تاریخ سیاسی ایران جلد 2

مشخصات کتاب

‌سرشناسه : آبادیان، حسین، - ۱۳۳۷

عنوان و نام پدیدآور : ایران از سقوط مشروطه تا کودتای سوم اسفند/ حسین آبادیان

مشخصات نشر : تهران: موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، ۱۳۸۵.

مشخصات ظاهری : ص ۸۰۰

شابک : 964-5645-71-9

یادداشت : کتابنامه به‌صورت زیرنویس

موضوع : ایران -- تاریخ -- انقلاب مشروطه، ق ۱۳۲۷ - ۱۳۲۴

موضوع : ایران -- تاریخ -- پهلوی، ۱۳۲۰ - ۱۳۰۴

شناسه افزوده : موسسه مطالعات و پژوهش های سیاسی

رده بندی کنگره : DSR۱۴۰۷/آ۱۷‌الف‌۹ ۱۳۸۵

رده بندی دیویی : ۹۵۵/۰۷۵

شماره کتابشناسی ملی : م‌۸۵-۲۶۲۰

اشاره

مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی

تهران، خیابان ولی عصر (عج)، بالاتر از بزرگراه شهید چمران، شماره 2828

تلفن : 22666704

تاریخ سیاسی معاصر ایران

1299 ش) - جنگ جهانی اول تا کودتا ( 1293

دکتر حسین آبادیان

ویراست جدید

چاپ دوم: زمستان 1390

978-964 -5645-70- شابک : 8

شمارگان: 2400 نسخه

قیمت: 16000 تومان

این کتاب با حمایت معاونت فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی چاپ شده است

کلیه حقوق ناشر محفوظ است

19615- تهران: صندوق پستی 333

info@ir-psri.com

www.psri.ir

فهرست مطالب

مقدمه 8

طرح بحث 8

اهمیت کودتای سوم اسفند 15

درباره این رساله 29

درباره منابع 36

فصل نخست/ ایران و قدرت‌های بزرگ در جنگ اول جهانی 45

فصل دوم/ جنگ، قحطی بزرگ و نسل‌کشی در ایران 154

4-1. تهران 171

4-2. وضعیت شهرستان‌ها 189

فصل سوم/ احزاب سیاسی، مطبوعات و بحران ایران 240

فصل چهارم/ پیدایش و افول کمیته مجازات 270

2-1. منشی‌زاده کیست؟ 276

2-2. درباره ابوالفتح‌زاده و مشکوةالممالک 279

2-3. کریم دواتگر؛ مردی از طبقه زیرین اجتماع 282

2-4. دیگر چهره‌های شاخص کمیته مجازات 287

فصل پنجم/ ایران و روسیه: دور جدید روابط 400

فصل ششم/ قرارداد 1919؛ اختلاف نظرها در انگلستان و ایران 423

فصل هفتم/ انگلستان و میان‌پرده شیخ‌خزعل 546

فصل هشتم/ کودتای سوم اسفند

569

3-1. امتیاز خوشتاریا 594

3-2. امریکا، انگلیس و نفت شمال 597

3-3. نفت، انگلیس و طرح تجزیه ایران 598

10-1. سیدضیاء کیست؟ 651

10-2. کمیته آهن و کمیته زرگنده 662

جمع‌بندی 732

منابع و مآخذ 744

فهرست اعلام 754

مقدمه

طرح بحث

تاکنون به مشروطه ایران از دو منظر نگریسته شده است: یا از سر خودشیفتگی (Narcissism) که در غایتِ امر سر از «آنچه خود داشت» درآورد؛ و یا از موضع سوءظن (Paranoia) که این وجه دوم در نقطة افراطی خود به توطئه‌پنداری (Conspiracy) مبتذل در همه ارکان و در نهایت به بیگانه‌ترسی (Xenophobia) انجامید. معتقدان دیدگاه نخست بدون توجه به شرایط جهانیِ مقارن مشروطه و بدون عنایت به دسیسه‌های گوناگونی که سرشت سیاست مدرن را تشکیل می‌دهد- و در فقدان تبارشناسی حوادث و وقایع- به مشتی مطالب بدون تأمل- که از خامة برخی مدافعین مشروطه در همان بدو بروز این تحول دوران‌ساز تراوش کرده است- دلخوش کرده‌اند و این‌گونه می‌پندارند که گویی در پسِ آن حادثه اندیشه‌ای سامان‌مند وجود داشته و گروه دوم بی‌توجه به ساختارهای داخلی ایران عصر مشروطه و بی‌عنایت به موقعیت فکری ایران آن عصر- که در وضعیتی بغرنج و حتی نامعلوم به سر می‌برد- کلیه تحولات را به سرانگشتان سفارت بریتانیا منتسب می‌سازند و از درونِ آن، نظریة «ترس از انگلیس» را استخراج می‌نمایند.

بلافاصله باید خاطرنشان سازیم باور داشتن به دسیسه‌های رایج در زد و بندهای سیاسی، با نظریة توطئه تفاوت بنیادین دارد: دسیسه جزو سرشت سیاست است و اگر کسی منکر آن شود، به واقع بخش اعظم تحولات جهانی را که بنیادی استوار در

فعالیت‌های پنهان با موازین نهانْ روشی داشته‌اند، انکار کرده است. اما نظریة توطئه ظاهراً بر این باور است که گویا هر حادثه‌ای که در هر گوشه‌ای از جهان روی می‌دهد، در تحلیل نهایی باید به سرانگشتان اقلیتی دسیسه‌گر فروکاسته شود. با این توضیح ضروری و کوتاه به بحث اصلی می‌پردازیم.

مشروطة ایران زمانی روی داد که هیچ‌گونه سابقة ذهنی و هیچ تجربه عملی از نظامی قانونمند، بر طبق موازین رایج زمان در این مرز و بوم وجود نداشت. هیچ‌کدام از کسانی که مسامحتاً از آنان به روشنفکر یاد می‌کنیم از نظام مشروطه ذهنیت مطابق با واقع نداشتند. به قول سید‌محمد طباطبائی- از رهبران طراز اول مشروطه- بسیاری از دست‌اندرکاران جنبش، از مشروطه و فواید آن «چیزی شنیده بودند»، اما هرگز تأملی بنیادین در اینکه مشروطه چیست، لوازم و لواحق آن کدام است و الزامات پذیرش مشروطه چیست، به عمل نیامده بود. به عبارتی پرسش از ماهیت مشروطه نه قبل از این حادثه و نه بعد از آن به عمل نیامد و «هر کسی از ظن خود یار» آن شد و مثل «فیل که اندر خانة تاریک بود»، هرکس بنا به پیشینة ذهنی و علایق و سلایق خود در مورد آن گمانی می‌برد. سخن در این نیست که یوسف‌خان مستشار‌الدوله در مورد قانون بحثی نکرد و یا میرزاملکم‌خان ناظم‌الدوله در باب فواید و ظواهر تمدن جدید سخنی نگفت؛ بحث در این است که هیچ‌کس از ماهیت دوران جدید که سیطره‌ای نو بر عالم و آدم بنیاد نهاد- و قانون و مشروطه و اصناف نظام‌های جدید سیاسی از الزامات آن بود- بحثی به میان نیاورد. درست که میرزاآقاخان کرمانی در روزنامة اختر، سال‌ها قبل از مشروطه نوشت، غربیان می‌گویند یا خانه را به سبک ما بساز و یا ما آن را برایت خواهیم ساخت؛ اما وی هرگز ننوشت چرا چنین است و بنیاد این سخن در کدام اندیشه نهفته است؟ واقع امر این است که آنچه یوسف‌خان مستشارالدوله در باب قانون نوشت، با مناسبات فکری و الزامات روزگارش تا اندازه‌ای انطباق داشت، اما میرزاآقاخان کرمانی و میرزاملکم‌خان ناظم‌الدوله بیشتر برای تسویه‌حساب با دربار ایران «اختر» و «قانون» را منتشر کردند و در پس نوشته‌های آنان گرچه کورسویی از مظاهر تمدن جدید دیده می‌شد، اما جای یک بحث سامان‌مند که منطق درونی نظام‌های جدید بشری را بنمایاند، همیشه خالی بود. اساساً وقتی نخستین جرقه‌های جنبش زده شد، حتی از

عدالت نیز چشم‌انداز دقیقی وجود نداشت.

یکی از خواسته‌های اولیه معترضان در عزل عسکر گاریچی از راهداری تهران- قم خلاصه می‌شد و همین تقاضا خود میزان وقوف تقاضا کنندگان از معیارها و موازین عدل را نشان می‌دهد. وقتی هم مظفرالدین شاه با اعیان و اشراف و نمایندگان مجلس و امرای لشکری و کشوری، آن هم درست اندکی بعد از صدور فرمان مشروطه ملاقات کرد، نمایندگان را «نوکر» خواند و گفت، خداوند «زمام ادارة امور را به کف با کفایت» او سپرده و زمام قبض و بسط مَهام امور در دستان اوست و کسانی که نمایندة ملت لقب گرفته‌اند، باید حد خود بدانند و پای از گلیم خویش درازتر ننمایند، زیرا اگر خواجه لطف بی‌کران رانَد، نوکر باید حد و حدود خود را بداند. او مجلس نمایندگان را مجلسی مشورتی خواند که شاه از باب لطف آن را تأسیس کرده و نه از باب اینکه مردم حقی در تأسیس مجلس دارند و شاه فقط اگر مایل بود با آن مشورت می‌نماید. این پندار نه با الزامات مشروطه سازگار بود و نه با دیگر الزامات دنیای جدید و نه با فرامین شرع در مورد حق‌الناس.

نخستین رساله‌ای هم که در دفاع از مشروطه منتشر شد، به قلم حاجی‌سید‌نصرالله تقوی بود که ابتدا به صورت پاورقی در روزنامة تربیت چاپ شد و بعداً به رساله‌ای مستقل تبدیل گردید. در این رساله هم آمده است، مشروطه ابزاری است برای جلوگیری از بهانه‌جویی غربیان که به عنوان «حقوق بشر» در امور کشورهایی مثل ایران مداخله می‌نمایند. اما تا پیش از مشروطه نه قدرتی بیگانه از ضرورت استقرار موازین حقوق بشر در ایران سخنی گفته بود و نه اساساً مشکل غرب سرمایه‌داری- که برجسته‌ترین نمادش در آن زمان بریتانیا محسوب می‌شد- آزادی و مساوات برای ایرانیان بود. آن چه راه را بر انواع نظریه‌های توطئه‌پندار باز کرد، سوءاستفاده محافلی از حاکمان انگلیس از مشروطه ایران بود. به واقع انگلیس‌ها نه در قید مشروطه ایران بودند و نه خود را مقید و مکلف به حمایت از این نظام سیاسی می‌دیدند. تنها چیزی که برای این محافل اهمیت داشت، مهار روسیه و مات کردن آن در شطرنج سیاست ایران بود. با مشروطه این نیت عملی شد؛ انگلیس در دوره نخست مشروطه به منظور حفظ هندوستان و در دوره دوم به منظور حفظ سیطرة خود بر منابع نفتی ایران، از بحران‌سازی و هرج و مرج در کشور حمایت نمود.

برای انگلیس وضعیت مطلوب در مورد ایران از دو حال خارج نبود: یا هرج و مرج و یا استقرار دولت دست‌نشانده. به یاد آوریم که در ایام بحران ایران به هنگام مشروطه، آنگاه که مشروطه‌خواهان ادعایی، برای پرکردن خزانة کشور به منظور پرداخت حقوق سپاهیان خود، مالیات بر روده و نمک و زغال- یعنی بی‌ارزش‌ترین کالاها- وضع می‌کردند، انگلیسی‌ها نفت ایران را می‌بردند بدون اینکه دولت مرکزی کوچکترین اطلاع و یا حساسیتی داشته باشد. وقتی هم روسیه تزاری از بین رفت، دیگر نیازی به هرج و مرج نبود و باید یک دولت وابسته، منافع امپراتوری را تضمین می‌کرد و این مهم هم با استقرار سلطنت پهلوی به نتیجه رسید.

به هر حال در سراسر سال‌های مشروطه- 1285 تا 1290 شمسی- که کشور به اشغال ارتش مهاجم روسیه در آمد، هر کس در مورد مشروطه داوری خاصی می‌کرد که با نفس‌الامر آن مطابقت نداشت. در دورة اول مشروطیت، حتی یک رساله سیاسی قابل توجه در مورد مشروطه نوشته نشد. تنها رسالة مهم این دوره تذکرۀ الغافل و ارشادالجاهل منسوب به شیخ فضل‌الله نوری بود که اتفاقاً بنیاد مشروطه و مغایرت آن با مبانی شرع را به خوبی تبیین کرده بود. رساله‌ای که در مورد دفاع از مشروطه نوشته شده و نویسنده‌اش روشنفکری آگاه به شرایط زمان و یا روحانی صاحب فتوایی باشد، در این مقطع- یعنی دورة اوّل مشروطه- مطلقاً دیده نمی‌شود. نخستین رساله‌هایی که به حمایت از مشروطه با رویکرد شرعی نوشته شد، مربوط به دوره موسوم به استبداد صغیر و دورة فترت مجلس اول و دوم است و همه- حتی مهم‌ترین آنها که رسالة تنبیه‌الامه و تنزیه‌المله علامه نائینی باشد- در پاسخ به رسالة شیخ فضل‌الله نوری نوشته شده‌اند. این رسائل هم رویکردی مشخص و روشن دارند و آن همانا تبیین مشروطه بر بنیاد شرع بود. حتی حزب اعتدالی تا حدی میراث‌دار این سنت شناخته می‌شد. ما موقعیت تفکر این عده را «وضعیت هم این و هم آن» می‌نامیم، یعنی تلاش برای آشتی دادن شرع با آنچه وجه مثبت مشروطه خوانده می‌شد.

اینان تمدن جدید را دارای دو رویه مثبت و منفی می‌دیدند و می‌خواستند آنچه را وجه مثبت می‌نامیدند، «گزینش» کنند و با ظاهرِ شرع آشتی دهند. امّا روشنفکران کاری جدی انجام ندادند و یا اینکه مشروطه را در حد مقالات روزنامه‌ای تنزل

دادند. فعالترین این گروه سوسیال دمکرات‌های سابق ارمنی مثل آرشاویر چلنگریان، تیگران تر هاکوپیان و ورام پیلوسیان بودند. هاکوپیان از کارل کائوتسکی می‌پرسید، با توجه به اینکه در ایران نهادهای سرمایه‌داری رسوخ و نفوذ ندارد و پرولتاریا شکل نگرفته است، آیا به نظر او می‌توان از شرکت‌های خارجی دعوت کرد در ایران سرمایه‌گذاری کنند تا پرولتاریا شکل گیرد و مقدمات تحول از سرمایه‌داری به سوسیالیسم فراهم شود؟! گویی سرمایه‌دار غربی منتظر دستور‌العمل کائوتسکی و گروه مزبور در ایران نشسته بود تا سرمایه‌گذاری خود را آغاز کند. البته کائوتسکی هم ضمن اظهار بی‌اطلاعی از شرایط ایران، به طور کلی امکان رشد نهادهای سرمایه‌داری از طریق سرمایه‌گذاری خارجی را رد کرد. رسول‌زاده هم تمدن جدید را «یک دوری پلو پخته آماده» می‌دانست که فقط باید «قبول زحمت کرد و آن را میل نمود.» منظورش این بود که نیازی به تفکر و تأمل نیست، همه‌چیز در غرب آماده است و فقط باید تقلید کرد.

در این مقطع اگر حزب اعتدالی از نوعی آشتی مشروطه و شرع حمایت می‌کرد، حزب رقیب یعنی دمکرات، معجونی در هم جوش از اندیشه‌های سوسیالیسم اروپایی، گرایشات منشویکی، نارودنیکی و آنارشیستیِ روسی؛ لیبرالیسم فرانسوی، یوتلیتاریانیسم انگلیسی و البته مظاهری از اندیشه‌های شرعی بود، که بنا به ضرورت و در موقع مقتضی یکی از آنها را به کار می‌گرفت. اگر روزنامة ایران نو ارگان این گروه را حتی به صورت گذرا ملاحظه کنیم، می‌بینیم اغتشاش ذهنی در مقالات آن موج می‌زند. می‌بینیم دمکرات‌ها گاهی خود را طرفدار کارگران می‌دانند و از جنبش‌های سندیکالیستی حمایت می‌کنند، در حالی‌که خود معترفند در ایران کارگر صنعتی وجود ندارد؛ وقتی دیگر می‌گویند بنیاد مشروطه بر «کارگران، عمله‌ها و دهاتی‌ها» استوار است؛ در موقعیتی اطلاق واژه انقلابی را بر خود بهتان و افترا می‌دانند و موقعی دیگر از جنبش انقلابی توده‌ها حمایت می‌کنند. گاهی می‌گویند لیبرالند و وقتی دیگر به ضد آن سخن می‌گویند؛ گاهی از سیسموندی، پرودون و مارکس شاهد مثال می‌آورند و از ضرورت تحول ساختارهای تولیدی سخن به میان می‌آورند و همزمان از ضرورت تحول ایران به سمت سرمایه‌داری دفاع می‌کنند. بعضی مواقع سرمایه‌داری را نظامی ضد بشری می‌خوانند و وقتی دیگر می‌گویند اگر

جلو استقرار نهادهای سرمایه‌داری گرفته شود، مثل امپراتور چین که پکن شهر آسمانی را به اجنبی تسلیم کرد و خود گریخت تا جان به سلامت به در برد، همان بلیه بر ایران نیز نازل خواهد شد. با همة این اوصاف گاهی دیگر به تبعیت از پلخانف بر نقش شخصیت‌ها در تاریخ انگشت تأکید می‌نهادند.

این وضعیت نشان چه بود؟ در یک کلام نشان آشفتگی فکری و بحران در نظر به چیستی و چونی مشروطه و این بحران باعث اغتشاش در عمل شد. از سویی آیت‌الله آخوند ملا‌کاظم خراسانی مشروطه ایران را بر اساس «قوایم مذهبی» ممکن و میسر می‌دید و از آن سوی سیدحسین اردبیلی می‌گفت در امور «سیاسیه ملکیه» تقلید نمی‌کند. از یک طرف آیت‌الله خراسانی دستور می‌داد هیأت پنج نفره نظارت بر شرعی بودن مصوبات مجلس باید هر چه زودتر انتخاب شود و از طرف دیگر عده‌ای نفس نظارت شرعی را مغایر مشروطه عنوان می‌کردند. علما دولت را از دخالت در محاکم شرعی بر حذر می‌داشتند و می‌گفتند مجلس حق قانونگذاری در حوزة قضا ندارد و به طور مثال استیناف را مردود می‌شمردند و از سویی دیگر وزارت عدلیه که در دست مخالفین آنها بود ساز خود را می‌زد. آنچه اجرا می‌شد نه ربطی به شرع داشت و نه مشروطه. نهایت اینکه وضعیت آشفتة «هم این و هم آن» و تلاش برای «گزینش» وجهِ مثبت تمدن غرب و آشتی آن با ظواهر شرع، به وضعیت «نه این و نه آن» انجامید و اوضاعی شکل گرفت که نه با مشروطه و الزامات آن منطبق بود و نه با ظواهر شرع هماهنگ می‌نمود.

در همین حال هرج و مرج بیداد می‌کرد، هر کس زرنگ‌تر بود سلاحی می‌یافت و به عناوین مختلف با مخالفین تسویه حساب می‌کرد، بدون اینکه کسی را جرأت مقابله باشد. روز روشن عده‌ای با موزر مخالف خود را می‌کشتند و نام آن را ضدیت با استبداد می‌نهادند. ایلات و عشایر به هوای رسیدن به تخت سلطنت دست به شورش می‌زدند، اقتصاد به هم ریخته، دولت فلج و جامعه به شدت آشفته شده بود. در همین حال و هوا بارها استقلال و تمامیت ارضی کشور از شمال و جنوب توسط روس و انگلیس نادیده گرفته شد. در چنین اوضاع نابسامانی مصالح ملی امری ناشناخته بود، هرکس آنچه را که به ذهن خودش می‌رسید اجرا می‌کرد و کاری نداشت که این عمل به چه میزانی با الزامات نظام مشروطه منطبق است. به قول

کسروی و مخبر‌السلطنه هدایت، هر که بیشتر و بهتر فحش می‌داد مشروطه‌خواه‌تر بود. این بحران عینی ریشه در بحران نظری در باب فهم مشروطه داشت، طُرفه اینکه هیچ‌کس در باب دیدگاه‌های خود تأمل نکرد و آن را آسیب‌شناسی و یا کالبد‌شکافی ننمود و باورهایش را به محک نقد و نظر دیگران حک و اصلاح نساخت.

آخوند خراسانی نوشت، کسانی که به مشروطه اروپایی باور دارند به سوی معشوق خویش به پاریس عزیمت کنند، ملا عبدالله مازندرانی فتنه‌ها را زیر سر «بهائیه لعنهم الله تعالی» و «انجمن‌های سریه و ستاریه» دانست و در مقابل، مخالفین آنان، دخالت همه جانبه روحانیون مقیم نجف را عامل بحران خواندند. وقتی با هجوم روسیه به کشور در محرم 1330 و بر دار شدن برخی مشروطه خواهان در عاشورای تبریز، مشروطه رخت بر بست، موجی جدید از بحران‌ها و هرج و مرج کشور را فرا گرفت که نقطة اوج آن تأسیس «کمیته مجازات» به هنگام جنگ اول جهانی بود. اینک حتی رهبران سابق مشروطه مثل سیدحسن تقی‌زاده، در چرخش و تغییر جهتی واضح، از مواضع نه چندان دور خود، به ضرورت استقرار مردی قدرتمند بر اریکة قدرت باور پیدا کردند. گناه ناکامی‌ها، هرج و مرج‌ها و بحران‌ها به گردن مشروطه‌ای افکنده شد که حتی یک روز اجرا نگردیده بود؛ بدون اینکه کسی توضیح دهد در کدامین مقطع، مشروطه و معیارهای آن- حتی با همان تلقی معوج روشنفکران و یا دیدگاه روحانیان- به بوتة اجرا گذاشته شد، مشروطه را برای مردم ایران زود دانستند، توده‌ها را متهم به جهالت و نادانی کردند و با این وصف از آنان خواستند همان‌طور که در هنگامة مشروطه پای در رکاب جهاد نهادند، اینک برای اجرای منویات آنان در مورد استقرار «ابرمرد» وارد میدان شوند. به همان مردمی که طرف خطابشان بودند، می‌گفتند فقط با زور است که متمدن می‌شوند و از «استبداد منور» سخن گفتند. به جستجوی بیسمارک و پطرکبیر و میجی بر‌آمدند، و در نهایت قزاقی را که حتی از حداقل سواد متعارف محروم بود تا چه رسد به درک و فهم تجدد و الزامات آن- به عنوان بیسمارک ایران- بر تخت سلطنت نشاندند تا تتمه اعتبار مشروطه را به باد دهد و مجلس را «طویله» نام نهد، دولتی نظامی تشکیل دهد تا ایران را به شیوة سربازخانه اداره کند و حتی بر کسانی مثل داور و تیمورتاش که او را برکشیده بودند، ابقا ننماید و آنان را به تیغ کین رهسپار دیار عدم نماید. به این

شکل از استبداد پر نور بیسمارک، تاریخ، موش کور حکومت قزاقان را زایید و مشروطه ایران به قعر انحطاط خود درغلتید و وضعیتی شکل گرفت که ما آن را «بناپارتیسم ایرانی» نام می‌نهیم. این همه به دلیل فقدان تأمل عقلانی و خردورزانه برای حل بحران‌های نظری مشروطه، فقدان تحریر محل نزاع و عدم تلاش برای انسجام بخشیدن به ساختار اندیشة مشروطه‌خواهی و الزامات آن رخ نمود.

اهمیت کودتای سوم اسفند

کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ از جمله مهمترین رخدادهای تاریخ معاصر ایران است. این کودتا که درست چهارده سال پس از انقلاب مشروطه رخ داد، بنیان بسیاری از دستاوردهایی را که در مشروطه شکل گرفته بود، بر باد داد و زمینة دیکتاتوری رضاخان را فراهم آورد. معمولاً مورخین در بررسی کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹، سرکردة اصلی آن یعنی رضاخان میرپنج را مورد توجه قرار می‌دهند و تحولات مربوط به این حادثه را چونان سقوط بهمنی سهمگین در فضای رعب‌انگیز بعد از مشروطه ارزیابی می‌کنند، اما این دسته از مورخان غافلند که با نسبت دادن ارادة پولادین به رضاخان و تأکید بر ابتکار فردی او؛ وی را بیش از آن چیزی که بود بزرگ می‌کنند. به عبارت بهتر تأکید بر نقش رضاخان در وقوع کودتا چیزی است که او خود دوست داشت به آن شُهره شود، کما اینکه در سالگرد کودتا- اسفند 1300- در بیانیه‌ای اعلام کرد با وجود او عجیب است کسی دیگر را عامل کودتا معرفی نمایند! رضاخان با این بیانیه می‌خواست بر نقش بریتانیا در شکل‌گیری دور جدیدی از تاریخ معاصر ایران سرپوش گذارد و مخالفین کودتا را با تهدید از سر راه کنار زند. از آن به بعد همه تلاش‌ها حول محور نقش پنجة آهنین رضاخان در استقرار وضع نوین دور می‌زد، اما ناظرین تیزبین این سئوال را طرح کردند که دست‌های پشت پرده کودتا را چه کسانی هدایت کردند؟ کدامین علل و عوامل دست به دست هم دادند تا مردی که از سواد متعارف هم محروم بود، به عنوان بیسمارک ایران بر تخت سلطنت نشست و از این بالاتر کنجکاوان می‌خواستند بدانند کارگردانان این سناریوی مضحک چه کسانی هستند؟

به واقع وقوع کودتا در آن شرایط، محصول فرایندهای تاریخی ریز و درشتی بود

که در فضای بعد از سقوط مشروطه رخ نمود و توجه نکردن به آنها و نیز دیگر عقبه‌های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی کودتا، راه هرگونه تحلیل ساده انگارانه و مبتنی بر نظریه اصالت دادن ناموجه به شخصیت‌های تاریخی را هموار می‌سازد و خواننده را از عمق حادثه غافل می‌کند. توجه دادن بیش از اندازه به ابتکار فردی و تأکید بر خاطره‌های تاریخی این حادثه از آن حیث صورت گرفته تا محتوای واقعی کودتا مستور بماند و آن را در حد یک رخداد عادی و طبیعی سیاسی جلوه‌گر سازد. واقع امر، آنچه از تاریخچه کودتا در دست است نگاشتة عوامل درجه چندم همان کودتا، یا نوشته کسانی است که به نحوی از انحا منکر حضور بریتانیا در آن حادثه‌اند. به عبارت بهتر اینان حتی سئوال نمی‌کنند رضاخان چگونه در فضای آشوب‌زده بحران‌های سیاسی و اجتماعی ایران ظهور کرد؟ او چگونه، با کدام عقبه و با کدام تشکیلات منسجم به میدان آمد؟ آیا حادثة کودتا یک شبه شکل گرفت و به طور مثال آیرونساید، رضاخان را به تصرف تهران واداشت؟! اگر این تحلیل ساده‌انگارانه را بپذیریم، به واقع اهمیت وقایع تاریخی و نقش عوامل ذی‌مدخل و تأثیر‌گذار را در آن انکار کرده‌ایم. بالاتر اینکه فرایند شکل‌گیری یک تحول تاریخی را بسیار ساده انگاشته‌ایم. چنین اظهاراتی البته فقط ذهن عوام را می‌تواند اشباع کند و مسلماً نکته بینان را از تحقیق در آن منصرف و مستغنی نمی‌سازد. به نظر ما کسانی که بر نقش محوری رضا‌خان در کودتا تأکید می‌کنند، می‌خواهند واقعیتی بزرگ را پنهان سازند، این واقعیت نقش بریتانیا و عوامل داخلی همسو با سیاست‌های این کشور است در وقوع کودتا.

آفت این نوع نگاه به حوادثی مثل کودتا، غفلت از این نکته است که رضاخان به رغم شعارهای شداد و غلاظ اولیة خود- که در ابتدا حتی روشنفکران آزاده‌ای مثل میرزاده عشقی را هم فریب داد- جنبش مشروطه را با اقدامات بعدی خود به قعر فضاحت و ابتذالی سوق داد که هیچ‌کس، حتی طرفداران او انتظارش را نداشتند. بعد از کودتا تحولاتی رخ داد که از بنیاد با حادثه‌ای که چهارده سال پیش از آن اتفاق افتاده بود؛ در تناقض بود. اخیراً کسانی در خارج کشور تلاش دارند این نکته را اثبات کنند که حکومت رضاخان ادامه طبیعی جنبش مشروطه بود، به گمان اینان با استقرار رضا‌خان بر سریر سلطنت، شعارهای مشروطه عملی شد! این مضحک‌ترین

تحلیل کودتاست. وقتی شواهد و قرائن فراوانی در دست داریم که نشان می‌دهد رضا‌خان نه تنها هیچ باوری به نظام مشروطه نداشت، بلکه کوچک‌ترین آگاهی سطحی هم از این نظام سیاسی نمی‌توانست داشته باشد، چگونه می‌توانیم اقدامات او را ادامه طبیعی مشروطه عنوان نماییم؟ تمام رفتار او نشان می‌داد تا چه میزان با مشروطه و الزامات آن خصومت می‌ورزد، او حتی خود ادعایی در مشروطه‌خواهی نداشت، زیرا نه تنها از ماهیت آن کاملاً بی‌بهره و ناآگاه بود، بلکه این نظام را مغایر دیکتاتوری لجام‌گسیخته خود می‌دانست.

واقع امر این است که گرچه به لحاظ توالی تاریخی، کودتا بعد از نهضت مشروطه و در پی یک سلسله حوادث دهشتناک و اسف‌انگیز پس از سقوط مشروطه رخ نمود؛ اما به لحاظ مضمون تاریخی شعارهای کودتا و حوادث شکل گرفته بعد از آن، در مناسبات مستقیم با تکاپوهای مافیای داخلی و حامیان سیاسی و اقتصادی آنان- که قرارگاهشان هندوستان بود- رابطه داشت. این مافیا همان طور که پیش‌تر در رساله بحران مشروطیت در ایران نشان داده‌ایم و از خلال منابع موثق ابعاد آن را کاویده‌ایم، از دوره ناصری مشغول تکاپو بود، در دورة مشروطه فرصت مناسبی برای عرض‌اندام یافت و در دورة بعد از مشروطه چنان به بحران‌های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی دامن زد که طفل مشروطه را به پیری زودرس مبتلا نمود و با کودتای سوّم اسفند 1299 بر عصای موریانه خوردة مجلس و قانون، ضربتی سخت وارد آورد و آن را از پای انداخت و در هم فروپاشید. در این دوره دست‌های مرموزی مجلس سوّم را به تعطیلی کشاند و مانع از تشکیل مجلس چهارم شد. این مجلس زمانی شکل گرفت که قدرت واقعی به دست رضا‌خان سردار سپه افتاده بود، کسی که کوچک‌ترین باوری به مجلس نداشت. به واقع کسانی که مانع از تحقق مشروطه و الزامات آن شدند هم، هیچ باوری به مشروطه نداشتند، اینان بودند که یوسفِ قانون را به چاه ویل حکومت قزاقان افکندند. اکنون می‌توانیم بفهمیم که شناخت معادلات پنهانی در این دوره چندان پیچیده نیست. گروهی که می‌خواستند ایران برای همیشه در مدار منافع بریتانیا قرار گیرد و با مافیای سیاسی و اقتصادی این کشور چه در لندن و چه در دهلی و بمبئی و سیملا همسو بودند، مانع از استقرار نظم و ثبات می‌شدند، اجازه نمی‌دادند قانون نهادینه شود، امور در مجرای طبیعی خود به حرکت

درآید و در یک کلام مانع از طی فرایندهای قانونی می‌شدند. اینان به محض اینکه دولتی مقتدر تشکیل می‌شد، تلاش می‌کردند آن را براندازند و هر گاه خود دولت را به دست می‌گرفتند انواع و اقسام بحران‌ها را به وجود می‌آوردند تا دشمن را به خاک کشور بکشانند و به عملیات تحریک نمایند؛ هدف این بود تا از این طریق دولت نظامی خود را به ملّت تحمیل نمایند. بودند کسانی که از این عملیات با عنوان کودتا یاد می‌کردند، یکی از برجسته‌ترین اینان ملک‌الشعرای بهار بود. به عبارت بهتر همان کسانی که مانع از اقدامات قانونی در راستای منافع و مصالح ملّی کشور می‌شدند، خود به عملیات سیاه دست می‌زدند؛ تشکیل گروه‌های مرگ یکی از این اقدامات بود.

اینان همان کسانی بودند که بهانه به دست دشمن جراری به نام روسیه دادند، سیاست انگلیس هم به کمک آنان آمد، یعنی اینکه با رضایت کامل دستگاه سیاست خارجی بریتانیا، روسیه را به خاک ایران کشانیدند و با اقدامات خود باعث شدند این نیرو تا دورة انقلاب بلشویکی در کشور باقی بماند. در این وضعیّت هر دولتی که می‌خواست با اقدامات خود نیروهای روسیه را به نحو مقتضی از کشور خارج کند، با تحریکات اینان مواجه می‌شد. در دورة دو ساله بعد از اولتیماتوم، جنگ داخلی سراسر کشور را فراگرفت، جایْ جای کشور عرصه تاختوتاز گردنکشان و دزدان و راهزنان شد. از سویی شاهزادگان قاجار به جان هم افتادند. فتنة سالارالدوله یکی از این منازعات بی‌سرانجام بود که باعث گردید حرث و نسل ملّت مظلوم غربِ کشور به یغما رَوَد. در این دوره روس‌ها از فرصت استفاده کردند و نیروی مطیع خود یعنی صمدخان شجاع‌الدوله را در تبریز به قدرت رسانیدند، مردی که در قساوت، دست روس‌ها را از پشت بسته بود. نیز در این هنگام شمال غرب، شمال و شمال شرق کشور عرصة تاختوتاز نیروهای روسیه بود، از دیگر سوی انگلیسی‌ها از فرصت استفاده کردند و نیروهای مزدور هندی را در نواحی جنوبی ایران اسکان دادند. در این اوضاع و احوال هیچ نیروی قابل توجهی توان رویارویی با این دو قدرت بزرگ را نداشت، با این وصف هسته مقاومتی از نیروهای تحت امر میرزاکوچک‌خان جنگلی توانست روس‌ها را با عملیاتی از خاک گیلان خارج سازد، همان‌طور که بعدها انگلیسی‌ها را از این منطقه بیرون راندند.

از سقوط مشروطه تا وقوع جنگ اوّل جهانی، انواع و اقسام دولت‌ها سر کار آمدند، ناصرالملک نایب‌السلطنه این مظهر یأس و نومیدی، رعبی هراسناک در دل احمدشاه جوان افکند که هرگز بختک آن هراس او را رها نساخت. آنچه از درون اندیشه‌ها و طرز رفتار ناصرالملک می‌شد استنباط کرد، تحقیر ایران و ایرانی بود. ما به برخی از ابعاد زندگی سیاسی او پیش‌تر در کتاب بحران مشروطیت در ایران اشاره کرده‌ایم و در این رساله با ابعاد دیگری از اقدامات خائنانه او آشنا خواهیم شد. ناصرالملک نه خود قابلیت اداره کشور را داشت و نه می‌گذاشت دست توانمندی که به مشروطه باور راستین دارد، زمام امور را به دست گیرد. مهم‌ترین اقدام خائنانه ناصرالملک و گروه همسوی با او، ممانعت از تشکیل مجلس بود. به واقع سه سال بعد از تعطیلی مجلس دوّم بود که ناصرالملک بار دیگر انتخابات مجلس سوّم را برگزار کرد؛ وانگهی این اقدام هم برای مصالح ایران نبود، او می‌خواست احمدشاه را به عنوان شاه قانونی که به سن تکلیف رسیده بود معرفی کند و دوباره به اروپا بازگردد تا به عیش و نوش خود بپردازد.

در فاصله این سال‌ها منفی‌بافی و بی‌اعتمادی به ایران و ایرانی، مذهب مختار ناصرالملک بود، در همین دوره او به مسافرت دور و دراز خود به اروپا رفت، کشور را با شاهی خردسال و گروهی توطئه‌گر رها ساخت تا آنان بذر ناامیدی در قلبش بکارند و او را از روند تحولات سیاسی کشور بترسانند. در این فاصله او با نامه و تلگراف کشور را اداره می‌کرد! وقتی هم به ایران بازگشت، اندکی بعد، جنگ اوّل جهانی شکل گرفت. ناصرالملک، احمدشاه را به تخت سلطنت نشاند و خود با حقوقی گزاف که بر خزانه‌داری کشور تحمیل کرد روانه اروپا گردید و تازه بعد از کودتای رضاخان و زمانی که او سلطنت را تغییر داده بود، به کشور بازگشت. یک سال بعد گروه بحران‌ساز، ارتش‌های روسیه و انگلستان را به ایران کشانید، این بار هم تلاشی زاید الوصف مبذول گردید تا مانع از تداوم جلسات پارلمان شوند. مثل دوره دوّم مجلس، اینان کاری کردند تا روس‌ها به نزدیکی‌های تهران لشکرکشی نمودند، آنگاه پایتخت را رها کردند و گریختند. این سوّمین باری بود که مجلس زودتر از موعد مقرر تعطیل می‌شد، در دوره اوّل آتشبار توپ لیاخوف روسی به خواست محمد‌علی شاه بود که مجلس تعطیل شد، در دوره دوّم اولتیماتوم و

حملات روس‌ها باعث تعطیلی آن گردید و سوّمین بار هم با حملة روس و انگلیس به شمال و جنوب کشور مجلس تعطیل شد؛ در این زمان تنها یک سال از تشکیل مجلس می‌گذشت. نکتة مهم در هر سه بحران این بود که گروهی خاص، عامدانه و با جهت‌گیری کاملاً هوشیارانه مجلس را به تعطیلی کشاندند و یا این‌که از تعطیل شدن آن استقبال کردند تا فضا را برای تسلط زورگویانی از قماش رضا‌خان فراهم آورند. این گروه با برنامه‌ای کاملاً حساب شده، با تعطیل خانه ملّت، راه را برای فراگیر شدن بحران‌های عدیده باز نمودند و موجب آن شدند که هیچ نماینده‌ای از مجلس ایران نتوانست در حتی کنفرانس صلح پاریس شرکت کند و حقوق ملّت ایران را مطالبه نماید. کشور به حال هرج‌و‌مرج و بی‌قانونی رها شد، در همین دوره اینان انواع و اقسام جوخه‌های مرگ را تشکیل دادند تا به قول بهار فضا را برای یک کودتای نظامی مهیا کنند. در آن زمان چنین امری ممکن نشد، اما اندکی بعد به سال 1299 همین گروه، مقدمات کودتای رضا‌خان را فراهم آوردند.

درست در دوره جنگ اوّل جهانی بود که همین عده بر بحران‌های اجتماعی هم دامن زدند. یکی از وحشیانه‌ترین این اقدامات کمک به گسترش قحطی بزرگ سال‌های 1296 تا 1298 بود. در این سال‌ها هر گاه دولتی روی کار می‌آمد تا این بحران شوم را مهار سازد، اعضای این گروه به حرکت در می‌آمدند و به قیمت نابودی حدود نیمی از جمعیت کشور بر اثر گرسنگی، اهداف ضدملی خود را پیش می‌بردند. این ایام با اشغال اکثر مناطق کشور به دست دشمن خارجی مقارن بود، اما این گروه به هر نحو ممکن تلاش می‌کرد مانع برقراری ثبات و آرامش در کشور شود. در آن سوی زمامداران و حکام نالایق محلی، دمار از روزگار مردم در می‌آوردند و سنگدلانه آنان را مورد آزار و شکنجه قرار می‌دادند. هیچ نهادی نبود تا به فریاد مردم برسد، مجلس تعطیل بود و اگر چه در دورة نخستِ ریاست‌وزرایی وثوق‌الدوله انتخابات برخی نواحی و به طور خاص تهران برگزار شد، اما تشکیل مجلس چهارم بعد از گذشت بیش از چهار سال از برگزاری انتخابات آن و بیش از پنج سال بعد از تعطیلی مجلس سوّم؛ زمانی تشکیل شد که قداره‌بندان قزاق بر مقدرات مردم تسلط یافته بودند.

پیش از این به دنبال وقوع انقلاب بلشویکی روسیه؛ انگلستان قصد آن کرده بود

تا ایران را چون لقمه‌ای آماده ببلعد و آن را در کانون منافع دنیای سرمایه‌سالاری قرار دهد و به ویژه به دنبال ناکامی قرارداد ۱۹۱۹ وثوق‌الدوله، هزینة امنیت سرمایه‌های شرکت نفت انگلیس و ایران را از کیسة ملت ایران تأمین و تضمین نماید. این گروه اخیر‌الذکر البته از دورة ناصرالدین شاه قاجار در تکاپویی مستمر و مداوم بودند و در آن شرایط تاریخی و به دنبال خروج اولیه و کوتاه مدت روسیه از عرصة رقابت‌های نظامی و سیاسی بر سر ایران؛ و درست در شرایطی که حکومت جدید مشغول دفع ضد انقلاب داخلی خود بود، راه را از هر جهت هموار دید و با کوبیدن آخرین میخ بر تابوتِ بیمارِ محتضر مشروطه، مسیر صعود قزاق را بر سریر سلطنت ایران هموار ساخت. قوس نزولی مشروطه مقارن بود با قوس صعودی دیکتاتوری، یک سر این دیکتاتوری به گروه بحران‌ساز داخلی مربوط می‌شد و سر دیگر آن به حکومت هند انگلیس و صاحبان قدرت و ثروت در لندن.

ضربة کودتای سوم اسفند باعث شد مشروطة ناقص ایران که از فرط درد و رنج اقتصادی و اجتماعی به زانو در آمده و خم شده بود، به زمین درغلتد و در آبان ۱۳۰۴ با تغییر سلطنت تیر خلاص بر پیشانی آن شلیک شود. به واقع همان‌طور که حملة نادرشاه به هندوستان به دلیل ضعیف و ذلیل نمودن بیش از اندازه امپراتوری محتشم مغولان هند؛ زمینه تسلط کمپانی هند شرقی را بر آن کشور فراهم ساخت و کمپانی به آسانی از فرصت به دست آمده سود جست و موقعیت خود را در هند تحکیم نمود؛ کودتای رضاخان هم باعث گردید بقایای سرمایه‌سالاران مستقر در آن کشور که از مرده ریگ کمپانی هند شرقی ارتزاق می‌کردند، زمینه‌های تسلط نهایی خود را بر این مرز و بوم مستحکم سازند.

از این رو منشأ اصلیِ کودتای سوم اسفند را باید در فعالیت‌های دائم‌التزاید گروهی از سرمایه‌سالاران بریتانیا دانست که گردانندگان آن عبارت بودند از برخی اعضای کابینه لوید جورج مانند لرد ادوین مونتاگ وزیر امور هندوستان، لرد چلمسفورد نایب‌السلطنه هندوستان، سر وینستون چرچیل وزیر جنگ و منشی مخصوص نخست وزیر یعنی سر فیلیپ ساسون. از سویی سر هربرت ساموئل نخستین قیّم فلسطین بعد از خاتمه جنگ اول جهانی و پسر عموی ادوین مونتاگ همسو با برخی از محافل خاص ایرانی به نوعی در این کودتا دخیل بود.

اینان بدون اطلاع وزیر وقت امور خارجه یعنی لرد ناتانیل جورج کرزن و با هماهنگی بعضی از اعضای سفارت بریتانیا در تهران، کودتایی سازمان دادند که خشم وزیر را برانگیخت. ماهیت این کودتا چه بود؟ این پرسشی است که سعی می‌کنیم در حد مقدورات این رساله به آن اشاره نماییم. از دیر هنگام، حتی پیش از وقوع انقلاب مشروطه و البته پیش از کشف نفت در ایران، عده‌ای از انگلیسی‌ها بر این باور بودند که این کشور باید به نوعی اداره شود تا به طور تمام عیار از نظر نظامی و سیاسی در مدار منافع بریتانیا واقع گردد و بتواند مرزهای شرقی کشور را که همجوار با هندوستان بود صیانت نماید و از تهاجم نیروی ثالثی به این مرزها جلوگیری کند. وقتی انقلاب روسیه اتفاق افتاد این سیاست بیش از پیش کانون توجه گروه یاد شده واقع شد. در این هنگام دو سیاست منفک از هم- اما نه الزاماً کاملاً متمایز- در بریتانیا شکل گرفت: نماینده یک سوی این سیاست لرد کرزن وزیر امور خارجه بود که قرارداد وثوق‌الدوله را به ایران تحمیل کرد و نماینده دیگر آن کسانی بودند که کودتای سوم اسفند را طراحی کردند. فضای بعد از مشروطه بسیار تیره و تار بود، علت قضایا در این موضوع نهفته بود که تودة ایرانی‌ها درگیر در بحران‌هایی شدند که ناخواسته به دام آن درغلتیدند، اما بحران‌سازان داخلی همسو با محافل یاد شده به خوبی می‌دانستند چه می‌کنند و کشور را به چه سمت و سویی سوق می‌دهند. ظاهر موضوع این بود که انگلستان از استقرار دولت مسئول و یک حکومت مشروطه در ایران جانبداری می‌کند، حال آنکه باطن موضوع به شکلی دیگر بود. انگلیسی‌ها از فرصت به دست آمده بعد از مشروطة ایران سود جستند تا حریف روسی خود را از صحنه تحولات کشور به کلی خارج سازند. اینان در صدد بودند تا دولتی وابسته به منافع امپراتوری بریتانیا را به قدرت رسانند و هویّت ملّی ایران را تاراج کنند. یک رویِ این سناریو تشکیل دولتی پادگانی در ایران بود که با پول ملّت ایران منافع یادشده را تضمین می‌کرد و روی دیگر آن تحقیر ایران و ایرانی بود. بنیاد ایدئولوژیک چنین حکومتی هم البته توجیه زور بر مبنای محقق ساختن عقاید مجعولی بود که آبشخور آن کمپانی هند شرقی و یا محافل خاص مقیم هند و همسو با سیاست‌های یادشده بود. این ایدئولوژی مجعول، همانا باستان‌گرایی نامیده می‌شود.

مسئله‌ای دیگر هم وجود داشت، سیاست انگلیسی‌ها در دورة چهارده ساله بعد از مشروطه بی‌ثبات ساختن دولت‌ها و دامن زدن بر بحران‌های عدیدة اقتصادی و اجتماعی بود. ماهیت امر غیر از مسئله هندوستان، در وجود نفت ایران خلاصه می‌شد که کشف آن درست مصادف بود با ایام فتْرت مجلس اول و دوم؛ درست دو ماه بعد از کشف نفت، انگلیسی‌ها به عنوان حمایت از مشروطه و به واقع صیانت از منابع نفتی جنوب ایران که در انحصار آنان قرار داشت، از لشکرکشی به تهران توسط اردوی گیلان و بختیاری دفاع کردند. ویژگیِ وضعیت بی‌ثبات و هرج و مرج این بود که مردم و رهبران آنان از مبرم‌ترین نیازها و مشکلات کشور ناآگاه می‌شدند، درست در شرایطی که غوغای احزاب سیاسی و بحث بی‌حاصل اینکه مشروطه چیست در ایران جریان داشت - و البته هرگز هم معلوم نشد این مشروطه چیست - رنج، فقر و بی نظمی در کشور به اوج خود رسید.

وقتی دولت‌های ایران برای افزودن عایداتی هر چند ناچیز به بودجة اقتصاد ورشکسته کشور بر زغال و رودة حیوانات و نمک مالیات می‌بستند، توجه نمی‌کردند که در خوزستان نفت کشور به یغما می‌رود. انگلیس سیاست دامن زدن به بحران‌ها را به این منظور تشدید می‌کرد تا کسی به مهم‌ترین مسئله کشور یعنی نفت توجهی نشان ندهد و البته همین‌طور هم شد؛ و این در شرایطی بود که دولت برخی سیاست‌های خود را در پوشش دروغین دفاع از مشروطه ایران عملی می‌کرد. اما وقتی روسیه با انقلاب، از صحنه رقابت‌های داخلی ایران خارج شد، برای تسلط تمام عیار بر کشور بهانه‌ای مناسب‌تر پیدا گردید: اگر انگلیسی‌ها پای خود را از ایران بیرون کشند، بلشویسم کشور را خواهد بلعید.

اگر در دوره مشروطه به دلیل حضور روسیه تزاری، سیاست بی‌ثبات کردن کشور برای پیشبرد اهداف اقتصادی سرلوحه کار بریتانیا قرار داشت، اینک باید در غیاب رقیب، دولتی وابسته روی کار می‌آمد. این دولت وابسته لزوماً می‌بایست متکی بر ارتشی متحدالشکل باشد که با قدرت نظامی اعمال حاکمیت نماید، در اینجا بود که ضرورت استقرار مرد قدرتمند را پیش کشیدند و گناه ناکامی‌ها را به گردن مشروطه‌ای که وجود خارجی نداشت، افکندند.

بهانه‌های لازم هم مهیا بود. اینان جنبش میرزاکوچک‌خان جنگلی را شاهد مثال

می‌آوردند، چرا که میرزا مانع رفت و آمد انگلیسی‌ها در منطقه شده و آشکارا حملات خود را متوجه سیاست‌های استعماری بریتانیا کرده بود. سر پرسی کاکس وزیرمختار وقت بریتانیا در تهران دائماً هشدار می‌داد اگر انگلستان نیروهای خود را از ایران خارج سازد، تهران به دست قوای کوچک‌خان خواهد افتاد. ادوین مونتاگ با این دیدگاه کاملاً موافق بود، او بر این باور بود که حتی نیروهای انگلیسی مقیم شرق ایران نباید احضار شوند، زیرا در چنین صورتی شرق ایران ظرف دو هفته به دست نیروهای بلشویک می‌افتد. اما حضور نیروهای انگلیسی در ایران مستلزم صرف بودجه هنگفتی بود که باعث نارضایتی گروهی از رجال بریتانیا می‌شد. درست در چنین شرایطی بود که قرارداد 1919 منعقد شد.

طبق قرارداد وثوق‌الدوله دولت انگلیس هزینه‌های تشکیل یک ارتش متحدالشکل ایرانی را متقبل می‌گردید. به دید جوزف چمبرلین وزیر خزانه‌داری دولت لوید جورج، انگلستان که خود از جنگی جهانگیر خارج شده بود و اینک با بحران‌های عدیدة مالی دست و پنجه نرم می‌کرد، نمی‌توانست به طور دراز مدت این هزینه‌ها را بر عهده گیرد، اما در عین حال ایران باید در مدار منافع انگلستان حفظ می‌شد. چرچیل وزیر جنگ هم خطاب به چمبرلین نوشت: از ریخت‌و‌پاش بودجة ارتش انگلستان به دلیل شرایط ایران و بین‌النهرین ناراحت است و باید برای تقلیل این هزینه‌ها راهی پیدا کرد. آنچه بیش از همه در کنار مسئله هند خواب دیوان‌سالاران بریتانیا را آشفته می‌ساخت، نفت ایران بود.

وزارت دریاداری صریحاً خاطرنشان می‌ساخت نفت ایران مهم‌ترین منبع تهیه سوخت ناوگان نیروی دریایی انگلستان است. به تصریح دریاداری، غیر از نفت جنوب، منابع دست‌نخوردة دیگری در ایران وجود داشت که انگلیس باید بر آنها تسلط می‌یافت؛ یکی از این منابع در نواحی شمالی ایران واقع بود که دریاداری حتی حاضر بود به قیمت اعزام نیروی نظامی آن را تحت تسلط خود درآورد. اما با وجود قوای میرزاکوچک‌خان این سناریو به رؤیا شباهت داشت. در اینجا بود که سناریوی دیگری شکل گرفت: کارمندان محلی سفارت انگلستان در تهران، توصیه کردند انگلستان باید از الیگارشی قاجار که حاکم بر ایران است، فاصله گیرد تا اعتماد برخی از محافل داخلی این کشور را به خود جلب نماید. بنابراین نورمن وزیرمختار

جدید انگلستان تصمیم گرفت نخست‌وزیر وقت- میرزاحسن‌خان وثوق‌الدوله- را به رغم حمایت شخص کرزن از او سرنگون سازد. تصمیم بعدی این بود که بین صفوف جنگلی‌ها اختلاف افکنند، این مأموریت بر عهدة سردار فاخر حکمت نهاده شد؛ حکمت در انجام این مأموریت پیروز شد. از آن سوی تصمیم بر این گرفته شد تا جنبش شیخ محمد خیابانی در آذربایجان را که صبغه‌ای کاملاً ضدانگلیسی داشت در هم فروپاشند. راه حل قضیه بسیار آسان بود: باید تبلیغ می‌شد این افراد از مرام و مسلک بلشویسم حمایت می‌کنند، با اینکه هر دو تن در کسوت روحانیت بودند باید عده‌ای به ویژه در صفوف جنگلی‌ها، دست به اقداماتِ افراطی می‌زدند تا توده‌های مردم را از جنبش میرزا جدا سازند.

عده‌ای از مأمورین بومی انگلیسی‌ها در گیلان این مأموریت، یعنی ایجاد شکاف در صفوف جنگلی‌ها را عهده‌دار شدند. اندکی بعد از اختلاف‌افکنی سردار فاخر حکمت و دسیسه‌های بریتانیا، به روایت یحیی دولت‌آبادی خانه‌های مردم به تاراج رفت، اموال متمولین و ملاکین مصادره یا به آتش کشیده شد، به عنوان کمونیسم جان و مال و ناموس مردم مورد هجوم واقع شد؛ نهاد خانواده مورد حمله واقع شد و خلاصه اینکه فضایی از رعب و وحشت شکل گرفت تا ضرورت استقرار امنیت و حفظ نظم را با اتکا به یک دیکتاتور موجه سازند و این تحولات البته باعث انزوای کوچک‌خان گردید. این در حالی بود که میرزا از سوی دولت جدیدالتأسیس شوروی هم مهری نمی‌دید، به واقع او آمادگی داشت بعد از مدتی تجربه همکاری سست بنیان، راه نفوذ بلشویک‌ها را هم در شمال کشور مسدود سازد. از سویی از مدت‌ها قبل عنوان می‌شد قرارداد ۱۹۱۹ را که باعث نفرت ایرانیان از انگلستان شده بود باید ملغی ساخت، مضافاً اینکه این قرارداد بهانه‌ای برای تبلیغات ضدانگلیسی در ایران شده بود.

در این مقطع، استراتژی انگلیسی‌ها این بود که اگر شوروی شمال ایران را به اشغال خود درآورد، آنها با حمایت از شیخ خزعل و والی پشتکوه، پیمانی برای حفظ موجودیت خود و صیانت از منابع نفتی خوزستان منعقد سازند. اما نهایت آرزوی آنان استقرار دولتی بود که کاملاً در خدمت منافع امپراتوری باشد، با پول مردم ایران منابع نفتی را- که انگلیس متعلق به خود می‌دانست- حفاظت نماید و

البته مانع بهانه‌جویی شوروی برای اعمال نفوذ در ایران شود. راه‌حل موضوع به طور کلی در یک سیاست خلاصه می‌شد: استقرار دولتی دست‌نشانده با اتکا به قدرت نظامی برای حفظ منافع آنان در ایران. برای این منظور یک روزنامه‌نگار- به قول خودشان «بی سر و پا»- را بر این کار گماشتند و او هم کسی جز سیدضیاءالدین طباطبایی نبود.

سیدضیاء جوانی جاه‌طلب بود که تلاش می‌کرد خود را به رأس هرم قدرت نزدیک سازد، اما اعیان و اشراف ایران به دیدة تحقیر به او می‌نگریستند. احمدشاه به شدت از وی متنفر بود و او را روزنامه‌نگاری حقیر و بی‌مبالات می‌دانست که تازه به دوران رسیده است و می‌خواهد برای دربار وی نقش یک معلم مدرسه را بازی کند. رضاخان همکار اصلی سیدضیاء در کودتا، از او هم حقیرتر بود. به دید وابستة نظامی بریتانیا، رضاخان با اینکه از نفوذ زیادی در سربازان خود برخوردار بود، اما فردی بی‌سواد و فاقد دانش نظامیِ متعارف ارزیابی گردید، به همین دلیل در شرایط عادی ارجاع شغلی فراتر از صاحب منصبی جزء دیویزیون قزاق به وی نامناسب تشخیص داده شد. با این وصف نورمن قصد داشت این قزاق بی‌سواد را وارث نامشروع مشروطه ایران کند.

برای این اقدام نیروی قزاق تحت فرماندهی رضاخان از حمایت مالی بانک شاهنشاهی- مهمترین ابزار تسلط سرمایه مالی انگلستان بر ایران و نماینده الیگارشی مالی بریتانیا- برخوردار گردید. در اهمیت موضوع همین بس که این بانک شعبه‌ای مهم در رشت داشت، بانک شاهنشاهی به مثابة نمادی از تسلط سرمایه مالی بریتانیا بر ایران به هنگام جنبش میرزاکوچک‌خان، یکی از نخستین اهداف حملات جنبش جنگلی‌ها بود. به واقع با پول بانک شاهنشاهی و دسیسه‌های ریز و درشت و اختلاف در صفوف جنگلی‌ها بود که رضاخان موفق شد کوچک‌خان و نیروهای همراه او را شکست دهد. این پیروزی‌ها بعد از کودتا انجام شد و انگلیسی‌ها آن را ضربه‌ای خرد‌کننده بر شوروی‌ها تلقی کردند، امّا ضربه اصلی را بر یکی از مهم‌ترین جنبش‌های اسلامی وارد کردند. از این به بعد رضاخان بیش از پیش کانون توجه محافل انگلیسی واقع شد و به بانک شاهنشاهی اجازه داده شد وامی در اختیار او قرار دهد، زیرا به زعم آنان وی مانع از این شده بود تا تبلیغات کمونیستی در ایران

به جایی برسد؛ در حالیکه این سخن هیاهوی بیهوده‌ای بود که خود عامدانه به آن دامن می‌زدند تا اذهان را از مسئلة اصلی یعنی استقرار دولت دست‌نشانده در ایران منصرف سازند.

در اینجا بود که نقشه‌های لازم برای مضمحل ساختن حکومت قاجار بیش از پیش سرلوحه کار قرار گرفت. رضاخان توانسته بود قوای قزاق خود را ابزار سرکوب مردم ایران و تضمین سرمایه‌گذاری بانک شاهنشاهی و شرکت نفت انگلیس و ایران سازد. نیرویی که او تشکیل داد، قادر نبود با هیچ دشمن خارجی مقابله نماید، کمااینکه سال‌ها بعد ارتش او به هنگام هجوم متفقین به ایران حتی بدون شلیک گلوله‌ای دود شد و به هوا رفت. اساساً قوای تحت فرماندهی او برای این منظور خلق نشده بود، این ارتش برای آن شکل گرفته بود تا ثبات داخلی را به منظور تأمین سرمایه‌گذاری‌های بلند مدت نفتی انگلیس فراهم سازد. یک ضلع کودتای رضاخان مسئله نفت، ضلع دیگر آن دولتی نظامی با اتکا به قوّة قهریه و ضلع سوم آن سرکوب مردم بود. در این مسیر رضا‌خان تلاش کرد نهادی را که همیشه در مواقع ضروری از تمامیت ارضی کشور حمایت می‌کرد و با احکام جهاد راه تسلط بیگانگان بر شئون کشور را مسدود می‌ساخت، سرکوب سازد. این خیانت‌بارترین اقدام رضا‌خان بود. او نیرویی را که قدرت فزاینده‌ای در هدایت مردم جهت حفظ تمامیت ارضی کشور داشت، از میدان بیرون راند و نتوانست به جای آن هیچ نهادی را جایگزین سازد، به طوری که وقتی جنگ دوّم جهانی شکل گرفت و قدرت‌های بزرگ باز هم بی‌طرفی ایران را نادیده گرفتند و به این کشور لشکرکشی کردند، ارتش پوشالی او زودتر از همه سپر انداخت و فرار را بر قرار ترجیح داد. اگر سازمان روحانیت دست‌نخورده بود و اگر اینان از صحنه تصمیم‌گیری حذف نشده بودند، چه‌بسا می‌شد بار دیگر مانند زمان شورش علیه امتیازنامة رویتر، جنبش ضدرژی و انقلاب مشروطیت، مردم را به میدان کشاند. اما همان سیاست خائنانة دورة مشروطه که عامدانه و با اهدافی از پیش تعیین شده، می‌خواست اینان را از صحنه خارج سازد، دیگر باعث منزوی شدن روحانیت شده بود.

در این دوره بود که انگلیسی‌ها از رضاخان، این قزاق بی‌سواد، بیسمارک و میجی و پطرکبیر ساختند، او را تا حد نادرشاه افشار ارتقا دادند، شعرا در مدحش شعر

سرودند، خوانندگانی مثل عارف قزوینی به افتخارش کنسرت دادند و تصنیف مرغ سحر اجرا کردند و نسل دوم روشنفکران بعد از مشروطه مثل علی‌اکبر‌خان داور، علی دشتی و امثالهم زمینه‌های ایدئولوژیک استقرار او را بر سریر سلطنت مهیا ساختند. اینان از ضرورت «استبداد منور» سخن به میان آوردند، مشروطه و شعارهای آن را به باد سخره گرفتند، تجدد ایران را در گرو تسلط دیکتاتوری دانستند تا مردم را «به زور توسری» اروپایی کند، روزنامه‌هایی مثل مرد آزاد، نامه فرنگستان و شفق سرخ راه را برای فراگیر شدن این تفکر فراهم ساختند؛ مردم را ترساندند که اگر رضاخان برود غول کمونیسم ایران را خواهد بلعید و آنگاه دیگر نه نظم باقی خواهد ماند، نه امنیت و نه مذهب. عملاً از درون این پندارها نظریه دیکتاتور زورمند مرتجع زاده شد که کاملاً با سناریوی انگلیسی‌ها سنخیت داشت.

این گرایش البته ریشه‌ای پابرجا در خارج کشور داشت. در انگلستان چمبرلین وزیر خزانه‌داری و ستایشگر موسولینی همیشه می‌گفت اگر بنا باشد بین هرج و مرج و دیکتاتوری یکی را انتخاب کند؛ انتخاب او قطعاً دیکتاتوری خواهد بود، امّا وی نگفت در مورد ایران این سیاست‌های رسمی و غیررسمی انگلستان بود که باعث هرج و مرج به‌ویژه در دورة بعد از مشروطه شد و این همه برای آن صورت گرفت تا ضرورت استقرار دیکتاتوری در کشور را توجیه نمایند. در ایران وزیرمختار وقت انگلستان بعد از کودتا، یعنی سر پرسی لورن ویژگی‌های موسولینی را در رضاخان می‌دید و طرفه آنکه مطبوعات طرفدار سردار سپه همزمان به این توهم دامن می‌زدند.

امریکایی‌ها هم به کودتا با دیدة تحسین نگریستند، به نظر آنان انگلستان با سیاست‌های خود در ایران می‌توانست محیطی مساعد برای سرمایه‌گذاری‌های کشورهای غربی بگشاید و ثبات و امنیت سرمایه را تضمین نماید. امریکا تلاش داشت از فضای به دست آمده برای گسترش نفوذ خود در ایران بهره‌برداری کند و به سیاست کلی خود که توسعه‌طلبی با هزینه‌های کم بود جامه عمل بپوشاند، اما این امر تا زمانی که رضاخان بر اریکة قدرت تکیه زده بود میسر نشد و اقدامات او نشان داد، تحلیل امریکایی‌ها تا چه میزان کودکانه و ساده‌انگارانه است. به این شکل بود که حکومتی بی ریشه را بر مردم ایران تحمیل کردند و مقدرات امور مردم را به دست مردی سپردند که با تحقیر و سرکوب مردم، برنامه‌های خود را عملی ساخت و روز

کارزار از میدان گریخت و کشور را به بیگانه سپرد، مردی که در برابر مردم خود گردن فرازی می‌کرد با کوچکترین ضربه در برابر بیگانه سپر انداخت، این بود سرنوشت موسولینی، بناپارت، پطر کبیر، میجی و بیسمارک تحمیل شده به ملت ایران. این حادثه نشان داد، پوتین نادرشاه تا چه اندازه برای پای رضاخان گُشاد است!

درباره این رساله

هدف اصلی تحقیق حاضر این است تا ریشه‌ها، مؤلفه‌ها و عناصر این حادثة دهشت‌انگیز تاریخی را به نمایش گذارد. بدیهی است اگر بحث کودتا را به حادثة سوم اسفند 1299 منحصر نماییم از تحلیل ابعاد آن فروخواهیم ماند. به‌واقع کسانی که بدون در نظر گرفتن بسترهای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی کودتا به تحلیل آن پرداخته‌اند، بر نقش شخص رضا‌خان تأکید نهاده‌اند. این رساله بر این باور است که برای انگلستان مهم نبود رضاخان قدرت را به دست گیرد یا فردی از قماش او؛ مهم این بود که حکومتی بی‌ریشه با ایدئولوژی مجعول خلق شود تا پاسدار منافع آنان باشد. برای کالبد شکافی ابعاد و ریشه‌های گوناگون کودتای یادشده ما نقطة عطف تحلیل خود را بر شناخت جریان بحران‌سازی قرار داده‌ایم که ریشه در دورة مشروطه داشت و در کتاب بحران مشروطیت در ایران به آن پرداخته‌ایم. اینک می‌خواهیم فراز و فرود و نقاط عطف تحرکات آن گروه را در دوره نُه ساله از اولتیماتوم روسیه تا کودتای سوم اسفند بررسی نماییم.

در فصل اول نشان داده‌ایم چگونه عده‌ای خاص با برنامه‌ای مدوّن و کاملاً جهت‌دار، ایران را به وادی جنگ کشانیدند. در همین فصل انگیزه‌ها و اهداف ضدملی این گروه را بازشناسی کرده‌ایم و ضربات مهلک اینان را بر منافع ملی کشور توضیح داده‌ایم. بخشی از این فصل به قیام دلاورانه مردم جنوب علیه انگلیسی‌ها اختصاص دارد، با اتکا به منابع درجه اوّل همان زمان، این جنبش را بررسی کرده‌ایم. از سویی در این فصل خواهیم دید که چگونه علمای مقیم عتبات با احکام و فتاوای خود، مردم را به نبرد علیه انگلیس فراخواندند و چگونه کسانی که عملاً از گردونة تحولات رانده شده بودند، به هنگام ضرورت بار دیگر پای به میدان نهادند و با فتاوای خود باعث شور و نشاط بین مردم شدند. این در حالی بود که همان

بحران‌سازانی که پای بیگانه را به کشور کشانیدند، در موقع آزمون، پا به فرار گذاشتند. قیام عشایر در اجابت به فرامین علما در همین فصل بررسی شده است. مطالب روزنامة عصر جدید در این فصل به طور جامع مورد استفاده واقع شده و نقش مقالات این روزنامه در سرنوشت آتی مدیر آن- متین‌السلطنه- مورد بحث واقع شده است.

در فصل دوم به بحثی جامع در مورد قحطی بزرگ سال‌های جنگ اشاره کرده‌ایم. در این فصل با استناد به منابع موثق ابعاد این فاجعه انسانی را کالبدشکافی کرده‌ایم و نقش انگلیس و روسیه را در این بحران عظیم توضیح داده‌ایم. با اینکه فاجعه یادشده ابعاد ملی داشت، اما در منابع تاریخی کوچکترین اشاره‌ای به آن نشده است و یا اینکه به آسانی از کنار آن عبور کرده‌اند. علت امر این است که دست‌اندرکاران این بحران همان کسانی بودند که بعدها در دوره پهلوی به مقامات و مناصب عدیده دست یافتند، زیرا آنان تاریخ آن دوره را نوشته‌اند و بدیهی است که از کنار آن به سادگی عبور نمایند. این فصل همه مستند است به مطالب روزنامه‌های نوبهار، ستارة ایران، رعد، زبان آزاد و سایر جراید این زمان. از سویی ریشه‌های بحران نان و عوامل ذی‌مدخل در آن از دوره مشروطه به بعد، با اتکا به روزنامه‌های شرق، برق، رعد، آفتاب و دیگر نشریات بررسی شده است. بدون تردید این فصل یکی از دشوارترین تحقیقات به شمار می‌آید، زیرا هیچ منبع در دسترسی وجود ندارد. نگارنده به هنگام اتمام تدوین این فصل، به کتاب ارزندة دکتر محمدقلی مجد به زبان انگلیسی با عنوان قحطی بزرگ و نسل‌کشی در ایران دسترسی پیدا کرد، اما واقعیت این است که این کتاب هم نتوانسته است ابعاد فاجعه را به نحو کامل نشان دهد. ویژگی تحقیق نگارنده این است که ارتباط بحث قحطی را با احزاب سیاسی، شخصیت ها و تحولات بین‌المللی کشف کرده، بنابراین عمیق‌تر از اثر ارزشمند دکتر مجد به موضوع پرداخته است. این فاجعه به‌واقع یکی از بسترهای انعقاد قرارداد 1919 بود، اما کسانی که در بحران یاد شده دخالت داشته‌اند، عامدانه از این بحران به‌منظور دسترسی به اهداف سیاسی بهره برده و کار را به کودتای 1299 ختم کرده‌اند.

لازم به یادآوری است که رعد در مطبعه روشنایی چاپ می‌شد. از سال هفتم،

روزنامة رعد به نام «روزنامة یومیة ملّی مستقل الافکار» معرفی شد و این مضمون بالای صفحه اوّل آن درج گردید؛ بعداً آیه «لیس للانسان الا ما سعی» را بالای روزنامه نوشتند. در سال‌های بعد رعد در مطبعه برادران باقرزاده یا باقروف چاپ می‌شد، برادران باقروف بهائی بودند و نخستین بار اسناد وزارت خارجه انگلیس موسوم به کتاب آبی را منتشر کردند. ویژگی رعد این بود که تاریخ میلادی را فقط در ستون تقویم خود می‌نوشت و در صدر روزنامه تاریخ‌های هجری قمری و هجری شمسی را درج می‌کرد. مقالات سیاست عمومی رعد به قلم گاسپار ایپکیان بود، خود رعد می‌نوشت: در قرائت مقالات مهم راجع به سیاست عمومی به قلم گاسپار ایپکیان غفلت نکنید، پیش‌بینی‌ها و مطالعات این محرر زبردست را مغتنم شمارید. ایپکیان مقالاتش را اغلب در مورد جنگ اوّل جهانی و اوضاع بین‌المللی به رشته تحریر درمی‌آورد.

در فصل سوم، احزاب سیاسی این دوره را به بحث گذاشته‌ایم و البته تأکید عمده بر گروه نوظهور دمکرات‌های ضدتشکیلی است. این بحث هم تماماً تازگی دارد و حتی در کتاب تاریخ احزاب سیاسی ملک‌الشعرای بهار، ابعاد موضوع و اهمیت آن به درستی کاویده نشده است؛ با این‌که ایشان خود از ناظرین اوضاع و یکی از طرفین دعوا بوده است. اهمیت این فصل در آن است که ارتباط گروه ضدتشکیلی با بحران نان، ظهور و سقوط پی در پی کابینه‌ها، نقش آنان در تزلزل و عدم ثبات کابینه‌ها، ممانعت اینان از تشکیل مجلس و اهدافشان از این موضوع و به طور کلی نقش گروه یادشده در تعمیق بحران ایران را به بحث گذاشته است. در این فصل نشان داده شده که این گروه با همان تیم مورد نظر ما در هندوستان، هم‌جهت و همسو بوده است و اینان چگونه مانع تجدید فعالیت حزب که اینک زیر سیطرة گروه معتدل قرار داشت و بحث ضرورت راه‌اندازی مجدد آن از اسفند 1295 داغ شده بود، می‌شدند.

بدون تردید وجه ممیزه رسالة حاضر فصل چهارم آن است که به کمیتة مجازات و عملیات آن اختصاص دارد. تاکنون در مورد کمیتة مجازات سخن فراوان گفته شده است؛ عده‌ای به غلط این گروه آدمکش را انقلابی نام نهاده‌اند، برخی آنان را گروهی عدالت‌طلب ارزیابی نموده‌اند، گروهی بر این باورند که واقعاً اینان در صدد

مجازات خائنین بودند؛ اما واقعیات تاریخی خلاف این داوری‌هاست. تاکنون هیچ اثر جدی که ابعاد و اهمیت این جوخه ترور را معرفی نموده باشد، منتشر نشده و در دسترس نیست. در این فصل با اتکا به منابع اصلی که عبارتند از روزنامه‌ها و اسناد این دوره؛ تلاش کرده‌ایم علل و انگیزه‌های تشکیل کمیتة مجازات را بررسی کنیم و اهداف و دست های پشت‌پرده این تشکیلات را معرفی نماییم. ارتباط اعضای کمیتة مجازات با بحران نان و قحطی بزرگ، نقش آن در بی‌ثبات کردن اوضاع سیاسی کشور، نقش برخی از دولتمردان در شکل‌گیری این تشکیلات و موارد ریز و درشت و بسیار مهم فراوانی در این فصل مورد بحث و بررسی واقع شده‌اند. در این فصل نشان دادهایم همان‌طور که در دورة مشروطه، جوخه‌های ترور ابزار اجرایی اهداف ضدملی گروه افراطی دمکرات‌ها بود، در دوره مورد بحث، کمیتة مجازات ابزار عملیاتی گروه ضدتشکیلی بوده است. اهداف کمیتة مجازات به طوری که بهار می‌گوید، گسترش رعب و وحشت و تولید هراس به‌منظور انجام یک کودتا بود، کودتایی که آن زمان به هر دلیلی محقق نشد امّا زمینه را برای کودتای رضا‌خان فراهم ساخت. نکتة مهم این است که اغلب عوامل مرتبط با کمیتة مجازات، در دورة رضاخان به مناصب مهمی دست یافتند و البته دست‌های سیاسی پشت‌پردة آن، مسئولیت‌های بسیار مهم‌تری را بر عهده گرفتند. این دست‌های پشت‌پرده همانهایی بودند که مانع از تشکیل مجلس می‌شدند، بر بحران‌ها دامن می‌زدند، در مردم وحشت بر می‌انگیختند و همین که به‌منظور اصلی خود دست یافتند، راه را برای صعود دیکتاتور بر سریر سلطنت هموار ساختند. بنابراین به دید نگارنده اهمیت کمیتة مجازات بسیار فراتر از آن چیزی است که تاکنون گفته و یا شنیده شده است.

در فصل پنجم اشاره‌ای به دورة جدید روابط ایران و روسیه بعد از انقلاب شده است. هدف این فصل این است که نشان دهیم اگر وثوق‌الدوله در چارچوب منافع ملی کشور نگاهی واقع‌بینانه به تحولات داشت، می‌شد از شرایط جدید به نفع استقلال و تمامیت ارضی کشور بهره برد. امّا به هر دلیلی این کار انجام نشد و از فرصت به دست آمده بهره‌برداری به‌عمل نیامد. به دید ما سیاستمدار کسی است که بتواند از امکانات پیش رو در راستای مصالح کشور بهره‌برداری کند، با این تعریف وثوق نتوانست از امکان به دست آمده سود جوید و با این غفلت راه را برای انعقاد

قرارداد 1919 هموار ساخت.

در فصل ششم مباحث مربوط به قرارداد 1919 بحث و بررسی شده است. ما مخالفین داخلی و خارجی قرارداد را دسته بندی کرده‌ایم و نشان داده‌ایم مخالفت‌ها در درجه نخست از خود انگلیس آغاز شد. تبار مخالفین و موافقین قرارداد را در انگلیس در همین فصل معرفی کرده‌ایم، نشان داده‌ایم این مخالفین دغدغه حفاظت هند را داشتند، بین اینان با دستگاه رسمی دیپلماسی بریتانیا که سکاندارش لرد کرزن بود اختلاف‌نظر وجود داشت، یک سوی این اختلاف نظرها منجر به انعقاد همین قرارداد شد و سوی دیگرش به کودتای سوم اسفند رضاخان انجامید. نیز نشان داده‌ایم انگیزه‌های همه مخالفین قرارداد از سنخی واحد برخوردار نبوده است، به طور مثال سیدحسن مدرس هرگز جز به منافع کشور نیندیشید، او این قرارداد را از آن حیث که مغایر مصالح ملی بود به باد حمله گرفت و محرک او انگیزه‌های شخصی نبود کما این‌که شایعه دریافت رشوه توسط وثوق‌الدوله را هرگز نپذیرفت و به هنگام ضرورت در مجلس پنجم مردانه از او دفاع کرد؛ با اینکه با آن اقدامش مخالف بود. اما گروه دیگر انگیزه‌های خاص خود را داشتند، اینان همان مرتبطین کمیته مجازات و گروه ضدتشکیلی بودند که هر بحرانی را برای نیل به مقصود مورد استفاده قرار می‌دادند. این گروه البته به شدت با سیدحسن مدرس مخالف بودند و حاضر نمی‌شدند رهبری او را در جنبش علیه قرارداد به رسمیت بشناسند، زیرا اهداف دیگری داشتند که با کودتا محقق شد. در این فصل به نقل از جراید آن زمان، به طور مشروح از دلایل ضدیت این گروه دوّم با وثوق پرده برداشته‌ایم و اهمیت موضع‌گیری مستقل مدرس را باز کاویده‌ایم. نیز از فرامین علمای مقیم بین‌النهرین در مخالفت با قرارداد سخن به میان آورده‌ایم و اثبات کرده‌ایم که مواضع این گروه از علما که احمدشاه را به دلیل این قرارداد مورد نکوهش قرار دادند، با مواضع گروه دیگری که قرارداد را به باد حمله گرفتند از بنیاد تفاوت و تمایز داشت. سخن در این نیست که قرارداد وثوق مغایر منافع ملی بود یا نه - که بود- سخن در این است که مخالفین قرارداد همه انگیزه‌های ملی نداشتند و عده‌ای از آنان به دنبال اجرای سناریوی خاص خود بودند؛ حال آنکه علمای مقیم بین‌النهرین و سیدحسن مدرس از موضع انگیزه‌های دینی و ملی با این قرارداد مخالفت کردند، زیرا آن را باعث

تسلط بیگانه بر مقدرات امور کشور ارزیابی می‌کردند. این بخش از رساله حاضر، هم از این حیث که نگاهی جدید به قرارداد ارائه می‌دهد و هم از این حیث که آن را در بستری بین‌المللی ارزیابی می‌کند، تازگی دارد. ارجاع به مطالب روزنامه‌های آن زمان و تحلیل بیانیة بسیار مهم وثوق از ویژگی‌های این فصل است، وثوق در بیانیه خود نشان داد، مخالفین او از گروه ضدتشکیلی چه اهدافی را تعقیب می‌کنند. از سویی موافقین قرارداد هم یکدست نبودند، ملک‌الشعرای بهار به عنوان مدافع قرارداد آن را در آن شرایط تاریخی مفید ارزیابی می‌کرد، حال آن‌که پادوی سفارت انگلیس یعنی سیدضیاء برای خوشامد بریتانیا از آن قرارداد دفاع نمود. وقتی هم دید این قرارداد عملاً غیرقابل اجراست، آلت فعل رضاخان و تیم مافیای سفارت انگلستان شد؛ هنگامی هم که مأموریت خود را انجام داد به دسیسة رضاخان و گروه مدافع او، سقوط کرد و بلافاصله از کشور خارج شد.

فصل هفتم به بحث خزعل و خدمات او به منافع امپراتوری بریتانیا اختصاص دارد، در این فصل تبار خزعل و پیوندهای او با انگلیس و رجال مقیم تهران را به بحث گذاشته‌ایم. این فصل را برای آن آورده‌ایم که یکی از سناریوهای بریتانیا تجزیه ایران و سپردن هر بخش به دست یکی از عوامل خودشان بود، طبق این طرح خزعل می‌بایست حاکم دست‌نشانده بریتانیا در خوزستان می‌شد. این سناریو هم در داخل و هم خارج ایران به ویژه در هند و خود لندن مخالفینی داشت. به دنبال بحث خزعل، واپسین فصل را که چکیدة تمام مباحث این رساله است، ارائه کرده‌ایم که مربوط به کودتای سوم اسفند است.

در فصل هشتم که به کودتا اختصاص دارد، باز هم دست‌های پشت‌پرده داخلی و خارجی را کاویده‌ایم. در این فصل علل و انگیزه‌های کودتا را تحلیل و تبیین نموده‌ایم و جایگاه رضا‌خان را در سلسله مراتب تحولات این زمان به بحث گذاشته‌ایم. ویژگی این فصل این است که نشان داده شده کودتا با کدامین تفکر در انگلستان و ایران قرابت دارد و نتیجه بلافصل کدامین نقشه‌هاست؟ به نظر ما کودتا نقطة عزیمت چهارده سال تلاش گروه بحران‌ساز داخلی و مخالفین سیاست رسمی بریتانیا در قبال ایران بود. کودتا نِعم‌البدل قرارداد 1919 بود، زیرا اهداف قرارداد را با امکانات ایران و نه انگلیس عملی ساخت، با این تفاوت که بنیاد حکومت را هم

دگرگون نمود و ضامن اجرایی آن را دیکتاتوری لجام گسیختة رضا‌خان قرار داد. در همین فصل نشان داده‌ایم برای انجام کودتا چگونه مردم را عامدانه از جنبش جنگل ترسانیدند و آخرین سنگر مقاومت علیه انگلستان را متلاشی کردند. نکته این است که عوامل فروپاشی جنبش جنگل هم بقایای کمیتة مجازات و گروه ضدتشکیلی بودند، احسان‌الله‌خان دوستدار تنها یکی از اینان بود. به موازات سرکوب جنبش جنگل، قیام شیخ محمد خیابانی را هم در خون فروخواباندند، این کار هم به دست یکی از عوامل بحران‌های متوالی ایران یعنی مخبرالسلطنه هدایت انجام شد. همزمان با این تحرکات کمیته آهن و زرگنده را تشکیل دادند که اعضای عمدة آن همان گروه بحران‌ساز مورد اشاره این رساله‌اند. همان‌طور که در دوره مشروطه بین زرگنده و تحولات شمال ایران ارتباطی منسجم وجود داشت و عامل این ارتباط میرزاکریم‌خان رشتی بود، این بار هم کمیته زرگنده از تهران با جنبش جنگل در شمال از طریق میرزاکریم‌خان رشتی پیوند می‌یافت، این فرد همراه با بعضی از اعضای خاندانش نقش مهمی در فروپاشی جنبش جنگل داشت. کمیته زرگنده که نقطه تلاقی گروههای انگلوفیل بود، راه را برای کودتای سوم اسفند هموار ساخت. ما نشان داده‌ایم چه رجالی در پشت پردة کودتا بوده‌اند، دست‌های هدایت‌کننده انگلیسی آنها متعلق به چه کسانی بوده و چگونه این عده با کودتای یادشده و فراهم آوردن زمینه‌های دیکتاتوری رضاخان به آرزوی دیرینه خود نایل آمدند. پس گروه بحران‌ساز از دوره مشروطه تا آن زمان در سودای اجرای مشروطه نبودند، غایت آمال آنان دیکتاتوری فردی مثل رضاخان بود. همین گروه بعدها عمدتاً عوامل اجرایی حکومت رضاخان شدند و نشان دادند به چه میزانی با مافیای جهانی سنخیت و همسویی داشته اند.

نکته بسیار مهمی که از آن غفلت شده، نقش کودتای سوم اسفند در تحت‌الشعاع قرار دادن جنبش‌های اسلامی بین‌النهرین، مصر، هندوستان و ترکیه است. اگر به خاطرات ادوین مونتاگ و نیز کتاب هارولد نیکلسون، زندگینامه‌نویس رسمی لرد کرزن نظری افکنیم، مشاهده می‌کنیم یکی از هشدارهای همیشگی مقامات حکومت هند انگلیس، به نهضت‌های اسلامی این مناطق اشاره داشته و نشان می دهد، قرارداد 1919 چگونه احساسات دینی مردم را جریحه‌دار کرده است. مونتاگ بر این باور

بود که باید این جنبش‌ها را جدی گرفت، تمهیدی اندیشید تا مانع تعمیق این نهضت‌ها گردید و البته به نظر ما کودتای سوم اسفند به بهترین وجه ممکن این اندیشه را محقق ساخت. به‌عبارت بهتر با کودتای سوم اسفند، اذهان از مقوله جنبش‌های روشنگرانه اسلامی به سوی هدفی کاملاً فرضی یعنی خطر کمونیسم هدایت شد. انگلیسی‌ها خود دشمنی فرضی خلق کردند تا کشورهای اسلامی را که هیچ بستر و زمینه‌ای برای گسترش کمونیسم نداشتند تحت‌الشعاع قرار دهند. غرب و به ویژه انگلستان به دشمنی نیاز داشت تا برای بسط سیطره و هژمونی خود مردم را از آن بترساند و البته چه دشمنی بهتر از رژیم تازه تأسیس شوروی. در متن کتاب خواهیم دید که گروه مونتاگ- چلمسفورد تا چه اندازه به بحث تظاهرات دینی مردم هند و ترکیه حساسیت نشان می‌دادند و چگونه لرد مونتاگ آرزو داشت گروهی غیر از مسلمانان قدرت را در ایران قبضه کند.

فصول این رساله مثل رشته زنجیر به هم متصلند، منظور این است که فصول کتاب را باید در کلیت خود مورد ارزیابی قرار داد، لیکن همین‌جا لازم به توضیح است که در عین حال، هر فصل هویت خاص خود را دارد. تلاش بر این بوده که ضمن توجه به سلسله حوادث تاریخی، تمهیدی اندیشیده شود تا اگر خواننده‌ای به موضوعی خاص در این رساله علاقه‌مند بود و به هر دلیلی نتوانست تمام کتاب را مطالعه کند، بتواند در چارچوب علایق خود از بخش‌های منتخب بهره برد.

درباره منابع

منابع این کتاب متعدد و متنوعند و البته هر کدام از آنها اهمیت خاص خود را دارند. منابع اصلی ما در تدوین این رساله در درجه نخست روزنامه‌های دوره بعد از مشروطه تا کودتای سوم اسفند است و در درجه بعد اسناد انگلیسی و ایرانی. شاید برای کسی که با روزنامه‌های دورة مشروطه آشنایی نداشته باشد، اهمیت موضوع چندان روشن نباشد و ناگزیر از توضیحی مختصر هستیم. معمولاً مورخان بر اسناد تأکید بسیاری دارند، عُمدة تلاش آنها مستند کردن تحقیقات خود به اسناد است. گفتنی است اولاً اهمیت اسناد یکسان نیست، ثانیاً در کشورهایی مانند انگلستان اسناد به صورتی کاملاً گزینش شده در اختیار محققین قرار می‌گیرد و نمی‌توان ابعاد

یک حادثه تاریخی را از درون آنها کشف کرد. اما روزنامه‌ها چنین نیستند، ارباب جراید در راستای ابراز نظرات خود، نیز در پرتو رقابت‌های شخصی و سیاسی و حزبی، اکثراً رازهایی افشا کرده‌اند که به هیچ‌وجه در اسناد یافت نمی‌شود. به طور مثال تنها در روزنامة نوبهار است که می‌توان به راز تشکیل مجازات وقوف یافت و ارتباط آن را با دمکرات‌های ضدتشکیلی روشن ساخت. «زبان آزاد»، اطلاعات بسیار جالبی در مورد قحطی بزرگ و کمیتة مجازات دارد، «رعد» راز بزرگی را افشا کرده و آن اینکه دولت مستوفی تعمداً پای قدرت‌های بزرگ را به ایران کشانید، همچنین رعد در راستای اختلافات سیاسی خود با رقبا، نقش برخی رجال سیاسی را در بحران‌های این دوره برملا ساخته است؛ نامة وثوق را جز در روزنامة رعد و نیز مقالات سیدضیاء در توجیه قرارداد 1919 را در هیچ سند دیگری نمی‌توان یافت. «ستارة ایران» نشان می‌دهد غوغاسالاران چگونه مانع ثبات وضع سیاسی می‌شدند، این روزنامه حلقه‌های تو در توی بحران سیاسی را به خواننده نشان می‌دهد، «عصر جدید» با مقالات آتشین خود نشان می‌دهد چگونه تندروان این ایام با اعمال خود استقلال کشور را به باد فنا می‌دادند و اهداف خود را در پس شعارهای شبه انقلابی می‌پوشاندند. مقالات عصر جدید، راز قتل مدیر آن را هم نشان می‌دهد، به همین سیاق سایر نشریات نقش مهمی در روشن شدن ابعاد فضای سیاسی کشور دارند و به صورت قسمت‌های یک معمّا برهه‌های مختلف این عصر را معنا می‌کنند. کوکب ایران، بامداد روشن، ارشاد و پروردین هرکدام در روشن ساختن فضای سیاسی- اجتماعی ایران این عصر بسیار مهمند. البته دسترسی به این روزنامه‌ها و مطالعه آنها حوصله بسیار می‌طلبد و باید کنجکاو بود و پیگیر. علاوه بر این تنها بخشی از منابع قابل دسترسی‌اند. دسترسی به دوره کامل روزنامه‌ها در مرکزی واحد غیرممکن است، محقق باید افتادگی‌ها و نقائص را با مراجعه به اشخاص حقیقی و حقوقی جبران نماید. با همة این اوصاف بخش معظم رساله حاضر بر اساس مطبوعات انجام شده است، سرمقاله‌ها، تحلیل‌ها و اخبار این روزنامه‌ها برای نگارنده بسیار مهیج بوده و او را با اهمیت این دوره تاریخی بیش از پیش آشنا نموده‌اند. دسترسی به بخشی از روزنامه‌ها محصول تلاش هفده ساله نگارنده است.

اسناد ایرانی و انگلیسی به طور قطع نقش مهمی در روشن ساختن ابعاد تاریخ

معاصر ایران دارند، اما در این زمینه هم نقصی بزرگ وجود دارد: مراکز اسنادی ایران پراکنده‌اند، محقق به درستی نمی‌داند کدام سند در کدام مرکز اسناد قابل دسترسی است.

البته دسترسی به اسناد خارجی ساده‌تر است. اسنادی که در ارتباط با قرارداد 1919 و کودتای سوم اسفند در تحقیق حاضر استفاده شده، در بایگانی‌های مرکز اسناد وزارت خارجه، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی و مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران قابل دسترسی‌اند. نگارنده از سال 1375 تا 1377 کپی گزیده اسناد وزارت خارجه انگلستان و اداره هند را در مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی و مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران بررسی کرد. دوازده جلد از این اسناد مربوط به دوره مشروطه تا قرارداد 1919 است و یک جلد آنها مربوط به اسناد اداره هند. اما اسناد وزارت امور خارجه غنی‌ترند با اینکه هنوز کاملاً فهرست‌برداری نشده و تدوین نگردیده‌اند. اسناد وزارت خارجه بریتانیا همانهایی‌اند که با عنوان عمومی FO (Foreign Office) شناخته می‌شوند. اسناد وزارت امور هند بریتانیا (India Office) در این دفتر چندان مورد استفاده واقع نشده‌اند، زیرا به هنگام تدوین این رساله استفاده از آنها عملاً ناممکن بود. اما اسناد وزارت جنگ WO یا همان (War Office) که در نزد اهل تحقیق شهرت دارند، ظاهراً موجود نیست و باید آنها را در لندن جست. البته این نقیصه جدّی نیست، زیرا سیروس غنی که این اسناد را کاویده، نوشته است از درون این اسناد نمی‌توان به ماهیت کودتا پی برد. اسناد ایرانی مورد استفاده، عمدتاً در کتاب بحران مشروطیت در ایران آمدهاند، در این کتاب از باقی اسناد به ویژه اسناد مربوط به جنبش جنگل و کودتای سوّم اسفند چندان استفاده‌ای نشد، هر چند به هنگام تدوین این رساله اطلاعات آنها مورد استفاده واقع گردید. اسناد وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران هم در زمینه روابط با امریکا و هم چنین بحث نفت شمال بسیار آموزنده‌اند، البته نگارنده از این اسناد هم در کتاب دیگری با عنوان ایالات متحده و نخبگان سیاسی ایران استفاده کرده و در این رساله از تکرار آنها اجتناب شد، لیکن روح و مضمون آن اسناد را در بحث مربوط به شرکت استاندارداویل در رقابت با شرکت نفت انگلیس و ایران و عکس‌العمل لرد کرزن در برابر تحرکات آن شرکت امریکایی در فصل مربوط به قرارداد 1919 می‌توان یافت.

اگر در تحلیل وقایع و یا اطلاعات تاریخی خلائی وجود داشت، تلاش شد این خلأ با کتاب‌های منتشره جبران شود. به طور نمونه کتاب‌های خاطرات در این ارتباط جالب توجه بودند، اسناد منتشر شده، تک‌نگاری‌ها و مقالات نیز در تدوین این رساله استفاده شده‌اند.

گفتیم مهم‌ترین منبع برای تحقیق در باب تحولات دوره مشروطه به بعد جراید و روزنامه‌ها هستند، اهمیت موضوع هنگامی بیش‌تر خود را نشان می‌دهد که دریابیم بسیاری از کتاب‌هایی که با نام خاطرات منتشر شده‌اند، به واقع رونویسی از روزنامه‌های همان زمان به شمار می‌آیند. به طور مثال می‌توان از خاطرات مورخ‌الدوله سپهر و روزنامة خاطرات عین‌السلطنه نام برد. بخش عمده خاطرات مورخ‌الدوله که در کتاب ایران و جنگ بزرگ منتشر شده‌اند، به واقع نقل مطالب روزنامه‌های ایران، ارشاد، رعد، عصر جدید و پروردین هستند. نکته مهم این است که مورخ‌الدوله در نقل حوادث تاریخی زمان وقوع وقایع را اشتباه درج کرده، بعلاوه این‌که مطالب خود را سال‌ها بعد از وقوع حادثه نقل نموده است. این نکات را وقتی می‌توان متوجه شد که به اصل منبع مورد استناد مورخ‌الدوله که همان روزنامه‌ها هستند، دسترسی وجود داشته باشد. نگارنده در تدوین برخی فصول این رساله، از جلدهای پنجم تا هفتم روزنامة خاطرات عین‌السلطنه استفاده کرد، اما بخش‌های مهم این مجلدات به واقع رونویسی از مطالب جراید است. دلیل امر هم البته واضح است، عین‌السلطنه در این زمان مقیمِ الموت بود و اطلاعات خود را از حوادث تهران عمدتاً از روزنامه‌ها به دست می‌آورد. اما در عین حال او مشاهدات جالب توجه و نیز اشارات و کنایه‌های مفیدی دارد که برای مورخین و محققین آموزنده است. نگارنده در برخی موارد که دست یابی به شماره‌ای خاص از روزنامه‌ای خاص، غیرممکن بود؛ به مطالب نقل شده از روزنامه‌ها در کتاب عین‌السلطنه ارجاع داده است، البته این موارد از انگشتان یک دست هم تجاوز نمی‌کند.

برخی توضیحات ناشران خاطرات عین‌السلطنه هم البته اشتباه است، به طور مثال در جلد 6، ص4322 خاطرات عین‌السلطنه، با اینکه در متن خاطرات از دو سلیمان‌میرزا نام برده شده و خود مصححان این خاطرات در کروشه به دنبال اسم میرزاسلیمان‌خان معاون وزیر مالیه نوشته‌اند «میکده»، اما درست در همان سطر وقتی

عین‌السلطنه از «سلیمان‌میرزا لیدر دمکرات‌ها» نام می‌برد، در پاورقی نوشته‌اند: «نام خانوادگی او میکده است[!]» حال آن‌که اکثر مورخان می‌دانند لیدر دمکرات‌ها سلیمان‌میرزا اسکندری بود و نه سلیمان‌خان میکده. نیز اغلاط فاحش در خاطرات عین‌السلطنه زیاد است، مثلاً در ص 4909 نام ژنرال کورنیلوف مشهور که می‌خواست کرنسکی را براندازد و امپراتوری را احیا کند، «کورنیکوف» نوشته شده است. نقص بزرگ خاطرات دائرة المعارف‌گونه عین‌السلطنه این است که نه فهرست تفصیلی دارد و نه اعلام. بنابر این اگر محققی به دنبال موضوع یا مطلب یا شخص خاصی می‌گردد، باید سراسر این کتاب ده جلدی را تورق نماید، کتابی که هزاران صفحه را به خود اختصاص داده است. این موضوع باعث شده اهمیت کتاب در نزد اهل تاریخ کمتر شناخته شده باشد.

در مقایسه با خاطراتی از این دست، بدون تردید روزنامة خاطرات سیدمحمد کمره‌ای فوق‌العاده مهم است. کمره‌ای رهبر گروه ضدتشکیلی بود، بخش عمده خاطرات او تحولات اجتماعی ایران و بحران‌های گریبانگیری مثل قحطی نان، بحث‌های گروه ضدتشکیلی، جنبش جنگل، جنبش علیه قرارداد 1919 و مباحث مهمی در باب کمیتة مجازات را پوشش داده است. این خاطرات در روز وقوع واقعه نوشته شده‌اند، اما دو فراز مهم تاریخ معاصر ایران در آن ناگفته مانده است: اوّلین دوره فعالیت‌های کمیتة مجازات و تحولات بعد از کودتای سوّم اسفند. در این کتاب اطلاعات بسیار مهمی در مورد کریم دواتگر نقل شده و نشان می‌دهد او توسط گروه وثوق‌الدوله اجیر شده بود. کتاب کمره‌ای نشان می‌دهد برخلاف روایت مشهور، قتل او نه به دلیل افشاگری علیه کمیتة مجازات، بلکه به دلیل تحت فشار قرار دادن گروه ضدتشکیلی برای راه‌اندازی مجدد حزب دمکرات بوده است. در مورد قتل متین‌السلطنه و منتخب‌الدوله و احمد‌خان صفا، مطلب قابل توجهی در این خاطرات وجود ندارد، لیکن شخص کمره‌ای حتی زمانی که اعضای تشکیلات در زندان بودند با آنها تماس داشت.

خواندن کتاب کمره‌ای برای خواننده معمولی بسیار کسالت‌آور است، زیرا فعل و فاعل و مفعول به هم ریخته و نثر در اغلب موارد غیرقابل فهم است مگر اینکه خواننده پیش‌تر اطلاعی از موضوع مورد اشاره داشته باشد. جملات تلگرافی است و

اعلام فراوان. در این کتاب هم البته تاریخ وقوع برخی حوادث، اشتباه درج شده است، اگر کسی از مطالب روزنامه‌ها اطلاعی نداشته باشد، کشف این مهم غیرممکن است.

برای مورخ دو چیز اهمیت زیادی دارند: بازیگر حادثه و زمان دقیق وقوع حادثه. زمان در تاریخ‌نگاری اهمیت زایدالوصفی دارد، بدون دریافت اینکه فلان حادثه در چه زمانی روی داده، تحلیل آن دشوار است. به عبارت بهتر زمان نشان‌دهنده بسترهای خاص یک تحول تاریخی است. بدون درک زمان وقوع حادثه، تحلیل آن هم غیرممکن است، بنابراین هیچ تحلیلی نمی‌تواند صورت گیرد مگر اینکه مورخ حوادث و زمان وقوع تحولات تاریخی را به درستی کشف کرده باشد. مع‌الاسف بسیاری از اعلام این کتاب مهم، توضیح داده نشده‌اند، حال آنکه ضرورت داشت حداقل به صورتی مختصر توضیح داده می‌شد فلان شخصیت تاریخی که کمره‌ای از او نام برده، کیست؟ همین مسئله کتاب کمره‌ای را برای خواننده عادی غیرقابل فهم کرده است، حتی بسیاری از مورخین هم نمی‌توانند مطالب این کتاب را هضم کنند. به نظر ما می‌شد نثر خسته‌کننده کتاب را با افزودن توضیحاتی در قلاب روان‌تر کرد. اما هیچ‌کدام از این موضوعات از اهمیت کتاب کمره‌ای نمی‌کاهد.

به طور قطع منابع انگلیسی می‌توانند ارتباط وقایع و حوادث این دوره را با هم به خوبی تبیین نمایند. در این زمینه هم یا به خاطرات، تک‌نگاری‌ها، زندگینامه‌ها و منابع اصلی مورد نظر این رساله مراجعه شد و یا به تحقیقات جدید. فهرست کاملی از منابع فارسی و انگلیسی که مستقیماً در تدوین این دفتر مورد استفاده واقع شده‌اند، در بخش منابع و مآخذ قابل دسترسی است؛ لیکن باید گفت دو عنوان از تحقیقات جدید بسیار مفید فایده‌اند. مهم‌ترین آنها کتاب بسیار ارزشمند هوشنگ صباحی است با عنوان اصلی British Policy in Persia که با عنوان «سیاست انگلیس و پادشاهی رضاشاه» و با ترجمه روان و خواندنی خانم پروانه ستاری منتشر گردیده است. دیگری کتاب سیروس غنی است که با نامIran and the Rise of Reza Shah در انگلیس منتشر شده و توسط حسن کامشاد با عنوان «برآمدن رضاخان، برافتادن قاجار و نقش انگلیسی‌ها»، ترجمه گردیده است. ما به ترجمه متن کتاب هوشنگ صباحی و اصل متن سیروس غنی استناد کرده‌ایم، در این زمینه هم اصل کتاب صباحی را که پیش‌تر مورد استفاده واقع شده بود، با متن ترجمه شده تطبیق دادیم و به صفحات ترجمه

استناد کردیم.

ویژگی بارز کتاب یادشده این است که به اسناد کابینه جنگ بریتانیا فراوان ارجاع داده است، با توجه به اینکه اسناد یادشده در دسترس نیست، این بهترین منبع برای اطلاع از مفاد و مضمون مذاکرات کابینة جنگ است.

کتاب‌های انگلیسی مورد استفاده در این رساله در کتابخانه مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی و کتابخانه مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر و یا کتابخانه پربار مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت خارجه جمهوری اسلامی ایران قابل دسترسی هستند. در تدوین نهایی این رساله، بخشی از آن به قسمت ضمائم منتقل شد. علت این بود که گاهی پرداختن به یک شخصیت باعث گسستگی و به هم ریختن انسجام متن می‌شد، از سویی لازم بود خواننده از بازیگر فلان حادثه تاریخی اطلاعاتی داشته باشد. پس آن اطلاعات را به بخش ضمائم منتقل کردیم، بسیاری از مواد این بخش، مأخوذ از شرح حال رجال بامداد است، ما در برخی موارد فقط تا حدی که مطلب اصلی قابل فهم باشد، ویرایشی مختصر انجام داده‌ایم.

در اینجا لازم است به مصداق من لم یشکر المخلوق، لم یشکر الخالق از همة کسانی که در انجام این تحقیق مستقیم و غیرمستقیم به یاری‌ام شتافتند قدردانی و تشکر کنم. بدون تردید انجام تحقیق حاضر بدون همیاری‌ها و کمک‌های ارزنده برخی مسئولین و محققین کشورمان ناممکن بود. آقای احمد خزائی رئیس مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، پیشنهاد نگارنده را در مورد انجام این تحقیق مورد استقبال قرار دادند و زمینه لازم برای انجام این پژوهش را فراهم آوردند. آقایان طبرزدی، قاسم تبریزی و مجتبی سلطانی نگارنده را برای انجام بهینة این اثر تشویق کردند و خانم ساجدی کتاب‌های لازم موجود در مؤسسه را در اختیارم قرار دادند. با اینکه سراسر این رساله را شخص نگارنده تایپ کرده است، اما به طور قطع خانم لیلا قدیانی در سامان دادن نهایی به آن نقش مهمی ایفا کرده‌اند؛ بدون تلاش‌های ایشان کتاب حاضر شکل کنونی را به خود نمی‌گرفت.

آقای عبدالله شهبازی در مسافرتی از شیراز به تهران، نسخه‌ای تایپ شده از شرح حال رجال ایران اثر مهدی بامداد را در اختیارم قرار دادند و این هدیه نفیس ایشان مانع از مراجعات مکرر نگارنده به کتابخانه‌ها برای دست‌یابی به این منبع شد. تردیدی نیست بخش مهمی از پژوهش حاضر را مدیون دکتر نصرالله صالحی هستم.

ایشان با محبتی مثال‌زدنی بخشی از جراید مورد استفاده در این رساله از جمله بخش‌هایی از روزنامة آفتاب و ستارة ایران را که محصول تلاش چند ساله‌شان بود، در اختیارم نهادند و مرا از مراجعه به کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران بی‌نیاز کردند. استاد محمد گلبن مرا راهنمایی کردند که چگونه از روزنامه‌های موجود در کتابخانه مجلس شورای اسلامی، استفاده کنم. آقای نوروز مرادی از مسئولین بخش نشریات کتابخانه مجلس با لطفی تمام مرا از رنج رونویسی رعد سال‌های 1336 تا 1338 آسوده ساختند. بخش کپی و تکثیر کتابخانه مجلس، صفحاتی از روزنامة رعد را در اختیارم نهادند و در این زمینه کمکی شایان توجه کردند. آقای اکبر مشعوف مسئول کتابخانة مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، امکان رونویسی از برخی مطالب روزنامه‌های نوبهار، رعد سال‌های 1335-1334، زبان آزاد و عصر جدید را برایم فراهم آوردند. خانم عمادی هم با صبر و حوصله تمام پاسخ‌گوی مراجعات مکرر من بودند، آقای فاضلی امکان استفاده از کتابخانه غنی مؤسسه را برایم فراهم آوردند، و آقای فرهاد رستم کتاب‌هایی را به نام خود به امانت گرفتند و در اختیارم نهادند. آقای حسین کلاته مسئول بخش اسناد مؤسسه؛ در سال 1377 امکان استفاده از اسناد مؤسسه را مهیا دیدند و آقای زنجانی از مسئولین بخش اسناد مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه، تمهیدات لازم برای مطالعه اسناد ذی‌ربط را فراهم آوردند. برخی از کارکنان سازمان اسناد ملّی ایران هم، مرا در یافتن اسناد مربوط به کمیتة مجازات یاری کردند. دکتر حجت فلاح توتکار، نسخه‌ای از صورت مذاکرات مجلس سوّم مشروطه را در اختیارم قرار دادند. به همین سیاق سایر منابع و جراید را به نحوی از انحا تهیه کردم و در این زمینه هم کسانی به کمکم شتافتند که متأسفانه نام آنها را فراموش کرده‌ام.

لازم به یادآوری است، اگر صبر و بردباری همسرم طی این سال‌ها نبود، انجام تحقیقاتی از این دست توسط نگارنده ممکن نمی‌شد. در تمام این سال‌ها که بعضاً توأم با مشکلات فراوانی بود، بار بخشی از مسئولیت‌های این جانب بر دوش ایشان سنگینی کرد، با این وصف همواره تنها مشوق دائمی من بودند و مرا به ادامه تحقیقات دلگرمی دادند. دخترم نیلوفر بخش‌هایی از این رساله را به من دیکته کردند تا سرعت کار افزایش یابد، بنابراین بسیاری از نقل‌قول‌های مستقیم و فهرست

منابع را مدیون ایشان هستم. تردیدی نیست که بیش‌ترین جفا از سوی من در حق دختر دیگرم نگین انجام شد، طی این سال‌ها نگارنده از فرصت پرداختن به ایشان کم بهره بود و همین موضوع مسئولیت مضاعفی را بر همسرم تحمیل کرد. لازم است از همة کسانی که در این بخش ذکری از آنان به میان آمد، بار دیگر تشکر و قدردانی نمایم و از خداوند متعال برای همة آنان موفقیت و شادکامی آرزو نمایم.

و ما توفیقی الا بالله علیه توکلت و الیه انیب

حسین آبادیان

25/8/1384

فصل نخست: ایران و قدرت‌های بزرگ در جنگ اول جهانی

1. نیروهای سیاسی ایران و جنگ

در ماه رمضان سال 1332ق، ولیعهد اتریش و همسرش به دست یک تروریست در شهر سارایوو کشته شدند. ترور ولیعهد اتریش، اروپا را که از مدت‌ها پیش به بشکة باروت تبدیل شده بود، منفجر کرد و جنگ اول جهانی آغاز شد. ظاهراً علت جنگ، قتل ولیعهد اتریش بود، اما واقعیت امر این است که کشورهای اروپایی برای تقسیم منابع خام جهان بین خود و به منظور تقسیم مجدد جهان با هم وارد جنگ گردیدند.

در واپسین روزهای عمر روسیه تزاری، در دسامبر 1916 صدراعظم روسیه نطقی عجیب و بسیار روشن ایراد نمود که نشان می‌داد نظریة تقسیم جهان تا چه اندازه واقعیت دارد و چگونه دنیای قدرتمند برای تقسیم منافع نامشروع اقتصادی خود دنیا را به کام جنگ کشیده است. صدراعظم روسیه گفت آرزوی دیرینه روس‌ها رسیدن به دریای آزاد بوده است، بهترین طریق ممکن در این راه اشغال تنگه‌های بسفر و داردانل است که از آن راه می‌توان بر دریای مدیترانه تسلط یافت. او گفت روسیه توانسته است با انگلستان، فرانسه و ایتالیا قراردادی امضا نماید که طبق آن تنگه‌های بسفر و داردانل همراه با استانبول به دولت روسیه واگذار می‌شود. از دید وی اینک معلوم است روس‌ها برای چه نیّتی می‌جنگند. صدراعظم از ملّت روس خواست با

رشادت و مردانگی دشمن را در این جبهه‌ها منکوب کنند و به مقصود خود نایل آیند؛ گرچه دشمن هنوز قوی است و ضربه‌های اساسی به روسیه می‌زند، اما فتح و ظفر بالاخره نصیب روس‌ها خواهد شد و دشمن کاملاً مغلوب خواهد گردید.⁽¹⁾این پیشگویی کاملاً غلط از آب درآمد. چند روز بعد از این سخنرانی خیابان‌های سن‌پترزبورگ و مسکو شاهد تظاهرات زنان گرسنه‌ای بود که نانی برای خوردن نمی‌یافتند، حال آنکه مردان آنان در جبهه‌های جنگ برای آرزوهای دور و دراز تزار می‌جنگیدند.

از دید یک ایرانی، کشورهای اروپایی در یکی از مهم‌ترین مقاطع تاریخی این کشور به خود مشغول شدند. اگر حاکمیتی ملی در ایران وجود داشت، اگر رجال آگاه و بصیر به سیاست جهان در کشور موجود بودند، اگر به راستی اصول مشروطه در کشور اجرا میشد و اگر مصالح ملی و منافع عمومی مردم مورد توجه زمامداران کشور واقع میگردید، این یکی از بهترین فرصت‌های ایرانیان برای تضمین منافع کشور بود. کما‌اینکه ملت ایران اندکی به خود آمد، احساسات ملی بار دیگر در وجود آنان جوانه زد، مردم بار دیگر به جنبش درآمدند؛ اما با کمال تأسف این بار هم جز ناامیدی و رنج و حرمان نصیبی حاصل نشد. حکومت ایران تنها کاری که کرد این بود که از فرصت مشغولی روسیه در جنگ استفاده نمود و صمدخان، این مرد سفاک و جنایت‌پیشه را از والی‌گری آذربایجان برداشت. هم چنین مرنارد بلژیکی از ریاست خزانهداری ایران برکنار شد،⁽²⁾ظاهر قضیه این بود که برداشتن مرنارد هدفی ملّی تعقیب می‌کند، اما به سرعت معلوم شد که پشت این قضیه هم اهداف شومی نهفته است که در ماجرای تاسیس کمیتة مجازات از پرده بیرون افتاد. مرنارد در ژوئن 1912 به ریاست خزانه‌داری منصوب شده بود، وی روز بیستم سپتامبر 1914 از منصب خود برکنار شد اما از ایران خارج نشد، مرنارد روز بیستم اکتبر 1916 در تهران درگذشت.

بهره‌برداری ایران از مشغول شدن جهانخواران با هم، در همین حدی بود که

بالاتر توضیح دادیم. اما استفاده از موقعیت‌های بیشتر ممکن نشد، «افسوس که این کار در عهده مردان کارآگاه وطن‌پرست فعال است که در مملکت ما نایابند و اگر بیش و کمی یافت شوند دست آنها به دامان امور دولت نمیرسد، در این صورت وقت عزیزی از دست دولت و ملت میرود و وقت از دست رفته هرگز به دست نمیآید.»⁽¹⁾

با آغاز جنگ اول جهانی، دولت ایران بلافاصله اعلام بی‌طرفی کرد؛ و فرمان احمدشاه در زمینه بی‌طرفی ایران به شرح زیر صادر شد:

السلطان بن السلطان بن السلطان احمدشاه قاجار؛ نظر به اینکه در این اوقات متأسفانه بین دول اروپ نائرة جنگ مشتعل است و ممکن است این محاربه به حدود مملکت ما نزدیک شود، و نظر به اینکه روابط ودادیة ما بحمدالله با دول متخاصمه برقرار است، برای اینکه عموم اهالی از نیّات ما در حفظ و صیانت این روابط حسنه نسبت به دول متحاربه مطلع باشند، امر و مقرر میفرماییم که جناب مستطاب اجل اشرف اکرم افخم مهین دستور معظم مستوفی‌الممالک رئیس‌الوزرا و وزیر داخله فرمان ملوکانه را به فرمانفرمایان و حکام و مأمورین دولت ابلاغ دارند که دولت ما در این موقع مسلک بی‌طرفی اتخاذ و روابط دوستانه خود را با دول متخاصمه کماکان حفظ و صیانت مینماید و بدین لحاظ مأمورین دولت را باید متوجه نمایند که نباید وجهاً من الوجوه براً و بحراً کمک و همراهی و یا ضدیت هر یک از دول متخاصمه نموده و یا اسلحه و ادوات حربیه برای یکی از طرفین تدارک و یا حمل کنند و باید از طرفداری با هر کدام از دول متحاربه پرهیز و احتراز نموده، مسلک بی‌طرفی دولت متبوعه خود را کاملاً رعایت نمایند و در تکمیل حفظ بی‌طرفی و صیانت روابط حسنه باز آنچه هیأت دولت ما مصلحت دانند و به عرض برسد در اجرای مقررات آن امر ملوکانه شرف صدور خواهد یافت. 12 شهر ذی‌حجة‌الحرام 1332.⁽²⁾

با وجود اعلان بی‌طرفی ایران، از ابتدای جنگ اوّل جهانی به بعد عوامل آلمانی

گروه گروه وارد ایران میشدند، در بسیاری از نقاط کشور فعالیت آلمانی‌ها مشهود بود. هدف از این فعالیت‌ها به میدان کشانیدن نیروی عشایر ایران به جنگ علیه متفقین بود، در عین حال آلمانی‌ها به خوبی از حربة احساسات ضدروسی حاکم بر ایران و نیز دسته‌بندیهای سیاسی کشور استفاده کردند.⁽¹⁾

از آن سوی، انگلیسی‌ها به بهانة نفوذ آلمان در ایران قوای خود را وارد کشور نمودند و بندر آبادان و سپس بندر بوشهر را به اشغال خود درآوردند، اشغال بوشهر روز 22 اوت 1915 صورت گرفت. همزمان روس‌ها سپاهیان خود را در گیلان و نواحی غربی کشور مستقر کردند. هدف بریتانیا بیش از هر چیزی حفاظت از منافع نفتی‌اش در خوزستان بود، جایی که آلمانی‌ها آن را یکی از اهداف خرابکاری خود تعیین کرده بودند. چند ماه بعد- در سال 1915- آلمانی‌ها توانستند از رقابت‌های ایلی بین خوانین بختیاری استفاده نمایند و همراه با برخی نیروهای عثمانی به چند خط لوله انتقال نفت آسیب رسانند. به یاد آوریم که انگلیسی‌ها بدون اطلاع دولت ایران با برخی خوانین بختیاری قراردادی امضا کرده بودند که طبق آن امنیت خطوط انتقال نفت را به آنان محول نمودند؛ اما وقتی این اتفاقات روی داد، انگلیسی‌ها که همیشه دولت ایران را نادیده گرفته بودند، این بار حکومت را مسئول خسارات وارده اعلام کردند و تقاضا نمودند مبلغ هفتصد هزار لیره به آنان بابت خسارات وارده بر لوله‌های انتقال نفت، غرامت پرداخت شود.⁽²⁾

اشغال کشور بحران‌های فراوانی بین اعضای احزاب سیاسی، پارلمان، کابینه و وضع عمومی کشور به ارمغان آورد. حتی روزنامه‌ای مثل عصر جدید که موضع محافظه‌کارانه داشت و مطالب صفحه اوّل خود را تماماً به وضع جبهه‌های جنگ و کشورهای اروپایی اختصاص میداد، به صدا درآمد. در این روزنامه ضمن درج مقاله‌ای نوشته شد: «آیا معنی بی‌طرفی این است که قشون روس قسمت شمالی مملکت ما را اشغال و انگلیسی‌ها جنوب را متصرف و عثمانی در مغرب قشون وارد کنند؟ پس اگر هم میخواستیم یا هنوز میخواهیم که بی‌طرف باشیم واضح و

محسوس است که نمیگذارند که ما بی‌طرف باشیم...» متین‌السلطنه وضعیت کنونی را غیرقابل تحمل دانست، او نوشت دول متحارب استقلال ایران را نقض کرده‌اند، «جهت کدام است و تفوق ما چیست که به این درجه در حینی که داریم در آتش میسوزیم از عاقبت سوختن و کباب شدن احتیاط و پرهیز میکنیم؟» به قول نویسنده، دول متحارب «در مملکت ما با قوای مادی و معنوی ما دارند با یکدیگر میجنگند». در این ضمن قوای ایرانی تحلیل میرود، حکومت مرکزی به واسطه بی‌طرفی نمیتواند به کشوری استمداد رساند و کشوری دیگر را از مداخله در امور خود منع نماید. نویسنده پرسید در شرایطی که کشور عملاً به اشغال بیگانه در آمده است، دولت مستوفی «چرا این استمداد یا ممانعت را نکرد و از نتیجه این جنگ عمومی اعم از فتح یا شکست یک طرف یا طرف دیگر بهره‌مند نشد؟»⁽¹⁾لازم به یادآوری است، درست چند روز بعد از وقوع جنگ، علاء‌السلطنه استعفا کرد و احمدشاه، مستوفی را مأمور تشکیل کابینه نمود، کابینه‌ای که باعث شد نیروهای بیگانه کشور را به اشغال خود درآورند.

عصر جدید در شمارة بعد یادآوری کرد: «باید حکومت حاضره⁽²⁾مملکت را از این حالت معوقه بیرون آورده یکی از دو شقّ را اختیار کند و به اعتبار یکی از آن دو شقّ، سرنوشت حیات یا ممات ایران را مهر نموده به عالم ثابت کند، و در تاریخ ثبت نماید که اگر ایران مرده، به یک ذلت و پستی نمرده است!»⁽³⁾این مقالات نوشته عبدالحمیدخان متین‌السلطنه بود که از پشت پرده‌های تحولات داخلی ایران به خوبی آگاهی داشت.

2. گروه بحران‌ساز و مسئله جنگ

روز اول محرم سال 1334 قشون روس از قزوین به حرکت درآمد و به سوی تهران تاخت. مردم وحشت‌زده شدند؛ به ویژه اینکه نمایندگان سفارتخانه‌های عثمانی، آلمان و اتریش سفارتخانه‌های خود را تخلیه کردند و بیرق سفید برافراشتند.

هر سه نمایندگی بدون اطلاع دیگران با شاه و دولت، قراردادی سرّی امضا کردند که طبق آن از تهران خارج میشدند. به عبارت بهتر سفارتخانه‌های یادشده همین که قشون جرّار روس و انگلیس را به ایران کشانیدند، گویی رسالت خود را خاتمه یافته تلقی کردند. قرار شد پایتخت به اصفهان منتقل شود. این تصمیم که مورد حمایت جناح افراطی دمکرات‌ها قرار داشت بی‌نهایت مشکوک بود. مستوفی‌الممالک به این عنوان که شاید فاجعه تبریز در تهران تجدید شود و رشته امور به کلی از هم بگسلد، روز اول محرم به طور محرمانه جمعی را واداشت که از تهران خارج شوند و در قم اقامت نمایند. مقرر شد آنان به عنوان دفاع ملی نیرویی جمع آورند و با مهاجمین مبارزه کنند. سلیمان‌میرزا اسکندری در زمره افرادی بود که به قم رفت. جالب‌تر اینکه کمیته مرکزی حزب دمکرات که آن همه بحران‌سازی کرد و قوای بیگانه را به حمله به تهران تحریک نمود، به سمت قم شتافت.⁽¹⁾

نخستین مهاجرت روز دوّم محرم سال 1334 صورت گرفت. در این روز وحیدالملک شیبانی همراه با سیدمحمدرضا مساوات، میرزامحمدعلی‌خان کلوب، سیدعبدالرحیم خلخالی و سیدجلیل اردبیلی محرمانه به سوی قم عزیمت کردند. روز سوّم محرم ادیب‌السلطنه سمیعی در علی‌آباد به آنان ملحق گردید. روز چهارم محرم سلیمان‌میرزا اسکندری و میرزاسلیمان‌خان میکده در منظریه به آنها رسیدند که پنج تن ژاندارم آنها را همراهی می‌کردند. این دو تن گفتند عزیمت آنان با تصویب شاه و مستوفی‌الممالک بوده است و مجاز هستند دست به اقدام انقلابی بزنند و «مخالفت صوری با حکومت تهران» نمایند. به این شکل بود که در قم مرکزی به نام «کمیته دفاع ملّی» تشکیل شد. اعضای هیأت مدیرة آن عبارت بودند از سلیمان‌میرزا اسکندری، مساوات، میرزامحمد‌علی‌خان کلوب و وحیدالملک. مدیر کمیته اسکندری بود و کمیته‌های فرعی برای امور مالی، نظامی، فرهنگی و تبلیغی شکل گرفت. اینان یازدهم صفر از قم به سوی کاشان حرکت کردند، این امر بی‌اطلاع دولت مرکزی صورت گرفت. در اصفهان آنان نودوهشت‌هزار تومان موجودی بانک شاهی را ضبط و میان ژاندارم‌ها تقسیم نمودند تا سناریوی مخالفت صوری با

حکومت مرکزی را تحقق بخشند. سالار نظام طبق دستور کتبی سلیمان‌میرزا مسئول ضبط اموال بانک شاهی شد. محل اجتماع کمیته دفاع ملّی در منزل شیخ‌الاسلام رئیس بلدیه اصفهان بود.⁽¹⁾

از سوّم تا سیزدهم محرم سال 1334، تعداد کثیری از نمایندگان، مشاهیر دولت، سیاستمداران و برخی روزنامه‌نگاران به قم مهاجرت کردند. تصمیم‌گیرندگان اصلی عبارت بودند از: میرزاکریم‌خان رشتی، سردار محیی، میرزاقاسم‌خان تبریزی، میرزامحمدصادق طباطبائی و مورخ‌الدوله سپهر. اینان مذاکره می‌کردند که آیا مهاجرین را باید در قم نگاه داشت یا اینکه از آنجا حرکت کرد، این در حالی بود که وزیر خارجه اطلاع داد قوای روسیه از ینگی امام واقع در کرج عقب نشسته‌اند و خطری مهاجرین را تهدید نمی‌کند. در این بین مستوفی‌الممالک سیاستی دوگانه در پیش گرفت؛ او که خود عده‌ای را به مهاجرت تشویق کرده بود، در نامه‌ای خطاب به سیدمحمد طباطبائی از او خواست که همراه با دیگر مهاجرین به تهران بازگردند، زیرا قوای روسیه عقب نشسته‌اند.⁽²⁾این نامه روز چهاردهم محرم سال 1334 فرستاده شد. روز بعد هم مؤتمن‌الملک رئیس مجلس در نامه‌ای جداگانه تقاضا کرد مهاجرین به پایتخت بازگردند، زیرا «لازم است در چنین موقعی که دولت مشغول تصفیه مهم‌ترین مشکلات است با مراجعت آقایان محترم مجلس شورای ملّی دائر و به ایفای تکالیف مقرره خود مشغول باشند.»⁽³⁾شانزدهم محرم سیدمحمد طباطبائی به مستوفی پاسخ داد که علت مهاجرت او هجوم قشون بیگانه و تصمیم شاه به تغییر پایتخت بوده است، او این را «تکلیف اسلامیت و ایرانیت» خود خواند؛ اما در عین حال نوشت:

فعلاً که هیأت دولت مشغول اقدامات دیپلوماسی شده و جریان مذاکرات امیدبخش است به اعتماد کاملی که داعی و عموم مردم به شخص حضرتعالی دارند هر ساعت که مژده ختم مذاکرات و اصلاح امور موافق صلاح مملکتی از طرف حضرتعالی داده شود در شرفیابی درنگ نخواهد کرد و البته عموم مردم از اطاعت

اوامر دولت متبوع خود تخلف نخواهند نمود.⁽¹⁾

اما کمیته بحران‌ساز نظری دیگر داشت. نکتة مهم این است که نایب حسین کاشی و ظفر نظام دو راهزن مشهور به اردوی مهاجرین ملحق شدند، برخی خوانین بختیاری از اصفهان به سلیمان‌میرزا تلگراف کردند و از او خواستند «فوراً وسایل تأمین» این افراد و اردوی همراهشان را فراهم آورند و زمینه‌های «اتحادشان را با اردوی ملّی فراهم» نمایند.⁽²⁾

یکی دیگر از افراد دسته مهاجرین سردار مقتدر عبدالحمید‌خان کاشی بود. او در دوره ناصری در مدرسه‌ای نظامی در استانبول تحصیل کرد، سپس به ایران آمد و پس از تصدی برخی مناصب نظامی؛ در دوره مظفری رئیس کمیسیون تعیین سرحدات سیستان گردید. او «پول خیلی زیادی از انگلیسی‌ها گرفت و سی فرسنگ خاک ایران و رود هیرمند را به انگلیس برگذار کرد. در مشروطه اوّل و کمی از ثانی مردود ملّت بود. چیزها درباره او گفتند و نوشتند. از آنجا که در ایران این مطالب باعث ترقی است نه تنزل، آقا روز به روز ترقی کرد تا معاون وزارت جنگ و سردارمقتدر شد.»⁽³⁾گفتیم این مرد یکی از افراد مهاجرین بود و فرماندهی اردوی عراق عجم را بر عهده داشت، تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل.

