تناسب آیات و سوره‌ها منافاتی ندارد؛ زیرا بحث تناسب آیات در جایی مطرح است که چند آیه با هم نازل شده باشد. این تنها سخن ما نیست، بلکه اهل سنت نیز بر این باورند؛

خضری در این باره می‌نویسد:

«المناسبة علم حسن و لکن یشترط فی حسن ارتباط الکلام ان یقع فی امر متحد مرتبط اوّله بآخره. فان وقع علی اسباب مختلفه لم یشترط فیه ارتباط احدهما بالآخری.»⁽²⁾

بحث تناسب آیات، علم خوبی است، ولی در جایی کلام تناسب نیکو خواهد داشت که مجموعه آیات در موضوعی وارد شود که اول و آخر آن با هم ارتباط داشته باشد، ولی اگر نزول آیات اسباب مختلفی داشته باشد تناسب آیات و ارتباط آنها شرط نیست.

همچنین باید یادآور شویم که این سخن با بحث وحدت موضوعی سوره‌ها سازگاری دارد؛ زیرا وحدت موضوعی سوره‌ها به این معنی است که موضوعی کلی را تعقیب کند که در آیات آن سوره جلوه بارزی داشته باشد، نه اینکه همه آیات باید با موضوع سوره در ارتباط باشد. در این خصوص اهل سنت نیز همین سخن را می‌گویند؛ صبحی صالح در این باره می‌نویسد:

«و انّما یغلب فی السورة الواحدة ان تکون ذات موضوع بارز کلی.»⁽¹⁾

«غالب در سوره این است که یک موضوع بارز و روشن کلی داشته باشد».

نزول سوره مائده

با توجه به اینکه سه آیه از آیات ولایت مورد بحث در سوره مائده واقع شده است، پرداختن به این سوره و هدف از نزول آن ضروری است.

در اینکه سوره مائده در سالهای پایانی عمر رسول خدا صلی الله علیه وآله نازل شده است، شبهه‌ای نیست ولی درباره زمان آغاز نزول آیات این سوره عده‌ای بر این باورند که آیات این سوره درچهار سال پایانی زندگانی رسول خدا صلی الله علیه وآله و در مدینه نازل شده است.

آغاز نزول این سوره در سال هفتم هجری روی داد، ولی ادامه آن تا روزهای پایانی عمر رسول خدا صلی الله علیه وآله ادامه داشت؛ زیرا در همین سوره آیه «اکمال» در «حجة‌الوداع» در سال دهم هجری - هشتاد روز قبل از وفات آن حضرت - نازل گردید.⁽¹⁾

هدف از سوره مائده

اشاره

مفسران اسلامی با تلاشی که در فهم محتوای هر سوره انجام داده‌اند، به ویژه در عصر اخیر، به این نتیجه رسیده‌اند که هر سوره هدف یا هدف‌های خاصی را دنبال می‌کند که جامع میان آیات هر سوره است و امروزه به نام «وحدت موضوعی» در هر سوره خوانده می‌شود.⁽²⁾

دانشمندان اسلامی تأکید دارند که هر سوره دارای جامعیت واحدی است که در انسجام و به هم پیوستگی آیات آن نقش دارد. اولین وظیفه مفسّر - پیش از ورود به تفسیر آیات - به دست آوردن آن وحدت جامع حاکم بر سوره است تا به خوبی بتواند به مقاصد سوره دست یابد.⁽³⁾

با توجه به نکته یاد شده، مفسران اسلامی هدف از نزول سوره مائده را وفای به عهدها و پیمانها و حفظ آنها می‌دانند.⁽¹⁾

بر همین اساس سوره با جمله {یا أَیُّها الَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالعُقُودِ...}⁽²⁾

«ای مؤمنان به پیمانها وفادار باشید»، آغاز می شود.

در توضیح این هدف باید گفت: با توجه به تصریح آیه {الیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ} سوره مائده در زمانی نازل شده است که دوران سیادت مشرکان به سر آمده بود و مسلمانان به اقتدار و مقام والایی در شبه جزیره عربستان دست یافته بودند. در چنین دوره‌ای مسلمانان به تکمیل قوانینی نیاز داشتند که شئون مختلف زندگانی آنان را به گونه‌ای سامان دهد.

گذشته از آن در این دوره اهل کتاب یعنی یهود و نصارا تحت حمایت و پیمان مسلمانان در شبه جزیره عربستان زندگی می‌کردند. ازاین جهت مسلمانان نیازمند قوانینی بودند که در دوبخش زیر وظایف آنان را مشخص کند:

الف - قانونگذاری برای تنظیم روابط مسلمانان با یکدیگر، به ویژه با توجه به روند رو به گسترش اسلام و پایان حیات رسول خدا صلی الله علیه وآله و انقطاع وحی؛

ب - قانونگذاری برای تنظیم روابط مسلمانان با ملل دیگر، به خصوص اهل کتاب که تحت حمایت حکومت اسلامی رسول خدا صلی الله علیه وآله زندگی می‌کردند.

با توجه به این دو انگیزه، سوره مائده احکام کلی فراوانی را دربردارد. عده‌ای از مفسران احکام کلی را که در سوره مائده آمده شمارش کرده‌اند که تعداد آنها به30 حکم کلی رسیده است⁽¹⁾که از این جمله شانزده پیام آن اختصاص به مسلمانان دارد.⁽²⁾

با توجه به نکات یاد شده باید گفت: سیاق آیات به دو شرط زیر قرینه‌ای برای فهم آیات دیگر است:

1- از نظر تاریخی و شأن نزول ثابت شود که این آیات با هم و یکجا نازل شده است.

2- در این آیات دلیلی برخلاف سیاق وجود نداشته باشد که در آن صورت با وجود دلیل برخلاف سیاق نمی‌توان به قرینه بودن سیاق اعتماد کرد.

شبهاتی که به استناد سیاق بیان کرده‌اند، به شرح ذیل است:

1- «ولیّ» به معنای ناصر

اشاره

گفته‌اند؛ در آیات قبل و بعد از این آیه نیز این واژه به کار رفته است و چون در آنها ولیّ به معنای ناصر و محب است، ولایت در این آیه نیز باید چنین باشد.

به این شبهه توجه کنید:

«بل المراد به الناصر و المحبّ، لانّ الولایة المنهیّ عنها فیما قبل هذه الآیة و فیما بعدها هی بهذا المعنی، فکذا الولایة المامور بها.»⁽¹⁾

«مقصود از ولیّ، ناصر و محبّ است؛ زیرا ولایتی که در قبل و بعد از این آیه ممنوع شده است به همین معنی است.

بنابر این ولایتی که در این آیه به آن دستور داده شده است نیز باید به همین معنی باشد.

اکنون به بررسی آیات قبل و بعد می‌پردازیم تا مشخص شود که ولایت در این آیات به معنای ناصر است یا خیر؟

مدعیان سیاق بر این باورند که آیات 51 تا 67 سوره مائده با هم نازل شده است؛

طبری پس از نقل جریان شأن نزول می‌نویسد:

«فانزل اللّه تعالی ذکره: یا ایها الذین آمنوا لا تتخذوا الیهود، الی قوله ویعصمک من الناس.»⁽¹⁾

عده‌ای نیز بر این باورند که آیات 51 تا 56 این سوره با هم نازل شده است:

{یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصاری أَوْلِیاءَ بَعْضُهُمْ

أَوْلِیاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظّالِمینَ}.

{فَتَرَی الَّذینَ فی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسارِعُونَ فیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشی أَنْ تُصیبَنا دائِرَةٌ فَعَسَی اللّهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَیُصْبِحُوا عَلی ما أَسَرُّوا فی أَنْفُسِهِمْ نادِمینَ}.

{وَ یَقُولُ الَّذینَ آمَنُواهؤلاءِ الَّذینَ أَقْسَمُوا بِاللّهِ جَهْدَ أَیْمانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَکُمْ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خاسِرینَ}.

{ یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا مَنْ یَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اللّهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَی الْمُؤمِنینَ أَعِزَّةٍ عَلَی الْکافِرینَ یُجاهِدُونَ فی سَبیلِ اللّهِ وَ لا یَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ ذلِکَ فَضْلُ اللّهِ یُؤتیهِ مَنْ یَشاءُ وَ اللّهُ واسِعٌ عَلیمٌ}

{إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ}.

{وَ مَنْ یَتَوَلَّ اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذینَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللّهِ هُمُ الْغالِبُونَ}.

شأن نزول آیات

مدعیان سیاق بر این باورند که مجموع این آیات یکجا نازل شده است، ولی درباره زمان نزول آن نظریه های زیر مطرح شده است:

1- بعد از جنگ بدر مسلمانانی که با یهودیان پیمان داشتند به یهودیان هم پیمان خود گفتند قبل از اینکه حادثه‌ای مثل بدر بر سر شما نازل شود، ایمان بیاورید. مالک بن صیف یهودی گفت: پیروزی بدر شما را مغرور کرده است، در حالی که قریش با جنگ آشنا نبودند. بگذارید بین ما و شما جنگی پیش آید، آن روز خواهید فهمید که جنگ چیست و جنگجو کیست؟

در این حال عبادة بن صامت به رسول خدا صلی الله علیه وآله عرض کرد: من از هم پیمانان یهودی خود برائت می‌جویم و عبدالله بن ابیّ گفت: من این کار را نمی‌کنم. پس این آیات نازل شد.⁽¹⁾

2- بعد از جنگ «بنی قینقاع» با رسول خدا صلی الله علیه وآله عبدالله بن ابیّ به حمایت از آنان برخاست و عبادة بن صامت نزد رسول خدا صلی الله علیه وآله آمد و آن سخنان را گفت.⁽¹⁾

3- بعد از جنگ احد عده‌ای از مسلمانان وحشت کردند که مبادا دوباره کفار مسلط شوند.

یکی از مسلمانان به رفیقش گفت: من به فلان یهودی پیوسته، یهودی می‌شوم و از او امان می‌گیرم. رفیقش گفت: من هم به فلان نصرانی در شام می‌پیوندم و نصرانی می‌شوم و امان می‌گیرم.⁽²⁾

4- عکرمه مدعی است مقصود «ابولبابه» است که وقتی پیامبر او را به سوی بنی قریظه فرستاد و آنان حاضر شدند که تسلیم دستور رسول خدا صلی الله علیه وآله شوند، «ابولبابه» خیانت کرد و با دستش اشاره کرد که در آن صورت کشته خواهید شد.⁽³⁾

نقد

1- طبری بعد از نقل این آراء، درباره شأن نزول آیات یاد شده می نویسد:

«و لم یصحّ بواحد من هذه الاقوال الثلاثة خبر تثبت بمثله حجّة»⁽¹⁾

«هیچ یک از این آراء سند درستی ندارد که بتوان با آن مطلبی را ثابت کرد».

براین اساس هیچ‌یک از این شأن نزول‌هایی که نسبت داده‌اند، سندی ندارد تا بتوان گفت که آیه «انّما» نیز در همین ارتباط نازل شده است و یا اینکه این آیات با هم نازل شده‌اند؛ تا آیات سیاق پیدا کند و برای فهم آیه باید سیاق را مورد توجه قرار داد.

2- این شأن نزول‌ها با تاریخ قطعی نیز سازگاری ندارد؛ زیرا همه مفسران بر این باورند که این سوره از آخرین سوره‌هایی است که بر رسول خدا صلی الله علیه وآله نازل شده است و - همان طور که پیشتر نقل کردیم - دست کم سال هفتم هجری را گفته‌اند آن هم به این دلیل که در آیات یاد شده است کلمه {فَعَسَی اللّهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ} آمده است و مقصود از فتح هم فتح مکه است. پس باید دست کم سال هفتم باشد، در حالی که این قول هیچ تاییدی ندارد که مقصود از فتح در این آیه فتح مکه باشد؟

حتی اگر این نظریه را هم بپذیریم که این سوره در سال هفتم هجری نازل شده است، باز هم شأن نزول‌های گفته شده با تاریخ قطعی سازگاری ندارد؛ زیرا

اگر بگوییم این جریان بعد از جنگ بدر بوده است، جنگ بدر در سال دوم هجری اتفاق افتاده است، در حالی که این آیات سال هفتم به بعد نازل شده است و اگر بپذیریم که این جریان بعد از جنگ «بنی قینقاع» با رسول خدا صلی الله علیه وآله اتفاق افتاده است، عده ای وقوع جنگ بنی قینقاع را در سال دوم هجری⁽¹⁾و عده‌ای در سال سوم⁽²⁾می‌دانند.

بنابر این باز هم با زمان نزول این سوره سازگاری ندارد و اگر این شأن نزول را بپذیریم که بعد از جنگ احد بوده است، جنگ احد نیز در سال سوم اتفاق افتاده است و با نزول این آیات و سوره سازگاری ندارد؟

اگر این شأن نزول را بپذیریم که مربوط به ابولبابه و جریان جنگ بنی قریظه است، در آن صورت نیز با نزول سوره سازگاری ندارد؛ زیرا جنگ بنی‌قریظه بالاتفاق بعد از

جنگ احزاب و در سال پنجم هجری روی داده است.⁽³⁾

3- پیشتر بیان شد که سیاق در صورتی ثابت می‌شود که آیات مورد بحث یکجا نازل شده و همچنین قرینه‌ای برخلاف سیاق وجود نداشته باشد. تنها با کنار هم قرار دادن این آیات، نمی‌توان حکم کرد که این آیات با هم نازل شده‌اند.

4- شأن نزول‌ها با خطاب آیات نیز سازگار نیست؛ زیرا اگر این شأن نزول‌ها صحت داشته باشد، نباید یهود و نصارا با هم ذکر شوند؛ چه اینکه اگر مقصود از ولایت، ولایت به معنای نصرت است، بر فرض این که بپذیریم که بین مسلمانان و یهودیان پیمانهایی وجودداشته که براساس آن پیمانها یکدیگر را یاری می‌کردند، در دوران یاد شده در مدینه مسلمانان با نصارا معاشرتی نداشته‌اند و معاهده‌ای نیز میان آنان وجود نداشته است. معاشرت با نصارا بعد از جریان مباهله و در سال نهم هجری آغاز می شود.

5- وحدتِ سیاق، با هدف آیات قبل و بعد از آیه «انّما» سازگار نیست؛ زیرا هدف در آیات قبل، نهی از انتخاب یهود و نصارا به عنوان «ولیّ» و سرزنش منافقان و بیماردلان از گرایش به یهود و نصارا و حمایت از آنان است، بدون اینکه یهود و نصارا مخاطب باشند، در حالی که در آیات بعد، یهود و نصارا مورد خطاب هستند و آنان را مورد سرزنش قرار داده، محکوم به نفاق و فسق می‌نماید و با دوگانه بودن هدف در آیات، چگونه می‌توان قائل به وحدت سیاق شد؟

6- اگر ولایت در آیات قبل به معنای نصرت باشد به دلایل زیر با خود آیات و ویژگی‌هایی که در آیات به کار رفته است، سازگار نیست؛

الف - در آیه می‌فرماید: {بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ}؛ این ولایت، ولایت نصرت نیست؛ زیرا آنچه پیروان هر دینی را اعم از یهود و نصارا و ... به هم پیوند می‌دهد، ولایت محبت و دوستی در سایه دین است نه اینکه آنها با هم پیمان همکاری بسته باشند.