روز ششم محرم سال 1334 مصادف با چهاردهم نوامبر سال 1915، کالدول،⁽⁴⁾وزیرمختار امریکا به سفارت آلمان اطلاع داد که طبق اخبار قطعی، شب آن روز در تهران آشوب بروز خواهد کرد و پایتخت مورد تهدید واقع خواهد شد. وزیرمختار اصرار داشت این مطلب به اطلاع کارکنان سفارت آلمان رسانیده شود. همان شب پرنس رویس به سفارت امریکا منتقل گردید، فوراً او را در اتاقی جای دادند که از قبل آماده شده بود، ویلهلم لیتن نایب شرقی سفارت و دیگر کارکنان سفارت از جمله دکتر دریگر رئیس مدرسه صنعتی آلمان هم همان شب به سفارت امریکا برده شدند.⁽⁵⁾این حرکت

امریکایی‌های مقیم ایران بسیار شگفت‌انگیز بود، زیرا آنان به خوبی می‌دانستند سفارت آلمان تحریکاتی کرده است که مغایر منافع ملّی ایران بود.

به طور مثال سفیر آلمان در تهران اسلحه وارد می‌کرد، تفنگ و فشنگ‌های سه‌تیر دولتی را از اهالی تهران می‌خرید و سواره نظام و پیاده نظام می‌گرفت. هر وقت سوار می‌شد و می‌خواست جایی برود، ده‌ها فرد مسلح اطراف کالسکه او را گرفته و در خیابان‌های تهران تاختوتاز می‌کردند. البته دولت که مسئول جان و مال اتباع خارجی بود، باید امنیت او را تضمین می‌کردند و به او دستور می‌دادند دست از این اقدامات خود بردارد. به روایت یکی از معاصرین این تحولات، «از روس‌ها واهمه داشتیم [چون] قشون داشتند، بانک داشتند، نفوذ سیصد ساله داشتند، طلبکار ما بودند، قیم ما بودند، مملکت ما رهن آنها بود. از آلمان و عثمانی و اتریش چه ترسی داشتیم. در صورتی که حرف حسابی بود تملق هم می‌گفتند، زور هم داشتیم.»⁽¹⁾مقامات سفارت آلمان با افراطی‌ترین جناح‌ها و شخصیت‌های سیاسی ایران مرتبط بودند، اینان در موارد زیادی از سفارت آلمان دستور می‌گرفتند، کارهای خود را با سفیر آلمان هماهنگ می‌کردند و در یک کلام اجازه می‌دادند این قدرت تازه وارد به عرصه‌های سیاسی ایران، به خاطر رقابت‌های امپریالیستی خود با انگلیس و روسیه در مسائل داخلی کشور دخالت کند. مورخ‌الدوله سپهر منشی سفارت، رابط این گروه‌های افراطی با سفیر بود، نیز زومر کاردار سفارت هم به منزل کمرهای رفت‌و‌آمد داشت. این روابط تا مدت‌های مدید بعد از وقوع جنگ هم ادامه داشت، رفت‌وآمد خانگی مقامات سفارت آلمان به نزد مقامات و شخصیت‌های ایرانی نشان‌دهندة روابط صمیمانه بین طرفین بود.⁽²⁾

روز هفتم محرم 1334 شاه تصمیم گرفت به مهاجرین پیوندد. «مهاجرین که انتظار این خبر را داشتند» شروع به تمهید مقدماتی برای ورود او کردند. شاهزاده معتمدالدوله حاکم قم که از نوادگان عباس‌میرزا قاجار بود، در زمرة متحدین حزب دمکرات به شمار میرفت. او جمعی از بزرگان قم را به همکاری دعوت کرد، تولیت

آستان حضرت معصومه(س) هم به این مجلس دعوت شد، به زودی روحانیان قم هم به این مراسم پیوستند. در این بین حوادث جالبی روی داد: «یکی از روحانیان قم ابتدا به منبر رفته عزم شاه را در تغییر پایتخت به مردم خبر داده مردم را به جهاد در راه دین و حفظ بیضه اسلام ترغیب نمود.»⁽¹⁾

واضح است که انگیزه‌های روحانیان با گروهی که مورخ‌الدوله و سلیمان‌میرزا و مساوات و اتباع بیگانه مثل شیبانی هدایتشان می‌کردند، از بنیاد تفاوت داشت.

تحولات بعدی بیش‌تر نشان داد نه روحانیان به این گروه اعتمادی داشتند و نه اینان در برخورد با روحانیان صداقتی نشان دادند. از این بالاتر همه می‌دانستند که جناح افراطی حزب دمکرات با موضع‌گیریهای غریب خود در دورة مشروطه چه ضربه‌ای به اعتماد عمومی و از آن جمله اعتماد روحانیان به مشروطه وارد ساخت. آنان با اقدامات خود و طرح شعارهای خارج از موضوع و ضروریات ایران، خیانتی عظیم به ملک و ملّت مرتکب شدند. اگر در دوره مشروطه روحانیان همگام با علمای بزرگ نجف و مراجع تقلید نقش غیرقابل انکاری در صیانت از تمامیت ارضی کشور ایفا کردند، این بار به دلیل تضعیف موقعیت آنان توسط همین گروه افراطی، کمتر خود را درگیر مسائل می‌کردند. به عبارت بهتر بی‌اعتمادی به گروهی که سنگ مشروطه به سینه می‌زدند و آب به آسیاب دشمن می‌ریختند، ریشه مواضع مراجع و علمای بزرگ در ارتباط با مسائل ایران شده بود. با این وصف اینان این بار هم بیکار ننشستند و به طوری که خواهیم دید، از صدور فتاوی جهاد خودداری نکردند؛ فتاوی که باعث به غلیان آمدن احساسات دینی مردم شد و به ویژه در عراق جنبشی عظیم آفرید. به واقع قبل از اینکه حتی گروه بحران‌ساز دست به اقدامات نمایشی زند، بسیاری از علمای بزرگ مقیم ایران و نجف فتاوی و احکام جهادیه خود را صادر کرده بودند.

به هر حال مستوفی نامه‌ای مجدد خطاب به سران مهاجرین نوشت و توضیح داد که دولت مشغول گفتگو با متجاوزین است اما «تصدیق میفرمایید اگر اشخاص و دسته‌جات مختلف در نقاط مختلف برخلاف رای و مشی دولت اقدامات نمایند

اشکالات زیاد شده و دولت نایل به مقصود نخواهد شد. از قرار راپورت‌های واصله در قم بعضی اقدامات می‌شود که به نظر مخالف مشی و عقاید دولت می‌آید، این مسئله یعنی تشکیل مرکزهای مختلفه باعث تفرقة قوای مملکت شده، ما را به طریق بدبختی سوق می‌نماید. تصوّر می‌کنم بر خاطر آقایان پوشیده نباشد که باید تمام قوی و عناصر مملکت در خط واحد مشی نمایند. فعلاً دولت لازم می‌داند که برای اصلاح حال و مآل مملکت آقایان علماء اعلام و نمایندگان محترم چنان که سابقاً اطلاع داده شده به طرف طهران حرکت فرمایند و از هرگونه اقدام مخالف صلاح در قم جلوگیری فرمایند تا دولت با مساعدت آقایان محترم و موافقت نظر آنها تعقیب مذاکرات را برای اصلاح کلیة اوضاع نموده نتیجه قطعی را به تمام نقاط مملکت اطلاع دهند.»⁽¹⁾ارباب کیخسرو شاهرخ برای بازگرداندن نمایندگان به قم آمد، اما بدون نتیجه به تهران بازگشت، فقط ملک‌الشعرای بهار نماینده مجلس که از درشکه به زمین افتاده و دستش شکسته بود، برای معالجه با ارباب کیخسرو به تهران مراجعت نمود.⁽²⁾

نقشه‌ها در تهران تغییر کرد. شاه از آمدن به قم منصرف شده و رابطة کمیته دفاع ملی با تهران قطع گردید. اما کمیته دفاع ملی مشغول کار خود بود، در این بین بروز اختلافات کار را بحرانی‌تر ساخت. به زودی بی‌اعتمادی روحانیان به گروه بحران‌ساز علنی شد. اعتدالیها میگفتند روحانیان قم با برخی اقدامات مخالفند، زیرا این اقدامات توسط دمکرات‌ها صورت میگیرد و «به صحت عمل آنها اعتمادی نیست.»⁽³⁾این بود که کمیته دفاع ملی مستقر در قم نتوانست کاری انجام دهد، شیرازة امور به شدت در حال تلاشی بود. دفاع ملی شعاری بدون پشتوانه بود، بهواقع «دفاع ملی به واسطه مداخله آلمان‌ها و صاحب منصبان سوئدی صورت ملیت نداشت و نضجی نمیگرفت.»

بعد از اندک مدتی مهاجرین به سمت اصفهان و کاشان رفتند. اینان وقتی قشون وحشی روس را به مناطق مرکزی ایران کشانیدند.

با وصف بی‌اعتمادی به دمکرات‌ها، روحانیان از زیر بار مسئولیت شانه خالی نکردند. مثلاً روحانیان اراک وقتی روس‌ها را در خاک کشور دیدند و به محض ورود مهاجرین به اراک از شهر حرکت کردند. این امر «موجبات ترغیب و تحریص جنگجویان» را فراهم آورد: «اعلان حرکت آنها در شهر موجب هیجان شد، رجال متمول عراق [اراک] از قبیل سهم‌الملک و صمصام‌الملک و غیره برای مساعدت، به ظاهر حاضر گشتند و جمعی از مردم شهر خود را آمادة کارزار کردند و عنوان دفاع ملی فی‌الجمله قوت گرفت.»⁽¹⁾از این قوا در برابر مهاجمین روس کاری ساخته نبود، «ولکن اقدام روحانیان در این کار برای تهییج قوای ایلات و عشائر و برای اینکه دشمنان دین و دولت هیجان ایرانیان را تنها مستند به تحریکات آلمان‌ها و عثمانیان ندانند اثر نیکو داشت.»⁽²⁾

گفتیم ظاهراً مستوفی‌الممالک تلاش کرد مهاجرین را به تهران بازگرداند، اما آنان ابتدا به کاشان و سپس به اصفهان رفتند. شیبانی- که خود از بحران‌سازان بود- مدعی است مستوفی در این ایام با سفارت‌های روس و انگلیس مشغول گفتگو بود و بالاخره هم زمانی که آنها در کاشان بودند نامه‌ای از مستوفی توسط عدل‌الملک دادگر، قاسم‌خان صوراسرافیل و ارباب کیخسرو ارسال گردید. در این نامه آمده بود او توانسته با روس‌ها معاهده‌ای منعقد نماید، اگر مهاجرین با این معاهده موافقت داشته باشند که او می‌ماند؛ اگرنه استعفا خواهد کرد. معاهده مشتمل بر این مواد بود: نخست دولتین روس و انگلیس کلیّة قروض ایران را می‌بخشند. دوّم دولتین در طول جنگ و تا یک ماه پس از خاتمه جنگ ماهی سیصد هزار لیره کمک بلاعوض در اختیار دولت ایران قرار خواهند داد. سوّم کلیه امتیازات از قرارداد 1907 به بعد ملغی خواهد شد. چهارم عهدنامه 1907 هم ملغی اعلام خواهد شد. پنجم دولتین از حق کاپیتولاسیون در ایران صرف‌نظر خواهند کرد. ششم دولتین مخارج تأسیس و حفظ و نگهداری پنجاه هزار قشون را به صورت بلاعوض در اختیار ایران قرار خواهند داد. هفتم دولت انگلیس، بحرین را به ایران واگذار خواهد کرد. هشتم دولت ایران

حق خواهد داشت در دریای خزر کشتی‌های جنگی مستقر سازد. نهم دولت ایران باید دشمنان روس و انگلیس را از ایران اخراج کند. دهم دولت روسیه نیروی کافی به ایران اعزام خواهد کرد تا بتواند قوای آلمان و عثمانی را بیرون کند. فرماندهی این قشون با شاه ایران خواهد بود و پس از خاتمه جنگ قشون دولتین خاک ایران را ترک خواهند نمود. یازدهم کشورهای متفق روس و انگلیس یعنی فرانسه، ایتالیا، ژاپن صحت اجرای مواد عهدنامه را تضمین خواهند کرد.⁽¹⁾

به استثنای بخشی از مادة دهم، کلیه مواد این عهدنامه به نفع ایران بود. همان‌طور که خواهیم دید بالاخره هم روس و هم انگلیس بدون این‌که ضمانتی به دولت ایران داده باشند، قشون خود را وارد کشور کردند. علت این بود که نمایندگان مهاجرین به دفع‌الوقت گذرانیدند، آنان به عمد آن‌قدر وقت تلف کردند تا نیروهای بیگانه وارد کشور شدند، بدون اینکه در برابر دولت ایران تعهدی داشته باشند. نمایندگان مهاجرین پس از مذاکرات زیاد تصویب کردند «نیروی روسیه در مواضع خود اقامت داشته تجاوز جدیدی نکند تا آنکه تمام نمایندگان پراکنده شده در اصفهان جمع و رأی قطعی اتخاذ کنند.» بلافاصله بعد از این مصوبه دولت مستوفی استعفا کرد.⁽²⁾

در این ایام راهزنان و آشوب‌طلبان لباس مبارزه پوشیده بودند. به طور مثال نایب‌حسین کاشی و فرزندش ماشاءالله که خلقی از دست آنان عذاب می‌کشیدند، به همراه راهزن دیگری به نام محمدحسن‌خان ظفر‌نظام وارد میادین جنگ شدند. اینان از سوی کمیته به اصطلاح ملّی که رهبران آن سردسته‌های آشوب‌طلبان تهران بودند، تشویق شدند به جنگ علیه روسیه بپردازند. این افراد در جنگ ساوه در کنار سربازان گمنام این مرز و بوم به جنگ علیه روسیه پرداختند و البته اعمال آنان باعث شد روس‌ها به مناطق مرکزی ایران مثل اصفهان کشانده شوند. از آن سوی هر چه روس‌ها به مناطق مرکزی کشور نزدیک‌تر می‌شدند، مردم تا حد توان خود اسلحه‌ای تهیه کرده و علیه آنان می‌جنگیدند. در یزد مردم مسلح شدند، از اطراف و اکناف این ولایت عده‌ای از مردم بی‌ادعا به آنان ملحق می‌شدند و حکومت هم نمی‌توانست

شهر را کنترل کند. روز چهارم صفر مطابق با 12 دسامبر 1915، بین نیروهای روسیه و قوای نایب حسین کاشی و فرزندش ماشاءالله‌خان کاشی همراه با محمد‌حسن‌خان ظفرنظام که با برخی از رؤسای به اصطلاح مجاهدین ائتلاف کرده بودند، در حوالی ساوه نبردی روی داد. از میزان تلفات طرفین اطلاعی وجود نداشت.⁽¹⁾

چه کسانی به نیروهای مهاجر اطلاعات غلط می‌دادند و آنان را از برگشتن به تهران و تشکیل جلسات مجلس بازمی‌داشتند؟ چه کسانی عامدانه باعث تعطیل قوّة مقننه شدند تا نتواند در باب پیشنهادهای متفقین بحث و مذاکره نماید؟ یکی از اینان مستشارالدوله بود. مستشارالدوله روز 29 محرم سال 1334، نامه‌ای خطاب به سیدمحمدصادق طباطبائی نوشت و او را از آمدن به تهران برحذر داشت و گفت طباطبائی تلاش کند دیگران را هم از آمدن به تهران برحذر دارد. او نوشت مستوفی‌الممالک «تا امروز با زنجیر حُسن اعتمادی که نمی‌دانم چرا خودمان دایر کرده‌ایم همه را در حال بلاتکلیفی و تردید به سوی مقصود ناپاک خود کشیده است و هر وقت بنده و امثال بنده خواسته‌ایم آگاه شده دیگران را ملتفت و خود را مستخلص سازیم با پاره‌ای تدابیر یک نوع امیدواری مصنوعی القا نموده و باز مقداری مسافت ما را کشانده است و بالاخره مملکت را با مذهب و مصلحت و اشخاص تا لب پرتگاه رسانده است؛ یعنی برخلاف همه آرزو و آمال کار اتحاد با روس و انگلیس را به جایی رسانده است که اگر پاره‌ای عملیات و فداکاری‌ها نبود» کار اتحاد با روس و انگلیس عملی شده بود. او نوشت اگر رئیس‌الوزرا استعفا دهد، «این بار منحوس را که بر دوش خواهد کشید که او به اینجا رسانده است[؟]»، اگر هم استعفا ندهد به قدری «جلو رفته است که عقب رفتنش در حکم محال است.» او نوشت در تهران عده‌ای شب و روز علیه فرمانفرما مشغول کارند، و اگر هنوز (تا آن روز) اقدامات شدید علنی صورت نگرفته علت این است که هنوز بلاتکلیفی وجود دارد و نمی‌توانند اطمینان یابند که دولت و رئیس‌الوزرا به سمت خیانت پیش می‌روند. او نوشت طباطبائی با وزیرمختار آلمان که همراه مهاجرین بود، گرم گیرد تا اگر باز هم لازم شد عده‌ای به مهاجرین بپیوندند و «دولت تهران عبارت از شاه

معصوم و چند نفر خائن و ترسو» باشد که «از باقی مملکت و ملّت دور افتاده» باشند. او نوشت لازم است مدرس به تهران بازگردد زیرا «در اینجا از عناصر حقیقت‌گو و هیاهو کن خیلی کم داریم.» این توصیه‌ای زیرکانه بود، مدرس تنها فردی بود که در جمع مهاجرین توان رویارویی با بحران‌سازان را در صورت آفتابی شدن طرح‌های خائنانه آنان داشت. مستشارالدوله می‌خواست او را از دیگران جدا کند تا صدایش بین مهاجرین گوش شنوایی نداشته باشد.

او توصیه نمود لازم نیست طباطبائی و پدرش به تهران بازگردند، «فرمانفرما و بعضی از دوستان خودتان اهتمام دارند و خواهند داشت که شما را مراجعت دهند البته صلاح نیست اگر لازم شد حضرت آقا را با فامیل به طرف اصفهان بفرستید و خودتان با سایرین حتی‌الامکان متحدانه در تعقیب مقصود باشید.» بالاتر اینکه او توصیه کرد «به آقایان رفقای خودتان از قبیل آقامیرزامحسن و کمپانی که گویا کاملاً به دسائس فرمانفرما متقاعد شده‌اند تلگرافاً تهدید مخابره شود.»⁽¹⁾

نکته این است که هر چه این گروه به اصطلاح ملیون با طرح‌های مثبت مخالفت می‌کردند، کابینه‌های ضعیف‌تر روی کار می‌آمدند و دولتین شرایط سخت‌تری پیشنهاد می‌نمودند. به طور مثال با سقوط فرمانفرما که به جای مستوفی آمده بود، دولت سپهسالار تنکابنی تشکیل شد و با استقرار سپهسالار بر اریکة ریاست‌وزرایی، دولتین شرایط «ایران برباددهی» را پیشنهاد نمودند که بلافاصله به تصویب رئیس‌الوزرای وقت رسید.

3. متین‌السلطنه، افشاگری به قیمت جان

جنگ روز به روز ایران را بیشتر در کام خود فرو می‌برد بدون این‌که نتیجه‌ای از آن عاید شود. دست‌هایی در کار بود تا امنیت را به کلی از کشور سلب کنند و زمینه را برای عملیاتی کودتایی مهیا سازند. این موضوعی بود که از دید نکته‌بین متین‌السلطنه پوشیده نمی‌ماند. به مناسبت حلول سال 1295ش. روزنامة عصر جدید مقاله‌ای منتشر کرد که به قول مورخ‌الدوله بعداً به قیمت جانش تمام شد.

متین‌السلطنه در این مقاله نوشت سال گذشته برای ایران سال مشئومی بوده است، «چه آنکه به واسطه سوءتدبیر و مسامحه و سست عنصری رجال سیاسی ایران و بی‌تجربگی اهالی مملکت و خیانت‌کاری نمایندگان افکار عمومی یا سازندگان عقاید و مخصوصاً نفوذ شدید طلای اجانب،⁽¹⁾بدبختانه مملکت ما بدون اینکه ذره‌ای از جنگ بین‌المللی استفاده کند، تمام مضرات آن را تحمل نمود.» متین‌السلطنه بر این باور بود که از همان بدو جنگ اگر زمام امور ایران در دست عناصر لایق و وطن‌دوست بود و اگر به جای تأکید بر احساسات «بی‌اساس مصنوعی» اندکی فکر، پشتوانه کارها قرار می‌گرفت، حوادث سال گذشته می‌توانست اتفاق نیفتد؛ می‌شد خط سیر حوادث یک سال آینده را پیش‌بینی کرد و می‌شد سیاست بهتری در برابر تحولات اتخاذ نمود. اما به جای اینها وقت گرانبهای مردم صرف بحران‌های متوالی شد، بحران‌هایی که دست‌های خائنانه آنها را هدایت می‌کردند، ملاحظات سطحی و «رواج بازار دماگوژی یا عوام‌فریبی» بر شدت هرج‌و‌مرج افزود و ایران به بحرانی لاینحل فروغلتید.

متین‌السلطنه توضیح داد هیچ یک از دولت‌های عالم بنای سیاست خود را بر احساساتی که ناشی از بی‌تجربگی باشد قرار نمی‌دهند، مگر اولیای امور ایران. او به درستی اساس سیاست مدرن را تشریح کرد و نوشت در «قرن بیستم هم نژادی، همسایگی، عداوت مشترک، محبت مشترک، دوستی دائمی، خریدار نداشته و جز منفعت محسوس مادی چیز دیگری در سیاست دخالت ندارد.» بر این اساس بود که روس و انگلیس ترجیح دادند در ایران امنیت و آرامش برقرار باشد و به جای اینکه سربازان خود را به این سمت گسیل دارند آنها را در جبهه‌های دیگر مشغول نمایند. اما آلمان و عثمانی برعکس ترجیح می‌دادند دولت‌های روس و انگلیس در ایران دچار مشکل شوند و بخشی از نیروهای این دو کشور مصروف عملیاتی شود تا نتوانند در نقاط دیگر عالم به فعالیت پردازند. بر این اساس با توجه به وسعت ارضی و شرایط جغرافیایی ایران، تصوّر می‌شد اگر این کشور درگیر جنگ شود، حداقل یکصد و پنجاه هزار تن نیرو لازم خواهد داشت. این نیرو علی‌القاعده باید از جبهه قفقاز وارد

کشور شود، یعنی درست جایی که روسیه با عثمانی مشغول جنگ است. بدیهی است اگر چنین امری صورت می‌گرفت کاملاً به نفع عثمانی و آلمان بود. عثمانی می‌خواست اختلافات خصوصی خود را با متفقین با کشانیدن ایران به جنگ، به صورت جنگ عالم اسلامی با متفقین بنمایاند و به این شکل مصر، هند، افغانستان، قفقاز و ترکستان را هم علیه روسیه تحریک کند و از این راه به نتایج مورد نظر خود برسد. به همین دلیل بود که آلمان و عثمانی تلاش کردند به هر نحو شده ایران را به جنگ کشانند و موجبات ورود قشون روس و انگلیس را فراهم آورند.

بر مبنای این تحلیل اگر می‌خواستند ایران وارد جنگ شود باید، اولاً این کشور را راضی می‌کردند، و ثانیاً تعهداتی در قبال آن در نظر می‌گرفتند. اما گفتگو با دولت‌های ایران به منظور یادشده غیرممکن بود. از آن سوی آنها نمی‌توانستند تعهدات خاصی به دولت ایران دهند، پس ترجیح دادند «مقصود خود را به توسط افراد و عناصر غیر رسمی انجام دهند و در عوض تقاضاهای خصوصی افراد را انجام داده و به وسیله آنها احساسات مردم را به قدری تهییج نمایند که موجبات ورود قشون روس و انگلیس به ایران به سهولت فراهم گردد.» در این راستا احساسات به شدت تحریک شد، پول‌هایی داده شد تا قشون داوطلب در اغلب نقاط کشور تأسیس شود؛ حتی در مرکز کشور یعنی تهران به این تشبثات دامن زدند، مهمات جنگی وارد کشور کردند و «از طرف دیگر عناصر داخل در سیاست ایران را به وسایل مشروع و غیر مشروع به طرف خود جلب نموده و آنها را هادی نفوذ خود قرار می‌دادند و به همین ملاحظه رؤسای یک دسته مهم سیاسی ایران منافع واقعی مملکت و وطن خود را فراموش کرده و بدون عوض و نتیجه برای مملکت در مقابل حق‌الزحمه‌های شخصی مروج جدّی پلیتیک آلمان و عثمانی شدند.»

کسانی که خود را مخالف حضور قشون اجنبی در ایران معرفی می‌کردند، «با تمام وسایل ممکنه موجبات اقامت قشون روس و انگلیس را فراهم کردند.» اینان اجازه دادند قشونی از نیروهای عثمانی به ریاست حسین رئوف‌بیگ «که تاریخ اسمش را با بدبختی‌های ایران توأم خواهد نمود»، وارد خاک ایران گردد. این حادثه، در زمانی روی داد که مشیرالدوله ریاست‌وزرایی را به دست داشت و وضع دولت او را سخت دشوار نمود. هم در آن زمان و هم در دورة کابینة مستوفی‌الممالک و کابینة

قبلی مشیرالدوله و شاهزاده عین‌الدوله مشغول مذاکره بودند تا بقیه قشون روس را از ایران خارج نمایند «ولی سوءقصد نسبت به مأمورین انگلیس در اصفهان و در شیراز و ورود رئوف‌بیگ به خاک ایران و استیضاح معروف و منحوس 13 شعبان⁽¹⁾اقدامات هر سه کابینه را خنثی و بلکه موجبات انحلال حکومت را فراهم نمود.»

وقتی قشون عثمانی وارد ایران شد، ابتدا ایلات کرمانشاهان قویاً در صدد مخالفت برآمدند و به ویژه سنجابی‌ها کمال رشادت و وطن‌پرستی را از خود نشان دادند؛ بالاخره جنگی در کرند واقع شد و قشون عثمانی شکست خورد و طبق معاهده‌ای که با دولت ایران امضا کرد قول داد قشون خود را از کشور خارج سازد و خسارات وارده به اهالی کرند را هم بپردازد. در این بین استیضاح صورت گرفت و مطبوعات ایران شروع به هیاهو کردند. عثمانی‌ها وعده پرداخت غرامت خود را فراموش نمودند و کنسول آلمان در کرمانشاهان در صدد اصلاح روابط ایلات با عثمانی‌ها برآمد.

در دورة کابینه مستوفی‌الممالک، سیاست آلمان و عثمانی در مجلس شورای ملی و ادارات دولتی و حکومتی طرفداران بیشتری یافت، «تا اینکه بالاخره سیاست مزبور منجر به نتیجه شد و عاقبت‌الامر همان‌طور که قشون انگلیس در زمان بحران کبیر بوشهر را اشغال کرده بود، قشون روس نیز به طرف ایران کشانده شد.» مستوفی از حفظ سیاست بی‌طرفی ایران مأیوس شد، او معتقد شد باید با دولت‌های روس و انگلیس اتحاد پیدا کند، مدتی متمادی صرف مذاکره در این باب شد. اما دولت مستوفی هم هیچ‌گونه اقدام عملی انجام نداد و به دفع‌الوقت گذرانید؛ «ولی افسوس که از طرفی وقت عزیز صرف مذاکره شد، از طرف دیگر اجیرشدگان به پول آلمان و ژاندارم‌های یاغی آخرین رشته‌های امید را قطع و مصادمة همدان واقع و دیگر کار از مجرای مذاکرات دیپلوماسی خارج و محول به شمشیر گردید.»

به عقیدة متین‌السلطنه، استیضاح عین‌الدوله باعث شد نتایج وخیمی دامن ایران را بگیرد، بحران پنجاه و پنج روز ادامه یافت و کشور را فلج ساخت. سال گذشته در طول مدت یک سال کابینه‌های مشیرالدوله، عین‌الدوله، مستوفی، فرمانفرما و

سپهسالار اعظم قدرت را به دست گرفتند. به عبارتی پنج کابینه در این مدت تشکیل شد، هیچ یک از کابینه‌ها نتوانستند در مقابل امواج حوادث مقاومت کنند و مجبور به کناره‌گیری شدند. از بین رجال ایران مستوفی و کابینه‌های او بیش از دیگران در مقدرات امور ایران مسئولیت داشته‌اند. در دورة کابینه اوّل او بود که جنگ بین‌الملل اوّل شروع گردید؛ در آن دوره می‌شد از شرایط جهانی به نفع ایران استفاده کرد. در دوره دوّم ریاست‌وزرایی مستوفی آن دوره تازه یکسره خاتمه یافت و یأس بر کشور چیره گردید. اگر کابینه اوّل مستوفی که به هنگام شروع جنگ قدرت را به دست داشت، «به قدر کفایت پیش‌بین می‌بود و می‌دانست که قهراً انقلاب بزرگ دنیا به مملکت ما هم سرایت خواهد کرد و در این صورت ماشین حکومت هر چه سهل‌تر باشد بهتر خواهد بود مسلماً مجلس را در موقع جنگ بین‌الملل منعقد نمی‌کرد و قطعاً یک قسمت از این بدبختی‌ها هم پیش نمی‌آمد.»

کابینه‌ای که در اوّل سال گذشته به ریاست‌وزرایی مشیرالدوله تشکیل شد، فرصت نیافت امتحان خود را پس دهد؛ کابینة شاهزاده عین‌الدوله نسبتاً یکی از بهترین کابینه‌های ایران محسوب شده و تجربه و تدبیر و متانت او باعث شد از بخش اعظم حوادث و وقایع جلوگیری شود و «ممکن بود منافع کلی برای ایران جلب نماید.» اساس سیاست او بی‌طرفی متمایل به متفقین بود، در همان زمان بود که حسین رئوف بیک در کرند شکست خورد و حاضر شد خاک ایران را ترک گوید. در زمان زمامداری او بود که دولت‌های روس و انگلیس موافقت کردند به دولت ایران کمک کنند؛ و دیون ایران را استمهال کنند.⁽¹⁾استیضاح به حیات آن کابینه خاتمه داد. سیاست مستوفی برخلاف عین‌الدوله دارای ایرادات مبنایی بود. او هم تلاش می‌کرد وانمود سازد بی‌طرفی ایران را حفظ خواهد کرد، اما از سوی دیگر در زمان کابینه دوّم او بود که طرفداران ظاهری سیاست آلمان و عثمانی بر فعالیت خود افزودند و «عناصری که معظم‌له را از خود می‌شمردند مروج جدّی سیاست مزبوره بودند و حتی میرزاسلیمان‌خان [میکده] معاون یا کفیل وزارت داخله به نام ایشان

مسند وزارت داخله را اشغال و حلقه‌های زنجیر اسارت ایران را می‌ساخت...». در سیاست‌های مستوفی قول بر فعل می‌چربید، سیاست او به طبیعت واگذار کردن امور بود، همین یک سیاست کافی بود تا پیشرفت سیاست‌های آلمان و عثمانی را در ایران کاملاً ضمانت کند و موجبات آن را فراهم آورد. بعد از او فرمانفرما تلاش کرد تا حدی اصلاحاتی انجام دهد، از خود ثبات قدم به نمایش گذارد و «وحشتی را که در طهران حکمفرما بود مرتفع» نماید.

متین‌السلطنه توضیح داد مجلس سوّم «ظاهراً» متشکل از چهار دسته مختلف بود: اعتدالی‌ها، دمکرات‌ها، بی‌طرف‌ها و هیأت علمیه. اما به واقع هیأت علمیه و اعتدالی‌ها یک دسته و دمکرات‌ها و بی‌طرف‌ها دسته دیگری را تشکیل می‌دادند. اما دسته‌بندی واقعی‌تر این بود که در یک سو هیأت علمیه قرار داشت و در سوی دیگر ائتلاف اعتدالی‌ها و دمکرات‌ها و بی‌طرف‌ها. اما همین ائتلاف‌های سست بنیاد به سرعت از بین رفت، علت را «به عقیده ما باز باید در سیاست خارجی کشف کرد، به این معنی که دولتین آلمان و عثمانی برای پیشرفت پلیتیک خود مجلس را یکی از میدان‌های عملیات و استفاده خود دیده و چون حالت روحیه تمام عناصر ائتلاف مثل هم نبود و بعضی تندرو و جسور و حاضر برای همه نوع عملیات شدیده بوده و عناصر دیگر بالعکس کندرو و ملایم و بی‌جرأت و لذا برای پلیتیک مزبور کمتر مورد استفاده بودند، بنابراین یک ماه قبل از استیضاح، یعنی در ماه رجب گذشته، باطناً ائتلاف منحل و اتحادیه محرمانه بین رؤسای دمکرات و چند نفری از بی‌طرف‌ها منعقد گردید، تا اینکه در ماه شعبان گذشته در روز استیضاح ائتلاف مزبور رسماً منحل گردید.»

دمکرات‌ها و بی‌طرف‌ها که اکثریت را در مجلس سوّم به دست داشتند، توانستند اقلیت را به طرف خود کشانند و «عده قلیل مخالفین از ترس تهمت مجبور به سکوت و مشاهده اضمحلال و فناء مملکت خود بودند.» از این به بعد محیط سیاست در ایران و به ویژه تهران دچار حدت و حرارت شد، در سراسر کشور «دست‌های عامل به طور مصنوعی ساخته و عقاید یک مشت مردمی را که آب گل‌آلود را برای صید ماهی می‌خواستند قائم‌مقام افکار واقعی عمومی قرار داده بودند و از طرفی بازار تهمت و افترا را بالخصوص رواج داده بودند. تقریباً هیچ‌کس در آن

موقع بسیار سخت تاریخی به استثنای [روزنامه] عصر جدید شاید تن به این فداکاری در نداده و علناً قدرت اظهار عقیدت نداشتند.»

وقتی زمینه‌ها فراهم شد و عملیات اشتعال «آتش ایران سوز» تکمیل گردید، همین سیاستمداران و نمایندگانی که زمینه‌های ورود روس و انگلیس را به کشور فراهم ساخته بودند، مجلسی را که خود در آن اکثریت داشتند مضر به حال خویش تشخیص دادند و در صدد تعطیلی آن برآمدند؛ «به همین ملاحظه و نه به بهانه ترس از ورود قشون روس، روز دوّم انتشار خبر حرکت قشون از قزوین به ینگی امام»، عده‌ای به طرف قم حرکت کردند. این عده عبارت بودند از سلیمان‌میرزا اسکندری، سلیمان‌خان میکده، محمدرضا مساوات، ادیب‌السلطنه سمیعی، وحیدالملک شیبانی، میرزا محمدعلی‌خان کلوب و یکی دو تن دیگر که با عده‌ای مستحفظ از ژاندارمری به حرکت در آمدند. اینان بودند که «به سایرین راهنمایی نمودند»، همینان کمیته دفاع ملّی و یا دربار کلاه فرنگی قم را تشکیل دادند. سایر هم‌مسلکان هم به اینان ملحق گردیدند، «عده‌ای از نمایندگان ملّت بدبخت ایران خود عملاً انحلال مجلس را تصویب و سند عدم لیاقت ایرانی‌ها را در داشتن نعمت مشروطه امضا کردند.»

از آن سوی وقتی جنگ شروع شد، دولت سوئد صاحب‌منصبان خود را از ژاندارمری ایران فراخواند. از این به بعد عنان کار عملاً در دست کسانی قرار گرفت که با وظیفه نشناسی به جای اینکه خود را مکلف به اجرای فرامین دولت ایران بدانند، یکی از عوامل پیشرفت سیاست آلمان و عثمانی در کشور گردیدند. اینان پس از حرکت «کمیته‌چی‌های قم» علناً علم طغیان برافراشتند و «یکی از وسایل مستقیم جلب قشون اجنبی به ایران گردیدند!»

امروز زمامدار مملکت، سپهسالار است، او نمی‌تواند اوضاع دنیا را نادیده گیرد، «ایران حالیه ایران قدیم نیست که در یک گوشه از دنیا دوردست واقع شده و زمامدارانش بتوانند جریان عمومی اوضاع دنیا را مراعات نکنند.» ایران امروز در یک گوشه از دنیا واقع شده است که از قضا جلب توجه عالم را می‌کند، «بنابراین از آنچه که در این دنیای جدید می‌گذرد [و] بی‌مورد و مذموم است باید قویاً اجتناب نموده و در ضمن [باید] همّ خود را مصروف به اصلاحات داخلی نمود.» باید به این نکته توجه داشت که «حتی در زندگی و اعمال خصوصی مصادر امور ایران هیچ‌چیز

مخفی نمانده بسا می‌شود که قبایح اعمال یک نفر حق بزرگ یک مملکتی را پایمال و بر عکس صحت عمل و استغناء طبع یک نفر اسباب محفوظ ماندن همان حق بزرگ می‌شود.»⁽¹⁾

متین‌السلطنه در عصر جدید ابعاد بحران ایران و بنیادهای آن را کاویده بود. متین‌السلطنه نشان داد عوامل بحران چه کسانی‌اند و چه آینده شومی در انتظار کشور است؛ آینده‌ای که برای زندگی شخصی او هم شوم بود. متین‌السلطنه اندکی بعد به دلیل مواضعی از این دست و به جرم آن‌که «اسرار هویدا می‌کرد»، به دست بازوی اجرایی عوامل بحران‌ساز یعنی کمیتة مجازات به قتل رسید؛ حتی مورخ‌الدوله هم می‌نویسد «به عقیده نگارنده، متین‌السلطنه ثقفی بعدها سر خود را در سر این مقاله از دست داد.»⁽²⁾پس مورخ‌الدوله هم که خود با جریان بحران‌ساز مربوط بود و اساساً خود یکی از هدایت‌گران بحران بود، تأیید می‌کند که قتل متین‌السلطنه به دلیل چیزهایی مثل خیانت که به او نسبت می‌دادند نبوده است بلکه علت این بوده که نظر شخصی خود را در ارتباط با کمیته‌های بحران‌ساز علنی کرده است.

4. بحران کابینه‌ها در دوره جنگ

برای دریافت اهمیت مقاله متین‌السلطنه و تأیید صحت آن، به ناچار باید حوادثی را که منجر به تعمیق بحران ایران شد، مرور نماییم. درست در بحبوحة جنگ، روس و انگلیس بلافاصله در مورد منافع خویش در شرق به مذاکره پرداختند و نتیجه این مذاکرات عهدنامة قسطنطنیه⁽³⁾بود. بین چهارم مارس تا دهم آوریل 1915، یک رشته موافقت‌های سیاسی شکل گرفت و مهمترین‌شان این بود که انگلیسی‌ها منطقه بی‌طرف قید شده در قرارداد 1907 را به اختیار گیرند و در برابر، روسیه تنگة داردانل و نیز بخش اروپایی عثمانی را به تصرف خود درآورد. تحولات بعدی بهانه‌های بیشتری برای تصرف مناطقی از کشور به دست انگلیسی‌ها داد. به طور

مثال در اوایل سال 1297ش. شایع شد چهار صد هزار آلمانی به سمت ایران در حال حرکتند. بنا به شایعات سیصد و پنجاه هزار تن از این عده، از راه رشت و پنجاه هزار تن از راه تبریز به ایران حمله‌ور خواهند شد. در این ایام قشون روسیه به فرماندهی ژنرال باراتوف به سمت رشت در حال عقب‌نشینی بود. شایع بود این ظاهر ماجراست. دسته باراتوف به عنوان خروج از ایران قصد حمله به جنگلیها را دارد که هسته مقاومتی علیه نیروهای مهاجم روسیه به وجود آورده بودند. واقعیت امر این است که روس‌ها تمایل نداشتند در ایران بمانند، برای آنان بهتر این بود که نیروهایشان را از این کشور خارج کنند تا به کمک نیروهای دیگر در جبهه اروپا بشتابند. مذاکراتی هم در جریان بود که می‌شد از طریق آنها حداقل مانع ورود بی‌رویه قشون دشمن به خاک کشور شد، اما گروه آشوب‌طلب نگذاشت امور در مجاری عادی خود ادامه یابد.

از سویی خبر رسید در فارس دو سوم شهر به دست قشقائیها افتاده است. آنها هفت تن از صاحب منصبان انگلیسی را به قتل رسانیده بودند.⁽¹⁾جنگ بین انگلیسی‌ها و قشقائی‌ها به شدت ادامه داشت. در این حیص و بیص خبر رسید که دولت مستوفی می‌خواهد با دولت‌های مهاجم قرارداد امضا کند، اما کمیته اجتماعیون اعتدالیون اصفهان در تلگرامی به مستوفی یادآور شد: «آیا تصوّر نمی‌کنند که در صورت صحت این تصمیم احدی از افراد مملکت با عقیده دولت همراهی نخواهند کرد و در چنین موقعی که در تمام نقاط مملکت بر ضدعملیات خصمانه دولتین اقدامات متقابله می‌شود، این تصمیم دولت تا چه اندازه سوء اثر خواهد نمود.» اجتماعیون اعتدالیون اصفهان از شاه خواسته بودند «در این موقع باریک که حیات و بقای مملکت به مویی آویخته هیأت دولت را از مخالفت با عقاید ملّت منع فرموده تکذیب این شایعه را به ولایات اعلان فرمایید.»⁽²⁾به عبارت بهتر همان‌طور که متین‌السلطنه نوشته بود، اعتدالی‌ها اینک راهی را در پیش گرفته بودند که دمکرات‌ها آن را ترسیم می‌نمودند.

عده‌ای از اهالی قم هم به رئیس‌الوزراء تلگراف زدند که:

عموم ملّت قم از تمام طبقات هیجان و تعطیل عمومی کرده در تلگرافخانه متحصن که با وجود اینکه آنها [= روس و انگلیس] با ما در جنگ و جدال هستند و احکام حجج اسلام بر جهاد و دفاع از دولتین صادر گردیده، چگونه چنین انتشاراتی از مرکز دولت اسلامی تراوش می‌نماید و از مقام ملوکانه استطلاع نموده‌اند که اگر چنین اقدامی بخواهند بر ملّت ایران متوجه سازند، ما اهالی قم پیش قدم خواهیم شد و اقداماتی در رفع آن خواهیم نمود.

از عراق تلگرافی به امضای جمعی از اهالی و علما صادر شد که در آن آمده بود:

از قراری که می‌گویند بعضی‌ها به دولت فشار آورده و می‌خواهند از بی‌طرفی خارج و بر علیه دولت اسلامی⁽¹⁾داخل جنگ شوند، اگرچه چنین چیزی باور کردنی نیست، لاکن عرض می‌کنیم چگونه می‌شود که مسلمان‌ها به دست خود خانه خود را خراب و اسلام را از میان بردارند و کفار را بر مسلمین مسلط نمایند، مسلمین تا قدرت داشته باشند زیر بار نمی‌روند و امیدوارند که رؤسای اسلام از این‌گونه خیالات جلوگیری نمایند و نگذارند بین دو طایفه از مسلمان‌ها جنگ و خون‌ریزی شود.⁽²⁾

به واقع نبرد علیه قشون اشغال‌گر انگلیس و روسیه مدت‌ها پیش از این آغاز شده بود، این نبردها ربطی به عثمانی نداشت که اهداف خاص خود را در جنگ تعقیب می‌کرد. علما برای حفظ دین و دماء مسلمین احکام جهاد صادر کرده بودند و نه در حمایت از اقدامات عوام‌فریبانه سلیمان‌میرزا اسکندری و وحیدالملک شیبانی. اما رنود دست به کار شدند و به غلط نبردهای دلاورانه مردم ایران علیه اشغالگران را به حساب حمایت آنان از آلمان و عثمانی عنوان کردند، حال آن‌که ابداً منظور علما چنین چیزی نبود.

به هر حال دولت ایران در ازای اعلان بی‌طرفی خود در جنگ نتوانست امتیازی به دست آورد، در حالی که شرایط از هر نظر مهیا بود. ایران در دورة مستوفی‌الممالک

اعلان بی‌طرفی کرد. «مستوفی‌الممالک خبطی که کرد و دولت و ملت را دچار زحمت نمود و از استفاده نمودن از جنگ اروپا دور انداخت، این بود که اعلان بی‌طرفی را بی‌عوض داد، در صورتی که میتوانست از هر دو طرف عوض بگیرد.»⁽¹⁾

به زودی در گیلان، همدان، فارس، کرمانشاه و برخی دیگر از نقاط کشور، زد و خورد علیه نیروهای روس و انگلیس شدت گرفت. هیچ‌کدام از این هسته‌های مقاومت با هم ارتباط نداشتند و همة آنها هم نمی‌توانستند بدون تشکیلاتی مدوّن و نظام یافته به نبرد مشروع خود ادامه دهند. از همه بالاتر اینان به هیچ‌وجه با گروه دمکرات‌ها مرتبط نبودند. آن چیزی که خط مشی ایشان را ترسیم می‌نمود اعلان جهاد علمای ایرانی مقیم عراق بود و نه سیاست‌های آتش افروزانه مشتی بلوایی و آشوب‌طلب. دولت مستوفی که مورد حمایت بحران‌سازان بود، عامدانه و آگاهانه نسبت به این تحرکات بی‌توجهی نشان داد، همان‌طور که در مسئله بحران‌های اجتماعی و از آن جمله بحران غله، عامدانه کم کاری کرد. از آن سوی، دولت‌های بعد از مشروطه تا آنجا که توانسته بودند نهاد روحانیت را تضعیف نموده و با اعمال افراطی خود اکثر آنان را ناچار به سکوت کرده بودند. این زمان روحانیان در برابر حوادث جاری کمتر می‌توانستند تأثیرگذار باشند، زیرا زد و خوردهای بیهوده و اتهامات بی‌اساس عصر مشروطه آنان را به کنج انزوا رانده بود، هیچ‌چیز دیگری هم نتوانست جایگزین این خلأ شود.

وقتی جنگ شروع شد و قشون مهاجم از هر طرف وارد ایران شدند، مستوفی نتوانست به حکومت خود ادامه دهد و جایش را به میرزاحسن‌خان مشیرالدوله رجل خوشنام کشور داد. او به سرعت کابینه‌اش را تشکیل داد، اما فشاری جدید به کشور وارد شد. روس‌ها قشون جدیدی به انزلی وارد کردند. همزمان عثمانی‌ها نیز از راه خانقین برای واپسین بار در دوره جنگ‌های این کشور با ایران، نیرو اعزام داشتند. روس‌ها برای مقابله با آنان قوایی به قصرشیرین فرستادند. مشیرالدوله تلاش کرد عثمانیها را بازگرداند، اما آنها برنگشتند. از آن گذشته نیروهای عثمانی قصدشان آن بود که به نیروهای آلمانی که در ایران ستون پنجم تشکیل داده بودند کمک رسانند.

عثمانی‌ها بازگشت خود را مشروط به تخلیه شمال و جنوب ایران از قوای اشغالگر روس و انگلیس نمودند.

در اوایل جنگ نخست جهانی، زمانی که مشیرالدوله ریاست‌وزرایی کشور را عهده‌دار بود، از روس و انگلیس خواست نیروهای خود را از کشور خارج کنند؛ بپذیرند که تا زمان جنگ و تداوم بحران‌های اقتصادی ناشی از این بلیه، پرداخت قروض ایران به بعد از خاتمه جنگ موکول گردد؛ و نیز پولی در اختیار ایران قرار داده شود تا بتواند معضلات عاجل اقتصادی خود را برطرف نماید. روس‌ها پاسخ دادند در صورت حصول اطمینان از تدوام امنیت در ایران، نیروهای خود را خارج خواهند ساخت. نیز پذیرفتند قروض ایران بعداً پرداخت شود، به عبارتی پیشنهاد استمهال ایران پذیرفته شد. روس‌ها قول دادند در امور مالیة ایران دخالتی نکنند، البته ظاهراً این تعهدات همه شفاهی بود. درست در همین زمان، صفحات آذربایجان غیر از شهر تبریز جولانگاه هجوم روس‌ها شد، فقط در این ایالت از تمام «مملکت بلژیک و صرب، بیشتر یغماگری و قتل و غارت شده.»⁽¹⁾

به واقع در کشاکش جنگ اوّل جهانی، دولت ایران پول خوبی بابت موراتوریوم یا همان استمهال دریافت می‌کرد، ماهانه یکصد و چهل و یکهزار تومان به دولت‌های ایران داده می‌شد. در آن شرایط قیمت لیره انگلیسی پنج تومان و هشت دینار، لیره عثمانی پنج تومان و سه ریال، منات طلا شش ریال و اشرفی ناصرالدین شاهی بیست و چهار ریال بود. در این شرایط پول کاغذی بسیار تنزل کرد، اسکناس منات دو ریال و هفتصد دینار و فرانک کاغذی یک ریال و هشتصد و پنجاه دینار بود.⁽²⁾پس جنگ اروپا فرصتی مناسب برای بازسازی اقتصادی ایران فراهم کرد، اما از این فرصت استفاده‌ای نشد. بنابراین مشیرالدوله هم نتوانست کاری انجام دهد، مدت حکومت او بیش از دو ماه نپایید، می‌خواستند به جای او سعدالدوله را بگمارند، اما سعدالدوله هم منفور بود و هم به وی اعتمادی وجود نداشت، پس تنها پس از یک شبانه روز استعفا داد.

انگلیسیها از همان ایام بعد از سقوط مشروطه که با اولتیماتوم روسیه همراه بود، به دنبال مرد قدرتمندی میگشتند تا کشور را اداره نماید. در همان اوایل بین سازانوف وزیر امور خارجه روسیه و گری وزیر امور خارجه انگلستان در لندن مذاکرات مفصلی جریان داشت، محور مذاکرات این بود که باید حکومت مقتدری در ایران تشکیل شود تا بتواند از عهده استقرار امنیت و آرامش در کشور برآید. روس‌ها به انگلیسی‌ها پیشنهاد کردند میرزاجوادخان سعدالدوله را از ژنو به ایران بفرستند، به این امید که او بتواند حکومت مورد نظر را تشکیل دهد. با موافقت انگلستان سعدالدوله را به ایران آوردند اما او نتوانست کاری از پیش ببرد و به نظر سفارت‌های روس و انگلیس تحرکات او خود باعث سلب آرامش کشور میشد.⁽¹⁾

روز شنبه 24 آوریل 1915، وزرای مختار روس و انگلیس شاه را مجبور به برداشتن مشیرالدوله کردند و از او خواستند سعدالدوله را به ریاست‌وزرایی بگمارد. تقاضاهای این دو دولت عبارت بود از بستن مجلس شورای ملّی، تعطیلی جراید، اخراج صاحب‌منصبان سوئدی، سپردن ژاندارمری به کلنل مریل امریکایی و اخراج دیپلمات‌های آلمان و عثمانی.⁽²⁾شاه سعدالدوله را احضار کرد و به او پیشنهاد ریاست‌وزرایی داد، او رفت تا کابینه خود را تشکیل دهد. شایع بود سفرا به شاه گفته بودند بهتر است مجلس سوّم بسته شود و جمعی تبعید گردند. نیز شایع بود روس و انگلیس پیشنهاد کرده‌اند سفرای آلمان و اتریش و عثمانی دستگیر شوند و «در حقیقت یک کودتایی بنمایند.» خبر به مجلس رسید، مؤتمن‌الملک رئیس مجلس بلافاصله واکنش نشان داد، او به نزد شاه رفت و شاه را از انتصاب سعدالدوله برحذر داشت. سعدالدوله برای اینکه بتواند مشروعیتی به دست آورد، با سپهسالار تنکابنی، عین‌الدوله و فرمانفرما وارد گفتگو شد، آنها قبول نکردند وارد کابینه او شوند.⁽³⁾سفیر عثمانی بلافاصله واکنش نشان داد، او که می‌دید شاه در برابر تقاضاهای روس و انگلیس رام شده است و می‌خواهد نظرات آنها را از طریق انتصاب سعدالدوله به انجام رساند، برخلاف هرگونه آداب و رسوم دیپلماتیک بعد از

نیمههای شب یکشنبه، یعنی شب همان‌روزی که سفارت‌های روس و انگلیس تقاضای نصب سعدالدوله را کرده بودند، در حالی‌که چندصد ژاندارم او را همراهی می‌کردند به کاخ فرح‌آباد رفت. سفیر عثمانی عاصم‌بیگ که کاردوف کاردار سفارت آلمان همراهی‌اش می‌کرد، شاه را از خواب بیدار نمود و او را از انتصاب سعدالدوله به ریاست‌وزرایی منصرف ساخت. به این شکل سعدالدوله تنها یک روز توانست رئیس‌الوزرا باشد. خبر عزل او و انتصاب عین‌الدوله از طریق یکی از نزدیکان احمدشاه که به قول مورخ‌الدوله با جمعیت سری آلمانی مربوط بود، به مورخ‌الدوله رسید. این جمعیت سری در بین کلیّة مقامات مهم کشوری و لشکری، از دربار گرفته تا هیأت دولت و مجلس و سفارتخانه‌های خارجی و دوائر مختلف دولتی، نفوذ داشت. مورخ‌الدوله در وصف گروه سری خود می‌گوید حتی روس و انگلیس «از زورآزمایی با این حریفان غیرمرئی عاجز مانده‌اند.»⁽¹⁾

روزنامة عصر جدید در برابر مسئله ریاست‌وزرایی سعدالدوله چنین واکنش نشان داد:

مسئله ریاست‌وزرایی آقای سعدالدوله که تصوّر میرفت با یک نقشه و قرارداد محکمی شروع شده و چیزی نمانده بود کار را یکسره کرده به استقلال ایران خاتمه دهد بالاخره به یک رسوایی تامی منجر به فضیحت شد و این دومین سعی ایشان برای به دست گرفتن زمام امور ایران مضحک‌تر از ورود مظفرانه ایشان به ایران نبود. معلوم است از آقای سعدالدوله و امثال ایشان غیر از این انتظار نمیرود، ولی چیزی که خارج از انتظار عامه بود، شرکت معنوی اشخاصی در این نقشه بود که تا به امروز به گفته معمولی وجاهت ملّی داشتند و به هر لباس اگر خود را تا به امروز درآورده بودند مسلماً در این آخرین لباس تا به حال نمایش نداده بودند. حقیقتاً ایران جای غریبی است. طبیعت ایران استتار بر نمیدارد، چیزی که هست برای هر یک کشف جدیدی یک مدتی وقت لازم است. ولی در این میانه مخفی نماند که کودتا را هم به مثل سایر چیزها در ایران مفتضح کردیم!⁽²⁾

از آن سوی گروه سری که مورخ‌الدوله از آن نام می‌برد، عرصه را بر عین‌الدوله

هم تنگ کرد. همان گروه آشوب‌طلب، همان کسانی که نظم و ثبات و تشکیل دولت مقتدر را به زیان خود ارزیابی می‌کردند، همان گروه بحران‌ساز باز هم به تحرک درآمدند. با هدایت مورخ‌الدوله، این گروه متشکل از سلیمان‌میرزا اسکندری، وحیدالملک شیبانی، علی‌محمد‌خان کلوب و سیدجلیل اردبیلی تلاش کردند، موقعیت عین‌الدوله را تضعیف نمایند. برای درک بهتر اهمیت موضوع باید توضیح داد اعضای کابینة عین‌الدوله عبارت بودند از: خودش به عنوان رئیس‌الوزرا و وزیر جنگ، شاهزاده فرمانفرما وزیر داخله، حاج محتشم‌السلطنه وزیر امور خارجه، سردار منصور وزیر عدلیه، حکیم‌الملک وزیر معارف، دکتر اسماعیل‌خان مرزبان مؤدب‌السلطنه (امین‌الملک) وزیر پست و تلگراف و فوائد عامه و حاج امیرنظام وزیر مالیه. در بین این ترکیب ناهمگون وزیر خارجه همراه با دکتر مرزبان و سردار منصور به طور قطع با او میانه‌ای نداشتند. اینان همان بحران‌سازان دوره مشروطه بودند و اینک به عملیات خصمانه خود ادامه می‌دادند. اینان در تضعیف دولت عین‌الدوله ذی‌سهم بودند و همراه با تیم بحران‌ساز خارج از کابینه تلاش می‌کردند دوباره کشور را غرق در آشوب سازند. به طور مثال سردار منصور وزیر عدلیه، «که مرد بسیار نجیب و صمیمی است و غالباً اسرار کابینه از بیانات عادی او کشف می‌شود»،⁽¹⁾یکی از این افراد بود. سردار محیی و برادرش میرزاکریم‌خان رشتی که به قول قوام‌السلطنه «دو عنصر آشوب‌طلب» به حساب می‌آمدند، از دیگر کسانی بودند که در تضعیف موقعیت دولت و ایجاد بحران از هیچ تلاشی فروگذار نمی‌کردند.

عین‌الدوله برای اینکه بتواند بحران‌ها را مهار نماید از مجلس تقاضای اختیارات تامه نمود، اما مجلسی که اکثر اعضای آن را دمکرات‌ها تشکیل می‌دادند با این تقاضا مخالفت نمود. بالاخره عده‌ای از نمایندگان مجلس با او وارد گفتگو شدند و خواستند واژه اختیارات تامه را با اقتدار عوض کند، او همین کار را کرد و از استعفای خود هم منصرف شد. از سوی دیگر ارباب جراید به شدت تحت‌تأثیر شرایط و اوضاع و احوال به دو دسته تقسیم شده بودند. نوبهار، ستارة ایران، بامداد روشن و شهاب ثاقب روزنامههایی بودند که «متمایلین به دست چپ» شناخته

می‌شدند و مخالف عین‌الدوله بودند؛ از آن سوی روزنامههایی مثل شوری، پروردین و عصر جدید «متمایلین به دست راست» بودند و از عین‌الدوله حمایت می‌نمودند.⁽¹⁾روزنامة پروردین توسط مؤید‌الشریعه گیلانی و سیدیعقوب شیرازی مشهور به انوار منتشر می‌شد. سیدیعقوب انوار یکی از برجسته‌ترین تندروان عصر مشروطه به ویژه دوره اوّل مشروطه به حساب می‌آمد. نقطه مقابل این گروه مدرس بود که با دمکرات‌ها مخالفت می‌کرد و در آن شرایط به طور کلی با کابینه موافق بود.⁽²⁾

عین‌الدوله تنها کسی بود که تلاش کرد بحران‌سازان را سر جای خود نشاند. او می‌خواست مجلس را تعطیل کند یا حداقل اختیارات تام بگیرد؛ به هر نحو شده مانع از نفوذ بیشتر عثمانی به داخل کشور شود؛ به تراژدی قتل‌عام مردم بی‌گناه آذربایجان خاتمه بخشد؛ و مانع از فعالیت‌های آلمانی‌ها برای ایجاد اغتشاش در ایران شود. اما با استیضاح وکلای دمکرات در مجلس سوم به دولتش خاتمه داده شد. آنگاه بحران را پنجاه روز ادامه دادند و در این مدت به کمک دموکرات‌ها و میرزاسلیمان‌خان میکده معاون وزارت داخله که بعد از هجوم متفقین به ایران در زمرة نخستین کسانی بود که گریخت؛ تا آنجا که توانستند اسلحه وارد پایتخت کردند. به نوشتة عین‌السلطنه:

اولاً جنگ داخله شروع شده، تا این ضدیت از میان برود خیلی طول دارد. ثانی مقصود آلمان‌ها این نبود که ما برویم تفلیس یا مسکو را بگیریم. مقصود آنها همین بود که آشوبی در مملکت بشود و بر گرفتاری روس بیفزاید و لااقل دویست‌هزار قشون او در اینجا معطل شود و مقداری اسلحه و پول بیهوده به مصرف برسد! به وجه اتم و اکمل به این مقصود به توسط ایلات و عشایر و مفسدین شهری ما نایل شده است.

اینک روس‌ها بهانه‌های بیشتری برای ماندن در ایران به دست آورده بودند، آنها به این آسانی از کشور خارج نمی‌شدند مگر اینکه حادثه‌ای غیر مترقبه اتفاق می‌افتاد. با این وضعیت «چه دولت ما اعلان جنگ با یکی از این دو دسته نماید و چه ننماید

جنگ شروع شده و هیچ‌کدام هم اعتنایی و تشکری از ما ندارند. در موقع صلح هم اعتنایی به ما نمی‌کنند.⁽¹⁾علی ای حال بد پلتیکی و بد روشی دولت ما اتخاذ کرد و همان است که روزنامة حبل‌المتین کلکته نوشته: «ایران در این محاربه بین‌المللی خَسر الدنیا و الآخره شده است.» در مواقع استفاده، استفاده حاصل ننمود و طوری داخل جنگ می‌شود که هیچ‌کدام ممنون نیستند. غنیمت نمی‌برد سهل است زیان هم خواهد برد. مگر آنکه یک مسائل غیر مترقبه و فوق‌العاده به میان بیاید که امروز بر ما پوشیده است و خدا می‌داند.»⁽²⁾آن اتفاق غیر مترقبه و فوق‌العاده هم دو سال بعد روی داد، اما باز هم مسئولین ایران نتوانستند از آن فرصت تاریخی بهره برند، آن اتفاق فوق‌العاده و ناگهانی انقلاب روسیه بود که باعث خروج قشون آن کشور از ایران شد، اما دولتی ملّی وجود نداشت تا از آن بهره جوید.

با استعفای تزار در مارس 1917؛ دولت موقت به رهبری پرنس گئورگی لووف تشکیل شد؛ کرنسکی رئیس دولت بعدی در این دولت عضویت داشت؛ شاهزاده میلیوکوف، وزیر خارجة دولت موقت روسیه، با ارسال تلگرامی برای دولت ایران ابراز امیدواری کرد که دور جدیدی در مناسبات دو کشور آغاز شود.

انقلاب روسیه که البته تازه داشت مراحل مقدماتی خود را سپری می‌کرد به فال نیک گرفته شد. روزنامة ایران نوشت:

ما اعتماد داریم که ملّت آزاد شدة روس و زمامداران وی که اینک از زبده و خلاصة عناصر صالح و وطن‌پرست روس تشکیل شده‌اند، در مهر و محبت، در ازدیاد وسایل دوستی و حسن مناسبات با بدبخت‌ترین امم دنیا یعنی ملّت ایران بیش از پیش کوشیده و سوءتفاهماتی که از نتیجة اصول سابقه و رویه خشونت‌آمیز حکومت بوروکراسی در مورد ایران بیچاره تظاهر می‌نمود مرتفع خواهد ساخت.

میلیوکوف نوشته بود دولت جدید مصمم است طبق اصول دمکراسی و احترام به ملل کوچک و بزرگ دنیا روابط خارجی خود را تنظیم نماید، همچنین از حسن ارتباط و ائتلاف بین ملل حمایت کرده بود. روزنامة ایران این نکات را به فال نیک گرفت:

ما کاملاً به صفات ممتازه و احساسات انسانیت‌پرورانه عناصر صالحه روس معتقد بوده‌ایم. ما پیوسته یقین داشته‌ایم که همان حجاب تاریکی که به واسطه اوضاع سابقه روسیه بین ملّت و دولت روس برقرار بود همین‌که مرتفع گردد نه تنها آفتاب سعادت آن مملکت کوه پیکر از افق نمایان می‌شود بلکه در هم ریختن رژیم ارتجاع و استبداد آفاق مناسبات مملکت را با ممالک همجوار روشن‌تر ساخته و مظهر اقتدارات یک ملّت آزادی‌خواه یعنی هیأت دولت همان ملّت، کاملاً آزادی سایر ملل را محترم شمرده و به وسیله تکمیل مناسبات حسنه خارجی درخشنده‌ترین مقام عظمت و ابهت حقیقی را احراز خواهند نمود.⁽¹⁾

اما این تحول عظیم هم نتوانست مورد استفاده رجال ایران واقع شود، تنها برندة انقلاب روسیه در ایران انگلستان بود که بالاخره هم حکومت دست‌نشاندة خود را روی کار آورد.

مشیرالدوله با دمکرات‌ها میانهای نداشت، از آن سوی از روس و انگلیس به دلیل اشکال‌تراشی واهمه داشت. پس برای اینکه آنان را راضی نماید، عین‌الدوله و مستوفی‌الممالک را هم دعوت به همکاری کرد. این بهترین سیاستی بود که در آن زمان میتوانست در پیش گرفته شود، اما کار مشیرالدوله باز هم نگرفت و او قبل از اینکه کابینهای تشکیل دهد، استعفا داد تا بار دیگر مستوفی بخت خود را بیازماید.

کابینة دوم مستوفی در دوره بعد از مشروطه به هنگامی تشکیل شد که بی‌پولی در دستگاه دولتی بیداد میکرد، ادارات سلطنتی حتی نمیتوانستند امور روزمره خود را بگردانند. کارمندان ادارات هر کدام شش تا هفت ماه حقوق طلبکار بودند، بسیاری از ادارات عملاً تعطیل بود یا در آستانة تعطیلی قرار داشت: «تمام امور مختل و معطل بود و سیاست خارجی در اشتعال فوق‌العاده، مخصوصاً از طرف روس و انگلیس که نگرانی شدید حاصل نموده بودند.»⁽²⁾مستوفی وزارت داخله را خود متقبل شد، معاونت خود را در آن وزارتخانه به سلیمان‌خان میکده داد، مردی از رهبران حزب دمکرات که متخصص در بحران‌سازی بود.

در همین دوره حوادث شگفت‌انگیزی روی داد که تأثیرات زایدالوصفی در تحولات آتی کشور به جای نهاد. به روایت دولت‌آبادی، «مستوفی‌الممالک و کسانی که در کابینه او محرم بودند»، یعنی صادق مستشارالدوله وزیر پست و تلگراف، ابراهیم‌خان حکیم‌الملک وزیر علوم، حسن‌خان محتشم‌السلطنه وزیر خارجه «سراً» در صدد بستن قراردادی با آلمانیها برآمدند. مضمون مذاکراتی که با وزرای مختار عثمانی و آلمان منعقد شد این بود که آنان استقلال سیاسی و اقتصادی و تمامیت ارضی ایران را ضمانت کنند. از آن طرف دولت ایران متعهد میشد کلیه قراردادهایی را که با دولت‌های روس و انگلیس داشت ملغی سازد، اما رئیس‌الوزرا از بیم روس و انگلیس جرأت نکرد محتوای مذاکرات خود را علنی سازد. مستوفی منتظر بود آلمان فتوحاتی به دست آورد و راه حمل اسلحه به ایران مهیا شود،⁽¹⁾اما روس و انگلیس از طریق عوامل خود در دستگاه دولتی ایران از قضیه مطلع شدند، پس آن کار ناتمام ماند. این بود راز لشکرکشی همه‌جانبه روس و انگلیس به ایران در دوره دولت دوّم مستوفی‌الممالک. روس و انگلیس از کابینه مستوفی ناامید بودند، اما آن چیزی که مانع از اقدامات علنی‌شان علیه دولت میشد، یأسی بود که از ناحیة احمدشاه داشتند. شاه حاضر نبود به خواسته روس و انگلیس کابینه را تغییر دهد. در این احوال فرمانفرما و عین‌الدوله در نهان دسیسه میکردند تا مگر دولت را واژگون سازند و خود قدرت را به دست گیرند.

مورخ‌الدوله مدعی است، در فعالیت علیه کابینه مستوفی، سردار محیی و برادرش میرزاکریم‌خان به شدت ساعی بودند. حسین علاء مشهور به معین‌الوزاره رئیس کابینه وزارت خارجه، در مورد فعالیت این دو به مورخ‌الدوله گفته بود: «این عناصر مفسد متأسفانه اسرار کابینه را از محتشم‌السلطنه وزیر امور خارجه می‌فهمند و باید اقدامات شدیدی نسبت به آنها به عمل آید تا دست از این تحریکات خود بردارند.»⁽²⁾میرزاکریم‌خان و برادرانش در مقاطع بعدی هم با گروهی که از آنان نام برده شد، همسویی داشتند. همة اینان با مستوفی میانه بسیار خوبی داشتند، به عبارت بهتر

کانون بحران‌ساز در خود کابینه بود: مستشارالدوله، محتشم‌السلطنه و عده‌ای دیگر برجسته‌ترین معماران هرج‌و‌مرج‌طلبی بودند. این گروه از طریق مورخ‌الدوله با شبکه‌ای دیگر هم مرتبط بودند که فعالیت سرّی می‌کردند و فعالیت خود را به نام آلمان دوستی انجام می‌دادند. اینان همه با وثوق میانه‌ای نداشتند، به واقع بیشترین حساسیت در بین اعضای کابینه، روی وثوق‌الدوله وزیر مالیه متمرکز شده بود.

علاء نقل می‌کرد رئیس‌الوزرا مایل است بداند عقاید باطنی وثوق در مورد سیاست خارجی چیست؟ به زعم او آیا وثوق کما فی‌السابق به روس‌ها متمایل است یا آنچنان که مشهور است با سفارت آلمان ارتباط خصوصی پیدا کرده است؟ علاء نقل می‌کرد وثوق در جلسه هیأت دولت صریحاً گفته بود ایران باید به اجبار تمایل خود را به روسیه و انگلستان نشان دهد، زیرا آلمان قادر نیست در آن شرایط به ایران کمکی کند. به قول مورخ‌الدوله «معین‌الوزاره با وجود قرابت، چندان رابطه خوبی با وثوق‌الدوله ندارد و اینکه انتشار یافته انگلیسی‌ها او را بر ضد وثوق‌الدوله برانگیختهاند بی‌اساس است، معین‌الوزاره چون در انگلستان تحصیل کرده مردم او را انگلوفیل می‌دانند و حال آنکه به آلمان‌ها بیشتر سمپاتی دارد. مستوفی‌الممالک او را دوست می‌دارد اما می‌ترسد بدخواهان از سادگی او سوءاستفاده نمایند. تسلط معین‌الوزاره به السنة فرانسه و انگلیسی در میان سفارتخانه‌ها ضرب‌المثل است.»⁽¹⁾تاریخ نشان داد، این حسین علاء چندان هم طرفدار آلمان نیست و تمایل غریبی نسبت به حریف این قدرت یعنی انگلستان دارد.

مورخ‌الدوله می‌نویسد، یکی از دسیسه‌چینان علیه دولت مستوفی، وزیر پست و تلگراف یعنی مستشار‌الدوله صادق بود. او تأیید کرد فرمانفرما و عین‌الدوله همراه با سردار محیی و میرزاکریم‌خان رشتی با «چند نفر ارمنی کمیته‌ای تشکیل داده و بر ضد کابینه مستوفی‌الممالک مشغول اقدامات هستند؛ اوّلین شاهکار آنها تولید نفاق بین افراد کابینه است.» از آنجایی که به قول صادق «بهترین طریق بی‌اثر کردن آنتریک، افشای نقشه قبل از اجراست»، او در جلسه هیأت دولت فاش ساخت که این گروه تبلیغ کرده‌اند کابینه دو جناح دارد: یکی که خود صادق همراه با وثوق و

حکیم‌الملک هستند و دیگری متشکل از علاء‌السلطنه و شهاب‌الدوله و محتشم‌السلطنه می‌باشد.⁽¹⁾البته این دروغی واضح و روشن بود، زیرا صادق بیش‌تر با محتشم‌السلطنه همسویی داشت تا وثوق؛ او از دشمنان همیشگی و پابرجای وثوق بود، پس اینکه او را با وثوق در یک جبهه بدانیم به شوخی بیشتر شبیه است. اینها همه اطلاعات گمراه‌کننده‌ای است که توسط مورخ‌الدوله و برای تحریف تاریخ این دوره عنوان شده است تا خواننده از درک عمق فاجعه غافل بماند.

در این ایام آلمان فتوحات نمایانی در اروپا کرده بود، به واسطة این فتوحات راه برلن به اسلامبول و ممالک شرقی، به واسطه نابود شدن دولت صربستان گشوده شد؛ و می‌شد به ایران سپاه و تسلیحات وارد کرد. در عین حال آلمان در جنوب و غرب ایران مشغول تحریکات بود. به واسطة این تحریکات روس و انگلیس آماج حملات و تبلیغات قرار گرفتند. در همین زمان کمیتة دمکرات ایران در برلن به ریاست سیدحسن تقی‌زاده با آلمانیها «به ظاهر»⁽²⁾بند و بست کرد و اشخاصی را به ایران فرستاد تا به ضدیت علیه روس و انگلیس بپردازند. روس و انگلیس هم واکنش نشان دادند، نخستین واکنش این بود که بر تعداد نفرات خود در ایران افزودند. به قول دولت‌آبادی «در برلن سفارتخانه بی‌نام و نشانی» از ایران بود که وزیرمختارش حسنیقلی‌خان نواب بود. نیز روزنامة کاوه «با یک مؤسسة کوچک ایرانی در ظاهر» به نام اداره کاوه و «در باطن دخیل کارهای سیاسی ایام جنگ مربوط به آلمان و ایران» فعالیت میکرد. تقی‌زاده مدیر کاوه، پیش از جنگ در امریکا و انگلستان زندگی میکرد، اما در اوایل جنگ به ناگاه وارد برلین شد. باز هم به روایت دولت‌آبادی، اقدامات او برای ایران تا اندازهای بود که برای طرف آلمانی مفید باشد یا حداقل برای مصالح درازمدت این کشور بی‌ضرر ارزیابی شود، به عبارت بهتر گروهی را که تقی‌زاده دور خود جمع آورده بود، در راستای مصالح آلمان فعالیت می‌کردند و هیچ کاری برای ایران انجام ندادند.

در اوت سال 1915 روزنامة عصر جدید نخستین بار به نقل از جراید آلمانی از

«معاهده سری انگلیس و روس راجع به تقسیم ممالک شرق نزدیک» سخن به میان آورد. یکی از کشورهایی که عملاً به دو حوزه نفوذ تقسیم شد، ایران بود. این تصمیم درست هشت سال بعد از قرارداد 1907 یعنی اوت 1915 علنی شد. در محرم 1344، به دنبال نطق سازانوف وزیر خارجة روسیه، قشون روس از قزوین به سوی تهران حرکت کرد.⁽¹⁾

پیش از این در چهارم آوریل سال 1915 بدون اینکه هنوز خبری از رسیدن شعله‌های جنگ به ایران وجود داشته باشد، مستشارالدوله وزیر پست و تلگراف کابینه برای نخستین بار سخن از تغییر پایتخت به میان آورد. چند ماه بعد همان مضمون را به نقل از مشیرالملک، پسر علاء‌السلطنه و وزیرمختار ایران در لندن بر زبان جاری ساخت. در واقع بهانة امر را پرنس رویس وزیرمختار آلمان در ایران در اختیار متفقین نهاد، او با چمدان‌های مملو از سلاح وارد تهران شده بود؛ همزمان شایع بود مستوفی‌الممالک قراردادی سری با آلمان منعقد ساخته تا ایران را به نفع آلمان و علیه متفقین وارد جنگ سازد. مورخ‌الدوله می‌گوید این مذاکرات محرمانه واقعیت داشته است، به عبارت بهتر بین مستوفی و پرنس رویس محرمانه گفتگویی صورت گرفته بود که طبق آن مذاکرات، قراردادی نظامی بین دو کشور منعقد می‌گردید. آلمانی‌ها از اوّل سپتامبر 1915 تا اواسط نوامبر آن سال مذاکرات مستقیمی با رئیس‌الوزرا آغاز نمودند. عده‌ای از رجال ایران با این امر موافقت داشتند اما می‌گفتند نباید تعجیلی در انعقاد قرارداد به خرج داد، باید صبر کرد تا نیروهای آلمان همراه با تجهیزات این کشور به سرحدات ایران برسند و صاحب‌منصبان آلمانی برای آموزش نیروهای ایرانی وارد شوند.

در این میان وضعیت سیاست بریتانیا در قبال بحران ایران بسیار جالب بود. دولت این کشور تصمیم گرفت کاری کند تا نیروهای روسی مقیم شمال غربی ایران را که از اولتیماتوم تا آن زمان در خاک ایران مستقر بودند و عملاً آنجا را در تصرف داشتند، تکیه‌گاه خود قرار دهد. هدف بریتانیا این بود تا به این وسیله دولت‌های ایران را مطیع سازد و از تصمیم احتمالی پیوند با آلمان برحذر دارد. در این راستا

نوامبر 1915 مصادف با آذر ماه 1284 بود که مارلینگ وزیرمختار بریتانیا در تهران از ژنرال باراتوف فرمانده قوای روسیه خواست به سوی تهران پیشروی کند. قوای روسیه به سمت تهران به حرکت درآمدند و در کرج اردو زدند.⁽¹⁾این دوّمین باری بود که در طول دوره بعد از مشروطه، انگلستان از قدرت میلیتاریستی روسیه برای پیشبرد منافع خود در ایران بهره می‌برد، بار اوّل به هنگام اولتیماتوم روسیه و سقوط مشروطه و اینک به هنگام فراگیر شدن جنگ در ایران. نکته این است که بسیاری از به اصطلاح ملیون آن زمان به دام این ترفند بریتانیا افتادند و البته به نظر می رسد خود مقدمات این سناریو را فراهم دیدند و به تکوین روند آن کمک کردند.

احمدشاه مستأصل بود و نمی‌دانست چه باید کرد. تحریکات گروهی به شدت مرموز و مشکوک، بالاخره نیروهای روس را وارد ایران ساخت، روز هفتم محرم سال 1334 به تحریک برخی از رجال کشور، شاه مصمم شد وضعیت موجود را بپذیرد، در برابر روس‌ها سیاست مماشات در پیش گیرد و آن سیاست را به ترک پایتخت ترجیح داد. به قول مورخ‌الدوله شاه پیش‌تر در گفتگو با او در مورد تغییر پایتخت رایزنی کرده بود. شاه اصفهان را از لحاظ قدمت تاریخی و اهمیت آن بر شهرهای دیگر ترجیح داد. مورخ‌الدوله آن زمان گفته بود کرمانشاه به دلیل اتصال به خاک عثمانی و اهمیت نظامی ارجحیت نخست آلمان را تشکیل می‌دهد.⁽²⁾به طور قطع و یقین اگر شاه با این تصمیم موافقت کرده بود، سقوط خود را زودتر از آنچه در کتاب‌های تاریخ ثبت است، رقم می‌زد. مورخ‌الدوله و تیم همراه او هم چیزی جز این نمی‌خواستند.

همزمان قشون تازهای از روس‌ها در انزلی پیاده شدند، آنها هم گروه گروه به سمت قزوین به حرکت در آمدند. قشون روس و انگلیس عزم خود را جزم کرده بودند تا نیروهایشان را به تهران اعزام کنند و پایتخت را به تصرف خویش درآورند. همزمان انگلیسیها از باز شدن راه صربستان و ارسال تجهیزات و جنگ‌افزارهای آلمانی به ایران هراسناک شدند. آنان میترسیدند که با سرازیر شدن آلمانیها به

ایران، راه هندوستان هم به روی آنان باز شود. از آن سوی عثمانیها و آلمانیها هم در مناطق جنوبی و غربی ایران عشایر و ایلات را مسلح میکردند و آنان را علیه روس و انگلیس تجهیز مینمودند.

انگلستان که حتی پیش از این ماجرا و درست به هنگام آغاز جنگ در اروپا، قشون خود را وارد بوشهر و آبادان کرده بود، در تنگستان شکست‌های سهمگینی متحمل شد. در این بین کنسول انگلستان در اصفهان مجروح گردید. روس‌ها و انگلیسیها مجبور شدند اصفهان را رها سازند، در همین احوال نایب کنسول انگلستان در فارس به قتل رسید، دیگر اینکه راه خانقین به دست آلمانیها افتاد، برای نخستین‌بار ژاندارمری و صاحب‌منصبان سوئدی آن علیه انگلستان به نوعی با آلمانی‌ها اتفاق‌نظر یافتند. در همین حال اختلافات داخلی بین رجال به اوج خود رسید، در این لحظات تاریخی آنان برای خارج ساختن حریف از میدان تلاش میکردند، هدفشان این بود که مستوفی را از میدان خارج سازند. با اینکه کشور عرصه تاختوتاز روس و انگلیس واقع شد، با اینکه پایتخت مورد تهدید واقع گردید و با اینکه استقلال میهن به مویی بند بود، اما کشاکش دو حزب اعتدالی و دمکرات همچنان ادامه یافت. مستوفی‌الممالک بالاخره نتوانست یا نخواست کاری از پیش برد، او حتی نتوانست کابینه‌اش را در موقع مقتضی معرفی نماید. میگفتند دلیل امر اختلافات حزبی بین جناح‌های مجلس است، اما «عدم موفقیت ایشان در تشکیل کابینه مسلماً معلل به همین یک مسئله یعنی انتخاب وزرا نیست، بلکه این پیش آمد نظریات سابق ما را که گفتیم طرفین یعنی دو دسته متخاصم نمیگذارند که تا چندی در ایران یک کابینه وزرایی داشته باشیم به خوبی تأیید میکند. با این پیش آمد اکثریت کرسی‌نشینان بهارستان را گویی دغدغه خاطر و اندیشه بزرگی نیست و ادامه بحران را یک چیز خیلی عادی تصوّر میکنند. مملکتی که بحران کابینه آن زیاده از یک ماه دوام پیدا کند و یک عده از همه جا بی‌خبر در مرکز تصوّر کنند که امور مملکت جریان طبیعی خود را دارد چگونه این مملکت میتواند کلیتاً در آتیه موفق به داشتن یک حکومت مقتدر بشود؟»⁽¹⁾

همزمان با هجوم روس‌ها به سمت پایتخت، جنوب کشور عرصه تاخت و تاز

نیروهای متجاوز انگلستان بود. اهمیت موضوع به اندازهای بود که روزنامة محافظه‌کار عصر جدید، برای نخستین بار صفحه اوّل خود را به اخبار و تحلیل مسائل ایران اختصاص داد، حال آنکه صفحة نخست که همه یادداشت عصر جدید، نام داشت، مسائل جنگ را پوشش میداد. عصر جدید حیرت میکرد که احزاب سیاسی و رجال متنفذ کشوری نسبت به نقض تمامیت ارضی کشور بی‌تفاوتند. دولت مسئله را به مجامله میگذراند و روزنامه‌ها هم آن‌گونه که باید و شاید اخبار فجایع جنگ ناخواسته و تحمیل شده به ملّت ایران را پوشش نمیدهند؛ واضح است که خود عصر جدید هم یکی از بهترین مصادیق این روزنامه‌ها بود. عصر جدید نوشت:

حقیقتاً یک چیزی است که ما هیچ حکمت و دلیل آن را از هیچ نقطه‌نظر نمیتوانیم بفهمیم و آن اهمیت کمی است که اخیراً یک جمعی به حوادث فجیعة جنوب و شرق و شمال میدهند. این اهمیت ندادن اثر چیست؟ آیا از بی‌اطلاعی یا ساده‌گی⁽¹⁾است، آیا مقصود کمک به دشمنان ایران است؟ آیا فقط اهمال و سهل‌انگاری است؟ چه چیز است؟ چطور یک انسان معقول در حال طبیعی، چگونه یک نفر ایرانی، چگونه یک نفر علاقهدار به این آب و خاک، یا بی‌علاقه ولی کسی که لااقل بر حسب ظاهر به عنوان همان علاقه خود را برای پیشرفت مقاصد آنهایی که قطعه‌قطعه از حدود وطن ما بریده و میبرند آلت قرار میدهد، این حوادث را به هیچ نشمرده و به این هم کفایت ننموده سایرین را که خوب میبینند ایران به کجا میرود به مورد طعن و ملامت میآورند؟! این جا است که ما درست نمیتوانیم بفهمیم.⁽²⁾

این هم از مواردی است که متین‌السلطنه تلاش می‌کرد ماهیت و اهداف گروه آشوب‌گر را برملا سازد. او به درستی متوجه شد اگر این گروه به واقع دغدغه کشور دارند، چرا از قیام دلیران تنگستانی که با فتوای علما شکل گرفته و عشایر جنوب را به مبارزه علیه انگلیس کشانیده بود، حمایت نمی‌کنند؟

در این شرایط بحرانی، شایع شد روز عاشورا نیروهای به اصطلاح ملی که در

تهران به سر میبردند، قصد دارند به سفارتخانه‌های روس و انگلیس حمله برند. نخستین تبعات این شایعات افزایش نیروهای روس و انگلیس در تهران بود، آنان بر محافظین سفارتخانه‌های خود افزودند. این شایعات در حالی صورت می‌گرفت که روس و انگلیس پذیرفته بودند پرداخت بدهی‌های ایران به دولت‌های روس و انگلیس در طول دوره جنگ به تعویق افتد، یعنی اینکه بازپرداخت این وام‌ها به بعد از خاتمه جنگ موکول شد. مقرر شد دولتین اقساطی را هم که از بدو جنگ به ایران پرداختهاند مسترد نمایند، این کار در حال انجام شدن بود و قسط اولش را هم دولتین پرداخته بودند. این تمهیدات همه برای جلوگیری از نزدیکی ایران به آلمان و عثمانی صورت میگرفت، اما مسئله این بود که روس و انگلیس در ایران منفور بودند، مضافاً اینکه شورش فارس و قیام تنگستان، بعلاوه نفرت مردمی از روس و انگلیس، احمدشاه را در اتخاذ موضعی صریح به نفع دولتین مردد ساخت. روس و انگلیس در ازای تعویق پرداخت‌های ایران قول گرفته بودند دولت مرکزی از تحریکات علیه آنها و گرایش‌های ژرمانوفیل جلوگیری کند. دولت به ناچار این شرط را پذیرفت، اما دولتین به استناد همین امر دستگیری کسانی را که علیه آنان مشغول فعالیت بودند، آغاز کردند. در این حال شایع شد دولتین قصد دارند به تهران حمله‌ور شوند، مردم تهران از شایعه حمله روس و انگلیس به تهران وحشت‌زده شدند، آنان به یاد میآوردند که در عاشورای سال 1330 روس‌ها با مردم تبریز چه کردند. این شایعات توسط کسانی دامن زده می‌شد که می‌خواستند مجلس را تعطیل کنند و شرایط را به شکلی درآورند که ثبات از کشور رخت بربندد. از آن سوی «شخص شاه جوان هم که میدانست اشخاصی در خانواده خودش هستند که با روس‌ها همدست میباشند و شاید در این انقلاب آنها به طمع تاج و تخت بیفتند، از مقام سلطنت خود نگران ماند؛ ولی با استقامتی که زیاده از استعداد سن او بود، خودداری میکرد و گاهی سخنان درشت هم به نمایندگان روس و انگلیس میگفت.»⁽¹⁾

هر چه زمان پیش‌تر می‌رفت، تلاش‌ها برای ایجاد شرایط بحرانی افزایش می‌یافت. جالب اینکه بحران‌سازان و گردانندگان جرایدی مثل بامداد روشن، ستارة

ایران، عهد انقلاب و شهاب ثاقب، مدعی بودند مرکز فسادی را کشف کرده‌اند که به وسیله آنتریک و شبنامه‌پراکنی می‌خواهند بین اعضای دولت و میان ژاندارمری و بختیاری‌ها ایجاد نفاق کنند و سفارتخانه‌های خارجی را نسبت به دولت ظنین نمایند. اینان مدعی شدند تیم بحران‌ساز عبارتند از: نصرت‌الدوله معاون وزارت عدلیه، منتصرالسلطان وکیل مجلس، سردار محیی و برادرش میرزاکریم‌خان رشتی؛ و میرزایانس ارمنی.⁽¹⁾در واقع برنامه‌ها از قبل چیده شده بود تا مجلس را منحل سازند، شب یکشنبه 23 اکتبر 1915، مورخ‌الدوله همراه با پرنس رویس وزیر‌مختار دولت آلمان در تهران و مسیو لیتن کنسول این کشور در تهران، به منزل وحید‌الملک شیبانی رفت، سایر وکلای دمکرات هم در آنجا حضور داشتند و «مذاکرات محرمانه راجع به تعطیل مجلس به عمل آمد.»⁽²⁾

از سوی دیگر تیم بحران‌ساز متشکل از سلیمان‌میرزا اسکندری، وحیدالملک شیبانی، سیدمحمدرضا مساوات همراه با مورخ‌الدوله به منزل مستشارالدوله شتافتند، شخصی که وزیر پست و تلگراف کابینه بود اما ساز خود را می‌نواخت. صادق فاش ساخت ظرف دو سه روزه اخیر هزار و پانصد سرباز روسی وارد انزلی شده‌اند، بالاتر اینکه توضیح داد تلگرافی از مشیرالملک وزیرمختار ایران مقیم لندن رسیده مبنی بر اینکه انگلیسی‌ها سرگرم تهیه اولتیماتومی علیه ایران هستند «و البته اگر چنین اولتیماتومی برسد دولت ایران رد خواهد کرد آن وقت شروع به مخاصمه می‌شود و دولت باید از تهران حرکت کرده از راه قم به اصفهان یا کرمانشاهان برود.» آری! سناریویی را که امثال سلیمان‌میرزا اجرا کردند، به واقع از لندن و توسط مشیرالملک دیکته شده بود، واسطه این کار هم مستشارالدوله بود، دیدیم که این سناریو طابق النعلِ بالنعل اجرا شد. نکتة دیگری که مستشارالدوله گفت این بود که انگلیسی‌ها از معاهدات سری ایران و آلمان مطلع شده‌اند، منبع انگلیسی‌ها سفیرکبیر این کشور مقیم امریکا بود که گفته بود آلمان، بلغارستان را وارد جنگ کرده و به زودی با ایران هم عهدنامه منعقد خواهد کرد.⁽³⁾اندکی بعد از این گفتگو بود که

فرگوسن⁽¹⁾رئیس شعبة بانک شاهنشاهی در شیراز به دست یک دسته از ژاندارم‌های منطقه توقیف شد.

کسانی مثل مستشارالدوله صادق، ارکان اصلی بحران‌های کشور بودند. اظهارات او نشان می‌داد، اینان به دنبال کشانیدن قشون بیگانه به داخل کشور هستند. از آن سوی مهدی‌خان مشیرالملک فرزند علاء‌السلطنه و برادر حسین علاء که وزیرمختار ایران در لندن بود، اخبار لازم و اطلاعات مهم را در اختیار این گروه قرار می‌داد.

جنگ آغاز شده بود و ایران در وضعیتی بسیار متزلزل قرار داشت. در این زمان موج حملات برخی از نمایندگان مجلس فقط و فقط متوجه یک تن بود: حسن‌خان وثوق‌الدوله. حملات نمایندگان که جنبه کاملاً شخصی یافت، سلسله حوادث و مصیبت‌های فراوانی را رقم زد که تأثیر آن در آینده سیاسی کشور هم بر جای ماند. بحران مجلس و اقداماتی مثل استیضاح دولت عین‌الدوله، باعث شد قشون روسیه به طور روزافزونی در قزوین اردو بزنند، گیلان، مازندران، استرآباد، خراسان تا شاهرود عرصه تاختوتاز قوای بیگانه شد. در دوایر دولتی بوشهر بیرق انگلیس برافراشتند، در قائن و سیستان آشوب بر پا شد، پایتخت توسط قوای روسیه تهدید گردید، درست در همین زمان روس‌ها اقساط وام‌های عقب‌افتاده خود را از دولت ایران طلب کردند. قوای روسیه و آلمان در کرمانشاه و حوالی آنجا با هم درگیر شدند، بدون اینکه منازعه آنان به دولت و ملّت ایران ربطی داشته باشد.

روز جمعه بیستم اوت سال 1915 روزنامة پروردین به تحریک سردار محیی و میرزاکریم‌خان رشتی حملات شدیدی به وثوق‌الدوله کرد. روزنامة پروردین نوشت در آن شرایط تاریخی، چشم امید همه به کابینه مستوفی‌الممالک بود که باید به مجلس معرفی می‌گردید. کابینهای که به قول نویسنده «لااقل به ایرانیت علاقه‌مند بوده به سابقه‌های تاریک و خیانت به وطن در میان عام معرفی نشده باشد.» نویسنده خاطرنشان ساخت با اینکه به شخص مستوفی امیدواری وجود داشت، اما معلوم بود با «تلقینات و تلاش‌های لیدرهای دمکرات» و اجازه ندادن آنها به رئیس‌الوزرا برای انتخاب اعضای دولت خود، کابینهای که «موافق با مصالح مملکت و مساعد با

خواهشات جماعت باشد»، شکل نگرفت. منظور نویسنده پروردین هم فقط حمله به وثوق بود: «بله وثوق‌الدوله در کابینه تشکیل داده فراکسیون دمکرات عضویت پیدا کرد و در مجلس شورای ملّی معرفی شد و از طرف نمایندگان ملّت که تأمین مصالح عمومی را با قید قسم به عهده گرفته‌اند مخالفتی ابراز نشد.» در ادامه مقاله آمده بود:

ما بعضی از سردسته‌های دمکرات را خوب می‌شناسیم و به حالات و روحیة آنها خوب اطلاع داریم. نگاشتن این جملات برای آن است که [به] عناصر بی‌طرف و طرفداران سعادت و استقلال ایران و رنجبران بیچاره که به امید حمایت طرفداران دروغی خود در بیابان عرق می‌ریزند تذکر بدهیم که در این پیشامدها منصفانه قضاوت نمایند. پس از سقوط کابینه عین‌الدوله و حدوث بحران با حصول اطلاعات عمیقه می‌دانستیم که وثوق‌الدوله و رفقای او در کابینه آینده عضو بوده و باقیمانده هستی ما از میان خواهد رفت. وثوق‌الدوله در خیانت به وطن و بدخواهی ایران ضرب‌المثل است و کمتر کسی است که او را نشناسد. بلی وثوق‌الدوله در مدت وزارت خارجه خود خیانتی نبود که نسبت به ملّت و مملکت مرتکب نشد. هنوز نطق بی‌شرمانه او که آذربایجان را عضو فاسد ایران و قابل قطع دانست از خاطره‌ها محو نشده. هنوز مرکب امضای امتیازنامه و مقاولات‌نامه‌هایی که به اجانب داده خشک نگردیده. وثوق‌الدوله بود که وسایل التیماتوم معروف روس را فراهم کرد. وثوق‌الدوله بود که معاهده 1907 را تصدیق نمود. وثوق‌الدوله بود که برای منافع شخصی خود خون شهدای آذربایجان و گیلان را به گردن گرفت. وثوق‌الدوله بود که آزادی‌خواهان را تبعید کرد...

با عضویت وثوق‌الدوله‌ها در کابینه چطور می‌توانیم به مقام مجلس و آزادی ایران مطمئن باشیم. از کجا فردا بوشهر را هم عضو شقاقلوسی⁽¹⁾ایران نخواند. با این تجارب کثیره فهمیدهایم که در ایران هیچ‌چیز شرط هیچ‌چیز نیست. ابداً نمی‌توانیم باور کنیم که در زمان حیات مجلس شورای ملی، وثوق‌الدوله مصدر خدمات واقع شود. باید اقرار کنیم که در موضوع تقصیری بر وثوق‌الدوله وارد نیست. مقصر آنهایی هستند که با بستن اسم دمکراسی و آزادی‌خواهی به خود از وثوق‌الدوله‌ها طرفداری کرده آنها را

روی کار می‌آورند. تف باد بر آزادی‌خواهی ما که مفتضح کردیم تمام آزادی‌طلبان دنیا را. چقدر ننگین است چنین آزادی‌خواهی ما. ای وبا، ای طاعون، ای زلزله بیائید خاک ایران را از لوث وجود ما فرزندان خائن پاک کنید. بیائید که حیف است شما غیر از محیط ایران حتی در مرکز افریقا نزول کنید. شما شایسته مایید و ما در خور شما. برویم آزادی‌طلبان مذبذب که عالم حریت را ملوث کردیم. برویم دست وثوق‌الدوله را بوسیده طلب عفو کنیم. چرا [که] خائن مائیم نه او. ما اجنبی پرستیم نه او. ما مخرب مملکتیم نه او. از او بخواهیم که چرخ‌های آزادی و حریت را به کار اندازد. از او التماس کنیم که حیات سیاسی ایران را تأمین کند. از او بخواهیم که سعادت مملکت را فراهم سازد. در پیش او عدم رشد و لیاقت خودمان را اقرار کنیم. برویم و زمام اختیار مملکت را به دست او بسپاریم چنانچه سپردیم و بگوییم «گر بکشی حاکمی ور بنوازی خطاست.» ای عناصر لجوج، ای ذوات خودپرست که آبادی خویش را در همدستی خائنین مملکت دانسته‌اید شما که متهورانه با این مملکت شیرازه گسیخته بازی می‌کنید به احساسات عامه و قضاوت ملّت بی‌اعتنا هستید بترسید از آن روزی که دیگ قهر پروردگار قهار بجوش آمده کیفر اعمال شما را بدهد. بترسید از انتقام خدایی، اندیشه کنید از عدالت جاوید.⁽¹⁾

روز بعد از چاپ این مقاله، پروردین به دستور رئیس‌الوزرا توقیف شد.

در این زمان وثوق وزیر مالیه کابینه مستوفی‌الممالک بود، وثوق به رئیس‌الوزرا پیغام داد چنانچه این روزنامه که توسط سیدعبدالرحیم خلخالی چهره مشهور آشوب‌طلب اداره می‌شد، توقیف نشود، وی از وزارت مالیه استعفا خواهد داد. مستوفی‌الممالک هم مجبور شد دستور توقیف روزنامة پروردین را صادر نماید.⁽²⁾نکتة جالب این است که خلخالی این عنصر غوغاسالار، با اینکه خود جزو رهبران حزب دمکرات بود، وثوق را به دروغ منتسب به آن تشکیلات می‌کرد. همه می‌دانند که دمکرات‌های دوره مجلس دوم دشمنان خونی وثوق بودند، حال چگونه است که او را منتسب به این تشکل می‌نمودند؟ پاسخ واضح است، کابینه مستوفی مورد

حمایت دمکرات‌ها قرار داشت و برای آنان که ساقط کردن وزرا و مشوب کردن اذهان عمومی سرلوحه کار بود، فرقی نمی‌کرد حریف را چگونه سرنگون سازند، باید این کار انجام می‌شد حتی اگر فردی را که هدف تیرهای بلای آنان واقع می‌شد به دروغ منتسب به تشکیلاتی کنند که متهم فرضی آنان نه تنها هیچ نسبتی با آن نداشت بلکه دقیقاً در جبهة مخالف آن حزب قرار می‌گرفت.

در این زمان به موازات گسترش جنگ، وضعیت ارزاق عمومی در کشور و حتی پایتخت روز به روز بدتر می‌شد، در تهران گندم کمیاب شد و کیفیت نان بسیار بد گردید. در عین حال کالای خارجی لحظه به لحظه گران می‌شد. سال 1333 قمری به پایان خود نزدیک می‌شد، اما هنوز بودجه سال آینده تقدیم مجلس نشده بود. وضعیت مالیه به هم ریخته و در خزانه‌داری هرج‌ومرجی بی‌سابقه حکمفرما بود. کارشکنی بیداد می‌کرد، نوک تیز این کارشکنی‌ها متوجه وثوق‌الدوله وزیر مالیه بود. روزنامة رعد که در دوره امضای قرارداد 1919، آن همه سنگ آن قرارداد را به سینه زد، پیش‌تر یعنی در همین سالی که از آن سخن می‌گوییم، علیه وثوق مطالب شداد و غلاظی می‌نوشت. سیدضیاء و گروه همکارش مثل ایپکیان، وثوق را متهم می‌کردند که همیشه طرف سوءظن مردم بوده است، می‌گفتند بهتر است وی اکنون اندیشه خود را مصروف حل بحران‌های مالیه کند تا بلکه حسن‌ظن مردم را جلب نماید.⁽¹⁾واقعیات و حوادث بعدی نشان داد چه کسانی در کار وثوق اشکال‌تراشی می‌کردند و چه دستهایی می‌خواستند به هر نحوی شده او را از سر راه خود بردارند. به واقع جبهه‌گیری خطرناکی در کشور به وقوع پیوسته بود، عده‌ای پشت سر وثوق راه می‌رفتند، اینان می‌خواستند بر مهم‌ترین تشکیلات این زمان یعنی حزب دمکرات تسلط یابند و عده‌ای دیگر درست در جبهه‌ای مخالف وثوق راه می‌پیمودند. اختلافات اینان که اغلب جنبه شخصی داشت، بالاخره کشور را به گردابی عظیم سوق داد، ما به این مهم در آینده خواهیم پرداخت.

به هر حال بحران‌ها ادامه داشت و دعواهای شخصی جای خود را به حفاظت از منافع ملّی ایران داده بود. این وضع تداوم یافت تا نوبت به سپهسالار تنکابنی رسید.

وضعیت ایران در دوره زمامداری سپهسالار به تیرگی بیشتری گرایید. روز چهارم شوال سال 1334 یعنی ده ماه بعد از حمله سراسری به ایران، دولت‌های روس و انگلیس اولتیماتومی به دولت ایران تقدیم کردند و طبق آن خواستند امور نظامی و مالی ایران زیرنظر آنها اداره شود؛ این یادداشت تسلیم محمدولی‌خان سپهسالار تنکابنی رئیس‌الوزرای ایران شد. طبق این یادداشت به دولت ایران تذکر داده شده بود قشونی در جنوب کشور به فرماندهی انگلیسی‌ها به تعداد یازده هزار تن تشکیل دهد، عده فوج ایرانی در شمال کشور هم باید به همان میزان می‌شد. هر دو دولت به ایران تکلیف کرده بودند عده کافی از صاحب‌منصبان جنگی و اطبای نظامی و غیرنظامی وارد کشور کند و تعلیم این دو نیروی نظامی هم با آنان باشد. از نظر مالی به هیأتی مختلط که از یازده رجب 1334 تا اندازه‌ای مشغول نظارت بر مالیة ایران بود، اختیارات کامل داده می‌شد و بر قدرت آن افزوده می‌گردید. در انتخاب این هیأت مختلط باید نظرات دو سفارت در نظر گرفته می‌شد، هیأت مختلط در تمام مالیه ایران چه از نظر عایدات و چه مصارف و چه تصویب آنها حاکم مطلق به شمار می‌رفت. هیأت مذکور متشکل از اعضای ایرانی، روسی، انگلیسی و بلژیکی بود که عملاً زمام امور مالیه را به دست گرفت. روز 18 ربیع‌الثانی سال 1335 به سپهسالار اتمام حجت شد ظرف چهل و هشت ساعت مصوبه مذکور را به اجرا گذارد. صدراعظم وقت بلافاصله بدون مشاوره با اعضای هیأت دولت و شاه، موافقت خود را با این فرمول اعلام داشت، این موضوع باعث ناراحتی و تکدر خاطر احمدشاه گردید.

اندکی پیش از این، روز نوزدهم ماه صفر 1335، روزنامة عصر جدید فوق‌العاده خود را منتشر ساخت، در این شماره که به نقل از خبرگزاری رویتر مورخه دوازدهم دسامبر 1916 چاپ شده بود؛ عصر جدید خبر می‌داد مجلس آلمان و سه دولت متحد آن به متفقین اطلاع داده‌اند برای مذاکره صلح حاضرند و البته اگر متفقین این پیشنهاد را قبول نکنند، دولت آلمان به جنگ تا سرحد امکان ادامه خواهد داد. همین روزنامة عصر جدید در فوق‌العاده دو روز بعد خود خبر داد متفقین این پیشنهاد را رد کرده‌اند، آنها گفتند آلمان مشغول نیرنگ بازی است و این خبر هم دامی است برای اینکه بین دولت‌های متفق اختلاف اندازد. گفته می‌شد آلمان عمر فتوحات

خود را سرآمده می‌داند، اما به شکست خود اذعان نکرده است؛ به همین دلیل تا زمانی که این کشور خود را فاتح به شمار می‌آورد، هیچ‌گونه مذاکرهای قابل تصوّر نیست. معلوم بود انگلیسی‌ها هنوز به اهداف اصلی جنگی خود نرسیده بودند، آنان باید از تقسیم جهان به واسطه جنگ، منافع بزرگ‌تری به دست می‌آوردند، به همین دلیل نگذاشتند جنگ خاتمه یابد.

درست در همین شرایط بود که نیروهای عثمانی وارد همدان شدند، این حوادث دست به دست هم داد و باعث سرنگونی دولت سپهسالار شد، بلافاصله بعد از وی حسن وثوق به ریاست‌وزرایی انتخاب گردید. هنوز دولت به درستی استقرار نیافته بود که سفارت انگلیس نامه‌ای نوشت و به استناد موافقت سپهسالار اعظم، سرپرسی سایکس را به ریاست قوایی که برای حفظ نظم و امنیت جنوب تشکیل داده بودند، معین نمود و از دولت ایران خواست به مأمورین محلی ولایات جنوبی دستور دهد با این نیرو همکاری کنند.⁽¹⁾سال 1294 شمسی رو به پایان بود و سال جدیدی آغاز می‌شد. در این سال برخلاف سال گذشته که مجلس دائر بود، خبری از این نهاد قانونگذاری دیده نمی‌شد. روزنامه‌های کشور منحصر بود به عصر جدید، رعد، ارشاد و اطلاعات. مقاله مهم متین‌السلطنه در عصر جدید که گفتیم به قیمت جانش تمام شد، در همین زمان نوشته شد.

5. کارنامه نظام‌السلطنه مافی

قصد نداریم در اینجا در باب نحوه تشکیل دولت به اصطلاح ملّی رضاقلی‌خان نظام‌السلطنه مافی سخن گوییم، به این موضوع در منابع گوناگون اشارت رفته و البته همه به نوعی او را شخصیتی به اصطلاح ملّی قلمداد کرده‌اند. واقعیت این است که نظام‌السلطنه مافی یکی از چهره‌های مهم دخیل در تحولات این مقطع ایران بود، اما همان‌طور که یحیی دولت‌آبادی نشان داده است، او هرگز فردی ملّی به مفهوم مثبت کلمه نبود. وقتی جنگ شروع شد، او حاکم بروجرد و لرستان و خوزستان بود. رضاقلی‌خان فرزند حیدرقلی‌خان بیگلربیگی مشهد و برادرزاده حسینقلی‌خان

نظام‌السلطنه مافی والی سابق خوزستان بود که درست به هنگام بحبوحه مشروطه ایران درگذشت و لقبش به رضاقلی‌خان رسید. وقتی متفقین خاک کشور را اشغال کرده بودند، در اروپا اقامت داشت. بعد از این ماجرا به ایران آمد و به شرحی که در کتاب‌های تاریخ آمده است، دولت خود را در کرمانشاه تشکیل داد. به پیوندهای عموی او با خزعل در جایی دیگر از این دفتر اشاره کرده‌ایم، اما اینجا همین‌قدر اشاره می‌کنیم که دختر عموی او همسر شیخ خزعل بود و خزعل به طوری که همه می‌دانند یکی از برجسته‌ترین مدافعین منافع انگلیس در ایران بود. خطی مستقیم، خزعل را به شرکت کشتیرانی لینچ و سرمایه‌گذاران آن مرتبط می‌ساخت. از این بالاتر در بصره لژ فراماسونری فعالیت می‌کرد که بستگان خزعل در آن عضویت داشتند، اینان از سوی گراند لژ انگلستان موظف بودند دامنة فعالیت خود را در جنوب ایران، سواحل عربستان سعودی، شیخ‌نشین‌های سواحل خلیج فارس و بسیاری نقاط دیگر گسترش دهند. لژ روشنایی ایران به واقع بخشی از ادامه فعالیت این لژ در دوره پهلوی دوّم بود.⁽¹⁾

به سال 1329 بین رضاقلی‌خان نظام‌السلطنه مافی فرمانفرمای وقت فارس با قوام‌الملک و برادرش نصرالدوله اختلاف بروز کرد، نظام‌السطنه او و برادرش را دستگیر نمود و اغتشاشات چند ساله اخیر فارس را به گردن وی انداخت. در تهران عده‌ای مثل علاء‌الدوله، سهام‌الدوله، سردار اسعد و چند تن دیگر از بختیاری‌ها به وساطت برخاستند، بیم آن می‌رفت که این دو برادر را به قتل رسانند. عین‌السلطنه نوشت:

به عقیده من قتل آنها واجب است زیرا آن وقتی که شیراز بودم می‌دیدم اینها چه می‌کردند. اما قتل آنها یک عیب دارد که فارس بدون منازع یک‌باره در ید اقتدار صولت‌الدوله که حالا خودش را سردار عشایر لقب داده می‌افتد و دیگر احدی حریف او و قشقائی نیست. از حلب تا کاشغر میدان صولت‌الدوله می‌شود و شاید علاءالدوله و دیگران هم به واسطه بصیرتی که از امور فارس دارند به همین لحاظ شفاعت می‌کنند.⁽²⁾

در دورة جنگ اوّل جهانی، نظام‌السلطنه⁽¹⁾تعداد زیادی از لرهای سگوند و حسنوند را جمع‌آوری کرد که ظاهراً با متفقین بجنگد، اما «بعضی هم احتمال میدهند نظام‌السلطنه روابط باطنی خود را با انگلیسی‌ها قطع نکرده است و داخل شدن او در این کار از روی مصلحت بوده که ظاهراً دشمنان آنها را محدود نگاه دارد و عملیات آنها را خنثی کند تا پیش آمدها پرده را از روی حقیقت احوال بردارد.»⁽²⁾این جمله دولت‌آبادی به بهترین شکلی رسالت نظام‌السلطنه را نشان می‌دهد: او مأموریت داشت خود را ژرمانوفیل نشان دهد، برای این‌که به عنوان ضدیت با انگلیس، اعتمادها را جلب کند و به مثابه سوپاپ اطمینان بریتانیا عمل نماید. نظام‌السلطنه این رسالت را به بهترین نحو ممکن به انجام رسانید و ضربات اساسی بر اعتماد مردم وارد ساخت. در این ایام نظام‌السلطنه پایگاه عملیات خود را شهر الشتر دومین شهر بزرگ لرستان در آن روز قرار داد. عدهای هم به بروجرد رفته بودند، اما به قول دولت‌آبادی که برای تهیه قوای ملی به بروجرد عزیمت کرده بود: «به واسطة... بی‌اعتمادی که به عملیات نظام‌السلطنه داشتم، به حال یأس افتادم.»⁽³⁾او در بروجرد ماند و به انتظار نظام‌السلطنه نشست. این انتظار دو سه هفته طول کشید، «هر چه توانستم کتباً او را ترغیب و تحریص به تعجیل نمودن در عملیات کردم.»⁽⁴⁾

وقتی بعد از مدت‌ها انتظار اردوی نظام‌السلطنه هویدا شد، کاری از آن ساخته نبود، زیرا غرب کشور به دست روس‌ها سقوط کرد. سوارانی که او را همراهی میکردند بیش از سه هزار تن نبودند، تازه یک قسمت آن خانواده خود نظام‌السلطنه بود که به عراق عرب میرفتند. نظام‌السلطنه به فرمانده آلمانی مقیم غرب کشور قول داده بود چهار هزار سوار جنگی همراه داشته باشد، اما «اردوی مزبور آن مقدار که سوار لرستانی بود، به یک جمع غارتگر شبیه تر بودند تا به مدافعین از وطن، مهم‌ترین قسمت این سوار از طایفة حسنوند بودند در تحت ریاست سردار امجد

حسنوند؛ مرد طماع غارتگر مزبور میریخت به دهات اطراف، و از هرگونه ستمگری دربارة بیچارگان مکرر غارت شده دریغ نمیکرد، قسمت دیگرش سرباز سیلاخوری بود... باقی‌مانده یک قسمت که برای جنگ میرفتند و آن قسمت ژاندارمری بود.»⁽¹⁾همین موضوع خود ماهیت «حکومت موهوم موقتی نظام‌السلطنه در غرب ایران»⁽²⁾را بیش از پیش به نمایش میگذاشت.

نظام‌السطنه مافی رئیس دولت مهاجر بود، «پیش از این روابط سیاسی خارجه این شخص با انگلیسیان بوده است و انگلیس‌ها او را یکی از هواخواهان خود میشمرده‌اند»، اما وقتی آلمان‌ها در جنوب و غرب کشور نفوذ یافتند و مردم را به ضدروس و انگلیس تحریک میکردند و از زمانی که عشایر و ایلات علیه قوای مهاجم مقاومت کردند، «ناچار یک تن از رجال معروف دولت باید این قوا را جمع‌آوری کند و فرمانده کل گردد، آلمان‌ها نظام‌السلطنه را برای این خدمت به هر وسیله بوده حاضر کرده‌اند.»⁽³⁾چطور شد که نظام‌السلطنه به یکباره از انگلیسی‌ها روی گردانید و ژرمانوفیل شد؟ واقعیت این است که چنین چیزی حقیقت نداشت. نظام‌السلطنه در این مقطع تاریخی نقش بسیار مشکوک و مخربی بازی کرد. این فرد پیوندهای آشکاری با شیخ خزعل داشت، به بریتانیا تعلق خاطر داشت و تا به آخر یک انگلوفیل صدیق باقی ماند.

یکی از اقدامات نظام‌السلطنه در دورانی که ریاست دولت مهاجر را بر عهده داشت، دخالت او در تصرف بغداد به دست قوای انگلیسی بود. شرح ماجرا به این شکل است که به هنگام ورود قشون عثمانی به کوت‌العماره، و در زمانی که این قشون فرماندهان انگلیسی را دستگیر کردند و آنان را شکست دادند، انگلیسی‌ها محرمانه با وی ارتباط برقرار کردند. بعد از این، او نوشته‌هایی برای خزعل و والی پشتکوه ارسال کرد. طبق این نوشته‌ها عثمانی به تقاضای نظام‌السلطنه سی هزار تن از قشون خود در بین‌النهرین را باید به ایران اعزام می‌نمود. ظاهر قضیه این بود که او با این نیرو به مقابله با قوای متفقین می‌پردازد و زمانی که توانست سی‌هزار قشون

ایرانی مهیا کند، آنان را باز خواهد گردانید. عثمانیها فریب این نقشه نظام‌السلطنه را خوردند که البته اصل نقشه هم متعلق به انگلیسی‌ها بود. قشون آنها مدت‌ها در ایران ماند، نظام‌السلطنه هم البته هیچ اقدامی نکرد. عثمانی‌ها در ایران معطل مانده بودند و از سویی قشون ایرانی که قول آن داده شده بود هرگز مهیا نگردید.

نظام‌السلطنه نه تنها این کار را نکرد، بلکه قوای ژاندارم ایرانی را هم نابود ساخت. او حتی از رسانیدن غذا و قوت لایموت به این نیرو خودداری نمود، شکایت‌ها هم البته به جایی نرسید. در این وضعیت بود که انگلیسی‌ها قشون خود را به بین‌النهرین فرستادند و به بغداد حمله‌ور گردیدند. ناظرین بر این باور بودند که اگر نظام‌السلطنه خیانت نمی‌کرد، بغداد به دست نیروهای انگلیسی نمیافتاد.⁽¹⁾

قشون انگلیسی در اوّلین مرحله حملات خود، شهر بصره را به تصرف درآوردند و رو به سوی بغداد به حرکت در‌آمدند. در خوزستان عثمانیها به کمک اعراب ایرانی به معادن نفت انگلستان صدماتی وارد کردند. نقش شیخ خزعل در این زمان در صیانت از منابع نفتی بریتانیا بسیار زیاد بود، او با دسته‌ای از سپاهیان هندی مشغول نبرد علیه عثمانی‌ها شد؛ اما با این حال وضعیت محمره [خرمشهر] و ناصری [اهواز] و اطراف آن خیلی مغشوش بود. انگلیسی‌ها شروع به احداث قلاع نظامی کردند، کشتی‌های جنگی آنان در دهانه اروندرود لنگر انداختند، توپخانه و قورخانه منظم نشان از این داشت که بریتانیایی‌ها نیامدهاند که به این آسانی و به این زودی‌ها بروند. آنها به سردار ارفع یعنی شیخ خزعل انواع و اقسام سلاح‌ها تحویل دادند⁽²⁾تا از منافع‌شان حمایت کند، این موضوع نشان می‌داد که بریتانیایی‌ها تا چه اندازه نسبت به اعلان بی‌طرفی ایران ارزش قائلند.

حساسیت انگلستان به نواحی غرب ایران دلیل مستحکمی داشت. لرستان دروازه خوزستان بود، پس انگلستان نمی‌توانست از دست رفتن منابع نفتی خوزستان را در آینده‌ای هر چند دور نظاره کند و بی‌تفاوت بنشیند. از یک سو خزعل به آشکارترین وجهی حمایت از منابع نفتی شرکت نفت انگلیس و ایران را تقبل کرده بود و از

سوی دیگر نظام‌السلطنه نیروهای ایران را در غرب کشور بیهوده مشغول نگه می‌داشت. اگر رضاقلی‌خان می‌خواست به منافع انگلستان ضربه‌ای زند، علی‌القاعده باید نابودی منابع اقتصادی این قدرت را در خوزستان هدف قرار می‌داد؛ نه اینکه نیروها را در غرب کشور و بین ایلات و عشایر سرکش آن منطقه نابود سازد و آنان را طعمه لشکر جرار روسیه نماید. به واقع حتی همان زمان هم کمتر کسی بود که از اهمیت مسئله نفت ایران در تحرکات انگلستان وقوفی نداشته باشد. این مسئله که سوخت نیروی دریایی بریتانیا از زغال سنگ به سوخت‌های فسیلی تبدیل یافته است، امری سرّی به شمار نمی‌آمد. جراید داخلی به نقل از مطبوعات انگلیسی نقل می‌کردند که سیستم سوخت کشتی‌های جدید انگلیس به یمن نفت ایران تغییر یافته و با نفت کار می‌کند. همه می‌دانستند در وزارت دریاداری و پارلمان انگلستان در زمینه ضرورت تهیه نفت مباحث فراوانی وجود دارد، همه می‌دانستند چه بخشی از محافل بریتانیا با دولت این کشور بر سر تسلط بر نفت ایران با هم رقابت می‌کنند و منافع و مصالح ایران را قربانی سود نامشروع خود می‌نمایند. در مطبوعات ایران نوشته می‌شد به واسطة تلاش‌های سر وینستون چرچیل وزیر دریاداری بریتانیا، دولت انگلستان عمده سهام شرکت نفت انگلیس و ایران را خریداری کرده است؛ به نقل از مطبوعات خارجه نوشته می‌شد دولت انگلستان دو میلیون و دویست هزار لیره پرداخت کرده و اغلب سهام این شرکت را خریداری نموده است، «انبار و محل تصفیه و کارخانجات آن در جزیرة عبادان یا آبادان در مصب رود کارون خاک ایران است و به این واسطه بحریّة انگلیس از حیث نفت آسوده شد. نظر به معاهده 1907 میلادی تمام معادن بی‌شمار نفت ایران در منطقة بی‌طرف واقع شده و انگلیسی‌ها مشغول هستند این منطقه را هم از بی‌طرفی خارج نموده جزو منطقه خود داخل نمایند.»⁽¹⁾آری، حتی عین‌السلطنه‌ای که در الموت نشسته بود، نسبت به مسئله نفت حساسیت نشان می‌داد، آنگاه چگونه ممکن بود رئیس به اصطلاح دولت ملّی کرمانشاه به این مهم آگاهی نداشته باشد؟ به گمان ما نظام‌السلطنه مأموریت داشت صادق‌ترین نیروهای ایران را در غرب کشور مشغول دارد تا انگلستان با آرامش به

غارت منابع نفتی کشور ادامه دهد، به عبارت بهتر او نیروهای ایران را از منطقه زرخیز خوزستان که به شدت توسط انگلیس استثمار می‌شد، به غرب کشور منحرف کرد. خزعل هم که در خوزستان مشغول صیانت از منافع بریتانیا بود، آن طرفتر در پشتکوه لرستان هم بریتانیا متحدی نیرومند داشت؛ بنابراین هیچ خطر عاجلی منافعش را تهدید نمی‌کرد.

در این میان امیرمفخم همدانی «کُشندة سیدجمال‌الدین واعظ که از اشخاص پست فطرت روس‌پرست است»، با روس‌ها همداستان شد و آنها را وارد همدان کرد. حکومت همدان هم به این امیرمفخم داده شد.⁽¹⁾حمله روس‌ها به همدان و قزوین باعث شد روابط پستی و تلگرافی ولایات جنوب و غرب کشور با مرکز قطع شود. در تهران به دلیل وضعیت پیش آمده، مستوفی‌الممالک استعفا داد و شاهزاده عبدالحسین‌میرزا فرمانفرما به ریاست‌وزرایی نایل آمد. وقتی فرمانفرما آمد، در تهران حکومت نظامی اعلام شد، قزاق‌ها بر شهر تسلط یافتند، از آن سوی، شاه از شهر خارج شد و به فرح‌آباد رفت. در بیست و هفتم صفر سال1335، درست دوازده روز بعد از تشکیل دولت فرمانفرما و همزمان با سیاست جلوگیری از گسترش بحران‌ها، علمای اصفهان تلگرافی به این مضمون خطاب به او فرستادند:

حضور حضرت اشرف آقای رئیس‌الوزرا دام اقباله العالی؛ بعد از عرض تبریک و تشکر از این موهبت عظمی زحمت افزاست که تمام اقدامات و اهتمامات این جانبان و عموم اهالی اصفهان به ملاحظة همراهی و اطاعت دولت محبوب خودمان بوده و هست. چنانچه نظر دولت به اصلاح تعلق گرفته و حفظ استقلال را منوط به آن دانسته‌اید اهالی اصفهان هم در اطاعت حاضر و به بعضی ملاحظات که از نظر مبارک دور نیست، توجهی بفرمایید که قشون اجانب در هر نقطه هستند متوقف باشند و به طرف اصفهان حرکت ننمایند تا کاملاً بتوان جلوگیری از کلیه هیجان‌ها نموده عموم ملّت دعاگو باشند. شیخ‌نورالله [اصفهانی]، شیخ‌جمال‌الدین کلباسی، محمدحسن موسوی.⁽²⁾

دیگر اینکه روابط کمیته مرکزی حزب دمکرات با شعباتش قطع گردید، «بهت شدیدی کارکنان ملت را فراگرفت و روس‌ها در دهات اطراف راه، هر کجا صدای تیری شنیدند یا بهانه دیگر به دست آوردند از کشتن مردها و شکم دریدن زن‌ها و سر بریدن اطفال و انواع بی‌رحمی دریغ نداشتند.»⁽¹⁾انگلیسی‌ها هم در این جنایات مشارکت داشتند، میگفتند یک طفل چهارده‌ساله، انباری متعلق به انگلیسیها را آتش زده و صدها پیت بنزین و مهمات را نابود ساخته است. او را دستگیر و محاکمه کردند، متهم گفت این کار را خود کرده و تصمیم شخصی‌اش بوده است؛ زیرا آنان اجنبی‌اند و به ایرانیان صدمه میزنند. انگلیسی‌ها این نوجوان را تیرباران نمودند.⁽²⁾در همین اوضاع، فرمانفرما در نخستین اقدام تلگرافی به یکی از رؤسای اعتدالیون ارسال کرد و نوشت بیش از این فریب دمکرات‌ها را نخورد و به تهران مراجعت نماید.⁽³⁾فرمانفرما می‌خواست با بعضی تغییرات، قراردادی را که در دورة مستوفی می‌خواستند با روس و انگلیس منعقد کنند و همه به نفع ایران بود، به مورد اجرا گذارد. اما این بار دیگر دولتین موافقت نکردند،⁽⁴⁾بالاتر اینکه گروه به اصطلاح ملیون با طرح او به شدت مخالفت ورزیدند و زمینه سقوط وی و استقرار سپهسالار را مهیا ساختند.

قبل از ادامه بحث باید گفت دولت ایران از ابتدای امر و به دنبال وقوع جنگ، روشی بسیار غلط در برابر ماجراجویان و بحران‌سازان داخلی و خارجی در پیش گرفت. دولت ایران خواست در بی‌طرفی خود هم رضایت روس و انگلیس را به دست آورد و هم عثمانی و آلمان را. اما غیرممکن بود بتوان دو دشمن را در یک خانه نگهداشت به طوری که هیچ‌کدام رنجشی پیدا نکنند. دولت ایران بر این نکته وقوف نداشت که نتیجة جنگ عبارت است از تقسیم مجدد مناطق نفوذ اقتصادی و سیاسی؛ ایران یکی از مهم‌ترین حلقه‌های اقتصاد سیاسی جهان بود و امکان نداشت این کشور به حال خود رها شود. انگلیسی‌ها برای حفاظت از منابع نفتی خود در

خوزستان با عثمانی‌ها درگیر بودند، به عبارت بهتر جنگ انگلیس و عثمانی بر سر نفت بود، جنگ بر سر نفت بصره که درست در نزدیکی خوزستان قرار داشت. از آن بالاتر بین‌النهرین کلید تسلط بر کویت بود، پس انگلستان باید بر آنجا تسلط می‌یافت. از آن سوی بین محافل سرمایه‌داری اروپا و کشور عثمانی در باب مقوله امتیازاتی در ایران مثل راه‌آهن، پیوند تنگاتنگی وجود داشت. پیش‌تر گفته‌ایم که خط راه‌آهن عثمانی به درون خاک ایران را کسانی می‌خواستند به انجام رسانند که با سرمایه مالی اروپا مثل دویچه بانک مرتبط بودند، اکثر آنان یهودیان حلقه ادوارد هفتم بودند و البته انگلیسی.⁽¹⁾هم به دلیل نفت و هم به دلیل موقعیت استراتژیک، روسیه و انگلستان و آلمان و عثمانی برای چنگ انداختن بر این کشور، با هم رقابت می‌کردند، اما این‌گونه به نظر می‌رسد که امپراتوری محتضر عثمانی آلت فعلی در دست سرمایه‌سالاران یهودی آلمان بود؛ همان‌طور که امپراتوری فرتوت و رو به موت روسیه حداقل از دوره مشروطه به این طرف، در چاه ویل دسیسه‌های انگلستان در میغلتید. انگلستان از تضعیف موقعیت روسیه منافع فراوانی هم در ایران، هم در قفقاز و هم در اروپا می‌برد، همان‌طور که سایر قدرت‌های بزرگ سرمایه‌داری از تضعیف روزافزون عثمانی بهره‌برداری می‌کردند و به شدت از آن استقبال می‌نمودند. دولت‌های وقت ایران به این نکته توجه نداشتند که اعلان بی‌طرفی یا حمایت از فلان طرف جنگ؛ تأثیری در سرنوشت محتوم و از پیش رقم خورده ایران نداشت، باید جنگ به نحوی از انحا به نفع یکی از قدرت‌های بزرگ امپریالیستی، یا روس و انگلیس و یا آلمان خاتمه می‌یافت، به عبارتی باید موقعیت ایران در شطرنج اقتصاد جهانی مشخص می‌گردید. باید معلوم می‌شد این کشور در مدار منافع کدام قدرت بزرگ سرمایه‌داری می‌گردد، با این حال رویّه‌ای که دولت‌های ایران در پیش گرفته بودند، از کوچک‌ترین بصیرت سیاسی عاری بود.

بهترین راهی که در مقابل دولت ایران قرار داشت این بود که بحران‌سازان را از ادامه فعالیت خود ناامید سازد، اما نکته این بود که دولت وقت ایران مقارن شروع جنگ، یعنی دولت مستوفی را همینان اداره می‌کردند. همان زمان هم بسیاری از

ناظرین می‌گفتند دولت ایران می‌بایست بعد از آنکه یقین کرد جنگ به این زودی‌ها خاتمه نمی‌یابد و وقتی می‌بیند آلمانی‌ها و عثمانی‌ها بنای دسیسه گذاشته‌اند و اقداماتی می‌کنند که مخالف مصالح بلندمدت ایران است؛ و وقتی مجلس و حزب دمکرات و ارباب جراید به صف نخست بحران‌سازان پیوستهاند و مانع از استقرار ثبات و امنیت در کشور می‌شوند، باید حالت فوق‌العاده اعلام می‌کرد و مجلس را تعطیل می‌نمود. اما دولت‌های ایران اجازه دادند کسانی که به نام نمایندة مردم در صحن بهارستان گرد آمدهاند، آتش‌افروزی کنند و درست وقتی اقدامات ضدملی خود را به انجام رسانیدند، خود مجلس را هم تعطیل کردند؛ حال آنکه آن زمان دیگر وجود مجلس ضرورتی غیرقابل انکار به شمار می‌آمد. در نبود مجلس هیچ‌کس نتوانست اهمیت پیشنهادهای قدرت‌های بزرگ را دریابد. فقدان مجلس مهم‌ترین مانع تصمیم‌گیری در سطوح کلان کشور به شمار می‌رفت. عجب اینکه همان گروه اجازه ندادند مجلس چهارم هم به این آسانی‌ها تشکیل شود، آنان وقتی به این امر رضایت دادند که رضاخان میرپنج عملاً بر کشور تسلط یافت.

در همان زمان وقوع جنگ، بسیاری از کشورهای متخاصم، یا کشورهای بی‌طرف مجالس خود را منحل کرده بودند، از نمایندگان فقط به هنگام مشاوره دعوت به عمل می‌آمد و به عبارتی مجلس حالت مشورتی یافته بود که قوه مجریه را کمک کند، نه آن را تضعیف نماید. بسیاری از کشورها به این نکته وقوف داشتند که به هنگام بحران‌های فراگیر، اگر پارلمان به زیان منافع ملّی وارد اقداماتی شد، باید آن را تعطیل کرد.

دیگر اینکه باید جراید تحت ضابطه و مقررات دقیق و لازم الاجرایی درمی‌آمد که تخطی از آن مستوجب عقوبت می‌بود. به قول عین‌السلطنه دولت نباید اجازه می‌داد مطبوعات «این طور [از بیگانه] پول بگیرند و مفسده بر پا نمایند، مردم را به هیجان بیاورند.»⁽¹⁾در همان زمان هم می‌گفتند یکی از مبرم‌ترین کارهای دولت این است که افراد و اشخاص مفسده‌جو و آشوب‌طلب را دستگیر کرده و حبس و توقیف نماید. نیز «بعضی از اشرار را که علناً بر ضد پلتیک دولت و امنیت داخل

[مرتکب] هرزگی و شرارت گردیدهاند، برای حفظ سایر نفوس مملکت و نظام مملکتی و جلوگیری از اغتشاش ما بعد و بی‌طرفی عبرت‌الناظرین بهدار آویخته، اعدام نماید.»⁽¹⁾

مورخ‌الدوله در خاطرات خود به تصریح نوشته است که سفارتخانة آلمان محموله‌های مشکوک وارد تهران می‌کرد. این روایت از سوی برخی دیگر از معاصران هم تأیید شده است. وارد کردن محموله‌های مشکوک منحصر به سفارت آلمان نبود؛ بلکه سفارت اتریش هم در این زمینه اقدام می‌کرد. عین‌السلطنه نقل می‌کند سفیران آلمان و اتریش با یکصد و پنجاه صندوق اسلحه از بغداد وارد ایران شده بودند، همان زمان روس‌ها خبر دادند که باید جلو ورود این محموله گرفته شود. عملیات تحریک‌آمیز دیگری هم صورت می‌گرفت: به طور مثال دکتر پوژون نامی در اصفهان روی بازوی خود شهادتین نوشته بود و در شهر اصفهان میان مردم کوچه و بازار و منازل علما می‌گشت و به عوام‌فریبی و فتنه‌انگیزی مشغول بود. این مرد را باید دستگیر می‌کردند و تبعید می‌نمودند، اما ابداً کسی متعرض این شخص نشد. از سویی کنسول آلمان بدون اینکه به مصالح ایران کاری داشته باشد و فقط در راستای منازعات امپریالیستی کشور متبوعش با انگلستان، در کرمان شروع به هنگامه‌جویی کرد، اما به جای این‌که حکم شود این فرد از روش و رویه خود دست بردارد، یا به جای اینکه «آن چند نفری که باعث این هنگامه و هیجان شده بودند علناً سیاست نموده بهدار» کشیده شوند، اقدامات جانبدارانه هم صورت گرفت.

ایراد بزرگ این بود که عده‌ای در داخل کشور، قتل‌عام فجیع کردها و آذربایجانی‌ها به دست قشون عثمانی را با هلهله استقبال می‌کردند. وضعیت آن سامان از اوّل جنگ بیش‌تر رو به اغتشاش رفت، «هی عثمانی بیاید قتل‌عام کند برود. روس‌ها بیایند قتل‌عام کنند برگردند. باز نوبت عثمانی شود؛ کجا به سر ورشو، لیژ، آنتورپ این مصیبت آمد که ده مرتبه به دست این خصم افتاده به دست خصم دیگر دچار شود.»⁽²⁾

در این شرایط روزنامه‌های پایتخت مردم را از عواقب دسیسه آرایی سفارت‌های خارجی و رجال داخلی مطلع نمی‌کردند. وضعیت روزنامه‌های تهران مثل روزنامة رعد، بعد از هجوم روس‌ها به کشور و نزدیک شدن به تهران به این شکل بود:

از پلتیک داخله هیچ نمینویسد. از تصمیم دولت و تکلیفات کابینه سخن نمی‌راند، نقادی نمی‌کند. فقط تلگرافات داخله است با واقعات جنگ. گویا سایر روزنامه‌های دیگر هم به همین مسلک باشند. پس از خرابی بصره جلوگیری از جراید می‌کنند. آن هم به قوت دیگری است، والّا باز غیرممکن بود.⁽¹⁾در همه جای دنیا اگر جراید باعث امنیت و بیداری و آبادی شد در مملکت ما که برخلاف واقع گردید. جز شر و فساد چیز دیگری از آنها تراوش نکرد.⁽²⁾

تازه بیش از گذشت دو سال از جنگ، سیدضیاء‌الدین طباطبائی به سال 1336 سلسله مقالاتی در روزنامة رعد نوشت و گناه بحران ایران را به گردن مستوفی‌الممالک انداخت که در آغاز حمله روس‌ها به ایران، رئیس‌الوزرا بود. او نوشت شخصاً پیشنهادهایی در مورد عقد یک قرارداد با روس و انگلیس نوشته و روز 19 محرم سال 1334 به رئیس‌الوزرا تقدیم داشته است، اما او توجهی نکرد و فرصت از دست رفت. سیدضیاء مدعی شد طبق استنباط خودش و مذاکراتی که با مقامات روس و انگلیس داشته است، دولتین به دلیل اضطراب از عاقبت وخیم اوضاع ایران، در آن زمان برای هرگونه مذاکرهای آماده بودند و حاضر بودند با اولیای دولت ایران تبادل افکار نمایند. در آن زمان سیدضیاء معتقد بود دولت ایران باید بی‌طرفی را ترک گوید و به جرگه متفقین بپیوندد. دو سال بعد از آن مذاکرات، سیدضیاء نوشت اگر در آن زمان این پیشنهاد پذیرفته شده بود، ایران به آن همه بدبختی و مصیبت دچار نمی‌شد.⁽³⁾

به هر حال هیچ اقدامی صورت نگرفت، در نتیجه در نقاطی که قشون روس عبور می‌کردند، همه غارت، چپاول، آدمکشی و حریق بر پا بود. با وجود اینکه

دولت ایران تلاش می‌کرد در رفع تعدیات روس‌ها به مردم کمک کند، اما در هیچ شهری از شهرهای ایران کوچک‌ترین جنبشی به راه نیفتاد، هیچ‌کس «حتی یک سیلی به صورت یک نفر روس نزد.»⁽¹⁾این در حالی بود که نظام‌السلطنه ادعا داشت علیه روس‌ها وارد نبردی نابرابر شده است، اما کسانی که با او بودند می‌دیدند که چگونه نیروها را تلف می‌کند بدون این‌که نتیجه‌ای عاید شده باشد.

با این وصف بودند کسانی که رویّة دولت را در قبال جنگ نکوهش می‌کردند و البته برای این کار خود، جان خویش را از دست دادند. متین‌السلطنه یکی از اینان بود که در اوایل محرم سال 1334، خط مشی سیاسی خود را در مورد جنگ به رشته تحریر درآورد. او نوشت قشون روس در حال پیشروی به سوی تهران است، واقعیت امر این است که از دولت مرکزی هم کاری برنمیآید. به نظر او سیاست این‌گونه اقتضا میکند که موضعگیری تند و بیهوده را نباید سرلوحه کار خود قرار داد، زیرا این موضوع دشمن را جری تر خواهد کرد. از این قضاوت به هیچ‌وجه طرفداری متین‌السلطنه از روس‌ها مستفاد نمیشود. او مردی بود آزموده و لحظات هجوم روس‌ها به کشور را حدود چهار سال پیش هم به چشم دیده بود. او شاهد بود که حتی در آن زمان که انسجام نیروها بیش از این ایام بود و زمانی که میشد با قدرت‌ها به نوعی بازی کرد تا مانع حمله روس‌ها به کشور شد، مشروطه‌خواهان و به ویژه طیف افراطی آن نتوانستند هیچ کاری انجام دهند؛ پس به طریق اولی اینک وضعیت به مراتب از آن زمان بدتر است و با امکانات کشور به هم ریختهای مثل ایران نمیشد با دشمن درآویخت. او به درستی نوشت دلیل این موضع‌گیری ترس و جبن و مرعوبیت نیست، به دید او باید با سیاست مانع ورود قوای دشمن به تهران شد، زیرا این موضوع لطمات فراوانی به «سلطنت کشور مستقل ایران» میزند.⁽²⁾

همان‌طور که پیش از این گفتیم متین‌السلطنه بر این باور بود تا زمانی که دولت سیاست بی‌طرفی را سرلوحه کار خود قرار داده نباید بهانه به دست دشمن داد و آب به آسیاب او ریخت، اما خطاست اگر تصور کنیم او بر این باور بود که باید کشور را

دودستی به دشمن تقدیم کرد. متین‌السلطنه یک سیاستمدار بود و در سیاست البته عقلانیت در تصمیم‌گیری با ضابطه منافع و مصالح ملی کشور بر هر چیزی اولویت داشت. او ضمن اینکه منتقد سیاست بی‌طرفی ایران بود و میگفت حال که کشور عملاً به اشغال بیگانه در آمده، باید اندیشید حمایت از کدام اردوگاه به نفع مصالح کشور است، اما همیشه استدلال میکرد اگر بناست در این زمینه تصمیمی اتخاذ شود باید دولت آن را رسماً اعلام نماید و تخطی از سیاست رسمی دولت- درست یا غلط- زیان بیشتری در پی خواهد داشت.

متین‌السلطنه مطالب برخی از روزنامه‌های افراطی مثل ستارة ایران را «خودنمایی یا عوام‌فریبی» میدانست و میگفت حتی اگر ملاحظات وطن‌خواهانه هم در بین باشد و اگر اظهار دشمنی علنی با مهاجمین، با علم به این‌که این اظهار مثمرثمر نخواهد بود و بر مشکلات دولت میافزاید، در دستور کار گروه‌های سیاسی واقع شود، این موضع‌گیری «به عقیده ما از مراتب وطن‌پرستی واقعی خارج است.»⁽¹⁾

متین‌السلطنه میگفت تحولات داخلی و زد و خوردهای بیهوده کار را به جایی رسانید که تمام حدود غربی ایران عرصه تاخت و تازِ قدرت‌های بیگانه شد، او میگفت حال باید دید آیا باید فقط تماشاچی بود یا اینکه سیاست درستی در عرصه‌های داخلی و خارجی کشور اتخاذ نمود.⁽²⁾

6. علما: اعلان جهاد و قیام تنگستان

برخلاف گروه بحران‌سازی که هیچ رسالتی جز بر باد دادن ایران در کارنامه خویش نداشت، علما در دوره جنگ اوّل جهانی نقش بسیار تعیین‌کننده‌ای در مبارزه علیه بیگانه ایفا کردند که به اختصار به آن اشاره می کنیم. در عهد مشروطه به طور کلی دو صف متمایز بین مراجع مقیم عتبات دیده میشد: عدهای به پیشوایی سیدکاظم یزدی با مشروطه مخالفت میکردند و عدهای دیگر به رهبری آخوند ملا محمد‌کاظم خراسانی، آقا شیخ عبدالله مازندرانی و حاج‌میرزاحسین تهرانی از این

جنبش دفاع مینمودند؛ البته هرکدام دلایل فقهی خاص خود را داشتند که در جاهای دیگر به آن پرداخته شده و در این دفتر مجال بحث در این زمینه نیست.⁽¹⁾بعد از دوره مشروطه، منسوبین مراجع ثلاث البته بر همان نهج بودند و همان رویه را تعقیب میکردند، اما وضعیت ایران در دورة جنگ جهانی با زمان مشروطه حتی مشروطه دوم تفاوت داشت. در این مقطع روحانیان چندان در مقدرات امور دخالتی نمیکردند، بزرگان مراجع که از مشروطه حمایت مینمودند از دنیا رفته و بازماندگان آنها هم خیلی خود را درگیر مسائل نمیکردند؛ محافل افراطی هم از این امر استقبال می‌نمودند. به واقع آنان برخی از علما را خار راه خود می‌دانستند، پس تلاش می‌کردند از صحنة سیاسی ایران حذفشان کنند، این عمل را بدون کوچک‌ترین بصیرتی انجام دادند و نیروهای سیاسی را از منسجم‌ترین تشکیلات محروم ساختند. آثار این مهم در دوره جنگ اوّل جهانی بیش‌تر ملموس شد. در این مقطع شخص اول مرجعیت آقاسیدکاظم یزدی بود که در نجف اقامت داشت. او رئیس مُسلَّم شیعه محسوب میشد، با این وصف خود را دخیل در مسائل سیاسی نمیکرد، حتی مخالفین دیروزین او رویه‌اش را قابل تمجید میدانستند.⁽²⁾

عامل مهمی که باعث شد بار دیگر روحانیان خود را درگیر مسائل کنند، مسئله جنگ بود. آنان می‌دیدند دشمن خاک کشور را به اشغال خود درآورده و حرث و نسل مسلمانان را به باد فنا می‌دهد. در این ایام غمبار دولت‌های ایران کوچک‌ترین کاری نتوانستند انجام دهند. آنان قادر نشدند جلو هجوم دشمن را بگیرند، نتوانستند استقلال ایران را پاس دارند و به طور کلی کشور را به سوی پرتگاهی عمیق سوق دادند؛ ایران تا سقوط نهایی و افتادن قطعی به دست استعمار فقط گامی فاصله داشت. در این شرایط بود که روحانیان بار دیگر گام به میدان نهادند، آنان برای حفظ کشور از شر تجاوز خارجی به طوری که خواهیم دید، اعلان جهاد کردند. با وصف کارشکنی دولتمردان و با وجود خیانت گروه افراطی سیاستمداران که عامدانه ایران را به سوی هرج‌و‌مرج سوق می‌دادند، مردم به فتاوی و احکام جهاد آنان گردن

نهادند، موجی از شور و حماسه شکل گرفت؛ همان حماسه‌ها کشور را بیمه ساخت و استقلال آن را تأمین نمود. قیام مردم از بوشهر و دشتستان شکل گرفت و به سراسر ایران کشیده شد.

به هنگام آغاز جنگ و نقض تمامیت ارضی کشور، حتی قبل از آنکه دولت خودخواندة نظام‌السلطنه تشکیل شود، علمای ایرانی مقیم عتبات علیه روس و انگلیس اعلان جهاد کردند. سیدمحمدکاظم یزدی مرجع بزرگ شیعه، مساعدت‌های فراوانی به صدور اعلامیه‌ها و فتاوای جهادیه انجام داد، اما خود شخصاً به دلیل کهولت سن نتوانست به جبهه آید. لیکن علمای دیگری بودند که هم به صدور احکام و فتاوای جهادیه پرداختند و هم به جبهه آمدند، بارزترین نمونه‌های آنان عبارت بودند از: شیخ‌الشریعه اصفهانی، سیدعلی داماد، سیدمصطفی مجتهد کاشانی، آیت‌الله خوانساری مرجع تقلید بعدی که به عنوان طلبه مسلح در جبهه حاضر شده بود و عده‌ای دیگر از طلاب. در اسلامبول هم به فتوای شیخ‌الاسلام آنجا علیه انگلستان اعلام جهاد شد. وقتی انگلیسی‌ها بغداد را تصرف کردند- امری که دست نظام‌السلطنه هم به بدیهی‌ترین شکلی در آن دیده می‌شد و در همین رساله به این موضوع اشاره کردیم- یأس بر ایرانیان مستولی شد. درست در این هنگام بود که یک ایرانی به نام عباس خلیلی قیامی بزرگ در شهر نجف به راه انداخت. او توانست حاکم نظامی انگلستان در این شهر به نام کاپیتان مارشال را به قتل رساند و به این شکل انقلاب اوّل بین‌النهرین را شکل دهد. انگلیسی‌ها به انتقام‌گیری برآمدند و پانزده تن را بهدار آویختند، چهار تن را تیرباران و یکصد و هشتاد و چهار تن را به سنگاپور تبعید نمودند. حکم اعدام خلیلی⁽¹⁾هم صادر شد، اما او در حالی‌که زخمی بود به ایران گریخت. متعاقب این اقدام، انقلاب بزرگ بین‌النهرین به رهبری میرزامحمدتقی شیرازی⁽²⁾، مشهور به میرزای دوّم شیرازی روی داد. میرزا فتوا داد علیه انگلستان مقاومت شود و از مسلمانان خواست علیه اشغالگران جهاد نمایند.

ماجرا از این قرار بود که عده‌ای از مردم ابتدا از ایشان استفتا کردند و میرزا حکم

وجوب مطالبه حقوق مردم عراق از اشغالگران را صادر کرد. متن استفتا و جواب میرزای دوّم شیرازی به این شرح بود:

حضور شریف حضرات علماء اعلام و حجج اسلام آیات الله فی الانام ادام الله برکات وجودهم العالی. محترماً عرض می‌شود چه میفرمایید درباره اشخاصی که با دعوی مسلمانی در این ایام تقابل کفر و اسلام در مقام معاونت دول کافر برآمده سراً یا علناً، مالاً یا حیاتاً، و جاناً یداً و لساناً، فکراً یا خیالاً رأیاً و یا اظهاراً، قلماً و یا قدماً علی کُل الاَحوال در سراء و ضَراء به کفار حربی خدمت و به مقاصدشان اعانت می‌نمایند و درباره کسانی‌که به ذریع اعمال و اقوال یا به وسایل پاره‌ای نشریات مجعوله و انتشارات مضره به مرام و منویات اعداء دین مبین و دشمنان اسلام و مسلمین مانند انگلیس و روس و فرانس و ایتالی و هر یک از کفار حربی که با اسلام و مسلمین طرف مخاصمه و محاربه واقعند و امروز در مقابل مسلمانان به عداوت مشهور و به جنگ و خون‌ریزی مشغولند، آنان را ترویج می‌کنند و به دول کافرة محاربه ظاهراً و باطناً مساعدت می‌نمایند، چه حکم دارند و تکلیف مسلمانان با این‌گونه اشخاص چیست؟ مستدعی است به جهت تکلیف مسلمین نسبت به این نوع مردمان حکم‌الله را در صدور و حواشی و صفحه مقابل مرقوم و به اَمهار⁽¹⁾و خواتیم⁽²⁾شریف ممهور و مختوم فرمایید که عندالحاجه، حجت باشد. ان الله لا یضیع اجر من احسن عملاً.

میرزای شیرازی دوّم به استفتای یادشده به این شکل پاسخ داد: «مطالبه الحقوق واجبه علی العراقیین و یستجب علیهم فی ضمن مطالباتهم، رعایه السلم و الامن و یجوز لهم التوسل بالقوه الدفاعیه، اذا امتنع الانگلیز عن قبول مطالبهم. الاحقر محمدتقی الحائری الشیرازی.»⁽³⁾یعنی: مطالبه حقوق بر عراقی‌ها واجب است و واجب است آنان ضمن مطالبات خود، رعایت امنیت و آرامش را بنمایند. متوسل شدن به قوه دفاعی جایز است، اگر انگلیس با تقاضاهای آنان مخالفت کند.

متن فتوای آیت‌الله سیدمصطفی کاشانی به این شرح بود:

بسم‌الله الرحمن الرحیم، چنین کسی که به یکی از طرق مرقومه به کفار حربی مثل روس و انگلیس و ایتالی و فرانسه اعانت نماید، از جمله محاربین با خدا و پیغمبر صلی الله علیه و آله محسوب و ساعی در محو دین خدا و خاموش کردن نور حق خواهد بود و گناه بسیار بزرگی است. قال الله تعالی: ان الذین یحادون الله و رسوله اولئک فی‌الاذلین.⁽¹⁾بلکه دور نیست تقویت و مساعدت دول کافره محاربه به قلم و زبان، اَشَد باشد از اعانت آنان به سیف و سنان و واجب است بر هر مسلمانی که این‌طور اشخاص را در این اعمال شنیعه ردع و منع نمایند و اگر مرتدع نشود واجب است که ایشان تنفر و تبری کنند هر چند پدر و پسر یا برادر یا خویشاوندان باشند و چنان‌که خداوند حمید در قرآن مجید می‌فرماید: لاتَجِدُ قَوْماً یُوْمِنُونَ بِاللهِ وَ الیَوْمِ آلاخِرِ یُوَآدُّونَ مَنْ حَآدَّاللهَ وَ رَسُولَهُ وَلَوْ کَانُوا آبائَهُمْ اَوْ اَبْنائَهُمْ اَوْ اِخْوانَهُمْ اَوْ عَشیرَتَهُمْ.⁽²⁾اَعاذَنَاالله وَ جَمیعَ المُسلِمینَ مِن اَمثال هولاءِ الفَجَرَه المُفْسِدینْ. الجانی السیدمصطفی النجفی الکاشانی عفا الله عنه.⁽³⁾

محمدحسین قمشهای هم فتوایی به این شرح صادر کرد:

بسم‌الله الرحمن الرحیم، شبهه نیست در حرمت اعانت کفار که محارب با مسلمین هستند، بلکه اعظم از کبائر است. بر علما و ارباب منابر و سایر متدینین لازم است موعظه این‌گونه اشخاص و ردع آنها و اگر العیاذ بالله مرتدع نشدند، آن وقت آنچه تکلیف احقر است درباره آنها بیان می‌شود. حرره الاقل محمد حسین القمشه‌ای.⁽⁴⁾

بعد از این فتاوا اغلب روحانیان و عشایر عراق در نبرد علیه انگلستان مشارکت کردند، اینان ابتدا به فتح و ظفر دست یافتند اما بعد شکست خوردند؛ فرزند میرزای شیرازی دوّم دستگیر شد و به ایران تبعید گردید.⁽⁵⁾از آن سوی به دنبال این فتاوای،

نبرد سهمگینی در شهر بوشهر علیه اشغالگران انگلیسی روی داد. رئیسعلی دلواری، زائر خضرخان، ناصردیوان کازرونی و صولت‌الدوله قشقائی دست به قیام علیه انگلیسی‌ها زدند. خبر این جنبش‌ها به زودی به تهران رسید، مدح و ثنای فراوانی از هر سو نصیب کسانی شد که علیه اشغالگران دست به نبرد زده بودند، حتی نقالان قهوهخانهها اشعار حماسی در مدح تنگستانیها سرودند.

به محض اینکه احکام جهادیه علمای عتبات منتشر شد، آنان تلگراف‌هایی هم به رؤسای ایلات و عشایر ایران زدند، اغلب سران عشایر به این تلگراف‌ها که در مورد وجوب جهاد علیه انگلیسی‌ها بود جواب مساعد دادند الا شیخ خزعل؛ بسیاری از علمای مقیم ایران هم این جهادیه‌ها را امضا کردند و از احمدشاه به عنوان پادشاه مسلمین خواستند از ثغور کشور حفاظت کند. طبق این احکام «انگلیس را باید از جنوب و روس را از شمال اخراج کرد.» به گزارش برخی ناظرین «شاید این جهادنامه اسباب انقلابی بشود. اگر هندوستان و افغانستان بلوایی بشود کار انگلیس خراب است.»⁽¹⁾

روز هجدهم شوال 1333، مشهدی علی‌اکبر، کلانتر طایفه ده بزرگی از طوایف بزرگ قشقائی، با سی چهل سوار داوطلبانه به سوی برازجان حرکت کرد تا به جنگ علیه انگلیسی‌ها بپردازد. وی از سوی اهالی مشایعت شد، مردم سینه‌زنان و همراه با دسته موزیک او را بدرقه کردند. علمای فارس از حبیب‌الله قوام‌الملک شیرازی⁽²⁾خواستند در این زمینه به کمک مردم دشتستان بشتابد، اما او پاسخ داد:

خدمت حضرات حجج اسلام، رقیمة شریفه شریعتمداران عالی زیارت شد، اینکه این بنده را نسبت به واقعه بوشهر و مدافعه و مقابله با متجاوزین دعوت فرموده‌اند، قبل از اینکه نامه مبارک برسد نظر به وظیفة وجدانی و ایمانی و نوکری خود تلگرافی به وکلای محترم فارس و دیگری به مقام ریاست‌وزرا عرض نموده و تکلیف خواسته‌ام که هنوز جوابی زیارت نشده است، ولی در این موقع چنانچه فرموده‌اند مراعات مقام نوکری و رسمی خود را نمی‌نمایم. بنده نیز خود را مقید نداشته اطاعت اوامر آن ذوات محترم را فرض و واجب می‌شمارم اما با این عجله که فرموده‌اند مگر خود

بنده تنها با مختصر اجزا که دارم شرفیاب شوم والّا لازم است رؤسای ایلات را بخواهم و در مقام شور و مشورت و تدارکات امر برآیم و این هم دوستانه و مِن غیر تحکم خواهد بود زیرا که آن ساعت که بنده قید نوکری دولت و رعیت را از خودم بردارم تحکمی ندارم عَلی اَیُّ حالٍ سر و جان را نتوان گفت که مقداری هست؛ هر چه زودتر ممکن شود برای شهر حرکت می‌نمایم. حبیب‌الله.⁽¹⁾

به این شکل حبیب‌الله قوام از پیوستن به مردم اجتناب کرد. همزمان در مسجد نو شیراز تجمعی بر پا شد، درست در آن روز بود که خبر رسید ناصردیوان کازرونی صبح و عصر با مردم در مسجد نو حضور می‌یابد و اینان در تدارک تفنگچی هستند تا به برازجان روانه دارند.

برخلاف قوام‌الملک شیرازی، صولت‌الدوله قشقائی آمادگی خود را برای پیوستن نیروهایش به جنبش تنگستانی‌ها اعلام کرد. او نوشت با اینکه اعلان بی‌طرفی ایران را دارای اشکال می‌دانسته اما در آن زمان به احترام حکم دولت مرکزی هیچ حرکتی نکرده است، اما امروز که احکام علما به مقاومت در برابر نیروهای انگلیس صادر شده، او هم آمادگی خود را اعلام می‌دارد:

ساحت مقدس مجلس دارالشورای کبری شیدالله ارکانه، البته اوضاع بوشهر و دشتستان را به خوبی مستحضر می‌باشند. اوّل بهار که شروع به اوضاع جنوب شد هیجان خلق و احکام حجج اسلام را به ملّت و دولت عرض نموده و برای خود تکلیف خواست، حکم و تأکید در حفظ بی‌طرفی فرمودند، با این‌که کمال اشکال را داشت به هر نحو بود اوامر دولت را به انجام رسانیده، حکم جهاد از عموم حجج اسلام رسیده و مردم همه در هیجان می‌باشند که امکان جلوگیری نیست، کابینه هم که مدت‌هاست منحل شده است وکلای محترم که زمام ملّت را در دست داشته حالا که کابینه نیست البته زمام دولت و ملّت را هر دو در دست دارند، استرحام می‌نماید که جواب فوری و تکلیف قطعی بنده را معین فرمایید والّا رشتة امور بالمرّه از کف خواهد رفت. اسماعیل قشقائی.⁽²⁾

به واقع در این دورة تاریخی، قوام‌الملک شیرازی از انگلیسی‌ها حمایت می‌کرد، مقارن حمله روس‌ها به سوی پایتخت، بین قوام‌الملک شیرازی و ژاندارمری نزاع سختی روی داد. به زودی از کازرون کمک‌های فراوانی در اختیار ژاندارمری قرار گرفت، بعد از اینکه خون‌ریزی و آدمکشی از حد گذشت، قوام‌الملک از شیراز خارج شد.⁽¹⁾قوام‌الملک بعد از خارج شدن از شیراز، در قطب‌آباد جهرم سکونت گزید، او از این منطقه شروع به جمع‌آوری نیرو برای بازگشت مجدد به شیراز کرد. دارایی‌های او در شیراز قرار داشت، نیز خانواده او عملاً محبوس شده بودند. همزمان برخی از محلات شیراز غارت شده و خسارات فراوانی به شهر وارد آمده بود. مردم در مساجد اسکان داده شده بودند، برخلاف سال‌های گذشته و علی‌رغم اوضاع جوی شیراز، در آن سال برف سنگینی باریده بود. مردم بیچاره از فرط سرما و کمبود مایحتاج زندگی روزگار بسیار دشواری را می‌گذرانیدند. مردم دسته دسته می‌مردند، بیم آن وجود داشت قوام با نیروهای خود بار دیگر به شهر بازگردد و محلات باقیمانده هم غارت شود.⁽²⁾

تلگرام‌های دیگری از زنجان با امضای اعیان و اشراف و علما و روحانیان آنجا خطاب به رئیس‌الوزرا ارسال شد. متن یکی از این تلگرام‌ها به این شرح بود:

توسط حضرت اشرف شاهزاده رئیس‌الوزرا، حضور عدالت گنجور اعلیحضرت اقدس شاهنشاهی خلدالله ملکه؛ با ازدیاد تقدیم دعاگویی و اطاعت و انقیاد اهالی به اوامر دولت ابد آیت در حفظ بی‌طرفی همواره فریضه ذمه دعاگویان است از اراده علّیه همایونی در تجدید کابینه هیأت دولت و تصمیم و تمایلی که فرموده‌اند تشکر و این نیت مقدس را که عین صلاح ملّت و باعث رفاه مملکت است تقدیس و تبعیت آن را لازم و ازدیاد شوکت و اقتدارات سلطنت همایونی خلدالله ملکه را از خداوند علیّ اعلی به اخلاص عقیدت مسئلت می‌داریم.⁽³⁾

به دنبال این تحولات، خبر می‌رسد که جوانان در شیراز مشغول مشق نظامی هستند، داوطلبان روزهای جمعه و دوشنبه در مسجد نو در حضور علما نطق‌های

بلیغ گوش می‌کردند. در این هنگام میرزاعبدالصمد نامی که منشی کنسول انگلیس در شیراز بود، به هنگام عبور از کوچه مورد اصابت چند گلوله قرار گرفت و مجروح گردید. نوکر او هم تیر خورد و زخمی شد، اما بعد از ساعاتی درگذشت. ایل قشقائی لحظه به لحظه به شیراز نزدیک‌تر می‌شد، اما طبق گزارش‌های واصله تا آن زمان مرتکب عمل خلافی نشده بود.⁽¹⁾همزمان غلامعلی نواب، کارمند کنسولگری انگلیس در بوشهر مورد اصابت گلوله قرار گرفت و به قتل رسید. نواب روز 26 شوال 1333 مطابق با هفتم سپتامبر 1915 به قتل رسید و در آن زمان نایب کنسول بریتانیا در بوشهر بود.

فرماندهی قیام دشتستان با رئیس‌علی دلواری بود. رئیس‌علی دلواری ضابط و کدخدای دلوار فرزند رئیس‌محمد دلواری مردی شجاع و بسیار دلاور بود و در سال 1303 قمری در دلوار زاده شد. در سال 1333 قمری در جنگ بین‌الملل اول پس از اینکه انگلیسی‌ها بوشهر را گرفتند نامبرده برای دفاع از وطن به اتفاق شیخ‌حسین‌خان چاکوتاهی سالاراسلام، ضابط و کدخدای چاکوتاه و زائرخضر‌خان امیراسلام، ضابط و کدخدای اَهرَم برضد انگلیس‌ها قیام کردند و تا سال 1339 قمری مطابق با 1299 خورشیدی با آنان مشغول به جنگ و زد و خورد بودند. رئیس‌علی از حیث شجاعت و دلاوری کم‌نظیر و در دیانت و وطن‌خواهی مردی متعصب و بانفوذ شناخته می‌شد و با سلطة بیگانگان در ایران سخت مخالف بود. او در سال 1333 قمری به تحریک بیگانه به دست غلامحسین تنگکی در سن 30 سالگی شهید شد.

وقتی رئیس‌علی به شهادت رسید مراسم با شکوهی برای او در دشتستان برگزار گردید. شیخ حسین مجتهد و سایر اهالی برازجان مجلس فاتحهای برای او تشکیل دادند، «عموم اهالی برای فاتحه حاضر شدند.» در این حال واسموس جاسوس مشهور آلمانی به سمت بندر احمدی حرکت کرد، درست در چنین حال و احوالی بود که «دو ساعت و نیم به ظهر مانده در حالتی که غلامعلی‌خان نواب ویس کنسول انگلیس به طرف قونسولخانه میرفته است، چند تیر از طرف شخصی که هنوز معلوم نشده کیست، به طرف او خالی شده دو تیر به مشارالیه میخورد فعلاً او را به

منزلش برده مشغول معالجه هستند.» در حالیکه نواب در بستر مرگ قرار داشت، «در بعضی از مساجد [شیراز] هم برای رئیسعلی دلباری⁽¹⁾ختم گذارده‌اند.»⁽²⁾

فاجعه در این بود که رجال سیاسی، احزاب و مطبوعات از حوادث خونباری که در جنوب کشور میگذشت اطلاعی نداشتند و یا اطلاعات خود را در اختیار توده‌های مردم قرار نمیدادند. این بود که مردم کازرون، به جان آمده از ستم انگلیسی‌ها، تلگرامی خطاب به احمدشاه ارسال کردند، رونوشت آن را هم در اختیار مجلسی که اینک دیگر ظاهراً موجود بود و بهواقع وجود خارجی نداشت، ارسال نمودند. رونوشت دیگری از این تلگرام به وزیر داخله، وزیر پست و تلگراف، وزیر عدلیه، حزب اعتدالی، حزب دمکرات، خزانه‌داری و روزنامه‌های عصر جدید و رعد ارسال گردید. متن تلگرام که با امضای «عموم اهالی کازرون» ارسال شد به این شرح بود:

آیا هیچ توجهی به سمت جنوب خصوصاً دشتی و دشتستان و بنادر خلیج [فارس] دارید و میدانید که دو ماه است اهالی دشتستان سینه خود را سپر تیر و توپ تعدیات اجانب نموده و یا به چه جهد و فداکاری جوانان رشید خود را قربان استقلال تاج و تخت کیانی و آب و خاک ایرانی مینمایند؟ آیا هیچ صدای رسای استغاثه مجاهدین که به اقطار و اصقاع ممالک عالم رسیده استماع فرموده‌اند که چه زبان حالی دارند؟ یا هیچ تصدیق میفرمایید که القای کلمه بی‌طرفی و اقدامات لازمه میشود و اغفال اولیای امور چه آتشی به خرمن بزرگواری ایرانیان زد، چه لکه تاریخی به عنصر غیرت و تاریخ شجاعت⁽³⁾نیاکان ما فرود آورد؟ آیا هیچ خبر دارید که ده روز است اهالی کازرون با آن همه بی‌نوایی رجالاً و نسائاً چه محشری اسف‌خیز و چه منظره غم‌انگیز در مصائبی که از انگلیسیان به بنادر فارس وارد آمده دائر کرده‌اند؟⁽⁴⁾هیچ شنیده‌اید که با چه بی‌حیایی دولت انگلیس پرچم دولت ایران را در بوشهر سرنگون، دوائر دولتی را ضبط، گمرکات را در تصرف، دست تعدی و تطاول به ناموس اهالی بنادر دراز، چه سوءاقدامات

رقت‌انگیزی به برادران وطنی شما وارد آورده‌اند؟ آیا میدانید که از بنادر فارس تجاوز کرده و میخواهند به دستیاری خائنین داخلی صفحه جنوب را بمبارده، شیراز را مرکز ایالت آسیائی بریطانیه قرار و بیرق⁽¹⁾دولت می‌شوم خود را بالای چهل ستون اصفهان نصب نمایند؟ آیا این است معنی بی‌طرفی؟ این بود فلسفه "اقدامات لازمه می‌شود؟" ای مبادی عالیه! ای اعضای مجلس مقدس! ای افراد ملّت نجیب طهران! ای ارباب جراید! چه قدر جای شما خالی است که اهالی کازرون زیر سایه مساعدت روحانیان و حسن اقدامات محیرالعقول سردار اسلامی آقای ناصر دیوان با چه جدّی کافی و جهدی وافی خود را برای قربانی کردن در طریق استقلال وطن عازم میدان جنگ [شده] برای فوز شهادت بر یکدیگر تقدم میجویند. چه قدر جای تماشا است که مادران کفن به گردن خود میاندازند و نوعروسان پرده‌گی،⁽²⁾سرود رزم برای دامادان میگویند، پیرمردان، علما، سادات، با قد خمیده و پای پیاده به شرف شهادت مشرف⁽³⁾میشوند، وجدان کائنات تصدیق این حسن اقدام مینماید که اگر بذل مجاهدات فداکارانه دشتستان و کازرون به سرکردگی سرداران ملّی آقای غضنفرالسلطنه، شیخ حسین‌خان [چاکوتاهی] و سرداران اسلامی ناصر دیوان، ضیغم دیوان، هژبر نظام نبود، حالا دولت انگلیس تجدید فجایع⁽⁴⁾قفقاز و مسلمانان آنجا را در فارس معمول داشته بودند. ای مصادر بی‌غرض بی‌طمع ایران دوست! ای وکلای ملّت! آیا هنوز وقت آن نرسیده که تغییر مسلک مرعوبیت داده به نام اسلامیت در مقام بقای استقلال مملکت بر آمده، بیش از این خود را مورد تهاجمات بی‌اساس اجانب نگذاریم. اهالی کازرون و توابع پس از ادراک مصائب حالیه و غربت ایران، با فتاوی مقدسه روحانیان، زندگانی امروزه زاید بر این [را] مردن بی‌شرفانه میدانند؛ از همت امام عصر و اقبال تاج‌وتخت کیانی شاهنشاه اسلام پناه آنچه را دیگران به قول و لفظ ملّت بیچاره را منتظر کرده بودند، فدائیان به فعالیت آن نایل شده مستدعی از مقام مقدس آن

ذوات مقدسه چنانیم⁽¹⁾که به خلاف آن همه مایوسیهای ایام گذشته بذل توجهی فرموده و اقدامات با موقع فدائیان [را] بی‌نتیجه نگذارند.⁽²⁾

خواجه عبدالله ملقب به ناصر دیوان فرزند خواجه حسنعلی که سال‌ها خود و نیاکانش به‌طور موروثی به سمت کلانتری⁽³⁾کازرون برقرار بودند، از رهبران قیام جنوب علیه انگلیسی‌ها به شمار می‌رفت. ناصر دیوان از خوانین و بزرگان ثابت‌قدم فارس بود که برای دفاع از وطن خود در مقابل بیگانگان همیشه آماده و مهیا بود، مکرر برای دفاع از وطن با بیگانگان نبرد کرد و آنان را تار و مار نمود. پس از قرارداد کذایی 1907 که طبق آن روس و انگلیس ایران را بین خود به دو منطقة نفوذ تقسیم کردند، انگلیسی‌ها برای اجرای قرارداد مزبور و توسعة نفوذ خویش عده‌ای نظامی به بوشهر وارد کردند و تصمیم داشتند از آنجا رهسپار شیراز شوند. هنگامی که به نزدیکی کازرون رسیدند ناصر دیوان در مقابل آنها عرض اندام نمود و مانع رفتنشان به شیراز شد. در نبردی که میان او و سپاهیان انگلیس روی داد، ناصر دیوان آنان را سخت شکست داده و مانع رفتن آنان به شیراز گردید.

در جنگ بین‌الملل اول که انگلیسی‌ها به سال 1333 قمری بوشهر را اشغال کردند، تنگستانی‌ها،⁽⁴⁾ناصر دیوان کازرونی و بعد هم اسماعیل‌خان صولت‌الدوله سردار عشایر رئیس ایل قشقائی برضد آنان قیام کردند و با سختی و از جان گذشتگی با انگلیسی‌ها و موافقین آنان وارد نبرد گردیدند. هر چند اینان از هستی ساقط شدند و دار و ندارشان به باد فنا رفت و به استثنای ناصر دیوان که به مرگ طبیعی درگذشت، دیگران یا در میدان جنگ، مثل رئیس‌علی دلواری و یا در زندان قصر رضاخانی مثل صولت‌الدوله قشقائی کشته شدند. اینان نشان دادند که روح وطن‌پرستی و سلحشوری ایرانی با وجود بحران‌های ویرانگری که کشور را به خاک سیاه نشانده بود، نمرده و در صورت ضرورت در راه وطن خود از جان و مال می‌گذرند.

به قول کمره‌ای، یکی از افرادی که با ناصر دیوان همکاری می‌کرد، بازرگانی بود به نام آقا میرزاعلی کازرونی. وقتی نیروهای تنگستانی شکست خوردند وی گریخت و از بیابان خود را به تهران رسانید. دو فرزند او را فرمانفرما بعداً دستگیر کرد و زندانی نمود، خودش هم در زمان وثوق به حبس نظمیه افتاد. کمره‌ای مدعی است وثوق‌الدوله صریحاً به او گفته است «انگلیسی‌ها تقاضای حبس او را نموده‌اند.»⁽¹⁾

جنبش ناصر دیوان تا سالیان بعد هم ادامه یافت، به طور مثال در سال 1336 که با ظهور انقلاب بلشویکی شورشهای منطقهای علیه بریتانیا شدت گرفته بود، خبر میرسید «ناصر دیوان کمارجی» به بوشهر حمله برده تا آن را از دست انگلیسی‌ها خارج سازد؛ او حتی توانست شهر را تصرف کند، اما جهازات جنگی انگلیس شهر را مورد حمله قرار دادند و آن را بمباران نمودند.⁽²⁾ناصر دیوان در سال 1314 خورشیدی در کازرون درگذشت.

زائر خضر‌خان تنگستانی امیراسلام، ضابط و کدخدای اَهْرَم⁽³⁾در جنگ بین‌الملل اول در سال 1333 قمری وقتی که انگلیسی‌ها بوشهر را تصرف کردند، دست به قیام علیه بیگانگان زد. او در دیانت و وطن‌خواهی مردی بود غیرتمند. به اتفاق شیخ‌حسین‌خان چا‌کوتاهی سالار اسلام، ضابط و کدخدای چا‌کوتاه⁽⁴⁾علیه انگلیسی‌ها قیام کرد و تا سال 1339 قمری مطابق با 1299 خورشیدی با آنها مشغول به جنگ و زد و خورد بود و سرانجام در سال 1341 قمری مطابق با 1301 خورشیدی به تحریک بیگانگان به وسیلة یکی از اهالی تنگستان همراه با پسرش سام‌خان کشته شد.

این کمترین تفاوت نهضت جنوب بود با به اصطلاح دولت ملّی نظام‌السلطنه. اگر به واقع اینان ملّی بودند، باید نیروهای خود را به کمک جنبش جنوب اعزام می‌کردند اما نظام‌السلطنه با اعزام نیرو به غرب کشور، سکون و عدم تحرک و تزریق نومیدی و یأس، بین نیروهای تحت امر خود و جنبش جنوب فاصله انداخت. تنها کاری که او توانست بکند این بود که هزاران نیرو را ناامید ساخت و بعد از آن خود

و خانواده به استانبول کوچید و رهبران بحران هم به برلین رفتند. جنبش سراسری جنوب و مرکز ایران علیه انگلیس بی یار و یاور ماند و نظام‌السلطنه هم نیروهای خود را همه به کشتن داد بدون اینکه دستاوردی جز ناامیدی داشته باشد. به واقع نظام‌السلطنه توانست با ایجاد تفرقه بین نیروهای مبارز، خاطر انگلیس را از جنوب و مناطق نفت‌خیز آسوده دارد. خزعل- فامیل او- هم همراه با والی پشتکوه لرستان کمر به خدمت شرکت نفت انگلیس و ایران بسته بودند. اینها همه دست به دست هم داد و موازنه قوا را به نفع اشغالگران انگلیسی خاتمه بخشید.

7. وضعیت نظامی ایران در دوره جنگ

نیروهای ایران چه از حیث نفرات و چه از نظر تجهیزات توان رویارویی با روس و انگلیس را نداشتند، تا آنجایی که به نظام‌السلطنه مربوط می‌شد، قرار هم نبود رویارویی صورت گیرد. در آن ایام نیروهای ایران تجهیزات خود را با شتر حمل میکردند، این بود که در فصل سرما و شروع بارندگی این حیوانات زمین‌گیر میشدند. در چند فرسخی اردوگاه‌های ایرانیان در غرب کشور، اردوی روسیه نفرات و سلاح‌های خود را با اتومبیل به سرعت حمل میکرد، و «ما نتوانستهایم مختصر قورخانه خود را لااقل به دوش اسب و استر بگذاریم که شب در میان صحرا و در آب و گل نماند. بلی این است نتیجه غفلت گذشتگان، این است ثمره خیانتکاری پیشینیان، این است اثر کشمکش حیدری و نعمتی کارکنان امروز ما، و این است نتیجه بی‌لیاقتی ذمهداران امور ما که وزر و وبالش دامنگیر ما شده است.»⁽¹⁾

روزنامة عصر جدید در تحلیلی علت العلل بحران لرستان را نه فقط به دلیل رقابت‌های روس و انگلیس و یا دخالت‌های بیجای آلمانی‌ها، بلکه ناشی از عدم کفایت شخص نظام‌السلطنه ارزیابی نمود:

برای دانستن اسباب و عللی که انتظام لرستان را به این‌طور به یک وقت متلاشی نمود، خیلی راه دور نباید رفت و واقعات آنجا را نه از تحریکات آلمان‌ها و نه از تشبثات روس و انگلیس باید دانست. خلاصه مطلب به طوری که ما اطلاع حاصل

کرده‌ایم این است که آقای نظام‌السلطنه که در حسن تدبیر معروفیت تام ندارند؛ در این مورد به رئیس ژاندارمری بروجرد دستور میدهند که در مقام وصول مالیات عقب‌افتاده چندین ساله الوار برآیند، محرک یک چنین بلیّه هم معلوم است؛ بی‌پولی است. لرها با وجود این‌که به سادگی معروفند مع‌هذا در این موقع عقل‌های خود را روی هم گذاشتند دیدند اگر بخواهند تمام مالیات عقب‌افتاده را بدهند بالغ بر چند صد هزار تومان خواهد شد. این بود که کردند آن اقداماتی را که جزئیاتش را در جراید خوانده‌ایم. هیأت معظمه دولت به طوری که میشنویم در مقام اتخاذ وسایل قاطعی برای تسکین لرستان برآمدهاند و ما مأیوس نیستیم از اینکه در تسریع اعاده امنیت در تمام لرستان هیأت دولت به زودی موفقیت حاصل نمایند.⁽¹⁾

داستان این بود که درست در بحبوحه جنگ، نظام‌السلطنه که پیش‌تر والی لرستان بود، دستور داد مالیات‌های مُعوقه مشتی مردم محروم را یکجا دریافت کنند. این امر فشار زیادی بر مردم وارد ساخت و نشان داد ادعای ملّی بودن نظام‌السلطنه تا چه اندازه بی‌پایه است. مردم لرستان یکپارچه علیه اقدامات مشکوک این مرد رایت طغیان برافراشتند و در نزاع بین نیروهای رئیس به اصطلاح دولت ملّی و مردم لرستان، دو طرف بی‌گناه طعمه مرگ شدند.

این بحران و «داستان حیدری و نعمتی که اکنون بدبختانه به عنوان اختلاف مسلک سیاسی در تمام بلاد ایران جاری است»،⁽²⁾ریشة بسیاری از بحران‌های کشور بود. حال ببینیم ریشة این کشاکش چه بود؟ در ایامی که فرمانفرما والی کرمانشاهان بود، خود را به اعتدالیها بست، وی در ایام حکومت خود مردم را تشویق به عضویت در این حزب میکرد، بنا براین حزب اعتدالی در نواحی غرب کشور قدرت زیادی داشت. از سویی عدهای دیگر به عنوان دمکرات علیه اعتدالیها موضع‌گیری میکردند. این دسته‌بندی‌ها در کرمانشاه اهمیت زیادی داشت، به دلیل اینکه ایلات و عشایر به ویژه رؤسای آنها به دلیل اختلافات شخصی به یکی از این احزاب وارد شده بودند. این دسته‌بندی‌ها و اختلافات شخصی باعث بروز

رقابت‌های شدیدی بین مردم گردید، «مردم مسلحی که بیشتر آنها از اوضاع روزگار به کلی بی‌خبرند از روی طمع و یا به ملاحظه‌ها و خصوصیت‌ها در یکی از این دو دسته داخل گشته به جان یکدیگر افتاده‌اند.»⁽¹⁾

حتی بعد از اینکه فرمانفرما از حکومت کرمانشاه معزول شد، رقابت‌های حزبی تأثیر مخربی بر وضعیت منطقه به جای نهاد. در این مقطع آلمانی‌ها به عنوان حمایت از دمکرات‌ها و روس‌ها به عنوان حمایت از اعتدالیها و انگلیسی‌ها تحت نام دفاع از گروهی دیگر از دمکرات‌ها بحران‌ها را به اوج خود رسانیده بودند. بهواقع صحنه سیاسی ایران عرصه زد و خورد جریان‌های سیاسی خاصی بود که قدرت‌های بزرگ بین‌المللی برای پیشبرد اهداف استعماری خود از آنها در نهایت حد ممکن استفاده میکردند؛ ظاهر بحث درگیری احزاب سیاسی بود اما در پشت جدال احزاب، صدور بحران‌های قدرت‌های غربی به ایران را میشد مشاهده میکرد.

حین جنگ و به دنبال اشغال ایران توسط قدرت‌های بزرگ، دمکرات‌ها به دو دسته تقسیم شده بودند، گروهی از آنان که خویش را ضد تشکیلی میخواندند با نام دروغین ژرمانوفیلی با مافیای اقتصادی و سیاسی انگلستان در ارتباط بودند. این تشکیلات با خشونت زایدالوصفی رقیب را از صحنه خارج میکرد و ترور مهم‌ترین ابزار تسلط آنها به شمار میرفت و کمیتة مجازات بازوی عملیاتی آنها، با ایجاد رعب بین مردم مهم‌ترین و کاری‌ترین ضربات را بر امنیت کشور وارد ساخت. برخی از دمکرات‌ها هم به طور سنتی سر در آخور سیاستمداران انگلیسی داشتند و روس‌ها هم اعتدالیها را ابزار پیشبرد سیاست خود در کشور کرده بودند. گروه ضدتشکیلی به دست سیدمحمد کمرهای به دلیل ضدیت با وثوق تشکیل شد. در دورة مهاجرت و تشکیل کابینه نظام‌السلطنه، وثوق از نیروهای در صحنه دعوت کرد به میدان آیند و طبق موازین دمکراسی تشکیلات خود را بار دیگر سامان دهند، در این میان او از بقایای حزب دمکرات که در تهران بودند خواست تشکیلات حزب دمکرات را سازمان دهند. به نظر کمرهای هدف وثوق این بود که «دمکراسی را حقیقتاً از میان ببرد و صورتاً تا مدتی که [دمکرات‌های مورد نظر او] خراب نشده‌اند،

انتفاعاتی ببرد.» او ادامه میدهد: «من هم ایجاد ضد تشکیل نمودم که اقلاً مقصدش خنثی بشود.» کمرهای نقل میکرد که وثوق در دوره اول نخست‌وزیری خود تلاش کرد بین دمکرات‌ها اختلاف اندازد، این امر میسر نشد، اما اندکی بعد باز هم رئیس‌الوزرا گردید، در این زمان به قول او کلیه دشمنان کمرهای را سر کار آورد و «آنچه احتمال دوستی و آشنایی با من داشتند آنها را تهدید به انفصال، اعدام، تبعید و در تبعید اعدام و قدری در حبس [نگاه داشت.]»⁽¹⁾این دوستان کمره‌ای که اعدام شدند، البته یا همانهایی‌اند که آدم کشته بودند و یا کسانی بودند که راهزنی می‌کردند؛ مثل نایب حسین کاشی. از سویی کسانی که تبعید شدند همانهایی بودند که با آدمکشان مرتبط بودند، به طوری که خواهیم دید، بسیاری از مشاهیر قوم با دسته جنایتکاران مرتبط بودند و به واقع به آنان رهنمود می‌دادند.

به هر حال عدهای از رجال نسل دوم مشروطه، با عنوان آلمان دوستی از همان دوره جنگ اول جهانی به تکاپو برآمدند تا اهداف بلند مدت خود را از طریق وسایل ممکن محقق سازند. در این بین عدهای از سوی کمیته ملی ایران مستقر در برلن و استانبول که اولی روزنامة کاوه را منتشر میکرد، به کرمانشاه آمدند و روزنامهای را راه اندازی کردند که سرمایه آن را آلمانی‌ها تقبل کرده بودند. این روزنامه را رستخیز نام نهادند، کسی که این روزنامه را منتشر میکرد جوانی بود به قول دولت‌آبادی «تحصیل کرده و حساس»⁽²⁾به نام ابراهیم پورداوود گیلانی. ابراهیم پورداوود این باستان‌گرای دو آتشه، از دورة جوانی کمک کننده به ایدئولوژی خاصی بود که بعدها بسترهای لازم را برای شکل‌گیری حکومت رضاشاه مهیا ساخت.

نیز درست در چنین ایامی بود که سرهنگ محمدتقی‌خان آذربایجانی مشهور به پسیان که یکی از افسران خوشنام و تحصیلکرده ژاندارمری بود و در این زمان در نزدیکی کرمانشاه در مرخصی به سر میبرد، به منصب حاکم نظامی شهر گماشته شد. پسیان زمانی که نظام‌السلطنه در برابر حملات روس‌ها به مماشات رفتار میکرد و حتی رؤسای ایل سنجابی را که سنگر مقدم دفاع بودند به حال خود رها نموده

بود، دویست تن از افراد سواره و پیاده ژاندارمری را انتخاب کرد و همراه با سلطان حبیب‌الله‌خان شیبانی به قشون معظم روسیه حمله برد و آنها را وادار به عقب‌نشینی کرد. عملیات پسیان که در خانقین اتفاق افتاد باعث شد رهبران قوم و بزرگان شهر به نزد این سردار شجاع روند و از او تشکر نمایند.⁽¹⁾

در این حال پرنس رویس وزیرمختار آلمان که همراه با مهاجرین به قم رفته بود، خود به سمت کرمانشاه حرکت کرد و قبل از عزیمت از لسان‌الملک سپهر مدیر کل وزارت جنگ خواست وقتی وارد تهران می‌شود «با نفوذی که در میان رجال آزادی‌خواه دارد مانع پیوستن دولت ایران به متفقین شود و به توسط دوست خودش شاهزاده نصرت‌السلطنه، دربار و کابینه را از چنین اقدام ناصواب برحذر دارد و خود در طهران با مسیو زمر⁽²⁾دفتر‌دار سفارت آلمان تماس داشته باشد.»⁽³⁾

نیز در این ایام افراد زیر در کرمانشاه به سر میبردند که بهواقع در زمرة رهبران مهاجرین به شمار میآمدند: سیدمحمدرضا مساوات نماینده تهران و شوهر خواهر سیدمحمد کمرهای رهبر گروه ضدتشکیلی حزب دمکرات، میرزاعبدالحسین وحید‌الملک نماینده تهران، میرزامحمدعلی فرزین (کلوپ) نماینده همدان، مشارالدوله شیرازی نماینده فارس، سیدحسن کزازی و عزالممالک اردلان نمایندگان کرمانشاه، میرزااحمد‌خان قزوینی نماینده یزد و شیخ‌رضا دهخوارقانی نماینده تهران.⁽⁴⁾اینان نمایندگان مجلس سوم و نیز اعضای حزب دمکرات به شمار میآمدند. در همین ایام نمایندگان حزب اعتدالی هم وارد کرمانشاه گردیدند، رجل روحانی مشروطه‌خواه سیدمحمد طباطبائی هم آنان را همراهی میکرد. اینان ضمن حفظ حرمت طباطبائی به دلیل کبر سن و پیشگامی‌اش در مشروطة ایران، وی را به سمت ریاست افتخاری خود برگزیدند، اما ریاست قوه مجریه را به نظام‌السلطنه مافی واگذار کردند. مهاجرین دو مسئله را در اولویت برنامههای کاری خود قرار دادند؛ نخست اینکه حقوق آنان چه مبلغ باشد و اینکه این پول را چگونه از آلمانی‌ها

دریافت نمایند.

درست در چنین شرایطی بود که تلگراف‌های جان‌خراشی از غرب کشور به تهران میرسید. در شهر صحنه، متفقین مردم بی‌گناهی را که مشغول کسب و کار خود بودند و برخی به تجارت خویش مشغول؛ دستگیر کردند و با «کمال وحشی‌گری» به اسارت درآوردند. این مردم بی‌گناه را به محلی بردند که جای «آدم‌های شریر و بدکار» بود. زن و بچه‌ها را گرفتند و با «پای برهنه» از ایران خارج کردند؛ «چند صد نفر» از این مردم «در راه از کثرت زحمت و اذیت فوت شدند.» در اراک مردم شرح مظلومیت خود را به رشته تحریر درآوردند، اینان از تعدیات سهم‌الملک به دولت مرکزی تظلم کردند، دو سال بود که او به مردم ظلم میکرد و مردم استغاثه میکردند اما نتیجه‌ای به دست نمیآمد. این سهم‌الملک همان است که به کمک نیروی کذایی نظام‌السلطنه مافی شتافته بود. به هر حال اینان مبالغ گزافی را به زور از ضعفا دریافت میکردند، آنان را غارت مینمودند؛ باز هم استدعا شده بود به فریاد این مظلومان گوش فراداده شود.⁽¹⁾

موضوع دومی که مورد بحث واقع شد این بود که دولتی را به ریاست نظام‌السلطنه شکل دهند، همزمان با این حوادث بار دیگر کشاکش اعتدالی- دمکرات شروع شد. آنان بر سر «حکومت موقتی موهوم» با هم درگیری پیدا کردند. بحث این بود که چه کسانی به عضویت کابینة نظام‌السلطنه در آیند، دمکرات‌ها آشکارا از نظر نیروی لازم بر اعتدالیها برتری داشتند، پس اعتدالیها از مسئولین تشکیلات محلی کرمانشاه خواستند کسی را به نمایندگی آنان وارد هیأت مجریه نماید تا بلکه تعادل قوا یکسره به نفع حریف تمام نشود. نتیجة امر این شد که «ملاحظات شخصی و مراعات‌های حزبی و مسائلی که در برابر مصالح ملکی و در مقابل لزوم فوریت اتمام کارهای اساسی قابل هیچ اعتنا نبود، نگذاشت از وقت پرقیمت استفاده شده باشد.»⁽²⁾البته مقصر اصلی احزاب اعتدالی و دمکرات بودند، اما آنچه مسائل را بغرنج‌تر میکرد این بود که لیدرهای هر دو حزب یعنی سیدصادق طباطبائی رهبر

حزب اعتدالی و سلیمان‌میرزا اسکندری رهبر حزب دمکرات هنوز در همدان اقامت داشتند و وارد کرمانشاه نشده بودند. از سویی شخص نظام‌السلطنه در این بحران‌ها مقصر بود، «اگر نظام‌السلطنه شخص وطن‌پرست با جرئتی بود میتوانست از اغراض خصوصی اشخاص در مقابل مصالح وقت جلوگیری کند، اما نبود و نکرد و وقت بسی پر قیمت به باطل گذشت.»⁽¹⁾

نیرویی که در کرمانشاه جمع آورده بودند با روس‌ها درگیر شد، این نیروها که با همراهی آلمانی‌ها و عثمانیها علیه روس‌ها میجنگیدند، به سرعت شکست خوردند. نیروی شکست خورده وارد قصرشیرین شد، انتظار این بود که حداقل مواد غذایی برای این گروه فراهم شود، اما حتی یک دلجویی از آنان به عمل نیامد. به قول دولت‌آبادی حتی یک «قهوه‌خانه عمومی» هم برای این مصیبت‌زدگان فراهم نیاوردند. زبان‌های فراریان و شکست خوردگان در کام خشکیده بود، در حالی‌که حتی یک پیاله آب گرم در اختیارشان قرار ندادند، «نه این است که به نظام‌السلطنه تذکر داده نشد، بلکه شد و هیچ اثر ننمود؛ در صورتی که زندگی او و خانواده و بستگانش به رفاه بود.»⁽²⁾این بود وضعیت اداره نیرویی که در غرب کشور میزیستند، ایلات و عشایری که با جان و دل برای دفاع از میهن خود از وجود خویش مایه میگذاشتند؛ و این بود نوع مدیریت نظام‌السلطنه.

در همین اوضاع و احوال تشتت بیداد میکرد. اعضای حزب دمکرات که در کمیته دفاع ملی عضویت داشتند، دست به اقداماتی میزدند که ظاهراً ضدنظام‌السلطنه بود، اما به واقع به نفع او تمام می‌شد. اندیشه خطرناک تأسیس جوخه‌های ترور در همین زمان شکل گرفت، عدهای از اینان مصمم شدند حیدرخان عمواوغلی را که در سابق هم با دمکرات‌ها پیوند داشت و اینک در بغداد میزیست وارد ایران سازند. هدف اصلی این بود که حیدرخان را که مردی متهور و بی‌باک به نظر میرسید، وارد کارهای نظامی کنند و علی‌الظاهر به جای نظام‌السلطنه مافی بگمارند. نظام‌السلطنه در برابر روس و انگلیس ملاحظه‌کاری میکرد، عدهای از

مهاجرین حیدرخان را طلبیدند تا عکس او عمل کند. فرماندهان قشون یعنی صمصام‌الملک سنجابی، ابوالقاسم‌خان بختیاری، محمدتقی‌خان پسیان سرهنگ ژاندارمری و اکبرمیرزا فرمانده فوج نادری، نامهای خطاب به حیدرخان نوشتند و آن را به دست فرمانده آلمانی بوپ دادند تا به او برساند. بوپ هم نامه را به نظام‌السلطنه تحویل داد! به زودی معلوم شد که سیدمحمدرضا مساوات طراح این قضیه بوده و او در اندیشه تأسیس جوخه ترور پیشگام بوده است.⁽¹⁾مساوات همان کسی است که با روزنامة افراطی خود همسو با عده‌ای دیگر از همفکرانش، کار را به بحران مشروطه در دوره اوّل کشانید، دوره‌ای که با به توپ بستن مجلس خاتمه یافت. واضح بود طرح تأسیس دولت به دست حیدرخان عملی بود که به شوخی شباهت داشت، نه قحط‌الرجال بود که حیدرخان را از بغداد به ایران آورند و نه اساساً خود حیدر چنین تجربه یا داعیه‌ای داشت. هدف اصلی استفاده از تجربیات او برای تأسیس گروه‌های تروریستی بود، مساوات در این اندیشه خود بالاخره موفق شد، آنگاه که اندکی بعد گروهی از یاران او کمیتة مجازات را تشکیل دادند.

کار به همین جا خاتمه نیافت، برخی از مهاجرین خود را آماده میکردند تا قبای وزارت به تن کنند، عدهای دیگر از نمایندگان مجلس سوم که بیست و یک نفر میشدند، پارلمان تشکیل دادند! این به اصطلاح مجلس تصویب میکرد که حقوق دریافتی از صندوق آلمانی‌ها را چگونه باید بین نظامیها و غیرنظامیها تقسیم کرد. جالب اینکه در آن صندوق پولی نبود تا تقسیم شود، اگر هم اندکی پول وجود داشت برای مصارف نظامی بود و نه پرداخت حقوق به اصطلاح نمایندگان مجلس خود خوانده. خلاصه اینکه «بالجمله چند روزی نظام‌السلطنه و وزرا و وکلای او مشغول دولت‌سازی و سفیر فوق‌العاده به استانبول و به برلن فرستادن بودند و عملیات آنها در نظر اشخاص از آنها کم هوا و هوس‌تر؛ راستی خنده آور و تأسف‌انگیز بود.»⁽²⁾

در همین شرایط بود که اردوی دیگری به این نیروها اضافه شد. بخشی از اینان

نمایندگان مجلس شورای ملی بودند از حزب دمکرات که رهبر آنان سلیمان‌میرزا اسکندری بود. عده‌ای به صف مهاجرین پیوستند. اسکندری در عین حال رئیس ایرانی کمیته دفاع ملی هم به شمار میآمد. سیدحسن مدرس نماینده تهران دیگر عضو این گروه بود. شیخ حسین استرآبادی نماینده استرآباد، میرزامحمد صادق طباطبائی نماینده تهران، میرزاقاسم‌خان تبریزی مشهور به صوراسرافیل که نماینده آذربایجان بود و نیز نظام‌الدین حکمت نماینده فارس هم بین اینان دیده میشدند. غیر از اینان که همه نماینده بودند، تعداد دیگری هم بینشان دیده میشد: میرزا‌سلیمان‌خان میکده معاون وزارت داخله، سردار سعید افشار، عبدالحسین‌خان گیلانی و برادرش سردار محیی گیلانی و از همه مهمتر میرزاکریم‌خان رشتی.⁽¹⁾در این زمان میرزاکریم‌خان سی و چند سالی سن داشت، پیش‌تر هم گفتهایم از خانوادهای محتشم بود که در گیلان زندگی میکرد،⁽²⁾به هنگام حمله به تهران و خلع محمدعلی شاه جزو رهبران اردوی گیلان بود، این بار هم با برادر بزرگ خود سردارمحیی از تهران به اصفهان و از آنجا به قصرشیرین آمد. او از همراهان مهاجرینی بود که مسیر طولانی تهران تا آنجا را طی کرده بودند. میرزاکریم‌خان نه از آلمانی‌ها پول میگرفت و نه «مقهور عضویت دو حزب دمکرات و اعتدال و کشمکش‌های شخصی آنها» بود، میرزاکریم‌خان با مرکز مهمتری ارتباط داشت. او پیشنهاد کرد نیروی شکست خورده و متفرق را بار دیگر جمع‌آوری نمایند، اما به این شرط که تا پایان جنگ دیگر صحبت از دمکرات و اعتدالی در بین نباشد، این اندیشه میرزاکریم‌خان بود که در تهران پی گرفته شد و گروه ضدتشکیلی از آن بیرون آمد. نیز طبق پیشنهاد او و دولت‌آبادی باید کمیته دفاع ملی منحل میگردید، جمعیتی به نام مدافعین وطن تشکیل میشد و نظام‌السلطنه را مجبور میکردند از این جمعیت تبعیت کند.⁽³⁾

میرزاکریم‌خان به سرعت ابتکار عمل را به دست گرفت، او تشکیلات جدید را سامان داد و نظام‌السلطنه هم با او همراهی کرد. قراردادی با همکاری دولت‌آبادی

تنظیم کرد که طبق آن تشکیلات حزبی را در سراسر کشور به طور کلی برچیدند. قرار شد همه عناصر به اصطلاح ملی در همان تشکیلات جمعیت مدافعین وطن دور هم گرد آیند و با هم همکاری نمایند. طبق ماده سوم قرارداد:

از تاریخ امضای این ورقه تا انقضای مدت این معاهده تشکیلات فرقتین اجتماعیون اعتدالیون و دمکرات ایران متروک و تأسیس هر قسم فرقه و کمیته به هر اسم و عنوان از طرف آنها ممنوع بوده همچنین جمعیت‌ها و کمیته‌هایی که سابقاً تشکیل یافته است منحل شده تمام اعضای این دو فرقه و سایر دسته‌های متفرق آنها به نام جمعیت مدافعین وطن مجمتع و تشکیل خواهد شد.⁽¹⁾

این قرارداد در بیست‌ویکم جمادی‌الاولی سال 1334 در قصرشیرین تنظیم شد، اما اکثریت حاضرین با این طرح مخالفت کردند. از سویی نظام‌السلطنه هم نسبت به دولت‌آبادی و میرزاکریم‌خان بدگمان شد، او اندیشید که شاید این قرارداد نقشهای است برای کوتاه کردن دست او از امور. اعتدالی‌ها و دمکرات‌ها هم نگذاشتند این طرح انجام گیرد، در نتیجه همه‌چیز به هم خورد.⁽²⁾با این وصف طرح یاد شده همان‌طور که گفتیم در تهران پیگیری گردید و چندماهی بعد از این جلسه جوخه ترور گروه یادشده موسوم به کمیتة مجازات هم تأسیس شد.

یکی دیگر از اعضای اردو عبارت بود از نظرعلیخان سردار نصرت که از سرکردگان مشهور لرستان به شمار میآمد و خود را والی پیشکوه میخواند. او با والی پشتکوه یعنی غلامرضا‌خان رقابت داشت، کفایتش هم بیشتر بود اما با نظام‌السلطنه کدورت داشت. غلامرضاخان والی پشتکوه مورد حمایت بریتانیا هم قرار داشت، او با خزعل و شخص نظام‌السلطنه مناسباتی حسنه داشت. به هر حال به‌رغم رشادت‌های ایلات و عشایر در جنگ علیه روس و انگلیس، به دلیل رفتار مرموز و مشکوک نظام‌السلطنه همه نابود و یا پراکنده شدند. فقط برای تشکیل نیروی ژاندارمری قوای دفاع ملی «ملیون‌ها پول» صرف شده بود، تعداد نفرات آن هم بالغ بر ده هزار تن میشد، اما از اینان فقط دو سه هزار تن باقی ماندند که تازه ریاستشان هم بر عهده

کلنل بوپ آلمانی بود، به عبارت بهتر جوانان ایرانی برای منافع نامشروع آلمان و به دلیل رقابت‌های امپریالیستی این کشور با متفقین بر سر تسلط بر منابع نفتی ایران، کشته می‌شدند. قوای مجاهد هم پراکنده گردیدند و دیری نپایید که باقی‌مانده‌هایشان به جانب سلیمانیه رفتند. اعمال خیانت بار نظام‌السلطنه و پراکنده شدن نیروهای به اصطلاح دفاع ملّی، باعث سرخوردگی فراوان کسانی شد که واقعاً برای دفاع از کشور به آنان ملحق شده بودند. کسانی مثل حسین‌خان لله، احسان‌الله‌خان دوستدار و کریم دواتگر هم لابلای افراد این اردو دیده می‌شدند، اینان بعد از شکست اردوی مزبور به تهران آمدند و در اعمالِ جنایتکارانه شرکت جستند و احسان‌الله‌خان به طور خاص به صفوف انقلابیون جنگل نفوذ نمود و جنبش را از درون به شکست کشانید. به روایت دولت‌آبادی، ژاندارم‌هایی که از جبهه برگشته بودند «به واسطه امراض و خستگی و نبودن معالج و لباس و دوا و غذا و عدم توجه دولت و ملّت، دسته دسته تلف می‌شوند! بالاخره این است نتیجه روزگار ژاندارمری بدبخت و فداکاری در راه وطن، الحق ما ایرانیان در این باب خوب مشوقی هستیم...»⁽¹⁾

مقارن همین احوال شبنامهای پخش شد که بعد معلوم گردید از سوی دستة مجاهدین آذربایجانی منتشر شده است، نویسنده این شبنامه هم اسماعیل یکانی بود. متن شبنامه را نظر به اهمیت آن به طور کامل به نقل از دولت‌آبادی نقل مینماییم:

حرف‌های حسابی، به خاطر که و برای چه؟ مشتی مردم بدبخت فلک‌زده از ایرانیان مدتی بود که آرزوی رسیدن موقع انتقامی از دشمنان دیرین و فرصت فکری برای آتیة مملکت خودشان مینمودند، جنگ فرنگ شروع شد سر دشمنان تا اندازهای که میبایست مشغول گردید، آلمان‌ها و اتریشیها و عثمانیها درصدد استفاده از هر شخص هیأتی ملتی دولتی برآمدند، این مردم صاف و صمیمی و ساده‌لوح و بدبخت هم خود را به میان انداخته خیال کردند که به مجرد هیاهویی، اغتشاشی، انقلابی، اختلالی دشمنان قوی‌پنجه‌شان مغلوب، گریبانشان خلاص و آتیه مملکتشان تأمین خواهد شد بدبختانه گول خورده اشتباه کرده غلط رفته بودند. چند دسته ژاندارمری که با هزاران خون دل‌ها تأسیس شده بود به روی دولت یاغی شد،

طاغی شد منحل گردید. مقداری تفنگ و فشنگ و توپ شنیدر و غیره که داشتند به غارت رفت و چپاول گردید و در گرو ماند و به دست دزدان و یغماگران و قطاع‌الطریق افتاد و تلف گشت.

جان جوان‌های با احساس حرارت و فعال و رشید در دریاهای ریگ، در دشت‌های پر از برف یا در زیر دان‌های شرنبل دشمن بی‌هیچ خدمت حقیقی به ملک و ملت خود و به محض هدر از میان رفت بقیة‌السیفشان با هزاران زحمت تحمل ناکردنی که نه سالدات روس در باطلاق‌های «مازوری» و نه عسکر عثمانی در شبه جزیره «سینا» امثال آن مشقت‌ها را دیده خود را به حدود مملکت خویش رسانیده با یک حالت اسفناک فلاکت‌آمیزی به انقراض ملک و ملت خود مبهوتانه تماشا مینمایند دولتشان ضعیف بوده از پا درآمد؛ ملتشان فلک زده بود به هلاکت رسید. از تهران تا کاشان و اصفهان و از قزوین تا همدان و کرمانشاهان از سلطان‌آباد عراق تا بروجرد و خرم‌آباد از شیراز تا کرمان و سیستان اول پایمال خودی بعد لگدکوب بیگانه گردید برای چه و به خاطر که.

همة این گروه بدبخت فلک‌زدة گول خوردة خانه خراب شدة ویلان و سرگردان‌مانده حق همچه سئوالی را دارند از بد‌اخلاق‌ترین مجاهدین تا منزه‌ترین تربیت‌شدگان از وحشی‌ترین کرد تا متمدن‌ترین عالم از بی‌خُبره‌ترین دهاتی تا متمول‌ترین اعیان و اشراف مملکت حتی تا اطفال نابالغ و زن‌های خانه‌نشین حق این سئوال را دارند که برای چه و به خاطر که؟ راحت ما بر هم خورد، امنیت ما سلب شد، حال ما منقلب، استقبال ما تیره و تاریک گردید؛ وضع زندگانی ما بد بود بدتر شد، ملیت ما در معرض تهدید بود دچار خطر گردید، اساس استقلال ما متزلزل بود زیر و زبر شد، دولت ما در مخاطره بود مستأصل و منقرض گردید، برای چه و به خاطر که؟

این همه فلاکت‌ها بر سر ما آمد چرا؟ ویلان شدیم چرا؟ سرگردان شدیم چرا؟ بی‌خانمان شدیم چرا؟ محروم و مأیوس به خرابه‌های قصر پناه آوردیم، از ملیت چندین هزار ساله جز اسمی و از ممالک محروسه جز رسمی باقی نماند، آن هم با وضعی مشوش و با آتیه تاریک و فی‌الجمله با هر فلاکت و سفالت طاقت‌شکن.

هیچ قوّة قاهره، هیچ پنجة آهنین، هیچ قدرت شدادی، هیچ استبداد فرعونی

نمیتواند حق این سئوال مشروع را از ایرانیها سلب نماید. موقع آن نیست که ایرانیان منتظر تفنن حضرت اشرف‌ها، ریا و تدلیس حجت الاسلام نماها، خودستایی اُمرا و سردارهای دروغی، حقه‌بازی‌های شارلاتان‌ها، منفعت‌پرستی اراذل، رجاله‌بازی اوباش، سست عنصری جوان‌های جبون و کم جرئت خاک‌نشین مذلت گزین بی‌همه نوع حقیقت و اخلاق و جسارت بنشینند. تا کی آلت دست این و آن باید شد، تا چند به گوساله‌های سامری باید پرستش کرد و آنها را به مقام معبودیت رسانید، برای چه و به خاطر که؟

هیچ ملت را همچو فلاکت رخ نداده که از حالت طبیعی در نیاید و دیوانه نشود همه ملاحظات را پشت سر نیندازد، گاوسال‌های [گوساله‌های] سامری، رؤسای ناقابل، پیشوایان دروغی را زیر پای خود ننهد. این موقع است که حکمیت مشتی پا‌برهنه است، این موقع است که محکومیت نصیب حکام خود بین منفعت وجدان‌فروش است. در این موقع که ملت‌ها سلاطین خود را از اورنگ برمیاندازند، وزرای خود را از مسند برمیدارند، وکلای خود را کشتار میکنند، بر همه کس و بر همه‌چیز پشت پا میزنند و آن وقت گوشه گلیم خود را گرفته از آب در میآورند، ایرانیان حق دارند و باید بپرسند برای چه و به خاطر که به این روز سیاه افتادیم؟ آیا برای سلامت مملکت و استقلال قومیت خودمان. کو؟ به موجب کدام معاهده؟ آیا به امید مدافعه از تجاوزات دشمن، کو؟ به موجب کدام معاونت مادی و معنوی؟ آیا به آرزوی حفظ تمامیت ملکی وطن، کو؟ به تأمین کدام ضمانت رسمی...آیا به خاطر آلمان‌ها و عثمانیها باز برای چه؟ کدامین معاهده را با دولت ما بستند؟ کدامین قوای رسمی را با هیأت‌های منتخبه ما گذاردند؟ کدامین وعده‌ها را دادند و وفا کردند؟ کدامین حرف را زدند و از عهده‌اش بر آمدند؟ با عین‌الدوله کدام قرار را دادند؟ با مستوفی‌الممالک کدام؟ با کمیته دفاع ملی کدام؟ با هیأت ایکس کدام؟ کمک مالیشان کو؟ صاحب منصبان کافی مقتدر توپ‌های شنیدر و ماکزیم ملیون‌ها پول وافر آنها که وعده میدادند کو و کجاست؟ سیزده هزار تفنگشان که شهرت دروغی در پنج ماه قبل به کرمانشاهان رسیده بود کجا شد؟ افراد ژاندارم‌ها چرا لخت و عور و گرسنه و بی‌فشنگ هستند؟ چرا اسب‌های ژاندارم‌ها از بی‌نعلی چلاق شده؟ چرا اغلب از ژاندارم‌ها بی‌اسلحه

هستند؟ چرا داوطلب‌ها که داخل نظام شدهاند به واسطه نبودن اسلحه و اسباب جای اینکه به میدان جنگ بروند خاکروبه منزل کلنل بپ آلمانی را پاک میکنند و سنگریزهای روی راه قصر را برمیچینند؟ چرا؟ چرا؟ چرا؟ باز برای چه و به خاطر که؟ موقع آن است که ایرانیان بیست و پنج نفر از نمایندگان مجلس را که در قصر جمعند و هیأت مشاوره را که انتخاب کردهاند مجبور کنند این سئوالات را از مراجع لازمه بپرسند اگر چه جواب همه منفی است و حتماً منفی است ولی در نتیجه تکلیف آخری آنها معین خواهد شد و اگر چنانچه خدمتی به ملک و ملت خودشان نمیتوانند بکنند لااقل برای پر کردن جیب دو سه نفر منفعت پرست بیش از این آلت دست اجانب نشده و زیاده بر این متحمل این همه زحمت‌ها و مشقت‌ها و فلاکت‌ها [و] سفالت‌ها نشوند.»⁽¹⁾

لازم به یادآوری است که نویسندة این شبنامه- اسماعیل یکانی- به گروه ضدتشکیلی تعلق داشت.⁽²⁾در این زمان در اصفهان و یزد مردم به شعبه‌های بانک شاهی حمله کردند. در اوایل سال 1916 مطابق با زمستان سال 1294ش. خبر رسید که اوراق تهدید‌آمیز ژلاتینی در عراق [اراک] باعث وحشت عموم مردم شده است. در تهران از مضامین این نامه‌ها اظهار بی‌اطلاعی می‌کردند، اما در این اوراق خطاب به مردم می‌نوشتند از مهاجمین پذیرایی نکنید، یا اگر قادر به این کار نیستید، شهر را تخلیه کرده و زن و بچه خود را بیرون ببرید. می‌نوشتند شهر به زودی بمباران و خراب خواهد شد، این اخبار باعث وحشت مردم می‌گردید، در این زمان شاهزاده عضدالسلطان حاکم عراق [اراک] بود.⁽³⁾

در اسفند سال 1296 «بدون بیان علت و مقصد» بین ارامنه تجهیز شده ارومیه و قزاق‌های آتریاد آنجا درگیری سختی روی داد، در این درگیری عده کثیری از قزاقها مقتول شدند، یک صاحب‌منصب روس به نام کاماروف خود را به قتل رسانید، یک صاحب‌منصب روس دیگر و زن و دو طفل او هم به قتل رسیدند. به دنبال این ماجرا

ادارة قزاق‌خانه مرکزی یک روس را فرمانده آتریاد ارومیه کرد، اما فرمانده مذکور به دلیل این خبر مسافرت خود را به تعویق افکند.⁽¹⁾در اوایل سال 1297 مردم ارومیه دو بار قتل‌عام شدند. بسیاری از مردم به کنسولگری‌ها پناهنده شدند، اما اینان از گرسنگی نیمه جان گردیدند. با اینکه جنگ در شرف اتمام بود اما هنوز آلمانی‌ها دست از سر مردم برنمی‌داشتند. قشون عثمانی هنوز در خاک کشور ترکتازی می‌کرد، ارامنه ایران از ترس جان گریختند، ارمنیان متوحش میل داشتند اسلحه‌ای به دست آورند و مسلح گردند، در برخی جاها عملاً این امر صورت گرفت.⁽²⁾

در مرداد ماه 1297 قشون عثمانی به قول سیدیعقوب شیرازی «فتوحات و تطهیرات خوبی از عساکر کفر و پلید ارامنه و طرفداران انگلیس در ارومیه و سلماس نموده و از هفتاد هزار نفر جمعیت طرف، بیشتر از بیست هزار نفر نتوانستند فرار نمایند و آنها را مخذول و منکوب نمودند...»⁽³⁾

گروه ضدتشکیلی علی‌رغم شعارهای شداد و غلاظ علیه روس و انگلیس، به هنگام این نبردهای عظیم هیچ واکنشی نشان ندادند، هیچ قرینه‌ای که نشان دهد آنان از جنبش مردم جنوب علیه نیروهای انگلیس هم پشتیبانی کنند، دیده نشد. مردم دشتستان و فارس هر روز به خاک و خون می‌افتادند و روحانیون از ایشان به صریح‌ترین وجه ممکن حمایت می‌کردند، اما هیچ گروه و حزب و یا شخصیت سیاسی به طور جدّی از این مقاومت حمایت نکرد. ماههای متوالی به این شکل سپری شد، درست در زمانی که مردم بین‌النهرین علیه اشغالگران انگلیسی دست به جهاد زده بودند، نظام‌السلطنه مافی به کمک انگلیسی‌ها شتافت و در اشغال بغداد آنان را مساعدت کرد. ارگان ضدتشکیلی خیلی دیرهنگام، زمانی که انگلیس جنوب کشور را عملاً تصرف کرده و جنبش دشتستان را سرکوب نموده بود، واکنش نشان داد. در این زمینه هم البته اینان صداقت نداشتند، علت واکنش آنان علیه تجاوزات انگلیس این بود که در آن زمان ریاست‌وزرایی در اختیار فردی از جناح مقابل آنان بود و لاغیر.

در محرم سال 1336 روزنامة ستارة ایران مقاله‌ای درج کرد و در آن نسبت به وضعیت عمومی ایران و به ویژه جنوب کشور هشدار داد. این روزنامه از سست‌عنصری و جبن و ترس و بی‌عملی بسیاری از ایرانیان ایراد گرفت و توصیه کرد مردم برای حفظ کشور و جان و مال و ناموس خود به پا خیزند و بار دیگر مجد و عظمت از دست رفته کشور را احیاء کنند:

ای وزرا و متنفذین و بزرگان ایران، آیا نام بلند و شرافت تاریخی موهوم است؟ آیا اگر اندکی به خود آمده و ساعتی برای روز سیاه مملکت فکر کرده و یک رویّة نجات بخشی برابر خود گذارده و در موقعی به این مهمی کشتی طوفان دیدة این مملکت را از گرداب هولناک نجات و یک نقشه اساسی برای حفظ استقلال مملکت جم، طرح کنید نام شما میانه تمام ملل و دول به بلندی و عظمت مشهور نخواهد شد؟ آیا سائسین بزرگ که وطن خود را از مخاطرات نجات دادند، نام‌شان رطب‌اللسان هر خودی و بیگانه نیست؟ آیا بیزمارک و پطر کبیر و میکادو⁽¹⁾که فقط برای نجات مملکت خودشان رنج برده و بذل جهد نمودند، محبوبیت عامه را دارا نشده و ممدوح عالمیان نگشته‌اند؟ آیا سزاوار است که گفته شود این مملکت با داشتن مردمان کافی مانند مستوفی‌الممالک و مخبرالسلطنه و مشیرالدوله و مؤتمن‌الملک استقلالش متزلزل و آنها با مخاطرات مقاومت ننموده و نجات جنوب ایران را از عهده برنیامدند؟

به قول نویسندة مقاله «اینجاست که باید متنفذین جنوب را به نام خوانده و بالصراحه باید گفت که آقای سردار عشایر این ننگ را چگونه تحمل خواهند نمود که با بودن ایشان انگلیسی‌ها این‌گونه مردم جنوب یعنی آن ملّت ستمدیده را در تحت سلطه خود درآورده و با این فضاحت به آنها سلوک می‌کنند!!»⁽²⁾این مقاله هم نمادی از فریبکاری گروه ضدتشکیلی بود، در این زمان وثوق‌الدوله قدرت را به دست داشت و آنان تلاش می‌کردند به هر نحو ممکن او را فروگیرند، برای این منظور بود که به اغتشاشات دامن می‌زدند.

8. ایران در واپسین دوره جنگ

بعد از سپهسالار تنکابنی، وثوق‌الدوله به ریاست‌وزرایی نایل آمد، دوره حکومت او شاهد یکی از خشن‌ترین مقاطع تاریخی کشور در دورة بعد از مشروطه بود. روزهای آخر سال 1916، وثوق‌الدوله تلگرام رمز مفصلی خطاب به سفارت ایران در برلین ارسال کرد؛ سفارتخانه‌ای که توسط مخالفین پابرجای او اداره می‌شد. در این تلگرام وثوق نوشته بود که دولتین در مورد اجرای قرار و مدارهای سپهسالار اعظم به او سخت گرفته‌اند، اما وثوق در برابر آن تقاضاها ایستادگی می‌کرد و در عوض دولتین تضییقات وارد می‌نمودند. وثوق خاطرنشان کرد دولت آلمان از ایران می‌خواهد بی‌طرفی خود را نقض کند و به نفع آن دولت علیه متفقین وارد جنگ شود، اما دولت ایران چگونه می‌تواند با این شرایط خاص خود وارد چنین جنگی گردد؟ از نواب وزیرمختار ایران در برلین خواسته شده بود به صورت جدّی با آلمان‌ها وارد مذاکره شود و از آنها استفسار نماید که تا چه حد می‌توانند به دولت ایران کمک نمایند؟⁽¹⁾نواب هم بدون اینکه با کنت زیمرمن وزیر امور خارجه آلمان ملاقات کند، و با اظهار اینکه از ابتدا نسبت به کمک آلمان به ایران خوش‌بین نبوده است، به قول وحیدالملک آب پاکی روی دست وثوق ریخت و نسبت به موضوع مورد درخواست او قطع امید نمود.⁽²⁾

بعد از این هم وثوق‌الدوله از وحیدالملک و گروه همراهش در برلین خواست تا با دولت آلمان وارد مذاکره شوند و از آنان تضمین استقلال ایران را بطلبند. پاسخ آلمان‌ها نشان داد آنان کوچک‌ترین اهمیتی به این موضوع نمی‌دهند و نزاع تقسیم حوزه‌های نفوذ اقتصادی در جهان برای آنان بر هر چیزی اولویت دارد. به نوشته وحید‌الملک آلمان‌ها گفتند در صورتی به استقلال ایران بها می‌دهند و تمامیت ارضی آن را تضمین می‌نمایند که ایران به آلمان و متحدین آن متمایل شود و علیه متفقین اعلام جنگ نماید.⁽³⁾

در ژوئن سال 1917 شخص نظام‌السلطنه مافی وقتی ضربات کاری بر کشور وارد کرد، وارد استانبول شد. در همین حین نواب وزیرمختار ایران در برلین نامه‌ای رمزی از تهران دریافت کرد، طبق این نامه وثوق‌الدوله نوشته بود ملّیون ایرانی مقیم تهران از وحیدالملک انتظار دارند در کنفرانس سوسیالیست‌ها در استکهلم شرکت نماید و خواسته‌های ایران را در آنجا مطرح سازد. نواب هم برای رسمیت بخشیدن به این مأموریت به وحیدالملک نامه‌ای رسمی نوشت و او را به عنوان نماینده رسمی دولت ایران روانه این کنفرانس کرد.⁽¹⁾متن نامه به این شرح بود:

خدمت آقای وحید‌الملک عضو مجلس شورای ملّی ایران و نماینده آزادی‌خواهان در اروپا- افتخار دارم خاطر جنابعالی را مستحضر دارم که طبق خبری که از تهران دریافت داشته جنابعالی را در جلسه‌ای مرکب از رؤسای دسته‌جات سیاسی نماینده ملّت ایران انتخاب نموده که به عنوان نماینده ملّی ایران به کنفرانس بین‌المللی سوسیالیست‌ها به استکهلم تشریف برده در مجمع نامبرده تخطیات که به ایران وارد گردیده ذکر و از حقوق حقه و استقلال ایران مدافعه فرمایید. دوست جنابعالی، حسینقلی نواب وزیرمختار ایران در برلن.⁽²⁾

این نامه به دو زبان فارسی و فرانسه نوشته شده بود و تاریخ آن اوّل ژوئن 1917 بود.

در تابستان سال 1917، درست در زمانی که آلمان‌ها هر روز بر پیشروی خود شدت میبخشیدند، کنگره بین‌المللی سوسیالیستها در شهر استکهلم تشکیل شد. دو تن از ایرانیان مقیم برلین یعنی سیدحسن تقی‌زاده و وحیدالملک شیبانی، نامه‌ای طولانی تهیه کردند و به این کنگره فرستادند. آنان وضعیت تاریخی و اجتماعی ایران را برای شرکت‌کنندگان تشریح نمودند. تقی‌زاده و همفکرش به قرارداد 1907 اعتراض نمودند و نوشتند روس و انگلیس با این قرارداد ضربه سهمگینی به ملّت ایران وارد ساختند. سپس بحثی در مورد دخالت‌های ناروای روس و انگلیس در امور ایران به اطلاع شرکت‌کنندگان کنگره رسید، آنان نوشتند که قدرت‌های بزرگ در دوره شروع جنگ اوّل جهانی اعلان بی‌طرفی دولت و شاه ایران را در جنگ نادیده گرفتند و ایران

را به اشغال خود درآوردند. از نطق ژان ژورس لیدر حزب سوسیالیست فرانسه که در اوایل جنگ کشته شد، یاد کردند که در جلسه‌ای در سال 1910 در مجلس فرانسه از ایران و تاریخ این کشور تمجید نموده و خواسته بود کشورهای قدرتمند و بزرگ این کشور را به حال خود رها سازند. تقی‌زاده و وحیدالملک تقاضا کردند معاهده 1907 روس و انگلیس لغو گردد، آزادی سیاسی و اقتصادی ایران به رسمیت شناخته شود، به ایران حق داده شود تشکیلات مالیة خود را داشته باشد، بتواند هرگاه بخواهد بدون اعمال نظر قدرت‌های بزرگ مستشار استخدام نماید، از ثروت‌های خود بهره‌برداری کند و استقلال و تمامیت ارضی ایران به صراحت اعلام گردد. یکی از نکات مطروح در نامه مشترک تقی‌زاده و وحیدالملک این بود که «یکی از علل عُمدة جنگ که در ردیف اوّل قرار دارد، مسلک جهان‌گیری استعمار است؛ جنگ و خون‌ریزی هرگز محو نخواهد شد مگر آن‌که این حرص و طمع‌ورزی یک‌باره مرتفع گردد، چه همین رقابت است که چندین دولت بزرگ را وادار میکند که ملل ضعیف مشرق‌زمین را تحت عبودیت خود درآورده و سپس بدین‌وسیله در نزد ملل مظلومه برای استرداد آزادی مغصوبه به هیجان مفرط احداث و شعله‌های کین و خصومت‌های خطرناک مشتعل گشته و کوشش مینمایند که آتش حرارت خود را در خون ظالمین تجاوزپیشه خاموش نمایند.»

تقی‌زاده و شیبانی نوشتند ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی خود کانون برخورد قدرت‌هاست، «باید این نکته را در نظر آورد که چنانچه امروزه مسئله ایران به یک شکل قطعی که کاملاً برای ایران مساعد باشد حل و تصفیه نگردد، در یک آینده نزدیکی خاک ایران به طور حتم به نوعی که لهستان شد، میدان محاربات خونخوار و خونریز دیگری خواهد گشت.» به نظر اینان یگانه راه رضایت بخش «این است که ایران در آسیای مرکزی همان حالت و مقامی را داشته باشد که مملکت سویس در اروپای مرکزی دارد.»⁽¹⁾

کنگرهای که نامة تقی‌زاده و شیبانی برای آن ارسال شد و ظاهراً خودشان هم در آن شرکت کردند، پیش از این از 28 اوت تا سوّم سپتامبر 1917 در کپنهاگ تشکیل

جلسه داده بود؛ شرکت‌کنندگان در این کنگره تصمیم گرفتند کلیه احزاب سوسیالیست برای جلوگیری از تجاوزگری‌های روسیه اقدام کنند، به همین دلیل این دو هم‌فکر «به نام ملّت ایران» از کنگره خواستند که تصمیم خود را در مورد شکایت این دو تن در باب تجاوزات روسیه به ایران مطرح سازند و از نتیجة جلسه خود آن دو را مطلع نمایند. این بیانیه توسط میرزاعلی‌اکبر خراسانی نویسندة روزنامة ایران ترجمه شده بود، پیش از این مطلب یاد شده توسط وحیدالملک در اختیار محمدحسین صدرائی از اعضای حزب دمکرات قرار گرفت و او هم آن را در اختیار جراید قرار داد و خراسانی پیش از همه آن را ترجمه نمود.

کنگره سوسیالیستها برای این تشکیل شده بود تا به سران کشورهای اروپایی توصیه کند، هر چه زودتر به جنگ ویرانگر و خانمان‌سوز به هر شکل ممکن خاتمه داده شود. آندریو بونارلا رهبر حزب محافظه‌کار بریتانیا، در مجلس عوام مخالفت خود را با این تقاضا اعلام کرد؛ از آن سوی کرنسکی رئیس دولت وقت روسیه هم، مخالفت خود را با تصمیم سوسیالیستها ابراز داشت. کرنسکی اعلام کرد به این دلیل با تقاضای سوسیالیستها مخالفت می‌کند که بر این باور است آنان نمایندة افکار عمومی کشورهای خود نیستند، بلکه این عده نمایندة گروهی خاص از مردم به شمار می‌آیند.

صفر سال 1336 مصادف با وقوع انقلاب بلشویکی در روسیه بود، و این می‌توانست به نفع ایران تمام شود. امّا مقارن آن تحول، در وضعیت کشور هیچ تحول مثبتی روی نداد. اینک انگلیسی‌ها کارهای روس‌ها را هم اداره می‌کردند، پلیس جنوب تا اصفهان گسترش یافت، صاحب‌منصبان انگلیسی هر روز وارد ایران می‌شدند. اما «از همه گرفتاری‌ها بالاتر امر نان و قلت آذوقه و ارزاق است که در تمام ایران روز به روز بر شدت و وسعت خود می‌افزاید. رحمت الهی هم قطع شد. در تمام شهرهای ایران از گرسنگی آدم تلف می‌شود و از هیچ ممری نمی‌توانند آذوقه برسانند. در خود طهران متصل آدم تلف می‌شود.»⁽¹⁾با این‌که در روسیه انقلاب درگرفته بود، اما هفتاد هزار قشون تازه‌نفس روسی وارد شهر ارومیه شدند، دوازده

هزار نیرو وارد رشت گردیدند، «همه قشون‌کشی آنها برای ما یک مشت عاجز مسکین است که از خود زوری نداریم. اهل ایران از گرسنگی متصل تلف می‌شوند باز آن‌قدرها از آذوقة ما باید به مصرف آن پدر سوخته‌ها برسد.»⁽¹⁾وضعیت شهرهای ایران درست بعد از عزل نیکلای دوّم بسیار وخیم‌تر شد. بازار قزوین به دست روس‌ها غارت گردید، همدان را دو بار غارت و چپاول نمودند، شهر ارومیه پس از چند روز نهب و غارت، به آتش کشیده شد. روس‌ها در سراسر بازارها را نفت پاشیدند و کاروانسراها را آتش زدند. در این شهر خسارات فراوانی بر جای ماند، قریب دویست تن از مردم مال باختهای که بدون دلیل به افلاس کشیده شده بودند، دیوانه شدند. تمام مردم شهر گرسنه و برهنه بودند، گفته می‌شد حتی یک ذرع چلوار و چیت برای دفن مردگان و پیراهن زنان یافت نمی‌شود:

این یغمای عاشر و عشرون است، زیرا چندین مرتبه ارومیه دست به دست افتاده. عثمانی آمد پول گرفت، اعانه گرفت، سگ گرفت، گربه گرفت، روس آمد همان‌طور. این هم آخرین مرحمت روس‌ها بود که پس از آزادی، پس از برهم خوردن رژیم قدیم، پس از سرودها و شعرها و دسته گل‌ها که به اتفاق ایرانی‌ها خوانده سر قبر شهدا گذاشتند به سر مردم فلک‌زده ایران می‌آورند. رشته نظم گسیخته شده، صاحب منصب‌ها قوه و قدرت جلوگیری ندارند. سالدات گدای گرسنة از حق بی‌خبر آنچه میل دارد می‌کند.⁽²⁾

در روزنامه‌ها فجایعی را که روس‌ها در ارومیه مرتکب می‌شدند به رشته تحریر درمی‌آوردند، مطالب رقت‌انگیزی که انسان را به درد می‌آورد. می‌نوشتند اشخاصی که دارای مکنت فراوان بودند به نان شب محتاجند و با یک تومان سرمایه تخمه فروشی می‌کنند. بسیار از اشخاص متمول گدایی می‌نمودند، مردمان آبرومندی که مال و منال و خانواده از دست داده بودند، در کوچه‌ها سرگردان بودند، «خداوند لعنت کند روس را که در حال استبداد و آزادی هم به ما صدمه‌اش می‌رسد. اینها هستند که می‌گویند برای حمایت دول صغیرة ضعیفه جنگ می‌کنیم. امپراتور بد

آدمی بود کرنسکی هم برای ما از او بدتر است.»⁽¹⁾

در قزوین هر شب مغازه‌ها غارت می‌شد، شبی نبود که مردم خواب راحت داشته باشند. به طور واضح و علنی می‌رفتند و از حکومت قزوین تقاضاهای شرم‌آور می‌کردند، زنان جرأت نداشتند از خانه بیرون آیند. دکان‌ها همه خالی بودند، کسی حتی جرأت نمی‌کرد با خود کالایی حمل نماید، یا در خیابان پول بشمارد. مردم دارایی خود را در خانه پنهان می‌کردند، روس‌ها باغ‌های انگور مردم را چپاول نمودند، احدی جرأت نداشت با آنان مقابله کند. ارزش منات به شدت در حال سقوط بود، وضع روز به روز بدتر می‌شد.⁽²⁾انگلستان از فرصت به دست آمده از انقلاب روسیه استفاده کرد و نفوذ خود را در ایران تحکیم نمود.

سال 1336 بالاخره دولت انگلستان نامه‌ای رسمی به دولت وقت ایران تقدیم کرد و علناً حضور نظامی خود را در ایران توجیه نمود. سفارت انگلستان از مدیر روزنامة رعد یعنی سیدضیاء‌الدین طباطبائی تقاضا کرد بیانیه آن سفارت را در ارتباط با این موضوع چاپ کند. متن بیانیه به این شرح بود:

ثبوت مسلمه به دست دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان افتاد که تجدید عملیات عُمال خصم در حدود غربی ایران به جایی رسیده که اوضاع اواخر 1915 در این مملکت تجدید یابد. بنابراین دولت مشارالیها خود را مجبور دیده‌اند برای حفظ منافع اهمه خود بعضی اقدامات نظامی به عمل آورند. این تصمیم به دولت ایران اطلاع داده و ضمناً این سفارت توضیح نموده است که اقدامات مزبور به هیچ‌وجه بر ضد استقلال و مصونیت ایران نمی‌باشد. شناختن استقلال ایران و مصونیت مزبور یکی از نکات اهمه سیاست دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان نسبت به ایران می‌باشد و از این تصمیم حالیه همچو بر نخواهد آمد که دوستی قدیمی انگلستان نسبت به ایران تغییری حاصل شده باشد و دولت انگلیس در میل خود برای ترتیب دوستانه مسائل معوقه به طوری که حافظ مصالح مملکتین بوده باشد مداومت داشته و برای این منظور پیشنهادهایی به دولت علّیه ایران نموده است.⁽³⁾

چند روز بعد روزنامة رعد یادداشت سفارت انگلستان را که وزارت خارجه در اختیار مطبوعات نهاده بود به چاپ رسانید. سفارت به این موضوع اشاره کرده بود که دولت بریتانیا «در این اواخر علناً موافقت خود را در موضوع استقلال ایران اظهار داشته» است. دولت انگلستان از دولت وقت ایران خواست «مصالح انگلیس» را با نشان دادن احساسات دوستانه پاس دارد، هشدار داده شد ایران در معرض وضعیت آغاز جنگ اول جهانی است و امروز هم مخاطراتی شبیه آن؛ کشور را تهدید می‌کند و «نظر به مصالح فوق‌العاده دولت همجوار انگلستان در جنوب و به ملاحظة هرج‌ومرج که به واسطه فقدان قوای منظم ممکن است به ظهور رسد دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان حاضر هستند که مساعدت مالی وافری به دولت علّیه نموده و برای ایجاد قوای متحدالشکلی پس از اتمام جنگ برای تمام مملکت که بالاخره قشون جنوب به آن منضم گردد در تحت صاحب‌منصبان خارجه که در خصوص ملیت آنها بعد از این باید بین دولتین موافقت حاصل شود، کمک و مساعدت نمایند و قرارداد انگلیس و روس مورخه 1907 را موقوف‌الاجرا بدانند، تا پس از تشکیل دولت منظمی در روسیه برای الغاء آن رسماً با دولت ایران داخل مذاکره شوند.»

انگلستان پذیرفت که تعرفه گمرکی کالاهای خود را کاهش دهد، به میل دولت ایران در هر کنفرانسی که نمایندگان دول غیر متخاصم شرکت داشته باشند؛ نمایندگان ایران هم حضور داشته باشند. سفارت انگلستان نوشته بود وضعیت ایران حالت اغتشاش یافته است، عثمانی‌ها در مناطق غربی کشور وارد آذربایجان شده‌اند و «جنگلی‌ها تقریباً ارتباط فی مابین انزلی و پایتخت را قطع و ویس کنسول انگلیس و رئیس بانک شاهنشاهی را در رشت توقیف کرده‌اند و در واقع شمال غربی ایران از بحر خزر تا سرحدات عثمانی مغشوش و برای عبور و مرور خصم باز است و این اقدامات که معابر شمالی را فراگرفته و روز به روز نیز کسب شدت و وخامت می‌نماید پایتخت ایران را دچار مخاطره ساخته است.» سفارت انگلستان توضیح داد اولیای دولت انگلستان «برخلاف میل خود در صدد برآمده‌اند که از این اتفاقات که دولت ایران نمی‌تواند یا نمی‌خواهد جلوگیری نمایند خود شخصاً جلوگیری به عمل آورد و بنابراین تصمیم کرده‌اند از سرحد عثمانی استعداد کافی به شمال غربی ایران

اعزام دارند.» در خاتمه این یادداشت آمده بود که دولت انگلستان «با کمال صداقت اعتراف می‌نمایند که این ترتیب موقتی بوده و حتی‌القوه سعی و اهتمام خواهد شد از هر چیزی که مخالف استقلال و تمامیت ارضی ایران و مداخله در امور داخله مملکت باشد احتراز جویند و قشون انگلیس به محض اینکه اوضاع اجازه دهد و در هر صورت در ختم جنگ احضار خواهند شد.»⁽¹⁾انگلیسی‌ها برای این منظور ژنرال دنسترویل را اعزام کردند تا به شمال ایران رود و از آنجا به ضدانقلاب روسیه کمک کند، اما قوای میرزاکوچک‌خان جنگلی در منجیل راه بر او بستند و گفتند هیچ بیگانه‌ای حق ندارد قدم به گیلان نهد، این اقدام با واکنش بسیار دهشتناک انگلیس مواجه شد که در جای خود به آن اشاره خواهیم کرد.

در این حال سیدمحمد تدین ظاهراً با کوچک‌خان اعلام همبستگی کرد. او حتی به رشت هم رفت و مدتی در نزد جنگلیها زندگی نمود. اما جنگلیها «به واسطه بعضی حرکات» به او بدبین شدند و میخواستند نابودش سازند. اما فقط به «واسطه سیادت» او را از رشت اخراج کردند. در بازرسی از تدین و نوکرش، «بعضی نوشتجات» به دست آمد.⁽²⁾تدین وقتی به قوای میرزا رسید، آنها را دعوت به همکاری کرد. جنگلیها از او پرسیدند از سوی چه کسی مأموریت دارد؟ پاسخ داد از سوی حزب دمکرات به او گفته شده است با جنگلیها همکاری نماید. جنگلیها از او پرسیدند که تاکنون چه خدمتی به کشور کرده است که به وکالت از فرقه به نزد آنها آمده است؟ در اینجا آنان به تدین مطلبی را گفتند که اهمیت فراوانی داشت، گرچه ظاهر مطلب این است که امر مهمی نیست. آنان گفتند با احزاب سیاسی کاری ندارند و معیار و ملاک آنها برای همکاری کردن فقط ایرانی بودن است و لاغیر. به عبارت بهتر آنان توضیح دادند برای‌شان مهم نیست کسی که به آنان ملحق میشود چه مسلک و مرامی دارد، مهم این است که شخص او تا چه اندازه درد وطن دارد. چون به تدین از این حیث اعتمادی وجود نداشت دستور دادند به رشت برود. تدین در رشت ماهیت خود را نشان داد و معلوم شد که جنگلیها با بصیرت تقاضای

همکاری او را رد کرده‌اند. او در رشت میخواست تظاهراتی علیه آنان به راه اندازد، لیکن موفق نشد؛ مردم خود جلو او ایستادند. سپس تدین به اردبیل رفت. در آنجا هم کسی به او اعتماد نکرد و در نتیجه بعد از چند روز به رشت بازگشت. به قول کمره‌ای «نمی‌فهمند چه طور شده بود که برگشته بود؛ آیا دیده بود پیش نمیبرد، یا با یک دسته و کسی در آن نزدیکیها ملاقات [کرده] و بر میگردد به رشت.» تدین به تنهایی از رشت به قزوین آمد و یکی از افرادش را به سمت اردبیل فرستاد. جنگلیها به این شخص سوءظن پیدا کردند، در نتیجه او را بازرسی بدنی نمودند. بنا به همان روایت «نوشتهای از او دست میآید که تدین به بعضی نوشته بود که اسباب فساد و اخلال امور جنگلی‌ها را بنماید و از آن کاغذ همچه معلوم شد که تدین از مرکز مهمی مأموریت داشته که اسباب فساد و به هم زدن دستگاه جنگلیها را فراهم آورد. تا به حال معلوم نشده که آن مرکز کجاست؟!»⁽¹⁾این ماجرا در اواخر سال 1296 و اوایل سال 1297 اتفاق افتاد. در اردیبهشت آن سال دیگر معلوم شده بود که تدین همراه با جلیل‌الملک ماهی دویست تومان از انگلیسی‌ها پول میگیرند.⁽²⁾

اندکی بعد از این ماجراها سردار منصور گیلانی و سردار محیی «خیلی مصر و مایل» بودند که به رشت آیند و مشغول خدماتی به جنگلیها شوند. مردی به نام شیخ احمد رشتی میگفت «اصرار دارند که من زودتر بروم رشت و زمینه برای آمدن آنها تهیه نمایم.» او در عین حال از ملاقات خود با وثوق سخن گفت که در حیاط کاخ گلستان اتفاق افتاده بود. وثوق گفت: «بدون جهت جنگلیها را از من متنفر و دور کرده‌اند. من حاضرم که با آنها مساعدت نمایم؛ به این قسم که اجزای دولتی رشت را مناسب با میل آنها معین نمایم و من تا به حال ابداً اقدامی برای انگلیسی‌ها نکرده‌ا‌م و تاکنون تقاضایی از من نکرده‌اند.» او گفت عدهای از «شارلاتان‌ها» به زومر سر کنسول سفارت آلمان گزارش دادهاند عنقریب با معاهدهای که وثوق با انگلیسی‌ها بسته، او سفیر عثمانی را تحویل متفقین خواهد داد. زومر هم نوشته‌های خود را سوزانیده بود، معلوم شد این اقدامات و «تفتینات» کار

مستشارالدوله است که «دروغ سازی و نمامی» را پیشه خود ساخته است.⁽¹⁾

این سردار محیی با دسته کمیتة مجازات مرتبط بود، وقتی شنید خانواده زندانیان، اعدام شدگان و دیگران از نظر مالی در مضیقه هستند، قول داد همراه با چند تن دیگر به اندازه توان شهریه تهیه کنند و به آنان بدهند.⁽²⁾تابستان سال 1297 برای انگلیسی‌ها فصلی بسیار نامطلوب بود. در حالی که قحطی و کمبود نان و بیماریهای واگیر در تهران و سایر شهرستان‌ها بیداد میکرد، جنگلی‌ها شکستهای فاحشی بر اردوی آنان در گیلان وارد میساختند. مرداد آن سال ناظرین شاهد بودند که چهل و یک اتومبیل که نیروهای انگلیسی را حمل میکرد وارد شهر تهران شد. اینان از راه قزوین به تهران آمدند و همه فراریان واحدهای نظامی در زنجان، تبریز و یا رشت بودند، برخی از اینان از دست قوای عثمانی و آلمان میگریختند و عدهای دیگر را جنگلی‌ها وادار به عقب‌نشینی کرده بودند، «شکست فاحشی به آنها و چشم زخمی به وثوق‌الدوله ابن بریطانیه وارد شده و اتوموبیل‌ها از راه شهر به قلهک شمیران رفته‌اند.»⁽³⁾نیز شنیده میشد که روز قبل هم قریب صد اتوموبیل از دروازه‌های تهران وارد شده‌اند. مردم خراسان انگلیسی‌ها را از شهر بیرون میکردند، قوام‌السلطنه هم نتوانست مانع اینان شود. بلشویک‌های عشق‌آباد و ترکستان غلبه کرده و شکستهایی به نیروهای ژنرال مالسون وارد میساختند، از این سوی هم مردم مشهد و سایر شهرستان‌ها و روستاهای خراسان با بریتانیاییها از در خصومت در آمدند، انگلیسی‌ها به ناچار گندم‌های خود را فروختند و گریختند. عدهای از تجار از این موقعیت استفاده کردند، آنان کسانی به قزوین فرستادند تا محصول گندم انگلیسی‌ها را خریداری کرده و «همان تضییق را که انگلیسی‌ها قصد داشتند، حال از دست طمع تجار ایرانی، به مردم وارد خواهد شد.»⁽⁴⁾

روز بیست‌و‌چهارم ذی‌قعده خبر رسید که شیخ احمد رشتی عازم رشت است تا خصومت جنگلیها را از خود رفع نماید. او گفت حاجی‌آقا شیرازی را هم همراه او

بفرستند تا با او بیاید و با سران جنبش جنگل ملاقات کند. شیخ احمد فرستاده شخص وثوق بود. حاجی‌آقا شیرازی در این مقطع تاریخی با برنامه‌های وثوق موافقت داشت، به همین دلیل مخالفینش از مدت‌ها قبل علیه او دسیسه‌چینی میکردند، از جمله اینکه ستارة ایران در شماره 125 خود مطلبی نوشت و او را متهم به فساد اخلاق کرد. حاجی‌آقا به دفاع از خود برآمد و نامهای به مدیر روزنامة ایران نوشت و در آن چنین آورد:

مدیر محترم، البته اعلان به‌عنوان دو وکیل پارلمان را در نمره 125 ستارة ایران به امضای عذرا نام دختر محمودخان نوری خوانده‌اید، اگر چه در مملکتی که بی‌قدرترین چیزها شرافت است، در مملکتی که دولتش هیچ وقت در مقام حفظ و صیانت شرافت و ناموس اهالی نبوده و بالاخره در مملکتی که محکمه و مرجع برای دفاع شرافت نیست؛ دفاع از مقام شرافت بی‌فایده است، ولی چون بنده نه عذرا نام چهارده ساله و نه محمود نوری میشناسم و نه از مندرجات آن اعلان راجع به عملیات آقای آقامیرزارضا‌خان و مدعی‌العموم اطلاعی دارم، مختصر عرض میکنم بنده را همه میشناسند و دامن شرافت بنده هم به این مزخرفات و نسبت‌های بی‌شرفانه یک نفر دزد که در تحت تعقیب است لکهدار نمیشود، حتی همین محیط بی‌شرف نیز مجبور به تصدیق صحت و شرافت من است.⁽¹⁾

این حداقل دوّمین باری بود که مخالفین از دورة مشروطه به بعد به سلاح تهمت علیه حاجی آقا متوسل می‌شدند، بار اوّل در دوره مشروطه که او را تبعة عثمانی خواندند و اینک که به وی اتهامات اخلاقی روا می‌داشتند.