ب - در آیه می‌فرماید: {وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ}؛ این ولایت نیز نمی‌تواند ولایت نصرت باشد؛ زیرا تنها قرارداد و پیمان همکاری میان دو گروه موجب نزدیکی روحی آنها نمی‌شود چه بسا دو گروه که دشمن سرسخت هم هستند، بنا به ضرورتی با هم پیمان همکاری منعقد می‌کنند. همانند پیمانی که بعد از ورود رسول خدا صلی الله علیه وآله به مدینه میان آن حضرت و یهود بسته شد؛ طایفه‌ای که مسلمانان هرگز با آنها احساس همبستگی نکردند، تا چه رسد به اینکه {وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ} شود. آنچه موجب می‌شود که شخصی از یک گروه به حساب آید، ولایت محبت و دوستی است که گرایش روحی و همفکری و ... را در پی دارد.

7- مدعیان سیاق بر این باورند که آیه 54 درباره ابوبکر و یاران او نازل شده است و بر این اساس باید با آیات قبل و بعد بیگانه باشد. در عین حال می‌گویند: تمام این آیات درباره «عبادة بن صامت» و «عبدالله بن ابیّ» نازل شده است.؟!

همان طوری که قبلاً اشاره شد یکی از عجیبترین نظریه ها این است که آیه ولایت حتی آیه قبل از آن هر دو درباره ابیبکر ابی ضحائم نازل شده است!

2. آیه در مورد ابوبکر نازل شده است

اشاره

یکی دیگر از شبهات سیاق این است که گفته‌اند با توجه به اینکه آیه قبل درباره ابوبکر نازل شده است، مناسب این است که این آیه نیز درباره ابوبکر نازل شده باشد. به این شبهه توجه کنید.

«ایضا الآیة المتقدّمة نزلت فی ابی‌بکر کما مرّ من انّه هوالذی حارب المرتدین، فالمناسب ان تکون هذه ایضا فیه.»

این شبهه در برخی منابع آمده است

نقد

اشاره

در این شبهه نیز مقدمه های زیر مسلّم فرض شده و سپس این نتیجه گرفته شده است که باید مقصود از آیه «انّما» هم ابوبکر باشد.

1- آیه قبل درباره ابوبکر نازل شده است؛

2- ارتداد در آیه به معنای اصطلاحی آن به کار رفته است؛

3- مقصود از مرتدین، معترضان به حکومت ابوبکر هستند.

الف - شأن نزول آیه ارتداد

درباره آنکه آیه قبل، یعنی آیه ارتداد، درباره چه کسی یا کسانی نازل شده است، نظریه های زیر مطرح شده است:

الف - افرادی مثل واحدی نیشابوری و سیوطی در لباب النقول فی اسباب النزول به شأن نزول آیه نپرداخته‌اند و از دیدگاه آنان آیه درصدد بیان حکم کلی است.

ب – مفسران اهل سنت - که شأن نزول آیه را مطرح کرده‌اند - آن را قول منحصر نمی‌دانند، بلکه یکی از اقوال این است که آیه قبل درباره ابوبکر نازل شده است.

البته محققان این قول را نیز نپذیرفته‌اند؛ طبری پس از نقل اقوال می‌نویسد:

«و اولی الاقوال فی ذلک عندنا بالصواب ما روی به الخبر عن رسول اللّه انّهم اهل‌الیمن قوم ابی موسی الاشعری.»⁽¹⁾

«ما معتقدیم که از میان نظریه های مطرح شده واقع بینانه ترین آنها این است که مقصود از آیه قبل اهل یمن، از خویشان ابو موسی اشعری هستند؛ چنان که از رسول خدا صلی الله علیه وآله این گونه روایت شده است».

ج – مفسران شیعه - که این شأن نزول را برای آیه ذکر کرده‌اند - دو گروه هستند:

1- گروهی بر این باورند که این آیه درشأن امیرالمؤمنین علیه السّلام و یاران او نازل شده است.⁽¹⁾مؤید این قول نیز این است که اوصافی که در این آیه به کار رفته، رسول خدا صلی الله علیه وآله آنها را درباره امام علی علیه السّلام در روایات دیگر به کار برده است. شایان ذکر است که این اوصاف در روایات اهل سنت نیز فراوان است؛ رسول‌خدا صلی الله علیه وآله وصف «یحب اللّه و یحبّه الله» را درباره امام‌علی علیه السّلام در جنگ خیبر به کار برده است⁽²⁾و اینکه آن حضرت درباره امام علی علیه السّلام فرموده است که اوست که بعد از من با ناکثین، قاسطین و مارقین جهاد می‌کند.⁽³⁾

2- گروهی بر این باورند که این آیه درشأن امام زمان علیه السّلام و یاران او نازل شده است. مؤید این قول نیز جمله «فسوف یاتی الله» است که برای استقبال به کار می رود⁽¹⁾

بنابر این اصل شأن نزول آیه قبل درباره ابوبکر نه تنها مورد تردید و شک است، بلکه به طور قطع نیز نمی‌تواند مقصود ابوبکر باشد؛ زیرا خداوند در این آیه جمله «فسوف یاتی اللّه بقوم» را به کار برده است که بنابرقواعد مسلم ادبیات عرب هرگاه سوف بر سر فعل مضارع درآید، فعل مضارع اختصاص به آینده پیدا می‌کند. این آیه از کسانی سخن می‌گوید که در عصر نزول آیه هنوز وجود خارجی ندارند، در حالی که ابوبکر و یاران او سالها قبل از نزول آیه وجود داشتند!

3- در بسیاری از تفاسیر معتبر عامه آمده است که مراد از این آیه سلمان فارسی و قوم او هستند وقتی این آیه نازل شد اصحاب پرسیدند: منظور از این آیه چیست؟ پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله دست بر شانه سلمان فارسی نهادند و فرمودند:

«هذا وذووه ثم قال لوکان الدین معلقاً بالثریا لناله رجال من

ابناء الفارس»⁽¹⁾

ب - معنای ارتداد

در آینده به طور مشروح بیان می‌کنیم که واژه‌هایی که در قرآن به کار رفته است، نمی‌تواند به معنای اصطلاحاتی باشد که این واژه‌ها در قرون بعدی بین مسلمانان به خود گرفته‌اند، بلکه باید به همان معنای لغوی آن باشد، یا دست کم متناسب با آن معنی به کار رفته باشد.

در معنای لغوی ارتداد گفته شده است.

«الارتداد و الردّة، الرجوع فی الطریق الذی جاء منه، لکن الردّه تختص بالکفر و الارتداد یستعمل فیه و فی غیره.»⁽²⁾

«ارتداد و رده به معنای بازگشت از راهی که آمده است می‌باشد، ولی رده اختصاص به بازگشت به کفر دارد، اما ارتداد در این مورد و موارد دیگر به کار می‌رود».

بنابراین ارتداد به کار رفته در آیه به معنای اصطلاحی نیست تا قرینه‌ای باشد بر اینکه آیه درباره ابوبکر نازل شده است.

ج - معترضان به حکومت ابوبکر

اینکه گفته شده چون ابوبکر با مرتدان جنگیده است پس آیه درباره او نازل شده است پذیرفته نیست؛ چرا که هواداران ابی بکر سعی کردهاند حتی مخالفان شخص ابوبکر را نیز مرتد بخوانند در حالی که آن زمان عدهای واقعاً مرتد شده و گرد پیامبران دروغین را گرفته بودند ولی عدهای از مسلمانان راستین و اصحاب پیامبر بودند که بر عهد غدیم خم باقی مانده و ولایت و جانشینی را حق امیرالمومنین علیه السّلام میدانستند. قرائن حاکی از آن است که مخالفان ابوبکرتنها وی را قبول نداشتند، نه اینکه مرتد شده باشند؛ به عنوان نمونه طبری، مورخ اهل سنت، پس از نقل حوادث سال یازدهم شعری از شاعران همین گروه را میآورد که نشان می‌دهد آنان شخص ابوبکر را قبول نداشتند. به دو بیت از این قصیده توجه کنید:

اطعنا رسول اللّه ما کان بیننا فیال عبادالله مالا بی بکر

ایورثنا بکرا اذا مات بعده وتلک لعمرالله قاصمة الظهر⁽¹⁾

«تا پیامبر صلی الله علیه وآله در بین ما بود از او اطاعت کردیم، خدایا ابوبکر چه می‌گوید، آیا بعد از مرگ ابوبکر باید پسرش رهبر ما باشد. به خدا سوگند این مسئله کمرشکن است».

یکی از قبائلی که به بهانه ارتداد مورد هجوم قرار گرفت قبیله «مالک بن نویره» بود.

«مالک بن نویره»؛ رئیس قبیله‌ای بود که در زمان جاهلیت او را هم ردیف شاهان می‌دانستند. بعد از مسلمان شدن، رسول خدا صلی الله علیه وآله مسؤولیت صدقات قبیله‌اش را به او واگذار کرد. بعد از رحلت رسول خدا صلی الله علیه وآله «خالد بن ولید» به بهانه ارتداد از طرف ابوبکر مأمور سرکوبی قبیله «مالک بن نویره» شد. ولی در اولین برخورد با این قبیله چشم خالد به زن مالک، که زنی زیبا بود افتاد، دلباخته او شد. با اینکه اینان مسلمان بودند و نماز می‌خواندند و مالک نماینده رسول خداصلی الله علیه وآله بود، خالد با مکر و حیله آنان را خلع سلاح کرد و مردان آنان از جمله مالک بن نویره را کشت و برخلاف همه دستورات دینی همان شب زن مالک را به عنوان همسر در اختیار گرفت و با او هم‌بستر شد. گزارش این جنایت به مدینه رسید. ابوبکر خالد را احضار کرد. هنگام ورود به مسجد تیرهایی را در عمامه‌اش گذاشته بود، تا چشم عمر به او افتاد، برخاست و تیرها را در آورد و آنها را شکست و گفت:

«قتلت امرءً مسلما، ثم نزوت علی امرأته و اللّه لارجمنّک باجمارک»؟

«مسلمانی را کشته‌ای و با زنش همبستر شده‌ای. به خدا سوگند تو را سنگسار خواهم کرد؟ ولی ابوبکر او را بخشود»!⁽¹⁾

از دیگر قرائن، شهادت عمر در همین جمله است که «مالک بن نویره» مسلمان بوده است.

به راستی جای تعجب نیست که «مالک بن نویره» نماینده رسول خدا صلی الله علیه وآله، مرتد باشد،ولی خالد بن ولید و دیگران با چنان عملکردی مسلمان باشند؟

انسان از تناقض‌گویی این گروه تعجب می‌کند؛ از یک سو می‌گویند: این آیه درباره ابوبکر نازل شده است پس باید آیه بعد هم درباره او نازل شده باشد. این جمله به این معنی است که این سه آیه به طور مستقل و ارتباطی با آیات قبل و بعد ندارد. از سوی دیگر می‌گویند: مجموع این آیات از 51 تا 57 و به قولی تا 67 یکجا همه در شأن عبادة بن صامت» است.

د - مفاد آیات

بر اساس نظر ما این آیه نه درباره ابوبکر نازل شده و نه مستقل است، بلکه این چهار آیه با هم نازل شده است و این آیه به منزله نتیجه سه آیه قبل است؛

زیرا وقتی عده‌ای از مسلمان نماها یهود و نصاری را به عنوان «ولیّ» برگزیدند و به آنان گرایش روحی پیدا کردند.

زمینههای این گرایش روحی و ولایت پذیری آنان به شرح زیر است:

1- گرایش روحی و قلبی به دشمنان خدا و رسول خدا صلی الله علیه وآله است. قلبی که جای محبت دشمنان خدا و رسول شد، دیگر جای محبت خدا و رسول و مؤمنان نمی‌شود؛ چنان که خداوند فرمود:

{ما جَعَلَ اللّهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَیْنِ فی جَوْفِهِ }⁽¹⁾

2- اظهار ذلت این‌گونه مسلمان نماها در برابر کفار و اظهار عزّت در برابر مسلمانان!؛

3- سستی در جهاد با یهود و نصارا و تحمل نکردن مشکلات این مبارزه و محرومیت‌های قطع روابط با آنان؛

4- هراس از هر سرزنشی در راه خدا؛ از این رو حاضر نیستند در راه خدا قدم بردارند و مبارزه کنند.

با توجه به نکات یاد شده - چنان که گفتیم - این آیه در حکم نتیجه آیات قبل و درصدد بیان این نکته است که اگر عده‌ای از دین خدا برگردند به خدا زیان نمی‌رسانند و خداوند قادر است گروهی را بیاورد که از دین خدا دفاع کنند،

به خدا عشق بورزند و خداوند نیز آنان را دوست داشته باشد و بدون هیچ مسامحه‌ای با دشمنان خدا و رسول مبارزه کنند، در برابر مؤمنان ذلیل باشند و در برابر کفار عزیز و سرزنش هیچ سرزنش‌گری هم آنان را متزلزل نکند. ویژگی‌های این قوم و شرایط زمانی پیدایش

این گروه در روایات آخرالزمان به خصوص در تفاسیر روایی ذیل آیه:{فَهَلْ یَنْظُرُونَ إِلاَّ السّاعَةَ أَنْ تَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً فَقَدْ جاءَ أَشْراطُها فَأَنّی لَهُمْ إِذا جاءَتْهُمْ ذِکْراهُمْ}⁽¹⁾آمده است که برای طولانی نشدن از ذکر این روایات پرهیز می‌کنیم.

3- تناقض آیات

اشاره

از شبهاتی که با توجه به سیاق آیات مطرح شده تناقض آیات است. به این بیان که آیه ارتداد قوی‌ترین دلیل بر امامت ابوبکر است و اگر آیه بعد - که آیه «انّما» ست - دلیل بر امامت علی علیه السّلام باشد، تناقض پیش می‌آید و چون تناقض آیات باطل است، دلالت این آیه نیز بر امامت امام باطل است.

به این شبهه توجه کنید:

«انّا قد بیّنا بالبرهان البیّن ان الآیة المتقدّمة و هی قوله یا ایها الذین آمنوا من یرتد منکم عن دینه الی آخر الآیة من اقوی الدلائل علی صحّة امامة ابی‌بکر، فلودلّت هذه الآیة

علی صحّة امامة علیّ بعد الرسول، لزم التناقض بین

الآیتین و ذلک باطل، فوجب القطع بان هذه الآیة لا دلالة فیها علی ان علیّا هو الامام بعدالرسول.» این شبهه در برخی از منابع آمده است.⁽¹⁾

نقد

فخر رازی در این استدلال چند مسأله را قطعی فرض نموده و به نتایج زیر دست یافته است:

1- این آیه درباره ابوبکر و اصحاب او نازل شده است؛

2- ارتداد در این آیه به معنای ارتداد اصطلاحی است و مقصود از مرتدان، معترضان به حکومت ابوبکر هستند؛

3- دلالت این آیه بر امامت ابوبکر قطعی است.

در حالی که هیچ یک از این مقدمات نه تنها مسلم نیست، بلکه قابل اثبات هم نیست؛ اما چرا مقدمه اول قابل اثبات نیست؟ پیشتر بیان کردیم که در بین شیعه هیچ‌کس قائل نیست که آیه درباره ابوبکر نازل شده باشد. همة اهل سنت نیز این نظریه را قبول ندارند. گذشته از آنکه بیان شد، ترکیب این آیه حکایت از آن دارد که قوم مورد بحث در عصر نزول آیه وجود خارجی نداشتند.

مقدمه دوم نیز نه تنها قطعی نیست، بلکه قابل اثبات هم نیست؛ زیرا پیشتر روشن شد که نه ارتداد در این آیه به معنای اصطلاحی آن است و نه مخالفان ابوبکر مرتد شده بودند، بلکه غیر از هواداران پیامبران دروغین دیگران مسلمانانی بودند که ابوبکر را به عنوان جانشین رسول خدا صلی الله علیه وآله قبول نداشتند.