از آن سوی مردم شیراز علیه دخالت‌های نابجای انگلیسی‌ها در مقدرات امور خود بر آشفته شدند، نامهای به تهران نوشته شد که عمق بحران را نشان میداد:

ملت فارس دستگیر و اسیر، کسی قدرت نفس کشیدن ندارد، امید از همه جا قطع مگر ملت طهران کاری کند، به هر کس متوسل شده بگویید که رشته استقلال فارس گسیخته، حزب دمکرات امکان عرض وجود ندارد. دست قدرت خائنین وطن قوی

است. فارس غریب است، جز حضرت آقای ناصردیوان کازرونی ناصر ندارد، اگر علاقمند به استقلال جنوب عموماً و استقلال فارس خصوصاً هستند علاج فوری لازم است، کار از خیالات فیثاغورثی و افکار ارسطاطالیسی گذشته است، تهور، تجاسر لازم دارد، توجه خود را معطوف به فارس دارید والّا از استقلال فارس چشم پوشیده، خصم با قشون خود عملاً الحاق فارس را به هند معرفی مینماید.⁽¹⁾

اینک به وضوح دست آشکار و پنهان بریتانیا در مقدرات امور ایران دیده میشد و کمتر کسی بود که در این واقعیت تردیدی به خود راه دهد. نمایندگانی از بین خیل عظیم مخالفین سیاستهای بریتانیا، «به نام عظمت و ابهت ملت ایران»، از توده‌های مردم تقاضا کردند روز شانزدهم جمادی‌الاولی در میدان توپخانه جمع شوند تا «علیه تجاوزات جابرانه و حق‌شکنانه دولت اسلام‌کش انگلیس که استقلال وطن و شرافت ملی ما را دست‌خوش هوا و هوس خود قرار داده» تظاهرات نمایند و مژده داده شد «یک میتینگ عالی باشکوه از طرف عموم طبقات و تمام احزاب سیاسی ایران داده خواهد شد». از مردم خواسته شد در این میتینگ با «یک متانت جبلی مقاومت اخلاقی خود را در مقابل این اقدامات جانیانه ظاهر و آشکار» سازند. این بیانیه از سوی کلیه احزاب سیاسی و طبقات مختلف مردم با امضای «هیأت مدیره میتینگ» امضا شده بود.⁽²⁾

از آن سوی آقا سیدکمال‌الدین مجتهد از مدیران جراید دعوت کرد و شرحی از مظالم انگلستان اظهار نمود و لایحهای در حرمت خرید ارزاق و «سلف و سلم» قرائت کرد. در بخشی از این لایحه آمده بود:

انگلیس میخواهد عزت مسلمانی ما را به وسیله گرسنگی به ذلت بیشرفی تبدیل نموده رجال حامی اسلام را بنده و غلام و نوامیس مخدرات اسلامی را برده و کنیز ساکنین بریطانیا قرار دهد. این کلمه الهی با اینکه از احکام حقه الهیه است به واسطه عروض بعضی موجبات، این کلمه مباح مبدل به حرمت میشود، از جمله احراض⁽³⁾بر مسلمین

و اتلاف نفوس محترمه از آنها و تسلیط کفر بر اسلام که بر احدی مخفی نیست و هر یک از اینها در شرع مقدس اسلام برای حرمت علت تامه است و رفع حکم‌الناس مسلطون علی اموالهم خواهد بود. علی‌هذا به لسان شرع صادع به صوت رسا میگویم: معامله سلم و سلف کلیه در این زمان به موجبات مذکوره به خارجه و داخله حرام و در حکم محاربه با حضرت ولی عصر عجل الله فرجه میباشد.⁽¹⁾

اواخر سال 1296 شمسی مصادف با 1336 قمری شیخ مرتضی محلاتی علیه تحرکات انگلیس در فارس نامه‌ای خطاب به رئیس‌الوزرای وقت ارسال کرد. متن نامه به این شرح بود:

کپیه ستارة ایران، توسط حضرت اشرف ریاست جلیله وزرا دامت عظمته. ساحت قدس اعلیحضرت قدر قدرت اقدس شهریاری خلدالله ملکه و سلطانه؛ تجاوزات حق‌شکنانة عساکر و مأمورین نظامی بریطانیا در خلیج [فارس] و مداخلات آنها به وسیله تأسیس پلیس در جنوب به قسمی عالم اسلام را جریح و استقلال ایران را متزلزل ساخته که تحمل آن از وظیفه اسلامیت خارج، مکرر از هیأت محترم وزرا تقاضای تصفیه جنوب را نموده نظر به بی‌طرفی و استقرار روابط اقدامی نشده، اینک تلگرافی از طرف هیأت اتحاد اسلام رشت⁽²⁾به عنوان داعی و سایر مراجع⁽³⁾رسید که علاوه از مداخلات جنوب و قیام بر ضد بی‌طرفی ایران در شمال هم به خیال افتاده و عده‌ای از طریق رشت عبور دادند. مستدعی از ساحت اقدس همایونی چنان است قبل از حدوث واقعات غیرمنتظره که جلوگیری آن از قوّة مأمورین دولت خارج باشد، اخراج قشون اجنبی را مطلقاً از داخله ایران امر و مقرر فرمایند که کاملاً اصول بی‌طرفی محفوظ و اسباب اسکات مسلمین و هیجان عامه را توان فراهم نمود والّا تکلیف هر مسلمان ایرانی شرعاً معلوم؛ منتظر امر اقدس ملوکانه است.⁽⁴⁾

در این ایام تنها نیرویی که در غرب کشور با اشغالگران مبارزه میکرد، ایل سنجابی بود. روس‌ها قصد داشتند این نیرو را در هم شکنند و بعد از آن به نیروهای ایرانی و عثمانی حمله برند و از راه کلهر خود را به قصرشیرین رسانند. علی‌اکبر‌خان سنجابی یکی از رؤسای ایل که مهمترین سنگر برای مقاومت علیه روسیه به او سپرده شده بود، از فقدان لوازم دفاعی و نرسیدن جنگ افزار شکوه میکرد، او اعلانی نوشت و به نزد پدرش صمصام‌الممالک فرستاد؛ این اعلان به دیوارهای قصرشیرین نصب شد، تا نه تنها نظام‌السلطنه مافی و فرماندهان نظامی بلکه همة مردم مطلع باشند که اگر تا ده روز دیگر به او جنگ افزار نرسد، بناچار عقب‌نشینی خواهد کرد و در کوه‌ها متواری خواهد گردید، در این حال هنوز معلوم نبود آیا قوای آلمانی با او همراهی خواهند کرد یا خیر؟⁽¹⁾

با سقوط عراق عرب به دست انگلیسی‌ها، نیز خاتمه یافتن آخرین مقاومت‌های ایرانیان در غرب کشور، انگلیسی‌ها به آنجا لشکرکشی کردند. هدف اصلی انگلیسی‌ها سنگر مقدم نبرد یعنی ایل سنجابی بود. انگلیسی‌ها به ایل مزبور حمله بردند، در این حمله از هیچ‌گونه ستمگری خودداری نکردند. صدها زن و مرد و کودک بی‌گناه را به قتل رسانیدند و اموال اینان را به غارت بردند.⁽²⁾به این ترتیب بحث مقابله نیروی دفاع ملّی علیه تهاجم‌های روس و انگلیس برای همیشه از بین رفت. در همین زمان سلیمان‌میرزا اسکندری دستگیر و همراه عده‌ای دیگر به هندوستان فرستاده شد.

ستارة ایران به دلیل دستگیری سلیمان‌میرزا مقالة شدید‌اللحنی نوشت و در آن به انگلستان و سیاست خارجی آن حمله برد. ستارة ایران نوشت:

تحمل این مصیبت عظمی برای یک ملّت با شرف مشکل است، تحمل این ضربتی که به استقلال و حق حاکمیت ما وارد آمده غیرممکن است! باید علاج کرد، باید جبران نمود، باید نماینده محترم و وکیل با شرف ملّت ایران را محترما عودت دهند! اگر نکنند ملّت ایران باید یک مقاومت اخلاقی به خرج داده روابط مادی و

معنوی را کاملاً با انگلستان قطع کند مناسبات خود را با سفارت و با نماینده انگلیس تماماً ببرد، از خرید و فروش و داد و ستد به‌کلی احتراز کند تا دولت انگلیس مجبور شود مرتکبین این عمل شنیع را تأدیب و سلیمان‌میرزا را به وطن خود سالماً عودت دهد!⁽¹⁾

ظاهراً در برابر این اقدام، جنگلی‌ها کنسول انگلیس در رشت را به همراه دو صاحب‌منصب که از قفقاز وارد شده بودند دستگیر نمودند و شرط آزادی آنان را استخلاص سلیمان‌میرزا قرار دادند.

اواخر جمادی‌الاولی سال 1336 ناصرالدین‌میرزا به ریاست کل اداره قزاق‌خانه منصوب شد. در همین ماه جنگلی‌ها کنسول و رئیس بانک شاهی شعبه رشت را به گروگان گرفتند. آزادی این دو تن منوط به آزادی سلیمان‌میرزا اسکندری و عیسی‌میرزا شد که توسط انگلیسی‌ها به گروگان گرفته و به هند تبعید شده بودند.⁽²⁾

در این بین حادثه‌ای روی داد که اندکی امیدواری در محافل ایران تولید کرد، آن حادثه صدور اعلامیة مشهور چهارده ماده‌ای ویلسون بود. در ژانویه سال 1918 ویلسون رئیس‌جمهور امریکا بیانیه‌ای منتشر کرد که در مطبوعات ایران هم بازتاب یافت. در این بیانیه آمده بود که در موقع مذاکرات صلح همه‌چیز باید علنی و شفاف باشد، هیچ قرارداد سرّی و نهانی نباید وجود داشته باشد، حقوق کشورهای مختلف باید محفوظ بماند و کشورها از تجاوز به هم خودداری ورزند. کلیه آبراه‌ها در دریا و اقیانوس باید کاملاً آزاد باشد و عبور و مرور آن به روی کشتی‌ها باز باشد، مگر به حکم قوانین بین‌المللی که می‌تواند این موضوع را لغو نماید. باید در بین کلیه کشورها و ملّت‌ها آزادی تجاری وجود داشته باشد، باید جلو تکثیر تسلیحات کشتار جمعی گرفته شود و تولید سلاح به اندازه حفظ امنیت داخلی کشورها محدود گردد. دعاوی بین دولت‌ها و کشورها در مورد مستملکات به هر نحوی حل‌و‌فصل گردد، کلیه اراضی روسیه از نیروهای خارجی تخلیه شود و اقداماتی که باعث ترقی و آزادی و استقلال این کشور می‌شود مطمح نظر واقع گردد. اراضی بلژیک، فرانسه، ایتالیا، اتریش - مجارستان،

رومانی، صربستان و نقاط دیگر اشغالی تخلیه گردد، بخش‌های ترک نشین امپراتوری عثمانی دارای حق حاکمیت باشند. ملل امپراتوری عثمانی آزاد باشند و بتوانند در مورد حق تعیین سرنوشت خود تصمیم گیرند، تنگه داردانل پیوسته باز و با ضمانت‌های بین‌المللی آزاد باشد. ممالک لهستان باید مستقل گردند و کسانی که لهستانی هستند در خود این سرزمین اسکان داده شوند. ضمانت‌های لازم برای استقلال سیاسی، اقتصادی و تمامیت ارضی دول کوچک و بزرگ داده شود.

روزنامة صدای ایران از دولت ایران می‌خواست همراهی خود را با پیشنهاد ویلسون اعلام دارد، تجار و کسبه هم در تهران عریضهای مفصل تهیه کردند و برای احمدشاه ارسال نمودند، آنها مایل بودند هر چه زودتر دولت ایران تمایل خود را به پیشنهاد ویلسون ابراز دارد.⁽¹⁾وثوق‌الدوله البته در این زمینه اقدام کرد: او برخلاف نظر سفرای دولتین نظر مساعد دولت ایران را به رئیس‌جمهور امریکا اطلاع داد، نیز با اینکه دولتین اولتیماتوم داده و از وثوق خواسته بودند نظارت آنها را بر مالیه تصویب کند، او این تقاضا را رد کرد.⁽²⁾متن نامه وثوق به دولت امریکا به این شرح بود:

متحدالمآل⁽³⁾جناب رئیس‌جمهوری دول متحده آمریکا که بر حسب احساسات عالیه صلح‌طلبی و خیرخواهی راجع به جنگ کنونی به دول متحارب ارسال و به توسط آن جناب دوستانه استظهاری به دولت ایران نیز ابلاغ شده است واصل. دولت علّیه ایران این اقدام عالی مقام و عنوان شایان جناب رئیس‌جمهوری را که ممکن است موجب آرامی عالم و حفظ تمدن و آسایش عالم باشد با کمال مسرت و امتنان تلقی و تقدیر نموده، امیدوار است تأثیرات کامل و حقیقی خود را ببخشد، ارباب سیاست و نامداران طرفین را به بلیاتی که از این جنگ طولانی به حیات ملّی و اجتماعات بشری وارد آمده و به خطرات عظیمی که مستلزم دوام آن تواند گردید، متوجه سازد. دولت ایران که از ابتدای اشتعال نائره جنگ بی‌طرفی خود را با صدق نیت اعلام و در حفظ آن با وسایل ممکنه اهتمام نمود و متأسفانه اعتراضات خود را بی‌ثمر و قسمت‌های مهمی از اراضی خود را میدان مخاصمه دید، هنوز با

نگرانی تمام دوام این کشمکش را با خسارت مادی و معنوی آن که نسبت به وسایل این دولت غیرقابل‌التحمل است مشاهده می‌نماید. یقین دارد که جبران تلفات نفوس و خرابی ممالک و خسارات وارده بر عموم طبقات فقط به وقوع صلح و رفع خصومت بین دول متحارب حاصل نگردیده بلکه نتیجه حقیقی و فایده عام آن در صورتی عاید تواند شد که علل و اسبابی که موجب این همه تلفات و خسارات گردیده تحقیق و معلوم و حصول تضمیناتی که میسر باشد که در آتیه نظیر اینگونه تعدیات و تجاوزات متروک [شود] و قوی و ضعیف در مقام حفظ حقوق و سیادت ملّی و در مقابل قانون عدالت مساوی باشند. اظهار علاقه‌مندی رئیس ملّت بزرگ امریک به تأمین صلح آتیه عالم و اصلاح حال دول بی‌طرف و حفظ اقوام و ملل ضعیفه، دولت ایران را امید و اطمینان می‌دهد که عموم دول بیطرف این اظهار را مغتنم شمرده با مساعدت دولت امریک در استقرار صلح آتیه شرکت یافته استقلال سیاسی و صیانت حدود و حقوق خود را تضمین نمایند و در حس تعاونی که از طرف جناب معظم‌له اظهار شده یک نوع تعهد گرانبهایی دائر به بذل مساعی برای حصول این مقصود مشروع مشاهده می‌نماید. دوستدار از آن جناب جلالت‌مآب متمنی است مراتب فوق را به اطلاع دولت متبوع معظم خود رسانیده احترامات فائقه را قبول فرمایند.⁽¹⁾

این پیام دولت ایران در بهترین شرایط ارسال شد، در این زمان رابطه دولت امریکا با آلمان قطع گردید و همین مقوله تأثیر زیادی در روابط دو کشور بر جای نهاد.

از آن سوی پیش از این رعد نوشت شعار دادن و میتینگ برگزار کردن باعث نابودی پلیس‌جنوب نخواهد شد، اگر این دسته افراد واقعاً به دنبال تخلیه کشور از قشون اجنبی بودند، حداقل می‌بایست قشونی فراهم می‌کردند که امنیت اطراف تهران را عهده‌دار شود؛ نه این‌که ماهها ولایات و ایالات کشور بی‌حکومت مانده و هرج‌و‌مرج و اغتشاش در تمام نقاط کشور مضاعف گردد و بهانه لازم برای قشون‌کشی بیگانه مهیا شود. نوشته شد چگونه می‌توان در مورد پیشرفت قشون انگلیس در خراسان و سیستان سخن به میان آورد حال آن‌که شش ماه است اهالی

مشهد فریاد می‌زنند والی می‌خواهند و دولت مستوفی‌الممالک هنوز نتوانسته‌اند کسی را معرفی نمایند و می‌گویند همین دو روزه کسی را اعزام خواهند کرد؟ متجاوز از دو کرور تومان مال‌التجاره مردم بیچاره اصفهان در فاصله یک ماه غارت شد و اهالی از دو ماه قبل تعطیل عمومی کرده‌اند و در تلگرافخانه متحصن شده‌اند و تقاضای تغییر والی می‌کنند اما هنوز جواب مساعدی به آنها داده نشده است. در این شرایط چگونه می‌توان انتظار داشت پلیس جنوب تشکیلات خود را در آن سامان گسترش ندهد؟ رعد پرسید آیا این روزنامه که جز مقاله نوشتن کاری ندارد باعث بسط نفوذ اجانب شده است یا کسانی که جز استتار حقایق کاری ندارند؟ سئوال شد «چرا آن دسته‌های هنگامه طلب ماجراجو که به غیر از تعیین کابینه و نصب وزرا و دوندگی در کوچه‌های طهران برای جلب منافع شخصی شغلی ندارند مورد ملامت واقع نمی‌شوند.» جواب این است که مستوفی‌الممالک «برای هوس و تفنن بینش»⁽¹⁾جسارت ندارد وزیر مالیه تعیین کند؛ «اگر اهالی ماورای طهران ندانند ولی مطلعین این شهر به خوبی واقف هستند که مقالات هیجان‌آمیز بعضی جراید، میتینگ میدان توپخانه با تحریک کدام مقامات و چه سفارتخانه‌هایی است.»⁽²⁾

این مقاله در پاسخ مطلبی از روزنامة ستارة ایران نوشته شده بود، پس سیدضیاء در پایان مقاله خود نوشت:

ای ورق پارة سیاه در شان و مقام تو همین بس و کفایت می‌کند که طرفدار آمدن بولشویک‌ها به شهر طهران بوده‌ای و کسانی که تو را برای اشاعة افکار خویش خریداری نموده‌اند با پول اجانب و قشون بیگانگان درصدد انقلابی هستید که بلکه آب را بیش از این گل‌آلود نموده و از سرگرم شدن انگلستان در ایران دام ماهیگیری خود را از نو در دریای خون بی‌گناهان بگسترانید. ایران را یک مرتبه دیگر عرصه تطاول و مهاجمات اردوهای تازه‌تری قرار دهید تا بلکه بدین وسیله خویشتن استفاده نموده و تیر آمال را به هدف مقصود برسانند. ای ورق پارة سیاه در معرفی تو و صمیمیت تو نسبت به این مملکت همین قدر بس که با کمال

بی‌حیایی و وقاحت، جنایتکاری‌های ده ماه کابینه امید و نجات⁽¹⁾را مداحی نموده و خویشتن را طرفدار نالایق‌ترین رجال این مملکت قرار داده‌ای. ای ورق‌پارة سیاه که جز ارتجاع وسیله پیشرفت مقاصد اجانب و بر باد دادن ایران عنوان و شرافت دیگری نداری، آنچه نوشتیم شر[ح] ذمه‌ای بود از داستان مصائب ایران و قطره‌ای بود از دریای بدبختی این مملکت که پیشوایان تو برای ساکنین این محیط تدارک دیدند. اکنون پیشوایان تو منتظر پاره شدن حجاب سایر حقایق باشند و بدان وقاحت تو ما [را] مجبور در این پرده‌دری می‌نماید.⁽²⁾

وقتی این مشاجرات قلمی رواج داشت، تحولی مهم که می‌توانست بسیار به نفع ایران تمام شود به وقوع پیوست، این تحول امضای قرارداد صلح جداگانه بین آلمان و روسیه بود، اما مطابق معمول دولت‌های ایران نتوانستند از آن بهره‌برداری نمایند. صلح جداگانه روسیه با آلمان بیش از هر چیز در اوضاع ایران تأثیر فوری بر جای نهاد. در ماده دهم معاهده صلح برست لیتوسک آمده بود:

فرماندهان کل قشون عثمانی و روس اساس آزادی و استقلال و تمامیت خاک ایران را مبنی قرار داده حاضرند قشون خود را از ایران بیرون ببرند. فرماندهان مذکور هر چه زودتر با دولت ایران داخل مذاکرات می‌شوند که جزئیات امر تخلیه را تصفیه و سایر اموری را که برای انجام اساس مزبور ضرور است مقرر دارند.⁽³⁾

ظاهراً در گنجانیدن این ماده سیدحسن تقی‌زاده، حسینقلی‌خان نواب، رضاقلی‌خان نظام‌السلطنه مافی و وحیدالملک شیبانی مؤثر بودند. آنان با مقامات آلمان مذاکره کردند و نمایندگان تام‌الاختیار این کشور توانستند نظرات خود را در برست لیتوسک به مقامات روسیه بقبولانند.

پیش از تشکیل کنفرانس برست لیتوسک، نواب نامه‌ای به وزارت خارجه آلمان نوشت و تقاضا کرد نماینده‌ای رسمی از سوی ایران در جلسات صلح روسیه و آلمان شرکت جوید. در عثمانی کفیل وزارت خارجه این کشور به احتشام‌السلطنه وزیرمختار ایران در استانبول گفته بود تصمیم بر این است که نماینده‌ای از سوی

ایران پذیرفته نشود، می‌گفتند این موضوع یعنی شرکت ایران در مذاکرات صلح، مغایر با بی‌طرفی ایران است! وزارت خارجه عثمانی پیشنهاد کرد دولت ایران تقاضاهای خود را با آنها مطرح سازد و آنان از سوی ایران تقاضاهای یادشده را در کنفرانس صلح مطرح نمایند. در وین هم گفته شد ایران نمی‌تواند به دلیل بی‌طرفی در کنفرانس صلح برست لیتوسک حضور داشته باشد. در پاسخ به نامه نواب وزارت خارجه آلمان هم خاطرنشان ساخت شرکت ایران در این کنفرانس باعث زیان دول بی‌طرف خواهد بود! هم اتریش و هم آلمان گفتند بهتر است ایران تقاضاهای خود را از طریق آنان مطرح سازد.⁽¹⁾گفتیم طبق ماده دهم صلح برست لیتوسک قدرت‌های خارجی باید نیروهای خود را از خاک ایران خارج می‌کردند. این قرارداد در ماه دسامبر 1917 بین روسیه و نمایندگان متحدین امضا شد و مذاکرات در مورد اجرایی کردن آن در ژانویه 1918 در برست لیتوسک آغاز گردید.

مقارن این تحولات و درست در شرایطی که ایران می‌توانست از فرصت به دست آمده برای صیانت از منافع ملّی خود دست به اقدامات جدّی زند، وثوق رئیس‌الوزرای وقت، سیاستی دیگر در پیش گرفت. وثوق امیدوار بود ارتش انگلستان با همکاری نیروهای ضدانقلاب شوروی، این جمهوری نوپا را به زانو درآورد. این در حالی بود که روسیه در سوم مارس 1918 پیمان مشهور برست لیتوسک⁽²⁾را امضا نمود و از جنگ کناره گرفت. بلافاصله نیروهای این کشور از ایران فراخوانده شدند. اینک شمال غرب ایران و مسیر قفقاز به خزر بدون مانعی به روی سپاهیان عثمانی گشوده شد. در تیرماه سال 1297 سپاهیان عثمانی وارد تبریز شدند، میگفتند قشون عثمانی تا پنجاه هزار نیرو وارد کشور کرده‌اند، مردم آن‌قدر از بحران‌هایی که از پس مشروطه آمده بود خسته شده بودند که دیگر موضوعی مثل ارزان شدن نان برای‌شان اهمیت بیشتری یافته بود. در تبریز به دلیل ارزان شدن نان از منی سه تومان به هشت ریال، جشن و سروری بر پا شد.⁽³⁾به واقع عثمانی هم وقتی از جنگ کناره گرفت که همه سنگرها را به انگلستان واگذار کرده بود، اینک

عثمانی بیش از یک امپراتوری رو به اضمحلال، چیزی نبود. جنگ از هر نظر به نفع انگلستان تمام شد، اینک باید سیاستی دیگر به کار گرفته می‌شد، سیاستی که ایران را برای همیشه در مدار منافع بریتانیا حفظ کند. اما پیش از پرداختن به این مهم باید وضعیت اجتماعی ایران را در این مقطع تاریخی مورد ارزیابی قرار دهیم، مناسبات و توازن نیروها را بسنجیم و آنگاه قضاوت کنیم که چه اقداماتی می‌شد انجام گیرد ولی عملاً از اجرای آن سر پیچیدند. باید ببینیم آیا اِفلاس ایران در دورة جنگ و نتیجه بحران‌سازی‌های گروهی آشوب‌طلب همین بود که در این فصل توضیح دادیم و یا اینکه ابعاد فاجعه گسترده‌تر از آن است. نیز باید ببینیم تحولات بعدی ایران که منجر به امضای قرارداد 1919 شد ریشه در کدام واقعیات اجتماعی داشت، درک توازن گروه‌های سیاسی آن زمان در گرو فهم بنیادین مسائل دوره‌ای است که با قرار گرفتن وثوق در منصب ریاست‌وزرایی آغاز شد و با سقوط محتوم او تداوم یافت.

فصل دوم: جنگ، قحطی بزرگ و نسل‌کشی در ایران

1. طلیعه بحران نان

بدون تردید یکی از تراژدی‌های تاریخ معاصر ایران، قحطی مرگباری است که همزمان با جنگ و ورود قوای بیگانه، در ایران بروز کرد.

در این دورة جانسوز دو جا از آفت قحطی مَصون ماند: سیستان و بلوچستان و گیلان. ممانعت از بروز قحطی در سیستان را باید کار انگلیسی‌ها دانست. زیرا سیستان کلید و دروازة ورود به هندوستان بود. این‌گونه به نظر می‌رسد که انگلیسی‌ها تلاش کردند امنیت و آرامش آن ولایت را به هر نحو ممکن تأمین نمایند تا از آنجا خطری علیه منافع ایشان در هند شکل نگیرد. به طور مثال درست در شرایطی که سایه‌های شوم قحطی در اطراف و اکناف کشور دیده میشد، در اواخر سال 1296 یعنی همان سال قحطی، وزارت مالیه بیست‌و‌پنج هزار خروار جنس دولتی سیستان را که نصف گندم و نصف جو بود، به صورت مزایده در معرض فروش گذاشت.⁽¹⁾

اما گیلان به دست با کفایت میرزاکوچک‌خان جنگلی اداره می‌شد. او کارکنان خیانت‌پیشه و مهمل دولت مرکزی را از ادارات بیرون راند و خود به ادارة گیلان پرداخت. تا زمانی که بلوائیان و آشوب‌آفرینان در جنبش جنگل رخنه نکرده بودند،

گیلان یکی از امن‌ترین و مرفه‌ترین نقاط کشور در دورة پرمخاطرة جنگ به حساب می‌آمد. خواهیم دید که میرزا در اوج قحطی چگونه به تهران برنج می‌فرستاد.

نخستین نگرانی‌ها در مورد کمبود نان، در همان دوره دوّم مشروطه رخ نمود. هنوز چیزی از تشکیل مجلس دوّم نگذشته بود که روزنامة شرق نوشت چند روزی است درب دکان‌های نانوایی مردم ازدحام می‌کنند و نان هم خیلی کمیاب شده است: «صرف نظر از قلت [نان] معلوم نیست که آیا [این نان] به غیر از گندم از چه قبیل مواد جمادی یا نباتی را داراست.⁽¹⁾حتی اینکه دیروز نانی ملاحظه شد که ابداً ماکول نبود. چون‌که ما می‌دانیم هر چه بگوییم به جایی نمی‌رسد و به واسطه کثرت مشاغل بلدیه بر این امر غیر مهم نمی‌توانند رسیدگی نمایند، لهذا می‌گوییم بابا مردم نان نخورید، صلوات بفرستید.»⁽²⁾از این گذشته سال 1328 بیماری وبا شمال کشور را فراگرفت، این بیماری تا سه منزلی قزوین هم سرایت کرد: «ایران همین را کم داشت. در این ظرف چهار سال از جنگ،⁽³⁾دعوا، گرسنگی، قتل، غارت خیلی مردم زیاد شدند. حالا محتاج یک وباست. در کرمانشاهان و آن سمت‌ها هم وبا هنگامه می‌کند.»⁽⁴⁾

در اوایل صفر سال 1329، سرما و گرسنگی به یک‌باره قزوین را مورد تهاجم قرار داد. تمام راه‌ها مسدود شد، آسیاها از کار افتاد، گندم به خرواری چهارده تومان ترقی کرد، آرد خرواری بیست تومان هم یافت نمی‌شد، هیزم خرواری سه تومان به فروش می‌رفت که آن هم یافت نمی‌گردید. به قول عین‌السلطنه «نصف مردم شب‌ها گرسنه می‌خوابند نصف دیگر اندکی نان به زحمت زیاد گیر آورده با آش و برنج و بلغور معیشت می‌کنند.» سرما در مدتی اندک چهارده طفل را در گهواره از پای درآورد، از آن سوی گرگ‌ها به مردم حمله‌ور شدند و چندین تن را پاره پاره کردند. کولاک هم چند تن قربانی گرفت، برف آن‌قدر زیاد باریده بود که «کوچه‌ها با بام خانه‌ها مساوی»⁽⁵⁾شده بود.

از ماه رمضان سال 1329 اندک اندک نغمه کمبود غله در برخی نقاط کشور شنیده شد، به این شکل دامنة بحران از تهران به مناطق دیگر کشور سرایت کرد. ریشه بحران مواد غذایی و به طور خاص کمبود نان، علتی جز این نداشت که احزاب سیاسی و گروه‌های درگیر در مسائل روزمره به هر چیزی بها می‌دادند جز رسیدگی به بدیهی‌ترین معضلات مردم. همه از مردم سخن می‌گفتند، اما توضیح نمی‌دادند مرادشان از مردم کیست؟ هرکس خود را طلایه‌دار رهبری مردم می‌دید، اما واقعیت امر این بود که همین مردم از فرط افلاس دیگر برای‌شان مهم نبود کشور از نظر سیاسی چه سمت و سویی دارد، برای آنان تهیه نان از هر چیزی مهم‌تر بود. به طور مثال عین‌السلطنه نقل می‌کند مردم فقیر الموت باید مزدوری و عملگی می‌کردند تا فقط بتوانند گندم تهیه نمایند. ممیزین مالیاتی از این مردم فقیر تقاضای غله می‌کردند، کمبود وسایل حمل‌ونقل یکی از عمده‌ترین عوامل بحران مواد غذایی در کشور شناخته می‌شد. بسیاری از نقاط کشور همزمان با این فقر و نکبت آن‌قدر غله داشتند که این محصول هیچ قیمتی نداشت، اما در برخی دیگر از نقاط، مردمان از فقدان نان می‌مردند.⁽¹⁾

این وضعیت نقاطی بود که خود تولیدکننده مواد غذایی و به ویژه گندم بودند، با این وصف وضعیت شهرهای پرجمعیت از آن جمله تهران بسیار بحرانی‌تر به نظر می‌رسید:

خدا به داد مردم طهران برسد همه خریدار و اگر یک روز اغتشاش شود نصف مردم گرسنه‌اند. اگر خبر راست باشد، دو روز هم نمی‌شود تهران را نگاه داشت. همان زن‌ها به واسطه عدم آذوقه بلوا می‌کنند و کار هم که به محصور شدن در شهر بکشد حال معلوم است. معلوم نیست خدا برای این خلق بیچاره ایران چه خواسته. امروز در تمام ربع مسکون این واقعات، این بدبختی، این مصیبات هیچ نیست مگر در مملکت بی‌صاحب ما و الآن شش سال است که روزبروز بدتر می‌شود.⁽²⁾

در این دوره مردم مظلوم تهران بین چکش و سندان گیر کرده بودند، از سویی دعوای بی‌حاصل احزاب و گروه‌های سیاسی عرصه را بر آنان تنگ نمود و از سوی

دیگر فتنه سالارالدوله، این مدعی قسی‌القلب تاج و تخت همه را وحشتزده کرد. در این زمان بخشی از بحران نان به علت حملات وحشیانة این مرد بود، غرب کشور بیش از همه از این بلیه عظمی رنج می‌برد. مطلب عین‌السلطنه هم به واقع اشاره‌ای است به حملات سالارالدوله به تهران و اینکه مردم تلاش می‌کردند برای مصون ماندن از شر او زن و بچه خود را به دامنة کوه‌ها بکشانند. مردم مستأصل و درمانده، خانه و کاشانه خود را از ترس رها می‌کردند، هر چه داشتند یا به دست دزدان شهری می‌رسید و یا مهاجمین آن را غارت می‌نمودند.

اندکی بعد، روز بیست‌و‌چهارم شوال 1329 عین‌السلطنه نوشت الموت قحطی است، هیچ‌چیز پیدا نمی‌شود و همه به یک تکه نان محتاجند.⁽¹⁾در تهران هم از کمبود نان گزارش‌هایی در دست بود. در زنجان زنان شهر چماق به دست گرفتند و به بازار ریختند، آنها سر و دست بسیاری از نانواها را شکستند، کلیه دکان‌ها بسته شد. روز دیگر باز مردم ازدحام کردند و باز هم سر و دست عده‌ای دیگر شکسته شد، بسیاری از دکان‌های شهر به آتش کشیده شد و خسارات عظیمی به کسبه وارد آمد.⁽²⁾از قزوین گزارش می‌رسید همه چیز گران است، در این شهر هم نان به دست نمی‌آمد، مردم در منتهای افلاس بودند. سیمون نام ارمنی گندم مردم را می‌خرید و احتکار می‌کرد، او حتی کاه و یونجه را به قیمت گزاف خریداری می‌کرد و احتکار می‌نمود، حتی قیمت هیزم به شدت افزایش یافته بود: «قحطی است نه گرانی.»⁽³⁾

در مجلس دوّم هشدارهای مکرر یکی بعد از دیگری در باب مسئله قوت لایموت مردم یعنی نان، مطرح گردید. به طور مثال افتخارالواعظین نماینده عضو فرقه اعتدالی هشدار داد باید در باب مسئله گندم فکری کرد، به قول او این یکی از مسائلی است که اهمیت زایدالوصفی دارد: «به جهت اینکه وقتی که اسباب تنگی باشد برای مردم، و اسباب و اشکال نان فراهم باشد، ممکن است اسباب خیلی گرفتاری‌ها را برای اولیای امور فراهم آورد.»⁽⁴⁾اما این مطالب کمتر گوش شنوایی یافت. با اینکه افرادی مثل

قوام‌السلطنه معاون وزارت داخله تلاش کردند تا حدی از تعمیق بحران جلوگیری کنند و حتی نوعی انحصار گندم را به وجود آورند، اما اینها همه به مثابة مسکنی بود که نمیتوانست به طور درازمدت مشکل مردم را حل نماید. مناطقی که در آنها غلات تولید میشد، عرصه تاختوتاز سرکشان و راهزنان بود. صورت مذاکرات مجلس دوّم به خوبی طلیعه این فاجعه بزرگ انسانی را مشخص میسازد. نخستین بار در دوره دوّم مشروطه بود که جیره‌بندی غلات و تشکیل کمیسیونی برای نظارت بر انبارهای غله و خبازخانه‌ها موضوع بحث نمایندگان مجلس واقع شد. تازه این ابتکار هم از آن قوام‌السلطنه معاون وزارت داخله بود. او تلاش داشت مانع تعمیق بحران کمبود غلات؛ حداقل در تهران گردد. اما با سقوط مشروطه و به ویژه با آغاز جنگ اوّل جهانی، این بحران هرچه بیشتر خود را نمایان ساخت. در آن وضعیت تیره و تار، در آن شرایط ناامنی و هرج‌و‌مرج مشکل دیگری هم بر مشکلات مردم افزوده شد و آن هم گرسنگی بود. این بحران درست مقارن هجوم روس‌های غارتگر به کشور سیمای کریه خود را به زشت‌ترین وجهی نشان داد.

یکی از ناظرین وضعیت روحی مردم را این‌گونه توصیف می‌کند: «همه فحش می‌دهند، همه ناسزا می‌گویند، همه نفرین می‌کنند. اشدّ آنچه من به نظر داشتم و تصوّر می‌کردم. از دهان احدی اسم مشروطه شنیده نمی‌شود، حتی از دهان عزالممالک⁽¹⁾هم.» از سوی دیگر «بازارها کساد، ... تجارت هیچ نیست. گرانی، فلاکت. مثل مرده متحرک هستند و مثل قالب بی‌روح. درب دکان‌های خود نشسته‌اند، خودشان از خجالت اسم اوضاع گذشته را به زبان نمیآورند و متصل تف و لعنت به خودشان می‌فرستند که آلت اعتراض دیگران شدند و مملکت رفت، کسب رفت، تجارت رفت. فقر و پریشانی سرتاسر آنها را فروگرفته و روز به روز بدتر می‌شود.»⁽²⁾

2. بحران نان در دوره بعد از سقوط مشروطه

با پایان یافتن واپسین روزهای عمر مشروطه دوم، قحطی نان و بحران‌های

دامنگیر دیگر در کنار بحران‌های عظیم بین‌المللی مثل اولتیماتوم روسیه، دامان مردم بی‌گناه ایران را چسبید و رها نکرد. هر چه به پایان عمر مجلس دوّم نزدیک‌تر میشد، مردم طعم تلخ گرسنگی را بیش از پیش احساس میکردند، سال 1330 یکی از بحرانی‌ترین سال‌های اقتصادی برای مردم ایران در دورة مشروطه بود. خشکسالی و کاهش نزولات جوی روز به روز بر نگرانی مردم بیشتر میافزود، مردم چشم به آسمان داشتند تا شاهد ظهور ابری باشند، اما گویی طبیعت هم با مردم سر ناسازگاری در پیش گرفته بود. حتی همان محصول اندکی هم که وجود داشت، به دلیل جنگ‌های داخلی و زد و خوردهای گردنکشان به یغما میرفت. مردم حتی نمیتوانستند غذای روزانه خود را تأمین نمایند، اینک چهرة کریه قحطی و گرسنگی فراگیر در افق این دوره از زندگی مردم ایران بیش از پیش خودنمایی میکرد.⁽¹⁾کشور زیر فشار چکمه‌پوشان تزار نیکلای دوّم قرار داشت، این فشار فقط بحران سیاسی و نظامی برای ایران تولید نکرد، بلکه بحران اجتماعی آن از حکایات دلخراشی است که کمتر بدان توجه شده است، یکی از ابعاد این بحران اجتماعی بحث گندم بود. قشون روسیه در اطراف تهران اردو زده بودند و با خونسردی، مرگ گستردة مردم را در اثر گرسنگی نظاره میکردند. امکان حمل آذوقه و مواد غذایی به تهران عملاً ناممکن شد، نیروهای روسی هر محموله غلهای را که به سوی تهران روانه میشد، بلافاصله توقیف میکردند.⁽²⁾مردم علیه این جنایت فجیعی که بر ضد آنها و فرزندانشان جریان داشت، دست به شکایت بردند. این شکایات تکرار شد، مردم گفتند روس‌ها اجازه نمیدهند قوت لایموت آنها به تهران برسد. با این وصف هیچ تحولی در زندگی مردم روی نداد؛ باز هم کماکان قزاق‌های بدتر از لشکر مغول، آذوقة مردم مظلوم تهران را مصادره میکردند و قحطی را دامن میزدند.⁽³⁾آنان با خونسردی داس قحطی و مرگ را بر فراز سر کودکان این مرز و بوم به حرکت درمیآوردند. این وضع منحصر به تهران نبود، روس‌ها در ایالات و ولایات دیگر هم

حکام را مجبور به تحویل محصول گندم نمودند،⁽¹⁾این امر باعث گسترش قحطی در مناطقی شد که به اشغال روس‌ها در آمده بود.

وضعیت یادشده منحصر به تهران نبود، بیست روزی بعد از اینکه قشون روس وارد ایران شد و آن همه فجایع آفرید، نخستین خبر از قحطیِ بی‌سابقه و گرسنگی مردم در روزنامة آفتاب منتشر شد. سردار اسعد بختیاری ضمن درج اعلانی که در زیر آمده است، اطلاع داد با اینکه نایب‌السلطنه، هیأت دولت، شاهزادگان و اعیان و تجار برای کمک به قحطی‌زدگان کمک کرده‌اند، اما این کمک کافی نیست و به همین دلیل اعلان مزبور را چاپ کرده است تا مگر مردم به فریاد گرسنگان بشتابند. بخشی از اعلان یادشده به این شرح بود:

چون موافق اخبار تلگرافی در بروجرد قحطی سختی روی داده، به طوری که اهالی فلک‌زده آنجا از شدت جوع و گرسنگی، گوشت اطفال کوچک [مرده] خود را میخورند و در معرض تلف هستند، بر افراد مسلمانان و ایرانیان فرض و متحتم است که در این موقع به هر چه بتوانند و مقدورشان باشد کمک حالی و اعانه فرمایند که به اسرع وسیله به اهالی بروجرد رسانیده، شاید به اندازهای آنها را از این فلاکت و قحط‌سالی رهایی دهند. علی‌هذا با کمال جدیت و احترام اعلان میدارد کسانی که طالب به این شرکت خیریه و بذل اعانه برای هموطنان قحط‌زده خود هستند در این باب اعانه میفرمایند تحویل اداره طومانیانس داده قبض بگیرند.⁽²⁾

دامنة قحطی به سرعت به ملایر و همدان گسترش یافت، کمیتهای که پیش‌تر برای کمک به قحطی‌زدگان بروجرد تأسیس شده بود، به «کمیته اعانه قحطی‌زدگان بروجرد و ملایر و همدان» تغییر نام داد. این کمیته کمک‌های نقدی و جنسی مردم را جمع‌آوری میکرد و برای سه منطقة یاد شده ارسال مینمود، حتی کمک‌هایی که پیش از این فقط به بروجردی‌ها اختصاص داده شده بود؛ تقسیم گردید و به همدان و ملایر هم فرستاده شد. طبق اعلان‌هایی که در روزنامة آفتاب درج شده؛ ظاهراً ریاست این کمیته با نصرت‌السلطان بود.⁽³⁾یک سال بعد از این جریانات دامنة قحطی

بیش از پیش به تهران سرایت کرد، مردم وحشتزده شدند و اخبار قحطی آنان را نسبت به آینده به شدت بیمناک ساخت. در این شرایط بود که مرنارد بلژیکی رئیس خزانه‌داری که به جای شوستر آمده بود، اعلانی منتشر ساخت. طبق این اعلان، خزانه‌داری مکلف شناخته شد که در انبارهای تهران برای آذوقه⁽¹⁾مردم جنس ذخیره کند. به دارندگان جو و گندم ابلاغ گردید برای حمل کلیه محموله‌های جو و گندم که از اطراف به تهران وارد میشوند، آزادند و مأمورین خزانه‌داری کل به هیچ‌وجه از آنها جلوگیری نخواهند کرد تا جنس خود را آزادانه به تهران آورند. اما اگر محموله‌های جو و گندم از تهران به قم، ساوه، سمنان و قزوین حمل شوند، این محموله‌ها توقیف و به تهران بازگردانده خواهند شد: «این اقدام برای تسکین خاطر اهالی طهران و برای این است که به ساکنین شهر ثابت شود که گندم فراوان و اشتهاراتی که برخلاف این مسئله منتشر است به کلی بی‌اساس است.»⁽²⁾نیز مسیو مرنارد خزانه‌دار کل اطلاع داد مقدار فراوانی آرد از حاجی طرخان خریداری شده و از این محصول روزی چهارصد کیسه وارد شهر میشود.

سال 1330ق. همان سالی که روس‌ها با اولتیماتوم کذایی خود خاک کشور را اشغال کردند، سالی خشک بود. معلوم بود بهار سال بعد هم چندان رونقی نخواهد داشت. بعد از عید سال 1292 شمسی که اندکی بعد فرارسید، نان به صورتی آشکار در دکان‌ها و خبازخانه‌ها کم شد. مردم بدون نان ماندند، دولت و اداره غله و خبازخانه‌های تهران نمیتوانستند قوت لایموت مردم را تهیه نمایند. اما این بحران در تهران یک روز بیشتر طول نکشید، ناصرالملک نایب‌السلطنه، فرمانی صادر کرد و کار حمل و نقل گندم و نان مردم را همان‌طور که گفتیم، به مسیو مرنارد بلژیکی واگذار نمود که به جای شوستر منصوب شده بود. نان تهران از همان اوایل دورة موسوم به دیکتاتوری ناصرالملک، مبدل به معضلی برای کشور شد. در واقع یک قحطی تمام عیار بر کشور حاکم بود که ریشه در مناقشات دورة دوم مشروطه و تعدیات بیگانگان به کشور داشت. بالاخره مرنارد بلژیکی خزانه‌دار کل، شروع به

برخی اقدامات کرد. ارباب کیخسرو شاهرخ ریاست تهیه نان مردم را به عهده گرفت و به زور دکان‌ها را باز کرد، اما وضعیت آینده همچنان نامعلوم بود.⁽¹⁾در این ایام ارباب کیخسرو شاهرخ مسئول تأمین غلات تهران بود و ارباب جمشید جمشیدیان مسئولیت خرید و حمل گندم از نقاط اطراف را به تهران داشت.

به هر روی، مرنارد، متین‌السلطنه برادر دکتر خلیل‌خان ثقفی را که در مجلس دوم جزو هیأت رئیسه بود، برای ادارة نان مردم تهران دعوت کرد و دفتری برای کار نان ترتیب داد. متین‌السلطنه هم دو تن نانواباشی به نام‌های حاجی محمد‌حسین رزاز و مشهدی محمد‌حسین نانوا را به کار دعوت نمود و آنان هم به هر گرفتاری بود به طور مقطعی امور نان مردم را راه‌اندازی کردند.⁽²⁾مرنارد مورد بغض و عداوت گروهی از دمکرات‌های افراطی قرار داشت، آنان همان کسانی بودند که در دستگاه مورگان شوستر تقربی حاصل کرده و عوامل او به حساب می‌آمدند. می‌دانیم که گروه افراطی با شخص متین‌السلطنه به شدت خصومت می‌ورزیدند، به واقع یکی از مهم‌ترین معضلات مهم معیشتی مردم تحت‌الشعاع اختلافات شخصی و حزبی واقع شد. مصالح ملّی کشور و منافع توده‌های مردم به کناری نهاده شد، گروه افراطی که خود از دوره دوّم مشروطه برای سرنگونی حریف، به بحران غله دامن می‌زدند و با سوءاستفاده از موقعیت اداری خود، گرسنگی را به مردم تحمیل می‌نمودند تا از آب گل آلوده به نفع خود بهره‌برداری کنند، فرصت را غنیمت شمردند. از این به بعد سلسله حوادثی روی داد که بالاخره به مرگ متین‌السلطنه خاتمه یافت.

متین‌السلطنه که در دورة دوّم مجلس روشی معتدل در برابر تحولات داخلی و بین‌المللی در پیش گرفته بود، مورد بغض و عداوت اقلیت بحران ساز بود. او در خبازخانه بر کسانی ریاست می‌کرد که به طور سازمان‌یافته علیه نظم و نسق اجتماعی به مبارزه برخاسته بودند، کشور را در آشوب می پسندیدند تا از آن رهگذر به اهداف اصلی خود نایل آیند، اهدافی که با منافع ملّی ایران به هیچ‌وجه انطباقی نداشت. کارکنان مالیه و خزانه‌داری که عمدتاً متشکل از افراطی‌ترین جناح حزب

دمکرات بودند و توسط مورگان شوستر بر مقدرات امور مردم تسلط یافتند، مانع از انجام امور در مجاری طبیعی می‌شدند. آنان نه خود می‌توانستند کاری کنند و نه اجازه می‌دادند دیگران آستین همت بالا زنند. شوستر از ایران رفت، اما میراث شوم او منجر به جنگ داخلی و ویران‌سازی گستردة اجتماعی گردید.

به دلیل شرایط خاص ایران، مثل هجوم روسیه به کشور و سنگ‌اندازی مخالفین، متین‌السلطنه نتوانست کاری از پیش ببرد. کمتر کسی بود که در این شرایط تلخ حس مسئولیت داشته باشد و به حل مشکلات معیشتی مردم اندیشه کند. از آن سوی محتکران و سودجویان همگام با مأمورین دولتی و با کمک آنان آرد و گندم را احتکار کردند. این موضوع بر وخامت کار افزود.⁽¹⁾چون متین‌السلطنه به شکل معقولانه‌ای در دورة دوم مشروطه و به‌طور خاص روزهای پایانی مجلس دوم، در برابر تحولات سیاسی کشور موضع‌گیری کرده بود و چون به دلیل وخامت اوضاع و مصلحت ایران، گفته بود باید اولتیماتوم را پذیرفت و در این راستا با وثوق‌الدوله وزیر‌خارجه همسویی داشت، به آسانی او را متهم به جانبداری از روسیه کردند؛ اتهامی که بهانة قتل او شد. روز سیزدهم محرم سال 1331، بحرانی در شهر تهران به دلیل گرانی نان شکل گرفت. متین‌السلطنه که متصدی تحویل آرد به نانوایان بود، متهم شد با نانواها برای گران کردن قیمت گندم تبانی کرده است.⁽²⁾این مقدمه دعوایی بود که گفتیم سرانجام بعدها به قیمت ترور متین‌السلطنه به دست کمیتة مجازات به پایان خود رسید.

بعد از عزل متین‌السلطنه، زمام تصمیم‌گیری در مورد اصلی‌ترین ماده غذایی مردم ایران به دست افراطی‌ترین اشخاصی افتاد که سوداهایی خاص در سر داشتند. اینان بعدها برای تسویه‌حساب‌های سیاسی خود، عمداً بر بحران نان دامن زدند، آنگاه خود در لباس دایة مهربان‌تر از مادر در آمدند و گناه فقدان غلات را به گردن کسانی انداختند که کمترین نقش را در این ماجراها داشتند، این موضوع بعدها از پرده بیرون افتاد که چگونه برخی از اعضای کابینه‌های دورة بعد از مشروطه همسو با این گروه‌ها قتل‌عام مردم را در اثر گرسنگی، با خونسردی نظاره کردند تا به آن وسیله حریف را از سر راه

بردارند. این بحران کمابیش ادامه یافت تا جنگ اوّل جهانی آغاز گردید.

3. جنگ و قحطی بزرگ

ایران در دوره جنگ اوّل جهانی طبق گزارش مطبوعات حداقل حدود پانزده میلیون تن جمعیت داشت. یک چهارم این جمعیت را ایلات و عشایر تشکیل میدادند، اما دونالد ویلبر این جمعیت را ده میلیون تن ارزیابی می‌کند.⁽¹⁾

Wilber: Riza Shah Pahlavi (New York, 1975), p. 17.

بعد از سقوط مشروطه رقابتی زایدالوصف به منظور دستیابی به قدرت بین ایلات درگرفت. این رقابت‌ها «به واسطه تحریکات اجانب و تعلیمات مختلف که به آنها داده میشود و کمک‌های مادی و معنوی هر دسته از متخاصمین از ایلاتی که متمایل به آنهاست»،⁽⁴⁾منجر به تعمیق بحران ایران در این مقطع تاریخی گردید.

از آن سوی ایران ناخواسته وارد دوره‌ای تاریخی شد که کمترین تبعات آن قحطی فراگیر و قتل‌عام نفوس انسانی در اثر جنگ، خشکسالی و گرسنگی بود. در همدان و کرمانشاه مردم بیچاره برای نجات جان خود از محاربات واقعه بین عثمانیها و قوای روسیه به غارها پناه بردند.⁽¹⁾به راستی ابعاد فاجعه وحشت‌انگیز بود، هنوز تحقیق دقیقی درباره عمق فاجعه منتشر نشده است، تنها یک اثر با استناد به اسناد امریکایی‌ها در ایالات متحده منتشر شده، که تازه مقدمهای است بر تحقیق عمیق در این فاجعه انسانی.⁽²⁾دکتر دونالد ویلبر مورخ سیا که نقش مهمی در کودتای بیست و هشتم مرداد 1332 داشت و به طور قطع به اسناد معتبر دسترسی داشته است، بر اساس گزارش‌های رسمی مینویسد تنها در غرب کشور بیش از صد هزار تن از مردم ایران از فرط گرسنگی جان خود را از دست دادند و ده هزار دهکده خالی از سکنه شد.⁽³⁾به عبارتی طبق این آمار در خوشبینانه‌ترین حالت، از هر دهکده‌ای حداقل ده تن به دلیل گرسنگی مردند، بدیهی است که این آمار نمی‌تواند صحیح باشد و عمق فاجعه را نشان دهد. اگر به واقع ده هزار دهکده از سکنه خالی شدند، آمار مرگ باید بیشتر از آن باشد که ویلبر گزارش داده است.

به قول دولت‌آبادی در این ایام تهران هم به حال فلاکت‌آمیزی افتاده بود، به گونه‌ای که مختصر کمک امریکاییان در جمع‌آوری فقرای آن شهر بسیار بزرگ به نظر میرسید.⁽⁴⁾به هنگام جنگ اول جهانی یکی از معتبرترین مراکز فرش‌بافی ایران در غرب کشور واقع بود که به کلی از میان رفت. دامنة مصیبت به اندازهای بود که حتی هارولد نیکلسون زندگینامه‌نویس رسمی لرد کرزن، نتوانست این حقیقت را کتمان سازد که در دوره جنگ اول جهانی، ایران در برابر چنان رنج و تعب و تجاوزی واقع شد که هیچ کشور بی‌طرف دیگری به این بلیة عُظمی مبتلا نگشت.⁽⁵⁾

از آذربایجان خبر می‌رسید روس‌ها هر قدر ممکن است گندم خریداری می‌کنند و به روسیه حمل می‌نمایند. به همین دلیل نرخ اجناس در آنجا به کلی ترقی نموده است، در تبریز قیمت گندم رو به افزایش بود.⁽¹⁾وزارت مالیه طبق دستور مستوفی به خزانه‌داری دستور داد گندم لازم را تهیه و به تهران ارسال نمایند.⁽²⁾از آن سوی دبیرالملک حاکم تهران به نزد وزیر مالیه رفت تا به هر نحو ممکن به منظور جلوگیری از گسترش فاجعه بحران نان و مرگ و میر ناشی از گرسنگی در تهران، فکری کنند. در این زمان وزارت داخله به این عنوان که حقوق کارمندان آن پرداخت نشده است، یکسره تعطیل بود.⁽³⁾بحران در شهرستان‌ها شدیدتر بود، در تبریز و اطراف آن در اغلب دکان‌های خبازی مردم تجمع می‌کردند، نان‌ها عمدتاً غیر ماکول و کمیاب بود، گندم به خرواری دوازده تا بیست و پنج تومان فروخته می‌شد، در سلماس روس‌ها غلات مردم را می‌خریدند و احتکار می‌نمودند. در انزلی قیمت اجناس روز به روز بیشتر می‌شد، به طور کلی به مردم عادی بسیار سخت می‌گذشت. این وضع البته منحصر به ایران نبود، در روسیه مردم دچار کمبود نان بودند. در عثمانی هم مشکلات وجود داشت اما به هر نحوی که شده، می‌شد نانی پیدا کرد. این وضعیت در آلمان هم دیده می‌شد، به عبارتی در آلمان هم بحران آذوقه به چشم می‌خورد.⁽⁴⁾

برای حل مسئله نان بارها رئیس اداره خبازخانه‌ها را برکنار کردند، اما هیچ فایده‌ای نداشت. اواسط سال 1294 شمسی روزنامة رعد خبر داد محمد‌خان رئیس خبازخانه که به جای متین‌السلطنه منصوب شده بود، چند روزی است از سمت خود کناره‌گیری کرده و فعلاً امور اداره خبازخانه با خود رؤسای خبازخانه‌هاست تا در این خصوص از سوی حکومت اقدامی صورت گیرد.⁽⁵⁾این موضوع به فاجعة قریب‌الوقوع کمک کرد، بسیاری از خبازخانه‌ها با افراطی‌ترین جناح سیاسی این

زمان همسو بودند. آنان برای این‌که مرنارد را به زیر کشند، حاضر شدند در کشور و به ویژه تهران قحطی مصنوعی راه اندازند، عمق فاجعه بعدها در دورة بعد از جنگ و ریاست‌وزرایی مجدد وثوق‌الدوله از سوی برخی مطبوعات به اطلاع عموم مردم رسانیده شد، اما در آن زمان هم ترس و رعب مانع از افشاگری بیش‌تر گردید. همزمان از سوی خزانه‌داری تلگرام‌هایی به اطراف و اکناف کشور مخابره شد که هر قدر ممکن است گندم به تهران حمل نمایند، مأمورین مالیه هم شروع به ارسال گندم به سوی تهران کردند و گزارش می‌رسید که به همین دلیل اجناس دیگر کمتر به میدان وارد می‌شود.⁽¹⁾

زمستان سال 1294 خبر رسید به دستور وزارت مالیه حکومت تهران مقداری گندم از تجار خریده و قصد حمل آنها را از ولایات به سوی تهران دارد، اما مسئولین وزارت مالیه مانع شده و نمی‌گذارند جنس خریداری شده به تهران حمل گردد. در همان حین قیمت گندم از یک من بیست‌و‌شش شاهی به یک من بیست‌و‌هشت شاهی بالغ گردید؛ می‌گفتند افزایش قیمت نان به میل خبازها صورت می‌گیرد و احتمالاً به یک من سی شاهی هم خواهد رسید.⁽²⁾با اینکه از مناطق اطراف تهران غله خریداری می‌شد و وارد شهر می‌گردید و طبق گزارش‌هایی که حتی در روزنامه‌های همان زمان چاپ می‌شد، انبارهای غله تهران پر بود، لیکن می‌گفتند تهران با بحران غله مواجه است. درست در زمانی که مردم با عفریت گرسنگی دست و پنجه نرم می‌کردند، در ایّامی که آتش جنگ هر لحظه بیشتر در حال مشتعل شدن بود، فرمانفرما از منصب ریاست‌وزرایی استعفا داد، او با سفیران روس و انگلیس هم ملاقات کرد. فرمانفرما به جای مستوفی آمده بود، همان شخصی که بحران‌سازان را میدان داد و باعث شد آتش جنگ تا نزدیکی‌های تهران برسد و برای نخستین بار نواحی مرکزی ایران مورد حمله روس‌ها واقع شود. به واقع گروه افراطی به فرمانفرما اجازه ندادند به حکومت خود ادامه دهد؛ ادامه خبر جالب است: «قبل از ظهر امروز شاهزاده فرمانفرما از پارک شهری خودشان به باغ فرمانیه تشریف

خواهند برد و از آنجا هم برای یک مدت غیرمعلومی به شکار خواهند رفت.»⁽¹⁾مردم به حال خود رها شدند.

به هر حال حکومت تهران پیش‌بینی کرده بود در آینده‌ای نه چندان دور، بحران غله در تهران شدت خواهد یافت، به همین دلیل برای جلوگیری از کمیاب شدن گندم در اوّل سال 1295 و قبل از اینکه محصول سال آینده برداشت شود، موجودی انبارهای دولتی را برآورد کرد و با احتساب میزان گندمی که به طور روزانه وارد میدان می‌شد، جنس مورد نیاز مردم را تا آخر سال شمسی جاری که فقط چند هفته‌ای از آن باقی مانده بود، تهیه نمود. حکومت تهران به مردم می‌گفت جای هیچ‌گونه نگرانی نیست و هیچ اسباب زحمتی برای مردم تولید نخواهد شد. خلاصه اینکه همه روزه مقادیر زیادی گندم برای فروش به میدان شهر تهران وارد می‌کردند، غله آن‌قدر در میدان انبار شده بود که محصول تا غروب ماند و کمتر خریداری یافت.⁽²⁾

این اخبار همه برای دلخوشی مردم بود. اما همان مطبوعاتی که این اخبار را برای دلخوشی مردم تهران منعکس می‌کردند، نوشتند در سمنان دکان‌های خبازی چند روزی است به واسطه نبودن جنس مغشوش شده و از این جهت مردم مضطرب هستند. چند هفته بعد از اوایل سال 1295 خبر کمبود غلات به ویژه در شرق کشور به مطبوعات تهران درز کرد و نوشته شد در خراسان گندم احتکار می‌شود.⁽³⁾

در این شرایط وقتی سپهسالار جای فرمانفرما به ریاست‌وزرایی رسید، می‌خواست اداره نان تهران را به دست گیرد، «گفتند این هم یک اسباب کاری برای او می‌شود که فردا صد قسم حقه‌بازی درآورد. بعضی‌ها هم گفتند دستورالعمل سفارت انگلیس بود که روزی مردم را دست کسی بدهد که تابع میل آنهاست.»⁽⁴⁾اعتماد نسبت به رجال کشور به کلی رخت بربسته بود، هیچ‌کس به کس دیگر اعتماد نداشت، مردم به حکومت بدبین بودند و حکومت به مردم. همه دنبال این بودند گلیم خود را از آب بکشند، مقدرات کشور و حقوق حقة مردم و قوت لایموت آنان اسباب فربهی عده‌ای قلیل و رنجوری،

ضعف و مرگ گروهی کثیر می‌شد.

سال 1295 شمسی برابر با 1916 میلادی که زمستانی با بارندگی بسیار اندک داشت، گذشت. سال جدید یعنی 1296 شروع شد، اما برخی از ناظرین سال جدید را سالی بسیار نکبت‌بار ارزیابی کردند:

سال بدی به نظر می‌آید زمستان که آن شکل گذشت، تا امروز هم که بیست‌و‌هشت روز از بهار می‌گذرد قطرهای باران نیامد. محض تسلی مردم یک دفعه آسمان صدا نکرد. چشمهها هیچ آب ندارد. دره‌ها که همیشه در این موسم مبلغی آب از آنها جاری بود پاک، خشک است. مزرعه‌های گندم و باغ که همه ساله این موقع علف به قدر یک پا بلند شده بود، تمام خشک است و آنچه روییده از عطش پژمرده و نزدیک خشک شدن است. دیم‌زار که مردم با خون دل یک من یک تومان گندم زرع کرده‌اند، نزدیک [است] به کلی فاسد شود. آنچه جو بهاره کاشتهاند سبز نشده. آب شاهرود از حالا که باید رو به ازدیاد باشد رو به نقصان نهاده. کسی را خاطر نیست در این فصل از سال از تنگه دوروان به آب زده باشد.⁽¹⁾اینک به خوبی از مال می‌گذرد که ابداً از راه قله عبور نمی‌کنند.⁽²⁾در تنکابون به واسطه نبودن آب آنچه برنج همه ساله کشت می‌شد، گویا ثلث و ربع نتوانند زراعت کنند.⁽³⁾

به گزارش روزنامة رعد در اوایل سال نو، در تهران هفته‌ای پانصد و بیست تن از گرسنگی تلف می‌شدند. نرخ معمولی مرگ و میر در سال 1336 هفته‌ای سیصد تن بود و دویست و بیست مورد مرگ و میر باقیمانده را ناشی از قحطی و گرسنگی می‌دانستند. رعد به حزب دمکرات تاخت و نوشت تا زمانی که خبازخانه‌ها در دست آنها نبود، ستون‌های جرایدشان مملو از شکایت نان و عدم ترتیب صحیحی برای این معضل بود، اما حال که خبازخانه‌ها به دست خودشان افتاده است در روزنامه‌ها حتی کلمهای از موضوع صحبت نمی‌کنند.⁽⁴⁾سایه‌های تهدید و به خطر

افتادن بیشتر امنیت اجتماعی احساس می‌شد. مورد زیر یکی از موارد بی‌شمار این تهدیدات بود. اواخر جمادی‌الاوّل سال 1336 از سوی هیأت اتحادیه جوانان دمکرات بیانیه‌ای در باب وضعیت نابسامان اقتصادی کشور و تبعات قحطی بزرگ منتشر شد، متن بیانیه به این شرح بود:

محتکرین! متمولین! بیش از شش ماه است که در همة نقاط ایران خصوصاً پایتخت هر روز جمع کثیری از مردم ستمکش رنجبر از ظلم خانه برانداز شما تلف می‌شوند و شما هنوز شرم نکرده و آذوقه مردم را بیشرمانه حبس کرده‌اید! شکیبایی بیش از این باعث تجری شما خواهد شد و دیگر ما نمیتوانیم ببینیم که در هر روز بسیاری از هموطنان مظلوم ما از گرسنگی و سرما جان دهند! به شما اخطار میکنیم که اگر تا اوّل سال انبارهای خود را باز نکرده و آذوقة حبس شده را به فقرا ندهید، به موجب صورتی که در هیأت از انبارهای شما است، جوانان دمکرات را امر خواهیم کرد که انبارهای شما را غارت کنند! این را هم بدانید که ما مثل شما و سایر هم‌مسلکان سست عنصر خودمان نیستیم، ما هر چه که میگوییم میکنیم. نه از سیاه‌چال نظمیه و نه از خشم حضرت اشرف‌ها، بلکه از هیچ‌چیز نمیترسیم!⁽¹⁾

نکتة دیگر اینکه دولت‌آبادی وضع تهران را در دوره خاتمه جنگ اوّل چنین توضیح داده است:

به تهران در سال‌های آخرین، بزرگتر بدبختی که وارد شده، این است که روح حرص و آزی، روح نفاق و شقاقی، روح بدگمانی و بداندیشی شدیدی در کالبد وی حکمفرما شده است و گویی فرشته عاطفت و حقیقت از این شهر پرواز کرده به جای آن اهریمن بی‌رحمی و نادرستی به صورت وحشتناکی نشسته است. پیش از جنگ عمومی تهران جوان، تمدن اروپا را بالای سر خود مانند آفتاب بلندپایه میدید و میکوشید دست خود را به دامان آن برساند و تصوّر میکرد صفحة اروپا پر است از عاطفت و مملو است از محبت و مرحمت و بالجمله اروپا را مهد سعادت و انسانیت میدانست. جنگ عمومی بطلان این تصورات را مدلل داشت و فهمانید که اروپا هم قطعه‌ای از همین عالم و اروپاییان نیز پرورده‌یی از پروردگان

همین آب و خاکند. جنگ عمومی پرده‌یی را از برابر روحیات اروپا برچید که جز با این دست قوی برچیدن آن پرده امکان نداشت و بالاخره محقق گشت که ترقیات علمی و صنعتی اروپا همان اندازه که آن مردم را به مادیات نزدیک و علاقه‌مند کرده از عواطف روحانی و مراحم انسانی دور نموده است. انعکاس این حقیقت در افکار اقوامی که تمدن اروپا را سرمشق تعالی خود میدانستند، بدیهی است چه اثر بدی مینماید. پس اگر بگوییم ایران و خصوصاً تهران جوان از بی‌پرده شدن احوال روحی و مدنی اروپا خود را در پرتاب گمراهی انداخته، باور کردنی است و در اثر این پیش آمد به ضمیمه فقر و فاقه عمومی که روی داده، یک بی‌امانتی و بی‌عاطفتی دیده میشود که از پیش مانندی نداشته است.⁽¹⁾

به واقع از اوایل سال 1332 ق. وضعیت کشور به وخامت بیشتری گرایید، با این‌که به دلیل بهبود وضع آب و هوا؛ برخلاف سال گذشته که سرما و برف و کولاک امان مردم را بریده بود، قیمت غلات تنزل فاحشی کرد؛ اما از نظر سیاسی و اجتماعی بحران‌ها روز به روز افزایش می‌یافت.

4. ابعاد دیگری از قحطی بزرگ در ایران

4-1. تهران

تقریباً از اوایل جنگ اول جهانی، بحران مواد غذایی و به طور خاص بحران نان در ایران فراگیر شد. این بحران چند دلیل داشت: هجوم خارجی و قتل‌عام مردم و نابودی حرث و نسل در اکثر نقاط کشور، خشکسالی به ویژه در سال 1335 قمری، بحران‌های مصنوعی به منظور دست‌یابی به اهداف سیاسی و احتکار غلات توسط اغنیا و کارکنان دولت. وضعیت قحطی و عوامل بحران مواد غذایی در تهران به مراتب بیش از دیگر شهرها پیچیده بود. یکی از عوامل ظاهری قحطی در این شهر، سن و ملخ بود که به جان محصول افتاده و بخش اعظم آن را نابود می‌ساخت. محصولات ناچیز تهران با این حشرات موذی از بین می‌رفت. همزمان آب در تهران کمیاب شد، «آن گرفتاری‌ها و خانه خرابی مشروطه و مستبده هشت ساله، این جنگ

روس و عثمانی دو ساله، گرانی همه اجناس، این هم حالت محصول و زراعت و میاه. خداوند چه برای این ایران بدبخت خواسته است و ما چه کرده‌ایم که مستحق این بلاها شده‌ایم. تمام مکنت ما، امر معیشت ما از یک مشت محصول به آن حال فلاکت می‌گذشت، آن هم دارد از دست ما می‌رود. در قزوین و این بلوکات یک حال وحشت و اضطرابی حکمفرماست که نظیر آن کسی خاطر ندارد. الموت یکی گرفتار خودش، یکی غصه تنکابون دارد. زیرا دو ثلث معیشت آنها از تنکابون است. خداوند مگر باز خودش ترحم کند.»⁽¹⁾

در اوایل ماه شوال سال 1334 در تهران آشوبی به پا شد. در این ماه نان به گرانترین قیمت خود رسید، مردم گرسنه همهمه آغاز کردند. آنان عزل سپهسالار را می‌خواستند. سپهسالار که بعداً معلوم شد چه ضربات مهلکی بر پیکر فرتوت ایران وارد کرده است، ناچار به کناره‌گیری شد. اندکی بعد وثوق‌الدوله به جای وی به ریاست‌وزرایی منصوب گردید. در دوره ریاست‌وزرایی سپهسالار اعظم، بحران نان تهران به اوج خود رسید. در طول فقط دو روز عده‌ای از خبازها دکان‌های خود را بستند و دیگر پخت نمی‌کردند. همین مسئله باعث تولید نگرانی عظیمی بین مردم شد. این عمل کاملاً عمدی و برنامه‌ریزی شده بود، به همین دلیل حاکم تهران دستور داد محرکین تعطیلی خبازخانه‌ها را دستگیر کنند، تعدادی از خبازها بازداشت شدند. این ایام درست مصادف بود با ماه رمضان سال 1334، آن هم روزهای اوّلیه این ماه. روز چهارم رمضان حکومت تهران برای رفع اختلاف با خبازها و مهیا ساختن زمینه برای باز شدن دکان‌های آنها، اقدامات لازم را انجام داد؛ مطبوعات نوشتند «ولی خبازها حاضر نشده‌اند که دکان‌های خود را باز و مشغول کسب خود شوند.»⁽²⁾دلیل این‌که چرا خبازها آن هم درست در ماه رمضان دست به اعتصاب زده‌اند معلوم نبود. اما هر چه بود بحران گندم تهران را تهدید نمی‌کرد. به طور مثال فقط میزان گندمی که از خالصجات اطراف تهران خریداری شد، هشتاد و دو هزار خروار بود، وزارت مالیه به اداره کل تشخیص عایدات دستور داد این میزان را از

مستأجرین دریافت و به انبار دولتی حمل نماید. یک قزاق هم مأمور شد برای حمل جنس به انبارهای دولتی اقدامات حفاظتی را به انجام رساند.⁽¹⁾لازم به گفتن است که رئیس اداره کل تشخیص عایدات عمیدالسلطنه بود که با گروه طرفداران وثوق و شخص او روابط نزدیکی داشت.

بحران‌ها ادامه یافت تا اینکه سپهسالار تنکابنی برافتاد. بعد از او وثوق‌الدوله ریاست‌وزرایی را به دست گرفت و درست در همین دوره بود که بحران ایران به اوج خود رسید. جالب اینکه چهار روز بعد از انتشار خبری که به نقل از رعد آوردیم یعنی ارسال غله به تهران، و دو روز بعد از ریاست‌وزرایی وثوق، روزنامة رعد نوشت نظر به پاره‌ای شایعات قیمت ارزاق مخصوصاً برنج و روغن افزایش یافته؛ می‌گفتند عامل این افزایش صاحبان کاروانسراها و دلال‌ها هستند. از این بالاتر با اینکه گندم مثل سابق وارد شهر می‌شد و خبازها سهم مورد نیاز خود را دریافت می‌کردند، امر نان بسیار مغشوش بود. «خبازها موقعی به دست آورده در هر دکان خبازی جمعیت زیاد اجتماع می‌کنند و از طرف حکومت طهران هم اقدامی که اسباب رفاهیت عامه باشد به عمل نیامده، فقرا و ضعفا دچار تضییق و فشار هستند.»⁽²⁾در دوره ریاست‌وزرایی وثوق هر روز با نظارت قزاقها محصول خالصه‌جات دولتی به انبارهای دولتی ارسال می‌شد، اما بحران نان کماکان ادامه یافت. علت امر چه بود؟ واقعیت این است که در درون کابینه عده‌ای سد راه اجرای تصمیمات وثوق می‌شدند. اینان با اینکه عضو کابینه بودند، اخبار محرمانه را به صورت شایعه پخش می‌کردند، مردم را از آینده هراسناک می‌ساختند، جو بدبینی و نومیدی را دامن می‌زدند و در یک کلام مانع ثبات و آرامش می‌گردیدند. عوامل این اقدامات چه کسانی بودند؟ پاسخ قطعی به این پرسش‌ها در گرو تعقیب مسیر حوادث این زمان است.

در کابینة وثوق‌الدوله که روز هفتم شهریورماه سال 1295 مطابق با شوال 1334 اعضای دولت خود را معرفی کرد، سپهدار رشتی وزارت داخله را بر عهده داشت. وثوق روز سیزدهم شوّال کابینة خود را تشکیل داد و ذیقعدة آن سال گرانی نان بروز

کرد. این امر کاملاً تصنعی بود، زیرا از جمادی‌الثانی آن سال نان ارزان شده بود و در این زمان اساساً بحران نان وجود نداشت. سپهدار عنصر مورد اعتماد انگلستان و کسی که از آنان در دوره مظفرالدین شاه نشان دریافت کرده بود، نقشی بسیار مرموز در تحولات این زمان بازی کرد. به واقع در دوره‌ای که او وزارت داخله را عهده‌دار بود، بحران به اوج خود رسید. سپهدار رشتی سردار منصور با قوام‌الدوله وزیر فوائد عامه و تجارت، با رؤسای خبازخانه‌ها وارد گفتگو شد تا علت کمبود نان را دریابد. آنان علت امر را ترقی قیمت نان عنوان کردند، قرار شد فعلاً همان یک من سی‌شاهی بفروشند و بعداً با تحویل غله از انبار دولتی قیمت‌ها را پایین آورند.⁽¹⁾اما هیچ‌کدام از این تمهیدات به نتیجه نرسید، یا اراده‌ای قاطع در پشت آن وجود نداشت و یا اینکه خود کارکنان وثوق عمدتاً بحران‌سازان بودند، کسانی که به قول معروف، وثوق را هم دور زده بودند.

وثوق از بازی سنجیده‌ای که به قیمت افلاس مردم برای سرنگونی او کشیده بودند آگاهی داشت. پس روز سه‌شنبه 18 ذی‌الحجه سال 1334، یعنی کمتر از دو ماه بعد از آنکه قدرت را به دست گرفت، دستور داد شاهزاده مشکوة‌الدوله، امین الوزاره و بهاءالسلطنه که متهم به اخلال در امر نان به منظور تولید مشکلات برای دولت بودند، دستگیر شوند.⁽²⁾اینان از مرتبطین با تشکیلات کمیتة مجازات به شمار می‌رفتند که در ذی‌قعده آن سال و چند روزی بعد از تشکیل دولت وثوق تشکیل شده و نوک تیز فعالیت خود را حمله به شخص رئیس‌الوزرا قرار داده بود و هر روز بحرانی ایجاد می‌کرد تا او را از سر راه بردارد. رئیس‌الوزرا حتی بعداً که این کمیته رسماً عملیات جنایتکارانه خود را آغاز نمود، تهدید به قتل شد و اندکی بعد از این تهدیدات استعفا کرد. در دستور وثوق برای دستگیری افراد فوق‌الذکر، نکته‌ای نهفته است: او می‌دانست کسانی که به بحران مواد غذایی دامن می‌زنند چه کسانی‌اند و در کجا لانه کرده‌اند، اما مسئله این بود که او هم نمی‌توانست با این مافیای خشن و بی‌رحم برخورد کند، هیچ‌چیز از چنبرة نفوذ این گروه خارج نبود و حتی برخی از

اعضای هیأت دولت وثوق هم یا به دلیل رعب و وحشت و یا به دلیل باور به راه گروه بحران‌ساز، با آنان همکاری می‌کردند.

طبق آمار نظمیه و بنابر گزارش کمیساریاهای این تشکیلات، در کمیسری‌های دهگانه تهران، به طور کلی آمار 2360 فقیر که مطلقاً قادر به ادامه حیات نبودند ثبت شده بود. فقرای محدوه کمیسری ناحیه دو از همه بیشتر بودند که تعداد آنها 504 تن بود، کمترین تعداد به کمیسری ناحیه سه تعلق داشت که تعداد فقرای منطقه را بیست و دو تن نوشته بودند.⁽¹⁾تا اواخر ماه ذی‌قعده سال 1335، بحران نان در تهران به اوج خود رسید، بحرانی که دستهای نامرئی گروه ضد تشکیلی در آن دیده می‌شد. با اینکه دولت در امر تهیه نان مردم جدّیت به خرج داد و مبالغی را صرف جبران خسارت و تحمیل آن به بودجه مملکت کرد، امر نان باز هم بسیار مغشوش بود. در جلو دکان‌های خبازی مردم اجتماع کرده و خلاصه وضعیت فوق‌العاده رقت‌باری به وجود آمده بود. در این بحران جانسوز خود خبازها هم دخالت داشتند، با وصف وضعیت تأثر‌انگیز مردم، «به هیچ‌وجه از دسایس و آنتریک رؤسای خبازی کاسته نشده روز به روز به هر وسیله باشد، موقع را برای انتفاع خود مناسب‌تر دیده و از هیچ قسم اجحاف فروگذار نمی‌کنند و ریاست خبازخانه هم گویا در مقابل رأی و پیشنهادهای ایشان خود را مجبور به تسلیم میداند.»⁽²⁾به عبارتی در دوره‌ای که وثوق قدرت را به دست داشت، بر دامنه بحران به صورتی کاملاً مصنوعی افزوده شد. اما تا زمانی که وثوق قدرت را به دست داشت، مانع از تعمیق فاجعه شد، او توانست جلو گسترش قحطی را بگیرد و تهران را از مرگ و میر نجات بخشد. اما با سقوط او و در دوره کابینة علاء‌السلطنه بود که نخستین اخبار از تجمع مردم در برابر نانوایی‌ها و مرگ و میر ناشی از قحطی نان به صفحات جراید راه یافت.

این خبر روزنامة زبان آزاد ابعاد فاجعه ملّی قحطی نان را در تهران به خوبی نشان میدهد: «روز جمعه در دکان خبازی محله دروازه قزوین یک ضعیفه بیچاره بعد از چند ساعت معطلی با یک حالت رقت‌انگیزی ضعف نموده پس از این‌که

زن‌های دیگر بیرونش آورده‌اند، به فاصله نیم ساعت تلف میشود. آیا مسئول این پیشامدها کی است و آیا پادشاه ایران از مرگ رعیت خود متأثر میشود یا نه؟»⁽¹⁾لازم به یادآوری است که در این زمان کمال‌الوزاره عضو کمیتة مجازات، رئیس اداره مالیات مستقیم ایالت تهران و مسئول خبازخانه‌های تهران بود. از آن سوی در این زمان که مقارن اوج فعالیت و آدمکشی کمیتة مجازات به شمار می‌آمد، وثوق از قدرت کناره گرفته بود و علاء‌السلطنه زمامدار شد؛ در کابینه علاء‌السلطنه گروه بحران‌سازی که اینک مقام وزارت به دست آورده بودند، بیش از هر زمانی عرصه را بر مردم تنگ کردند.

به تدریج در تهران وضعیت نان بی‌نهایت بغرنج شد. یکی از مهمترین مشکلات نان تهران، تقلبات خبازخانه‌ها بود. اینان به بهانه‌های گوناگون از پخت روزانة خود کاسته بودند؛ مضافاً اینکه چیزهایی را با آرد مخلوط می‌کردند و «به مردم بدبخت» میفروختند «که حقیقتاً رقت‌انگیز» بود. به گفته مردم «چون متصدیان امور خبازخانه از نان‌های معمولی مصرف نمینمایند، از حال بیچاره فقرا و ضعفا بی‌اطلاع میباشند که با هزاران زحمت و مشقت از صبح تا غروب زحمت کشیده و با خون جگر دو قران به دست آورده و با چند ساعت معطلی نانی گرفته که از شدت تلخی و شوری به هیچ‌وجه قابل خوردن نیست؛ ما توجه مخصوص هیأت وزرا و آقای وزیر مالیه را به این مسئله جلب نموده و رفع این عسرت را هر چه زودتر استرحام مینماییم.»⁽²⁾

چند روز بعد خبر رسید خبازخانه‌ها به عنوان گران شدن غله و یا کمبود غلات، چهار شاهی به قیمت نان افزودند. خبازها میگفتند باز هم به این قیمت خواهند افزود. همزمان از اوّل تابستان سال 1296 شمسی، بسیاری از مناطق تهران از بحران بی‌آبی رنج می‌برد، عین‌الدوله برای حل موقت بحران آب تهران، پنج رشته قنات خود را برای مشروب کردن خانه‌های اطراف اختصاص داد⁽³⁾اما تمام علائم نشان‌دهندة بحرانی زجرآور در افق تاریخ ایران بود.

در این بین حقه‌بازی، شارلاتانی و دوز و کلک به اوج خود رسید. مردم به دلیل

سوء‌تدبیر مدیران در کوچه و بازار به زمین میافتادند و از فرط گرسنگی میمردند، عدهای ظاهراً برای کمک به مردم اعانه جمع‌آوری میکردند، اما به قول کمرهای این افراد برای منافع شخصی خود و «اظهار شخصیت» دست به این اقدامات میزنند.⁽¹⁾مردم در پایتخت کشور یعنی تهران، هر روز از گرسنگی تلف میشدند، لیکن اعیان و اشراف و رجال کشور سرگرم عیش و نوش خود بودند و به هیچ‌وجه به مصیبتی که بر مردم میگذشت توجهی نشان نمیدادند. همین سیدمحمد کمرهای بخش معتنابهی از خاطراتش را به نقل پلو و خورش و اغذیه و اشربه‌ای که میل کرده اختصاص داده است، خودش نقل میکند همین که از خانه بیرون میآمده با جنازه‌های پراکنده مردم مواجه میشده است که از گرسنگی قالب تهی کرده بودند. او از «بدی اوضاع و فقر و ذلت عمومی و نیست شدن مردم» صحبت میکرد.

کمره‌ای نقل میکند روز چهاشنبه بیست و دوم جمادی‌الاولی 1336 مطابق با بهمن ماه 1296 شمسی، از تکیه رضاقلی‌خان تا درب مدرسه خان، ناله و گریه و ضجه اطفال و زن و مرد، شنیده میشد. همه توی کوچه‌ها ریخته بودند و از گرسنگی جان میدادند. حال قضاوت کمرهای را بنگرید:

من که خیلی قسی‌القلب در این امورم و چون این مردم را مستحق همه قسم بدبختی که از طرف خودشان از شدت بداخلاقی، همه قسم ذلت میکشند و به این ذلت میمیرند و هیچ کاری نمیکنند و اگر انسان بر منافع آنها اقدامی نماید خود آنها بر علیه آدم اقدام میکنند معذالک خیلی از این منظره منقلب شدم.⁽²⁾

در جایی دیگر از خاطرات او آمده است:

ای خداوند ناظری به احوال ما که چقدر از نفهمی و فقر و شداید که بر عامه بدبخت وارد میشود خاصه به این فقرا. از عمل‌ها بدترین هلاکت را میکشیم. شاید وبا و طاعون صدماتش به عموم کمتر باشد؛ اعوذ بالله من الفقر‌المکب، که فقری که انسان را کافر میکند و به رو در آتش میاندازد.

او ادامه می‌دهد:

توی بازار بعضی چپاول قیسی و نان از هم میکردند. در بین زد و خورد و چپاول، توپ چیت یک نفر بزاز فقیر از میان رفت، نفهمید چه طور شد، بردند. اگرچه قریب دو ماه متجاوز است، این حال چپاول جریان دارد. رد شدم. یک طاس کوچک خوبی دست زنی بود، به مسگر میخواست بفروشد. مسگر گفت من به قیمت قراضه میخرم یک من هشت هزار [هشت ریال]. بیچاره ضعیفه ناچاراً داد. توی کوچه یک نفر جوان نشسته [دست] به سر خود کشیده صدا میزد پول یک کلاه کرک. دیدم کلاه خود را جلو خود گذاشته واقعاً میفروخت.⁽¹⁾

حتی مفتشین دولتی اسباب و لوازم خانه‌های خود را میفروختند تا نان تهیه کنند. به طور مثال فردی به نام میرزامحمد‌خان ساوجی نقل میکرد که دو جاجیم خانه‌اش را که شش تومان خریده، به سه تومان فروخته است تا نانی بخرد که هر من آن برای وی دو تومان و هیجده ریال تمام میشد، یعنی نانی که در اواخر سال 1334 قمری هر من، بیست و شش تا سی شاهی بود، چنین افزایش سرسام‌آوری یافت. آن مرد مینالید که دو سه روز دیگر حتی اسباب خانه هم ندارد که بفروشد و نان تهیه کند. به قول او روز بیست و ششم جمادی الثانی 1336 قمری، عدهای از مردم دولاب از گرسنگی مردند، عدهای دیگر نیز نزدیک به موت بودند. او نقل کرد هر روز عدهای از مردم دولاب به این شکل میمیرند. وثوق را متهم میکردند نان دولابی‌ها را به مصرف خود میرساند، یا به کارگران سلیمانیه میدهد که املاک او را آباد میسازند و یا این نان را به بستگان خود و کدخدای دولاب میدهد. لازم به یادآوری است که در آن زمان دولاب و سلیمانیه واقع در جنوب شرق تهران، املاک وثوق‌الدوله بود.

اما این واقعیت نداشت. وثوق تا زمانی که رئیس‌الوزرا بود، دستور داد گندم‌ها را از انبارها خارج سازند و ارزانتر از حد معمول بفروشند. دولت دویست هزار تومان پول برای خرید گندم به عراق عجم و ملایر فرستاد، کلیه ذخایر گندم این مناطق را به تهران فرستادند که یا رایگان و یا به قیمت ارزان در اختیار مردم گذاشته شود. عدهای از محتکران به گمان اینکه به دلیل بروز قحطی، نان و گندم در تهران گران‌تر

میشود، انبارهای خود را خالی کردند و به این شهر ارسال نمودند. به قول کمرهای بعضی از اغتشاشات شهر زیر سر «تحریکات خارجه و اجانب» صورت میگرفت، این وضع باعث به هم ریختگی بیش از پیش شهر شده بود. در هر حال بعد از سقوط وثوق بود که فاجعه ابعاد بیشتری یافت.

خبر زیر که توسط روزنامة نوبهار منتشر شد عمق فاجعه و رقت و دهشت گرسنگی را در مرکز سیاستگذاری کشور نشان میدهد:

به موجب یک خبر خصوصی که به اداره [روزنامه] رسید، پریروز قبل از ظهر میرزاابوالقاسم‌خان درب دکان نانوایی جنب انبار گندم یک سینی مس را غفلتاً از در دکان نانوایی برداشته رو به فرار میگذارد، آژان پست⁽¹⁾او را دستگیر و پس از استرداد سینی جلب به کمیسری مینمایند، مشارالیه در ضمن استنطاق خود اقرار به دزدی‌های مهم میکند. لذا کمیسری ده نفر آژان با یک صاحبمنصب برای تفتیش به خانه مشارالیه میفرستند، پس از ورود اشاره به گوشه اطاق کرده آژان وارد اطاق شده لحاف مندرسی را که در گوشه اطاق بوده بلند مینمایند میبیند یک پسر و یک دختر کوچک از گرسنگی مرده و عیال مشارالیه هم در گوشه دیگر اطاق به واسطه گرسنگی در حال نزع است!⁽²⁾

در تهران اجساد روی زمین میماند و کسی نبود حتی آنها را دفن کند، غیر از مسائل ریز و درشت فراوان این موضوع در بحران‌های مشروطه و ظهور و سقوط پی در پی کابینه‌ها ریشه داشت «که نه تنها زندگان را بی‌تکلیف گذارده بلکه اموات را هم دچار محذور و بی‌تکلیفی نموده است!»⁽³⁾در برخی موارد مدارس تهران به دلیل شیوع بیماری‌های کشنده و واگیردار تعطیل شدند. تعداد زیادی از معمرین قوم به مرض اسهال مردند، یکی از آنان سیدحسین اردبیلی بود که مواضع او در دوره دوم مشروطه نقش بسیار مهمی در شکل‌گیری تنش‌های ایدئولوژیک بین مشروطه‌خواهان ایفا کرد،⁽⁴⁾اردبیلی در تاریخ نوزدهم رمضان سال 1336 به مرض

اسهال در تهران درگذشت.⁽¹⁾«فوت‌های اسهالی»⁽²⁾یا همان وبا، وحشتی بین رجال تهران برانگیخت، بسیاری تصمیم گرفتند از خوردن میوه اجتناب نمایند. در اغلب شهرهای ایران وبا و حصبه بیداد می‌کرد، «حصبه که جزو اعضا رئیسه خانواده‌ها شده، نه زمستان دست برمی‌دارد نه تابستان و از قرار شرحی که در روزنامه نوشته بود دو کرور آدم از این امراض تلف در ایران شده است که اگر همان دوازده قران خرج دفن این اموات بی‌صاحب را که دولت می‌دهد در اوّل وهله خرج جلوگیری از این امراض شده بود آن‌قدر آدم تلف نمی‌شد... اغلب خانواده‌ها به قدری پول دوا و حق‌القدم طبیب داده‌اند که دیگر نان شب و یک اسباب ندارند، فنای محض شده‌اند و گدایی باید بکنند.»⁽³⁾

بالاخره مردم تهران از شدت گرسنگی در مسجد شاه تحصن اختیار کردند. به واقع علت تحصن همین امر یعنی گرسنگی بود اما به سرعت به مسائل دیگر تغییر یافت. عین‌السلطنه نوشت: «اما این گرسنه‌ها که برای نان متحصن شده بودند این همه پلو گوشت، حلوا، شیرینی، قند، چای را از کجا آوردند. معلوم است که از همان‌جا که همیشه بلاهای ایران نازل می‌شود که اسمش سفارت سنّیه انگلیس است.»⁽⁴⁾متحصنین به اشاره توطئه‌گران تجمع کرده بودند تا کاسه کوزه‌ها را سر وثوق بشکنند و او را عامل قحطی معرفی نمایند و در نتیجه سرنگونش سازند؛ کاری که آخرالامر به آن موفق شدند.

همزمان زنان تهرانی به سفارت انگلیس مراجعه نمودند و نسبت به کمبود نان اعتراض کردند. این نشان میداد مردم تهران میدانند فاجعه از کجا سرچشمه میگیرد. در بازار آشوبی به پا گردید و دکان‌ها بسته شد. زن‌ها از گرسنگی به یک لبو‌فروش حمله برده و خوراکیهای او را به یغما بردند. پلیس وارد میدان شد و با مردم برخورد کرد. آنگاه زنان به سوی میدان ارگ حرکت کردند و سپس به سوی کاخ گلستان سرازیر شدند، آنها میخواستند از درب اندرونی وارد کاخ شوند، اما نگهبانان مانع

ورودشان شدند. زنان سپس به سوی سفارت انگلیس به حرکت درآمدند، پلیس محرکین را دستگیر کرد و بقیه پراکنده شدند. کسانی که پراکنده شده بودند بار دیگر به سمت بازار حرکت کردند، آنها از کسبه خواستند مغازه‌های خود را تعطیل نمایند. کسبه از ترس مغازه‌های خود را بستند، اما نظمیه بار دیگر مداخله کرد و کسبه کار خود را از سر گرفتند.⁽¹⁾سه روز بعد یعنی شانزدهم جمادی‌الاولی 1335 میتینگی علیه انگلیسیها در میدان توپخانه برگزار شد. مردم به حق عامل اصلی گرفتاری‌های خود را دولت انگلستان می‌دانستند. در این زمان که مقارن بعد از انقلاب روسیه بود، نیروهای این کشور اندک اندک خاک ایران را ترک می‌کردند و انگلیسی‌ها به سرعت جای اینان را اشغال می‌نمودند. پلیس جنوب عملاً نواحی جنوبی را تا اصفهان و یزد اشغال کرده بود و نیروی شمال ایران (North Persian Force) ایران هم نواحی وسیعی از همدان تا گیلان را جولانگاه عملیات خود نمود. به واقع درست در ایامی که انگلستان در ایران یکه‌تازی می‌کرد، بحران نان در کلیه نواحی کشور به اوج خود رسید، بدیهی است که مردم عامل این بحران را انگلستان دانستند. سفارت انگلیس به سرعت به تظاهرات زنان واکنش نشان داد، این سفارتخانه به وزارت داخله نامه فرستاد که حاضر است پلیس جنوب را منحل نماید و نیروهای شمال را هم احضار کند. این نامه برای تظاهر‌کنندگان خوانده شد.⁽²⁾

اما انگلیس فقط بخشی از مسئله بود. محتکران، خبازها، مسئولین اداری، برخی از وزرا و احزاب سیاسی و خلاصه عوامل متعدد دیگری در این بحران دخیل بودند. دامنه قحطی به اندازه‌ای وسعت یافت که دولت دستور داد کلیه شترها و قاطرها باید ارزاق به تهران حمل کنند. این موضوع باعث شکایت عموم شد، هر شتردار و قاطردار از هر کجا آمده بود، در شاهرود متوقف می‌شد تا جنس به تهران حمل کند. اما این امر مشکلی بر مشکلات افزود، به این شکل که گرانی ارزاق و نبودن علوفه و خسارات دیگری که به شترداران و قاطرچیان وارد می‌شد، موجب نارضایتی عمیق آنها می‌گردید. تجار به دلیل منع صادرات نفت به تهران، ضرر و زیان‌های فراوانی

متحمل می‌شدند، از سویی دالان‌دارها به جهت نبودن علوفه و آذوقه، که باید همه آن را به توقیف شدگان می‌دادند، به این موضوع اعتراض داشتند. روزنامة رعد نوشت خلاصه اینکه به این دستورالعمل دولت همه اعتراض دارند و ظاهراً بخشنامه دولت فقط برای مازندران بوده است که برنج را به تهران حمل کنند؛ «نه برای جاهایی که خودشان به جهت نبودن ارزاق به عسرت می‌گذرانند.»⁽¹⁾

در تهران در کنار قحطی، قتل و چپاول بیداد میکرد، این بود که عدهای یا به دستور وثوق و یا از سر ترس انبارهای خود را گشودند و گندم خود را به معرض فروش گذاشتند. از آن سوی خبر می‌رسید برخی کمیته‌های سرّی مسئولین را تهدید کرده‌اند، «مردم همین دو سه روزه شاید انتقامی از آنها بکشند خاصه با تهدید بعضی کمیته‌های سری، حتی به شاه [دستور دادند] که از سلطنت استعفا باید بنمایی.»⁽²⁾این شاید اشاره‌ای به بیانیه‌ها و اعلامیه‌های گروه‌هایی مثل کمیتة مجازات باشد که خود را برای عملیات آماده می‌کردند. از سویی وثوق برای اینکه تا حدی از حدت وضعیت بکاهد، دستور داد از مازندران برنج به تهران آورند، این تدبیر دیگری بود برای مقابله با قحطی جانسوزی که در تهران در آستانه درو کردن صغیر و کبیر بود.

در ماه محرم سال 1336، عین‌السلطنه چنین نوشت:

هوا هیچ بارندگی نمی‌کند، زمین خشک مثل کبریت [است]. آنچه کاشته شده تشنه، آنچه دیم‌زار است بلازرع مانده و قصد مردم این است اگر بارندگی نکند، تخم را حرام نکرده ابداً دیم‌زار کشت نکنند. از قزوین و آن صفحات هم خبر دارم. ابداً قطرهای باران نیامده. خداوند خودش ترحم کند. خیلی بد روزگاری شده است.⁽³⁾

در این حین سرداربهادر از چند روز قبل هزار من نان توسط اداره نظمیه در اختیار فقرای تهران قرار میداد، به عبارتی او هر روز صد من نان خریداری میکرد و بین مساکین شهر توزیع مینمود. به قول نوبهار «این‌گونه دستگیری‌های به موقع فوق‌العاده لازم و قابل تحسین است، اگر سایر متمولین نیز به آقای سردار بهادر

تأسی بجویند روز به روز به فلاکت فقرای تهران افزوده نمیگردد.»⁽¹⁾

اینها همه مسکن بود، در تهران گرسنگی و قحطی رمقی برای مردم باقی نگذاشت. بنا به گزارش‌های مطبوعات «در کوچه‌ها غیر از گرسنه و مردة بی‌صاحب چیزی دیده نمیشود.» دکان‌های نانوایی حالتی «رقت‌خیز و وحشت‌انگیز» به خود گرفته بود. هر چه را نانوا پخت می‌کرد؛ قزاقها به زور میگرفتند، آنان «زن و بچه‌های فقیر را با لگد دور ساخته نان‌ها را به یغما» میبردند. از آن سوی انگلیسی‌ها سیب‌زمینی را باری سی و پنج تومان از اصفهان به اهواز میبردند. در این بین برخی اعضای احزاب سیاسی بی‌توجه به درد و رنج و فقر و فاقة دهشتناک مردم همسو با انگلیسی‌ها، در تعمیق فشار به توده‌های مردم مؤثر بودند. به طور مثال در کارگزاری، انگلیس «هر روز برای کسبه و تجار به اسم خارجه گربه رقصانی میکند، میرزاحسین معتمد و مترجم نظام رئیس معارف میگویند هرکس قبول مسلک اتفاق و ترقی را بکند ده تومان مخارج به او داده میشود...»⁽²⁾این حسین‌خان معتمد یکی از عوامل برجسته انگلستان به شمار می‌رفت، او با میرزاکریم‌خان رشتی از سویی و سیدضیاء از سوی دیگر مرتبط بود، بعدها به طوری که خواهیم دید در کمیتة آهن عضویت یافت و بعدها با حضور در کمیته زرگنده زمینه‌های کودتای سوّم اسفند را مهیا دید.

روز سه‌شنبه 28 جمادی الاولی 1336 خبر رسید زمانی که مردم از گرسنگی میمردند، یک انبار بزرگ سیب‌زمینی یافت گردیده که به دلیل نگهداری طولانی مدت سبز شده‌اند. به قول کمره‌ای روزی بیست و پنج شش زن بهائی برای پاک کردن این محصول به انبار میآمدند و روزی سی شاهی حقوق میگرفتند، «اگر بفهمند زن مسلمان است جواب میدهند.» پیام این مطلب واضح است، اگر مسلمانی تقاضای کار در این انبارها می‌نمود رد می‌کردند اما بهائیان به کار مشغول می‌شدند. علت چه بود؟ به روایت کمره‌ای این انباری بود دولتی که در اختیار ارباب کیخسرو شاهرخ قرار داشت. او این انبار را به نوبه خود به یک فرد بهائی داده بود تا از آن نگهداری کند، این محصول بزرگ در آن قحطی عظیم نگهداری شد و همین که در

معرض خراب شدن واقع گردید برای عرضه عمومی به میدان فرستاده شد. سیب‌زمینی دولتی به جای اینکه به مردم کوچه و بازار داده شود، در اختیار امریکایی‌ها و سایر خارجیان قرار می‌گرفت. اما «حالا که ضایع شده و میشود و آذوقه قدری بهتر شده [به مردم داده میشود] عجب بدبخت و پردشمن است مسلمان ایرانی.»⁽¹⁾

احمدشاه شاید خیلی دیرتر از مردم عادی از مسئله کمبود نان و درد و رنج مردم به نحوی مطلع شد. او روز دوّم صفر سال 1336 «به محض این‌که خبر عسرت نان و آه و ناله بعضی مردم» را شنید، فوراً از اندرونی بیرون آمد و پیش از هر کار «مشغول تبلیغات و اوامر ملوکانه راجع به آسایش عمومی شده» و شروع به بروز «احساسات رقیقه» کرد و «مشغول تأکیدات بلیغه راجع به امر نان» شد و به هیأت دولت دستور داد در این باب تمهیدات لازم را صورت دهند. به قول نوبهار شاه به هیأت دولت «دستورات کافیه و ابلاغات و اوامر بلیغه صادر فرموده‌اند و همه روزه به درجه فوق‌العاده مواظب و جویای احوال عمومی بوده و بیش از حد لزوم در تهیه وسایل آسایش عامه خود را دستخوش احساسات و عواطف شدیده قرار داده و میدهند.»⁽²⁾اما دخالت شاه هم بی‌فایده بود، اصلاً در آن شرایط چه کسی به فرامین احمدشاه که حتی از سایه خود می‌ترسید، اعتنایی می‌کرد؟ نکته در این است که شاه نمی‌دانست بخشی از بحران مواد غذایی برای این است تا او را فروگیرند و نظمی نوین را سرلوحه کار قرار دهند. شاه نمی‌دانست که بخشی از بحران مولود دست کسانی است که در زمرة اطرافیان او بودند.

در این شرایط بود که عدهای از ثروتمندان تهران دست به تشکیل خانه فقرا زدند. به طور مثال در پامنار رو به روی بازار، در دوازده اطاق و بالاخانه تعداد زیادی سائلین و فقرا را جمع کرده بودند و از آنها پذیرایی مینمودند. بنیادگذار این نوانخانه اعلم‌الدوله، منتصرالسلطان، دکتر حاج رضاخان و عدهای دیگر بودند. این نوانخانه اصلاً به کوشش دکتر اعلم‌الدوله راه‌اندازی شده بود که همین چندی قبل

برادرش یعنی متین‌السلطنه قربانی گردید.

زمستان آن سال بینوایان را در مساجد که با بخاری گرم میشد اسکان دادند و بین آنان دمپختک رایگان توزیع کردند. بعداً تصمیم گرفته شد شام فقط در دارالمساکین داده شود، اما مساجد همچنان یکی از بهترین مکان ها برای اسکان فقرا تشخیص داده شد.⁽¹⁾در همین زمان مستوفی‌الممالک رئیس‌الوزرای وقت، حقوق شش ماه خود را که جمعاً سه هزار تومان میشد برای کمک به فقرا اختصاص داد. امیرمفخم بختیاری پنج ماه حقوق خود را که جمعاً هفتصد تومان میشد به دارالعجزه داد. مرتضی‌قلی خان فرزند او هم بیست خروار جو و گندم به فقرا کمک کرد.⁽²⁾از سویی مهدی نجم‌آبادی از ثروتمندان محله حسن‌آباد کمک خواست. او تقاضا نمود این گروه کمیتهای تشکیل دهند و به داد فقرای این محله که نسبت به ثروتمندانش اندک هستند، برسند.⁽³⁾از آن سوی دبیرالملک حاکم تهران، در شهرنو، دارالمساکینی دایر کرد و در آن مردم فقیر را خوراک داد و لباس پوشانید و برای‌شان حمام تدارک دید.⁽⁴⁾دولت و تجار شروع به تأسیس دارالمساکین کردند، آنان برای «اقدامات خیریه و نگاهداری فقرا و مساکین که همه روزه گروه گروه زن و مرد از نقاط مختلفه بدین شهر وارد و در معابر و دکاکین مخروبه منزل مینمایند...» جا و غذا تهیه میکردند.⁽⁵⁾

در ربیع‌الثانی 1336 تجار و اصناف تهران عریضهای به شاه نوشتند و از او خواستند جلو فحشا را بگیرد، مانع گسترش مناهی و ملاهی شود. اینان بیشتر مصائب کشور را ناشی از کثرت مناهی، شرب مسکرات و فحشا می‌دانستند، «در طهران که مرکز مملکت اسلام است تمام دکاکین مسکرات فروشی و تمام خانه‌ها فاحشه‌خانه شده، احدی به خیال ممانعت نیست.»⁽⁶⁾علت امر را باید در همان فقر و افلاس خلاصه کرد، به عبارت بهتر وقتی فقر وارد شد، ایمان از در دیگر بیرون

رفت. اما این‌گونه نیست که اکثریت مردم این‌گونه باشند، مشکل یادشده عمدتاً در مناطق محروم تهران روی داد، مضافاً اینکه در این زمان تعداد زیادی مهاجر از شهرستان‌های دیگر وارد تهران شده بودند، این موجودات مفلوک بدون اینکه جایی داشته باشند، در سرمای زمستان ناچار می‌شدند در کوچه و خیابان شب را به روز آورند. بسیاری از اینان تا صبح از سرما خشک می‌شدند. اینان برای اینکه حداقل چند روزی جان به سلامت برند، دست به هر کاری می‌زدند.

متعاقب این وضعیت، تجار برای رفع بحران نان، جلساتی تشکیل دادند و تصمیم گرفتند اعاناتی در اختیار فقرا قرار دهند. در رأس تجار معین‌التجار بوشهری قرار داشت که پذیرفت مبلغ هنگفت ماهی پانصد تومان برای کمک به فقرا بپردازد. اهمیت موضوع را وقتی درمییابیم که توجه کنیم حقوق ماهانه یک وزیر در آن زمان ماهی یکصد و چهل تومان بود. در این جلسه برادران بنکدار و حسین امین‌الضرب هم حاضر بودند، آنان هم برای کمک به فقرا پرداخت مبلغی به صورت ماهانه را تعهد کردند. اما اینان مبلغی به مراتب کمتر از معین التجار تقبل نمودند، کمترین میزان کمک پنج تومان به صورت ماهانه بود.⁽¹⁾

با تمام این اوصاف باز هم اینها همه چیزی نبود جز مُسَکِّن، به طوری که تابستان سال 1336 قمری مصادف با 1297 شمسی، با اینکه محصول زیاد بود اما نان به دست مردم نمیرسید. حتی اغلب مردمی که پول هم داشتند شب‌ها بدون نان میماندند. برنج به خرواری یکصد و شصت و پنج تومان رسیده بود.⁽²⁾یک شب از شب‌های مرداد این سال مردم دست به اعتراض زدند. مردم و به ویژه زن‌ها علناً به وثوق و انگلیسی‌ها فحش میدادند، در اثر این اعتراض روز بعد نان زیاد شد. دیگر اینکه کمیسیونی مرکب از میرزارضا گرگانی، سیدمحمد تدین، دکتر حسن‌خان احیاءالملک، میرزامحمد نجات و عدهای دیگر تشکیل شد تا به ارزاق سر و سامانی بدهند. احیاءالملک و میرزامحمد نجات البته در زمرة کسانی بودند که می‌دانستند منشأ و مبدأ این مصیبت عظمی در کجاست. احیاءالملک همان کسی است که در

مقام پزشک نظمیه گواهی داد برخی از دستگیرشدگان کمیتة مجازات بیمارند و با این گواهی خود باعث رهایی آنان شد. او را بعدها در دوره دوم ریاست‌وزرایی وثوق همراه با عده‌ای دیگر به اتهام کمک به سران کمیته بازداشت کردند. در آن جلسه تدین همه را با خود قیاس کرد و فریاد زد: «ما ایرانیها همه دزد، طماع، رشوه خوار [هستیم] و هیچ کار نمیتوانیم اداره نماییم. باید به دست خارجه اداره امور ما بشود و مولیتر بلجیکی خوب از عهده برمیآید.»⁽¹⁾تدین البته به احتمال زیاد خوب می‌دانست، چرا امثال او حاضر بودند با مولیتر همکاری کنند، اما ریاست امثال منتخب‌الدوله بر خزانه‌داری را تحمل نمی‌کردند. اینجا همین‌قدر می‌گوییم، این مرد بلژیکی تابع اوامر انگلیسیها بود، وقتی اختیار نان را به او سپردند بناگاه نان زیاد شد. مردم این را میدیدند که به محض اینکه اختیار نان مردم به دست خارجی سپرده شد، ورق برگشت، علی‌القاعده همین نکته به ظاهر بی‌اهمیت باید مردم را هوشیار می‌کرد و می‌دانستند بحران نان از کدام سرچشمه نشأت می‌گیرد.

به تاریخ ذی‌حجه 1336 مصادف با سنبله 1297 میرزااحمد‌خان آذری مسئول ارزاق ادارة مالیه را عزل کردند و مسیو مولیتر را به جای او نشاندند تا مگر بتواند کاری انجام دهد. مردم از نحوة مدیریت آذری بسیار شکایت داشتند. آذری جزو گروه وثوق‌الدوله بود، در عزل آذری از منصب خود، کمال‌الوزاره رئیس اداره مالیات‌های مستقیم وزارت مالیه و از اعضای کمیتة مجازات نقش برجسته‌ای ایفا کرد.

همین وزارت مالیه خود منشأ فساد بود، کسی را یارای برخورد با این گروه نبود تا اینکه سال 1296 به پایان رسید. در ابتدای سال 1297 شمسی، مصدق‌السلطنه معاون وزارت مالیه تلاش کرد تا اندازه‌ای در مالیه اصلاحات انجام دهد. او توانست فهیم‌الملک رئیس وقت مالیات مستقیم وزارت مالیه و ترجمان‌الدوله خزانه‌دار را محکوم به یک سال محرومیت از تصدی مشاغل دولتی کند، ممتازهمایون و ابوالحسن بزرگ‌امید مشهور به مخبرهمایون که به خاندان مشهور هدایت تعلق داشت، از مشاغل دولتی برای همیشه کنار گذاشته شدند. اینان کسانی بودند که در روزنامه‌ها چه خودشان و چه کسانشان در ذم مصدق‌السلطنه معاون وقت وزارت

مالیه مطلب می‌نوشتند، اما او سرانجام توانست خیانت‌های آنها را به اثبات رساند. یکی از این موارد اختلاس هفتصد هزار تومان از محل انحصار تریاک بود،⁽¹⁾روزنامة ایران نوشت دیگر اگر کسی تا پنجاه هزار تومان از مالیه دولت را به نفع خود حیف و میل کرده باشد، پشیمان است؛ زیرا در مقابل مبالغ هنگفتی از این دست، آن مبالغ بسیار ناچیز بودند.

اندکی بعد نظمیه تهران آمار مرگ و میر این شهر را منتشر کرد، معلوم شد فقط در سال 1296 یکصد و هشتاد و شش هزار تن از مردمان بی‌گناه تهران در اثر گرسنگی و بیماری‌های ناشی از همان گرسنگی از بین رفتهاند. عین‌السلطنه که خود در این زمان در تهران اقامت داشت نوشت: «درست در طهران قلت جمعیت محسوس است.» در کاشان سی هزار تن از گرسنگی مردند، در قم «غالب خانه‌ها همان‌طور درش قفل است که تمام ساکنین آن بدرود زندگانی گفته اند.» درست در این شرایط اسفناک عده‌ای از مردمان بی‌رحم و بی‌عاطفه، «صدها، دویست‌ها هزار تومان منافع بردند.» اسفناک‌تر اینکه «در طهران آدم سراغ داریم که از پول کفن مرده‌ها مبلغی دخل نموده بود.» کسانی که مسئولیت داشتند نان مردم را تأمین کنند، نه تنها این کار را نکردند بلکه خود باعث افلاس مضاعف آنان شدند. به طور نمونه همین عین‌السلطنه خود واسطه حمل غله قزوین و اراک و نقاط دیگر بود در نزد میرزااحمد‌خان آذری؛ «چهل هزار تومان به او تعارف می‌دادیم، ارباب کیخسرو آن متقلب که عزیز کرده بی‌جهت شده روی دست ما برخاسته نمی‌دانم چه علاوه کرد که به او داد.» در اثر این تراژدی هولناک قحطی، کسانی که بیمار حصبه‌ای شناخته می‌شدند به آسانی قابل شناختن بودند؛ «هر کس کلاهش گشاد شده و سرش تراشیده، مریض بوده».⁽²⁾حتی داروهای شفای حصبه هم احتکار می‌شد.

دولت‌آبادی که درست بعد از خاتمة جنگ اوّل جهانی به ایران بازگشت، روایت کرده که بعد از چند سال دوری از تهران، مشاهده کرده «قحط و غلای سال گذشته توارد بدبختی‌های بسیار، مرض‌های مسری گوناگون شاید ربع جمعیت تهران را کم

کرده است، راستی تهران خلوت شده و کسر جمعیت آن نمایان است.»⁽¹⁾دولت‌آبادی فقط بخشی از حقیقت را بازگو کرده است، به واقع رعد بر اساس آمار نظمیه گزارش می‌داد، یک سوّم جمعیت تهران از گرسنگی مرده‌اند.

غیر از قحطی، بیماریهای گوناگون هم مردم را درو می‌کرد. به نوشته دکتر امیراعلم ثقفی، برادر متین‌السلطنه، در ایران سالیانه متجاوز از دویست هزار طفل به مرض آبله جان می‌دادند. صدهزار تن به محض گرفتن آبله می‌مردند، حدود پنجاه هزار تن کر و کور می‌شدند و بعد بدرود زندگی می‌گفتند و پنجاه هزار تن دیگر هم که مستعد بیماری‌های دیگر بودند، اگر به آبله مبتلا می‌شدند بلافاصله می‌مردند.⁽²⁾

4-2. وضعیت شهرستان‌ها

بحران یاد شده منحصر به تهران نبود، هیچ آبادی نبود که از شرّ این مصیبت ویرانگر رهایی یابد. کُلیه شهرهای بزرگ کشور دستخوش قحطی بود و گرسنگی و مرگ. تهران چون مرکزیت داشت و عمدة روزنامه‌های کشور در آنجا منتشر می‌شدند، اخبار موحش گرسنگی را بازتاب می‌داد، اما شهرستان‌ها کمتر پوشش خبری می‌یافت. آنچه از شهرستان‌ها در مطبوعات چاپ می‌شد، عمدتاً عریضه‌هایی بود که نگون‌بختی شهرستان‌های کشور را منعکس می‌کرد. تلاش خواهیم کرد به بخشی از این تباهی در شهرستان‌ها اشاره کنیم؛ که البته تنها بخشی از واقعیات جامعة ایران در این برهه حساس است.

همدان یکی از شهرهایی بود که به دلیل فتنة سالارالدوله، هجوم قشون بیگانه و سست عنصری زمامداران در مرکز، بیش‌ترین آسیب را از قحطی بزرگ مقارن جنگ اوّل جهانی متحمل گردید. به بخشی از مشکلات طاقت‌فرسای همدان و برخی دیگر از نواحی غرب کشور اشاره کردیم، اینجا لازم به تذکر است که هنوز ماههایی چند از عمر مشروطه باقی مانده بود که درست در اواخر سال 1330 قمری قحطی نان شدت یافت. گرانی به اوج خود رسید و قیمت گندم به ناگاه ترقی کرد. همزمان در

قزوین قیمت گندم هر خروار از هفت تومان به سی تومان رسید. در همدان این قیمت به چهل و شش تومان بالغ شد، خلاصه اینکه به قول برخی راویان در همدان «متصل آدم می‌میرد.» دزدان و راهزنان در همدان بار دیگر جان و مال و ناموس مردم را مورد هجوم قرار دادند، روستاها پی در پی غارت می‌شد، ژاندارم‌های بی‌گناه به قتل می‌رسیدند و تفنگشان به سرقت می‌رفت، «خیلی خیلی همدان مغشوش است. از دزدی و غارتگری و گرانی و قحط.»⁽¹⁾

وضعیت روستاهای همدان بسیار رقت‌آور شد، بسیاری از روستاها قربانی جنگ ویرانگر روس و عثمانی گردیدند، گلوله‌های طرفین جنگ دائم به این روستاها اصابت می‌کرد و مردم را به هلاکت می‌رسانید. درخت‌های منطقه قطع شد، باغ‌ها ویران گردید. در یکی از روستاهای همدان به نام کوریجان، وقتی قشون روس و عثمانی عقب‌نشینی کردند، از جمعیت هفتصد خانواری آن تلی از خاک که مملو از نعش‌های متعفن و سگ‌های هار بود، باقی ماند. وقتی مباشری به نام علی‌مردان‌خان معتضدالممالک وارد این روستای سابق شد، چندین روز با عوامل خود فقط سگ‌های هار را می‌کشت و نعش دفن می‌کرد. همه چیز سوخت و غارت شد و پایمال گردید.⁽²⁾

همدان در کنار قزوین دو مرکز از مهم‌ترین مراکز اسکان نیروهای روسیه بودند. اینان به کمک خشکسالی و کمبود مواد غذایی شتافتند تا مردم را هر چه بیشتر آماج حملات بی‌رحمانه خود قرار دهند. در همدان نظامیان روس نسبت به کسبه و اهالی تعدی آغاز کردند. آنها در خرید اجناس بیش از اندازه به مردم اجحاف می‌نمودند، کسبه از این همه ظلم و ستم به تنگ آمدند، بازارها را بستند و «بعلاوه به واسطه تنگی ارزاق عده زیادی از فقرا و مردم متفرقه اجتماع کرده چندین دکان را غارت نموده مقداری تریاک بی باند رول و مبلغی منات و پول و جنس به غارت برده‌اند؛ حکومت و نظمیه در اسکات مردم و باز کردن بازارها جدّیت کرده و مجلسی از عموم ترتیب داده و برای خوراک یک ماه اهالی و قشون، گندم و آذوقه حاضر کرده و رفع تشویش

اهالی شده و بازارها را باز کردند.»⁽¹⁾در این شهر قیمت گندم به سرعت ترقی کرد و به خرواری یکصد تومان رسید، جو نود تومان بود و برنج نایاب. بنابر گزارش‌های دولتی در همدان نصف مردم شهر به دلیل گرسنگی از بین رفتند.

در اواخر پاییز یا اوایل زمستان سال 1296 بود که یکی از روحانیان همدان به نام مجتهدزاده همدانی، نامه‌ای به مرکز ارسال کرد و در آن به گوشه‌ای از فلاکت و بیچارگی مردم همدان اشاره نمود. او نوشت وضعیت دلخراش همدان باعث شده دل سنگ آب شود، «آیا عاشورای همدان به سمع مبارکتان رسیده که هزارها پردگیان آنجا در مقابل نامحرمان، درب دکاکین خبازی از صبح تا عصر گرسنه و نالان، اطفال خوردسال بی‌طاقت مثل جوجه مرغ لرزان، ضعفا و بیچارگانی که حاصل دسترنج آنها در چند جا جمع شده و مرکزیت پیدا کرده در میان کوچه و محله مرده و بیجان؛ هزارها زن و بچه، پیر و جوان، دهقانیان، در این سرمای زمستان، در شهر و بیابان، گرسنه و عریان؛ علاوه بر اینها همه روزه حریق و غارت یغماگران داخلی و خارجی در جریان، گندم و سایر ارزاق این گرسنگان به قیمت جان، و خرواری یکصد و ده تومان، یاللعجب سبحان‌الله خبر دارید؟» به قول او یک سال بود که مردم به نغمه‌های دلخراش، صدای خود را به «گوش عالمیان» رسانیده بودند، مردم از یک سال گذشته وضعیت آن روز را پیش‌بینی می‌کردند، آنان خواستار عزل رئیس عدلیه و نظمیه شده بودند، اما احدی به صدایشان گوش نداد و مستدعیات این بینوایان به دل احدی رحم نیاورد. به نوشته این فرد، مسئولین ادارات به وظایف خود عمل نمی‌کردند، آنها فقط در این اندیشه بودند چگونه با کمترین هزینه‌ای و در کمترین فرصتی جیب خود را پر نمایند: «خدایا این چه داستان و چه ترتیبی است؟ چرا ابناء بشر این‌طور بی‌رحم شده‌اند؟ چرا این‌قدر هرج‌و‌مرج است؟ بحران کابینه چه وقت رفع می‌شود؟ تزلزل کی خاتمه پیدا می‌کند؟» در خاتمه نامه آمده بود:

ای ملّت ایران مأیوس باشید، از کسی انتظار رحم و مروت نداشته باشید، اشخاصی که امید همراهی از آنها دارید غیر از بردن هستی و گدا کردن و به فرعونیت معامله کردن با شما کاری ندارند، شما را دستخوش اغراض خود کرده و خودشان هم

دستخوش اغراض دیگران هستند. ارزاق شما را به قیمت جان شما هم نمی‌فروشند، وُجَهای⁽¹⁾شما غیر از استفاده از شما و تحمیل منت بی‌جهت بر شما خیالی ندارند، بیدار و مأیوس باشید؛ من که بعد از دوازده سال⁽²⁾تحملات فوق‌التصور و انتظار بهبودی به کلی مأیوس شده‌ام.⁽³⁾

بالاخره هم در این شهر کمیسیونی متشکل از متمولین، به نام کمیسیون توکل تشکیل شد و از دو هزار تن از فقرا پذیرایی نمودند.⁽⁴⁾لیکن بحران عمیق‌تر از آن بود که با این مسکن‌ها حل‌و‌فصل شود.

در کردستان نیز فقر و وحشت بیداد میکرد. ساوجبلاغ «حکم مسلخی وحشتناک و خرابة دهشتناک» پیدا کرد. گرسنگان «بیچاره‌گان⁽⁵⁾و درماندگان که مادام این مدت [جنگ] در صحاری و جبال و بیغوله‌های جنگلات⁽⁶⁾و غیره مثل حیوانات وحشی به سر میبردند، جرئت و جسارتی پیدا کرده با حال رقت‌آمیز و هیولای وحشت‌انگیز که هر بیننده را دچار حیرت و حسرت مینماید، با پای برهنه و عورات مکشوفه هجوم آورده به دهات و شهرها ریخته» بودند. در ادامه نامه‌ای که این وضع اسفناک را گزارش میداد آمده بود: «این جماعتی که مینویسم عبارت از زن‌ها و اطفال یتیمی است که صاحبان و پدران و سرپرستان آنها مقتول و خودشان که متواری شده و در این مدت مدید در بیابان‌ها به سر برده با حال قحطی و غلا که هیچ آذوقه پیدا نمی‌شود، با علف و در زمستان با پوست⁽⁷⁾درخت‌ها... زندگی کرده بدبختانه تا حال زنده مانده»اند. از آن سوی «البته همه یتیم و فقیر و بینوا و بدبخت دیده‌اند ولی نه به این حال فلاکت و بیچارگی که غالباً از فرط خوردن علف و شدت مصائب دوچار امراض صعبه [شده‌اند]، در این قحطی که گندم هفتاد تومان گیر نیاید و متمولین برای پیدا کردن نان خود معطل هستند، این اطفال معصوم در زیر دیوارهای

خرابه‌های شهر با حالت وحشت‌انگیزی هر روزه چند نفرشان چشم امید از ما بسته و جان به جان آفرین میسپارند.»

در سراسر ایران و به ویژه در منطقة کردستان که مورد هجوم سپاه روس و عثمانی شده بود، زنان و کودکان از گرسنگی میمردند. زن‌هایی که بچه شیرخواره داشتند، «همین طور مرده و اطفال بی‌صاحب میافتند.» دخترهایی که زنده مانده بودند، به دست ده و یا بیست سرباز اجنبی دست به دست میشدند. مکرم‌الملک والی کردستان نوشت: «فریاد استغاثه خود و بزرگان اسلام» را به گوش ایرانیان مقیم تفلیس و باکو رسانیده، با حمایت آنان یک «دارالعجزه» تأسیس کرده تا برای «سکونت آوارگان اسلام» پناهگاهی فراهم شود. مکرم‌الملک نوشت این وضع «ستمدیدگان ظلم اجانب» و «ثمرات غفلت و سهل‌انگاری⁽¹⁾خودمان است». او در ادامه آماری وحشتناک ارائه داد: طبق این آمار فقط حوزه حکومت او چهل هزار گرسنه و آواره دارد که عمدتاً بیوه زنان و اطفال یک تا ده دوازده ساله را در بر می‌گیرد، این افراد غالباً مریض بودند. به نوشته مکرم‌الملک «بالفرض تا زمستان اگر نوعی خودداری نمایند، علی‌التحقیق در زمستان کسی خلاص نخواهد شد»،⁽²⁾یعنی همگی خواهند مرد. به سرعت در ایالت کردستان قیمت گندم خرواری صد تومان شد، برنج سیصد تومان، در سایر نقاط ایران هم گندم به همین اندازه بود، حتی در تهران که زیر نظارت ظاهری دولت مرکزی قرار داشت، قیمت نان به خرواری یکصد تومان بالغ گردید.⁽³⁾

اگر کردستان آماج حملات روس و عثمانی بود، جنوب کشور و به طور خاص فارس عرصه تطاول بریتانیا گردید. در طول جنگ اوّل جهانی بریتانیا به موازات نقض استقلال و تمامیت ارضی کشور، کمترین رحمی در حق ملّت ایران روا نداشت. شهرها و دهکده‌ها خراب شدند، اهالی بی‌گناه جنوب کشور را غارت نمودند، تمامی قراء و بلوک حساس جنوب را با توپ ویران ساختند، مراتع و کشتزارهای حاصل‌خیز را با قوای خود و همدستی برخی نیروهای ایرانی چاپیدند و

به قول گروهی از اهالی فارس، به این شکل انگلستان «سرتاسر این مملکت را با هیولای رعب‌آور قحط و غلا مواجه ساخت.» در جنوب کشور پلیس جنوب دامنه نفوذ خود را تا اصفهان و یزد امتداد داد، به این شکل انگلستان «نقاطی که سالیان دراز تمامت آذوقه ایران را فراهم می‌نمود با یک دنیا بیشرمی و وقاحت غصب کرد، آنچه محصول از غله و حبوبات و ارزاق دیگر در این امکنه سراغ داشتند، ضبط و متدرجاً از راه اهواز و محمره و ناصری⁽¹⁾و عباسی⁽²⁾برای اعاشه قشون خویشتن در بین‌النهرین فرستادند.» وضعیت بی‌اندازه بغرنج شد، «فریاد و فغان الجوع» سکنه این بخش‌ها از نواحی ایران، «به عیوق⁽³⁾می‌رسید». از سوی دیگر «تلفات یومیه اصفهان و کاشان از یکصد و یکصد و پنجاه نفر [در روز] تجاوز کرده است.»

قزوین و توابع آن دیگر ناحیه‌ای بود که به شدت تحت تأثیر قحطی، حمله بیگانه و سوءمدیریت روز به روز مفلس‌تر می‌شد. روستاهای قزوین به سال 1335 گرفتار قحط و غلای وحشتناکی شدند، مردم از فرط فقر و بیچارگی تمام احشام خود را سر بریده و خوردند و یا به ثمن بخس فروختند. عده‌ای از آنان از روستاهای الموت که عین‌السلطنه شاهد آن بود، به دلیل استیصال و گرسنگی به تهران می‌رفتند به این امید که در پایتخت جان به سلامت برند، لیکن وقتی وارد تهران می‌شدند، می‌دیدند اگر وضعیت روستای آنها فقط به دلیل قحطی آشفته شده بود، این شهر را معضلات پیچیده سیاسی، اقتصادی و اجتماعی از پای درمی‌آورد. مسئله مهم در قحطی سال 1917/1296 این نبود که غلات وجود نداشت، برعکس غلات فراوان بود، به دلیل گرانی اینک دیگر مردم قدرت خرید نداشتند. عین‌السلطنه نقل می‌کند از میزان غلات انبار شده محدود او که سال گذشته تا نیمههای سال دو ثلث فروش می‌رفت، آن سال یک ثلث هم فروش نرفته بود. شخص او با این‌که مقادیر زیادی غلات و به طور خاص گندم را به میزان پانصد خروار می‌توانست به آسانی خریداری کند، از این امر منصرف شد، زیرا می‌ترسید که همین غله جزیی خودش هم بماند تا چه رسد به این‌که مقادیر دیگری هم خریداری کند. مطلب عین‌السلطنه نکته‌ای مهم را

افشا می‌کند: اینکه غلات به اندازه کافی وجود داشت، اینکه با وجود خشکسالی مقادیر معتنابهی ارزاق در انبارها نگهداری می‌گردید و اگر همین محصول در اختیار مردم قرار می‌گرفت، تا حد زیادی مانع مرگ و میر می‌شد. به واقع محصول بود، اما محتکران قیمت‌ها را آنچنان بالا برده بودند که کسی قدرت خرید نداشت. مردم قزوین و حومه به دلیل گرانی غلات به تنکابن می‌رفتند، اما فقط می‌توانستند مقداری برنج و ارزن تهیه نمایند.⁽¹⁾

باز هم از قزوین گزارش می‌رسید که بالغ بر چهارصد هزار تومان اموال نقد مردم توسط سالدات‌های روس به غارت رفته است. سالدات‌ها در شرارت خود بسیار مُصر بوده و دائماً اذیت و آزارهای خود را به گونهای تکرار میکردند. اینان هر روز به وسیلهای آسایش را از مردم سلب کرده و مغازه‌ها را غارت می‌نمودند، بنا به گزارش یک شاهد عینی «در بازارها هیچ‌چیز پیدا نمی‌شود، تمام دکاکین عبارت است از یک سلسله قفسه‌های خالی که اجناس آن را هر قدر خوب بود آنها به غارت رفته و باقیمانده را هم بدبخت کسبه از ترس خود در نقطهای مدفون و پنهان کرده‌اند. در چنین سالی که شدت استیصال و گرانی طاقت فرسای ارزاق عموم را مضطر کرده است، بیچاره [مردم] به واسطه عدم امنیت از تحصیل معاش محروم مانده‌اند.»

در همین شکوائیه آمده بود باغات اطراف قزوین توسط روس‌ها تاراج شده است، بالاتر اینکه هر روز اینان چندین فقره جنایت مرتکب میشدند و هر کس را از باغبان و یا دیگران در باغ‌ها پیدا میکردند، به شدت کتک می‌زدند و یا به آنان زخم‌های مهلک وارد مینمودند «که شاید از زندگانی محروم و به فاصله کمی از این زندگی آمیخته به ننگ فارغ میشوند، مردم در منتها درجه پریشانی و بدبختی، دادخواه نیست؛ ادارات صد مرتبه بدتر از زمان استبداد، مالیه دولت معرض یک دسته چپاولگر که از طرفی رعایا و از جانبی مالیه مملکت را میچاپند، اداره حکومت با دوره ناصری⁽²⁾بی‌تفاوت است، باز همان فراش‌ها و نایب‌الحکومه و نرسیدن به کارها و سرکیسه کردن مردم و قلق و خدمتانه⁽³⁾و غیره بهتر از زمان

ناصری رواج دارد.»⁽¹⁾

در این شهر روس‌ها به تجار و کسبه حمله‌ور شدند و دکان‌ها و حجره‌های آنان را غارت نمودند. به سوی مردم معترض تیراندازی شد، حجره آقا سیدمحمد رضوی‌زاده را شبانه غارت کردند، محل این حجره در نزدیکی عمارت بانک شاهنشاهی متعلق به انگلیسی‌ها واقع بود، اما نگهبانان این بانک از حمله مهاجمین جلوگیری نکردند. از این حجره قریب یکهزار و پانصد تومان دزدیدند، به دنبال این حادثه کلیة تجار قزوین حجره‌های خود را بستند و در تلگرافخانه پناهنده شدند، اما پناهندگان خود میگفتند که میدانند این امر هم فایده‌ای در بر ندارد. تجار به مقامات مسئول در تهران تلگراف کردند و خاطرنشان نمودند مردم قزوین و تجار از تهران مأیوس شده‌اند، به همین دلیل تکلیف خود را نمیدانند. تجار نوشتند اگر این یأس ادامه یابد، بیم آن میرود که مردم «ملتجی به قونسول انگلیس آن هم به انگشت کارکنان آنان [گردند]؛ یا در بانک انگلیس پناهنده شوند.»⁽²⁾

در اوایل سال 1297 در قزوین گندم خرواری یکصد و سی تومان شد، یعنی حداقل حدود بیست برابر قیمت معمول. جو خرواری یکصد تومان و حتی محصول بی‌ارزشی مثل ارزن خرواری شصت و هفت تومان به فروش می‌رفت، بالاتر اینکه حبوبات مثل نخود و لوبیا خرواری صد تومان شده بود. مردم گرسنه الموت به تنکابن می‌رفتند تا برنج خریداری کنند، اما مأمورین دولتی حمل برنج را قدغن کرده بودند، «این مردم گرسنه دست خالی مراجعت می‌کنند، نفرین و ناسزا می‌گویند.»⁽³⁾در شهر قزوین که از مهم‌ترین مناطق کشاورزی ایران بوده و هست، مردم از گرسنگی جان می‌دادند. بنا به گزارش‌های شاهدان عینی «توی کوچه و خیابان نفوس زکیه از گرسنگی نیمه جان و جان داده افتاده است.» مرض وبا و حصبه هم به نوبة خود مردم را درو می‌کرد، کسانی که زنده مانده بودند همه رنگ پریده، چهره‌ها زرد، بدن‌ها تکیده و نحیف و گردن‌ها بسیار باریک شده بود، مردم حتی نای راه رفتن نداشتند. در بسیاری از مناطق حال و روز مردم از این هم بدتر بود، اغلب

مردم گرسنه و در حال غش و ضعف بودند، «بدتر از همه درویشعلی همدانی با برادرش، پسرش، زن و بچه اینجا [الموت] آمدهاند، لوت، عریان... این آدم کاسب بود همه ساله متاع می‌آورد، بعد پوست خریداری می‌کرد. حالیه این قسم شده. می‌گوید روس‌ها تمام مال ما و اهل آبادی ما را بردند.»⁽¹⁾

در ولایت معمور و سبز و خرم مازندران، همه جا خشکی بود، همه جا کمبود آب نگرانی جدّی ایجاد کرد، روز به روز بر نرخ اجناس و امتعه افزوده می‌شد. مصیبت بزرگ‌تر روس‌ها بودند، آنها از هر نقطه‌ای که توانستند غله و برنج جمع‌آوری کردند و به روسیه حمل نمودند. این وضع باعث شد مردم بیچاره به ویژه در مناطق شمالی کشور به فقر و افلاسی وصف‌ناپذیر مبتلا شوند. دیگر اینکه در آمل آتش‌سوزی مهیبی روی داد که خانه و کاشانه مردم را ویران ساخت، ده هزار تن بی‌خانمان بیرون شهر گرسنه و عریان جمع شده و منتظر کمک دولت مرکزی بودند. دویست هزار کیسه برنج و مقدار معتنابهی مال‌التجاره و اثاث البیت آنها طعمه آتش گردید.⁽²⁾انگلیسی‌ها وعده دادند به نیروهای نظامی خود دستور داده‌اند در این شرایط غلات ایران را جمع‌آوری و احتکار نکنند، نیز قول دادند در رفع بحران به دولت ایران کمک کنند تا خاطر مردم آسوده باشد. این نکته خود مبین این موضوع است که انگلیسی‌ها در احتکار غلات و شیوع قحطی در سراسر کشور نقش مهمی داشته‌اند.

در گیلان وضع بهتر بود، میرزاکوچک‌خان جنگلی که مانع ورود بیگانه به گیلان می‌شد، خدمات بزرگی به مردم این منطقه انجام داد، گیلان یکی از مهم‌ترین نقاطی است که هیچ گزارشی از قحطی در آن مخابره نشده است. به دستور میرزا، دویست خروار برنج از رشت به تهران ارسال کردند تا توسط معین‌الوزاره یعنی حسین‌خان علاء بین مردم تقسیم شود. نیز میرزا مساعدت کامل کرد تا چهار هزار خروار برنج خریداری شده توسط دولت، در اسرع وقت به تهران فرستاده شود.⁽³⁾

کرمانشاه از دیگر نواحی غرب کشور بود که از جنگ و قحطی بزرگ به شدت آسیب دید. به گزارش حکومت کرمانشاه، چون اتباع خارجه و کنترات‌چی‌های

روسیه غله را انبار نموده بودند، اهالی به جهت کمی جنس در عسرت زندگی می‌کردند. مجلسی برای بررسی بحران در دارالحکومه متشکل از کارگزار و سایر مأمورین دولت، علما، اعیان، تجار و اصناف با حضور کنسول‌های روس و انگلیس تشکیل گردید. مذاکرات حول این موضوع بود که کنسول‌های روس و انگلیس مانع از احتکار غله توسط مأمورین خود شوند. آنان قول دادند تا در این زمینه اقدامات مساعد انجام دهند، ضمناً قرار شد برای خرید غله از لرستان سی هزار تومان جمع‌آوری نمایند و مأموری را برای خرید جنس به آن ولایت بفرستند. در همان جلسه مقرر گردید دو کمیسیون برای مبارزه با بحران غله وارد کار شود: یک کمیسیون پول و اعانه جمع کند و کمیسیون دیگر انبارهای محتکرین را شناسایی و مصادره نماید. این کمیسیون، همچنین وظیفه داشت غله را بین خبازها توزیع کند.⁽¹⁾

همزمان در اصفهان آذوقه نایاب بود، در این شهر بلوایی به پا شد. در اصفهان برادران کازرونی که تجار معتبر این شهر بودند، شروع به توزیع نان بین مردم کردند. این برادران فرزندان محمدحسین کازرونی بودند، حاج محمدحسین کازرونی معروف به حاجی کاکا حسین ساکن اصفهان از تجار معروف آنجا بلکه ایران بود. شرکت مسعودیه و شرکت اسلامیه و کارخانة بافندگی کازرونی در اصفهان از تأسیسات او به شمار می‌آمد. آقامیرزامحمود کازرونی همراه با برادرانش یعنی میرزاابوالقاسم و میرزامحمدعلی کازرونی روزی یک خروار نان به تهی‌دستان میدادند. اینان «دست از تجارت و کارهای خود کشیده از صبح تا چهار ساعت از شب گذشته دامن بر کمر زده پشت دکان نانوایی ایستاده، بلیط از فقرا گرفته و نان مجانی میدهند.»⁽²⁾در کرمان، خراسان، یزد، آذربایجان و خود تهران و توابع، کار روز به روز دشوارتر می‌شد،⁽³⁾هیچ امیدی به آینده وجود نداشت.

در نواحی مرکزی ایران مثل اراک، گلپایگان، خوانسار و کاشان وضعیت مشابهی وجود داشت. به عبارت بهتر هر جا پای قشون انگلیس و روس رسید، امان مردم بریده شد. قشون روسی مقیم اراک، از مردم محروم چهار هزار خروار غله خواستند،

در گلپایگان این میزان تهیه شد، اما روس‌ها بدون پرداخت قیمت؛ جنس را بردند. خبر میرسید که مجدداً «قشون روس از انبارهای غله گلپایگان جنس می‌برند و به هیچ‌وجه قیمت آن را هم تأدیه نمی‌نمایند!»⁽¹⁾در همین حال خبر میرسید قشون روسیه، وارد زنجان شده‌اند، در این شهر هم مثل سایر شهرهای ایران، غلات و آذوقه کمیاب شده بود؛ بالاتر اینکه در اغلب موارد، غلات نایاب و جغد قحطی بر فراز سر مردم به پرواز در آمده بود. مردم که خود با درد بی‌درمان خویش به هر طریقی زندگی را میگذرانیدند، اینک با اعلان خبر ورود قشون روس به شهرشان به شدت وحشتزده شدند،⁽²⁾آنان مضطربانه به این میاندیشیدند که با آن وضع فلاکت و افلاس، چگونه باید غلّة مورد نیاز روس‌ها را تأمین نمایند؟

در زنجان زنان گرسنه به دارالحکومه مراجعه کردند، اما مشاهده کردند در بسته است. زنان در دارالحکومه را سنگسار نمودند و سپس به خانه فردی به نام حاجی‌سیدنعمت مراجعه کردند، آنان خانه این مرد را به آتش کشیدند و مردی به نام حاجی مهدی تاجر را که آرد به رشت حمل می‌کرد کتک زدند که «بنابر گزارش‌های واصله مشرف به موت است.» این مرد را به خانه حاجی سیدمحمدآقای مجتهد بردند، در آنجا از او قبض یکصد خروار گندم را گرفتند و رهایش کردند. والی شهر قول داد مسئله نان مردم را شش روزه حل کند و این مهم را سامان‌دهی نماید.⁽³⁾او از مردم خواست دکان‌های خود را بگشایند، در همین اوضاع و احوال «آقا مشهدی حسن حلاج رنجبر نطقی علمی و اجتماعی دائر بر مرام و روش دمکراسی و تهییج عموم به مناسبت این مرام» در مسجد شاه ایراد کرد! نیز سیدمحمد تدین «نطق بلیغی که حاوی اصول عقاید اسلامی و مطابقه آن با مرام دمکراسی بود، بیان فرمود.»

اما درست زیر همان خبر آمده بود: «به قرار اطلاعات واصله مسئله کمیابی غله از نقاط، اسباب زحمت برای اهالی فراهم نموده؛ در یزد و قزوین و کاشان و سمنان اغلب دکاکین بسته شده اهالی بی‌اندازه مضطرب میباشند و آنچه خبر می‌رسد بیم اغتشاش از این جهت میرود.» بعد از این خبر، گزارش مشابهی از کرمانشاه رسیده

بود، در این گزارش هم ذکر شد که وضع نان در کرمانشاه بی‌اندازه وخیم و جان و مال و ناموس مردم در خطر قرار دارد، کسب مردم به احتمال قریب به یقین تعطیل خواهد گردید، در ساوه هم مردم در تلگرافخانه اجتماع کردند و به واسطه گرانی نان سر و صدا به راه انداختند.⁽¹⁾

گرسنگی در یزد هم بیداد میکرد، تجار یزدی مقداری جنس از کرمان و رفسنجان خریداری کردند تا آن را برای کمک به مردم به یزد حمل نمایند. حاکم کرمان «صلاح ندیده که جنس خریداری خود یزدی‌ها برای تأمین حیات اهالی گرسنه یزد حمل شود.» تجار یزدی قصد داشتند دوازده هزار خروار غله خریداری نمایند، اما مسئولین شهر کرمان اجازه ندادند، تجار راضی شدند حد‌اکثر سه تا چهار هزار خروار خریداری کنند، باز هم مخالفت شد؛ بالاخره دولت دستور داد یک هزار خروار غله به یزد حمل گردد، اما باز هم اجازه ندادند.⁽²⁾

از آن سوی در یزد به واسطه کمی غله، گرانی بیداد می‌کرد، در این ولایت بارانی نمی‌بارید و اوضاع جوّی نشان می‌داد به این زودی‌ها خبری از نزولات جوی نخواهد بود. مردم نگران بودند و اضطراب از سر و روی آنان می بارید.⁽³⁾در سمنان از اوّل طلوع آفتاب لاینقطع عموم مردم به تلگرافخانه سرازیر شدند و «ناله الجوع الجوع» آنها به آسمان می‌رفت. بنا بر یک گزارش تلگرافی «تمام دکاکین بسته شده، عمل خبازخانه هم رشته آن گسیخته شده، هنگامه غریبی است. علما و تجار و اعیان تماماً تلگرافخانه هستند، آن‌قدر فریاد یا محمد[ص] بلند است که ممکن نیست کار کرد، خوبست توجه عاجلی برای این اهالی بشود.»⁽⁴⁾به والی کرمان دستور داده شده بود به تجار یزدی اجازه دهد برای نجات مردم یزد از گرسنگی، غله حمل کنند. والی به وزیر داخله تلگراف کرد که محصول کرمان آفت دارد و حمل آن غیرممکن است.⁽⁵⁾مشاهده می‌کنیم که در این ایام کرمان هم با مشکل قحطی مواجه نبود، البته

خود شهر کرمان. دلیل امر واضح است: این زمان در این شهر سر پرسی سایکس زندگی می‌کرد که تشکیلات پلیس جنوب را راه‌اندازی کرد، نیز کرمان کلید رسیدن به سیستان بود؛ سیستان هم دروازه رویایی هند. به عبارت بهتر در کرمان هم خود انگلیسی‌ها برای جلوگیری از شورش مردم مانع تعمیق قحطی شدند. در این شهر همان‌طور که دیدیم هزاران خروار غله انبار شده بود اما مردم مناطق همجوار مثل یزد، از گرسنگی می‌مردند. لیکن این امر هم مقطعی بود، درست به هنگام انقلاب روسیه و درست زمانی که معلوم شده بود روس‌ها از ایران رفتنی هستند، کرمان هم به وضعیت سایر شهرهای کشور مبتلا شد.

عین‌السلطنه به نقل از روزنامة رعد می‌نویسد:

قحط و غلا در تمام مملکت حکمفرماست. مسلمانان و ودایع الهی از گرسنگی تلف می‌شوند. در شهر قم روزی پنجاه نفر عجالتاً تلف می‌شود. در همدان سی هزار نفر فقیر اسم‌نویسی شده است. در طهران خبرنگار رعد به چشم دیده که جمعی زن و پیرمرد از سلاخ‌خانه خون گوسفند برای تغذیه خود و اطفالشان می‌بردند. شتر مردهای در خندق افتاده بوده گوشت و پوست حتی استخوان‌های آن را مردم شبانه برای خود برده‌اند. رعد می‌نویسد با یک نفر از دمکرات‌های جدّی ملاقات کردم و گفتم این چه ترتیب است که شما و رئیس کمیته آقای مخبرالسلطنه رفتار می‌کنید. گفت من چند مرتبه به آنها گفتم که داخل عمل نان نشوید از عهده مخبرالسلطنه خارج است، قبول نکرده مرا مردود نمودند. حتی صفت ارتجاع به من دادند. حالیه به این ترتیب است که می‌بینید. می‌گویند دولت دو کرور تا حال برای نان پول داده و هیچ تفاوتی به حال مردم نکرده است.⁽¹⁾

آری! این کرورها به جیب کسانی سرازیر می‌شد که بی‌رحمانه قتل‌عام مردم گرسنه را نظاره می‌کردند، اما جنازه‌های آنان را پلکان ثروتمند شدن خود قرار دادند. پولی که برای رفع گرسنگی مردم اختصاص داشت حیف و میل می‌شد و در این حال هیچ فریادرسی نبود. سال 1336 ریاست ارزاق تهران با مخبر‌السلطنه هدایت بود، روزنامة رعد وضعیت نان تهران و اتلاف نفوس پایتخت را کار حزب دمکرات

می‌دانست که می‌گفت ریاست آنها با هدایت است. در مقاله‌ای با عنوان «دمکرات‌ها بخوانند» نوشت در این هفته پنجاه و یک نفر از گرسنگی در تهران مردند، در محبس نظمیه تهران چهارصد و پنجاه نفر محبوسند و اطفالی وجود دارند که والدینشان معلوم نیست و در محبس به سر می‌برند. اکثر این افراد هنوز محاکمه نشده‌اند و تقصیر یا بی‌گناهی آنان اثبات نشده است.⁽¹⁾

خراسان در زمره دیگر ولایاتی بود که در آتش بیداد و قحطی می‌سوخت. در اواسط ذی‌قعده سال 1335، نامه‌ای با امضای عبدالحسین خراسانی به روزنامة زبان آزاد رسید، در این نامه آمده بود: «خراسان در آتش قحطی، وبا، عدم امنیت می‌سوزد. هر یک از این علل منفرداً برای تهییج افکار و منقلب کردن یک مردمان مطیع‌تری کافی است. فقط نظم‌دوستی خراسان است که باعث تحمل بدبختی شده است.» از آن سوی زبان آزاد به نقل از روزنامة بهار چاپ خراسان نوشت: «عده‌ای اهالی ستمدیدة قوچان که [حاکم] ایالت به عرض آنها نرسیده بود، به صحن امام [رضا (ع)] پناه آورده و نفط روی خود ریخته و آتش زده‌اند و مردم جمع شده آنها را نیم‌سوخته خلاص کرده‌اند، این است حال خراسان...»⁽²⁾در مشهد دکان‌های خبازی به دلیل قحطی بسته شدند، جمعیت گرسنه در کنار خبازی‌ها تجمع کردند و فریاد و فغانشان به هوا رفت، احتمال بروز شورش هر لحظه در شهر قوت میگرفت. وزارت داخله به وزارت مالیه نوشت برای جلوگیری از تعمیق بحران هر چه سریعتر غلات به این منطقه ارسال گردد.⁽³⁾

در ساوه قریب چهار هزار نفر به اداره‌های مختلف دولتی ریختند و به قول گزارشگران «فریادشان از بی‌نانی بلند است و به نان جو محتاجند.»⁽⁴⁾از منجیل خبر می‌رسید مأمورین مخصوص روسیه به طارم رفتهاند و مشغول جمع‌آوری غلات هستند. آنان مقادیر فراوانی گندم و جو را به طرف زنجان برده و در آنجا انبار نموده بودند.⁽⁵⁾

از مرداد سال 1296 به تدریج مردم در برابر خبازخانه‌ها تجمع کردند، به گزارش روزنامة نوبهار مردم پنج شش ساعت در مقابل نانواییهای سنگک معطل می‌شدند و دست آخر هم بدون نان به خانه می‌رفتند. فقرای تهران و کسانی که به طبقات فرودست اجتماع تعلق داشتند، جلو نانواییهایی که نان جو می‌فروختند صف می‌کشیدند، اما باز هم چیزی به دست آنان نمی‌رسید. این موضوعی شگفت‌انگیز بود، زیرا مرداد ماه فصل برداشت محصول گندم و سایر غلات بود، پس چرا وضعیت به این شکل درآمده بود؟ بخشی از موضوع مربوط به فقدان بارندگی زمستان سال 1295 می‌شد، اما واقعیت امر این بود که این موضوع حداقل در تهران نباید به این سهولت تأثیر مخرب بر جای گذارد، تهران هرگز تا‌کنون وضعیتی به این شکل را مشاهده نکرده و به خود ندیده بود.

شوال سال 1335 مطابق با تیر و مردادماه سال 1296، ابتدا اخبار نگران‌کننده‌تری در مورد مسئله نان از سراسر کشور به گوش می‌رسید. نان روز به روز کمتر می‌شد، این موضوع اسباب زحمات فراوانی برای مردم فراهم ساخت، «فقرای بیچاره با نهایت سختی گذران می‌نمایند و با اینکه از طرف بعضی‌ها پیشنهادهایی راجع به اداره کردن امر نان و تنزل قیمت آن شده است، مقامات مربوطه توجهی ننموده و معلوم نیست برای آسایش اهالی چه تصمیمی اتخاذ خواهند نمود.»⁽¹⁾در حالی‌که در آن روزها گندم به اندازه کافی وارد شهر تهران می‌شد، اما برخی از ملاکین و خبازها گندم را احتکار کرده «منافع عمده را برای خود پیش‌بینی نموده‌اند.» دولت نتوانست برای جلوگیری از حرکات ضد انسانی خبازها و محتکرین اقدامی صورت دهد؛ در نتیجه موضوع نان به مشکلی لاینحل مبدل گردیده و روز به روز سخت‌تر می‌شد، درست در این وضعیت مردم از صبح تا ظهر و از ظهر تا شب مقابل نانوایی‌ها تجمع می‌کردند⁽²⁾به امید اینکه نانی به دست آورند و به خانه برند، اما همیشه ناکام می‌ماندند. در عین حال گزارش می‌رسید که همه روزه از شهرها و ولایات دیگر هم تلگراف‌های نگران کننده می‌رسد، همه این تلگراف‌ها یک مضمون داشت: قحطی.

از سرزمین آذربایجان و اردبیل گرفته تا فارس و کرمان و یزد و خراسان؛ خبر اصلی قحطی بود. به طور مثال گزارش می‌رسید:

خراسان بدبخت پنج ماه است سختی آتیه خود را پیش‌بینی کرده و تلگرافات عدیده به دولت مخابره نمود و تقاضا کرد که گندم دولتی را به خود رعیت بفروشند... هنوز از ولایت خراسان فریاد استغاثه بلند است. در عین حال از تمام سرحدات ایران جنس به خارج حمل می‌شود و محتکرین سفله نیز در هر محل حتی در تهران به احتکار مشغول و ادارهای که بتواند در امر آذوقه عمومی ایران بالاختصاص نظری داشته باشد موجود نیست.⁽¹⁾

در تبریز هم قحطی بیداد میکرد، برنج خرواری هزار تومان و یک من ده تومان شده بود که با معیارهای زندگی آن زمان بسیار سرسام‌آور تلقی میشد. روسیه درگیر مسائل داخلی خود بود و محصولی از آنجا به آذربایجان نمیرسید، از آن سوی «از طرف طهران هم که انگلیسی‌ها نمیگذارند آذوقه به سرمنزل تبریز از این طرف برود⁽²⁾»؛ نتیجه مرگ و میر دهشتناکی بود که هر روز از مردم قربانی میگرفت. در ارومیه مردم هر روز از گرسنگی میمردند، «سی هزار اشرار» از هیچ‌گونه قتل و غارت مردم فلک‌زده خودداری نمیکردند، قشون روس با این راهزنان همراه و رعیت بیچاره متواری بود. تقاضا شده بود دولت مرکزی ده هزار خروار غله برای نجات مردم از گرسنگی به آنجا فرستد، پنج هزار خروار را مطابق نرخ معمول بفروشند و نصف دیگر را به رایگان بین فقرا توزیع نمایند.⁽³⁾

وضع کمبود ارزاق و قحطی در ارومیه دست کمی از سایر شهرهای ایران نداشت. طبق گزارش‌های واصله به مطبوعات، وضع شهر بسیار اسفناک و رقت‌انگیز بود. گفته میشد «سختی ارزاق و قحطی بعلاوه گرسنگی به حدی مستولی شده که از قرار راپورت، روزی نیست چندین نفر از گرسنگی تلف نشوند.»⁽⁴⁾این وضعیت اسفناک توسط محمدحسن نظم‌السلطنه افشار ارومی هم گزارش شد، او نیمی از

حقوق خود را برای کمک به مردم فلک‌زده اختصاص داد، این موضوع با عنوان «بذل نصف حقوق» در روزنامة زبان آزاد منتشر شد.

همچنین در ارومیه آفات و خسارات وارده بر مردم باعث شد بازاریان و تجار و اصناف و کسبه از هستی ساقط شوند، این معضل به روستاها هم سرایت کرد، «اهالی فلک‌زده در کمال عسرت و پریشانی و در ماه رمضان روزها که روزه بودند و برای شب؛ نان خالی هم پیدا نمیکردند.»⁽¹⁾

در اوایل سال 1336 قمری مصادف با نوامبر 1917 و آبان ماه 1296 از تبریز خبر میرسید این شهر از حالت طبیعی خود خارج شده است و «پیداست که دستهای نامبارکی در کار آشفتگی آن ایالت داخل است. محرک کیست و مقصودش چیست؟ هنوز به ثبوت نرسیده، ولی تا این اندازه میتوان تخمین نمود که از یک ماه و نیم به این طرف پس از ورود بعضی عناصر بدان ناحیه یک حالت ناشایستهای در اینجا پدیدار شده است! بعضی عناصر مخفیاً به نام شعبه کمیتة مجازات آن شهر از اهالی شهر و مردم متفرقه بدون یک پرنسیپ و اساس حزبی مجتمع و شروع به قتل اشخاص نموده و در ظرف چند هفته متجاوز از شش هفت نفر را به اقسام مختلفه به قتل رسانیده و از طرف نظمیه و حکومت آنجا نیز اقدام روشن به‌عمل نیامده است.»⁽²⁾

معضل نان ایران ریشه‌ای هم در خیانت‌های برخی سران قبایل و عشایر داشت. با این‌که وزارت مالیه دستور داده بود غلات به خارج کشور حمل نشود، خوانین ماکو اقدام به صدور گندم ایران به روسیه می‌کردند. آنها مأمورین گمرک را تهدید و یا تطمیع کرده و کار خود را انجام می‌دادند، در رأس همه اینان اقبال‌السلطنه ماکویی قرار داشت، به وی دستور داده شد تصمیم دولت را محترم شمارد و از حمل غله به خارج کشور خودداری کند.⁽³⁾به دلیل اقداماتی از این دست، همراه با تجاوزطلبی‌های روس و عثمانی و آلمان، وضعیت مناطق غربی ایران به شدت بحرانی شد. به واقع از رمضان سال 1336 مطابق با سیزدهم سرطان 1297 وضعیت به وخامت گرائیده

بود: «هیچ‌چیز برای خوردن نداریم. من همچو رمضانی در عمرم ندیده بودم که افطار و سحری هیچ نباشد و گرسنه بلند شویم. اصلاً میوه هم کم است.»⁽¹⁾با اینکه در این دوره در برخی مقاطع ارزاق و به ویژه گندم فراوان بود، اما از دکان‌های نانوایی فقط صدای ضجة مردم شنیده میشد. مردم از گرسنگی رمق راه رفتن نداشتند، «زن‌ها و اطفال در کوچه‌ها از بی‌نانی و بی‌چیزی [می‌میرند و این مطلب] دل هر قسی‌القلبی را آب میکند.»⁽²⁾با اینکه هر از چند گاهی مقداری گندم به نانواییها داده میشد و آنها هم البته نانی به دست مردم میدادند، اما در سراسر این دوره نانواییها بسیار شلوغ بود؛ هیچ‌گاه نانوایی‌ها از جمعیت انبوه خالی نشد. وضعیت تهران هم بیش از جاهای دیگر رقت‌بار بود.

روزنامة نوبهار وضعیت کشور را در این مقطع تاریخی این‌گونه گزارش داد:

احوال عمومیه چندان خوش نیست، اخبار ناهنجار از همه طرف می‌رسد، تأثیرات نفوذ خارجی، لاابالیگری هیأت‌های حکومت، عدم مساعدت طبیعت و خشکسالیهای عمومی، ملخ خوارگی، حمل جنس از هر سو به خارجه، جور و اعتساف حکام، تجاوز راهزنان، مسدود شدن طرق تجارت از خارج و داخل، اینها همه با وجود عساکر اجنبی در قطعات مملکت و تجاوزات آنها و عدم مراعات نظم و دیسیپلین قشون روس توأم شده و یک سال پر خوف و خطری را بر سنین حیات تیره ما علاوه می‌نماید. گرسنگی و فقر چیزی نیست که بتوان آن را جزو سایر بدبختیها تحمل نمود و یا ملّت را به تحمل آن وادار ساخت، یک ملّت هر قدر فداکار و هر قدر بردبار باشد در برابر فقر و احتیاج نمی‌تواند تسلیم نشود.⁽³⁾

در ماه‌های تیر و مرداد سال 1296 بحران ایران شدت یافت. با اینکه در روسیه انقلابی به وقوع پیوسته و تزار از قدرت خلع شده و کرنسکی زمامدار امور گردیده بود، اما قشون روس از وحشیگری‌های همیشگی خود دریغ نمی‌کردند. کشور همچنان آماج حملات آنها بود و مردم فقیر ایران قربانی تهاجمات بلاوقفه روس‌ها بودند، مسئله این بود که روسیه در آستانه خروج نیروهایش از کشور بود؛ اما

سربازان این کشور حتی به هنگام خروج هم مردم ایران را مورد حملات خود قرار می‌دادند. در همین وضعیت بود که کمیتة مجازات همچنان به عملیات خود ادامه می‌داد، جنگی روانی با توزیع شبنامه‌ها شکل گرفته بود که مردم را نسبت به آینده ناامید می‌کرد. همزمان فقر، قحطی، گرسنگی و سایه‌های وحشتناک مرگ و میر ناشی از این بحران؛ سیمای کشور به ویژه تهران را هر چه بیشتر کدر کرد. در این شرایط بود که بهار نسبت به وضعیت کشور باز هم هشدار داد.

بهار نوشت:

لازم نیست تکرار شود، نوحه نباید خواند بلکه در موقع خشم و فشار بدبختی باید فکر کرد و باز هم فکر کرد. قشون روس یا بالطبع یا با تحریک مشغول یغمای شهرهای ایران و تاراج بازارهای ما شده‌اند و بیم آن است که حوزه تاراجکاری آن اهریمنان توسعه یابد، درین هنگامة بدبختی، در ایران هم بحران مثل یک دیو سیاه، دندان‌های زرد گندیده خود را به ما نشان می‌دهد! کسی به فکر نیست! وزرا بیچاره‌اند! مردم بد اخلاق در فکر استفاده‌های شخصی و تنزل دیگرانند! فرزند وطن الحق که ناخلف و نالایق و شهر تهران مرکز فساد اخلاق و بدبختی مثل سیل از هر طرف به ما هجوم آورده است! روزگار ما چنین است! آیا شاه در چه خیال است؟ آیا شهنشاه ایران پسر اردشیر بابکان نمی‌داند در کشورش چه هنگامهای است؟ در خارج طهران، در این صحراهای بی‌سایبان و درین شهرهای بی‌صاحب، چه خبر است؟ این آتش‌ها از چه جا روشن شده است؟ از پطروگراد و یا از لندن؟ از برلن و یا از قسطنطنیه؟ خیر شاه می‌داند، ما هم می‌دانیم که از تهران...، دشمن در تهران است که نمی‌گذارد ما روی سعادت را زیارت کنیم، همیشه در تهران بوده و حالا هم در تهران است!⁽¹⁾

بعد از نگارش مقالاتی از این دست بود که شاه دستور داد نوبهار را توقیف کنند. بهار، شاه را متهم کرده بود از ابعاد دسیسه آگاه است، اما کوچک‌ترین حرکتی نمی‌کند.

در چنین اوضاع و احوالی بود که تنی چند به عنوان نمایندگان اصناف به دربار صاحبقرانیه رفتند و به عنوان کمبود نان تحصن اختیار کردند. از طرف دولت دو تن

آنان را احضار کردند و گفتند متحصنین تقاضای خود را بنویسند تا به کمیسیون ارزاق رود و دستور رسیدگی داده شود، اما این گروه دست از تحصن خود نکشیدند. در تهران «به تحریک و پول سفارت انگلیس اهالی طهران می‌خواستند برای نان بلوایی بکنند یا بروند صاحبقرانیه چادر زده متحصن شوند. به هزار ماجرا جلوگیری شد. به بعضی هم پول داده‌اند روضه‌خوانی می‌کنند.»⁽¹⁾بالاخره هم این امر محقق شد: «به تحریک انگلیسی‌ها انقلابی جهت نان در طهران روی داده مثل روسیه. انقلاب نان منجر به تغییر کابینه شد.» حسین صبا ترسناک از تغییر کابینه اینک از اتحاد نیروها حمایت می‌کرد.⁽²⁾اینک قدرت به دست عین‌الدوله افتاد، کابینه از نیروهای بحران‌ساز خالی می‌شد و به جای آنها رجال معمر در وزارتخانه‌ها جای گرفتند: مستوفی‌الممالک وزیر مشاور، مشیرالدوله وزیر جنگ، علاء‌السلطنه وزیر خارجه، وثوق‌الدوله وزیر معارف، قوام‌السلطنه وزیر داخله، مخبرالسلطنه وزیر عدلیه، مؤتمن‌الملک وزیر فوائد عامه، امین‌الملک مرزبان وزیر پست و تلگراف و مشارالملک وزیر مالیه گردیدند: «چون در هر کابینه هم باید یک نفر طبیب باشد در این کابینه هم به جای حکیم‌الملک، دکتر اسماعیل‌خان امین‌الملک برقرار شده است. مملکت مریض است وزرای ما مریض‌تر، ناچار از عضویت طبیب هستند.»⁽³⁾اما درست بعد از بیست و چهار ساعت بار دیگر بحران طلوع کرد. عین‌الدوله استعفا داد اما شاه آن را نپذیرفت. وزرا همه مشغول این فکر بودند که برای تهیه نان مردم چه باید کرد؟ نتیجة مذاکرات این بود که راهی نیست، در نتیجه همه استعفا دادند، «دردهای بی‌درمان ایران زیاد است. این حکایت قحطی هم مزید علت شده از هیچ نقطه هم نمی‌توانند تهیه روزی کنند. در تمام شهرهای ایران آدم از گرسنگی تلف می‌شود.»⁽⁴⁾در تهران به آن بزرگی فقط سی باب دکان نانوایی باز بود، ده تای آنها دولتی و بیست تای دیگر به اختیار خود نانواها بود. عین‌السلطنه به نقل از میرزاعلی‌اکبرخان قزوینی از محبوسین باغشاه در زمان محمدعلی شاه که اخبار

موثقی از تهران داشت نقل می‌کند در این شهر، «قحط نان است و روزی اقلاً یکصد نفر آدم از گرسنگی تلف می‌شود در معابر و روز به روز هم در تزاید است. سایر ولایات هم قحط و غلا، اغتشاش، دزدی، سرقت حکمفرماست.»⁽¹⁾

به واقع دورة اوج قحطی زمانی بود که دولت علاء‌السلطنه به جای وثوق قدرت را به دست گرفت، این دوره طلایی نفوذ گروه‌های مافیایی در تشکیلات اداری کشور بود. نیز این دوره مصادف بود با ادامه عملیات کمیتة مجازات. بالاخره دولت علاء‌السلطنه اعلام داشت مسئله گرانی ارزاق که نتیجه عدم بارندگی، خشکسالی و سن زدگی است، از عمده‌ترین دلمشغولی‌های کابینه به شمار می‌آید. وی اعلام نمود برنج از مازندران وارد تهران می‌کند تا با بحران مقابله شود. از سویی به انبارداران گندم و جو گفته شد محصول خود را به مردم عرضه نمایند، اگر انبارداران به میل خود این کار را انجام دهند، دولت به قیمت عادلانه از آنان گندم و سایر غلات خریداری خواهد کرد، اما اگر دولت آنان را مجبور به گشودن انبارهای خود کند؛ بیش از خرواری سی تومان نخواهد داد.⁽²⁾

5. دست‌های پشت پرده بحران نان

وضعیت نان و قحطی بزرگی که تهران را روز به روز بیشتر مورد تهدید قرار می‌داد، بسیار مشکوک به نظر می‌رسید، این وضع از نظر بسیاری از دست‌اندرکاران دور نماند و به صراحت به مصنوعی بودن بسیاری از تنش‌های کشور اشاره می‌شد. بدون تردید ملک‌الشعرای بهار شجاع‌ترین این افراد بود که می‌نوشت: «چه خبر است؟ امروزه دولت روزی دویست و چهل پنجاه خروار گندم به خبازخانه می‌دهد و معذالک کار نان به درجه‌ای سخت و خراب است که بدبینی‌های ما را تا این درجه قوت می‌دهد، در صورتی که میزان نان روزانه تهران همه وقت کمتر از این بوده و هیچ وقت نان به این عسرت و خرابی نبوده است!» بهار از دست‌اندرکاران می‌پرسید این گندم‌ها، آردها و نان‌ها به کجا می‌رود، «کدامین دست است که گندم و

آرد را از دولت گرفته و در زیرزمین‌ها، انبارها برای تهیه مرگ سیاسی ما ذخیره و انبار می‌نماید؟»⁽¹⁾این نکته‌ای مهم بود که از دید بصیرت‌آمیز امثال بهار دور نمی‌ماند، او توضیح می‌داد تمام این بحران برای این است تا با مخالفین تسویه حساب سیاسی شود و کار ایران به اغتشاشی ختم گردد تا از درون آن با یک کودتا به هر چه میراث مشروطه است، پشت پا زده شود.

او نوشت وزرای کابینة علاء‌السلطنه خود بهتر میدانند که خبازها آردهای احتکارشده را به محتکرین می‌فروشند، به جای نان معمولی؛ نان قندی و روغنی تولید شده و انبار می‌گردد تا با گسترش قحطی به قیمت گرانتر به مردم گرسنه فروخته شود؛ آری دولت و وزرا این سناریو را خوانده‌اند اما شگفت اینکه درصدد برخورد با «این خائنین» برنمی‌آیند. بهار فریاد کشید:

اغفال تا کی؟ صبر و بردباری تا چند! و تا چه وقت باید مشتی مردم بدبخت فدای لاقیدی جمعی و آنتریک خائنانة جمعی دیگر شده و خانمان رعیت بر باد رود؟

او ادامه داد:

مگر نمیبینید که دشمنان مشروطیت و مجلس به وسیله نان، هوس‌داران دیکتاتوری و وزارت و غیره به وسیله نان، طرفداران نفوذ خارجه و بی‌پا کردن استقلال مملکت به وسیله نان و بالاخره تمام دزدان و شیادان و مفسدین بدین وسیله شب و روز مشغول دوندگی و احتکار و اغفال مقامات عالیه برآمده و می‌خواهند ازین راه انتخابات را معوق ساخته، کابینه را بی پا کرده، نفوذ خارجه را شدید نموده، افکار عمومی را به طرف هیجان و فساد سوق داده و بالنتیجه در آخر کار با دو لقمه نان عموم مردم را صید کرده و آخرین مقصود نامقدس و نابکارترین رولی⁽²⁾را که یک بار در وسط بازی بر هم خورد، بار دیگر از سر گرفته و آن را در بالای تختگاه کیان و در پشت میز میرزاتقی‌خان امیر‌کبیر بدبختانه بازی کنند؟!⁽³⁾

این نکات نشان‌دهندة این است که بهار در زمرة معدود افرادی بود که پشت پرده

سیاستهای جاری کشور را کشف کرده و در صدد افشای آن بر‌آمده بود. اما همان‌طور که از مقاله پیداست بهار هم بناچار، از نوعی مصلحت‌اندیشی ناگزیر بود و یا در نشان دادن دست‌های پشت پرده از خود محافظه‌کاری نشان می‌داد. بهار در زمره نخستین افرادی بود که از شیادانی یاد کرد که نه به مشروطیت و الزامات آن وفادارند و نه به استقلال و تمامیت ارضی کشور. او بحران‌سازان را کسانی می‌دانست که سر در آخور بیگانه دارند و تلاش دارند به نام مشروطه، به نام آزادی و به نام هر آن چیزی که وجهی مثبت داشت و آنان به دروغ از آن دم می‌زدند، فاتحه مشروطه و آزادی را بخوانند و دیکتاتوری مورد نظر خود را بر کشور تحمیل نمایند. او کشف کرد که بحران‌سازان به عمد مردم را در قحطی و گرسنگی نگه می‌دارند، هر روز آشوبی به پا می‌کنند و کمیتة مجازات و جوخه‌های ترور تشکیل می‌دهند تا روزی که مردم به کلی ناامید و مأیوس شدند، تیر خلاص را بر فرق مشروطه شلیک کنند و آنگاه دست از کارهای خود بردارند و سپس همین دو لقمه نان را به مردم اعطا کنند تا تودهها را مدیون خویش نمایند و خویشتن را عامل ثبات و آرامش و رونق اقتصادی معرفی سازند. او نشان داد هدف اصلی بحران سازان این است که در دربار و دولت نفوذی تام به دست آورند، به همین دلیل بهار دست‌اندرکاران دولت را نهیب داد که «چرا خود را به کوری می‌زنید و چرا دیده و دانسته به سکوت می‌گذرانید و برای چه دشمن را آن‌قدر مهلت داده و دلیر می‌کنید که فردا از عهده او نه شما و نه دیگران نتوانند برآمد؟!» او وضعیت آن دورة پرمخافت و مهابت را سنگلاخی دانست که باید با کفش آهنین در آن راه پیمود.

بهار در مقاله‌ای دیگر باز هم بصیرت و هوشیاری خود را در مورد تحولات آن زمان به نمایش گذاشت. او نوشت «یگانه شاهکار دشمنان بزرگ این کابینه و تمام کابینه‌های ملّی، امروزه احتکار گندم است که در تمام نقاط ایران بدین وسیله غلات و ارزاق عمومی احتکار شده و در یک روز معین برای بر هم زدن؛ چه مجلس، چه کابینه و چه هر چیزی که دلشان بخواهد، دو وسیله قوی یعنی هم درد و هم درمان در دست خودشان باشد؟!»⁽¹⁾به عبارتی بهار به بهترین وجه نشان داد مسئله قحطی

بحرانی است که دو وجه دارد: داخلی و خارجی. دشمنان داخلی و خارجی که با هم همسو و هم جهت هستند، مسئلة بحران نان و قحطی را به وسیله‌ای برای تسلط بر کشور مبدل کرده‌اند. اینان در موقعی که کابینه مورد نظر آنان قدرت را به دست ندارد، از این عامل برای سقوط دولت استفاده می‌کنند؛ و وقتی خود قدرت را به دست گرفتند، بحران را به گونه‌ای حل می‌کنند تا نشان دهند کابینه‌های قبلی به دلیل ضعف و یا عمد بوده که نتوانستهاند موضوع نان مردم را حل نمایند؛ به عبارتی در هر موقعیتی اینان از این ابزار برای پیشبرد کار خود استفاده می‌کنند. البته بهار بارها توضیح داد که گروه یاد شده در صدد این هستند تا با بحرانی ساختن فضای کشور کودتایی سازمان دهند و بنیاد مشروطه و مشروطه‌خواهی را به باد فنا سپارند.

بهار نوشت زمانی در تهران قوهای ملّی تشکیل شد، به دلیل وجود آن نیرو، کلیه آزادی‌خواهان، تجار، بزرگان، شاهزادگان، دیپلمات‌ها، متنفذین و رؤسای عشایر با هم همکاری می‌کردند؛ به عبارت بهتر نوعی دولت مقتدر شکل گرفته بود که می‌توانست کشور را زیر چتر خود اداره کند. او توضیح داد این کابینه تحت ریاست وثوق‌الدوله تشکیل شده بود، در آن زمان شاه با دولت موافقت داشت. اندکی بعد انقلاب روسیه ظهور کرد، این انقلاب می‌توانست بزرگ‌ترین خدمت به مردم ایران باشد، زیرا یکی از قدرت‌های مهاجم دیرین که هیچ‌گاه به استقلال و تمامیت ارضی ایران اهمیتی نمی‌داد، از عرصه گیتی محو شده بود. نیز میدان مناسبی برای ظهور دمکراسی شکل گرفت؛ اما با وجود مهیا بودن کلیه ابزارها برای استقرار مشروطیت در ایران، این هم هرگز محقق نشد:

سبحان‌الله، یک کابینه ملّی در بحبوحة این یگانگی و تجمع قوی به‌روی کار آمده و می‌بایست ایران را مستخلص سازد، ولی چه شد که حالا آن قوی متشتت شده و مثل اینکه در میان آنها توپ بسته باشند، هر یک به طرفی و به سمتی رفته و بعضی از آن عوامل مستقیماً بر علیه یکدیگر کار کرده و زحمتی را که بایستی دشمنان این قوی متحمل شوند؛ ارکان این جمعیت خود متحمل می‌شوند؟⁽¹⁾

بهار توضیح داد بسیاری از افراد همدل، اینک با هم بد شده‌اند، روابط آنان از هم

گسیخته است، روح معاضدت و همکاری جای خود را به کدورت و دشمنی داده است. اشخاصی که به شاه وفادارند از چشم او افتاده‌اند، «اینها از چیست! تمام از این است که دشمن بسی زیرک و هوشیار است و ما بس غافل و جهول و از آن نمره اشخاص هستیم که بدبختی و علل و چارة آن را می‌دانیم و باز آن را تقویت می‌کنیم!» به عبارتی بین دمکرات‌ها «دوئیت و عداوت» بروز کرده که این هم یکی از «شاهکارهایی بوده است که آنتریک‌چیان معروف و دشمنان بی‌اراده یا با اراده ملیون به کار برده و به هزاران وسایل خیلی مهمل میان جمعیت را به هم زده و قوای آنها [را] به توپ بستهاند؟» بهار نوشت شاید مشروطه‌طلبان و دمکرات‌ها، «مبداء فساد» را هم شناخته باشند، اما سئوال این است پس چرا مجدداً با هم متحد نمی‌شوند؟ بهار ادامه داد: «سلاسل و اغلال عادت و زنجیر غفلت و جهالت» را باید پاره کرد، «زنجیر روس از ما باز شده، ولی ما خودمان زنجیر غفلت و جهل را به خود آویخته و بر بدبختی خودمان ادامه داده‌ایم!»⁽¹⁾بهار نوشت روس‌ها هم می‌گویند گرسنهاند اما به نام آنان اموال ایرانی‌ها احتکار می‌شود و به قیمت گران به ایشان فروخته می‌شود. او از زبان روس‌ها خاطرنشان کرد بیایید بررسی نمایید و محتکرین را از اداره امور غلات دور کنید، ارزاق را بین مردم و قشون مستقر در قزوین توزیع نموده و کار را به انجام رسانید. توضیح داده شد دولت از مسئله بحران نان و دستهای پشت پردة آن مطلع است اما اداره ارزاق عمومی در این زمینه تفتیش لازم را انجام نمی‌دهد، بهار از دستهای مرموز انگلیسی‌ها در احتکار غلات سخن به میان آورد و نوشت «تدبیر مشئوم احتکار جنوب عنقریب در شمال هم سرایت خواهد کرد»، در آن روز به دلیل وخامت اوضاع مردم هیاهو به راه خواهند انداخت و روس‌ها بر شرارت خود خواهند افزود.⁽²⁾لازم به یادآوری است، درست متعاقب انقلاب روسیه، انگلستان تلاش داشت راه خود را به سوی شمال کشور باز کند. بهار هشدار می‌داد اگر این امر محقق شود، همان قحطی که جنوب را به ستوه آورده است؛ گیلان را هم متلاشی خواهد ساخت.

نکتة مهم این است که در احتکار جنس مورد نیاز مردم، فقط این محتکرین داخلی نبودند که تیشه به ریشة کشور می‌زدند، بلکه انگلیسی‌ها با قدرت تمام در ایجاد این مصیبت بزرگ مداخله داشتند. روزنامة زبان آزاد نوشت به موجب اطلاعات متواتری که به ادارة آن روزنامه رسیده است، مأمورین انگلیسی چه مستقیم و چه به «دستیاری دلالان مظلمه»، مشغول خرید جنس در جنوب کشور شده و هر جا جنسی می‌یابند، به قیمت گزاف می‌خرند و انبار می‌کنند. اینان به هیچ‌وجه رعایت حال فلاکت بار مردم را نمی‌کردند و کمی غله در آن حدود که باعث گرسنگی روز افزون مردم می‌شد، برای‌شان کوچک‌ترین اهمیتی نداشت. این عملیات باعث گرانی غله و سختی ارزاق عمومی می‌شد، این وضعیت در اصفهان، یزد، کرمان، فارس و سایر نقاط جنوبی کشور توسعه یافته و «تولید یک نوع وحشت برای اهالی بیچاره و بی‌بضاعت فراهم شده است.»⁽¹⁾

درست در این شرایط و دقیقاً به هنگام تصدی علاء‌السلطنه به عنوان رئیس‌الوزرا، یعنی در ماه ذی‌حجه سال 1335 انتخابات تهران انجام شد. برخی از اعضای کمیسیون انتخابات که روز هفتم شعبان 1335 مطابق با 26 مه 1917 تشکیل شد، کسانی بودند که مخالف تشکیل مجلس به شمار می‌رفتند، اعضای این کمیسیون عبارت بودند از: مستوفی‌الممالک، مشیرالدوله، مؤتمن‌الملک، محتشم‌السلطنه، مستشارالدوله، حکیم‌الملک و ممتاز‌الدوله.⁽²⁾از بین اینان به طور قطع محتشم‌السلطنه، مستشارالدوله و ممتازالدوله مخالف تشکیل مجلس بودند.

در شهر بزرگی مثل تهران فقط توانستند سیزده هزار تن را به پای صندوق‌های رأی بکشانند. شهر تهران در آن زمان «اقلاً یک کرور جمعیت» داشت، یعنی پانصد هزار تن. از این جمعیت بنابر گزارش‌های رسمی حداقل 186000 تن در اثر گرسنگی و بیماری‌های ناشی از آن در سال 1336 قمری بدرود حیات گفتند. خلاصه اینکه این انتخابات مشکلی بر مشکلات افزود: «انگلیس‌ها می‌گفتند عدم میل مردم به انعقاد مجلس از همین تعرفه گرفتن معلوم است. در حقیقت برای اهل

طهران و عدم میل آنها مستمسک خوبی به دست انگلیس‌ها و مرتجعین افتاد.» اکثریت نمایندگان از آن دمکرات‌ها بود، گروه دمکرات‌های ضدتشکیلی منحل شد، از اعتدالی‌ها تنها دو تن به نمایندگی انتخاب شدند.⁽¹⁾به عبارت واضح‌تر، انگلیس با برگزاری انتخابات ایران موافقت نداشت.

از آن سوی با اینکه دسایس بیگانگان، شیادان داخلی و تهی بودن خزانه باعث بحران نان شده بود، اما به قول برخی ناظرین، این معضلات نمی‌توانست مانع از اصلاح امر شود. بهواقع تأمین نان تهران، موضوعی بود پیش پا افتاده، کابینه‌های بعد از مشروطه شاید هیچ‌گاه از دغدغه بحران نان آسوده نبوده‌اند، حتی از دوره فتحعلی‌شاه قاجار این موضوع همیشه یکی از دلمشغولی‌های حکومت ایران بود. دولت‌ها و حکومت ایران هیچ‌گاه از زیر بار معضل یادشده شانه تهی نکردند و تا آنجا که توانستند مانع از بروز قحطی شدند، هر چند در مواردی مثل قحطی بزرگ دوره سپهسالار خطری جدّی کشور را تهدید نمود؛ اما ابعاد فاجعه در این زمان بسیار فراتر از آن چیزی می‌شد که به تصوّر می‌آمد. دولت‌های دوره مشروطه تمهیدات و اقدامات لازم برای جلوگیری از قحطی را حداقل در تهران اندیشیده بودند، از جمله اینکه اعتباری در اختیار قوام‌السلطنه معاون وقت وزیر داخله قرار داده شد، او هم بر همان اساس انبارهای دولتی را سر و سامانی داد، بهواقع این انبارها در آستانه انباشته شدن از مایحتاج مردم و قوت لایموت اکثریت جمعیت تهران بود، کارها به مجاری طبیعی بازمی‌گشت؛ لیکن ناگاه وضع تغییر یافت.

بهار پرده‌ای دیگر از دست‌های نهان برای تولید وحشت در بین مردم را آشکار کرد. او نوشت وقتی حاج محتشم‌السلطنه به وزارت مالیه برگزیده شد، ورق برگشت. بهواقع وزیر به امور دیگر اشتغال داشت، بی‌خبری و سوءتدبیر عامدانه او باعث شد «آنتریک‌های فراوان در امور انبار و خبازخانه‌ها جریان یافت». وزارت مالیه، اداره انبار و خبازخانه‌ها در تأمین نان مردم عامدانه سستی کردند، وسایل حمل آذوقه به تهران مهیا نشد. «اطاق‌های وزارت‌خانه و اداره انبار و خبازخانه، مجمع آنتریک و نشر شبنامه شده و رئیس انبار دولت عوض اینکه در این موقع باریک سر خرمن یا راه‌کار را نشان

داده و کار کند و یا استعفا بدهد، بدبختانه» به دسته‌بندی پرداخت. به قول زبان آزاد، «آقای وزیر در روزهایی که بایستی در امور انبار و خبازخانه رسیدگی نموده و حساب انباردار را کشیده و او را به کار وادارد یا منفصل سازد، مشغول تفنن در شمیرانات یا روزه گرفتن و غش کردن در اطاق شهری وزارتخانه خود بوده و دولت نیز مثل اینکه بوذرجمهر را در رأس امور مالیه و انبار گذارده است، ابداً مهملی وزیر و خرابی اداره انبار را حس نکرده و یک‌باره در موقع برچیده شدن خرمن دیده شد که ذرهای گندم و جو در انبار موجود نیست و یک شتر یا قاطر برای حمل غلات خالصه و غیره در شهر وجود ندارد و حتی مستأجرین را نیز به واسطة بی‌تکلیفی از جمع‌آوری خرمن‌های خالصه مانع شده و از خرمن‌های مزبور شاید هنوز هم در بیابان‌ها موجود و دستخوش دزدی و نهب باشد!»⁽¹⁾

برای بسیاری از مطلعین جای شگفتی بود که چگونه وزیر مالیه نمی‌تواند از نزدیکی تهران غله به این شهر وارد کند: «عجبا! وزیر مالیهای که از هشت فرسنگی تهران نتواند غله دولت را وارد انبار کند، چطور می‌تواند از سرخس، ناصری⁽²⁾و یا قصرشیرین خبر گرفته و در صورتی که وزیر مزبور از عملیات یک انباردار مقیم تهران تا این حد غافل و یا با او شرکت داشته باشد،⁽³⁾چگونه قادر است که از حالات پیشکار مالیه کرمان یا اصفهان اطلاع داشته باشد؟» محتشم‌السلطنه پنج ماه بحرانی وزیر مالیه بود، دوره مسئولیت او دزدی، خرابکاری، عدم بصیرت، آنتریک و دسیسه به اوج خود رسید. دسایسی که هیچ‌گاه در آن مقیاس شکل نگرفته و بهواقع بی‌سابقه بود. تحولات این دوره نشان می‌داد شخص محتشم‌السلطنه در ایجاد بحران مصنوعی نان و مرگ و میر دهشتناک مردم بی‌گناه تهران دخیل بوده است، به عبارت بهتر بحث قحطی نان تهران به مراتب از نقش کسانی مثل کمال‌الوزاره فراتر می‌رود و دخالت شخص وزیر در این بحران جانسوز به خوبی قابل مشاهده و درک بوده است.

به یاد آوریم گروه ضدتشکیلی تا چه اندازه در راه تشکیل مجلس سنگ‌اندازی کرد، انتخابات مجلس در زیر طوفان بحران‌های سیاسی و اجتماعی و اقتصادی به

ص:215

ویژه بحران نان برگزار شد؛ این‌گونه به نظر می‌رسید که عاملین بحران تلاش داشتند با این اقدام یعنی ایجاد قحطی مانع از برگزاری انتخابات شوند، اما انتخابات به هر نحو ممکن برگزار شد. اینک درست به هنگامی که هیأت نظار مشغول خواندن نتیجه آرای مردم بودند؛ گروه گروه از انسان‌های بی‌گناه در کوچه و خیابان از گرسنگی می‌مردند. مطبوعات نوشتند:

اینک در موقعی نظار مشغول خواندن آرای وکلای تهرانند که مردم از گرسنگی دست و پا زده و مفسدین و مخالفین مجلس برای بر هم زدن اساس ملتی ما که مجلس و انتخابات در ضمن آن مستتر است، در کار تهیه وسایل و درندگیهای شئامت‌کارانه بوده و هر روز نیرنگی به کار می‌برند و معلوم نیست با این وضع شرب‌الیهود که سستی و اهمال‌کاری بعضی موجد آن است، بتوانیم انتخابات خوار و ورامین را نیز صورت بدهیم!

به واقع با سقوط وثوق پیش‌بینی‌ها و تحلیل‌های بهار درست از آب درآمد: در اوایل سال 1297 تصمیم بر این شد تا در تهران برای تمشیت وضع عمومی مردم، بلدیه یا همان شهرداری تأسیس کنند، امری که هرگز سر نگرفت و تا دوره حکومت نود روزه سیدضیاء به تأخیر افتاد. علت اینکه دولت تصمیم به تأسیس شهرداری گرفت این بود که هیأت دولت بخش عمده تلاش خود را معطوف به تهیه ارزاق برای مردم کرده بود، اما با همه پولی که دولت داد نتیجه‌ای عاید نشد. از آن سوی «با همة اعانة گزافی که مردم دادند از فقرا پرستاری نشد. ناچار شدند بلدیه را در طهران دائر کنند و مشغول هستند. حالا آن، چه بلدیه‌ای باشد، بتواند یا نتواند معلوم نیست. اما از قرار دستوری کلی که به دست ماست از آن هم مشکل کاری ساخته شود مگر محصول مثل سنوات گذشته باشد و ارزاق بالطبیعه وافر و ارزان شود.»⁽¹⁾

مدت‌ها بعد، روزنامة رعد هم برای نخستین بار در نیمه‌های سال 1298 شمسی، زمانی که وثوق‌الدوله باز هم قدرت را به دست داشت و تب مخالفت با او بالا گرفته بود، مقاله‌ای مهم به رشتة تحریر درآورد که ضمن آن علل و عوامل اصلی بحران مواد غذایی و قحطی سال 1296 شمسی را توضیح می‌داد. به واقع آنچه باعث

شد رعد بخشی از حقیقت را با تأخیر غیرقابل توجیه به اطلاع مردم برساند، کشاکشی بود که بر سر قرارداد 1919 در گرفت. سیدضیاء در این مقاله بسیار مهم نشان داد کسانی که اینک باز هم در صدد سرنگونی وثوق هستند، همانهایی‌اند که قحطی تهران و سراسر کشور را به وجود آوردند، کسانی که دشمنان خارجی را به کشور کشانیدند، بحران سازانی که آرامش را مصادف با خاتمه حیات خود تلقی می‌کنند، همانهایی که مانع از تشکیل مجلس می‌گردند و با نعل وارونه زدن همه را خائن تلقی می‌کنند، الّا دارودسته خویش را. در این موضع‌گیری‌ها ملک‌الشعرای بهار هم مقالات آتشینی به رشتة تحریر در می‌آورد و نشان می‌داد چگونه این بحران‌سازان در پشت تأسیس کمیتة مجازات بوده‌اند و در آدمکشی‌های آن تشکیلات نقشی مؤثر و غیر قابل انکار دارند و در برابر آن حوادث جنایتکارانه دارای مسئولیت هستند.

در مقالة رعد آمده بود همه فکر می‌کنند قحطی سال 1296، ناشی از خشکسالی و علت‌العلل بحران، کمبود نزولات جوّی بوده است، اما؛ «اساس آن فقط و فقط بی‌مبالاتی و سهل‌انگاری و تغافل اولیای امور وقت بوده، زیرا که در حمل مقدار جنس موجود در محل به واسطه منافع شخصی تعلل نموده، از دزدی‌های مستأجرین خالصه به هیچ‌وجه جلوگیری نکردند، چشم‌ها را روی هم گذارده وقعی به اداره نمودن امور مرجوعه نگذاشتند، هیچ بازخواستی از مأمورین خائن ننمودند و نتیجه این شد که برای اندوختن مبلغی فایده، خون هزاران مردم بدبخت به شیشه شد و احتکار یگانه وسیله تجارت قرار گرفت. محتکر جان دادن هم‌جنس خود را در کنار دیوار یا نزدیک درب مسجدی می‌دید و بدون اینکه حس ترحمی در او پیدا شود، هلاکت آن بیچاره را مایة ازدیاد ثروت خود می‌دانست، لهذا روز به روز بر ترقی جنس افزوده شد تا به خرواری صد و پنجاه و دویست تومان رسید و ملیون‌ها از بیت‌المال ملّت به هدر رفت، بدون آن‌که ذره‌ای تخفیف در قحطی داده شود. اداره‌ای به اسم خبازخانه با تابلو و اجزا لاتعد و لاتحصی موجود بود، آنارشی چنان همه را احاطه کرده بود که مأمورین اتصالاً برای نفع شخصی با یکدیگر در منازعه و دائماً مشغول آنتریک و دسیسه بودند.»⁽¹⁾

به واقع رعد هم خیلی دیر موضع‌گیری کرد، علت این موضع‌گیری هم البته نه مسئلة نان مردم، بلکه مناقشه‌ای بود که بر سر قرارداد 1919 صورت گرفت. در این مناقشه به طوری که خواهیم دید، گروه ضدتشکیلی به شدت علیه وثوق موضع‌گیری کردند، اینجا بود که رعد برای نشان دادن فجایع کسانی که ردای ملّت‌دوستی پوشیده بودند، دست به افشاگری دیرهنگام خود زد. رعد و شخص سیدضیاء نشان دادند از عمق فاجعه و عوامل آن آگاه بوده‌اند، اما به هر دلیلی؛ یا از جبن و ترس و یا به دلیل مصلحت‌اندیشی از ذکر علل و عوامل قحطی سال 1296 خودداری کرده‌اند. به واقع همین مخالفت‌های شخصی و حزبی بود که گاهی اوقات تا اندازه‌ای پرده‌ها را بالا می‌زد، آیا چه اراده‌ای برتر در پشت سر گروه افراطی قرار داشت که مانع از برخورد دولت با آن می‌گردید؟ چرا با اینکه همه می‌دانستند مسئله چیست و ریشة قضایا به کجا برمی‌گردد، هیچ‌کس نتوانست کاری انجام دهد؟ چرا به اینان اجازه داده شد آن‌قدر به اعمال ضدملی خود ادامه دهند تا قدرت را دودستی به رضا‌خان تقدیم نمایند؟

برخلاف روزنامة رعد، جناح افراطی دورة مورد بحث ما که در گروه ضدتشکیلی جمع شده و ستارة ایران را بلندگوی خود کرده بودند، نظری دیگر داشتند. آنان باعث و بانی بحران نان را خارجی‌ها می‌دانستند که البته سخنی بود صحیح، اما بدون در نظر گرفتن عواملی که با این دشمنان خارجی مرتبط بودند، تحلیل یاد شده ناقص به شمار می‌آمد. کمال‌السلطان صبا، مدیر ستارة ایران در یکی از شماره‌های روزنامة خود، وقتی انگلیسی‌ها سلیمان‌میرزا اسکندری لیدر حزب دمکرات را بازداشت کردند، خطاب به مردم نوشت:

حال فهمیدید گنبد امام رضا[ع] به خواهش کی بمباردمان شد!⁽¹⁾حال استنباط کردید شوستر را کی از ایران بیرون کرد؟ همان دولت که سلیمان‌میرزا را اسیر نمود، همان دولت که شما را گدا کرد، همان دولت که پول شما را در بانک توقیف کرد، همان دولت که غله شما را خرید و انبار کرد و ملّت بدبخت را به این تنگی و قحطی

دچار نمود؟... در این قحط و غلا که دشمن قوی پنجه شما برای شما پیش آورده، روزی هزارها جوان و پیر راه عدم را در پیش گرفته شتابان می‌روند؛ چه می‌شود اگر یک مرتبه خود را حاضر جانبازی کرده به این زندگی سرتاسر ننگین خاتمه دهند!⁽¹⁾

در اواخر سال 1296 دیگر ایران بر لبه پرتگاه قرار گرفته بود، کابینه‌های این زمان با چند مشکل مواجه بودند: نخست قحط و غلا و فقر عمومی که ناشی از خشکسالی، قشون‌کشی بیگانگان، سوءاداره کشور و آنتریک‌های گروه‌هایی بود که به بحران و ناامنی دامن می‌زدند تا از این رهگذر به آمال خود نایل آیند. دوّم فقدان امنیت، دزدی، راهزنی، غارت‌گری و عدم وجود یک نیروی نظامی ثابت و مشخص، سوّم و بالاتر از همه تهی بودن خزانه بود که مشکلی لاینحل به شمار می‌آمد. به همین سیاق مالیه نظم و ترتیب مشخصی نداشت و بحران مالی به صورت همه‌جانبه‌ای کشور را مورد تهدید قرار داده بود. چهارم تشتت سیاسی و عدم هماهنگی بین رجال و گروه‌های سیاسی موجود بود که بحران را به اوج خود می‌رسانید. پیشنهاد ستارة ایران این بود که دولت مورد حمایت آنان در آن زمان یعنی دولت مستوفی‌الممالک این «کابینه محبوب ما»، حکام صالح به نقاط کشور فرستد، مالیه را اصلاح نماید، قشون متحدالشکل از نیروی قزاق و سایر قوای موجود تشکیل دهد، به مسئله ارزاق رسیدگی نماید و «کوشش در استفاده سیاسی به وسیله تعیین و اعزام فوری یک سفیر وطن‌پرست و فعال به پتروگراد و هیأت‌های سیاسی به پایتخت‌های اروپا و سعی در انحلال پلیس‌جنوب و نسخ معاهدات و امتیازات مضره.»⁽²⁾

اما مستوفی‌الممالک یا نخواست و یا نتوانست از پس حل بحران‌ها برآید و جای خود را به عین‌الدوله داد، اینجا بود که کمال‌السلطان یا همان حسین صبا مدیر ستارة ایران، گناه همه ناکامی‌ها را به گردن رجال قاجار انداخت که هرکدام لقب دوله و سلطنه و ملک و ممالک را از آن خود نموده‌اند و به تناوب قدرت را به دست می‌گیرند و به دلیل قدرت داشتن همین «صاحبان القاب پر سطوت» است که هر

کدام در وزارتخانه‌ای صاحب نفوذ شده‌اند و زمام امور را به دست می‌گیرند. چون در این زمان عین‌الدوله قدرت را به دست داشت، منظور صبا از این طعنه‌ها حمله به او بود. به نظر ستارة ایران، مسئول وضعیت نابسامان کشور کسانی مثل عین‌الدوله هستند، کسانی که از ابتدای مشروطه ادارات را تحت سیطرة خود درآورده و بارها صاحب‌منصب و عنوان شده‌اند:

گمان می‌کنید هر یک از آقایان که مقام وزارت را اشغال کرده یا مصدر یکی از امور مُهمة مملکتی شدند در خرابی امروزه که مملکت گرفتار آن است شریک نیستند؟ حکومت و کابینه‌های متعدد ما که در عرض سال چندین بار تغییر لون داده و هر یک اعضای سابق آن مقام و صندلی تازه‌ای را اشغال کرده‌اند مسئول اوضاع اسفناک امروزی هستند که حال شانه از زیر مسئولیت خالی کرده هر یک در پارک و قصر خود آرمیده‌اند.

راه‌حل چیست؟ باید دایرة حکمرانی را توسعه داد، دیگر نباید «در پیرامون این عزیزان بی‌جهت گشته» و نباید مقدرات آینده کشور را به دست آنان سپرد. امروز با وقوع انقلاب روسیه وقت را باید مغتنم شمرد، «ولی ما به درد بحران مبتلا و ابداً به فریاد آزادی‌خواهان روسیه که می‌گویند مقدرات آتیه هر ملّت و مملکت به دست ساکنین همان سرزمین گذاشته شده، گوش نمی‌دهیم و نشسته منتظریم که آنان مساعی به کار برده و روس تضمینات بدهد که استقلال و تمامیت ایران محفوظ بماند.» به قول صبا دیگر نباید سراغ سیاستمدارانی رفت که سیاست آنها تعلل است و تسامح؛ «به نظر ما موقع مناسب است که یک کابینة جوان و جدّی و وطن‌دوست از طبقه‌ای که در صحت عمل ایشان تردیدی نیست و در صمیمیت آنها برای خدمت به مملکت سخنی نمی‌رود، در تحت ریاست‌وزرای مجرب و صاحب وجه روی کار آورد و آن کابینه را آزاد گذاشت که شروع به کار کرده از این بی‌تکلیفی‌ها ما را نجات دهند.» به نوشته صبا ضعیف‌ترین کشورهایی که تا دیروز از آنها اسمی برده نمی‌شد، امروز اعلان استقلال می‌دهند و «از زمین خوردن هیکل استبداد روس استفاده می‌کنند.» اما ایران هنوز به خود مشغول است و نتوانسته دامان خود را از چنگال بحران نجات دهد.⁽¹⁾می‌بینیم هر کدام از

روزنامه‌ها که سخنگویان گروه خاصی بودند، سخنان حقی می‌گفتند اما از آن سخنان حق مراد باطلی را طلب می‌کردند. این سخنان اگر برای حفظ منافع و مصالح ملّی کشور بود، بسیار ارزش داشت؛ اما تاریخ نشان داد نه صبا و نه سیدضیاء به تنها چیزی که اهمیت نمی‌دهند همین مقوله است، اگر غیر از این بود آنان که هرکدام بخشی از حقیقت را برملا می‌کردند، باید حول محوری خاص که ضامن بقا و دوام کشور بود، متحد می‌شدند و منافع عمومی را پاس می‌داشتند.

در مقاله‌ای دیگر که در ستارة ایران آمده و فردی با عنوان «سیاح تازه وارد» آن را امضا نموده است، نوشته شده قحطی کار انگلیسی‌هاست، او نقل می‌کند انگلیسی‌ها همین رویه را پیش‌تر در هند به کار گرفته بودند، به طوری که وقت ورود آنان به قول او «هر گدای هندی چند سبد جواهر داشت و در زیر دست این دولت طرفدار ملل ضعیفه، امروز بیست نفر هندی با یک دیزی سفالین گذران می‌کنند.»⁽¹⁾در همین مقاله آمده است که در شوشتر که زمانی «از محصولش نصف جهان را گذران می‌داد»، امروز «ساکنانش از گرسنگی صد صد می‌میرند.» نویسنده این وضعیت را ناشی از اعمال انگلیسی‌ها در خوزستان می‌دانست، خلاصه اینکه «آنچه بختالنصر به اورشلیم کرد انگلیسی‌ها به خوزستان کردند.»⁽²⁾

در اوایل جمادی‌الثانی سال 1336، ادارة نظمیه آمار مرگ و میر آن سال را منتشر ساخت. در واقع آمار تلفات تا پنج روز مانده به نوروز سال 1297، چهل‌و‌هشت هزار تن ثبت شده بود؛ «حالیه هم روزی یک هزار نفر چه از گرسنگی چه به واسطة ناخوشی حصبه تلف می‌شوند.»

اینک نان فراوان بود امّا برای مردم پولی باقی نمانده بود که خرید کنند؛ «در خیابان می‌گذری می‌بینی مردم ایستاده‌اند. در مراجعت از همان راه یکی یکی به خاک هلاکت افتاده‌اند.» به گزارش عین‌السلطنه نان در قزوین کمتر از تهران بود، اما «به قدر طهران آدم نمی‌میرد.»⁽³⁾به گزارش روزنامة ستارة ایران، هر روز گرسنگان و غارت‌زدگان مانند سیل از اطراف روی به تهران می‌آوردند؛ اینک «در روی توده‌های

مزبله هر کوچه جنازة سرمازدگان با حالت فجیعی مشاهده» می‌شد. این روزنامه پیشنهاد کرد یکصد و پنجاه کوپن ده تومانی جمعاً به ارزش یکهزار و پانصد تومان تهیه شود و از محل آن در پنج باب مسجد بزرگ زیلو و حصیر وقفی بین سرمازدگان توزیع گردد و در آنها بخاری گذارند تا این دسته در آن اماکن مقدس اقامت گزینند.⁽¹⁾

زمستان سال 1296 بحران بیداد می‌کرد، خیابان‌های تهران منظره‌ای رقت‌انگیز به خود گرفته بود، به قول ستارة ایران همین خیابان‌ها خود «نشانه اضمحلال و فنای یک قوم و ملّت را اثبات می‌کنند.» به قول همان روزنامه «یک ملّت سی کروری»⁽²⁾با بهت و حیرت مثل یک جمعیت مسخ شده «مات و حیران و تماشاچی است، در حالتی که قحط و غلا در تمام نقاط مملکت حکمفرما و در حالی‌که نفوذ و قدرت بلکه وجود یک حکومت مرکزی فاقد و ناپیداست!» روز و شبی نمی گذشت که جمعی از این ملّت از گرسنگی تلف نشوند، خانه و کاشانه همین مردم آماج تاختوتاز بیگانگان و یا متجاوزین داخلی و اشرار واقع می‌شد. ستارة ایران می‌پرسید: «خون این مظلومین بی‌گناه که جسدشان در گوشه و کنار هر خیابان مناظر حزن‌انگیز را در این روزها تشکیل داده به گردن کیست؟»⁽³⁾

بنا بر همان مقاله «قسمت اعظم سکنة پایتخت» از گرسنگی رنج می‌بردند. در تهران کمک‌های مالی و جنسی در اختیار بینوایان قرار داده می‌شد، اما وضع به حالتی بسیار خطرناک رسیده بود و هیچ امیدی به مَهار گرسنگی وجود نداشت، با این وصف حال و روز نقاط دور از مرکز به خودی خود قابل درک است. هشدار داده می‌شد به دلیل بی‌تکلیفی مردم و حکام کار به جایی خواهد رسید که «هیچ دست قوی و پنجه آهنین نتواند آن را به هم بندد!» به صورت تهدید‌آمیزی نوشته شد «ممکن است از این بی‌تکلیفی‌ها ملّت خسته شده به هوش آید انتقام خود را از

اشخاصی که این ملک و ملّت را به این سیاه‌روزی نشانده‌اند بخواهد!» ستارة ایران از مردم خواست از مسندنشینان سنتی بعد از مشروطه، از اعیان‌زادگان و شاهزادگان قطع امید نمایند و بدانند که امکان ندارد با وجود آنان بهبودی عاید کشور شود.

دوره حکومت این دسته افراد دوره لاابالیگری، دوره وطن‌فروشی، دوره چپاول و غارت مالیه عنوان شد. خطاب به حکمرانان نوشته شد: «عاقبت این بحران پر عرض و طول خطرناک است، یک شب تاریکی را برای شما در دنبال دارد و یک صبح روشن را برای ملّت، بدون شک تهیه و آماده می‌کند!» از فرارسیدن «روز انتقام» یاد شد، و اینکه «ما امروز حس می‌کنیم این ملّت محتاج امنیت است، امنیت مالی و جانی، این امنیت مالی و جانی ممکن نیست مگر با داشتن یک حکومت مقتدر ملّی.» تنها کسی که می‌توانست این حکومت را تشکیل دهد خود ملّت بود، «ملّت! فرصت فوت می‌شود عدة تلفات هموطنان شما از گرسنگی، از بی‌حکومتی، از عدم امنیت مالی و جانی هر روز و هر ساعت رو به ازدیاد است!» در خاتمه باز هم هشدار داده شد شرایط بحرانی کشور نه تنها برای خائنین و وطن‌فروشان بلکه برای همه ملّت ایران خطرناک خواهد بود و ممکن است به دلیل امتداد بحران «رشته باریک حیات سیاسی» ملّت هم پاره شود.⁽¹⁾

ستارة ایران به خوبی می‌دانست خون مردم بی‌گناه تهران به گردن کیست، شخص صبا مدیر روزنامه از عمق تحولات آگاه بود؛ اما چه شد که به ناگاه چنین مطالب آتشینی به رشته تحریر درآورد؟ آیا بحران مواد غذایی و قحطی نان مربوط به این دوره بود یا سابقه داشت؟ همان‌طور که رعد نوشته بود تا زمانی که کابینه مورد حمایت این روزنامه یعنی کابینة مستوفی‌الممالک قدرت را به دست داشت، ستارة ایران؛ کشور را بهشت برین تصویر می‌کرد، حال چه اتفاقی افتاده بود که این‌گونه نسبت به آینده تیره و تار هشدار داده می‌شد؟ چه شد که باز هم زبان تهدید به کار گرفته می‌شد و مثل ماه‌های اوّلیه جنگ، از انتقام سخن به میان می‌آورد؟ آری! چند روزی بود که عین‌الدوله ریاست‌وزرایی را به جای مستوفی به دست گرفته بود، این امر خشم و غضب گروه ضدتشکیلی و ارگان آن یعنی ستارة ایران را برانگیخت و

باز هم مطابق معمول شعارهای شداد و غلاظ سر داده شد و از خاتمه دوره حکومت اعیانی سخن به میان آمد. همه می‌دانستند بسیاری از رجال کشور که از قضا متحدین ستارة ایران و گروه ضدتشکیلی بودند، بارها و بارها مناصب وزارت و وکالت و معاونت وزارتخانه‌های مهمی مثل وزارت خارجه، مالیه، عدلیه و البته خزانه‌داری را به دست داشتند، بسیاری از اینان که تبار اشرافی داشتند، خود در زمره اعیان به شمار می‌رفتند؛ اما هرگز حساسیت ستارة ایران را تحریک نکردند چون با آن روزنامه همسو بودند. این بار هم در لفافة شعارهای عوام‌فریبانه، گروه یادشده به میدان آمد تا به بهای قتل‌عام نفوس انسانی بی‌گناه، حریفی سیاسی را از سر راه بیرون کند. برای گروه ضدتشکیلی و ارگان‌های آن بهایی که باید ملّت بابت این حقد و حسدها و باندبازی‌ها می‌داد، اهمیت نداشت.

درست در شرایطی که ایران در آتش قحطی می‌سوخت، انگلیس از تأدیة وجوه استمهال خودداری کرد، عواید گمرک‌های ایران را که در خزانه‌داری نگهداری می‌شد ضبط کرد و ایران را در تنگدستی مضاعف خود رها ساخت.⁽¹⁾ستارة ایران بر این باور بود اگر وضع به همین منوال ادامه یابد، باید روابط بین دو کشور قطع گردد و «با فداکاری ملّی به رغم دشمن اثبات کنیم که ملّت ایران زنده است و به جای اینکه از فشار خارجی به ستوه آمده تسلیم شود، همان فشار را وسیله رفع تشتت قرار داده و راه نجات خود را خواهد جست.»⁽²⁾عید سال 1297 در راه بود، اما فقر و فاقه، دیو گرسنگی و مرگ‌و‌میر دهشتناک ناشی از آن مجالی برای برگزاری مراسم عید نمی‌داد. به همین دلیل گروه‌های مختلف ضمن انتشار اطلاعیه‌هایی از مردم می‌خواستند به جای مخارج عید، به فقرا رسیدگی کنند. مجمع آذربایجانیان مقیم تهران اطلاعیه‌ای به شرح زیر در همین ارتباط صادر کرد:

هرکس فقرای پریشان حال و اطفال گرسنة لرزان و مادران جان داده در کنار آنها را دیده و ببیند تصدیق خواهد نمود که عید امسال عزاست، بدین نظر مجمع آذربایجانیان به عموم برادران آذربایجانی خود اعلام می‌دارد که مراسم معموله عید

را متروک و مخارج معموله را برای اعانت فقراء ستمدیده تخصیص دهند.⁽¹⁾

حاج‌سیدمحمد صراف طهرانی از طرف هیأت خیریه تهران خواست مردم مراسم عید سال 1297 را برگزار نکنند و در عوض به فقرا رسیدگی نمایند، همزمان چهارهزار خروار برنج از رشت به مقصد تهران حمل میشد، این محموله تا سه ماه آتی به تدریج باید وارد تهران میگردید. وزارت مالیه قیمت‌گذاری اجناس به جز نان را لغو کرد، خبازخانه‌ها باید به مردم نان تازه میدادند.⁽²⁾

تمام ایالات و ولایات ایران به دلیل قحطی سال 1296 غرق در بحران و آشوب بود. بیشتر اوقات وزرا به بحث در مورد راه حلی برای این مسئله بازمی‌گشت، اما وزرا موفق به حل آن نمی‌شدند. در خود تهران به دلیل مرکزیت، قیمت گندم از خرواری هفت تا دوازده تومان به سی و پنج تومان بالغ شد که تازه از سایر نقاط کشور کمتر بود، در ولایات این نرخ به هفتاد تومان بالغ می‌شد. از این بالاتر «ادارات قشونی روس از یکطرف، انگلیس از طرف دیگر متصل ارزاق ما را گرفته برای خود و قشون خود انبار می‌کنند. بلکه دولت انگلیس برای تضییق ما، گرفتاری ما حکم کرده است بانک شاهنشاهی هم غله خریده انبار کند. چنانچه در قزوین که با مرکز قشون او به اسم پلیس ایران فرسنگ‌ها فاصله است بانک، گندم خریداری و انبار می‌کند. این هم پلتیک جدیدی است که انگلیس‌ها تعقیب می‌کنند.»⁽³⁾

بالاخره اینکه در مرداد و شهریور سال 1297، هنوز بحث عمده روزنامه‌ها دربارة نان بود. مردم از قحطی سال گذشته به شدت ترسیده بودند، هر قدر غله وارد تهران می‌شد، تجار و صاحبان مال و منال برای سودجویی آنها را خریداری می‌کردند و احتکار می‌نمودند و یا اینکه مردم آنها را خریداری می‌کردند و در انبارهای منازل خود انبار می‌نمودند تا مبادا مثل سال گذشته دچار گرسنگی شوند. دیگر همه می‌دانستند که «مباشرین مالیه و ارزاق سال قبل که صاحب آلاف و الوف شدند⁽⁴⁾»، از چه راه به آن ثروت هنگفت دست یافتند.

6. محتکران و قحطی بزرگ

یکی از مهم‌ترین عوامل بروز قحطی در کشور محتکران بودند. تجار و محتکرین ایرانی، دست روس و انگلیس را در این قضیه از پشت بسته بودند. هر جایی که دست روس و انگلیس به مردم نمی‌رسید، سر و کله محتکرین پیدا می‌شد. اینان غلات و مایحتاج مردم را می‌خریدند و انبار می‌نمودند. کالاهای مورد نیاز و ضروری خارجی هم روز به روز کمیاب تر می‌شد:

همه‌چیز در ترقی است. با این گرفتاری مردم برای شکم و ملبوس، اشرار و مفسدین مملکت هم دست از کارهای خویش برنداشته متصل مشغول چپاول و غارت دهات و مزارع و شهرها هستند. سارقین ایل قشقائی تا ورامین و شهریار طهران آمده[اند] و سرقت می‌کنند. از همین یک مسئله گرفتاری مردم این مملکت خوب معلوم می‌شود.⁽¹⁾

در ربیع‌الاوّل سال 1336 عماد‌السلطنه از تهران به برادرش عین‌السلطنه که در الموت اقامت داشت، نوشت:

از بابت قحطی و نیامدن باران و هنگامهای که برپاست دیگر نوشتن ندارد. در طهران نمی‌شود نوشت که به مردم چه می‌گذرد و چه وحشتی حکمفرماست. اما کسانی که غله دارند دیگر یقین گله نباید داشته باشند زیرا قیمت از این بالاتر نمی‌شود و آنچه نوشته بودید یقین است اصلاح می‌شود، یعنی به قیمت اعلی خواهند خرید و برای سرکار بد نیست.⁽²⁾

همین عین‌السلطنه‌ای که این همه از قحط و غلا می‌نالید، بر اساس خاطرات خودش از محتکران سرشناس بود، برادرش از تهران به او می‌نوشت درست است که قحطی و گرسنگی بیداد می‌کند، اما برای او که غلات فراوان انبار کرده است، موقعیتی است بسیار مناسب برای گرانتر فروختن غلات! این نمونه‌ای از بیرحمی ملاکین و متمولین در برابر مردم عادی بود.

درست زمانی که مردم ایران از گرسنگی میمردند، تعدادی از سوداگران و تجار،

برای پر کردن کیسة خود به قیمت افلاس هر چه بیشتر مردم، غلات را به روسیه حمل می‌کردند، متن یک خبر به خوبی گویاست: «به واسطة اینکه چند نفر از تجار بنی‌اسرائیل اخیراً در انزلی شروع به خرید برنج نموده و محرمانه به روسیه حمل مینمایند، از طرف وزارت داخله ثانیاً⁽¹⁾تعلیمات لازمه برای جلوگیری از حمل آذوقه به خارجه داده شده و به وزارت مالیه هم نوشته شد که به رؤسای گمرک دستورالعمل اکید بدهند که از حمل آذوقه و خشکه بار جداً جلوگیری کنند.»⁽²⁾این هم از سهم یهودیان در قحطی ایران.

علاوه بر همه اینها، در بحبوحة جنگ اول جهانی فقر، فلاکت، قحطی و مرگ و میر ناشی از بیماری‌های واگیر بیداد می‌کرد. فلاکت‌های سیاسی و اقتصادی ایران ریشه در چند عامل ظاهراً منفک از هم داشت که به طور کاملاً مرتبط با هم در تحولات این زمان منشأ اثر بود. نخستین و مهم‌ترین عامل تأثیرگذار در این فلاکت‌ها، نقض بی‌طرفی ایران در خلال جنگ اوّل جهانی و قشون‌کشی بیگانه به درون کشور بود. عامل دوّم سمت و سوی تحولات مشروطة ایران بود که ملک‌الشعرای بهار از آن به «نهضت‌های ناقص» یاد می‌کرد. این نهضت‌های ناقص عمدتاً تحولات اجتماعی و سیاسی در درون کشور بود که از اهداف از پیش تعیین شده خود خارج میشد و به عبارتی به ضد خویش تبدیل می‌گردید و عامل دیگر سلسله اقدامات اصلاحی بود که نیمه تمام به حال خود رها می‌شد. بهترین مصداق برای مورد نخست، تأسیس احزاب سیاسی بود که به جای اینکه باعث تنظیم و تنسیق روابط اجتماعی و سیاسی و تعریف مشخصی از حقوق ایرانی در پرتو مشروطه باشد، به سرعت باعث ناهنجاری‌های اجتماعی و نابسامانی سیاسی در کشور گردید. برای مثالی از مورد دوم، یعنی نیمه کاره نهادن اقدامات مهم اجتماعی باید از رها ساختن تصمیمات مثبت دوره مشروطه دوّم در مورد نظم دادن به امور خبازخانه‌ها و تأمین گندم و آرد مورد نیاز شهروندان تهرانی یاد کرد. پیش‌تر گفتیم در دورة مجلس دوم، حتی پیش از حملة روس به ایران به دنبال اولتیماتوم؛ قحطی به کریه‌ترین وجه ممکن سیمای خود را نشان داده بود.

زمانی که قوام‌السلطنه معاون وزیر داخله بود، تلاش‌های زیادی مصروف سامان دادن به وضعیت انبارهای گندم و خبازخانه‌ها شد، اما همه بی‌نتیجه ماند. به عبارتی اوضاع و احوال سیاسی و تنشهای اجتماعی آن‌قدر شدت یافته بود که کمتر مسئولی در اندیشه تأمین مایحتاج مردم بود، جالب اینکه درست در همین زمان احزاب و دسته‌های سیاسی به عنوان مردم و به نام مشروطه؛ کاری‌ترین ضربات را بر پیکر حقوق انسان‌ها و مشروطیت وارد می‌ساختند.

از سوی دیگر رمق مردم به کلی زدوده شد، آنها از این همه قیل و قال بیهوده خسته شدند، بر این وضعیت باید مسدود شدن باب تجارت و فقر و بی‌پولی و خسارت‌های پیاپی ناشی از کسادی بازار داخلی را افزود. در دورة مشروطه و به ویژه بعد از اولتیماتوم روسیه، مزارع پامال و غارت شد، قصبات فراوانی متحمل صدمات جبران‌ناپذیر گردیدند، شهرهای زیادی سوخت و از بین رفت، خانمان‌های مردم به تاراج رفت، از آن بالاتر چپاولگران، دزدان و راهزنان عرصه را بر مردم تنگ کردند. حکمرانان مطلق‌العنان و مأموران مالیه و یاغیان دولتی؛ از دیگر گروه‌هایی بودند که مردم را به ستوده آوردند. بسیاری از مأموران دولتی خود بانی و باعث بحران‌های فراوانی شدند که هیچ‌کس از عهدة رفع آنها برنمی‌آمد. بر این معضلات باید احتکار ملاکین و به قول بهار «سرمایه‌داران» را افزود، این انسان‌های «بی‌وجدان» دست در دست سهل‌انگاری‌های اولیای امور و عدم بصیرت کارکنان دولتی به قیمت خون مردم بی‌گناه، روز به روز بر ثروت و مکنت خود میافزودند. مهم‌ترین و فاجعه‌بارترین پدیده در این دوره تاریخی، خشکسالی و کمیابی ارزاق عمومی بود که غیر از مسئله احتکار ریشه عمدة گرفتاری‌های مردم بود. مردم گرسنه بودند، بر این بلیه عظمی روز به روز بیشتر افزوده می‌شد، هیچ‌کس راه‌حلی ارائه نمی‌داد که چگونه می‌توان این دیو مهیب را سرکوب کرد، بالاتر اینکه گروهی آشوب‌طلب خود بر این فقر و فاقه دامن می‌زدند تا از آب گل‌آلوده ماهی گیرند، شرایط را کودتایی کنند و به نیت دیرینه خود نایل آیند. این اوضاع و احوال دست به دست هم داده و به قول بهار «ما را به یک قضایای حتمی اندوهناک بیم داده و در بالای تمام وسایل و بهانه‌های تیره و تار، دست تحریک اجانب و اولاد ناخلف جاهل ایران است که مشغول دامن زدن آتش‌ها و فراهم ساختن زمینه‌های بدفرجام

اختلال و بدبختی است.»⁽¹⁾

شیوة عمل این اولاد ناخلف ایران به این شکل بود که حتی در سر خرمن به دلیل احتکار مایحتاج مردم، باعث به آسمان رفتن فریاد مردم می‌شد. نه تنها در تهران؛ بلکه در تمام نواحی ایران «فریاد الجوع الجوع» مردم بلند بود، هیچ‌کس نبود سئوال کند علت این بی‌انتظامی از کجاست، و «آن دستهایی که در سر خرمن ارزاق را پنهان کرده و مایه قحطی را فراهم ساخته‌اند، از کیست و سکوت دولت در قبال این همه بدبختی برای چیست؟»⁽²⁾عجب این بود که سر خرمن‌هایی که محصول خالصجات دولتی بود هم این وضع کاملاً مشاهده می‌شد. دیگر این‌که در کار اداره‌های انبار و خبازخانه اهمال می‌شد، وضع به طوری بود که «از چند ماه تا موقع سر خرمن امور آن اداره متعمداً در زیر دستهای خائنانه این و آن متلاشی و عایدات آن خرج کمیتة مجازات می‌شد.»⁽³⁾

7. حکام ایالات و ستم اجتماعی

همانطور که گفتیم سال‌های بین اولتیماتوم روسیه و آغاز جنگ اوّل جهانی یکی از نکبت‌بارترین ادوار زندگی مردم ایران بود که هیچ تحقیقی در آن باره صورت نگرفته است. به واقع از همان دورة دوّم مشروطه ظلم و اجحاف به مردم شدت یافت. به سخن دیگر با اینکه مشروطه برای استقرار عدالت و بسط موازین مردم‌سالاری شکل گرفته بود، اما عملاً وضع به صورتی دیگر درآمد. مصادیق تعدی و ستم اجتماعی به مردم بیش از آن است که در صفحات محدود این بخش بگنجد و برای اشاره‌ای هر چند مختصر از روزنامه‌های آن دوره شواهدی ذکر می‌کنیم تا مقدمه‌ای باشد بر تحولات مورد بحث رساله حاضر.

در همان دورة دوّم مشروطه روزنامة شرق نامه‌ای از مردم گلپایگان و خوانسار به چاپ رسانید که در آن از تعدیات ناصر لشکر حکمران آن نواحی شکایت کرده بودند:

ما مدتی است از ظلم و تعدی خوانین این سامان به اولیاء دولت شکایت کردیم

منجر به هیچ جا نشد، سهل است بلکه دوچار یک ظالم متعدی دیگری نیز گردیدیم و اغلب به وزارت داخله و وزارت جنگ شکایات خود را عرض نمودیم مثمرثمر نشد و این ناصر لشکر تا حال بالغ بر پنج هزار تومان از مردم جریمه و رشوة اجباری گرفته است اگر مشروطه این است و مشروطه‌طلب اینها، پس وای اگر از پس امروز بود فردایی.⁽¹⁾

جراید پایتخت مثل روزنامة رعد، گاهی عریضه‌های مردم بی‌گناهی را به چاپ می‌رسانیدند که زیر بار رنج و ستم خرد می‌شدند. به طور مثال رعایای رودهن از توابع دماوند تظلم می‌کردند که بعد از این چند سال نهب و قتل و غارت، «مقصود این بود شاید سلطنت مستقلة استبدادی را به حکومت ملّی تغییر داده که در تحت قانون هیچ زبردستی نتواند به حقوق زیردستان تجاوز نماید، ولی افسوس افسوس که این روغن بادام در دماغ خودسران بیش از پیش تولید خشکی نمود و این سرکه‌انگبین در بدن مریض مملکت صفرا بر صفرا فزود.»⁽²⁾تظلم از سوی طوایف کردبچه بود که قبل از شکل‌گیری حکومت قاجار از آذربایجان به تهران تبعید شده بودند و سپس در کنار سیاهرود در صحرای دماوند اسکان داده شدند. اینان به عنوان چادرنشینان بدوی در این منطقه اسکان یافتند، نویسندگان عریضه خواستار احقاق حقوق از دست رفتة خود بودند.⁽³⁾

گرسنگی و قحطی تنها یکی از هزاران مشکل لاعلاج مردم مظلوم ایران در این دوره تاریخی بود. همزمان با داس مرگ قحطی، حکام محلی هم ظلم و اجحاف را به مردمی که هیچ فریادرسی نداشتند از حد گذرانیدند. در اردبیل ظلم و ستم مضاعف مردم را به کلی از زندگی سیر کرده بود. از آن سوی گزارش میرسید زارعین و اهالی فلک‌زده شهر اردبیل با وجود قحطی، توسط امیرمظفر نصرالله‌خان یکی از گردنکشان آنجا غارت میشوند، گفته میشد این مرد روز به روز بر دامنة شرارت خود میافزاید در نتیجه «زارع و رنجبران دست زن و بچة خود گرفته پیاده و گرسنه و برهنه به روسیه مهاجرت مینمایند، شصت پارچه قراء را متصرف

مالک‌الرقاب شده به حدی جسارت ورزیده فوق ندارد؛ چنانچه مالیات دو ساله دولت را ضبط و به حکومت جلیله هم یاغی است اولیای امور چرا توجهی نمیفرمایند که در آتیه اشکالات فوق تصور و زحمات مالانهایت ملحوظ است.»⁽¹⁾

مردم ابهر نیز به دولت مرکزی شکایت بردند که به دلیل نیامدن باران اوضاع زندگی آنان بسیار دشوار و مشقت بار است. تگرگ جزیی هم آمده است که همه محصول را خراب نموده، با وصف این اوضاع و احوال، نایب‌الحکومه ابهر عدهای سوار کاکاوند را با فرزند حاجی آقا محمد بایقرا به جان رعیت فقیر انداخته و «به ضرب چوب پول میگیرند، یک زن را با لگد زده نیم جان ساخته‌اند و دیگری را با گلوله مقتول؛ از گرفتن بیست و چهار من ارزن که آذوقه یک مشت بیچاره است کوتاهی ندارند، استدعا از اولیای دولت که عطف توجهی فرمایند.»⁽²⁾

مردم شهر گلپایگان هم «با یک لهجه مظلومانهای از مظالم عموم متنفذین گلپایگان اظهار میدارند که امنیت جانی و مالی سلب، زراعات را به یغما برده‌اند، هستی و مایملک رعیت [را] از خود میدانند.»⁽³⁾

در کاشان و نطنز هم مردم و عرض و مال و ناموس آنان عرصه چپاولگری‌های دزدان و راهزنان به ویژه نایب حسین کاشی و فرزندانش بود. مردم این منطقه شکوه کردند: «در این خشکسالی و عدم محل گندم، از محلی به محلی رعایای بیچاره دچار سختی و قحطی گشته و حکومت هم که خود جزو محتکرین است، هر قدر هم بر گرانی غله افزوده شود، ایشان را خوشتر است.»⁽⁴⁾به عبارت بهتر حاکم کاشان مرگ و میر مردم را می‌دید، اما غله را احتکار می‌کرد تا از این راه به ثروت و مکنت دست یابد.

در ولایت کوچک ایوانکی، حاکم آنجا موثق حضور نام، مردم را زیر فشار قرار داد. مردم در تلگرافخانه متحصن شدند، به تهران تلگراف زدند و تظلم نمودند، اما فایدهای نداشت. حاکم بیش از ششصد تومان از مردم بیچاره و قحطی‌زده دریافت کرد و این مبلغ را با جور و عدوان دریافت نمود. وقتی مردم در تلگرافخانه متحصن

بودند، او دستور داد به سوی آنان آتش بگشایند، عدهای از مردم را چوب و فلک کرد که چرا از او شکایت کرده‌اند. بین کسانی که کتک خورده و فلک شدند، کودکان هم دیده میشدند. مردم ملتمسانه تقاضا کردند «اینک از حکومت طهران متمنی است موثق حضور مزبور را به طهران خواسته مجلس تحقیقی تشکیل داده و چنانچه تقصیر او ثابت شد، بر حسب قانون مجازات شود تا اینکه یک مشت رعایای بدبخت که اینک در کوچه‌های طهران متواری میباشند بتوانند به آسوده‌گی⁽¹⁾مشغول زراعت گشته و به خانه‌های خود برگردند.»⁽²⁾

از آن سوی گزارش میشد پنجاه هزار خانواده «مال و ناموس به باد رفته» در شهرهای خوانسار، گلپایگان و فریدن، پس از یک ماه فریادهای جگرخراش، به وزارت داخله «عرض مظلومانه» نموده بودند که اگر این فریادها در صفحات جراید بازتاب پیدا نمیکند، صمصامالسلطنه را که مورد قبول آنان است شاهد و گواه خود می‌گیرند. از «اعمال قسیانه» و «شنایع بیست ساله» میرزامهدی خوانساری و فرزند و برادرزادهاش سخن به میان آوردند که «جزیی‌ترین آنها را هیچ‌وقت نایب حسین کاشی و رضای جوزانی⁽³⁾» مرتکب نشده و حتی به انجام آن رضایت نداشتند. به قول عریضه‌نویسان این عده «اخیراً چهار هزار خونخوار را به دور خود جمع به مال و ناموس و جان پنجاه هزار خانوار گلپایگان و فریدن و خوانسار ابقا نکرده چقدر از زن‌ها را کشته و چقدر ناموس زن‌ها و دخترهای مردم به دست پسر و پسر برادر و نوکر‌های خونخوارش به باد رفته چندین نفر از سادات بیچارگان دیگر را در مقابلش شکم پاره کرده»اند. میگفتند برخی بزرگان شهرها از دست اینان در به در شده‌اند، دویست هزار تومان از پول آنان به یغما رفته، همه خانه خراب شده‌اند. میگفتند سیداحمد نامی برای مطالبه هزار تومان فردی را زیر ضربات چوب کشته است، برادر مقتول را هم به بدترین وضع ممکن زجر و حبس نموده‌اند، «رئیس پست و تحدید و سایر رؤسای دوایر را با زنجیر سوار خر کردن و از خوانسار بیرون کردن و هزارها بی‌رحمی دیگر»، از جمله شنایع اعمال امثال اینان ذکر شد. در ادامه آمده بود:

هنوز هیچ قسی‌القلب وحشی اعمال رذیلانه این ... را مرتکب نشده حالیه نیز یک نفر ... که بزرگ‌ترین وسایل و حماه کار چاق کن او است برای گل‌مالی سیئات خود به طهران با مبلغی اعتبار فرستاده، البته وظیفه وزارت جلیله داخله است که اوّل خود این شخص را که وکیل اوست به هزار سابقه شرارت که دارد جلب به نظمیه نموده، تا منتظر شویم شخص دیگری مثل آقای صمصامالسلطنه داد ما را گرفته و او را گوشمال دهند.⁽¹⁾

بسیاری از مردم درمانده از این همه ظلم و ستم، منشأ بیداد را انگلیسی‌ها دانستند. علت امر این بود که بیگانگان دست در دست راهزنان داخلی به چپاول مردم می‌پرداختند. به همین دلیل به طور مثال در قم اعتراضی عمیق نسبت به اعمال و رفتار کارکنان شرکت لینچ شکل گرفت. اعمال این شرکت باعث خشم و نارضایتی وسیع مردم و مسافرین این شهر شد که برای زیارت به آنجا رفت‌وآمد میکردند. چهل و یک تن از دمکرات‌های قم نامه‌ای به وزارت فوائد عامه نوشتند که «برای خدمت به عابرین و کاروان‌های بدبخت و گرسنه که چندین سال است در تحت فشار بی‌رحمانه مأمورین بی‌انصاف اداره لینچ» قرار دارند، شاکی هستند. اینان نوشته بودند این شرکت «به نام باج خط شوسه» از مردم پول میگیرد، از دولت خواسته شد «هر چه زودتر به غارت‌گری این کمپانی متمدن» خاتمه دهند. شکایت این بود که لینچ بر «تاکس⁽²⁾باج راه افزوده»، در زمان تشکیل دولت خودخوانده نظام‌السلطنه، حداکثر پانصد تومان به دستور کمیته دفاع ملّی به ژاندارمری داده شد که از مالیات راهداری پرداخت شد، این راهداری در اختیار شرکت یاد شده بود. اما لینچ بعد از سی ماه از آن تاریخ مالیات‌ها و عوارض راهداری را افزوده بود، «خوب ملاحظه فرمایید، تقریباً سی ماه است که این اداره متمدن برای پانصد تومان خسارت؛ تخمیناً پنجاه هزار تومان از مال رنجبران حقیقی این مملکت بیچاره اخذ و دریافت نموده در صورتی که از مسافرین ایرانی باید پرسید که وضع راه شوسه قم چطور است.» معترضین خواسته بودند هیأتی اعزام گردد تا «تفتیش نموده راپرت

برای هیأت محترم دولت بفرستند،⁽¹⁾در صورت صدق با عنوان و دست‌آویز صحیحی رفع شر این کمپانی بشود.»⁽²⁾در کرمان نصرت‌السلطنه و در قزوین مدحت‌السلطنه حکام وقت این دو شهر، ظلم فراوانی به مردم میکردند. عریضه‌های فراوانی در تظلم‌خواهی از بیداد این دو جبار به مقامات کشوری در تهران فرستاده شد، اما سودی نبخشید.⁽³⁾

از این بالاتر گفته می‌شد، «تلفات انسانی ما در حال بی‌طرفی از عدم توجه پادشاه و رجال و وزرا و لیدرهای احزاب سیاسی ما به مراتب بیش از دول متحارب بوده. گرسنگی و امراض و سهل‌انگاری رجال ما از توپ‌های هوت زر و بمب‌های آسمان‌پیمایان و ترپیل‌های تحت البحری و گازهای خفه کننده و شعله‌های سوزان تلفاتش بیش بوده است.»⁽⁴⁾از نظر اقتصادی برای ایران و ایرانی دیگر چیزی باقی نماند، فقر و مسکنت سرتاسر خاک کشور را فراگرفت، زندگانی مردم روز به روز بدتر می‌شد، وضعیت محصول به شدت بحرانی؛ کالاهای دیگر هم معلوم نبود از کجا باید تأمین شود. وضع به گونه‌ای دهشتناک به هم ریخته بود به طوری که «هر ایرانی در ترتیب امر معیشت خود دچار هزارها مشکلات شده که یکی از آن در ایام عادی سال‌های قبل از جنگ برای فنای هر خانواده کافی بود.»⁽⁵⁾

در سال 1296 شمسی که یکی از منحوس‌ترین سال‌های ایران بود، مردم چشم به آسمان داشتند تا مگر نزول قطرهای باران را نظاره کنند، اما طبیعت هم گویی با مردم بر سر قهر آمده بود. در آذرماه این سال حتی پیروان اقلیت‌های دینی برای نزول باران دعا کردند. کلیمیان با کتب مقدسه خود به خارج شهر تهران رفتند و برای نزول باران دعا نمودند. مسیحیان هم در کلیسای دروازه قزوین اجتماع کردند و شمایل حضرت عیسی(ع) را حرکت دادند، آنان سپس با خضوع و خشوع در خیابان‌ها حرکت کردند و در حسن‌آباد که نمازخانهای دیگر داشتند، به دعای خود

ادامه دادند. مسیحیان هم در دعاهای خود از خداوند تقاضای باران نمودند. زرتشتی‌ها هم دکان‌ها و محل کسب خود را تعطیل کرده و دعای باران خواندند.⁽¹⁾

از سمنان هم تلگراف رسید که عدهای در تلگرافخانه شهر تحصن کرده‌اند، از اوّل طلوع آفتاب لاینقطع مردم به تلگرافخانه میآمدند «ناله الجوع» آنها به آسمان بلند بود. تمام دکان‌های شهر بسته شد، «رشتة عمل خبازخانه‌ها به کلی گسیخته» گردید، خلاصه به قول مخبرین «هنگامه غریبی است.» علما، تجار و اعیان همه در تلگرافخانه جمع شده بودند، «آن‌قدر فریاد یا محمدا بلند است که ممکن نیست کار کرد.»⁽²⁾

مخبرین وضعیت قزوین را به لحاظ شیوع گرسنگی «ناگوار و خراب» گزارش میکردند. از یکسو اهالی شهر دچار گرانی و کمبود آذوقه شدند، نان نایاب بود و هر روز بر گرسنگی مردم افزوده میشد. وضع شهر قزوین به این صورت بود: «بیچاره فقرا و ضعفا از عسرت در تضییقات میباشند و از طرف دیگر صدماتی که از طرف نظامیان روس به آنها وارد و سرقت‌های متوالیه در کاروانسرا و دکاکین که متوالیاً واقع شده و میشود [از طاقت فزون است.]» دزدی و راهزنی بیداد میکرد، اوضاع ادارات عموماً اعم از دوائر حکومتی یا مالیه و عدلیه نامنظم بود، «اشخاص منافع خواه دخیل در کار و ابداً بازپرسی هم نیست.»⁽³⁾

در کرمان دویست و نود و پنج تن از اهالی شهر از سردار نصرت و ظلم و ستم او شکایت کردند، حاکم شاکیان را حبس و تبعید نمود و اموالشان را مصادره کرد و املاک مردم را به یغما برد. کلیه املاک مهم بلوکات کرمان که خبازخانه شهر هم از عواید و محصولات آن اداره میشد، در دست سردار نصرت قرار داشت. وی «اجناس و ارزاق عمومی را احتکار میکرد و روز به روز بر قیمت ارزاق افزوده اهالی بدبخت را گرفتار مجاعه⁽⁴⁾و عسرت ساخته»⁽⁵⁾و خلاصه امان مردم را بریده بود. مردم از دولت مرکزی خواستند سردار نصرت را احضار کند و خلقی را از شر او آسوده گرداند.

اصفهان هم با گام‌های بلند به سوی وخامت اوضاع سیر میکرد. از بدو حکمرانی «حضرت والا اعتضادالسلطنه نایرة قحطی در اصفهان مشتعل و فقر و بیچاره‌گان⁽¹⁾دسته دسته در میانه این آتش روان سوز بدرود جان» میگفتند. به نظر ناظرین در این وضعیت «دست‌های پلیتیکی در این کار دخالت دارد، نا امنی طرق و شوارع آن آتش فتنه را دامن میزند، سرنوشت روزگار به فلاکت عمومی مدد می‌نماید، قطرهای باران تاکنون از ابر نچکیده ولی سرشک دیده فقرا و قحطی‌زدگان سیل‌آسا از هر طرف جویباری تشکیل داده به جای غرش رعد فریاد الجوع الجوع، صماخ⁽²⁾گوش‌ها را میدرد.» اهالی اصفهان مبدل به «کالبدی بی‌روح و نقش بر دیوار گردیده» بودند. بازوان ناتوان، کسب و کار فلج و فریاد و فغان به آسمان بلند بود، «عجب غوغا و مصیبتی است.» در این شرایط اسفناک و در این برهوت بی‌آبی و گرسنگی و مرگ و میر دائم التزاید، «ملاکین از خون دل فقرا ساغر خود را سرشار نموده، کسبه و اصناف و بیچاره‌گان را قوت‌لایموت لخت جگر و شراب اشک بصر است.» اطفال فریاد «الجوع» میکشیدند، والدین اطفال از این ناله‌های حزن‌انگیز خواب و آرام و قرار نداشتند. در این حالت «محتکر در رقص و سماع و فقرا در آه و ناله؛ یکی در بستر خانه و گرسنه در معبر از گرسنگی جان میسپارد، یکی از گندم خرواری هفتاد تومان بدان خوشحال و به سلامتی ملاکین و مرگ فقرا فریاد نوشانوشش به فلک میرسد.»⁽³⁾

در دامغان هم وضع به همین حالت بود. عدهای از معاریف شهر دامغان توسط جریده نوبهار تلگرافی برای «حضرت آقای بصیرالملک دام اجلاله» ارسال کردند، در این تلگراف چنین آمده بود:

اینک که تنگی و سختی آذوقه دچار عامه ملت ایران خاصه اهالی دامغان شده، باید لطف خودتان را درباره بندگان گرسنه بیچاره ساکنین دامغان و زوار سلطان سلاطین ایران، حضرت ثامن‌الائمه [ع] اظهار و مبذول داشته معادل دویست خروار از گندم ملکی مختص خودتان که در انبار است غدغن فرمائید مباشرین حضرت

عالی به خبازخانه دامغان داده و نرخ امروزه قیمت دریافت دارند. در این موقع مساعدت و همراهی یگانه لسان ملت حضرت آقای ملک‌الشعرا دامت تأییداته را؛ عموم ملت این صفحه خواهانند.⁽¹⁾

بسیاری از ناظرین ایرانی، دست پنهان بریتانیا را در پس قحطیهای این زمان میدیدند، به دید آنان انگلیسی‌ها خود قحطی به وجود آوردهاند و بعد هم وفور نعمت به ارمغان خواهند آورد تا مردم آنان را منجی و رهایی بخش خود بدانند:

امروز ما در سفالت کمی نان از گرسنگی خشکیدیم؛ گرچه خشکسالی در این حالت بی‌تأثیر نیست، ولی نه به این درجه. از دو ماه و نیم به این طرف این انگلیسیان خیرخواه اجناس موجود را در ایران هر جا که یافتند گران و ارزان نگفتند، خریدند، تا که ما این روزها را ببینیم. وقتی که گرسنگی به غایت رسید، انگلیس‌ها همان روز ما را بغتتاً در سیل فراوانی خواهند انداخت تا که بعد از این قحطی و کمیابی غریق فرح و شادی تر و تازه شویم!⁽²⁾

از آن سوی از نقاط کمتر شناخته شده کشور، نامههایی به مرکز میرسید که نشان‌دهندة ظلم و ستم مضاعف در حق رعایای بی‌گناه بود. در منطقهای در اراک به نام خلجستان، مردی ستمکار به نام اسدخان شاهسوند به مردم تعدی روا میداشت، متظلمین نوشته بودند اگر برای امرار معاش و گرفتن ده من جو یا گندم به اطراف ولایت خود روند، باید از دست «اسدخان و اولاد و نوکر او لخت و عریان مراجعت کنیم.» این مرد گوسفند و احشام مردم را در بیابان به سرقت میبرد، مردم هر چه تظلم میکردند احقاق حق نمیشد، این مرد هر روز که میگذشت جری‌تر میگردید، چند زن و مرد را به تیر کشت، خانه‌های مردم را آتش زد، تمام داراییهای روستاییان بیچاره را به غارت برد، این ستمدیدگان نوشته بودند «محض رضای خدا به ملاحظه روز جزا احقاق حق ماها را از اولیای امور خواستار شوید.»⁽³⁾

بلی! این بود شمه‌ای از وضعیت اجتماعی ایران در دورة بعد از مشروطه. هنوز همه به یاد می‌آوردند که مشروطیت برای آن شکل گرفت تا عدالت را در جامعه

مستقر سازد و همه را از نعمت آن بهره‌مند گرداند. لیکن این تجربه هرگز میسر نشد، مردم از ظلم مضاعف حکام دوره بعد از مشروطه، آرزوی بازگشت به دوره ناصری و مظفری داشتند. توده‌های مردم به یاد می‌آوردند که حتی در زمان استبداد ناصرالدین شاهی این همه ظلم و اجحاف وجود خارجی نداشت. اینک مردم از چند سو آماج حمله واقع می‌شدند: یکی از سوی قحطی که ایران را چون هامون خشک و تکیده نمود و دیگری ظلم و ستم اجتماعی که از حد گذشت. از سویی حکام محلی عرصه را بر مردم تنگ کردند و از سوی دیگر کشورهای متجاوز انگلیس، روسیه، عثمانی و آلمان عرض و جان و مال و ناموس مردم را به باد تاراج سپردند. در دورة پیش از مشروطه حداقل تظلمی صورت می‌گرفت و اگر حاکمی به مردم اجحاف می‌کرد، حداقل حکومت مرکزی وجود داشت تا از او نسق کشد، اما اینک نه دولت مرکزی به فریاد مردم می‌رسید و نه مبنایی استوار شکل گرفته بود تا شکایات تودهها را از مجرای قانونی پیگیری کند. تا این زمان آنچه از مشروطه عاید کشور شده بود، در مقام عمل رنج بود و درد و نومیدی. در مقام عمل اما، احزاب و دسته‌های سیاسی هنوز از مشروطه سخن می‌گفتند و الزامات آن. به واقع یکی از عوامل بحران سیاسی و اجتماعی کشور در این مقطع تاریخی همین احزاب سیاسی بودند که دست در دست گروه‌های تروریستی راه را برای ظهور دیکتاتور هموار ساختند.

فصل سوم: احزاب سیاسی، مطبوعات و بحران ایران

1. وضعیت احزاب بزرگ در دوره جنگ اوّل جهانی

پیش‌تر در کتاب بحران مشروطیت در ایران، دربارة احزاب سیاسی عصر مشروطه به تفصیل بحث کرده‌ایم.⁽¹⁾همان‌جا از این موضوع سخن گفتیم که آیا می‌توان آن تشکل‌ها را حزب نامید یا خیر؟ دیدیم که دو حزب بزرگ در دورة بعد از مشروطه فعال بودند: حزب اعتدالی و حزب دمکرات. در کنار اینان از حزب اتفاق و ترقی و نیز انجمن‌های گوناگون این عصر بحث کردیم. دیدیم مواضع افراطی حزب دمکرات چگونه مانع ثبات و آرامش در کشور شد و چگونه اینان بحران‌سازی را به جایی رسانیدند که کشور را آماج هجوم دشمن ساختند. در صفحات قبل به اجمال اشاره کردیم که حزب دمکرات در حین جنگ و بعد از دورة موسوم به مهاجرت، به دو شعبه بزرگ تقسیم شد: گروه دمکرات‌های تشکیلی و گروه دمکرات‌های ضدتشکیلی. در مورد گروه‌های تشکیلی و ضدتشکیلی و همچنین دعوای احزاب سیاسی از اولتیماتوم روسیه به بعد کار اساسی چندانی صورت نگرفته است. حال آنکه مبدأ و منشأ بسیاری از تحولات بعدی ریشه در مناقشات این دوره دارد. فقط ملک‌الشعرای بهار در جلد اوّل تاریخ احزاب سیاسی

خود، اشاره‌ای بسیار مختصر به این موضوع کرده که چندان گویا نیست؛⁽¹⁾حال آن‌که او خود از فعالان در صحنه حوادث آن روزگار بود. در این فصل تلاش می‌کنیم تا حدی این مهم را در پرتو منابع معتبر مورد ارزیابی مجدد قرار دهیم و آنگاه در مباحث بعدی از ارتباط برخی از این تشکل‌ها با گروه‌های مافیایی سخن به میان خواهیم آورد.

در ابتدای بحث باید گفت در این دوره احزاب سیاسی با مشکلات بزرگی مواجه بودند، حزب اعتدالی دستخوش بحران بود و انشعابات مهمی در آن صورت می‌گرفت. اینک بسیاری از مطبوعات و رجال ایران تصدیق می‌کردند آنچه در ایران از سالیان پیش محقق شده، هیچ نسبتی با نظام‌های مشروطه ندارد. به طور مثال چند ماهی بعد از وقوع جنگ اوّل جهانی بود که رعد نوشت:

باید کاملاً تصدیق و اعتراف نمود که در مملکت ما ایران، از مشروطیت و اساس حکومت شوروی، بیش از یک اسم بی‌مسمی چیز دیگری وجود ندارد و راستی بسیار مشکل است تصوّر کرد که وضع تشکیلات سیاسی و طرز اداره شدن امور در ایران می‌تواند با اصول و قواعد یک مملکت مشروطه تطابق و تناسبی داشته باشد.