مقدمه سوم نیز همین‌گونه است؛ زیرا تنها جمله‌ای که فخر رازی به آن استدلال می کند عبارت {فسوف یاتی اللّه بقوم یحبّهم و یحبّونه} است که گذشته از آنکه مصداق آن مشکوک است، معنای آن نیز دلالت روشنی ندارد؛ زیرا استدلال فخر رازی این است که چون این قوم محبوب خدا هستند، پس باید امام مسلمانان باشند!

اشکالها:

1- این جمله با هیچ توجیه ادبی، عقلی و نقلی بر لزوم امامت دلالت نمی‌کند.

2- بر فرض که این جمله دلالت کند که مصداق این آیه باید امام باشد مصداق آیه « یک قوم» است نه «افراد» و کسی نمی‌تواند ادعا کند که آن قوم همه امامند.

3- بر فرض که افراد مقصود باشند، باید دلالت بر امامت «خالد بن ولید» - که اوصاف خالد را پیشتر بیان کردیم - کند! زیرا همه اتفاق نظر دارند که در این حوادث ابوبکر از مدینه خارج نشده و خالد بن ولید بوده است که آن عملیات را رهبری می‌کرده است

گذشته از اینها، اشکال‌های زیر نیز بر اصل استدلال فخر رازی وارد است:

1- اگر جمله «یحبّهم و یحبّونه» دلالت بر امامت می‌کند، چرا فخر رازی به کاربرد همین جمله از طرف رسول خدا صلی الله علیه وآله در جنگ خیبر درباره امام علی علیه السّلام استدلال نمی‌کند. به این جریان توجه کنید.

«حاصرنا خیبر فاخذ ابوبکر فانصرف و لم یفتح له، ثمّ اخذه عمر من الغد فخرج و رجع و لم یفتح له، و اصاب الناس شدة فقال رسول الله: انّی دافع اللواء الی رجل یحبّه اللهُ و رسولُه و یحبّ اللهَ و رسولَه لا یرجع حتی یفتح علیه.»⁽¹⁾

«خیبر را محاصره کردیم، فرماندهی به ابوبکر واگذار شد، ولی کاری از پیش نبرد و بازگشت. روز بعد فرماندهی به عمر واگذار شد. او نیز کاری از پیش نبرد و بازگشت و مردم با مشکلات زیادی روبرو شده بودند. در چنین شرایطی پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: بدون تردید فردا پرچم را به دست مردی خواهم داد که خدا و رسول او را دوست دارند و او نیز خدا و رسول را دوست می‌دارد. او تا پیروزی را به دست نیاورد، باز نخواهد گشت».

اگر جمله «یحبّهم» و «یحبّونه» دلالت بر امامت می‌کند؛ چرا در اینجا دلالت نمی‌کند، با این تفاوت که مصداق «یحبّهم و یحبّونه» در آیه معلوم نیست، ولی اینجا، مصداق آن ، امام علی علیه السّلام است ؛ زیرا نه تنها مسلمانان

بلکه خلیفه دوم، هم آرزو می‌کرد ای کاش این جمله دربارة او بیان شده بود.⁽¹⁾

این حدیث که به حدیث الرایه معروف شده در بین اهل سنت از چنان شهرتی برخوردار است که عده‌ای از محدثان آنان درباره آن کتاب مستقل نوشته‌اند؛ حافظ ابوعبدالله محمد بن عبدالله ابن البیع حاکم نیشابوری (متوفای 405) کتابی به نام طرق حدیث الرایه دارد.⁽²⁾

2- نزول آیه «انّما» درشأن امام علی علیه السّلام قطعی است؛ زیرا همه به اتفاق این شأن نزول را گفته‌اند، حال یا به صورت اشتراک و یا به صورت انفراد. از طرفی دلالت آیه بر مسئله رهبری نیز بسیار روشن است؛ زیراواژه ولایت در آن به کار رفته و با کلمه «انّما» - که از ادات حصر است - نیز بیان شده است.

بنابراین اگر سخن فخر رازی را بپذیریم برای رفع تعارض باید از دلالت آن آیه بر امامت ابوبکر دست برداشت؛ زیرا نزول آن آیه درباره او مشکوک است و به هیچ وجه بر امامت او دلالت ندارد.

3- فخر رازی مدعی است که این آیه از قوی‌ترین دلائل امامت ابوبکر است ولی ابوبکر و طرفدرانش در عصر رسالت که حضور داشتند و شأن نزول آیات را دیده بودند، اگر این آیه درباره او نازل شده بود و چنین دلالتی داشت. قطعا در «سقیفه» برای اثبات مشروعیت خود به آن استدلال می‌کرد در حالی که در مدارک سقیفه چنین چیزی را نمیبینیم.

4- ابوبکر هرگز مدعی نشد که این آیه درباره او نازل شده است و هیچ‌یک از معاصران او هم چنین ادعایی نکرده‌اند و این قول تنها از عکرمه نقل شده است که پانزده سال بعد از ارتحال رسول خدا صلی الله علیه وآله به دنیا آمده است،⁽¹⁾در حالی که

امام علی علیه السّلام - همان طور که پیشتر بیان شد - نه تنها مدعی است که این آیه درباره او نازل شده است بلکه ادعای اجماع امت را نیز دارد و به آن استدلال نیز کرده است که مشروح آن در آینده بیان خواهد شد.

5- در اندیشه اهل سنت اکثر قریب به اتفاق بر این باورند که نصّی بر امامت هیچ‌کس وجود ندارد. حتی عده‌ای از آنان در کتب خود بابی را به این مسئله اختصاص

داده‌اند، به عنوان مثال «ابن کثیر» باب مستقلی را با نام «باب ان رسول لم یستخلف» ذکر می‌کند⁽¹⁾و به پیروی از او، سیوطی نیز بابی را با همین عنوان در کتاب خود آورده است⁽²⁾و آنان که تلاش زیادی کرده‌اند که مشروعیت حکومت ابوبکر را از راه نصّ درست کنند و در کتب خود بابی را با عنوان «باب استخلاف ابی‌بکر» آورده‌اند، هر چه کوشیده‌اند در طول 23 سال رسالت رسولخدا صلی الله علیه وآله تنها نماز خواندن ابوبکر را به عنوان دلیل آورده‌اند که تمام این باب را دو روایت تشکیل می‌دهد⁽³⁾که آن هم در واقع یک روایت است و تفاوت آن دو در تعبیر ابن زمعه است که در روایت دوم، تخطئه عمر شدیدتر است.

برای روشن شدن مسئله به این روایت توجه کنید:

«عن عبدالله بن زمعة قال: لمّا استعز برسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم و انا عنده فی نفر من المسلمین دعاه بلال الی الصلاة، فقال مروا من یصلّی للناس، فخرج عبدالله بن زمعة، فاذا عمر فی الناس و کان ابوبکر غائبا فقلت یا عمر، قم فصلّ بالناس، فتقدّم فکبّر، فلمّا سمع رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم صوته - و کان عمر رجلاً مجهرا - قال: فاین ابوبکر؟ یأبی اللّه ذلک و المسلمون یابی اللّه ذلک و المسلمون، فبعث الی ابی‌بکر، فجاء بعدان صلّی عمرتلک الصلاة، فصلّی بالناس.»⁽¹⁾

«عبدالله بن زمعه می‌گوید: وقتی بیماری رسول خدا صلی الله علیه وآله شدت یافت من و عده‌ای از مسلمانان نزد او بودیم. بلال از رسولخداصلی الله علیه وآله تقاضا کرد که برای نماز خواندن به مسجد تشریف بیاورند. پیامبر فرمود به یک نفر بگویید با مردم نماز بخواند».

عبدالله بن زمعه می‌گوید: وقتی به مسجد آمدم به عمر گفتم برخیز و با مردم نماز بخوان. او نیز برخاست و تکبیر گفت و چون رسولخدا صلی الله علیه وآله صدای عمر را شنید، چون صدای عمر بلند بود، فرمود: ابوبکر کجاست؟. خدا و مسلمانان این کار را نمی‌پسندند.

سپس به دنبال ابوبکر فرستادند و او نیز آمد و بعد از آنکه عمر آن نماز را

خوانده بود، ابوبکر با مردم نماز خواند».

برای روشن شدن اینکه محدثان نتوانسته‌اند در این زمینه حدیثی بیابند - و گرنه به هر قیمتی که بود آن را ثبت می‌کردند - به موارد ذیل اشاره می‌کنیم:

الف – طرفداران حکومت ابوبکر پس از تلاش بسیار تنها همین روایت نماز خواندن ابوبکر با مردم را آورده اند و سعی کرده‌اند تا بدین وسیله صلاحیت ابوبکر را برای امامت ثابت کنند که گذشته از مشکل سند و متن، این کار از نظر اهل سنت ارزش ندارد؛ زیرا آنان امامت هر مسلمانی را در نماز جایز می‌دانند؛ هر چند آن مسلمان فاسق باشد!

ب - به علاوه این روایت تنها درباره ابوبکر است و عمر را نیز تخطئه می‌کند، ولی در مورد عمر و عثمان، هیچ روایت یا آیه‌ای که بر امامت آنان دلالت کند، وجود ندارد.

ج - محقق کتاب سنن ابی داوود درباره این روایت که تنها روایت در این مورد است، می‌نویسد:

«انفرد به ابو داوود عن الکتب الستّه.»⁽¹⁾

«در میان کتب سته، تنها ابو داوود این روایت را نقل کرده است».

4- «ولیّ» به معنای یاور

اشاره

گفته‌اند با توجه به اینکه آیات پیش از آیه ولایت درباره تقویت دلهای مؤمنان و از بین بردن ترس آنان از مرتدان است، باید مقصود از «ولیّ» در این آیه نیز ناصر باشد.

به این شبهه توجه کنید:

«انّا لا نسلّم انّ المراد بالولیّ المتولیّ للامور المتصرّف فیها تصرّفا عاما، بل المراد بها الناصر، لانّ الکلام فی تقویة قلوب المؤمنین و ازالة الخوف عنها عن المرتدّین.»

«ما نمی‌پذیریم که مقصود از «ولیّ» در آیه متولی امور باشد، به گونه‌ای که اختیاراتی فراگیر داشته باشد، بلکه مقصود از «ولایت» یاری کردن است؛ زیرا سخن در تقویت دلهای مؤمنان و از میان برد ترس آنان از مرتدان است».

این شبهه نیز در منابع گوناگون آمده است.⁽¹⁾

نقد

گویندگان این سخن نیز خواسته‌اند بر شمار شبهات بیفزایند، با این پندار که کثرت شبهات دلیل بر اعتبار علمی گوینده یا ضعف مکتب تشیع است وگرنه این شبهه نیز ناقص طرح شده است؛ زیرا این شبهه در صورتی وارد است که مسائل زیر از نظر تاریخی اثبات شود:

1- این آیه و آیه، قبل با هم نازل شده باشند؛

2- ارتداد در آیه به معنای ارتداد اصطلاحی باشد؛

3- آیه قبل درباره ابوبکر نازل شده باشد؛

4- مقصود از مرتدان در آیه قبل، مخالفان ابوبکر باشند؛

5- مخالفان سیاسی ابوبکر - که به مشروعیت خلافت او اعتراض داشتند - به راستی مرتد شده باشند، در حالی که هیچ‌یک از این مسائل از نظر تاریخی و علوم قرآنی قابل اثبات نیست.

فصل ششم :شبهات ادبی

اشاره

بعضی از شبهاتی که به استناد ادبیات عرب بیان کرده‌اند عبارتند از:

1 - لغو بودن ذکر رکوع بعد از صلات؛

گفته‌اند، اگر مقصود از رکوع، رکوع اصطلاحی باشد، با توجه به اینکه قبل از این جمله، عبارت {یقیمون الصلوة} آمده است و صلات شامل رکوع هم می‌شود، ذکر {و هم راکعون} لغو خواهد بود.

به این شبهه توجه کنید:

«و الرکوع هنا ظاهره الخضوع لا الهیئة التی فی الصلاة، لانّه یلزم فی هذا القول تکریر الرکوع لقوله یقیمون الصلاة.»

این شبهه در منابع گوناگون آمده است.⁽¹⁾

نقد

در پاسخ به این شبهه ابتدا باید جایگاه جمله «و هم راکعون» را از نظر ادبی مشخص کرد.

درباره این جمله دو احتمال زیر داده شده است:

1 - اینکه «واو» عاطفه و جمله عطف بر جملات قبل باشد که عده‌ای بر این باورند.

در این جمله دو وجه جایز است که روشن‌ترین آن این است که جمله عطف بر جمله‌های گذشته است پس معنای آیه چنین می‌شود: «ولی و سرپرست شما تنها کسانی هستند که نماز می‌خوانند و زکات می‌دهند و رکوع می‌کنند».⁽¹⁾

براساس این نظریه این اشکال مطرح می‌شود که ذکر «راکعون» تکرار و لغو است؛ زیرا قبل از آن جمله {یقیمون الصلوة} آمده است.

پاسخهای مفسران اهل سنت

الف - چون رکوع بارزترین رکن نماز است و به دلیل اهمیت – آن – بر خلاف جملات قبل – این جمله را اسمیه آورده و نگفته است؛ «یرکعون» ⁽²⁾

این پاسخ - همان طور که ملاحظه می‌کنید - ادعایی بیش نیست و دلیلی بر اظهر بودن رکوع نسبت به بقیه ارکان نداریم و ایشان هم نتوانسته برای اثبات آن دلیلی ارائه کند، بلکه اگر بحث مقایسه بین ارکان نماز مطرح شود، آشکارترین ارکان نماز تکبیرة الاحرام است؛ زیرا با گفتن آن نماز آغاز و کارهای منافی نماز با گفتن این تکبیر حرام می‌شود.

ب - ممکن است تکرار برای تأکید باشد، چون نماز در میان تکالیف الهی از شرافت و عظمت زیادی برخوردار است.⁽¹⁾

چنان که ملاحظه می‌کنید، این پاسخ نیز ربطی به موضوع ندارد؛ زیرا اشکال این بود که تکرار ذکر رکوع پیش می‌آید، نه تکرار نماز و پاسخ یاد شده مبتنی بر تکرار نماز

است، در حالی که در آیه نماز تکرار نشده است.

ج - ذکر رکوع بعد از نماز بدین خاطر است که شریف‌ترین اعمال نماز رکوع است.⁽²⁾

این پاسخ نیز که شریف‌ترین اعمال نماز رکوع است؛ ادعایی بیش نیست، زیرا در روایات آمده است که نزدیک‌ترین حالت انسان به خدا در حال سجده است؛ به این روایت توجه کنید:

«قال النبی صلی الله علیه وآله : اقرب ما یکون العبد من ربّه و هو ساجد.»⁽¹⁾

نزدیک‌ترین حال قرب بنده به پروردگارش هنگام سجده است.

بدین سان اشکال تکرار رکوع و لغو بودن آن در صورتی وارد می‌شود که «واو» را عاطفه بدانیم. در این صورت، هیچ یک از پاسخ‌هایی که ارائه کرده‌اند قانع‌کننده نیست.

اشکال اساسی که بر عاطفه گرفتن «واو» وارد می‌شود؛ این است که با توجه به اینکه «انّما» برای حصر است و خداوند در مقام تعیین ولی و سرپرست مسلمانان بعد از رسول خداست، اگر واو را عاطفه بدانیم، این هدف تأمین نمی‌شود؛ زیرا معنای آیه این می‌شود که ولی و سرپرست شما خدا و رسول خدا و کسانی هستند که نماز می‌خوانند و زکات می‌دهند و رکوع می‌کنند.

این اوصاف در همه مسلمانان وجود دارد و از طرفی همه نمی‌توانند «ولیّ» باشند پس حصری اثبات نمی‌شود.

2- بیشتر مفسران عامه و تمام مفسران خاصه این نظریه را پذیرفته‌اند که «واو» حالیه و صاحب حال نیز فاعل {یقیمون و یؤتون} است.

توجیه های زیر از سوی مفسران اهل‌سنت ارائه شده است:

الف - رکوع به معنای اصطلاحی نیست، بلکه به معنای خضوع است؛

چون عدهای از صحابه در هنگام نزول این آیات در حال نماز و عده‌ای در حال پرداخت زکات بوده‌اند و این دو کار را با حالت خضوع انجام می‌دادند، این آیه نازل شد.⁽¹⁾

گرچه رکوع در لغت به معنای خضوع آمده است ولی در بکارگیری لغتی که چند معنی دارد در یک معنای معین، نیاز به قرائتی است که مؤید معنای یاد شده باشد، در حالی که در اینجا رکوع را به معنای خضوع گرفتن نه تنها قرینه مؤید ندارد، بلکه بر خلاف تاریخ و کتاب و عقل است.

1- در این پاسخ ادعا شده است که صحابه هنگام نزول آیه در حال نماز و پرداخت زکات بوده‌اند، در حالی که نزول آیه چند دقیقه هم طول نمی‌کشد. اگر پرداخت زکات از طرف امیرالمؤمنین علیه السّلام را نادیده بگیریم و انکار کنیم - که این گروه درصدد چنین کاری هستند - از نظر تاریخی چه دلیلی هست که در آن لحظه اصحاب در حال پرداخت زکات بودند؟ انسان با اندک تأمل در می‌یابد که این سخن بی‌مدرک است.

از طرفی اگر پرداخت زکات از سوی صحابه در آن لحظه اثبات نشود، براساس این نظریه، جمله {یؤتون الزکاة} را نمی‌توان معنی کرد و جمله‌ای خلاف واقع خواهد بود؛

2- اگر رکوع به معنای خضوع باشد، اشکال تکرار به گونه‌ای دیگر وارد می‌شود؛ زیرا نماز و زکات هر دو کار عبادی هستند وعبادت باید با اخلاص و خضوع انجام شود. در این صورت جمله {و هم راکعون} به معنای و «هم خاشعون» است که با قرآن تناسب ندارد؛

3- اگر رکوع به معنای خضوع باشد، گذشته از دو اشکال پیشین، اشکال دیگری نیز خواهد داشت، بدین معنی که هدف آیه که تعیین ولی بعد از نبی صلی الله علیه وآله است تأمین نمی‌شود؛ زیرا خضوع در نماز و زکات در این صورت، میان همه مسلمانان مشترک است، نه آنکه به عده‌ای ویژه اختصاص داشته باشد تا با حصر «انّما» متناسب باشد.

ب - «واو» عاطفه نیست، ولی رکوع هم به معنای اصطلاحی نیست.

اگر «واو استینافی» باشد جایز است که مقصود از رکوع، مبالغه در مواظبت بر نافله‌ها باشد.⁽¹⁾

نقد

1- هیچ کس در هیچ لغتی رکوع را به معنای مواظبت بر نافله معنی نکرده است؛

2- در شرع نیز لفظ رکوع بر مواظبت بر نافله اطلاق نشده است؛

3- در میان دانشمندان نیز رکوع اصطلاحی به معنای مواظبت بر نافله نیست.

4- براساس این نظریه، آیه شأن نزول نخواهد داشت؛ زیرا معنای آیه این می‌شود: ولیّ شما خدا و رسول و کسانی هستند که نمازمی‌گزارند، زکات می‌دهند و بر نافله‌ها مواظبت می‌کنند؛

این ویژگی همه مسلمانان را در برمی‌گیرد؛ چنان که طرفداران نظریه «تعمیم» می‌گویند.

5- هدف آیه نیز - همان طور که در اشکال پیشین بیان شد - تأمین نخواهد شد.

ج – دانشمندان شیعه بر این باورند که «واو» حالیه است، و رکوع نیز به معنای اصطلاحی آن به کار رفته است در این صورت هم حصر «انّما» درست است و هم هدف آیه تأمین می‌شود؛ زیرا در این صورت مصداق منحصر در امام علی علیه السّلام است و اشکال تکرار نیز وارد نیست؛ چه اینکه اشکال تکرار براساس عاطفه بودن «واو» مطرح می‌شد و براساس حالیه بودن «واو» تکرار پیش نمی‌آید

و این اشکال را بر شیعه وارد کرده‌اند؛ زیرا براساس عاطفه بودن، «واو» معنای آیه چنین می‌شد: ولیّ شماتنها خدا و رسول او و کسانی هستند که نماز می‌گزارند و زکات می‌دهند و رکوع می‌کنند، ولی براساس حالیه بودن «واو» معنای آن این گونه می‌شود: ولیّ شما تنها خدا و رسول و کسانی هستند که نماز می‌گزارند و در حال رکوع زکات می‌دهند که بیان حالت پرداخت زکات است، نه بیان کاری که در نماز انجام می‌شود، تا در جمله قبل تکرار شده باشد.

2 - عدم اطلاق زکات بر صدقه مستحبی

گفته‌اند؛ زکات هر کجا به کار رود به زکات واجب اختصاص دارد و بر صدقه مستحبی اطلاق نمی‌شود. به این شبهه توجه کنید:

«انّ الزکاة لا تاتی الاّ بلفظها الخاص بها و هو الزکاة المفروضة، فهی اسم للواجب لا للمندوب.»

بنابر این مقصود از رکوع، رکوع نماز نیست، تا بگوییم آیه در شأن علی علیه السّلام نازل شده است.

این شبهه در بعضی از منابع ذکر شده است.⁽¹⁾

نقد

زکات از منظر لغت

بدون تردید، زکات واژه‌ای عربی است و قبل از اینکه پیامبر اسلام به رسالت برانگیخته شود و قرآن نازل گردد، عرب زبانان واژه زکات را در گفتگوهای خود به کار می‌برده‌اند.

بنابر این باید دید در لغت عرب زکات به چه معنی است؟

ابن منظور از لغت‌شناسان عرب‌زبان در این‌باره می‌نویسد:

«قال ابوعلی: الزکاة صفوة الشی‌ء و زکّاه اذا اخذ زکاته وتزکّی ای تصدّق.»⁽¹⁾

«زکات، برگزیده چیز است و زکّاه؛ یعنی برگزیده‌اش را گرفت و تزکّی؛ یعنی انفاق کرد».

«قال الفراء: زکاة صلاحا.»⁽²⁾

«قال ابو زید النحوی: واصل الزکاة فی اللغة الطهارة و النماء و البرکة و المدح و کلّه قد استعمل فی القرآن و الحدیث.»⁽³⁾

اصل زکات در لغت به معنای طهارت، رشد، برکت و ستایش است و همه این موارد در قرآن و حدیث به کار رفته است.

میر شریف می‌نویسد:

«الزکاة فی اللغة الزیادة.»⁽¹⁾«زکات در لغت به معنای زیادی است».

راغب می‌نویسد:

«اصل الزکاة النموّ الحاصل عن برکة اللّه تعالی و یعتبر ذلک بالامور الدنیویة و الاخرویة و منه الزکاة مما یخرج الانسان من حق اللّه تعالی الی الفقراء و تسمیته بذلک لما یکون فیها من رجاء البرکة او لتزکیة النفس، ای تنمتیها بالخیرات و البرکات.»⁽²⁾

«اصل زکات، رشدی است که از برکت خداوند حاصل می‌شود و این مسئله هم در امور دنیوی و هم در امور اخروی کاربرد دارد. از همین مقوله است زکاتی که انسان به عنوان حق خداوند به فقرا می‌دهد و اینکه به چنین مالی زکات می‌گویند یا به امید برکت در مال است، یا بدین سبب است که باعث تکامل نفس می‌شود».

زکات در قرآن

اشاره

قرآن کتاب عربیِ مبین است⁽¹⁾و برای انذار اعراب و دیگران نازل شده است.⁽²⁾

بنابر این باید واژه‌هایی که در آن به کار می‌رود یا به همان معنایی باشد که در لغت عرب کاربرد دارد، یا دست‌کم مناسبتی با معنای لغوی داشته باشد.

واژه زکات در قرآن 32 بار به کار رفته است که برخی از مصادیق آن بدین شرح است:

الف - درباره مشرکان

{قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحی إِلَیَّ أَنَّما إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَاسْتَقیمُوا إِلَیْهِ وَ اسْتَغْفِرُوهُ وَ وَیْلٌ لِلْمُشْرِکینَ * الَّذینَ لا یُؤتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ بِاْلآخِرَةِ هُمْ کافِرُونَ}⁽³⁾

«بگو من فقط یک انسان مانند شما هستم به من وحی شده است که تنها معبود شما خدای یگانه است، به او رو آورید و از او طلب

آمرزش کنید. وای بر مشرکان؛ آنان که زکات نمی‌دهند و به آخرت ایمان ندارند.

با توجه به نکات زیر، مقصود از این زکات زکات واجب نیست:

1- این سوره مکی است و حال آن که زکات در مدینه واجب شده است؛⁽¹⁾

2- شأن نزول آیه را چنین گفته‌اند که مشرکان قریش، که حجاج را سقایت و اطعام می‌کردند، اعلام نمودند این امکانات را در اختیار کسانی که به پیامبر ایمان آورده‌اند قرار نمی‌دهند. این آیه درباره آنان نازل شده است؛⁽²⁾

3- مشرکان مکه اعتقادی به پیامبر و قرآن نداشتند، تا چه رسد به زکات، تا آنان بر عدم انجام این کار سرزنش شوند.

بنابراین مقصود از زکات، در این آیه، مطلق انفاق‌ها و خدماتی است که مشرکان در عصر جاهلیت به زائران «بیت اللّه» ارائه می‌کردند، نه زکات تشریع شده در اسلام.

ب - بعضی از موارد زکات درباره پیامبران پیشین

درباره انبیاء بنی‌اسرائیل چنین می‌فرماید:

{وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَ أَوْحَیْنا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْراتِ وَ إِقامَ الصَّلاةِ وَ إیتاءَ الزَّکاةِ وَ کانُوا لَنا عابِدینَ}⁽¹⁾

«و آنان را رهبرانی قرار دادیم که به فرمان ما هدایت می‌کردند و انجام کارهای نیک و بر پاداشتن نماز و ادای زکات را به آنان وحی کردیم و آنان فقط مرا عبادت می‌کردند».

درباره حضرت عیسی علیه السّلام نیز می‌فرماید:

{قالَ إِنّی عَبْدُ اللّهِ آتانِیَ الْکِتابَ وَ جَعَلَنی نَبِیًّا * وَ جَعَلَنی مُبارَکًا أَیْنَ ما کُنْتُ وَ أَوْصانی بِالصَّلاةِ وَ الزَّکاةِ ما دُمْتُ حَیًّا}⁽²⁾

«گفت: من بنده خدایم که به من کتاب داده و مرا پیامبر قرار داده است و هر کجا باشم مرا وجودی فرخنده ساخته و تا زنده‌ام مرا به نماز و زکات سفارش کرده است».

درباره حضرت اسماعیل علیه السّلام می‌فرماید:

{وَ اذْکُرْ فِی الْکِتابِ إِسْماعیلَ إِنَّهُ کانَ صادِقَ الْوَعْدِ وَ کانَ رَسُولاً نَبِیًّا * وَ کانَ یَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَ الزَّکاةِ وَ کانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِیًّا}⁽³⁾

«و در این کتاب اسماعیل را یاد کن که در وعده‌هایش صادق بود و پیامبری بزرگ بود. او همواره خاندان خود را به نماز و زکات دعوت می‌کرد و همواره پروردگارش از او راضی بود.

درباره یحیی علیه السّلام می‌فرماید:

{یا یَحْیی خُذِ الْکِتابَ بِقُوَّةٍ وَ آتَیْناهُ الْحُکْمَ صَبِیًّا * وَ حَنانًا مِنْ لَدُنّا وَ زَکاةً وَ کانَ تَقِیًّا}⁽¹⁾

«ای یحیی! این کتاب را به جدّ بگیر و در طفولیت او را فرزانگی دادیم و شفقت و پاکیزگی به او عطا کردیم. او پرهیزگار بود».

ج - درباره امت‌های گذشته

درباره بنی‌اسرائیل چنین می‌فرماید:

{وَ إِذْ أَخَذْنا میثاقَ بَنی إِسْرائیلَ لا تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّهَ وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْسانًا وَ ذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکینِ وَ

قُولُوا لِلنّاسِ حُسْنًا وَ أَقیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ ثُمَّ تَوَلَّیْتُمْ إِلاّ قَلیلاً مِنْکُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ}⁽¹⁾

«هنگامی که از بنی‌اسرائیل پیمان گرفتیم که جز خدا را نپرستید و به پدر و مادر، نزدیکان، یتیمان و بینوایان نیکی کنید و با مردم نیک سخن بگویید، نماز را بر پادارید و زکات بدهید، ولی جز عده اندکی از شما همگی سرپیچی کردید و روی گرداندید».

بنابر این زکات، در این آیات، زکات واجب اسلامی نیست.

مفهوم اصطلاحی زکات

براساس آنچه بیان شد، نه در لغت، لفظ زکات برای زکات واجب وضع شده و نه در قرآن.

هرجا این واژه به کار رفته است، مقصود زکات واجب است، بلکه در قرآن و حدیث، به همان معانی چهارگانه لغوی آن به کار رفته است؛ چنان که پیشتر از «ابو زید نحوی» نقل کردیم.

بعد از آنکه آیات قرآن، زکات را به همان معنای انفاق مال در راه خدا بیان داشت، رسول خدا صلی الله علیه وآله موارد و مقدار آن را در سخنان خود تبیین فرمود. و در

نسلهای بعدی که «عرف متشرعه» شکل گرفت، این واژه بر زکات واجب در شرع اسلام نیز اطلاق شد، نه اینکه منحصر در آن باشد، به طوری که هرجا لفظ زکات در آیات به کار رود، منظور از آن زکات واجب است.

این مسئله به لفظ زکات اختصاص ندارد، بلکه لفظ «صلات» و «صوم» و به طور کلی مطلق عبادات چنین است.

قرینه های این برداشت:

1- در آیاتی که پیشتر درباره انبیاء و امم گذشته نقل کردیم، لفظ «زکات» و «صلات» به کار رفته بود، در حالی که به طور قطع امت‌های گذشته زکات و نمازی با شرایط و ... که در شریعت اسلامی وجود دارد، نداشته‌اند.

2- خداوند درباره روزه چنین دستور می‌دهد:

{یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ کَما کُتِبَ عَلَی

الَّذینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ }⁽¹⁾

«ای مؤمنان، روزه بر شما واجب شد، همان‌گونه که بر پیشینیانتان واجب شده بود؛ باشد که پرهیزگار شوید».

این در حالی است که به طور قطع روزه‌ای که در امت‌های گذشته وجود داشته، با روزه‌ای که در امت اسلامی وجود دارد، متفاوت بوده است.

3- اسامی عبادات، چه زکات، چه صلات و چه صوم، هم برای واجب و هم برای مستحب وضع شده است و شاهد آن این است که در کتب فقهی، اصولی، اخلاقی و ... عبادات مستحب را نیز با همین الفاظ بیان می‌کنند و چنین نیست که نماز واجب را با لفظ صلات بیان کنند و برای نماز مستحب لفظ مخصوصی باشد ویا صوم واجب را با لفظ صوم بیان کنند و برای صوم مستحب لفظ دیگری به کار برند.