سیدضیاء نوشت رجال ایران به اصول و قواعد و ضوابط مشروطه آگاهی ندارند، به همین دلیل هم مشروطه نتوانسته در ایران قوام مادی و موقعیت معنوی به دست آورد. علت‌العلل این است که با وجود اینکه مبنای تشکیل حکومت و اساس دولت از مردم است، اما مردم از جریان تصمیم‌گیری‌ها مطلع نیستند. مخفی نگاه داشتن جریان امور و استتار احوال سیاسی کشور که «از اخلاق میشوم دوره استبدادی» است، باعث این وضعیت است. دولت باید این نکته را بداند که زمانی می‌تواند کاملاً از عهده حفظ موقعیت و حیثیت خود برآمده و موفق به انجام مقاصدش گردد، که قوای مطبوعات را به وسیله مستور نگه نداشتن وقایع با خود مساعد سازد و در حقیقت راهنمای سیاسی و هادی مطبوعات و افکار عمومی گردد.⁽²⁾

در این شرایط البته بحران احزاب بار دیگر بعد از دورة مشروطه به اوج خود

رسید، شاید یکی از نخستین اخبار در این مورد در عصر جدید چاپ شد. از سال 1333 قمری برخی اعتدالی‌های سابق از این تشکیلات کناره‌گیری کردند. دانش‌علی نصرتالسلطان، معاضد‌السلطنه پیرنیا، اسدالله‌خان کردستانی، علی‌اکبر دهخدا، یوسف اعتصام‌الملک⁽¹⁾و محسن انصاری در زمره افرادی بودند که ضمن انتشار اطلاعیه‌ای خروج خود را از حزب اعتدالی اعلام کردند:

خدمت ذی‌شرافت مدیر محترم روزنامة عصر جدید دامت تأییداته. این بندگان به وسیله این ذریعه خواطر شریفه عموم رفقا و آشنایان خود را مسبوق مینماییم که چون نظریات ما تا امروز در دخول حزب متوجه به خدمات عمومی بوده و امروزه مع‌التأسف نظریات احزاب حاضره را به خصوصیات و شخصیات معطوف‌تر میبینیم، از این رو عدم انتساب خودمان را به فرقه اعتدال که سابقاً منسوب به آن بودهایم اعلان و از مدیر محترم آن جریدة فریده درج این مختصر را تمنا مینماییم.⁽²⁾

دلیل استعفای این عده از حزب اعتدالی هرگز روشن نشد. پیش از این روز شنبه مورخ 16 محرم 1333، مطابق با پنجم دسامبر 1913، مجلس سوّم افتتاح شد. اکثریت اعضای این مجلس از آن حزب دمکرات بود، اما اینک معضلات بنیادین این حزب و اختلافات گرایش‌ها و گروه‌های تشکیل‌دهندة آن، خود را نشان می‌داد. در این حزب دو طیف افراطی و معتدل ظهور کرده بودند. معتدل‌ها به نوعی از میراث بحران‌های عصر مشروطه عبرت گرفتند، اما در مقابل عده‌ای که اقلیت حزبی را تشکیل می‌دادند و عمدتاً از اعضای جوان و غیر مشهور به شمار می‌آمدند، بر طبل تندروی می‌کوبیدند. حزب دمکرات بعد از وقوع جنگ اوّل جهانی به دو دسته تقسیم شد: گروه دمکرات‌های تشکیلی و تشکیلات دمکرات‌های ضدتشکیلی. رهبری گروه نخست با میانه‌روان این دوره مثل ملک‌الشعرای بهار بود و رهبری دستة دوم با سیدمحمد کمره‌ای. گردانندگان مهم دمکرات‌های تشکیلی عبارت بودند از محمدحسین صدرائی⁽³⁾و ملک‌الشعرای بهار.

کمرهای از اعضای لژ بیداری ایران بود که نقش مرموزی در تحولات معاصر کشور داشت. خواهر او فاطمه سادات همسر سیدمحمدرضا مساوات بود، مساوات⁽¹⁾در این ایام در مهاجرت به سر میبرد. در این زمان عدهای میخواستند حزب اتحاد و ترقی را تشکیل دهند. بین کسانی که در این اندیشه بودند نام شیخ حسین یزدی، میرزاحسن‌خان مشیرالدوله و حسین‌خان مؤتمن‌الملک دیده میشد. اینان هم میانه‌روان این دوره بودند. به طور مشخص حسن‌خان مشیرالدوله رجلی بود خوشنام، شیخ‌حسین یزدی نیز با گروه تندرو سال‌های بعد از فتح تهران تا اولتیماتوم روسیه درآویخته بود؛ بنابراین اگر تشکیلات موردنظر آنها سازمان می‌یافت وزنة تعادل به سوی گروه معتدل سنگینی می‌کرد. کمرهای این رجل گمنام اما بسیار مهم سیاسی این دوره، تلاش کرد در اینان نفوذ کند. او سپرده بود از اخبار درونی آنها اطلاعاتی به وی داده شود.⁽²⁾

اوایل سال 1294 شمسی مصادف با مه 1915، بین نمایندگان مجلس و هیأت دولت اختلاف بروز کرد. با اینکه ایران درگیر جنگی ناخواسته شده بود، اما مجلس که اکثریت آن را دموکرات‌ها تشکیل می‌دادند، مانع از تشکیل یک دولت مقتدر می‌گردید. سیدضیاء نوشت این اقدامات «دور از منافع عمومی» است و «مقاصد خصوصی یا عوام‌فریبی» را تعقیب می‌نماید: «آری اهریمن مرگ و اضمحلال با منظرة عبوس و نظر تهدیدآمیز چشمان شرربار خود را بر ما دوخته، لکن هنوز اعمال مقاصد شخصی از افکار ما خارج نشده ما را به وخامت نتایج این رویه‌های ایران فناکُن آگاه نمی‌سازد.» تا آن زمان اداره‌کنندگان مجلس در طول حدود چهارماه، چهار کابینه را زمامدار مقدرات مملکت کرده بودند. به قول رعد «دیگر سزاوار نیست در این موقع از موافقت با رئیس‌الوزرایی [عین‌الدوله] که به اتفاق آرا وی را لایق اداره کردن امور مملکت دانسته‌اند مسامحه را روا ندارند.»⁽³⁾

به نوشتة رعد از زمانی که مجلس سوّم تأسیس شده بود، کشور به جای اینکه صاحبی پیدا کند کاملاً بی‌صاحب مانده است. از نتیجة تجمع وکلا در ساختمان بهارستان، کشور دچار نوعی بی‌تکلیفی شده و مردم به شدت سردر گم بودند. بی‌سر و سامانی از در و دیوار می‌بارید، «نمی‌توان باور کرد که مؤسسین بحران‌های پنج ماهه صدماتی را که به دست خود نسبت به هستی و حیات موکلین خود وارد می‌نماید از روی عمد و اراده است، زیرا که تصوّر و تحمل این نکته خیلی مشکل است که برگزیدگان ملّت غیر از طریق منافع حقیقی مملکت راه دیگری بپیمایند.» رعد هشدار داد نه تنها کشور با مخاطره مواجه شده است، «بلکه در گرداب مخاطرات غوطه‌ور گشته‌ایم، والّا با این حال تا کی وکلا نباید به وضعیات از هم پاشیدة ایران خاتمه بدهند.»⁽¹⁾

در اوایل نیمه دوّم سال 1294 شمسی، به دلیل وخامت اوضاع، وزارت داخله دیگر تعطیل شده بود، کسری بودجه بیداد می‌کرد و کنترات مسیو وستداهل رئیس نظمیه، که به قول مورخ‌الدوله سابقاً کفیل یکی از کلانتری‌های استکهلم بود،⁽²⁾تجدید نشده بود.

وضع نابسامان نظمیه فقط ناشی از کمبود بودجه یا مثلاً نرسیدن حقوق نبود، رعد نوشت: «بلی به سبب هرج‌و‌مرج وزارت داخله که ناشی از نادانی معاون آن و تسامحات عمدی مشارالیه در ادای وظایفی که بر عهده گرفته است این نتایج را انتظار داشتیم.» به عبارت بهتر رعد پرده را بالا زد و نشان داد بحران تهران و سرتاسر کشور تا اندازة زیادی عمدی است و ربطی به مسئلة بودجه ندارد. به هر حال قرار بود وستداهل روز بیست و دوّم ذی‌حجه برود، این خود نشان‌دهندة بحران دیگری بود که در انتظار کشور بود. از سویی رعد نوشت:

عدم آشنایی و فقدان بصیرت معاون مالیه به وظایف خود و امور مرجوعه به وزارت داخله به حدی فضاحت‌آمیز و ثمرات ناگواری را برای ما تهیه کرده که نه وزارت داخله باقی مانده و نه مرکز و دایره‌ای وجود دارد که در صدد تصفیه کارها و رفع حوائج ضروری و حل مشکلات قوای تأمینیه برآید. از بدو ایجاد

وزارت داخله هیچ دوره‌ای یاد نمی‌آید که جریان امور و حکمروایی بی‌تکلیفی و لاابالیگری تا این حد در سیما و منظره مهم‌ترین دوائر کشوری ما حکومت نماید.

سیدضیاء ادامه داد باید معاون وزیر را عزل کرد، نباید به طرفداری از کسی برآمد که «اساس مملکتی یک مملکتی را متزلزل و پاره شدن شیرازة یک دولت را رضایت بدهند.» رعد خاطرنشان ساخت تهران «در مقابل یک پیش‌آمد تهدید کننده، یک تهلکة غیرقابل جبران و بالاخره یک رشته مخاطرات سهمناکی که پس از رفتن رئیس تشکیلات آن و تأمین نگشتن مصارف نظمیه به بیان خواهد آمد، نگریسته می‌گوییم: چنانچه به فوریت کنترات مسیو وستداهل تجدید نگردد و شرایط ایشان که عبارت از تخصیص منابع عایداتی است بر اساس مخارج نظمیه پذیرفته نگردد، هر آینه امنیت فعلی و آسایش حاضرة طهران را که از پرتو نظمیه برای ما به دست آمده باید بدرود گفت، خود را حاضر⁽¹⁾برای مواجه شدن با هر نوع حادثه ناگواری بنماییم.»⁽²⁾

در آن ایام تنها حافظ امنیت پایتخت نظمیه بود که به کوشش وستداهل بعداً توانست کمیته‌های ترور و جوخه‌های مرگ را شناسایی و دستگیر نماید. در زمانی که مستوفی کابینه را در دست داشت، متحدان و یاران همیشگی تروریست‌ها و مرگ‌آفرینان درصدد برآمدند از فرصت به دست آمده ناشی از کابینة مستوفی که همیشه مورد حمایت آنان بود استفاده کنند و با تمهید مقدماتی رئیس نظمیه را وادار به خروج از کشور کنند تا بحران‌سازان عصر مشروطه بتوانند بار دیگر به عملیات خشونت‌آمیز خود متوسل گردند. اینکه وزارت داخله با عملیات مرموز این گروه به کلی تعطیل شده بود، این‌که وزارت مالیه حاضر نبود هزینة برقراری امنیت تهران را بپردازد و نهایتاً اینکه همزمان علیه وستداهل شایعه‌پراکنی و خصومت به اوج خود رسید، ریشه در این واقعیت داشت.

حدود یک ماه بعد باز هم روزنامة رعد از تیرگی افق و تاریکی آسمان سیاست و احوال عمومی مملکت سخن به میان آورد. از نظر این روزنامه وضعیت به اندازه‌ای مغشوش است و بحران به اندازه‌ای رشد یافته و «به نقطه‌ای رسیده که دیگر امید

پیدایش یک روزنه روشنایی هم در این فضای پهناور نمی‌رود و بدبختانه هر چه بخواهیم راجع به وضعیات کنونی بسط مقالی دهیم، جز تزلزل افکار و ازدیاد تشویش اذهان نتیجه دیگری نخواهیم گرفت. بنابراین آیا بهتر نیست به درج گزارشات⁽¹⁾روزانه تا حدی که مصالح مملکت به ما اجازه می‌دهد اکتفا نموده مشاهده مناظر خونین صحنة سیاست مبارزات مستحدثه را به پرده‌هایی که در شرف بالا رفتن است حوالت دهیم.»⁽²⁾

حداقل یکی از ماجراها بحران‌سازی‌های گروهی بود که به دنبال این بودند کشور را طعمه آتش جنگ نمایند، گروهی که برای آنان مصلحت کشور و بقای ایران هیچ بود و علی‌رغم شعارهای شداد و غلاظ درصدد آن بودند تا ارتش بیگانه را به کشور بکشانند تا مگر بحران‌های عدیده، کار حکومت قاجار را یکسره نماید و به این وسیله کار را خاتمه دهند. حرکات مشکوک فراوانی صورت می‌گرفت، اسلحه‌هایی از مرزهای غربی کشور وارد ایران می‌شد و عنوان می‌گردید این سلاح‌ها را دولت آلمان به کسانی داده است که می‌خواهند علیه روس و انگلیس بجنگند. برخی از این اسلحه‌ها به تهران رسید، کار به جایی ختم شد که مستوفی‌الممالک که خود مورد حمایت همین بحران‌سازان بود، دستور داد وزارت داخله به نظمیه اطلاع دهد از این به بعد دکان‌های اسلحه‌فروشی و فشنگ‌فروشی باید بسته شود و اجناس آنان مصادره گردد، نظمیه هم آگهی داد که در هر نقطه اسلحه دیده شود، توقیف و ضبط خواهد شد.⁽³⁾

در همین ایام در کرمان، کفیل کنسولگری انگلستان مورد حمله واقع شد و به شدت زخمی گردید، این فرد بعداً به دلیل جراحات وارده درگذشت. مجاهدین کرمان روز به روز رو به افزایش بودند. والی کرمان رسماً به دولت مرکزی اطلاع داد نمی‌تواند کاری انجام دهد و اگر دولت نتواند نیروی کمکی ارسال کند او استعفا خواهد داد.⁽⁴⁾به این شکل هسته‌های مقاومت علیه انگلیسی‌ها در جای جای کشور به صورت خودجوش شکل گرفت، اما مشکل این بود که این دسته‌ها فاقد رهبری منسجم بودند. آنان فقط می‌توانستند زدوخوردهای پراکنده‌ای با مأمورین دولت

مرکزی ایران انجام دهند و از مقاومت طولانی مدت عاجز بودند، هم به دلیل مشکل رهبری مردم و هم به دلیل فقر و قحط و غلا که باعث می‌شد آنان از دست‌یابی به ضروری‌ترین نیازهای خود بازمانند.

2. تشکیلی و ضدتشکیلی

در این زمان اختلاف بزرگی بین اعضای حزب دمکرات درگرفت. عدهای بر این باور بودند که باید تشکیلات فرقه را بار دیگر راه انداخت، عدهای دیگر با آن مخالفت میکردند. کمرهای میگفت اگر کمیته فرقه را تشکیل دهند، یا باید با چپ‌های روسیه همکاری نمایند و یا تشکیل‌دهندگان قادر به عملیات باشند؛ برای این کار هم پول نیاز است. منظور از عملیات اقداماتی عینی بود تا قدرت حزب را به رخ حریفان کشند. از سویی روش نفوذ در گروه حریف منحصر به گروه ضدتشکیلی نبود. بلکه وثوق‌الدوله هم که توانسته بود کریم دواتگر را اجیر کند، وی را برای تطمیع یا تهدید گروه ضدتشکیلی مورد استفاده قرار داد؛ بازی خطرناکی که سرانجام به قیمت قتل کریم تمام شد. کریم دواتگر در این ایام به شدت فعال بود، این مرد با کمره‌ای جلساتی منظم داشت، حال آنکه هیچ وجه تشابهی بین وی و کمره‌ای دیده نمی‌شد. کمره‌ای می‌خواست از نیروهایی مثل کریم برای رسیدن به اهداف سیاسی بهره‌برداری کند. او بر این باور بود که اگر فرقه تشکیل نشود، احتمال همکاری امثال کریم با روس‌ها بیشتر است و به قول او فساد زیادتر میشود. کریم دواتگر در این ایام به شدت زیر نفوذ گروه وثوق قرار داشت. این گروه از طریق وی می‌خواستند تشکیل مجدد حزب را به گروه کمره‌ای تحمیل نمایند. کریم بر این اعتقاد بود که باید فرقه را تشکیل داد تا نقطه اتکای کابینهای شود که می‌بایست به دست دمکرات‌ها اداره میگردید، از سویی او میگفت باید به صورت سازمان یافته در انتخابات مجلس که در اثر جنگ تعطیل شده بود شرکت جست، او میگفت اگر فرقه بین مردم فعالیت نکند مفتضح خواهد شد.⁽¹⁾

گروه ضدتشکیلی برای اینکه حریف را از میدان به در کند، به روش‌های به شدت

ضداخلاقی دست می‌زد. به طور مثال روزنامة ستارة ایران در یکی از شماره‌های خود، دروغی را درج کرد که ضمن آن مدعی شد کارکنان روزنامة نوبهار، در محل این روزنامه مرتکب سرقت شده‌اند. ستارة ایران به واقع ارگان ضدتشکیلی بود و نوبهار ارگان تشکیلی. این شماره از روزنامه به دست روزنامه‌فروشی داده شد و او این مضمون را با صدای بلند فریاد می‌کرد. جمعی این شخص را گرفتند و به آژان تحویل دادند، این شخص رها شد و بار دیگر کار خود را از سر گرفت. روزنامه‌فروش گفت: «به من دو قران داده‌اند که جار بزنم، شما هم دو قران بدهید تا ساکت شوم!»⁽¹⁾

درست زمانی که قحطی بیداد می‌کرد و اختلافات حزبی به اوج خود رسیده بود، می‌خواست انتخابات مجلس چهارم برگزار شود. در این دوره علاء‌السلطنه ریاست‌وزرایی را به دست داشت. آنچه می‌توانست به روند انتخابات سرعت بخشد، دستگیری سران کمیتة مجازات بود؛ لیکن دست‌های هدایت‌کنندة این کمیته، همچنان فعال بود و مانع از برگزاری انتخابات می‌شد. حزب دمکرات ایران و کمیتة ایالتی تهران این حزب، در نیمههای ذی‌قعده سال 1335 بیانیه‌ای منتشر کرد و بحران ایران را در این مقطع تاریخی مورد تجزیه و تحلیل قرار داد. آنان در بیانیه خود نوشتند: «در چنین موقع تاریخی، افکار مشوش و آمال نابکار گوناگون و حتی ناستوده به وسیله عناصر لجام‌گسیخته، بحران را مغتنم شمرده و میخواهند دوام این تیره‌بختی و بی‌تکلیفی را آلت استفاده‌های نکوهیده خود قرار دهند.» اکثریت حزبی بر این باور بود که برای غلبه بر بحران باید مجلس را تشکیل داد، به همین جهت کمیتة تهران حزب دمکرات ایران که مواضع اکثریت را بازتاب میداد، اسامی کاندیداهای خود را برای چهارمین دوره مجلس شورای ملّی به این شرح منتشر کرد: مخبرالسلطنه هدایت، میرزاحسن‌خان مستوفی‌الممالک، سیدحسن تقی‌زاده که در برلین به سر میبرد؛ سلیمان‌میرزا اسکندری که در استانبول زندگی میکرد؛ دکتر مهدی ملک‌زاده، ابراهیم‌خان حکیم‌الملک، سیدمحمد تدین، سیدحسین اردبیلی، ملک‌الشعرای بهار، میرزاحسن‌خان مشیرالدوله و شیخ ابراهیم زنجانی.⁽²⁾در لیست حزب دمکرات چهره‌هایی دیده میشد که در زمان انعقاد مجلس دوّم

خود در زمرة تندروان به شمار میرفتند. دو تن از برجسته‌ترین اینان سیدحسین اردبیلی و شیخ‌ابراهیم زنجانی بودند، اما اینک در برابر گروه ضد تشکیلی، میانه‌رو محسوب می‌شدند. بعد از سقوط مشروطة دوم با اولتیماتوم روسیه، سیدحسین اردبیلی در سال 1331 به استخدام خزانه‌داری درآمد، بعد از یک سال به دلیل ناسازگاری با رئیس اداره یعنی مرنارد بلژیکی استعفا داد. سال 1333 وقتی روزنامة افراطی ستارة ایران منتشر شد، اردبیلی سردبیر آن بود و بعداً مدیر روزنامة نیمه دولتی ایران شد.⁽¹⁾

فرقه، اسامی سیدحسن تقی‌زاده و سلیمان‌میرزا را به این دلیل در لیست خود گنجانیده بود تا مخالفین ضدتشکیلی خود را گامی به عقب راند؛ گرچه اکثریت دمکرات‌ها بر این باور بودند که کاندیدای نمایندگی پارلمان باید در کشور حضور داشته باشد.

حزب اعتدالی هم بیان‌نامه‌ای منتشر کرد و کاندیداهای حزب خود را معرفی نمود، کاندیداهای اینان عبارت بودند از: سیدحسن مدرس، سیدمحمدصادق طباطبائی، میرزاهاشم، مؤتمن‌الملک، حاجی امام‌جمعه خوئی، سردار معتمد رشتی، قوام‌السلطنه، حاجی‌آقا شیرازی، قوام‌الدوله، حاجی معین‌التجار بوشهری، حاجی‌حسین امین‌الضرب و حاجی محمدتقی بنکدار.⁽²⁾با این وصف گروه ضدتشکیلی دست از تحریکات خود برنداشت، این گروه با مخالفت با تشکیل مجلس، به واقع مانع از انجام اقدامات قانونی می‌شد و کشور را در هرج‌و‌مرج و بحران و بی‌قانونی نگه می‌داشت تا از آب گل‌آلود ماهی بگیرد. این موضوع باعث شد، بهار تاریخچه‌ا‌ی از تشکیل گروه مزبور را برای خوانندگان بنویسد و آنتریک بازی و شیادی اینان را با ذکر مثال واضح سازد. این نخستین باری بود که بهار با شجاعت بی‌نظیر و به شدیدترین لحنی این تشکیلات را آماج حمله قرار می‌داد.

مثل دوره دوم مجلس، حاجی‌آقا شیرازی به شدت مورد نفرت گروه افراطی بود، اینان حاجی‌آقا شیرازی را متهم کردند که از مسیو مرنارد بلژیکی حمایت می‌کند. از سویی به روایت مورخ‌الدوله، میرزاقاسم‌خان صوراسرافیل عضو تیم افراطی این زمان، قول داده بود اعتبارنامة حاجی‌آقا را در مجلس رد کنند، همین طور هم شد، بعد از این

ماجرا حاجی‌آقا به فارس رفت و در آنجا زندگی کرد تا اینکه بار دیگر در مجلس چهارم به نمایندگی انتخاب شد. اما این بار وی وقتی در آغاز مجلس، نطقِ مهمی علیه افراطیون ایراد کرد، از سمت نمایندگی استعفا داد و بار دیگر به فارس عزیمت نمود. از این تاریخ تا هنگام کشته شدن به سال 1308، حاجی آقا مقیم املاک پدری‌اش در روستایی به نام فاروق بود که نزدیکی‌های مرودشت قرار داشت.

به روایت بهار، ماجرای گروه ضدتشکیلی به این صورت بود که حین جنگ، گروهی از دمکرات‌های سابق تصمیم گرفتند این حزب را احیا کنند و مبارزات سیاسی را به صورت سازمان‌یافته هدایت نمایند. در این ایّام چند تن از رهبران دمکرات‌ها مثل سلیمان‌میرزا و سیدحسن تقی‌زاده، در خارج به سر می‌بردند. به همین جهت برخی از افرادی که در تهران اقامت داشتند، با تشکیل حزب مخالفت می‌ورزیدند. سیدمهدی افجه‌ای، شاهزاده محسن‌میرزای تلگرافچی، سیدمحمد کمره‌ای، میرزاتقی بینش و حسین پرویز از جملة مخالفان تشکیل حزب بودند.

به هر حال برای راه‌اندازی مجدد حزب، هجده نفر مشغول مذاکره بودند، که به زودی هشت نفرشان کنار رفتند. به گفته ملک‌الشعرای بهار «در پرده دو دسته خودسرانه کار می‌کردند»؛ که سرانجام به تشکیلی و ضدتشکیلی معروف شدند. در این بین، روزنامه ستاره ایران نیز آغاز به انتشار کرد و به گفتة بهار آلت دست تقی بینش و سیدمحمد کمره‌ای و پرویز مهرساز شد.

به نوشتة بهار:

«یک دسته تشکیل شد از شاهزادگان مرتجع، از تروریستهای کوتاه‌نظر، از سپهسالارهای معلوم‌الحال و از کمال‌السلطان‌ها و کمرهایها و پرویزها و بینش‌ها، همه با هم متحد و پول‌های سپهسالار و شعاع‌السلطنه بود که در بین جراید منتشر و فحش بود که از سر تا قدم کسانی را که با این دسته یا با یکی از این دسته‌ها طرف بود فرا می‌گرفت.

به قول ملک‌الشعرا، رسالت این تشکیلات این بود که در تهران بنای فساد گذارند، هیاهو و آشوب به راه اندازند و بحران سازی کنند، آنگاه «کودتای سختی شروع نموده و اساس مشروطیت را به یک دیکتاتوری غیرمعلومی مبدل سازند.» او نوشت مسئله نان که هنوز سامانی نیافته است «زیر سر اینان بوده و هست و حالا

هم دولت دو مقابل قاعدة معمول گندم به خبازخانه‌ها می‌دهد و همین تشکیلات خائنانه است که گندم را مخفی نموده و نان را به این شکل درآورده و اگر روزهای خواندن رأی حس شود که افراد صالح دارای اکثریت خواهند بود، همین نان را وسیله قرار داده و یک آشوبی به پا خواهند کرد.» نکته مهم‌تر این بود که افراد «اخیراً با یک قسمت از یکی از احزاب هم عهد شده و به نام طرفداری از یک رژیم دیگر که بربادی ملک و ملّت را شامل خواهد بود، در مازندران اجتماعاتی بر پا کرده و در این زمینه نیرنگ‌ها ساخته‌اند!» تشکیلات مورد اشارة بهار به ریاست امیر مؤید سوادکوهی در مازندران فعالیت داشت و اینان از طریق فردی به نام شیخ عبدالعلی لاریجانی مدیر مجلة اسلام با آن همکاری می‌کردند.

در این مقاله از شیخ ابراهیم زنجانی و مخبرالسلطنه هدایت، تمجید شده و یادآوری گردیده بود که با وجود اینکه این افراد هنوز در قید حیاتند، عده‌ای با ادعای دمکرات بودن، راهی دیگر در پیش گرفته‌اند:

باید مرد در آن ملکی که امثال این مردمان بزرگ تاریخی را که هنوز خسته نشده و شب و روز برای ایجاد یگانگی، برای ایجاد قوت ملّی، برای ایجاد مرکزیت و برای جلب اکثریت دمکرات‌ها کار می‌کنند، به قول سفله مدیر ستاره و نویسنده بی‌شرف او⁽¹⁾غیر خادم نامیده شده و آنگاه سیدمحمد کمره‌ای، حسین آقا [پرویز]، میرزاتقی‌خان [بینش] که به قدر سر مویی به این مملکت خدمت نکرده و تمام حرکاتشان از اوّل تاکنون حقیقتاً خیانت بوده است، فرقه‌گردان و لایق اداره کردن جمعیت و عضو مرغوب باشند؟!

ملک‌الشعرا نوشت غایت آرزوی اینان به تعویق انداختن انتخابات مجلس و جلوگیری از تشکیل مجلس چهارم است، اما «محال است مجلس ملّی به تأخیر افتاده و بدین وسیله شهر آشوب شده و کابینه سیاهی که شما می‌خواهید بر روی کار بیاید.»⁽²⁾اما نظر بهار محقق نشد، با اینکه انتخابات برگزار شد، اما تشکیل مجلس وقتی صورت گرفت که اینان به مراد خود رسیدند؛ آن روز دیگر رضا‌خان سردارسپه

در عرصه سیاسی ایران یکه‌تازی می‌کرد.

درست در حالی‌که سایه‌های نفرت‌انگیز قحطی از هر سو دیده می‌شد و درست در ایامی که مردم در مقابل دکان‌های نانوایی تجمع می‌کردند و از گرسنگی حتی نای فریاد کشیدن نداشتند؛ مناقشات حزبی به اوج خود رسید. هر روز سر و صدای گروه ضدتشکیلی و ارگان آنها یعنی ستارة ایران به هوا بلند بود. در این حال و هوا بود که اکثریت دمکرات‌ها برای جلوگیری از تعمیق بحران راه چاره‌ای اندیشیدند: آنان از طرفداران خود و نیز روزنامه‌های همسوی با خود خواستند در مقابل حملات مخالفین سکوت کنند و «موقع حاضره مملکت را در نظر گرفته از هرگونه تظاهرات طرفیت آمیزی اجتناب کنند.»⁽¹⁾

بعد از اینکه کمیتة مجازات لو رفت و بعد از اینکه معلوم شد دمکرات‌های ضدتشکیلی با آن مرتبط بوده و حتی هدایت آن را بر عهده داشته‌اند، روز دوشنبه سیزدهم ذی‌حجه سال 1335 مطابق با یکم اکتبر 1917، روزنامة ایران اعلانی منتشر کرد و انحلال دمکرات‌های ضد تشکیلی را اعلام داشت. به مناسبت این حادثه ملک‌الشعرای بهار مقاله‌ای نوشت که از مضمون آن این‌گونه مستفاد می‌شود که یکی از محورهای اختلافات در صفوف حزب دمکرات و تقسیم آن به تشکیلی و ضد‌تشکیلی موضوع کیفیت برخورد با انقلاب روسیه بوده است. بهار نوشت:

ما نهضت روسیه را نه تنها در ایران بلکه در تمام عالم مؤثر می‌دانستیم، آیا می‌شود منکر شد که نهضت انقلابی روسیه تعهد تزاریزم را یک باره از گردن آزادی‌خواهان نصف آسیا برداشت؟ و آیا این تأثیرات حی را که در دنیا از این نهضت حادث شده بود، بایستی ما تنها انکار کرده و باز در زاویه خمول خزیده و می‌گفتیم دروغ است! هرگز، بلکه وظیفه ما بود که از جریان حوادث عظیمه دنیا مطابق ناموس هر حزب حامی استفاده نماییم و شروع به استفاده نمودیم، ولی مخالفت حزبی مانع از سرعت حصول نتیجه شده و مثل لنگری که به پای یک شناور گیر کند، ما را به ته دریا و زیر موج‌های خروشان می‌کشانید.⁽²⁾

بهار از گروه دمکرات‌های ضدتشکیلی دعوت کرد رو به سوی اتحاد آورند، بار دیگر با هم یکدل و یکزبان شوند و با هم در راستای رسیدن به اهداف ملّی در چارچوب مشروطه تلاش کنند. اما این دعوتی بیهوده بود، زیرا گروه مذکور به این آسانی دست از بحران‌سازی نمی‌کشید، به عبارت بهتر این گروه در صدد فعالیت برای اجرای اصول مشروطه نبود که به این آسانی تن به اتحاد دهد؛ آینده نشان داد گروه ضدتشکیلی همچنان در راه اجرای اهداف خود مصر است.

حتی مدتی بعد که وثوق کابینه مجدد خود را تشکیل داد، بالصراحه کمره‌ای را مورد خطاب قرار داد و خاطرنشان ساخت گروه او جز تهمت و بهتان چیزی در چنته نداشته و همان را هنوز ادامه می‌دهد. کمره‌ای که وانمود می‌کرد به خون وثوق تشنه است، در این زمان مبالغی از او برای تأمین معاش بازماندگان کمیتة مجازات دریافت می‌کرد، او توانست مبلغی برای کمک به گروه برلنی‌ها دریافت دارد و خلاصه اینکه از مواضع قبلی خود علی‌رغم شعارهای شداد و غلاظ خاطراتش، عدول کرد.

آبان ماه سال 1298، وثوق‌الدوله بخشی از اختلافات دیرینه گروه ضدتشکیلی را با خود، به سیدمحمد کمرهای رهبر این تشکیلات بازگفت. او خاطرنشان کرد در ابتدای فعالیت سیاسی خود و نیز دورة بعد از مشروطه، برخلاف تبلیغات مخالفین، چندان مناسباتی با انگلیسی‌ها نداشته و به عبارتی رابطه‌اش با آنان خوب نبوده است. او گفت نخستین گام‌ها برای انعقاد قراردادی از نوع قرارداد 1919 در دوره صدارت سپهسالار برداشته شد. وثوق توضیح داد آن زمان او موفق شد این تلاش‌ها را خنثی سازد، این امر در دوره نخست ریاست‌وزرایی او صورت گرفت. او ادامه داد در آن زمان روس‌ها بخشی از کشور را رسماً به اشغال خود درآورده بودند، عدهای از تهران مهاجرت کردند، «حالا من نمیدانم از چه نقطه‌نظر رفتند؛ آیا خدمت یا خیانت» بود، به هر حال وضعیت کشور مغشوش بود. وثوق ادامه داد در آن شرایط محسن نجم‌آبادی از او پرسیده است آیا تشکیل احزاب لازم و برای کشور مفید است یا نه؟ «من گفتم البته ملت در حالت بیداری [باشد] و یک پشتیبان هم دولت از آنها داشته باشد بهتر است.» نجم‌آبادی پرسید آیا دمکرات‌ها هم میتوانند تشکیلات خود را مجدداً راه‌اندازی کنند؟ پاسخ وثوق مثبت بود. دمکرات‌ها تشکیلات خود را راه‌اندازی کردند، اما به قول وثوق «بعد یک دسته پیدا شدند و

بنای معارضه را گذاردند و کار به جایی رسید که ضد‌تشکیل چه نسبت‌ها به من داد و در ستارة ایران چه به من نوشت و آن قضیه کمیتة مجازات و آن هنگامهها که برای من درآوردند تا آنکه من از کار کناره کرده و در این اواخر که دیگر نزدیک بود رشته کلیه امور بالکلیه از میان برود و من خودم ابداً خیال و میل به دخول در کار نداشتم؛ سایرین یا وجدان خودم یا شاه و فکر مملکت و ملت مرا وادار به تکفل این کار و قبول این بار نمود. اگر چه شما⁽¹⁾مرا فاسد و خائن به مملکت و ملت به نظرتان میآید، اما به مقدسات و سایر محترمات آئین و مذهب که ابداً جز حفظ و ترتیب امور مملکتی چیزی در خیال نداشته.»⁽²⁾اینها همه شرح گفتگوی کمره‌ای است با وثوق در دورة دوّم ریاست‌وزرایی او.

پیش از این مشاجرات قلمی بین ستارة ایران و نوبهار، منجر به تعطیلی نوبهار شد، این حادثه در دوره ریاست‌وزرایی علاء‌السلطنه روی داد که مورد حمایت گروه بحران‌ساز بود. از این زمان تا مدتی بعد، روزنامة زبان آزاد به جای نوبهار منتشر می‌شد، این زمان درست مصادف بود با لو رفتن اعضای کمیتة مجازات. زبان آزاد تحولات این زمان را به بهترین وجه بازتاب می‌داد. مدیر زبان آزاد، معاون‌السلطنه یکی از برادران دکتر محمد مصدق بود.⁽³⁾بالاخره به تقاضای بهار و به دستور احمدشاه از چهاردهم محرم سال 1336 از روزنامة نوبهار رفع توقیف شد و بار دیگر انتشار خود را از سر گرفت، چند روزی قبل از این موضوع، روزنامة کوکب ایران که مدتی به جای ستارة ایران منتشر می‌شد، توقیف شده بود، این روزنامه در

ابتدای امر با کمیتة مجازات همسو بود و از عملیات آن دفاع می‌کرد.

3. مجادله‌های مطبوعاتی: رعد، ستاره ایران و نوبهار

روزنامه‌ها در این دوره از تاریخ ایران نقش بسیار مهمی در مشوش کردن فضای فرهنگی و سیاسی- اجتماعی جامعه داشتند. از نظر فرهنگی اشاره به یکی از مطالب روزنامة ارشاد خود گویاست. روزنامه ارشاد یکی از روزنامه‌های افراطی پایتخت بود که ادعا داشت حامی آلمان و علیه دولتین روس و انگلیس است. روزنامة یادشده در این موضع خود بی‌نهایت افراط می‌کرد. در این روزنامه ملک‌المورخین فرزند لسان‌الملک سپهر نویسندة ناسخ‌التواریخ برخی مطالب کوتاه و ادبی می‌نوشت و برخی اغلاط مصطلح فارسی را تصحیح می‌کرد. از این مهم‌تر حاجی‌میرزا‌ابوالقاسم‌خان مراغی در پاورقی این روزنامه مطالبی می‌نوشت با عنوان «گفتار پارسی» سلسله مقالات گفتار پارسی مسبوق به سابقه بود و از زمان انتشار روزنامة ایران نو، تلاش داشت سره‌نویسی را در ادبیات ایران ترویج کند و زبان و ادبیات فارسی را از لغات عربی بپیراید.

در اوایل محرم سال 1336 روزنامة ستارة ایران از احتمال سقوط کابینه علاء‌السلطنه که به دنبال سقوط وثوق روی کار آمده و «عملیات وطن‌پرستانه‌اش مخصوصاً از حیث روابط خارجی آن را محبوب وطن‌پرستان و مورد خصم دشمنان خارجی و منفعت‌پرستان داخلی ساخته» یاد کرد. ستارة ایران در سرمقاله خود نوشت کابینة علاء‌السلطنه با حملاتی از «طرف گرگ‌های مملکتدار بیگانه و موشان مفت‌خوار خانگی» مواجه بود. کابینه سقوط نکرد اما ترمیم شد. این ترمیم مورد پسند گردانندگان ستارة ایران و جناح تندرو همسوی با آنان نبود. ستارة ایران ابراز تأسف کرد از اینکه در ایران مدارس لازم برای تربیت مردانی که می‌خواهند مدیریت کشور را به دست گیرند وجود ندارد، و به جای آن پاتوق‌هایی «برای چهره شدن... یاوه‌گوها در میدان سیاست موجود است.» روزنامة مزبور گلایه داشت که در دورة استبداد رجالی در کلاس‌های مقدماتی برای ایران تربیت کردند، اما چه رجالی؟ به گمان نویسنده این رجال هیچ فایده‌ای به حال کشور ندارند و «اگر روشنی از آنها به ظهور رسد، چون نور صاعقه است که آتش به خرمن هستی وطن می‌زند و اگر برای تجدید هوای

سیاست اهتزازی از آنان مشهود گردد، خاک مذلت بر فرق وطن می‌ریزد.» به نوشتة ستارة ایران رجال قدیم نمی‌توانند پرچم‌دار تجدّد شوند، «رجال قدیم که استخوان‌های پوسیده هیکل استبداد و اسکلت کرم‌خورده اداره دلبخواهیند، ممکن نیست چهارچوب کشتی نجات و چوب‌بندی عمارت تجدّد شوند.»

ادارات جدیدالتأسیس به دست کسانی اداره می‌شود که همان «رجال محافظه‌کار» قدیمند. اینان خشتی کج را بنا نهاده‌اند که تا ثریا کج بالا می‌رود، این رجال حالت سدی را پیدا کرده‌اند که به دست معمار ناشی ساخته شده و نتیجة این سد بازگردانیدن آب به کویر و شوره‌زار است. مَثَل ادارات ایران «مثل مسجدی است که برای ترویج دین اسلام بنا شده و مغان و هیربدان و کشیشان در گوشه‌های آن آتشکده ساخته و زُنّار به گردن مؤمنین بندند.» این ادارات مثل حمامی هستند که جامة معصومیت از تن مراجعین به درآورده و آنان را به کثافت آلوده می‌کند و با جامه خیانت از حمام بیرون می‌برد. نویسنده آورده بود: «در ادارات و وزارتخانه‌های ما به جای اینکه به وسیله ترقی تدریجی و اجرای اصول مجازات و مکافات رفته‌رفته رئیس و حاکم و نماینده پارلمان و وزیر تربیت کند به واسطه ترویج اصول هواداری و لاابالیگری» خائن به ظهور می‌رسد و اصول «پارتی بازی و توسل به متنفذین را معمول ساخته» و حس خدمت و فعالیت را کشته‌اند.

از وزارت داخله و مالیه و سایر اداراتی که به نحوی از انحا زیر نفوذ آنها بود، سخن به میان آمد، اداراتی که مثل «ترتیب قدیم هندوستان طبقات مختلفه» در آنها وجود دارد، عده‌ای هر چند هم مصدر خدمات درخشان شوند، نمی‌توانند حداکثر از مقام منشی اوّل ترقی کنند و «دسته دیگر اگر مرتکب هزار خیانت گردند همیشه مسند حکومت و ایالت و امانت و پیشکاری مالیه، تیولشان است.»

به نظر نویسنده که کسی جز صبا نیست، برای اصلاح امور باید مسلک محافظه‌کاری را رها ساخت، نباید مرهم زخم مملکت را فقط استخوان بدانند و «شغل وزارت را به طبقات دویم و سیم که از ارتباط با اجانب دورتر و به مجازات نزدیکترند تفویض کنند، قحط‌الرجال کمتر محسوس گشته و اکل میته مباح نشود.» نوشته شد ملّت باید کابینه علاء‌السلطنه را حمایت کند، از هر قسم اقدامی که هیأت دولت را از نظر مسائل داخلی و خارجی دچار محظور کند بپرهیزد، لختی صبوری و متانت پیشه نماید و با هوشیاری

و بیداری که به قول آنها لازمه یک ملّت آزاد است عملیات دو عضو جدید کابینه را تعقیب نماید. در خاتمه آمده بود: «ما امیدواریم رفتار دو عضو جدید به نفع مملکت ما را از بدبینی پشیمان و عقاید ما را به برهان حسی تکذیب کند.»⁽¹⁾

دو عضو جدید کابینه، شاهزاده عین‌الدوله و احمد قوام‌السلطنه بودند که از داوطلبی وزارت منصرف شدند. ستارة ایران این موضوع را به فال نیک گرفت و نوشت:

خوشبختانه اقتضای عصر تجدّد که به وسیله تمایلات افکار پاک و بی‌آلایش وطن‌پرستان و انعکاس آنها در جراید ملّی نمایش داده شد از یک پیش‌آمد ارتجاعی که عضویت دو عنصر غیرمعتمد در هیأت وزرا باشد جلوگیری نمود و شاهزاده عین‌الدوله و آقای قوام‌السلطنه موافق اطلاعات واصله از داوطلبی وزارت منصرف گشتند.

ستارة ایران این مسئله را «مظفریت قابل تبریک تجددپروری بر ارتجاع و یک غلبه شایان تقدیر وطن‌خواهی بر بیگانه‌پرستی» دانست. نیز به گمان او این مسئله به مَنزلة غلبه ترقی بر ارتجاع و ممانعت از «متابعت فرمان بازگشت فرماندة محافظه‌کاری» است. نویسنده ادامه داد: «پیش قراول محافظه‌کاری و ارتجاع شکست یافت، اما قلع‌و‌قمع نشد و اردوی شقاوت از عدم موفقیت طلایه[دار] خود قدری متحیر و مأیوس گشت، بدون اینکه متلاشی و منهزم گردد.»

به نوشته ستارة ایران اعیان و اشراف، پرورده عهد استبدادند و «ممکن نیست عادتی را که طبیعت ثانوی آنها شده با تغییر زمان یا تبدیل اسم طرز حکومت عوض کنند.» اگر خدعه و دسیسة این اعیان و اشراف نبود در زمان ناصرالدین شاه که بهترین موقعیت برای کشورهای آسیای مرکزی بود، کشور به صورت قانونی اداره می‌شد، افغانستان و بلوچستان و جزایر خلیج فارس از دست نمی‌رفت، نفوذ خارجی در کشور بسط نمی‌یافت، فقر عمومی و بیکاری و بیکارگی شایع نمی‌شد و از مشروطه به نحو درستی استفاده می‌گردید: «متأسفانه هفتاد سال عمر عزیز مملکت ایران به کشمکش هوسناکانه درباریان و رقابت دسیسه‌کارانه رجال و متنفذین گذشت و قدم به قدم ایران را که از اثر بهار ترقی عالم میبایستی به جنبش آمده باشد

به بستر فلج و گورستان اضمحلال نزدیک کردند.»

ستارة ایران توضیح داد همین عنصر اعیانیت و اشرافیت است که می‌خواست «دوره درخشان عهد احمدی⁽¹⁾را به ننگ کنترل مالیه به دست اجانب و تسلط نظامی بیگانه بر مملکت سیاه و تاریک کند⁽²⁾و تا اندازه‌ای این مقصود خبیث را از پیش برده و هنوز شاهکار وطن‌فروشی خود را ناتمام و کارنامه خلافکاری و نمک‌نشناسی خود را نیمه‌کاره تصوّر کرده برای ختم آن بی‌خجالت، موقع مناسب می‌طلبد.»⁽³⁾

در همین شماره احمد متین‌الدوله دفتری مقاله‌ای در صفحه اوّل روزنامه چاپ کرد و در آن مقاله نوشت از بدو مشروطیت تاکنون طرح‌ها و شالوده‌های مختلفی برای ایجاد اساس اصلاحات در کشور دنبال شده است، یکی اصلاح معارف را بر هر چیزی مقدم می‌داند، آن دیگری می‌گوید باید مالیه را اصلاح کرد، سومی بر این باور است که فلاحت را باید توسعه داد، دیگری از تأمین قوای تأمینیّه سخن به میان می‌آورد و قس علی‌هذا. همه این پیشنهادها درست است زیرا بالاخره همه راه‌ها به رم ختم می‌شود. به طور کلی منظور از تمام این راه‌حل‌ها اصلاح کشور بود، اما اینک سئوال این است که چرا بعد از دوازده سال از گذشت مشروطه، هیچ یک از اصلاحات پیشنهادی انجام نشد؟ چرا حتی یک گام در اصلاح اداره امور برداشته نشد؟ چرا طرح‌های ارائه شده در کشورهای دیگر باعث سعادت و ترقی می‌شود اما در ایران عقیم و خنثی می‌ماند؟ به نظر متین‌دفتری تجربه‌های تلخ و ناگوار به اندازه‌ای است که صاحبان فکر را مأیوس کرده و «دیگر هیچ‌کس امید اصلاح در این مملکت ندارد.» متین‌دفتری خاطرنشان ساخت هر کاری کارکن نیاز دارد، به عبارتی باید برای هر کار اشخاص مناسب را پیدا کرد نه اینکه برای اشخاص به فکر یافتن کار بود. وی نوشت در صحنة سیاست ایران افراد معدودی هستند که هر کدام نقش خاص خود را بازی می‌کنند، چشم تماشاچی هم به ظاهر است و دارای عقیده راسخی نیست، به همین دلیل تحت تأثیر ظواهر قرار می‌گیرد. صحنة نمایش سیاست ایران «به دست یک دسته مقلدین افتاده است که به واسطة نفوذهای سویی که دارند این صحنه را مونوپول [انحصار] خود قرار داده‌اند.»

اداره‌کنندگان امور افراد معدودی هستند که نمی‌توان آنها را مظهر ملّت ایران دانست. این افراد محدود و معدود دائماً سرگرم نمایش دادن هستند و لباس عوض می‌کنند، مردم هم که تماشاچی هستند به آسانی فریب می‌خورند. در ایران این دسته شیاد، کارها را بدون استحقاق ربوده‌اند و اجازه نمی‌دهند کار به دست کارکن بیفتد. علت اینکه طرح‌های اصلاحی در کشور پیش نرفته است، به دلیل وجود «مونوپولچیان» است. اینان نمی‌گذارند کار اصلاحات پیش رود، زیرا در آن صورت وجود آنان زائد خواهد بود. بنابراین برای هرگونه اصلاحی باید اصلاح‌طلب پیدا کرد، «اصلاح‌طلب کسی است که دماغش⁽¹⁾نایل به اصلاح و تجدّد باشد و اصلاح را محل هستی خود نداند.» برای ترقی کشور باید آمال بلند داشت، آمال بلند هم در جوانان وجود دارد. در ایران چون جوانان عملاً کاری مهم به دست ندارند، کشور مرده است. باید ایران زنده شود و در کالبد آن روح جوانی حلول نماید، «اگر می‌خواهید اصلاح پیشرفت کند کار را باید به جوان‌ها واگذار کنید.» باید در آینده کار را به جوان‌ها سپرد تا محافظه‌کاران؛ در آن صورت پیشرفت اصلاحات تضمین خواهد شد.⁽²⁾

اشکال اصلی متین‌دفتری این بود که تصوّر می‌کرد هر که جوان است الزاماً از محافظه‌کاری فاصله دارد، حال آنکه ضرورتاً چنین موضوعی از نظر منطقی صحیح نیست. دوم اینکه او توجه نداشت همین جوانان هم برای انجام هرگونه اصلاح نیازمند برنامه و نظریه راهنمای عمل هستند، حال آن‌که هیچ طرح، برنامه و نظریه بخصوصی که قابلیت اجرایی داشته باشد، پیشنهاد نمی‌شد. فقدان نظر بود که راه را بر بحران‌های عملی هموار می‌ساخت، به طور مشخص همین شعار و هیاهو راجع به محافظه‌کاران را می‌توان مثال زد. گروهی که در ایران گردش قدرت را هدایت می‌کردند و زمام امور به دست آنان اداره می‌شد با چه تعریفی محافظه‌کار خوانده می‌شدند؟ با کدامین تعریف جوانان مورد نظر متین‌الدوله اصلاح‌طلب بودند؟ آیا کوبیدن بر طبل شعارهای پر سروصدا و دست یازیدن به قتل و یا جلوگیری از تشکیل مجلس را می‌شد اصلاح‌طلبی نامید؟ به طور قطع چنین نبود، اما شگفت آنکه همین گروه، خود را مصداق

اصلاح‌طلبی می‌خواندند حال آنکه هیچ‌کدام از افعال و رفتار آنان با اصلاحات که برنامه‌ای است گام به گام، مصداق نداشت، اعمال آنان به آنارشی و هرج‌و‌مرج پهلو می‌زد و نه اصلاحات.

در اوایل صفر سال 1336 مصادف با نوامبر 1917، بالاخره کابینه علاء‌السلطنه سقوط کرد. ستارة ایران سقوط کابینه را «از نتیجة تحریکات مصرّانه مبادی خارجی و دسایس عناصر ارتجاعی و منفعت پرست و به فشار موانعی که همین عوامل و عناصر ایجاد کرده بودند»، دانست.

یک شماره بعد ستارة ایران با شعف و شادی از بحران در کابینه عین‌الدوله خبر داد. این روزنامه نوشت علاء‌السلطنه از پذیرفتن منصبی در کابینه خودداری ورزیده و یکی- دو تن دیگر هم به او تأسی کرده‌اند. روزنامة مزبور نوشت کابینة ائتلافی که در کشورهای دیگر به هنگام شدت بحران باعث تشفی خاطر و آرامش اهالی کشور است، در ایران همیشه بنا بر تجربیات نتیجه عکس به بار آورده است. علت امر این است که «اخلاق ملّی ما هیچ‌وقت اجازه نمی‌دهد اشخاص غیرمتجانس و مختلف‌العقیده در منویات شخصی گذشت پیشه کرده و به واسطة مماشات بین اثنین از عهدة ایفای یک مسئولیت مشترکی برآیند.»

از نظر ستارة ایران بهترین راه‌حل تشکیل کابینة حزبی است و تنها حزبی هم که صلاحیت تشکیل کابینه دارد، حزب دمکرات است. اما مسئله‌ای وجود دارد و آن اینکه حزب دچار تفرقه و تشتت است و از سویی متنفذین در آن ریشه دوانیده‌اند. از نظر ستارة ایران باید ابتدا حزب را از نیروهای غیر صالح تصفیه کرد و آنگاه کمیته‌های آن را تشکیل داد تا این حزب بتواند بار دیگر روی پای خود بایستد. ستارة ایران به این نتیجه رسید که احساسات ضدتشکیلی دیگر از بین رفته است و باید بار دیگر تشکیلات را احیا نمود. این مطالب درست در شرایطی نوشته می‌شد که کابینه عین‌الدوله مستقر شده بود، در این شرایط ستارة ایران از خطر محافظه‌کاری و اشرافیت سخن به میان آورد، از اینکه دمکراسی به واسطه اشراف در معرض تهدید واقع شده بحث کرد و البته منظورش از تمام این تعریضات حمله به شخص عین‌الدوله بود.⁽¹⁾

در شماره‌های بعدی ستارة ایران باز هم همین رویه ادامه یافت، از «خورشید تجدّد» سخن به میان آمد که «پردة ظلمت شب را با تیرهای اشعه فعالیت بخش خود سوراخ و بالاخره همان چشم‌های مخمور را بیدار خواهد کرد.» از اینکه «محافظه‌کاری پیر است و تجدّد جوان»، بحث شد، اینکه «پیر محافظه‌کاری هر قدر به وسیله ترکیبات خارجی بقای ناچیز خود را ادامه دهد، دو سه روز بیش نیست؛ جوان تجدّد جای وی را خواهد گرفت و از تصرف آنچه به دست لرزان او بی‌مصرف مانده متمتع خواهد گشت.» به کسانی که «در مقابل مزد ناقابلی پیر ارتجاع را تر و خشک» می‌کنند طعن زده شد که اینان با عبارات چاپلوسانه این ارتجاع را به حیات ابدی امیدوار می‌سازند. ستارة ایران به شدیدترین وجه ممکن عین‌الدوله را که به گمان خودش مظهر این عبارات بود به باد حمله گرفت: «رقبای ما چه می‌گویند؟ می‌گویند باید راه سخت سعادت را با پای سست پیری پیمود. می‌گویند باید قصر عزت را به دست عملة خرابکار محافظه‌کار بنا کرد. می‌گویند استقرار امانت را باید به دست دزد محول نمود. می‌گویند سجل مالکیت ملّی را باید با قلم دلال فروش وطن رقم زد. می‌گویند نقشه رفع نفوذ اجانب را باید به دست جاسوس اجنبی رسم کرد و برای تأیید عقاید خود یک دلیل می‌آورند: لزوم استقرار امنیت!» در خاتمة این مقاله نویسنده مطلب که خود میرزاحسین‌خان صبا بود نوشت: «ما می‌خواهیم اشخاصی مصدر امور باشند که اصول مجازات را برقرار کنند و چنین اشخاصی کسانی هستند که خودشان حقاً مستحق مجازات نباشند.»⁽¹⁾این لحن تهدید کننده و این عبارات خشونت‌آمیز بود که اندکی بعد منجر به تعطیلی کلیه جراید پایتخت توسط عین‌الدوله شد.

نمونه‌ای از لحن تهدید‌آمیز و خشونت‌زای حسین‌خان صبا اندکی بعد به رشتة تحریر در آمد. در یکی از شماره‌های ستارة ایران، صبا از خشم و تنفر و بروز حالت شدید عصبانیت سخن به میان آورد و ادامه داد: «در مقابل تراکم این گرفتگی و انزجارها که برای سوختن توده کثافات فساد رویه و منفعت‌پرستی [ایجاد شده] به یک جرقه کوچک بیش‌تر احتیاج ندارد.» وضعیت جاری کشور از آثار محافظه‌کاری

خوانده شد، از «تعزیه‌گردان‌های فساد و ارتجاع که به ظاهر خود را خسته و منصرف نشان می‌دهند» یاد شد، کسانی که با تمام قوا به حرکت درآمدهاند تا دمکراسی را مضحمل سازند: «ملّت ایران که امروز غلبه و نصرت حکومت دمکراسی را در همه ممالک بالعیان مشاهده می‌کند و از طرفی خود را تا گلو غرق لجن و کثافت حکمرانی یک مشت شرفای⁽¹⁾پوسیده می‌بیند، حق دارد با کمال روبازی با کمال شجاعت بلکه با کمال سختی عذر مسببین فلاکت‌های سابقة خود را خواسته و از سریر سلطنت عظمی زمامداری تنی چند از صلحای وطن‌پرست و شاه‌دوست را تمنا کند.» نوشته شد «طهران که آلوده به ابخره کثیف منفعت‌پرستی و سست خیالی است»، مانع از این است تا وخامت اوضاع مشخص شود؛ باید «قدری به فضای خارج طهران متوجه گردید و خطرات نهضه‌های انقلاب را در اطراف تماشا کرد.» از جنبش خیابانی با عنوان «پروتست تبریز» یاد شد، به توسعة تشکیلات جنگل اشاره گردید، وضعیت خراسان شاهد مثال آورده شد، همه اینها در کنار «بهت مرکز»، نشان از طوفان می‌داد. به شکلی طعنه‌وار به عین‌الدوله و امثال او توصیه شد بهتر است مدتی «در قصرهای مزین رفع خستگی بفرمایند و مملکت را از سرپرستی شناعت‌آور خویش معاف نموده مسبب طوفان نگردند.» صبا در بخش آخر مقاله خود نوشت:

آخر ای بزرگان محترم! مگر نمی‌بینید ابر خون بار بی‌شکیبایی در افق متراکم شده است؟ مگر نمی‌دانید جریان حوادث استعدادهای خفیه را تهیه می‌کنند؟ مگر ملتفت نیستید ملّت بیدار و بی‌مانع است؟ و اوضاع عالم ایران را به نهضت‌ها و سیرهای عالی‌تر و والاتری دعوت می‌نماید؟ ای آقایان مدعی تولیت! بگذارید این تن ناتوان ایران را طبیب‌های حاذقی که مشتاق سلامت او هستند معالجه کنند. آخر ای بیطارهای نالایق! مریض‌کشی بس است قدری دور بشوید والّا دیگران اما نه آن دیگران منفور و مهیبی که پروپاگاندچی‌های شما می‌گویند،⁽²⁾می‌آیند و با سیخ‌های قرمز شده که برای کباب کردن آخرین تیکه بدن این مردار به دست گرفته‌اید، پشت گردن شماها را داغ خواهند کرد. و ما علینا الاالبلاغ.⁽³⁾

درست در اوضاعی که بهترین شرایط جهانی برای ایران مساعد بود و به دلیل اوضاع بین‌الملل شاید می‌شد به نحوی منافع ملّی و مصالح عمومی کشور را پاس داشت، صبا نوشت هیچ زمانی «تیره‌تر و سیاه‌تر از این روزهای پر از یأس و ناامیدی» نبوده است؛ روزهایی که «مقدرات آتیه ملّت و وطن ما را، یا پیش آمد، یا طبیعت به اختیار ما گذاشته است.»⁽¹⁾دیدیم و خواهیم دید که تشکیلات مورد حمایت حسین‌خان صبا، که افراطی‌ترین جناح این دوره بود، خود از عوامل عدم ثبات و بحران ایران از زمان مشروطه تا خاتمه جنگ اوّل جهانی و حتی سال‌های بعد از آن تا کودتای سوّم اسفند و صعود رضا‌خان بر منصب وزارت جنگ بود؛ اما نکته این است که صبا و همفکرانش طلبکارانه احزاب و دسته‌های سیاسی دیگر را مورد انتقاد قرار می‌دادند، و می‌نوشتند: «این همه دسته‌های سیاسی و این همه احزاب که سنگ دلسوزی و غمخواری ملّت و وطن را به سینه می‌زنند چه می‌گویند؟ و چه فکر می‌کنند که هیچ علائم و آثاری از آنها برای بهبودی ملّت و وطن در پیشگاه عموم ظاهر و آشکار نمی‌شود؟»

سال نکبت بار 1336 قمری که مصادف با قحط و غلا بود، داس مرگ را در سراسر نقاط کشور بین مردم به حرکت درآورده بود، نظم و انسجام جامعه از هم گسیخته بود و کسی نه یاوری می‌یافت و نه همدمی. بحران‌های سیاسی هم مزید علت گردید، به عبارت بهتر بحران‌های اجتماعی و سیاسی به گونه‌ای متداخل با هم ارتباط منطقی داشتند و از درون این بحران‌ها کسانی که متحمل بیش‌ترین خسارات می‌شدند توده‌های مردم بودند. در این هنگامه کبری، سیدضیاء مقاله‌ای در روزنامة خود نوشت و ریشه «بحران‌های متوالی و حکومت بی‌تکلیفی» را دسته‌های چند نفری خواند که خود را «مالک الرقاب ایران معرفی ساخته‌اند.» او این دسته افراد را «سبب تمام بلایا و مصائب» شناخت، زیرا به قول او اینان هستند که «خود مشکلات را مسبب، موانع را موجد، و محظورات را به عرصة وجود می‌آورند.» سیدضیاء نوشت این دسته افراد «در عین آنکه وجود دولت مقتدری را قائل و لازم می‌دانند مساعد و یا تماشاچی انحلال و ضعف حکومت گشته، با آنکه رسماً از قبول

مسئولیت استنکاف، ولی معناً هیولای خود را مظهر حکومت‌های غیرمسئول نمایان ساخته، از شرکت اسمی مستنکف ولی از ضربه وارد آوردن به دولت رسمی مضایقت نمی‌ورزند.»

آشکار است که نوک تیز حمله سیدضیاء، متوجه گروهی افراطی بود که بحران‌آفرینی و سوار شدن بر موج حوادث را تنها کار ممکن پیش روی خود می‌دانست. واضح است که سیدضیاء هم به چیزی جز ارضای حس جاه‌طلبی خود بها نمی‌داد، اما واقعیت این است که در این مقطع تاریخی روزنامة او که به شدت مورد حمایت سفارت بریتانیا هم بود، نکاتی را منتشر می‌کرد که برای تحلیل آرایش سیاسی نیروهای آن زمان واجد اهمیت است.

میان روزنامه رعد و سیدضیاء و روزنامه ستارة ایران و حسین صبا، مشاجرة قلمی شدید و خشونت‌باری درگرفت. صبا از مستوفی‌الممالک طرفداری و به وثوق‌الدوله شدیداً حمله کرد.

فحاشی‌های بی‌محابا و تهدیدات آشکار ستارة ایران، ملک‌الشعرای بهار را به واکنش واداشت. او که خود از روزنامه‌نگاران باسابقه بود و اینک یکی از بهترین نشریات تهران یعنی نوبهار را اداره می‌کرد، سبک نگارش حسین صبا و اخلاق روزنامه‌نگاری او را به باد انتقاد گرفت. او ضمن نقد مواضع جراید، توضیح داد مطبوعات اخلاقیات مردم را تنزل داده‌اند، وضع به گونه‌ای شده است که تا کسی فحاشی نکند، روزنامه‌اش را نمی‌خرند؛ به قول او مطبوعات «مروج و ناشر اخلاق رذیله» شده‌اند، مندرجات آنان بهترین معرف روح اداره‌کنندگان این نشریات است، مطبوعات خود نشان‌دهندة این واقعیت هستند که انقلاب مشروطیت فقط توانسته لباس‌های مردم را عوض کند و مغزهای آنها هنوز به حال سابق باقی است. بهار به صراحت نوشت: «جای تحیر نیست، ناموس انقلاب، ما را بزرگ نکرد، ما را عوض نساخت. شاید لباس‌های ما مقصرند، ولی اندام ما همان است که بود، همان تاریک بشره و همان کوژپشت و همان سیاه روی.» به قول بهار مطبوعات به جای اینکه مربی اخلاق مردم باشند، «مفسد اخلاق و مهیج زشتی و بداندیشی عموم شده‌اند.»

به نوشته بهار مطبوعات آن‌قدر تهمت می‌زنند که اگر واقعاً انتقادی کنند، دیگر کسی به انتقاد اهمیت نمی‌دهد. البته این وضع هم تقصیر جریده‌نگار نیست، محیط

فاسد است و اخلاق عمومی این‌گونه گردیده، اینک کار به جایی رسیده که میان روزنامه‌نویسان این‌گونه شهرت یافته «اگر فحش ندهی کسی نمی‌خرد!» حال آنکه روزنامه مربی اخلاق عمومی است، «من به آواز بلند می‌گویم فلان روزنامه که با دست مشتی مردم نالایق دروغ‌گو و جهال جنایت‌کار اداره شده⁽¹⁾و دست تهمت و دروغ آن پیراهن احرار و بزرگان یک قوم را تا به دامان می‌درد، مقصر نیست، زیرا او برای این اداره شده است که پیکر ملیت و اتحاد یک قوم را به میل دشمنان ایران شقه کند، ولی دولت مقصر است. آن دولتی که می‌بیند و می‌داند این سیاه‌کاری‌ها از کجاست و حس می‌کند که این کج روشیها برای سعادت وطن و حتی ادارة حکومت چقدر مضر است و معذالک یک محکمه صلاحیت‌داری ایجاد نمی‌کند که از بیم محاکمه، انگشت مفتری و قلم دروغ‌گو جرئت حرکت نداشته باشد!»

بهار نوشت اگر دادگاهی برای مطبوعات تشکیل می‌شد، یک روزنامه یا سلسله‌جنبانان آن نمی‌توانستند همه چیز خود را در راه خراب کردن یک جمعیت خرج کنند و نمی‌توانستند به این همه «سیاه‌کاری و بیدادگری و ظلم و فحشا» اصرار ورزند، «و از هیچ قسم شناعت و حتی وقاحتی در اجرای نیات خانمان‌سوز خود مضایقه نورزند.» بهار تقاضا کرد در مورد این افراد محکمهای تشکیل شود و این دسته از خاطیان مجازات گردند، باید این دسته از «مردم بد اخلاق بیکار و مفتخوران دروغ‌گو» را به پای میز محاکمه کشانید و نباید در کیفر جنایتکاران لاقیدی به خرج داد و به امید اصلاح ساکت نشست.⁽²⁾آخرالامر هم کلیة روزنامه‌ها به استثنای روزنامه ایران توقیف شدند.

وزارت داخله ضمن انتشار اطلاعیه‌ای که در روزنامة ایران چاپ شد ضمن انتقاد از روند فعالیت مطبوعات، توقیف آنها را اعلام داشت. در این بیانیه آمده بود به درستی بهترین ثمره حکومت‌های مشروطه آزادی قلم و افکار است، «اما کدام فکر و کدام قلم؟» فکری که در تمشیت امور اجتماعی و تنسیق سیاست مملکت به کار رود. قلمی آزاد است که هادی راه سعادت و ترقی و مروج اتحاد مردم باشد. آزادی

به مفهوم حقیقی خود یگانه داروی دردهای اجتماعی است، اما این آزادی در محدوده قانون معنا و مفهوم دارد. اگر آزادی مقید به قانون نباشد، سَمِّ مهلکی است که حیثیات اجتماعی را فاسد می‌کند، حیات جمعیت را به خطر می‌اندازد و در یک کلام مصالح ملّی را تهدید می‌نماید. وزارت داخله اعلام کرد آزادی مطبوعات در شهر تهران نمونه‌ای است از مضرات و آفات این نوع آزادی لجام‌گسیخته، به این دلیل است که هر روز مفاسد جدیدی در حال افزایش است.

طبق این گزارش در هر کشور آزاد، روزنامه‌نگاری شیوه‌ای دارد و روزنامه‌نگار متولی وظایفی است. اما در تهران دیده می‌شود که به جای تنویر افکار و هدایت عامه مردم؛ فحاشی، هتاکی و بی‌شرمی ترویج می‌گردد، «در عوض اصلاح اخلاق عمومی و تذکار فوائد امور اجتماعی به القای نفاق و تدارک هرج‌و‌مرج و تکثیر فحشا و منکر می‌پردازند و این طرز روزنامه‌نگاری را آزادترین ملل تجویز ننموده و آزادی‌خواه‌ترین اجتماعات تصدیق نمی‌کنند، از طرفی ملاحظه می‌شود که متأسفانه به واسطه فقدان وسایل اجرای قانون مطبوعات به روی اصول محاکماتی، موجبات جلوگیری از نشر [مطالب] مضره و هرج و مرج‌هایی که به مناسبت این قبیل انتشارات تولید می‌گردند فعلاً در حد امکان نیست.»

به همین دلیل بود که دولت برای دفع این زیان‌ها و صدمات و هرج‌و‌مرج و منع از زیاده روی که مفاسد فراوانی داشت، «و بالاخره به نام حفظ و مصالح مملکت که مافوق تمام ملاحظات است»، تصمیم گرفت از نشر کلیه جراید جلوگیری کند و فقط روزنامة ایران «که قلم خود را محفوظ داشته است»، اجازه دارد اخبار مفید و واقعیات روزمره را به اطلاع عموم مردم برساند تا «ان‌شاءالله پس از افتتاح مجلس شورای ملی و اتخاذ وسایل موثره در جلوگیری از مفاسد جراید خودسر و نشریات بی‌نفع پر ضرر، قرار قاطعی داده شود.» در پایان تذکر داده شد شاید تا آن زمان اجازه انتشار به نشریات توقیف شده داده شود، اما مشروط به شرایطی که دولت مقرر می‌کند. نیز یادآوری شد که طبع هرگونه جریده‌ای از هر قبیل بدون تحصیل و اجازه مقامات و اجرای ضوابط مقرره ممنوع است.⁽¹⁾دوازده سال بود که جراید آزاد

بودند؛ اما هنوز محکمه‌ای صالحه برای رسیدگی به تخلفات مطبوعاتی دائر نشده بود، قانون مطبوعات در مجلس اوّل نوشته شد، اما کسی آن را اجرا نمی‌کرد.

4. واپسین تلاش‌ها

اختلافات تشکیلی و ضدتشکیلی، رواج بازار تهمت زنی و عوام‌فریبی مطبوعات به جائی رسید که حدود هشتصد تن از این دو تشکیلات انشعاب کردند، پانصد تن از اینان از گروه تشکیلی بودند و سیصد تا از گروه ضدتشکیلی. منشعبین که به هر دو گروه معترض بودند، روزنامة خورشید را ارگان خود قرار داده و به هر دو گروه حمله می‌بردند.⁽¹⁾

به این شکل حزب دمکرات به شعبات ریز و درشت فراوانی تقسیم شد، از حزب اعتدالی هم جز اسمی بی‌مسما باقی نماند. به واقع در این مقطع موازنة نیروها را مطبوعات تعیین می‌کردند و نه احزاب سیاسی. سه روزنامة مهم این زمان تا مقطع کودتای سوّم اسفند نقش بسیار مؤثری در جهت‌گیری افکار عمومی ایفا کردند که عبارت بودند از رعد، ستارة ایران و نوبهار. به واقع غیرممکن است اگر بخواهیم فضای سیاسی ایران دورة جنگ اول جهانی تا کودتا را در ذهن خود ترسیم نماییم مگر اینکه چشم‌انداز مشخصی از مواضع مطبوعات داشته باشیم. با این وصف حلقه‌های گوناگون سیاسی که به محفل سیاسی بیشتر شباهت داشتند تا یک تشکیلات حزبی، باز هم دیده می‌شد. در آستانه کودتای سوّم اسفند بدون تردید کمیتة آهن مهم‌ترین تشکیلات آن زمان به شمار می‌رفت، در بخش‌های بعدی به این کمیته و نقش هماهنگ‌کننده آن برای ائتلاف گروه‌های متعارض دیروزین اشاره خواهیم کرد، اما در اینجا باید به اختصار یادآوری نماییم که البته حلقه سیدمحمد کمره‌ای همچنان فعال بود و با وجود ارگانی مثل ستارة ایران، تأثیر غیرقابل انکاری بر تحولات کشور بر جای نهاد.

این حلقه عمدتاً در منزل مورخ‌الدوله سپهر تشکیل جلسه می‌داد و متشکل بود از: میرزاسالارظفر از بستگان صادق مستشارالدوله، ذکاءالدوله، فتح‌السلطنه،

آقاشیخ‌محمدعلی قزوینی، دبیر همایون منشی سفارت امریکا و شخص کمرهای. کمره‌ای از شخصی به نام پارسی یاد میکند و فقط یک جا آورده که نام کوچک او میرزااسدالله‌خان بوده، این شخص هم از شرکت‌کنندگان جلسات منزل مورخ‌الدوله بود.⁽¹⁾دبیر همایون رابط آنان با سفارت امریکا بود. شخص مورخ‌الدوله هم به ظاهر برای آلمانیها کار میکرد، او پیش‌تر و قبل از دستگیری به اتهام همکاری با کمیتة مجازات، منشی سفارت آلمان بود. بین این گروه یکی از چهره‌های مرتبط با کمیتة مجازات هم دیده میشد، او شیخ عابدین حمامی بود که مدتی را به دلیل این ارتباطات در حبس گذرانید. نیز ارباب کیخسرو شاهرخ یکی از محشورین این جلسات به شمار میآمد. مورخ‌الدوله به دلیل مراوده با اعضای کمیتة مجازات مورد سوءظن وثوق واقع بود، به واقع با اینکه مورخ‌الدوله آزاد شده بود، اما پرونده‌اش مفتوح بود. به همین دلیل او ضمن ملاقات با رئیس‌الوزرا و مشاورالممالک انصاری وزیر امور خارجه وثوق که از دوستانش به شمار می‌رفت، تلاش میکرد راهی پیدا کند تا پرونده خود را مختومه نماید.

شروع مجدد فعالیت سیاسی منحصر به گروه‌های شناخته شده نبود، بلکه اینک حتی بهائیان به طور علنی و آشکار به فعالیت روی آورده بودند. نکته مهم این بود که بهائیها جلسات خود را با اطلاع قبلی تشکیل میدادند و دو نفر آژان نظمیه مراقبت اوضاع را بر عهده داشتند. بحث انتخابات مجلس در همین زمان بسیار داغ بود، بالاخره به پیشنهاد وثوق هفت تن به عضویت انجمن نظارت بر انتخابات معین شدند، این افراد عبارت بودند از حاجی‌آقای شیرازی، مشیرالدوله، مؤتمن‌الملک، حاج سیدنصرالله تقوی، میر سیداحمد بهبهانی، حاج سیدمحمد صراف و میرزامحمود اصفهانی.

سیدمحمد صراف تهرانی در دورة اوّل مجلس نماینده تهران بود، وقتی استبداد صغیر روی داد او به سفارت عثمانی پناهنده شد. او همچنین مخارج تحصن در سفارت عثمانی را هم پرداخت می‌کرد، فرزندان او عبارت بودند از: عبدالعلی، ابوالفتح، فدائی علوی، ابوالحسن علوی، عبدالحمید، حسین و پرتو علوی. بزرگ

علوی نویسنده مشهور ایرانی فرزند سیدابوالحسن علوی و نوه سیدمحمد صراف تهرانی بود.⁽¹⁾

بالاخره در انتخاباتی که برگزار شد، سی تن به مجلس راه یافتند، اینان همه طرفدار قرارداد 1919 بودند اما به قول دولت‌آبادی «آن هم معلوم نیست بعد از رسیدن به مقام نمایندگی و گذشتن اعتبارنامه آنها از مجلس با ملاحظات بسیار که در کار است تا چه اندازه بتوانند با دوستان بیگانه خود باوفا بمانند، چه ما ایرانیان به حکم تاریخ شترِ هیچ بیگانه‌ای را (به گفته عوام) تا ظهر نمیچرانیم.»⁽²⁾اما نکته این است که مجلسی که انتخابات آن با هر گرفتاری توسط وثوق انجام شده بود، تشکیل جلسه نداد. گروه ضدتشکیلی به درستی می‌گفتند وثوق می‌خواهد مجلس را تشکیل دهد تا قرارداد 1919 را به تصویب رساند. اما اینان برای تشکیل این مجلس آن‌قدر کارشکنی کردند تا کودتای سوّم اسفند روی داد و رضا‌خان مقدرات امور ایران را گام به گام به دست گرفت و این بار که مجلس با همان ترکیب دوره ریاست‌وزرایی وثوق تشکیل شد؛ با آن مخالفتی نکردند، یعنی اینکه از تشکیل آن ممانعتی به عمل نیامد. تشکیل مجلس چهارم در دوره ریاست‌وزرایی قوام‌السلطنه برادر وثوق که بلافاصله بعد از سیدضیاء به این منصب دست یافته بود، صورت گرفت.

فصل چهارم: پیدایش و افول کمیته مجازات

1. مدخل

دست بردن به سلاح موزر برای پیشبرد اهداف سیاسی، باج‌ستانی و حق‌السکوت‌گیری، امری بود که در دوره مشروطه آزموده شد و در دوره‌های بعد تا رسیدن رضا‌خان به اریکه سلطنت تداوم یافت. موزر‌بندی و شلیک گلوله برای اسکات حریف یا اسقاط او، موضوعی است مهم که در مورد آن هم تحقیق جدّی صورت نگرفته است. بنیادگذار این روش در دورة مشروطه انجمن‌هایی مثل انجمن آذربایجان بودند که می‌دانیم حتی کمیته‌ای به نام دهشت داشت و دست به ترور می‌زد. به یاد آوریم چگونه اعمال و رفتار اینان منجر به تعطیلی مشروطه در دوره اوّل مجلس، تشدید بحران در دوره دوّم مجلس و سپس هجوم دشمن به خاک کشور با اولتیماتوم روسیه گردید. این روش بعدها هم ادامه یافت و نقطه اوج آن تشکیل کمیتة مجازات در ذی‌قعده 1334 بود. این گروه را عده‌ای به غلط یک گروه انقلابی نام نهاده‌اند، حال آنکه واقعیت امر این است که اینان همان بحران‌سازان دوره مشروطه بودند که از گروه سیاسی خاصی هم خط و ربط دریافت می‌کردند. کمیتة مجازات ابزار اجرایی و نظامی محقق ساختن دیدگاه‌های گروه دمکرات‌های ضدتشکیلی یا محفل بحران‌سازان و نقطه تلاقی ماجراجویانی مثل منشی‌زاده، اوباشی مثل کریم دواتگر و سیاستمدارانی مثل مستشارالدوله و محتشم‌السلطنه اسفندیاری بود. رهبر گروه دمکرات‌های ضد تشکیلی یعنی سیدمحمد کمره‌ای، به تصریح خودش، از این گروه ماجراجو و

خون‌ریز حمایت می‌کرد.

چند ماهی بعد از آغاز جنگ اوّل جهانی جنایت و قتل در ایران به شکل آشکاری ابعاد سیاسی یافت. در اواخر زمستان 1293، درست اندکی بعد از حمله نیروهای روسیه تزاری به شمال ایران شیخ‌مهدی نوری فرزند شیخ‌فضل‌الله نوری به قتل رسید. ظاهر امر این بود که وی در این زمان علیه تهاجم روسیه در خیابان لاله‌زار سخنرانی کرده بود. شیخ مهدی نوری یکی از فعالین دوره مشروطه و از اعضای انجمن مخفی پیش از مشروطه بود. ناظم‌الاسلام کرمانی در تاریخ بیداری ایرانیان، به دفعات از تلاش‌های او برای استقرار مشروطه یاد کرده است.⁽¹⁾به روایت عبدالله‌خان بهرامی، که در تأمینات دارای مقامی بود و پیگیری پرونده را بر عهده داشت، قاتل شیخ مهدی نوری مردی بود آقا‌جان نام، که بعد از گذشت یک سال از وقوع قتل در قزاق‌خانه منصبی به دست آورد. بهرامی حتی نقل می‌کند که او شاید بعدها نام خود را عوض کرده و صاحب مقام مهمی شده باشد.⁽²⁾رعد به مناسبت قتل شیخ مهدی نوری نوشت:

جنایت و آدمکشی‌هایی که در این مدت اخیر رخ داده خصوصاً واقعه فاجعه آقامیرزا‌مهدی نوری نظر خورده‌بینان را جلب و عقاید مختلفی در این باب اظهار می‌شود. پاره اشخاصی که نظریات کوتاه و فکری ساده دارند وقوع این جنایات را به عدم مراقبت نظمیه منسوب می‌نمایند و بعضی علت وقوع آن نوع حادثات را خرابی عدلیه تصوّر می‌کنند. به عقیدة ما علت حقیقی تکرار و وقوع این نوع حوادث، نبودن مجازات و تسامح اولیای امور در قصاص و وضع نظامات لازمه است.

واژه مجازات، بیت‌الغزل اکثر نشریات کشور شد، در طول ماه‌های آتی روند حوادث شتاب بیشتری یافت.

اواسط سال 1294 شمسی وحشت عمومی بار دیگر سراسر تهران را فراگرفت. شبنامه‌هایی منتشر می‌شد و شایعاتی به گوش می‌رسید که گویا کمیته‌هایی فعال

شده‌اند و به زودی عملیاتی را آغاز خواهند کرد. رعد نوشت: «اخیراً شایعات متضادی مبنی بر تشکیل کمیته‌های مختلف برای پیشرفت مقاصد خائنانه و یا ضدیت با دولت و یا تولید شبهات در افکار عامه انتشار یافته و تدریجاً مسئله به مطبوعات رسیده و حتی بعضی از جراید محلی در این زمینه نظریاتی اظهار داشته»اند. به دنبال این شایعات سیدضیاء با مستوفی‌الممالک رئیس‌الوزرای وقت ملاقات کرد و گفت با توجه به اشراف نظمیه و اقتدار در کشف فتنه‌جویان آیا واقعیت دارد که چنین کمیته‌هایی تشکیل شده‌اند؟ رئیس‌الوزرا پاسخ داد: «در شهر شایعاتی انتشار دارد ولی نظمیه در صحت آن تردید دارد. بنابراین تصوّر نمی‌فرمایند که این شایعات مطابق با واقع باشد.» سیدضیاء پرسید اگر چه نمی‌توان انکار کرد در هر عصر و دوره‌ای که گروهی خاص حکمرانی می‌کنند، اشخاص و اجتماعاتی یافت می‌شوند که از وضعیت حاضره ناراضی بوده‌اند و یا برای تأمین منافع شخصی خود متشبث به عملیاتی شده‌اند تا در مقام تغییر اوضاع برآیند، و یا هیأت دولت را تغییر دهند، ولی باید اعتراف کرد به اینکه ممکن است افراد فاسدالعقیده و کمیته‌های مفسده‌جویانه یافت شوند «ولی با این حال باور کردن وجود یک کمیته را با چنین مواد حیرت‌انگیزی که شهرت یافته خیلی مشکل به نظر می‌آید... ممکن است با سابقه شناخت دسته‌های مختلف طهران و آشنایی به شاهکارهایی که برای متخصصین در فن فساد و تهمت حاصل شده، این عقیده به میان آید که شاید بعضی مراکز محض پیشرفت مقاصد خود به تولید نفاق و ازدیاد شقاق، القاء شبهه و خلط مبحث متشبث گشته و از این انتشارات مطبوعات و افکار عامه را دوچار اشتباه بنمایند... در صورت صحت وجود چنین نقشه‌ها جز شکایت از فساد اخلاق و توصیه در پرهیز از توسعه دایره اختلافات، گویا بیان دیگری در این موضوع مقتضی نباشد.» او توصیه کرد گروه‌های سیاسی قدر مستوفی را بدانند و «از نو یک رشته بلایای دیگری برای خانه خراب خود تهیه ننماییم.»⁽¹⁾رعد یا اشتباه می‌کرد و یا تجاهل‌العارف می‌نمود، زیرا مستوفی خود با این کمیته‌ها به نوعی هم‌آ‌وازی داشت. تحولات بعدی نشان داد که رعد در تحلیل خود که گویا شایعه تشکیل کمیته‌های ترور، کار شایعه‌سازان است؛ اشتباهی بزرگ مرتکب شده است.

دیگر اینکه برخلاف نظر رعد، تشکیل کمیته‌های تروریستی ریشه در اختلافات سیاسی جناح‌های مختلف کشور داشت، اینک باز هم افراطی‌ترین جناح این دوره، تلاش داشت با حربة سلاح حریف را از میدان به در کند. تشکیل کمیتة مجازات نقطه اوج این تلاش بود.

دربارة عملیات کمیتة مجازات که درست در دوّمین سال جنگ اوّل جهانی تشکیل شد، جسته و گریخته در برخی منابع تاریخ عمومی ایران این عصر نگاشته شده، اما بهواقع هیچ کار جدّی در مورد آن انجام نشده است. عملیات کمیتة مجازات در زمرة آن حوادث تاریخی است که هر کسی از ظن خود به آن پرداخته، هیچکس عمق آن را نکاویده و بهواقع آنچه همچنان در اذهان وجود دارد اطلاعاتی است که ساخته و پرداخته چهره‌های پشت پرده این جریان مثل مورخ‌الدوله سپهر است. برای شناخت ماهیت این کمیته باید به طور همه‌جانبه تحولات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی این عصر را مورد کنکاش مجدد قرار داد، هزار توی روابط مافیایی این عصر را برملا ساخت، چهره‌های آشکار و نهان این جریان را تبارشناسی کرد، پیوند آن را با بحران‌سازان بین‌المللی واضح ساخت و به طور کلی روایتی مجدد از آن ارائه نمود.

2. تشکیل‌دهندگان اولیه

اشاره

ظاهراً نخستین جرقه برای تشکیل کمیته ترور، در ذی‌القعده سال 1334 زده شد. ظاهر امر این است که منشی‌زاده و ابوالفتح‌زاده، دو ماجراجوی شناخته شده عصر مشروطه که پیش‌تر به اجمال در مورد آنها سخن گفته‌ایم⁽¹⁾بانی و باعث تشکیل این گروه بوده‌اند. خود منشی‌زاده در بازجوییهایش بعد از دستگیری گفته است در ملاقاتی که با ابوالفتح‌زاده داشته، هر دو در مورد مرارت‌ها و مصائبی که بعد از مشروطه متحمل شده‌اند با هم درد دل کردند. آنان به این نتیجه رسیدند که برای مجازات خائنین وطن، رفع ظلم و بی‌عدالتی، گروهی را تشکیل دهند تا به این وضع خاتمه بخشند.⁽²⁾این ظاهر ماجراست. با شناختی که از این دو تن وجود دارد، با علم

به شبکه ارتباطی آنان که یک سویش به اقامتگاه تابستانی سفارت بریتانیا در قلهک مربوط میشد و سوی دیگرش به انجمن‌های تندرو عصر مشروطه که سلاح کشیدن و قتل مخالفین، مذهب مختارشان بود، در این روایت باید تردید کرد. به‌واقع دستهای قدرتمندتری این دو را که به اندازه کافی هم انگیزه قتل داشتند، به این وادی کشانیده بود.

منشی‌زاده در این زمان انگیزه‌های شخصی فراوانی برای تشکیل جوخة ترور داشت. او کارمند مالیه بود. وقتی وثوق کابینه نخست خود را تشکیل داد، به دلیلی وی از این وزارتخانه رانده شد. خودش میگوید تلاش کرد باز هم به کار خود بازگردد، اما اقداماتش بدون نتیجه ماند. منشی‌زاده قبلاً سرتیپ قزاق‌خانه بود و در دورة مشروطه از این تشکیلات استعفا داد تا در خدمت تندروترین و خشن‌ترین رجال سیاسی که جامة مشروطه‌خواهی به تن کرده بودند درآید، بعید است منشی‌زاده اهل اندیشه و تفکر بوده باشد. تفکر او موزرش بود که به اشاره دست‌های پشت‌پرده آن را از غلاف بیرون میکشید. تشکیل این کمیته با جریان‌های موازی اما به شدت متنافر با هم گره خورده است: از دورة مشروطه دو جناح، رویاروی هم صف‌آرایی میکردند. گروهی که بر خود نام اعتدالی نهادند و گروهی دیگر که به دمکرات شهره شدند. رقابت این دو گروه با هم، تشکیل جوخه‌های آدمکشی و ایجاد بحران‌های عدیده، کشور را به لبه پرتگاه سوق داد. منشی‌زاده از همان اوایل با تندروترین گروه موجود مرتبط بود، او انگیزه‌هایی فراتر از آنچه گفت داشت، بحث تشکیل کمیتة مجازات را باید با تشکیل کابینه وثوق پیوند داد.

در این دوره غیر از اعتدالیهای سابق که اینک از وثوق حمایت میکردند، بین خود دمکرات‌ها هم انشعابی نانبشته روی داد: عدهای از دمکرات‌های سابق اینک به میانه‌روی، روی آورده بودند که یکی از مهم‌ترین آنان ملک‌الشعرای بهار بود. اینان طرفدار تشکیل مجدد حزب دمکرات بودند و به همین دلیل در منابع تاریخی از این دسته به‌عنوان دمکرات‌های تشکیلی یاد شده است. عدهای دیگر با این تصمیم مخالف بودند و میگفتند باید صبر کرد تا دمکرات‌هایی که از تهران خارج شده‌اند به پایتخت بازگردند و با وجود آنان حزب دوباره فعال شود. این افراد از قضا همان تندروان دوره‌های اوّل و دوّم مشروطه بودند، سلیمان‌میرزا اسکندری، وحید‌الملک شیبانی و

حلقهای که به دور سیدحسن تقی‌زاده در برلین گرد آمده بودند در زمرة رهبران این دسته به شمار میآمدند. به این افراد باید سیدمحمدرضا مساوات را هم افزود. دو چهرة برجستة کابینه که بعدها در دورة رضاشاه نقش مهمی در تحولات آن زمان ایفا کردند، یعنی صادق‌خان مستشارالدوله و حسن‌خان محتشم‌السلطنه اسفندیاری، که بارها به وزارت و وکالت دست یافتند، در زمرة رهبران این گروه به شمار می‌رفتند. نیز بر اینان باید نام دکتر اسماعیل مرزبان و ممتازالملک و ممتاز‌السلطنه را افزود، ممتاز‌السلطنه وزیرمختار ایران در پاریس بود و با هم‌مسلک خود یعنی مشیرالملک فرزند علاء‌السلطنه، و وزیرمختار ایران در لندن ارتباط داشت. دیدیم که همه اینان چه بلوایی در دورة بعد از سقوط مشروطه ایجاد کردند و چگونه ایران را وارد جنگی ویرانگر ساختند که کمترین تبعات آن قحطی و ویرانی گسترده در کشور بود. همه اینان به نحوی از انحا با گروه دمکرات‌های ضدتشکیلی مرتبط بودند.

رهبر دمکرات‌های ضدتشکیلی در تهران سیدمحمد کمرهای بود. سیدمحمد کمرهای چهرهای مهم اما ناشناخته در تاریخ معاصر ایران است و حتی روزنامة خاطراتش هم ابعاد و ماهیت اندیشه‌ها و فعالیت‌هایش را به وضوح نشان نمیدهد. نوک تیز حملات ضد‌تشکیلی‌ها متوجه وثوق بود. وثوق که سیاستمداری متبحر بود، اینک بین دمکرات‌ها شکاف ایجاد کرد. او میخواست خود بر این حزب تسلط یابد. درست در همین زمان بود که ضدتشکیلی‌ها به میدان آمدند و باز هم درست در همین زمان بود که هسته‌های اولیه کمیتة مجازات برای ایجاد بحران‌سازی به‌منظور سقوط وثوق شکل گرفت. خود منشی‌زاده این موضوع را به مسئلهای شخصی، یعنی اخراجش از مالیه تقلیل میدهد، او میگوید: «در حقیقت خشونت غیرقابل تحمل دولت وثوق‌الدوله در ما احساسات عجیب انتقام‌جویانهای به وجود آورد.»⁽¹⁾مهدی بامداد هم اندیشة تأسیس کمیتة مجازات را به منشی‌زاده نسبت میدهد. او حتی مینویسد گردانندة کمیته خود منشی‌زاده بود و دیگران به دستور او عمل میکردند.⁽²⁾واضح است که اطلاعات بامداد از این جریان ابتدایی و در اغلب موارد مبتنی بر شایعات است.

2-1. منشی‌زاده کیست؟

میرزاابراهیم‌خان

منشی‌زاده، فرزند کریم بیک یا کریم‌خان منشی‌اوف ایروانی، از افسران سابق قزاق‌خانه بود. در سال 1307 قمری که ناصرالدین شاه از سفر سوم خود از اروپا بازمی‌گشت کریم بیک منشی‌اوف پدر منشی‌زاده درخواست تابعیت و مهاجرت به ایران را کرد و شاه هم با درخواست وی موافقت نمود. چون جد منشی‌زاده، میرزامحمد منشی بوده از این جهت خانواده‌اش در ایروان معروف به منشی‌اوف می‌شوند و پس از اینکه به ایران مهاجرت کرده به تابعیت ایران درمی‌آیند، کلمة منشی‌اوف را به منشی‌زاده تبدیل نمودند.

کریم بیک مانند سایر مهاجرین در قزاق‌خانه مشغول به خدمت گردید. پس از او پسرش ابراهیم که در دارالفنون تحصیل کرده بود وارد قزاق‌خانه شد.⁽¹⁾او نیز مثل پدرش با تسلط روس‌ها بر قزاق‌خانه مخالف بود؛ و شبنامه و اعلامیه علیه روس‌ها مینوشت و برای جراید ارسال میکرد، وی بر این باور بود که برای قطع نفوذ روس‌ها در ایران باید کاری کرد تا صاحب‌منصبان روس قزاق‌خانه از ایران بروند. منشی‌زاده به طور قاطع در این زمینه ساعی بود و برای تشکیلات خود عضوگیری میکرد.⁽²⁾

روس‌ها پی به رفتار منشی‌زاده برده و سرانجام نامبرده، در کمال نارضایتی، در اوایل سال 1325 قمری، به همراه رفیق خود سرتیپ اسدالله‌خان ابوالفتح‌زاده از خدمت قزاق‌خانه کناره‌گیری کرد و به مشروطه‌خواهان پیوست. پس از استقرار مشروطیت، منشی‌زاده وارد خدمات کشوری شده و سمت‌های گوناگونی از قبیل ریاست نظمیه شیراز (1328 قمری)، ریاست تحدید تریاک یزد و کرمان و ریاست دارایی غار و فشافویه را چندی عهده‌دار بود و سپس در سال 1332 قمری رئیس مالیه خوار و فیروزکوه شد.⁽³⁾پیش‌تر گفته‌ایم که منشی‌زاده در حوادث فتح تهران و تحولات مربوط به اردوکشی از رشت به تهران به همراه دوست خود چه نقش قابل ملاحظه‌ای داشت. بنابراین منشی‌زاده یک فرد متعارفی نبود، او با افراطی‌ترین جناح‌های مشروطه تماس داشت و برای آنان کار می‌کرد؛ چون به دلیل سوابق شغلی

به اسلحه آشنایی داشت، از عوامل مؤثر در شکل‌گیری تروریسم گروه‌های افراطی دوره مشروطه به شمار می‌آمد. در این مقطع هم البته او از اوضاع اداری و اجتماعی ایران این عصر بسیار ناراضی و متأثر بود، در کابینة اول حسن وثوق و وزارت مالیه حسن مشار، مسئولین وقت به دلیل آشنایی با اعمال خطرناک او به کلی از کار برکنارش کردند.

به اجمال گفتیم ابراهیم منشی‌زاده به تبعیت از پدر به دنبال تشکیل گروهی بود که هم پدر و هم پسر، نام آن را انجمن غیرت نهادند. رایین مدعی است انجمن غیرت یکی از انجمن‌های فرعی فراماسونری در ایران بود، مدیریت این تشکیلات با حاج‌میرزاابراهیم آقا وکیل افراطی تبریز بود. این شخص از اعضای لژ بیداری ایران به شمار میرفت. به قول رایین انجمن غیرت توسط ابراهیم آقا تبریزی و با حضور ابوالفتح‌زاده به عنوان نایب اوّل انجمن، منشی‌زاده نایب دوّم و محمدنظر‌خان مشکوة‌الممالک صندوقدار لژ بیداری ایران تشکیل شد.⁽¹⁾منشی‌زاده، مشکوة‌الممالک را «جوانی با احساسات و با حرارت، پخته و با ذوق» معرفی میکرد و میگفت او را با «افکار آزادی» آشنا نموده و «افکارش دست‌پرودة من است.»⁽²⁾

در دورة جنگ اوّل جهانی، گروه یادشده از طریق لژ بیداری ایران، با رهبر دمکرات‌های ضدتشکیلی یعنی کمره‌ای هم مرتبط شدند. کمره‌ای عضو لژ مزبور بود، او بارها و بارها وقتی اینان بعد از دستگیری در بازداشت به سر می‌بردند توانست با ایشان ملاقات کند. بنابراین یک تشکیلات مخفی در دورة مشروطه به بعد اینان را به هم مرتبط می‌ساخت، به واقع حلقه‌های ارتباطی گروه ضدتشکیلی و به عبارتی جناح افراطی آن با کمیتة مجازات به اندازه‌ای است که انکارناشدنی است، به همین دلیل و با توجه به شواهد مسلم تاریخی است که کمیته را بازوی عملیاتی گروه ضدتشکیلی خوانده‌ایم. اما روابط اینان به همین موضوع خلاصه نمی‌شود، یکی از حلقه‌های ارتباط رهبران نظامی کمیتة مجازات بعدی و سیاستمداران این زمان، انجمنی سرّی بود به نام انجمن بین‌الطلوعین. در این تشکیلات چند چهرة

برجسته دیده می‌شدند که عبارت بودند از: سیدمحمد کمره‌ای، سیدعبدالرحیم خلخالی، سیدجلیل اردبیلی، میرزاسلیمان‌خان میکده، حاج‌میرزاابراهیم تبریزی، سیدحسن تقی‌زاده و حیدرخان عمواوغلی.⁽¹⁾می‌دانیم که همگی این افراد عضو انجمن‌های تندرو دورة نخست مشروطه بودند و همینان بعداً افراطی‌ترین جریان‌های سیاسی را از درون آن انجمن‌ها که مسلح به بازوی اجرایی نظامی هم بودند، شکل دادند. سه رهبر اصلی کمیتة مجازات یعنی منشی‌زاده، ابوالفتح‌زاده و مشکوة‌الممالک از اعضای این انجمن هم بودند. باز هم اکثر اعضای انجمن مزبور در لژ بیداری ایران عضویت داشتند. عملیات تروریستی اینان در دوره مشروطه کمتر توانست حساسیت اکثر رجال را برانگیزد، به طور مثال حتی ملک‌الشعرای بهار که بعدها از مخالفین پابرجای عملیات کمیتة مجازات بود، بعد از ترور بهبهانی نامهای به شیخ محمدجواد تهرانی نوشت و توصیه کرد تا حیدرخان عمواوغلی و ابوالفتح‌زاده را مخفی نماید و برای خروج آنان از کشور گذرنامه تهیه کند.⁽²⁾لازم به یادآوری است که ابوالفتح‌زاده عضو دادگاهی بود که حکم محکومیت شیخ فضل‌الله نوری را صادر کرد، او یکی از مستنطقین یا بازجویان شیخ بود.⁽³⁾

به روایت مشکوة‌الممالک، منشی‌زاده و ابوالفتح‌زاده در دورة جنگ پذیرفته بودند مکاتبات سفارت عثمانی را در تهران، از طریق میرزاحسین‌خان کارمند سفارت اتریش و بهادرالسلطنه دریافت کنند و به جبهه‌های جنگ ببرند. اینان باید نتیجه مکاتبات را به تهران میآوردند، ویژگی کارشان این بود که بعد از آوردن جواب حقوق خود را دریافت میکردند. از روایت مکتوب مشکوةالممالک این‌گونه برمیآید که ورود ابوالفتح‌زاده به عملیات تروریستی در ایام بعد از مشروطه صرفاً انگیزه‌های شخصی داشته است. وی از اینکه حقوق دیوانی‌اش چند سالی است به تعویق افتاده گله میکرد، از تعدیات و چپاول‌های اجزای مالیه سخن به میان میآورد، میگفت روستایش را دولتیان از دستش بیرون آورده‌اند و خلاصه مطالبی از این دست عنوان مینمود. او حتی تصمیم گرفته بود وثوق‌الدوله را به قتل رساند، اما مشکوة‌الممالک از این تصمیم

منصرفش کرد. نکتة مهم این است که این گروه به واقع رابط بحران‌سازان مرکز کشور با دولت خودخوانده نظام‌السلطنه و برخی از نیروهای همسو بودند. به یاد آوریم در آن زمان افرادی مثل مساوات، شیبانی، سلیمان‌خان میکده، سلیمان‌میرزا اسکندری و تعداد کثیری از دمکرات‌ها در غرب کشور زندگی می‌کردند.

2-2. درباره ابوالفتح‌زاده و مشکوةالممالک

اسدالله‌خان ابوالفتح‌زاده تا سال 1326 قمری یعنی حداقل تا دو سال بعد از صدور فرمان مشروطه، با عالم سیاست بی‌ارتباط بود.⁽¹⁾او بعداً یکی از اعضای انجمن غیرت شد که توسط میرزاابراهیم‌آقا وکیل تبریز در دوره حیات مجلس اوّل تشکیل گردید.⁽²⁾گفتیم به دنبال صدور فرمان مشروطه از سوی مظفرالدین شاه، به ظاهر تشکیلاتی برای صیانت از آن شکل گرفت که نام «انجمن بین الطلوعین» به آن دادند. وجه تسمیه انجمن یاد شده این بود که جلساتشان سحرگاهان تشکیل میشد، جلسات وقتی خاتمه مییافت که مردم هنوز از خانة خود بیرون نیامده بودند.

ظاهر امر این است که اندیشة اصلی تأسیس کمیتة مجازات از آن منشی‌زاده بود، اما بعداً ابوالفتح‌زاده و مشکوة‌الممالک هم به او پیوستند. به نوشتة ابوالحسن علوی، که خود در کمیته برلین با تقی‌زاده و نواب همکاری می‌کرد و به نحوی با گروه‌های تندرو تهران محشور بود، ابوالفتح‌زاده هنگامی که مأمور مالیات ساوجبلاغ و شهریار بود، به دلیل بدرفتاری با رعایا عزل شد. بالاتر اینکه «در همین موقع بود که معلوم شد که او جزو بهائی‌ها شده است و شب و روز برای پیشرفت کار آن دسته کار می‌کرد.»⁽³⁾در کتاب علوی که اصل آن به سال 1336 قمری یعنی دورة اوج بحران ایران و قحطی‌های مرگبار کشور و بازداشت عناصر کمیتة مجازات در برلین منتشر شده بود، از تشکیلات تروریستی این زمان به عنوان «کمیتة مجازات، کمیته مجهولی در طهران» یاد شده است.

اسدالله‌خان ابوالفتح‌زاده فرزند ابوالفتح‌خان میرپنج اصلاً از مهاجرین و از طایفه

شریرلوی قفقاز بود⁽¹⁾که پس از دوره دوّم جنگ‌های روس و ایران (1243-1241ق) و امضاء معاهده ترکمن‌چای، مانند عدة زیادی دیگر از قفقاز به ایران مراجعت کردند. شخص ابوالفتح‌زاده پیشتر افسر قزاق‌خانه و درجه سرتیپی داشت. در دوره اول مشروطیت که عده‌ای از افسران قزاق‌خانه برای همراهی با مشروطه و ضدیت با محمدعلی شاه از قزاق‌خانه استعفا دادند، او هم از جمله آن افسران بود. نامبرده از فعالان مشروطیت و از مدافعین مجلس در شب به توپ بستن آن در بیست و سوّم جمادی‌الاولی 1326 بود. از این به بعد وی به ابوالفتح‌زاده شهرت یافت. وی هم با کثیری دیگر از مشروطه‌خواهان بعد از این ماجرا به قلهک رفت؛ از آنجا به رشت عزیمت نمود و قوای مسلح در اختیار کمیتة ستار قرار داد. او در ورود مهاجمین به تهران در 1327 ق. برای سهولت کار آنان، در تهران و قزوین فعالیت زیادی کرد.

ابوالفتح‌زاده بعد از فتح تهران از طرف هیأت مدیره، مأمور وصول وجه از شاهزاده مسعودمیرزا ظل‌السلطان گردید. در حدود سال 1328 ق. سفری به اروپا کرد، او به کجا رفت؟ با چه کسانی ملاقات کرد؟ انگیزه این سفر چه بود؟ اینها همه سئوالاتی است که در پردة ابهام قرار دارد. او بعد از مراجعت، در 1330 که مرنارد بلژیکی به جای مورگان شوستر امریکایی رئیس خزانه‌داری کل گردید، مأمور مالیات ساوجبلاغ و شهریار شد. بعد از مدت کمی به واسطه بدرفتاری نسبت به رعایا از منصب خود معزول گردید. بالاتر، از قول علوی نقل کردیم که ابوالفتح‌زاده به مسلک بهائیت گرویده بود، اما عده‌ای دیگر می‌گویند چون خانواده و بستگانش پیرو طریقة بهائیت بودند رقبایش به او نسبت دادند که در مأموریت به ساوجبلاغ و شهریار برای پیشرفت دسته مزبور کار می‌کرده است. بامداد می‌نویسد:

به نظر نگارنده افکار و نظریات ابوالفتح‌زاده بالاتر از این حرف‌ها بوده و اگر خانواده‌اش بر فرض متهم به بهائیت بوده‌اند مربوط به خود او نبوده، زیرا در این ایام از طرف رئیس فرقه بهائی اکیداً منع شده بود که بهائیان نباید دخالت در سیاست نمایند در صورتی که ابوالفتح‌زاده کاملاً وارد در سیاست بوده و عملیاتش با دستورات مرکز بهائیت کاملاً متباین و منافات کلی داشته است.

ظاهر موضوع همین است که پیشوای فرقه بهائی پیروان خود را از دخالت در مسائل سیاسی برحذر داشته است، اما واقعیت این است که بهائیان در دورة بعد از مشروطه مناصب بسیاری به دست آوردند. برادران باقراوف، مسئولین راهداری انزلی به تهران نقش مهمی در فتح تهران داشتند. بعد از مشروطه البته اینان بسیار فعال شدند و نقش مهمی در تحولات ایران تا مقطع کودتای سوم اسفند ایفا نمودند. توجه داشته باشیم که هم ابوالفتح‌زاده، هم منشی‌زاده و هم عدة کثیری از کسانی که با کمیته مرتبط بودند و یا از تصمیم‌گیرندگان اصلی آن به شمار می‌رفتند، کارمندان شوستر در خزانه‌داری به شمار می‌آمدند. اگر به یاد آوریم که به تصریح خود شوستر، بسیاری از کارکنان او بهائیان بودند، آنگاه درخواهیم یافت که تأمل در ماهیت این گروه و تأسیس جوخة ترور تا چه اندازه اهمیت دارد؛ اهمیت موضوع در این است که اگر پیشوای آنان از دخالت در مسائل سیاسی منعشان کرده بود، چگونه اسلحه به دست می‌گرفتند و آدم می‌کشتند؟ غیر از علوی و بامداد، در برخی از منابع دیگر مثل نشریة یغما هم از ابوالفتح‌زاده و هم منشی‌زاده به‌عنوان بهائی نام برده شده است.⁽¹⁾در اهمیت موضوع و نقش این عده در تحولات منجر به کودتای سوّم اسفند، در صفحات آتی باز هم سخن خواهیم گفت.

به هر حال ابوالفتح‌زاده به هنگام حملة روس‌ها در سال 1333ق. به تهران، از این شهر حرکت کرد و تا کرمانشاه هم رفت. در ذی‌قعده سال 1334 با رفیق صمیمی خود ابراهیم‌خان منشی‌زاده که او هم سابقاً افسر قزاق‌خانه و از مهاجرین بود، کمیتة مجازات را تشکیل دادند. کمی بعد محمدنظرخان مشکوة‌الممالک را هم داخل در جرگه خود کردند و ظاهراً کمیتة مجازات به همت این سه نفر تشکیل یافت. تا اینجا دیدیم که برخی از مهم‌ترین گردانندگان کمیتة مجازات مثل مشکوة‌الممالک و حتی پدر منشی‌زاده یا در دستگاه کامران‌میرزا نایب‌السلطنه بودند و یا به نحوی از سوی او حمایت میشدند. این هم نکته‌ای است مهم. چه پیوندی بین شاهزاده کامران‌میرزا و این عده وجود داشت؟ آیا ارتباط آنان صرفاً نوعی رابطه اداری معمول بود؟

خانه منشی‌زاده در نزدیکی بازارچه آقا شیخ هادی در نزدیکی منزل ابوالفتح‌زاده واقع بود. هر روز غروب یکی دو تن دلال اسلحه با عبای کلفت وارد منزل منشی‌زاده

می‌شدند. اینان در زیر عبا تفنگ موزر را مانند رختی که به رخت‌آویز آویخته باشند مخفی می‌کردند، وارد خانه منشی‌زاده شده و بعد از تحویل محموله و دریافت پول آن خارج می‌گردیدند. به این طریق منشی‌زاده در خانة خود زرّادخانه کوچکی تشکیل داده بود که انواع سلاح‌های سرد و گرم از شمشیر تا موزر و پنج تیر، و از صندوق‌های فشنگ تا اسلحه‌های گرم فرانسوی مثل سه تیر را نگه میداشت.⁽¹⁾

محمدنظرخان مشکوة‌الممالک فرزند مردی بود به همین لقب. پدر بعدها لقب اعتماد نظام یافت، وی هم فراش‌باشی کامران‌میرزا نایب‌السلطنه بود. پدر و پسر تا سال 1326 قمری در خدمت کامران‌میرزا بودند، محمدنظرخان به سال 1329 قمری رئیس اجرای مالیه تهران شد؛ به عبارتی او هم کارمند مورگان شوستر بود. محمد نظر‌خان تا سال 1335 در ادارة خزانه‌داری استخدام بود،⁽²⁾در همین سال بود که وارد عملیات تروریستی کمیتة مجازت شد که همین چندی قبل تشکیل شده بود و دستگیر گردید. انگیزة مشکوة‌الممالک را هم از عملیات تروریستی، مخالفت او با حسن مشار یا همان مشارالملک عضو گروه یاران وثوق‌الدوله می‌دانند. حسن مشار زمانی که در دوره وثوق به وزارت مالیه نایل آمد، ظاهراً مشکوة‌الممالک را اخراج کرد. چرا مشکوة‌الممالک از شغل خود برکنار گردید؟ به طور قطع و یقین علتی وجود داشته و البته انگیزة مشکوة‌الممالک هم خیلی بالاتر از این موضوع بوده است، سئوال این است آیا هر کس را از شغل خود برکنار سازند دست به آدمکشی می‌زند؟ قطعاً خیر، پس باید انگیزه‌ای مهم‌تر را در پس بسیاری از اقدامات این گروه مشاهده کرد. اما باید گفت هر سه تن بنیادگذاران اصلی کمیتة مجازات به اندازه کافی انگیزة جنایت داشتند، بخشی از انگیزه‌ها هم البته شخصی بود.

2-3. کریم دواتگر؛ مردی از طبقه زیرین اجتماع

بدون تردید قابل تأمّل‌ترین عضو کمیتة مجازت کریم دواتگر بود؛ مردی آشوب‌طلب و ماجراجویی- به قول ویکتور هوگو- از طبقه سوم زیرین اجتماع.

کریم لمپنی بود که منطقش اسلحه بود و تهدید و ارعاب. این پادوی بازار وارد در ماجراهایی شد که به قیمت جانش تمام شد. کریم دواتگر اصلا اهل زنجان بود.⁽¹⁾در تهران با محافل افراطی مرتبط شد و همین گروه‌ها او را تشویق به ترور شیخ‌فضل‌الله نوری کردند. او بعد از مضروب و مجروح ساختن شیخ، گلولهای هم به خود زد، اما از مرگ نجات یافت و شیخ هم او را بخشید. در دورة به اصطلاح مهاجرت، او هم تفنگی به دست گرفت و به جمع مهاجرین پیوست. بعد از سقوط دولت موقت کرمانشاه به ریاست نظام‌السلطنه، همراه عدهای دیگر از ماجراجویان به تهران بازگشت. در این زمان بود که به عضویت کمیتة مجازات در آمد.

به واقع هیچ سنخیتی بین سه تن یادشده و کریم وجود نداشت، کریم نه مثل آنان از تحصیلات متعارف بهره‌ای داشت، نه به شغلی مشغول بود و نه مردی قدرتمند مثل کامران‌میرزا از او حمایت نموده بود. به واقع کریم توسط جوخه‌های تروریستی دورة مشروطه استخدام شد، کارش ایجاد رعب و هراس بود و وظیفة اصلی‌اش آشوب‌گری. او شاید خود هم نمی‌دانست چرا باید به این اقدامات مبادرت ورزد، همان‌طور که یارمحمد کرمانشاهی نمی‌دانست و همان‌طور که بسیاری از دیگر اسلحه به دستان درک نمی‌کردند اصلاً مشروطه و فعالیت سیاسی یعنی چه؟ پیش‌تر به برخی از اقدامات شرارت‌آمیز او مثل ترور شیخ فضل‌الله نوری و آشوب در بازار تهران اشاره کرده‌ایم و خواننده را به آن ارجاع می‌دهیم،⁽²⁾و اینجا به تحولات ادوار بعدی زندگی او می‌پردازیم.

اندکی بعد از تشکیل کمیتة مجازات، کریم دواتگر به معرفی ابوالفتح‌زاده وارد آن تشکیلات شد. وظیفة او مشخص بود: قتل. همه دست‌اندرکاران با او و اعمالش در دورة مشروطه آگاهی داشتند، او ضارب شیخ فضل‌الله نوری و یکی از عوامل کمیتة جهانگیر بود که توسط مستعان‌الملک اداره میشد. زمانی که به کمیته ملحق گردید، تازه از منطقة غرب کشور وارد تهران شده بود، در آن زمان اردوی نظام‌السلطنه از هم متلاشی گردیده بود. کریم در دوره یادشده بیکار بود، پس حاضر شد «از هر

جهت مورد استفاده قرار گیرد.»⁽¹⁾واضح است که منشی‌زاده و دیگران از تأسیس کمیته اهداف خاص خود را داشتند، اما افرادی مثل کریم که جز ماجراجویی از امور سررشتهای نداشتند، خواسته و یا ناخواسته وارد بازی مرگباری شدند که سرانجامی جز معدوم ساختن آنها توسط همان تصمیم‌گیرندگان اصلی جوخه ترور نداشت. کریم فقط برای پول به این گروه پیوسته بود. چون از اهمیت موضوع آگاهی نداشت، به خاطر پول و باج‌گیری شروع به افشاگری در مورد تشکیلاتی کرد که این شوخی‌ها را برنمی‌تافت و جان خود را بر سر این راه گذاشت. کریم جوانی عامی بود، پس به راه و رسم تشکیلات وقوفی نداشت. او خودسرانه برای کمیته عضوگیری می‌کرد، یکی از این موارد ورود مردی بود به نام بهادرالسلطنه. او را کریم عضوگیری کرده بود، حال آنکه اعضای اصلی به این مرد اعتمادی نداشتند. کریم که جوانی عیاش بود، در می‌گساری‌های شبانه شرکت می‌جست و آنگاه که از خود بیخود می‌گردید، شروع به سخن گفتن می‌کرد و ناخواسته اسرار کمیتة مجازات را فاش می‌نمود. در همین حال بهادرالسلطنه را از وجود تشکیلات آگاه کرد. برای تیم اصلی، عضوگیری بهادرالسلطنه و عدهای دیگر از سر ناچاری بود، علت اصلی کنار آمدن با آنان این بود که به هر حال از کم و کیف جریان اطلاع یافته بودند، پس بهتر بود آنان را در امور دخیل میساختند. بین حاج زمان‌خان بانه‌ای مشهور به بهادرالسلطنه کردستانی با سردار محیی معزالسلطان پیوند دوستی وجود داشت و اینان بعدها با رضاخان ماکزیم رفاقتی به هم زدند. بهادرالسلطنه کسی است که از ترس کشته شدن، تشکیلات کمیتة مجازات را لو داد، خودش بعدها به کردستان رفت و حتی به ریاست نظمیة آنجا نایل آمد؛ در آن دوره هم هنوز زورگیری و رشوه‌ستانی می‌کرد.

بهادرالسلطنه به روایت قاسم غنی و به نقل از ناصرالملک دارای تبار اشرافی بود، او به خانوادهای معتبر تعلق داشت، به همین دلیل ناصرالملک وقتی والی کردستان بود اظهار داشت به دلیل تبار اشرافی بهادرالسلطنه، نمیتواند شغلی را که در شأن وی است به او پیشنهاد نماید. در این زمان بهادرالسلطنه فقیر و تهیدست شده بود، از

سویی نمیشد کاری مهم به او داد زیرا مستلزم اعتبار لازم اقتصادی و داشتن تمول بود؛ ناصرالملک پیشنهاد کرد به او ماهی سی تومان مواجب دهند اما بدون شغل بماند، به نظر او راه‌حل مورد نظر بهتر از این است که شغل درخور شأنی به وی داده نشود. قاسم غنی میگوید ناصرالملک گفته بود بهادرالسلطنه «حکم جواهری را دارد به درشتی تخم‌مرغ که نه میتوان به انگشت کرد و نه سنجاق کرد و به سینه زد. بهادرالسلطنه هم وقتی این را شنید گفت بلی ناصرالملک هم میکربی است به درشتی خرس».⁽¹⁾اگر این موضوع صحت داشته باشد این‌گونه به نظر میرسد که ناصرالملک میخواست خود را از او برهاند، بین آن دو هیچ‌گونه حُسن ظنّی وجود نداشت و این موضوع نشان‌دهندة اختلاف دیدگاه‌های دو طرف است. بهادرالسلطنه کسی بود که تشکیلات کمیتة مجازات را در دوره کابینه دوّم وثوق‌الدوله لو داد، او در ازای گرفتن تأمین از دولت این عمل را انجام داد. بهادرالسلطنه در سال 1300 خورشیدی در بانه کردستان به دست طایفه گورک و مامش کشته شد.

اندکی بعد کریم، عمادالکتاب و علی‌اکبر قاضی ارداقی را هم از کم و کیف موضوع مطلع ساخت. با مطالبی که گفته شد درمی‌یابیم چند چیز خصلت‌های جدایی‌ناپذیر شخصیت کریم بودند: زورگیری به هر قیمتی، آن هم از کسانی که خود بانی و باعث شکل‌گیری یک تشکیلات تروریستی بودند، باده‌گساری در حد افراط و سخن گفتن بی‌رویه در مسائلی که مخفی نگاه داشتن آنها از ضروریات بود و نکته آخر عضوگیری نیروهای جدید بدون طرح آن با گروه اصلی تشکیلات. اینها البته همه برای یک تشکیلات سرّی موضوعاتی بود بس مهم، اما خواهیم دید علت اصلی به قتل رساندن او چیزی دیگر بود.

همین جا باید گفت این دوره از حیث ناامنی اجتماعی یکی از سیاه‌ترین ادوار تاریخ کشور به شمار می‌آمد. در این دوره داس مرگ از آستین قحطی بیرون می‌آمد و مردم را درو می‌کرد. فقط اعیان و اشراف و شاهزادگان و اشخاص متمول توانستند از مهلکه بگریزند، تشکیل جوخه ترور برای زورگیری از نقطه‌نظر افرادی مثل کریم به درد ادامة حیات هم می‌خورد. لازم به یادآوری است تأسیس جوخه‌های ترور فقط

متعلق به کمیتة مجازات نبود، بسیاری اشخاص دیگر هم برای پیشبرد منظور خود از اسلحه استفاده میکردند، اما هیچ‌کدام تشکیلاتی مثل کمیتة مجازات نداشتند. این جوخه‌ها همه آلت فعل رجال سیاسی بودند، به عبارتی، بسیاری از تروریست‌ها آدم می‌کشتند بدون اینکه علت آن را بدانند و عده‌ای دیگر نظاره‌گر بودند و از پشت صحنه تحولات را اداره می‌کردند، حال آنکه علت آن عملیات را به خوبی می‌دانستند. جالب اینکه حتی وثوق تلاش میکرد در انجمن‌های ترور نفوذ کند. کمره‌ای از «انجمن‌های ترور»⁽¹⁾نام می‌برد، به عبارتی می‌خواهد بگوید تعداد آنها بیش از حداقل یک مورد بوده است. اینان برای پیشبرد اهداف خود به دنبال افراد جسور میگشتند. در یکی از این موارد که آنان نیروی جدید جذب میکردند، متوجه شدند یکی از افرادی را که تصور میشد وابسته به وثوق است، وارد انجمن خود نموده‌اند.⁽²⁾تحولات بعدی نشان داد شاید این مرد همان بهادرالسلطنه باشد، اما واقعیت امر این است که بهادرالسلطنه هم بیشتر با گروه افراطی محشور بود تا وثوق‌الدوله.

نصرت‌الدوله فیروز یکی از مهمترین کسانی بود که مورد تهدید کمیتة مجازات قرار داشت. او در مقابل تهدیدهای مخالفین خود نه تنها سپر نینداخت بلکه گارد مسلحی تشکیل داد تا از خود محافظت نماید. جالب این است که خفیه نویسان پلیس مخفی این عملیات نصرت‌الدوله را «آنتریک» میدانستند و اینکه او در این آنتریک بازی‌ها مداومت میکند.⁽³⁾نصرت‌الدوله بر این باور بود که باید سران کمیتة مجازات را شناسایی نمود و ترور کرد، به ادعای خبرچین نظمیه اینان میگفتند باید نظم شهر را به کلی از هم گسیخت و هرج‌و‌مرج را بر آن حاکم کرد.⁽⁴⁾البته این گزارش پلیس مخفی است که معلوم بود با کمیته و عملیات آن همدلی دارد؛ اگرنه بعید به نظر میرسد چنین سخنی از زبان فردی مثل نصرت‌الدوله گفته شده باشد. با این وصف کمرهای نقل میکند غلامحسین‌خان کمیسری شهرنو که با سران کمیتة مجازات مرتبط و به همین دلیل از کار خود منفصل شده بود، گفته است برادر سالار فاتح مازندرانی و برادر حسین

فشنگچی تروریستهای وثوق‌الدوله و نصرت‌الدوله فیروز بوده‌اند.⁽¹⁾

نکتة مهم، پیوند رجال سیاسی قدرتمند ایران با کسانی مثل کریم دواتگر است. یکی از این اشخاص مورخ‌الدوله سپهر بود. مورخ‌الدوله این برجسته‌ترین چهرة پشت پرده، مقامی بسی بالاتر از کریم دواتگر داشت، لیکن با او محشور بود. علت این حشر و نشر نمی‌توانست چیزی جز بهره‌برداری از این موجود مفلوک باشد. مورخ‌الدوله نقل میکند کریم دواتگر برایش توضیح داده مردی به نام کنت ریچ از طرف کمیته انقلابیون روسیه در رشت به تهران آمده و به او گفته است حاضر به هر نوع همکاری است. به صحت و سقم سخن مورخ‌الدوله کاری نداریم، مهم این است که کریم چه موقعیتی داشت که طرف مذاکره انقلابیون روس واقع شود؟ بالاتر اینکه مورخ‌الدوله میگوید شاید کریم وارد تشکیلات مورد نظر روس‌ها شده باشد، او از سیدمحمد کمرهای میخواهد که با هم به مساعدت روس‌های انقلابی برخیزند، کمرهای قبول نکرد. ما از میزان صحت این اظهارات آگاهی نداریم، اما می‌دانیم که مورخ‌الدوله هر چه بود؛ انقلابی نبود. او همراه با تیمی از رجال قاجار به طور همسو علیه وثوق به کار مشغول بود. به عبارت بهتر ظاهر قضیه این بود که عدهای آدمکش در کمیتة مجازات دور هم گرد آمدهاند تا به قول خودشان با خائنینی که باعث برباد رفتن کشور و قحطی بودند، مبارزه نمایند، اما واقعیت این است در پشت این ماجرا سیمای یک مافیای سیاسی به وضوح قابل تشخیص بود. مورخ‌الدوله هم با اعزازالسلطنه فرزند کامران‌میرزا نایب‌السلطنه محشور بود. پیش‌تر گفتیم حداقل یکی از گردانندگان کمیتة مجازات یعنی میرزانظرخان مشکوةالممالک در دستگاه کامران‌میرزا بالید، پدر او اعتمادالملک یا اعتماد نظام هم نوکر کامران‌میرزا نایب‌السلطنه به شمار می‌آمد.⁽²⁾

2-4. دیگر چهره‌های شاخص کمیته مجازات

دیگر عضو کمیتة مجازات مردی بود رشید‌السلطان نام. رشید‌السلطان مردی بود از اهالی خلخال، او فرزند حسینقلی خلخالی بود. رشیدالسلطان برخلاف آنچه شاید به

نظر برسد، مردی از طبقات معمولی جامعه نبود؛ پدر او ظاهراً در دوره مشروطه حاکم خلخال بود، وقتی پدر به سال 1331 قمری درگذشت منصب او را به رشیدالسلطان- فرزندش- دادند. در این دورة تاریخی خلخال جزو مناطقی بود که به تصرف نیروهای روسیه درآمد، از آن سوی بحران‌ها و هرج‌و‌مرج‌های فراوان این سال دامن حکومت خلخال را هم گرفت. در منطقه درگیری‌های شدید داخلی راه را بر استقرار نظم و آرامش مسدود ساخت، رشیدالسلطان نتوانست این بحران‌ها را مهار کند.⁽¹⁾به همین دلیل به تهران آمد، به هنگام وقوع جنگ اوّل جهانی او هم همراه با اردوی مهاجرین به قم و اصفهان و کرمانشاه رفت. بعد از ناکام ماندن دولت موقت کرمانشاه، او هم مثل بسیاری دیگر وارد تهران شد. رشیدالسلطان یک جانی تمام عیار و عامل اصلی ترور اسماعیل‌خان رئیس انبار غله تهران بود، قتلی که آن را به گردن کریم انداختند، نیز او به‌دستور ابوالفتح‌زاده، کریم دواتگر را از پای درآورد. رشیدالسلطان به حد افراط مشروب مینوشید، وقتی کریم را کشت، کاملاً مست بود.⁽²⁾

احمد محمودی مشهور به کمال‌الوزاره، دیگر عضو مؤثر و تعیین کننده کمیتة مجازات بود. او فرزند محمودخان مشاورالملک قمی بود. محمودخان در دورة ناصری و درست در دورة حکومت ناپلئون سوّم در فرانسه، همراه با تنی چند از دیگر جوانان ایرانی برای ادامة تحصیل به فرانسه رفت، حسنعلی‌خان امیرنظام گروسی تا فرانسه آنان را همراهی کرد. وی در فرانسه نجوم خواند، اما به روایت عین‌السلطنه تلگرافچی شد. به روایت مسعود سالور فرزند عین‌السلطنه، ستاره‌ای هم کشف کرد که مشهور به ستارة محمودی شد.⁽³⁾عمده دورة کار محمودخان در وزارت خارجه گذشت، بنابراین کمال‌الوزاره در خانواده‌ای تحصیل‌کرده و متشخص بالیده بود.