اعتراف مفسران اهل سنت

مفسران درباره کاربرد لفظ زکات در این آیه، با توجه به شأن نزول آن، بر این عقیده اند که صدقه مستحبی نیز زکات نامیده می‌شود؛

الف - ابوبکر جصّاص می‌نویسد:

«و قوله تعالی {...یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَهُمْ راکِعُونَ...} «یدلّ علی انّ صدقة التطوّع تسمّی زکاة، لانّ علیّا تصدّق بخاتمه تطوّعا».⁽¹⁾

این جمله بیانگر آن است که صدقه مستحبی نیز زکات نامیده می‌شود؛ زیراعلی علیه السّلام انگشتری خود را به عنوان صدقه مستحبی داده است.

ب - ابوالسعود می‌گوید:

«و فیه دلالة علی انّ صدقة التطوّع تسمّی زکاة.»⁽¹⁾

«این جمله دلالت می‌کند که به صدقه مستحبی هم زکات گفته می‌شود».

ج - بیضاوی می‌نویسد:

«و علی هذا یکون دلیل علی انّ الفعل القلیل فی الصلاة لا یبطلها و انّ صدقة التطوّع تسمّی زکاة.»⁽²⁾

«این آیه دلیل بر این است که کار اندک مبطل نماز نیست و صدقه مستحبی زکات نامیده می‌شود».

د - نسفی می‌نویسد:

«و الآیة تدلّ علی جواز الصدقه فی الصلاة.»⁽³⁾

«آیه دلالت می‌کند که در نماز می‌توان صدقه داد».

ه - عجیلی می‌نویسد:

«و فیه دلالة علی انّ صدقة التطوّع تسمّی زکاة.»⁽⁴⁾

«این جمله دلالت می‌کند که به صدقه مستحبی زکات گفته می‌شود».

محقق تفسیر بیضاوی در آیه یاد شده با پذیرش اینکه آیه در شأن حضرت علی علیه السّلام نازل شده است، احتمال کاربرد واژه زکات را در این آیه در زکات واجب مطرح کرده است.

به کلام او توجه کنید:

«یحتمل ان یکون طرح الخاتم لاداء صدقة الفرض، بان یکون خاتم فضة یؤدیّ به زکاة الفضیّه.»⁽¹⁾

«احتمال دارد که بخشش انگشتری برای پرداخت زکات واجب باشد، به این گونه که آن انگشتری نقره بوده است که به عنوان زکات نقره پرداخت شده است».

باید توجه داشت که این احتمال، هیچ دلیل روشنی از آیات، روایات و ... ندارد.

عدم دلالت «انّما» بر حصر

گفته‌اند؛ کلمه «انّما» دلالت بر حصر نمی‌کند تا بگوییم مصداق این آیه در عصر رسول‌خدا صلی الله علیه وآله امام علی علیه السّلام بوده است. به این شبهه توجه کنید:

«و لا نسلّم ان کلمة انّما للحصر.»

فخر رازی نیز به این شبهه اشاره کرده است.⁽¹⁾

نقد

1- به نظر می‌رسد که این شبهه تنها از شخصیت فکری فخر رازی سرچشمه گرفته است که با توجه به شاکله فلسفی او چنان که خود وی گفته است، بنا دارد در برابر هر چیزی علامت سؤال بگذارد،⁽²⁾نه اینکه اعتقادی به شبهه یاد شده داشته باشد.

2- درباره این قضاوت و شبهه فخر رازی به کلام ابوحیان، ادیب و مفسر معروف، بسنده می‌کنیم. وی گفت: گرچه فخررازی در بعضی از علوم ید طولانی دارد، ولی در ادبیات عرب تخصصی ندارد.⁽³⁾

3- شاهد بر اینکه فخر رازی در ادبیات عرب تخصص نداشته این است که هیچ کس چنین سخنی را نگفته است.

4- در ابتدای بحث دیدگاه لغت‌شناسان را نقل کردیم که «انّما» برای «حصر» است و حتی در توجیه و علت حصر آن که دو نظریه مطرح بود، آنها را نقل کردیم که در اینجا تکرار نمی‌کنیم.

5- فخر رازی نیز به این سخن اعتقادی ندارد؛ زیرا در آیه: {قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحی إِلَیَّ أَنَّما إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ}⁽¹⁾وی «انما» را به معنای حصر آورده و می‌نویسد:

«فانی بشر مثلکم و لا امتیاز بینی و بینکم، الاّ بمجرد انّ اللّه عز و جل اوحی الیّ.»⁽²⁾

«من بشری هستم مانند شما و هیچ امتیازی میان من و شما وجود ندارد جز اینکه خداوند تبارک و تعالی به من وحی کرده است».

6- تعجب از فخر رازی است که در این جا میگوید: «انما» بر حصر دلالت نمیکند در حالی که در اصول اصرار دارد «انّما» بر حصر دلالت دارد!

خلاف بودن اطلاق جمع بر مفرد

گفته‌اند؛ عبارت «الذین آمنوا» و اوصاف پس از آن جمع است و اگر مقصود از این جمع علی علیه السّلام باشد، لازم می‌آید که لفظ جمع بر مفرد اطلاق شود و این خلاف قواعد ادبیات عرب است.

به این شبهه توجه کنید:

«و یرد علی الشیعة انّ حمل الجمع علی الواحد خلاف الظاهر.»

«بر شیعه اشکال می‌شود که حمل جمع بر مفرد خلاف ظاهر است».

این شبهه در برخی از منابع ذکر شده است.⁽¹⁾

نقد

پاسخ این شبهه را از چند جهت زیر می‌توان بررسی کرد:

اطلاق جمع بر مفرد در قرآن

سؤالی که در این بحث به ذهن می‌رسد این است که آیا در قرآن تنها در همین مورد کلمه جمع به کار رفته است و مصداق خارجی آن یکی است، یا اینکه موارد دیگری هم وجود دارد؟ و اگر وجود دارد در بقیه موارد، علمای اهل سنت چه پاسخی می‌دهند؟

در پاسخ این سؤال باید گفت: به طور قطع این تنها موردی نیست که در قرآن با لفظ جمع آمده باشد، و مصداق خارجی آن یکی باشد.

برای اثبات این مسئله چند مورد را از منابع اهل سنت نقل می‌کنیم:

1- {الَّذینَ قالُوا إِنَّ اللّهَ فَقیرٌ وَ نَحْنُ أَغْنِیاءُ}⁽¹⁾

این کلمه جمع است، با اینکه گوینده سخن حیّ بن اخطب است و او یک نفر است.⁽²⁾

2- {وَ مِنْهُمُ الَّذینَ یُؤذُونَ النَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ}⁽³⁾

این کلمه جمع است، با اینکه گوینده آن یکی از منافقان است و مفسران اختلاف نظر دارند که آن شخص «جلاس بن سویه» یا «نبتل بن الحارث» و یا «عتّاب بن قشیر» است.⁽⁴⁾

3- {وَ الَّذینَ یَبْتَغُونَ الْکِتابَ مِمّا مَلَکَتْ أَیْمانُکُمْ فَکاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فیهِمْ خَیْراً}⁽⁵⁾

این کلمه جمع است، با اینکه گوینده آن «صبیح، مولی حویطب بن عبدالعزی»، است.⁽⁶⁾

4- {إِنَّ الَّذینَ یَأْکُلُونَ أَمْوالَ الْیَتامی ظُلْمًا إِنَّما یَأْکُلُونَ فی بُطُونِهِمْ نارًا}⁽¹⁾

این کلمه جمع است، با اینکه این آیه درباره مرثد بن زید الغطفانی نازل شده است.⁽²⁾

5- {لا یَنْهاکُمُ اللّهُ عَنِ الَّذینَ لَمْ یُقاتِلُوکُمْ فِی الدِّینِ وَ لَمْ یُخْرِجُوکُمْ مِنْ دِیارِکُمْ}⁽³⁾

این کلمه جمع است، با اینکه درباره اسماء دختر ابوبکر نازل شده است.⁽⁴⁾

6- {یا أَیُّهَا الرَّسُولُ لا یَحْزُنْکَ الَّذینَ یُسارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذینَ قالُوا آمَنّا بِأَفْواهِهِمْ}⁽⁵⁾

این کلمه جمع است، با اینکه می‌گویند این آیه درباره عبدالله بن صوریا نازل شده است.⁽⁶⁾

7- {وَ قالَ الَّذینَ لا یَعْلَمُونَ لَوْ لا یُکَلِّمُنَا اللّهُ أَوْ تَأْتینا آیَةٌ}⁽¹⁾

این کلمه جمع است، با اینکه گوینده این سخن رافع بن حریمله است.⁽²⁾

8- {وَ الَّذینَ هاجَرُوا فِی اللّهِ مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیا حَسَنَةً}⁽³⁾

این کلمه جمع است، با اینکه درباره ابو جندل بن سهیل العامری نازل شده است.⁽⁴⁾

9-{«إِنَّ الَّذینَ یَتْلُونَ کِتابَ اللّهِ وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ أَنْفَقُوا مِمّا رَزَقْناهُمْ }⁽⁵⁾

این کلمه جمع است، با اینکه درباره حصین بن الحارث بن المطلب بن عبدمناف نازل شده است.⁽⁶⁾

10- {ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاسًا یَغْشی طائِفَةً مِنْکُمْ وَ طائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ یَظُنُّونَ بِاللّهِ غَیْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِیَّةِ یَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ اْلأَمْرِ مِنْ شَیْءٍ قُلْ إِنَّ اْلأَمْرَ کُلَّهُ لِلّهِ یُخْفُونَ فی أَنْفُسِهِمْ ما لا یُبْدُونَ لَکَ یَقُولُونَ لَوْ کانَ لَنا مِنَ اْلأَمْرِ شَیْءٌ ما قُتِلْنا ههنا}⁽¹⁾

این کلمه جمع است، ولی مفسران می‌گویند یا درباره «عبدالله بن ابی بن سلول»، رهبر منافقان، و یا «معتب بن قشیر»، یکی از منافقان، نازل شده است.⁽²⁾

11- {یَسْئَلُونَکَ ما ذا یُنْفِقُونَ قُلْ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَیْر}⁽³⁾

این کلمه جمع است، با اینکه درباره «عمرو بن الجموح» نازل شده است وی پیرمردی پولدار بود و به رسول خدا صلی الله علیه وآله عرض کرد: چه چیزی صدقه بدهیم و به چه کسی بدهیم؟ که این آیه نازل شد.⁽⁴⁾

12- {وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلاً صالِحًا وَ آخَرَ سَیِّئًا}⁽⁵⁾

این کلمه جمع است، با اینکه درباره ابولبابه انصاری نازل شده است.⁽¹⁾

13- {یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا عَدُوّی وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِیاءَ تُلْقُونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ} (ممتحنه/1)

این کلمه جمع است، ولی درباره «حاطب بن ابی بلتعه» نازل شده است.⁽²⁾

14- {یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنا إِلَی الْمَدینَةِ لَیُخْرِجَنَّ اْلأَعَزُّ مِنْهَا اْلأَذَلَّ}⁽³⁾

این کلمه جمع است، ولی درباره «عبدالله بن ابی بن سلول» نازل شده است.⁽⁴⁾

15- {الَّذینَ یُظاهِرُونَ مِنْکُمْ مِنْ نِسائِهِمْ ما هُنَّ أُمَّهاتِهِمْ }⁽⁵⁾

با اینکه این کلمه جمع است، ولی درباره «اوس بن صامت» نازل شده است.⁽⁶⁾

آنچه نقل کردیم بخش اندکی از آیات قرآن بود که لفظ به کار رفته در آنها جمع، ولی مصداق خارجی آنها اعم از گوینده یا کسی که آیه درباره او نازل شده است، یک نفر بود.

بنابر این هر چه برادران اهل سنّت ما درباره این آیات می‌گویند، ما درباره آیه «انّما» می‌گوییم؛ اگر می‌گویند این خلاف قواعد است، در همان حال در قرآن کاربرد آن رایج است، درباره این آیه نیز ما همین را می‌گوییم و اگر می‌گویند طبق قاعده است، این مورد هم چنین است.

آنچه بیان شد جواب نقضی از اشکال بود و اکنون به پاسخ حلّی آن می‌پردازیم.

تبیین کاربرد لفظ جمع و تطبیق آن بر فرد

کاربرد جمع و تطبیق آن بر مفرد دو گونه است:

الف - گاهی لفظ جمع را به کار می‌بریم، ولی اراده واحد می‌کنیم و استعمال در واحد می‌شود.

این کاربرد مورد خدشه است.

ب - گاهی لفظ جمع را درباره چیزی به کار می‌بریم که می‌تواند از طرف عده زیادی انجام گیرد ولی در خارج جز بر یک نفر تطبیق نشده است.

ص: 317

در چنین موردی نه تنها کاربرد جمع نادرست نیست، بلکه در همه لغت‌ها و گفت‌وگوها معمول است؛ به عنوان مثال عمل «ظهار» در آیه {الَّذینَ یُظاهِرُونَ مِنْکُمْ مِنْ نِسائِهِمْ}⁽¹⁾می‌تواند از افراد فراوانی سر بزند، ولی هنگام نزول آیه تنها بر یک نفر تطبیق شده است و یا در آیه {یَقُولُونَ

لَئِنْ رَجَعْنا إِلَی الْمَدینَة}⁽²⁾این گفتار می‌تواند از افراد زیادی سر بزند، ولی در حال نزول آیه یک نفر آن را گفته بود.

در آیه مورد بحث نیز چنین است. {الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَهُمْ راکِعُونَ} می‌تواند افراد بسیاری را دربرگیرد، ولی هنگام نزول آیه تنها از یک تن سرزده است.

در اوامر حکومتی نیز همین‌گونه است که مثلاً دولتمردان در اطلاعیه‌ها می‌گویند: ما چنین کردیم و چنان می‌کنیم که می‌تواند این کار از افراد زیادی سر بزند ولی در خارج هنگام سخن گفتن تنها از این حاکم سرزده است.

در گفتگوهای روزمره نیز چنین است که شما به طرف مقابل می‌گویید شما چنین کردید و شما چنین می‌کنید، شما چنین گفتید که این کار می‌تواند از افراد زیادی سر بزند ولی هنگام سخن گفتن تنها از یک نفر سرزده است.

بنابر این قسم دوم از کاربرد لفظ جمع و تطبیق آن بر فرد، کاربردی معمول و شایع است، نه اینکه خلاف قواعد باشد و آیه مورد بحث از این گونه است نه از گونه اول.

راز کاربرد قسم دوم

اشاره

گرچه این نوع کاربرد در لغت عرب رایج است، ولی راز این کاربرد در نکات زیر نهفته است:

1- تشویق به انجام آن کار:

گاه گوینده می‌خواهد دیگران نیز همانند این کار را انجام دهند. در این مورد کار انجام شده توسط یک نفر را با صیغه جمع بیان می‌کند که می‌رساند دیگران نیز باید چنین باشند.

2- تهدید به انجام ندادن کار:

گاه گوینده نمی‌خواهد دیگران این کار را انجام دهند. در این مورد ضمن توبیخ و سرزنش فاعل کار انجام شده آن را با صیغه جمع بیان می‌کند تا دیگران چنین کاری را انجام ندهند.

3- تعیین جایگاه فرد:

گاه گوینده می‌خواهد نقش مهم و تعیین کننده شخص را بیان کند؛ به عنوان مثال خداوند وقتی می‌خواهد جایگاه حضرت ابراهیم علیه السّلام و نقش تعیین کننده او را در نشر توحید بیان کند، می‌فرماید:

{إِنَّ إِبْراهیمَ کانَ أُمَّةً قانِتًا لِلّهِ حَنیفًا وَ لَمْ یَکُنْ مِنَ الْمُشْرِکینَ}⁽¹⁾

«به راستی ابراهیم امتی بود فرمانبردار و حنیف و از مشرکان نبود».

خداوند در این آیه نقش تعیین کننده حضرت ابراهیم علیه السّلام را در نشر توحید بیان کرده است.

حضرت رسول صلی الله علیه وآله نیز در سخنان خود نقش تعیین کننده امام علی علیه السّلام را در نشر اسلام و پیروزی بر مشرک چنین بیان فرموده است:

«لمبارزة علیّ بن ابی‌طالب لعمرو بن عبدود یوم الخندق افضل من عمل امّتی الی یوم القیامة.»⁽²⁾

«مبارزه علی بن ابی طالب علیه السّلام با عمرو بن عبدود در روز خندق برتر از عمل تمام امت من تا روز قیامت است».

حاکم نیشابوری پس از نقل روایات نبرد خندق می‌نویسد:

آنچه از روایات در این باب به من رسیده بود بیان کردم تا نزد عالمان منصف مسلّم شود که عمرو بن عبدود را کسی جز امیرالمؤمنین علیه السّلام نکشته است و انگیزه‌ام از این کار این بود که نظر عده‌ای از خوارج که محمد بن مسلمه را نیز شریک دانسته‌اند، نفی کنم.

سپس می‌گوید:

«والله ما بلغنا هذا من احد من الصحابة و التابعین.»⁽¹⁾

«به خدا سوگند! از هیچ یک از صحابه و تابعین چیزی به ما نرسیده است که در کشتن عمروبن‌عبدود، شریک باشند».

ابن ابی الحدید درباره مبارزه امام علی علیه السّلام در روز خندق می‌نویسد:

«فانّها اجلّ من ان یقال جلیلة و اعظم من ان یقال عظیمة و ما هی الاکما قال شیخنا ابوالهذیل و قد سأله سائل: ایّما اعظم منزلة عندالله علیّ ام ابوبکر؟ فقال: یا ابن اخی

و اللّه لمبارزة علیّ عمروٱ یوم الخندق تعدل اعمال

المهاجرین و الانصار و طاعاتهم و تربی علیها فضلاً عن ابی‌بکر وحده.»⁽¹⁾

«مبارزه علی علیه السّلام در روز خندق برتر از آن است که بگوییم کار برتری است و بزرگتر از آن است که بگوییم کار بزرگی است»، مبارزه علی علیه السّلام را پیشوای ما «ابوهذیل» به درستی وصف کرده است هنگامی که از او پرسیدند که نزد خداوند ارزش علی علیه السّلام بیشتر است یا ابوبکر؟ پاسخ داد: پسر برادرم به خدا سوگند! تنها مبارزه علی علیه السّلام با عمرو در روز خندق با همه کارهای مهاجران و انصار و عبادات آنها برابری می‌کند، بلکه فزون‌تر نیز هست، تا چه رسد به ابوبکر تنها!»

ابن ابی الحدید می‌نویسد:

از حذیفة بن یمان، - صاحب سرّ رسول خدا صلی الله علیه وآله ، - نیز روایتی رسیده است که مناسب این سخن است؛ ربیعة بن مالک می‌گوید: نزد حذیفه رفتم و به او گفتم: مردم فضائلی برای علی بن ابی طالب علیه السّلام نقل می‌کنند، ولی مردم بصره می‌گویند درباره علی علیه السّلام افراط می‌کنید! آیا تو حدیثی داری که برایم بگویی تا برای مردم نقل کنم؟

حذیفه گفت: ای ربیعه! درباره علی علیه السّلام از من چه می‌پرسی؟ و درباره او به تو چه بگویم؟ سوگند به آن که جان حذیفه در اختیار اوست:

«لو وضع جمیع اعمال امّة محمد صلی اللّه علیه و آله فی کفّة المیزان منذ بعث اللّه تعالی محمّدا الی یوم الناس هذا و وضع عمل واحد من اعمال علیّ فی الکفّة الاخری لرجح علی اعمالهم کلّها»

«اگر تمام کارهای امت محمد صلی الله علیه وآله از روزی که مبعوث شده است تا امروز را در کفه‌ای بگذارند و یک کار علی علیه السّلام را در کفه دیگر بگذارند، یک کار علی علیه السّلام بر همه آنها برتری دارد».

ربیعه گفت: این ستایش نه قابل اندازه‌گیری است و نه قابل تحمل. تصور می‌کنم زیاده‌روی است ای حذیفه؟!

حذیفه گفت: ای بدبخت! چگونه قابل تحمل نیست؟ مسلمانان کجا بودند در روز خندق هنگامی که عمروبن عبدود با همراهانش از خندق عبور کردند و مبارز می‌طلبیدند و هیچ کس جرئت نمی‌کرد به او پاسخ بگوید تا اینکه علی علیه السّلام به میدان رفت و او را کشت؛

«والذی نفس حذیفة بیده لعمله ذلک الیوم اعظم اجرا من اعمال امّة محمّد صلی اللّه علیه و آله الی هذا الیوم و الی ان تقوم القیامة.»

«سوگند به آن که جان حذیفه در اختیار اوست کار علی علیه السّلام در آن روز برتر است از کارهای امت محمد صلی الله علیه وآله تا امروز و تا روزی که قیامت بر پا شود».

سپس ابن ابی الحدید از ابوبکر بن عیاش نقل می‌کند که گفته است:

«لقد ضرب علیّ بن ابی طالب علیه السّلام ضربة ما کان فی الاسلام ایمن منها ضربته عمروا یوم الخندق.»

«علی بن ابی‌طالب در روز خندق ضربه‌ای به عمرو بن عبدود زد که در اسلام هیچ ضربه‌ای مبارک و میمون‌تر از آن نبوده است».

ابن ابی الحدید می‌نویسد:

«انّ رسول اللّه صلی الله علیه وآله قال ذلک الیوم حین برزالیه، برز الایمان کلّه‌الی الشرک کلّه.»⁽¹⁾

«بدون تردید رسول خدا صلی الله علیه وآله در روز خندق، هنگامی که علی علیه السّلام در برابر عمرو قرار گرفت، فرمود: تمام ایمان در برابر تمام شرک قرار گرفته است».

دانشمندان اسلامی تعبیر به جمع در آیه مورد بحث را چنین بیان کرده اند:

1- زمخشری می‌نویسد:

«فان قلت کیف صحّ ان یکون لعلّی رضی اللّه عنه و اللفظ لفظ جماعة؟ قلت! جی‌ء به علی لفظ الجمع - و ان کان السبب فیه رجلاً واحدا - لیرغب الناس فی مثل فعله فینالوا مثل ثوابه و لینبّه علی انّ سجّیة المؤمنین تجب ان یکون علی هذه الغایة من الحرص علی البرّ والاحسان و تفقّد الفقراء حتی ان لزمهم امر لا یقبل التاخیر و هم فی الصلاة لم یؤخّروه الی الفراغ منها.»⁽¹⁾

«اگر بپرسند با اینکه لفظ به کار رفته در این آیه جمع است پس چرا میگویند که این آیه در شأن امام علی علیه السّلام نازل شده است؟

دلیل پاسخ با اینکه شأن نزول یک نفر است، اما به دو دلیل زیر لفظ جمع به کار رفته است:

الف - برای تشویق مردم، تا اینکه همانند این کار را انجام دهند و از ثوابی مثل آن برخوردار شوند.

ب - برای توجه بیشتر مؤمنان به اینکه بر انجام کار خیر و رسیدگی به فقرا آن قدر حریص باشند که اگر کاری پیش آمد که نمی‌شدآن را به تأخیر انداخت اگر در نماز هم بودند، آن را تا پایان نماز به تأخیر نیندازند.

زمخشری که در نکته سنجی ادبی آیات بسیار ماهر و دقیق است، برای اولین بار این توجیه ادبی را بیان کرده است و بعد از او بقیه نیز از او پیروی کرده و آن را نقل نموده‌اند.

2- قاضی شهاب الدین در این‌باره می‌نویسد:

«و ذکروا فی التعبیر عن الواحد بالجمع انّه یکون لفائدتین: تعظیم الفاعل و انّ من اتی بذلک الفعل عظیم الشأن بمنزلة جماعة، کقوله تعالی: {إِنَّ إِبْراهیمَ کانَ أُمَّةً}⁽¹⁾

«لیرغب الناس بمثل فعله، و تعظیم الفعل ایضا حتی انّ فعله سجیّة لکلّ مؤمن»⁽²⁾

«برای تعبیر از واحد به جمع دو ویژگی گفته‌اند: یکی تجلیل از فاعل و اینکه آن کس که این کار را انجام داده است، جایگاه رفیعی دارد و گویا به منزله جماعتی است، همان طور که خداوند درباره ابراهیم علیه السّلام فرموده است: بدون تردید ابراهیم امتی بود. تجلیل از فاعل برای این است که دیگران نیز تشویق شوند و مثل آن کار انجام دهند و دیگر تجلیل از کار است. گویا این کار به اندازه‌ای ارزشمند است که شایسته است هر مؤمنی به آن عادت نماید».

دانشمندان شیعه نیز ضمن نقل این نکات ادبی توجیه های زیر را بیان کرده اند:

1- مرحوم مظفر در این باره چنین می‌نویسد:

«والاشارة الی انّه بمنزلة جمیع المؤمنین المصلّین المزکّین، لانّه عمیدهم و من اقوی الاسباب فی ایمانهم و مبراتهم، کما اشار الی ذلک رسولاللّه صلی الله علیه وآله بقوله یوم الخندق برز الایمان کله الی الشرک کلّه.»⁽¹⁾

«این تعبیر اشاره به این است که امام علی علیه السّلام به منزله همه مؤمنان نمازگزار و زکات دهنده است، چون او رهبر آنان و از قوی‌ترین اسباب ایمان و کارهای خیر آنان است، همان طور که رسول خدا صلی الله علیه وآله در جریان خندق به این مسئله اشاره کرده است آنجا که فرمود: تمام ایمان در برابر تمام کفر قرار گرفته است».

2- مرحوم شرف الدین در این باره می‌نویسد:

«نکته دقیق‌تر و ظریف‌تر از سخن زمخشری این است که اگر بنا بود با لفظ مفرد این مسئله را بیان کند، مخالفان علی علیه السّلام و بنی‌هاشم تحمل شنیدن مفرد را نداشتند،چون در آن صورت زمینه گمراه کردن مردم از دستشان گرفته می‌شد و علیه اسلام شورش می‌کردند و اسلام را در معرض خطر قرار می‌دادند. خداوند برای رفع خطر آنان در این آیات مسئله ولایت را به صورت جمع بیان کرد و در عبارت‌های بعدی رفته رفته و آرام آرام این مسئله را ترویج کرد تا دین کامل گردید و نعمت تمام شد، همان طور که حکمت در هر مسئله تبلیغی اقتضا می‌کند که تدریجی باشد».⁽²⁾

4- بیهوده بودن ذکر اللّه و رسوله

اشاره

گفته‌اند؛ اگر مقصود از «ولیّ» حاکم و متصرف در امور باشد، ذکر «الله و رسوله» در آیه بیهوده است؛ زیرا مسلمانان یقین داشتند که خدا و رسول صلی الله علیه وآله حق تصرف در امور آنان را دارند؛ پس نیازی به ذکر آنان نیست. به این شبهه توجه کنید:

«و ایضا انّهم کانوا قاطعین بانّ المتصرف فیهم هو اللّه و رسوله، فلا حاجة بهم الی ذکر ذلک.»

این شبهه دست کم در منبعی ذکر شده است.⁽¹⁾

نقد

اشاره

الف - این قضاوت درباره مسلمانان صدر اسلام یا به تعبیر دیگر، صحابه رسول خدا صلی الله علیه وآله -که آنان به تصرف خدا و رسول او در امور آنان یقین داشتند و در برابر خدا و رسول تسلیم بودند - قضاوتی بسیار خوش بینانه و برخلاف قرآن، سنت و تاریخ و عقل بوده که بحث مشروح جایگاه صحابه در کتاب و سنت و تاریخ و عملکرد آنان خارج از این نوشتار است، ولی برای روشن شدن مبنای این اشکال،تنها در دو محور زیر مسئله را بررسی می‌کنیم:

1- صحابه در قرآن

2- مقاومت صحابه در برابر رسول خدا صلی الله علیه وآله

1- سیمای صحابه در آینة قرآن

اشاره

خداوند در قرآن در مواردی از بعضی از صحابه تجلیل نموده، اخلاص و تلاش آنان را مورد تایید قرار داده است؛ از این رو تلاش آنان در حمایت از رسول خدا صلی الله علیه وآله و گسترش اسلام قابل انکار نیست، ولی این بدین معنی نیست که هر کس عنوان صحابه بر او صدق می‌کند، عملکرد او مورد تایید خدا و رسول باشد. خداوند در قرآن گروه‌های متعددی از صحابه را تخطئه کرده اندیشه و عمل آنان را مورد نقد قرار داده است که برای پرهیز از طولانی شدن تنها به ذکر عنوان و آوردن آیه‌ای بدون شرح آن اکتفا می‌کنیم:

1- منافقان شناخته شده

بدون شک در میان اصحاب رسول خدا صلی الله علیه وآله عده‌ای بودند که هیچ اعتقادی به خدا و رسول خدا صلی الله علیه وآله نداشتند، ولی به ظاهر مسلمان بودند و مسلمانان نیز به عنوان صحابه رسول خدا صلی الله علیه وآله به آنان می‌نگریستند. عملکرد این گروه به حدی خطرناک بود که خداوند در نقد اندیشه و عمل آنان یک سوره نازل کرده است که با این آیه شروع می‌شود:

{إِذا جاءَکَ الْمُنافِقُونَ قالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّهِ وَ اللّهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقینَ لَکاذِبُون}⁽¹⁾

2- منافقان ناشناس

گروه دیگر از اصحاب، کسانی بودند که در زمره منافقان بودند، ولی هیچ‌کس حتی رسول خدا صلی الله علیه وآله هم آنان را به نفاق نمی‌شناخت؛ چنان که قرآن تصریح می‌کند شما آنان را نمی‌شناسید، ولی ما می‌شناسیم:

{وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ اْلأَعْرابِ مُنافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفاقِ لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إِلی عَذابٍ عَظیمٍ}⁽²⁾

3- بیماردلان

گروه دیگری از اصحاب کسانی بودند که انحراف روحی داشتند و از اعتقادات درستی نسبت به خدا و رسول برخوردار نبودند، تاآنجا که بر این باور بودند که خدا و رسول به آنان وعده خلاف داده‌اند.

به این آیه توجه کنید:

{وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَ الَّذینَ فی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ما وَعَدَنَا اللّهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّ غُرُورًا }⁽¹⁾

4- همکاران و جاسوسان دشمن

گروه دیگری از اصحاب رسول خدا صلی الله علیه وآله کسانی بودند که نه تنها از اعتقاد درستی برخوردار نبودند و برای گسترش اسلام تلاش نمی‌کردند، بلکه برای ضربه زدن به رسول خدا | و اسلام با دشمنان رسول خدا صلی الله علیه وآله همکاری می‌کردند و در برابر آنان بیشتر تسلیم بودند تا در برابر رسول خدا صلی الله علیه وآله.