کمال‌الوزاره به سال 1293 قمری در تهران به دنیا آمد، تحصیلات خود را در دارالفنون خاتمه داد و زمانی که نوز در اداره گمرک‌های ایران کار میکرد، ریاست گمرک‌های اغلب بنادر بحر خزر را به دست آورد. در سال 1330 زمانی که مسیو مرنارد بلژیکی ریاست خزانه‌داری را عهده‌دار بود، او وارد این تشکیلات شد.

مدت‌های مدید معاونت اداره مالیات‌های مستقیم و نیز مفتشی ادارة وظایف را تصدی کرد، اندکی بعد از عزل مرنارد به ریاست اداره مالیات‌های مستقیم منصوب گردید و در همین سمت بود که با کمیتة مجازات همکاری کرد. به سال 1336 وی ریاست انبار گندم تهران را به دست داشت،⁽¹⁾یعنی همان سالی که مردم از قحطی در کوچه و خیابان جان می‌دادند، سالی که ده‌ها هزار خروار گندم از اداره خالصجات دولتی به انبارهای دولتی تهران فرستاده می‌شد؛ اما نه تأثیری در کاهش قیمت‌ها داشت و نه توانست بحران نان پایتخت را مرتفع سازد. کمال‌الوزاره قبل از اینکه مسئولیت اداره مالیات‌های مستقیم وزارت مالیه را بر عهده گیرد، مأموریت‌هایی به نقاط مختلف کشور انجام داد، از جمله اینکه به مناقشهای مالی که بین عین‌السلطنه و احمدخان آذری مسئول مالیات‌های قزوین وزارت مالیه وجود داشت؛ رسیدگی کرد.⁽²⁾ماهیت ماجرا هر چه بود، بالاخره کمال‌الوزاره توانست کاری کند تا احمدخان آذری از منصب خود عزل گردد و به تهران رود، «کمال‌الوزاره تصدیق به حرکات زشت بی‌قاعده میرزااحمد‌خان داده است. حالا در تهران می‌گویند محاکمه می‌شود».⁽³⁾میرزااحمدخان آذری جزو گروه وثوق‌الدوله بود. به هر حال بعد از عزل آذری، مردی ایتالیایی را که کارمند گمرک و مالیه ایران بود، به جایش منصوب کردند. کمال‌الوزاره تا سال 1309 شمسی زنده بود.

عضو دیگر کمیته، سیدشکرالله روحانی بود که اعلامیه‌های کمیتة مجازات را توزیع میکرد. او منشی مخصوص کامران‌میرزا نایب‌السلطنه بود، بعدها در مالیه به خدمت اشتغال داشت که وارد کمیتة مجازات شد.

بدون تردید عضو مهم کمیتة مجازات حسین‌خان لله بود. حسین‌خان شاگرد آبدارخانه آقابالاخان سردار، ملقب به سردار افخم بود. وقتی لله فرزند آقابالاخان از دنیا رفت، این منصب را به او سپردند و از این به بعد ملقب به لله شد. این حسین‌خان هم به نوعی با دستگاه کامران‌میرزا نایب‌السلطنه مرتبط بود، زیرا سردارافخم از کارکنان کامران‌میرزا بود و به هنگام جنبش علیه امتیازنامة تنباکو،

همین سردار افخم بود که به سوی مردم دستور تیراندازی داد و عده‌ای مقتول شدند. این سردار افخم بعدها در دوره مظفرالدین شاه به ریاست نظمیه منصوب شد. بعد از اینکه مظفرالدین شاه از دنیا رفت، والی گیلان شد. پیش‌تر او با خانواده میرزاحسن آشتیانی رهبر قیام تهران علیه امتیاز تنباکو، فامیل شده بود؛ یعنی این‌که میرزاهاشم آشتیانی فرزند میرزاحسن، خواهر همسر او را به عقد ازدواج خود درآورد.

زمانی که سردارافخم والی گیلان بود، روزی در باغ مدیر‌الملک خارج از شهر رشت به ناهار دعوت شد، به ادعای محمدرضا آشتیانی‌زاده⁽¹⁾بدون اطلاع او حسین‌خان لله به محافظانش پیام داد که والی گفته است تا شب آنجا خواهد ماند و آنان می‌توانند به ادارة ایالتی بازگردند. وقتی محافظان رفتند، گروه سردار محیی وارد شدند و والی را به ضرب هجده گلوله کشتند. بنا بر همین ادعا، بعد از این ماجرا مفتخرالسلطنه همسر سردار افخم در معیت عده‌ای قزاق به تهران آمد، از این به بعد همه‌کارة او حسین‌خان لله بود، در واقع وی مباشر اموال و املاک او به حساب می‌آمد و چون ادعای مجاهد بودن هم داشت، می‌توانست از بازماندگان سردار افخم حمایت کند. به گفته آشتیانی‌زاده، از این به بعد موقعیت مالی حسین‌خان هم رو به ترقی نهاد، در دورة مشروطه او یکی از قاتلین سیدعبدالله بهبهانی بود.⁽²⁾

اندکی قبل از تشکیل کمیتة مجازات، در غرب کشور همزمان با جنگ اوّل جهانی و ایام تشکیل دولت ملی کرمانشاه، هرج‌و‌مرج بیداد میکرد. در آن زمان حیدرخان عمواوغلی در بغداد میزیست، عدهای با او از در مکاتبه وارد شدند و تصمیم بر این شد تا چند تن را ترور کنند، نخستین فرد نظام‌السلطنه مافی بود که باید به قتل میرسید. برای قتل او انگیزه‌های لازم وجود داشت، تقریباً هیچکس از عملکرد نظام‌السلطنه رضایت نداشت و به نوعی اکثر نیروها او را فردی مطیع اوامر دولت بریتانیا ارزیابی میکردند. حسین‌خان لله در کمیته مهاجرت با کریم دواتگر و احسان‌الله‌خان همراه بود، او به‌دستور حیدرخان عمواوغلی قصد ترور نظام‌السلطنه مافی را داشت اما در این زمینه توفیقی نیافت.⁽³⁾این توطئه به هر دلیلی لو رفت، منازل

توطئه‌گران محاصره شد، احسان‌الله‌خان دوستدار، کریم دواتگر و ابوالفتح‌زاده از معرکه گریختند. حسین‌خان لله دستگیر شد و با دستبند به محبس بغداد فرستاده شد، اما ایامی که او زندانی بود؛ به روایت حسن اعظام قدسی که خود از دسیسه مطلع بود، عده‌ای وساطت کردند و او آزاد شد. بعد از این ماجرا همه کسانی که در توطئه مداخله داشتند، به تهران آمدند و برنامههای خود را به شکلی دیگر پی گرفتند.⁽¹⁾

دیگر عضو کمیتة مجازات، علی‌اکبر ارداقی برادر قاضی ارداقی بود که در زمان استبداد صغیر به فرمان محمد‌علی شاه در باغشاه به قتل رسید. پدر او شیخ‌محمدتقی نام داشت، علی‌اکبر به سال 1261 شمسی در ارداق قزوین به دنیا آمد. سه ساله بود که پدرش را از دست داد، در پانزده سالگی از ارداق به قزوین آمد و از آنجا به تهران مسافرت کرد و در این شهر به تحصیل پرداخت. بعدها همراه برادر به صفوف مشروطه‌خواهان پیوست،⁽²⁾بعد از سقوط مشروطه اوّل این دو برادر دستگیر شدند و در باغشاه زندانی گردیدند. برادر کشته شد، اما علی‌اکبر به‌دستور شاه به رشت تبعید گردید. او در آنجا باز هم به فعالیت‌های خود ادامه داد، در نتیجه به دستور آقابالاخان سردار افخم از رشت اخراج و به باکو و ترکیه مهاجرت کرد. وقتی در رشت آقابالاخان کشته شد، او به این شهر مراجعت نمود.⁽³⁾هنگامی که مشروطة دوّم شکل گرفت، ارداقی به عضویت وزارت عدلیه درآمد که توسط محمدرضا مساوات اداره میشد. وی وقتی توسط کریم دواتگر به کمیتة مجازات مربوط شد، هنوز منصب اداری خود را حفظ کرده بود.

ظاهراً قاضی ارداقی مردی بود از نظر اخلاقی دمدمی مزاج، در مورد دمدمی مزاج بودن قاضی به نقل قولی از عین‌السلطنه که بعد از بازداشت او در دوره دوّم ریاست‌وزرایی وثوق‌الدوله ابراز شده است، بسنده می‌کنیم. عین‌السلطنه از میرزاعلی‌اکبرخان قزوینی که زمانی بعد از کوبیده شدن مجلس اوّل توسط محمدعلی شاه از محبوسین باغشاه بود، می‌پرسد آیا او با قاضی ارداقی دوستی داشته است؟ پاسخ می‌شنود بلی با او رفاقت صمیمانه‌ای داشته و هم‌ولایتی هستند.

عین‌السلطنه پرسید آیا قاضی ارداقی مسلمان و متشرع بود یا خیر؟ جواب شنید قسم می‌خورد که او مسلمان و متشرع بود و خیلی هم متشرع بوده است: «لیکن یک عیب داشت. با هر کس به مذاق او حرف می‌زد؛ با بابی، بابی بود؛ با طبیعی، طبیعی بود؛ گفتم این رفع یک شبهه از من شد. زیرا ما همه او را بابی می‌دانستیم.» او گفت میرزاجهانگیر‌خان صوراسرافیل هم مردی مسلمان و پاک اعتقاد بود، «اما ملک‌المتکلمین لامذهبِ لامذهب بود. به هیچ‌چیز عقیده نداشت.»⁽¹⁾

یکی دیگر از اعضای مهم کمیتة مجازات، میرزامحمدحسین عمادالکتاب سیفی قزوینی بود که به سال 1285 قمری به دنیا آمد. او مردی هنرمند بود و به خطاطی و کتابت اشتغال داشت. پیش از مشروطه در زمرة کاتبان وزارت انطباعات بود، این شغل را از سال 1317 قمری به دست آورد. در دورة سلطنت احمدشاه قاجار، در وزارت داخله منشی‌گری می‌کرد، همان زمان معلم مشق خط شاه نیز بود.⁽²⁾هم عمادالکتاب و هم ابوالفتح‌زاده از همان اوان مشروطه از یاران پابرجای حیدرخان عمواوغلی بودند. هنگام ترور اتابک، عمادالکتاب با حیدرخان بسیار محشور بود، نیز وقتی حیدرخان به سوی کالسکه محمدعلی شاه که عازم دوشان‌تپه بود نارنجک پرتاب کرد، به خانه ابوالفتح‌زاده آمد.

عمادالکتاب در دورة مشروطه خوش‌نویسی می‌کرد و آن را به کسانی که مایل بودند می‌آموخت. او بیست و دو کتابچه رسم‌الخط نوشت و در کتابفروشی‌های معتبر تهران آنها را به معرض فروش گذاشت.⁽³⁾در دورة مورد بحث، عمادالکتاب چون خوشنویس بود، مسئولیت تهیه مهر کمیته را عهده‌دار شد. به قول خودش او به گراورسازی آلمان رفته و دستور داده است یک لغت کمیته و یک لغت مخابرات برای او بسازند. او «ب» لغت مخابرات را برداشت و مخابرات را تبدیل به مجازات کرد، مُهر تهیه شده را به منشی‌زاده تحویل داد و به ادعای خودش تا آخرین روزی که اعضای کمیته را دستگیر کردند، این مُهر در دست منشی‌زاده بود و او «مسئول امضا و مُهر تمام مانیفست‌ها و مراسلاتی بود که از طرف کمیتة مجازات صادر

میشد.»⁽¹⁾این روایت مشهور است، اما واقعیت امر این است که مُهر کمیتة مجازات را حسین پرویز به قول بهار «مهرساز»⁽²⁾درست کرده بود. از سویی کمره‌ای مقالات خود را به میرزانورالله کلیمی مسئول مطبعه کلیمیان می‌داد تا چاپ کند،⁽³⁾شاید اعلامیه‌های کمیتة مجازات را هم همین فرد منتشر می‌کرد.

اینها همه ظاهر ماجراست، به واقع این گروه نقشه‌های کسانی را اجرا می‌کردند که در پشت صحنه حوادث قرار داشتند. ما در همین فصل به این موضوع بیشتر خواهیم پرداخت اما در اینجا ضرورت دارد توضیح دهیم کمیتة مجازات به واقع بازوی اجرایی گروه افراطی و بحران‌سازی به شمار می‌رفت که اینک در تشکیلات دمکرات‌های ضدتشکیلی لانه کرده بود. برجسته‌ترین افراد این گروه عبارت بودند از سیدمحمد کمره‌ای، محمدتقی بینش (آق اولی)، محمودخان پهلوی، مورخ‌الدوله سپهر، احمد متین‌الدوله دفتری، عین‌الممالک یا همان میرزامحمودخان دفتری، حسین پرویز و گروهی دیگر که در همین بخش با آنان بیشتر آشنا خواهیم شد. مهم‌ترین بلندگوی تبلیغاتی اینان روزنامة ستارة ایران بود که گردانندة آن یعنی کمال‌السلطان صبا، از دورة مشروطه با گروه افراطی محشور و حتی خود یکی از تصمیم گیرندگان آن بود. صبا مردی بود درشت‌گوی و بی‌باک، این بی‌باکی را هم به واسطة پشت گرمی‌اش به محافلی مشخص به دست آورد. از مقامات عالی‌رتبة دولتی حسن‌خان محتشم‌السلطنه اسفندیاری، صادق‌خان مستشارالدوله و دکتر اسماعیل مرزبان (امین‌الملک) با اینان محشور بودند. به جز اینان فهرست بلندبالایی از برخی دیگر از رجال ایران از مشاورالممالک انصاری تا گروه برلنی‌ها یعنی وحیدالملک شیبانی و حسینقلی‌خان نواب و تیم همراهشان را باید به این لیست افزود. در عین حال این گروه با میرزاکریم‌خان رشتی و برادران او مرتبط بودند، احسان‌الله‌خان دوستدار حلقه ارتباطی کمیتة مجازات بود با میرزاکریم‌خان و برادرانش. روش گروه ضدتشکیلی نفوذ و فروپاشی از درون بود، یکی از مهم‌ترین تجارب اینان در ارتباط با جنبش جنگل آزموده شد. بدون تردید برجسته‌ترین چهره

پشت‌پردة کمیتة مجازات اردشیر ریپورتر بود، او به شدیدترین لحن ممکن از این گروه در برابر تیم وثوق حمایت می‌کرد. خطاست اگر تصوّر کنیم کلیه کسانی که در کمیتة مجازات جمع آمده بودند، سوءنیت داشتند و یا اهل دسیسه بودند. واقعیت این است که اکثر افراد فرودست آلت فعل واقع شدند، هدف به میدان آوردن اینان هم در طول همین فصل روشن خواهد شد، اما در اینجا باید بگوییم که هدف اصلی کمیتة مجازات به مراتب از کشتن تعدادی افراد فراتر می‌رفت و اهدافی مهم‌تر را در برمی‌گرفت؛ این اهداف از دید تیزبین ملک‌الشعرای بهار مخفی نماند و به هر نحوی شده آنها را در روزنامه‌های زبان آزاد و نوبهار برملا ساخت.

نقطه مقابل این گروه طیفی از رجال سیاسی و روزنامه‌نگاران و جناح میانه این زمان، از وثوق‌الدوله تا ملک‌الشعرای بهار و از آن سوی دمکرات‌های معتدل و بقایای اعتدالی‌ها را در بر می‌گرفت. برجسته‌ترین رجل مخالف این گروه متین‌السلطنه ثقفی بود که اینان دشمنی دیرینه‌ای با او داشتند. سیدضیاءالدین طباطبایی بسته به موقعیت گاهی به اینان نزدیک می‌شد و گاهی به وثوق. بالاخره هم در آستانة کودتای سوم اسفند با این گروه به همگرایی رسید و به طوری که خواهیم دید او هم آلت فعل منویات چهره‌های پشت‌پردة این گروه واقع شد، اما او هم اَجل معلومی داشت که درست نود روز بعد از کودتا فرارسید و در اثر آن از قدرت فروافتاد. هدف اصلی گردانندگان کمیتة مجازات گسترش ناامنی، ایجاد فضای رعب و وحشت، ترسانیدن رجال از به دست گرفتن مسئولیت و در یک کلام بحران‌سازی بود تا از این طریق راه را برای عملیاتی کودتایی به منظور رسیدن به اهداف هموار سازند. یک سر طیف این بحران‌سازی دامن زدن به بحران‌های اقتصادی و از آن جمله بحران نان بود و سوی دیگر این طیف، بحران‌سازی سیاسی بود به منظور ناامید ساختن مردم از هرگونه تحول مثبت اجتماعی. اینان به طور مثال تلاشی زایدالوصف در سرنگونی کابینه‌ها از خود به خرج می‌دادند، دیگر اینکه مانع تشکیل مجلس می‌شدند، زمانی هم که مجلسی وجود داشت، با کشانیدن دشمن به خاک کشور آن را تعطیل کردند و اجازه ندادند دوباره مجلس شکل گیرد. با اینکه بعداً انتخابات این مجلس برگزار هم گردید و برخی نمایندگان در همان سال قحطی برگزیده شده بودند، اینان اجازه ندادند مجلس عملاً شکل گیرد تا اینکه کودتای

سوم اسفند به وقوع پیوست و رضاخان سردمدار جریان‌ها گردید. در آن زمان یعنی بیش از سه سال بعد از برگزاری انتخابات بود که مجلس چهارم شکل گرفت، مجلسی که به قول برخی شعرا ننگ وطن بود.

سیاست بحران‌سازی به منظور دست‌یابی به اهداف مشخصی که از آنها به اجمال ذکری به میان آمد، در دورة اوّل ریاست‌وزرایی وثوق از دو راه صورت گرفت: دامن زدن به بحران نان که در فصل قبل به عمق آن پی بردیم و دست یازیدن به ترور برخی اشخاص برای ناامن کردن فضای سیاسی کشور که در همین فصل به آن خواهیم پرداخت. بهانة امر هم مجازات خائنین بود، حال آنکه کسانی که به قتل رسیدند بیشتر قربانی اختلافات شخصی شدند تا چیز دیگر، حتی در یک مورد خیانت مقتولین اثبات نشد. حال به موضوع عملیات کمیتة مجازات می‌پردازیم و آنگاه تحلیل‌های لازم را در این زمینه ارائه خواهیم کرد.

3. قتل اسماعیل‌خان رئیس انبار غله

قتل برای جوخة ترور، به منزله بیانیة اعلام موجودیت به شمار می‌رفت، به همین دلیل حتماً باید کسی را می‌کشتند. اعضای کمیته مجازات میرزااسماعیل‌خان، رئیس انبار غله را برای اعلام موجودیت خود انتخاب کردند. اسماعیل‌خان در دستگاه مرنارد بلژیکی، ریاست مالیة سیستان را عهده‌دار بود، میگویند وقتی به تهران بازگشت ثروت هنگفتی با خود به همراه آورد.⁽¹⁾وقتی وثوق‌الدوله برای بار نخست به ریاست‌وزرایی رسید، اسماعیل‌خان از سوی مشارالملک وزیر وقت مالیه ریاست انبار گندم را عهده‌دار گردید. مشارالملک به شدت مورد نفرت روزنامة ستارة ایران و مدیر آن کمال‌السلطان صبا قرار داشت. ستارة ایران به شدت علیه مشارالملک تبلیغ می‌کرد. اسماعیل‌خان از محشورین و نزدیکان وثوق به شمار میآمد، میگفتند با سفارت بریتانیا رفت‌و‌آمد دارد و به طور مشخص با چرچیل دبیر شرقی سفارت بریتانیا رفاقت و روابط خانوادگی برقرار نموده است. اینها همه بهانه بود، به واقع اسماعیل‌خان قربانی قحطی دوره جنگ اوّل جهانی شد. به عبارت بهتر قتل

اسماعیل‌خان در آن شرایط مرگ و میر ناشی از گرسنگی هیچ واکنش خاصی را به طرفداری از او در تودههای مردم باعث نشد، بلکه کسانی که از عمق ماجرا خبر نداشتند، از این قضیه خوشحال هم شدند.

واقعیت امر این است که گروه ضدتشکیلی و برخی دیگر آن‌قدر علیه وثوق تبلیغات کرده بودند که کمتر کسی به واقعیت امر توجه می‌کرد. کسانی که خارج از مرکز بودند به شدت تحت‌تأثیر این تبلیغات واقع می‌شدند. بنا به روایتی که در تهران به تواتر شنیده می‌شد، وثوق انسانی است که به هر حال می‌تواند کاری را که به عهده می‌گیرد انجام دهد. دومین مسئله در مورد مرنارد بود، «مرنارد هم مالیه ایران را مالیه کرد و خیلی خوبتر از آن می‌شد که بود، نگذاشتند و فقط برای آنکه جلوی دخل و رشوه را گرفته بود و نمی‌گذاشت مال دولت را به عناوین مختلفه اجزا و غیر اجزا بخورند این باعث کینه و عداوت جماعتی شده. آن بود که آن‌قدر بد گفتند و بد نوشتند تا برای همه‌کس شبهه حاصل شد و تحقیق و رسیدگی نکرده عزلش نمودند.»⁽¹⁾

ابتدا قرار بود قائم‌مقام‌الملک رفیع از سوی کمیته مجازات ترور شود. کریم دواتگر گفته بود: «خوب است او [رفیع] را تعقیب نموده، شکاری کرده، زودتر برویم.» منشی‌زاده و ابوالفتح‌زاده بر این باور بودند که «قائم‌مقام‌الملک کارکن روس‌ها و مفسدتر است»، بنابراین باید قتل او را در اولویت قرار داد. جالب است که اینان میخواستند به هر حال فردی را بکشند و برای‌شان فرقی نمیکرد طعمه چه کسی باشد: «کریم گفت چون باید برویم و بی شکار هم خوب نیست اگر قائم‌مقام‌الملک به دست نیامد، اسماعیل‌خان هم خوب است که زودتر کاری انجام داده، برویم. بعد بلند شده که برود، منشی‌زاده و ابوالفتح‌زاده به او گفتند که همان قائم‌مقام‌الملک را تعقیب کنید.»⁽²⁾مشکوة‌الممالک مدعی است، بعد از رفتن کریم به کارهای منشی‌زاده و ابوالفتح‌زاده اعتراض کرده است. به او گفتند کریم و دوستانش واسطه رسانیدن مکاتیب صادره از تهران به جبهه هستند، به همین دلیل «خودشان داوطلب شده‌اند که کاری کرده، بروند و قائم‌مقام‌الملک چون رسماً خادم روس‌ها و

خائن به وطن است، این قصد را نموده‌اند.» مشکوة‌الممالک میگوید به طور کلی این اعمال را تقبیح کرده اما دو روز بعد شنیده که رئیس انبار غله را به قتل رسانیده‌اند.

قتل اسماعیل‌خان رئیس انبار غله به این دلیل صورت گرفت که گفته میشد در آن شرایط قحطی و گرسنگی و فقر و افلاس عمومی توده‌های مردم به ویژه در تهران، مقادیر فراوانی غله به سربازان انگلیسی و هواداران بریتانیا رسانیده است، اتهامی که هرگز اثبات نشد. وقتی هم او را به قتل رسانیدند، چند شبنامه تهیه کردند و آنها را برای هیأت دولت، ادارة کل نظمیه و میرزاباقرخان پدر کمیسر تأمینات نظمیه ارسال نمودند و در آن توضیح دادند که قتل رئیس انبار غله به دست کمیتة مجازات صورت گرفته است.⁽¹⁾میرزاباقرخان حاضر نشد پروندة قتل را بررسی کند و آن را مورد پیگیری قرار دهد، زیرا با کمیتة مجازات و دست‌های پشت پرده هدایت‌کننده آن مرتبط بود. بالاخره هم او به دلیل همکاری با کمیتة مجازات از منصب خود معزول شد، توضیح اینکه بعداً ابتدا او را دستگیر نمودند ولی به دلیل تهدیدات کمیته رهایش ساختند. هنگامی که بعداً بار دیگر این اشخاص دستگیر شدند، میرزاباقرخان هم مجدداً بازداشت گردید. او به گزارش روزنامه‌ها از اعضای منفصل نظمیه بود که همراه با حاجی بابا نام تبریزی که او هم عضو نظمیه بود، به اتفاق ناصر خلوت توسط نظمیه جلب و توقیف گردید. گزارش می‌شد که علاوه بر افراد مذکور، عده‌ای دیگر هم بازداشت شدند. در آن زمان هنوز علت توقیف این افراد به درستی معلوم نبود.⁽²⁾به عبارت بهتر کسی از انگیزه‌ها و علت قتل میرزااسماعیل‌خان مطلع نبود و کمیتة مجازات هم اعلانی صادر ننموده بود.

اما معلوم بود دلیل قتل صرفاً مسائل شخصی نبوده و انگیزه‌های آن فراتر از یک کینه‌جویی معمولی است. میرزاباقرخان پدر که گفتیم نخستین مأمور رسیدگی به پروندة سران کمیتة مجازات بود، محرمانه به عبدالله‌خان بهرامی رئیس اداره تأمینات پیام داد قتل اسماعیل‌خان رئیس انبار غله جنبة سیاسی دارد و یک قتل شخصی

نیست. او توضیح داد این قتل توسط مخالفین وثوق‌الدوله به‌عمل آمده است و به بهرامی توصیه کرد در کشف ماهیت آن جدیت نکند و در این امر مداخله ننماید.⁽¹⁾بعدها معلوم شد کمیتة مجازات به کمال‌الوزاره رئیس اداره مالیات‌های مستقیم وزارت مالیه وعده داده بود به محض به دست گرفتن قدرت، او را به جای اسماعیل خان، رئیس انبار غله خواهند کرد.⁽²⁾

سکوت نظمیه و توان کمیته در مرعوب ساختن مقامات دولتی، تروریست‌ها را جری‌تر ساخت. بعد از قتل میرزااسماعیل خان، شورای کمیته تصمیمی خطیر اتخاذ کرد. آنان تصمیم گرفتند وثوق‌الدوله رئیس‌الوزرا را به قتل رسانند، برای این کار ابوالفتح‌زاده را معین کردند که خود فرماندهی عملیات کمیته را به دست داشت.⁽³⁾این عملیات البته هرگز اجرا نشد، اما صرف همین تصمیم‌گیری نشان می‌داد اهداف کمیته بسیار فراتر از آن چیزی است که تصوّر می‌رود. در همین حال کمیته اعضای جدیدی را جذب کرد: دو تن از اینان علی‌اکبر قاضی ارداقی و عمادالکتاب بودند که توسط کریم دواتگر به گروه توطئه‌گر ملحق شدند. عمادالکتاب درست زمانی که اسماعیل‌خان رئیس انبار غله به قتل رسید، به عضویت شورای کمیتة مجازات برگزیده شد. در آن ایام تصمیم بر این بود که کلیه اعضای کمیته مبلغی به تشکیلات کمک کنند. قاضی ارداقی شخصی پولدار نبود، به همین دلیل او را از پرداخت کمک نقدی معاف کردند. به قول شخص ارداقی او ماهیانه پنجاه تومان درآمد داشت و این مبلغ به زحمت کفاف مخارجش را میداد. اما عمادالکتاب ماهی هفتاد الی هشتاد تومان به کمیته پرداخت می‌کرد.⁽⁴⁾

5. کریم دواتگر؛ قربانی مخالفت با ضدتشکیلی

وقتی اسماعیل‌خان به قتل رسید، چند حادثه روی داد که به قیمت قتل کریم دواتگر تمام شد. در درجة نخست او در حالت مستی اسرار کمیته را فاش می‌ساخت، دوم

اینکه بدون مشورت با سران کمیته عده‌ای را به عضویت کمیته درآورد و رهبران را در برابر کار انجام شده قرار داد. سوم اینکه کریم که می‌دانست رهبران کمیته یعنی منشی‌زاده و ابوالفتح‌زاده از کسانی پول دریافت می‌دارند، سطح انتظار خود را بالا برد. او از اینان همیشه پول تقاضا می‌کرد و با آنکه در مراحل اوّلیه پول‌هایی به او پرداختند، اما کریم حاضر نبود عقب‌نشینی کند. ظاهر امر این است که در درجة نخست بین رهبران کمیته در مورد قتل رئیس انبار غله اختلاف بروز کرد.

مشکوة‌الممالک مدعی است، بعد از قتل به منزل منشی‌زاده رفته و گفته است اینکار «مبادا از طرف کریم دیوانه شده باشد.» او آشنایی منشی‌زاده و ابوالفتح‌زاده را با کریم نکوهید. دو روز بعد منشی‌زاده، مشکوة‌الممالک را ملاقات کرد. او گفت کریم قتل اسماعیل‌خان را انکار کرده است، به قول او «این بد جنس میخواهد ما را آلت کرده، از ما پولی بگیرد و بعضی عملیات را به اغراض دیگران اجرا نماید. تصوّر میکنیم این شخص محرکی غیر از ماها داشته باشد و به این کارها مشغول میشود و طفره از رفتن [به جبهه] می‌زند و هم‌خیال شدن با این اشخاص نتیجة خوبی ندارد.»⁽¹⁾اینکه کمیته آلت فعل دیگران واقع شده بود امری است که در منابع گوناگون از آن سخن به میان آمده است، اما مهم این است که این دیگران چه کسانی هستند؟ نکته دوّم این است که منشی‌زاده ظاهراً سخن کریم را که مسئولیت قتل را نمی‌پذیرفت، باور نمی‌کرد. اما تحولات بعدی نشان داد حق با کریم بوده است؛ او رشید‌السلطان را برای قتل رئیس انبار غله بدون اجازه رهبران اجیر کرده بود.

کریم در زمرة آن دسته از افرادی بود که فقط برای پول گرفتن کار می‌کرد، رشید‌السلطان هم در زمرة افرادی بود که به دلایل مالی دست به اعمال جنایتکارانه می‌زد. این‌که کریم سخن منشی‌زاده را باور نمی‌کرد، ریشه در این واقعیت داشت که او می‌دانست رهبران کمیته از رجال متمول پول دریافت می‌دارند، حداقل بعد از قتل‌های اوّلیه این راز از پرده برون افتاده بود. عبدالله‌خان بهرامی که در زمان دستگیری سران کمیتة مجازات ریاست تأمینات نظمیه تهران را بر عهده داشت نقل میکند کمیتة مجازات به طور خاص در اواخر دورة فعالیت خود دچار مضیقة مالی

شده بود. اینان یک عده از «مجاهدین گرسنه را که از مهاجرت برگشته بودند»، دور خود جمع می‌کردند و حتی وسایل نگهداری اینان را هم نداشتند. سران کمیته با توجه به این امر، شروع به زورستانی و باج‌گیری از رجال کشور نمودند؛ البته ظاهراً در عین حال از کسانی که آنان را در زمرة آزادیخواهان میدانستند مختصری اعانه دریافت میداشتند.⁽¹⁾اینکه کمیتة مجازات تلاش میکرد با ایجاد جو رعب و وحشت از رجال کشور «باج» دریافت کند، نکتهای است که در اعترافات عمادالکتاب هم به آن اشارت رفته است. او میگوید کمیته میخواست از سران کشور باج دریافت کند، اما با تمام تلاش و کوشش نتوانستند از مشیراعظم، مجدالسلطنه و یمین‌ا‌لملک مبلغی دریافت کنند.⁽²⁾به یاد آوریم کمال‌السلطان صبا مدیر روزنامة ستارة ایران، همین اشخاص را به نام مورد حمله قرار داد و از قتل اسماعیل‌خان رئیس انبار غله به نوعی ابراز خشنودی کرد.

روایت منشی‌زاده با این روایت تفاوت دارد. به گفته او کریم دواتگر بعد از مراجعت از جبهه با وساطت ابوالفتح‌زاده با او آشنا شده است. به گفته او کریم پذیرفت که «مورد استفاده» آنان قرار گیرد. آنان به نام «حفظ مصالح و منافع کشور و ترقی و تعالی ایران» کمیتهای تشکیل دادند تا قدرت «خائنین و بیگانه‌پرستان» را از کشور قطع کنند. کریم گفت هرگاه ماهی صدتومان به او دهند، او میتواند سه تن از دوستان مورد اعتماد خود را انتخاب کند تا دستورات کمیته را اجرا نمایند.⁽³⁾

طبق اظهارات مشکوةالممالک به نقل از منشی‌زاده یکی از کارهای کریم این بود که سلاح‌هایی را که منشی‌زاده تهیه میکرد به جبهه میبرد. منشی‌زاده بعد از قتل اسماعیل‌خان، حتی به کریم گفت حاضر است سلاح‌های داده شده را به خود او بدهد اما او از سر آنان دست بردارد. به هر حال منشی‌زاده پس از اینکه کریم برخلاف قولی که داده بود، بعد از قتل اسماعیل‌خان حاضر نشد به جبهه رود و به هم‌مسلکان خبر تشکیل کمیته را برساند و هر روز از کمیتة مجازات پول طلب میکرد؛ درصدد برآمد او را از سر راه بردارد. منشی‌زاده باز هم گفت آنان نه پولی

دارند که به کریم بدهند و «نه به اعمال خودسرانه او که شاید هم از طرف غیر، دستور باشد» مایلند. منشی‌زاده باز هم این بار گفت باید کاری کرد که کریم به دنبال کار خود رود. کریم میخواست عماد و ارداقی که خود جذب کرده بود، بین او و منشی‌زاده آشتی برقرار نمایند. هیچکس نمیدانست در اعماق قلب این مرد چه میگذرد؛ به همین سیاق کسی نمیدانست او چرا اسرار کمیته را لو میدهد؟⁽¹⁾

به عبارت بهتر نوعی سوءظن بین کریم و منشی‌زاده وجود داشت. کریم تصور میکرد پشت سر فعالیت‌های کمیته کسانی هستند که آن را حمایت مالی میکنند، به ظن او منشی‌زاده پولها را اغلب خود برمی‌داشت اما او را که عملیات اصلی را انجام می‌داد با اندکی وجه سرکیسه می‌کرد. بالاخره جلسه‌ای در منزل مشکوة‌الممالک تشکیل شد، در این جلسه منشی‌زاده، ابوالفتح‌زاده، عمادالکتاب، قاضی ارداقی و کریم هم حضور داشتند. حاضرین از کریم خواستند به دلیل کاری که انجام داده است، یعنی ارتکاب قتل؛ باید فوراً از تهران خارج گردد. کریم نه تنها از اجرای این دستور استنکاف ورزید، بلکه کار خود را به بهادرالسلطنه و عده‌ای دیگر هم توضیح داد؛ یعنی گفت قاتل اصلی رشیدالسلطان است. بهواقع این نخستین جلسه‌ای بود که عماد و ارداقی با سران کمیتة مجازات داشتند، واسطه این کار هم البته کریم بود. کریم به عمد راز کمیته را به ارداقی، عمادالکتاب و بهادرالسلطنه توضیح داد. او تصوّر می‌کرد اگر عده‌ای از این موضوع مطلع باشند، رهبران کمیته از قتل او منصرف خواهند شد. به عبارت بهتر کریم پرده‌دری از اسرار کمیته را تنها ضامن بقای جان خود ارزیابی می‌کرد.

به هر حال منشی‌زاده وجهی برای او فراهم آورد، از مشکوة‌الممالک هم خواست مقداری به آن بیفزاید تا «بلکه از شر این پسرة طماع شهوی بی‌مغز» خود را خلاص نماید.⁽²⁾جالب اینکه کریم به مشکوة‌الممالک گفته بود عدل‌الملک را دیده و او شغلی در ژاندارمری برایش یافته است، اما رفقایش نمیگذاشتند او به سر این کار رود. حق‌السکوت‌ستانی کریم ادامه یافت، بالاخره قاضی ارداقی و میرزامحمدحسین عمادالکتاب خوشنویس که کریم برای حفظ جان خود آنها را وارد کمیته کرده بود،

نتوانستند او را قانع سازند که دست از اقدامات جنون‌آمیز خود بردارد. اینان رأی دادند او باید کشته شود. نکتة مهم در ارتباط با قتل کریم، اطلاع و دخالت سیدمحمد کمره‌ای در آن است. کمرهای خطاب به منشی‌زاده میگفت امثال کریم را باید با پول نگاه داشت، اگر پولی در بساط نباشد او را نمیتوان حفظ کرد. کمره‌ای رازی را برملا می‌کند که برای شناخت تاریخ تحولات این زمان واجد اهمیت بسیار است. بنابر خاطرات او، کریم دواتگر، او و سایر اعضای گروه ضدتشکیلی را واداشته بود تا تشکیلات حزب دمکرات را دوباره راه‌اندازی نمایند. به نظر کمره‌ای در آن شرایط راه اندازی تشکیلات حزب دمکرات کاری بود نسنجیده: «اگر تشکیلات بدهیم شاید [به دلیل]⁽¹⁾عملیات مملکت خراب کن کمیته چپ‌ها کاسه و کوزه را گردن ما بشکنند و دولت آن فسادها را به اینکه شماها با آن‌ها مربوط هستید از ما انتقام بکشد.» منظور از آن فسادها چیست؟ چه اقدام مملکت خراب کنی انجام شده بود؟ اصلاً این کمیته چپ‌ها که مورخ‌الدوله و کمره‌ای از آن یاد می‌کنند متشکل از چه نیروهایی بود؟ پاسخ این سئوالات در کتاب خاطرات کمره‌ای و مورخ‌الدوله مشخص نیست.

با این وصف کریم، کمره‌ای را زیر فشار قرار داد تا تشکیلات حزب را بار دیگر سر و سامان دهد و مانع از تداوم تشتت در این حزب گردد. این ملاقات شب پنج‌شنبه یازدهم رجب 1335 مطابق با سیزدهم فروردین 1296 روی داد. صبح روز بعد کریم دواتگر باز هم به ملاقات کمرهای آمد. او تهدید کرد اگر وی همچنان مانع تشکیل فرقه شود، موجی از افشاگری علیه او در مطبوعات به راه خواهد انداخت و اعضای فرقه او را بایکوت خواهند کرد. این بار کریم از کمیته چپ‌های روسیه گفت که به تهران آمده و خواستار همکاری او شده‌اند، همان مطلبی که به مورخ‌الدوله هم گفته بود و ما پیش‌تر به آن اشاره کردیم. کمرهای از برخورد کریم با خود افسرده شد، او نوشت: «اخلاق ما خیلی بد است و فقط لباس دمکراسی را پوشیده‌ایم.»⁽²⁾

بعدها عدل‌الملک دادگر که با کمیته مرتبط بود، به دنبال دور دوم دستگیری

اعضای این تشکیلات در کابینة وثوق به سال 1297، توضیح داد از تشکیل کمیتة مجازات خبر نداشته؛ کریم دواتگر اصرار کرده به او مأموریتی بدهند تا به خارج رود و گفته است: «وقت رفتن بعضی اسرار خیلی بزرگ میگویم.» عدل‌الملک می‌گوید وقتی کمیته شروع به عملیات کرد، تازه او دانسته عمادالکتاب و قاضی ارداقی هم با آن مرتبطند. خود عمادالکتاب در بازجوییهای خویش در نظمیه توضیح داد کریم دواتگر با او و قاضی ارداقی جلسهای تشکیل داد، او تأسیس کمیته را برای اینان افشا کرد و از آن دو تن خواست برای کمک به این تشکیلات تلاش نمایند. به روایت او، کریم بسیار بدلحن سخن گفت و در پاسخ ارداقی که گفته بود نمیتواند وارد تشکیلاتی شود که از ماهیت آن اطلاعی ندارد، شروع به پرخاش کرد.⁽¹⁾

در این دوره روابط کریم و عدل‌الملک به اندازه‌ای صمیمانه بود که حتی عده‌ای بعدها گمان بردند او نویسندة اعلامیه‌های کمیتة مجازات است. شاید هم این‌گونه بوده باشد، اما عدل‌الملک به شدت در برابر کسانی که فکر می‌کردند او اعلامیه‌های کمیته را می‌نویسد، واکنش نشان داد: «یک روز قاضی [ارداقی] در خیابان به من رسید و گفت واقعاً عجب قلمی دارید و این بیان‌نامه کمیتة مجازات را که شب مهتاب است خوب نوشته‌اید.⁽²⁾من خُلقم تنگ شده و گفتم تو ریقو میخواهی به من رنگ بزنی و مرا به کار خودت تهدید نمایی و رد گم کنی؟ یکی دو مرتبه هم عماد و قاضی دیدند که کریم آمده بود و با من در وزارت داخله خلوت کرده بود، آنها همچه حدس زدند که به من مطالب را گفته.»⁽³⁾مطالب این گزارش واضح است، کریم دواتگر از عدل‌الملک معاون وزارت داخله که ظاهراً جزو تیم وثوق بوده می‌خواهد به او شغلی در خارج کشور بدهند و آنگاه او هم اسرار مهمی در اختیار او قرار خواهد داد. دیگر اینکه به دلیل تماس عدل‌الملک با کریم، افرادی مثل قاضی ارداقی تصوّر می‌کردند بیانیه‌های کمیته را که بعداً منتشر شد، او می‌نویسد. شاید به واسطه تماس‌های او با کریم و اینکه احتمالاً او را برای وثوق خریده بود، می‌خواستند به این شکل از این عدل‌الملک حق‌السکوت بگیرند، اما وی به شدت با

آنان برخورد کرد. نکته مهم‌تر این است که قاضی و عماد تصوّر می‌کردند کریم به دلیل ارتباطات خود با او و حتی تشکیل جلسه در وزارت داخله؛ اسرار کمیته را به گروه تشکیلی لو داده است. به یاد آوریم در این زمان هنوز وثوق‌الدوله ریاست‌وزرایی را به عهده داشت. می‌توان تصوّر کرد که گروه وثوق توسط عدل‌الملک، گروه تشکیلی را واسطه قرار داده بودند تا کریم را وادارد که سیدمحمد کمره‌ای را مجبور به تمکین از اراده وثوق کند و گروه ضدتشکیلی را منحل سازد. باز هم پذیرفتنی است که کریم بابت این تهدیدات مبلغ بیشتری پول دریافت کرده باشد، او هم درست سراغ کمره‌ای رفت و در طول کمتر از یک شبانه‌روز، دو بار او را تهدید کرد و از وی خواست مانع تشکیل مجدد حزب دمکرات نشود. این تهدید به بهای جان او تمام شد، بنابراین درست‌تر این است که قتل کریم نه به دلایلی که تاکنون در برخی منابع آمده است، بلکه به دلیلی دیگر صورت گرفت. این دلیل تحت فشار قرار دادن کمره‌ای برای انحلال گروه ضدتشکیلی‌اش بوده است.

صبح روز جمعه دوازدهم رجب سال 1335، یعنی حدود بیست و چهار ساعت بعد از ملاقات کریم با کمره‌ای، خبر رسید او به قتل رسیده است. آن روز یعنی سوّم آوریل 1917 مطابق با 14 فروردین 1296 طبق گزارش کمیساریای نمرة چهار سنگلج، کریم دواتگر در مجاورت کلیسای ارامنه به قتل رسید. روز بعد رشید‌السلطان، سیدمرتضی و میرزاعبدالحسین ساعت‌ساز که مظنون به دست داشتن در توطئه بودند دستگیر شدند، اینان به قتل رئیس انبار غله و کریم دواتگر اعتراف کردند. با این وصف کمیسری مدعی شد اینان از نشانی کمیته و اعضای آن اطلاع دقیقی به پلیس ندادند و این موضوع که دستور قتل را چه افرادی صادر کرده‌اند، مبهم مانده است. این ظاهر ماجراست، به واقع قاتلین به پشتگرمی عوامل ضدتشکیلی و کمیتة مجازات در وزارت داخله، نظمیه و عدلیه مرتکب این جنایت شده بودند، به صراحت به قتل اعتراف نمودند، بازجویان هم از خود آنان بودند، به همین دلیل با وصف محرز بودن بزه انتسابی و وقوع جنایت توسط افراد دستگیر شده؛ اندکی بعد آنان را آزاد کردند.

کمرهای خطاب به میرزامحسن نجم‌آبادی که خبر قتل کریم را آورده بود اظهار داشت: «دیروز همین اوقات آمد و مرا از طرف تشکیلیون امر به ورود به تشکیلات نمود، ابا نمودم. مرا تهدید سخت نمود. واقعاً خیلی تعجب نمودم. اگر مرشد بودم یا

حقه‌باز، از کشته شدن کریم ادعای تقرب به خدا مینمودم.»⁽¹⁾

این موضوع دلیلی است بر اینکه افرادی مثل کمرهای نه تنها با کمیتة مجازات بی ارتباط نبودند، بلکه خط‌مشی اصلی عملیات آن را اعضای این گروه ترسیم می‌نمودند. حوادث بعدی نشان داد این داوری تا چه اندازه مقرون به صحت است. کریم کشته شد، چندی بعد رشید‌السلطان و سیدمرتضی به اتهام مشارکت در قتل دستگیر شدند و در نظمیه بازداشت گردیدند. ترتیب ترور کریم را خود منشی‌زاده داده بود. تلاش شد تا اینان آزاد شوند، وقتی کار آزاد‌سازی این دو به نتیجه نرسید، رسماً کمیته را به مردم معرفی نمودند و مهری هم برای آن ساختند. از این به بعد بود که نام کمیتة مجازات بر سر زبان‌ها افتاد.

این ایام روزهایی به غایت تعیین‌کننده به شمار میآمد، از سویی حوادث این روزها در هالهای از ابهام پوشیده است. درست در ایام عملیات کمیتة مجازات و دعوای تشکیلی و ضدتشکیلی و دقیقاً روز بعد از قتل کریم دواتگر، جلسهای در منزل شاهزاده شیخ‌الرئیس قاجار تشکیل شد. در این جلسه که اعضای لژ بیداری ایران حضور داشتند، سخن از ضرورت استقرار نظام جمهوری در ایران به میان آمد. عدهای میگفتند کشور در حال هرج و مرج است، باید از این فرصت استفاده کرد و جمهوری اعلان نمود. شیخ‌الرئیس از این امر استقبال نمود، کاندیدای ریاست جمهوری او ناصرالملک بود. درست در همین ضمن فردی از سفارت انگلستان به نزد شیخ‌الرئیس آمد، به قول کمرهای قاصد بستهای به او داد که احتمالاً اسکناس بود. شیخ‌الرئیس از مسئولین سفارت بریتانیا تشکر کرد و پاسخ تبریک عید آنها را هم گفت.⁽²⁾

6. عبدالله‌خان بهرامی و کمیتة مجازات

وقتی اعضای کمیتة مجازات مورد سوءظن واقع شدند، دولت علاءالسلطنه، عبدالله‌خان بهرامی را از رشت احضار کرد و به او ریاست تأمینات تهران را داد تا مظنونین را تحت تعقیب قرار دهد و آنان را به جزای اعمال خود برساند. برخی از

مطبوعات نسبت به ورود بهرامی ابراز شادمانی کردند، اینکه رئیس نظمیه او را به ریاست تأمینات منصوب کرده به فال نیک گرفته شد، او را وجودی صالح و فعال معرفی کردند، خلاصه نوعی امیدواری به حل و فصل سریع قضایا وجود داشت.⁽¹⁾خود بهرامی نقل میکند که وستداهل به او بسیار امید بسته بود تا بلکه «این دسته آدمکش» را دستگیر کند و به سزای عمل خود برساند،⁽²⁾سیر تحولات نشان داد این انتظار تا چه میزان بیهوده است. به‌واقع عبدالله‌خان بهرامی با عملیات کمیتة مجازات به ضرس قاطع همدلی نشان میداد. به همین دلیل وقتی او به منصب ریاست تأمینات تهران نایل آمد؛ سران کمیته او را به خانه ابوالفتح‌زاده دعوت کردند. در ملاقاتی که بین او و منشی‌زاده و ابوالفتح‌زاده اتفاق افتاد و واسطة آن مردی بود به نام حاجی باباخان اردبیلی، آنان تشکیلات خود را برای وی شرح دادند و به‌واقع همه چیز را با او در میان نهادند، بهرامی بعد از این ملاقات از شغل خود استعفا داد. مورخ‌الدوله سپهر که خود در زمرة بازداشت‌شدگان بود، نقل میکند کمیته در تلاش بود تا احسان‌الله‌خان و حاجی علی‌اصغر تبریزی دو تن از متهمین را آزاد کند. او مینویسد: «از جمله حاجی باباخان اردبیلی از مردان بی‌باک آذربایجان مستقیماً با عبدالله‌خان بهرامی وارد مذاکره شد، مأموریت خود را از طرف کمیته ابلاغ و آزادی دستگیر‌شدگان را خواستار و نتیجه اینکه در روز 27 رمضان 1335 مرخص گردیدند.»⁽³⁾جالب اینکه خود بهرامی به این موضوع اعتراف و اقرار دارد؛ او نقل میکند بعد از ملاقات با سران کمیتة مجازات، فردای آن روز به نزد میرزاباقرخان پدر رفته و گفته است در پرونده بازداشت‌شدگان «ما دلایل محکمی نداریم.» او اظهار عقیده کرد که آنان را فعلاً رها نمایند، «میرزا باقرخان مترصد چنین دستوری بود، همان روز آنها را از محبس آزاد ساخت.»⁽⁴⁾

روایتی دیگر هم وجود دارد که البته در اصل ماجرا تغییری ایجاد نمی‌کند، وقتی قاتلین کریم دواتگر را دستگیر نمودند، میرزاباقرخان پدر مسئول بازجویی آنان بود.

سران کمیته برای روشن کردن ذهن وی، نامهای به توسط مشکوة‌الممالک مستقیماً برای پدر ارسال نمودند و علی‌القاعده او را از ادامه پی‌گیری موضوع برحذر داشتند. میرزاباقر‌خان به هنگام اطلاع از موضوع، تلاشی پی‌گیر برای رهایی محبوسین و قاتلین کریم دواتگر آغاز کرد، او توانست زندانیان را از حبس نظمیه رهایی بخشد.⁽¹⁾به این شکل بود که جنایات کمیتة مجازات تداوم یافت. پس یکی از عوامل اصلی آزادی محبوسین، عبدالله‌خان بهرامی بود که در این زمان ریاست تأمینات نظمیه را بر عهده داشت.

نکته مهم این است که همین بهرامی که از بازجویی سران کمیتة مجازات استنکاف ورزید، اندکی بعد به ریاست نظمیه آذربایجان یعنی یکی از مهم‌ترین کانون‌های بحرانی کشور اعزام شد. این حادثه مقارن بود با اعلام صوری انحلال گروه ضدتشکیلی و نیز درست در این زمان بود که بیش از چهل روز از بازداشت سران کمیتة مجازات می‌گذشت. وقتی این خبر منتشر شد، برخی از مطبوعات زبان به اعتراض گشودند و از وزارت داخله در مورد کم و کیف موضوع سئوال کردند. به طور مثال زبان آزاد نوشت میرزاعبدالله نامی آن هم با معرفی وستداهل به وزارت داخله و با معرفی این وزارتخانه که مستشارالدوله صادق ریاست آن را بر عهده داشت، به ریاست نظمیه آذربایجان منصوب شده است. این روزنامه نوشت این فرد کاملاً با کمیتة مجازات مرتبط بوده و به آنان بستگی دارد، تازه شخص وستداهل او را به دلیل همکاری با کمیتة مجازات از ریاست تأمینات تهران برکنار کرده بود؛ بعد از انفصال باز هم این فرد علیه شخص وستداهل فعالیت کرده است، حال سئوال این است اگر این اخبار و نیز خبر انتصاب بهرامی به ریاست نظمیة آذربایجان صحت دارد، چرا چنین شخصی را بر جان و مال و ناموس مردم مسلط می‌سازند؟⁽²⁾

وستداهل نه تنها اخبار مزبور را تکذیب نکرد بلکه آن را تأیید هم نمود، عجیب تر اینکه او از کارنامه بهرامی در مورد کمیتة مجازات انتقاد کرد، با این وصف خبر انتصاب او را تأیید نمود:

عبدالله‌خان مشارالیه برای کشف کمیتة مجازات از طرف این جانب مأمور گردیده ولی پس از چندی احساس نمودم آن طوری که باید در کشف کمیتة مجازات جدّیت به عمل نمی‌آورند، به همین جهت به مشارالیه چندی مرخصی داده شده و در همان ایام کمیته کشف شده و چون بر من معلوم شد که او اقدامات لازمه به عمل نیاورده بود او را منفصل نمودم. به موجب مراسلات خصوصی که به این جانب رسیده و بعضی از اعضاء کمیته معرفی شده بودند، صورتی به آقای عبدالله‌خان داده شد که تعقیب نمایند، لیکن مشاهده گردید که در دستگیری و تعقیب آنها اقدامی به عمل نیاورده دیگر عدم اقدام ایشان از ترس بوده یا طرفداری، بنده اطلاعی ندارم، در باب اعزام ایشان هم به نظمیه آذربایجان پیشنهاد این مأموریت از طرف این جانب نشده و اداره نظمیه آذربایجان در تحت اوامر مستقیم وزارت جلیله داخله خواهد بود.⁽¹⁾

نکته جالب این است با اینکه شخص رئیس نظمیه ارتباط عبدالله‌خان بهرامی را با کمیتة مجازات تأیید کرد، اما شخصی با امضای ا. د. م، این ارتباط و همکاری را اتهام دانست و تکذیب نمود. روند استعفای کسانی که با پروندة کمیتة مجازات در ارتباط بودند منحصر به اشخاصی مثل عبدالله‌خان بهرامی نبود، بلکه صدرالاشراف هم از ترس ناگزیر به استعفا شد. صدرالاشراف بعدها زمانی که اعضای کمیتة مجازات دستگیر شده بودند، توضیح داد در زمان اجرای عملیات اعضای کمیته، او رئیس اوّل محاکم استیناف تهران بوده است. در آن زمان او از منصب خود استعفا داد، علت امر را خودش به این شکل توضیح داد: «البته خاطر همه مستحضر است که کناره‌جویی بنده از شغل رسمی خود به واسطه تهدید شدید کمیتة مجازات بود که در آن موقع هیچ عقلی اجازه تردید و توقف در اوامر کمیتة مزبوره را نمی‌داد.» او ادامه داد در آن زمان وی استعفای خود را تقدیم ممتازالدوله وزیر وقت عدلیه نمود، اما وزیر با استعفای او مخالفت کرد. صدرالاشراف توضیح داد علت مخالفت ممتازالدوله با استعفای او این بود که وزیر «مخالف قدرت دولت و مصالح عدلیه» بود؛ صدرالاشراف در توضیح این مطلب صریحاً نوشت «مثل این است که دولت

تصمیمات کمیتة مجازات را تعقیب و رسمیت داده باشد.» ادامه مطلب جالب‌تر است: صدرالاشراف توضیح داد در آن زمان نصیرالدوله معاون وزارت عدلیه به منزل او آمد، مذاکرات مفصلی صورت گرفت و به او قول داد برایش کاری درخور توجه در خراسان دست و پا کند. صدرالاشراف هم پذیرفت اگر با رفتن او به خراسان موافقت شود، موقتاً آن را قبول می‌کند، «ولی پس از آن‌که به فاصله یک روز از مذاکرات مزبوره به بنده رسماً اعلام شد که استعفای سابق شما قبول شد و یقین کردم که مقصود از این مذاکره جز تمهید مقدمه برای استعفای اجباری نبوده، دیگر قبول ریاست استیناف خراسان با این مقدمه اسباب افتخار نیست، سهل است که موجب وهن بنده و پیشرفت نکردن کار عدلیه خراسان است به این جهت قبول این خدمت را نکردم.»⁽¹⁾پیام نامه صدرالاشراف واضح است: نصیرالدوله معاون وزارت عدلیه برای اینکه پروندة کمیته را لاپوشانی کند، به او وعده داد در ازای استعفا از کارش ریاست استیناف خراسان را بپذیرد، در این امر ظاهرسازی کردند، یعنی اینکه ابتدا با استعفای او مخالفت نمودند زیرا باید علت استعفا روشن می‌شد، امّا وقتی به او وعده پستی دیگر دادند، بلافاصله استعفایش را هم قبول و اعلام کردند، یعنی اینکه نامبرده به میل و علاقة خود استعفا کرده و به خراسان رفته است و اجباری در کار نبوده است.

7. قتل متین‌السلطنه و استعفای وثوق‌الدوله

عبدالحمید‌خان متین‌السلطنه فرزند میرعبدالباقی طبیب، مشهور به اعتضاد‌الحُکما و برادر دکتر خلیل‌خان اعلم‌الدوله در تهران به سال 1296 قمری به دنیا آمد. وی که میگفتند نسب به مختار بن ابوعبیده ثقفی میبرد، در مدرسه امریکایی تهران زبان انگلیسی آموخت، به سال 1308 قمری زمانی که حدود سیزده سال داشت، به فرنگ عزیمت کرد، ابتدا به پاریس رفت و بعد در لندن تحصیل حقوق نمود و بعد از نه سال در 1317 به ایران بازگشت. در سن بیست سالگی سمت مترجمی سفارت ایران در استانبول را متقبل شد، به عربی، ترکی، انگلیسی و فرانسه تسلط داشت و تحصیلات خود را در دانشگاه آکسفورد خاتمه داده بود. او بعد از بازگشت به کشور، معاون

رئیس گمرک‌های بنادر خلیج فارس گردید و در عین حال امیرالبحری و ریاست کشتی مشهور پرسپولیس را عهدهدار شد. متین‌السلطنه به واسطه شغل خود در بوشهر اقامت داشت، در همین شهر نخستین نشریة کاریکاتور را با نام طلوع منتشر کرد. انتشار طلوع به سال 1318 اتقاق افتاد، بعد از مدتی او روزنامة مظفری را منتشر کرد. انتشار روزنامة مظفری یک سالی بعد از انتشار طلوع در هفتم شوال 1319 شکل گرفت، بعد از مدتی متین‌السلطنه به تهران رفت و آقامیرزاعلی‌آقا لبیب‌الملک شیرازی تصدی آن را بر عهده گرفت. اندکی بعد از رفتن به تهران، متین‌السلطنه معاون رئیس گمرک‌های خراسان شد. او در این منطقه، شروع به تأسیس مدارس جدید نمود، انجمن‌های خیریه بنا نهاد و خلاصه اقدامات خیرخواهانه انجام داد.⁽¹⁾

روزنامة مظفری اخبار بمبئی و زرتشتیان آن سامان را به خوبی پوشش میداد، در مسافرتی به بمبئی، لبیب چاپخانهای خرید و وارد بوشهر کرد. بعد از انحلال مجلس اول، لبیب به هند رفت. در بمبئی مدبرالممالک هرندی مدیر روزنامة تمدن، با او ملاقات کرد و هر دو به مصر رفتند. آنان وارد منزل حاج‌میرزاعبدالجواد مشکی اصفهانی تاجر اصفهانی شدند، طبق برخی اسناد موجود در مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، عبدالجواد مشکی بهائی بود و با عین‌الملک هویدا پدر امیرعباس هویدا، تماس داشت و بعدها از مداحان رضا‌خان به شمار می‌آمد. لبیب بعد از مصر به مکه رفت، در مکه او یک شماره از روزنامه‌اش را منتشر کرد، این خبر در روزنامة فارسی زبان حکمت چاپ مصر⁽²⁾و نیز روزنامة چهره‌نما⁽³⁾بازتاب یافت. به‌واقع بعد از توقیف و تبعید لبیب‌الملک شیرازی به سال 1332ق نشریه‌اش هم تعطیل گردید، وی به سال 1333 قمری در کربلا، نشریة انتقام را منتشر ساخت. در این نشریه او فتوحات آلمان و عثمانی و شکست انگلیسی‌ها در جنگ اوّل جهانی را پوشش میداد، نیز انتشار نشریاتی به نام حقایق، انتباه و غیرت هم از دیگر اقدامات او در این زمان بود؛ لبیب‌الملک در سال 1337 قمری در کربلا فوت کرد.

متین‌السلطنه در دورة دوم، نماینده مجلس از حوزه انتخابیه خراسان شد، او نه به

دمکرات‌ها وابستگی نشان داد و نه به اعتدالی‌ها، بلکه به تشکیلات مستقلی که نام هیأت مؤتلفه بر خود نهاده بود؛ تعلق داشت. هیأت مؤتلفه تشکیلاتی بود از اعضای مستقل مجلس که برای وحدت رویه، در عین اختلاف دیدگاه این عنوان را بر خود نهاده بودند. متین‌السلطنه بعد از خاتمه مجلس دوم، دو سالی را در خزانهداری گذرانید، سپس روزنامة عصر جدید را بنا نهاد. مشهور بود متین‌السلطنه در دوره وقوع جنگ اوّل جهانی که عدهای از متفقین و عدهای دیگر از دول محور حمایت میکردند، به حمایت از روس و انگلیس میپرداخت. بنا به مندرجات عصر جدید، متین‌السلطنه مثل بسیاری از دیگر رجال آن دوره، سیاستهای روس و انگلیس را به باد انتقاد میگرفت و از این بالاتر اشغال کشور توسط بیگانه را بر نمیتابید و میگفت دولت باید دست از سیاست بی‌طرفی خود به این شکل رایج و در شرایطی که این سیاست نفعی عاید ایران نمی‌کند، بردارد. او شخصی وطن‌فروش نبود، به کشور خود علاقه داشت اما چون مردی بود میانه‌رو و این میانه‌روی در دورة بعد از مشروطه به محافظه‌کاری پهلو میزد، بر این باور بود که تا وقتی دولت به سیاست بیطرفی خود ادامه میدهد، نباید علیه آن سیاست کاری انجام داد. به عبارتی او به فعالیت سیاسی در چارچوب برنامههای دولت‌های وقت باور داشت، هرچند خود با خط‌مشی این دولت‌ها مخالف بود. کسروی که متین‌السلطنه را مردی اندیشمند، آگاه و ایران‌خواه میداند، در قضاوت درباره او مرتکب اشتباه رایج زمان خود شده است:

... در آن هنگام شور و خروش ایران که دودستگی به میان افتاده و دستة انبوهی از آزادیخواهان و دیگران، خواهان پیوستن به آلمان و عثمانی و جنگ با روس بودند و یک دسته همدستی با روس و انگلیس را بهتر دانستند، این [یعنی متین‌السلطنه] از دسته دوّم بوده است و در روزنامة خود هواداری از این اندیشه نشان داده؛ از اینجا مردم او را به هواخواهی روس و انگلیس بدنام گردانیدند.⁽¹⁾

واقعیت هم این است که او را به این عنوان بدنام کردند؛ اگرنه متین‌السلطنه طرفدار سیاستهایی بود که از سوی دولت وقت ترویج میشد؛ اما او نظرات خود را هم بیان میداشت و به طور مشخص از آن نوع بی‌طرفی که کشور را آماج

حملات دشمنان جورواجور کرده بود، به شدت انتقاد مینمود. او می‌گفت این چه بی‌طرفی است که روس و انگلیس و عثمانی و آلمان همزمان بخش‌هایی از کشور را به اشغال خود درآورده‌اند؟ مفهوم بی‌طرفی این است که دولت ایران در برابر قوای متخاصم در چارچوب منافع ملی ایران عمل کند و مانع از بر باد رفتن استقلال کشور شود، اما وقتی هیچ قدرتی این سیاست را به رسمیت نمی‌شناسد و به آن احترام نمی‌نهد، آیا نباید چاره‌ای دیگر اندیشید؟ با این وصف باز هم واقعیت این است که متین‌السلطنه در روزنامة خود اخبار آلمان را بیشتر پوشش میداد، بالاتر آنکه وقتی در اوان جنگ، آلمان‌ها فتوحات نمایان میکردند، او این فتوحات را در روزنامة خود منعکس میساخت و از آن تمجید می‌کرد.

نخستین شمارة روزنامة عصر جدید روز شنبه دوازدهم ذی‌قعده 1332 منتشر شد، این تاریخ مصادف با سوم اکتبر 1914 بود. از شماره چهل و ششم این روزنامه یک پاورقی به ترجمه حبیب‌الله عین‌الملک- پدر امیرعباس هویدا- ترجمه و منتشر شد. در شماره بیست و پنجم مورخه چهارم جمادی‌الاولی 1333 مطابق با بیستم مارس 1915، حبیب‌الله عین‌المک، مطلبی با عنوان «افراد و طبقات هیأت اجتماعیه»، در عصر جدید چاپ کرد.

عصر جدید تا شماره نود و نه منتشر شد و متین‌السلطنه برای شماره صدم، مقالهای به نام «طوطی و طوطی قاضی» نوشته بود، اما نتوانست آن را چاپ کند؛ زیرا در اول شعبان سال 1335 در دفتر خود به دست جوخه ترور کمیتة مجازات به قتل رسید. بعدها اعلم‌الدوله ثقفی برادر متین‌السلطنه این مقاله را در کتابی با عنوان یکصد و پنجاه مقاله منتشر نمود. از متین‌السلطنه چهار فرزند، دو دختر و دو پسر باقی ماند، موقع قتل متین‌السلطنه، کوچکترین فرزند او یک سال و بزرگترینش هشت یا نه سال سن داشت. متین‌السلطنه را در قبرستان ابن‌بابویه دفن نمودند.⁽¹⁾

سابقة اختلاف گردانندگان کمیتة مجازات و متین‌السلطنه قدیمی بود. این اختلافات به واقع قبل از مشروطه شکل گرفت و در دورة مجلس دوّم به اوج خود رسید. متین‌السلطنه در مجلس دوّم به فراکسیون اعتدالی پیوست، او مواضعی نرم

اتخاذ میکرد و به هنگام ماجرای اولتیماتوم در زمرة کسانی بود که میگفت برای ممانعت از حمله روس‌ها به کشور باید بخشی از اولتیماتوم را پذیرفت. او با مورگان شوستر و عملیاتش مخالف بود، می‌گفت باید به این تقاضا که به خدمت شوستر در ایران پایان داده شود؛ گوش کرد و به آن عمل نمود. او با وزیر وقت خارجه یعنی وثوق همسو بود، در آن سوی، افراطی‌ترین جناح‌های مشروطه قرار داشتند که کار را بالاخره به آشوب کشانیدند. تقی‌زاده هم زمانی که در استانبول میزیست، نامهای به شیخ ابراهیم زنجانی ارسال کرد و در آن نوشت «هیأت رئیسه را وجود متین‌السلطنه فاسد کرده؛ بلکه مجلس را و مملکت را نیز.»⁽¹⁾بعد از اولتیماتوم، متین‌السلطنه در خزانهداری به کار مشغول شد، در این مقطع اداره امور خبازخانه‌های تهران به او محول گردید. در باب کارشکنی‌های گروه بحران‌ساز در سر راه متین‌السلطنه پیش‌تر بحث کرده‌ایم، اما اینجا لازم است توضیح دهیم که همان مدت کوتاه تصدی خبازخانه‌های تهران توسط او، بهانه قتلش شد.

با تمام این اوصاف واقعیت امر فراتر از اینهاست: متین‌السلطنه با وجود روحیه محافظه کارانه خاص خود، از پشت پرده تحولات کشور آگاهی داشت. او پیش‌تر مقاله‌ای بس مهم در روزنامة خود نوشت و به طوری که قبلاً در باب آن سخن گفتیم عوامل بحران‌ساز مثل محتشم‌السلطنه و مستشارالدوله را به مردم معرفی کرد. مورخ‌الدوله گمان برده است آن مقاله باعث قتل متین‌السلطنه در این دوره شد، واقعیت امر این است که این بار هم او می‌دانست دست کمیتة مجازات از آستین چه کسانی بیرون می‌آید، پس او را به قتل رسانیدند قبل از اینکه بار دیگر مثل دورة وقوع جنگ و سرایت آن به ایران، دست به افشاگری زند.

بعد از قتل متین‌السلطنه، کمیتة مجازات برای نخستین بار دست به انتشار اعلامیه زد. نخستین بیانیة کمیتة مجازات که بعد از قتل متین‌السلطنه منتشر شد به این شرح بود:

هموطنان! متین‌السلطنه کشته شد در حالیکه با خود بار سنگینی از خیانت و بی‌شرافتی را همراه برد. ما جامعه را از وجود این عنصر بی‌حیثیت پاک کردیم تا سرمشق برای سایر اشخاص خیانت‌پیشه باشد که شاید رویة خود را عوض نمایند.

حقیقتاً کمال سرافکندگی و شرمساری برای ملتی است که پایة مملکت فروشی و جاسوسی و خدمت به اجانب در آن به جایی رسیده است که خود آن عوامل ناپاک هم خوب و هم بد خدمات ایران بر بادده خود را انتقاد میکنند و از همه بدتر این قبیل افراد با افکار شیطانی و پلید خود تمام دستجات و عناصر میهن‌پرست را تخطئه مینمایند. در یک اوضاع و احوال اجتماعی و سیاسی بس حساس (مثل امروز) که ملل دنیا با ملیون‌ها مرد و زن از هستی و استقلال وطن عزیز خود دفاع میکنند، بدبختانه در ایران سرشکسته و آشفته، افراد و اشخاص فقط از طریق جاسوسی، مملکت‌فروشی و خیانت و جنایت پیش میروند و ترقی میکنند و کسانی که جاه‌طلبی و مقام‌دوستی چشمشان را کور کرده است تا میتوانند بیشتر ایران را در قید اسارت و مذلت و بردگی اجانب محصور و مقید میسازند. متأسفانه این اوصاف رذیله که در پیشگاه ملل بزرگ و اجتماعات مترقی علامت کمال پستی و دنائت افراد است، در مملکت ما یکی از بزرگترین موجبات ترقی و افتخار به شمار میرود. هموطنان! عشق به وطن یک موهبت طبیعی و خدادادی است و حتی دیده شده است که حیوانات و چهارپایان نیز بدون توجه به مخاطرات عظیم از مسکن و مأوای خود تا پای جان دفاع کرده‌اند. ما در جلو چشم خود میبینیم که مصادر امور و افرادی که با هزاران حیله و نیرنگ صندلی‌های صدارت و وزارت را به چنگ میآورند، کمترین علاقه به سرنوشت ملت، چگونگی اوضاع و احوال مملکت ندارند. به محض اینکه فردی با تمهید مقدمات یا از طریق سیاسی یا با توسل به جهات مذهبی زمام امور را به دست گرفت، اولین هدف او این است که نقش وطن‌فروشی خود را به خوبی بازی کند. هموطنان! با این ترتیب، ما ناچاریم ملاک لیاقت و حدود ظرفیت و کاربری و کاردانی متصدیان عالی‌رتبه دولت و زمامداران را از مقدار خیانت و وطن‌فروشی آنان به دست آوریم و مدتی است که ما در این زمینه مشغول مطالعه و سنجش هستیم و هر یک از افراد را به خوبی تشخیص دادهایم که با انجام چه نوع خیانت و جاسوسی و با چه دستهایی به مقاصد پلید خود رسیده‌اند.

هموطنان! مجرب‌ترین و پخته‌ترین دیپلمات‌ها در مملکت ما کسانی هستند که به بهترین وجهی بتوانند نظریات جاه‌طلبانه و مغرضانه و خلاف حق و عدالت و

انسانیت مأمورین خارجی و نمایندگان سیاسی دول زورگو و استعمارطلب را اجرا نموده و رضایت خاطر آنها را جلب کنند. این قبیل افراد خود را حتی قهرمان صحنه سیاست و بزرگترین نجات‌دهنده مملکت معرفی میکنند. محل تردید نیست که وجود یک چنین عناصر عاری از شرافت در مملکت و سکوت مرگبار ملت در مقابل این دسته خائن و وطن‌فروش، از لحاظ سیاسی هر روز اوضاع ایران را وخیم‌تر میکند و از لحاظ اجتماعی نیز به شماره و تعداد وطن‌فروشان و جاسوسان میافزاید. هموطنان! ساعت کار و عمل فرارسیده است؛ نباید بیش از این اجازه داد که جاسوسان و وطن‌فروشان ذلت و سرافکندگی مادر وطن را فراهم ساخته و آن را در ذلت و عذاب غوطه‌ور سازند. اعضای کمیتة مجازات به یاری خداوند متعال تصمیم به فداکاری عظیمی گرفته‌اند. سعی خواهند کرد برای رهایی هموطنان عزیز از بدبختی و مذلت با خطر و ناکامی و بدبختی رو‌برو شده و حتی جان خود را در این راه فدا نمایند. به این جهت به نام خدای ایران و در راه تأمین سعادت و خوشبختی افراد ملت، ما دست به کار شدیم و با اولین تیر انتقام، کمیتة مجازات میرزااسماعیل‌خان اولین اکتور تأتر وطن‌فروشی و جاسوسی و خیانت به خاک و خون درغلتید؛ زیرا این مرد انبار غله پایتخت را به عهده داشت و به دستور اجانب و به‌منظور تأمین نظریات جاه‌طلبانة خود، با ایجاد قحطی مصنوعی در تهران باعث مرگ و میر عدهای از اهالی پایتخت شد پس لازم بود که به سزای عمل پست خود برسد و نقشة خائنانه‌اش با خود او در دل خاک مدفون گردد و نتواند خوشبختی و سعادت خود را در مذلت و بیچارگی و استیصال هموطنان و قدرت و شوکت اجانب ببیند. اکنون برای دومین بار مأموریت خود را اجرا کرده‌اند. کمیتة مجازات با هیچ یک از دستجات سیاسی داخلی و خارجی ارتباطی ندارد⁽¹⁾و اولین تشکیلات در ایران است که با یک پروگرام صحیح و مقدس دور از تمام اغراض و نظریات شخصی شروع به کار و عمل کرده است. کمیتة مجازات تنها هدفش از بین بردن خائنین و جاسوس‌ها و خدمتگذاران دستگاه‌های خارجی

است، بدون اینکه به شخصیت و مقام و دسته‌بندی آنها توجه داشته باشد. کمیتة مجازات مصمم است انتقام خون بی‌گناهان مملکت را از خائنین و عمال خارجی و جاسوس‌ها بازستاند و باید همه مردم اصلاح‌طلب و علاقه‌مند به بقای ایران عزیز این کمیته را به مثابة دستی که از آستین منتقم حقیقی بیرون آورده تا ریشة جاسوسی و وطن‌فروشی را از ایران بکند، تلقی نماید. کمیتة مجازات از عموم هم‌وطنان درخواست میکند که خیانت‌کاران را در هر لباس و شغلی که میباشند، معرفی نمایند. در پایان، کمیتة مجازات با صدای بلند این جمله آسمانی و ملکوتی را به گوش خیانتکاران فرومی‌خواند:

سرزمینی که محل سکونت و آقایی ایرانیان با فر و افتخار بوده، بیش از این نباید مرکز جاسوسی و خیانت مشتی عناصر پلید باشد.⁽¹⁾هرگاه شما نمیخواهید به مادر و فرزندان و همسر خود رحم نمایید، بدانید در قرن بیستم دیگر نمیشود به خیانت و جاسوسی ادامه داد. در این قرن، جاسوسی و بی‌شرافتی و وطن‌فروشی به اجانب محکوم به مرگ و زوال است.

کمیتة مرکزی مجازات.⁽²⁾

وقتی متین‌السلطنه به قتل رسید، عین‌السلطنه که آن هنگام در تهران اقامت داشت نوشت: «این آدم انگلوفیل بود، وکیل در دوره دوّم بود. بعد مرنارد نانواخانه طهران را به او داد. هفتاد هزار تومان از نانواخانه خورد رفت فرنگستان.»⁽³⁾این ادعاها هیچ‌گاه اثبات نشد، اگر منظور از کسی که هفتاد هزار تومان را حیف و میل کرد و به فرنگ رفت، متین‌السلطنه باشد، این سخن دروغ است؛ زیرا او هرگز از زمانی که وارد ایران شد تا آن زمان به خارج کشور نرفت. به هر روی، وقتی تروریست‌ها توانستند این قتل را انجام دهند، جری‌تر شدند.

این بار وثوق دانست که هدف اصلی کمیته قتل اوست، وی روز یکشنبه پنجم شعبان سال 1335 مطابق با 26 مه 1917 یعنی درست چهار روز بعد از قتل

متین‌السلطنه، هیأت دولت را در منزل خود دعوت کرد و اطلاع داد تصمیم گرفته است استعفا نماید. روز هفتم آن ماه، شاه استعفای وثوق را پذیرفت. به قول مستشارالدوله پس از این قتل‌ها، رعب و وحشت عمومی سراسر تهران و رجال و دیوانسالاران شهر را در خود فروبرد، وثوق‌الدوله رئیس‌الوزرا از منصب ریاست‌وزرایی استعفا داد و در منزل ییلاقی خود واقع در باغ فردوس شمیران، با ترس زندگی میکرد.⁽¹⁾طرفداران وثوق هم مرعوب شدند، آنان غالباً از منازل خود خارج نمیشدند، شایع شد عدهای از وزرای دولت وثوق با توطئه‌گران همکاری میکردند، نیز عدهای از وزرای دولت‌های بعدی هم با آنان مرتبط بوده‌اند، به همین دلیل دولت‌ها نمیتوانستند این عده را تحت تعقیب قرار دهند.⁽²⁾

روزنامة نوبهار استعفای وثوق را به این شکل بازتاب داد:

کابینة وثوق‌الدوله میدید که در شهر دسایسی بر علیه او تهیه شده و او را به زمین خواهند زد. از طرف دیگر میدانست که اگر کابینه او بیفتد، قضایای فوری فوتی که تهیه شده است، در تلو بحران، فوت و خنثی شده و به مملکت ضرر وارد میسازد، معذالک از بیم ازدیاد حمله و حس محافظه‌کاری خود را به دست عمال بحران سپرده و استعفا داد، در صورتی که میبایستی موافق مسئولیتی که دارد، حقایق را به شاه عرض نموده و برای جلوگیری از خطر خود را در میان خطر میانداخت!⁽³⁾

دو روز بعد از استعفا، روزنامة ستارة ایران ارگان گروه ضدتشکیلی در مقاله‌ای به قلم کمال‌السلطان صبا نوشت:

کابینة وثوق‌الدوله بعد از ده ماه زمامداری سقوط کرد. هیچ کابینه‌ای را به خاطر نداریم در این مدت و این زمان مشروطیت ایران با چنین فراغتی حکمرانی کرده باشد، این کابینه ده ماهه در عرض این مدت هیچ‌وقت مخالفت از طرف ملیون به خود ندیده و برای جلوگیری از مقاصد و خیالات این کابینه هیچ‌وقت عارض و مانعی از افراد ملّت در جلو ایشان عرض‌اندام ننموده.

واضح است که این سخن کذب محض بود، گروه ضدتشکیلی برای سقوط او تا آنجا پیش رفتند که می‌خواستند به قتلش رسانند.

ستارة ایران نوشت وثوق رفت، اما چهار چیز بر جای گذاشت که به قول صبا در اندیشة ایران‌خواهان حقیقی یک دنیا بدبختی به همراه دارد: نخست مسئله امتیاز خوشتاریاست که به گمان ستارة ایران به امضای وثوق رسیده است. نویسنده توضیح داد با اینکه مفاد و مضمون این قرارداد به گوش مردم رسیده است، اما از مواد آن اطلاعی در دست نیست، همین قدر باید گفت که ظاهراً امتیاز منابع نفت شمال ایران در کنار امتیاز بهره‌برداری از معادن قراچه‌داغ به خوشتاریا داده شده است. دوم اجازه دادن به پلیس جنوب و پذیرفتن رسمیت آن است، البته ستارة ایران این نیرو را با عنوان «ژاندارمری جنوب» معرفی کرده بود. سومین مسئله انتصابات وثوق‌الدوله در ولایات است و چهارمین مسئله اجازة تحدید تریاک است، که در همین رساله آنجایی که به زندگینامه حسن مشار اشاره خواهیم کرد در مورد آن توضیح خواهیم داد. ستارة ایران نوشت دولت وثوق اجازه تحدید تریاک را به تجارتخانه تومانیانس داده است. اینها همه دروغ بود، نه وثوق‌الدوله عامل انعقاد قرارداد خوشتاریا بود و نه او پلیس جنوب را به رسمیت شناخت. عامل امتیاز خوشتاریا، سپهسالار تنکابنی بود که قبل از وثوق قدرت را به دست داشت و همو بود که به روس و انگلیس اجازه داد بر مالیة ایران تسلط داشته باشند. به این موضوع در جایی دیگر از همین دفتر اشاره کرده‌ایم.

بعد از استعفای وثوق، احمدشاه بار دیگر به علاء‌السلطنه فرمان ریاست‌وزرایی داد. مردی که با اقدامات گروه ضدتشکیلی همسویی نشان می‌داد. ستارة ایران انتصاب علاء‌السلطنه را که بعد از استعفای وثوق انجام شده بود، به فال نیک گرفت اما توضیح داد شرایط کشور به گونه‌ای است که «این شخص محترم مسن» به تنهایی نمی‌تواند از عهدة مسئولیت برآید ولی امیدواری زیادی به این کابینه هست؛ زیرا اشخاصی مثل مستوفی‌الممالک و مشیرالدوله در آن عضویت دارند.⁽¹⁾خلاصه اینکه با استعفای وثوق‌الدوله گروه ضدتشکیلی به یکی از مهم‌ترین اهداف خود دست یافت.

کمیتة مجازات اینک خود را برای عملیاتی دیگر آماده می‌کرد، دیری نپایید که خبر رسید میرزامحسن مجتهد توسط جوخه ترور یاد شده به قتل رسیده است.

8. قتل میرزا‌محسن مجتهد و گسترش رعب

روز شانزدهم شعبان سال 1335 در حالیکه چند روزی از سقوط کابینة وثوق می‌گذشت و درست روزی که کابینة علاء‌السلطنه به شاه معرفی می‌گردید، میرزامحسن مجتهد اراکی به دست کمیتة مجازات ترور گردید، به قول عین‌السلطنه «معلوم شد روز جلوس وزرا نمایش داده‌اند.» نحوة ترور هم به نمایش شبیه بود: میرزامحسن سوار بر قاطر می‌آمد، کنار در خانهاش میان بازار حلبی‌سازها در حالیکه مملو از جمعیت بود پیاده شد، در همین حال دو تن به او نزدیک شدند و پنج تیر پی در پی به او خالی کردند، یکی از گلوله‌ها به قاطر خورد، گلولهای هم به یکی از کسانی که همراه ایشان بود اصابت کرد و سه گلوله هم به خود وی اصابت نمود. نکته دیگر این‌که «قاتل‌ها فرار می‌کنند از پشت مسجد جامع. نه این جمعیت بازار، نه پلیس احدی جرأت تعاقب نمی‌کند.»⁽¹⁾

در واقع کمیتة مجازات برای اینکه رعب و وحشت را به خوبی بین مردم و رجال کشور پراکنده سازد، روز روشن در وسط بازار تهران و مقابل دیدگان متحیر ده‌ها عابر، میرزامحسن مجتهد برادر صدرالعلما را در حالیکه سوار بر قاطر به طرف منزل خود میرفت، کشت: «این بی‌باکی و جلادت عاملین قتل، تولید وحشت فوق‌العاده در میان مردم و باعث زحمت زیادی برای هیأت دولت شد.»⁽²⁾یکی از روحانیان مهم تهران را روز روشن جلو چشم «صدها نفر» به قتل رسانیدند تا رعب و وحشت را به اوج خود رسانند.⁽³⁾با قتل میرزامحسن مجتهد ضمن اینکه رعب به اوج خود رسید، مردم نسبت به منویات کمیتة مجازات و اینکه قصد ترور خائنین به کشور را دارد، مشکوک شدند.⁽⁴⁾قاتلین مجتهد، احسان‌الله‌خان و رشیدالسلطان بودند،

اما آن را به نام حسین‌خان لله ثبت کردند تا احسان‌الله‌خان را که مهم‌تر بود نجات دهند. چند روزی بعد از این ترور، حسین‌خان لله که از منزل ضیاءالسلطان و ملاقات اسکندرخان قفقازی از سردسته‌های تروریست‌های قفقاز خارج میشد، ترور شد. گلولهای به ران او اصابت کرد اما جان سالم به در برد. حسین‌خان در این زمان کارمند اداره تحدید تریاک بود، خودش میگفت که ترور او کار ضیاءالسلطان و اسکندرخان قفقازی و فردی است بهمن نام.⁽¹⁾ضیاءالسلطان با برخی از اعضای جناح رخنه‌کننده در جنبش جنگلیها مرتبط بود، به طور مثال فردی از جوخه ترور او به نام سیدیوسف مهاجر ارتباط مستقیمی با احسان الله‌خان داشت. کمرهای از قول معتمدالدوله، این یوسف‌خان را «نیزه باز و شارلاتان و اجزاء ترور ضیاءالسلطان» میخواند، و به کمرهای گفت: «خودت را مواظب باش.»⁽²⁾البته خود کمرهای هم او را به خوبی میشناخت. به هر حال این سیدیوسف با کمیتة مجازات مرتبط بود و از سویی با احسان‌الله‌خان هم ارتباط داشت. احسان‌الله‌خان عامل اصلی قتل میرزامحسن مجتهد بود⁽³⁾که تقصیر آن را به گردن حسین‌خان لله انداختند و خودش هم بعداً به نیروی جنگلیها پیوست. در ارتباط با قتل میرزامحسن مجتهد، حسین‌خان لله تحت تعقیب قرار گرفت. کمیته در تمام مدتی که او از ترس نظمیه مخفی بود، مخارجش را تأمین می‌کرد.⁽⁴⁾یکی از دلایلی که نشان می‌داد گروه ضدتشکیلی در پس عملیات کمیتة مجازات قرار دارد، همین قتل میرزامحسن است. میرزامحسن مجتهد اندکی قبل از ترور خود «چند مرتبه» قاصدانی به نزد کمرهای فرستاد و از او تأمین خواست، به عبارتی او از کمرهای خواست به اعضای کمیته بگوید او را نکشند. بدیهی است که وقتی کمره‌ای دریافت مجتهد از ارتباط گروه او با کمیته ترور مطلع است، نابودی او را سرلوحه کار خود قرار داد.

به قول صدرالاشراف، میرزامحسن گرچه عالمی مبرز نبود، اما «تمام اوقات شب و روز او مصروف رفع حاجت مردم بود. چندین منشی مانند یک وزارتخانه در خانه

او نشسته و برای هر کس که متوسل به او میشد، از هر طبقه از مردم توصیه به وزارتخانه‌ها و ادارات دولتی یا اشخاص متنفذ مینوشتند و هر قدر در قوه داشت، نسبت به فقرا رعایت میکرد. از خودش تمولی زیاد نداشت، بلکه حواله به متمولین میکرد و از این جهت محبوبیت زیاد در عامه و مردم پیدا کرده بود.» باز هم به قول صدرالاشراف، کمیتة مجازات شایع کرده بود او از انگلیسی‌ها پول گرفته است؛ «در صورتی که دروغ صرف بود.»⁽¹⁾گفتیم حسین‌خان متهم بود میرزامحسن مجتهد را به قتل رسانیده، اما واقع امر این بود که او روز بیست و ششم شعبان وارد تهران شد و قتل هنگامی روی داد که وی در تهران حضور نداشت. قتل، کار احسان‌الله‌خان بود که متواری بود و در جنگل به سر میبرد. اما عصر روزی که مجتهد به قتل رسید حسین‌خان از این امر ابراز مسرت کرد.⁽²⁾

در این مرحله بود که رشوه‌ستانی کمیتة مجازات علنی‌تر شد. به طور مثال ماجرای وساطت مشکوة‌الممالک در مسئله دریافت کمک برای کمیته را خودش این‌گونه توضیح داده است که روزی به نزد مؤتمن لشکر حسابدار سابق وزارت جنگ رفته و او گفته است میرزاعلی تاجر اظهار داشته یکی از آشنایانش مبلغ دویست تومان برای کمک به ترورکنندگان آقامیرزامحسن پرداخته و او میخواهد بداند چگونه میتواند این پول را به آن اشخاص برساند. ظاهراً مشکوة‌الممالک میگوید ارتباط غیرمستقیمی با ترورکنندگان آقامیرزامحسن دارد و میتواند نظر کمک‌کننده را تأمین نماید.⁽³⁾

از آن سوی کمیتة مجازات دومین بیانیة خود را به مناسبت قتل میرزامحسن منتشر ساخت. این بیانیه به آشکارترین وجهی رگه‌هایی از طرز تفکرات باستان‌گرایانه را مجسم می‌ساخت. در این بیانیه که ما آن را برای نخستین بار از ارگان ضدتشکیلی استخراج کرده‌ایم، از ضعف و فتور کشوری سخن به میان آمد که زمانی برای جنگ با یونان چهارده کرور لشکر تهیه میکرد. از «اریکة شهریاری» ایران سخن به میان آمد که آلت دست سیاست بازی‌های بیگانه شده است، از کشوری که روزگاری «جایگاه

سلاطین با احتشام و یک شاهنشاهی به نام سیروس» بود، سخن گفته شد که «با کمال شوکت و عظمت بر شرق و غرب عالم فرمانروایی مینمود.» از «دورة پاسبانی داریوش» بحث شد که همسایگان را «با یک مرعوبیت شگفت‌آوری مجبور تعظیم و تکریم مینمود». افسوس خورده میشد که «اینک آن بیرق اقتدار سرنگون و داخله این مملکت میدان تاختوتاز قشون خارجی شده و سینه‌های نازپرور همین خاک از سم ستوران لشکر اجنبی خورد میشود.» از «کاوة آهنگر و نادر شاه افشار» یادی شد که در دامان «مادر کهنسال ایران» پرورش یافتند، این‌گونه اعلام شد که اندیشه مجد و عظمت ایران و احیای این عظمت «در خاطر یک هیأتی که در محفل مخفی و در تابش مهتاب جلسه داشتند»، شکل خواهد گرفت. بدون اینکه نامی از میرزامحسن مجتهد برده شود، نوشتند «این شخص مجسمه خیانت و بی‌عصمتی» است، شب‌های دراز «توطئه‌های شرم‌آور برای اضمحلال و نابود کردن ایران مظلوم تدارک» میدید. او را متهم ساختند «نقشه‌های هول‌انگیزی» در سر دارد، نقشه‌هایی که «پشت وطن را متزلزل و کمر ایران را در کار شکستن است.» به این دلایل! آنان تصمیم گرفتند آقا محسن مجتهد را به قتل رسانند و رابط اجرایی خود را عامل این کار قرار دادند.⁽¹⁾مضمون و محتوای این بیانیه با مقالاتی که پیش‌تر در حبل‌المتین چاپ تهران منتشر می‌شد و نیز مقاله اردشیر ریپورتر در پاسخ به نقد متین‌السلطنه که در روزنامة تربیت چاپ شده بود، هم‌چنین مقاله او در روزنامة پرورش چاپ مصر، شباهت غریبی دارد. نوع نثر و هم‌چنین سبک نگارش این مقالات با بیانیه کمیتة مجازات به مناسبت قتل میرزامحسن مجتهد شباهت فراوان دارد.⁽²⁾

همین جا لازم به توضیح است که یکی از روش‌های ارسال نامه‌ها و یا بیانیه‌های کمیتة مجازات به نقاط مختلف شهر تهران، استفاده از پستخانه دولتی بود. این نامه‌ها برای رجال سیاسی و ارباب جراید ارسال میگردید، روزنامة ستارة ایران که خود با گروه دسیسه‌گر مرتبط بود، مدعی است دومین بیانیة کمیتة مجازات در ارتباط با قتل میرزامحسن مجتهد را از طریق پست شهری دریافت کرده است، البته چون صادرکنندگان

بیانیه تقاضای درج آن را نموده بودند، ستارة ایران هم به چاپ کامل آن اقدام نمود.⁽¹⁾

بعد از قتل میرزامحسن که درست روز معرفی کابینه علاء‌السلطنه انجام شد، وستداهل رئیس نظمیه را احضار کردند؛ در کاخ صاحبقرانیه نزاعی لفظی بین حسین علاء فرزند رئیس‌الوزرا و او درگرفت. وستداهل گفته بود همه نظمیه را سرزنش می‌کنند که چرا قاتل را نمی‌تواند پیدا کند، حال آنکه وسط بازار همه ایستاده بودند و تماشا می‌کردند که قاتل فرار کرد، میان بازار معمور شهر تهران و با آن همه جمعیت یک نفر نتوانست جلو قاتل فراری را بگیرد.⁽²⁾

از سویی به دنبال این حادثه روز هفدهم شعبان سپهسالار تنکابنی صبح زود باغ فردوس را ترک گفت و با اتوموبیل به سمت قزوین گریخت. شایع بود چند روز قبل دو تن در خانه او رفته بودند و گفته بودند از سفارت روسیه نامه دارند. او هم برای کشف صحت و سقم موضوع، با سفارت مزبور تماس گرفت، اما وقتی مراجعه‌کنندگان دیده بودند ورودشان به ساختمان طول کشید، گریختند. شایع بود کمیتة مجازات چند تن را تهدید به مرگ کرده است، یکی همین سپهسالار بود و دیگران عبارت بودند از ظل‌السلطان، فرمانفرما، نصرت‌الدوله فیروز، عباس‌میرزا سالار لشکر، وثوق‌الدوله، عمید‌السلطنه رئیس ادارة مالیات‌های مستقیم که به دنبال استعفای کمال‌الوزاره به این مقام منصوب شده بود، مجدالسلطنه فرزند مقتدرالملک رئیس تشریفات وزارت امور خارجه، کمیسر بانک شاهنشاهی و عده‌ای دیگر.⁽³⁾سپهسالار ابتدا خود از تهران گریخت و به قزوین رفت و سپس اسباب و اثاثیه او را از باغ فردوس به قزوین بردند، «خیلیها واهمه کرده‌اند. کمیتة مجازات ورقه ژلاتینی بعضی خانه‌ها انداخته» و عده‌ای را تهدید به مرگ کرده بود.

همزمان روزنامة ستارة ایران، وثوق را آماج حمله قرار داد، او را عاقد امتیازنامه خوشتاریا دانست، گفته شد وثوق مالیه کشور را به روس و انگلیس تقدیم داشته و به عبارتی کشور را به بیگانه فروخته است. اینها همه توجیهاتی بود برای قتل او، حال آنکه کلیه این مطالب دروغ بود؛ مسائلی که ستارة ایران از آنها نام برده بود،

همه در دورة رئیس‌الوزرای پیش از او یعنی سپهسالار تنکابنی اتفاق افتاده بود و از قضا وثوق آنها را به هم زد.

حقیقت این است که در دورة کابینه سپهسالار اعظم قراردادهایی منعقد شد که بعداً همه دامن وثوق را گرفت. در درجة نخست یک کمیسیون مختلط مالی تشکیل شد که اعضای آن عبارت بودند از: امین‌الدوله، سردار معظم خراسانی (عبدالحسین تیمورتاش)، هوسن⁽¹⁾مفتش بانک شاهنشاهی، مسیو مدل⁽²⁾رئیس بانک استقراضی روسیه و مسیو هنسنس⁽³⁾رئیس خزانه‌داری که مردی بود بلژیکی. یک هفته قبل از این‌که کابینة سپهسالار اعظم سقوط کند، او قرارداد دیگری هم منعقد نمود که طبق آن ایران تا پایان جنگ بی‌طرفی خود را حفظ خواهد کرد، اما متمایل به روس و انگلیس باقی خواهد ماند. ثانیاً کلیه امور مالیه ایران در اختیار کمیسیون فوق واقع خواهد شد. ثالثاً به دولت ایران در تأدیه قروض خود مهلت داده خواهد شد؛ به عبارتی اصل و فرع قروضی که از محل عایدات گمرک‌های ایران داده می‌شود، به خود دولت ایران برمی‌گردد. رابعاً دولت ایران راضی شد نیروی قزاق و ژاندارم در شمال و جنوب کشور تحت کنترل مأموران روسی و انگلیسی باشد.⁽⁴⁾وثوق‌الدوله «این ارث گرانبهایی را که سپهسالار اعظم باقی گذاشته»⁽⁵⁾بود، می‌خواست بر هم زند. دلیل وثوق این بود که قراردادهای آن دوره فقط به امضای سپهسالار رسیده و حتی امضای صارمالدوله وزیر امور خارجه را ندارد. از آن سوی این قراردادها وقتی مشروعیت پیدا می‌کند که به امضای مجلس رسیده باشد و البته مجلس ایران هم تعطیل بود. جالب اینکه مخالفین وثوق شبنامه‌های فراوانی علیه او منتشر می‌کردند و مسئولیت این قراردادها را به گردن او می‌انداختند. شبنامه‌ها لحن تهدید‌آمیزی داشت و به نحو بی‌سابقه‌ای دولت وقت و اعضای کابینه را مورد حمله قرار می‌داد. وزارت مالیه در این شرایط بدون وزیر مانده بود، منتخب‌الدوله کفالت این وزارتخانه را به عهده گرفت.

وثوق تصمیم گرفت از کارنامة دولتش در ده ماه حکومت خود، دفاع کند؛ این بود که جوابیهای تهیه نمود و برای نوبهار ارسال کرد. در این نامه وثوق ضمن دفاع از دولت ده ماهه خود- دولتی که آماج حمله کمیتة مجازات بود و نزدیک بود رئیس‌الوزرا جان خود را هم از دست بدهد- توضیح داد برخلاف نظر ستارة ایران او عاقد امتیازنامه خوشتاریا نبود، نیز برخلاف اتهامات ستارة ایران، قراردادی که در سال 1916 با روسیه منعقد شده و طبق آن مالیه ایران زیر سیطرة روس‌ها واقع می‌شد، با مخالفت او مواجه بود. او توضیح داد در آن زمان مطبوعات فرنگ از وابسته شدن ایران به روسیه سخن به میان می‌آوردند، اما وی هرگز زیر بار قراردادی که ایران را تحت‌الحمایه روسیه می‌کرد نرفته است.

وثوق‌الدوله به درستی نوشت قبل از اینکه وی قدرت را به دست گیرد، افق قحطی در تهران به خوبی دیده می‌شد، این میراثی بود که از دولت‌های قبل به ارث رسیده بود؛ اما وی توانست مانع بروز فاجعه شود و از بروز معضلی فراگیر که می‌توانست نفوس فراوانی را به هلاکت رساند، جلوگیری کرد. وثوق نوشت در زمانی که او دولت را ریاست می‌کرد، هنوز شرایط به طور کامل علیه ایران بود، زیرا هنوز روسیه قدرت مطلق نواحی عظیمی از کشور به شمار می‌رفت و هنوز انقلاب آن کشور شروع نشده بود. در آن شرایط بود که وی توانست معاهدة سپهسالار را با روس‌ها رد کند، مذاکراتی برای شرکت ایران در کنفرانس صلح آتی که بعد از جنگ شکل می‌گرفت، آغاز کرد؛ او در آن شرایط از فرانسه و امریکا مستشار خواست، نیروهای جدیدی را از سوئد برای استخدام در نظمیه جذب کرد؛ از این بالاتر مانع بروز قحطی در تهران شد در حالیکه کمترین آذوقهای در اطراف این شهر وجود نداشت. در آن زمان نیروهای اشغال‌گر مانع از ورود غلات به پایتخت بودند، در عین حال او توانست آفاتی مثل ملخ و سن را دفع کند، اقدامات اساسی مثل سجل احوال و غیره در دستور کار دولت او قرار داشت. وثوق از مردم نیز انتقاد کرد که چرا در برابر اتهاماتی که به او وارد می‌شود سکوت کرده‌اند، اگر او خائن است چرا مجازاتش نمی‌کنند و اگر خادم است چرا با اتهام‌زنندگان برخورد نمینمایند؟ او نوشت اگر خود مردم با این‌گونه مطالب و اتهامات برخورد ننمایند، خدمتگزاران مأیوس می‌شوند و دیگر کسی یافت نمیشود تا به کشور و آنان خدمت کند: «آیا اثر

مستقیم این امور جز این‌که خائنین را تشویق کرده و خادمین را مأیوس کند چیست؟» وثوق نامه سراپا فحش و ناسزا و اتهام کمال‌السلطان مدیر روزنامة ستارة ایران را برای چاپ ضمیمه نامه خود کرد و به دفتر روزنامة نوبهار فرستاد تا چاپ شود و مردم خود قضاوت نمایند، اما نوبهار توضیح داد: «ما عین مراسله مدیر ستارة ایران را به نام عفت روزنامه‌نگاری درج نمینماییم.»⁽¹⁾

وثوق در این نامه حقایقی را مطرح کرده بود. بنا به شهادت روزنامه‌های آن روزگار، تا زمانی که او قدرت را به دست داشت، هیچ خبری از قحطی نان در تهران دیده نشد؛ اما همین‌که وی مستعفی شد و علاء‌السلطنه قدرت را به دست گرفت، مرگ و میر ناشی از گرسنگی گزارش می‌گردید. سخن در این نیست که کمبود مواد غذایی و به طور خاص نان در تهران مشهود نبود، سخن در این است که این کمبود هرگز به قحطی منجر نگردید. اگر به روزنامه‌های نوبهار، زبان آزاد، رعد و خود ستارة ایران مراجعه کنیم، مشاهده می‌نماییم که قحطی بزرگ از دورة علاء‌السلطنه شروع شد و تا صعود مجدد وثوق به ریاست‌وزرایی ادامه یافت. حقیقت این است که دوره قحطی بزرگ ایران، در فاصله بین دو دوره ریاست‌وزرایی وثوق روی داد که عوامل گروه ضدتشکیلی مشغول جولان دادن بودند. او در هر دو دوره ریاست‌وزرایی خود یا مانع بروز قحطی در تهران شد و یا اینکه آن را مهار نمود. دیگر اینکه هیچ مسئولیتی از جانب قرارداد خوشتاریا متوجه وثوق نبود، او حتی این قرارداد را که در دوره رئیس‌الوزرای قبل از او یعنی سپهسالار تنکابنی امضا شده بود، به رسمیت نشناخت. بالاتر اینکه وثوق هرگز کنترل مالیه توسط روس و انگلیس را قبول نکرد، اینها همه اتهاماتی بود که از سوی گروه ضدتشکیلی علیه او ساز می‌شد تا به گمان خود دلیلی برای خیانت‌کاری‌اش بتراشند و به عبارتی توجیهی برای قتل او بیابند. حملات علیه وثوق حتی بعد از استعفای او نشان داد کمیتة مجازات و گروه ضدتشکیلی به چه میزان با وی عداوت می‌ورزند. آنها اگر نتوانستند شخص وثوق را از پای درآورند، اما با قتل یکی از بستگان وی، عمق کینة خود را در مورد او به نمایش گذاشتند.

9. منتخب‌الدوله؛ قربانی ریاست بر خزانه‌داری

مواضع روزنامة ستارة ایران بعد از قتل مجتهد گزنده‌تر شد، این بود که دولت ابتدا به حسین صبا مدیر روزنامه اخطار شفاهی داد تا دست از رویة خود بردارد، اما او به روش خود ادامه داد، تا اینکه در اوایل ماه رمضان سال 1335 این روزنامه توقیف شد. برخی ناظرین بر این باور بودند برای جلوگیری از تکرار مطالبی شبیه به آنچه ستارة ایران درج می‌کرد، لازم است دقت و هوشیاری لازم در احراز شرایط و صلاحیت و هوّیت کسی که می‌خواهد امتیاز روزنامه دریافت کند، به عمل آید. دیگر اینکه باید محکمهای صلاحیت‌دار تشکیل گردد که دارای هیأت منصفه باشد، این هیأت هم باید مدافع آزادی و هم مراقب مطبوعات باشد تا از حدود قانونی خود تخطی ننمایند.⁽¹⁾

نکتة مهم این بود که هر چه موضوع کمیتة مجازات به سوی روشن شدن سیر می‌کرد و هر چه این پرونده به نتیجه نزدیک‌تر می‌شد، بحران‌ها شدت بیشتری می‌یافت. وقتی ستارة ایران، بلندگوی تروریستها توقیف شد، بازار توزیع شبنامه داغ گردید. نوبهار در این ارتباط نوشت:

اخیراً باز بازار ژلاتین رواج یافته است، هر چه مملکت ما بیشتر به طرف آزادی سیر می‌کند، اخلاق عقب‌تر می‌رود. جمعی که معلوم نیست تا چه درجه بیکار و خبیث‌الفطره و بداخلاقند، به تازگی ژلاتین به امضای جعلی کمیتة مجازات منتشر نموده و در آنجا برای رد گم کردن شرح‌ها راجع به چند نفر از خائنین نگاشته سپس روح مقصود خودشان را که عبارت از توهین به اشخاص خدمتگزار و فداکار مملکت است، بروز داده و جمعی از این قبیل اشخاص را طرف تعرضات سخیفانه خویش قرار داده‌اند و از ترس اینکه مبادا خود به مجازات دچار شوند؛ آن را با کمال احتیاط فقط چند نسخه به بعضی جاها فرستاده‌اند. ما تقریباً از سیاق کلام استنباط کرده‌ایم که این ورقه سیاه از چه ناحیه و با دست‌های نالایق کدامین اشخاص مغرض نوشته شده است.⁽²⁾ولی وظیفه دولت است که از این قبیل

انتشارات سوء که نتیجه‌اش اغفال بعضی مردم بی‌خبر و مایوسیت خدام صمیمی مملکت است جداً جلوگیری نموده و مرتکبین آن را قهراً مجازات دهد. مجازات این‌گونه میکروب‌های مسموم کننده افکار از جلوگیری سایر نشریات لازم‌تر است، زیرا به نام یک کمیته، ژلاتین نوشتن و سپس جمعی به نام آن ژلاتین به مردم مکتوب نوشتن و پول خواستن، یک سلسله عملیاتی است که هرج‌و‌مرج واقعی یک پایتختی را به عموم ثابت می‌نماید و بدیهی است که نتیجه این هرج‌و‌مرج‌ها برای ما در حال حاضر و آتیه چندان سودمند نخواهد بود.⁽¹⁾

برخلاف تصوّر کسانی مثل بهار که گمان می‌کردند این اعلامیه‌ها توخالی است، حادثه‌ای نشان داد کمیته همچنان فعال است و تهدیدات آن هم بیهوده نیست. در آستانة غروب روز شنبه دهم رمضان سال 1335، منتخب‌الدوله خزانه‌دار کل که چندی پیش به جای مرنارد بلژیکی به کار خود مشغول شده بود، هدف گلوله مهاجمین کمیتة مجازات واقع شد و در دم جان سپرد. او درست در کنار خانه باقراوف به قتل رسید. یکی از نوکرهای صباح‌السلطنه همسر سعدالملک به گمان اینکه ضاربین دزدند آنها را تعقیب کرد. این فرد بود که روپوش یکی از قاتلین را گرفت و قاتل آن را انداخت، سپس کت خود را هم که به دست این نوکر افتاده بود انداخت و گریخت. افخم‌الدوله برادر عین‌السلطنه نقل می‌کند که ابتدا به او تلفن کرده‌اند و گفته اند وزیر مالیه او را می‌خواهد در خانه خود ملاقات کند.

منتخب‌الدوله از منزل خود با درشکه کرایهای به قصد ملاقات با وزیر مالیه حرکت کرد، درشکه حامل او از چهار راه خیابان امیریه عبور نمود و در همین لحظه دو نفر از عقب درشکه دو تیر به سوی او خالی کردند، مهمتر اینکه سپس این افراد جلو درشکه آمدند و با خونسردی تمام از دو طرف در رکاب درشکه ایستادند و با موزر به سوی منتخب‌الدوله شلیک نمودند. هشت گلوله هم به این شکل به او شلیک کردند و سپس پا به فرار نهادند. منتخب‌الدوله از درشکه به زمین درغلتید و در دم جان سپرد. درشکه‌چی به عوض کمک و یا حداقل ایجاد سر و صدا، از معرکه گریخت، قاتلین به سوی خیابان امیریه فرار کردند، دو تن از عابرین که شاهد

جنایت آنان بودند؛ ایشان را تعقیب کردند، حتی یکی از قاتلین به دست یکی از این دو تن افتاد که مانع فرار او شد. قاتل، دستگیر‌کننده خود را تهدید به قتل نمود و تلاش کرد از دست او بگریزد، اما عابر مذکور او را رها نساخت، اما قاتل به هر نحوی شده روپوش خود را از تن خارج کرد و خویشتن را از دست این مرد رها نمود و به فرار خود ادامه داد. در این بین آژانی سواره سر رسید و به تعقیب فراریان پرداخت. آژان‌های کمیسری هم از اطراف سر رسیدند و شروع به تفتیش منازل و محل‌های کسب اطراف کردند، اما با همه این احوال و با وصف اینکه تا پاسی از شب تجسس ادامه داشت، قاتلین دستگیر نشدند.⁽¹⁾کلیة ادارات وزارتخانه مالیه و خزانه‌داری کل به این مناسبت تعطیل شد و همه در مراسم ختم منتخب‌الدوله که هنوز کسی نمی‌دانست به دست چه کسانی کشته شده است، گرد آمدند.

عصر یکشنبه یازدهم رمضان، وستداهل از سوی مستشارالدوله وزیر داخله احضار شد، او شخصاً همراه با معاونش عدل‌الملک دادگر با رئیس نظمیه گفتگو کرد. مطبوعات نوشتند وستداهل «راجع به کشف جنایت‌ها تعلیماتی گرفت.»⁽²⁾این موضوع به طنز بیشتر شباهت داشت، هم وزیر و هم معاونش می‌دانستند ریشه قتل‌ها در کجاست و نیازی به امر و نهی نبود. بهواقع این شخص وزیر داخله بود که تا آن هنگام همراه با برخی دیگر از وزرای کابینه مثل وزیر عدلیه و نیز برخی رؤسای ادارات مانع از رسیدن پرونده به نتیجه‌ای در خور اهمیت شده بودند.

میرزا محمدخان منتخب‌الدوله به سال 1297 قمری در تهران به دنیا آمد، بنا براین موقع قتل تنها سی و هفت سال داشت. پدرش میرزاعلی‌اکبر‌خان معتمدالوزاره بود، او تحصیلات خود را در بیروت سپری کرد، پس جوانی تحصیل‌کرده به شمار میآمد. منتخب‌الدوله یکی از هفت پسر معتمدالوزاره بود که مدت‌ها در برخی کشورهای عربی مثل حجاز و سوریه، سمت کنسولی داشت. مادر اینان اهل دمشق بود، همه فرزندان معتمدالوزاره تحصیل‌کرده و صاحب کمالات بودند. شخص منتخب‌الدوله فردی با صلاحیت شمرده می‌شد، او چند زبان بلد بود و در کار خویش بسیار ساعی

و سخت‌کوش؛ «در وزارت مالیه چهار نفر مثل او نداشتند. در میان اداره از هر حیث امتیاز داشت. تقصیری هم علی‌الظاهر برای او نمی‌توان فرض کرد مگر عداوت و هم چشمی.»⁽¹⁾در همین فضای بحرانی، اندکی بعد از این قتل، سردار رشید پیشکار کل آذربایجان در راه سفر به تهران در عمارت حکومتی زنجان به ضرب گلوله به قتل رسید، نیز خبر رسید معین همایون در رشت به قتل رسیده است.

منتخب‌الدوله از نزدیکان وثوق‌الدوله بود، در کابینه اول او کفالت وزارت مالیه را بر عهده داشت. طبق مضمون یک سند، وقتی مشارالملک وزیر مالیه از کار خود کناره گرفت، وثوق طبق حکمی او را مأمور کفالت وزارت‌خانه مزبور کرد. وثوق به منتخب‌الدوله اجازه داد تا به هر نحوی که خود میداند ادارات بلاتصدی خزانهداری و محاسبات کل را اداره کند و به او خاطرنشان کرد پیشنهادهای خود را در این زمینه‌ها با او در میان گذارد.⁽²⁾

گفتیم منتخب‌الدوله روز دهم رمضان سال 1335 به قتل رسید. سومین اعلامیه کمیتة مجازات هم بعد از این ترور منتشر گردید. در این اعلامیه غیر از بحث قتل او، اشاره‌ای هم به میرزامحسن کرده بودند تا قتل او را باز هم توجیه نمایند، اما در این اعلامیه جز مشتی کلی‌گویی بدون مدرک و سند، هیچ برهانی بر ضرورت قتل او بیان نکردند. آنان مدعی شدند از مجتهد که به ادعای آنان محرکینی داشته، خواسته‌اند به راه و روش خود خاتمه دهد، اما او به این تهدید اعتنایی نکرده است. نیز آورده بودند «ما ممنون هستیم بعضی از کارگرهای او از این عمل متنبه شده و به کلی انزوا اختیار کردند و نیز خوشوقتیم عده دیگر مقام جسارت و طرفداری از او را به حدی نرسانیدند که دست ما به خون آنان رنگین شود.» هیچ دلیلی جز این مطالب بر قتل مجتهد ارائه نشد. تنها چیزی که بسیار گویاست اعتراف کمره‌ای است به اینکه میرزامحسن قبل از ترور چندین بار با او مکاتبه کرده و خواسته بود مانع قتل وی به دست کمیتة مجازات شود. بدیهی است هر کس کشف می‌کرد عملیات کمیته از کدام سرچشمه آب می‌خورد، به قتل می‌رسید، هم متین‌السلطنه و هم

مجتهد به این دلیل کشته شدند.

اعلامیه‌ای که از آن یاد شد، به‌واقع بعد از ترور بی دلیل منتخب‌الدوله منتشر گردید. آنان که این جوان را به قتل رسانیده بودند، نوشتند تا «حدی که مجاز به افشا و انتشار» دلایل این قتل هستند به آن میپردازند. در این بیانیه از شوستر و اقدامات او در ایران حمایت شد و اینکه «یک مستشار وظیفه‌شناسی را که با یک روح پاک و نیت مقدس در صدد ایفای مأموریت بود، از ایران بیرون کردند. هنوز از خاطره‌ها فراموش نشده که بیرون‌کنندگان شوستر با چه قدرت غیرمحدودی یک نفر دیگر را به نام مرنارد در مسند خزانهداری برقرار و با اختیارات مطلقه مقدرات ایران را به او محول داشتند.» نویسندگان بیانیه این موضوع را که مرنارد که بود و چه کرد، موضوعی عرضی دانستند و بدون اینکه بین قتل منتخب‌الدوله و این اظهارات به مردم توضیحی دهند، نوشتند: «این مستخدم با لیاقت دولت کاملاً ملتفت شد که کدامین مقصود شوستر را از ایران خارج و غرض اصلی از این تغییرات چه میباشد.» این بود که منتخب‌الدوله به زعم گردانندگان کمیتة مجازات، خود را کمتر از همکاران مرنارد تلقی نکرد و «دید میتواند هواخواهان او را به اقامه دلیل متقاعد نماید که: من اولی‌تر از آنها هستم. حالا با چه وسایل مستقیم و غیرمستقیم مدعای خود را عملاً ثابت کرده جانشین مرنارد⁽¹⁾شد، کاری نداریم و مجازات او را به واسطه افشای مواد کنترل⁽²⁾و راهنمایی دیگری که جزء به جزء در نامه اعمالش ثبت است، نبوده بلکه به واسطه عملیات و اقدامات تازهای بود که از ده روز به این طرف شروع کرده بود. پس، مجازات او از نقطه‌نظر الاهم فالاهم [بود] و بار دیگر میگوییم خوب است همکاران مشارالیه این سودای خام را از سر به در کرده، خود را دچار مهلکه ننمایند.»⁽³⁾

می‌بینیم که هیچ دلیلی برای این جنایت عنوان نشده بود، تنها دلیل موضوع را جانشینی منتخب‌الدوله به جای مرنارد عنوان کرده‌اند، اصلاً توضیح نداده‌اند از ده روز به این طرف او چه اقدامی انجام داده بود که مستوجب مرگ بود. دلیل دیگری هم البته وجود داشت: منتخب‌الدوله از بستگان وثوق‌الدوله به شمار می‌رفت، تصدی خزانه

توسط بستگان وثوق امری نبود که گروه ضدتشکیلی و جوخة ترور آن را خوش آید.

همین‌جا باید گفت بعد از هر ترور ظاهراً بیانیه‌ها را علی‌اکبر ارداقی تهیه میکرد، عمادالکتاب این بیانیه‌ها را خوشنویسی مینمود و عبدالحسین شفائی مشهور به شفاءالملک هم آنها را با ژلاتین تکثیر می‌کرد. این اعلامیه‌ها توسط اعضای کمیته در دل شب در نقاط از پیش تعیین شده پخش میگردید و یا توسط پست تهران در کمال آرامش توزیع می‌شد. عامل اصلی این کار هم محمودخان پهلوی بود؛ همان که با نام محمود محمود تاریخ هشت جلدی روابط ایران و انگلیس را بعدها نوشت. به طور کلی کمیتة مجازات چهار اعلامیه منتشر کرد، سه تای آنها بعد از ترور متین‌السلطنه، میرزامحسن مجتهد و منتخب‌الدوله پخش گردید و یکی از آنها به واقع بیانیهای بود در پاسخ به یک اعلامیه دولتی. در هیچ کدام از این بیانیه‌ها، به دلیل واقعی ترور افراد اشارهای نشد؛ آنچه نوشته شد بیشتر نوعی انشا نویسی بود تا اقامة برهان برای توجیه کشتن افراد. مقتولین به خیانت متهم میشدند اما هرگز نوشته نشد خیانت آنان چه بوده است؟ تهدید و تطمیع از این بیانیه‌ها به خوبی قابل فهم بود، آنان بدون نام بردن از فردی خاص یا جریانی ویژه، میخواستند برخی افراد راه و رسم خود را تغییر دهند و دست از خیانت بردارند تا در زمره مقتولین آتی قرار نگیرند. به قول منشی‌زاده آنها تصمیم گرفته بودند با این روش نظر خود را به اطلاع عموم برسانند و به نقشه‌های خود حالت جدی‌تری بدهند.⁽¹⁾

10. واکنش مطبوعات و دستگیری متهمین

بعد از قتل منتخب‌الدوله بود که برخی روزنامه‌های پایتخت به تکاپو افتادند. آنان دانستند عملیات و جنایات کمیتة مجازات را هیچ حدی محدود نمی‌کند. بنابراین دست به کار شدند و شروع به نگارش مقالات انتقادی کردند. آتشین‌ترین مقالات به قلم ملک‌الشعرای بهار، این ناظر تیزبین حوادث منتشر شد. در این ایام بهار دل به دریا زد و شجاعانه، مقالاتی در ارتباط با قتل‌های اخیر منتشر ساخت. بهار درست نقطه مقابل حسین صبا بود. در این دوره روزنامة نوبهار سخنگوی جناح میانه دمکرات‌ها و ستارة

ایران سخنگوی جناح افراطی آن بود. نیمههای اوّل ماه رمضان سال 1335، بار دیگر ملک‌الشعرای بهار انتخابات مجلس و ضرورت انجام هر چه سریع‌تر آن را کانون توجه خود قرار داد. در آن زمان کمیتة مجازات به خیال خود عملیاتی مهم انجام داد تا اثبات کند هنوز از پای نیفتاده است. تمام این عملیات همراه با بحران‌های مصنوعی سیاسی و اجتماعی و اقتصادی برای آن صورت می‌گرفت تا نظم و انسجام جامعه را متلاشی سازند و زمینه‌های استقرار حکومتی دیکتاتوری را فراهم آورند. این نکته‌ای بود که یکی از عمده‌ترین دل‌مشغولی‌های برخی مشروطه‌طلبان میانه‌رو و اصلاح‌طلبان واقعی مثل همین بهار را تشکیل می‌داد. هدف اصلی کمیته این بود که مانع تشکیل مجلس شود؛ زیرا به طور قطع مشخص شده بود اکثریت پارلمانی در اختیار حریف خواهد بود. نیز تشکیل مجلس به مفهوم استقرار نظم و امنیت و آرامش در کشور به شمار می‌رفت، بحران‌سازان درست به همین دلیل تلاش می‌کردند مانع برگزاری انتخابات و تشکیل مجلس چهارم شوند؛ عملاً هم مجلس زمانی تشکیل شد که رضا‌خان یکه‌تاز عرصة میدان سیاست ایران شده بود. بهار در مقاله‌ای اساسی در روزنامه‌اش این مهم را مورد توجه قرار داد، او بحث بحران‌های ایجاد شده توسط کمیتة مجازات را با تشکیل مجلس مرتبط دانست و نوشت:

بیش از این نمی‌شود در عین بی تکلیفی زندگانی کرد، زیاده از این توانایی آن نیست که در برابر هجوم یک آنارشی افکاری دست روی دست هم گذارده تماشا کرد و افزون تر از این ممکن نیست یک مملکت در زیر آوار پریشانی حواس و تشتت افکار و تحزبات خودسرانه زیست نماید. مملکت شبیه به اواخر انقلاب فرانسه شده است، دسته‌جات بر ضد یکدیگر برخاسته‌اند،⁽¹⁾هر دسته دستة دیگر را خائن می‌داند، فحش و تهمت مثل گلوله در ریزش، شبنامه‌های بهت‌آور مثل کبوتران نامه در پرواز، خادم و خائن مخلوط. اغراض شخصی دست‌اندرکار و محرک افکار عمومی، پیغامات تهدید‌آمیز و گرفتن پول در کار مداومت و خلاصه یک هرج‌و‌مرج عظیمی است، سوءظن و بددلی در سینه‌های پر‌انتقام انباشته، فقط چیزی که کسر داریم تهیه دسته‌جات مسلح و جنگ در وسط خیابان‌ها و کار

گذاشتن یک دستگاه گیوتین در وسط میدان توپخانه!!!... این است حال مرکز مملکت ما و این است عاقبت آن مملکتی که نه با قانون استبداد اداره می‌شود و نه با قانون مشروطیت و احساس این ناملایمات است که ما را به نگارش این سطور مجبور می‌نماید و به ما می‌گوید که به شما بگوییم مجلس ملّی لازم است تا هر کس خودش را بشناسد و تعویق در امر انتخابات نیست مگر یک خیانت فاحش...⁽¹⁾

به عبارت بهتر بهار بدون اینکه مستقیماً سراغ کمیتة مجازات رود، نشان داد بحران‌سازان هدفی جز ناامن کردن کشور ندارند و نخستین هدف آنان این است که از تشکیل قوّة مقننه جلوگیری کنند، زیرا این موضوع را مغایر منویّات خود می‌دانند. بالاتر اینکه بهار پشت پرده‌های عملیات کمیتة مجازات را هم نشان داد و بدون اینکه از کسی نام برد، از دست‌های قدرتمندی که کمیته را هدایت می‌کردند سخن به میان آورد.