به این آیه توجه کنید:

{لَوْ خَرَجُوا فیکُمْ ما زادُوکُمْ إِلاّ خَبالاً وَ َلأَوْضَعُوا خِلالَکُمْ یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ وَ فیکُمْ سَمّاعُونَ لَهُمْ وَ اللّهُ عَلیمٌ بِالظّالِمینَ}⁽²⁾

«اگر این مردم منافق با شما مؤمنان برای جهاد بیرون می‌آمدند جز خیانت و مکر در سپاه شما چیزی نمی‌افزودند و در کار شما اخلال می‌کردند در جستجوی فتنه بر می‌آمدند و هم در میان لشکر شما جاسوس‌هایی وجود دارد و خدا به احوال ظالمان داناست».

5- معترفان به فساد

گروه دیگری از اصحاب رسول خدا صلی الله علیه وآله کسانی بودند که خود نیز قبول داشتند که عملکرد آنان مورد رضایت خدا و رسول خدا صلی الله علیه وآله نیست.

به این آیه توجه کنید:

{وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلاً صالِحًا وَ آخَرَ سَیِّئًا}⁽¹⁾

«و بعضی دیگر آنان به گناه نفاق خود اعتراف کردند که عمل صالح و فعل قبیح هر دو را به جای آوردند امید که خدا توبه آنان را بپذیرد».

6- بدبینان در حال ارتداد

گروه دیگری از اصحاب رسول خدا صلی الله علیه وآله کسانی بودند که در رویارویی با مشکلات به قدری از خود ضعف نشان می‌دادند که نسبت به خدا ووعده‌های او بدبین می‌شدند و در آستانه ارتداد از اسلام قرار می‌گرفتند؛ گرچه این مسائل را هرگز اظهار نمی‌کردند. به این آیه توجه کنید:

{وَ طائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ یَظُنُّونَ بِاللّهِ غَیْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِیَّةِ یَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ اْلأَمْرِ مِنْ شَیْءٍ قُلْ إِنَّ اْلأَمْرَ

کُلَّهُ لِلّهِ یُخْفُونَ فی أَنْفُسِهِمْ ما لا یُبْدُونَ لَکَ یَقُولُونَ لَوْ کانَ لَنا مِنَ اْلأَمْرِ شَیْءٌ ما قُتِلْنا ههنا}⁽¹⁾

«و گروهی که وعده نصرت خدا را - از روی جهل و نادانی - راست نمی‌پنداشت هنوز در غم جان خود بودند و از روی انکار می‌گفتند: آیا ممکن است ما را قدرت وفرمانی به دست آید بگو (ای پیامبر!) هر چه هست همه به فرمان خداست خیالات باطل خود را به تو اظهار نمی‌دارند با خود می‌گویند اگر کار ما به وحی و آیین حق بود در این جا کشته نمی‌شدیم».

7- فاسقان

گروه دیگری از اصحاب رسول خدا صلی الله علیه وآله کسانی بودند که انحراف و فسق آشکار داشتند.

به این آیه توجه کنید:

{یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا إِنْ جاءَکُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا أَنْ تُصیبُوا قَوْمًا بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلی ما فَعَلْتُمْ نادِمینَ}⁽²⁾

«ای مؤمنان! هر گاه فاسقی خبری برای شما آورد تحقیق کنید مبادا به سخن‌چینی فاسقی از نادانی به قومی رنجی رسانید و سخت پشیمان گردید».

8 - تسلیم شدگان، نه مؤمنان

گروه دیگری از اصحاب رسول خدا صلی الله علیه وآله کسانی بودند که چون قدرت مقابله با اسلام را نداشتند و تسلیم شده بودند، نه آنکه اعتقاد و ایمان در روح آنان تأثیر گذاشته باشد. به این آیه توجه کنید:

{قالَتِ اْلأَعْرابُ آمَنّا قُلْ لَمْ تُؤمِنُوا وَ لکِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَ لَمّا یَدْخُلِ اْلإیمانُ فی قُلُوبِکُمْ}⁽¹⁾

«اعراب گفتند ما ایمان آوردیم به آنها بگو هنوز ایمان به قلبهایتان وارد نشده است ولی بگویید ما اسلام آوردیم».

9- فراریان از جبهه جنگ

گروه دیگری از اصحاب رسول خدا صلی الله علیه وآله کسانی بودند که هرگاه در برابر دشمن قرار می‌گرفتند، با اینکه فرار از جنگ حرام و حمایت از رسول خدا صلی الله علیه وآله

واجب بود، با این حال از صحنه نبرد می‌گریختند و به تقاضای کمک رسول خداصلی الله علیه وآله نیز توجهی نمی‌کردند.

به این آیه - که فرار اصحاب رسول خدا صلی الله علیه وآله از جنگ «احد» و تقاضای کمک رسول خدا صلی الله علیه وآله از آنان را به تصویر می‌کشد - توجه کنید:

{إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لا تَلْوُونَ عَلی أَحَدٍ وَ الرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ فی أُخْراکُمْ فَأَثابَکُمْ غَمًّا بِغَمِّ لِکَیْلا تَحْزَنُوا عَلی ما فاتَکُمْ وَ لا ما أَصابَکُمْ وَ اللّهُ خَبیرٌ بِما تَعْمَلُونَ}⁽¹⁾

«بیاد آرید هنگامی که رو به فرار گذاشته و می‌گریختید و توجه به احدی نداشتید تا آنجا که به پیامبر - که شما را به یاری دیگران می‌خواند - توجه نکردید تا غمی بر غم شما افزود تا از این پس برای از دست رفتن یا به دست آوردن چیزی اندوهناک نشوید و خدا به هر چه انجام دهید، آگاه است».

2- مقاومت صحابه در برابر رسول خدا صلی الله علیه وآله

عملکرد اصحاب رسول خدا صلی الله علیه وآله در تاریخ بسیار تیره‌تر و تأسف بار بوده که گوشه هایی از آن در قرآن ذکر شده است. بعضی از آنان به گونه ای عمل

می‌کردند که نه تنها اعتقادی به حاکمیت رسول خدا صلی الله علیه وآله در امور خویش نداشتند، بلکه در مواردی نیز به رسول خدا صلی الله علیه وآله اعتراض می‌کردند و تسلیم نمی‌شدند.

این نوع مقاومت‌ها در تاریخ اسلام فراوان است که تنها به ذکر چند نمونه از آن بسنده می‌کنیم:

1- بعد از آن که پیمان صلح حدیبیه با همه مشکلات و مسائل آن میان رسول خدا صلی الله علیه وآله و سهیل بن عمرو به عنوان نماینده قریش بسته شد، رسولخداصلی الله علیه وآله فرمود:

«قوموا فانحروا و احلقوا، فلم یجبه منهم رجل الی ذلک فقالها رسول اللّه صلی‌علیه و سلّم ثلاث مراّت کل ذلک، یأمرهم فلم یفعل واحد منهم ذلک، فانصرف رسول اللّه صلی الله علیه و سلّم، حتی دخل علی امّ سلمة زوجته مغضبا شدید الغضب و کانت معه فی سفره ذلک، فاضطجع فقالت: مالک یا رسول الله؟ مرارا لا تجیبی ثم قال: عجبا یا ام سلمه! انّی قلت للناس انحروا و احلقوا و حلّوا مرارا، فلم

یجبنی احد من الناس الی ذلک و هم یسمعون کلامی و ینظرون فی وجهی!»⁽¹⁾

«برخیزید! قربانیها را بکشید و سرهایتان را بتراشید، ولی با اینکه رسول خدا صلی الله علیه وآله این دستور را سه بار تکرار کرد، حتی یک نفر هم اطاعت نکرد. پیامبر صلی الله علیه وآله با عصبانیت زیاد نزد ام‌سلمه - که در سفر همراهش بود - برگشت و در خیمه دراز کشید. ام سلمه گفت: ای رسول خدا صلی الله علیه وآله چه شده است؟ چندین بار «ام سلمه» این جمله را تکرار کرد، ولی رسول خدا صلی الله علیه وآله به او پاسخی نداد، تا اینکه فرمود:

ام سلمه! شگفت‌آور است من چندین‌بار به مردم گفتم: قربانی کنید و سرهایتان را بتراشید. با اینکه سخن مرا می‌شنیدند و به من نگاه می‌کردند، هیچ کس به سخنم گوش نداد»!

2- در جریان فتح مکه مسلمانان روزه‌دار بودند. پیامبر دستور داد که آنان افطار کنند، ولی عده‌ای نپذیرفتند! به این جریان توجه کنید:

«عن جابر بن عبدالله قال: کنّا بالکدیر بین الظهر و العصر، اخذ رسول اللّه صلی الله علیه و سلّم اناء من ماء فی یده حتی رآه المسلمون ثم افطر تلک الساعة و بلغ رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم

انّ قوما صاموا، فقال اولئک العصاة.»⁽¹⁾

«جابر بن عبدالله می‌گوید: در جریان فتح مکه میان نماز ظهر و عصر در منطقه کدیر بودیم. رسول خدا صلی الله علیه وآله ظرف آبی را در دست گرفت، به طوری که همه مسلمانان او را دیدند و آن گاه روزه‌اش را افطار کردند. بعد از آن به رسول خدا صلی الله علیه وآله گزارش رسید که عده‌ای از اصحاب روزه دارند. حضرت فرمود: آنان معصیت کارند»!

3- میان زبیر و مرد انصاری - که در مزرعه، همسایه بودند - بر سر استفاده از آب اختلاف بروز کرد، برای حل مشکل نزد رسول خدا صلی الله علیه وآله رفتند. رسولخداصلی الله علیه وآله به زبیر فرمود:

«اسق ثم ارسل الی جارک، فغضب الانصاری و قال یا رسول اللّه آن کان ابن عمتک فتلون وجه رسول اللّه صلی

اللّه علیه و سلم فنزل⁽²⁾: «فلا و ربک لا یؤمنون حتی یحکّموک فیما شجر بینهم ثم لا یجدوا فی انفسهم حرجا ممّا قضیت و یسلّموا تسلیما»⁽³⁾

«از آب استفاده کن و سپس برای همسایه‌ات رها کن که مرد

انصاری ناراحت شد و عرض کرد: ای رسول خدا صلی الله علیه وآله چون زبیر پسر عمه‌ات بود به نفع او و بر ضرر من حکم کردی؟! با شنیدن این سخن رنگ چهره رسول خدا صلی الله علیه وآله تغییر کرد و در پی این جریان آیه زیر نازل شد:

«چنین نیست، به پروردگارت سوگند که آنها ایمان نمی‌آورند مگر آنکه در اختلافات خود تو را به داوری بخوانند

و از قضاوت تو دلگیر نشوند و کاملاً تسلیم باشند.»

الف - آیا با وجود چنین نمونه‌هایی در تاریخ می‌توان پذیرفت که همه مسلمانان بر این باور بودند که رسول خدا صلی الله علیه وآله سرپرست و متصرف در امور آنان است، تا ذکر آن در آیه لغو باشد؟ پس ساده اندیشی است که ادعا شود همه مسلمانان یقین داشتند که خدا و رسول خدا صلی الله علیه وآله متصرف در امور آنان هستند.

ب - آیه درصدد بیان حاکمیت و ولایت «الذین آمنوا» است که با توجه به شأن نزول و زمان نزول، مسئله رهبری بعد از رسول خدا صلی الله علیه وآله را مشخص می‌کند.

ج - همان طور که پیشتر بیان کردیم، آیه درصدد بیان این نکته نیز هست که {و رسوله و الذین آمنوا} در طول هم هستند نه در عرض هم؛ یعنی ولایت «اصالة» و «بالذات» ازآنِ خداوند و سپس به رسول خدا صلی الله علیه وآله و پس از او به {الذین آمنوا} می‌رسد. بنابر این نه تنها ذکر {اللّه و رسوله} لغو نیست، بلکه ضرورت ذکر آن نیز بیش از پیش روشن است.

فصل هفتم :شبهات فقهی

اشاره

تعریف شبهه فقهی

مقصود از شبهات فقهی؛ شبهاتی است که براساس مبانی فقهی نمی‌توان پذیرفت که این آیه در شأن امام علی علیه السّلام نازل شده باشد. البته قبل از آن باید به این مطلب اشاره نمود که برخی مطالبی که به عنوان شبهه آیات ولایت مطرح شده حکایت از عناد برخی نویسندگان عام نسبت به اهل بیت پاک پیامبر صلی الله علیه وآله و صحابه بزرگوار او نظیر حضرت علی علیه السّلام دارد و از نظر علمی بسیار سخیف و بی ارزش است و ما تنها به آنها اشاره می کنیم:

شبهات

1 معصیت کردن:

اشاره

گفته‌اند؛ اگر آیه در شأن امام علی علیه السّلام نازل شده باشد، لازمه‌اش این است که امام پرداخت زکات را از اول وقت وجوب آن به تأخیر انداخته باشد و این گناه است و مناسب شأن امام علی علیه السّلام نیست.

به این شبهه توجه کنید:

«فلو انّه ادّی الزکاة الواجبة فی حال کونه فی الرکوع لکان قد اخّر اداء الزکاة الواجب من اول اوقات الوجوب و ذلک عند اکثر العلماء معصیة و انّه لا یجوز اسناده الی علی علیه السّلام .»⁽¹⁾

«اگر امام علی علیه السّلام زکات واجب را در حال رکوع پرداخت کرده باشد، پرداخت زکات واجب را از اول هنگام واجب شدن آن به تأخیر انداخته است و چنین کاری نزد بیشتر علما گناه شمرده می شود که نسبت آن به امام علی علیه السّلام جایز نیست».

قبل از بررسی و نقد این شبهه - که تا چه حد منطقی و با مبانی فقهی سازگار است - تذکر این نکته ضروری است که با بررسی‌هایی که ما انجام داده‌ایم، بیشتر شبهاتی که بر آیات ولایت به معنای عام آن وارد شده است از سوی دو تن از شخصیت های علمی اهل سنت است که دیگر مفسران نیز به نقل آنها پرداخته‌اند؛ یکی از این دو شخصیت، ابو عبدالله محمد بن عمر بن حسین مشهور به فخررازی است که شهرت او بیشتر در کلام وفلسفه است ، ولی در پایان عمر به تفسیر رو آورده است.

خود او درباره این تحول فکری چنین می‌نویسد:

«لقد اختبرت الطرق الکلامیة و المناهج الفلسفیة فلم أجدها تروی غلیلاً و لا تشفی علیلاً و رأیت أصحّ الطرق طریقة القرآن.»⁽¹⁾

«من تمام راه‌های کلامی و روش‌های فلسفی را آزموده‌ام، ولی در بین آنها چیزی نیافتم که تشنه‌ای را سیراب یا بیماری را درمان کند و بهترین راهها را راه قرآن یافتم».

گرچه فخر رازی با این انگیزه وارد تفسیر قرآن شده، ولی تفسیر او مورد نقدهای اساسی قرار گرفته است.

ابو الولید بن الشحنه الحنفی درباره او می‌نویسد:

«انّ‌الرازی کانت له الید الطولی فی العلوم خلا العربیّه.»⁽²⁾

رازی در علوم تسلط داشت بجز در ادبیات عرب.

ابوحیان درباره تفسیر او می‌نویسد:

«ان تفسیره خارج عن مناحی کلام العرب و مقاصدها و هو فی اکثره شبیهه بکلام الذین یسمون انفسهم حکماء».⁽³⁾

«تفسیر فخر خارج از کلام عرب و مقاصد آن است و در بیشتر موارد شبیه به کلام کسانی است که خود را فیلسوف می‌شمارند».

شوکانی درباره اشکالهای تفسیری فخر رازی می‌نویسد:

«و للرازی فی هذا الموضع اشکالات باردة جدا لا تستحق ان تذکر فی تفسیر کلام الله.»⁽¹⁾

«رازی در اینجا شبهاتی دارد که به راستی خنک و بی‌مورد است به حدی که شایسته نیست در تفسیر کلام خداوند ذکر شود. تا آنجا که درباره تفسیر او گفته شده است: « فیه کل شی إلاّ التفسیر»؛⁽²⁾در این کتاب همه چیز وجود دارد جز تفسیر قرآن».