روز هجدهم رمضان سال 1335، روزنامه‌ها خبر دادند اداره نظمیه ظرف دو روز اخیر چهار- پنج تن را دستگیر کرده است. بنا به اطلاعات داده شده، این افراد مظنون به دخالت در عملیات‌هایی بودند که منجر به کشته شدن عده‌ای شده بود که تاکنون از آنان یاد کرده‌ایم. دستگیرشدگان به زودی مورد استنطاق قرار گرفتند، اما بنا به همان گزارش نتیجة تحقیقات ادارة نظمیه تا آن زمان روشن نبود. در همین حال مأموران نظمیه و آژان‌ها به طور بیست و چهار ساعته مشغول گشت‌زنی در خیابان‌های تهران شدند، اینان مسلحانه کلیة حرکات مشکوک را زیر نظر گرفتند.⁽²⁾

از نام و نشان دستگیرشدگان کوچک‌ترین اطلاعی به بیرون درز نکرد. اما چند روز بعد خبری مهم و کوتاه در جراید انتشار یافت که کمتر کسی از اهمیت آن باخبر بود: «آقای مورخ‌الدوله منشی اوّل سفارت آلمان که به اتهام مربوط بودن با کمیتة مجازات از طرف نظمیه جلب شده بودند، اخیراً نظر به رفع این سوءظن و اقدامات سفارتخانه‌های متحدین و سفارت اسپانی مستخلص شده و به قراری که شنیده شد از طرف سفارت اسپانی تقاضا شده است که جبران این مسئله فراهم آید.»⁽³⁾در متن این

خبر چند نکته گفته و ناگفته وجود دارد: نخست اینکه در همان ساعات و شاید دقایق اوّلیه بازداشت‌های نخستین کمیتة مجازات، معلوم شده مورخ‌الدوله با کمیتة مجازات مرتبط بوده است، به همین دلیل او را دستگیر کردند. ثانیاً نکته مهم دیگر این خبر آن است که معلوم نشد میزان ارتباط مورخ‌الدوله با سران کمیته به چه اندازه بوده است؛ بالاتر اینکه اگر این موضوع اتهام بود، چرا مورخ‌الدوله و جراید مدافع او به نحوی این موضوع را موشکافی نکردند و دلایل عدم ارتباط او را با کمیته توضیح ندادند؟ سوم این موضوع چه ربطی به سفارتخانه‌های قدرت‌های خارجی و به قول نشریات، سفارتخانه‌های متحدین و سفارت اسپانیا داشت؟ چرا سفارت اسپانیا به این شکل آشکار در مسائل ایران دخالت کرد و از دولت ایران خواست مسئله دستگیری مورخ‌الدوله را به شکلی جبران نماید؟ رابعاً خود مورخ‌الدوله در خاطراتش آورده است که بعد از این ماجرا از سفارت آلمان استعفا داد، اگر اتهام یادشده دروغ بود چرا وی از منصب خود مستعفی شد؟ نکته مهم‌تر این است که یکی از همکاران کمیتة مجازات یعنی تقی بینش بعداً با وساطت کمرهای منصب مورخ‌الدوله را به دست آورد، این خود نکته‌ای است پر اهمیت.

گفتیم یکی از دستگیرشدگان مورخ‌الدوله سپهر منشی سفارت آلمان بود که درست زمانی که سر کار خود می‌رفت، در میدان توپخانه توسط نظمیه بازداشت شد. برای آزادی او تلاش‌های فراوانی صورت گرفت، سفارتخانه‌های آلمان، اطریش و اسپانیا به دستگیری او اعتراض کردند و بالاخره با وساطت‌های دیگر، او را رها نمودند بدون اینکه توضیح دهند مورخ‌الدوله را چرا گرفتند و چرا آزادش ساختند؟ خود مورخ‌الدوله علت را این می‌داند که دولت تصوّر می‌کرده توطئه‌گران با سفارت آلمان مرتبط بوده‌اند به همین دلیل او را بازداشت کرده‌اند. روز پانزدهم رمضان سال 1334 زمانی که وی از میدان توپخانه به سوی سفارت آلمان می‌رفت، یعنی پنج روز بعد از قتل منتخب‌الدوله، توسط پلیس مخفی بازداشت شد و به نظمیه تحویل گردید. بلافاصله زومر⁽¹⁾کاردار سفارت آلمان همراه با وزیرمختار اطریش و کاردار سفارت عثمانی دست به کار شدند تا او را آزاد نمایند، اینان به منزل رئیس‌الوزرا

رفتند و از موضوع جویا شدند، اما او اظهار بی‌اطلاعی کرد. در این ماجرا مسیو درومرو وزیرمختار دولت اسپانیا که حافظ منافع دولت آلمان در ایران بود، نقش بسیار فعالی داشت؛ در آن زمان پرچم دولت آلمان از سر در سفارت برداشته شد و به جای آن پرچم دولت اسپانیا در اهتزاز بود، روزنامة کوکب ایران نوشت «ما با سابقه اطلاعی که به حال آقای مورخ‌الدوله داریم این اقدام نظمیه را بی‌مورد می‌دانیم.»⁽¹⁾روزنامة وطن هم این امر را خارج از نزاکت و شئون دیپلماتیک دانست و خبر داد که وزیرمختار اسپانیا جداً به این رفتار اعتراض کرده است. به هر حال در نتیجه هیاهویی که از سوی وزیران مختار دول بیگانه و سر و صدای مطبوعات به راه افتاد، مورخ‌الدوله بعد از چهار روز آزاد شد. برای اینکه دولت ایران مجبور به عذرخواهی رسمی از سفارت آلمان نشود، احمدشاه نشان درجه اوّل شیر و خورشید را با حمایل سرخ به مورخ‌الدوله اعطا کرد و او از هم از تعقیب قضیه و مطالبه خسارت صرفنظر نمود. همان روزی که مورخ‌الدوله توقیف شد، دو تن از اعضای کمیته یعنی احسان‌الله‌خان و حاجی علی‌اصغر تبریزی هم بازداشت شده بودند. به دلیل تهدیدات کمیتة مجازات این دو هم درست همان روزی که مورخ‌الدوله آزاد شد، مرخص گردیدند. حاجی بابا‌خان اردبیلی مستقیماً با عبدالله‌خان بهرامی گفتگو کرد و مأموریت خود را به صریح‌ترین وجهی از سوی کمیته به او ابلاغ نمود و تقاضای استخلاص دستگیرشدگان را نمود؛ روز بیست‌وهفتم رمضان سال 1335 این دو تن آزاد شدند. اما بعد از این ماجرا در بیست و سوّم شوال 1335 در اثر اعترافات بهادرالسلطنه کلیه اعضای کمیتة مجازات مجدداً دستگیر گردیدند.⁽²⁾

درست مصادف با دستگیری اعضای کمیته، هواداران اینان می‌گفتند برای اینکه به فضای موجود خاتمه داده شود باید عده‌ای از کارمندان دوایر اداری را که از نظر کمیته متهم به خیانت هستند، اخراج کرد. روزنامة بامداد روشن، در برابر تروریستها سر تسلیم فرود آورد. این روزنامه با پیشنهاد مزبور موافقت نمود و نوشت سران کمیتة مجازات اسامی اشخاص مظنون و بدسابقه را به هیأت دولت

تقدیم کند و انفصال آنان را مطالبه نماید. به دید این روزنامه به طور قطع دولت با این امر همدلی نشان خواهد داد.⁽¹⁾این مقاله یک روز بعد از دستگیری اعضای کمیته منتشر شد. حال سئوال این است اگر اعضای کمیته همگی دستگیر شده بودند، اولاً چه کسی و یا کسانی خطاب به بهار و سایر کسانی که با عملیات تروریستی مخالف بودند نامه مینوشتند؟ ثانیاً چرا مطبوعات آن روز و همین بامداد روشن از اعضای کمیته احساس ترس می‌کردند؟ آیا مسئله غیر از این بود که همه میدانستند گردانندگان اصلی کمیتة مجازات کسانی هستند که از هرگونه تعقیب و امکان دستگیری مصون هستند و امکان تجدید فعالیت آنان به گونهای دیگر وجود دارد؟

نخستین باری که روزنامة نوبهار به شکلی واضح و آشکار به تحلیل کمیتة مجازات پرداخت، اواخر ماه رمضان و البته بعد از قتل منتخب‌الدوله بود. بهار در آن تاریخ شاید تصوّر می‌کرد دولت عزم جزم کرده تا با کمیته برخورد کند؛ پس تحلیل مستدل خود را ارائه نمود. اما جالب اینکه درست همان روزی که این تحلیل منتشر شد، نخستین دستگیر شدگان مثل احسان‌الله‌خان مجدداً آزاد گردیدند. در این مقاله کمیته دارای «افکار متشتته» دانسته شد، گروهی که «برخی آن را به بعضی از فرق سیاسی منتسب می‌دانند و گروهی برعکس آن را نتیجه فکر یکی دو نفر از متنفذین متمول و یک یا چند نفر از آزادی‌طلبان بدون بستگی به حزب و جمعیتی تصوّر می‌نمایند.»⁽²⁾تا همین جای بحث بهار بدون اشاره صریح دو نکته را روشن ساخته است: کمیتة مجازات با برخی احزاب و فرق سیاسی مرتبط است، بدون تردید این گروه نه گروه دمکرات‌های تشکیلی بودند و نه اعتدالی‌ها و نه گروه اتفاق و ترقی. این سه مطرح‌ترین احزاب سیاسی آن زمان بودند، غیر از اینان تنها گروه مهمی که وجود داشت، گروه دمکرات‌های ضدتشکیلی بود، به طور قطع منظور بهار از انتساب کمیتة مجازات به گروهی خاص، می‌تواند این گروه باشد. دوّمین نکته این است که بهار اشاره کرده یک یا چند تن از متمولین پشت عملیات کمیتة مجازات هستند، این متمولین بهواقع تشکیلات یاد شده را آلت فعل خود برای رسیدن به

اهدافی مشخص کرده بودند. این متمولین چه کسانی بودند؟ بهار به این موضوع اشاره‌ای نکرده است، اما مسئله از این هم مهم‌تر است، ظاهر قضیه همان بود که بهار مورد اشاره قرار داد؛ اما واقعیتی دیگر در پشت تکاپوهای کمیتة مجازات قرار داشت که به آن در آینده اشاره خواهیم کرد.

بهار در ادامه مقاله خود نوشت، فکر مجازات خائنین از ابتدای مشروطه وجود داشت؛ اما «چون افکار عمومی در زیر تهدیدات شدید اجانب تروریزه شده بود»، دولت نمی‌توانست و ملّت هم قادر نبود با ترور، مجازات را عملی سازد. انقلاب روسیه باعث شد فشار امپراتوری تزاری از دوش ملّت ایران برداشته شود، اهمیت قضیه در این بود که روسیه همیشه در ایران عده‌ای را زیر چتر حمایتی خود قرار داده و آنها را به هر شکل ممکن زیر نفوذ خود می‌گرفت. وقتی این وضع حادث شد دو راه‌حل در برابر ایرانیان قرار داشت، یکی از این راه‌حل‌ها بر اساس «ناموس تکامل» بود و دیگری بر اساس «ناموس انقلاب.» حرکت پلکانی و گام به گام اصلاحات امری بود که امثال بهار آن را ناموس تکامل می‌نامیدند و حمایت از تحول انقلابی بدون در نظر داشتن زمینه‌ها و بسترهای عینی و ذهنی مقوله‌ای بود که از آن به انقلاب تعبیر می‌کردند. به عبارت بهتر، در آن زمان هنوز از واژه انقلاب، هرج‌و‌مرج و تندروی و بی نظمی به ذهن متبادر می‌شد، به همین علت عده‌ای با این مفهوم مخالفت می‌کردند.

بهار از چیزی حمایت می‌کرد که خود آن را ناموس تکامل نام نهاد، منظور از ناموس تکامل؛ اجرای مواردی مثل تأسیس مجلس، دوایر اداری منظم، تأسیس محکمه صلاحیت‌دار و امثال آن بود تا به صورت قانونی و بدون دست یازیدن به خشونت، ریشه خیانت که اجانب بودند، از بن کنده شود و از سویی خائنین هم مجازات شوند. اما ناموس انقلاب «عجول‌تر» است. بهواقع بهار هم مثل عده‌ای دیگر انقلاب را مترادف با ترور و آدمکشی تلقی کرد، او نوشت «ترور در سیاست داخلی همان‌قدر که مؤثر و سریع‌النتیجه است، به همان درجه در تعیین مشی سیاست خارجی و جبران خطاهای سیاسی گذشتگان ممکن است بی‌نتیجه و بلکه مضر واقع شود.»⁽¹⁾بهار تحت‌تأثیر شرایط کشور و زیر فشار تبلیغاتی و سیاسی ناشی از عملیات

کمیتة مجازات نوشت با مجازات فوری خائنین موافق است، اما به بیانیه دولت و اطلاعاتی که از «زمامداران جمهور» در اختیار مردم قرار دارد، اشاره کرد: این اطلاعات و اخبار «به ما می‌گوید که برای جلب نفع بزرگ می‌توان موقتاً از منافع درجه دوّم صرف‌نظر نمود.»⁽¹⁾اما او نگفت این منافع بزرگ چیست و منافع درجه دوّم کدام است؟ بهار به صراحت عملیات کمیتة مجازات را محکوم نکرد، زیرا رعب و هراس بر همه از جمله او سایه افکنده بود. به عبارتی، تعابیر بهار در مورد کمیته بسیار ملایم بود، اگر کسی مواضع او را نمی‌دانست این‌گونه به نظرش می‌رسید که شاید وی با این‌گونه عملیات موافق است؛ حال آنکه با منطق و تفکر سیاسی بهار هرگونه آدمکشی با هر نامی محکوم بود.

وقتی اعضای کمیتة مجازات دستگیر شدند، هیچ روزنامهای از ترس بدان نپرداخت. تنها موردی که به عملیات کمیته اشاره شد، مربوط به مقاله‌ای از ملک‌الشعرای بهار بود که فقدان امنیت و وجود کمیتة مجازات را عامل تشدیدکننده بحران اجتماعی ایران دانست. با اینکه در آن زمان اعضای کمیته بازداشت بودند، نامهای شدیداللحن خطاب به مدیر نوبهار نوشته شد که اولاً امضای کمیتة مجازات داشت و ثانیاً درست چهار روز قبل از آزادی آنان به دست کمیسر تأمینات، نوشته شده بود. اصل نامه در پاسخ به بیانیه هیأت دولت نوشته شده بود که اعضای کمیته را از عملیات وحشت و ترور برحذر می‌داشت و توصیه می‌کرد دست از این اعمال بردارند تا دولت بتواند اصلاحاتی را که مورد نظر است در پیش گیرد.⁽²⁾کمیتة مجازات ضمن پاسخی مفصل و مطوّل که نثر آن برخلاف بیانیه‌های سابق آن پخته‌تر بود و معلوم بود به دست فردی باسواد نوشته شده است، نوشت اگر روزی خود دولت خائنین را مجازات کند، همان دقیقه که خائنی به دار مجازات آویخته شود، همان دقیقه خود را منحل خواهد ساخت و آن روز، روز سعادت ملّت ایران و بزرگترین قدمی خواهد بود که کابینه حاضر برای افتخارات خود تدارک دیده است.⁽³⁾بخشی از متن نامه آنان به روایت شیخ مردوخ کردستانی به این شرح بود:

... در پایان مقاله با یک نظر تحقیر و یک لهجة تند، مدیر نوبهار را به واسطه مندرجات مغرضانه او سرزنش کرده، میگوییم: همان مقصود و منظور خصوصی که شما را وادار به این اعتراضات کرده است، دیگر نمیگذارد با چشم حقیقت حقایق اشیاء را ادراک نمایید. کمیتة مجازات با آن نیت پاک و محبت مخصوص که نسبت به تمام هموطنان خود دارد، عجالتاً همین ملامت و توبیخ را در حق یک نفر هموطنی که تازه زبان حقیقت‌گویی را بسته و متأسفانه جامه دیگری به تن کرده است، کافی دانسته، امیدوار است بعد از این، حقایق احوال را بهتر از این استنباط نماید.⁽¹⁾

از آن سوی، بامداد روشن به فیروزمیرزا نصرت‌الدوله حمله برد و او را متهم به خیانت نمود. از فیروز با عناوینی مثل «لیدر خائنین» نام برده شد. اما فیروز که نشان داد مرعوب جو ساخته شده توسط کمیته و ارگان‌های مطبوعاتی آن نشده است، پاسخ داد اگر در کشور مرکزی وجود داشت که به اتهامات رسیدگی می‌نمود و از اتهام‌زنندگان مؤاخذهای می‌کرد، او خوشوقت می‌شد صدق و کذب این ادعاها را معلوم سازد.⁽²⁾

از همه بالاتر دولت در همان ابتدای امر به خوبی دانسته بود چه روزنامه‌ها، احزاب، شخصیت‌ها و احیاناً سفارتخانه‌هایی در دسیسه‌های کمیتة مجازات دخالت داشته‌اند، اما از کنار همه چیز به سادگی گذشت، دلیل امر واضح بود: یا برخی اعضای کابینه با دسیسه‌گران مرتبط بودند و یا اینکه مرعوب وضعیت و شرایط شدند. به طور مثال روزنامة صدای ایران که همسو با ستارة ایران، با افراطی‌ترین جناح‌های درگیر تحولات این زمان ارتباط داشت، بلافاصله بعد از دستگیری سران کمیتة مجازات توقیف شد. اما همین روزنامه بدون اینکه دلیل توقیفش را صریحاً گفته باشند، روز سی‌ام رمضان همان سال باز هم بدون توضیحی دوباره منتشر گردید و به عبارتی از آن رفع توقیف به عمل آمد.

حدود چهل‌وپنج روز بعد از ترور منتخب‌الدوله، این بار نظمیه دست به کار شد. کلیه متهمین در یک روز مشخص دستگیر شدند. می‌گفتند اینان را بهادرالسلطنه لو داده

و نظمیه موفق به کشف شبکه آنها شده است. اما این ظاهر ماجرا بود. نظمیه از قبل می‌دانست عوامل قتل چه کسانی‌اند و با کدامین محافل مرتبطند. به نظر می‌رسد چون همه اینک از ماهیت موضوع مطلع شده بودند، مستشارالدوله از وستداهل رئیس نظمیه خواست آنان را بازداشت کند تا اولاً از تنش در جامعه کاسته شود، ثانیاً اقتدار دولت علاء‌السلطنه زیر سئوال نرود و ثالثاً اعضای کمیتة مجازات با آسودگی در جایی به طور موقت اسکان یابند که هیچ جایی بهتر از زندان برای این منظور وجود نداشت.

به دلیل نقش بهادرالسلطنه در لو رفتن تشکیلات کمیتة مجازات، او مورد پیگرد واقع نشد، وی آزادانه به کردستان رفت اما در آنجا به دلیلی که بر ما شناخته نیست بازداشت و در سال 1299 شمسی خانواده‌اش از دولت مشیرالدوله که به جای وثوق آمده بود، تقاضای مخارج کردند. بالاخره وی در جنگ با اسماعیل‌آقا سیمیتقو به سال 1300 یا 1301 در آذربایجان کشته شد و ظاهراً تا مدت‌ها کسی از این واقعه خبر نداشت.

در ارتباط با قتل منتخب‌الدوله، در شماره اول نشریة تاریخ معاصر ایران⁽¹⁾نقل قولی از محمدرضا آشتیانی‌زاده آمده است که صحیح نیست. در این گفتگو آمده است ابوالفتح‌زاده به کریم دواتگر گفت کمیته حکم قتل منتخب‌الدوله را داده است و او باید او را به قتل رساند. کریم هم فریب خورد و در مصاحبت ابوالفتح‌زاده؛ منتخب‌الدوله را بدون اینکه کمیته در مورد او رأیی صادر کرده باشد، به قتل رسانید و کمیته هم به دلیل سرپیچی از فرمان، کریم را به مرگ محکوم کرد. عامل قتل منتخب‌الدوله هم حسین‌خان لله که روایت از قول او نقل شده، احسان‌الله‌خان و رشیدالسلطان دانسته شده است. این روایت صحیح نیست. در آن زمان کریم دواتگر کشته شده و احسان‌الله‌خان متواری بود. دیگر اینکه آشتیانی‌زاده؛ متین‌السلطنه را نخستین قربانی کمیته دانسته است که چنین نیست، نخستین قربانی اسماعیل‌خان، رئیس انبار غله و دومین آنها کریم دواتگر بود و متین‌السلطنه سومین قربانی به شمار می‌آید.

11. رشوه‌ستانی کمیته مجازات

کمیته‌ای که ظاهراً برای مبارزه با غارتگران و خائنین تشکیل شده بود، به سرعت

بستری مناسب برای رشوه خواری یافت. اینان با تهدید، از ثروتمندان و بزرگان قوم پول دریافت می‌کردند. ظاهراً همین موضوع علت اصلی دستگیری آنان بود. در صفر سال 1336 خلاصه استنطاق‌های اعضای کمیتة مجازات در ششصد صفحه به هیأت دولت تقدیم شد. ملک‌الشعرای بهار تقاضا داشت این استنطاق‌ها علنی شود. در روزنامة نوبهار نوشته شد این امر برای پی بردن به ماهیت و مقاصد کمیته ضرورت دارد. نوشته شد باید معلوم شود وجوه لازم برای عملیات کمیتة مجازات از کجا میآمده است، توضیح داده شد فقط چند مورد از این موارد روشن شده است که به این شرح است: از سپهسالار اعظم توسط سالار منصور دویست تومان گرفته‌اند، مرآت‌الممالک چهل تومان داده است، میرزاعلی تاجر شالفروش یکصد تومان به کمیتة مجازات پول پرداخت کرده است، سردار معظم خراسانی اوّل سیصد تومان و بعد در مرتبه دوّم دویست تومان داده است. عمادالکتاب در دستنوشته‌های خود آورده که وقتی کمیته شروع به عملیات کرد، سردار معظم خراسانی مشهور به تیمورتاش به خانه همه کسانی که میشناخت رفت تا جان خود را نجات بخشد. مهمترین ملاقات او با مشاورالممالک انصاری بود که حاضر شد پنج هزار تومان برای نجات جانش بدهد. اینکه چرا تیمورتاش به خانه مشاورالممالک رفت و این پیشنهاد را به او نمود، خود به خود واجد اهمیت است. این موضوع نشان میداد مشاورالممالک نمیتواند با گروه توطئه‌گر بی‌ارتباط باشد، اگر غیر از این بود چرا تیمورتاش در خانه او را کوبید؟ عمادالکتاب خود میگوید در آن زمان علیقلی‌خان مشاورالممالک انصاری مصدر کاری نبود، پس چرا تیمورتاش به نزد او رفت؟ عماد نقل میکند تیمورتاش تصور میکرد انصاری در این تشکیلات دخالتی دارد، به همین دلیل به وی نزدیک شده بود. دیگر اینکه برخی متصدیان اجرایی کشور از بیم جان خود دست نیاز به سوی نصیرالسلطنه دراز کردند. به دستور او تیمورتاش عریضة مفصلی از خدمات خود خطاب به کمیتة مجازات نوشت و مبلغی هم جوف پاکت گذاشت و به نصیرالسلطنه تسلیم نمود «و در موقع تسلیم چند قطره اشک هم از دیدگان محزون خود جاری نموده بودند.»⁽¹⁾

از وثوق‌الدوله هم ابتدا سیصد تومان و بعد در مرحله دوّم هشتصد تومان پول

گرفتند، کمال‌الوزاره یکصد و سی و پنج تومان داده و وثوق‌السلطنه هم مقداری پول داده، بعلاوه روغن و سایر مایحتاج آنان را فراهم کرده بود. نوبهار فاش ساخت واسطه دریافت پول، بهادرالسلطنه بوده و دیگری هم واسطه بوده که «مقام رسمیت ایشان فعلاً مانع از افشای نام ایشان است!» در ادامه نوشته شد:

ملت باید این استنطاقات را از دولت مطالبه نماید و بر بسی حقایق واقف شود و خیلی از اشخاص را بشناسد!... اینها بوده‌اند کسانی که از آزادی‌طلبان اظهار نفرت مینمودند و خود را چکیدة احساسات و اخلاق دانسته و میگفتند که ما برای اصلاح میان بستهایم و میخواهیم خائنین و رشوه‌خواران را مجازات دهیم! اینها بوده‌اند که به نام ترسانیدن دولت و گرفتن ریاست بریگاد مرکزی⁽¹⁾برای یک نفر از اعضای خودشان مبادرت به قتل بدبخت منتخب‌الدوله نموده و جان چنان جوان بی‌گناهی را دستاویز ترسانیدن دولت و گرفتن مقام نموده‌اند!⁽²⁾

بعد از چاپ این خبر مرآت‌الممالک که نامش در لیست رشوه‌دهندگان بود، پرداخت وجه به کمیته را تکذیب کرد. او نوشت نه از مؤسسین کمیته بوده و نه از تهدیدشدگان؛ بلکه عمادالکتاب به فرزندان او درس خطاطی میداده و در ازای این کار هم حقوق دریافت میکرده است، گاهی هم به رسم قرض مبلغی از او دریافت مینموده که بازپس داده است؛ حال اگر عمادالکتاب این پولها را به کمیتة مجازات میداده او خبر نداشته و البته در این زمینه مسئولیتی ندارد.⁽³⁾لازم به یادآوری است که منتخب‌الدوله جانشین مرنارد بلژیکی به‌عنوان رئیس خزانه‌داری ایران شده بود، مرنارد هم به نوبه خود پیش‌تر جانشین مورگان شوستر گردیده بود. منتخب‌الدوله از محشورین وثوق و در عین حال برادر داماد او بود.

معلوم شد سردارمعظم خراسانی مشهور به تیمورتاش که بر جان خود از ناحیه کمیتة مجازات بیمناک بود، نصیرالسلطنه را واسطه کرد تا از آنان بخواهد کاری به او نداشته باشند. به قول منشی‌زاده کمیتة مجازات تشکیلاتی سرّی بود با اهداف نظامی. به همین

دلیل باید برای تأمین مخارج عملیات خود پول دریافت میکرد. این پول نه از طرق متعارف و معمول، بلکه از راه رعبی که آنان در دل‌ها افکنده بودند به دست میآمد. این نکتهای است که مورد تأکید خود منشی‌زاده هم واقع شده است. او در بازجوییهای خود نقل میکند «هزینه‌های لازم از ترور و دهشتی که بر اثر عملیات تروریستی در اذهان پراکنده شده بود» به دست میآمد. آنان از طریق ایجاد رعب و وحشت پول‌هایی از اشخاص مختلف دریافت میکردند، به طور مثال از طریق قاضی ارداقی دویست تومان از سالار منصور گرفتند. در ازای دریافت این وجه به او قبضی هم نشان دادند و بعد از رؤیت او آن را آتش زدند. سیصد تومان به واسطة بهادرالسلطنه از سردار معظم خراسانی گرفتند، مبلغ یکصد تومان از میرزاعلی تاجر دریافت کردند که واسطة امر هم مشکوة‌الممالک بود. آنان حتی توانستند به واسطة بهادرالسلطنه از شخص وثوق مبلغ چهارصد تومان دریافت دارند. در برابر این وجه یک قبض ساختگی با مُهر و امضای جعلی تهیه و توسط بهادرالسلطنه به وثوق داده شد.⁽¹⁾

سردار معظم همراه با سیدمحمد تدین و حاجی‌آقا شیرازی سه تن از کسانی بودند که مورد حمایت وثوق بوده و بعدها از قرارداد 1919 حمایت مینمودند.⁽²⁾حاجی‌آقا شیرازی به سال 1308 شمسی در دورة سلطنت رضاشاه در روستایش به طور مشکوکی کشته شد، سردار معظم وزیر مقتدر دربار رضاشاه هم بعدها قربانی دسیسه‌ای شد که همین بحران‌سازان برایش فراهم آوردند؛ خلاصه اینکه این باند تا تکوین حکومت پهلوی همچنان فعال بود. سردار معظم در هشت صفحه به طور مفصل شرح زندگی خود را نوشته و همراه آن سیصد تومان وجه نقد به دست نصیرالسلطنه داد تا از کمیته برای او تأمین بگیرد. به روایت عمادالکتاب که اندکی با روایت کمرهای تفاوت دارد؛ سردار معظم مبلغ سیصد تومان به انضمام یک پاکت لاک و مُهر شده به واسطة بهادرالسلطنه برای سران کمیته ارسال نمود تا از مرگ رهایی یابد. در این نامه او شرح خدمات خود را به ایران توضیح داد. او خواسته بود نشان دهد برای اعتلای ایران تلاش کرده و از نام بیگانه و عمال اجانب هم نفرت

دارد. در جریان تحقیقات معلوم شد بهادر‌السلطنه این نامه را از نصیرالسلطنه دریافت داشته است. به روایت عمادالکتاب «قسمت آخر نامه حاکی بود که کمیته این پول ناچیز را قبول کند و اگر زندگی سردار معظم را تضمین کرد و اجازه داد که بدون قید و شرط تهران را ترک گوید، مبلغ بیشتری در اختیار کمیته قرار خواهد داد.»⁽¹⁾این بود روش به شدت ضداخلاقی کمیته برای جمع‌آوری پول.

دیگر این‌که مشکوة‌الممالک مدعی است بهادرالسلطنه «خائن بی‌شرف که غیر از دروغ‌گویی و اخذ پول و خیانت به اشخاص هیچ‌چیزی در او نیست با اسدالله‌خان دوستی و آشنایی داشته، او را آلت کمیته‌سازی قرار داده و خود مشغول پول گرفتن شده به وثوق‌الدوله رئیس‌الوزرا هم خیانت کرده و سبب قتل منتخب‌الدوله هم او شده بود و به تقلب خود را دوست وثوق‌الدوله قرار داده بود.»⁽²⁾مسئله پول گرفتن از این و آن برای پیشبرد اهداف سیاسی و نظامی امری بود که مورد تأکید خود منشی‌زاده هم واقع شد. به قول او تشکیلاتی مثل کمیتة مجازات با وظایف سرّی و عملیات خطرناک، البته به منبع مالی نیاز داشت، اما کمیته از روش‌های معمول و متعارف برای جلب کمک به اهداف خود بهره نبرد؛ این تشکیلات برای تأمین هزینه‌های خود از ترور و دهشتی که در اثر عملیات خود بین مردم پراکنده بود، استفاده نمود. اینان پول‌هایی را از افراد مختلف و متشخص دریافت داشتند و صرف اهداف نظامی خود نمودند. به واقع علت اصلی دستگیری اعضای کمیتة مجازات این مسئله بود.

12. پیگرد اعضای کمیته مجازات

در شوال سال 1335، برای دومین بار احسان‌الله‌خان دوستدار، مورد تعقیب قرار گرفت. او همراه با حاجی علی‌اصغر ابتدا شرحی از آوارگی خود در جبهه نوشتند و اینکه در آن ایام متحمل صدمات و لطمات شدیدی شده‌اند. اینان مدعی شدند که یک ماه و نیم تا دو ماه قبل وارد تهران شده‌اند، شنیدهاند کمیته‌ای با نام مجازات تشکیل شده، اما اظهار کردند «ما هنوز نمیدانیم این کمیته چیست و اشخاص آن

مرکب از چه قبیل مردم است و همچنین بر ما ثابت نشده که عملیات و اقدامات این کمیته برای مملکت نافع است یا نه؟» احسان‌الله‌خان و دوست هم‌مسلکش مدعی شدند تاکنون وارد عملیات تروریستی نشده‌اند و گفتند «با وصف این احوال نمیدانیم به چه مناسبت و از روی چه دلیل ما بدبخت‌ها گوسالة بسته ملانصرالدین شده و ادارة محترم نظمیه هر وقت که اتفاقی واقع میشود فوراً ما بیچاره‌ها را تعقیب میکند؟!» آنان نوشتند بهترین دلیل بر تبرئة آنان این است که یک ماه و نیم تا دو ماه بیشتر نیست وارد تهران شده‌اند و مدعی شدند «در صورتی که قبل از ورود ما چند اقداماتی که نمیدانیم از کیست و برای چه مقصودی است از طرف یک جمعیت مجهولی صورت گرفته است.»

آنان توضیح دادند که گویا کمیتة مجازات هشت ماه قبل تأسیس شده و «صرف‌نظر از اینکه مسلک و عقیده ما به کلی مخالف اصول ترور است از کجا یک چنین جمعیتی که نمیدانیم برای چه مقصودی تشکیل شده است، [باید] به ما مراجعه نمایند.» اینان مدعی شدند با کمیته مربوط نیستند و از نظر اعتقادی هم «مخالف این عملیات هستیم.» احسان‌الله‌خان و حاجی علی‌اصغر از نظمیه خواستند بی‌دلیل مزاحم آنان نشود، در خاتمه نوشتند پیش‌تر هم آنان را به دلایل مشابه دستگیر کرده و پانزده روز زندانی نموده‌اند.⁽¹⁾حتی اگر این سخن که احسان‌الله‌خان و دوستش دو ماه قبل وارد تهران شده‌اند صحت داشته باشد، دلیلی بر عدم دخالت احسان‌الله در قتل‌های کمیتة مجازات نیست. به یاد آوریم نخستین قتل در ماه رجب اتفاق افتاد که قتل اسماعیل‌خان بود، با محاسبه خود احسان‌الله‌خان، آن زمان او در تهران حضور داشته است. قتل‌های دیگر هم بعد از آن تاریخ روی داده است، پس احسان‌الله‌خان می‌توانست با آنها مرتبط باشد که مشخصاً در مورد قتل میرزامحسن، او مسئولیت آشکاری داشت.

گردانندگان کمیتة مجازات به طور همزمان قبل از ظهر روز 23 شوال 1335 مطابق با 21 مرداد 1296 دستگیر شدند. ابوالفتح‌زاده و مشکوة‌الممالک در منزل ابوالفتح‌زاده واقع در دربند شمیران بازداشت شدند. علی‌اکبر ارداقی و عمادالکتاب هم در ادارة مالیه محل کار خود دستگیر گردیدند. حسین‌خان لله و احسان‌الله‌خان گریختند، اما بالاخره

حسین‌خان را در رشت دستگیر کردند و به تهران اعزام نمودند.⁽¹⁾بهار نوشت باید دولت علت دستگیری این دسته افراد را مشخص نماید و به مردم اطلاع دهد. در این زمان کمال‌الوزاره رئیس مالیات‌های مستقیم تهران هم بازداشت شد. مأمورین تأمینات به اداره مالیات‌های مستقیم رفتند و کمال‌الوزاره را در اداره‌اش بازداشت کردند. نوشته‌های او هم توقیف شد. بعد از دستگیری متهمین، مأمورین به منازل آنان رفتند و برخی اسناد و نوشته‌ها را کشف کردند.⁽²⁾عین‌السلطنه به نقل از افخم‌الدوله برادرش، اعضای دستگیر شده کمیتة مجازات را به این شرح نام می‌برد: کمال‌الوزاره، میرزاعبدالله‌خان بهاءالسلطنه کردستانی،⁽³⁾اسدالله‌خان ابوالفتح‌زاده، برادرش حاجی‌خان ماژر که ریاست ایلات قزوین را داشت و گویا از این شهر فراری شده بود، منشی‌زاده، عمادالکتاب، ملک‌زاده فرزند ملک‌المتکلمین و چند تن دیگر که اسامی‌شان ذکر نشده بود: «از همه غریب‌تر کمال‌الوزاره است که خود او را هم جزو مقتولین اسامی داده بودند. یک مرتبه استعفا داد و قبول نشد. پس می‌خواستند به اصطلاح «ایز» گم کنند. البته آن ترور[یست] و آدمکش‌ها به واسطة کشف کمیته و دستگیری قائدین و رؤسا فراری شده‌اند و اینها را هم پس از استنطاق یا «تو به تو» می‌کنند یا بالاخره مرخص. این حاجی‌خان ماژر و برادرش اسدالله‌خان از اوّل جزو ترور[یست]ها و اشرار مشروطه بودند. هیچ‌وقت دیده نشد که این دو نفر راه سلامت پیمایند.»⁽⁴⁾مهم‌ترین دستگیرشده‌ها طبق فهرست عین‌السلطنه، دکتر ملک‌زاده است، او فرزند نصرالله ملک‌المتکلمین و نویسندة مشهور کتاب تاریخ مشروطیت ایران است که بعدها به سناتوری هم دست یافت.

به دنبال دستگیری اعضای کمیتة مجازات، بین اعضای نظمیه در مورد نحوة برخورد با آنان اختلاف‌نظر بروز کرد. روز بیست و پنجم شوال کمیسری‌های تأمینات از شغل خود استعفا کردند، رؤسای شعبات هم از استنطاق محبوسین خودداری نمودند.⁽⁵⁾مسئلة دیگر این بود که برخی اعضای کمیتة مجازات برای ایجاد رعب و

وحشت و ممانعت بازجویان از انجام وظیفه خود، در محیط زندان هم دست به ترور زدند. روز سه‌شنبه بیست و پنجم شوال، درست همان روزی که اعضای تأمینات از ترس از شغل خود کناره‌گیری کردند، یک سرباز نگهبان در حیاط وزارت جنگ کشته شد. در آنجا غیر از چهار تن از محبوسین کمیتة مجازات کسی نبود، مقتول قبل از فوت خود گفته بود ضارب او فردی است به نام مرتضی که یکی از زندانیان است؛ بلافاصله این مرتضی توقیف شد و در همان وزارت جنگ محاکمه گردید،⁽¹⁾اما هیچکس از محتوای پرونده مطلع نشد، با این ماجرا فضای رعب به اوج خود رسید.

روز آخر شوال آن سال، وستداهل رئیس نظمیه، یک مصاحبه مطبوعاتی برگزار کرد. او در این مصاحبه به ارباب جراید گفت کسانی که از شغل خود استعفا کردهاند در استعفانامه خویش نوشته‌اند: «چون نسبت ارتباط با کمیتة مجازات به اینجانب داده شده فلهذا از شغل خود استعفا مینمایم.»⁽²⁾وستداهل بار دیگر ملاقاتی با مدیران زبان آزاد، ایران و وطن ترتیب داد. او گفت یکی از مطبوعات نوشته است او اعضای کمیتة مجازات را میشناخته و از عملیات آنان آگاه بوده است، اما چون متهمین اخیراً با تهدید از عدهای پول میگرفته‌اند، آنان را دستگیر کرده است. رئیس نظمیه این مطلب را تکذیب کرد و گفت یکی از محبوسین سابق که قاتل بوده و رشید‌السلطان نام دارد، چندی قبل به او اطلاع داده است که اعضای کمیتة مجازات «مورخ‌الدوله و سایرین» هستند، اما رئیس نظمیه نگفت این «سایرین» چه کسانی‌اند؟ او توضیح داد مطابق با اعترافات رشید‌السلطان بود که مورخ‌الدوله را دستگیر کرده است، اما پس از ثبوت بی‌گناهی، او را رها نموده و حتی از وی عذرخواهی هم کرده است. وی سپس ادامه داد اینک «کشفیات جدیدتری» هم کرده که آن را به هیأت دولت هم گزارش نموده و به زودی به مطبوعات هم خبر خواهد داد.⁽³⁾مورخ‌الدوله که در زمرة نخستین دستگیرشدگان بود رها گردید، اما رشید‌السلطان به دلیل قتل و احتمالاً به دلیل این افشاگری‌های خود به سر دار رفت و کشته شد. رئیس نظمیه هرگز از کشفیات جدید خود هم با مطبوعات سخن به میان نیاورد،

ماهیت این دسته و دست‌های پشت‌پرده آن، برای همیشه مکتوم ماند.

روند دستگیری‌ها روزهای بعد هم ادامه یافت. روز چهارم ذی‌قعده روزنامة زبان آزاد نوشت در این دو روزه از طرف ادارة نظمیه مردی به نام میرزاعبدالحسین ساعت‌ساز، دستگیر شده است، اتهام او همکاری با کمیتة مجازات بود. ساعت‌ساز سابقاً در عدلیه کار میکرد، همزمان با دستگیری او مردی دیگر به نام حاجی بابا مجاهد هم بازداشت شد،⁽¹⁾فرد سومی هم دستگیر شده بود که نام او در روزنامه نیامد، اما از حوادث بعدی معلوم شد این فرد علی‌اصغر نام دارد؛ همان که با احسان‌الله‌خان به نظمیه نامه نوشته و تظلم کرده بود. احسان‌الله‌خان هم به جنگل گریخت تا این بار در صفوف آن جنبش رخنه ایجاد کند، وی در این کار خود هم موفق بود. ذکر یکی از این موارد شاید تا حدی به اهمیت موضوع کمک کند: در جریان جنبش جنگل غلامحسین ابتهاج به اتهام جاسوسی برای انگلیسی‌ها محاکمه و محکوم شد. احسان‌الله‌خان با اجرای حکم در مورد او مخالفت کرد. در این زمان رضا افشار رئیس مالیه گیلان و یکی از اعضای مؤثر کمیته برلین، با احسان‌الله‌خان هم‌آواز شد و در نتیجه محاکمه سر نگرفت. رضا افشار همکار تقی‌زاده در کمیتة برلن بود. افشار که بعدها در دورة رضاشاه مناصب مهمی به دست آورد، در دوره نهضت جنگل مسئول مالی کمیته اتحاد اسلام شد. در همین منصب او چهارصد و هشتاد هزار تومان از پول جمع‌آوری شده توسط جنگلی‌ها را دزدید و به تهران گریخت.⁽²⁾

به قول ابراهیم فخرایی «گفته میشد مخالفت احسان‌الله‌خان از نظر همکیش بودن و انتساب هر دو نفر به فرقه بهائی صورت گرفته است؛ گو آنکه هیچ یک از دو نفر مزبور اعتقاد دینی نداشته‌اند، لیکن اشتهار خانوادگیشان به این فرقه چیزی از تعصباتشان نمیکاست.»⁽³⁾

در اوایل صفر سال 1336 جراید از نظمیه خواستند نتیجه تحقیقات خود را در اختیار رسانه‌های جمعی قرار دهد. رئیس‌الوزرای وقت یعنی علاء‌السلطنه، توضیح داد به علت عدم تشکیل جلسه هیأت دولت فعلاً نمیتوان پاسخی داد و وعده داده شد در

موقع مقتضی نظمیه مطلع خواهد شد.⁽¹⁾در اثر فشار افکار عمومی، وستداهل باز هم مصاحبه‌ای مطبوعاتی ترتیب داد و نتایج پرونده را با خبرنگاران در میان نهاد. او توضیح داد دو ماه قبل پرونده کمیته به هیأت دولت داده شده تا تقاضای اجازه نشر مفاد آن را توسط جراید صادر نمایند، اما به قول او این دستور تاکنون داده نشده است. وستداهل عاملین اصلی کمیتة مجازات را منشی‌زاده، ابوالفتح‌زاده و مشکوة‌الممالک معرفی کرد که کریم دواتگر هم مجری اوامر و دستورهای آنان بوده است. او در حضور خبرنگاران اعلام کرد عاملین قتل اسماعیل‌خان رئیس انبار غله، رشید السلطان و سیدمرتضی هستند؛ قتل کریم به واسطه رأی سه تن تصمیم‌گیرندگان اصلی اجرا شده و در مورد قتل متین‌السلطنه رأی قطعی در جلسات کمیته گرفته شده اما قاتل حقیقی تا کنون دستگیر نشده است. با این وصف او مأمور اجرا را ابوالفتح‌زاده دانست. در مورد قتل میرزامحسن مجتهد اعلام داشت عمادالکتاب و ارداقی خود تصمیم به این قتل گرفته‌اند و حسین‌خان لله و احسان‌الله‌خان هم دستور را اجرا کرده‌اند. به‌واقع اینان پس از ترور مجتهد، سران کمیته را در برابر عمل انجام شده قرار دادند، سران کمیته هم پس از اطلاع از ماوقع ناچار گردیدند اطلاعیهای صادر نمایند. در مورد قتل منتخب‌الدوله هم همه مخالف بوده‌اند، اما منشی‌زاده و ابوالفتح‌زاده از ماجرا آگاه بوده‌اند. قاتل حقیقی منتخب‌الدوله هم دستگیر نشده است. همکاران کمیتة مجازات که دستگیر شده بودند عبارت بودند از: کمال‌الوزاره، که به دلیل بروز جنون در زندان به قید کفالت دو هزار تومان آزاد شد، میرزاعلی‌خان زنجانی، حاجی بابای اردبیلی، حاجی علی‌اصغر و عدهای دیگر که این سه تن هم به قید کفالت آزاد شدند.⁽²⁾این مصاحبه مطبوعاتی زمانی صورت گرفت که عین‌الدوله قدرت را به دست داشت؛ مردی که به شدت مورد نفرت گروه‌های افراطی بود. مسئله این نیست که سوابق عین‌الدوله چه بود و آیا به واقع او می‌باید برآیند نیروهای مشروطه باشد یا خیر؛ مهم این بود که امثال عین‌الدوله تنها کسانی بودند که می‌توانستند آرامش را برقرار کنند. این هم از ابعاد طنزآمیز تاریخ ایران است که عین‌الدوله‌ای که مشروطه علیه امثال او

روی داد، اینک ردای اصلاحات به تن کرده بود. بالاتر اینکه افراط‌گرایان مشروطه کار را به جایی رسانیدند که تنها ضامن بقای امنیت، عین‌الدوله‌ها به شمار می‌آمدند. با تمام این اوصاف درست است که وستداهل در مصاحبه مطبوعاتی خود اندکی به اطلاع‌رسانی مبادرت کرد، اما او باز هم چهره‌های اصلی کمیتة مجازات را معرفی نکرد. وی افرادی دست چندم را نام برد که همه به نوعی در عملیات کمیته مباشرت داشتند و چون جرم سنگینی نداشتند به سرعت آزاد شدند.

این ایام با عملیات کمیته‌ای دیگر در کرمان مصادف بود. به واقع این گروه نقطه مقابل کمیتة مجازات بودند، اعضای این کمیته دست به ترور کسانی می‌زدند که عمدتاً از زرتشتیان بودند و یا زرتشتیان بهائی شده. بر اساس منابع، تا حدی ابعاد موضوع را در کتاب بحران مشروطه بررسی کرده‌ایم و خواننده را به آن ارجاع می‌دهیم.⁽¹⁾غیر از این تشکیلات، درست در زمان بازداشت اعضای کمیتة مجازات، خبر رسید اعضای یک گروه مخفی در کرمان که «کمیته انتقام» نام دارد به جرم توزیع شبنامه و فعالیت علیه دخالت انگلیسی‌ها در جنوب کشور بازداشت شده‌اند، طبق این خبر دستگیر شدگان به هند تبعید گردیدند.⁽²⁾

13. از سرگیری ترور و وحشت

جمعه شب بیست‌وچهارم ذی‌حجه سال 1335، مطابق با دوازدهم اکتبر 1917، محمدعلی‌خان علاء‌السلطنه از منصب ریاست‌وزرایی استعفا داد، اما این استعفا پذیرفته نشد. در این دوره دو بحران مرتبط با هم در کشور وجود داشت: نخست قحطی طاقت‌فرسایی که تهران را هم از پای در می‌آورد و دوم بحث کمیتة مجازات. علی‌القاعده وزارت داخله بیشترین اطلاع را از دامنه بحران و قحطی فراگیر کشور داشت که ابعاد این فاجعه جانسوز انسانی را از مردم مخفی نگه می‌داشت و با سانسور اخبار، اجازه نمی‌داد مردم از کیفیت احوال هموطنان خود مطلع شوند. دیگر اینکه نظمیه زیر نظر وزارت داخله بود، پس وزارت داخله بهترین جایی بود که

می‌توانست اخبار صحیح را در مورد روند رسیدگی به پرونده کمیته در اختیار مردم قرار دهد، اما واقع امر این است که هیچ خبری از دیوارهای ستبر وزارت داخله به بیرون درز نکرد. هر چه بود همه حدس و گمان بود و این مطبوعات بودند که با برخی پیگیری‌های شخصی خود به اطلاعاتی دست یافته بودند. اینها، همه نشان از همسویی وزیر داخله یعنی مستشارالدوله صادق با بحران سازان داشت.

به دنبال مخالفت شاه با استعفای علاء‌السلطنه، قرار شد کابینه ترمیم شود. اینک به دلیل فضای سنگین افکار عمومی، گروه بحران‌ساز به منظور نیل به آمال خود با دشواری‌های بیشتری مواجه شد، این بود که تصمیم گرفتند عملیات خشونت‌آمیز خود را بار دیگر از سر گیرند. این موضوعی نبود که از چشم تیزبین امثال ملک‌الشعرای بهار به دور مانده باشد. او نوشت: «نظر به اطلاعاتی که از دسایس بعضی اشخاص مجهول‌الآمال و عناصر خطرناک بد سابقه داریم و می‌دانیم، اگر بحران دوام یابد، تشکیل کابینه به اراده دیگران خواهد بود.» بهار از شاه تقاضا کرد نگذارد امثال مشیرالدوله، مؤتمن‌الملک و مستوفی‌الممالک خسته شوند و از کار کناره‌گیری جویند. او توضیح داد مردم عادی زود خسته می‌شوند و می‌خواهند سوژه جدیدی برای سرگرمی بیابند، «طرفداران بحران هیأت‌های دولت نیز از همین قبیل عناصر عادی محسوب شده و پیروی از نیات این اطفال سیاسی و یا لاابالیان اجتماعی در حکم بازی کردن با مملکت است.» بهار از شاه خواست از افراد نترس، شجاع و کاردان دعوت کند تا در کابینه قبول عضویت کنند.⁽¹⁾

به هر حال هدف کلیّة این اقدامات تنها یک چیز بود: بحران‌سازی برای روی کار آوردن دولت مقبول گروه‌های مافیای سیاسی- اقتصادی بریتانیا و حکومت هند انگلیس در ایران. این نکته‌ای است که در روزنامة زبان آزاد و به قلم بهار عیناً نوشته شده است:

اینها که گفته شد از یکطرف و از طرف دیگر اقدامات دسته‌جات معلوم‌الحال که به تحریک همسایگان بی‌مهر و برای بر روی کار آوردن عناصر معلومه و بر هم زدن انتخابات و تولید بحران، شب و روز در دوندگی و آنتریک و آنی از تهیه وسایل

یک فساد و آشوبی که متأسفانه بهانه را خود وزرا به دست آنان داده‌اند فارغ ننشسته و در تعقیب همان نیاتی که به شکل یک کودتا می‌خواستند نمایش دهند،⁽¹⁾حالا هم کار کرده ولی به‌قدری کارشان سهل شده است که تصوّر می‌کنند محتاج به چندان زحمت و مرارت نباشند.

به هر حال هر چه بود، یک سر ماجرا «وزیر مالیه خرابکار» بود که به بحران‌ها دامن می‌زد. بهار نوشت این خرابکاران باید از کابینه اخراج گردند، کابینه ترمیم شود، جلو بحران‌سازان گرفته شود، امنیت و ثبات و آرامش به کشور بازگردد تا توطئه چینان و بداندیشانی که در راستای منافع بیگانه قدم برمی‌دارند، سر جای خود نشینند. با این وصف نباید دوستی و خصوصیت‌ها باعث شود سیاستمداران و آگاهان قوم از «ملاحظه حفظ منافع مملکت» باز داشته شوند. به عبارت بهتر «منفعت عمومی را بر منفعت خصوصی» باید ترجیح داد. اما کسانی مثل بهار که به این موضوع اساسی بها می‌دادند، اگر نگوییم وجود نداشتند، حداقل از انگشتان یک دست تجاوز نمی‌کردند. در واقع بهار دولتی را آماج حمله قرار داد که وزیر داخله‌اش مستشار‌الدوله صادق بود و وزیر مالیه‌اش محتشم‌السلطنه؛ دو فردی که آشکارا و نهان با گروه تروریستی کمیتة مجازات پیوند داشتند. اما طرفه این‌که این همه هشدار و بیدارباش، کسی را از خواب غفلت بیدار نساخت و نیروهای سیاسی را هشیار ننمود. البته دستهایی در کار بود تا این فریاد به گوش کسی نرسد، تعمداً جریان‌های بحران‌ساز گوش خود را بر این نداهای رسا بستند و چشمان خود را بر حقایق نگشودند، این البته درست در راستای سناریوی از پیش طراحی شده مافیای قدرت و ثروت بود که نهایت آرزوی خود را استقرار دولتی دست‌نشانده می‌دانست.

ترمیم کابینه، امری بود ضروری و مورد نیاز جامعه؛ اینک در مجامع گوناگون صحبت از همدستی برخی از اعضای هیأت دولت با کمیتة مجازات بود، همه می‌گفتند به طور مشخص وزیر داخله و وزیر مالیه در بحران‌سازی نقش‌آفرینی می‌کنند، باید تمهیدی اندیشیده می‌شد تا افکار عمومی از این فضای التهاب‌آمیز آسوده گردد، اما در کمال تعجب اعتلاءالسلطنه رئیس کابینه وزرا، ترمیم کابینه را

تکذیب کرد. بهار که خود در زمرة طرفداران ترمیم کابینه بود، نوشت هدف او «جلوگیری از هجوم بحران و پیشرفت نیات سوء مشتی هرج‌و‌مرج‌طلب» بوده است. او توضیح داد «در این موقع که بدخواهان از هر سو دهان برای بلعیدن هستی ما گشوده‌اند، به قدر قوه باید از بحران جلوگیری کرده و با مشت آهنین و قدمی محکمتر» امور جاری کشور را رتق و فتق نمایند و «جلو تعرضات مختلفه را با یک گذشت عالیجنابانه» یعنی کنار گذاشتن وزیر داخله و مالیه جبران نمایند.⁽¹⁾به یاد آوریم در این زمان عدل‌الملک دادگر معاون وزیر داخله بود و نصیر‌السلطنه معاونت وزارت عدلیه را بر عهده داشت، این دو تن به طور آشکار و نهان با سران کمیتة مجازات مرتبط بودند و به عبارتی در عملیات آنان ذی‌مدخل.

چند روز بعد یعنی روز سوّم محرم 1336 برخی مطبوعات تهران از خاتمه بازجویی اعضای کمیتة مجازات خبر دادند، طبق این اخبار استنطاق بیست و دو محبوس خاتمه یافت،⁽²⁾اما باز هم هیچ خبری به بیرون درز نکرد. معلوم نشد متهمین اصلی چه کسانی‌اند، عاملین ترور کسانی که کشته شده‌اند کیانند، نیز چه ارتباطی بین این افراد و اتباع خارجه از سویی و مدیران و مسئولین کشوری و لشکری از دیگر سو و ارباب جراید از سوی دیگر موجود بوده است. در همین اوضاع و احوال اخباری دال بر شکل‌گیری مجدد جوخه‌های ترور منتشر شد، یکی از این اخبار مربوط به تبریز بود، این شاید نخستین باری بود که خبر می‌رسید در شهرستان‌ها هم کمیتة مجازات تشکیل شده است.

در اوایل سال 1336 مطابق با مهر و آبان سال 1296، تشکیلاتی به نام کمیتة مجازات در تبریز شروع به فعالیت کرد. این گروه ظاهراً به عملیاتی هم دست زده بود، در شماره 64 روزنامة ستارة ایران مطلبی در این مورد چاپ شده و اعلام گردید که فردی به نام حاجی‌میرزاعلی‌نقی گنجه‌ای عضو این کمیته است. در ارتباط با این موضوع مکتوبی از تبریز به دفتر ستارة ایران رسید که به این شرح بود:

در نمره 64 به استناد مکتوبی ممضای تبریز نوشته شده است آقای حاجی‌میرزاعلی‌نقی

گنجه‌ای در کمیتة مجازات تبریز عضویت حاصل کرده‌اند موافق مکاتیب و تلگرافات اخیر این مسئله خلاف واقع بوده دامان ایشان از لوث این‌گونه اعمال فضاحت‌آور بری است. بنابراین می‌نویسیم که ایشان در این‌گونه عملیات که اخیراً در تبریز عرض وجود نموده شرکت ندارند و اخلاق ایشان مبرا از این‌گونه شناعت‌کاریهاست و معلوم می‌شود نویسنده نسبت به ایشان مغرض بوده است.⁽¹⁾

با تمام این اوصاف نخستین دلیل موجه برای از سرگیری عملیات ترور، سوءقصد نافرجام به قائم‌مقام‌الملک بود که در ابتدای همین فصل به آن اشاره کردیم و اینک تفصیل آن را می‌آوریم. این عملیات در اواخر جمادی‌الاولی سال 1336 روی داد که منجر به کشته شدن همراه قائم‌مقام‌الملک رفیع گردید ولی خودش مجروح شد. در آن زمان بلافاصله بعد از ترور رفیع، اعلامیه‌ای که با پست به دفتر روزنامة رعد رسیده بود، چاپ شد. از شواهد این‌گونه برمی‌آمد که کمیتة مجازات یا چیزی شبیه آن هنوز وجود دارد و به فعالیت خود ادامه می‌دهد. رعد نوشت این ورقه ژلاتینی را به نام «حریت مطبوعات» درج می‌کند. عین اعلامیه مزبور به این شرح است:

ادارة جریدة رعد- به نام آزادی مطبوعات درج شود؛ تازیانه عبرت؛ ضربات متوالی هنوز اثری در هیأت دولت و مسئولین مقدرات مملکت ننموده. هر چه روز می‌گذرد بدبختی و ذلت شدیدتر و خطر انقراض و اضمحلال ایران قریب‌تر می‌شود. در مواقع خطر حتی در حیوانات هم حس اتحاد و اجتماع برای دفاع پدیدار، ولی گویا حس حیوانات را هم فاقد شده‌ایم. بسیار خوب هر چه حکومت بی‌اعتنایی کند خطر را به خود قریب‌تر می‌نماید. خائنین ولو از هر طبقه باشند به جزای اعمال خود می‌رسند. قائم‌مقام‌الملک که یک روزی خود و پدرش... چندین ده هزار تومان مال مملکت را چاپیدند و ذخیره نمودند اکتفا ننموده به حمایت استبداد روس آزادیخواهان را در تحت شکنجه و عذاب قرار داده و به قضاوت سری خود، یوسف‌خان و عده‌ای از آزادیخواهان را بهدار آویخت. سپس شرم نکرده با کمال وقاحت با عمامه و لباس اسلام آتاشه میلیتر⁽²⁾سفارت روس شده بود و پس از اضمحلال رژیم روسیه مجدد به

حرکات ارتجاع‌کارانه و تحریک به تشکیل هیأت علمیه و بسط اقتدار و سلطنت مفت‌خواران اشتغال یافته بود. اکنون برای تنبیه دولت و احزاب که به جدّیت درصدد اتحاد و دفع خرابی‌ها برآیند حکم اعدام این خائن صادر و امر به اجرا شد و مجدد دولت را تذکر می‌دهیم که اگر به فوریت این اساس پوسیده را مبدل به یک ترتیب جدیدی نسازند مسئول و خیانتکار است. در خاتمه هیچ‌یک از احزاب و افراد حق ندارند استفاده از فداکاری‌های دیگران نموده عملیات شجیعانه ترقی‌طلبان را به خود نسبت دهند. شعبه اجراییه مرکزی.⁽¹⁾

جالب است اعلامیه قبل از عملیات ترور صادر شد، به عبارتی آنان قتل رفیع را حتمی می‌دانستند. دو شماره بعد رفیع در همان روزنامة رعد به این بیانیه پاسخ داد. او خیلی مفصل توضیح داد که اولاً نه او و نه پدر و نه جدش در کارهای اداری دخالتی نداشته‌اند تا مال ملّت را خورده و یا جمع نموده باشند. دوم اینکه یوسف‌خان و دیگران را روس‌ها به دار زدند و این عمل فقط در رشت صورت نگرفت و در اغلب جاها وقوع یافت. رفیع نوشت در آن ماجرا او هم جزو تماشاچیان بوده است، اگر کسانی که تماشاچی بوده‌اند و یا فقط این ماجراها را دیده‌اند مقصر تلقی می‌شوند، پس همه مردم مقصرند. سوّم «قضیه سه روز قبل شما ثابت می‌کند که ما برای چه پناه به روس‌ها برده بودیم. اگر به شما ذرهای [از آن خشونت‌ها] نشان می‌دادند در هفت سوراخ مخفی می‌شدید. هنگامی که مرا شکار خود قرار دادید، دیدید مشغول چه کار بودم که همان کارهاست که باعث نجات و فلاح من و دیگران می‌شود. در پناهندگی خودم هم به هزار قسم خدمت نموده. هستند جماعت دموکرات‌ها و دیگران که به واسطه زحمات من ایمن شده و از دست تعدی و قتل [روس‌ها] نجات یافتند.»⁽²⁾لازم به یادآوری است وقتی قائم‌مقام‌الملک هدف واقع شد، داشت به یک مرد فقیر پول می‌داد.

از این به بعد ظاهراً تصمیم بر این بود تا اختلافات سیاسی با گلوله حل‌و‌فصل شود. زیرا اینک کسانی از گروه همسوی با کمیتة مجازات هم ترور شدند. رجب

سال 1336 مصادف با اواخر سال 1296 خبر رسید مدیر روزنامة کوکب ایران ترور شده است، نیز به سوی تقی بینش تیری انداخته شد که باعث مجروح شدن وی گردید. بینش از رهبران گروه دمکرات‌های ضدتشکیلی بود. به سوی فردی اسکندربیگ نام از اهالی قفقاز هم تیراندازی شد؛ تیر از پشت به او اصابت نمود و باعث مجروح شدن وی گردید. در این هنگام سردار محیی شبنامه‌ای منتشر کرد و از این مرد دفاع نمود و او را به کسانی که عنوان سردار بر خود نهاده بودند ترجیح داد.⁽¹⁾همزمان در برخی شهرهای ایران مثل قزوین هم تروریسم مجدداً شکل گرفت. به سوی دو تن به نام‌های موثق‌دیوان و یمین‌خاقان تیراندازی شد که این دومی مجروح گردید، اما به اولی تیری اصابت نکرد. دو عکاس سر بریده شدند، «می‌گویند برای روس‌ها قوادی می‌کردند.» رئیس نظمیه قزوین که علی‌القاعده خود متولی نظم و امنیت شهر بود مضروب گردید، اندکی بعد وی از آثار جراحات وارده درگذشت. از طرفی بینوایان در شهر هنگامه‌ای به پا کردند، هیچکس جرأت نداشت دکان خود را باز کند، «کسی از ترس فقرا و گرسنه‌ها نمی‌تواند عبور کند.» می‌گفتند تروریسم جدید کار آنهاست.⁽²⁾به تحریک گروه افراطی دمکرات‌ها، فقرای شهر به شورش و بلوا دست زدند، چند خانه غارت شد، شکم کمیسر بازار را پاره کردند، حکومت قزوین هم سه هزار تن از بینوایان را از شهر اخراج کرد، جمعی از دمکرات‌ها دستگیر شدند، ایلات مسلح گردیدند و با کمک نظمیه تلاش نمودند امنیت را به شهر بازگردانند.⁽³⁾

اندکی بعد در زمستان سال 1296 بار دیگر قبل از اینکه مستوفی‌الممالک، شخصیت مورد حمایت گروه افراطی، به ریاست‌وزرایی نایل آید، حملات روزنامه‌های افراطی به مخالفین شدت یافت. در این دوره باز گروه‌های افراطی و ارگان‌های آنها به میدان آمدند و با بدترین تعابیر مخالفین را به باد ناسزا گرفتند. از محاکمه، مجازات و نظایر آنها سخن به میان آوردند، رجال مشهور را متهم به خیانت، اجنبی‌پرستی، فقدان شرافت ملّی، وطن‌فروشی و امثالهم کردند و خطاب به مردم گفتند اگر این دسته افراد از سوی

آنها بازپرسی می‌شدند، اگر به مجازات می‌رسیدند و اگر خوفی در دل آنها کاشته می‌شد، دیگر به فکر اشغال مقام وزارت برنمی‌آمدند. روزنامة ستارة ایران خطاب به مردم نوشت: «ملّت، مملکت آتش گرفت! ملّت، شهرهای عمده شما طعمه غارت شد! ملّت، نصف بیشتر سکنه این سرزمین که به اسم ایران معروف است، گدا، پریشان، گرسنه، آواره از مسکن و هستی‌شان به یغما رفت اینک ویلان و سرگردانند!»⁽¹⁾لازم به یادآوری است، این حملات علیه شاهزاده عین‌الدوله صورت می‌گرفت که از چندی قبل به جای علاء‌السلطنه مقام ریاست‌وزرایی را به دست گرفته بود.

14. قتل احمد‌خان صفا و استعفای عین‌الدوله

وقتی برخی اعضای تأمینات از پیگیری پرونده خودداری کردند و استعفا دادند، وستداهل، احمد‌خان صفا را به ریاست تأمینات برگزید. احمد‌خان صفا به تاریخ 1294 قمری در شهر تبریز به دنیا آمد. پس از مدتی عازم استانبول شد، به سال 1326 در دوره موسوم به استبداد صغیر در انجمن سعادت استانبول فعالیت میکرد، در همان‌جا وارد یک مدرسه نظامی گردید و بعد از ورود به ایران متصدی مشاغل نظامی گردید. وقتی اعضای کمیتة مجازات دستگیر شدند او از سوی وستداهل رئیس نظمیه، کمیسر اداره تأمینات گردید، بازجویی از افراد دستگیر شده به عهده او بود. او بازجویی اعضای بازداشت شده کمیته را پیگیری کرد و به نتایجی در خور اهمیت دست یافت و درست به همین دلیل کشته شد. قتل احمد‌خان صفا وقتی روی داد که متهمین کمیتة مجازات در حبس بودند. نوبهار این جنایت را به این شکل بازتاب داد: «هفت و نیم بعد از ظهر دیروز شخص مجهولی آقامیرزااحمد‌خان صفا مستنطق تأمینات نظمیه را در دم منزل خودش کشته‌اند. هنوز قاتل دستگیر نشده و آژان پست هم در آن موقع حاضر نبوده و قاتل فرار میکند.»⁽²⁾قتل احمد‌خان روز آخر صفر 1336 روی داد، روزنامة ایران این خبر را به این شکل منعکس ساخت:

شب یکشنبه قریب سه ساعت از شب گذشته، میرزااحمدخان صفا که یکی از اعضای

عامله و رئیس شعب اداره تأمینات بود، در خیابان قرب منزل سپهسالار اعظم موقعی که به منزل خود میرفته مورد اصابت شخص مجهولی واقع و هدف گلوله موزر واقع گردیده، به واسطه اصابت گلوله فوت میشود. پس از وصول خبر به کمیساریا، مأمورین اعزام و او را برای معاینه به مطب نظمیه آورده و برای دستگیری مرتکبین اقداماتی شد. همان شب و روز بعد چند نفری دستگیر و تحت استنطاق میباشند.⁽¹⁾

سندی منحصر به فرد در مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران وجود دارد که به دنبال قتل احمدخان صفا رئیس اداره تأمینات نظمیه خطاب به رئیس‌الوزرا نوشته شده است. طبق این سند قتل احمدخان به دلیل طرفداری او از کسانی بود «که به اسم کمیته مجازات سلب آسایش و امنیت را از عموم نموده و مایه اختلال اوضاع زندگی شده‌اند.» سند صراحت دارد که قتل احمدخان «جزای طرفداری بود که [او] در موقع استنطاق بهائی‌ها» می‌کرد، یعنی کسانی که در کمیته مجازات جمع شده بودند و دست به آدمکشی می‌زدند. در این سند آمده است، مفتشین غیر از دو تن بهائی یعنی منشی‌زاده و ابوالفتح‌زاده، اسامی اشخاص دیگری را که با این فرقه ارتباط دارند، ذکر نکرده‌اند. نامه خاطرنشان میسازد احمد‌خان صفا، نام ابوالفتح‌زاده و منشی‌زاده را هم در دوسیه استنطاقات، به این دلیل آورده است که دستگیری آنان به اراده او نبوده است. سند مدعی است احمد‌خان بقیة قاتلین را فراری داده است. احسان‌الله‌خان قاتل منتخب‌الدوله، احمدآقای روحی و میرزاضیاءالله که اعضای عمدة کمیتة مجازات تلقی شدند، در زمرة این فراریان بودند که «هر کدام در یک محلی مشغول عیش و نوش میباشند.» در این نامه که با نام «کمیته سیمرغ» نوشته شده آمده است، «تا حال نوبت دشمنان دین بود، حال موقع عملیات ما است.» در ادامة نامه آمده است این نخستین عملیات آنهاست که ادامه خواهد یافت:

به موجب استناد همین ورقه اگر جزای مرتکبین جنایات که تاکنون محرم اسرار تمام اوضاع مملکت بوده و با مواجب‌های عمده پرورش داده‌اید و از زهر قتالشان غفلت داشته‌اید شروع شد فبه المراد والّا ما که بر تمام احوال و اسرار اطلاع داریم نخواهیم گذاشت که کابینة وزرا از طایفه [بهائی] تشکیل شود؛ زیرا که اینها شروع

به وزیرکشی هم خواهند کرد تا اینکه دیگر کسی زیر بار وزارت نرود و میدان را برای خود مصفا نمایند. منتخب‌الدوله را کشتند که مقامش به کمال‌الوزاره برسد. همچنین به شما وزرا هم خواهند پرداخت، این رشته سر دراز دارد...⁽¹⁾

ماجرا هر چه بود، کمال‌الوزاره رئیس اداره مالیات‌های مستقیم تهران وزارت مالیه و رئیس اداره خبازخانه از منصب خود استعفا کرد، احتمال داده شد استعفای او قبول و فردی دیگر به جایش منصوب گردد.⁽²⁾

نکتة مهم این است که روزنامة ستارة ایران این استعفا را بر کمال‌الوزاره نبخشید. این روزنامه در یکی از شماره‌های خود شدیداً به وثوق‌الدوله حمله کرد، حال آنکه در این زمان او هیچ‌گونه مسئولیتی نداشت. از این بالاتر این روزنامه منتخب‌الدوله را خائن تلقی کرد و بالاتر اینکه کمال‌الوزاره را هم خائن عنوان نمود. این در حالی بود که کمال‌الوزاره با کمیتة مجازات همکاری می‌کرد و این لحن سخن در مورد او بسیار عجیب می‌نمود. اما مسئله مهم‌تر این بود که با استعفای کمال‌الوزاره موافقت نشد، او خود نوشت به دلیل مشکلات خبازخانه‌ها از شغل خود استعفا کرده اما پذیرفته نشده است.⁽³⁾نامه محتشم‌السلطنه وزیر وقت داخله هم در مورد مخالفت با استعفای او چاپ شد. این مرد خود از حامیان کمیتة مجازات بود.

به واقع استعفای کمال‌الوزاره، انتقاد ستارة ایران از او، بحث قتل صفا و شایعات و مطالب متفاوت و متناقض برای این بود تا به قول عین‌السلطنه «ایز» گم کنند. این تلاش‌ها در یک زمینه به نتیجه رسید، قتل احمد‌خان هرگز پیگیری نشد، هیچ‌کس نگفت آخر به چه دلیل این مرد را کشتند و بالاتر این‌که بعدها هم هیچ سخنی در ارتباط با آن به میان نیامد. اما کمال‌الوزاره نتوانست از این جنگ زرگری رهایی یابد، او را دستگیر کردند، اما وی در بازداشتگاه نظمیه خود را به دیوانگی زد و با قرار وثیقه آزاد شد.

بعد از قتل صفا، بازی شگفت‌انگیزی رخ داد تا اصل پرونده را تحت‌الشعاع قرار دهند، کمیتة مجازات در حالیکه عمدة گردانندگان آن در حبس بودند، اعلامیهای منتشر کرد و به ستارة ایران حمله برد. ستارة ایران بر این باور بود که احمد‌خان صفا

به دست نیروهای کمیتة مجازات کشته نشده است، اما کمیته در یکی از اعلامیه‌های خود نوشت مواضع این روزنامه «فوق‌العاده موقع تعجب واقع شده.» اظهارات ستارة ایران «پوچ» دانسته شد، که جعلیات هستند. نیز پرسیده شده بود از این جعلیات و انتشار آنها چه فایدهای نصیب می‌شود و گرانندگان آن روزنامه به چه دلیل «یاوه‌سرایی» کرده‌اند. سرتاسر قضاوت و مطالب ستارة ایران «بی‌اساس و غیرقابل قبول» دانسته شد، دلیل امر این بود: «آیا هیأتی غیر از ما وجود خارجی دارد؟ اظهارات بی‌معنی یعنی چه!» نویسندة مقاله ستارة ایران مطلب خود را با امضای م خ ف، امضا کرده بود، بیانیه‌نویسان نوشتند از حرف م جز مزخرف، خ خیانت و ف فضولی چیزی دیگر نمیتوان استنتاج کرد. در ادامه آمده بود: «شعبه اجراییه از طرف ماست، اعمال و افعالش مطبوع و مقبول است، بدگویی تا کی، یاوه سرایی تا چند؟ مرتجعین مملکت بر باد ده به کیفر کردارتان دچار خواهید شد عنقریب است انتقام از آستین عدالت بیرون خواهد شد و داد مظلوم را از ظالم خواهد گرفت منتظر سوء‌رفتارتان باشید، از حرکات جاهلانه خود دست بردارید، همیشه حق حکمفرماست. کمیتة مجازات.»⁽¹⁾

ستارة ایران قتل احمد‌خان صفا را به باد انتقاد گرفت و علیه عاملین آن برآشفت. این موضوعی است که نشان میدهد قاتل یا قاتلین احمدخان صفا با کمیتة مجازات اختلاف‌نظر اساسی داشته‌اند و به قول مشهور از دو سرچشمه متفاوت سیراب میشده‌اند. همان طور که بارها تکرار کرده‌ایم، بین مواضع ستارة ایران و کمیتة مجازات قرابت بسیار وجود داشت، بالاتر آنکه بزرگترین مدافع مطبوعاتی کمیته، گردانندگان ستارة ایران بودند؛ بین ستارة ایران و گروه ضد تشکیلی هم مناسبات تنگاتنگی وجود داشت، محکومیت قتل صفا توسط این روزنامه را باید در این راستا مورد ارزیابی قرار داد و این نشان میدهد سند مورد اشاره واقعیتی را نشان میدهد. اما در عین حال، همان زمان که ستارة ایران تروریستهای قاتل احمد‌خان را به باد انتقاد گرفت، فردی گمنام نامهای نگاشت و در آن مدیر این روزنامه را مورد حمله قرار داد، این نامه به هر انگیزهای نوشته شده بود، کمیتة مجازات را به دروغ مخالف

ستارة ایران دانست؛ «زیرا پس از استفاده‌های بسیار، قتل صفا را که از طرف کمیته به‌عمل آمد، این عمل را استهزا نمود و به‌عنوان "پیغام" در روزنامة خیانت‌پیشه خود توهین نمود.» کشندگان صفا بیانیهای منتشر کرده بودند که در آن آمده بود: «و شما روزنامه‌نویسان وطن‌فروش که یکی به‌عنوان پیغام و دیگری صفا مُرد عملیات قهرمانان ایران را استهزا کردید، به کیفر خواهید رسید.»⁽¹⁾

می‌بینیم کمیتة مجازات مسئولیت قتل صفا را به گردن گرفت، علت این بود که در این زمان باز هم مستوفی قدرت را به دست داشت، حال آن‌که قتل صفا در دوره ریاست‌وزرایی عین‌الدوله روی داده بود. به واقع چند روزی بعد از اینکه عین‌الدوله به ریاست‌وزرایی دست یافت، صفا کشته شد، چند روز بعد از این قتل هم او استعفا داد. علت جنگ زرگری کمیته موسوم به سیمرغ و کمیتة مجازات چیست؟ چرا ستارة ایران مسئولیت قتل را از گردن کمیتة مجازات برداشت ولی کمیته بعداً مسئولیت را پذیرفت؟ شاید کمیته می‌خواست رعب خود را باز هم به نمایش گذارد و نشان دهد با اینکه اعضای اصلی‌اش در بازداشت به سر می‌برند، همچنان فعال است. می‌دانیم که بعد از این قتل و بعد از استعفای مستوفی‌الممالک؛ صمصامالسلطنه بختیاری قدرت را به دست گرفت و اعضای بازداشت شده کمیته را آزاد کرد. دیگر اینکه کمیته سیمرغ علت قتل احمد‌خان را این می‌دانست که وی به ارتباط تشکیلات کمیتة مجازات با محفلی از بهائیان پی‌برده بود، صفا فقط نام منشی‌زاده و ابوالفتح‌زاده را اعلام کرد که البته به قول این اعلامیه بهائی بودند، لیکن وی از افشای اسرار بیش‌تر خودداری نمود و به طور خاص از ضیاءالله و احسان‌الله‌خان که آنها هم بهائی بودند، سخنی به میان نیاورد. اعلامیه کمیته موسوم به سیمرغ به این موضوع اشاره دارد که هدف متهمین کمیتة مجازات صرفاً قتل چند تن نبود، بلکه آنان اهداف مهمتری را در دستور کار قرار داده بودند. از آن سوی، ستارة ایران قتل یاد شده را منسوب به کمیته ندانست، اما کمیته خود مسئولیت یادشده را به گردن گرفت. در هر حال هم از مطالب ستارة ایران، هم اعلامیه کمیتة مجازات که به دست بقایای آنان منتشر شده بود و هم از اعلامیه کمیته موسوم به سیمرغ این‌گونه استنباط می‌شود که صفا به راز مهمی دست پیدا کرده بود که باید کشته می‌شد.

نکته دیگر اینکه هرگز توضیح داده نشد، با اینکه سران کمیته بازداشتند، چه کسانی در قتل صفا مداخله کردند و او را نابود نمودند؟ به این سئوال پاسخی داده نشد کما اینکه به پرونده قتل صفا هم هرگز رسیدگی نشد.

15. ملک‌الشعرای بهار و تحلیل بحران

به دلیل هرج‌و‌مرج و فضای رعب و وحشت، کم نبودند روشنفکرانی که از استقرار نوعی استبداد حمایت می‌کردند. روشنفکری مثل ملک‌الشعرای بهار به صراحت در کتاب تاریخ احزاب سیاسی به مناسبت بحث انتخابات مجلس چهارم می‌نویسد:

تنها انتخابات تهران در همان اوقات به جریان افتاد و هر دو دسته دمکرات به شرکت، اکثریت [را] بردند و اگر یک دسته می‌بودند و انتخابات را به تعویق نینداخته بودند، مجلس چهارم در دست این حزب افتاده بود و دولتی که منظور بود به وجود می‌آمد، نظیر دولتی که به دست آتاتورک و بعدها در آلمان به دست نازی‌ها به وجود آمد.⁽¹⁾

در جای دیگری از همان کتاب باز هم بهار، وثوق‌الدوله را در دوره دوّم ریاست‌وزرایی‌اش مورد نقد قرار می‌دهد که چرا «نخواست یا جرأت نکرد که طرز کار آتاتورک یا موسولینی را پیش گیرد و این کار بعدها صورت گرفت... ولی به دست عده‌ای قزاق نه به دست عده‌ای عالم و آزادی‌خواه!»⁽²⁾به این موضوع کاری نداریم که آیا با در پیش گرفتن روش هیتلر و موسولینی جایی برای آزادی باقی می‌ماند یا خیر و یا اینکه اصلاً به لحاظ شرایط تاریخی و وضعیت خاص ایران امکان ظهور جنبش‌های فاشیستی می‌توانست وجود داشته باشد یا نه؛ مهم این است که کار مشروطه به جایی رسیده بود که امثال بهار هم فاشیسم را بر هرج‌و‌مرج ترجیح دادند.

به هر حال بهار چند روزی بعد از دستگیری سران کمیتة مجازات، این بار هم مقاله‌ای نوشت و از بی قانونی، هرج‌و‌مرج و بی نظمی کشور به شدت انتقاد کرد. در این مقاله بهار دیوانسالاران کشور را توصیه کرد که برای اجرای قانون روشی

استبدادی در پیش گیرند. وی نوشت میبیند هیچ کاری در کشور صورت نمیگیرد، «هیچکس از هیچکس نمیترسد»، اما نباید تصور کرد اگر کمیتة مجازات بود مسئولین احساس ترس میکردند، به نظر او این دیدگاه هم اشتباه است. به نظر بهار ترس از کمیتة مجازات «ترس رسمی» نبوده، این ترس «مثل ترسی است که مردم از حریق یا فرود آمدن سقف یا غرق کشتی داشته باشند، او ترس نیست.» بهار استدلال کرد ترور قادر نیست طرز رفتار و اخلاقیات قومی را دگرگون سازد و این حربه قادر نیست برای تمام احوال منشأ اثر باشد. بهار نوشت: «بیم نیست، چرا؟ چون قانون نیست. قانون نیست برای چه؟ چون استبداد نیست!»⁽¹⁾

حال که چنین است چه باید کرد؟ به نظر بهار باید اندر ضرورت استبداد سخن گفت، اما استبدادی که برای اجرای قانون به کار گرفته میشود، «دولتی که استبداد نداشته باشد، هیچ‌کس به او اعتنایی نخواهد داشت، هر چه استبداد یک دولت بیشتر است، نظم آن دولت زیادتر است.» او ادامه داد ایران قانون دارد، اما برای اجرای قانون «آدم مستبد لازم است.» به نظر او وقتی یک وزیر ملاحظه‌کار و مردد و دودل شد، قانون فاسد میشود. باید وزیر قانون را مقابل خود بنهد و هرچه قانون میگوید «با کمال استبداد و خونسردی به موقع اجرا بگذارد.» مردم از ناپلئون میترسیدند زیرا اوّل قانونگذاری کرد و بعد با استبداد آن را اجرا نمود: «بیم نیست، امید نیست، خائن از مجازات نمیترسد، خادم هم امیدوار به ترفیع رتبه نیست و بدون این دو اصل کلی نظام اجتماعی- بیم و امید- محال است یک مملکت اداره شود.»

به نظر بهار بدبختی این است که ایران «مرد قانون» ندارد. اگر این مرد وجود داشته باشد، قانون وجود ندارد: «ما قانون نداریم و نمیخواهیم داشته باشیم، ما مجالس ملی را دوست نداریم، ما برای تعویق مجلس قانونگذار خودکشی میکنیم⁽²⁾و ما میل نداریم مجلس داشته باشیم. ما میخواهیم مملکت به هرج‌و‌مرج اداره شود تا به همه‌کس بتازیم و به همه‌کس فحش بدهیم و از همه‌کس رشوه و تعارف و اعانه و قرض بستانیم!»⁽³⁾

او نوشت در ایران عدهای حکومت ضعیف میخواهند تا قوانین را زیر پا نهند و کشور را آشفته سازند. علت امر این است که این دسته افراد از قانون میترسند، «برای اینکه ما را با بودن قانون به هیچ جا راه نمیدهند»، این است که این عده در برابر قانون و مجلس ملی «جست و خیزها» کرده، جلسات پیاپی برگزار میکنند تا انتخابات مجلس و یا تشکیل آن را به تعویق اندازند: «نه! این نمیشود، دولت راست که تمام قد برخیزد. تا زود است و کار از کار نگذشته به اطراف خود مثل پلنگ گرسنه نگاه کند و ببیند این سفله‌گان بیرحم چه میکنند و چه میخواهند و هر کس مفسد است بی درنگ دستگیر کنند و تفاوت نگذارند!» بهار از مردم خواست برای تشکیل مجلس به پا خیزند.⁽¹⁾

مخالفین تشکیل مجلس کسانی نبودند جز دار و دسته کمرهای و گروه ضدتشکیلی او؛ اینان روزنامة افراطی ستارة ایران و البته کوکب ایران و صدای ایران را بلندگوی تندروی‌های خود کرده بودند، اجازه نمیدادند نظم و آرامش به کشور بازگردد، هر تلاشی به این منظور صورت میگرفت با مخالفت جدی آنان مواجه می‌شد. گروه ضدتشکیلی همگام با جراید تحت نفوذ خود؛ تلاش می‌کرد فضای هرج‌و‌مرج را همچنان زنده نگهدارد، سقوط کابینه‌ها را سرلوحه کار خود قرار دهد و از تشدید فضای رعب و وحشت استقبال نماید. بازوی عملیاتی آنان یعنی اعضای کمیتة مجازات به زندان افتاده بودند، اما عجب اینکه این گروه همچنان بر طبل بحران سازی میکوبیدند و تشتت و بی‌نظمی را تبلیغ میکردند. آنان نمیگذاشتند مجلس تشکیل شود، گروه ضدتشکیلی به هر نحوی شده مانع از گرد آمدن نمایندگان پارلمان در صحن بهارستان میشد. صدای ملک‌الشعرای بهار در این زمان از همه بلندتر بود که به شدت به این اعمال میتاخت و عوام‌فریبان را رسوا میساخت.

شاید بهار نخستین کسی بود که از واژه تروریزه کردن برای تفسیر اعمال این دسته افراد استفاده کرد. او در اعتراض به مخالفین برگزاری انتخابات، شجاعانه نوشت: «ما از کسی نمیترسیم، افکار را نمیشود تروریزه کرد.» او به شکلی منطقی

استدلال کرد باید قبل از خاتمه جنگ مجلس ایران تشکیل شود، این موضوع از آنجا اهمیت بیشتری مییافت که لازم بود بعد از جنگ نهادی زمینه مشارکت ایران را در کنفرانس صلح فراهم میساخت، به‌واقع حق با بهار بود؛ وقتی جنگ خاتمه یافت و کسانی که تا همین دیروز مخالف تشکیل مجلس بودند، به دولت فشار آوردند نمایندگانی به کنفرانس صلح اعزام دارد، دولت به خواسته آنان تن داد، دولتی که باز هم در دست وثوق قرار گرفته بود. اما همان طور که از چند سال قبل پیش‌بینی میشد این گروه را حتی به جلسات کنفرانس صلح راه ندادند. بهار در افشای روش‌های این گروه نوشت: «عجبا! هر منطقی را میخواهند به زور تروریزه کردن افکار و در سایه کلمات «دشمن»، «اجنبی»⁽¹⁾فلان و بهمان در دماغ‌ها فرو ببرند!» او که از رفتار و اعمال گروه مخالف تشکیلات خود به شدت برآشفته بود، ادامه داد: «مگر نمیبینید که هجوم بلایا و محن چگونه اطراف شما را گرفته است؟ مگر ناله ولایات، خانمان خراب شده و شهرهای ویران و عائله‌های دربدر ایران را نمیشنوید؟ مگر ویرانی سرتاسر ایران دل‌های شما را به درد نمیآورد؟ مگر قحطی، گرسنگی، بی صاحبی و عدم امنیت عمومی که در زیر ملیون‌ها مظالم سیاه حکام نابکار، کوی و برزن این مملکت بدبخت [را] احاطه کرده است، احساسات شفقت‌آمیز شما را حرکت نمیدهد؟ مگر از دست رفتن اقتدار و مرکز و هرج‌و‌مرج سیاه که هر روز به دست این خائنین و دست‌نشاندگان اجانب در اطراف و پیرامون مقامات ملکی ما حلقه میزند، شما را متنبه نمیسازد؟ دیگر منتظر چه هستید؟ و چرا نمیگذارید مجلس ملی زودتر افتتاح یافته و خط مشی معینی که بتواند زحمات سایرین را نیز منجر به یک نتیجه بنماید در مملکت ایجاد شود!»

گروه ضدتشکیلی و ارگان‌های مطبوعاتی آنها به عنوان اینکه هنوز مهاجرین از مهاجرت بازنگشته‌اند، مانع از تشکیل مجلس می‌شدند. اینان میگفتند باید همه دمکرات‌های قبل از جنگ در تهران حضور یابند و آنگاه انتخابات مجلس برگزار گردد و آنها هم وارد پارلمان شوند. اما مسئله این بود که این عده به اصطلاح مهاجرین یا در آلمان در اطراف تقی‌زاده جا خوش کرده و به ایران نمیآمدند و با

وصف مخالف‌خوانی خود از دولت‌های ایران هم پول میگرفتند و یا اینکه به نقاط دیگر جهان رفته بودند. همه در اطراف و اکناف عالم پراکنده شده و به کشور بازنمیگشتند. بهار نوشت اینان به نام مهاجرین در کشور بحران‌سازی میکنند، اما «... چه باید کرد که به نام مهاجر و انصار هر روز عوایقی است که در جلو سرعت افتتاح پارلمان تهیه شده و میترسیم که به همین عناوین سیاه که همه به‌دستور و نقشه اجانب و مطابق آسایش روح دشمنان این آب و خاک است، افتتاح چهارمین کمیته آمال ملت دستخوش این قبیل عوایق شده و پس از چندی هجوم حوادث و انقلابات دیگر به ما اجازه دعوی حیات و رشد سیاسی هم ندهد.»⁽¹⁾همین طور هم شد، مجلس چهارم وقتی شکل گرفت که رضا‌خان یکه‌تازی می‌کرد، رضا‌خان را همین دسته بحران‌سازان به رضاشاه تبدیل کردند.

باز‌می‌گردیم به بحث کمیتة مجازات: به دنبال دستگیری حاجی بابای اردبیلی اشخاص دیگری هم از طرف اداره نظمیه بازداشت شدند. مطبوعات گزارش میدادند این افراد هر روز استنطاق میشوند، نیز می‌گفتند از قرار معلوم راپورت استنطاق و کشفیات اداره نظمیه به زودی تقدیم هیأت دولت می‌شود تا تکلیف نهایی معلوم گردد.⁽²⁾نیمه اوّل ذی‌قعده سال 1335 شمسی درست بعد از دستگیری اعضای کمیتة مجازات و نیز تکمیل پرونده آنان، به گزارش زبان آزاد، «آقامیرزاحبیب‌الله‌خان آموزگار شیرازی» که به نوشته این روزنامه از دانشمندان به حساب میآمد و در روزنامة صدای ایران به مدیریت نیّرالسلطان نوائی سمت «سرمحرری» داشت، از کار خود استعفا داد. آموزگار از این روزنامه خواسته بود کناره‌گیری او را انتشار دهد.⁽³⁾روزنامة مزبور یکی از جراید افراطی تهران و از سخنگویان کمیتة مجازات و گروه ضدتشکیلی به شمار می‌آمد که نیّرالسلطان آن را اداره می‌نمود. همین زمان در اواسط ذی‌قعده سال 1335 دکتر ابراهیم شفیع‌زاده که جزو محبوسین کمیتة مجازات بود، تبرئه و آزاد شد.⁽⁴⁾با این وصف روند بررسی

اتهامات اعضای دستگیر شده کمیتة مجازات به کندی پیش می‌رفت.

در نیمه دوّم ذی‌قعده سال 1335، اولیای دم منتخب‌الدوله تظلم کردند و در نامه‌ای به رئیس‌الوزرا نسبت به اهمال در بررسی پروندة دستگیرشدگان کمیتة مجازات هشدار دادند. بازماندگان منتخب‌الدوله در نامة خود از دولت و وستداهل تشکر کردند که کمیتة مجازات را کشف کرده و قصد «مجازات دادن این دسته مردمان آدمکش تاریخی» را دارند. در همین نامه ابراز تأسف شده بود که از «گوشه و کنار بعضی از اشخاصی حمایت از این دسته مردمان آدمکش» میکنند تا شاید در مجازات آنان تخفیفی داده شود و «شاید بتوانند بعضی را که مانند سایرین جز کشته شدن سیاست دیگری ندارند»، به مثلاً حبس ابد محکوم نمایند. آنان نوشتند تلاش بر این است تا با تخفیف مجازات از اعدام به حبس ابد، «روزنة استخلاص» همیشه وجود داشته باشد. با این روش ترس و وحشت استمرار مییافت و وحشت‌سازان فرصت مییافتند «کمیتة مجازات دیگری را شایع و هرج⁽¹⁾و مرج را در مملکت برقرار سازند.» در ادامه نوشته شد: «هیأت دولت ابدمدت عادله بهتر از ماها مسبوق است که مباشر قتل، خون خود را به همان صد تومان یا پانصد تومان که از پول‌دهنده دریافت میدارد فروخته و دیگر خون او برای اولیاء دم قیمت نداشته؛ قاتلین حقیقی [قربانیان] ما آمرین کمیتة مجازات بوده و آنها هستند که دولت عادله باید امر به قتل آنها بدهد... تا به مراتب عدالت‌پروری دولت واقف و آن را حافظ جان و مال خود شناسند». ابراز امیدواری شده بود که «دولت ابدمدت قاهره طوری جزای این مردمان آدمکش را بدهد که همان قسم که در تواریخ اسم این کمیته باقی خواهد بود، سیاست واقعه نیز تاریخی و ضرب‌المثل و اسباب عبرت شده، دیگر احدی به خیال تأسیس این قبیل کمیته‌های آدمکش برنیاید.» در خاتمه یادآوری شد بقیه اعضای کمیتة مجازات هم باید دستگیر شوند و به مکافات عمل برسند. از سویی چون جنایات انجام شده از سوی کمیته «پلیتیکی» بود، حکم آنها هم مستقیماً باید از طرف هیأت دولت داده میشد. این نامه به امضای اعلم‌الدوله سردار انتصار، صحت‌الدوله، و دکتر غلامحسین‌خان بستگان منتخب‌الدوله رسیده بود.⁽²⁾این کمیته پلیتیکی چه کمیته‌ای

بود؟ آیا غیر از کمیته دمکرات‌های ضدتشکیلی کمیته‌ای دیگر وجود داشت که از اعمال جنایتکارانه اعضای کمیتة مجازات حمایت کند و این حمایت خود را به صریح‌ترین وجهی در ارگان‌های خود بازتاب دهد؟ آمرین چه کسانی بودند؟ معلوم است که به دید اولیای دم منتخب‌الدوله، اینان کسانی‌اند که در ادارات دولتی جا خوش کرده‌اند و دیگران را جلو انداخته‌اند تا خود جان به سلامت برند.

از این سوی متجاوز از چهل روز بعد از دستگیری اعضای کمیتة مجازات، خانواده‌های آنان نامههایی به شاه و هیأت دولت و مطبوعات نوشتند. در این نامه آمده بود برخی اعضای خانواده‌های آنان بیش از چهل روز است که زندانی هستند؛ در این نامه از محبوسین دفاع شده و آمده بود اینان قاتل نیستند. تقاضا شده بود پرونده این عده به عدلیه ارسال شود تا گروه دستگیر شده سریع‌تر محاکمه شوند.⁽¹⁾در پاسخ به این نامه زنی از خانواده مقتولین نامه‌ای نگاشت و ضمن ابراز همدردی با آنان توضیح داد اگر خانواده آنها چهل روز است بازداشت هستند، جوان او با گلوله موزر سوراخ سوراخ و مدفون شده است. به عبارتی وی که مادر آن جوان است دیگر امیدی به بازگشت فرزند خود ندارد، حال آنکه خانواده‌های یادشده می‌توانند امیدوار باشند روزی همسر و یا فرزند آنان به خانه باز خواهد گشت. آن زن که از قرائن و شواهد پیداست باید مادر منتخب‌الدوله باشد، ادامه داد با این وصف او خانواده‌های محبوسین را از خود بدبخت‌تر می‌داند، زیرا او منشأ بدبختی را می‌شناسد اما ظاهراً خانواده زندانیان کمیته این موضوع را هنوز در نیافته‌اند. به عبارت بهتر این‌گونه به نظر می‌رسد که این خانواده را از حقیقت امر ناآگاه نگه داشته‌اند و این خانواده را از عواقبی که در انتظار اعضای خانواده‌شان است، بی‌خبر گذاشته‌اند: «بیچاره همدردهای من، خیال می‌کنم اطرافیهای شما در دوستی و صمیمیت نسبت به شما خیانت کرده تاکنون نگذاشتهاند به سمع شما برسد و دانسته باشید که همین محبوسین شما هستند که اعضای کمیتة مجازاتند! همین محبوسین هستند که مفتن فی‌الارض و مجازات ایشان در شرع معین شده است، همین محبوسین هستند که مقصرین دولتند... همین محبوسین هستند که دود آتش آنها صفحات تاریخ رشد و تربیت را سیاه و لکه‌دار نموده و اگر آن لکه‌ها برداشته نشود،

اسباب ننگ ایران و ایرانیان فراهم خواهد بود.» زن یاد شده در ادامه یادآوری کرد با اینکه همسران بازداشت شده زنان متظلم، از اجزا و کارمندان دوایر اداری هستند و با اینکه ده سال است از مشروطه ایران می‌گذرد، اما این عریضه‌نویسان هنوز الفبای مشروطه را نمی‌دانند. توضیح اینکه طبق قوانین مشروطه، محکومین عادی را به عدلیه اعزام می‌کنند، اما محکومین نظامی به دادگاه نظامی و محکومین دولتی در دادگاه ویژه کارکنان دولت محاکمه می‌شوند، به این دادگاه «محکمه دولتی» می‌گویند.⁽¹⁾این نامه با امضای جمیله به دفتر روزنامة زبان آزاد رسیده بود.

چند روز بعد همسر اسماعیل‌خان رئیس مقتول انبار غله شکوائیهای برای هیأت دولت و مطبوعات ارسال کرد. او از سوی فرزندان یک، چهار و هفت ساله خود نوشت بعد از قتل همسرش پروندة مربوطه به عدلیه رفته است. اما این امر وقتی روی داد که هنوز قاتلین و آمرین دستگیر نشده بودند؛ یعنی همان کسانی که به تعبیر او «به خیال نفع شخصی و اداری» به این جنایت دست زده بودند. اینک شبکه کمیتة مجازات کشف شده، عاملین و آمرین همه دستگیر گردیده، پروندة ناقص تکمیل شده و همه می‌دانند کمیتة مجازات عامل آن وضعیت بحرانی و قتل و رعب و وحشت بوده، بنابراین پرونده یاد شده باید از عدلیه به مقامات مسئول تحویل داده شود تا متهمین در محکمه دولتی محاکمه شوند.⁽²⁾

برخلاف روزنامة نوبهار، ستارة ایران رسماً به حمایت از کسانی برخاست که به اتهام قتل در زندان به سر می‌بردند. در این روزنامه اخباری در مورد شایعه شکنجه متهمین کمیتة مجازات در افواه راه یافت، طبق این شایعات «کمال‌الوزاره قریب یک هفته است مبتلا به مالیخولیا شده و در تحت معالجه دکتر نظمیه و عدلیه است. کسان و بستگان مشارالیه از وزارت داخله تقاضا نموده‌اند که معالجه او به دکتر احیاء‌الدوله رجوع شود.»⁽³⁾البته قبل از این جریان‌ها اخباری دال بر شکنجه آن هم در

دوره مشروطه شنیده می‌شد. به گزارش شرق- که در دوره دوّم مشروطه منتشر می‌شد- خلیفه حسن نامی را از نظمیه به عدلیه بردند، او در عدلیه فریاد می‌کشید: «از بس مرا در نظمیه اشکلک کردند و تنگ قجر گذاشتند دیگر از عمر سیر شدم.»⁽¹⁾در همان شماره، شرق از «شکنجه‌های دوره توحش» مطلب نوشت.⁽²⁾

این بار هم معرکه گردان شایعه شکنجه زندانیان کمیتة مجازات، روزنامة ستارة ایران بود، خبرهای اوّلیه حاکی بود حاجی باباخان اردبیلی و محمد علیخان برادر حسین‌خان لله که در اداره نظمیه حبس بودند، پس از تحقیقات لازم و احراز اینکه مظنون بودن آنها خلاف واقع بوده است، مرخص شدند.⁽³⁾اما از آن سوی در این میان تحولات دیگری هم به وقوع پیوست. ماجرا از این قرار بود که قاضی ارداقی شرح مفصلی در مورد شکنجه‌هایی که به دستگیرشدگان اعمال شده بود بیان میداشت. ارداقی «از اوضاع محبس و رفقای مختلف و خبط‌های بدوی» مطالبی نقل میکرد. جزییات توضیحات او دانسته نیست، اما هر چه بود توضیحات او «باعث حیرت شد.» قرار شد عدهای به منزل مرآت‌الممالک بروند تا «صدمات محبس را قاضی من البدو الی الختم بیان نماید.»⁽⁴⁾این شایعه به اندازهای قوت داشت که حتی روزنامة نوبهار را به واکنش واداشت، این روزنامه نوشت خبر میرسد که محمودخان رئیس محبس نظمیه با محبوسین «خاصه متهمین کمیتة مجازات سوء سلوک میکند»، توصیه شد به او دستور داده شود دست از این رویه خود بردارد.⁽⁵⁾

حسین صبا که اعمال خلاف قانونش زبانزد خاص و عام بود، این‌بار برای اینکه استدلالات خود را قانونی بنمایاند از اصول قانون اساسی و آئین دادرسی مدد جست. در روزنامة ستارة ایران به اصل نهم قانون اساسی اشاره شد که اشعار می‌داشت جان و مال و ناموس مردم مصون از هر نوع تعرض است و نمی‌توان متعرض کسی شد مگر به حکم قانون. به ماده بیستم قانون محاکمات جزایی اشاره

شد که مقرر می‌داشت اگر کسی مرتکب جنایت شد باید مراتب فوراً به مدعی‌العموم و یا معاون او اطلاع داده شود و اگر جنحه باشد مثل دزدی؛ باید باز هم به نزد مقامات مسئول عدلیه فرستاده شود: «لیکن اداره نظمیه قانونی ما چند ماه است چند نفر را به تقصیر جنایت در چا‌ه‌های ویل محبس تاریک خود زجرکش می‌کند و ابداً به مدعی‌العموم قانونی اجازه دخالت و ورود در تحقیق مسئله نمی‌دهد و بیچاره متهمین را به شکنجه‌های بی‌خواب نگاهداشتن و توقیف متمادی در یک قطعه تنگ و تاریک زجر می‌دهد.»⁽¹⁾نویسنده ستارة ایران به ماده هجدهم از قوانین محاکمات جزایی ارجاع داد که نظمیه در جنحه و جنایت نقش ضابط عدلیه را ایفا می‌کند و کلیه مراحل محاکمه مثل کشف جرم و تحقیقات مقدماتی و استنطاق باید زیر نظر عدلیه انجام گیرد: «ولی اداره نظمیه قانونی(!)⁽²⁾ما بعد از توقیف متهمین کمیتة مجازات خود شروع به تحقیقات مقدماتی و حتی رسیدگی‌های انتهایی با آن وضع موحش و مهیب نمود و با انگشت اقدامات خودسرانه این ماده از قانون مملکتی را محو و سیاه کرد و هنوز متوقع منزلت یک اداره قانون‌شناس صدیق در قلب و نظر ملّت می‌باشد.» طبق اصل یازدهم قانون اساسی نمی‌توان هیچکس را از محکمه‌ای که باید او را محاکمه کند منصرف کرد و او را به اجبار به محکمه‌ای دیگر رجوع داد: «و اداره نظمیه قانونی(!) ما علی‌رغم تمنای متهمین کمیتة مجازات برای محاکمه در محکمه قانونی عدلیه دوسیه اظهارات بیچاره‌ها را که در سلول‌های وحشت افزای نظمیه در حالت غیرطبیعی و بلکه جنون [مبتلا] کرده‌اند، به هیأت وزرا می‌فرستد و بیچاره محبوسین دیوانه شده مشرف به موت را در چنگال شکنجه ایام بحران می‌اندازد و قانون اساسی را با این اقدام عجیب خود پاره می‌کند.»

به ماده سوّم قوانین محاکمات جزایی اشاره شد که مقرر می‌داشت اقامه دعوی و تعقیب متهم یا مجرم از حیث حقوق عمومی به عهده مدعی‌العموم است و اقامه دعوی از حیث ضرر و زیان شخصی با مدعی خصوصی است. ستارة ایران نوشت با وجود این ماده قانونی، مثل وکیل اداره مدعی‌العمومی و مدعی خصوصی متهمین را

ص:373

به خلاف قانون «در محکمه تازه درآمد و نوظهور غیرقانونی هیأت وزرا تعقیب نموده است»، و برخلاف قوانین کشور و دنیای آزاد اجازه نمی‌دهد در محاکم جزایی به مسئله متهمین رسیدگی شود:

ما نمی‌گوییم که متهمین کمیتة مجازات در محکمه افکار عمومی مقصر نیستند، ما نمی‌گوییم این بیچاره‌ها بر طبق احساسات مقدس وطن‌خواهی اقداماتی کرده یا نکرده‌اند، ما نمی‌گوییم متین‌السلطنه‌ها و میرزااسماعیل‌خان ها در پیشگاه وطن و استقلال مملکت کشتنی بوده یا نبوده‌اند و بالاخره ما نمی‌گوییم سختی‌ها و زجرهایی که در محبس‌های تاریک نظمیه به متهمین می‌شود در خور یک جانی و خائن وطن است نه فدایی وطن، بلکه ما می‌خواهیم با صدای رسا فریاد بزنیم که قانون‌کشی‌های نظمیه بیش از این قابل تحمل نیست و روح مشروطیت را یک اداره خودسر حق ندارد تا این درجه متألم کند.

در شماره بعد ستارة ایران با صراحت بیشتری مطالب خود را در این زمینه عنوان نمود. نویسنده در پاسخ به کسانی که متعرض مطلب بالا بودند نوشت در هیچ جای دنیا مرسوم نیست کسی را به صرف اتهام در حبس نگاه دارند و آن‌قدر او را شکنجه نمایند تا عقلش زایل شود، کاری که با کمال‌الوزاره کرده‌اند: «کمال‌الوزاره دیوانه شد و با حالت جنون به قید کفیل و دوهزار تومان تأمین به عیالاتش مسترد گردید. باید دید تکلیف منشی‌زاده و ابوالفتح‌زاده و مشکوة‌الممالک و میرزاعلی‌اکبر‌خان و عمادالکتاب و میرزاعبدالحسین‌خان و دیگران چیست؟ اینها به چه روز خواهند افتاد؟»⁽¹⁾

اما کمال‌السلطان، مدیر ستاره ایران که این همه از فرایند قانونی محاکمه بحث می‌کرد و در باب ضرورت اجرای موازین قانونی در حق متهمین سخن می‌گفت، هرگز توضیح نداد خود به چه مجوزی پیش از بررسی قانونی، اتهام خیانت به رجال کشور وارد می‌کند و از قتل امثال متین‌السلطنه حمایت می‌نماید؟ مقتولین در کدام محکمه محاکمه شده بودند و بعد از گذشت چندین ماه چرا نمی‌گفتند به واقع خیانت آنها چه بوده است؟ آیا اگر کسی به تشخیص خود و گروه مورد اعتمادش حکم خیانت به کسی وارد کرد و او را متهم نمود مجاز است آن شخص را به قتل

رساند قبل از اینکه حداقل افکار عمومی را در مورد خیانت آن فرد و مصادیق جرم آگاه نموده باشد؟ پاسخ همه این سئوال‌ها منفی بود و ستارة ایران صرفاً به پشتگرمی مستوفی‌الممالک با چنین صراحتی از مشتی قاتل دفاع می‌کرد.

همزمان با این تبلیغات و تحریکات روزنامه ستاره ایران به ترویج این شبهه پرداخت که از کجا معلوم دستگیرشدگان، گردانندگان کمیته مجازات هستند.

این موضوعی جدید نبود، به‌واقع از همان دوره اوّل دستگیری متهمین، روزنامههای صدای ایران و ستارة ایران این خط را سرلوحه تبلیغات خود قرار داده بودند. حتی پیش‌تر مدیر صدای ایران در روز اوّل ذی‌قعده 1335 در ملاقات با رئیس نظمیه تلاش کرد وستداهل را قانع سازد که دستگیرشدگان اعضای کمیته نیستند و به خطا گرفتار آمدهاند. این تلاش به طور مشخص در شماره چهل و چهار این روزنامه بازتاب یافت. صدای ایران از وضعیت مخوف سلول‌های بازداشت‌شدگان یاد کرد، اینکه آنان را به نام کمیتة مجازات در «سلول‌های انفرادی در وضعیتی سخت و دشوار» نگهداشته‌اند. مدیر صدای ایران به صراحت نوشت گمان نمیکند هیأت دولت به وستداهل اختیار داده باشد که مظنونین را در «تاریکخانه» حبس کند.⁽¹⁾

از سوی دیگر، روزنامه ستاره ایران تلاش می‌کرد مسیر پرونده را به هر نحو ممکن تغییر دهد و آن را به ابزاری برای طرح ادعانامه علیه دولت عین‌الدوله درآورد. این روزنامه با لحنی بسیار تأثرآور، به وضعیت روحی محبوسین پرداخت. وضعیت روحی کمال‌الوزاره که مبتلا به جنون شده بود تشریح گردید، از مهدی‌خان سلمانی و علی‌اکبر ارداقی یاد شد که در وضعیت بسیار نابسامانی هستند؛ نکته این بود که این اطلاعات را ستارة ایران چگونه از محبس به دست میآورد؟ زیرا بخشی از مقالات و گزارش‌های آن واقعیت داشت: کمال‌الوزاره روحیه خود را به شدت باخته و به جنون مبتلا شده بود به گونهای که ناچار شدند او را به قید کفالت و وثیقه آزاد سازند. این موضوعی بود که ستارة ایران از آن اطلاع داشت، به همین دلیل نوشت:

کمال‌الوزاره دیوانه شده، باز با وجود ثبوت بی‌تقصیری، او را رها نمیکنند.

میرزاعلی‌اکبر‌خان قاضی در شرف ابتلا به مرض کمال‌الوزاره است. ابداً نظمیه در فکر نیست. میرزامهدی‌خان سلمانی با حال کسالت محبوس است. نظمیه اهمیت نمیدهد. بلی، میخواهند اینها را محاکمه کنند. به عقیده ما، نظمیه که برخلاف کل قوانین عالم مجنون را در حبس نگاه میدارد و محبوس در آنجا مریض و دیوانه میشود، بیشتر قابل محاکمه است.⁽¹⁾

شاید کوکب ایران تنها روزنامهای بود که با شجاعت تمام به نقد مواضع ستارة ایران و کسانی پرداخت که در مرکز مملکت آشکارا از مشتی جانی حمایت میکردند و برای آنان اشک تمساح میریختند. در این مقاله، اینکه عدهای در تهران یعنی مرکز کشور نشسته و «با کمال وقاحت و بی‌شرمی استخلاص یک مشت جانی را خواهانند» نکوهیده شد و سئوال شد کسی نیست از این افراد بپرسد «این حمایت و طرفداری مبنی بر چیست؟» نویسندة مقاله کسانی را که علیه دستگیری این جانیان اعتراض میکردند ماجراجویانی خواند که نمیگذارند پرونده مسیر عادی خود را طی نماید و انواع اتهامات را در حق دستگیرکنندگان این قاتلین وارد میسازند.⁽²⁾

به واقع با روی کار آمدن مجدد مستوفی، پرونده اعضای بازداشت شده کمیتة مجازات به جریان افتاد. وستداهل نامه‌ای به وزارت داخله نوشت و توضیح داد متهمین مزبور از چندی به این طرف بازداشت شده‌اند و پرونده استنطاق آنها به وزارت داخله تقدیم گردیده؛ اما تاکنون این پرونده به وزارت عدلیه ارجاع نشده است. طبق گزارش ستارة ایران نظمیه به دلیل نامعلوم بودن وضعیت زندانیان از وزارت داخله در مورد کیفیت رسیدگی به این پرونده کسب تکلیف کرد.⁽³⁾وزارت داخله مدعی شد اداره نظمیه تاکنون اولیای آن وزارتخانه را از جریان پرونده و استنطاق محبوسین کمیتة مجازات بی‌اطلاع نگهداشته و تاکنون هیچ پرونده‌ای از سوی نظمیه به وزارت داخله فرستاده نشده است؛ خبری که مطلقاً دروغ بود.

پیش‌تر یادآوری کرده‌ایم که مستشارالدوله از عوامل بحران‌ساز این مقطع تاریخ کشور بود، خبری که همان زمان در تهران منتشر شده بود، عمق موضوع را بهتر نشان

می‌دهد: شایع بود در خانه مستشارالدوله دو دفعه مواد آتش‌زا پرتاب کردند، اما کسی کشته نشد. میزان انفجار به اندازه‌ای بود که بخشی از خانه او و خانه‌های همجوار تخریب شد. به همین دلیل از شب بیست و هفتم رمضان سال 1336، شهر تهران و چهار فرسنگ اطراف آن تحت حکومت نظامی درآمد.⁽¹⁾اندکی بعد خبر شگفت‌انگیزی منتشر گردید: مستشار‌الدوله به واقع در منزل خود یک کارگاه تولید مواد انفجاری داشت و عده‌ای مواد انفجاری آزمایش می‌کردند تا احتمالاً از قدرت انفجار آن آگاه گردند. نکته این است که بعد خود کسانی که این اعمال را مرتکب می‌شدند شایعه می‌کردند در خانه مستشارالدوله بمب انداخته‌اند. این موضوع را نظمیه کشف کرد و به همین دلیل در شهر حکومت نظامی برقرار کردند، «لیکن نمی‌دانم به چه جهت شد که خود مستشارالدوله را تعقیب نکردند.»⁽²⁾

16. گروه ضدتشکیلی و کمیته مجازات

تاکنون بارها اشاره کرده‌ایم که بین سران گروه ضدتشکیلی و کمیتة مجازات ارتباطات تنگاتنگی وجود داشت. مثال‌های روشنی می‌تواند ثابت کننده این موضوع باشد. زمانی که حسین‌خان لله یکی از اعضای کمیتة مجازات قرار بود به قید کفالت آزاد شود، کمرهای رهبر اصلی گروه ضدتشکیلی یکی از ضامن‌های او شد. در این راه عدل‌الملک دادگر یکی از فعالین به شمار میرفت. عدل‌الملک در نزد کمرهای «متعهد شد که یا استخلاص با کفیل یا [با] تکفل دولت، مخارج [آزادی دستگیرشدگان] را از هیأت کابینه بگذراند.»⁽³⁾این عدل‌الملک در کابینه اول وثوق‌الدوله به دلیل همکاری با سران کمیتة مجازات به زندان افتاد، اما در دوره صمصام‌السلطنه او را رها ساختند. زمانی که وی زندانی بود، تلاش فراوانی کرد تا با کمرهای تماس گیرد. حتی نامهای هم به او نوشت، اما این نامه لو رفت. جالب اینکه او نامه را برای آن نوشته بود تا از مسائل و مذاکرات درون کابینه وی را مطلع

سازند. خودش میگفت در زندان به او و دوستانش از کمیتة مجازات لقب «دسته کمره‌ای» داده و به این نام معروف بودند.⁽¹⁾از آن به بعد عدل‌الملک از بیم اینکه مبادا کمرهای دستگیر شود، حتی نامش را بر زبان نمیآورد.

صدرایی، محمود محمود و مشهدی حسین فشنگچی از دیگر ضامن‌های حسین‌خان بودند.⁽²⁾وقتی هم حسین‌خان از زندان آزاد شد، او همراه با عدهای دیگر به ملاقاتش رفت. اندکی بعد در رجب سال 1336 مطابق با فروردین 1297 قاضی ارداقی یکی دیگر از اعضای جوخه ترور کمیتة مجازات از بند رست. او بلافاصله به منزل ابوالفتح‌زاده واقع در درخونگاه رفت و همان‌جا اسکان گزید.⁽³⁾ابوالفتح‌زاده که به گفته مجله یغما بهائی شده بود و «شب و روز برای پیشرفت آن دسته کار میکرد»⁽⁴⁾با سلطنت احمدشاه قاجار خصومت میورزید، او بر این باور بود که باید وی را از اریکة سلطنت به زیر کشید زیرا وی مردی «بی‌حال و بی علم است.» ابوالفتح‌زاده بر این نظر بود که باید به جای احمدشاه فردی دیگر از رجال قاجار را که به امور جهانی وقوف داشته باشد منصوب نمود.⁽⁵⁾

در همین ماه محمدنظر‌خان مشکوة‌الممالک، ابراهیم‌خان منشی‌زاده و عمادالکتاب را هم به بهانه بدی جای آنها در نظمیه به خانه ابوالفتح‌زاده آوردند!⁽⁶⁾کمرهای به طور مرتب به این افراد سر میزد. حسین پرویز و سیدعبدالرحیم خلخالی از دیگر رابطین اعضای محبوس کمیتة مجازات با خارج بودند. البته همان طور که پیش‌تر آمد همة اینان را در منزل ابوالفتح‌زاده جمع کرده بودند. اینک از منزل ابوالفتح‌زاده عده‌ای باز هم درصدد منسجم کردن نیروهای پراکندة کمیتة مجازات بودند. در خانه ابوالفتح‌زاده، اعضای کمیته به آسانی با بسیاری از رجال و عوامل بحران ملاقات می‌کردند. در این دوره ترور و آدمکشی در تهران بسیار رواج یافت، اگر کسی جلو این وضع را نمی‌گرفت اوضاع بسیار وخیم‌تر می‌شد. عین‌السلطنه نقل می‌کند «یک

روزی با دو نفر خانه ابوالفتح‌زاده رفتم که اجزاء کمیتة مجازات آنجا محبوس بودند. از ابوالفتح‌زاده یک نفر ترور[یست] خواستیم. دست روی دست زده گفت بسیار داشتم اما افسوس که همه پراکنده شدند.»⁽¹⁾

پیش از این هم کمرهای چند بار از عدل‌الملک خواست تا اقدامی کند که یا دستگیرشدگان را آزاد سازند و یا مخارجشان را تقبل کنند. عدل‌الملک پاسخ داد برای مخارج میتوان کاری کرد اما استخلاص آنان دشوار است. بیم عدل‌الملک این بود که محبوسین به محض آزادی ترور شوند. این نکته‌ای است که به صراحت در خاطرات کمره‌ای آمده است و مدعای ما را در این مورد که اعضای کمیته را برای آن دستگیر کردند تا در زندان محیطی امن برای‌شان فراهم آورند، تأیید می‌کند. عدل‌الملک بر این باور بود که باید اعضای کمیتة مجازات به محض آزادی، از تهران به سویی مهاجرت نمایند، چون ترور و هرج و مرج فراوان است، اما کمرهای گفت بعد از آزادی زندانیان باید این فکرها را کرد.⁽²⁾کمرهای خودش میگفت «مستشار‌الدوله مرا هیأت درجه اول کمیتة مجازات میداند⁽³⁾». به عبارتی همه آشنایان به تفکر کمره‌ا‌ی و روش و سلوک او، چهرة وی را در پشت عملیات کمیتة مجازات می‌دیدند. در این زمان کسانی مثل مورخ‌الدوله و کمره‌ای هم مستقیماً دست به تأسیس جوخه‌های ترور زده بودند. یکی از افراد نزدیک به مورخ‌الدوله به نام حسین‌خان اطریش با گروه جنگلیها همکاری داشت. در عین حال او با گروهی از ماجراجویان قفقاز مرتبط بود. بحث تشکیل هسته‌های مسلحانه مخفی منحصر به مورخ‌الدوله نبود، حتی کمرهای هم به دنبال دستگیری سران کمیتة مجازات دست به چنین اقدامی زد. ماهیت این اقدامات چندان روشن نیست، اما اهمیت موضوع از آنجا مشخص میشود که کمرهای حتی در یادداشت‌های خصوصی خود فقط نام مستعار آنان را ذکر کرده است: دکتر مقیاس، کوهی، فلاح و عیار.⁽⁴⁾

مورد دیگر مذاکره شخص کمره‌ای است با وثوق در دوره دوّم ریاست‌وزرایی او؛

در این مذاکره که کمرهای برای وساطت آزادی محبوسین رفته بود، وثوق گفت:

... من ابداً اطلاعی نداشتم تا اینکه شبنامهها را دیده و جزو لیست خودشان مرا هم نموده بودند. بهادرالسلطنه نزد من آمد و به من اشخاص آنها را نگفت و لیکن از من هر چه بود رفت و به آنها گفت و سَر و سِرّ خودشان با وزرای دیگر اظهار میکردند و به من چیزی نمیگفتند. و در این مدت هم غیر از دسته شما که آن همه فحاشی و حرف‌های ناهنجار به من میزدند حتی من یک وقتی فوق‌العاده در اندیشه افتادم بعضی به من گفتند که از کمرهای تأمین بگیر، اگر او تأمین داد مطمئن باش. تا آنکه اوضاع آنها به هم خورد. آن هم از ناحیه همان وزرایی بود که با آنها اسرار داشتند.⁽¹⁾

وثوق نکته مهمی را فاش ساخت، او گفت کمیتة مجازات به دست همان وزرایی بر باد رفت که از اسرار آنان آگاه بودند. به یاد آوریم اعضای کمیتة مجازات در دورة دوم ریاست‌وزرایی علاء‌السلطنه دستگیر شدند، بعد از آن هم نتوانستند عملیاتی مهم انجام دهند به استثنای قتل احمد‌خان صفا. می‌دانیم که این وزرا هم مستشارالدوله، ممتازالدوله و محتشم‌السلطنه اسفندیاری بودند. به عبارت بهتر وثوق می‌خواست بگوید همان کسانی که عده‌ای را به قتل تشویق می‌کردند و حامی آنان بودند، وقتی به مقصود نایل آمدند و او را سرنگون کردند، خود این گروه را لو دادند. به عبارت بهتر، دیگر عملیات کمیتة مجازات خار راه آنان بود و نه کمک‌کننده برای پیشبرد اهداف.