با توجه به نکته‌ای که درباره شخصیت علمی فخر رازی بیان شد، به دلیل ضعف‌هایی که در ادبیات، حدیث و تاریخ داشته است و نتوانسته از حدیث و تاریخ برای بیان شأن نزول‌ها استفاده کند، به تناقض‌گویی گرفتار شده است که خود فخر رازی به این ضعف توجه داشته و در وصیت نامه خود درباره این اشتباهات خود چنین می‌نویسد:

«اما الکتب العلمیة التی صنّفتها او استکثرت من ایراد السؤالات علی المتقدّمین فیها فمن نظر فی شی‌ء منها

فان طابت له تلک السؤالات فلیذکرنی فی صالح دعائه علی سبیل التفضل و الانعام و الاّ فلیحذف القول السیّئ، فانّی ما اردت الاّ تکثیر البحث و تشحیذ الخاطر.»⁽¹⁾

«اما کتابهای علمی که تصنیف کرده‌ام، یا شبهاتی که برگذشتگان وارد کردم، پس مطالعه کننده‌ای که آن مطالب وی را خوشایند آمده، بود از سرفضل مرا از دعای خیر فراموش نکند؛ در غیر این صورت از بدگویی من بپرهیزد؛ زیرا من قصدی جز گسترش مباحث و قدرت نقد نداشتم».

براین اساس فخر رازی به شبهاتی که وارد کرده اعتقادی نداشته است، بلکه تنها منشأ آن ساختار شخصیت فلسفی اوست که در برابر هر چیزی علامت سؤال بگذارد.

نقد

شرایط صحت این شُبهه:

الف - واژه زکات تنها در مورد زکات واجب به کار رود و کاربرد آن در صدقات مستحبی نادرست است، در حالی که این مقدمه ناتمام است و کاربرد این واژه در صدقه متداول است و چون مشروح این بحث در شبهات قبلی مطرح شده است از طرح دوباره آن پرهیز می‌کنیم.

ب - با داخل شدن در وقت نماز، زکات نیز بر حضرت امیر علیه السّلام واجب شده باشد، که این مطلب نه قابل اثبات است و نه فخر رازی دلیلی بر اثبات آن ارائه کرده است.

ج – اولاً: آنچه حضرت پرداخت کرده عین «زکوی» بوده است که زکات به اصل مال تعلق گرفته باشد و آن حضرت بخشی از آن را بخشیده است، که اثبات این نیز محال است؛ زیرا آنچه آن حضرت بخشش کرده انگشتری خود او بوده است.

ثانیاً: اثبات اینکه آن انگشتری را به عنوان زکاتِ واجب پرداخت کرده نیز محال است، چون کسی جز خداوند از انگیزه و نیّت حضرت امیر علیه السّلام اطلاعی ندارد.

د - اثبات اینکه تأخیر واجب موسّع از اول وقتِ وجوب آن گناه باشد، این مقدمه نیز خود از دو مقدمه تشکیل شده است:

1- اول وقت وجوب زکات، با وجوب نماز همراه بوده است که گفتیم این سخن قابل اثبات نیست.

2- اینکه تأخیر واجب موسّع از اول وقت آن گناه باشد که فخر رازی ادعا می‌کند بیشتر علما چنین نظریه‌ای دارند. این ادعای فخر رازی نیز خلاف واقع

است؛ زیرا وجوب زکات، واجب موسع بوده و در واجب موسّع اتفاقی است که تأخیر آن از اول وقت جایز است؛

شاطبی در این‌باره چنین می‌نویسد:

«ما حدّله الشارع وقتا محدودا من الواجبات او المندوبات فایقاعه فی وقته لا تقصیر فیه شرعا و لا عتب و لا ذمّ و انّما العتب و الذم فی اخراجه عن وقته سواء علینا اکان وقته مضیّقا او موسّعا لامرین.»⁽¹⁾

«بجاآوردن آنچه شارع بر آن وقت معین کرده است، در وقت خودش، چه واجب و چه مستحب، از نظر شرع نه کوتاهی است و نه قابل سرزنش و مذمت. سرزنش و مذمت هنگامی است که آن وظیفه خارج از وقت آن آورده شود و فرقی نمی‌کند که آن وقت تنگ باشد یا وسیع».

سپس شاطبی وارد ادلّه این سخن می‌شود. گذشته از آنکه اگر تأخیر واجب موسّع از اول زمان وجوب گناه باشد، چگونه می‌توان تصوّر کرد که این واجب موسع است؛ زیرا واجب موسع واجبی است که زمان انجام آن بیش از زمان مورد نیاز برای انجام تکلیف است.

چنین به نظر می‌رسد که فخر رازی بین انجام تکلیف زمان دار در زمان خودش و سبقت در کار خیر خلط کرده است. گذشته از آنکه سبقت در کار خیر نیز مستحب است، نه آنکه عدم آن گناه باشد.

بر فرض اینکه نمازی که آن حضرت مشغول انجام آن بوده نماز واجب بوده است - با اینکه براساس روایات نماز حضرت نماز مستحبی بوده است - و آنچه آن حضرت پرداخت کرده است، زکات واجب باشد که چنین نبوده است و زکات نیز همزمان با دخول وقت نماز بر آن حضرت واجب شده باشد، باز هم آن حضرت ترک واجب نکرده است؛ زیرا در تزاحم دو واجب مثل نماز و زکات باید نماز مقدم شود، چه اینکه وقت آن نسبت به زکات محدودتر است.

روایات بسیاری در فضیلت نماز اول وقت داریم؛

«سئل النبی ایّ الاعمال افضل؟ قال: الصلاة لاوّل وقتها.»⁽¹⁾

«از رسول خدا صلی الله علیه وآله پرسیدند: برترین کارها چیست؟ فرمود: نماز در اول وقت».

بنابر این، براساس همه مقدماتی که فخر رازی فرض نموده - که قابل اثبات هم نیست - نه تنها معصیتی انجام نگرفته، بلکه سبقت در بهترین کار خیر، که نماز باشد، نیز انجام گرفته است.

2- عدم جواز پرداخت زکات در حال نماز

اشاره

در تقریر استدلال گفته شد، که آن حضرت در حال رکوع این بخشش را انجام داده است، شبهه‌ای که بر این کلام وارد کرده‌اند این است که اگر مقصود از رکوع، رکوع نماز باشد، پرداخت زکات در این حال جایز نیست، چون فعل کثیر است.

به این شبهه توجه کنید:

«و قیل المراد بالرکوع علی المعنی الثانی رکوع الصلاة و یدفعه عدم جواز اخراج الزکاة فی تلک الحال.»

این شبهه در برخی از تفاسیر آمده است.⁽¹⁾

نقد

برای پاسخگویی به این شبهه باید فعل کثیر را در فقه اسلامی مشخص کرد:

فعل کثیر در مذاهب چهارگانه اهل سنت

الف - مالکیه: در فقه مالکی فعل کثیر چنین تعریف شده است:

«و هو ما یخیل الناظر الیه انّ فاعله لیس فی الصلاة و هذا حدالعمل الکثیر المبطل.»⁽¹⁾

«فعل کثیر؛ کاری است که بیننده تصور کند فاعل آن کار نماز نمی‌خواند و این تعریف فعل کثیری است که مبطل نماز شمرده میشود».

ب - حنابله: در فقه حنبلی نیز از فعل کثیر همین تعریف ارائه شده است:

«و هو ما یخیل الناظر الیه انّ فاعله لیس فی الصلاة و هذا حد الفعل الکثیر المبطل.»⁽²⁾

ج - شافعیه: در فقه شافعی فعل کثیر چنین تعریف شده است:

«حدّوا العمل الکثیر بنحو ثلاث خطوات متوالیات یقینا و ما فی معنی هذا و معنی توالیها ان لا نعدّ احداها منقطعة عن الاخری.»⁽³⁾

«عمل کثیر را چنین تعریف کرده‌اند که به طور یقینی سه قدم پشت سر هم بردارد و معنای پشت سر هم بودن آنها نیز این است که بین قدمها فاصله نشود، یا در حد این کار.

د - حنفیّه: در فقه حنفی فعل کثیر چنین تعریف شده است:

«العمل الکثیر ما لا یشکّ الناظر الیه انّ فاعله لیس فی الصلاة، فان اشتبه الناظر فهو قلیل علی الاصّح.»⁽¹⁾

«فعل کثیر کاری است که بیننده شک نمی‌کند که فاعل آن کار نماز نمی‌خواند و اگر بیننده شک کند که آیا این شخص در حال نماز است یا نه، این کار عمل قلیل است بنابر تعریف درست‌تر».

آنچه بیان شد، تعریف فعل کثیر در مذاهب چهارگانه اهل سنت بود و اکنون به بررسی تعریف فعل کثیر در فقه شیعه می‌پردازیم.

فعل کثیر در شیعه

در فقه شیعه به طور عموم دو تعریف زیر از آن ارائه شده است:

1- «البناء علی العادة فما یسمّی فی العادة کثیرا، فهو کثیر و الاّ فلا.»⁽²⁾

«معیار تشخیص فعل کثیر عرف است بنابر این آنچه در عادت به آن فعل کثیرمی‌گویند؛ فعل کثیر است و اگر عرف و عادت به آن فعل کثیر نگفتند، فعل کثیر نیست».

2- «والکثیر ما یخرج به فاعله عن کونه مصلّیا.»⁽³⁾

«فعل کثیر کاری است که کننده کار را از حالت نمازگزار بودن خارج کند».

در فقه شیعه بیشتر به همین دو تعریف یا مشابه آن اکتفا کرده‌اند. از طرفی براساس روایاتی که از منابع اهل سنت در مسئله شأن نزول نقل کردیم، آنچه حضرت امیر علیه السّلام انجام داده، تنها یک اشاره به سائل است، حتی انگشتری را نیز از انگشت خود بیرون نیاورده، بلکه سائل آن را بیرون آورده است و این مقدار کار در هیچ یک از مذاهب اسلامی فعل کثیر نیست، تا مبطل نماز باشد.

پیشتر بیان کردیم که مفسران و فقیهان اهل‌سنت برای جواز عمل قلیل در نماز به همین سیره امام استدلال کرده‌اند و آن را عمل قلیل دانسته‌اند.

3- سخن گفتن در نماز جایز نیست

اشاره

گفته‌اند؛ اگر مقصود از رکوع، رکوعِ نماز باشد و اینکه امام علیه السّلام انگشتری را به فقیر داده باشد، مستلزم این است که حضرت با فقیر سخن گفته باشد، در حالی که سخن گفتن در نماز جایز نیست.⁽¹⁾

نقد

1- این شبهه و شبهه «فعل کثیر» - که پیشتر به طور مشروح بیان شد - متفرع بر احراز چگونگی اعطاء بوده و در هر دو شبهه مسئله‌ای مفروغ عنه فرض شده و براساس آن اشکال شده است، در حالی که هیچ‌یک از دو شبهه یاد شده درست نبوده، و با هیچ کدام از منابع روایی و حدیثی اهل سنت نیز سازگاری ندارد.

2- در این شبهه، سخن گفتن امام با سائل «مفروغ عنه» فرض شده است، در حالی که چنین نیست و در هیچ‌یک از منابع فریقین چنین نکته‌ای نیامده است.

اکنون به بررسی منابع تفسیری اهل سنت می‌پردازیم:

منابع تفسیری و روایی اهل سنت، که نزول آیه را در شأن امام علی علیه السّلام آورده‌اند، آن را به چند گونه نقل کرده‌اند که اکنون به بررسی آنها می‌پردازیم:

الف - گروهی که کیفیت بخشش را مبهم بیان کرده و تنها به این جمله اکتفا کرده‌اند که «فانّ علیّا تصدّق بخاتمة فی الرکوع»؛ بدون تردید علی علیه السّلام در حال رکوع انگشتری خود را بخشید. این نوع گزارش در بخشی از منابع آمده است.⁽¹⁾

ب - گروهی که کیفیت بخشش را روشن‌تر بیان کرده‌اند:

«نزلت الآیة فی حقّ علی بن ابی‌طالب رضی اللّه عنه حین سأله سائل و هوراکع فی صلاته، فطرح له خاتمه، کانّه کان واسعا.»⁽¹⁾

«آیه در حق علی بن ابی‌طالب علیه السّلام نازل شده است؛ هنگامی که حضرت در رکوع نماز بود و فقیری از او تقاضا کرد. علی علیه السّلام انگشتری خود را به سوی او انداخت؛ گویا آن انگشتری در انگشتش گشاد بود».

ج - گروهی که کیفیت بخشش را چنین بیان کرده‌اند:

«و کان علیّ فی الصلاة فی الرکوع و فی یمینه خاتم، فاشار الی السائل حتی اخذه.»⁽²⁾

«علی علیه السّلام در رکوع نماز بود و در دست راستش انگشتری بود به فقیر اشاره کرد و فقیر آن را گرفت».

همان طور که ملاحظه می‌کنید، در هیچ‌یک از روایات تفسیری، حتی در منابع اهل سنت، نیز نیامده است که امام علیه السّلام با سائل سخن گفته باشد. گذشته از آن، محقق روایات تفسیر «کشاف» در کتاب «تخریج الاحادیث و الآثار الواقعة فی تفسیر الکشاف» در نقد کلام زمخشری که گفته است آن حضرت انگشتری را در آورد، به بررسی روایات می‌پردازد و پس از نقل همه آنها می‌نویسد:

«و لیس فی لفظ احد منهم انّه خلعه و هو فی الصلاة کما فی لفظ المصنف.»⁽¹⁾

«در کلام هیچ‌یک از راویان این جمله نیامده است که آن حضرت در نماز انگشتری را در آورد، به گونه‌ای که زمخشری ادعا می‌کند».

3- بر فرض اگر آن حضرت هنگام دادن انگشتری سخن گفته باشد، عده‌ای از مفسران اهل سنت بر این باورند که:

«انّه کان قبل تحریم الکلام فی الصلاة، فانّه کان جایزا ثم نسخ»؛⁽²⁾«سخن گفتن آن حضرت قبل از تحریم سخن در نماز بوده است؛ زیرا سخن گفتن در نماز جایز بوده و سپس نسخ شده است».

به روایات زیر توجه کنید:

«عن زید بن ارقم قال: کنّا نتکلّم خلف رسول اللّه صلی الله علیه وآله فی الصلاة یکلّم الرجل منّا صاحبه الی جنبه، حتی نزلت {و قوموا لله قانتین}⁽¹⁾

«فامرنا بالسکوت و نهینا عن الکلام.»⁽²⁾

«زید بن ارقم می‌گوید: هنگامی که پشت سر رسول خدا صلی الله علیه وآله نماز می‌خواندیم بعضی از ما با کسی که در کنار او بود صحبت می‌کرد، تا اینکه این آیه نازل شد: «خاشعانه برای خدا بپاخیزید» که مأمور به سکوت گشتیم و از سخن گفتن نهی شدیم».

4- عدم برتری پرداخت زکات در نماز

اشاره

گفته‌اند، اگر مقصود از رکوع، رکوع نماز باشد باید پرداخت زکات در حال نماز برتر باشد.

به این شبهه توجه کنید:

«لو کان هذا کذلک لکان دفع الزکاة فی حال الرکوع افضل من غیره، لانّه ممدوح و لیس الامر کذلک عند احد من العلماء ممّن نعلمه من ائمة الفتوی.»